polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Кыргызпатент юридикалык жак болуп эсептелет, анын өз алдынча балансы жана ага бекитилип берилген мүлкү, банктык мекемелерде алыш-бериш жана башка эсептери бар жана Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык жаңы эсептерин ачууга укуктуу.
Кыргызпатенттин Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик гербинин сүрөтү түшүрүлгөн жана мамлекеттик жана расмий тилдерде өз аталышы менен мөөрү жана башка белгиленген үлгүдөгү мөөрлөрү, штамптары, бланктары бар.
адабият, искусство жана илим жаатындагы чыгармачылыкты өнүктүрүүгө, ошондой эле келечектүү илимий-техникалык иштелмелерди илгерилетүүгө жана интеллектуалдык менчик объектилерин коммерциялаштырууга көмөк көрсөтүү;
Төраганын орун басары Кыргызпатенттин төрагасынын сунушу боюнча Кыргыз Республикасынын Премьер-министри тарабынан кызмат ордуна дайындалат жана кызмат ордунан бошотулат, Кыргызпатенттин төрагасына түздөн-түз баш ийет жана Кыргызпатенттин ишин ага жүктөлгөн милдеттердин чегинде уюштурат.
Мамлекеттик интеллектуалдык менчик кызматы - 1993-жылы Кулжа айынын 15де Кыргыз Республикасынын 262 токтому менен Мамлекеттик илимий жана жаңы маалымат технологиялар боюнча комитеттин алдында Патенттик башкарма ачылган.
Статс-катчыны кызмат ордуна дайындоо, кызмат ордунан бошотуу тартиби, анын функциялары жана ыйгарым укуктары Кыргыз Республикасынын мамлекеттик кызмат жөнүндө мыйзамдары менен аныкталат.
Сайф ад-Дин Аксыкендинин «Мажму ат-Таварихинде» баяндалат: «.Ушундан соң, алар салт атчан жолго чыгышты, арадан бир топ убакыт өтүп Салус-бек Бул га- чинин жерине келишти. Алты уулу менен конокту сый-урматка бөлөгөн Бул гачи ыйык Мир Жалил Маулан Агзамдан балдарына бата берүүнү суранды, жооп иретинде алкоо алышты. Алар алты уруу болуп калды: бостон, теит , жоо кисек , дөөлөс, хыдыршах , кангды . кызылаяк.».
Маселен, орто кылымдардагы огуз-түркмөн урууларынын жайгашкан аймагынын борбордук бөлүгүн ээлеген «бозок» уруулук бирикеси «ич огуз» деп аталганын «Коркуд атамын китеби» эпосу да чагылдырат.
Бүгүнкү күндө ичкиликтер уруулук тобунун курамына төмөнкү уруулар кирет: найман, кесек, жоо кесек, тейит кыпчак, бостон, каңды, коңурат, бөксө, дөөлөс, чапкылдык, ават кыдырша, оргу, нойгут Кызыл аяк.
Бул уруулук топтун өкүлдөрү Баткен, Ош, Жалал-Абад облустарында, кошуна Өзбекстандын Наманган, Анжиян, Фергана, Навои, Жизак, Сырдарыя, Ташкент аймактарында, Чыгыш Түркстанда , Тажикстанда , Ооганстанда , Түркияда жашап келишет.
Мунун эң байыркы системалары төмөнкүлөр болгон: египет жазуусу , шумер жазуусу , шумерлерде өркүндөгөн клинопистин түрлөрү, байыркы хинди жазуусу , крит жазуусу , кытай жазуусу , Борбордук Америка жана Мексиканын байыркы элдеринин жазуу системалары жана башкалар.
Конференцияда кабыл алынган декларациянын 16-пунктунда “ата-энелер эркин жана жоопкерчиликти сезүү менен балдардын санын жана алардын төрөлүү аралыгын аныктоодо тартып алгыс укукка ээ” деп жазылган.
Кыргыз Республикасынын мыйзамдары боюнча жарандардын өздөрүнүн репордуктивдик саламаттыктарын, никеде жана никеден сырткары балалуу болуу же болбоого карата эркин чечим кабыл алуу, ошондой эле ушул чөйрөдө медициналык-социалдык, маалыматтык жана консультативдик укуктарын коргоо.
Адамдын репродуктивдик укуктарынын кээ бирөөлөрү репродуктивдик ден соолук кызматтарына жана легалдуу, коопсуз аборт жасатууга укук, контрацепцияга жана сексуалдык билим берүүгө жеткиликтүүлүк, ошондой эле мажбурлап стерилизациялоодон, бойдон алдыруудан жана контрацепциядан, кыз жана эркек балдарды сүннөткө отургузуу сыяктуу гендердик практикадан коргоону камтышы мүмкүн.
Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун аныктамасына ылайык, репродуктивдик укук – бул аял менен эркектин эркин жана өз алдынча балалуу болуу, кайсы учурда, кандай аралык менен наристени пландоого жана ага байланыштуу маалыматтарды жеткиликтүү алууга болгон укугу.
Кош бойлуулук жана төрөт боюнча өргүү Бүткүл россиялык Борбордук аткаруу комитетинин 1917-жылдын 22-декабрындагы декрети менен пайда болгондугуна байланыштуу эл арасында «декрет» деп аталып калган.
Айрыкча аны чыгыш элдеринин музыкасын изилдөө, жыйноо музыкасынын өсүш жолуна, айрым музыканттардын чыгармаларына арналган «Советтик чыгыштын музыкасы» , Канаттуу ырлар» (1968},.
«Узеир Гаджибеков жана азербайжан музыкасы» деген эмгектерин жазган.1938-жылы В. Виноградов чыгармачылык командировка боюнча Кыргызстанга келип, элдик жана жаңыдан өнүгүп келе жаткан профессионалдык музыканын түрлөрү, жанрлары, аткаруучулары, композиторлору менен кеңири таанышып, кыргыз музыкасы жөнүндө жаза баштаган.
Элибиздин "улуу, элдик ырларын жана классикалык күүлөрүн ыргактуулугу, «Манас» эпосунун обондуулугу, улуу музыканттардын аткаруучулугу музыка изилдөөчү учүн түгөнгүс кенч болгон.Булардын негизинде жазылган «Советтик Кыргызстандын музыкасы», «Токтогул Сатылганов жана кыргыз акындары», «Кыргыз ССРинин музыкалык маданияты», «Кыргыз элинин речитативи»,"Кыргыздын жүз обону жана күүсү», «Кыргыздын элдик музыкасы», «Атай Огомбаев» деген китептери музыкалык искусствонун алтын фондусунан орун алган.
1939-жылы Москвадан басылып чыккан «Музыка Советской Киргизии» деген көлөмдүү эмгегинде комуз, чоор, кыл кыяк, комуз, керней, сурнай өңдүү элдик аспаптардын бири-биринен болгон өзгөчөлүктөрүн музыкалык негизде тандап, аларды нотага түшүргөн.
Ал улуу музыкант М.Күрөңкеевдин өмүрү, чыгармачылыгы жөнүндө жазылган «Мураталы Күрөңкеев" аттуу китеби үчүн 1967-жылы Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыктын ээси болгон.Кыргыз өкмөтү В.С. Виноградовдун эмгегин жогору баалап, 1957-жылы «Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген ишмери» деген ардактуу наам берген. «Эмгек Кызыл Туу» ордени жана медалдар менен "сыйланган.
Төштүн бир жак каптал этин алган соң, имерип, карын майын сыйрып, жумуру майына анча тийбей, карынды кесип, ичиндегилери төгүлөт, өпкө-боорун алып, кызыл өңгөчтөн жини чыкпасы үчүн анын ортосунан бууп коёт.
Колун бузуу үчүн кара кабыргадан бешти бөлүп, каржиликти илмектеи кабырга менен кармап, акырек аркылуу бычакты жиретип, моюн этин калтырып, кабыргаларды бычактын учу менен этиеттеп сөгөт.
Фрунзе райондук «Ильич нуру» гезитинде бөлүм башчы, редактору болуп иштеп жатып, 1972-жылы КПСС БКнын алдындагы Жогорку партиялык мектептин журналистика жана адабият кафедрасынан билим алган.
Акындын "Караматкан" деген ырына обончу Жолболду Алыбаев, "Кыргызстаным" деген ырына обончу Жолдошбек Мамажанов,"Козундон учкан учкундар" деген ырына обончу Кудайберген Темировдор обон жаратышкан.
Биринчиден болуп бул Гематрия колдонулган жерден келип чыгып атат, же жазылган жеринде маанини сыр кылып катыш үчүн же аны ар тараптуу кеңейтиш үчүн; жана дагы сөздөрүн сан менен жазышкан кээ бир маданияттаррда .
Байыркы мезгилде көп жашаган касиеттүү, нарк-нускалуу, эл кадырлаган аксакалдардын, энелердин көзү өткөндө эски кийимдерин айрып жаш балдарга көз тийгенден, арууркагандан сактоо үчүн ырым кылып, тумар жасап беришкен экен.
Ал төмөндөгүдөй: кошуна жайгашкан уруулардагы эркектер менен аялдардын өз ара нике байланыштары тагыраак айтканда, уруулардын бири-бирине түгөйлөрдү берүү милдети, укугу жана башкалар болгон.
Башка топтогу гипотезалар боюнча адамзат коому калыптана баштаганда эле түгөйлүү үй-бүлө жашаган, алар общинаны түзүшкөн же азыркы уюм пайда болушу менен общинага биригишкен; топтук нике үстөмдүк кылбагандыктан түгөйлүү никени толуктап гана турган.
Алгачкы общиналык түзүлүш бузулуп жаткан доордо экономиканын майда бөлүкчөлөргө бөлүнүшү жана жеке менчиктин пайда болушу чарбалык жеке менчик ячейка катары үй-бүлөнү бекемдөөнү талап кылды.
Түз эле кичи майда үй-бүлө пайда болушу мүмкүн эмес, бирок айрым үй-бүлө чарбалык жактан алсыз болгондуктан, ага өтмө стадия: чоң же патриархалдык үй-бүлө, же үй-бүлөлүк община аркылуу өткөн.
Коомдун алга карай өнүгүүсү менен бирге, жубайлардын бекем биригүүсү - кичине же моногамдык үй-бүлө менен нике кеңири тарайт; бирок мындай формалар полигинияда да пайда болот, мындай үй-бүлөнү кичине, ал эми никени вирилокалдык патриархалдык же патриархтык деп атаса туура болот.
Маселен, лакайлардын курамындагы уруу-урук аталыштарынын параллелдери Түштүк Сибирдин шорлор, хакастар жашаган аймакта Мрас-Су , Кыргызстанда Нарын , Кутурган , Самаркандек жана башка ушундай сыяктуу жер-суу аталыштары кирет.
Лакайлар деген ат менен белгилүү болгон бул этностук топ орто кылымдардан Тажикстандын, Өзбекстандын түштүк тарабындагы, ал эми айрым топтору Афганистандын түндүгүндөгү чек арага жамаатташ аймактарды байырлап келишет.
Айрым изилдөөчүлөр лакайларды араб жеңип алууларынын мезгилинде карлуктар менен бирге келишкен дешсе, кээ бирлери Шейбани хандын жетекчилиги астында журт которушуп келген көчмөн-өзбектердин бир бөлүгү катары карашат .
Мындан сырткары изилдөөчүлөр лакайлардын карлуктардан, «көчмөн-өзбектер» деп аталган семиз, кесамир, муса базари, дүрмөн, барластардын тили материалдык маданияты, кала берсе антропологиялык жактан өзгөчөлөнүп турарын белгилешет.
Аталган этностук топ тоолуу аймактарды байыр алышкандыктардан улам, жашоо-тиричилигинде каада-салттарында, чарба жүргүзүүнүн ыкмаларында көчмөндөргө гана мүнөздүү болгон салттуу маданиятты сактап калган.
Чындыгында эле, мындай мисалдар орто азиялык түрктөргө, карлуктарга, барластарга, каракалпактарга, отурукташкан кыпчактарга, курамаларга, иран тилдүү жана башка ушундай сыяктуу этнографиялык топторго да мүнөздүү көрүнүш.
КРУБ лицензиялаган төлөөгө жарамдуу юридикалык жакты – банкты же каржылык-кредиттик мекемени жоюу банктык аткарымдарды жүзөгө ашыруу банктар жана башка каржылык-кредиттик мекемелер үчүн белгиленген өзгөчөлүктөрдү эсепке алуу менен лицензиясы чакыртылып алгандан кийин гана жүргүзүлөт.
Театр окуу жайын 1989-жылы аяктап келип, курсташтары менен Кыргыз Өкмөтүнүн чечимине ылайык кайрадан ачылып жаткан Фрунзеде Кыргыз мамлекеттик жаш жеткинчектер театрына кызматка алынат.
Фрунзеде мектепте окуп жүргөн чагында эле Дүйшөнбек артист болууну эңсеп, Кыргызстан Театрлар Коомунун алдыгдагы Кыргыз ССРинин эл артисти Абдыашым Көбөгөнов жетектеген драмылык студияга активдүү катышкан.
Маселен, 1983-жылы Ош кыргыз драма театры Жаштардын чыгармачылыгынын Бүткүл союздук театр фестивалына Ч.Айтматовдун "Деңиз бойлой жорткон Ала-Дөбөт" чыгармасынын негизинде коюлган спектакль менен катышканда , Д.Байдөбөтов Органдын ролун ойноп барган.
Ал эми Термодинамиканын 2-башталышы Термодинамикалык жүрүштүн багытын көрсөтөт: ар кандай физикалык жүрүштөр энергиянын бардык түрлөрү өзүнөн өзү жылуулук энергиясына айлангандай болуп өтөт.
Термодинамикалык системадагы фазалык өтүш мезгилинде температура менен басымдын өзгөрүүлөрүн байланыштырган Клапейрон–Клаузиус теңдемеси да Термодинамиканын 2-башталышы жана циклдик ыкма менен алынат.
Ошентсе да төмөнкү температурадагы тажрыйбалардын жыйынтыктарын жалпылоо жолу менен Термодинамиканын 3-башталышы аныкталды: абсолюттук нөл температурасында ар кандай бирдей температуралык жүрүштөр учурунда системанын энтропиясынын өзгөрүшү нөлгө барабар болот, б.
Албетте, Хакас- Минусин ойдуңу, кыргыздар калтырган маданий катмар, энесайлык кыргыздардын түз урпактары экендиги илимде далилденген хакастардын сырдуу тарыхы иликтөөчүлөрдү кызыктырып келет.
Албетте, Энесайдагы кыргыз этносунун өнүгүшүнүн абалына монгол жеңип алуулары, алардын ич ара бийлик үчүн күрөштөрү, Алтын-хандардын, өзгөчө Жунгар хандыгынын көчүрүп, таратуу саясаттары өз кедергисин тийгизбей койгон жок.
Жунгар ханы Цеван Рабдан 1703-жылы июнь айында Духар, Сандык жана Аранжама Ченбил аттуу үч аскер башчыла- рына энесайлык кыргыздарды Жунгарияга көчүрүп келүүнү буйруган эле.
Бул маалыматтарды ошол мезгилдеги орус жазма булактары да тастыктайт Көчүрүлгөн кыргыздарды Эмель-Гол дарыясынын боюндагы Жунгар контайшысынын ордосуна чукул жерге, өз алдынча айылга жайгаштырышкан.
20-августта Хакас-Минусин ойдуңун Россия империясынын каратып алышы, энесайлык кыргыздардын бул аймактагы 1300 жылга созулган этностук, аскердик-саясий, социалдык үстөмдүгүнүн жоюлушун шарттаган.
Бир катар тарыхый булактар, илимий адабияттардагы маалыматтарга таянып, кыргыз- хакас этностук алакаларынын тамыры терең, алар Энесай Кыргыз мамлекетинен тартып, кыргыздардын негизги бөлүгүнүн Теңиртоо жана ага жамаатташ аймактарга журт которгон мезгилине чейин бирдиктүү тарыхый кыртышка ээ болгондугун билүүгө болот.
Ошондуктан хакастар байыркы энесайлык кыргыздар менен азыркы кыргыздардын ортосун- дагы байланышын тактоодо Манжуриядагы фу-ю кыргыздарынын тобу, сары уйгурлар жана лобнорлуктар сыяктуу эле бириктирүүчү жагдайлардан болуп калат.
Турбуленттүүлүк – суюктуктардын жана газдардын тез агымдарында байкалуучу кубулуш, мындай агымдарда ар кандай өлчөмдөгү көптөгөн куюндар пайда болгондуктан, алардын гидродинамикалык жана термодинамикалык мүнөздөмөлөрү убакыттын өтүшү менен мейкиндикте чекиттен чекитке башаламан өзгөрүп турат.
Суюктуктардын жана газдардын жаратылыштагы агымдарынын да (Жердин атмосферасындагы абанын, дарыялардагы жана деңиздердеги суунун, Күн менен жылдыздардын атмосферасындагы жана жылдыздар аралык тумандуулуктардагы газдын кыймылы), техникалык түзүлүштөрдөгү агымдардын да (түтүктөрдөгү, каналдардагы, катуу нерселердин чектик катмарларындагы, суюктук айланып аккан катуу нерселердин артында пайда болгон издердеги) көпчүлүгү турбуленттүү болот.
Турбуленттик аралашуунун интенсивдүүлүгү чоң болгондуктан турбуленттик агымдар кыймыл санын ташууга (жана ошондуктан айланып өтүлүүчү катуу нерселерге жогорулатылган күчтүк таасир берүүгө), жылуулукту ташууга, химиялык реакцияларды тездетип таратууга жөндөмдүүлүгү жогору ж. б.
Катуу нерселерди айланып өтүүдө пайда болгон Турбуленттүүлүк чектик катмарлардын турбулизациясы түрүндө гана байкалбастан, чектик катмардын нерсенин бетинен ажыроосунун натыйжасында нерсенин артында турбуленттүү издердин келип чыгышы түрүндө да орун алат.
Турбуленттүүлүк агымдардын гидродинамикалык талааларынын өтө эле регулярдуу эместигине байланыштуу Турбуленттүүлүк статистикалык ыкмалардын жардамында сүрөттөлөт, мында ыктымалдуулуктар теориясы пайдаланылат.
2009 жылы франшизанын биринчи анимациялык Жылдыздар дарбазасы: Чексиздик тасмасы тартылып баштаган, мульсериал Жылдыздар дарбазасы ааламанын негизинде тартылган, бирок тасмадан жана сериалдан бир топ айырмаланат.
Үчүнчү сериал Жылдыздар дарбазасы: Аалам" 2009 жылдын Тогуздун айынын 2 де премьерасы болгон, 2009 жылы 2 сезонунда тартылуу токтолуп, клиффхэнгер'ге калтырышкан.
Андан кийин 2011 жылдын Чын Куран айынын 17-де Жылдыздар дарбазасынын продюсери Бред Райт сериалдын дагы улантуу боюнча белгисиз убакытка токтолгонун жарыялаган, ошентип жалпы эсеп менен Жылдыздар дарбазасы телекөрүүлүк чыгармасы 17 сезон менен токтоду.
Этнонимиялык параллелдер этногенетикалык жана этномаданий терең алакаларды туюнтат: кыргыз - кыргыз , саруу - жети сары , саруу - сарык, жарике - йарык , кабели - кобалы , мурат - мерет , найман - найман , азык - төрт ас .
кара найман - кара найман , моңолдор - могол , могол - могол , меркит - меркит , муркут - меркүт , коткор мундуз - кочкор мундуз , туба - туба кижи, мундуз - мундус , зулум мундуз чулум мундуз , чулум кашка - чулум мундус , сакалды - сагал , төрт таз - дорты , сарттар - сарт , чулман - чалман , кара тон - тон , кара чоро - чорос , дөөлөс - төөлөс , ак тонду - тон , улаан - улан , кебек - көбөк , кара сакал - кер сакал , калдар - каал , куран найман элик , туума тукум - тумат , тогуз - тогус , татар - татар , таздар - тастар , төрдөш - төдөш , кара төөдөш , жакшылык - чакшылык , көкө найман - көгөл найман , байат - байат , ак кийиз - кийис бөрүк ж.б.
Тоолуу, токойсуз аймактагы түндүк алтайлыктар аңчылык, балыкчылык кесипке көбүрөөк маани беришсе, түштүктөгүлөр болсо көчмөн, жарым турукташкан көчмөн турмушка ык алышкан.
Түндүк жана Түштүк этнографиялык топтор антропологиялык, тилдик өзгөчөлүктөргө ээ, ошондой эле жашоо образында, руханий маданиятында чарба жүргүзүүнүн ыкмаларында бир катар айырмачылыктар бар.
Социалдык жактан алганда уруу төбөлдөрү бөлүнүп чыгат, алар коомдун ресурстарын көзөмөлдөйт, коомдук жумуштарды уюштурат, согушта кол башчылык кылышат жана диний жөрөлгөлөрдү өткөрүүнү башкарат; общинанын катардагы мүчөлөрүн, согуш туткундарын, экономикалык жактан чабал община мүчөлөрүн көзөмөлгө алат.
Жол башчылыкта үстөмдүк төбөлдөрдүн ар кайсы топторуна: эски урук-уруу төбөлдөрүнө, алар көп учурда аскердик жана дин кызматчынын функциясын да аткарышат; жигиттер менен курчалган жаңы аскердик жол башчыларга, кээде мурдагы төбөлдөрдү артка сүргөн дин кызматчыларга таандык болушу мүмкүн.
Антикалык көркөм искусство, байыркы дүйнөнүн көркөм искусствосу – – Жер ортолук деңизинин жана жакынкы Азия өлкөлөрүндө (Греция жана эллиндик мамлекеттер, Рим респ-касы жана б. з-дын 1–миң жылдыгынын 1-жарымындагы Рим империясы) этаптарды басып өткөн өнүккөн көркөм искусство.
Скульпторлукта А. к. и-нун сүймөнчүлүктүү образы – кемтиксиз адамды чагылдырган статуянын тиби үстөмдүк кылган; адам денесинин пластикалык көркөмдүгү байыркы скульпторлор тарабынан чоң чеберчиликте берилген.
Негизинен, буура - жер менен Көк Теңирдин ортосундагы шамандын мингич аргымагын элестетип, шаман лексикологиясында Кудайлар, духтар менен бууранын ыйык, касиеттүү байланышын чагылдырат (жаныбардын териси капталып жасалган бубен шамандын мингич аргымагынын функциясын аткарган).
Каратегин кыргыздарынын этностук тарыхы, этногенези, этнографиясы, салттуу маданияты боюнча кыргыздын улуттук илимпоздорунун ичинен эң алгачкы жолу тарых илимдеринин кандидаты илимий даражасын коргогон.
Кыргыз элинин этностук тарыхы, этногенези, этнографиясы жана башка маселелер боюнча докторлук, кандидаттык диссертацияларды жетектейт- Кыргыз Республикасындагы тарых жана коомдук илимдердин окуу-илим борборлорунун өнүгүп калыптанышына жигердүү салым кошуп келүүдө.
Ашкере колдонулган антибиотик зыяндуу микробдор менен бирге ооз менен дем алуу органындагы жана ичеги-карындагы тамак сиңирүүгө катышуучу микробдорду жок кылып, кишинин териси жана былжыр челиндеги микроорганизмдердин биологиялык тең салмактуулугун бузат.
Чоң кишилерде, адатта жашылча-жемиш менен, ошондой эле мончодо иштегендердин жана идиш-аяк жуугандардын колу жабыркап, аялдарда жыныс органдары, алардын тырмагынын тегереги кызарат, шишийт, ооруйт.
Металлды таш куралдар менен жөнөкөй иштетүү алтындан, жезден, кээде күмүштүн жана сейрек болсо да кездешкен метеорит темиринен кызытпастан эле муздак бойдон зарыл болгон буюмдарды жасоого мүмкүнчүлүк берген.
4500 ж. мурда Анатолия менен Иранда эритүү менен салыштырмалуу таза металлдардын - коргошун менен күмүштү, ошондой эле ургулап гана эмес куюу жолу менен да иштетүүгө мүмкүн болгон жездин табигый кошулмаларын алгандан башталат.
Аталган алгачкы 3000 жылдык үчүн металл иштетүү жана эритүү очокторунун жайылышы, анын адамзат коомунун өнүгүүсүндөгү, этностук, социалдык, коомдук жана мамлекеттик факторлорго тийгизген таасири сыяктуу али толук чечиле элек көптөгөн маселелер мүнөздүү.
Чындыгында, 5 миң жылдан кѳп мезгилди камтыган металл буюмдардын эң байыркы түрү - балык кармоочу кайырмактар, жебенин учтары, мык, шибеге - адамзат тарыхындагы татаал тарыхый процессти чагылдырат.
Бул учурда кол өнөрчүлүк техникасынын өнүгүшүнүн компоненти катары, ошол эле учурда рухий, диний, этностук түшүнүктөрдүн жана жаратылыш факторлору менен шартталган мүмкүнчүлүктөрдүн изи бар.
Мышьяк колосунан буюмдарды куюп жасоо менен чектелген мезгилде металл иштетүүнүн 65-67 жакын түрдүү ыкмалары белгилүү болгон: жалпайтуу, чоюу, формага салуу, жылмартуу, жалтырак түскө алып келүү, оюу салуу, ийүү, кѳзѳѳ, согуу, бириктирүү, куюу жана башкалар.
Темирди колдонуп, металл иштетүү технологиясы аны иштетүү ыкмаларынын татаалдыгы менен чектелип турган жана жаңы методдорду өздөштүрүүнү талап кылган: темирден куюп буюм жасоо мүмкүн эмес, чоюуга болбойт, оюп сүрөт салуу да татаал, ошол эле учурда аны чыңдоого, ширетүүгө, курчутууга болот.
Анын кемчиликтери менен макул болууга туура келген: колону кайра эритип, жаңы буюм жасай берсе болот, ал эми темирди антүүгө болбойт; темирди кѳп жолу чыңап, курчута берсе болот, бирок башка металлдардан айырмаланып, темир жешилип түгөнөт.
Өз кезегинде уруулардын жол башчысы металл иштетүүнү өздөштүрүүсү зарыл болгон, ал эми бул өз кезегинде жрецтин функциясын аткарууга алып келген, анын үстүнө металл иштетүү жол башчынын дайыма иштеген жумушу болгон эмес, ал аны мезгил-мезгили менен, зарылдыгына жараша аткарган Сүннөткө отургузуу салты бар элдерде аны темир уста ишке ашырган, темир уста дарыгердин, шамандын да ролун аткара алган.
Металл иштетүү таралган бардык аймактарда темир өндүрүү төмөнкүдөй дифференциацияга учураган: түстүү жана баалуу металлдар кооздук буюмдарды, кооз идиш-аяктарды жасоо үчүн колдонулган, темир эмгек куралдары жана курал-жарак жасала турган материал болуп калат.
500- ж. Грецияда «темир иштетүү» коомдун көңүл буруусуна татыган, устаканаларга эл дайыма келип турган, адабий чыгармаларда устаканадагы аңгемелешүүлөр чагылдырылган, устаканадагы эмгек процесси көркөм искусство чыгармасынын негизги объектиси болгон.
Байыркы Угаритте, Ханаанда, Фракияда, кийинчерээк Грецияда металл иштетүү менен 12 олимп кудайларынын ичинен жалгыз кол өнөрчү, кереметтүү чебер - Кошер-ва Хасис же Гефест байланыштырылган.
Бул насааттамалар темирчи-кол өнөрчүлөрдүн корпорациялардын бири-биринен ажыратып турган, алардын кесиптик ишмердигинин чөйрөсүн тарыткан, бул чеберчиликтин жогорку деңгээлде өсүшүнө алып келсе да, усталардын жашоосунун негизине коркунуч келтирген, анткени буюмду жасоодо нормадан четтөөгө мүмкүнчүлүк берилген эмес.
Корпорациялардын көп түрдүүлүгү, дайыма болбосо да, көпчүлүк учурда этнографиялык мүнөзгө ээ болгон: ар бир буюмдун түрүн жасаган усталар бири- биринен айырмалуу ыктарды табышкандыгы жасалган буюмдардан даана көрүнүп турган.
Юлий календарын кайра карап чыгып, жазгы күн менен түндүн теңелүүсүн 21-мартка алып келүү жана мындан ары аны бул датадан кечикпөөсүн камсыз кылуу үчүн, ал 1582-ж 4-октябрда бейшембиден кийинки 10 күндү кыскартып, кийинки күндү - жуманы 15- октябры деп эсептөөгө буйрук кылган.
Кийин ката кетирбеш үчүн, ар бир 400 жылда 3 күндү жыл эсебинен алып салууну жана аягы 00 менен бүткөн кылымдык жылдардан 4кө так бөлүнбөгөндөрдүн узак жыл деп эсептөөнү сунуш кылган.
Дуболордун жери түштүктө Косогол көлү менен чектешкен Тувалардын ата-бабаларынын аталган этностук бирикмелер менен алакаларын уйгур-ондор, туба, кыргыс, толанко урууларынын бүгүнкү күндө сакталып калышы далилдей алат.
Кыргыз каганатындагы 360 жылга созулган салыштырмалуу тынч, бейкут турмуш уруулардын эркин көчүп- конуп жүрүүсүнө шарт түзгөн, айрым этностук топтордун өз ара жуурулушуна алып келген.
Евтюхова кыргыздардын чарбасынын түрдүү багыттарын иликтѳѳ менен жер иштетүүгө, кол өнөрчүлүккө, аңчылыкка ык коюлуп, бирок негизинен кѳчмѳн чарбачылыкка негизденген жашоо уклады болгон деген тыянакка келет.
Мисалы: кыргыз - кыргыс, мунгуш - монгуш, аркалык — аргалык, баарын — бараан, чот — чооду тубай - туба, туума кашка - тума, туума тукум - тума, карасакал - карасал, олет - олет, сарттар - сат, тагай - тагай кесек - кезек, сарык - сарыг, төлөн - толан, жети уруу - чети тончак, дөөлөс - түлүш, адыг түлүш - адигине, балыкчы - балыкчы, кузгун тобу - хускун, кабели - ховалыг, дөрбөн улуу , кара багыш - хара, куу уул - хуулар, төрдөш - төдөш, уйгур - уйгур, мангыт - мунгат, шыгай - шагай, баят - баяут, кереит - хиреид, каратал - хара тал жана башка Бул параллелдердин дээрлигинин аналогдорун хакас жана алтайлыктардын курамынан кездештирүүгө болот.
Тува, алтай жана кыргыздардын бири- биринен узак жайгашкандыгына карабастан байыркы доордо пайда болгон жана чарбалык керектөөлөрдө колдонулган өлчөө бир- диктери тарыхый ата-бабалардын жалпы болгондугун тастыктайт.
Анчалык чоң эмес узундук өлчөмдөрү: базым - бир кадам, кулаш - кулач, төш чарты - жарым кулач, узун дугай - бир чыканак, карыш - карыш, сөөм - сөөм//сөөмөй, бир мугур сөөм - бир сөөм жана башкалар.
Эрзиндик туваларда боз үйдүн канаттарын даярдоодо төмөнкү өлчөө бирдиктери колдонулган: Бармак менен сөөмөйдүн ийилген ортолугу - 10 см, бармак менен сөөмөйдүн ортолугу - 18 см, ал эми, бир карыш 20 см. түзгөн.
Адамзаттын байыркы доордон бүгүнкү мезгилге чейинки узак өнүгүү тарыхында түрдүү этностук жалпылыктардын калыптануу процесси, өнүгүүсү, кулашы, бир этностук жалпылыкты экинчи бир этностук жалпылыктын алмаштырышы тынымсыз жүрүп келет.
белгилүү болгон кыргыздар атал- ган аймактардын этностук тарыхына, этногенезине, маданиятына узак мезгилдин аралыгында таасир тийгизгендиги, өз кезегинде жергиликтүү этнокомпоненттерди курамына сиңиргендиги далил боло алаары шексиз.