polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
«Согуш кыргыздардын башына жаңы салыктарды алып келди. Келгин орустардын жарыбаган ыктыярдуу кошумчаларынан башка, согушка демиш болуп кыргыздардын болгон тасмыясын кагып алышып, администрациянын жогорку чининен тартып, төмөнкүлөрүнө чейин байып жатышты».
Адаптациянын жай көнүгүү реакцияларынын натыйжасында организм, мисалы, бийиктикке, суукка, ысыкка, кычкылтек жетишсиздигине, атмосфера басымынын өзгөрүшүнө, аргасыздан болгон кыймылсыздыкка көнүгөт; оору пайда кылуучу микробдор, иондоштуруучу нурлануу ж. б.
Адаптация организмдин тиричилигинин нормалдуу болушун жана анын чөйрөнүн ар кандай факторлорунун; температуралык жана климаттык , бийиктик , көп инфекциялык агенттердин өзгөрүшүнө ыңгайланышын камсыз кылат.
Мисалы, бир клеткалуу организмдерге кирүүчү ич өткөк бактериясы жашаган чөйрөсүндө кант глюкоза болгондо гана көбөйөт, анткени ага ферменттердин кереги жок, ал эми жашаган чөйрөсүндө кант аз же жокко эсе учурда, ал кантты пайда кылыш үчүн лактозаны глюкозага айландырат.
Метафизикалык баскыч маңыздын көрүнүшү болуп саналган ар түрдүү күчтөрдүн аракеттери менен мүнөздөлөт, бул баскычта авторитеттердин үстөмдүгү бошойт, адамда эгоизм күч алып, коом менен байланыш начарлайт.
Анын пикиринче, бардык илимдер ар түрдүү даражадагы жалпылыкка жана жөнөкөйлүккө ээ жана аларды төмөндөгүдөй кемүүчү даражада жайгаштырууга болот: механика менен математика, органикалык эмес телолор жөнүндөгү илимдер, органикалык телолор жөнүндөгү илимдер.
“Саринжи-Бөкөй” эпосу кыргыз элинин патриархалдык-феодалдык коомдогу өнүгүш мезгилинде пайда болушу мүмкүн, анткени ал, кыргыз үй-бүлөсүндөгү уруучулук тиричиликти чагылдырат, үй-тиричилик конфликттерин кеңири камтыйт.
Ушул эле вариантта редакциялык тактоолор киргизилип, андан кийин “Эл адабияты” сериясынын 6 томунда өйдөдө көр-гөзүлгөн вариант жана С. Конокбаевдин айтуусу боюнча дагы бир жолу жарыяланды.
А. Үсөнбаевдин варианты үч жолу жарык көргөнүнүн да себеби бар, бул вариант бардык жагынан: көркөмдүк чеберчилиги боюнча да текстин жыйынтыктуу жана так иштелип чыгышы боюнча да жогору турат.
Эпостун поэтикасын, салтка айланган көркөм каражаттарын, стилдик ыкмаларын, ритмикалык изилдөөдө, чыгарманын мелодиясы, аткаруу формасы органикалык байланышта болорун бөтөнчө баса белгилөө керек.
Бюрократия администрациялык иштин техникасына ээ, маалыматтар, документтер колунда, ошондуктан ал мамлекеттик чечимдер, актыларды даярдоо, түзүү мүмкүндүгү, калк менен түздөн-түз байланышка чыгууну аткарат.
Бюрократиянын мамилелери социалдык-экономикалык жактан шартталган индивиддердин аң-сезими, эрки, кызыкчылыгынан көз каранды эмес жана мамлекет менен коом, гражданин менен бийликтин ортосундагы карама-каршылыктар, конфликттердин формасы болуп саналат.
Эгерде официалдуу адамдар адилеттүүлүктүн критерийине жараша социалдык проблемаларды чече албаса, саясий сокур ишеним – скепсис, шылдыңга айланып, граждандардын саясий окуяларга кайдыгер болушуна алып келет.
Үкүбаеванын кийинки “Ч. Айтматов: эстетика жана улуттук негиз” деп аталган көлөмдүү монографиясы адабиятчынын Айтматов таануу багытындагы илим жана билим берүүчүлүк көп жылдык түйшүктүү эмгегинин жыйынтыгы, жемиши.
Ч. Айтматовдун чыгармачылыгына байланыштуу монографиялык изилдөөлөр жана көптөгөн макалалар Үкүбаеванын адабий изилдөөчүлүк ишмердүүлүгүнүн басымдуу тарабын түзүү менен Айтматовтаануу илимине өзүнүн зор үлүшүн кошуп турат.
Үкүбаев өзү эле кыргыз адабиятынын: поэзия, проза, драматургия жанрындагы өнүгүүсүнө, жаңылыктарына активдүү аралашып С. Эралиев, Н. Байтемиров, Н. Жүндүбаева, С. Акматбекованын чыгармачылыгы, кыргыз прозасынын 60–70-жылдардагы өнүгүшүн негизги тенденциялары жана башкалар маселелер туурасында, илим, илимий-методикалык жыйнактарда үзгүлтүксүз жарыялап келет.
“Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларында мүнөз түзүү өзгөчөлүгү” – деген темада кандидаттык диссертация , “Чыңгыз Айтматовдун поэтикасы жана кыргыз элдик фольклору” – деген темада докторлук диссертациясын коргогон.
Алардын ичинде бир нече монографиялары “Чыңгыз Айтматовдун каармандарынын көркөм дүйнөсү” , “Художественное мастерство раннего творчество Ч. Айтматова” , “Адам дүйнөсү көркөм образда” , “Азыркы кыргыз адабиятынын арымы” , “Чыңгыз Айтматовдун адабий-эстетикалык көз карашы” , “Чыңгыз Айтматов жана фольклор” жана “Чыңгыз Айтматов: эстетика жана улуттук негиз” аттуу монографиялары бар.
Кандидаттык диссертациянын негизинде жарык көргөн “Ч. Айтматовдун каармандарынын көркөм дүйнөсү” деп аталган биринчи китебинде Үкүбаева Ч. Айтматовдун алгачкы аңгемелеринен тартып “Деңиз бойлой жорткон Ала-Дөбөт” повестине чейинки чыгармаларындагы жазуучунун көркөм мүнөз түзүү чеберчилигин эволюциялык планда адабий-илимий изилдөөгө алат, адабиятчы “Мүнөз проблемасы – бул дайыма көркөм чеберчилик проблемасы” деп белгилейт.
Кыргыз элиндеги бугу уруусунун генеалогиясы жөнүндөгү санжыра-легенданын негизинде жазуучу тарабынан жаралган “жаңы” жомок повестте образдар менен жуурулушуп, чыгарманын идеялык-эстетикалык касиетин ачуучу каражат катары колдонулат.
Акыры талкууга автор өзү да аралашып, өз концепциясын, адабияттагы трагизм маселесине жасаган принципиалдуу пикирин мындайча туюндурду: “Ак кемедеги” баланын өлүмү аркылуу мен түк да жамандык жакшылыкты сүрүп чыгарарын көрсөткөн жерим жок, менин көздөгөн максатым – ак иштин арыбас экендигин ачып берүү, ал үчүн кейипкер өз жанын кыйып болсо да күрөшө тургандыгын көрсөтүү.
Чыгарманын “Ак кеме” деп аталып калышы жөнүндө жазуучу мындай дейт: “. Мен повестти “Новый мирге” алып барганымда Твардовский “Жомоктон кийин” деген ат өтө эле жөн салды, кулакка комсоо угулат экен, андыктан башкачараак эле атабайлыбы деп, “Ак кеме” деген атты сунуш кылды” .
Монтескье, Вольтер, Тюрго, Кондорсе өңдүү ойчулдардын эмгектеринде бул түшүнүк акыл-эске негизделген телегейи тегиз коомду, акыл-эске шайкеш келген мыйзамдуулук жана калыстыкты, нравалык жана интеллектуалдык бийиктикти туюндурган.
Ал элге кеңири маалым «маданий-тарыхый айлампа» теориясын түзүп, ага ылайык маданияттын ар бир түрү үч стадияны басып өтөт: жаштык, болуп-толуп турган чак, бузулуп-кыйраш убагы, анан бул цивилизацияга айланат деп эсептеген.
Ал өзүнүн он томдон турган даңазалуу эмгегинде адамзат маданиятын тарыхый жактан кеңири изилдөөгө алып, цивилизацияны элементтери белгилүү тартипте жайгашкан, байланышкан система катарында мүнөздөйт да, табият же коом «чакырык» таштайт да, ага «жооп» бермек болуп, адамдар мейкин-мезгили аныкталган чекене цивилизация түзүшөт деп тастыктайт.
Ал эми Тоффлер, Белл өңдүү изилдөөчүлөр коомдогу өндүргүч күчтөрдүн өнүгүш деңгээлине жараша, экономикалык күч-кубатына ылайык цивилизацияны төмөнкүдөй түргө бөлөт:
Цивилизация – адамзат тагдырынын биримдигин, тарыхый процесстин бүтүндүгүн, адам акыл-эси жеткен ийгиликтерди, анын техникалык-технологиялык күч-кубатын, көздөгөн максатын, алган багытын мүнөздөйт.
соода-сатык, кол өнөрчүлүк жана маданий борбор болгондуктан, Шаш, Самаркан, Нишапур жана Бейхактан көп адамдар келишкен, ошондойэле көчүп келген арабдардын укум-тукумдары дагы жашаган.
Кайрак таштар мазмуну боюнча суфизмдин диний-философиялык багытта өнүгүшүн жана Фергана өрөөнүндөгү моңгол доорунан кийинки коомдук өнүгүүнүн социалдык жана идеологиялык структурасын чагылдырган.
Моңгол дооруна чейинки кайрактагы несториан жазуулары 1907-жылы Пишпек, Бурана көрүстөндөрүнөн жана 1967-жылы Ысык-Көлдүн түштүгүндөгү Жууку суусунун боюнан табылган.
Адатта адам көнүмүш, «чыныгы эмес» турмушта жашайт, ал өзүнчөлүгү жок болмуштун жетегинде жүрөт , ал субъект эмес, «башкалардын» иш-аракети менен чечимдеринин гана объектиси болот.
Бирок, качан гана көнүмүш жашоодон ажырап өзгөчө бир «айкындык ачылган» учурда адамдын буга чейин жашаган жашоосунун «чындык эместиги ага дайын болот. Мына ошондо гана адам өзүнүн жашоосу өлүмдү – беттеп – болмуш экендигин жана өзүнүн дүйнө алдында жалгыз экендигин түшүнөт. Анын алдында: «эмне үчүн жашоо керек?» жана «кантип жашоо керек?» деген суроолор коюлат.
Адам айрым алынган индивид катары «буюмдар» менен «башка» адамдардын дүйнөсүнө, кайдыгер, атүгүл катаал, өзүнүн «купуялыгынан улам» түшүнүүгө мүмкүн болбогон дүйнөгө «ыргытып ташталган» , ой жүгүрткөн жана кыйналып азап чеккен макулук.
Экзистенциалисттер «болмуш» менен «бар болууну» айырмалай карашат: «болмуш» адамды курчаган табигый жана социалдык дүйнөгө, ал эми «бар болуу» – адамдын ички дүйнөсүнө, анын жекече «менине» тийиштүү нерсе катары каралат.
Түйшүгү түмөн, түбү үрөн, келечеги кенен, сөзү белен, узун жолго түшүп баатырдын шыралгасын алгандар аз, улуу баяды арбытып айтып, чоң жүктү көөлүктөй тартып кеткендер андан аз.
К.Сыдыков өзү: «Атаңдын көрү эрте жетим калып, жетимдиктин азабын кеп тартып журуп, жолумду ачкан киши болбой калбадыбы, болбосо убагында мага деле келип журду аян, сыр ошол маалда жол көрсөткөн киши болуп, аян сырларды карманып кеткенимде мен дагы башкалардай арбытып айтып кетмек экенмин, жок дегенде атам он төрт, он беш жашыма чейин жашаса эмне, «Манасын» кенен угуп билип көкүрөгүмө жат кылып, сактап калар элем.
Муну атам да сезгендир, туйгандыр себеби ооруп үзүлөөр алдында төшөктө жаткан жеринен туруп алып, Качкыным качан келет, келээр маалы болдубу ыя, эртерээк келсе болоор эле атаңгөрү деп эшиктин алдына чыгып алып, күзөтчүдөй жол караганын айтчу энем».
Ал өзүнүн: «Көп эле түш көрдүм, ошонун бири, аябай көп элдин арасында жүрүптүрмүн өкүрүк ызы-чуу чыгып, кимдир - бирөөнү жоктоп жаткандай, элди аралап отуруп он эки канат өргөөнүн ичине кирип бардым, кирсем так ортосунда бийик чоң тегерек такта турат. Тактанын үстүндө чалкасынан баатыр жатат, тегерегинде кырк чоро баштарын жерге салып, найзаларын жерге сайып унсуз отурат. Баатырдын жанына барсам уктап жаткан кишидей, муруту кулагына илинген өтө сүрдүү киши экен. Аңгыча кимдир-бирөө - Манас оо дүйнө сапар узап атат» дейт, жакшылап карасам андай деле эмес, уктап жаткандай, аңгыча баягы киши: «Айт!» дегендей белги кылат.
Бул ойду өнүктүрүп, ал Менекейге жиберген катында мындай деп жазат: «эч ким жаш курагында философия менен иштөөнү кийинкиге калтырбасын, ал эми карыганда философия менен иштөөдөн чаалыкпасын. Ким философия менен иштөөгө убакыт келе элек десе, анда ал бакыт үчүн убакыт жок, же эми бакыт үчүн убакыт калбай калды деген адамга окшош».
Жаңылыштык жана каталык биз өзүбүздүн кабылдоолорубузга бир немелерди кошконубузда, өзүбүздүн элестерибизди башка чындыкка таандык кылганыбызда пайда болот, башкача айткандаакыл-эс каталардын булагы болуп чыгат экен.
Муну менен ал атомдорго мүнөздүү болгон эркиндикти түшүндүрүүгө умтулат: салмактын күчү астында атомдор түз сызык же баш-аламан кыймылдашат, ошону менен бирге кокус кыйшаюулар жана кагылышуулар болуп турат.
«Ыракат биздин башкы көздөгөн максатыбыз,— деп айтканыбызда,— деп жазат Менекейге, биз бузукулардын ыракаты жөнүндө, жана кээ бир түшүнбөгөндөр, же макул эместер, же туура эмес түшүнүшкөндөр айтып жүрүшкөндөй төшөк ыракаты жөнүндө ойлобойбуз, биз дененин жабыркоосунан жана жан дүйнөдөгү коркунучтардан эркин болуу жөнүндө ойлойбуз» .
Он сегиз жашында Афинага көчүп келет ; ал эми 35 жашында — ал жерде биротоло туруп калат да, бакта мектеп ачат, анын дарбазасына: «Мейман, сага бул жерде жакшы болот, бул жерде ыракаттануу — эң жогорку жыргалчылык» деген жазуу жазылып коюлган.
Эпикур иштеп чыккан тааным жөнүндөгү окуу жана физика ал үчүн өзүнчө мааниге ээ болгон илим тармагы эмес, анткени философия анын пикири боюнча, жаратылышты изилдебестен, адамга бактылуу болуунун жолун көрсөтүп берүүгө тийиш.
16–17-кылымдардын аралыгында жашап, калмак төбөлдөрү менен күрөшүп өткөн реалдуу тарыхый-уламыштык, аңыз-аңгемелик окуядан эпостук деңгээлге өсүп жеткен, эл оозеки чыгармачылыгынын классикалык үлгүсү.
“Эл адабияты” сериясы – КРУИАнын Манастаануу жана көркөм маданияттын улуттук борборунун илимдин кызматкерлери тарабынан, филология илимдеринин доктору профессор А. А. Акматалиевдин жалпы редакциясы астында даярдалган.
КРУИАсынын кол жазмалар фондундагы фольклордук материалдарды жарыялоо, пропагандалоо максатын көздөгөн “Эл адабияты сериясынын 40 томдугу” жалпы коомчулукта жана фольклористика илиминде татыктуу орун таап жатат.
“Шырдакбек” поэмасы 13–14 кылымдардын аралыгында жашап, калмак төбөлдөрү менен кандуу кармашууларды башынан өткөргөн Шырдакбек аттуу тарыхый инсандын айланасында түзүлгөн көркөм чыгарма.
4-том – “Жаныш, Байыш” – кыргыз элинин өз азаттыгын, эгемендүүлүгүн коргоп, кылым карыта калмак, кытай төбөлдөрүнө каршы согушуп келген баатырдык күрөшүн, калктын тарткан азап-тозогун, ый-муңун, оор жортуулдарын көркөм баяндап, калк сезимине жеткирген, баатырдык тарыхый эпос.
6-том – “Саринжи-Бөкөй”, “Жаңыл Мырза” – эпосторунда элибиздин өткөндөгү патриархалдык түзүлүшкө таандык уруучулук-тууганчылык мамилелердин татаалдашкан көрүнүштөрү, салттык сюжетке айланып кетиши чагылдырылган.
Островский атындагы театралдык көркөм институтунун театр иликтөө факультетин ийгиликтүү бүтүргөн соң Кыргыз Республикасынын маданият министрлигинин Өнөр иштери боюнча башкармасынын улук нускоочулук кызматына иштөөгө жиберилген.
М.Рыскулов атындагы Эл аралык сыйлыктын ээси, «Эмгек ардагери», «Эл агартуунун отличниги», «Маданияттын мыкты кызматкери», «Манас 1000» медалы, СССРдин жана республиканын маданият министрлигинин Ардак грамоталары менен сыйланган.
Бийлик, материалдык ресурстар жана мажбурлоо аппаратына ээ болуу менен бирге аясий уюм өлкөнүн саясий системасынын институттарынын укуктук статусун жана алардын ишмердүүлүгүнүн юридикалык чектерин орнотот; таптардын, улуттардын, коомдогу башка социалдык топтордун кызыкчылыгынын тен салмактуулугун камсыз кылат; эл аралык аренада коомдун кызыкчылыгын коргойт.
Ар бир саясий партиянын келип чыгуусунун жана ишмердүүлүгүнүн маңызы – бул саясий бийликке умтулуу мамлекеттин ички жана тышкы саясатынын калыптанышында жана ишке ашканда атышуу болуп эсептелинет.
Коомдун саясий системасынын активдүү жана өз алдынча элементи катары массалык маалымат каражаттары – басма сөз, радио берүү, телекөрсөтүү каналдары боюнча массалык маалыматты чогултуу, иштеп чыгаруу жана жайылтуу менен иш кылган мекеме-уюмдар чыгууда.
Анын ичинде төмөнкү көйгөйлөр да бар: эл аралык коопсуздук, куралсыздандыруу жана конверсия, эл аралык мамилелерди демилитаризациялоо жана узак убакытка, бекем тынчтыкты орнотуу үчүн керек болгон гарантияларды түзүү.
«Үчүнчү дүйнөдө» калктын санынын өсүшүнүн жогорку темптери жана бул аймакта жүз миллиондогон адамдардын жашоо деңгээлинин мындан ары төмөндөшүнө алып келген өнөр жайлык жана айыл-чарбалык өндүрүш үчүн шарттардын начарлоосунун алардын ортосундагы бөлүнүүнүн тереңдеши менен пайда болгон демографиялык кырдаалды оптимизациялоо зарылчылыгы да ушул көйгөй менен байланышкан.
Бир катар глобалдык көйгөйгө илимий-техникалык революциянын жана дүйнөлүк базардын өнүгүүсүнүн, дүйнөлүк дүң үнөмдүн натыйжалуу өндүрүүнү жана кайра өндүрүп чыгууну камсыз кылуу зарылчылыктарынан улам келип чыккан.
Тынчтык максаттарында жерге жакын мейкиндикти өздөштүрүү жана космостук мейкиндикти, дүйнөлүк океанды демилитаризациялоонун жаңы ыкмаларын, акыр-чикирден тазалоонун жолдорун издөө зарыл.
Андан ары италиялык саякатчы: "Ал тургай, согуш учурунда же башка бир тополоң болгон күндөрдө да кыргыз аялы тынч олтура албай, кээде өз боз үйүнүн бейпилдигин коргоп калуу үчүн кармашка кирген учурлары да болгон. Байыркы авторлордун Каспий боюнда көчүп жүрүшкөн амазонкалар жөнүндөгү аңгемелери кыргыз жана түркмөн аялдарынын ат үстүндөгү турмушун эске салат. Эрктүүлүгү, чарбачылык акылмандыгы менен Азия талааларынын аялдары Х кылымда эле Туран өлкөлөрүнө саякатка барышкан европалыктарды таңдандырган", - деп, кыргыз аялдарынын өзгөчөлүктөрүн өтө жогору баалаган.
1898-жылы Ошко келип, Курманжан датканы көргөн "Туркестанские ведомости" гезитинин кабарчысы: ".бул жерде таң кала турган эч нерсе жок, анткени кыргыздарда акылдуу аялдар ар дайым зор таасирге ээ болуп келген", - деп жазган.
Албетте, өз ишин өзгөртүп, ага жараша тагдырын да кошо өзгөртүп, өмүрүн башкача жыйынтыктай алганга анын мүмкүнчүлүгү бар болчу, бирок искусствону жаны менен бирге бүткөнсүп сезгендиктен, ал сахнага берилген бойдон калган, бул болсо анын адамдык насил-наркын, жан дүйнөсүнүн асылдыгын далилдеп турат.
"Менин ыкыбалыма балеттин насили асыл, руху бийик, урумдан ашкан улуу көзөлүн көрүп-билүү бактысы туш келгенине курсантмын. Албетте, Бүбүсара Бейшеналиеванын башка да ролдору болгон, анын чыгармачылыгын: репертуарын, жалпы жетишкендиктерин үргүлжү караганыбыз абзел. Бирок "Чолпон" балетиндеги Айдайдын партиясы, менимче, анын искусстводо жеткен эң бийик ролу болду", – деп жазган Чынгыз Айтматов.
Ал эми 1896-жылы Ош, Алай, Памир чөлкөмдөрүндө жашаган кыргыздарды кыдырган италиялык саякатчы Феликс Рокко кыргыз аялдары тууралуу: "Өтө өнүккөн, маданияттуу элдерде да кыргыздар өз ата-энелерин, аялдарын урматташкандай аялдарды урматтагандар аз кезигет. Алар эч качан жүзүн жаап, өзбек, тажик аялдарындай болуп басынышпайт. Тескерисинче, өз эркектери менен тең укукка ээ болушат. Үй-бүлө жана уруу маселелери чечилип жатканда аялдардын пикири да сөзсүз эсепке алынат", - деп жазган.
Эмгеги менен элге таанымал болгон Зууракан Кайназарова Кыргызстандагы колхоз курулушунун көрүнүктүү ишмери, атактуу кызылчачы катары республикабыздын айыл чарбасынын өнүгүшүнө зор салымын кошкон.
Курманжан датканын коомдук ишмердиги, дүйнө таанымы, меймандостугу, кара кылды как жарган калыстыгы, аялзатына тиешелүү улуу касиети, үй-бүлөсүнө жасаган энелик мээрмандыгы, калкына жасаган кайрымдуулугу – булардын ар бири терең изилдөөнү талап кылат.
Андагы Кыз Сайкал, Каныкей, Айчүрөк, Акыл Карачач, Айганыш, Кенжеке, Жаңыл Мырзанын даанышмандагы, калыстыгы, тапкычтыгы, айлакерлиги кыргыз коомчулугундагы аялдардын таасирин, ээлеген ордун айкын көргөзөт.
Х1Х кылымда жашап өткөн даңазалуу кыргыз айымдары тууралуу сөз кылганда, 1842-жылдан 1868-жылга чейин Кокон ордосунда зор таасирге ээ болуп, хандыкты башкарууга жакындан аралашып келген айтылуу Жаркын айымдын ысымын сыймыктана атасак болот.
Анткени кыргыз, кыпчак, өзбек, сарт, тажик элинен куралган Кокон хандыгынын ордосунда кыргыз үйлөрдү тигип, элеттен келген көчмөн элдин өкүлдөрүнө көмөк көргөзүп, ордонун кытмыр кызматчыларын сестентип, кыска убакыт хан тактысына отурган Шералы ханга акыл кошуп, узак убакыт уулу Кудаяр ханга баш-көз болуп, кеңешин берип келген кыргыздын чыгаан кызы Жаркын айым да биз сыймыктана турган кыргыз инсандарынан.
Элдин ырыскысын уурдашып, өз кара жандарын гана ойлогон басмачыларга каршы туруп, элдин таламын талашкандыгы үчүн акыры ошол тап душмандарынын колунан курман болгондугу тарыхта жана элдин эсинде калды.
Өмүрүндө таланты таш жарып, улуу аталган далай эле аткаруучулар, бийчилер бар, бирок мынчалык өчпөс изин калтырган башка бир керемет талантты мындан ары, мүмкүн, эч качан жолуктура албастырбыз.
Курманжан датка өзүнүн үй-бүлөсү, уулдары жөнүндө 1894-жылы жазылган катында мындайча сыймыктанган: "Менин балдарым сыяктуу эле алардын атасы жана чоң атасы мурдагы мусулман хандарына жана бектерине ак ниеттери менен берилип кызмат кылышып, ардактуу жана жакшы адамдардан болушкан. Эч качан эч нерсе менен айыпталбаган, өздөрүнүн наамына доо кетирбеген жана элге таанымалдыгы менен сый-урматка ээ болуп келген".
1907-жылы И. П. Ювачевдин: "Алай кыргыздары жана Курманжан датка жөнүндө жазылган адабияттарды карап олтуруп, ал тууралуу жазылган маалыматтардын ар түрдүүлүгүнө таң каласың. "Алай ханышасы" жөнүндө айтылгандардын баарын кайталап олтуруунун да кажети жок.
Жерде көлмө деп, эгерде ал Дүйнөлүк океандын бир бөлүгү болбосо, ошондой эле ал көлөмдүү жана терең, жасалма көлчөгө салыштырмалуу, жана ошондой эле ал дарыялардын суулары менен толуп турса демек ал көлмө деп аталат.
мындайчы так,даана түшүндүрмө берет: "Биздин планетадагы калган, көп тийилбеген жапайы жаратылыш аймактар, - бул акыркы чыныгы жапайы жерлер, алар адамдардын колунда эмес жана жолдор, түтүктөр жана башка өндүрүш инфраструктурасы салынган эмес" Жапайы жерлер коруктарда, менчиктиктер, ранчо, сактоолордо, корукчаларда, улуттук парктарда жана жада калса шаарлардын дарыя жээктеринде, жар жана башка адам колу тийбеген жерлер болушу мүмкүн.
Жаратылыштын жапайы бурчтары жана кайтарылуучу парктар кээбир жаныбарлардын жана өсүмдүктөрдүн түрлөрүнө, экологиялык изилдөөлөргө, жашоо аймакты сактоого жана адамдын эс алышына аябагандай керек.
Кээ бир жазуучулардын айтуусунда, жапайы жерлер адамдын жан дүйнөсүнө жана потенциалдык чыгармачылыгана керек,а кээ бир экологдор жапайы жерлерди биосферанын маанилүү өзүн өзү кармаган бөлүгү катары эсептешет.
Атмосфердик басым бийиктикке көтөрүлгөн сайын төмөндөй баштайт жана 19-20 км бийиктиктен кийин Атмосфералык басымдын биркыйла төмөндөшүнөн улам, суу жана адамдын ткандар аралык суюктугу
Ал кооптуу ультрафиолеттик нурланууну өзүнө камтып сиңирип, жердин үстүндөгү баардык тирүү жандыктарга зыян келтирүүчү нурлануудан сактап абдан Жердин жашоо процесстеринде маанилүү орунду ойнойт.
Экологинын негиздөөчүсү Юджин Одум айткан: "Баардык организмдерди өзүнө камтыган кайсы болбосун элемент, өзүнүн аймагында жана башка физикалык аймак менен байланышып турса, жана энергия агымы так саналган трофикалык структурага алып келсе, биологиялык аркандайлыкка жана материалдык циклге(материалдарды тирүү жана тирүү эмес организмдер арасындагы алмашуу) системанын чегинде болсо анда ал экосистема".
Адатынча дарыя океанга, көлгө, деңизге же башка дарыяга куят, бирок башка кырдаалдарда ал кумга же сазга куюп байып жоголуп кетиши мүмкүн, жана ошондой эле башка суу булагына жетпей бүтүндөй кургап калышы да мүмкүн.
Дарыядагы суулар адатта жаан-чачындар аркылуу үстүңкү агымдан, табигый мөңгүнүн жана муздун үстүңкү катмарынын эришинен, жана ошондой эле жер астындагы суулар жан булактар аркылуу толуп турат.
Экосистеманын түзүлүшү жана курамы курчап турган айлана чөйрөнүн бири бири менен байланышылган системасы аркылуу ар кандай факторлор менен чечилет, жана ал факторлордун өзгөрүүсү менен экосистема да динамикалык өзгөрүүлөргө дуушар болот.
Жердин суу мейкиндиги бир нече өзүнчө океендарга бөлүнгөнүнө карабай, алар баардыгы биригип бир глобалдуу, бири-бири менен байланган туздуу суунун массасын түзөт жана көбүн эсе учурларда Дүйнөлүк океан же глобалдуу океан деп айтылып жүрөт.
Голоцендик кырылуунун азыркы абалын эсепке алуу менен, өзөндөр чачыранды бөлүнгөн жашоо аймактарын бириктирүүдө, демек биологиялык көп түркүмдүүлүктү сактоодо зор маанилүү ролду ойнойт.
Белгилүү аймактын геологиялык жактан изилдениши андагы көрүнөө жаткан тоо тектерди аныктоо, салыштыруу, алардын үлгүлөрүн алып, лабораториялык изилдөөлөрдү жүргүзүүдөн башталат.
Азыркы атмосферанын курамы баштапкы калыбындагы ар кандай жашоо калыптарынын тиричилик аракетинен улам бир топ өзгөрүүлөргө дуушар болуп, экологиялык тең салмакты сактоо менен, жана үстүндөгү жашоо шарттарын турукташтарып турушкан.
Бирок климаттын бир кыйла кеңдик жана географиялык факторлорунун өзгөрүлгөнүнө карабай,орточо глобалдык климат муз доорлорунун арасы убакытында бир топ эле туруктуу,орточо глобалдык температуранын 1-2 градус өзгөрүүсү экологиялык тең салмактуулукка жана Жердин географиясына бир кыйла залакасын тийгизген
үстүңкү өсүмдүктөр мезгилдин өзгөрүлүштөрүнө көз каранды болуп калган, жана аба ырайындагы бир нече жылга созулган кескин өзгөрүүлөр өсүмдүктөргө да, жана өсүмдүктөр менен тамактанган жаныбарларга да аябагандай таасир тийгизиши мүмкүн.
Жасалма көлдөр деп ар кандай жазалма көлчүктөр айтылат: Суу бактары, эстетикалык коздоого арналган, Балык көлчүктөрү, балыктардын коммерциялык багытта багуу жана жылуулук энергияны сактаганга арналган Суу көлчүктөрү.
Бул гипотеза «Жер-кар» аттуу ысым алган жана аябагандай кызыкчылыкты туудурат, анткени бул убакыт 530-540 млн жыл мурун Кембрий жарылуусуна туш келген жана ошондон кийин көпклеткалуу жашоо формалары тарай баштаган.
Аба-ырайы хаотикалык система болуп саналат, айлана чөйрөдөгү кичинекей жеңил өзгөрүүлөрдөн ал бат эле өзгөрүлүшү мүмкүн, ошондуктан азыркы убакытта аба-ыйрайынын болжолу бир нече күн менен эле чектелип атат.
Азыркы убакытта жашоо жөнүндө кабыл алынган бир көз караш жок, бирок илимпоздор жашоонун биологиялык чагылышы уюшуу, метаболизм, өнүгүү, өзгөрүү жөндөмдөрү, дүүлүктүрүүчүлөргө болгон реакциясы жана тукум жаратуу менен мүнөздөлө тургандыгы менен баары макул болушат.
Кийинки адамдын жаралуусу, айыл чарбаны жана цивилизацияны өнүктүрүү Жерде, башка мурдакы жашоо калыптарынан бат өсүп өнүккөнгө таасир эткен, жана ал жаратылышка жана глобалдуу климатка да тиешелүү болгон.