polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
1873-жылы жаз алды менен зекетчилерди ёлтщрщщдён башталган Алай чёлкёмщндёгщ тополоъдун басылгндыгына карабай, анын уламдан-улам ёёрчщй бериши, Кек-Арт чёлкёмщнё Мамырдын, Аксыда Искак, Мусулманкул жана Момундардын, Лейлек, Исфара тарапта Мамырбайдын ошол эле жаздагы толкундоолору, Абдрахман аптабачынын алдоосу менен Фергана ёрёёнщнщн тщндщк, тщштщк, чыгыш элеттеринен кыргыз, кыпчак урууларынын Шер датка баштаган 40 ёкщлщнщн ордого чакыртытып ёлтщрщлщшщ, Кожент уездинин башчысы подполковник Нольдеге бщткщл ферганалык кыргыз-кыпчактардын 42 уруусунун атынан кат берилиши жана башка фактылар "локалдуу", "чачкын" деп эсептелинген кётёрщлщштёрдщн бири-бири менен байланышта болгондугун ырастап турат.
Мисалы, Мамыр Мерген уулунун 1700 тщтщндён ашык кётёрщлщшчщлёрщнщн Токмок уездинин аймагына кирип кетиши жана алардын Тогуз-Торо, Кетмен-Тёбё чёлкёмдёрщндё жашаган туугандарынан кёмёк издеши, Мамырдын тщндщк кыргыз урууларын кётёрщлщшкё щндёшщ, чаткалдык, курамалык кыргыз, кыпчак жана казак урууларынын ёкщлдёрщнщн Момун Шамурзак уулун ээрчип, кётёрщлщшкё кошулушу, 1000 тщтщнге жакын кыргыздардын Олуя-Ата уездине кирип кетиши жана башка фактылар жогорку пикирди далилдеп турат.
Мындан тышкары Кожент уездинин башкаруучусуна 42 уруунун атынан берилген кат, Тщштщк кыргыздардын Токмок уездинин башчысы 3агряжекийден ётарчын Шабдан Жантай уулун кётёрщлщшкё кёмёк кылг уруксат берщщсщн суранууга Кулмамбеттин жана Камбар серкердин атайын жиберилиши, Шабдандын тщштщккё келиши жана анын Мичи бийди башчы кылып алган деген пикири, Шабдандын сунушу боюнча кётёрщлщшчщлёрдщн Анжыян шаарын алууга аракеттенщщсщ жёнщндёгщ фактылар кыймылдын чачкын эмес экендигин дагы бир жолу бышыктайт: (Тилекке каршы Шабдан менен Тщштщк кыргыздардын кётёрщлщш мезгилиндеги жана андан кийинки байланыштары жёнщндё щзщл-кезил маалымат бирин-экин архивдик документтерде гана сакталганы болбосо, Калганы бизге жетпеди.)
Кётёрщлщшкё чейин эле кокон бийликтеринин зордук-зомбулугуна тойгон эл, кётёрщлщштщ басуу жана андан кийинки Мезгилдерде, кётёрщлщшкё тигил же бул деъглде тиешеси болгон айыл-кыштактардын талап-тоноо сыяктуу жазалардан ётё кату запкы кёргён.
Мисалы, 1873-жылы ноябрь айында Кожент уездинин бшчысы подполковник Нольдеге, Сыр-Дарыя облусунун губернатору генерал-майор Эйлерге кыргыздардын жогор жакта айтылган 42 уруусунун элчилиги, Токмок уездинин чектерине кирип кеткен 1700 тутун кыргыздардын орус букаралыгын кабыл алууга болгон сураныч, 1874-жылы майдагы 2000 тщтщн мундуз уруусунун Тщркстан генерал губернаторуна сураныч каты, 1874-жылы жазында Мамыр Мерген уулунун орус букаралыгын кабыл алууну суранган каты, жана башка фактылар.
Г.А Колпаковский Жети-Суу облусунун губернаторуна кыргыз депутаттарынын Шабдан менен байланышын текшерщщнщ, эгер ал "опурталдуу" болсо, тез арада андай байланышты токтотуп, Шабдандан Тщштщк кыргыздарынын жибергенкаттарын тартып алууну буйруду.
Орус букаралыгына кирщщнщ суранган ётщнщчтёрщнщн четке кагылышына, Орусиянын Кокон хандыгын колдогонуна карабастан Тщштщк кыргыз урууларынын бир даары Токмок, Олуя-Ата уезддеринин чектерине кече качып жатышты.
Мисалы, Кудаяр хандын 1873-жылдын 5-ноябринде Тщркстан генерал-губернаторуна жазган катында алар баймундуз , осурак , баглан , кырк-тамга , кушчу , каман , карабагыш жана кыргыз-кыпчак - баары уруу экендиги жазылган.
Кётёрщлщштщн башынан тартып эле орус бийликтери Кокон хандыгынын, айрыкча Кудаяр хандын кызыкчьшыгын ар тараптан колдоп, кёчмёндёрдщн кыймылынын ёсщп кетишине шарт тщзгён ар кандай аракеттерди токтотууга чара кёрщп жатты.
Кауфман 1873-жылы ноябрде кёчмёндёрдщн 42 уруусунун атынан келишкен Кулмамбет менен Камбар серкердин элчилигине Кожент уездинин башчысы Нольденин "силердин кётёрщлщшщн басуу максатында орустар активдщщ аракеттерден алыс, кокон бийлигине жардам берщщ жёнщндё ою жок" – деген сыпаа сёздёрщн катуу сынга алып, мындай пикир кыймьшдын кщчёп кетишине шарт тщзёт деп эскерткен.
Кауфман Кудаярга 1873-74-жылдары бир нече жолу Кокондун Ташкенттеги расмий ёкщлщ Мырза Хаким парваначы аркылуу мамлекеттеги кырдаалдын ётё курч экендигин азыртан эске алуусун, эгер андай болбосо "кеч болуп каларын" эскертти.
Ал 1874-жылы 8-июлда Кудаярга жазган катында, Кокон мамлекетинин "мыкты адамдары Сизге каршы, эл тынч эмес. Эгер Сиз элиъизди башкаруунун ыкмасын ёзгёртпёёъщз , бизден барган оруне ёкщлдёрщнё сый мамиле кылбасаъыз, анда мен Сизге кырдаалдын эъ жаман аяктаарын алдын ала эскертемин", - деп опузалаган.
Бирок, Кудаярхан ору, бийликтерин согуштук жардам берщщнщн ордуна "кеп кеъештерин" гана айтканын, ал турсун "алык-салыктарды азайтуу керек" деген сунушун жактырбады, орус "досторунан" ичи бир аз сууй тщштщ.
Кудаяр хандын калкка жек кёрщндщ саясатына, элдин кётёрщлщшщнё жана кёчмёндёрдщн орус ээликтериндеги туугандарына тийгизип жаткан "тере" таасирине карабастан, тышкы иштер министрлигихандыктын ички иштерине кийлигишпёё багытын дагы бир жолу ырастады.
Азырынча Кокон мамлекетин кошуп алуу жёнщндё сёз болушу мщмкщн эмес, тщркстан бийликтери "кёзёмёлдёп туруу абалында" гана болушу зарыл Кокондо хан тактысынын кимдин колунда болушу орус саясатына залакасын тийгизбейт, ага караганда чыгыш Тщркстан аркылуу болуучу англиялык коркунуч маанилщщрёк деп эсептеди министрликтин башкаруучусу тнн Министрлик Коконго тикедентике щстёмдщк кылуудан кырыз тщрдё щстёмдщк кылуу ыъгайлуураак деген пикирде болгон.
Катта: "Мен щчщн Сиздин кол алдыъыздагы эликтерде тоълоъдор менен баш-аламандытардын токтошу жёнщндёгщ кабар ётё жагымдуу. Мындай иштердин кайрадан болбошун чын кщрёктён каалаймын", деп жазылган.
Бирок, кётёрщлщштщн убактылуу токтоору менен жщрёгщ ёзкабына тщшкён Кудаяр хан орус "досторунун кёп-кеъештерин унутуп, калкка Каршы саясатын мурункудай уланта берди. Ал тщгщл кщчёттщ. Сыр-Дарыя облусунун губернатору 1874-жылдын 23-ноябринде Тщркстан генерал-губернаторуна: "Кокондогу кётёрщлщш токтолду.
Кётёрщлщштщн келип чыгуусу феодалдык деспоттук мщнёздёгщ мурунтан бери калыптанган социалдык-экономикалык карам-каршылыктары, саясий бийлик талмдары жана ёзщнщн кщчёшщнё байланыштуу болсо, анын себептери жана шылштоосу Кудаяр ндын тикеден-тике ёзщнщн жана анын жан-жёкёрлёрщнщн 1868-жылдан кийинки, айрыкча 1870-жылдардын башындагы алыксалык саясатынын эбегейсиз оорлошуп кетиши, кёчмёндёргё щч эседен ашык салык салуу менен зекетчилердин аёосуз зордук-зомбулугу болду.
Авы кётёрщлщш очокторунун бирдей Мезгилде аракеттенщщсщ, 42 кыргыз, кыпчак урууларынын орус бийликтерине жалпы кайрылуусу, тщндщк кыргыз уруулары менен байланышууга аракеттер, бщткщл Фергана кыргыздардын атынан 40 бийдин ордодо ёлтщртщлщшщ жана башка фактылар ырастайт.
Козголоъчулар тарабына ёткён анча-мынча аскер топтору кыргыз, кыпчак урууларынан чыккан гана сыпайлар менен сарбаздар болучу, ал эми кётёрщлщшчщлёрдщн курамындагы башка элдердин бир аз ёкщлдёрщ кыймылдын жщрщшщнё белгилщщ таасир тийгизе алган эмес.
Кётёрщлщшкё Шер датка сыяктуу Кокон мамлекетинде аброю чоъ бийлер жол кёрсётщшщп, анын башында Мусулманкул, Абдымомун сыяктуу бийлердин, бектердин жетекчилик кьшышы, анын щстщнё толкундоолорго ар бир уруудан эмгекчи, кедей, малчы адамдар гана бёлщнщп" катышпастан, уруу белгиси менен бириккен жамаат катары аракеттениши (булактарда кедейлер жамааты гана катышты деген фактылар таптакыр учурабайт), анын социалдык курамы биринчи кщндён баштап эле кеъири болгондугун айгинелейт.
кылымдын экинчи жарымында ар бир уруу айыл-айыл болуп жашаган шарттаиш жщзщндё кётёрщлщш тигил же бул "Руу башчысынын же аздыр-кёптщр оокаттуу, кесем, баатыр жетекчилигинде чыккандыктан биз социалдык жагына кыймылдын катышуучуларын жасалма тщрдё беле албайбыз.
1873-74-жьшдары болуп ёткён элдик чыгуулар Кокон хандыгындагы социалдык-экономикалык эзщщнщн кщчёшщнё байланыштуу болгондуктан, анын максаты Кокон ханы Кудаярды "жакты хан менен алмаштыруу", эзщщну азайтуу, элдин турмушун аз да болсо жеъилдетщщ болгон.
Ошол эле учурда Полот хан аты менен Искактын хан кётёрщлщшщ тээ Кокон хандыгынын алгачкы кщнщнён бери келаткан ордодогу бийликтин теъ салмактуулугун калыбы на келтирщщ щчщн кыргыз бийлеринин кезектеги аракети да болучу.
Кётёрщлщшчщлёр тщзщлщштщ алмаштырууну максат кылышкан эмес, андай кылуу керектигин билишкен да эмес, тек гана жек кёрщндщ Кудаярдын ордуна жакшы мураскор олтургузууну кёздёгён.
1868-жылы тщзщлгён кокон-орус келишиминин принциптерин сактаган орус бийликтери Кудаярдын жардам сураганына карабай башка ёлкёнщн ички иштерине кийлигишпес мамилесинде турушу, оруч ёкмётщнщн ниеттщщлщк менен тынчтыктака наша жашоо" прицибин колдогондугун кёрсёткён деп айтууда.
Тескерисинче, орус падышачьшыгы эки жщздщщ менен эл аралык аброюн жоготпоого, англичандардын буйурун кызытпай Кокондун ички иштерине кийлигишпёёгё аракеттенип, ошол эле учурда Кокон хандыгынын ичиндеги саясий окуялардын щч тщрдщщ жыйынтыгын теъ (Кокон хандыгынын кётёрщлщштщ басып коюусу, Кокон ханынын алмашылышы, мамлекеттин кулашы) ёзщнщн басып алуучулук максаттарына жооп берщщчщ шарт деп эсептеген.
Бул жерде айта кетчү нерсе - окумуштуулар алигиче 1873-76-жьшдардагы элдик кыймылды мезгилге бөлүү, анын мүнөзү, максаты, кыймылдаткыч күчтөрү жана тарыхый мааниси жёнщндё толук бир пикирге келише электиги.
Ошондуктан маселени тарыхый жышнаамалык жактан мезгилдештирщщ ыкмасы менен карап, кыймылдын максатынын, мщнёзщнщн, кыймьшдаткыч кщчтёрщнщн жана этносаясий курамынын эволюцияланышына кёбщрёёк кёъщл бурууну туура кёрдщк.
Асан уулу 1873-76-жылдардагы элдик кыймылдын тарыхын иридеги совет окумуштууларынын басымдуу кёпчщлщгщ кётёрщлщштщн башталышын, жщрщшщн, максатын жана негизги окуяларын Искак Асан уулунун ысмына байланыштырышат.
Кётёрщлщштщн алгачкы мезгилинде Искак жзлпы жетекчиликти колго албаганы менен кыймылдын башынан аягына чейин ёмщрщн ёз эли щчщн арнаган тщпкщ ыйык максатынан кайткан эмес.
Полот хандын кётёрулщшщ жёнщндё азыраак маалымат сенатор Ф. Гирстин Туркстан чёлкёмщн изилдёёгё ариалган китебинде, В. Наливкиндин "Кщшн хандыгынын кыскач тарыхында», М.А Терентьевдин "Орто Азияны каратуунун тарыхында" учурайт.
Корытовдун жазганына караганда, Абдымомундун Кокон мамлекети, анын хандары жана хан тактысын каалагандай калчаган кыргыз, кыпак бийлеринин ишмердиги жёнщндё айтып берген аъгемелери жаш Искактын ац-сезимине катуу таасир тийгизип, кез карашын калыптандырды.
Жер кыдрыы, эл аралапкерген турмуштун татаалдыгы, жалпы журттун зар-муцу, Кудаяржана анын жан-жекерлурунун зордук-зомбулугу Искактын ёз ёмщрщн элинин кызыкчылгыы учун арнап, мумкун болсо "жаман" ханды "адилет" хан менен алмаштыруу жёнщндё бир дал ай ойлондурган чыгаар?
Кокон ханы Кудаярдын эсирип кеткендиги жана кыргыз, кыпчак жамаатынын ёкщлдёрщн суруп чыгып, ордодогу кадимден келаткан этносаясий теъ салмактуулукту бузушу кыргыз бийлеринин кыжырын келтирип жщргён.
Бул саясий нааразылык 1865-жылы Кудаярдын щчщнчщ жолу такка отургандан кийинки беш жылдыкта активдщщ аракеттерге алып келбесе да, 1870-жылдардын башындагы толкундоолор, айрыкча 1871-жьшкы Сох кыргыздарынын кётёрщлщшщ, кыргыз бийлерин "убакыт жетти, эми аракеттенщщ керек" деген чечимге алып келип, алар эми кандай гана болбосун ". хан тукумунан бир ханзаада таап, Кудаярдын ордуна отургузууну" кёздёп калышты.
Ошондуктан 1872-жьшы кутлук-сейит уруусунун бийи Шер датка (азыркы Ала-Бука районунда жашаган кутлук-сейит уруусунун бийи) баштаган кыргыз тёбёлдёрщ кеъешип, андай талапкерликке Самаркандагы бир медреседе имамдык кылып жщргён кадимки Алим хандын уулу Ибрагим бектин баласы Пулат бекти тандашат да, аны кыргыздардын арасында хан кётёрщщ менен Кудаяр ханга каршы кщрёшщщгё чечим чыгарышат.
Самаркандтан кайткан кутлук-сейит Шер датка, кыргыз-кыпчак Мусулманкулбий жана найман Мусабек, бий курамалык Абдымомун менен кеъешмекке Ташкентке кайрылып, анын щйщндё конуп калышат.
1873-жылы жаз алды менен 200дёй кыргыз жигиттерин ээрчитип, Шер датка, Мусулманкул, Мусабек, Сулайман удайчы Жана Абдымомундун коштоосунда Искак-Полот бек Ала-Бука ёрёёнщнё келди.
Чаткалдын, Ала-Буканын, Ак-Тамдын, Нанайдын, Кёк-Жардын, Мамайдын, Кербендин, Падша-Атанын, Сафид Буландын жана башка айыл-кыштактардын бектери, аксакалдары Полот ханга кол беришип, анын туусу астында Кудаяр ханга каршы кщрёшкё чыгууга макул болушту.
Шер датка баштаган кыргыз феодалдарынын максатына бийлик жана байлык орчундуу мааниге ээ болсо да, алардын аракеттери обьктивдщщ тщрдё феодалдык зулумдукка каршы багытталган кётёрщлщштщн мщдёёсщнё щндёшщп кеткен.
1873-жылы жайында 29 жаштагы Искак "Полот хан" деген ат менен Аксынын Сафид-Буланында (Азыркы Аксы жана Ала-Бука райондорунун чек арасында жайгашкан Сафид-Булан деген ыйык мазар), 1842-жылы Шералы хан кётёрщлгён жерде, миъдеген кутлук-сейит, найман, кытай, саруу урууларынын ёкщлдёрщнщн катышуусунда ак Кийизге салынып хан кётёрщлдщ.
Натыйжада кётёрщлщшчщлёр Чартактынбеги Кедейбай датка менен Жаъы-Коргондун беги Алимдин жазалоочу отрядын Сафид-Булан менен Ала-Буканын ортосунда талкалап, Кёкщмбай жана Тоголок-Шайык, Актам, Найман, Кёк-Жар кыштактарын ээлеп алышты.
Бирок Кокондон замбирек жана кщчтщщ жазалоочу отряд менен чыккан Абдырахман аптабачы алгач Наманганда бир аз токтоп тщрдщ да, анан Тёрё-Коргон менен Тёрга жёнёдщ кётёрщлщшчщлёр Касан шаарына чегиништи.
Бирок Намангандан, Тёрё-Коргондон, Жаъы-Коргондон алынып келинген сыпайлар менен кщчтёндщрщлгён жазалоочу отряд Молдо Жолдош паъсаттын башчылыгында Искактын козголоъчуларын экинчи жолу чегиндире алды, кётёрщлщшчщлёр тоо аралап кирип кетишти да, эмкижайга чейин Аксыда салыштырмалуу тынчтык орноду.
Кауфман ёзщнщн отчётунда "Кокон ханынын буйругу боюнча элден жыйналуучу алык-салыктардын чыдамсыз оордугунан, зекетчилердин ач кёздщгщнён жана ырайымсыздыгынан 1873-жылдан баштап хандыкта бир катар толкундоолор жана баш аламандыктар болуп келди" - деп жазат.
Ал тщгщл зекетчилерди коштоп жщргён хан сарбаздары бир нече кишини туткундап, аларды Коконго алып барьш, "мисал катары. эл кёзщне кёрсётщп, жазалап коюуга" ниеттене баштаганда, кокондуктардын пейилин тщшщнгён кыргызда туткундарга жардамга келишти да, зекетчилердин башчысын жана алардын тёрт жардамчысын ёлтщрщшщп, чогултулган зекетти кайтарып алышты.
Ошол жылы кщзщндё козголоъчулардын Кожент уездинин начальнигине жазган кайрылуусунда кётёрщлщштщн башталышы "ушул жьшы жазында кыргыз айьшдарына келишкен хандын зекетчилери шариятты бузуп, 100 койдон 1 кой эсебинде салык алуунун ордуна зордук менен 3 койдон ала баштагандыктан, мындай адилетсиздикти кётёрё албай, биз зекетчилерди сабай баштады, - деп тщшщндщрщлёт.
Ал, 1873-жылы жазда Ош, Анжыядын тщштщк тарабындагы ндын аскерлери жана зекетчилер кыргыздардан арбир тщтщндён койдон кошумча зекет жана тоолордогу иштетил, ген айдоолорго да жер салыгын тёлёёнщ талап кылышты", - деп жазат.
1868-жьшы саруу уруусунун кызы болгон энеси Жаркынайым ёлгёндён кийин, Кудаяр хан тагаларынын туугандыгын эсепке албай, ёзщнщн гана жыргалчылыгын ойлоп калсада, Курманжан датка Кудаярга каршы кётёрщлщшкё аралашпай, «адилеттщщлщк менен» четте турду.
Толкундоолор жана элдин кыжырдануусу басаъдабагандыктан, хан 1873-жылдын май айында кётёрщлщшчщлёргё каршы Абдырахман аптабачы баштаган 1000 сарбаздан турган экинчи жазалоо отрядын жиберди.
Кётёрщлщш кеъири жайытып кеткендиктен, ошол эле караламан элдин уулдары болгон хан кошууну да бёлщнщп-жарыла баштады, Анжыяда 3 миъге жакын кыргыз, кыпчак сыпай, сарбаздар кётёрщлщшчщлёргё кошулуп кетти.
Аптабачы жоон топ кыргызды колготушуруп, аларды суракка алганда Кокон ханы Кудаярга каршы козголоъго бут эл каршы чыгып жатат, ал тщгщл 20дай коконакимдери, бектери козголоъдун ичинде деген жооптуу угуп, кётёрщлщштщ басуунун ётё кыйын экендигин сезген Аптабачы тарапкеткен кошуунун чогулта албай, Тере-Коргондо жашырынууга аргасыз болду.
Кудаяр хан Ош-Анжыяндын тщштщгщндёгщ Баткен, Алайга чейинки чёлкёмдёрдщ алоолонткон козголоъдун негизги уюткусу алайлык, кыргыздар деп тщшщнщп, 1873-жылы кщзщндё Алайдагы сепилдерди бекемдёёнщ ылайык кёрдщ.
1873-жылы 19-сентябрда Токмок уездинин башчысы Томский Жети-Суу облусунун аскер губернаторуна жазган рапортунда «Чек араларга жакын турган кыргыздардын толкундоолору жёнщндёгщ каъшаарды (1873-жылы июль айында орустардан жардам сурап кайрылган Кудаяр хан кётёрщлщштщн ёёрчщшщнё орус ээликтери тараптан качып келип жаткан кыргыздардын тынчыжок топторнн аракеттери да кщнёёлщщ деген дооматы айтылган эле.
Текшерип келщщ щчщн Кокон чегине жиберилген капитан Бессонов тёмёндёгщлёрдщ мага билдирди: кыргыз кёчмёндёрщнщн арасындагы жаз айларында башталган толкундоолор мындан эки ай мурун кушчу, мундуз, багыш, басыз, карабагыш урууларынын башында турган мыдын Ханабад шаарына (азыркы Сузак району менен Кара-Суу районунун ортосундагы жайгашкан Советабад же Ханабад шаары) кол ашуусу менен чечилди. Мамыр жеъилип калды, кошуунунан 300 кишини жоготкондугун санаполтурат, кармашта ёлгёндёрдён башка алардын ынд эгинталаасынан кармалып кеткендер да бар.
Айдоо талааларында аялдарды жана балдарды ёлтщрщшщп, боюнда бар аялдардын кардын жарышты. Кыргыздар биздин ээликтерге качышып, ар жерге, кёпчщлщгщ Кетмен-Тёбё болуштугуна жайгашышты.
Мындан биз Мамырдын колу талкаланып, кётёрщлщшчщлёр 100 таяна качышканын жана билдирщщдёгщ зулумдуктарды кщтпёгён 1700 тщтщндёй мундуз, карабагыш, кышчак жана башка уруулар бийлери менен кошо Тогуз-Торо, Кетмен-Тёбё ёрёёндёрщнё качып кетишкендигин билебиз.
Кожент уездинин башчысына 1873-жылы жазган лейлектик кётёрщлщшчщлёрдщн катында "хан шариятты буза баштады. Биз ошондуктан адилетсиздикти кётёрё албай, зекетчилерди талап-тонодук. Кудаяр бизге аскерин жиберди эле, биз айыл-кыштакдарды таштап, тоого качып кеттик. Бирок хандын аскер башчысы 270 кишини туткунга тщшщрщп, Асаке шаарына алып келип, хандын буйругу менен казыкка олтургузду. Ошондуктан биз чогулдук да, ханды биздин, душманыбыз деп жарыяладык", - деп жазылат.
Жазалоочулар кетери менен кайрадан жанданган кётёрщлщшкё Чаткалдан жаъы эле кайткан Абдрахман аптабачы жёнётщлдщ, Ал алгач жан эриткен сщйлёшщщлёрдщ жщргщзщп, кётёрщлщшчщлёр менен бирге экендигин, алардын турмушун жана абалын тщшщнёрщн саймедиреп, тынч тарап кетщщлёрщн ётщндщ.
Албетте, мурунтан ойлонулган планы, ачык максаты, бекем уюму жана башкы командачысы жок чар жайыт аракеттенген кётёрщлщшчщлёр жакшы куралданган Кокон армиясынын кщчщнё туруштук бере албастыгы ачык болучу.
Ошол эле учурда "жалпы эл кётёрщлсё, баатыр бийлер баштаса, ордону алып, адилет кишини хан кётёрсёк" деген мщдёё бары бир кыргыз, кыпчак жана аларга кошулган ёзбек, тажик тургундарын ндын.
Андай болбосо 1873-жьшы эле жаз айларында Фергана чёлкёмщнщн тщндщк, тщштщк, чыгыш элеттеринде бир эле учурда ушунчалык ёжёрлёнгён бир нече кыймылдар чыкмак эмес.
1873-жылдын жай мезгилинде Абдырахман аптабачынын бал тилине кирип ёлщмгё учураган кыргыз элетинин 40 бийинин арасында Аксыдан да, Кёк-Арттан да, Кара-Кулжадан да, Алайдан да, Сотон да ёкщлдёр болндугун эске алсак, кётёрщлщштщн «чаржайыт» сымал очокторунун кандайды бир деъгелде бири-бирине байланышта болгондугун ырастоо кыйын эмес.
полот хан чыгарган теъгелердин бири Ёзбекстандын Илимдер Академиясынын тарых музейинде баалуу экспонат катары сакталып тургандыгы жёнщндё адабияттар кабар берет.) Тилекке каршы, бул жагдайда бизге мындан башка конкреттщщ маалыматтар жетпеди.
Кауфманга жазган катында Аптабачы ёзщнщн Миъ-Тщш айылында 100дёй туугандары менен кщнщгё аъчылыкка чыгып, саясатка аралашпай бейкут жашап жаткандыгы, бир ай мурун Асакеге барып, Полот ханга жолугуп, анда 3 кщн тургандан кийин кайта кыштоосуна келгендиги, азыр Полот ндын айланасынан кыпчактардын белгилщщ адамдары кетип, кыргыздар гана калгандыгы айтылат.
Элдик кыймылдын экинчи мезгилинин чегиндеги биринчи жана экинчи баскычтарды камтыган 1875-жылдын жай айларынан 176 жыл ёмщр сщргён Кокон хандыгынын жоюлушуна чейинки саясий окуялардын жыйынтыгын тёмёнкщдёй болду.
Бул татаалдануу Абдрахман аптабачы баштаган хан чёйрёсщндёгщ ишмерлердин бийлик щчщн кётёрщлщшкё кошулуп кетиши, Кудаяр хандын качышы, тщзщлгён кырдаалда Полот хан жана Аблрахман аптабачы баштаган эки жамаатын калыптанышы, август айында орус аскерлеринин Кокон ээликтерине киришине байланыштуу кыймылдын феодалдык мщнёзщнщн антиколониалдык максат менен бири иши сыяктуу окуялар менен ёнщктщ.
Себеби, ал мезгилде орус падышачылыгы Тщркстанды басып алуу менен колонияга айландыруу максатын кёздёгёндщктён, "газават" орус элине эмес, Орусия баскынчьшарына каршы багытталып, ураан антиколониялык максаттын бир тщрщ катары саналышы тарых логикасына туура келет.
"Газават" ураанынын жардамы менен Кокон хандыгынын мурунку чек араларын калыбына келтирип, бийликти ёз колуна топтоону кёздёгён Аптабачынын аракеттери чынында элдин мщдёёсщн1 тёп келген эмес.
Махрам салгылашуусу, Фергана ёрёёнщнщн жарымынан кёбщрёёк болугунун орус аскери тарабынан басылып алынышы, ал фактьшы Насирдин бектин таанышы жана 23-сентябрдагы Кокон хандыгы щчщн протектораттык орус-кокон келишимине кол коюшу, Наманган чёлкёмщнщн орус ээлигине ётщшщнё кокон бийлигинин расмий макул болушу жана башка мына ушул сыяктуу кейиштщщ фактылар Абдрахман аптабачы менен Насирдин бек баштаган "реакциячыл" топтун прогрессивдщщ саясий активдщщлщгщнщн бщтщшщн кёрсёттщщ.
Искактын Полот хан аты менен 27-сентябрда экинчи жолу хан кётёрщлщшщ, анын кыймылын багынтыш бир эле учурда Насирдин бектин ёкмётщнё да, орус баскынчыларьша да каршы бура алышы, октябрдын башындагы Анжыян салгылашуусундагы ийгиликтер, орус баскынчыларын Кокон ээликтеринен убактылуу кп чыгуу жана Насирдин бектин бийлигин кулатуу сыяктуу элдик батыр Искак-Полот хан баштаган прогрессивдщщ топтун аракеттери кыймылдын элдин максатын кёздёгёндщгщн ырастады.
Абдрахмандай ары акркылуу, ары кщщ ордо тёбёлдёрщнщн тиешелщщ кырдаалда кётёрщлщш тарапка ётщп кетиши Полот хандынбагытынын туура экендигин дагы бир жолу бекемдеди.
Миддендорфтун берген маалыматтарына караганда ёрёёндёгщ 15-40 жаштагы тургундарда эркек адамдардын саны кескин азайып кеткендиги, анын себеби 1875-жылдагы кётёрщлщштщ басууда курал кётёрщп жщрё ала турган каракыргыздардын эркектеринин кёбщ ёлщмгё учурагандыгы менен тщшщндщрщлёрщн эскертип ктт.
Кыймылдын реакциячыл жамаатынын элге каршы аракеттеринин дагы бир жыйынтыгы орус колонизаторлорунун Нарын дарыясынын оъ жээгин ээлеп, Наманган бёлщмщн тщзщщ менен Фергана чёлкёмщн жана Тщштщк кыргыз урууларын басыпалууга ыъгайл шарт тщзгёндщгщ болду.
Бирок, кырдаалдын татаалдыгы, согуштук абал, кётёрщлщштщн жана орус баскынчыларынакаршы кщрёштёрдён жапа чеккен мамлекеттин жеткиликтуу экономикалык базасы болбогондугу кётёрщлщшчщлёрдщн тоодой демилгесине карабай колго тийген бийликти жана тынчтыкты сактап калууга шарт тщзгён эмес.
Кокон хандыгынын пайда болуш, ёнщгщш жана жщрщш логикасы анын жоюлушун камсыз кылган тарыхый ёбёлгёлёр менен шартталгандыктан, бул мийзам ченемдщщлщктщ ишке ашыруучу активдщщ фактор болуп, Орус империясынын Туркстанга, анын ичинде Фергана ёрёёнщнё басып кириши болду.
Жергиликтщщ калктын эркине тиешеси жок колониялык каратуулардын ишке ашышын ошентип, кылымдын экинчи жарымындагы Орусиянын жана Борбордук Азиянын саясий абалына негизделген тарыхлогикасы аныктап койгон.
1875-жылдын жаз алды менен зекетчилердин кезектеги зулумдугуна чыдабаган лейлектик кыргыздардын абагат, кёсёкуруулары Молдо Касым, Абдрахман молдо, Эрмамбет паъсат, Орозаалы деген дмддын жетекчилигинде кщрёшкё чыгышып, Аксыда жщргён, Искакты чакырышты.
Ошол эле учурда Кудаяр ханга каршы кщрёштё социалдык айырмачьшыгына карабайулуттук курамы ар башка жалпы элдин катышышы, кыймылдын чыныгы элдик кыймылга айланып бара жаткандыгынын айгинелеп тщрдщ.
Хандын зулумдугуна каршы жалпы максат элдин байында, кедейин да, чарбадар да, бегин да, малчысын да, акимин да бири-бирисиз кттн албай турган шартка, "бир жеъден кол, бир жакадан баш чыгарууга" алып келди.
Мындай кырдаалды совет ы нмынын айрым ёкщлдёрщ кётёрщлщштщн 1875-76-жылардагыы "экинчи мезгили феодалдык таптын ёкщлдёрщнщн кошулуп кетиши менен "реакциячыл жолго тщшщп клди" деп тщшщндщрщщгё аракеттенишкендиги маалым.
Эмне щчщндщр биз ушул кщнгё чейин ири феодалдарды, уруу бийлерин, бйларды, бектерди жана башка белгилщщ инсандарды жалпы элдин катарына кошпой, ёзщнчё эле бир "оркоюп турган элемент" катары санап, "эл" деген тщшщнщккё эмгекчи массаны гана киргизебиз?
А чынында эл дегенибиз кеъири тщшщнщк эмеспи, сёзсщз тщрдё анын идеологияеы да, психологиясы да, башчысы да, аткаруучусу да, бийликчиси да, баш ийщщчщсщ да, байы да, кедейи да болгон татаал кёрщнщш экендигин моюнга алышыбыз керек.
Демек, ошол татаал жана кёп кырдуу "элдин" бир мщдёёнщн айланасында топтолуп, аракеттенщщсщ, эгер, тарыхый прогресске карай багыт алган болсо, ал кыймылдын прогрессивдщщ болоруна талаш жок.