polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Саякбай Каралаевдин вариантында Нескара, Жолой менен болгон экинчи урушунда Манас алгач күткөн кырк чоросунан, минген аты Торучаардан ажырап, калмак-кытайлардын курчоосунда калганда көп кол менен атайы аттанып чыгып Жар Манас менен Билерикти туткундан бошотуп келаткан К. Манаска келип, жардам берип куткарып алат.
Кыргыз журтчулугунун ичиндеги ары эң улуусу, ары акылман, калыс, алп турпатына төп келген кайрат-күчү мол адам К-ду Манас баштаган бардык кыргыз баатырлары кадырлап, зор урмат менен «Абам Кошой карыя» деп кайрылышат.
Эл ичинде зор кадыр-баркка ээ болгон К. бардык кыргыз уруулары баш кошкон чоң жыйындарды башкарат , орчундуу маселени чечүүдө эл ага кайрылат, анын кеңешин угуп, жардамын алышат (мисалы, кыргыздар Алтайдан Ала-Тоого көчүп келээрдин алдында Манас атайы Чеч-Төбөгө келип, К-го жолугуп, анын кеңешин угат, Чоң казаттын астында Манаска каршы кутум уюштурмакчы болгон он эки кан ага кеңеш салышат, бирок К. алардын туура эмес иш баштап жатканын айтып, колдобойт).
Эч ким даап келип тике сөз айта албаган Манаска К. гана жүйөлүү сөзүн тартынбай айтат; керектүү кеңеши, акыл-насааты менен бирге, кемчилигин да ачык көрсөтүп, керек болсо жалпы иштин кызыкчылыгы үчүн калк астында да жемелей алат.
Токсонго таяп карып калганына карабастан «Карысам да карпаңдап, Карт буурадай тартаңдап мен түшпөсөм капырга, Канкор да болсоң эр элең, Кайраты ашык неме элең, Сен түшпөсөң капырга, Кандай адам катылат» ,— дейт Манаска кайрылып, эч ким даап күрөшүүгө чыкпай койгон Жолой менен күрөшөт, жеңишке ээ болот.
«Көзү казган ородой», «колу кырк жылдык чынардай», «кашы комдонуп жаткан кара иттей», «кулак калканы кол чатырдай», «төш жайыгы тоонун керисиндей», «аркасы ат жарышчу талаадай», «бир күндө жеген ашы 9 бука, 9 кочкор, 9 айгыр эти», «90 саба кымыз ичкен» Жолой укмуштай зор сырткы түрү менен эч кимден жеңилгис көрүнөт.
Эгерде эпосто Жолойдун сырткы келбети гротесктик гиперболалаштыруу менен ары күлкүлүү, ары коркунучтуу сүрөттөлсө, Кошойдун алы-күчү мол алп адам экени айрым деталдар, штрихтер аркылуу таасын берилет (эпостун эволюциялык өнүгүшүнүн кийинки этаптарында каармандардагы уруулук коомдун мифологиялык түшүнүктөрүнүн негизинде пайда болгон дөөлөргө таандык өтө зор сырткы келбет терс көрүнүш катары кабыл алынып калгандыктан, башка оң каармандарга да мүнөздүү мындай көрүнүштөр акырындап сүрүлө баштайт).
Кытай кандары кыргыздарды чаап, «бирин айдап Эренге, бирин айдап көз көрбөгөн тереңге» туш-тушка таратканда жалгыз гана К. душманга бой бербей, Чеч-Дөбөнү жердеп калып, «Жети өзөндөй кайран жер, Эби менен жер кылып, Жети өзөндө кыргызды, Эптеп жүрүп эл кылып, Кулаалы жыйып куш кылган, Курама жыйып журт кылган» баатыр кол башчы.
Алтайга сүрүлгөн кыргыздардын Манастын башчылыгы астында ата конушу Ала-Тоого кайрылып көчүп келишинде мурдатан ошол аймакта жашап, орун-очок алган, белге таңуу бек айбат баатыр катары негизги таяныч болот.
Анын кийинки кадрга чыгуулары уламдан-улам көбүрөөк байкаларлык боло баштаган, атап айтканда, Сахнадан коркуу да Жейн Уайман жанынан өтүп бара жатканда анын чүмбөттөнүп алганын көргөнү бурулганы, жана акыркы тасмасы Үй-бүлөлүк кутум дагы каардуу сөлөкөт.
Өзү пайда болгон тасмаларда, ал бус айдап, имараттын маңдайында басып, короонун ары жагындагы апартментте туруп, же ал эмес гезиттеги сүрөттө (ага көрүнүүгө башка мүмкүнчүлүк бербеген Өмүр кемеси тасмасында көрүнгөндөй) да кыска көз ирмемге көрүнө калар эле.
Минуса ойдуңундагы кыргыздарга таандык жер-суу аттары боюнча айрым маалыматтар: Хыргыс-Хакасиянын Россияга бириктирилишине чейинки аталышы; Хыргыс аргылары – Уйбат жана Бидна дарыяларына улап салынган байыркы кыргыз каналдары; Хыргыс аргычагы – Аскиз аймагындагы Ары-Таг тоосунун жанындагы байыркы суу аккан кыргыз арыгы; Хыргыс ахчалыг хыр – Ак Июс дарыясына жакын жердеги жез тыйындар табылган дөбөлөр; хыргыс көдреси – тарыхый-фольклордук маалыматтар боюнча Ус дарыясына жамаатташ аталган аймактарды кыргыздар мекендешкен; хыргыс көшкен хол – Мрасу дарыясынан Кобырда дарыясынын чатына чейинки тоонун бели.
Минусадан келген кыргыздар аталган көлдүн жанында кыштымдардан салык жыйнашчу; хыргыс Кообы – Бейка дарыясына туташ салынган байыркы кыргыз каналы; хыргыс орамнары – Табат, Кара Июс дарыяларынын ойдуңуна орто кылымдардагы кыргыздар тарабынан салынган дөбө жана аң түрүндөгү атайын курулган коргонуу чектери; Хыргыс Пили – Божье дарыясына чукул орун алган ашуу; Хыргыс-Суг :
Бул эстеликтерди хакастар «кыргыз жоокерлеринин бейиттери» деп аташат; хыргыс сыххан чол – Кобырза дарыясынын жогорку агымындагы Хакасиядан Шорияга ашып өтчү жол ; хыргыс сынрады – Минуса ойдуңундагы кыргыз көрүстөндөрү; Хыргыстар аалы – Абакан, Ниня дарыяларынын ойдуңунда жайгашкан үч айыл; хыргыс тогынган чир – Июс дарыясынын аймагынан көп сандаган күл дөбөлөр, көмүр табылган.
Тарыхый булактар бул жерде кыргыздар темир иштетишкендигин баяндайт; Хыргыс узанган жер – Тея дарыясынын өрөөнүндө; Хыргыз хара суг – Көксө дарысынын өрөөнүндө; Хыргыс чолы :
Бул канал Харахач тоосуна чейин жеткирилген; сугат каналдары жогорку геодезиялык жана арифметикалык тактыкта курулган; хыргыс Чул – Минуса ойдуңунда жогорудагыдай ат менен алты өзөн белгилүү; хыргыс чазы :
Теңир-Тоодо түркий жана согду тилинде сүйлөгөн калктар, ошондой эле Мавераннахр жана Хорасандан келгендер бар экендиги эскерилип, Фергана өрөөнү Түркстандын «дарбазасы» болуп, түркий тилде сүйлөгөн элдердин аймагы болуп саналат.
Кыргыздар Тарбагатай, Алтай тоолору, чыгышта Теңир-Тоодон Ысык-Көлдүн батыш жагына чейинки мейкиндикти ээлеп, тоо арасында жашаган калк экендигин, ошондой эле кыргыз уруулары жашаган тоолордун бири Тулас, ал жерде бугу, багыш, тыйын чычкан жана башка жаныбарлар бардыгын айтып кетет.
«ХУДУД АЛ-ААЛАМ МИН АЛ-МАШРЫК ИЛА-Л-МАГРИБ», «Ааламдын чыгыштан батышка чейинки аймактары» – 982-жылы ченде белгисиз автор тарабынан фарсы тилинде жазылган тарыхый-географиялык чыгарма.
Академик В. Бартольддун пикири боюнча: «Орто Азия жана Чыгыш Азиянын тарыхы боюнча өтө көп баалуу даректерди, маалыматтарды биздин күнгө чейин жеткирген, мусулмандардын география, адабияты жөнүндөгү бирден бир чоң чыгарма болуп саналат».
Ошону менен катар эле Ксенофонт калокагатияны ички жана сырткы дүйнөнүн ажырагыс биримдиги катары кароо аркылуу аны жерде кадыресе маанидеги жакшы иш-аракеттен, даанышмандыктан жана сулуулуктан айырмаланган.
Эллинизм доорунда болуп өткөн индивидуализм менен психологизмдин андан аркы өнүгүшү калокагатияны табигый же тубаса сапат эмес, моралдык көнүгүүлөр менен машыгуулардын натыйжасы катары кароого алып келген.
Бөлөкбай тукумдары азыркы күндө жыйрыма алты аталыкка таралып: Байсейит, Эсиркемиш, Алдаяр, Чоң үкү, Майда үкү, Ногой , Кутумбет, Жору , Жалайыр, Чүмкөлөй, Бүтөш, Жерказар, Дайырбек, Сарман, Кара таман, Кожокелди, Борочор, Жетикашка, Төлөн, Тубар, Багыш, Жагыш, Баястан, Чыңгыш, Айта, Төкөлдөш болуп, Чуй боорунда Токмоктон баштап Бишкекте, жана анын түндүгү, кун чыгыш жана түштүгүндө жайгашкан.
Ошол эле жылы 21-декабрда Алматы шаарында жогорку 3 мамлекет менен дагы 9 мамлекет ― Азербайжан, Армения, Грузия, Казакстан, Кыргызстан, Молдова, Өзбекстан, Тажикстан, Түркмөнстан биригишип, Көз карандысыз мамлекеттердин шериктештиги түзүлгөндүгү жөнүндөгү келишимге кол коюшуп, декларация кабыл алышкан.
Шериктеш мамлекеттердин максаттары жана принциптери төмөнкүдөй аныкталат: Көз карандысыз мамлекеттердин шериктештиги өзүнчө бөлүнүп түзүлгөн мамлекет же мамлекеттердин үстүнөн караган бирикме эмес анын катышуучуларынын өз ара иш-аракеттери, мамлекеттер тарабынан түзүлгөн келишимдерде макулдашылган тартипте паритеттик принцип боюнча ишке ашырылат эл аралык стратегиялык туруктуулукту сактоо максатында аскердик-стратегиялык күчтөр боюнча бириккен командалык жана ядролук курал боюнча бирдиктүү көзөмөлдөө сакталат; тараптар өз ичинен ядросуз же бейтарап мамлекет болууга умтулган өлкөгө урмат-сый менен мамиле кылышат; Көз карандысыз мамлекеттердин шериктештигине башка дагы каалаган мамлекеттер кошула алышат.
Көз карандасыз мамлекеттердин шериктештигинин негизги кеңешүүчү жана координациялык органдары – шериктеш мамлекет башчыларынын кеңеши, өкмөт башчыларынын кеңеши, секретариаты, мамлекеттер аралык экономикалык комитет, экономикалык, сот, мамлекеттердин парламент аралык ассамблеясы, коргоо министринин кеңеши, тышкы иштер министрлеринин кеңеши, космос боюнча мамлекеттер аралык кеңеш, коллективдүү коопсуздук келишими жана башка коомдук турмуштун чөйрөлөрүн камтыган уставдык органдар, уюмдар болуп саналат.
Көз карандысыз мамлекеттердин шериктештиги 1991-жылы 8-декабрда Минск шаарына жакын жердеги Беловеж токоюнда СССРдин курамындагы Орусия, Украина, Беларусь президенттери кол койгон келишимдин негизинде түзүлгөн.
Республикабыздагы коомдук-саясий иштерге гана аралашпастан, алыскы чет өл­көлөрдүн – Түркия, Иран, Сауд Аравиясы, Египет, Кувейт мамлекеттеринин Кыргызстандагы өкүлдө­рү менен тыгыз байланышта иштеп келет”, - дейт А.Беделбаев.
1994-жылдын башында Кыргыз Республикасынын Премьер-министри Апас Жумагуловдун буйругу менен «Манас» эпосунун 1000 жылдыгын өткөрүү боюнча атайын дирекция уюштурулуп, Таластагы театралдашкан оюн-зоокту уюштуруунун директору болуп Асан Сулайманович Ормушев, директордун орун басарлыгына Аскар Беделбаев дайындалган.
1980-жылдардын аягында ыраматылык СССРдин камчысы күч болуп турган маалда Кыргызстанда да жаштар ойгонуп, кыргыз тили, мекен ыйыктыгы, мамлекеттин көз каранды эместиги жөнүндө кеп боло баштаганда Асан Ормушев көч башында жүрдү.
Кыргызстандын жумушчу табынын тарыхы жаатында илимий изилдөөсүн жүргүзүп, 1983-жылы 9-мартта «Кыргызстандагы жумушчулардын өнүгүүсү» деген темада кандидаттык диссертацияны коргогон.
Бирок, көп учурда адамдар дал ушуну менен алек болушат, алар акыйкатты этибарга алышпайт, андан четтеп өтүшөт, жарым-жартылай акыйкат деп тапканы менен бир кыйла даражада бул иллюзия гана болуп чыгат.
Биз: начар ишеним моралдык жактан начар, начар ишенимде жашоо — демек адамдык жоопкерчиликтен баш тартуу, адамча жашоонун маңызын түзгөн эркиндикти тануу, биздин маңыз менен баалуулуктарды түзүүгө арналган ишибизден качуу болот деген таасирдин астында турабыз.
Ал мындай дейт: «Нерселер мага тийбеши керек. Бирок алар мага жабышып тынчымды алат, мен буга чыдай албаймын. Мен кийинки күнү деңиз жээгинде болуп, колума таш кармап турганда өзүмдү кандай сезгенимди да жакшы эстеп турамын. Бул өзүнчө бир жийиркеничтүү сезим эле. Бул сезим мага таш аркылуу келди, ал сезим таш аркылуу менин колума өттү. ошондо колумда кандайдыр бир жүрөк айлануунун түрү пайда болду».
Кокустук дегенибиз бул негизги принцип: ар кимдин жана ар бир нерсенин түшүндүрүлгүс түрдө жашап турушу, эч кандай маңызы болбогон дүйнөнүн жашап турушунун маанисиздиги — баарысы кокустук.
Эгерде мен «өзүнүн негизинде ой жүгүртө» турганды тандап алсам, анда аны коштоп жүрө турган кандайдыр бир спецификалык ой жүгүртүүлөрдө эмес, дал ушул тандоодо мен өзүмдү тандап аламын.
Сартр мындай мисал келтирет: «Кафедеги официантты алып көрөлү,— деп жазат ал,— Ал тез жана чечкиндүү кыймылдайт, бир аз ашкере тез кыймылдайт, бир аз ашкере так кыймылдайт. анын үнү, анын көз карашы келген адам жөнүндө камкордук көрүп жатканын билдирип турат. Ал өзүн тездикке мажбурлайт жана нерселерге да аяосуз тездикти таңуулайт. Официант кафеде ушунун барын ишке ашыруу үчүн өзүнүн ролун ойноп жатат».
Начар ишенимдин башка бир көрүнүшү катарында адамдын өзүндөгү болгон бардык сапаттарды тангандыгын мисалга келтирүүгө болот, мүмкүн ал өзүнүн начар кыял-жоругун өзгөртүүгө же аракечтиктен жана бекерчиликтен баш тартууга убада берип, жана өзүнүн чечимин сөзсүз аткарарына ар бир жолу ишенгени менен ал эч качан муну аткарбайт.
Сартр эң алгачкы ирет койгон маселе төмөнкүчө: «Адамдын жашоо-турмушу эмнеге окшош?» Ал «адамдык реалдуулук» деп аталган нерсени эң жалпы терминдер аркылуу сүрөттөп жазгысы келет.
Анын жообу эмгектин «Бытие жана жок нерсе» деп аталышынын өзүндө камтылып турат, анткени адамдык реалдуулук, дейт ал, жашоонун эки жолунан: бытиеден жана жок нерседен, бытиеден жана бытие эместен турат.
Инсан «көз көрүнө эле турган сыр», касиеттердин жөнөкөй гана коллекциясы эмес, тоталдуулук, түшүнүлүүгө тийиш болгон жана концептуалдашпаган бирөө, анткени фундаменталдуу тандоону концептуалдаштырууга жасалган ар кандай аракет ийгиликсиз бүтөт.
Сартрдын негизги чыгармалары төмөнкүлөр: «Кыялдануу» , «Эмоциялар теориясынын эскиздери» , «Кыялдагы нерселер» , «Бытие жана жок нерсе» , «Экзистенциализм — бул гуманизм» , «Кырдаалдар» , «Усул проблемалары» , «Диалектикалык акыл-ойго сын» .
Өз жашоосу үчүн маңызды жана баалуулукту тандап алуунун жоопкерчилиги менен басынтылган инсан өзүнө маңыз бере турган жана өзү эч кандай таасир көрсөтө албай турган даяр ролду кабыл алуудан баш калка жана жасалма ыңгайлуулукту издейт.
Мындан келип экзистенциализм иликтеген башкы маселелер: тандоо эркиндиги, адамдык менен инсандыктын дал келүүчүлүгү, башка дүйнө жана башка адамдар менен болгон алака-мамиле, индивиддин өз жашоо-турмушунун максат-багытын аңдап билүүсүнөн баштап маани-маңыздарды жана баалуулуктарды түзүшүнүн жолдору жөнүндөгү маселелер келип чыгат.
«Жүрөк айнуу» деген биринчи философиялык романында Сартр каарман катарында Рокантен деген адамды көрсөтөт, ал адам өзүнүн ким экенин билбеген, чыныгы турмушта жашабаган, өзү менен өзү жана аны курчап турган чындык нерселер менен тил табышып жашай албаган адам, аны бардык нерселер үстөмөндөтүп басып, ага уйгактай жабышып турат.
Экзистенциализм белгилүү агым катарында көз караштардын кеңири чөйрөсүн камтыйт, бирок анын көңүлүнүн борборунда — адамдын жашоо-турмушу жөнүндөгү маселе, ар бир адамдын инсандык турмушунун шарты жана структурасы жөнүндөгү маселелер турат.
Ошентип, Сартрдын пикири боюнча, мен өзүм жөнүндө өзүмдүн жашап турганымды аңдап билгенимдин өзүнөн өзүм үчүн недир бир маңызды жана баалуулукту тандоочу катарында ойлоого тийишмин: аңдап-билүү дегенибиз баа болуп саналат.
Начар ишенимдин алкагында аракет кылуу дегенибиз-бул кимдир бирөө толук эркин экенин жана ал өзүнүн жашоосун тигил же бул предметтин негизинде эмес, жоктон тандап аларын түшүнүүнүн кыйынчылыгынан качуунун натыйжасы болуп саналат.
Тескей Ала-Тоонун көп сууларынын (Ак-Сай, Тоң, Тосор, Барскон, Жууку, Чоң-Кызыл-Суу, Жети-Өгүз, Каракол, Ак-Суу, Түргөнаксуу) башталышында мөңгүлөр бар.
Иримөңгүлөрү: Түштүк Эңилчек , Кайыңды жана башка уулары кар-мөңгүдөн куралып, Ысык-Көл, Сырдарыя, Тарим, бир аз бөлүгү Чүй жана Иле дарыяларанын алаптарына кирет.
Ысык-Көл облусунун табияты — Облустун аймагы негизинен 2 бөлүктөн турат: Ысык-Көл ойдуңунан жана Ысык-Көл сыртынан (түндүгүнөн Тескей Ала-Тоо, түштүгүнөн Какшаал-Тоо менен чектелген күдүрлүү кенен аймак).
Дарылык касиети бар көптөгөн минералдуу ысык булактардын базасында Жети-Өгүз, Жыргалаң, Ак-Суу, Чолпон-Ата «Көгүлтүр Ысык-Көл», Тамга, «Кыргыз деңизи» жана башка бальнеологиялык курорт, санаторийлер иштейт.
Кыргызстандын ар бир аймагынан сюжеттерди даярдап, кыргыз телекөрсөтүүсүнүн чыгаандары Александра Черёмушкина, Михаил Дудников, Александр Фёдоров жана көптөгөн көрүнүктүү инсандар менен иштешкен.
Ошону менен К. түшүнүгү болгон шарттар жана факторлорду гана эмес, аларды кайра түзүү боюнча, белгилүү тобокелге салуу элементтери бар кыймылдарды да эсепке алуу зарылдыгын көрсөтүүнү камтыйт.
к. тартып коммерциялык ишмердүүлүктүн практикасында Х к. тартып айрым социалдык-тарыхый шарттарда кайра өндүрүп чыгуу процессин жана анын коомго тийгизген таасирин көрсөтүү үчүн экономикалык теорияда пайдалана башталат.
Биз чынында да ыракатка умтулабыз, дейт Милль,— бирок бул биз өзүмчүлдүк кылып жатабыз дегендик эмес, анткени көп адамдардын жасаган жорук-жосундарын өзүмчүлдүк деп айтууга дегеле болбойт.
Милль буга аргументтердин бүтүндөй бир тобун каршы коюп, адилеттүүлүк адамзат баалуулуктарынын иерархиясында чынында да жогорку баалуулук деп эсептелсе да, бакыт жана ага умтулуу адамдын жүрүм- турумунда үстөмдүк кылуучу принцип болуп кала берерин далилдейт.
Анын эң башкы ырастоосу төмөнкүдө турат: терминдер жеке нерселерди гана билгизет, ал эми «адамзат» сыяктуу жалпы терминдер бардыгын бирге кошкондо адамзат тукумун түзө турган индивиддерден айырмаланып, маани бербейт.
Шелер Гуссерлдин феноменологиялык методун этикасы, маданият философиясы жана дин чөйрөсүнө көчүрүп келип, ыймандык дөөлөттөрдү «өзгөрбөс «маңыздары» катары чагылдыруу менен Канттын формалдык этикасына дөөлөттөр жөнүндөгү материалдык окууну карама-каршы койгон.
Мында ал диний, метафизикалык, илимий ой жүгүртүүнүн (алардын Кудайга, дүйнөгө, дөөлөттөргө, турмушка карата жасаган мамилесине таянып) бир катар тибин айырмалап көрсөткөн жана аларды коомдук, практикалык мамлекеттик жана экономикалык турмуштун белгилүү бир түрлөрү менен байланыштырууга аракеттенип.
Шелердин пикири боюнча сырттан көз жүгүрткөн жана таанып-билүүчү адамга объективдүү, адам тарабынан жаратылбаган ар бирин сырттан кабылдоого боло турган өз маңызына жана өз мыйзамына эгедер болгон заттык дүйнөлөр карама-каршы турат.
Өзүнүн руханий изденүүлөрүнүн аяк ченинде Шелер католиктик диний ачылыш тууралуу көз караштарынан четтеп пантеисттик жана анын алкагына бардык илимдерди, анын ичинде антропологияны да кошкусу келген.
Ошентсе да ал өзүнүн феноменологиялык онтологиялык көз карашы толук бойдон четтеп кете алган эмес, бирок ал өз философиясынын чордонуна философиялык антропологиянын көйгөйлөрүн коюп, а түгүл бул багыттын негиздөөчүсү да болгон.
Шелер, Макс (; Баш Оона айынын 22-күнүдө 1874 Мюнхен, Бавария падышачылыгы, Германия империясы – Бугу айынын19-күнүдө 1928 Франкфурт-на-Майна, Германия империясы) – немис философу жана социологу.
Виндельбанддын жолун жолдоп, Риккерт илимдерди алардын изилдөө усулдары боюнча айырмалайт, атап айтканда: кайталануучу, табият илимин түзүүчү кубулуштардын жалпы белгилерин таанып-билүү; ал эми кайталанбай турган кубулуштардын жеке өзгөчөлүктөрүн таанып-билүү тарыхты түзөт.
Таанымдын генерализациялоочу жана индивидуалдаштыруучу усулдары табият илимдери да, ошондой тарых да жекеликке да, жалпылыкка да көңүл бургандыгына карабастан, экөө бири-бирине карама-каршы усулдар болуп саналат.
Ошону менен бирге Риккерт табият илимдери менен тарыхтын ортосундагы айырмачылык методологиялык жана логикалык гана карама-каршылыкка ээ, чындыгында экөө тең өз ара тыкыс байланышып турат, башкача айтканда илимдердин эки тобун тең көп сандаган нерселер байланыштырып тургандыктан Риккерт бул түшүнүктө башкалар менен болгон чыныгы байланыштарды ажыратып көрсөтөт.
Ошондуктан, Риккерт өзүнүн талдоосунун жыйынтыгын «географ жер шарында ориентир алуу үчүн колдонуучу сызык-чийимдер менен, так ошондой эле чыныгы нерселерге эч кандай ылайык келбей турган сызык-чийимдер менен» салыштырууга болот деп эсептейт [Жаратылыш жөнүндөгү илимдер жана маданият жөнүндөгү илимдер. СПб., 1911. 36-6.].
Баалуулук түшүнүгү чындыктын көптөгөн индивидуалдык предметтеринен недир бир бүтүндүктү бөлүп алууга, маанилүү нерсени маанилүү эмес нерседен бөлүп алууга тарыхчыга мүмкүндүк берет.
«Баалуулукка таандык кылуу гана индивидуалдык айырмачылыктардын чоңдугун аныктай алат. Ошонун аркасында гана биз бир процессти байкап, экинчи бирин арткы планга жылдырып кое алабыз. Кайра жаралуу же романтикалык мектеп тарабынан пайда болуп жүрүп жаткан бир мезгилдүү жана индивидуалдык процесстер, эгерде бул процесстер саясый, эстетикалык же башка жалпы баалуулуктарга тиешеси жок болгондо, бир да тарыхчыны кызыктыра албас эле» .
Риккерт мындай деп жазат: «биз ачкан принципиалдуу логикалык карама-каршылык түшүнүктөр менен иши болгон илимдин жана чындык менен иши болгон илимдин ортосундагы карама-каршылык катарында мүнөздөлүшү мүмкүн» .
Риккерт түшүнүктөрдү жаратуучу эки бирдей мүмкүн болуучу логикалык жолдор катарында табият илимдери менен тарыхтын тең укуктуулугун формалдуу түрдө тааныса да, бүткүл чындык келип такала турган индивидуалдуулук жөнүндөгү илим катарында тарыхый таанымга артыкчылык берет.
Риккерт табият илимдери да жана тарых да чындыкты кайра курат, бирок тарых чындыкты реалдуулуктун мүнөзүн чагылдыра турган багытты карай кайра курат, ошондуктан ал талашсыз артыкчылыкка ээ деп эсептейт.
Ал төмөнкү чыгармаларды жазган: «Табият илимдери жаратуучу түшүнүктөрдүн чектери», «Тарых философиясы», «Жаратылыш жөнүндөгү илимдер жана маданият жөнүндөгү илимдер», «Таанымдын предмети», «Тааным теориясынын эки жолу».
Негизги өнөр жай ишканалары: «Кристалл» мамлекеттик акционердик коому, «Тегене» жоопкерчилиги чектелген коом, «Сарыалтын» акционердик коому, курулуп жаткан ГЭСтер ишканасы, «Ташкөмүр», «Күч», «Аргымак», «Суусамыр», «Жер азык», «Айылкөмөк», «Ален» акционердик коомдору, «Бакай-майрам» жоопкерчилиги чектелген коому, Гидроболотконструкция, жыгачтан эмерек, буюм жасоочу цех жана башка.
Анда кара, түстүү, сейрек ж-а баалуу металлдардын, таш көмүрдүн, курулуш материалдарынын, химиялык сырьёлордун, асыл жана кооз таштардын кендери, о. эле жер астындагы суулардын бассейндери, ысык жана минералдуу суу-сарайы, телестанция, китепкана, мечит жана башка; маданий агартуу мекемелери бар.
Нарын дарыясынын оң жээгинде, Бишкек — Жалал-Абад автомобиль жолунун боюнда, Жалал-Абад шаарынан 147 км түндүк-батыш тарапта, Бишкек шаарынан 450 км аралыкта, деңиз деңгээлинен 585 м бийиктикте жайгашкан.
«Кыргыздар могол урууларынан болсо да хандарга баш ийбегендиктен, моголдордон бөлүнүп кетти. Ушунун айынан моголдор эми жаралгандын эң азыраагы жана эң алыскысы болуп калды», – деп жазат Мухаммед Хайдар.
Кыргыздар Моголстандагы элдерди, урууларды (баарын, бостон, каңды, коңурат, кушчу, кыпчак, найман, нойгут, черик, чоро ж.б.) өзүнө сиңирип алуунун эсебинен өскөн жана саясий түзүлүшүн бекемдеген.
Форма Скот үчүн чечүүчү мааниге ээ болгон эмес, Фома Аквинский формага ал нерселерди актуалдаштырган нерсе катарында чечүүчү маани берген; бул боюнча нерселерди индивидуалдаштыруу материяга көз каранды болуп турат.
Аристотель, кийин аны колдогон Аквинат мындай өзгөчөлүктөр материянын ар түрдүү бөлүктөрүнүн жашап бар болуп турушу аркылуу индивидуалдаштырылат, бирок бул таанымды мүмкүн кыла албайт, анткени таанып-билинүүчүлүк спецификалык индивиддеги материяны билүү аркылуу эмес, аныктоо аркылуу ачылуучу форманын маанисине көз каранды болот деп эсептешкен.
Ошол эле убакта америкалык философ Ч.Пирс аны «мурда болуп көрбөгөн эң терең метафизик катарында баалаган. Айрым изилдөөчүлөр Дунс Скоттун философиялык чыгармаларынын спецификалык мүнөзүн — анын так логикалык-гносеологиялык терминологияга умтулганын белгилеп көрсөтүшөт. Мисалы ал абстрактуу жана конкреттүү түшүнүктөрдү айырмалаган. Скот «интеция» түшүнүгүн иштеп чыгат, бул аң-сезимдин таанылып-билине турган обьектиге же таанымдын өзүнө багытталгандыгын билдирүүчү түшүнүк.
Интуиция, Скоттун пикири боюнча, нерсенин индивидуалдуу конкреттүүлүгү чагылган образ аркылуу таанып-биле отуруп, индивидуалдуу нерсенин бар болуп жашап турушун аныктоого мүмкүндүк берет.
Скоттун пикирине ылайык, абстракциялоо нерселердин сезимдик интуициянын жардамы менен жетишиле турган индивидуалдуу өзгөчөлүктөрүнөн жалпы түшүнүктөрдү бөлүп алуу аркылуу ишке ашат.
Ал теология менен философияны так айырмалайт: Философия, Скоттун пикири боюнча, билимдердин теориялык тармагын түзөт, ал эми теология — теориялык билим, башкача айткандаадамдын ишмердигин диний жоболорду аткарууга багыттоочу билим болуп саналат.
Кашкардагы кытай үстөмдүгүн кулатуу үчүн күрөштө ага саяк уруусунун бийи, билермандары: Байкабас, Мендылак, Тайлак, кыпчак Турдумамбеттин туугандары, чоңбагыштардын бийи Суранчы көмөк көрсөтүүгө даяр экендигин билдиришкен.
Көтөрүлүшчүлөрдү биротоло талкалоону көздөп, алардын артынан сая түшкөн жазалоочу аскерлер Суранчынын Кеншибай деген жердеги эски журтуна келип, орула элек эгинди, 30дан ашуун өргөөнү өрттөшкөн.
2002- 2003 – жылдары Ж.Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин педагогикалык кадрлардын кесиптик чеберчилигин жогорулатуу окуу-методикалык башкармалыгынын окуу иштери боюнча директордун орун басарынын кызматында иштеген.
Акыл да Проклда үч баскычка бөлүнөт: бар болуп турган Акыл, башкача айткандаөзү менен өзү болуп турган, интеллигибелдик Акыл; ойлоочу Акыл, башкача айткандаАкылдын өзү, интеллектуалдуу Акыл; кайрадан биринчи абалына кайтып келүүчү интеллигибелдик-интеллектуалдык Акыл.
Прокл обьектилердин өнүгүшүн түшүндүргөндө эманация принцибин, башкача айткандабир бүтүндүктөн бардык көп түрдүүлүктүн тарашын жана андан ары көп түрдүүлүктүн бир бүтүндүккө кайрадан жыйылып келиш принцибин ырааттуулук менен жүргүзөт.
Согуш учурунда профессор Винер америкалык абадан коргонуу күчтөрү үчүн зениттик ок атуу системаларын башкаруунун математикалык аппаратын түзөт, анын түзгөн ыктымалдык модели ПВО үчүн жаңылык болуп калат.