polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Хандыктын күчүн жана кадыр-баркын көрсөтүү үчүн сарыбагыш манабына андан ары минтип жазат: "Бизге жарашып-тил табышуу менен Кытай ханы жана Бухара падышасынан элчилер, ошондой эле Сирвандан Каратегиндер, Шатар жана Саябздан, Хитай жана Кыпчак урууларынын бектеринен адамдар келишүүдө". Андан ары катта эскертуу айтылат: "Ислам үчүн каргыш тийген орустарга каршы кылычыбызды көтөрүп чыгуудан башка арга калган жок, биз жаздын келери менен бардык аскерлерибиз жана курал-жарактарыбыз менен бизден бөлүнүп калган элдерди бошотуу үчүн жөнөйбүз. Сиз кеңешүүгө жана ырайым алууга эртерээк келүүңүз керек".
Андан ары минтип жазат: "Мага Урмандын бугу уруусу менен согушу жөнүндө кабар келип жетүүдө. Урман өлгөндөн кийин , мен ойлойм, сарыбагыш уруусунун башчысы сен болуп калдың, ошондуктан сага жакшы сөздөрүм менен кайрылып жатам. Богудан көп кан төгүлдү, алар көп жабыр тартышты. Эл алдындагы өзүңдүн бийлигиңдин күчү жана кадыр-баркың менен бөөдө кан төгүүнү токтоткула. Чынчылдыгы жана жүрөгүнүн актыгы менен менин урматтоомо татыган адам катары мен сага жакшы кеңеш менен кайрылам".
Ал эми айтылуу түркмөн ханы жана тарыхчысы Абу-л-Газы Бахадур-хан өзүнүн «Түрк санжарасы» — «Шежере-йи түрк» деген эмгегинде кыргыздарды Огуз-хандын Кыргыз аттуу небересинин урпактары катары баяндайт.
Айтмакчы, жогорураакта айтылган «кырк кыз жана көбүк» уламышындагы «көбүк» сөзүн казак акыны Олжас Сулейменов «көбөк», «көпөк» сөзүнүн өзгөрүлгөн түрү деп эсептейт.
Маселен, «Мажму ат-Таварих» деген жогоруда айтылган к. таандык эмгекте исламдын сопу агымынын баштоочуларынын бири Шейх Мансур ал-Халлаж (өзүн «Ана-л-хакк» — «Мен — Акыйкатмын! Мен Кудаймын!» деп жарыялаган сопу; 858—922-жж. жашаган) кыргыздардын Коженттеги бөлүгүнүн жолбашчыларынын атасы катары баяндалган.
Тарыхчы Анвар Мокеев илимге белгилүү кылган к. «Шажара-йи насаб-наме-йи илатийа» — «Элеттиктердин тек жайы санжырасы» аттуу автору белгисиз кыргызча эмгекте Ана-л-хакктын ысмы толугу менен Шейх Мансур Халлаж деп жазылган.
«Кыргыз» этнонимин илимий чечмелөөнүн өзгөчөлүгү — кыргыздардын болжолдуу ата-теги сыяктуу уламыштарга таянылбастан, түздөн-түз «кыргыз» терминин ар кыл бөлүктөргө «жиликтеп» ажыратып түшүндүрүүсүндө болуп саналат.
Эгерде «элдик чечмелөө» ар кыл уламыштарга, жомокторго, сөздүн маанисинин болжолдуу жакындаштырылышына кегизделсе, илимий чечмелөө — тилдин байыркы айтылышына негизденүү менен тарыхый чындыкты аныктоо аракети жагынан айырмаланат.
Маселен, Осмонаалы Сыдык уулунун пикирине караганда: «Кыргыз дүйнөгө Мухаммедден — Ага бейкуттук жар болсун — 3400 жыл мурун келген. Азыр 4700 жыл чамалуу болуп калды», — деген бүтүмү туура көрүнгөнсүйт.
Бартольд төмөнкү баасын жазат: «Кыргыздар Орто Азиянын эң байыркы элдеринен болуп эсептелет. Орто Азияда жашап жаткан элдердин ичинен, азыркы убакта, сыягы, өзүнүн аты тарыхта мынчалык эрте эскерилген бир дагы башка эл жок көрүнөт».
Айрым европалык окумуштуулардын кытай булактарындагы кыргыздардын сырткы өң-түспөлү тууралу үзүл-кесил кабарга негизденип, кыргыздардын түрктөшүп кеткен элдердин урпактары катары божомолдогону да белгилүү.
Айтылуу кыргыз тарыхчыларынын бири Белек Солтонкелди уулу Солтоноев «Кыргыздар хижрадан 3400 жыл мурун чыккан Огуз хандын небересинен таралганына караганда алар эң эски улут экендигинде шек жок», — деп жазуу менен бирге 3400 деген эсепке өзүнүн күмөнү, шеги бардыгын да белгилей кеткен.
Бул уламышты жазган кытай тарыхчысы: ки-ли-ки-цзы — бул элдин тилинде «кырк кыз» дегенди туюндурат, — деп өз жоромолун бекемдөөгө аракеттенген жана «кыргыз» этнониминин өзүндө да «кырк кыз» түшүнүгү камтылган деп эсептеген.
Ошондой эле уламыштардын эң эскилеринин бири к. «Тарыхтардын жыйындысы» деген маанини билдирген «Мажму ат-Товарих» аттуу фарсы тилинде жазылган ферганалык Сайф ад-Дин Ахсыкенди деген молдонун эмгегинде чагылдырылган.
Бирлери — «кырк гуз» , экинчилери — «кырк жүз» (казактын «жүз» деген уруу бирикмеси сыяктуу уруу бирикмелердин кыркы), үчүнчүлөрү — «кырк кыз» сөзүнөн келип чыккан деп жоромол кылышат.
Бул санжырада катачылык бар: «Ана-л-хакк» деген арабча сөз «Мен — Акыйкатмын» деп кыргызча которулат, бирок андагы «Ана-л.» бөлүгү кыздын ысымы катары айрым санжыраларда чаташтырылып айтылып калган.
Ысанын вариантын жазуу иши 1959-жылы Токон Казиев тарабынан башталып негизинен 1966-жылы Академиянын “Манас” секторунун илимий кызматкери Сапар Бегалиев тарабынан жыйналып, кол жазмалар фондусуна өткөрүлгөн.
1994-жылы Нарын районунун коомчулугу Ыса Жумабек уулунун 110 жылдык маарекесин өткөрүүгө байланыштуу, анын вариянтын чыгарууга да жардам беришип, натыйжада анын “Семетейин” басмадан жарык көргөн.
Чоң аталаш тууганы Ысанын ата-бабаларынын, үй-бүлөсүнүн тарыхын жакшы билген Токон Казиев мындайча жазат: “Бул кишинин “Манас” айтып калуусуна чындыгында эле Тянь-Шандык манасчылар мектеби таасир эткен деп чекит койсок туура болгондой”.
Демек, Ыса өзүнүн балалык жана өспүрүм учурларында мындай таасирлүү чыгармачылык чөйрөдөн четте калбагандыгы , алардын айткандарынан көп жолу угуп –көрүп өзүнчө таалим алып жүргөндүгү да күмөн туудурбайт.
Ошондой эле , Ыса манасчылык өнөрдү эпостун традициялык нускасын бир гана айтуучулардан үйрөнгөн деген сыяктуу көз караштан алыс туруп , жалпы чыгармачылык чөйрөнүн таасирин негизги фактору деп эсептесек, чындыкка туура келет.
Ыса “Манас”, “Семетей” бөлүмдөрүн өздөштүрүү процесинде көптөгөн айтуучулардан үйрөнүп таалим алгандыгына, манасчы блууга өзүнө талапты каттуу койгон дилгир угуучу болгондугуна толук ишенүүгө болот.
Ал өзү эпосту өздөштүрө баштаган мезгилинде төмөнкүдөй окуяларды башынан өткөргөндүгүн эскерип айтуучу экен: “ Бала кезинде Бас-Кыя деген айылдан кунан минип келатып суу боюунда чоң ак боз үй, жанындагы тамыда ак боз ат байланып турганын көрүп боз үйгө киргендигин мындайча айтат: “Кирсем төшүнө чейин күмүштөй аппак сакал жайкалган бир адам төрдө отурган экен. Мен тиги белгисиз аксакалга салам айттым. Саламымды алик алды да , тигил аксакал адам мага көз көрүнөө эле “Балам, мындан ары сен манас айтасың” деди.
Сен болсоң мындан ары күңкүлдөп талаада ырдабай, ачыкка чыгып эчнерседен тайманбай айта бер, балам” -деп, менин “Манас” айтуудагы биринчи тушоомду ыраматылык Түкөм кескен болчу деп айткан экен.
Ысанын айткан “Семетейинде” Каныкей өзүнүн башынан өткөн окуяларын Семетейге түшүндүрүп берген учурунда Манастын сөөгүн көп душмандар билбесин деп Бакайдын кеңеши менен Эчкилүүнүн зоокасына коюшканын эскертет.
Нойгут уруусунун башчысы, 12 жашында Манаска келип кошулган күнүнөн тартып, «Чоң казатта» Кожожаштын огуна учканга чейин эпостогу жоокердик иштеринин баарына катышып, анын оң колу болуп кызмат кылат.
Бирок бул вариантта да Чубактын кереметтүү бойго бүтүшү, укмуштуу төрөлүү шарты айтылбаганы менен табияттан сырткары күчтүн таасиринде анын дүйнөгө келиши башкы эпикалык баатырдын төрөлүү салтын түздөн-түз болбосо да кайталайт.
Дүйнөлүк эпостордун салтында элдик баатыр эрдик иштерге алгач киришерде кандайдыр бир укмуш колдоочуга кезигип, кеп-кеңешин угуп, өзүнүн келечек баатырдык иштерине керектүү жарак-жабдык, тулпар ат жана башкалар буюмдарды алгандыгы айтылат.
Өзүнүн алп күчүнө ишенген, жоого биринчи ат коюп көнгөн Чубакты Кыргылчалдын куйту сөзү көкүтүп, чалгынга Алмамбет менен бирге барбай калышы ага катуу тийип, шагын сындырат.
Чыгыштагы Жеңиш чокусунун бийиктиги 7439 м, ал эми Лейлек районунун аймагындагы түздүктүн бийиктиги 401 м. Демек, Кыргызстандын аймагынын бийиктик амплитудасы — 7038 м. Тянь-Шань тоолору батышты карай жайылып, өрөөндөр кеңейип, кырка тоолордун, тоо арасындагы өрөөндөрдүн жалпы багыты кеңдик боюнча таралып кетет.
Агын суулар бийикте катуу тоо тектерин тилмелеп өзүнө нук түзөт, тоо капталдарынан жана өрөөндөрдүн таманынан эбегейсиз зор көлөмдөгү талкалануунун продукциясын агызып келип, тоо этектерин шилендилерге болөйт, ойдуңдарды борпоң тектер менен толтурат.
Жалпысынан, азыркы түзүлгөн рельеф байыркы эпигерциндик структуралардын олигоцен-миоценден баштап, плейстоцендин аягына чейин карама-каршы багыттагы интенсивдүү тектоникалык кыймылга дуушар болушунан калыптанган.
Бир жагынан тектоникалык көтөрүлүү басымдуулук кылып, денудация жана эрозиялык тилмеленүү күчөп турса, экинчи жагынан тоо арасындагы тектоникалык ийилген ойдуңдар чөкмөлөргө толуп турган шартка азыркы рельефтин келбети түзүлгөн.
Экзогендик факторлор болсо ар кандай тышкы күчтөрдүн аракети менен домпок жерлерди талкалап, тилмелеп түзөтүү, ал эми ийилген ойдуңдарды шиленди, талкалануунун продукциясы менен толтуруп, тегиздөө багытында иш жүргүзөт.
Агымдын, ириде жер бети, өзгөчө эңкейиш капталдар боюнча беттик агымы бийик жерлерден минералдык бөлүкчөлөрдү үзгүлтүксүз төмөн айдап, дөбөлөрдү жылмалоого аракет кылса, кийин нукка чогулган суу анын тереңдешине, улам кеңейишине түрткү болуп, акыры өрөөндөрдү, терең капчыгайларды пайда кылат.
Капчыгайлардын капталдарын ээлеген куюлма шагылдар, жер көчкүлөр, аскалардын урап, бөгөттөрдү пайда кылуулары сыяктуу рельефтин формалары Кыргызстанда кеңири тараган түзүлүштөр.
Кыргызстандын аймагындагы азыркы рельефтин келбети неоген төртүнчүлүк мезгилинде байыркы эпигерциндик платформанын негизинде түзүлүп, кийинки көтөрүлүүлөр менен кошо улам күчөп жүргөн эрозия денудациялык процесстердин натыйжасында калыптанган.
Азизов, 1959-жылы Кыргыз Илимдер академиясынын Кол жазмалар фондусуна «Алмамбеттин казактардын Көкчөсүнө келиши», «Көкөтөйдүн ашы», «Эки баатырдын кармашы», «Манастын өлүмү» аттуу, 8368 сап ырдан турган өзүнүн айтуусундагы «Манас» эпосунун ири окуяларын, 1961-жылдын «Манас» эпосунун «Эр Сарык» бөлүгүн өз колу менен кагазга түшүрүп, тапшырат.
Эпостогу реалдуулук баарыдан мурда чыгарманын идеялык мазмунунан, элдин сырткы жана ички душмандар менен кагылыш кармаштарынан, уруулук тирешүүлөрдөн, каармандардын иш-аракетинен, өз ара мамилелеринен ачык көрүнөт.
Баатырлардын төрөлүшү, адаттан тыш тез чоңоюп, эр жетиши, алгачкы эрдиги, жоо кийимдеринин, тулпарларынын сыны, курал-жарактарынын жасалыш сыры, касиети, баатырлардын каары, жекеге чыгышы, массалык салгылашуунун жүрүшү, ошондой эле каармандардын жай турмуштагы жүрүш-турушу, айлана-чөйрөсү Г-лаштырылып сүрөттөлөт.
Манастын тула боюнун зорлугу, адаттан тышкары күчтүүлүгү, душманына каардуу, ырайымсыз көрүнүшү, сүрү эпосто мындайча сүрөттөлөт: «Жалаяк ооз, жар кабак, айбаты катуу, жүзү заар, кең көкүрөк жоон билек, жооруну калың, таш жүрөк, бөрү кулак жолборс төш» баатыр.
Ал каарданганда «күркүрөшү күн болуп, бетинен чыккан түгү, беш байпактык жүн болуп», чоңдугу «опол тоодой күчүнө «тоо туруштук бере албайт. Каарданып жоону бет алганда капталынан «кара чаар жолборс чамынып», астынан караганда «ажыдаар сүрү көрүнүп, артынан миң сан колдун элеси» кылкылдайт.
Эпостогу Алмамбет, Бакай, Кошой, Чубак, Сыргак, Күлчоро, Каныкей, Айчүрөк, Куялы жана башкалар каармандардын эрдиктери да Г-нын жардамы менен башкача касиеттеги каармандар катары апыртылып сүрөттөлөт.
Анын үстүнө өтө эле ашкан, чектен тыш өлчөм оң каарманга эле эмес, тескери көрүнүшкө, терс каармандарга (жалгыз көздүү Макел дөө, Жолой, алп катын Канышай, Ороңгу жана башкалар) да таандык.
Жылан көрсө жылып жейт, курт-кумурска терип жейт, бир булакты бир ичет. Алмамбетке Макел дөө түз жерде тоо пайда болгондой, тоо жылып келе жаткандай көрүнөт. Алмамбет, Чубак экөөлөп зорго Макел дөөнү өлтүрүшөт.
Алар кыргыздарды керектүү өнөр жай товарлары жана тамак-аш азык түлүктөрү, алардын ичинде мурда кыргыздардын көпчүлүгүнүн колу жетпеген товарлар менен камсыз кылып жабдып, алардан мал чарба азык-түлүктөрүн адилеттүү баада сатып алып турушат.
Байлар менен жарым- феодалдарга оор көз карандылыктан кутулган эмгекчи дыйкандар өзүлөрүнө тийген жер аянттарын дилгирлик менен иштетишип, эккен өсүмдүктөрдүн түшүмдүүлүгүн жогорулатууда.
Шинжаңдын эмгекчи кыргыз калкынын турмуш жыргалчылыгын көтөрүүдө бул аймакта кеңири жайылтылган мамлекеттик соода тармактары чоң роль ойноду, бул соода иштери ири айыл-кыштактардагы магазиндер жана мамлекеттик соода компанияларынын көчмө соода алачыктары аркылуу ишке ашырылган.
Алар үчүн социалисттик келечекке алып баруучу жолду жарык кылып турган маяк катарында кубаттуу Советтер Союзу кызмат кылат, ал эми жашоонун жаңы түрүн куруудагы практикалык тажрыйбаны Шинжаңдык кыргыздар бүткүл кытай эли менен бирдикте, улуу орус эли менен, коңшу советтик республикалар — Кыргызстан, Казакстан, Тажикстан жана Өзбекстандын элдери менен тыгыз бирлештикте жана достукта болуу аркылуу алат.
Ырайымсыз эксплуатациялоодон жана эзүүдөн, улуттук чыр-чатактардын отун жаккан аракеттеринен көрүнгөн гоминдандык өкмөттүн реакциячыл саясаты кыргыз калкынын экономикалык жана маданий жактан терең артта калуусун күчөткөн.
Шинжаңдын кыргыз калкы жөнүндө мурда айтылгандардын бардыгы негизинен Кытайда, анын ичинде Шинжаңдын территориясында элдик- демократиялык бийлик орногонго чейинки мезгил жөнүндө айтылды.
Алардын укуктары менен кызыкчылыктары Кытай Эл Республикасынын Элдик саясий консультативдик кеңешинин жалпы программасында бардык улуттук азчылыктар жөнүндө жарыяланган ошол эле бийик принциптер менен корголуп жана камсыз кылынат.
Биринчи плейстоцендин башындагы муз каптоолор неогенден кийинки тектоникалык кыймылдын күчөшүнүн натыйжасында бийик тоолордун пайда болушунан жана планетадагы жалпы климаттын сууктанышынан пайда болгон.
Неотектоникалык көтөрүлүү кыймылы мезозойлук пенеплендин структурасын бузбай келки бойдон тоолорду азыркы деңгээлине жакын көтөргөндүгүнө байланыштуу каптаган муз катмарлары өзгочө, Борбордук жана Ички Тянь-Шанда калкан сымал басып жаткан.
Сары-Жаз, Кум-Төр, Ара-Бел, Ак-Сай, Алай өрөөндөрүндө, Соң-Көл менен Чатыр-Көлдүн ойдуңдарында, бийик тоо арасындагы орөөндөрдө байыркы эрозиялык процесстер үлгүрбөгөндүгүнүн натыйжасында анча активдүү эмес муз калкандары жайгашкан.
Тектоникалык кыймылдын күчошүнүн экинчи цикли плейстоцендин ортосундагы климаттын кезектеги сууктанышына туура келип, муз каптоонун экинчи, бул жолу мурдагыдан кеңири аймакты ээлеген доору башталган.
Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталынан түшкөн мөңгүлөр капчыгайлардан чыккан эмес, бирок тармактанган өрөөндөрдөгү куймалар боюнча бутактаган ири дендрит тибиндеги ондогон мөңгүлөр жаралган.
Тоо арасындагы орөөндөрдөгү иргелбеген кум, шагыл таштардын, мореналардын чогундусу, тепши формасындагы өрөөндөр, жылмаланган аскалар, кресло сымал карлар, цирктер, байыркы мөңгүлордүн аракеттеринен пайда болгон рельефтин формалары 1800—2000 м бийиктиктен жогору бардык жерлерде кездешет.
Окумуштуулардын көп жылдык изилдөөлөрүнүн натыйжасында Тянь-Шань жана Памир-Алай тоо системалары төртүнчүлүк мезгилинин башталышынан азыркы үстүбүздөгү доорго чейин үч жолу муз каптоолорго учураганы аныкталган.
Улуу Армения мамлекети, анын небереси Тигран Шнүн тушунда күч-кубаттуу мамлекетке айланып, бардык армян жерлери бириктирилип, Софен, Сирия, Коммаген, Киликия, Месопотамия, Селевкиддер падышалыгы каратылат.
Араб эзүүсүнүн тушунда жана Византия басып алган мезгилде жарандык адабият (Давтак Кертог, тарыхчылар - Себеос, Овнан Мамиконян, Мовсес Каганкатваци, Гевонд), диний айтыш жана чиркөө поэзиясы өнүккөн.
Григор Нарекацинин поэмасы, 10-кылымдын тарыхчылары Ованес Драсханакертци, Товма Арцруни, аты жок Арцрунинин чыгармаларында гуманисттик алдыңкы ой-пикирлер нукура элдик формада туюнтулган.
13-кылымда Армения адабияты мекенди сагынуу, мамлекеттик түзүлүштүн адилетсиздигине каршы жана башка ой-пикирлерди камтыган Фриктин поэзиялары, Ованес Ерзнкаци жана Константин Ерзнкацинин лирикалары, 14-16-кылымда Ованес Тулкуранци, Мкртыч Нагаш, Григор Ахтамарци, Нерсес Мокаци, Кучак Наапет, Григор Церенц, Хачатур Кечареци, Аракел Сюнеци, Симеон Апаранци жана башка акындардын ырлары менен толукталат.
Нар-Дос, Мурацан , В. Папавян, А. Арпиарян, Г. Зохраб, Т. Камсаракан, А. Ширванзаде, И. Иоаннисян, А. Цатурян европалык жана орус акындарынын чыгармаларын которуу менен бирге реалисттик багыттагы чыгармаларды жаратышып, адабият казынасына зор салым кошушкан.
19-20-кылымдын көрүнүктүү акындары А. Исаакян, В. Тергьян, Сиаманто , Д. Варужан, М. Мецаренц, Р. Севак, В. Текеян, Е, Чаренц, курч социалдык темаларга А. Акопян, Ш.
Машина куруу өнөр жайы электрондук, автомобиль жана станок куруу тармактары үчүн жабдуулар чыгарууга адистешкен; анын негизги борборлору: Ереван, Ванадзор, Армавирдик Электртехника жана электрондук өнөр жай ишканалары Ереванда , Ванадзор , Гюмри , Севан жана башка шаарларда жайгашкан.
Экспортко негизинен асылташтарды, баалуу металлдарды, шарап, коньяк, түстүү металлдарды жана алардан жасалган буюмдарды чыгарат; сырттан отун , иштетилбеген асылташтарды, жабдууларды, дан эгиндерин алат.
Архитектура биздин заманга чейинки 9-6-кылымда Урарту мамлекетинде өнүккөн (Тейшебанидеги турак-жайлар, биздин заманга чейинки 7-кылым; Эренбуниндеги Кудай Халд храмы, биздин заманга чейинки 8-кылым).
Армениянын аймагынан табылган алгачкы көркөм чыгармалар (аска бетиндеги сүрөттөр, жазуусу жана сүрөтү бар карапалар, скульптура, металл эмеректер, зер буюмдар, жыгачка оюлган сүрөттөр жана башка) биздин заманга чейинки 6-2 миңинчи жылдарга таандык.
Билим берүү тармагы - мектепке чейинки тарбия, жалпы билим берүү , негизги орто билим , толук орто билим ]; кесиптик билим берүү [башталгыч кесиптик-техникалык, атайын орто билим берүү, жогорку кесиптик ], квалификацияны жогорулатуу жана адистерди кайра даярдоо бөлүмдөрүн камтыйт.
Учурда 692 мектепке чейинки мекеме , 1481 жалпы билим берүүчү мектеп, 58 гимназия, 1 лицей, 12 колледж, 77 орто кесиптик окуу жайы жана менчик жалпы , атайын орто билим берүү мекемелери бар.
Ереван университети , Инженердик университети , Ереван эл чарбачылыгы институту , Армян айыл чарба академиясы , Ереван сүрөт академиясы , Ереван консерваториясы , Америка университети , Россия-Армян унти, Франция университети , ошондой эле Армениянын ИА жана бир нече илимий-изилдөө институттары бар.
Кабарлоо агентчилиги , улуттук гезиттердин басмалары (20, анын ичинен «Азг», «Айастани Анрапетутюн», «Айоц ашхар» «Аравот», «Иравунк» армян), ал эми «Армян үнү», «Жаңы учур», «Армян Республикасы» орус жана улуттук тилдерде иштейт.
Аймагынын 90%дан ашыгы деңиз деңгээлинен 1000 м бийиктикте жайгашкан, орточо бийиктиги 1800 м, эң бийик жери Арагац чокусу 4090 м. Түштүк-батышында Арарат түздүгү жайгашкан.
Шаардын тарыхый чордону – Прага Град готика стилиндеги Ыйык Вита кафедралуу собору жана король , ренессанс стилиндеги Бельведер ак сарайлары , барокко, готика жана модерн стилиндеги, эклектика духундагы көптөгөн курулуштар сакталган.
Эл аралык дүйнөлүк мааниси бар фестивалдар («Прага жазы», «Прага күзү» музыкалык, «Бир дүйнө» даректүү фильмдер, Бүткүл дүйнөлүк цыган искусствосу ж. б.) өткөрүлүп турат.
Ал уюмдун чечимдердин жана токтомдорун ишке ашыруусун тейлейт, сунушталган документтердин долбоорлорун даярдайт, уюмдун документтерин сактоочу жайы функциясын аткарыт, ШКУнун алкагында атайын ишмердүүлүктү жүргүзөт жана ШКУ тууралуу маалымат таратат жана жарыялайт.
Конокторду кабыл алган өлкөнүн президенти, Нурсултан Назарбаев, меймандарды “Сүйлөшүүлөр столдун тегерегинде отурган мамлекет башчылары - адамзаттын жарымынын өкүлдөрү”- деп мурун эч качан эч кандай контекстте колдонулбаган сөз менен тоскон экен.
Шанхай бешилтиги 1996-жылдын 26-апрелинде Шанхайда Казакстан, Кытай Эл Республикасы, Кыргызстан, Орусия жана Тажикстан башчылары "Чек ара аймактарда аскер ишенимин тереңдетүү боюнча макулдашууга" кол коюу менен түзүлгөн.
Шанхай Кызматташтык Уюму ) — өкмөттөр аралык өз ара коопсуздук уюму, 2001-жылы Шанхайда Кытай, Казакстан, Кыргызстан, Россия, Тажикстан жана Өзбекстандын башчылары тарабынан негизделген.
2007-жылы ШКУ жыйырмадан ашык чоң өлчөм чениндеги транспорт, энергетика, телекоммуникация тармактарындагы долбоорлорду сунуш кылды жана мүчө-өлкөлөрнүн коопсуздук, куралдуу күчтөр, коргоо, тышкы иштер, экономика, маданият, банк жана башка тармактардын жетекчилеринин туруктуу жолугушуулары өткөрүлдү.
чыгыш капталында боз топурактуу, шыбак эфемерлүү жарым чөл , Авлетим тарабында күрөң тоо топурактуу буудайык-кызылоттуу талаага шашыр, аюучач, сарындыз, бадалдардан итмурун, шилби, катын жаңгак, табылгы, чие ж. б.
капталдарына 2500 мден жогору тоо-шалбаалуу же шалбаа-талаалуу, чымдуу топурактарда кылканактуу түркүн чөптүү субальп ж-а альп шалбаалары , кылканактуу түркүн чөптүү, шалбаалуу талаа, 3500 мден өйдө гляциалдык-нивалдык ландшафттар жатат.
Элге кеңири маалым чыгармалары: «Гүлдө, Кыргызстан» , «Шаңдан, Кыргызстан» кантаталары, «Биздин күндүн адамдары», «Достук», «Бактылуу жаштык» симфониялык сюиталары, «Кыздын ыры» , «Жайлоодо» , «Өрттөнсүн бозой жалынга» , «Кел вальсы» ырлары жана башка.
Сөздүктө 7500дөн ашык түрк сөзү камтылган: ошол кездеги түрк тилдеринин фонетикалык жана грамматикалык, диалектилик өзгөчөлүктөрү, түрк урууларынын тарыхы, жайгашкан аймактары, этнографиясы, оозеки көркөм чыгармаларынан үлгүлөр, тилдеринин жиктелиши жөнүндө маалыматтар берилген.
Гунь менен кыргыздын согушу Нань-Шань тоосу менен Булунгур деген суунун эки арасында болуп, Гунляр кыргыздын падышасын өлтүрүп койгондо, кыргызды бийлеп келе жаткан династиясы Усун Орто Азияга ооп келип, Ысык-Көлдүн күн жүрүш башына жакын жерге, азыркы Жуукусуна «Чыгуу» детен калаа салган.
Каны турган Чыгуу шаары Аксуунун күн батыш жагында болуп, андан 610 ли алыстыгында Ысык-Көлдүн жээгинде болгон Фергананын борбор шаарынан түн жак күн чыгышында 2000 ли алыстыкта болгон.
Кытай менен усун бир бет, Гунь менен Канлы бир бет болуп, нече жыл согушуп, биздин эранын 93-жылында Гунь жеңилип эки бөлүнүп, Чичи Чижи бул согушта өлүп кетип, Гунадун көбү Канлыга барып кошулган.
Усундардын мындай өңү сары, көзү көк болмогу эң байыркы заманда Алтай менен Оролдун арасында ари наслинен динлин деген өңү сары, көзү көк эл турган; усундар ушул динлин менен аралашып, түрк түсүнөн бурулду; кийин түрккө аралашып, түрктөшкөн.
1882-жылында Фергана тарыхын жазган Мидендров мындай дейт: «Биздин эрадан 100-жылдар мурун Котон шаарынын тегерегинде усун турган. Жужандар Фергананы алганда, анын колунан усундар Фергананы тартып алган. Биздин кылымдан мурун Ферганада усун аттары жакшылыгынан «асман» аттары аталган.
Демек, биздин эрадан 210-жыл мурун Гунлярдин зор согушунда кыргыз эки бөлүнүп, бири эски жери Енесейде калып, биздин эрадан 500 жылдан соң булардан дайын жок болуп кетет; кээде кыргыз калып килкис болуп жазылат.
Буга бир далил — ушул могол элинин Юан урук падышалыгынын тарыхында кыргыз демек, «кырк усун, кыр усун, Кытайдан кырк кыз алып, ошолордон таралган кырк кыз — «кырк өсө» деген сөздөн кыргыз аталып кетти дейт.
Комиссияга качкын кыргыздарды мекенине кайтаруу, жерлерин кайтарып берүү, аларга зомбулук көрсөтүүнү токтотуу кулдукка сатылып кеткендерин куткаруу, материалдык жардам берүү жана орустар менен кыргыздардын касташуусун токтотуу милдеттери жүктөлгөн.1920-жылы 22-мартта жыйын өткөрүлүп, анын негизинде Өзгөчө Комиссиянын мүчөлөрү толук катышып, комиссия өндүрүмдүү иштөө үчүн 3 подкомиссияга бөлүнөт:
Жанузаков Төрөкул — (1893, Орусия империясы, Сыр-Дарыя облусу, Аулие-Ата уезди, Талдыбулак аулу — 1921, Орусия СФСРи, Түркстан АССРи, Фергана облусу) — мамлекеттик жана коомдук ишмер.
1915-жылы Таластын жогорку чөлкөмүнө бир трашменке толтура дептер, калем сап, сыя, араб арибинде жазылган жүздөн ашык китептерди, өзү менен кошо үч татар мугалимдерди ээрчите келип, жай мезгилинде Үч-Кошой кыштоосунда айылдардан балдарды чогултуп, үч боз үйдү кошуп тиктирип мектеп уюштурган.
Белгилүү чыгыш таануучу, Төрөкулдун жакын досу жана санаалашы Зеки Велидов өзүнүн эскертүүлөрүндө Жанузаковдун Түркстандын эркиндигин жарыялоону өз алдына максат кылып койгон Союздун программасын, Уставын жана башка толгон токой документтерин иштеп чыгып, ал түгүл Туунун эскизисине чейин сүрөтүн чийүүдө зор эмгек жасагандыгын жазып калтырган.
Ушул конгресстен кийин Жанузаков совет бийлигинин диктатурасына ачык нааразы болуп, Түркстан элдерин өз алдынча көз каранды эмес мамлекетке айландыруу үчүн жаңы бийликтен кол үзүп совет бийлигине каршы отряддарды уюштурган.
сентябрь айында Түркстан элинин делегациясын жетектеп, Бакуда өткөн Чыгыш элдеринин -конгрессинде доклад окуп, С. Орджоникидзе, С. Киров менен чогуу Г. Зиновьев башында турган Чыгыш иштери боюнча Үгүт кеңешинин мүчөлүгүнө шайланган.
Дүйнөдөгү болуп жаткан нерселердин баардыгы жогорку теңирдин — Кудайдын эрки менен ишке ашат, ошондуктан дүйнөдө эч нерсе өзүнөн өзү туулбайт жана эч нерсе өзүнөн өзү өлбөйт.
А түгүл өсүмдүктөр менен жаныбарлардын өнүгүшү да Кудайдын эрки менен алдын ала аныкталып коюлган, ар бир жандуу нерсенин төрөлүшүн жана өнүгүшүн трансценденттүү түрдө Кудай аныктайт.