polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
үй-чарбаларында убакыт бюджетинин колдонулгандыгы боюнча бир жолку изилдөө иштери жүргүзүлүп, алардын натыйжасында эркектер менен аялдардын бир суткалык убакыт фондусун колдонушкандыгы тууралуу маалымат алып, иштеген аялдардын убакыт бюджетин, ошондой эле үй-чарбасын жүргүзүүгө кеткен убакытты, эркектер менен аялдардын бош убакытынын бөлүштүрүлүшүн, физиологиялык керектөөлөрдү канааттандырууга кеткен убакытты аныктоо мүмкүн болду.
Изилдөө иштеринин жыйынтыктары жыйнактын "Убакыт бюджети" бөлүмүндө жарыяланып, анда 12 жаштан жогору адамдардын бир суткалык убакыт фондун колдонуусуна байланыштуу статистикалык көрсөткүчтөр камтылат.
Маалыматка болгон муктаждыкка жооп катары, жарыяланып жаткан дайындарда коомдук турмуштун бардык чөйрөлөрүндөгү гендердик мамилелер камтылып, анын сапаттык курамы да жыл сайын кеңейип турат.
Басылмада МӨМ боюнча бөлүм, ошондой эле төмөнкүдөй сегиз бөлүм камтылган: демографиялык көрсөткүчтөр, миграциялык агымдар, калк арасындагы ар кандай оорулар, майыптуулук, аялдар менен эркектердин билими, жумуш менен камсыз болгондук жана жумушсуздук, мамлекеттик бийлик органдарында аялдар менен эркектердин саны, калктын жашоо деңгээлинин көрсөткүчтөрү, убакыт бюджетин пайдалануу, кылмыштуулук, ошондой эле аялдар менен балдарга карата жасалган кылмыштуулук көрсөткүчтөрү, үй-бүлөлүк зомбулук.
"Эркектер менен аялдардын бирдей укуктар жана бирдей мүмкүнчүлүктөрүнө берилген мамлекеттик кепилдиктер жөнүндө" жана "Үй-бүлөлүк зомбулуктан социалдык-укуктук жактан коргоо жөнүндө" КРнын мыйзамдарына ылайык, республикадагы гендердик статистикалык дайындар жөнүндө маалымат топтоо ишин Кыргыз Республикасынын Улуттук статистикалык комитети жетектейт.
Жыйнакта өлкөдөгү аялдар менен эркектердин абалына байланыштуу төмөнкүдөй маанилүү көрсөткүчтөр камтылган: калктын саны жана түзүлүшү, жашоонун узактыгы, ар кандай оорулар, студенттерди кесиптик жактан даярдоо, экономикалык чөйрөлөрдө жумуш менен камсыз болуу, башкаруу органдарында аялдар менен эркектердин саны ж.б.
Ички иштер министрлигинин, Жогорку соттун, Сот департаментинин, Саламаттыкты сактоо министрлигинин жана Улуттук статистикалык комитеттин биргелешкен аракети жана эларалык уюмдардын колдоосу менен, жыйнактын кылмыштуулук боюнча бөлүмү үй-бүлөлүк зомбулук, аялдарга жана балдарга карата жасалган кылмыш иштеринин көрсөткүчтөрү менен кеңейтилген.
"Кыргыз Республикасындагы аялдар менен эркектер" гендердик бөлүштүрүлгөн статистика жыйнагы – кеңири колдонуучулар чөйрөсү үчүн социалдык-саясий турмуштун бардык өңүттөрүндөгү эркектер менен аялдардын абалын толугураак чагылдыруу жана коомдогу гендердик көйгөйлөр тууралуу кабар берүү максатында жынысы, курагы сыяктуу социалдык-экономикалык көрсөткүчтөр боюнча бөлүштүрүлгөн такай жарыяланып туруучу расмий статистикалык документ.
Жыйнактагы экономикалык жактан жигердүү калктын саны жана курамы, жумушу бар жана жумушсуз адамдар тууралуу маалымат үй-чарбаларынын бюджетин жана жумушчу күчүн интеграцияланган изилдөө ыкмасы менен топтолот.
Жарыяланып жаткан дайындар ишканалар, уюмдар, министрликтер жана ведомстволордон алынган маалыматтын, эл каттоо жана эл арасында жүргүзүлгөн изилдөө материалдарынын негизинде эларалык статистикалык стандарттарга ылайык УСКте даярдалат.
Винница облусу 1932-жылдын 27-февралында СССР БК Украина Борбордук Комитетинин 1932-жылдын 9-февралындагы кезексиз сессиясынын Украинанын аймагында беш облус түзүү жөнүндөгү токтомун бекиткенден кийин түзүлгөн.
Батышта Черновцы жана Хмельницкий, түндүгүндө Житомир, чыгышында Киев, Кировоград жана Черкассы, түштүгүндө Украинанын Одесса облусу жана Молдова Республикасы менен, анын ичинде таанылбаган Приднестровье менен чек аранын бир бөлүгү менен чектешет.
Тасма аралдын тургундарынын кургактыкка кайтып келиши, Ричарддын электрондук почтадан Франсуазадан«Пляждагы жашоо. Экинчи аалам. Баарыңарды сүйөм» деген жазуусу бар сүрөттү алуусу менен аяктайт.
«Достук үчүн футбол» программасынын катышуучулары клубдун атайын муктаждыктары бар балдарды колдоо боюнча ишмердигин, ошондой эле ар түрдүү өлкөлөрдөгү балдарды дарылоо жана муктаждарга жардам көрсөтүү тармагындагы демилгелерин белгилеп кетишкен.
Анда “Футбол достук үчүн” программасына катышкан жаш футболчулар кубокту УЕФАнын Чемпиондор Лигасына катышкан профессионалдык клубдарга программанын 9 баалулугунун ишке ашуусуна көрсөткөн колдоо үчүн жана социалдык долбоорлорду ишке ашырганы үчүн тапшырат.
Форумга 16 мамлекеттен 450 футболчу катышкан: Белоруссия, Болгария, Улуу Британия, Венгрия, Германия, Италия, Нидерланды, Польша, Португалия, Россия, Сербия, Словения, Түркия,Украина, Франция и Хорватия.
"Футболдун маңызы анын адилеттүүлүгүндө. Анда чек жок жана өмүр бою достук мамилени түзө алат. “Футбол достук үчүн” программасы жаш балдарды улутка жана расага бөлүнбөөгө, сергек жашоо образын калыптандырууга, командада иштөөгө, бирге утулуп, бирге утууга үйрөтүүгө чакырат"
Форумга катышкан балдар анда башка өлкөдөн келген жаш футболчулар менен, атактуу футболчулар менен жана программанын элчиси Франц Беккенбауэр менен баарлашып, 24 команданын катышуусунда өткөн өспүрүмдөр арасындагы көчө футболу боюнча мелдешке катышышкан.
Программанын алкагында дүйнөнүн ар кайсы өлкөлөрүнөн чогулган 12-14 жаш курагындагы футболчулар жыл сайын өткөрүлүүчү балдар форумуна, көчө футболу боюнча мелдешке, эл аралык футбол жана достук күнүнө карата иш-чарага катышышат.
Форумга буга катар «Зенит», «Челси», «Шальке 04», «Црвена Звезда» клубдарынын өспүрүмдөркомандалары, «Газпром» ишканасынын балдар арасындагы спартакиадасынын жеңүүчүлөрү, “Факел” фестивалынын жеңүүчүлөрү катышкан.
Анын көлөмдүүлүгү, темасынын көп пландуулугу, тарыхый өнүгүшүнүн көп этаптуулугу, сюжетинин түзүлүшүнүн татаалдыгы дүйнө элдеринин эпикалык эстеликтеринин ичинен өзгөчөлөнүү менен жеке кыргыз элинин эле эмес башка элдердин да руханий дүйнөсүнө зор таасир этип, изилдөөчүлөрдүн бир кыйла кызыгууларын туудурууда.
Ошол себептүү, проблеманы ийгиликтүү чечүү аракетинде, өткөн жалпы мүнөздөгү айрым изилдөөлөрду эске алуу менен, азыркы мезгилдин талабына ылайык объективдүү анализ берүү зарылчылыгы туулуп олтурат.
Пропп «кан» деген титул монголдордо уруу түзүлүшү кулай баштаганда пайда болгондугун айтып, жаңы коомдук баскычка карата прогрессивдүү роль ойногондугу менен кандар эпосто башкы каармандар катары сүрөттөлө тургандыгын аныктаган».
Ал эми «Верховный правитель в зависимости от внешнеполитических успехов получал титул кагана. Делами управляли три министра. Вся территория делилась на округи , где властвовали крупные феодалы-беки. Судя по тому, что ажо или каган тоже имел титул бег в феодальной иерархии кыргызов верховный правитель был лишь «первым среди равных»2.
«Манас» эпосунда да бийдик башындагы адам «кан» аталып, ал өз эрктери менен баш кошушкан уруулардын биригишкен тобун жетектеп, анын бийлигин, жүргүзгөн саясатын уруу башчылары өз каалоолору менен таанышкан.
Бирок бул кандык бийлик абсолюттук монархиялык бийликке жеткен эмес, себеби ал кан жогорудагы тарыхый булактарда белгиленгендей өз теңдүүлөрүнүн бири гана болгондуктан кээ бир учурларда анын жүргүзгөн иши, аракеттери сынга алынып, жалпы бек, төрө, кандардын талкуусуна салынып турулган.
«Эл башына кыйынчылык түшкөндө, эр азамат туулат демекчи» айбатынан адам эсинен танган, көктө да, жерде да ага теңи жок алп Манастын дал ушундай шартта төрөлүшү эл тагдырындагы ыйык, символикалуу кубулуш.
Тагыраак айтканда, урук, уруулар жеке кызыкчылыктарын жүзөгө ашыруу үчүн башка өз теңдүүлөрү менен баш кошууга аргасыз болушуп, алар шарттуу лидерге баш ийишип, натыйжада жеке кызыкчылык жалпы мүнөзгө айланып, ал кандык аркылуу жүзөгө аша турган.
Кайрат кылган бололук, 6 – дешип уруу башчыларынын бир чечимге келиши, кандык бийликтин уруулардын келечекке ишеничтүү кадам таштоосуна, андан ары эркин өнүгүп-өсүүсүнө өбөлгө түзүп тураарынан маалымдайт.
Ошого байланыштуу алар кан шайлашып, өз ыктыярлары менен жалпы бир тартипке көнүп, жеке кызыкчылыктан жалпыга өтүп, эркин, каалагандай чечимден баш тартышып, жоопкерчиликти, милдетти, чектүү эркиндикти таанышууда.
Бул ошол учурдагы коопсуздук проблемасынын масштабдуулугун жана аны камсыз кыла турган кандык бийликтин болушу канчалык денгээлде зарыл экендигин айгинелеп, мезгилдин талабы боюнча иштин ийгилиги үчүн ар кайсы уруулар баш кошууга аргасыз экенин көрсөтүп турат.
Ошондуктан кан шайлоо өтө катуу тартипте, тагыраак айтканда, ар бир уруунун кызыкчылыгын эске алуу менен, алардын өкүлдөрүнүн болушу шарт болуп, бийлик ээси болууга ар биринин укугу сакталган.
Бирок жогорудагы айтылган укуктан сырткары бийлик ээси – канга элдин жүгү, ой-санаасы, түйшүгү артылып, бир кыйла иштер милдеттендирилген, ошого байланыштуу көпчүлүк уруу башчылары кандык бийликке көз артышканы менен анын милдет, жүгүнөн чочулашып, ага көп даай алышкан эмес.
Себеби чачылганды чогултуп, токтогонду улантып, бөксөргөндү толуктап, жоо тийсе ага тайманбастан намыс үчүн бет алып, элди эркин, жыргал турмушка жеткирүү ар адамдын колунан келе берчү иш эмес.
Кан боло турган адамдын ары акылдуу, амалдуу, ары күчтүү, экртүү, намыскөй, келечекти көрө билген, элдин наркына чыдай алган, жоого айбаттуу, Ата Мекенин барктай билген, жеке кызыкчылыгынан жалпы элдин кызыкчылыгын жогору кое турган, ошол эле учурда кан каадасын күтө билип, айрымдарын туура эмес иши үчүн жазалай билиши да шарт эле.
Бирок бул титулга талапкер көтөрүлүп дайындалбастан шайлоо жолу менен келип жаткандыктан анын кандидатурасына макул эместер талкууга катышуу укугун пайдаланып, өз ой-пикир, сунуштарын айтууга толук мүмкүнчүлүктөрү болгон.
Жакыптын кан көтөрүлүш себеби, биздин оюбузча, Манасты абсолюттук бийликке жеткирүү эле, эми ал эл тарабынан шайланган кан эле болбостон, ал толук кандуу кан тукуму, Жакып кандын мураскору катары да каралат.
Маселен, Чыңгыз-ханды аксөөктөр император-каган көтөрүүдө төмөндөгүдөй: «Если мы в ратных боях преступим твои приказы, или в спокойное время повредим делам твоим, то ты отними у нас жен и имущество и покинь нас в безлюдных пустынях», 13 – деп ант беришкен.
Ошентсе да, натыйжада, Манастын алпарган кандык бийлиги тентип-тараган урууларды бириктирип, алардын өсүп-өнүгүүсүнө шарт түзүп, чыңдап, көз-караштары келишпеген баатыр, кандардын башын кошуп, кандыктын ички жанан сырткы саясатын стабилдештирүүгө жетишкен.
эли-жери үчүн башын өлүмгө сайып койгон тайманбас баатыр катары бир жактуу эле изилдебестен, аны мыкты саясатчы, жол башчы, дипломат, мамлекеттик ишмер катары да иликтеп, ошол учурдагы кандык бийлик менен азыркы бийлик ортосундагы жалпылыктар менен айырмачылыктарын анализдөө мезгилдин талабына ылайык келечектин иши деп эсептейбиз.
Чындыгында иликтөөбүз “аса” араб тилинен тажик булактары аркылуу тилибизге кабыл алынганын белендейт, ошондой эле дээрлик башка түрк тилдеринде бул форманын туу, байрак маанисинде эле эмес, өзү да жолукпашы, биздин оюбузча, эпосто асабанын туу эмес “аса – сабы” маанисинде колдонулушун ырастайт.
мындай узакка созулган мезгилдин ичинде кыргыз урууларынын өң, түскө болгон ишеним, дүйнө таанымдарынын өзгөрүп, такталып турушу алардын колдонгон буюм, символдоруна да өз изин калтыргандыгынан күмөн санатпайт.
Маселен, көк түс буддистерде – акылдуулукту, кельттерде – акынды, кытайларда – асман менен жазды, маяларда – душмандын жеңилөсүн билдирсе, чыгыш-түрк урууларында – асман, теңир, чексиздикти түшүндүргөн.
Ак түс болсо христиандарда – тазалык, жашоону, буддисттерде - өзүнө өзү ээ болуу, азаттыкты, кытайларда – батыш, күз, аза күтөнү, чыгыш-түрк элдеринде – чындык, аруулук, актыкты чагылдырып,1 жана бул түшүнүк-туюмдар, албетте, элдин эпикалык жаратууларынан өз ордун таба алган.
Маселен, Йакут Хамавинин “Мамлекеттердин сөздүгү” аттуу эмгегинде кыргыздар жөнүндө кабар берилет: “Андан кийин хирхиз деп аталган урууга келдик. Алар тааруу, күрүч, койдун, уйдун, эчкинин этин жешет. Алардын сыйынуу үчүн ибадатканасы жана жазуу үчүн камыш калемдери бар. Алар акылдуулуктун жана зергектиктин ээси. Чырактын өзү өчмөйүнчө өчүрүшпөйт. Бир жылда бир нече майрамдашат. Алардын туусу көк”.2 Бул маалымат онунчу кылымдын башында жашап өткөн Абу Дулаф аттуу араб акынына таандык болуп дагы айтылып жүрөт.
Демек, кыргыздар тууну байыртадан эле колдонуп келишкен жана анын өңү-түсүнүн ар кандай болушу биз жогорудагы белгилеген баалуулуктарга, алардын дүйнө таанымына, ишенимине байланыштуу болгон.
Эгерде эпоско кылдаттык менен көз жүгүртүп көрсөк, анда: “Ак асаба туу менен, айгайлаган чуу менен” , “Бозала желек кызыл туу, Бой бойлогон ызы-чуу” , “Күлдү кыргыз аскери, Күйгөн оттой дүркүрөп, Кызыл айчык туу аштап” ушундай мүнөздөгү бир катар саптарды жолуктурабыз, булардын мазмунунан биз албетте, тууну өзгөчө кагылышуу, казат маалында колдонулуучу символ катары кабыл алып, аны черө, кошуундун атайы белгиси деп кароого толук негиз бар деп түшүнөбүз.
Себеби тарыхтын беттерин жакшылап барактасак, жогорудагы учурда тагыраак айтканда “согуштук демократия” доору өкүм сүрүп турган мезгилде “көчмөн кыргыздардын аскердик күчүнүн негизин куралдуу эл, уруулар түзүп турушканын”2 көрөбүз, демек жогорудагы туулар кошуун, черө же анын бир бөлүгүнө таандык символ катары каралбастан, тек гана уруу, кандыктардын символунун милдети аткарып жаткандыгына ынанышыбыз керек.
Анын бийиктеп оболошу же кулашы калктын психологиясына түздөн-түз таасир этип, бирде духун көтөрүп дем берсе, айрым учурларда тескерисинче кайгыга чүмкөп өзгөчө казат, кагылышуу учурунда бүтүндөй черө, кошуундун бытырап тарашына түрткү болгон.
Ошондой эле журт бийлеп, эл намысын коргоп, душман мизин кайтарган баатыр, эр жүрөк жигиттердин да “Бурутка бүткөн туу экен”, - деп журт сыймыктанган тууга теңеши жогорудагы пикирди дагы бир ирет тастыктайт.
Көчмөн элдин өмүрү көбүн эсе жолдо өтүп, жаңы жер, жаңы эл менен тынымсыз жолугушуу, байланышта болгондуктан, “туунун” тумушунда негизги ролдорду ойногондугу мыйзам ченемдө көрүнүш болуу керек.
Башка символдордон айырмаланып, “желек” алыскы да, жакынкы да тектеш тилдерде дээрлик жолукпайт, өзгө тилдерден өздөштүрүлгөнүн да байкай алганыбыз жок, демек бул нукура кыргыз тилине таандык символдук аталыш болуу керек.
Башкача айтканда түрк, кумык, балкар, өзбек, татар, уйгур жалпысынан чыгыш-түрк урууларынын дээрлик баары туу, асаба, желектин ордуна “байракты” туу маанисинде же жеке жоокерге таандык белги маанисинде колдонушат.
Вулерс сыяктуу окумуштуулардын пикири боюнча бул перс тилинен ооп келген сөз.1 Демек бөтөн сөз төл сөзгө синоним катары кирип, бара-бара активдешип төл сөздү колдонуудан сүрүп чыккан.
Бирок кыргыз тилине бул процесс өз таасирин тийгизе алган эмес, ошого байланыштуу асаба, туу, желек менен эле катар байрак да “Байрак булгап бакырды”, “Кара байрак желегим, Каканчындын Бээжинден, Качып келген береним” деп эпосто бериле берет.
Булардын ичинен “туу” алгачкылардан болушу керек, себеби байыркы алтай тилдеринин тобуна кирген тунгус-манчжур жана түрк-монгол элдеринин тилдеринде жолугуп, азыркы мезгилде да,түндүк-чыгыш түрк тилдеринде колдонулуп келе жатат,ал эми “асаба”кыргыз тилинен башка дээрлик түрк тилдеринде учурабайт,себеби түбү “аса”араб тилине мүнөздүү сөз,демек араб халифаттарынын Орто Азияны багындыруу учурунда тажик тилдери аркылуу өздөшүрүлүшү мүмкүн, ошондой эле “байрак” да перс тилинен батыш-түрк тилдери аркылуу тилибизге кабыл алынып, бирок эпосто “асабадай” активдеше алган эмес, акыркылардан болуп эпоско биздин оюбузча, нукура кыргыз тилине мүнөздө “желек” түшүнүгү кирген.
эсептелинип, алардын келечекте кандык, мамлекет түзүүдө негизги ролдорду ойногон деп жыйынтык чыгарсак жаңылышпайбыз, себеби мунун дагы бир ачык далили катары Тан династиясынын учурунда кытайлар кыргыздардын жашоо-шарты, тиричилиги, каада-салты, мамлекеттик түзүлүшү жөнүндө байкоолорун летопистеринде камтышып, алардын согуш учурунда тууларды колдонолоорун жазышканын эске алсак болот.
Бул маалыматты В.Кюнер “В Тайпиньхуаньюйцзи говорится, что кыргызы имеют ещо знамена и флаги. Их Ажо установил штандарт, низ его весь красный»,1 – деп трактовкалап берет. Демек мындан кылымдарды кучагына камтыган “Манас” эпосундагы кандык символдорго кирген туу, асаба, байрак, желектердин чагылдырылышында тарыхый негиз бар экендигине толук ынана алабыз.
Жалпы жонунан эпосто жогорудагы символдор тууралуу маалыматтар арбын жана айрым учурларда урууларга таандык алардын өңдөрү алмаштырылып айтыла берет, бирок ошого карабастан аткарган милдеттери бирдейлигинен жазбайт, бул келечекте соболубуздун оң жагдайына чечилүүсүнө өбөлгө түзүп бермекчи.
ушундай катмарлуу айрым учурларда аралаш берилген символдор ар кандай даражада туруп жана түстөрүнүн бирдей берилбегендигинин себеби, биздин оюбузча, эпостун бир канча тарыхый катмарлардан туруп, көп убакытта калыптангандыгына байланыштуу болушу керек.
Кыргыз элинин руханий маданиятынын эталону болгон “Манас” эпосун дүйнөлүк маданий казынанын кайсы гана эпикалык баалуулугуна салыштырбайлы көлөмү, сюжеттери, идеялары, образдар системасы, көтөргөн проблемалары жагынан алардан жогору туруп, окумуштуулардын тынымсыз изилдөө обьектисине айланып келүүдө.
Эпосто кандыкка мүнөздө туу, асаба, байрак, желек сыяктуу бир катар символдор жөнүндө маалыматтар арбын жолугат, биздин максат алардын качан, кандай шарттарда эмне максатка ылайык милдет аткарып, колдонуулары тууралуу факты-материалдардын негизинде болушунча системалаштырып, тарыхый реалиялар менен эгер жолукса параллелдүүлүгүн аныктап, илимий жактан терең илик жүргүзүү менен тиешелүү жыйынтыктарды чыгаруу болуп эсептелинет.
Эгерде, биз байыркы тарыхый булактарга кайрыла турган болсок, анда Батыштын көрүнүктүү саякатчысы Плано Карпининин чыгыш-түрк урууларына жүргүзгөн саякатында төмөндөгү фактыларга учурап, минтип жазганына күбө болобуз: “Отдельные люди образованные из нескольких людей группы живут только для войны, семейные связи уступают первенство военному братству. У них нет укрепленных городов, составляются воинственные, вечно-кочующие дружины; несколько таких дружин, случайно собравшихся около какого-нибудь прославившегося знамени, кладут основание временному государственному образованию. У этих людей нет ни семейств, ни оседлости, но у них есть вождь и знамия”.1 Демек, көчмөн кыргыз уруулары үчүн да туу, байрактар негизги атрибуттардан болуп
текстте берилгендей туу уруунун, кандыктын өз алдынча бийлик жүргүзө мүмкүнчүлүгүнө ээлигин билдирген символунун милдетин аткарып, ал негизинен жайчылык мезгилинде да колдонулаарынан маалымат берип, турганын баамдайбыз.
Ал эми алардын бир нече түскө ээ болушу бул эпостун тарыхый катмарлуулугунан жана жомокчунун алган маалыматын өзүнүн ишенимине, билимине жараша иштеп чыгуудан болгон, анткени Манастын туусу С.Орозбаковдо “кызыл туу”, С.Каралаевде “айчыгы алтын кызыл туу” болсо, Көкөтөйдүн туусу С.Орозбаковдо “көк туу”, С.Каралаевде “кызыл туу” болуп саналат.
Чынгызханды кол алдындагы кандыктар император көтөрөөрдө: “В первый день была возникнута белое знамя западной части империи , второй день красная знамя восточной части ,1 - деп ар кандыктын туулары орнотулганы белгилө, а түгүл Чынгызхандын жортуул мезгилинде душманды коркутуу, сүр- айбатты көрсөтө үчүн кара тууну көтөргөндүгү маалым.
Бирок, алардын арасында келечектин маани-маңызына, сырына байланышкан, адамдын жашоо-турмушу, ыйман-пейили, ой-санаасына тиешелүү түпкүлүктүү маселелерди козгогон мүнөздөмө-аныктамалар кезигет.
Анткени, келечек бир жагынан адам болмушунун айрып алгыс касиети, учуру болсо, келечек жөнүндө ойлош – бул адамдын кан-жанына сиңген адат, милдет болсо, экинчи жагынан келечек ошончолук көп кырлуу нерсе, оңою менен чечилбеген, жанбаган маселе.
Биринчиден, азыркы коомдун турмушундагы башкы багыттар, анын өнүгүп-өзгөрүшүнүн олуттуу тенденциялары, анын мүмкүнчүлүктөрү жана чектери туурасындагы тыянак-бүтүмдөр негиз болот.
Үчүнчүдөн, адам баласы эмнеге кызыгат да, эмнеге умтулат, кайсы нерселерди баалап, кымбат тутат – ушул сыяктуу «түбөлүктүү категориялар» ой-пикирдин кыйырын , нугун аныктап турат.
Бул өңдүү түшүнүктөрдүн мазмуну бир жагынан азыркы цивилизациянын алдыга озгон тенденцияларын, алардын ички логикасы жана темпи, ыкчамдыгы туурасындагы божомолдорду, ой-түшүнүктөрдү камтыса, экинчи жагынан азыркы коомдун кемтиги, бөксө жактары кайсылар, аларды кантип оңдоп-жакшыртса болот – ушул маселелерди да кучагына алат.
Мындай коомдорго орчундуу багыттар боюнча мүнөздөмө берген, анын жалпы турум-турпатын, маанилүү белгилерин туташтырып, аздыр-көптүр толук кейпинде элестетүүгө аракет жасалган изилдөөлөр пайда болду.
Төртүнчүдөн, ХХ кылымдын аягында, кылымдын башында глобализация процесси күч алып, адамзаттын экономикалык, техникалык, интеллектуалдык биригиши ыкчамдап, ошол эле учурда бул процесстен жабыр тарткан, аны натуура эсептеген антиглобализм кыймылы пайда болду.
ХХ кылымдын 60-жылдары канадалык социолог М. Маклюэн «дүйнө чоң кыштакка айланат» деп болжосо, бул бат эле чындыкка айланып, азыр Жердин берки бетиндеги жаңылык көз ачып-жумгуча Жердин наркы бетине жетип, адамзат өзүнүн биримдигин ого бетер ачык түшүндү.
Биринчиден, «глобал проблемалар» аталган, жалпы адамзатты сарсанаа кылган маселелер – экономикалык, экологиялык, демографиялык, согуштук-ядролук – адамзаттын, жер цивилизациясынын бир бүтүн экенин ачык-айкын көргөздү.
Көп жылдар бою партиянын теориялык органы «Нойе цайт» жур­налы жан өзү редакциялаган «Лейпцигер фольксцайтунг» газетасы аркылуу оппортунизмге жана ревизионизмге карты чечкиндүү күрөшкөн.
фагоци­тоз кубулушун байкайт да, ошонуп негизинде сезгенүүнүн салыштырма патологиясын, андан кийин иммунитеттин фагоцитоздук теориясын, 1866—86-жылдары А. О.Ковалёв менен бирге эволюциялык эмбриологиянып маселелерин иштеп чыккан.
Мезозой-кайнозой комплекси болсо деңиздик-континенттик шартта пайда болгон доломит, конгломерат, чопо, кумдук чөкмө катмарлардан ж-а төртүнчүлүк мезгилинин борпоң чөкмөлөрүнөн турат.
Абанын темп-расы бийиктик б-ча өзгөрөт [мис., Өзгөн м-н Казарманда июлдун орт. темп-расы 21–23С болсо, тоонун кырында 4–5С; январдыкы тоонун этегинде –2.–3С, кырында –20.–21С].
2015-жылы жүргүзүлгөн бир нече көрсөткүчтүү кластердик изилдөөнүн жыйынтыктары боюнча, Кыргызстандагы 15 жаштан 49 жашка чейинки аялдардын болжол менен 12,7% жашы жетелек курагында турмушка чыгышкан.
Он жети жашка толо элек адамды иш жүзүндө никелик мамилелерге өтүүгө мажбурлоо беш жылга чейинки мөөнөткө эркиндигин чектөө, ал эми ала качуу он жылга чейинки мөөнөткө эркинен ажыратуу менен жазаланат .
Бирок жашы жетелектердин никелери алардын ата-энелеринин макулдашуусу менен кыйылгандыктан, никеге турууга мажбурлаган күнөөлүү адамдарды жазалоо механизмдери иш жүзүндө иштебей, натыйжада, ушул кылмыш ишинде катышкан адамдардын көпчүлүгү жазаланбай калышат.
Пекин декларациясы жана иш-аракеттер платформасында мамлекеттердин өкмөттөрү баш кошуп жатышкан эки адамдын никеси алардын эркин жана толук макулдугу менен кыйылышын камсыз кылган мыйзамдарды, ошондой эле никеге турууга жол берилген эң төмөнкү курактык чекти белгилеген мыйзамдарды кабыл алып, аларды катуу сакташы керек деген шарт каралган .
Күнбүбүздө деле, кээ бир өлкөлөрдө жана аймактарда, нике үчүн мыйзамдуу минималдуу жаш 18ден төмөн; башкаларында кош бойлуулукка же башка өзгөчө жагдайларга байланыштуу ата-энесинин макулдугу менен 18 жашка чейинки никеге турууга жол берилет.
Келиндин ата-энеси оор каржылык абалда болгон учурларда кызын турмушка «сатып» андан чыгууну чечиши мүмкүн; кээ бирөөлөрү кыздарды алдын ала бир буюм жана үй-бүлө үчүн киреше булагы катары карашат.
Эрте никеге туруунун санынын көбөйүшү согуштар, динге мажбурлоо, жергиликтүү тургундардын туткунга алынышы жана кулчулукка алынышы, депортация жана мажбурлап көчүрүү, массалык кармоо сыяктуу эң оор жана коркунучтуу кырдаалдарда байкалат.
Мындай жагдайлардын көбүндө эркектер каза болуп же аялдарга караганда абакка көп түшүп, эркектердин саны азайганындан, кыздын ата-энеси күйөө баланыны башкалар алып кете электе, же башка бир нерсе болуп кете электе кызын эртерээк, күйөөгө берүүгө умтулушат.
ЮНФПАнын маалыматы боюнча, эрте никенин жайылышына шарт түзгөн факторлор: жакырчылык, гендердик теңсиздик, жер жана башка мүлккө болгон менчик маселелери, сексуалдык көзөмөл жана үй-бүлө ар-намысын, каада-салттарын жана маданиятын коргоо, никеси жок аялдардын коопсуздугун камсыз кылуу мүмкүн эместиги .
Эрте турмушка чыгуунун дагы бир себеби, ата-эненин кызынын физикалык коопсуздугунан коркуу жана күйөөсү аны зордук-зомбулуктан, бузукулуктан жана жыныстык жол менен жугуучу оорулардан коргой алат деген үмүтү болушу мүмкүн.