polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Андан берки дүйнө эволюциясы «ноосферанын калыптануусу менен аяктайт да, эң жогорку жашоо дүйнөлүк рухий эпиценрине чыгат, бул эволюциянын жетип бүткөн натыйжасы болот. Бул пункт дүйнөнү кошо курушкан жана ошол эле учурда өзүн билүүгө болбой турган трансценденттүү Христи символдойт, космогенез-христогенез. Тейярдин бул окуусу-философиялык-тарыхтык көз караштары гуманисттик, христиандык-либералдык багыттуулугу менен бааланган. Анын ою боюнча адамзат тарых процессинде алга жылууда. Бул өлкөлөр менен элдердин өз ара байланыштарын универсалдаштыруу жолу. Мында тарыхый «катарлашкан көп жер үстү» менен чиркөө уюму – «катарлашкан көп кудайлар» өз ара бири-бири менен сиңишкен.
Татаал сүйлөмдөрдү түзө алат; чоңдордун китеп окуп бергенин каалайт; ырды тез жаттайт, көргөн билгенин аңгемелеп айтып берет; карандашты туура кармап, буюмдун, айбанаттардын сүрөтүн тарта алат.
Бала көбүнчө кыймылдуу оюндарды жакшы көрөт, ошондуктан оюн түрдүү кырдаалда: отуруп, туруп, жатып, төрт аяктап жасоочу жана башкалар көнүгүүлөрдөн туруусу зарыл.
Ал үчүн денени чыңдоонун айрым эрежелерин сактоо зарыл: процедуралар баланын жашына ылайык болууга тийиш; баштагандан кийин аны үзбөй, дайыма жана бир убакытта жасоо керек; таасир этүүчү бардык өзгөрүүлөр кылдат жана акырындык менен киргизилет; баланын ден соолугуна дайыма көз салып, врач менен кеңешип туруу зарыл.
Эгер бала үшүп калса жумшак сүлгү менен кургата аарчып, жылуу кийиндирип, ысык чай ичирет; ысык өтсө баланы көлөкө жерге отургузуп, ным сүлгү менен сүртүп же 30 — 36 температурадагы суу менен чайкантуу зарыл.
2004-жылы Кабылбек Жумалиев өзүнүн «Насаат» деген китебинде, 2014-жылы "Соолбос булак, өчпөс от" деген китебинде басыздардын караке уругунун Кочкордогу өкүлдөрүнүн санжырасы жөнүндө да эскере кетет.
Сабыралы Кебекбаев 2015-жылы басыздардын кудайлатына кирген чүйүт уругунун санжырасын китеп кылып чыгарса, 2019-жылы басыздардын дагы бир чоң уруктук тобуна арналган «Кудайлаттар» деген китебин чыгарган.
Айрым маалыматтар боюнча, басыздардын керки тамгаларынын түпкү аталарынан болгон Кожоматбек деген адам кылымда калмактар менен күрөшкөн Курманбек баатырдын жоокерлеринен болгон жана Кашкарда набыт болгон.
Басмачылар учурунда, Чай коз топтон, Бөрүбай деген элин жерин орус баскынчылардан коргогон өтө чыгаан, эр азамат жашаган, учурунда эл үчүн кылган иши бааланбай, большевиктердин колунан өлгөн, ал айтылуу Жаныбек кор башчынын уулу, Беделбайдын аккан досу болот, жазасын алып аткан учурда Беделбай алыста болуп калгандыктан арачы түшө албаганы үчүн, өзүн өмүрү өткүчө жемелеген экен, ал киши Мырзакеде туруп, партиялык иштерде жүрүп, көзү өттү.
Тарыхчы А. Мокеевдин пикири боюнча, кылымда Экинчи Чыгыш-түрк кагандыгынан калган бийликти басмылдар, карлуктар жана уйгурлар талашып, натыйжасында жеңилген басмылдардын калдыктары уйгурлардын жана кыргыздардын арасына сиңип кеткен.
Кыргыз илимпоздорунан Сабыр Аттокуров 1995-жылы санжырага кайрылганда, басыз уруусунун курамын көрсөтүп берүү үчүн жогорудагы илимпоздордун эки вариантын бириктирүүгө аракет жасаган.
1820-жылы Мандалак баатыр баштаган басыздар жана Жанболот уулу Байбагыш бий баштаган чоро-саяктар коңшу Чыгыш Түркстандагы Жахангир-кожонун Цин империясына каршы көтөрүлүшүнө активдүү колдоо көрсөтүшкөн.
Андан кийин да, Чыбылдый бий баштаган басыздар, алардын ичинде Бөбөтөй, Токочор, Дербиш сыяктуу басыз баатырлары чоро-саяк Тайлак баатырга кошулуп, 1825-жылдагы цин аскерлери менен болгон салгылашка, Чыгыш Түркстандагы 1826 жана 1830-жылдары болгон көтөрүлүштөргө активдүү катышышкан.
Ж. Болотовдун пикири боюнча, «Сынган кылычта» Кудаяр хандын алдап чакыруусу менен Кокондо башы алынган кыргыздардын кырк бийинин бирөөсү катары эскерилген Абдылда бий басыздардын каман уругунан чыккан.
Аркалык басыздар Тогуз-Торо жана Ак-Талаа аймагынын Нарын дарыясына чейинки жерлерин жердеп, чекир саяк уруусунан бөлүнүп чыккан чоро уругу менен бир саясий бирикмеге биригип турушкан.
Уламыштар боюнча, к. башында Сары чечен баштаган басыздар менен Жанболоттун уулу Ырыскул бий башкарган чоро-саяктардын ортосунда чабыш болуп, ал окуя Кетмен-Төбөдөн Бокбасар бий баштаган каба-саяктардын жардамга келиши менен аяктаган.
Басыз уруусунун санжырасын сүрүштүрүүчү, «Тарыхка саресеп жана Басыз санжырасы» аттуу китептин автору болгон Адылбек Раимжановдун пикири боюнча, басыздардын ичиндеги төмөнкү 20 урук тең-ата болуп саналышат:
Асанбек Стамовдун «Хан Тейиш» аттуу тарыхый романында Атаке бий менен бирге эскерилген Сарытай мырза аттуу каарман басыздардан чыккан тарыхый инсан болгондугу эл оозунда айтылып жүрөт.
ДНК-санжырасын изилдөөчүлөрдүн эмгектеринде көрүнгөндөй, кыргыздардын көпчүлүгүнө мүнөздүү болгон 1 гаплогруппасы басыз уруусунун урпактарынын да көбүнчөсүндө кезигет.
Экөө ал жерге токтоп, эсине келген Сыргактан үч баатырдын кызыл өрттүн ичинде калганын уккан Бакай: Баатырлар жоонун курчоосунда калды деп алаңдап жетип барсаң, араң турган алты кан көңтөрүлө кайра жөнөбөйбү?
Андан көрө кытайдын көп жылкысын тийип алдык, куугун келбеди, келип олжосун бөлүп алсын деп силерге кабарга келдим — деп айтып бар деп үйрөтүп, Сыргактын үстү-башын күбүнтүп, жуунтуп-тазалантып алып, шашпаган болуп, жай бастырып кошунга келишти.
Саякбай Каралаевдин вариантында: Бакай уйкудан чочуп ойгонуп, Манастын аты баспай калды го деп бушайман жеп, Чөл-Өлүүнүн белинен туш тарапты карап туруп алыстан келе жаткан караанды көрөт, утурлап барып Сыргакка жолугат.
Анын эң коркунучтуу кабылдоосу — Чурку дарбазасы тар болуп, ал аркылуу чыккан органдардын көлөмү кыйла чоң болушунан алардын кысылып калышы; мында кан айлануу токтолуп, функциясы бузулат, орган жансызданат.
Саякбай Каралаевдин вариантында Ажыбай сайган найзадан жарадар болуп, кырк күн жатып айыгып, элине кошулган Коңурбай Манасты жайлап салдым деп туш-тушка кабар берип, кол жыйып, Чет-Бээжинди курчап калат.
Мектеп жашындагы балдарга татаалыраак, бүтүндөй системадагы, тематикалык, универсалдык конструкторлор, химия, физика боюнча тажрыйба жүргүзүүгө арналган приборлор техника боюнча чыгармачылыкты өркүндөтүүгө, келечекте кесип тандоого жардам берет.
Педагогикалык талаптарга ылайык оюнчук баланын фантазиясын өркүндөтүп, айлана-чөйрөнү, жашоо-турмушту түшүнүүгө, улууларды туурап аракеттенүүгө, эмгекти сүйүүгө, техникага болгон кызыгууларын, байкагыч-баамчылдыктарын, көркөм табитин, чыгармачылыгын, жөндөмдүүлүктөрүн тарбиялайт.
Оюнчук – көркөм сүрөт искусствосунун башка түрлөрү – скульпторлук, живопись, жасалга көркөм искусствосу, дизайн менен чектеш, мүнөзү боюнча аралашма, көркөм сүрөт искусствосунун бир түрү; оюнга, окутууга, эстетикалык тарбия берүүгө, балдардын өсүшүнө арналган атайын буюм.
Калкан сымал безнин гормон бөлүп чыгаруусу башка ички секреция бездеринин (гипофиздин алдыңкы бөлүгү, бөйрөк үстүндөгү без, жыныс бездери) иштешине, чөйрө температурасына, ар кандай эмоциялык жана физикалык дүүлүктүргүчтөргө, организмге тамак-аш менен келген йоддун санына жараша болот.
Ал организмдеги кальций жана фосфор алмашууну жөнгө салуучу паратгормонун бөлүп чыгарат, сөөк тканынын пайда болушу, кандын уюшу, булчуңдун жыйрылышы, нерв импульстарынын берилиши, жыныс клеткаларынын уруктанышы жана башка физиологиялык процесстер организмде кальцийдин нормалдуу алмашуусунда гана ишке ашат.
Адам өзүнүн биринчи эле турмушунда айлана чөйрө менен катнашып, өзүн курчап турган предметтер жөнүндөгү, андан кийин алардын байланышы, адамдардын өз ара катнаштары жөнүндөгү, акырындап отуруп адамдардын арасында жана дүйнөдө өзүнүн алып турган орду жөнүндөгү элестерге ээ болот.
Мектептин милдети окуучуларда дүйнөнүн жалпы картинасын азыркы илимдин деңгээлинде калыптандырууда турат, анткени, бул картина адамдын сезиминде канчалык так калыптанса, анын түшүнүгү да жана багыт алуу сферасы да ошончолук кең болот.
Тилекке каршы, окутуу процессинде, ал гана эмес кээде программаларды жана окуу китептерин түзүүдө да билимдердин айрым түрлөрүн, атап айтканда, таанып билүүнүн процесстери жана ыкмалары жөнүндөгү билимдер, ойдун пайда болуу жана өнүгүү тарыхы жөнүндөгү билимдер, баа берүү билимдери эске алынбай калат.
Кайгуулдан келип он алты күнү катары менен уктап ойгонгон Алмамбет азыркы чоң жоом Уркундун дарыясы, колду суудан аман өткөрүүнүн камын кылайын деп ойлонуп, арбын отун түшүрүп, азык-түлүк бышырып, аттарды чөбү калың жерге отко айдагыла деп жар чакыртып, элге жарыялады.
Отуз жүз миң орчун кол бүтүн аман-эсен чыкканда Манастын кошунан бир адамдын жоголгону жакшы эмес, башкалардан кем чыкса кан жардыгы деп башын алат элек, өзүбүздөн жоголгондо унчукпай тим калсак калыстык болбос, эл эмне дейт?!
Өлүмдөн калган Баймат барбалаңдап сүйүнүп, байкабай кара басып, баатыр сен үчүн өлө жаздадым десе Манас: «Уруп кеткен Тазбаймат, улук кишим сен болсоң, унуткан кишиң мен болсом.
В. М. Жирмунскийдин сөзү менен айтканда: «энелик доордун турмуштук мамилелеринен келип чыкса да, жоокер-кыздардын мындай тиби варвардык доордун аталык-уруулук коомунда да сакталат ; ошону менен катар жоокер кыздар феодалдык мамилелердин өнүгүү жана аялдар теңсиздигин алып келген мусулман идеологиясынын таралуу алдындагы мезгилдердеги көчмөн түрк урууларынын жоокердик турмушунда да кеңири белгилүү болгон» .
Саякбай Каралаевдин вариантында «Сейтектин» көлөмдүү окуяларынын бири Желмогуз уулу Сарыбайдын окуясына катышкан баатыр, эпостун идеялык-көркөмдүк негизинде өзүнчө орунга ээ.
Эпостун бул бөлүмүндөгү негизги каармандар Семетей, Сейтек, Күлчоро, Айчүрөк экендиктерине карабастан, «Сейтектеги» баатыр аялдардын ичинен К-нын эрдиги өтө көтөрүңкү маанайда поэтикаланып, анын кайрат-күчү эр азаматтардыкынан алда канча ашыкча көрсөтүлөт.
К. негизинен согуш учурунда сүрөттөлгөндүктөн анын мүнөзүнүн жоокердик жагына басым күчтүү жасалып, аялдарга таандык сулуулугу, назиктиги баатырдыгы менен эриш-аркак сыпатталат.
Эпостун жаралышы жана анын тарыхый өнүгүшүнүн абалы тууралуу илимий түшүнүк алуу үчүн адегенде түрк-моңгол элдеринин эпикалык салттарынын өнүгүшүнүн алгачкы этабындагы баатырлык эпостордун көөнө формалары кандай мүнөздө болгондугу жөнүндө, алардын тематикасы, сюжеттери, эпикалык образдары жаралган доордун мүнөзү, тарыхый-эпикалык, экономикалык, маданий карым-катышта жашап келишкен чарбалык-маданий тиричилиги илимий талдоого алынат.
«Манас» эпосунун эпикалык циклдештирүүнүн тарыхый шартына жана кыргыз элинин этникалык тарыхы менен байланыштуулугу жөнүндөгү маселелерге токтолгон, ошондой эле Манастын тарыхы жөнүндөгү полемикалуу маселелерге «Манас» эпосундагы эпикалык доорго кыскача мүнөздөмө берген.
Эпостогу эпикалык душмандар: кытай, манжу, калмак, кара кытай, солон, шибээ жана башкалар элдердин аттары жөнүндө изилдөөчүлөрдүн ар кандай көз караштарына илимий жактан баа берип, өзүнүн көз карашын айтат.
Эпостогу эпикалык окуялардын ар түрдүү мотивдерде өзгөрүп-өнүгүүсү, жаңы эпизоддор менен толукталышын иликтөө менен кайсы мезгилдерде пайда болуп циклдештирүүнү аныктоого аракеттенип, «Манас» эпосунун тарыхый өнүгүшүнүн этаптарын төмөндөгүдөй белгилейт:
Оогандан кайткан Манас жаңы туугандарынын көңүлүн көтөрүп, ыраазы кылуу үчүн алардын келген урматына той берип, үй-жай, буюм-терим, кийим-кечесине чейин жаңылап, эскилерин бүт өрттөтөт.
Окуянын мүнөзүнө жараша апыртылып сүрөттөлгөн жоо куралдарынан коргонуучу ал кийимдер укмуштуу: ок өтпөйт, найза тешпейт, отко күйбөйт, сууга чөкпөйт, кылыч кеспейт.
Көпчүлүк элдердин эпосторундагы башкы баатырлардын магиялык касиеттери жоо кийимдерине байланыштырылбастан, алардын денесинин өзүндө душмандын куралын өткөрбөй, ажалдан сактаган кереметтүү касиети болот.
Мисалы, гректердин «Илиадасындагы » Ахилл, болгарлардын юнак ырларындагы Момче Секула, осетиндердин нарт эпосундагы Сосруко жана Орто Азия элдериндеги Алпамыштын образындагы магиялык мүнөздөгү жалпылыктар, ал элдин өзүнүн идеал каарманын өлбөс-өчпөс каармандар катары идеализациялоодо бирдей салттык мотивдерди пайдалангандыгын көрсөтөт.
Бул көрүнүш жеке эле «Манас» эпосуна мүнөздүү болбостон, Орто Азия жана Казак элинин баатырдык эпосторунда да сакталып, бирдей жалпылыкты түзүп туруктуу стилистикалык формула менен сүрөттөлөт.
Баатырдын денесине душмандын куралын өткөрбөй ажалдан сактаган бул типтеги кийим дүйнө эпосторунда кеңири белгилүү мотивдердин бири — каармандын денесинин магиялык касиетке ээ болушунун жумшартылган түрү экенин биринчи жолу академик В. М. Жирмунский Манастын ок өтпөс Аколпогуна байланыштуу белгиленген эле.
«Чоң казаттагы» согуш учурунда Каныкейдин жасаган соот-чопкут, жоо-жарактардын, дарылардын жана камдаган күл азыктын мааниси, негизги сапаттары, аларды пайдаланган кырк чоронун каармандык иш-аракети аркылуу ачылат.
Семетей Аколпок, Туулга, Бозкисе өңдүү согуштук кийимдерди кийип, курал-жарактарды асынып, Тайбуурулду минип жүргөндө атасы Манастай найза тешпес, ок өтпөс, кылыч кеспес баатырдын образын элестетет.
Оорулууну начар багуу — төшөнчү, кийимине көз салбоо, омурткасы жабыркаган оорулуу жаткан катуу щит, ыңгайсыз төшөк, тамак калдыгы, заара менен булганып, тоголоктолгон шейшеп жана башкалар Оюлуунун пайда болушуна түрткү берет.
Бул болсо элдин өзүнүн бардык жакшы тилектерин, жагымдуу ойлорун, элдик баатырдын айланасына топтошу, алардын адилеттүүлүктү көздөгөн көрүнүшүн, көрсөткөн эрдигинин эл кыялында жогору бааланышы менен түшүндүрүлөт.
Элдик уламыш боюнча үчилтиктин айрым каармандары — Бакай, Каныкей, Семетей, Күлчоро, Айчүрөк, ошондой эле Тайбуурул, Акшумкар, Кумайык өмүрүнүн акырында кайып болуп кетишет.
Согуш жылдары Манастын ысымы патриоттук сезимдин символу болуп, анын аты менен кыргыз аскерлери фашисттерге каршы күрөшүп, советтик жоокерлер менен бирдикте баскынчыларды жеңүүгө өз үлүштөрүн кошкон.
Манаска байланыштуу аталган энчилүү аттар — элдик уламыштарда «Манастын» каармандарынын, тулпарларынын, курал-жарактардын, жер-суулардын жана реалдуу турмуштагы мекеме, көркөм чыгармалардын энчилүү аты, наамы.
ыр саптары менен айкалыша келип, ыргакка ылайык структуралык анча-мынча өзгөрүүгө учурап, сүрөттөлүп жаткан окуянын, көрүнүштүн көркөм, элестүү сүрөттөлүшүнө көмөктөшүп, кошумча маани кийирип турат.
М. — адамдардын турмуштук тажрыйбаларынан алынып, алардын философиялык ой-жүгүртүүлөрүн жыйынтыктаган, дүйнөгө болгон көз караштарын билдирген, тарбиялык мааниси курч сөздүү, көркөм элестүү, рифмага жана ритмге ээ кыска чыгарма.
кандайдыр бир окуянын негизинде же адамдардын жүрүш-турушунун, мүнөзүнүн өзгөчөлүгүн жыйынтыктап, так, элестүү берилген, өзгөчө чечмеленүүчү тарыхы бар, көбүнчө каймана айтылып, контекстке карата мааниси чечилүүчү кыска, образдуу сүйлөм.
Өндүрүш шартын изилдөө мезгилинде эмгек физиологиясы түрдүү физиологиялык процесстерди — дем алуу, кан айлануу, тамак сиңирүүнүн, жогорку нерв системасынын ишин, сезүү жана кыймыл процесстерин жана башкалар чогуу изилдейт.
Мында тамырдын кагышын каттоо, электр кардиографиясы, кан басымын, дем алуунун ылдамдыгы менен тереңдигин, дем алууда жуткан кычкылтек менен дем чыгаруудагы көмүр кычкыл газынын өлчөмүн ченөө, тер чыгуунун өзгөрүшү, көрүү жана угуу органдарынын айрым көрсөткүчтөрүн аныктоо жана башкалар жүргүзүлөт.
Эмгек физиологиясы — физиологиянын киши организминин эмгек аракетинин убагында физиологиялык процесстерин изилдөөчү бөлүгү; эмгек шартын жана ден соолукту жакшыртууга жардам берүүчү принциптерди, нормаларды иштеп чыгат.
Эмгек физиологиясы адамдын ишке жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу менен аны жогорку деңгээлде сактап туруу, чарчап-чаалыгуунун алдын алуу максатын көздөйт; эмгектенүү режимин, эс алууну, жумуш ордун рационалдуу пайдалануунун физиологиялык негиздерин иштеп чыгат.
Эмгек физиологиясынын чарчапчаалыгууну жана ишке жөндөмдүүлүктүн төмөндөшүн аныктоо ыкмаларын иштеп чыгуусу — эмгек психологиясына, ал эми тышкы чөйрөнүн организмге таасирин изилдөөсү эмгек гигиенасына жакындайт.
Алардын бири — акыл эмгегинен чарчап-чаалыгуу, сезүү органдарына күчтүү таасир берүүдөн борбордук нерв системасына күч келүү проблемаларын чечүү, ошондой эле кыймыл-аракеттин аздыгынан , булчуңдардын начар иштешинин жана нервэмоциялык катуу күч келүүдөн келип чыккан актуалдуу проблемаларды чечүү болуп саналат.
Унутулуп кошто калып, ала турган колуктусунан кагуу жеп, билегине канжар тийип ызаланган Манастын буйругу менен атка минип, шаарды каптоого бет алган колдун алдынан Бакай, Көкөтай баш болгон карылар чыгып, токтотуп калышат.
Атемир конокко албаган күнөөсү үчүн кечирим сурап, кудаларын конокко бөлүп, Манасты кырк чоросу менен ордосуна алып барып, кырк жигитти өзүнчө жайгаштырып, Манасты аземделген атайын үйгө жалгыз киргизишет.
Атемир баш болгон эр бүлө кыздын себинин, тойдун камылгасы менен алаксып, кызмат кылган келин-кыздар баатырдын үстүнө даап кире албай эки күн, эки түн тамак ичпей жалгыз олтуруп калган Манас катуу ызаланат.
Баатырдын күйөөлөп барышы, колуктусунун, анын атасынын оор тапшырмаларын аткарышы, кыз-күйөөнүн ортосундагы чатак өңдүү көрүнүштөр жөө жомоктук, эпикалык даяр сюжеттерден.
Бото-Мойноктун белинде көп жейренге таң калып турган Манас Ак-Эрмендин боюнда өзү тарапка келе жаткан ат-тону бөлөк, алп мүчөлүү, сүрдүү, жөн адамга окшобогон жолоочуну көрүп, Алмамбет го деп болжоп, шаша келип кырк чорого кабарлап, дүрбөп камданып калышат.
Манас аты Аккуланы баш кылып бир нече тулпарды, өзүнүн жоо кийимдерин, куралына чейин тартууга берип, кан тартуусун кылып, ат чаап, байгесине кырк чоронун жаштарын сайып, Алмамбетти зор урмат менен тосот.
Мустапа бир күндөрү сабаларынын ортосунда олтуруп: биздин көзүбүз өткөндөн 400 жылдан кийин «Түркстанда туулган, түмөн кытай журтуна сала турган чуулган, түрк уругу кыргыздан» Манас баатыр тууларын айтат.
Жанындагылардын өтүнүчү боюнча пайгамбар «Минген аты баары чаар, Кийген тону баары таар, Кийиз калпак башында, Найза, күрсү колунда, Аккелте мылтык жонунда, Айбалтасы белинде» Манастын жана анын кырк чоросунун ороюн көз алдыга тартып, мына ушул адамга калтыра турган аманатым кылыч , мылтыгым бар, кимиң тирүү калып тапшырасың?
Манас эрезеге жетип, душманына каршы аттанганда, атайы издеп келип, Алтайдан жолугуп пайгамбардын аманаттарын тапшырат, мусулман болууга жана дин үчүн күрөшүүгө үндөйт да, өзү кайра Арабстанга кетет.
Муну «Манас» жөнүндөгү жазма даректердин эң алгачкыларынын бири 16-кылымга таандык молдо Сейф ад-Дин ибн даммула Шах Аббас Аксыкенти калтырган «Мажму ат-таварихтеги» маалыматтар да толук ырастайт.
Кара кытай Гуркандан жеңилген Тули-кан, Дува-кандар Хорезм-шах Махмуд менен кеңешкенден кийин, Дува-кан элчиликке барып, Багдаддан пайгамбардын тукуму катары имам Ибрагимди алып келет.
Эпостун ар кайсы варианттарын салыштырганда А-нун образы түрк-моңгол элдеринин эпикалык чыгармаларында кеңири тараган, түпкүлүгү тотемдик бабага барып такалуучу — укмуштуу колдоочу карыянын айрым милдетин өзүнө сиңирүү менен анын ордун ээлөөгө өткөнүн байкоого болот.
Огуз кандарынын бир нече муунунун жеке турмушундагы жана мамлекеттик саясий иштериндеги акылчы-насаатчы 500 жыл жашаган Коркут-ата жөнүндөгү аңыз сөздөрдүн үлгүсүндө муну даана көрүүгө болот.
Саякбай Каралаевдин вариантында кожолорго, анын ичинде А-го ашкере баа берүүчүлүк жокко эсе, тескерисинче, эпостун башкы каармандары ачуусуна тийгенде кожо-молдолорду сабаган учурлары да эскерилет.
Невритте нерв жайгашкан жер сыздап ооруп, булчуңдар атрофияга учурайт, нервдин сезгичтиги өзгөрүп, жабыркаган мүчө ийне менен сайгыласа да, жылуу же муздак нерсени сезбей калат.
Бул эмгек кийин айрым толуктоолор, тактоолор менен В. М. Жирмунскийдин өзүнүн «Народный героический эпос» , «Тюркский героический эпос» деген китептеринде жана авторлор коллективинин «Киргизский героический эпос «Манас»» аттуу жыйнакта жарык көргөн.
В. М. Жирмунский «Манастагы» окуялардын, мотивдердин жана сюжеттердин салттуулук белгилерин айтып келип, манасчыларды негизинен эки мектепке бөлгөн: биринчиси Тянь-Шань мектеби , экинчиси Ысык-Көл мектеби .
Ушул эле бапта Саякбай Карала уулу менен Сагымбай Орозбак уулунун өмүрү, чыгармачылыгы жөнүндө маалыматтар, Манасты жазып алуу, жарыялоо жана изилдөө тарыхы кыскача айтылган.
«Манастын» сюжетин изилдөөгө арналган экинчи бапта баатыр «Манастын» эпикалык таржымалы (төрөлүшү, ат коюу, балалык чагы, биринчи эрдиги, үйлөнүшү, баатырдын иштери, өлүмү), өз туугандары жана вассалдары менен болгон мамилелери , бейпил турмуштун, шаан-шөкөттөрдүн сүрөттөлүшү , Манастын казаттары , этнографиялык тарыхый материалдар жана дүйнө элдеринин эпикалык мурастарынын фактылары менен салыштыра изилденген.
Иондоштурма нурлануу кванттык рентген жана гамма-нурлануу жана түрдүү ядролук бөлүкчөлөрдөн турган корпускулалык (альфа-бөлүкчөлөр, бета-бөлүкчөлөр, нейтрондор, протондор жана башка) болуп бөлүнөт.
Табигый шарттарда Иондоштурма нурлануу жылдыздардагы физикалык процесстердин жүрүшүнөн пайда болуп, космос мейкиндигинен жерге түшүп, өсүмдүктөр менен жаныбарлар дүйнөсүнө таасир тийгизет.
«Манас” — баатырдык-музыкалык эпос. Анын ыр курулушу, ырлардын ыргагы кенже эпостордукунан айырмаланат. «Манастын» ырлары көпчүлүк варианттарда 7—8 муундан түзүлгөн ыр тизмектеринен турат.
Эпостун мазмунун угуучуларга тез жетишине, көпчүлүктүн эсинде бекем сакталып калышына, аткаруучунун эргип, анын эсиндеги окуя-образдардын, ыр саптарынын тизмектелип, өзүнөн өзү «оозго келип» турушуна эпостогу мына ушул музыкалык башат зор таяныч болуп берет.
Бизге жеткен маалыматтар боюнча белгилүү манасчылардан Сагымбайдын аткаруу манерасы, речитативди келтирген кырааты салмактуу келип, эмоциялык толкундарды бир кылка кармап, угуучуларга күчтүү таасир калтырчу экен.
Кийинки манасчылардан музыкалык байлыкты төгүп бергени, ар бир сөздү абдан кырааттап, айтылып жаткан окуяга жараша, андагы каармандын эмоциялык абалына жараша обон созгондугу, речитативинин сезимдик ыргактарга байлыгы жагынан Саякбай өзгөчө орунда турат.
Музыка өнөрүнүн башка тармактары үчүн «Манас» эпосу адабияттык, музыкалык жана идеялык-көркөмдүк башат, ошондой эле улуттук көркөм ойдун жана образдардын түгөнбөс булагы болуп келе жатат.
Эпосту адабияттык башат кылып алып, «Семетей» бөлүгүнүн сюжетинин негизинде Ж. Турусбеков, Ж. Бөкөмбаев, К. Маликов «Айчүрөк» операсынын либреттосун, «Манас» бөлүгүнүн негизинде
Эпостун негизинде жаралган жана Кыргыз мамлекеттик драма театрынын сахнасында коюлган Ж. Садыковдун баатырдык үч драмасына композитор К. Молдобасанов атайын музыка жазган, алар төмөнкүлөр: «Манастын уулу Семетей» жана анын музыкасынан топтолгон сюита» , «Сейтек» жана анын музыкасынан топтолгон сюита» , «Айкөл Манас» .
Ошондой эле «Манас менен Алмамбет» спектаклине жазган М. Раухвергердин , «Улуу эпос» дарек фильмине жазган Т. Эрматовдун музыкасы жана М. Бегалиевдин Ош өзбек музыкалык драма театрында коюлган «Манастын уулу Семетей» музыкалык драмасы да бар.
Кыргыз үналгысынын музыкалык фондусуна жазылып алынган «Манас» күүлөр (« Алмамбеттин арманы», « Алмамбеттин жомогу», «Семетей күү», «Каныкейдин арманы», «Жол талаш» жана башкалар) буга далил.
Жумабаевдин «Эпикалык симфониясы» , М. Бегалиевдин «Бала кез кайрыктар» симфониялык сүрөттөмөсү , «Майрам шаңы» увертюрасы , А. Жээнбаевдин «Чоң кербез» аттуу фортепианолук күүсү жана башкалар чыгармаларда да эпостун обон-ыргактары кеңири пайдаланылган.
«Манас» эпосу идеялык-көркөмдүк башат катары жана андагы обон-кайрыктарды же накта үзүндүлөрдү партитурасына камтыган чыгармалар да бар: К. Молдобасановдун «Манастын ордосунда» аттуу симфониялык сүрөттөмөсү , М. Бегалиевдин «Манас» симфониясы , Б.
Анын үнү Орусиянын, Украинанын, Беларустун, Балтика боюндагы өлкөлөрдүн, Кавказдын жана Орто Азия республикаларынын, Казакстандын, ошондой эле Румыниянын, Польшанын, ГДРдин, Кытайдын, Болгариянын концерттик залдарында жаңырды.
«Айчүрөк» операсынан Айчүрөктүн, «Манас» операсынан Канайымдын партияларын лирикалык маанайда, ырчылык жогорку чеберчилик менен аткарып, кыргыздардын акылман кыздарынын жаркын образын түзгөн.
Эмчи - домчулардын колдонгон кээ бир дары каражаттарында жана ыкмаларында пайдалуу жактар болуп, алар кийин илимий дарылык ботаниканын, медициналык зоологиянын, терапиянын жана бальнеологиянын келип чыгышына негиз болгон.
Эмчиликтин көрүнүшү өтө ар кыл, ал саламаттык сактоонун деңгээлине, калктын жана жер шартынын өзгөчөлүгүнө, тиричиликте жашап келе жаткан үрп-адатка, жалпы маданияттын деңгээлине, диний көз караштарга жана ишенимдерге жараша болот.
Молдо-бакшылардын дартты алып келген шайтан - шабырды кууп чыгуу үчүн колдонгон «сыйкырдуу ыкмалары» оорулууну айыктырмак түгүл, анын дартын өнөкөт түргө өткөрүп, өлүмгө алып келиши мүмкүн.
Калкка активдүү иммунитет пайда кылуу максатында, ошондой эле эпидемиялык көрсөткүчтөргө жараша ар бир ооруга каршы эмдөөнү саламаттык сактоо органдары өзүнчө план жана календарга ылайык жүргүзөт.