polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Төрт баатыр аттанып, бир кезде Алмамбет өзү сыйкыр менен жоонун жолун тосоттогон жерлерден өтүп, шаарга жакын жерге Манас менен Чубакты калтырып, Алмамбет менен Сыргак калаага бет алышат.
Экөө Туңша шаарына жакындаганда жоо келатканын билип калган Эсенкан улуктарын чогултуп, кеңеш куруп жатканда үч жүз элүү жашаган Көөдөң Манаска алыңар жетпейт, тартуу тартып багынып бергиле дейт.
Алмамбет жортуулга дайым ала жүрүүчү чебадаңды чечип андан мурда кытайдан кеткендеги кийимдерин кийип, Сыргакка Чабаланын кийимин кийгизип, эми үнүңдү чыгарып сүйлөбө деп эскертет, каш карайган маалда кытайлардын колуна кезигип, чантуулардын Макел өлтүргөндөн калганы качып кетиптир, алдын тосуп барсын деген буйрук келди — деп аларды алдап Кентундун жолуна салат да, шаардын сепилине жетип, дарбаза алдындагы кайтаруучуларды да кытайча сүйлөп Кентунга жөнөтүп жиберип, капкачы балбандарды кыйратып ичке кирип, дарбазаны ачык таштап, Туңшага бет алышат.
Туңшаны Алмамбеттин аркы атасы салдырган шаар экен, шаарга кирип, туулуп-өскөн жерин көргөндө такаты турбай боюна, өз колу менен тиккен чынарды кучактап, көз жашын токтото албай, Алмамбет күйүтүн айтып, арман кылды.
Эпизод Радлов жазып алган вариантта жок, Шапак Рысмендеевдин варианты,Молдобасан Мусулманкуловдун варианты,Багыш Сазановдун варианты, ТМВда эпизоддун сюжети негизинен Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын.
Мектепте окуп жүргөндө эле гитарага кызыгып, аны бат эле өздөштүрүп алган. Жайында балконго чыгып, кышында ашканага кирип, гитаранын кылдарын кыңылдатып ырдап олтуруп, ыр жаратып калаар эле. Москвада орусча окуп калгандыктан, ойлогондорун кагазга орусча түшүрөөр эле, а мен аны таң атканча олтуруп, кыргызча которуп берчүмүн.
Биздин редакция менен кызматташып, көп келип жүргөн обончу жана комузчу Эсенбек Сасыбаев бир күнү эле Медербектин ырдап олтурганын угуп калып: "Сонун үнү бар экен, бир ырымды ырдатам" деп калды.
Гитарада өтө чеберчилик менен кол ойнотуп, кооз тембрлүү, калыпка салынган уккулуктуу үнүн коштой көптөгөн шлягер ырларды аткарып, көпчүлүктүн сүймөнчүлүгүнө айланган.
Медербек 1990-ж Бишкекке, андагы Фрунзеге келип, ошол кездеги Кыргыз радиосунун музыкалык редакциясынын башкы редактору, Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер, Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыктын лауреаты, Кыргыз Республикасынын композиторлор союзунун төрагасы, композитор Турдубек Чокиевдин кол алдына редакторлук кызмат менен алгачкы эмгек жолун баштаган.
Ырчынын жакындарынын айтымында, болжолу, турмуштун өйдө-ылдыйынан, чыгармачылыктагы кризис, үй-бүлөлүк пикир келишпестиктер, ичимдик сыяктуу себептерден улам, көңүл чөгүүгө кабылып, үй-бүлө оту өчүп калган.
Мусулман болумуш болуп алдап Манаска ашпозчу болуп жүргөн Шуйкучу деген кытай Манастын жаткан-турганын, эмне кылганын бүт катка салып жүрүп, кыргыздардын башкы баатырын эртең менен ич кийимчен, чепкенин желбегей жамынып, даарат алып, мунарга чыгып асан чакырган учурда гана өлтүрүүгө боло турганын Коңурбайга билдирет.
Ууга сугарылган балтанын уусу денесине тарап, жарасы кабылдап, катуу ооруган Манасты Алмамбет өзү дарылап, денедеги ууну тараттырып, кадимкидей айыктырып, жанына нече миң кол кошуп, Таласка барып, балаңды көр — деп аттантат.
Шапак Рысмендеевдин вариантында «Чоң казат » кыргыздардын жеңиши менен бүткөндөн кийин элди жер-жерине таратып жиберип, кырк чоросу менен кырк күн туруу үчүн кытайда калган Манаска Коңурбай келип, элиңе кайтар болжолуң болду, аттанып чыгып тамаша кылып келели дейт.
Кытайлардын жеңилип, Манастын Чет-Бээжинге кан болгонун сүйүнчүлөп барган Шуутудан угуп Каныкей: тез кайт, кытайда турсаң баатырдын баарын алдырасың, өзүң да соо болбойсуң!
"Манасты" узартып айтканда добушу кадимкидей шаңкылдап ачылып кетер эле", — дешет анын айтканын уламалап уккандар. Баатырбек датка жанына алып отуруп, 7 күн айттырып, "Манасың" түгөндүбү?" — десе.
Эртең менен ажынын дааратына суу куят, намаз буткөн кезде доочу-куугунчулар келип: "Ажы аке, жылкынын изин кууп келип, ушерге такалдык. Жылкыбызды кайтарыңыз", — дейт, Ажы: "— Ушул Даирбек алса, мен жанымды берейин", — деп жибергенде Д. секин белги берип, "карганбаңыз", — дегендей ишаарат кылат.
Уялоочу жерлери белгилүү: Чоңкемин, Чоңаксуу, Каркыра, Сарыжаз, Түргөн Аксуу, Каракол, Арашан, Жетиөгүз, Алабаш өрөөнү, Нарын, Атбашы, Аксай, Каракужур, Арпа, Алай .
С.Мамбеталиев өз айылдаштары - манасчы Дуңкана Кочуке уулу, коомдук ишмер Күмүш Суран кызы, кыргыздын чыгаан акын кызы, маркум Жумакан Тынымсейитова, диктор Капар Алиев, заманбап кыргыз жазуучусу Кеңеш Жусупов, генерал Бейше Молдогазиев, композитор Сайыргазы Түркмөнов, архитектор Вера Алиева, мугалим Өмүр Абдыкадыров сыяктуу бир катар замандаштары менен сыймыктанып, өмүрү өткүчө алардын салымдарын даңазалап келди.
Кызы Гүлмира Сулаймановна Мамбеталиева – кыргызстандык илимпоз жана коомдук ишмер, саясий илимдердин доктору , философия илимдеринин кандидаты , Какен Мамбеталиева атындагы коомдук фонддун төрайымы, таланттуу окумуштуу жана меценат айым эле.
Соңку ондогон жылдардын ичинде С.Мамбеталиев экинчи жубайы менен Эчки-Башы суусунун Он-Арча өзөнүнө куймасынын оң ыптасында, Он-Арча суусунун боюнда жайгашкан “Эсенаман” дыйкан чарбасында байырлап, чыгармачылык менен алектенип жүрдү.
Анын шакирттеринин арасында акын Шайлообек Дүйшеев, жазуучу Бейшебай Усубалиев, журналисттер Өмүрбек Дөлөев, Кубанычбек Чороев, Жедигер Саалаев, Кабыл Макеш, Кубат Чекиров, ж.б.
Кийин Кыргызстан Нарын РК КП эсепчиси , Нарын РК ЛКСМ каттоо секторунун башчысы, уюштуруу бөлүмүнүн башчысы, андан кийин Нарын РК ЛКСМдин 2-катчылыгына чейини көтөрүлөт.
“Сулайман Мамбеталиев агабыз бүгүнкү күндө кыргыз журналистикасынын кадыр-барктуу аксакалы, өмүрүнүн көбүн улуттук басма сөздө эмгектенди жана анын деңгээлин өстүрүүгө жумшады”.
Алар көбүнчө "Манаста" баатырларга көркөм каражат катары колдонулуп алардын эрдигин, балбандыгын, тайманбастыгын белгилөө үчүн , ошондой эле эпосто Манастын кай бир колдоочулары да жырткыч жаныбарлар: көсөө куйрук көк жал бөрү коштоп, кара чаар кабылан капталында чамынып, жолборс менен арстан аны жандап жүрөт.
Булбул, тоту, күкүк, торгой, улар, бөдөнө, кыргоол, үкү, каркыра, турна, куркулдай, карга, жору, кузгун, сагызган, таан жана башкалар көптөгөн ар кандай канаттуулар, ошондой эле каз, өрдөк, чүрөк, аккуу жана башкалар суу куштары жөнүндө да айтылат.
"Манас" эпосунда кылымдарды басып өткөн кыргыз элинин тарыхы, дүйнөгө көз карашы, салт-санаасы жана башкалар толгон түшүнүктөрү менен катар табият таануу жаатындагы, анын ичинде жаныбарлар жана өсүмдүктөр дүйнөсү жөнүндөгү билимдери орун алган.
Эпосто каармандардан кийин түркүн жан-жаныбарларга көңүл көп бурулуп, адамдын жашоо тиричилигинде зор материалдык байлык болгон төрт түлүк малдан баштап, ар түркүн жапайы жан-жаныбарларга, түрдүү мифтик жандыктарга чейин учурайт.
Жылкыга байланыштуу алардын жаш өзгөчөлүгүн, өңү-түсүн жана башкалар өзгөчөлүктөрүн туюнткан көп терминдерди жолуктурууга болот, ошондой эле ондогон тулпарлардын энчилүү аттары бар .
Эшек, качыр, керик, көк-бука көбүнесе мифтик кейипкерлердин мине турган унаасы катары берилет (Маамытбектин Бозкачыр, Макел-Малгундун Бозкерик, Мадыкандын Көк-Бука жана башкалар) Ошондой эле адамдардын илгертеден ишенимдүү досу ит жана ит төрөсү Кумайык жөнүндө да айтылат.
эмес хромосомалардын кошулушу (центромералардын аймагында эки акроцентрик хромосомалардын кошулушунан бир метацентрик хромосоманын пайда болушу - робертсондук деп аталуучу транслокациялар), бир хромосомадан эки центромералары бар гомол.
эмес хромосомалардын пайда болушу (центромеранын аймагында мета - же субметацентрик хромосомалардын бөлүнүүлөрүнүн натыйжасында алынган жана бирдей ийинге ээ - изохромосомалар) жана кадимки "таяк түрүндөгү" хромосомалардан шакек хромосомаларынын пайда болушу хромосомалардын кайрадан түзүлүшүнүн өзгөчө типтерине кирет.
белгилеринин өзгөрүшүнө алып келет, Мисалы, дрозофилаларда бир мутанттык фенотип Х - хромосоманын бөлүгүнүн дупликациясы, ал эми экинчи мутанттык фенотип ушул эле хромосоманын участогунун жетишсиздиги менен шартталган, тиричиликке жөндөмдүүлүгүн төмөндөтөт, кээде организмди өлүмгө (хромосомалардын кайрадан түзүлүшүндө келип чыккан гомозиготалар көбүнчө жашоого жөндөмсүз) алып келет.
Чаң сымал уругу төмөнкү түркүмдөргө мүнөздүү: аралалар , бурманниктер, саррацениктер, непентестер, росянкалар, баланофорлор, шумгуя, норичниктер, пиролалар жана верескалар жана башка уруулар.
Мисалы, чечендирлер, кээ бир чеге гүлдүүлөр, коңгуроо гүлдүүлөр, рододендрондор, эвкалиптер жана башка Башка учуучу диаспораларга абада шар сымал болуп учуучу диаспорлор же аэростаттар кирет.
Кыргыз элинде театр жасалгалоо салты болбогондугуна байланыштуу «Манас» темасына жана башкалар эпосторго кайрылышкан сүрөтчү-коюучулар тарыхый, этнографиялык, фольклордук жана башкалар материалдарды талдап чыгышып, аны костюмдарды, бутафорияларды, программаларды, буклеттерди жана афишаларды жасоодо пайдаланышкан.
Кыргыз драма театрында коюлган «Манастын уулу Семетей» , «Сейтек» , «Айкөл Манас» спектаклдери режиссёрдук изденүүнүн, актёрдук топтордун чеберчилигинин жана сахна жасалгасынын каражаттарынын туундусу.
башталышында Т. Морган тарабынан толук иштелип чыккан жана муундарда жыныс хромосомаларынын бөлүштүрүлүшү негизин түзөөрү жаныбарлардын жынысын аныктоонун генетикалык механизмин изилдөөдө далилденген.
Ал дрозофиланын ургаачысында мейоз процессинде хромосомалардын ажырабай калышы жыныс хромосомаларын бөлүштүрүүдөгү жана жыныс менен чиркелишкен белгилердин тукум кубалоосундагы өзгөрүүлөр менен коштолоорун ачкан.
Бир хромосомада жайгашкан гендер бир чиркелишүү тобун түзөт жана муундарга бирге өтөт; чиркелишүү топторунун саны организмдердин ар бир түрү үчүн туруктуу, хромосомалардын гаплоиддик санына барабар; гендердин чиркелишинен көзкаранды белгилер да чогуу тукум кубалайт.
Гендин жайгашуу натыйжалуулугун ачуу (башкача атйканда гендин чыгышы анын хромосомада орун алышына көзкаранды) генетикалык материалдын үзгүлтүксүздүгүнүн жана үзгүлтүктүүлүгүнүн бирдейлиги жөнүндөгү генет-нын эң маанилүү принциптеринин биринин калыптанышына мүмкүндүк берди.
Сагымбай Орозбаковдун вариантында бир эле М. дөө Макел-Малгун делип айтылса, Саякбай Каралаевдин вариантында М. дөө жок, Малгун, Мадыкан деген эки кейипкер дөө айтылат Жалгыз көздүү М. дөөнүн образы — эпосту жараткан элдин мифологиялык жандыктар жөнүндөгү түшүнүктөрүнүн байыркы үлгүсү.
А. С. Пушкин атындагы Жалал-Абад педагогика окуу жайында окутуучу, 1969-жылдан Кыргыз ССР Илимдер академиясынын Тил жана адабият институтунда кенже, андан кийин улук илимий кызматкер болуп иштеп келатат.
Байгеге төлгө кылып чабылган алтымыш асый Тайторуну Манас жана анын чоролору Алмамбет, Чубак, Сыргактын арбактары сүрөөгө алышып, мөрөйгө биринчи болуп келишине колдоо көрсөтүшөт.
Эпостун бардык бөлүктөрүндө кыялый жалган түшүнүккө негизделген кереметтүү күч катары арбак тирүү адамдарга колдоо көрсөтүшкөн диний-мифологиялык маанисинде жана элди, жерди, айрыкча эпикалык каармандарды идеалдаштырууда өзгөчө поэтикалык ык катарында колдонулат.
Алайдын түштүк жагындагы Кундуз; Талкан, Кара-Тегинди жердеген теги маймундардан чыккан калча деген элдин улугу Кезектин уулу Шоорук кан Манастын көчүп келген кабарын угуп жеримди тарытып жибермек болушту, Алтайдан качып келген кыргыздарды чаап алып, чегимен алыс кубалап жиберейин деп оолугуп кол жыят.
Кол келсин деп элге киши чаптырып, өзү адамдары менен шашылыш аттанган Манас калчалар Алайдагы элди талап чаап, жайыттагы малын айдап кайра тарткан кезинде жетип, куугунчу келсе токтоткула деп тосотко жиберген адамдарын кыйратып өтүп, Шооруктун өзү баштаган негизги күчүнө жетип кол салганда арттан кыргыздын кошуну келип урушка аралашат.
Эпизод Радлов жазып алган вариантта жок, бирок Манас Каныкейге үйлөнөрдөгү атасына айткан сөзүндө талаадан кармалган Кайып кан кызы Карабөрк менен катар коргондон олжолоп алынган Шооруктун кызы Акылай да эскерилет.
Жер астынан чыкканы аз убакыт болгон "алты эсе күчтөн айрылган", табына келе элек Чалкуйрук Көкөтөйдүн ашындагы ат чабышта: "Ачбуудандан өтсөм деп, Ашка чукул жетсем деп, Көй күлүктөн чыксам деп Көкөтөй туусун жыксам деп" ээсине намыс алып берүүгө бар күчүн үрөйт.
Эгерде, Сагымбай Орозбаковдун вариантында стилдик-көркөм мындай ыкма эпостун жалпы духуна, мазмунуна өзүнчө эстетикалык, идеялык кошумча кошуп, Ж-ну фольклордук чыгармачылыктагы натыйжалуу каражат катары көрүнсө, ал эми Саякбай Каралаевдин варианты нда эпикалык поэзиянын бул өрнөктүү салты табигый түрдө улантылып, варианттын жалпы поэтикасынын деңгээлинин көтөрүлүшүнө, эмоциялуулугунун артылышына көмөктөшөт.
Мында эпикалык каармандардын тулпарларын, "адамдаштыруу" менен бирге ( Алмамбет менен Сыргак тийип алган кытайлардын жылкысын баштап бараткан Карткүрөң Манаска келгендеги эпизод; Саякбай Каралаев, 2. 143) жапайы айбанаттар, мифтик жаныбарларды жана жаратылыш көрүнүштөрүн Ж-га басым коёт.
Ал эми Коңурбайдын жолго койгон кырк кулач кызыл түлкүсү, куу кулжасы, жез канаттуу куу өрдөгүнүн "адамдаштырылышы" Алмамбет менен Сыргак чалгынга чыккандагы окуяларда кенен, так жана элестүү баяндалат.
Алмамбет кырк кулач кызыл түлкүнү, куу кулжаны жана жез канаттуу өрдөктү билгизбей жок кылуу, аларды кабар берүүгө мүмкүнчүлүк бербөө максатында өзүнүн жайчылыгын пайдаланып аба ырайын өзгөртөт.
Түлкү аба ырайынын өзгөрүш себептерин талдайт, Алмамбеттин келер жылын болжолдойт, байкоо жүргүзүүнүн, кабар берүүнүн "тактикасын" эстен чыгарбайт, тактап айтканда, мындагы "адамдаштыруу" фольклордук эстетиканын талаптарына ылайык куулугу, сактыгы менен айырмаланат.
Анда Алмамбет Коңурбайдын каткан тонун таап кийип, Саралага Каныкей тиккен кепти кийгизип, сырткы көрүнүшүн өзгөртөт да, куу кулжаны мактап, анын кызматына ыраазычылыгын билгизет, аркардын үйүрүнө кошууга убада берет.
Көркөм чагылдыруунун бул каражаты эпостогу башкы идеялардын, мотивдердин эмоциялуу берилишин камсыз кылуу менен бирге анын образдар системасынын мазмундуулугун да көтөрүүгө мүмкүндүк түзөт.
Манастын эң жакын чоролору, эпикалык баатырлар Алмамбет , Чубак жана Сыргак окко учканда мындай оор жоготуунун, кайгынын берилиши "кайың ыйлап, тал ыйлап, аскасы бийик тоо ыйлап" сыяктуу күчөтмө сыпаттоолор менен баяндалат.
Жаратылыш кубулуштарын, айбандарды "адамдаштыруу" өңдүү көркөм ыкма эпостун "Семетей", "Сейтек" бөлүмдөрүнүн поэтикасында туруктуу кездешет жана мындай көркөм каражат "Манаска" караганда жаңы белгилер, сапаттар менен кошумчаланып өрчүтүлөт.
Эпостун "Манас" бөлүмүндө "карагай ыйлап, тал ыйлап, аска-тоо кошо ыйлап", каармандардын башына түшкөн оор кыйынчылыкты, терең трагедияны көрсөтүүгө баш ийдирилсе, дал ушундай мотив "Семетей" жана "Сейтекте" толугу менен сакталып, жаңы кошумчалар менен ширетилгенин байкоого болот.
"Жыгач боздоп, чыркырап чымчык, бото ыйлап, кара күрөң куу ыйлап" , "Куурап салган баш да ыйлап, Аркайган зоо таш да ыйлап, Аккан булак суу ыйлап, Албан түрлүү чөп ыйлап" каармандардын кайгылуу абалын көрсөтөт.
Минералдык курамы, геологиялык түзүлүшү өзгөчөлүгү жана геологиялык-структуралык абалы боюнча кварц-флюорит-антимонит-киновардуу , магнезий-карбонат-киновардуу , карбонат-киновардуу, кварц-диккит-киновардуу типтерге бөлүнөт.
Ошондо байлап алгамын ,— деп Сайкал өзү мактангандай, эч кимден эч качан жеңилбеген Манасты да кезегинде жеңген Сайкалдын капыстан качырып келип сайган найзасын бучкагына теңебей, анын өзүн тебетейдей бөктөрүп опоңой гана жеңип алып, Манастын зыйнатына келүүгө мажбурлайт.
Дүйнөлүк эпикалык чыгармаларда өзгөчө түрк-моңгол эпосторунда эң соңку муундун өкүлү бала баатырдын өтө кыйын чыгышы, мурунку муундун эң кыйын баатыры аткара албаган ишти иштеп, алар жеңе албаган жоону оңой эле багындырып коюшу — типтүү көрүнүш.
Манас өлөрүндө Каныкей Ажыбайды ага кабарга жиберет, бирок Сайкал убадасында турбай, Ажыбайды сабап кайра кубалап, Манастын зыйнатына туруудан баш тартканда К. өзү кабарга жөнөйт.
Байбиче кырк бээ союп, түш жорутуп, той берели дегенин Жакыптан уккан Бакдөөлөт: «кырк эмес, сексенди союп, эл чакырып, баш майла, жашың элүүгө келгенин билбейсиңби, ээсиз малды аяп не кыласың? » — дейт.
Ага да ачууланып кайра баскан Жакыптын алдынан Канымжан чыгып атыңды кууп кеткен бойдон жоголгон баламды таап бер, эмдигиче издебей, баланын баркын билбеген куу баштыгың билинди деп катуу-катуу сөздөр айтат.
Туучунактын артынан келип, кырк балага жолукканын, алар менен түнү бою ойногонун, ал балдар биз Жакыптын балдарыбыз дешкенин токойдон чыга калып качырган ак жолборсту балдардын бири күрсү менен чаап өлтүрүп, союп терисин Туучунакка жаап койгонун Меңдибайдан уккан Жакып атты алып, баланы ээрчитип айылга келет.
Меңдибайдын энеси Канымжан байдыкына келип уктап жаткан Жакыпты көрүп Чыйырдыга: эриңди ойгот, атын кубалап кетип балам эмдигиче жок, түн ортосу болду, балам мерт болсо дүнүйө-малыңды анын чыпалагына да албайм деп, заар сөздөрдү айтып бейжайланат.
Түшүндө Жакып кукулуктап үн чыкса куштан башка үнү бар, куйрук-башы жаркылдап куудан аппак жүнү бар, айбат менен караса алпкаракуш сүрү бар, саңоорлору сары алтын, таканак жүнү баары алтын, текөөрү болот, серпкенин өлтүрүүчү тунжур куш кармап алып, ага алтымыш кулач жибек боо тагып, бапестеп багып алат.
Саякбай Каралаевдин вариантында түштү Жакып гана көрөт: көзүнө көрүнгөндүн баарын алган өзгөчө кыраан ала барчын бүркүт кармап алат, жолсуз зоодон колунда пайда болгон курч кылыч менен таш кесип жол салып түшөт, бүтүн дүйнөгө көлөкөсүн тийгизген чатырга кирип, ай менен күндү чакмак алып ойнойт.
Жакыптын жана аялдарынын түш көрүшү — баатырдын төрөлүшүн даярдоочу эпикалык мотивдердин өзгөчө туруктуусу, баатыр жакында жарыкка келерин белгилеп турган сюжеттеги маанилүү деталь — ыза болгон Чыйырды ыйлап жатып көзү илинип, уктап кетет.
Мисалы, лигниндин жыйналышы клетканы сөңгөктөнтүп, бышыктыгын арттырат; матриксте суберин менен кутиндин болушу пробканын жана суу өткөрбөөчү катуу кабыкты пайда кылат; минералдык туздар катуулугун, морттугун арттырат.
Меристемалык жана өсүп келе жаткан көп клеткалар биринчилик К. к-на ээ болушат, ал жука пектинге жана гемицеллюлозага бай; биринчилик К. к-нын матриксинде целлюлозанын фибриллдери иретсиз жайгашкан.
Бөлүнүүдөн пайда болгон жаңы клеткалардын плазмалык мембраналарынын үстүнө ичинде целлюлоза, гемицеллюлоза кармалган вакуолдор, көбүкчөлөр тизилип, бири-бири менен куюлушуп, экинчилик К. к-ны пайда кылат.
Ал өзүнүн ар түрдүүлүгү менен айырмаланат, клетканын сырткы скелетинин жөнөкөйлөрдүн пилликуласы муунак буттуулардын хитиндик кутикуласы коргоо кызматын аткарат (жумуртка клетканын көп катмарлуу кабыкчасы, цистанын кабыкчасы жана башка).
Мисалы, "дүйнө ээси бала экен, артында бала жок болсо, дүнүйөсү курусун, бузулуп калган калаа экен", "мөмөсүз жыгач отундур, туубай турган болгон соң, тумшугу жок катындыр" деген Жакып менен Чыйырдынын монологдорундагы ыр саптары баланын жана эненин адам турмушундагы ордун, бактысын, табиятын, мүнөзүн айкын туюндурган У. с. катары кабыл алууга болот.
Ал эми Акбалтанын "жүгүргөн киши алабы, жүгүрбөгөн куру калабы? Булут минип учса да, буюрбаса калбайбы, буюрган киши албайбы, чапкандар куру калбайбы", "Тууганына сүйүнбөй, турарын тиле кудайдан", "Бала болсо шок болсун, шок болбосо жок болсун" өңдүү таамай туюнтмалар ошол каармандын мүнөзүндөгү даанышмандыкты, адамдык бийик сапатты таасын көрсөткөн.
"Дүнүйөм чачылат, тукумум кырылат" деп чочулаган атасы Жакыпка "кудай салган ажалдан, кутулган жүргөн экенсиң, куу дүйнөнүн түбүнө, куусаң кантип жетесиң" — деп, адам өмүрү бул жарыкчылыктан өтөрү мыйзам ченемдүү экендигин, көр оокаттын түбүнө эч ким жетпестигин, материалдык дөөлөт опа болбой турганын туюндурат.
У. с-дө түрдүү курч салыштыруулар, ассоциациялар, образдык таасын туюнтмалар, ритмдик жана рифмалык жактан ырааттуулук, композициялык бекемдик, сөздөрдүн туруктуу айкаштары негизги элементтер катары жашагандыгын көрүүгө болот.
Мисалы, Алмамбет тарынып кетип баратканда Акеркечтин ага кайрылуусунда адам тиричилигинде, туугандар ортосунда ыйкы-тыйкылыктар боло берерлиги, бирок түпкүлүгүндө бири бирине күйөрлүгү жөнүндө турмуштук нуска айтылса, ал эми экинчисинде бул жарыкчылыктын артыкчылыгын, кыялый ишенимдердин жараксыздыгын ачык жана элестүү баяндайт:
Адатта У. с. акылмандыкты, даанышмандыкты жана сөзмөрлүктү көрсөткөн Каныкей, Бакай, Чыйырды, Күлчоро сыяктуу каармандардын речтеринде, монологдорунда кеңири пайдаланылат.
Кан Манас өлгөндөн кийин Бакай "кан өлгөндө карыга, төөсү жакын болучу", "эсиңе ал балам укканды, эл дебе жолдон чыкканды" десе, ал эми Чыйырды Каныкейге "сынбасты уста жаратпайт, өлбөстү кудай жаратпайт" — деп, кеңеш берет.
Эпостун "Манас" бөлүмүнүн поэтикасында дамамат жолукчу "өзөктөн чыккан өрт жаман, өздөн чыккан жат жаман", "элинен азган кор экен" деген сыяктуу У. с. макалдын жанрдык формасын сактап, элдик философияны, терең мазмунду туюндурат.
Бирок мунун баары Аченин достору Бабинин үйүнө дуулдап кирпи барышканда, мурунку сүйлөшкөн кызы үй-бүлөлүк жасалганы уурдап алганда, дагы Баби Аче анын мугалимин коркутканын билгенде кыйрайт.
Аягында биз Аченин үнүн угабыз :«Сен эч качан өткөндү кайтара албайсың, өкүнүчтүү, кээбир нерселер өмүрүңдө бир эле жолу болот экен. Сен канча аркет кылбасан да, сен ошо сезимдерди кайра сезе албайсың, сен эч качан кайра асман деңгээлинен үч метрге бийигирээк көтөрүлө албайсың. »
Килкилдек жасоо үчүн азыкты көпкө кайнатат, анан этин шылып алып майда туурап, сорпого салып бир кайнатып алат да, кайнак сууга чайкалган таза идиштерге бөлүп куюштуруп муздатып, анан муздаткычка коюп муздатат.
"Манас" эпосунда Т-тар колдонгон элдик медицинанын көп түрдүү ыкмалары жөнүндө айтылат, анын ичинде өсүмдүктөрдөн даярдалган дарылар, минералдар, эпикалык дарылар, айбанаттардын этинен, ички органдарынан жасалган жана башка дары-дармектер; элдик хирургиялык аспаптар , ар кандай хирургиялык ыкмалар кеңири пайдаланылгандыгы баяндалат.
Муну «Манас» эпосунун энциклопедиялык өзгөчөлүгү, башкача айтканда эпосто элдин көп кылымдык тарыхы ичиндеги дүйнө түшүнүктөрүнүн кеңири камтылып турушу, аалам, коом, жаратылыш тууралуу түрдүү деңгээлдеги билимдердин, маалыматтардын топтолушу толук ырастайт.
Себеп дегенде ал, асыресе ата-бабалардын өткөндөгү тажрыйбасы болуп, узак мезгилдер бою А. э-тин терең түпкүрүндө сакталуу менен учурдагы жана келечектеги муундар үчүн ченемсиз кызмат кыла турган касиетке жетише алган.
Алтай канчалык берекелүү келип, малга, данга, дүйнөгө карк кылса да, кыргыздар үчүн бөтөн жерде, бөтөн элдеги жашоо турмушу туулуп өскөн жерисиз, ата журтусуз эч нерсеге арзыбай тургандыгы көз алдыга айкын тартылат.
Алардын айрымдарын эрксиз күң, денекул кылышып, ал түгүл башына шири кийгизип, маңкурт кылып, өзүнүн түпкү тамырынан ажыратып, тегин, элин, ата-энесин, өзүнүн ким экенин, кайдан келгенин аңдай албай, ээсинин айтканынан чыкпаган абалга жеткиришкен.
Улуу эпос «Манас» көптөгөн муундардын А.-э-инин жыйындысы катары ченемсиз маалыматтарды камтып тургандыгы менен улуттук жана рухани маданиятыбыздын зор кенчи, кыргыз элинин көркөм ойлоосунун көөнөрбөс мурасы, көп кылымдык тарыхынын көркөм эстелиги болуп турат.
Деңиз деңгээлинен 2000— 2500 мден ашык бийиктикте узакка жашагандарда өлкөнүн артерия басымынын жогорулашы, жүрөктүн оң жагынын гипертрофиясы, айланган кандын массасынын көбөйүшү аныкталган (М. М. Миррахимов, А. Жайлообаев, Б. Я. Гринштейн, Р. И. Руденко, Н. Нарбеков, Т. Мураталиев, Р. Хамзамулин жана башкалар).
Жүрөктүн сол жана оң карынчаларынын түз жердегиге караганда башкача режимде иштей тургандыгы түшүндүрүлгөн ; тоодо жашагандардын калкан сымал бездеринин функциясы көп учурда төмөн боло тургандыгы , жүрөктүн ишемия оорусу жана гипертония оорусу тоодо жашагандарда аз жолугары аныкталган.
Окумуштуулардын изилдөөлөрү миокарддын катуу кармаган инфаркты менен ооругандарды этап менен дарылоонун илимий негизделген системасын түзүүгө өбөлгө болуп, бул оорудан өлүмгө учуроону 3 эседей төмөндөттү.
Кыргызстандын климаттык-географиялык өзгөчөлүгүн эске алуу менен бул багытка адамдын бийик тоолуу шартка көнүгүүсүнүн физиологиялык механизмдерин изилдөө, калкты жүрөк оорудан айыктыруу жана алдын алуунун натыйжалуу ыкмаларын иштеп чыгуу, жапыз тоолуу климатты дарылоо-алдын алуу максатта пайдалануу мүмкүнчүлүктөрүн изилдөө, республиканын илимий изилдөөлөрүн жана кардиологиялык иш жүргүзүүнү башкаруунун автоматташтырылган системасын түзүү иштерин жүргүзгөн.
Кош бойлуулуктун акырында жана төрөт учурунда эненин кан жоготуусу түйүлдүктүн, ымыркай баланын абалына, толгоо жана төрөт аномалиясынын пайда болушуна тийгизген таасирин, кош бойлууларда токсикоздун өнүгүшүнө аутоиммундук процесстердин ролун аныктоо эне менен баланын өлүмүн азайтуучу дарылоо-алдын алуунун айрым иш-чараларын иштеп чыгууга мүмкүңдүк берилген.