polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Ошол шөкөттөлгөн кийиминен, бетин жапкан жоолугунан келинди, формасынан аскерди ажырата билебиз, тааныйбыз, келин менен аскерди таанып билүү алардын сырткы көрүнүштөрүнөн башталат, бара бара булардын ким экендигин билип турганыбыз менен кандай адам экенин али биле элекпиз.
Демек, көркөм адабияттагы форма – бул мазмунду ачып берүүгө багытталган, жанрдык-композициялык, лексикалык-стилистикалык, басымдык-ыргактык көркөм каражаттардын баарынын өз ара байланышынын жыйындысы.
Топтомдун максаты окуучуну жалгыз окуу китеп менен чектебөө, анын окуу ишкердүүлүктөрүнүн ар тарабынан өсүүсүн, калыптануусун камсыз кылуу, өз алдынча ишкер аракеттенүүлөрүн уюштуруу.
Сабактар боюнча окуу-усулдук топтомдун типтери, түрлөрү жөнүндө окумуштуулардын (Д. Д. Зуев, И. А. Ерофеев, В. П. Мак-саковский, С. Г. Шапавалененко, Н. М. Шахмаев, Я. А. Микк, К. Я. Сакс жана башкалар) пикирлери бирин бири толуктап турат.
Сабактар боюнча топтом төмөндөгүдөй окуу куралдарынын типтүү тутумунан турат жана окуучулардын окуу мотивациясын, кызыкчылыктарын тереңдетип, окуу маалыматтардын мол жана терең болушуна шарт түзөт, алардын өз алдынча иштөөгө болгон машыгууларын ар тараптуу өнүктүрөт.
Маселен, эгер бизге Ташкент Бишкектен түштүгүрөөк, ал эми Бишкек Алма-Атадан түштүгүрөөк экендиги маалым болсо, биз географиялык картаны карабай эле Ташкент Алма-Атадан түштүгүрөөк жайгашкандыгын логикалык ойлоп, тыянак чыгарабыз.
Бирок Эмгек адамдардын бардыгына эле туура келбейт, Мисалы, кул ээлөөчүлүк мезгилинде кулдар гана эмгектенишкен, крепостнойлук мезгилде, феодализм убагында төмөнкү класстагы адамдар иштешкен.
Техникалык прогресс оор жана ден соолукка зыян жумуштарды механикалаштыруу жана автоматташтыруу эмгек шартын жакшыртууга, кесиптик зыяндуулуктун азайышына, кесип оорусу менен өндүрүштө кырсыкка чалдыгуунун төмөндөшүнө алып келет.
Бактериялар кычкылтекти талап кылуусу боюнча 3 топко бөлүнөт: аэробдор, анаэробдор, факультативдик анаэробдор, анык аэробдор, мисалы, холера вибриону кычкылтектүү гана жерде анаэробдор, мисалы, газ гангренасынын, селейменин козгогучтары кычкылтексиз чөйрөдө өөрчүйт.
Цитоплазмалык мембрана сууну жана майда эрүүчү заттардын молекулаларын өткөрүп, төмөнкү молекулалуу бирикмелерди өткөрбөй цитоплазманын химиялык составынын туруктуулугун камсыздайт жана зыяндуу заттардын киришинен сактап турат.
19-кылымдын ортосунда француз окумуштуусу Л. Пастердин, немец окумуштуусу Р. Кохтун жана англиялык окумуштуу Д. Листердин иштеринен кийин бактериялардын биологиялык касиети жана алардын биосферадагы ролу кеңири изилдене баштаган.
Көпчүлүк бактериялардын хлорофилли жок, башкача айтканда алар зат алмашуу процессинде күн энергиясын пайдаланбай, энергияны өзүнүн чөйрөсүндөгү органикалык эмес же органикалык заттардын химиялык айланышынын натыйжасында алат.
Бактерия гени мутацияга учурайт, башкача айтканда нуклеотиддердин бири экинчиси менен алмашуусу, ашыкча нуклеотиддердин кошулушу жана бөлүктөрүнүн жоголушу менен нуклеотиддердин ырааттуулугу бузулат, к. Мутация.
Университтер жогорку даражалуу жана квалификациялуу окутуучулар жана профессорлор менен камсыз болушуна жараша илимдин бакалаврдык, магистрдик, кандидаттык жана докторлук даражаларын берүү мүмкүнчүлүгүнө ээ.
1939-жылы сентябрда Фрунзеде Кыргыз мамлекеттик медпцпна пн-ту (к. Кыргыз мамлекеттик медицина академиясы И. Ахунбаев атындагы), 1939-40-жылы Ош жана Пржевальск ш-нда мугалпмдер пн-ттары уюштурулган.
1945-жылы башталгыч класстардын мугалпмдерпн даярдап чыгарууга багытталган кыз-келпндер окуу жайы уюшулган жана анын базасында 1950-жылы Кыргыз кызкелпндер педагогпка пн-ту түзүлүп, ага 1952-жылы В. В. Маяковскийдын ысмы ыйгарылган .
пн-ту (к. Кыргыз мамлекеттик техникалык университети И. Раззаков атындагы), 1955-жылы Кыргыз мамлекеттик дене тарбпя пн-ту , 1967-жылы Кыргыз мамлекеттик пск-во пн-ту (к. Кыргыз мамлекеттик искусство институту Б. Бейшеналиева атындагы) ачылган.
О. эле 1979-жылы Фрунзе орус тплп жана адабпяты педагогпка пн-ту (к. Бишкек гуманитардык университети К. Карасаев атындагы, 1994), 1991-жылы Бпшкек мплпцпя жогорку мектебп (к. Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлигинин академиясы Э. Алпев атындагы, 1999), 1992-жылы Кыргыз архптектуралык-курулуш пн-ту (к. Кыргыз мамлекеттик курулуш, транспорт жана архитектура университети Н. Исанов атындагы, 1998), 1991-жылы Көркөм-сүрөт колледжп (к. Кыргыз Республикасынын улуттук көркөм-сүрөт академиясы Т. Садыков атындагы, 2004), Кыргызстан Эл аралык университети , Кыргыз-Россия Славян университети Б.
Ельцин атындагы , Кыргыз-Түрк «Манас» университети , Нарын мамлекеттик университети , Борбордук Азиядагы Америка университети , Кыргыз улуттук консерваториясы К. Молдобасанов атындагы , Талас мамлекеттик университети , Баткен мамлекеттик университети жана башка окуу жайлары бар.
2002-жылы 54 окуу жайы, а. и. 31и мамлекеттик, 15и жеке менчик жана 8и КМШ ЖОЖдорунун филиалдары болуп, аларда окутуу кыргыз, орус, казак, өзбек, англис, түрк, тажик, немис тилдеринде жүргүзүлгөн.
Венера ошондой оорулууга абдан зыян келтирип, тукумга таасир этет, себеби котон жара менен сүзөк туура эмес дарылоодон өнөкөт түргө айланып, көп убакытка оорулууну эмгекке жараксыз кылып, көп учурда майыптыкка алып келет.
Бирок азыркы кездеги венерологиянын жетишкендиктерине жана бардык өлкөлөрдө Венера ооруларына каршы чаралар жүргүзүлгөндүгүнө карабастан, бүгүнкү күнгө чейин бул оорулар бардык жерде таралып, маанилүү социалдык маселелердин бири болуп эсептелет.
капиталисттик коомдун бай бөлүгүндө турмуш шарттын өтө жетиштүүлүгү, уят-сыйытсыз фильм менен адабияттын кеңири таралгандыгы тартиби начар жаштардын арасында жыныстык жактан бузулууга алып келет.
Интроспекция – өзүнө-өзү байкоо жүргүзүү, адамдын өзүнүн турмушун башкарган, тескеген мыйзам ченемдүүлүктөрдү аныктоо максатында ички дүйнөсүнө жана аң-сезимдүү психикалык турмуш-тиричилигине байкоо жүргүзүүсү.
Дал ушул мааниде интроспекция Томас Гоббс, Джон Локк, Джордж Беркли, Дэвид Юм, Джеймс Милль, ошондой эле 19-кылымда пайда болгон эксперименталдык психологиянын негиздөөчүлөрү болуп саналган Вильгельм Вундт, Освальд Кюльпе, Э.
Аталган авторлор үчүн аң-сезимдин маани-маңызы ички тажрыйбанын натыйжасы катары түшүндүрүлгөн: сарсанаалардын болушу өзүлөрү тууралуу маалымат берет да, адамдын ички дүйнөсүн изилдөөнү мүмкүн кылат.
Титченер өздөрүнүн 1893-жылга чейинки алгачкы эмгектеринде Интроспекция сезим органдарынын маалыматтарына таянат, анткени, сарсанаалар, ички дүйнөнүн түйшөлүүлөрү өз маани-маңызы боюнча сезим-туюмдарга абдан жакын деп белгилешкен.
1975-жылы 1-августта “Финляндия холлдо” 3- бѳлүк болуп ѳткѳн, анда Хельсиндик 2- бѳлүк жыйынтыктоочу акт болуп, ага 35 ѳлкѳнүн делегаттары кол коюшкан.
Европалык коопсуздук боюнча сүйлошүүлѳр 1950 жылы жургузулуп башталган, бирок “кансыз согуштун” айынан токтотулуп калган, андан киин 1972 жылы сүйлошүүлѳр Хельсинкиде уланган.
Диний идеология адамдын саясий активдүүлүгүнүн шарты катары алардын динге карата окшош мамилесинин басымдуулук кылышына: ыйык китептерден алынган элестетүүлөрдү иш жүзүнө ашырууга, коомдук бүтүндүүлүктүн шарты катары бийликтегилердин кыймыл-аракеттеринин диний моралдын нормалары жана саясаттары менен чектелишине жалпылаштырылган көрсөтмөнү өзүнө камтыйт.
Диний идеология – диний догматиканы жана диний келип чыгышы жөнүндөгү жалпы дүйнөнү элестетүүлөрдү, маанилүү диний кызыкчылыктарды негиздөө жана саясий талаптарды келтирүү үчүн колдонулуучу идеалык элестетүүлөрдүн салыштырмалуу бүтүндүк системасы.
Жаныбарларда эч кандай туюм-сезим болбойт деген декарттык жобого каршы чыгып, бардык жандуу нерселер бирдей туюп — сезүү жөндөмдүүлүгүнө ээ деп эсептейт жана бул адамга гана эмес, бардык жаныбарлар үчүн да мүнөздүү.
Адам, Ламетринин пикирине ылайык, механикалык түзүлүштөрдөн олуттуу айырмаланат, анткени адам сезүүгө, ой жүгүртүүгө, жакшылыкты жамандыктан айрып билүүгө жөндөмдүү болгон өзгөчө түрдөгү машине.
Тааным процессин Ламетри төмөнкүчө түшүнгөн: нерселерди сезим аркылуу кабылдоодон биз тажрыйбалык-эксперименталдык изилдөөгө, андан кийин фактыларды жалпылоого өтөбүз, ал фактылар эмпирикалык текшерүүдөн өтөт.
Адам «мээ экраны» болуп саналат, ал экранда тышкы предметтер чагылып көрүнөт, бирок предметтердин күзгүдөй чагылып көрүнүшү көздүн чечекейинде гана болуп өтөт, ал эми чындыкты таанып-билүү адамдын акыл-эси аркылуу жетишилет.
Азыркы физика объективдүү убакытты танып, анын ордуна төрт өлчөмдүү континуумдун координатын коюшат «Тарыхый убакыт» деп аталган заман өзүнө болжол менен алты миң жылды, тарыхка чейинки убакыт – бир нече жүз миң жылдыктарды, геологиялык убакыт – бир нече миллиард жылдарды камтыйт, космостук убакыт – чексиз.
Тарбияны жаратылыш шартында алып баруу баланын табигый өзгөчөлүгүн билүүгө мүмкүндүк берет дейт да, же ар бир адамдын өзгөчөлүгү анын айлана-чөйрөдөн келип чыгарын белгилейт.
Ошондуктан бала жаратылыш менен бир болуп, өзүн эркин сезип, өз алдынча ой жүгүртүп, өз жөндөмүн өнүктүрүүдө экскурсия зор роль ойной турганы көпчүлүк педагогдор, методисттер тарабынан изилденип аныкталган.
Бийлик, материалдык ресурстар жана мажбурлоо аппаратына ээ болуу менен бирге Саясий уюм өлкөнүн саясий системасынын институттарынын укуктук статусун жана алардын ишмердүүлүгүнүн юридикалык чектерин орнотот; таптардын, улуттардын, коомдогу башка социалдык топтордун кызыкчылыгынын тен салмактуулугун камсыз кылат; эл аралык аренада коомдун кызыкчылыгын коргойт.
Ар бир саясий партиянын келип чыгуусунун жана ишмердүүлүгүнүн маңызы – бул саясий бийликке умтулуу мамлекеттин ички жана тышкы саясатынын калыптанышында жана ишке ашырылышында катышуу болуп эсептелинет.
Бүгүнкү күндө мамлекеттер, саясий партиялар, коомдук уюмдар, массалык маалымат каражаттары планетада тынчтыкты жана жаратылышты коргоо, коомдун ыйманын чыңдоо, руханий маданиятты өнүктүрүү жана байытуу маселелери боюнча ийгиликтүү кызматташууда.
Практика күбө кылгандай: коомдогу Саясий уюмдын жашоосунун эффективдүүлүгүнүн коомдун саясий, экономикалык, социалдык, руханий өнүгүүсүнүн кеңири жана татаал проблемаларынын чечилиши, социалдык-саясий, экономикалык, руханий прогресстин темптери көз каранды.
Айтмакчы, ай календарына негизделген араб ай аттары мында салыштырмалуу түрдө берилди, анткени, маселен, мухаррам айы күн календарындагы бардык айларга акырындап жылып отуруп өтө берет (бул күн календарындагы жылга караганда, ай календарындагы жылдын дээрлик 10 күнгө кыска болушуна багыныңкы).
Диоген фундаменталдуу философиялык эмгектерди түзгөн эмес, бирок тарыхка өзүнүн күлкүлүү, чыр-чатактуу мүнөзү, ашынган ит турмушу, ошондой эле курч сөздөрү менен калып калган.
Бир жолу кочуштап суу ичип жаткан баланы көрүп, «О, шордуу башым, кереги жок нерсени эмнеге көтөрүп жүрөм. Кичинекей бала жашоого болгон жупуну мамилеси менен менден ашып түштү», – деп, темир чөйчөгүн ыргытып жиберген.
Бирок, Сократ эч нерседен муктаж болбой жаша деп өзгөрмөлүү моданын, пендечилик кызыкчылыктарынын, артык дөөлөттүн керектөөлөрү менен зарылдыктарынан көз каранды болбой жашоону түшүнгөн.
Илимдин докторунун окумуштуулук даражасын алууга жазылган диссертация илимий квалификациялуу, илимдин тийиштүү тармагынын адистиги боюнча изденүүчү тарабынан өз алдынча даярдалган, илимий изилдөөнүн негизинде аткарылган эмгек болуп эсептелет жана төмөнкү талаптардын бирине жооп бериши керек:
Ири прикладдык проблеманын чечилишин камсыз кылууда пайдалана турган теориялык жоболорду, эксперименталдык натыйжаларды, алардын жыйындысын, конкреттүү илимий багытты өнүктүрүүдө ири натыйжаларды алуу;
Маанилүү прикладдык проблеманын чечилишин камсыз кылууда пайдалана турган белгилүү бир тармактар илимий жактан негизделген техникалык, экономикалык же технологиялык чечилиштерди илимий-техникалык прогресске ири салым киргизе турган иштеп чыгууларды ишке ашыруу.
Илимдин кандидатынын окумуштуулук даражасын изденүүгө даярдалган диссертация изденүүчү тарабынан өз алдынча даярдалган илимдин тийиштүү тармагынын адистиги боюнча же, эреже катары, илимдин докторунун жетекчилиги астында аткарылган квалификациялуу илимий эмгек болуп эсептелет жана төмөнкү талаптардын бирине жооп бериши керек:
Диссертациялардын темалары, эреже катары, илимий мекемелердин, жогорку окуу жайларынын негизги илимий изилдөө иштеринин багыттары менен байланыштырылышы керек, алардын окумуштуу советтери тарабынан ар бир изденүүчү үчүн жана бир эле убакта илимий консультантын же илимий жетекчисин дайындоо менен бекитилет.
Ал эми Вегетативдик нерв системасынын талчалары болсо мээ сүмбөсү менен жүлүндүн белгилүү гана бөлүктөрүнөн башталып, нервдештирүүчү органдарга чейинки вегетатив түйүндөрүндө үзүлөт.
Анын борбордук бөлүгүнө мээ сүмбөсүндө жайгашкан , , жана баш мээ нервдеринин парасимпат борбору, жүлүндүн каптал түркүгүндөгү симпат жана жүлүндүн куймулчак бөлүгүнөн орун алган парасимпат борборлору кирет.
Вегетативдик нерв системасы аткарган бул иштердин бардыгы жүлүн, кара куш мээ, гипоталамус, алдыңкы мээнин негизги борборлору жана борбордук нерв системасынын эң жогорку борбору болгон мээ кыртышындагы көп сандаган борборлор аркылуу жөнгө салынат.
Ушул мезгилде ымыркай эмчектеги балдарда мээде кан жүгүрүүнүн бузулушу, мээге кан куюлуу, шал оорусу, асфикция, кемтик оорулары, гидроцефалия, микроцефалия, микрофталмия, жаш балдардын флегмонасы, гемолиз оорусу, мелана оорусу жана башка оорулар кезигет.
Эмчектеги балдардын ичеги-карындан бөлүнүп чыгуучу ферменттердин жетишсиздигинен жана тамактануу режиминин бузулушунан ич өткөк , таза аба жана күндүн нурунун жетишсиздигинен итий пайда болот.
Азыркы күндө Адына менен Мендекеден тараган култуу эли «алты айыл чылпак» болуп таралып Иссык-Ата районунун батыш жагындагы Туз, Чондалы, Сарыжон, Бектоо, Каражыгач, Ичкесуу, Алмалуу деген жети айылда турушат.
Уламыш түрүндө эл оозунда сакталып келген сөзгө таянсак, Солто бий үч баласын Санчы сынчыга сынатканда, Култуу жөнүндө: «Бул баладан мыктылар чыгат, бирок бирден ашпайт жана өмүрлөрү кыска болот».
Бул учурда ал бир катар идеологиялардын, а. и. өзгөчө социализмдин ажырагыс бөлүгүнө айланып, немец ойчулу К. Маркстын окуусун улантуучулар тарабынан «илимий атеизмдин» теориясы иштелип чыккан.
Октябрь Революциясынын жеңишинен кийин, 1917-жылдан тартып, алгач Советтик Россиянын чиркөөлөрүн, бара-бара жалпы эле СССРдин курамындагы республикалардын аймактарындагы бардык диний мекемелерди куугунтуктоонун теориялык базасына айланган.
Атеисттик көз караштагы ой-пикирлер алгач байыркы доордо эле Кытай, Индияда, кийин грек полисинин расмий динин тануу иретинде атеизм түшүнүгү пайда болгон ж-а ошол учурдан тартып материалдык философия м-н тыгыз байланышта өнүккөн.
«Муну эркин искусствонун көптөгөн керексиз нерселериндей эле таштандылардын үстүнө ыргытып сал! Тигилер мага эч кандай пайдасы болбой турган илимди үйрөтөт, булар болсо ар кандай билимден үмүтүмдү үздүрөт. Эгерде мен Протагорго ишенсем, анда жаратылышта күмөндүүлүктөн башка эч нерсе калбайт, эгерде Навсифанга ишенсек — эч кандай аныктыгы жок нерсе анык болуп чыгып келет» .
Сенека да ушундайча жашоого чакырат, ал философиянын ишмерлик тарабын баса белгилөө менен, мында эки учурду: философиянын абстрактуу жана прикладдык бөлүктөрүн айырмалайт; философиянын прикладдык бөлүгү «байкап-аңдай да, аракеттене да билет» .
«Луциллиге жазган адеп-актык жөнүндө каттарында» да ал мындай деп жазат: «теңирлик жана адамдык нерселер камтылып, сен көрүп турган бардык нерселер бир бүтүн нерсе, биз зор телонун мүчөлөрү гана болобуз. Биздин бардыгыбызды бир нерседен жаратып, бир милдетке багындырган жаратылыш бизди бир тууган кылып төрөгөн. Ал бизге өз ара сүйүүнү берди, бизди үйүрчүлүккө үйрөттү, эмненин туура, эмненин адилеттүү экенин да өзү орнотту, жамандыкка чыдаган кишиге караганда жамандык кылып жатканды алда канча бактысыз кылган да ошол жаратылыштын өзү» .
Мына ушуга байланыштуу Сенека адеп-актыктын өзүнчө бир алтын эрежесин аныктамалайт: Өзүңдөн жогору турган адам сага кандай мамиле жасарын кааласаң, сен да өзүңдөн төмөн турганга ошондой мамиле жаса» .
Луциллиге ал мындай деп жазат: «Азыр мага Гекатондун төмөнкүчө айтканы жакты: «Сен менден эмнеге жетиштиң деп сурадыңбы? Мен өзүмө өзүм дос болдум!» Ал көп нерсеге жетишиптир, эми ал эч качан жалгызсырабайт.
Өзү менен өзүнүн достугун ал адамдын ички руханий дүйнөсүнүн психологиялык гармониясы катарында, пастык башталыш болгон кумарлыктын үстүнөн акыл-эстүү башталыштын үстөмдүгү катарында түшүнөт.
Ал бир нече философиялык трактаттарды, тогуз трагедияны, бир тарыхый драманы, он философиялык-этикалык диалогду, «Табият илимдер маселелеринин» сегиз китебин, кеңири белгилүү «Луциллиге жазган адеп-актык жөнүндө каттарды» жараткан.
Жаратылыш жөнүндөгү билимдер жаратылыштын адамга карама-каршы турган күчтөрүнө каршы каражаттарга ээ болууга, ооруга жана ар түрдүү жаратылыш кырсыктарына каршы күрөшүүгө мүмкүндүк берет.
«Башка түшкөн кыйынчылыкка чыдап, Кудайга кыңк этпей баш ийүү керек, анткени бардыгы анын эркине байланыштуу болуп турат. Кол башчынын артынан мойнунан байлагандай болуп ээрчиген жоокер жаман жоокер» .
«Жаратылыш менен шайкеш келген турмуш бактылуу турмуш,— дейт ал,— мындай шайкештик — адам акыл-эстүү, кайраттуу жана жандуу, асылзат, чыдамкай болуп, ар кандай кыйынчылыктардан коркпой, ага даяр тура алса, эгерде ал, кейип-кепчибей, өз керектөөлөрүн канаттандыруу жөнүндө камкордук көрө алса гана, эгерде ал турмуштун ар кандай кызыкчылыктарына көңүл буруп, бирок алардын бирине да азгырылып кетпесе, эгерде ал тагдырдын буйругун эч ким менен, а түгүл кулу менен да бөлүшпөй жеке өзү көтөрүп кете алса гана, ошондо гана мүмкүн» .
Тынчтык кимдин чечими менен камсыз кылынып турса, керемет дегенибиз ошонун өзү, ал өзүнүн жүрүшүнө эч ким тоскоол кылбагандай, өзүнүн бардык аракеттери аткарылгандай кылып бардыгын жөнгө салып турат.
«Бардык нерсе бардык нерседен пайда болот. Суудан аба, абадан суу, от абадан, оттон аба пайда болот. Бардык элементтер бири-бирине айланып өтүп турат. Бир нерседен жаралган нерсе өлсө, ал экинчи нерсеге кайтып барат» .
Сенека стоиктер сыяктуу эле өзүн өзү өлтүрүү жөнүндөгү маселени карайт жана анын белгилүү бир шарттарда гана мүмкүн экендигине жол коюп, кээ бир адамдарды эпидемиядай каптаган «өлүмдү жактыргандыкка» каршы эскертүү сөзүн айтат.
Сенека ооруу-сыркоолукту жана кулчулукту өзүн өзү өлтүрүүгө негиз катарында карайт, бирок кулчулукту ал социалдык кулчулук катарында эмес, адам өз ыктыяры менен өзүн жүргүчтүктүн, сараңдыктын, коркунучтун кулуна айландырган абалды түшүнөт.
«Өлүм деген эмне? Же өмүрдүн бүткөнү, же көчүү. Мен жок болуп кетүүдөн коркпоймун, анткени жок болуу — бул менин жашоомдун бүткөнү, мен көчүүдөн да коркпоймун,— мен эч качан мындай тар чөйрөдө кысылып туруп калбаймын» .
Динди четке кагып, чыныгы дин дегенибиз — жакшылык культу деп эсептеп, Сенека ошол эле убакта дүйнөнү теисттик түшүнүүгө келет, муну ал материядан бөлөкчө жашап турган Кудай катарында билет.
Ошентип, Сенеканын окуусу карама-каршылыктардан турат: бир жагынан ал дүйнөдөгү бардык нерселер жаратылыштын мыйзамдарына ылайык ишке ашып турат деп тааныса, экинчи жагынан, баардык нерсе Кудайдан дейт.
Этикалык жоболор Сенеканын дээрлик бардык чыгармаларында баяндалат, бул жөнүндө «Луциллиге жазылган адеп-актык жөнүндөгү каттарда» да, «Табият илимдер маселелеринде» да жана башка чыгармаларында сөз болот.
Бул чыгармаларында Сенека башкы стоикалык позицияларды карманат: жашоодо эч нерсени өзгөртүүгө болбойт, тагдырга баш ийүү керек, тагдырга карата өзүңдүн мамилеңди өзгөртүүгө болот жана кыйынчылыктарды жек көрүп, этибарга албоо керек.
Нерон башкарып турган убакта мамлекеттик иштерде Сенеканын ролу өтө чоң болгон, бирок кийин ал Нерондун касабына кабылып, мамлекеттик иштен четтетилип, жалаң адабий- философиялык ишмерлик менен алектенет.
«Өлүм — өмүр бизге таңуулаган милдеттердин бири», дейт ал Луциллиге жазган 77-катында, ал төмөнкү сөздөр менен аяктайт: «Жашоо — пьеса сыяктуу: анын узактыгы маанилүү эмес, анын жакшы ойнолгондугу маанилүү».
«Биздин стоиктер мындай дешет: жаратылыштагы бардык нерселер эки башталыштан-себептен жана материядан келип пайда болот. Материя кыймылсыз катып тура берет, ал ар нерсеге даяр, бирок аны кыймылга келтирмейинче ал бекерчиликте кала берет. Себеп же акыл-эс материяны өзүлөрү каалагандай өкчөп-калчайт, ага форма берет, ар түрдүү предметтерди жасайт» .
Ал «Жакшылык иштер жөнүндөгү» трактатында мындай деп жазат: «үйүрчүлүк ага жаныбарлардын үстүнөн үстөмдүктү камсыз кылды. Үйүрчүлүк ага, жердин уулуна, өзүнө жат болгон жаратылыш дүйнөсүнө аралашып кирип, деңиздердин кожоюну болууга да мүмкүнчүлүк берди. Үйүрчүлүктү жок кылсаң, сен адамдын жашоо-турмушу байыр алып турган адамзат тукумунун биримдигин бузасың» .
жан дүйнөңдү чыңап, чыйралтат, жашоо-турмушту тартип-ыраатка салат, жүрүм-турумду тескейт, эмнени иштөө, эмнени иштебөө керектигин көрсөтүп берет, рулда туруп, толкундар айдаган иримдүү деңизде жол баштайт.
Жашоо-турмушта ансыз эр жүрөктүүлүк да, ишенимдүүлүк да болбойт: анткени, ар бир саат сайын кеңеш талап кылына турган көп окуялар болуп турат эмеспи, мындай учурда кеңешти философиядан гана суроого болот» .
«Жаратылыш биздин жетекчибиз болууга тийиш: акыл-эс ушул жолду жолдойт жана бизге кеңешин берет. Демек, бактылуу жашоо дегенибиз,— жаратылыш менен макулдукта жашоонун эле өзү»
Макал-лакаптар – адамдардын көп жылдардан бери келе жаткан философиялык ой корутундуларын жыйынтыктап, алардын турмуш тажрыйбаларынын негизинен алынган, рифмалашкан жана ритмдешкен бир же бир нече сүйлөмдө ойду бүтүрө айткан, тарбиялоо максатында колдонулган фольклордук чыгармалар.
Мисалы: , “Темир устанын чайыр кесе турган бычагы жок” , “Желпигич сатчу колу менен желпинет” , “Боёкчунун шымы боёлбойт” , “Карапачынын үйүндө бүтүн идиш жок” , “Кайышчынын камчысы жок” , “Устанын тогоосу жок” .
9-кылымда жашаган Макал Кашкаринин үч томдон турган “Түрк сөздөр жыйнагында” “Куру кашык оозго жакпас, Куру сөз кулакка жакпас”, “Ач көз карыны тойсо да өзү тойбойт”, “Карга карасын ким билер, киши аласын ким табар”, “Өзүң кылчу ишиңди башкаларга жүктөбө” Макал менен лакаптын формалык түзүлүшү, айтылышы, корутундуланышы, бири-бирине абдан окшош.
“Макалда айтылуучу ой аягына жеткирилип, айтылган ар бир окуяга корутунду чыгарылып, лакапта адамдын ою гана айтылып, корутунду чыгарылбай көмүскөдө калат. Ошондуктан лакап көбүнчө салыштыруу, окшоштуруу иретинде “дегендей”, “окшобой” д. у. с. сөздөрдүн жана “ган”, “дай” уландыларынын жардамы менен айтылат.
Макал менен лакап турмушта таразаланып калган тажрыйбалар таяныч болуп, ар нерсенин ак-карасы, оң-тетириси сыяктуу эки жагы, же бири-бирине жакын турган эки нерсе салыштырыла, көп учурда жупташа учкул тизмектелет.
Элдик ырлардагы, эпостордогу таамай чыккан элестүү саптар, кеп туюмун чечмелеген чечен, сөзмөр, шайыр адамдар же элдик ырчылардын айтыштарындагы учкул саптар, таамай салыштыруулар өзүнөн өзү эле катары менен айтылып калат.
Ошентип, адамдын жашоо-тиричилигинде айныксыз далилденген бардык натыйжалардын, көз караш, ой-пикир, корутундулардын тарбиялык мааниде, элестүү, төп, ары кыска, учкул тизмектелип накыл сөзгө айланып айтылышын – макалдар дейбиз.
Тарыхта жашап өткөн белгилүү адамдардын аттары, кылган иштери, өнөр таржымалы да уламышка өтүп, лакапталып айтылып жүргөнүн көрөбүз “Токтогулдай ырчы бол, Толубайдай сынчы бол”, “Шырдакбектин боз жоргосундай”, “Алп Тобокчо” ж. б.
Демек, адамдардын жүрүм-туруму, кулк-мүнөзүндө кездешкен, же турмушта арбын учураган күлкүлүү, келекелүү, ошондой эле адаттан тыш көрүнүштөргө, болбосо учурдагы окуя, жагдайга карата айтылып калган элестүү тизмектер – лакаптар.
Бала 9—10 айында чыгырыкты кармап басат, өзүнчө сүйөнбөстөн каз-каз турат, биринчи жөнөкөй сөздөрдү айтат, буюмдардын атын муунга бөлүп атайт; ачууланган үн менен эркелеткен үндү ажыратат.
Эне-Бейит легендасында жуан-жуандардын туткундарды башына шири кийгизип, акыл-эсинен айрып маңкурт-кулга айланткан шумдуктуу иштери, Найман эненин уулу Жоламанды өз энесине кол көтөрүшүн шарттаган ширинин кайгы-касирети баяндалган.
Эдигей Казангаптын керээзин орундата албай, Эне-Бейитти жок кылабыз дегендерге жана да терсаяк Сабитжанга ата-бабасынын сөөгү жаткан ыйык жай – Эне-Бейитти коргоп калуунун зарылдыгын түшүндүрө албай, айласы куруп, Сабитжан жөнүндө “Маңкуртсуң, маңкурттун маңкурту сен экенсиң!” деп турган чакта жакын эле жерден алай-дүлөй түшүрүп космостук ракеталардын биринин артынан бири учурулуп жатканына күбө болот.