polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Дем алуу жолдору менен өпкөнүн сезгенүүсүндө дене ысып, алы кетип, көкүрөгү ооруп, жөтөлгөн учурда ар кандай дары менен катар горчичник, оңко коюу, жылуу суюктук ичирүү оорулуунун абалын жеңилдетет.
Оорулуу дененин ысышын басуучу, сезгенүүгө каршы антибиотиктер жана сульфаниламид каражаттарын баш аламан колдонгондо оорулуунун абалы кескин начарлайт же айыккансып калып врачка кеч кайрылып калат.
Грамматика тилдин морфология жана синтаксис деп аталган бөлүктөрүнүн мазмунун камтып, сөздөрдүн ички түзүлүш өзгөчөлүктөрүн жана алардын сүйлөмдөргө биригиш закондорун үйрөтөт.
Билимди аныктоого ылайыкталган тесттер сыналуучунун билим өзгөчөлүгүн аттестациялоого арналып, массалык сыноолорду уюштуруу максатында пайдаланылат (мисалы, мектептин бүтүрүү экзамендери, жогорку окуу жайына кабыл алуу экзамендери).
Критерийге ылайыкталган тестирлөөнү жүзөгө ашырууда тесттин айрым бир тапшырмасын класстагы окуучулардын баардыгы аткара албаса же болбосо баардыгы туура аткарган болсо, жыйынтыгын талдоого келгенде мындай тапшырмалар натыйжалуу деп эсептелет.
Себеби мында тапшырма камтыган билим-көндүмдөрдү окуучулардын анчалык өздөштүрө албагандыгы, же болбосо толук өздөштүргөндүгү тууралуу маалымат алынып, сыноонун жыйынтыгынын интерпретацияланышына чоң өбөлгө түзө алат.
Тестирлөөнүн жыйынтыгы менен, сыналуучу канчалык деңгээлде алдыга жылгандыгы, ал эми өтүлгөн бөлүм боюнча өзүнүн жалпы билим деңгээли кандай, кетирген кемчиликтери кайсы, ушул сыяктуу маалыматтар алынат.
Мектептердин окуу процесси мамлекеттик стандартка жооп бере алабы, деңгээлдери кандай, кайсы мектептерде окуу деңгээли жогору, региондордо билим берүүнүн абалы кандай жана башкалар бир канчалаган керектүү маалыматтарды алууга мүмкүндүк бере алат.
Исхакийа тарикаты, Ысхакиййа тарикаты – Ортоазиялык суфийлердин накшбандия-хожаган жамаатынын бир бутагы; 17–18-кылымдарда Чыгыш Түркстанда диний-теократиялык бийликти орнотууга катышкан саясий топ.
Натыйжада, Махдум-и Азамдын балдарынын улуусу Мухаммед Амин, кожо Ишани Калам деген ысым менен «актоолук» деп аталган кожолордун кыймылын, анын бир тууганы Махмуд-и Азамдын төртүнчү уулу Мухаммед Исхак Вали «каратоолук» деп аталган кожолордун кыймылын уюштурушкан.
БДСУнун милдеттерине дары каражаттарынын эл аралык стандартын белгилөө, дары заттардын сапатын, кошумча таасирлерин контролдоо жана наркотиктерге эл аралык көзөмөлдүн медициналык аспектилери; оорулардын эл аралык классификациясын кайрадан карап чыгуу; медициналык илимдердин негизги проблемалары боюнча (токсикология, фармакология, айлана-чөйрө гигиенасы жана башка) изилдөөлөрдү жана саламаттык сактоонун маанилүү маселелерин координациялоо жана башка кирет.
Андан тышкары эл аралык карантин иш чараларын жүргүзөт: чечек, кара тумоо,тырышма холера, сары лихорадка оорулары чыкканда токтоосуз эл аралык информация берет, эл аралык санитариялык эрежелерди иштеп чыгып, ал эрежелердин сакталышын көзөмөлдөйт.
Нью-йоркто 51 өлкөнүн жана эл аралык коомдук уюмдардын өкүлдөрү катышкан саламаттык сактоо боюнча эл аралык конференция БДСУнун уставын иштеп чыккан жана кабыл алган, ошондой эле анын 18 өлкө.
БДСУ жугуштуу жана жугушсуз оорулар (кургак учук, венера жана мите оорулары, жүрөк-кан тамыр оорулары, зыяндуу шишиктер жана башка) менен күрөшөт, өнүгүп келе жаткан өлкөлөргө саламаттык сактоо кызматын түзүүдө жана кайра уюштурууда, медициналык кадрларды даярдоо жана билимин өркүндөтүүдө жардам берет.
Эгемендүүлүк жылдарындагы билим берүү системасындагы негизги өзгөрүүлөргө орто мектептердин 11 жылдык окуу мөөнөтүнө толук өтүүсүн, орто, атайын орто жана жогорку окуу жайларынын менчик калыбын, тибинин жана мазмуунунун ошондой эле окуу программаларынын көп түрдүүлүгүн , окуу жайларынын жаңы муундагы компьютерлер менен жабдылып дүйнөлүк информациялык системага кирүүсү, жаңы муундагы окуу китептеринин пайда болушун, окуучулар жана студенттердин чет өлкөлөрдө, чет өлкөлүктөрдүн бизде окуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болушун эл аралык уюмдардын программаларынын биздин окуу жайларга кириши аркылуу дүйнөлүк билим берүү системасына интеграцияланууну ж. б.
Реформанын негизги максаты – өлкөнүн туруктуу өнүгүүсүн жана экономикалык өсүшүн, адам ресурсунун коомдук өзгөрүүлөргө ылайык өркүндөшүн жана инсандын билимге болгон талабын канааттандырууну шарттаган эффективдүү билим берүү системасын түзүү.
Билим берүү тармагынын өнүгүү багыты 2025-жылга чейинки «Кыргыз Республикасынын Билим берүү боюнча мамлекеттик доктринасында», Кыргыз Республикасынын 2010-жылга чейинки өнүгүүсүнүн комплекстүү негиздеринин стратегиялык программасында» белгиленип, аны ишке ашыруу жолдору Кыргыз Өкмөтү 2001-ж.
Ошондой эле антропометриялык маалыматтар өнөр жайларда кийим, бут кийим, мебелдердин өлчөмүнүн стандарттарын иштеп чыгууда жана азыркы убактагы жумушчу орундарды долбоорлоо жана жабдуу үчүн колдонулат.
Ал үчүн бир чакага же дагарага ысык , экинчисине муздак суу куят, 10 минутанын ичинде бутту улам бир идишке: ысыгына 1 — 2 мин., муздагына 15—20 сек. салат; эң акырында муздак сууга салуу керек.
Жалпы Ваннанын температурасы 36—38 С, узактыгы 5—7 мин., бутка же колго алуучу Ваннанын температурасы 39—40 С, узактыгы 10—15 мин. Көз менен дем алуу жолдорун дүүлүктүрбөө үчүн ваннанын үстүнө шейшеп жаап коюу керек.
Төшөккө жатуу, туура тамактануу, жылуу суюктукту көп ичүү (дан куурай кыямы менен чай, сода же минерал суусу кошулган сүт), бышкан картошканын буусу менен дем алуу, бутка горчица ваннасын жасоо жеңилдик берет.
Чындыктын апологиясы ме-нен 1910–20-жылдардагы Улуу Британиянын жана 1950–60-жылдардагы АКШнын архитектурасындагы, 1930-жылдардагы америкалык живопистеги неоклассицизм тыгыз байланышкан.
Адабий неоклассицизм антикалык жана классицисттик трагедия менен лирикага багыт алгандыгы, стилдин өтө баса көрсөтүлгөн адептүүлүгү, тактыгы жана түшүнүктүүлүгү менен айырмаланат да, декаданска да, реализмге да каршы маанай күткөн.
Классикалык салт индивидуалисттик өзүм билемдикке каршы коюлган (20-кылымда Франциядагы архитекторлор О. Перре, Германияда П. Беренс, Орусияда И. В. Жолтовский, И. А. Фомин; француз скульптору А. Майоль, Орусияда А. Т. Матвеев).
Неоклассицизм – антикалык мезгилдин, Кайра жаралуу доорунун жана классицизмдин классикалык традицияларынын негизинде 19-кылымдын 2-жарымында – 20-кылымдарда пайда болгон көркөм агымдардын жалпы аталышы.
Ал энергия тиричиликтин бардык процесстеринде, булчуңдардын жыйрылышында, нерв импульстарын өткөрүүдө, дененин температурасын бир калыпта кармоо, синтез, сиңирүү, секреция процесстерин, клетка мембранасынын ички жана сырткы жагында сактоодо жана башка пайдаланылат.
Метаболизм шарттуу түрдө бир нече процесстерге бөлүнөт: тамак сиңирүү ичеги-карын жолдорунда тамак сиңирүүчү ферменттердин таасиринен тамак-аш организмге оңой сиңе турган төмөнкү молекулалуу бирикмелерге ажыроочу, ал азык зат ичеги-карындан канга сиңип, андан ар кайсы орган менен ткандарга барышы, ал заттарды клетка менен ткандардын заттарына айландыруу жана ошол организмге гана мүнөздүү бирикмелерди пайда кылуусу ; бул бирикмелердин аралык жана акыркы продуктуга чейин ажырашы; метаболизмдин акыркы продуктуларын организмден чыгаруу.
АТФ органикалык эмес фосфат менен АДФга ажыраганда 8—10 ккал энергия чыгып, ал энергиянын башка түрүнө айланат; бул башка бирикмелерге өтүп, биосинтез процесстеринде пайдаланылат, организмдин түрдүү керектөөсүнө жумшалат.
Салмагы 1000—2500 г, бою 37—46 см. Баланын ара төрөлүшүнө көбүнчө кош бойлуу аялдын түрдүү ооруга жана кырсыкка чалдыгышы, талгак болуу, ага чейин аборт жасатуу себеп болот.
Биринчи күнү тике тийген күн нуруна 10—15 мүнөт жүрсө болот, ал эми мелүүн климатта жашагандар түштүктө эс алганда алгачкы күнү көлөкө жерде болуу же кол чатырды пайдалануу сунуш кылынат.
Шишикти таратуу жана ачышканын басуу үчүн муздак нерсе басып, күйгөн жерге айран же атыр, теңге гүл ачытмасын, арак сыйпап, териде ыйлаакчалар пайда боло баштаса, врачка кайрылуу керек.
Күнгө күйүү бардык кишиге пайда келтирбейт: улгайган кишилерге, эки жашка чейинки балдарга, кош бойлууларга, ошондой эле өпкөнүн өнөкөт оорусу , нерв жана жүрөк-кан тамыр оорулары менен жабыркагандарга күндө узакка болууга болбойт.
Күнгө тез күйгөн кишилер көчөгө чыгарда денесинин ачык жерлерине күндөн сактоочу бет май сүйкөп, кол чатыр менен, ошондой эле көлөкөдө басуулары зарыл, аларга жайында түштүк курортторунда эс алууга, кала берсе орто жана түндүк тилкедеги пляждарда болууга болбойт .
Күнгө күйүү демейде организмдин ультракызгылт-көк нурларга көтөрүмдүүлүгүнүн жана жагымдуу таасиринин белгиси; жүрөк-кан тамыр жана нерв системаларынын иши, зат алмашуу жакшырып, организмдин жугуштуу жана башка ооруларга туруктуулугу артат, табити ачылат жана башка Мындан тышкары сөөк системасына керек, кандын уюшуна, көпчүлүк ферменттердин активдүүлүгүнө таасир этүүчү кальцийдин ичегиде сиңишин күчөтүүчү Д витамини пайда болот.
Гинекология ооруларына инфекция, травма, уулануу, химиялык заттардын жана ысыктын таасири, этек кирдин нейрогумордук бузулушу, шишиктин пайда болушу, жыныс органынын туура эмес жайгашышы же кемтиги себеп болот.
Оорунун өрчүшүнө башка факторлор өбөлгө түзөт: тукум куучулук, сезгенүү оорулары, калкан сымал ткандардын жаракат алышы, аутоиммундук процесстер, айлана чөйрөнүн начар абалы жана стресс.
Интернационализм – түрдүү мамлекеттердин, улуттардын, элдердин же алардын айрым бөлүктөрү – таптардын, социалдык катмарлардын же топтордун түпкү кызыкчылыктарын же аракеттерин бириктирүүгө умтулуусун чагылдырган көз караштар жана саясат.
Анын күч алышы менен улуттук келишпөөчүлүктүн үстөмдүк кылышынан улуттар аралык кызматташтыкка карай бара-бара глобалдуу бурулушу шартталган жана ХХ кылымда түрдүү таптардын Интернационализмдин башкы мааниге ээ болгон да, аны калыптанышында өзүлөрүнөн салымын кошкон.
Ошондой эле буржуазиянын кызыкчылыгына ориентацияланган көптөгөн өкмөттөрдүн, партиялардын жана кыймылдардын кызматташтыгынын жана түрдүү союздарынын идеялык – саясий таянычы бойдон калууда.
Жумушчу табынын түрдүү катмарларынын өзгөчө кызыкчылыктарынын дал келбөөсүнө карабай, ал жумушчу уюмдарынын бир катар эл аралык бирикмелеринин – партиялардын, профсоюздардын, , жана Интернационалдардын, жумушчу Социалисттик Интернационалдын жана башка идеялык-саясий базасы болуп калды.
Эгерде пролетардык Интернационализм эл аралык революциячыл кыймылда КПССтин гегемониясын бекемдөө үчүн колдонулса, СССРдин дүйнөлүк социализм системасында, социалисттик шериктештиктеги гегомониясы социалисттик Интернационализмде таянган.
Кызыл жүгүрүктө көбүнчө 2 жапкактуу клапан жабыркап, анын жапкактары жабышып, жүрөк камераларынын ортосундагы тешиктер бүтөлөт да, кандын жүрүшүнө тоскоол кылат, кандын айланышы бузулат.
Боюнда бар аялдын ден соолугун коргоо (жугуштуу оорулуу менен жолукпоо, ичкилик ичпөө, тамеки чекпөө, өз алдынча ар кайсы дарыларды колдонбоо) тубаса жүрөк кемтигин алдын алууда чоң мааниге ээ.
Безетки көп жерди самындын көбүгү сиңирилген тампон менен сүртүү , күнүнө 2—3 жолу теринин майын азайтуучу жана дезинфекциялоочу каражатты, мисалы, календуланын ачытмасын , нашатырь спиртинин 1%түү эритмесин жана тамак содасынын 2%түү эритмесин, лимон, бадыраң жана кулпунай ширесин, майлуу тери үчүн лосьонду.
Органикалык эмес фосфордун кандагы өлчөмү сүт диетасын колдонгондо, ошондой эле калкан сымал бездин жанындагы бездер жетишсиз иштегенде, бөйрөк ооруларыңда, кант диабетинде, акромегалияда, аддисон оорусунда жана башкалар көбөйөт.
Фосфордун кээ бир бирикмелери дары түрүндө кан пайда болууну, сөөк тканынын өсүп-өөрчүшүн күчөтүүдө, борбордук жана четки нерв системасынын иштешин жакшыртууда, ошондой эле жүрөк-кан тамыр системасынын жана булчуңдардын ооруларында колдонулат.
Макроэлементтерге кальций, фосфор, калий, натрий, магний, хлор, темир жана башкалар кирсе, микроэлементтерден ткандарда 0,001% кем кезиккен жез, цинк, кобальт, марганец, йод, фтор жана башкалар кирет.
4—6 минутанын ичинде организмде кычкылтек жетишсиздигинен жана көмүр кычкыл газынын көбөйүшүнөн жашоонун эң негизги органдарында кайта калыбына келбей турган бузулуулар пайда болот да, организм биологиялык өлүмгө дуушар болот.
Жасалма дем алдыруу ар түрдүү кокустуктарда, ар кандай ооруда, клиникалык өлүм учурунда, мээде кан айлануу бузулганда, мээ күпчөгүндө , мээ сезгенгенде же мээнин травмасында жана ар түрдүү уулануудан мээ жабыркаганда, шал оорусунда, ууланганда, дем алууга катышуучу көкүрөк, моюн, булчуң эттер сезгенгенде; кабырга, омуртка сынганда, өпкөнүн түрдүү ооруларында жасалат.
Ага «ооздон оозго», «ооздон мурунга» үйлөө, кекиртекке түтүк салып, ал аркылуу өпкөгө газды үйлөө, же бетке маска коюп, ал маска менен абаны үйлөп, өпкөгө киргизүү жана башка кирет.
Ага организмдин суукка урунушу, көбүнчө ооз аркылуу муздак аба менен дем алуу, суукта көпкө, катуу сүйлөө, кыйкыруу, ошондой эле ыр үйрөнүүдө үндү туура эмес пайдалануу, дүүлүктүргүч буу жана газдардын таасири, чаңдуу аба менен дем алуу, өтө муздак же ысык тамак, спирт ичимдиктерин ичүү, тамеки тартуу жана башкалар түрткү берет.
Катуу кармаган ларингиттин кайталанышы, кызыл өңгөчтүн, мурун көңдөйлөрүнүн сезгениши, тамеки тартуу, спирт ичимдиктерин ичүү, үнгө ашыкча күч келтирүү өнөкөт ларингитке алып келет.
Клиникалык практикага биринчи кирген вируска каршы каражаттар 5-йодоэксюридин жана трифлуоротимидин болгон, бирок алардын спецификасынын төмөндүгү системалуу колдонуу мүмкүнчүлүгүн жокко чыгарган.
ж ортосунан тартып көбөйө баштады, бирок вируска каршы химиотерапияны интенсивдүү өнүктүрүүгө КИВ инфекциясынын пайда болушуна байланыштуу, антиретровирустук дары-дармектерге болгон муктаждык эң күчтүү түрткү берген.
Кургак жана 10—20%түү эритме түрүндө дааратканаларды, таштанды төгүлгөн жерлерди дезинфекциялоо, дубалдарды актоо үчүн колдонулат; 0,5—1%түү эритмесин турак жайларды, үй буюмдарын, идиш-аякты жана башка дезинфекциялоо үчүн пайдаланат.
Формалин формальдегиддин кескин жыты бар 40%түү эритмесй камералык дезинфекциялоодо, ошондой эле теринин грибок оорусунда бут кийимдерди жана мээлейди дезинфекциялоо үчүн колдонулат, к. Дезинфекция.
Түштүк Азиянын оодук бөлүгүнө өкүм жүргүзгөн «Улуу Моголдор» сулалесинин өкүмдары, айтылуу Бабурдун урпактарынын бири Акбар шах өз мамлекетиндеги диндер аралык араздашууга жана түшүнбөстүккө чек коюу максатында «ыйык дин» аталган жаңы динди түзүүгө далаалат кылган.
Демек, бул жаңы диний агым өзүнө исламдын, теңирчиликтин, индуизмдин, христиандыктын, зороастризмдин, жайнизмдин, айрым бутпарастык ишенимдик аңдоонун ар кыл жоболорун сиңирген жана синкреттик дин катары акыйкатты рационалдуу издөө далаалатын жасаган.
Акбар шах Фатехпур-Сикри жергесинде атайын сыйынуу жайын курдуруп, бул жайда мусулмандардан тышкары индустар, парстар, жайнчылар, тарсалар келип, өз ара диний талаш-тартыштарын интеллектуалдык деңгээлде жүргүзүүгө мүмкүндүк алышкан.
Айрыкча, оң, сол кыргыздарына, өзбек, казак сыяктуу коңшулаш элдерге кадыр-баркы артып, орус падышачылыгына да таанылып, ишенимине өткөн Шабдан манапты кордоп ырдашынан кийин “баатыр ырчы” деп аталып, атагы катуу чыгып аброю артат.
Анын ырларынын ичинен “Боромбайдын керээзи” (акын тарабынан поэтикалык формага келтирилип, мааниси кеңейтилген), Шабданды мактап, кордоп ырдагандар, Текес-Жылдыз, Ысык-көл менен коштошуусу гана колго тийген.
“Кунг-фу искусствосун үйрөнгөн өтө оор, 4 жылдан кийин гана мен атаандашымдын мага карата катуу соккуларын азыраак күч менен гана четтетүүнү түшүнө баштадым. Буга чейин мен беттешүү учурунда оюм чаржайыт жана туруктуу эмес эле. Өзгөчө атаандашым менен бир аз колу-бутум менен урушкан кезде менде жумшактык, аёо деген сезимден эч нерсе калчу эмес. Ошол учурда менде бир гана эмне болсо да, мен аны жеңишим керек” деген катаал ой мени бийлеп алчу.
“Менин машыктыруучум, окутуучум Винг Тсун мектебинин башчысы Ип Мэн бир жолу мага жакын басып келип: “Лун, өзүңдү бош кармап, оюңду тынч алдыр, өзүң жөнүндө унутуп, атаандашыңдын кыймылынан эч көзүңдү алба, эч качан жаратылышка өзүңдү каршы койбо. Бул жумада машыкпай эс ал. Үйүңө бар да мен айткандар жөнүндө ойлон”,-деди.
Гонконгдо жүргөндө Ип Мэн белгилүү мастер Леун Цзандын уулу Леун Бик менен таанышып, анын жардамы менен кунг-фу Вин Чундун өзүнө белгисиз көптөгөн башка ыкмаларын мыктылап үйрөнүүсүн улантат.
Дүйнөгө “Гонг Сао Вонг” титулунун ээси, бардык беттешүүлөрдө атаандаштарын тизелеткен, чыныгы элдик чемпион катары белгилүү болгон Винг Тсундун 9 жаштагы 16-окуучусу Ип Мэн дүйнөгө өзүнүн окуучусу, киноактер жана уруш өнөрүнүн мыкты чебери Брюс Линин машыктыруучусу катары гана атак-даңкка жеткен десек өтө жаңылышкан болобуз.
Өзүн дүйнөгө тааныткан атактуу машыктыруучу - устаты Винг Тсундун уруш өнөрү боюнча көптөгөн ыкмаларын бир системага келтирүүгө жана аны өнүктүрүп улантууга чоң салым гана кошпостон, ошол устатынын уруш өнөрү боюнча колдонгон ыкмаларын анын ысмы менен – Винг Тсун деп атап, бул спорттун түрүн дүйнөгө таркаткан көптөгөн атактуу окуучуларын машыктырат.
Анын шаардагы заңгыраган чоң үйү, көптөгөн соода дүкөндөрү, кыштактагы короо-жайы анын үй-бүлөсүнүн эч нерседен кыйналбай жашоонун рахатын көрүп, өмүр сүрүүлөрүнө өбөлгө түзөт.
Мотоцикл айдоого психикалык жактан жана ден соолугу чың, мотоцикл айдоого укугу бар, медициналык мекемелерде врачтын күбөлөндүрүүсүнөн өткөн, 16 жашка толгон уландарга жана кыздарга уруксат берилет.
Мончого ачка же тамакка өтө тоюп алып, же уктарда барууга болбойт, саунанын ысык буу менен тердөөчү бөлмөсүнө — кургак, ал эми буу мончосуна денени жылуу суу менен чайкап жиберип, анан кирүү керек.
Калкан сымал бездердин, гипертония ооруларынын оор түрүндө, жүрөк жана мээнин кан тамырларынын күчөгөн атеросклерозунда, жүрөк кемтигинде, кош бойлуу аялдарга, кичине балдарга ысык аба же буу бөлмөсүнө кирүүгө болбойт.
Жогорку температуранын таасиринен кан тамырлар кеңейип, терини, муундарды, булчуңдарды, ички органдарды кан менен камсыз кылуу жакшырат, жүрөктүн согуусу тездейт, зат алмашуу процесси жогорулайт, кычкылтекти керектөө жана көмүр кычкыл газын бөлүп чыгаруу көбөйөт.
Француздардын психиатрия мектеби тарабынан гипноздоо методунун жардамы менен Бейаңдуулук патогендик ролу табылып, адам өзү толук түшүнбөсө да, муютуу аркылуу анын аң-сезимдүү жүрүм-турумуна таасир этүүгө боло тургандыгы аныкталган.
Анын ою боюнча Бейаңдуулук өзүнүн энергетикалык потенциалын сактоочу, психикалык бузулуу түрүндө байкалуучу жана тымызын толгонууларды, өнүгүүдөгү кемчиликтерди билдирүүчү кубулуш.
Борбордук нерв системасына таасир этүүчү дарыларга наркоз каражаттары, уктатуучу дарылар, ооруну басаңдатуучу дарылар, дененин ысышын төмөндөтүүчү дарылар, психостимуляторлор, талмага каршы дарылар, аналептик каражаттар, психофармакологиялык дарылар, сеп алдыруучу дарылар кирет.
Жүрөк-кан тамыр системасына таасир этүүчү дарыларга жүрөк гликозиддери, аритмияга каршы дарылар, кан басымын төмөндөтүүчү дарылар, ошондой эле кан тамырды кеңейтүүчү дарылар кирет.
Микробдорго жана мителерге каршы дарыларга антисептик каражаттар, антибиотиктер, сульфаниламид дарылары, кургак учук каршы дарылар мите козу карындарга каршы дарылар микробдорго каршы дарылар безгекке каршы дарылар гельминттергв каршы препараттар кирет.
Эгерде изилдөөлөрдүн жыйынтыгы талапка ылайык болсо, бул заттар ири адистештирилген дарылоо мекемелерине клиникалык изилдөөлөргө жиберилип, анын жыйынтыгы кайрадан Фармакология комитетине келет да, анда Дарыларды медициналык практикада колдонуу жөнүндө чечим чыгарылат.
Фармаколог адистер дары заттарынын таасирин түрдүү жаныбарларга эксперимент коюп, алардын органдары менен ткандарына кандай таасир берерин, ошондой эле дарынын сиңирилишин, организмде жайгашуусун, андан чыгуу жолдорун толук изилдейт.
Ириңдеп кеткен органдарга — көзгө, кулакка, ачык жараатка түшкөн жумурткалардан чыккан личинкалар чириген ткандар менен тамактанышып, оорулуунун көзү көрбөй, кулагы укпай калышы мүмкүн.
Мисалы, кээ бир окуучу мугалимдин айтып жаткан оюн узакка чейин ээрчий албайт, бир нерсеге алаксыйт, түшүндүрүлүп жаткан ойдун логикалык байланыштуулугун жоготуп жиберет да, эң акырында өтүлүп жаткан материалды түшүнбөй калат.
Башка бирөөлөрү болсо, мурдакы материалды жетишээрлик даражада өздөштүрбөгөндүктөн азыркы айтылып жаткан ойду ээрчий албайт да, сабакта өтүлүп жаткандар ал үчүн кызыксыз болуп сезилет.
Адегенде биринчи өлчөм берилет, экинчи өлчөм болсо ошол биринчи өлчөмдү окуучу даана түшүнгөндүгүнө мугалим толук ишенгенден кийин гана берилет, экинчи өлчөмдү окуучу толук кабыл алгандыгына ишенген соң үчүнчү доза жана ушул сыяктуу улам кийинки дозалар берилет.
Тескерисинче, материалды ирети өлчөмдөргө бөлүштүрүү аларды окуучулардын кабылдоосун кыйындатат жана алардын билимине контролдук кылууну татаалдаштырат, материалдардын туура кабыл алынып жатышы жөнүндөгү ырастоонун келип турушун кечиктирет.
Ошондуктан материалдарды дозаларга туура бөлүштүрүү начар окугандарга талаптын күчтүү болуп калышы же жөндөмдүү окуучуларга талаптын жеңил болуп калышы сыяктуу кемчиликтерди болтурбоого мүмкүндүк берет.
Анткени башкарылуучу окутуу деп ар бир окуучунун алга жылышынын ар бир кадамы мугалим тарабынан дайыма толук контролдукка алынып турган окутууну, жумуштун ар кандай этабында ар бир окуучу материалды кандай өздөштүрүп кабыл алып жаткандыгы жөнүндөгү маалыматтарды мугалим тынымсыз билип тура турган окутууну, улам кийинки материал мурдагы материалдын кандайча өздөштүрүлгөндүгүнө жараша берилип тура турган окутууну айтабыз.
Мугалим түшүндүрөт, далилдейт, негиздейт, чийип же сүрөтүн тартып баяндайт, тажрыйба көрсөтөт, окуучу болсо угат, түшүнүп алууга жана эстеп калууга аракеттенет, ойлонот, жалпылайт.
Бирок, окутуу башкарылуучу процесс болсун үчүн «тескери байланыштын каналынын» иштеши да зарыл: окуучу сабакта уккан жана көргөн материалын кайра кайталап айтат, маселе чыгарат, мугалим анын жообун угуп жана көрүп, ага баа коёт.
Мына ушул «тескери информациянын» негизинде гана мугалим ар бир окуучунун окуусу канчалык ийгиликтүү болуп жаткандыгын биле алат жана ошого жараша окуу процессине тиешелүү түзөтүүлөрдү киргизе алат да, окуу процессинин андан аркы жүрүшүн туура пландаштырат.
Улам кийинки үлүштөгү билимди алуудан мурда окуучу ага чейинки өлчөмдөгү материалды түшүнүп өздөштүргөндүгүн кандайдыр бир жол менен (коюлган суроого туура жооп берүү, маселе чыгаруу жана башкалар) далилдеп көрсөтүүгө тийиш.
Окуучунун жообунун сапатына (анын берген жообу туурабы же катабы, эгер ката болсо, ал кандай ката) жараша окутуунун андан аркы кадамы белгиленет: же окуучуга кийинки өлчөмдөгү материалга өтүү, же мурдагы эле өлчөмдөгү материалды кайталап окуп өздөштүрүү, же өтүлгөн материалды тиешелүү кадр боюнча кайталоо сунуш кылынат.
Чынында эле, эгерде окутуу процессинде мугалим тигил же бул окуучунун материалды туура же туура эмес түшүнүп жатканын, же такыр эле түшүнбөй жатканын, анын кандай суроолору келип чыгып жатканын билбесе, анда ал муктаж болгон окуучуга ошол замат зарыл жардам көрсөтө албайт.
Ошондуктан окутуу процессинде мугалимдин түшүндүрүп жаткан материалын түшүнбөй калуучу бир дагы окуучу болбоого тийиш, бардык окуучу улам жаңы материалды өздөштүрүп кабыл алууга толук даяр болуусу зарыл.
Же өтүлгөн материалды бышыктоодо мугалим эки-үч, же көп болгондо үч-төрт окуучуга тиешелүү суроолорду берет, калган окуучулар болсо бул убакытта өзүлөрүн бардык иштен бошонгондой сезишет.
Чындыгында программаланган ошондой машина менен да жана машинасыз да ишке ашырылат, анын негизги мааниси машинаны колдоно же колдонбой тургандыгында эмес, эң негизгиси мында окутуу – окуучу улам мурдагы кадамдагы материалды түшүнмөйүнчө андан кийинки кадамга өтө албай тургандай болуп уюштурула тургандыгында.
Ошондо гана окуучулардын билими бекемделип, сапаты жогорулайт, тигил же бул теманы окууга кетүүчү убакыт үнөмдөлөт, окуучулардын машыгууларына сунуш кылынуучу көнүгүүлөр көбөйөт, алардын окуусуна контролдук кылуу жакшырат.
Программаланган окутуунун негизги принциптери окутуунун техникалык каражаттарынын бар же жоктугуна карабастан окуу-тарбия ишинин эффектисин жогорулатуу үчүн ар бир мугалим программаланган окутуунун төмөнкүдөй негизги принциптеринен толук пайдалана алышы мүмкүн.
Окуучунун оозеки жообунун, же анын маселе чыгаруудагы аракетинин тууралыгын мугалим өзүнүн жүзүн жылмайтуу, башын ийкөө, же кээде айрым фраза аркылуу токтоосуз кубаттап ырастап турганы жакшы.
Бирок, ар бир класста мугалимдин карамагында 35–40 окуучу боло тургандыктан, ал ар бир окуучудан тынымсыз тескери информация алып тура албайт, окуучунун ар бир кадамы сайын аны сурап тура албайт, башкача айтканда «тескери байланыштын» каналы боюнча информация мезгил-мезгили менен гана сейрэк келип турат.