polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Мүнөздөп тамактануунун тамактануу рационун аныктоочу жекече жагдайы, тамактануу тартиби жана тамак даярдоо ыкмасы, оору процессинин мүнөзүнө жараша азык заттын сандык жана сапаттык туура келүүсү, кээ бир заттарды рациондон чыгарууга туура келген учурда мүнөздөп тамактануунун физиологиялык толук (белок, май, углеводдор, минерал заттар жана витаминдери жетиштүү) рационун түзүү сыяктуу принциптери бар.
Сунуш кылынган тамактар: каткан буудай нан, кургатылган нан, майсыз печенье, кургак бисквит, майсыз пирог жана бөлкө нан , жашылча кайнатмасына бышырылган акшак кошулган сорпо, жашылча жана жемиш сорпосу, майсыз уй этинен жасалган тамактар, балык, куш эти, бышырылган жана чийки жашылчалардан ар кандай тамактар, чачылма жана коюу ботко , жумуртканын агы тамакка кошулат, ар кандай мөмө жана жемиштин таттуу сорттору, алардын ширелери , кисель, компот, желе, ынак сүт, быштак жана андан жасалган тамактар, каймак жана камкаймак тамакка кошулат, сүт, каймак, жашылча жана мөмө-жемиш соустары, ачуу эмес сыр, доктор колбасасы, килкилдек эт жана балык, сүттөлгөн чай, суррогат кофе, ак май жана өсүмдүк май тамакка кошулат.
Сунуш кылынган тамактар: каткан буудай нан, кургатылган ак нан , майсыз печенье, кургак бисквит, бышырылган жашылча , күрүч же кесме кошулган сүт сорпо, уйдун майсыз этинен бууга бышырылган тамак, сүткө эзилте бышырылган ботко, бышырылган жашылчадан пюре же суфле, чала бышкан жумуртка же бууга бышкан омлет, жарым-жартылай ысык суу кошулган таттуу жемиш ширеси, дарбыз, эзилген компот, бышырылган алма жана алмурут, кант, бал, кыям, ынак, коюу, кургак сүт, камкаймак, каймак, жаңы быштак жана андан жасалган бууга бышкан тамактар, жаңы айран, сүт жана каймак соустары, тузу аз сыр, доктор колбасасы, сүттөгөн чай, суррогат кофе, ит мурун маңызы, тузсуз ак май жана өсүмдүк майы.
Сунуш кылынган тамактар: кара буудай жана буудай нанын күнүнө 200гдан, эт, балык жана жашылча кайнатмасында түрдүү жашылча менен жасалган сорпо, майсыз эт жана балык азыктары, чийки же бышырылган жашылча (ак капуста, бадыраң, кабак, шалгам, төө буурчак, помидор, спаржа); картошка, кызылча, сабиз, брюква, ашкабак жана башкалар углеводу көп жашылчалар аз пайдаланылат; сүт, айран, кефир, майсыз быштак, каймак , чай, кофе, май .
Сунуш кылынбаган тамактар: куурулган, туздалган, ышталган, сүрсүгөн, маринаддалган, ачуу жана кычкыл тамактар, чийки жашылча жана жемиштер, кесек ундун наны, май жана жумуртка кошуп жуурулган камырдан жасалган тамак, куймак, жашылча, эт, балык, козу карын сорпосу жана чыгы, ак капуста, мөмө-жемиш ширеси, консерва, анын ичинде үйдө даярдалганы, көпкө сакталган компот.
Сунуш кылынбаган тамактар: куурулган, майлуу, ачуу жана кычкыл, туздалган жана маринаддалган тамактар, эт, балык жана козу карын сорпосу, кой, чочко, каз, өрдөк этинен жасалган тамак, мээ, пияз, сарымсак, шалгам, труп, ачык суу, томат, эт жана балык консервалары, өттүн таш оорусунда кант, кыям, бал жана кондитер азыктарын аз пайдалануу керек.
Сунуш кылынбаган тамактар : кисель, коюу чай, какао, майдаланган тамактар, эки-үч күндүк кефир, айран, кургатылган нан , манка ботко, эзилген картошка, жумуртка , ак нан, майда ундан жасалган кондитер азыктары.
Чарчоо, витамин, белок жетишсиздиги, туура эмес тамактануу, түрдүү операция, тамак-аштан, дары-дармектен, химиялык заттардан уулануу жана башка организмдин инфекцияга туруктуулугун төмөндөтүп, ооруга шарт түзөт.
Ичегикарын Жугуштуу ооруларында оору козгогуч оорулуу жана бактерия алып жүрүүчүдөн алардын заңы, кусундусу, заарасы менен сыртка чыгып, булганган тамакаш, суу аркылуу соо адамдын ичеги карынына түшөт.
Санаторий оорулардын түрү боюнча кургак учук оорулары , кан айлануу, тамак сиңирүү, дем алуу органдарынын оорулары, зат алмашуунун бузулушу жана эндокрин системасынын, буту-колдун жана нерв системасынын жана башкалар ооруларды дарылоочу болуп бөлүнөт.
Санаторийде балдар таза абада болушуп, жакшы тамактануу, жетиштүү эс алуу, табигый факторлорду: минералдуу сууларды , аба жана күн ванналарын, дарылоочу баткакты кеңири пайдалануу менен дарылоо жүргүзүлөт.
Окуя жылкы тийүүдөн башталып, Коңурбай жылкысын ажыратып алуу үчүн Алмамбет, Сыргактардын артынан көп жолу кол менен кууп келип, алар менен беттешкенинен тартып ооруктагы кыргыз колуна кабар жетип жардамга келгенге чейинки кагылыштар баяндалат.
Алгыр куштар, кыраан куштар — аң , илбээсин (кыргоол, кекилик, чил, тоодак, өрдөк, каз, көгүчкөн жана башкалар), боз куштарды алуучу жана аларды уулоо үчүн атайын тапталуучу жырткыч куштар.
Кыраандардын тумшуктары ичтерине ийрейип, текөөрлөрү сыртына чыгып, чалгындары тикендешип, өздөрү жүрөктүүлүгү аң, илбээсинге шамдагай тийип, тумшук матырып жибергендиги аркылуу башка куштардан айырмаланат.
Алп кыраандардын бири бүркүттүн кырктан ашык түрү айтылат: чөл бүркүтү, сары бүркүт, төө комдой , оролмо тоонун ак ийин, калбыр канат, муз мурут, ак канжыга, тынар, куу чегир, ур токмок, жылан көз , канжыгалуу кара кер, керегендүү кер көз жана башкалар Кыраандыгына карата түлкүлүк бүркүт, карышкырдык бүркүт болуп бааланат.
А. к-ды жалпы сыпаттоочу «кыраан» деген эпитет Манастан баштап , Алмамбет , Чубак, Сыргак жана башкалар чоролорго, жалпы эле баатырларга карата колдонулат (Манас кандын кырк кыраан; Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 210).
А. к-дын абдан тез учушу баатырлардын шамдагайлыгын, аңга, илбээсинге токтолбой кол салышы каармандардын көрсөткөн эрдигин белгилөө үчүн, айрыкча согуштук көрүнүштөрдү, баатырлардын согушка киришин сүрөттөөдө пайдаланылат:
Адатынча тапка келген Акшумкарды алып салбырынга чыккан Семетей аккуу болуп кубулган Айчүрөккө шумкарын алдырып жиберет жана башкалар Кыраан куштар күлүк ат, сулуу кыз, алгыр тайган, жамбы өңдөнүп илгертен баркканаркка өткөн.
Акшумкар Манастан Семетейге мурас болуп калат; Айчүрөк Семетей шумкары үчүн болсо да келет деп, атайылап Акшумкарды алып кетет; Үргөнчтүн боюнда Акшумкарды сурап Айчүрөккө кайрылган Күлчоро: Жоготуп койсоң шумкарды Сен өңдөнгөн кыздардан Токсон бир кыздын доосу бар — дейт.
Соо кишилер булганган тамак-ашты жегенде, булганган сууну ичкенде же ошол сууга түшкөндө, көпчүлүк учурда бактерия алып жүрүүчүлөрдүн кир колу жана кээ бир үй буюмдары аркылуу жугат.
Ал эми омуртка тутумунун көкүрөк бөлүгүндө омурткалардын арткы урчуктары бири бирине жакын жана катталышып, алды жактан ага бекиген кабыргалар төш сөөккө биригип, көкүрөктү түзүп, омурткалардын арасындагы кыймыл болот.
Омуртка тутуму омурткалуу жаныбарлардын жана адамдын денесинин көкүрөк, курсак көңдөйлөрүн жана жамбаш чарасынын негизин түзүп, алардын ичинде жайгашкан ички органдарды жана жүлүндү сактайт.
Омуртка тутумунун узундугу эркектерде 60—75 см, ал эми аялдарда 60—65 см. Улгайган адамдардын омуртка тутумунун узундугу орто эсеп менен 5 смге кыскарат, анткени улгайган сайын омуртка тутумунун иймектери көбүрөөк ийилип, омурткалардын ортосундагы кемирчек жукарат.
Педагогикалык тажрыйбаны өткөрүү процессинде мектептин же окуу-тарбиялык мекемелердин бардык турмушу камтылат, педагогикалык жамааттын иши, ийримдер жана ата-энелер менен иштөө да үйрөнүлөт.
Төмөнкү курстардын студенттерин Педагогикалык тажрыйбага даярдоо максатында балдар лагерлеринде практика башталар алдында факультативдик практикумдар (көркөм окуу, ырдоо, оюндар, бийлер, өлкө таануу, ден соолукту чыңдоо жана массалык спорттук иштер, моделдештирүү жана башкалар боюнча) жана ийримдик сабактарды өткөрүү каралган.
Педагогикалык тажрыйбанын максаты студенттерди бардык предметтерди, педагогика, психологияны үйрөнүүдө алган илимий-теориялык билимдерин жана практикалык машыгууларын педагогикалык ишмердигине чыгармачылык менен пайдалана алууга үйрөтүү.
Суусунду туш келди, ашыкча иче берүү тамак-аш сиңирүүнү начарлатат, жүрөк-кан тамыр системасы менен бөйрөккө күч келтирип, бөйрөк жана тери бездери аркылуу организмге керектүү баалуу заттардын көп бөлүнүп чыгышына алып келет.
Суунун жетишсиздигинен организмдин нормалдуу тиричилик аракети бузулуп, арыктайт, каны коюуланып, температура көтөрүлөт, тамыры тез-тез кагып, дем алуусу кыйындайт, жүрөгү айланып, суусап, жумушка жөндөмдүүлүгү төмөндөйт.
Биринчи учурда кыймыл бузулат, кол жана бут тырышат, акыл-эс начарлайт, териси кычышат, көзүнө майда курт-кумурска көрүнөт, карек чоңоёт, териси кургап, ысыйт, жутуу кыйындайт, тамыр тез кагат, тез-тез дем алат.
Уламыш пайда болгондон тартып татаал тарыхый тагдырды басып өткөндөй көрүнөт, себеби ушул эле сюжет хакас элинде “Абахай Пахта” деген ат менен уйгур элинде “Махтум-сула” деген ат менен оозеки адабияттарында айтылган кыргыз, хакас, уйгур версиялары жөнүндө кеңири маалыматты окумуштуу фольклорист Турдубай Абдыракуновдун “Ак Мактым” деген изилдөөсүнөн алууга болот.
Асан падышасынын ызасына чыдабай Мактымдын артынан аскер менен жөнөп акелери менен салгылашып, Мактымдын элине бүлүн-чүлүк түшүп, Мактым өзү дагы баатырдык көрсөтүп, Асан падышанын башын кесет.
Ошентип, Баш мээ нервдери өздөрүн кыймылдаткыч, сезгич жана парасимпат талчалары аркылуу сезүү органдарынан башка баштын терисин, мээ кабыктарын, баш булчуңдарын, тилди, кулкунду, кызыл өңгөчтү, моюн булчуңдарын, тамак сиңирүү жана дем алуу органдарын нервдештирет.
Мээнин сүмбөсүнүн алдыңкы бетинен чыккан 12 жуп нерв бар: жыт сезүү, көрүү, көздү кыймылдатуучу, чыгырык нерви, үч ача, көздү сыртка тартуучу, бет нерви, угуу, тил-кулкун нерви, адашма, кошумча нерв, тил алдындагы нерв.
Алсак, 3-, 7-, 9ж-а 10-нервдер аркылуу көздүн ички булчуңдарына, шилекей бездерине, жүрөккө, карынга, боорго жана уйку безине көп сандаган парасимпат нерв талчалары барып, аларды нервдештирет.
Боорукердик, сезимталдык, адамгерчилик, оорулууга жана алсыз адамга жардам берүүгө умтулуу, бирөөлөрдүн жакшылыгын унутпоо, жөнөкөйлүк — бул эмоциялык да, адептик да тарбиянын натыйжасы.
Психогигиенанын негизги милдети — адамдын нерв системасынын иштешине зарыл шарттарды түзүү, турмуш жана эмгек шарттарын жакшыртуу, ошондой эле айлана-чөйрөнүн адамдын аң-сезимине терс таасир этүүчү факторлоруна туруктуулукту жогорулатуу менен адамдын психикалык саламаттыгын сактоо жана алдын алуу.
Мындай чарчап-чаалыгуудан арылуу үчүн кызматтан тышкары убакытты мүмкүн болушунча тынчтыкта өткөрүүгө аракеттенүү зарыл: кечкисин паркта сейилдеп, телекөрсөтүү, радио берүүлөрдү угуп-көрүүнү азайтуу, дем алыш күндөрдө табиятта эс алуу максатка ылайык.
Мындай учурда суу-туз, кислота-жегичтик тең салмактуулук бузулуп, электролиттер көбөйөт, ткандар дистрофияланат, нерв жана гормондук жөнгө салуу бузулуп, бардык органдар менен системалардын бузулушуна алып келет.
Анын алгачкы белгилери: уремия менен жапа чеккен оорулуу көңүлсүз, алсыз болуп бат чарчайт, уйку качат, бети шишимик, кер сары тартат, тери кургап бырышат, түлөйт, денеси кычышып, тынчы кетет.
Оюнда чыныгы кубулуштарды жарыш моделдештирүү механизмин колдонуу, эрте курактагы балдардын оюндарын өнүктүрүү ; Социумдун колдоосу, эмоционалдык жугуу механизми балдардын нарктуулуктарынын өнүгүүсүндө ; Бала бакчаларда элдик интеллектуалдык оюндарды жандандыруу ; Кенже мектеп окуучуларынын эмгек активдүүлүктөрүн өстүрүүдө фольклорду колдонуу ; Окуу процессинде, бала бакчада өз ара аракет этүү механизмдерин бөлүү жана аларды педагогикалык процессте колдонууну К. Сейдакулова, Э.
Палагина Низами атындагы Ташкент пединститутунун психолого-педагогика факультетин , институтту аяктагандан кийин Нина Николаевна Өзбек ССРинин Хорезм педагогикалык институтунун педагогика жана психология кафедрасында мугалимдик эмгек жолун баштаган жана эки жыл иштегенден кийин А. Герцен атындагы Ленинград педагогикалык институтунун психология кафедрасынын аспирантурасына өткөн , 1957- жылдан бери Бишкек шаарындагы жогорку окуу жайларда эмгектенет.
1958-жылы Ленинградда кандидаттык диссертациясын коргогон, ал кенже мектеп окуучуларынын адеп-ахлактык түшүнүктөрүн калыптандырууга арналган, ошентип Нина Николаевна республикадагы биринчи психология илимдеринин кандидаты болгон.
1992-жылы Орусиянын Билим берүү академиясынын Психология институтунда Нина Николаевна педагогикалык жана жаш курактык психология адистиги боюнча “Кыялдардын башында: балдардын аң-сезимин калыптандыруунун психологиялык механизмдери” деп аталган доктордук диссертациясын коргоп, Кыргыз Республикасындагы психология илимдеринин алгачкы доктору болгон.
Төмөнкү китептерди мындай иш-чаралардын жыйынтыгы катары атаса болот: “Этнопсихология: теория жана усулдар” , “Кыргызстандын этностук көп түрдүүлүгү” , ошондой эле “Этностук маданияттагы бала” аттуу тандалып алынган чыгармалардын жыйнагы .
Палагинанын изилдөөлөрүнүн жыйынтыктары мектепке чейинки мекемелер үчүн бүткүл союздук усулдук колдонмолордо пайдаланылган: “Эрте куракта балдар менен оюндар жана көнүгүүлөр” , “Мектепке бара элек балдардын оюну” ж.б.
Нина Николаевна көп жылдар бою СССР психологдорунун республикалык коомунун мүчөсү болгон, СССРдин психологдорунун съезддерине бир нече жолу делегат болуп шайланган, Эл аралык психология боюнча конференциялардын катышуучусу болгон.
Тыюу салынган дары-дармектерди колдонуудан баш тартуу, презервативди пайдалануу жана туура тамактануу, дайыма күч көнүгүүлөрүн жасап жүрүү менен сергек жашоодо жашоо менен дагы жугуштуу ооруларды алдын алууга болот.
Ар дайым колду жууп туруу, беткап тагынуу жана медициналык колкап кийүү сыяктуу ыкмалар жугуштуу оорулардын бир адамдан экинчи адамга өтүшүн, келечекте массалык түрдөгү инфекциялардын алдын алууга жардам берет.
Организмге антигендүү заттар — бактериялар, вирустар, алардын уулары, мите курттар киргенде организмдеги өзгөрүлгөн клеткалар жана организмге ткандар же органдар хирургиялык жол менен жамалганда аларга каршы заттарды — антителолорду пайда кылат.
Мисалы, адам кызылча, кептөөр, көк жөтөл, суу чечек жана башка оорулар менен ооругандан кийин, организм бул оорулардын козгогучтарына каршы өмүр бою туруктуу же узакка сакталган антитело иштеп чыгат.
Мисалы, теринин, былжыр челдин микробдорду өткөзбөй коргоосу, териден бөлүнүп чыккан суюктук , карын зилиндеги заттар микроорганизмдерге терс таасирин тийгизип, алардын денеге кирүүсүнө жана өсүшүнө тоскоол болот.
Вирустук жугуштуу оорулардан коргонууда организмдин вирустарга каршы атайын белок — интерферонду иштеп чыгышы, кан сары суусу, лимфа, ткань суюктугундагы белоктордун жана фагоциттик клеткалардын ролу да чоң.
Мунун натыйжасында жаңы төрөлгөн бала алгачкы 3—6 айларында балдардын кызылча, кептөөр, көк жөтөл, полиомиелит жана башка жугуштуу ооруларынын козгогучтарын кабыл алышпайт жана алар менен оорушпайт.
Пассивдүү Иммунитет ооруп айыккандардын, эмделгендердин канынан даярдалган атайын айрым оорулардын козгогучтарына каршы антителолору бар глобулиндерди же кан сары суусун организмге киргизип, жасалма пайда кылса да болот.
Бул дем алуучу бронхиолдор, альвеола жолчолору жана альвеола баштыкчалары сыртынан эң эле майда капиллярлар менен курчалып, дем алган абадагы кычкылтекти канга, ал эми кандагы көмүр кычкыл газын сыртка бөлүп чыгарат.
Ымыркайлар үчүн эмчек эмизүүнүн артыкчылыктары бар, анын ичинде кокустан ымыркайлардын өлүм синдрому жана интеллектти жогорулатуу, кулак инфекцияларынын орточо азаюу тобокелдиги, суук тийүү жана сасык тумоо балдар лейкемиясынын, диабеттин, астманын жана экземанын, тиштер менен болгон көйгөйлөрдүн бир аз төмөндөшү же чоңдордун семирүү тобокелдиги Ар бир тамактандыруу 30–45 мүнөт созулушу мүмкүн, сүт көбөйгөнчө бала “соруу-жутуу-дем алуу” схемасына үйрөнөт.
Эненин сүтүндө күчтүү антителолор жана антитоксиндер бар, бирок антисептикалык касиетке ээ эмес жана тукумсуздукка өбөлгө түзбөйт, СПИД сыяктуу ооруларга жана В тобундагы стрептококк сыяктуу ар кандай бактерияларга дуушар болушу мүмкүн.
Кайталанма келтеде организмге кирген козгогучтар борбордук нерв системасынын клеткаларында көбөйүп, улам канга өтүп турган учурда оорунун жаңы приступтары (эт ысып, баш катуу ооруйт жана башка ушул ооруга мүнөздүү белгилер) бир нече жолу кайталангандыгы байкалат.
Дене температурасы тез арада 39ка чейин же андан жогору болот, баш чыдатпай ооруйт, оорулуу алсызданат; муундар, айрыкча буттун муундары, булчуңдары сыздап ооруйт, ич өтүп, кусат, боор, көк боор чоңоёт, көп учурда сарык пайда болуп, мурундан кан кетет, оорулуу кан түкүрүүсү мүмкүн.
Эгерде резус-фактору жок кош бойлуу аялда түйүлдүк атасынын оң резус-факторун алса эненин канында резус-факторго каршы заттар пайда болуп, алар баланын тону аркылуу өтүп, түйүлдүктүн, кийин ымыркайдын канындагы эритроцитти бузат .
Эпидемияга каршы чаралар калктуу жерлерди таза суу менен камсыздоо, канализация жүргүзүү, тазалоо, тамак-аш азыктарын даярдоо, ташуу, сактоо жана сатууда санитариялык жана ветеринариялык көзөмөл жана башкалар жалпы алдын алуучу чараларды камтыйт; калктын жугуштуу ооруларга чалдыкпастыгын жогорулатуу чоң мааниге ээ .
Оорулуу болгон жерлерди дезинфекциялайт; оорулуу менен байланышкан адамдарга инкубациялык мезгил өткүчө медициналык байкоо (былжырлуу челдерди жана терини текшерүү, дененин температурасын өлчөө жана башкалар) жүргүзүлөт; ошондой эле оорулууну жана бактерия таратуучуларды аныктоо үчүн лабораториялык изилдөө жүргүзүлөт.
Мындай байкоо мезгилинде үй-бүлөдө балдардын жана чоңдордун саламаттыгына кылдат байкоо жүргүзүлүп, оорунун алгачкы белгиси билинер замат врачка кайрылуу, өздүк гигиена эрежелерин сактоо зарыл.
Эпидемиянын өөрчүшүнө алдын ала эмдөө каражаттарынын жоктугу, калктын жыш жайгашуусу, миграциясы , калк жашаган жерде тазалыктын жоктугу, согуш, табигый кырсыктар, ачкачылык жана башкалар түрткү берет.
Мындай убакта элдин турмуш деңгээлинин төмөндөшүнө байланыштуу жалпы санитария-гигиеналык абалы начарлап, мурунку сейрек кезигүүчү жугуштуу ооруга шарт түзгөндүктөн, эпидемияга айланат.
Эпидемияга даярдык өзүнө ооруларды эпидемиологиялык жактан көзөмөлдөө тутумунун болушун; ыкчам кызматтар бөлүмүнүн кызматкерлерин, айрыкча жергиликтүү ыкчам кызматтар бөлүмүнүн кызматкерлерин тез багыттоо жөндөмүн; ошондой эле саламаттыкты сактоо кызматкерлеринин коопсуздугуна жана ден соолугуна кепилдик берүүнүн мыйзамдуу ыкмасын камтыйт.
Мындай чаралар адатта социалдык/тулку-бойлук аралык, карым-катнашты катуу көзөмөлдөө, өзүн-өзү обочолонтуу үчүн сунуштар сыяктуу дары-дармексиз кийлигишүүнү жана тиешелүү жекече сактануу каражаттарын да (мисалы, бет кап, мээлей жана илдеттин жайылышына бөгөт болуучу заттык тоскоолдуктар) камтыйт.
Америкалык баяндамачы Майкл Герсондун 2015-жылдагы маалыматы боюнча, мындай өзгөчө кырдаалга жооп кылуу үчүн АКШнын аскер күчтөрү менен НАТОнун гана орошон мүмкүнчүлүгү бар.
Эпидемиянын чыгышын тескеген шарттар булганган суу сыяктуу инфекция жуккан тамак-аш азыктарын, илдеттерди таркаткычтар - келемиштер же чиркейлер сыяктуу кээ бир жаныбарлардын популяцияларынын көчүп-конуусун камтыйт.
Азыркы убакта хромосомалардын түзүлүшү, закон ченеми, клетканын кыйыр жана татаал бөлүнүүсүндө, ошондой эле уруктануу убагында хромосомалардын аракети бардык тирүү организмдерде бирдей экендиги аныкталган.
А. Ысык-Көлдүн чыгыш жээги, Тескей Ала-Тоонун түндүк жана түштүк капталы, Жети-Өгүздүн сыртына, Сары-Жаз суусунун алабынын түндүк жана түштүк бөлүктөрүнө саякат жасаган.
Бул чакан үзүндүнүн мазмуну мындай: Манас менен Чубак алты ай жол жүрүп жетүүчү Бээжинге жөнөр алдында 80 жигит кошчу алып, өзүнүн аргын, ногой калкы менен учурашып турганда алардын аман-эсен келишин тилеп журту чуулдап коштошуп узатат.
Жортуулга даярданып жүрүп, уулун эсинен чыгарган Манас Семетейди колуна көтөрүп, эркелетип, аны эрезеге жеткирип чоңойтпой каларына арман кылат: «Аманат жанга өлүм ак, Ажалым жетсе өлөрмүн Кош эми балам, аман бол», — деп коштошот.
Дарвинден кийин Эволюциялык окуунун теориялык негизин өнүктүрүүдө орус окумуштуулары В. Ошондой Ковалевский, И. М. Мечников, О. А. Ковалевский, А. Н. Северцов, И. И. Шмальгаузен салым кошкон.
15—18-кылымда географиялык ачылыштарга байланыштуу өсүмдүк жана жаныбарлардын көп түрдүүлүгү жөнүндө маалыматтар чогулуп, натыйжада систематика жана салыштырма анатомиянын калыптанышына көмөк болду.
Табияттын мыйзамдарын материалисттик жактан түшүнүүдө франциялык материалисттер Ж. Ламетри, Д. Дидро, К. Гельвеций, орус илимпоздору М. В. Ломоносов, А. Н. Радищев чоң салым кошкон.
Мисалы, вирустардын бактериялардын жана башкалар микроорганизмдердин популяциясын генетикалык жактан изилдөөлөрдө антибиотиктер менен сульфаниламиддердин таасиринен бул формалардын тез өзгөрүшү жана ал дарыларга туруктуу штаммдардын пайда болушу байкалган.
Эволюциялык окуу ошондой эволюцияга багыт берүүчү факторлордун жана организмдердин айрым топтору менен бүткүл органикалык дүйнөнүн тарыхый өөрчүшүнүн , ошондой эле организмдин жеке өөрчүү закон ченемин изилдейт.
Дарылоодо тазалоочу клизма жасалат, сульфаниламиддер, антибиотиктер, спазмга каршы, куруштуруучу жана башкалар заттар пайдаланылат, ошондой эле таттуу салынбаган, коюу чайды көп берүү сунуш кылынат.
Өнөкөт энтерит адам көбүнчө иретсиз тамактануудан (тамактануу режимин такай бузуудан, өткүр тамак-аш жана спирт ичимдиктерин көп ичүүдөн), гельминтоздордон, лямблиоздон жана өндүрүштүк уу заттар организмге көпкө таасир этүүдөн, дарыны көп ичүүдөн, ичегидеги айрым ферменттердин синтезделиши бузулган тубаса оорулардан жана башкалар болот.
Биографиялык циклдештирүү — чыгарманын ар кыл окуяларынын башкы каармандын өмүр жолунун айланасына топтоштурулуп , ал аркылуу өз ара тыгыз байланышта болуп, бир бүтүн чыгарма катары көрүнүшү.
Абдылдаев «байыркы элдердин эпикалык салты болуп келген ар түрдүү тематикадагы баатырдык жомоктор эволюциялык өнүгүүнүн белгилүү учурунда зарыл процесс катарында эпикалык циклизация принцибинде курулуп, «Манас» эпопеясынын жаралышын камсыз кылгандыгын» белгилейт.
Түрк-моңгол элдериндеги эпикалык салттардын өнүгүшүнүн алгачкы мезгилине мүнөздүү поэтикалык системанын структурасында эпикалык баатырлардын өмүр баяны эки бөлүктөн: туулгандан үйлөнгөнгө чейинки башынан кечирген окуялардан жана баатырдык иштерин сүрөттөөдөн турат.
Манас эпосунда сакталып калган көөнө белгилер анын алгачкы поэтикалык системасынын түзүлүшүн төмөнкүчө элестетүүгө мүмкүндүк берет: эпикалык Манастын төрөлүшү, ат коюлушу жөнүндөгү салттык сюжеттердин системасы, баатырдык үйлөнүшү жана мифтик жандыктар менен күрөшүп, жеңиши.
Манас эпосунун эпикалык цикли жөн гана эпикалык окуялардын жыйындысы болбостон, кыргыз элинин тарыхынын урунттуу бир кырдаалында ошол учурдагы негизги идеологиялык — эстетикалык талапка ылайык жаралган мыйзам ченемдүү кубулуш.
Орто Азия элдеринин орток эпикалык салттарынан болгон «Огуз-наме», «Коркут атанын китеби», «Көр уулу» сыяктуу чыгармалар да поэтикалык түзүлүштөрү боюнча Манас эпосу менен бирдей жалпылыкта турушат.
Мындай типтеги баатырдык эпосторго генеалогиялык циклдештирүү принцибинде өнүгүү да мүнөздүү (Манас, анын уулу Семетей, небереси Сейтек жөнүндө чыгармалар, өзбектердеги Алпамыш, анын уулу Ядгар жөнүндө, Көруулунун асыранды уулдары Аваз менен Хасан, неберелери Нурали, Равшан жөнүндөгү элдик поэмалар жана башкалар).
Манастын түшүн жоруп өзүнө теңдеш эр жүрөк баатыр Алмамбет келээрин айткандыгы үчүн той берилип, ошол тойдо өткүр чечен Абдылдага Ажы бий наам берилет да чоролор арасында А. аталып кетет:
Катышуучулардын күч жана техникалык жактан даярдыгынын жетишсиздиги, топтун туура эмес тандалышы, маршруттун татаалдыгын эске албагандык, буюм, кийим, тамак-аштын сапатынын начарлыгы жана жетишсиздиги, врачтык көз салуунун жоктугу түрдүү кырсыктардын себеби болушу мүмкүн.
Ит, мышык жугузган оорудан сактануу үчүн аларды багуунун санитария-гигиеналык эрежелерин (итти бош койбой байлап, ордун убагы менен тазалап, үйдө багылган иттерди жуунтуп, жүнүн тарап, сейилдегенден кийин таманын тазалап, жүнүндө мите курттар пайда болсо, кашынып, тытынса атайын эмульсиялар менен жуунтуу) так сактоо зарыл.
Эмчектеги балдар галактозаны эне сүтү аркылуу гана алат, анын сиңирилиши бузулса жаш баланын өсүшү, акыл-эси начарлап, салмагы төмөндөп, боору чоңоёт, көз оорусуна чалдыгышы мүмкүн.
Ал боор менен булчуң эт клеткаларында көбүрөөк , өсүмдүктүн кургатылган жалбырактары менен уруктарында, мөмөсүндө, мисалы, күрүчтө, картошкада, жүгөрүдө 90%ке чейин болору далилденген.
Аларды төмөндөгүдөй түшүнүүгө болот, мисалы: жырткыч айбандардын жашоосву үчүн чөп менен азыктануучулардын, ал эми чөп менен азыктануучулар үчүн өсүмдүктүн, ал эми өсүмдүк үчүн СО2 жана күн нурунун болушунун натыйжасында фотосинтез жүрүп орг.
Ар бир тирүү организм үзгүлтүктүү, анткени, ар бир организм мүчөлөрдөн жаралган, алар клеткалардан, бирок, ар бир мүчө өзүнчө бир бүтүн катарында кызмат аткарат, же болбосо ар бир клеткадан жаралган организм кызматын бирдиктүү аткарат.