polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Биринчи дүйнөлүк согуш учурунда орус өкмөтү жергиликтүү калкты аскерге чакырбаганы үчүн 1, 84 сом атайын салык салып, андан тышкары «өз эрки менен фронтко жардам» берүүгө мажбурлап, мал -мүлктөрүн тартып алып турган.
25-июнда падыша Николай «согушуп жаткан армия үчүн коргонуу жана аскер байланышын жөндөө жумуштары» үчүн жергиликтүү калктан 19дан 43 жашка чейинки эркек адамдарды фронттогу кара жумушка алуу тууралуу буйрукка кол койгон.
Жер-жерлерде кагылышуулар күчөп, 4-июлда Хожент шаарындагы жыйында 5 киши менен Жизак уездинин башчысы, 8-июлда Кокон шаарында 2 болуш башчысы өлүп, 9-июлда Анжиян шаарында чогулгандарга каршы ок атылып, 3 киши өлүп, 22 киши жарат алса, 10-июлда Маргалаңдагы митингде 1 болуш башчысы жана 6 киши өлгөн.
Орто Азиядагы улуттук-боштондук көтөрүлүшү Закаспий облуснда курч мүнөздө жүрүп, ал жакка орус өкмөтү 18 замбирек, 13 пулемёт менен куралданган 5 батальон жөө аскер жана генерал Нарбуттун кошумча күчүн жиберип, жалпы саны 10 миңден ашкан орус аскери 31.
14-августта бул тарапка аскер губернатору кошумча күч катары Анжиян жана Ташкент шаарынан артиллерия менен куралданган 16 рота жиберип, көтөрүлүштү аёосуз басууну, анын жетекчилерин колго түшүрүп, башкаларга сабак болсун үчүн оор жаза колдонууну буюрган.
Жети-Суу облусндагы жазалоо ишине жалпысынан 16 замбирек, 47 пулемёт менен куралданган 35 рота жөө аскер, 24 казак-орус жүздүгү, 240 атчан чалгынчы катышып, орус-герман фронтунан кошумча 7-Оренбург жана 9-Сибирь казак-орус полку чакырылган.
Орто Азиядагы улуттук-боштондук көтөрүлүшү учурунда ондогон айыл-кыштак орду-түбү менен жок кылынып, Түркстан крайынан 123 миң адам фронттогу кара жумушка жөнөтүлгөн жана 347 киши өлүм жазасына тартылып, 587 киши сүргүнгө айдалып, 129 киши камакка алынган.
Орто Азиядагы улуттук-боштондук көтөрүлүшү кээ бир жерлерде Февраль революциясына чейин созулуп, бул кыймыл Орто Азиядан тышкары (Хива жана Бухара хандыгы менен Памирдеги болуштуктар мобилизациялоодон бошотулгандыктан абал тынч болгон), Волга жээгин жана Алтайды кучагына алган.
Бир тукумдуу эгиздерде ткань сыйышпастыгы болбойт, анткени алардын антигенинин составы бирдей, ал эми энеата менен баланын антигени айырмаланат, бирок ал чоочун кишиге салыштырганда аз өзгөчөлөнөт.
Илимде клетканын түзүлүшүндөгү маанилүү бөлүкчөлөр бөлүнүшү, жыныс процессинин маңызы, тукум куугучтук али түшүнүксүз учурда И. Г. Менделдин өтө так тажрыйбага таянган, математикалык жана терең логикалык анализденген зор эмгеги өзүнүн доорунан алда канча озуп кетип, замандаштарына түшүнүксүз болгон жана бааланган эмес.
20-кылымда микроскоптук изилдөөнүн жетишкендиктеринин негизинде клетканын түзүлүшү, жыныс клеткаларынын пайда болуу мыйзам ченеми, клетка ядросундагы, өзгөчө түзүм — хромосома , клетканын бөлүнүшү аныкталган.
совет окумуштуу С. С. Четвериков табигый шартта пайда болуп жана И. Г. Менделдин мыйзам ченеми боюнча тукум кууган мутация табигый тандоонун негизги материалы болорун далилдеп, генетика менен эволюциялык окуунун өөрчүшүндө чоң салым кошкон.
Мына ошентип, көйгөйлүү жагдай менен көйгөй бири-биринен айырмаланат: ар кандай эле көйгөйлүү жагдайда көйгөй боло бербейт, тескерисинче, ар кандай көйгөйдө көйгөйлүү жагдай сөзсүз болот.
Окутуу тажрыйбасында мугалимдин берген суроолору көп учурда өздөрүнүн мазмуну боюнча окуучуларга түшүнүктүү болуп, алар үчүн кандайдыр бир кыйынчылыкты түзөт, бирок ал суроолорго издеп жооп табуу окуучулардын колунан келбейт.
Эгерде бул суроо басым түшүнүгү жөнүндөгү тиешелүү тема өтүлө электе коюлса, анда ал суроо өзүнүн мазмуну боюнча окуучуларга түшүнүктүү болуп турганы менен алар үчүн проблемалык жагдай гана болот, бирок көйгөй боло албайт, анткени окуучуларда ал суроону чечүүгө керектүү каражаттар азырынча жок, ошондуктан окуучуларга ал суроонун жообун азырынча мугалим өзү түшүндүрүп берет.
Эгерде ошол эле суроо окуучуларга басым түшүнүгү жөнүндөгү тиешелүү тема өтүлгөндөн кийин берилсе, анда проблемалуу жагдайды ичине камтыган ал суроону окуучулар өздөрү чечиши мүмкүн, демек ошол эле суроо алар үчүн көйгөй болуп эсептелет.
Көйгөй – адамда болгон зарыл каражаттардын (белгилүү даражадагы билим, тажрыйбалык ыкма, изденип эмгектенүүнүн тажрыйбасы) негизинде чыгаруу үчүн адам тарабынан кабыл алынган проблемалуу жагдай.
Мына ушул каражаттардын негизинде гана адам айлана-чөйрөдөгү кубулуштарды жана законченемдүүлүктөрдү туюнуп-билүү процессинде келип чыгуучу көйгөйлүү жагдайды чече алат (кыйынчылыктан чыгуунун буга чейин белгисиз болгон жолун издеп таба алат).
Көйгөй – бул, бир жагынан алганда, окуучунун билиминен келип чыгуучу жана ага таянуучу, экинчи жагынан алганда, окуучунун билиминин анча толук эместигин, үйрөнүлүүчү объект жөнүндөгү анын билимин толуктоо үчүн андан аркы изденүүлөрдү жүргүзүү зарыл экендигин көрсөтүүчү суроо болот.
Өз китептеринде жана радиодо берилген сөздөрүндө жаш интеллектуалдар 1968-жылдын май айындагы «жаштар революциясынын» мурдагы активисттери (А. Глюксман, Б. А. Леви, Ж. П. Долле, К. Жамбе, Г. Лярдро ж. б.) «революциячыл мифтерден» көңүлдөрү калгандыгын айтып чыгышкан.
Мурда алар Маркстын, Мао-Цздун жана Маркузенин идеялары менен ураандарын кандай жогору тутушса, эми алар революциячык окуулардын «күрөшчүл кретинизминен» ошончолук түрдө баш тартып, «Маркс өлдү», «Марксизм эл үчүн баш айланткан апийим» жана башка ураандарды көтөрө башташкан.
Алар классикалык европалык философиядагы жаратылыштын, коомдун, ой жүгүртүүнүн объективдүү мыйзамдарын таанып билүү жана «дүйнөнү акыл-эстүү негизде өзгөртүп түзүү» тууралуу фундаменталдуу абалдар сыяктуу революциячыл теориялардын философиялык негиздерин сынга алышкан.
«Мырза ойчулдар» деп аталган китепте Глюксман немец философиясындагы адамга эбегейсиз зор эркиндикти берүүнү убада кылуу менен аны зарылчылыктын, мыйзамдын жана мамлекеттин «кыңк» этпес кулуна айланткан Фихте,
Классикалык философияны радикалдуу мүнөздө сындоо менн Жаңы философтор постклассикалык ой жүгүртүүнүн негизги тенденцияларын, өзгөчө феномонологиянын, структурализмдин жана психоанализдин методдорун андан ары өнүктүрүшкөн.
Анткени, ал бул китептерден «өз маңызы боюнча атеисттик окуу» болуп саналган бүтүндөй метафизиканы, бүтүндөй классикалык философияны «радикалдуу түрдө деструкциялап», диний окууга кайрадан кайрылуунун мүмкүнчүлүгүн көргөн.
80-жылдардын аягында көптөгөн Жаңы Философтор теориялык иштен четтеп кеткени менен алар тарабынан жасалган Франциядагы интеллектуалдык төңкөрүш, алардын солчул идеялары университеттин жаштары менен профессураны жандандырып, европалык континенттин рухий турмушуна зор таасир тийгизген.
Материалдык жана амазонкалык мотивдердин , өзүнүн кесилген башын көтөрүп жүрүү мотиви, кайып болуп кетүү жана баша сыяктуу архаикалык социадык институттун жана байыркы каада-салттын чагылышы “Гүлаакы” поэманын башатын аныктоо менен чыгарма ошол доордогу этникалык чөйрөдө пайда болгон деп айтууга толук негиз бар.
КРУИАсынын Манастаануу жана көркөм маданияттын улуттук борборунун Кол жазмалар фондунда “Гүлгаакы”, “Шамашрап дубана Гүлгаакы кызды алганы”, “Дубана Машрап”, “Гүлгаакы”, “Шамашрап-Гүлгаакы” деген кол жазмалар сакталып турат.
Булчуңдар, муундар жана тери менен борбордук нерв системасын байланыштырып турган нервдер — четки, ал эми жүрөктүн булчуңдарын, дем алуу жана дем чыгарууну, бездердин ишин башкаруучу нервдер вегетатив нервдери деп аталат.
Мындай оору эне жана бала үчүн зыяндуу: энеде өпкө күпчөгү жана мээге кан куюлуу мүмкүн, бала болсо зат алмашуунун продуктулары менен ууланып, кычкылтектин жетишсиздигинен өлөт.
Экосистеманын гомеостазы, гомеостазис - биологиялык системанын ар кандай өзгөрүүгө карата туруктуулук жана курамдын же башка касиеттин салыштырмалуу динамикалык туруктуулугун сактоого болгон жөндөмдүүлүгү.
Тузсуз сууга жана кургактыкта жашоого өткөн жаныбарлар үчүн ошондой эле тузсуз суудан деңизге миграция жасоочу омурткалууларда организмдин ички осмостук активдүү заттардын концентрациясынын туруктуулугун камсыз кылуучу осмостук жөнгө салуу механизми калыптанган.
эндокриндик ички секреция бездерге эффектордук органдардын өрчүү даражасына симпаттык нерв системасына тийгизген таасири абдан чоң артериалык басымдын оптималдуу деңгээлин камсыз кылуучу система, татаал гомеостаздык система болуп эсептелет.
Кан басымынын өзгөрүүсү кан тамырлардын барорецептору менен кабыл алынып, сигнал кан тамырлуу борборго берилип, абалдын өзгөрүүсү кан тамырлардын тонусунун жана жүрөк ишинин өзгөрүүсүнө алып келип, бир эле учурда нейрогумордук жөнгө салуу системасын камтып жана кан басымы нормага түшүп, кайра артка кайтуучу байланышы менен чынжыр реакциясынын принциби б-ча жөнгө салынат.
Биринчиден сырткы чөйрөдөн клеткага келген сиңимдүү иондордун жана суунун клеткага келишин, ошондой эле клеткадагы ашыкча иондордун Н+, +,Са+ бөлүнүп чыгышын, экинчиден вакуолдо запастык заттар ашыкча болгон учурда вакуолдон запастык субстраттардын протоплазмага келишин жөнгө салып турат.
Транспорттук иммобилизиция кырсык болгон жерде жапа чеккен кишини ооруканага жеткиргенге чейин кошумча майыпка учуратпоо максатында жасалат; негизинен сөөк сынганда травмалык шоктон сактайт, чоң жараат, жарааты бар сыныктарда инфекциянын тез тарашына тоскоолдук кылат.
Бут-кол кокустукка учураганда көп узартпай тезинен шакшакты кийимдин үстүнө коюп таңуу зарыл, себеби кийимди чечкенде кошумча травмага учурайт; шакшактоодон мурда шакшакка кебез же жумшак ткандарды төшөө; ал эми дененин жылаңач бөлүгүн шакшактоодон мурда жарааттын тегерегин тазалап, сөөк урчуктарына кебез же жумшак чүпүрөк коюу сунуш кылынат; керек учурда кан токтотуучу буугучтар менен таңылат, буугуч менен байланган мезгилин кагазга жазып кыстарып коюу керек.
Табигый кырсыктар — капысынан болуп, адам баласынын аракетине баш ийбеген табияттын алаамат кубулуштары (жер титирөө, суу каптоо, цунами, жанар тоонун атылышы, сел, көчкү, катуу бороон же куюн пайда кылуучу циклондор, токойдон жана чым көңдөн чыккан өрт, кар жана жер көчкү жана башкалар).
Өндүрүштө иштегендер муктажсыз урандыларды аралап жүрүүгө, ураган имараттарга жана курулуштарга кирүүгө, коопсуздандыруучу каражатсыз бийиктикте иштөөгө, турак жайлардагы газдын чыгышын күйгүзүп текшерүүгө, электр зымын жана ага тийип калган металл буюмдарын резина кол капсыз кармоого тыюу салынат.
Табигый кырсыктардын бир нече кыйраткыч күчү бир маалда жүрсө имараттар гана талкаланбастан, жээкке жакын тилкени суу каптап, электр өткөргүч зымдардын бири бирине тийишинен өрт чыгып, уу заттардын чыгышынан адамдар ууланышы мүмкүн жана башкалар Өрт учурунда адамдар күйүктөн жана травмадан тышкары ууланышы да мүмкүн.
Суу ташкыны — кар, мөңгү тез эрип, дарыя суусу кирип, көлмөлөрдүн деңгээлинин көтөрүлүшүнөн, ошондой эле нөшөрлөгөн жаан-чачында, дарыя нуктарын муз агындылары бөгөп калышынан жер бетин убактылуу суу каптап, кыян жүрүү.
Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталдарында , Фергана өрөөнүн курчаган тоолордун капталдарында (айрыкча Базар-Коргон, Сузак, Совет жана башкалар райондордун аймактарында) сел көп жүрүп, чарбага зыян келтирүүдө.
Суу каптоодо сууга чөгүү, кол-бут жана тулку жабыркоо, өпкөнүн сезгениши, үшүккө алдыруу, өнөкөт оорулардын кармашы, жүрөк-кан тамыр, нерв-психикалык жана жугуштуу оорулар жана башкалар күчөйт.
СССРдин суу ташкыны жүргөн аймактарында республикалардын Министрлер Советинин жана Эл депутаттар советтеринин аткаруу комитеттеринин чечимдери боюнча жыл сайын суу ташкынына каршы атайын комиссиялар түзүлүп, алар суу ташкынынан элди, калктуу пункттарды, эл чарба тармактарын сактап калуу чараларын иштеп чыгат.
Тропиктик циклон эң коркунучтуу, анткени ал өзү менен кошо бороон- чапкындуу катуу шамалды (анын күчү Бофорот шкаласы боюнча 9—12 баллга, ылдамдыгы 70 м/сек жетет), жаан-чачындуу добул алып келет.
Кыргызстанда табигый кырсыктардан жапа чеккендерге медициналык жардам берүү, аларды эвакуациялоо жана дарылоо чараларын мамлекет уюштуруп, материалдык жактан камсыз кылат; ал саламаттык сактоонун каражаттары аркылуу ишке ашырылат.
Тез куткаруу, калыбына келтирүүчү иштерге жетекчилик кылуу, табигый кырсыктар болгон аймакта калктын жашоо турмушун жана аракетин калыбына келтирүү боюнча кеңири укук берилген өкмөттүк комиссия түзүлөт.
Тез куткарып, калыбына келтирүү иштеринин системасындагы медициналык куткаруу кызматы адатта Табигый кырсыктардын очогуна чалгын жасоо, жапа чеккен адамдарды издеп таап куткаруу, аларга биринчи медициналык жардам көрсөтүп, дарылоочу мекемелерге жөнөтүү, санитариялык кароодон өткөрүү, дарылоо чараларын камтыйт.
Медициналык куткаруу иштерине табигый кырсыктардын очогундагы эмгекке жарамдуу адамдар, граждандык коргонуунун курамдары, жапа чеккен аймактардагы инженердик каражаттар, зарыл убакта Аскер күчтөрүнүн бөлүкчөлөрү жана бөлүктөрү, өлкөнүн башка райондорундагы түрдүү уюмдар тартылат.
Жапа чеккендер алгачкы медициналык жардамды алгандан кийин жараатынын оордугуна же жеңилдигине карабай жакынкы дарылоочу мекемеге же Граждандык коргонуунун медициналык кызматы уюштурган кырсык болгон жердеги алгачкы медициналык жардам берүүчү отрядга жөнөтүлүшү зарыл.
Жапа чеккендерди куткаруу боюнча иш жүрүп жаткан райондон анча алыс эмес жайгашкан алгачкы медициналык жардам берүүчү отряддарга жана сакталып калган дарылоочу мекемелерде жапа чеккендерди кабыл алуу жана медициналык ылгоо жумуштары жүргүзүлүп, анда алгачкы врачтык жардам берилет, оорулуулар менен психикасы жапа чеккендер өзүнчө бөлүнүп жаткырылып, дарылоочу мекемелерге жиберүүгө кам көрүлөт.
Ошондуктан ал жерде медициналык жардамдан сырткары саламаттык сактоонун жергиликтүү органдары жана граждандык коргонуунун медициналык кызматынын курамдары жүргүзгөн эпидемияга каршы жана санитария-гигиеналык чаралардын да мааниси зор.
Визуалдык байкоо, космостон сүрөткө тартуу, температуралык, аба ырайынын, географиялык жана башкалар шарттарды эске алууну, алардын коэффициенттерин жалпылоонун негизинде чыгарылган комплекстүү көрсөткүчтөр боюнча токойдон чыккан өрттү алдын ала айтуу кеңири колдонулууда.
Массаж жүрөк-кан тамыр системасынын ишин жакшыртат; капиллярлар кеңейип укалаган жердеги ткандардын гана эмес, андан алыс жайгашкан ткандардын кан менен жакшы камсыз болушуна мүмкүнчүлүк берет; артерия жана вена канынын жүрүшүн жеңилдетет.
Өздүк гигиенаны жана жыныс гигиенасын жакшы сактабаганда, жатын кынына түрдүү оору козгоочу микроорганизмдер жана мите козу карындар түшкөндө, кынга бөтөн нерсе киргенде, аборттон жана төрөттөн кын жабыркаганда, энтеробиоздо болот.
Ошондой эле жатын кынын көп жуу, бойго болтурбоо үчүн химиялык заттарды көпкө колдонуу, жатындый түшүшүндө жатын шакекчесин көпкө тагынуу жана башка түрткү болушу мүмкү кольпиттин пайда болушуна климактерий мезгилинде энелик бездин функциясынын начарлашы таасир этет.
Жогорку сорттогу бышырылган колбасаны, чочко этин 72 саат, сосискалар, 1-, 2-, 3-сорттогу бышырылган колбаса, 1-, 2-сорттогу тоңдурулган эт жана ич эттен, кандан жасалган колбаса 48 саат, 3-сорттогу зельц жана ич эттен, кандан жасалган колбаса 12 сааттан ашык сакталбайт.
Даяр тамак-ашты сактоодо алар сакталган жайды таза кармоо, бышкан же бышырбай желчү тамак-ашты чийки же кир продуктуларга (жашылча жана башкаларды тийгизбей сактоо жана башкалар санитария-гигиеналык талаптарды так аткаруу керек.
Жашылча, мөмө-жемиштерди узакка жана ишеничтүү сактоонун бирден бир жолу аларды консервалоо (туздоо, маринаддоо, ачытуу, кургатуу, кант менен консервалоо, стерилдөө жана башкалар) эсептелет.
Чийки жаңы сүт 36 сааттан ашпаган убакыт, бышырылган сүт 3 суткага чейин, кычкыл сүт азыктары 36 саатка чейин, каймак 3 суткага чейин, быштак 36 саат, полимер плёнкага оролгон таттуу быштак 48 саатка чейин сакталат.
Семирүүнүн биринчи жана экинчи даражасында эмгекке жарамдуулук жана жашоо активдүүлүгү анча бузулбайт, бирок ал акырындык менен билинбей кийинкисине өтүп кетиши мүмкүн экенин унутпоо зарыл.
Ошондуктан, кыймыл-аракеттин аздыгы Семирүүнүн негизги фактору болуп эсептелет, ошондой эле тамакты өз убагында ичпей, оңой сиңүүчү, углеводдорго бай, айрыкча канттуу кондитердик тамак-аш, таттууну жана мал майын, ак май, майлуу эт көп жегенден да болот.
18-кылымдын аягында 19-кылымдын башында көп сандаган экспедициялык чыгуулар менен эквотордук Африканын, Түштүк Американын, Азиянын флора жана фауналарын изилдөөлөрдүн натыйжасында жана ошол мезгилдин табият таануучулары А. Гумбольдт, А. Уоллес, Ф. Склеттер жүргүзгөн иштер менен Б-нын алгачкы негизги бөлүмдөрү калыптана баштаган.
ар кандай түрлөрдүн таркалуу областтарын аныктап, алардын ареалда жайгашуу өзгөчөлүктөрүн окуп үйрөнүү жана анын негизинде алардын кадастрдык, картасын жана сөздүгүн түзүп жатат.
Жаныбар менен өсүмдүктөрдүн көп сандаган ареалдарын салыштыруу жана алардын чектеринин бири-бири менен чектешкен жерлерин аныктоо менен биоталардын бөлүмдөрүнүн негизинде жана негизги биомдордун бөлүштүрүлүш мүнөзүнүн негизинде Б-лык райондоштуруунун комплекстик схемасы түзүлүүдө.
Б-лык теориянын негизи өсүмдүк жана жаныбар ресурстарын сарамжал пайдалануу жана коргоо, маданий фитоцитоздорду түзүү, жаныбарлар менен өсүмдүктөрдү байырлаштыруу б-ча иш жүргүзүү жана ар кандай жугуштуу ооруларды козгогучтар жана таратуучулар менен күрөшүү болуп саналат.
Жаңы бөлүкчөлөрдү пайда кылуу менен клетканы эритүүчү вируленттүү бактериофаг, клеткага адсорбцияланып, бирок аны эритпей клеткада калуучу лизогендүү бактериофаг болуп бөлүнөт.
Транспорт кырсыктарынан оор жабыркаганда, электр тогу урганда, чагылган тийгенде, күн өткөндө, ууланганда жана сууга чөккөндө, ошондой эле катуу ооруларда, төрөттө жана башка учурларда медициналык тез жардам чакырылат.
Жараатта биринчи жардам көрсөтүү үчүн биринчиден жарааттын жогору жагын катуу таңып, андан кийин сөзсүз хирург жардам көрсөтүү үчүн жакынкы медициналык мекемеге жеткирип, селеймеге жана кутурмага каршы эмдөө жасалат.
Мисалы, сөөктүн ачык сыныгында тез жана туура таңып жана шакшактоо түрдүү кабылдоолордон , оорулуу эстен танып калган да капталынан жаткыруу, кекиртек менен бронхко кусунду жана кан кирип тумчугуп калуудан сактайт.
Биринчи жардам — кырсыкка учураганда, капысынан кармаган ооруларда кырсык болгон жерге медициналык кызматкер келгенче же дарылоо мекемесине жеткиргенче кишинин өмүрүн сактоо максатында токтоосуз көрүлүүчү жардам.
Жабыркоонун мүнөзүнө жараша биричи жардам көрсөтүү (кар.: Сөөктүн муундан чыгышы, Сыныктар, Уулануу, Эстен тануу, Жара, Жараат, Күйүк, Үшүк алуу, Сууга чөгүү).
Оорулуунун башы катуу ооруп, уйкусу качат, алы кетет, бети шишимик тартып, тамылжыйт, көздөрү жалтырап, деми кысылып, эриндери кызарат, денеси жанчылгандай болуп ооруйт, жүрөгү тез-тез согот.
9—11 күн өткөндөн кийин акырындап оорулуунун абалы оңолуп, температурасы төмөндөйт, эсине келет, оорусу басаңдап, тамакка табити тартып, көңүлү ачылат, бирок оорулуунун толук сакаюусу көпкө созулат.
18-кылымдын аягында машина өндүрүшүнүн пайда болушу алдыда болуп өткөн математиктердин, механиктердин, физиктердин, ойлоп табуучулардын, чебер колдуулардын чоң армиясынын илимий техникалык чыгармачылыгы тарабынан даярдалган.
Илимий изилдөө ишмердигинин теориялык чечимин техникалык ишке ашыруусуна чейин жеткирүүгө чакырылган изилдөө тизмеги келип чыгат, колдонмо изилдөө, тажрыйба конструктордук иштеп чыгуу өндүрүштүк изилдөө.
Техникалык прогрессти ыкчамдатуга түз же кыйыр түрдө коомдук илимдердин көп багыттары таасирин тийгизет; экономиканы жана өндүрүштү уюштуруу, экономикалык жана социалдык процесстерди илимий башкаруу, өндүрүштүк эстетика, техникалык өндүрүштүн психологиясы жана логикасы прогноздоодон конкреттүү социалдык изилдөөлөрү.
Жаңы илимий багыттар ачылыштар артынан бүтүндөй өндүрүш тармактары келип чыгат: радиоэлектроника, атомдук энергетика, синтетикалык материалдар химиясы, ЭЭМ өндүрүшү жана башка илим техниканын үзгүлтүксүз түрдө техниканы революциялаштырган күч болуп калат.
Азыркы Илимий техникалык прогресстердин мүнөздүү белгиси ал өндүрүштү гана эмес, коомдун жашоо ишмердигинин көптөгөн жактарын да камтыйт: айыл-чарба, транспорт, байланыш, медицина, билим берүү, турмуш-тиричилик сферасы.
Таптык коомдо илим менен техника негизинен үстөмдүк кылуучу таптын кызыкчылыгын көздөп, көбүнчө адамды көрө албоочулук милитаристтик максат менен рухий прогрестин регрессии менен адамдагы инсандыктын жан-дүйнөнүн бүлүнүшү менен коштолот.
Тапсыз коомдо Илимий техникалык прогресс бүткүл элдин кызыкчылыгын, илим менен техниканын өнүгүшү экономикалык жана социалдык маселелерди чечүүнү, адамды ар тараптуу жана гармониялуу өнүгүшүн камсыз кылат.
Ал ооруларга катуу кармаган аппендицит, карындын же 12 эли ичегинин жарасы тешилгенде, ичегинин өткөөл сүздүгү, ич көңдөйүнө кан куюлуу , катуу кармаган панкреотит жана башкалар кирет.
Ички органдардын функциялары бузулганда оорууну сезүү бул бузулууларга жараша болбойт: ичегинин иштеши бир аз эле бузулса ич катуу ооруйт, мээнин, кандын, бөйрөктүн орчундуу бузулууларында эч кандай ооруу сезилбейт.
Организм дүүлүктүргүчтөргө оорутуучу бир кыйла өзгөрүүлөр менен жооп берет (мисалы, кан тамырлар ичкерип, кан басымы жогорулап, кандын уюшу күчөп. кандагы канттын өлчөмү көбөйөт).
«Баралына келтирүү», «баралга жеткирүү» деген түшүнүктөр, төгөрөгү төп, жигит катары жетилдирүү деген маанини билдирип, көбүнчө уул балдарды тарбиялоо, өстүрүү жараянын мүнөздөйт.
Кыргыз фольклорундагы «санат», «насыят», «терме», «нуска», «үлгү», «үгүт» ырлары да генезиси, элдин түшүнүгүндөгү колдонулуп келинген ар кандай семантикалык мааниси жагынан, элдик тарбия, таалим деген термин менен тамырлаш.
Бирок, элдин рухий турмушундагы динамикалык жараяндардан улам айрымдары архапкага айланып кетсе, айрымдары таалим-тарбия ишинин айрым бир курамчасын гана сыпаттаган көмөкчү түшүнүктөр катары гана кабылданып калгандыгын байкоого болот.
Мында, баарыдан мурда, тарбиялоо деген башка тилден кирген сөздүн маңыз-мазмуну улам тереңдеп, улам кеңейип улам байып, олтуруп нагыз улуттук түр-түспөлгө ээ болгонун эске алуу зарыл.
«Ак жоолук делбир» түшүнүгү төмөнкүчө чечмеленет: «Мындай аял сымбаттуу келет. Күйөөсүнүн кенедей да көңүлүн калтырбайт. Жоро-жолдоштору дайыма келип турат. Аларды сүйлөгөн сөзү, кылган кылыгы менен ыраазы кылат. Үйүн таза кармайт. Балдарын куурчактай кылып кийиндирет. Маңдайы жарык болот».
Ал эми «Жабуулуу кара инген» үй турмушунда бардык түйшүктү мойнуна алган, уздугу, чеберчилиги менен айырмаланган, ушак-айыңга кошулбаган, ашыкча кеп-сөзү жок, көтөрүмдүү, көпчүлүктүн ишине активдүү катышкан аял.
Каражаттары (өрнөк, түшүндүрүү, ынандыруу, ишеним, бата, өтүнүч, кеңеш, ишаарат, алкыш, какшык, зекүү, эскертүү, көндүрүү, тыюу, коркутуу, дем берүү ж. б.).
Элдик педагогиканын кенч казыналары, булактары (уламыш, болумуштар, дастандар, жомоктор, макал-лакап, табышмактар, элдик ырлар, колдонмо-жасалма өнөрү, таштагы жазуулар, акындар чыгармачылыгы, санжыралар).
Элдик тарбиянын мазмуну жана максат-милдеттери (пейил-мүнөздү, адеп-ахлакты, акыл жана дене бой маданиятын калыптандыруу, ден соолукту сактоо, чыңдоо, көркөм-эстетикалык табитти өстүрүү ж. б.).
Байыркы бабалардын турмуш практикасынан жаралган каада-салттар, үрп-адаттар эчен муундардын акыл-элегинен өтүп, улам жаңы турмуштук жагдайларга ылайык байып, өнүгүп олтуруп, өрнөктүү жашоонун мыйзамына, таасын эрежесине айланган.
«Тарбия» деген уңгу сөзгө -лоо мүчөсү жалганганда инсандын көп кырдуу сапаттарын калыптандыруу, өстүрүү процессин, мыйзам ченемдүүлүктөрүн мүнөздөөчү түшүнүккө айланат.
Жалпылап айтканда, кыргыз элиндеги «тарбиялоо» түшүнүгү баланы багуу, кароо анын акыл-эсин өстүрүү, ден-соолугун чыңдоо, аны өрнөктүү жүрүм-турум адаттарына үйрөтүү дегенди билдирет.
Элдик тарбиячылар (ата-эне, уруулар, карыялар, усталар, уздар, саяпкерлер, мүнүшкөрлөр, эсепчилер, манасчылар, жомокчулар, акындар, санжырачылар, уламалар); элдик педагогикадагы инсандык идеалдар (чыныгы адам, эр жигит, аксакал, карыя, ак көрпө жайыл ургаачы, жабылуу кара инген, ак жоолук делбир ж. б.).
Ал эми анын илимий-тематикалык географиясын, изилдөө чектерин төмөнкүчө мүнөздөп көрсөтүүгө болот: элдин негизги педагогика түшүнүктөрү (багуу, кароо, асыроо, тарбиялоо, бутуна тургузуу, эрезеге жеткирүү, адам катарына кошуу).
Адамдар ушул сезимге жетүү үчүн ичкилик ичишет, бул сезим убактылуу гана болот, ичкилик өлчөмү көбөйгөн сайын адам өзүн башкара албай, кырдаалга баа бере албай калат, анын абалы өзгөрүп, көп учурда жинденип, кыжырланат же маанайы пас тартып, көңүлү чөгөт.
Бирок көп өлчөмү мээнин чоң жарым шарынын кабыгынын жана сүйрү мээнин маанилүү борборлорунун тормоздолушуна алып келет, мындан дем алуу жана кан айлануу бузулат да, алкоголь менен уулануудан адам өлүмгө дуушарланат.
Андан аркы аракеттер мастын абалына жараша жүргүзүлөт: эти ысып, кызарып турса тынчтандырып, уктатуу керек; өңү кубарып, денеси муздаса жылуулап жаап, бутуна жылыткыч коюп, врач чакыруу зарыл.