polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Бул эки башка дүйнөгө кирген организмдердин жалпы тиричиликке тиешелүү касиеттери бар: алардын зат алмашуусу, тукум куугуч малыматтарды берүүсү, кубат менен камсыз кылуусу жана белгилери жалпы жонунан окшош.
Организмге керектүү маалымат алуу, өзүн өзү жөнгө салып туруусу жана алынган маалыматка, тиешелүү жооп кайтарууга мүмкүнчүлүк түзөт башкача айтканда чөйрө-организм-чөйрө деген мааниде байланыштар жүрөт.
Мейкиндиктеги иреттүүлүк — ар бир тирүү организмге мүнөздүү структурасынын болушу, башкача айтканда дене бөлүктөрүнүн закон ченемдүү жайгашуусу, жөнөкөй элементтердин татаалдарына баш ийүүсү, окшош бөлүктөрүнүн комплекстерге биригиши жана башкалар Убакытта иреттүүлүгү тиричилик процессинде жүрүүчү айрым реакциялардын ырааттуулугу, кээ бир процесстердин башкаларына көз карандылыгы ферменттердин таасири менен өтө ылдам жүрүүчү биохимиялык процесстерге байланыштуу.
Фагдардын дагы бир өзгөчөлүктөрү, алар клеткалардын ичине киргенде клетканы эритишпей алардын ДНКсына жармашып алышып, бактериялардын тукум куугуч түзүлүшүн өзгөртүп, укумунан тукумуна берилет.
Клетканын ичинде гидролиздик абалда АТФ өзгөрүп жылуулукту, нурду, элетрдик, механикалык кыймылды башкача айтканда, тирүү организмдердин денесин жылытат, жарыкты электрдик кубатты бөлүп чыгарат, жана денени механикалык кыймылга келтирет.
Организмдердин ар түрдүүлүгүн бир түрдүн популяцияларынан көрүүгө болот, тирилчилик мындай көп түрдүүлүгү алардын үзгүлтүктүүлүк биримдигине жана алардын ар түрдүү экологиялык шартта жашоосуна байланыштуу.
Көпчүлүк вирустар эң майда болгондуктан, аларды жалаң гана электрондук микроскоп аркылуу көрүүгө болот, мисалы, шарп оруусун козгоочу вирустун көлөмү абдан кичине болуп жумуртка белогунун молекуласынан бир аз гана чоңураак.
керектүү, демилгелүү полипептиддерди, белокторду, аминокислоталарды жана башка чыгарууда молекулалык биологиянын мааниси чоң, ошондой эле молекулалык биол-нын медицинада, адамды ар түрдүү оорудан сактоодо тукум куугучу оорунун берилүү механизмин молекулалык деңгээлде билүүдө бул илимдин салымы жана мааниси эбегейсиз чоң.
Тиричилик зат алмашууга, кобөйүүгө, өсүп, өөрчүүгө, составын жана функциясын жөнгө салууга, түрдүү кыймылга, дүүлүгүүгө, чөйрөгө ыңгайланууга жана башкалар жөндөмдүү.
Ар бир организм бир жагынан алганда бүтүн, экинчи жагынан алганда бөлүктөрдөн турат, бирок белгилүү бир деңгээлдеги түзүлүшкө баш ийет, ошол эле учурда организм өзүнөн жогорку түзүлүштөгү биол.
Микоплазмалардын клеткалары болжол менен 1200гө жакын молекулалардан түзүлгөн, бирок буларда бардык клеткалууларга тийиштүү макромалекулалары бар, микроплазмалардын клеткаларында 300гө жакын ар түрдүү ферменттер жолугат.
Тирүү формалар касиеттери менен белгилерин укумдан-тукумга берүүгө, көбөйүүгө, башкача айтканда организмдин жалпы структурасы, кызматы, зат алмашуусу боюнча өзүнө окшошторду жаратууга жөндөмдүү .
Мындай мүнөздөгү эпикалык аракеттерди байыркы доордун баатырдык жомокторунун бири "Одиссеянын" терс каарманы Полифем дөө жөнүндөгү эпикалык сюжеттен көрүүгө болот жана жалгыз эле гректердин маданиятында кездешпестен дүйнөлүк фольклордо кеңири учураган орток сюжетти түзөт.
Ал «Кыргыз ССРинин эл агартуунун отличниги» , «Ардак белгиси» ордени , СССРдин «Эл агартуу отличниги» наамы , Крупская медалы , СССР ВДНХ күмүш медалын , Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Ардак громатасы , Кыргыз Республикасынын «Эмгек синирген мугалими» наамы , Эл аралык коомдук Айтматов академиясынын академиги наамын , «Манас-1000» медалын , И. Арабаев атн.
Эки бөлөнүн душмандашпай туугандашып, бири-бирин кадырлап күтүп алуусу канчалык зарыл жана пайдалуу экендигин уулуна түшүндүрүүгө, баатырлардын ортосундагы, эки элдин ортосундагы ынтымакка чыныгы данакер болууга аракеттенет.
Аларга ашыкча дозасы ууландыруучу дары каражаттар; тиричиликте колдонулуучу ар кандай химикаттар; айыл чарба зыянкечтерине каршы колдонулуучу уу химикаттар; жаныбар токсиндери жана дары жасоодо колдонулуучу өсүмдүк уулары жана башкалар кирет.
Ошондуктан уу заттар кан клеткаларын гана бузуучу — кан уусу , борбордук жана четки нерв системасына таасир этүүчү , бөйрөк жана боорду жабыркатуучу уулар , жүрөк ишин бузуучу — жүрөк уусу , карын жана ичегини жабыркатуучу ичеги-карын уусу болуп бөлүнөт.
Кокустан уулануу жалпы уулануунун 80%ин түзүп, өзүн өзү дарылоодо дарыны ашкере колдонгондо, спирт ичкиликтерин көп ичкенде , дарыны жана спирт ичкилигинин ордуна жаңылыштык менен химиялык затты ичип алганда болот.
Катуу ууланууга сеп алдырма каражаттарды такай колдонуу, тиричилик химиясынын көп өндүрүлүшү, шахтада жана химиялык өнөр жайдагы авария , алкоголь ичкиликтерин көп ичүү жана наркотик заттарга кумарлануу , аялдардын ооруканадан сырткары боюнан түшүрүү, ошондой эле өз алдынча дарылануу максатында дарынын чоң дозасын колдонуу жана башкалар себеп болот.
Ортоңку кулактын катуу жана өнөкөт сезгенүүсүндө коркунучтуу кабылдоолор болушу ыктымал; ички кулактын сезгенишинде баш айланат, окшуйт, тең салмактуулук жоголот, мээ кабыкчасы сезгенет, бет нерви шал болот.
Кээде ортоңку кулактын өнөкөт же катуу кармаган сезгенүүсүнөн кийин ортоңку кулак көңдөйүндө тырык калып, үн термелүүлөрүнүн өтүшүнө тоскоол кылат да, угуу начарлайт.
Алар айрым гендердин ошондой эле карама-каршы натыйжа учурунда, башкача атйканда келип чыккан мутацияга салыштырмалуу оператордон алыс жайгашкан бардык гендердин чыгарылып салышында бир оперондогу кошуна бир нече гендердин функцияларын өзгөртүшү мүмкүн.
Жасалма мутация клетканын генетикалык аппаратына кээ бир физикалык же химиялык факторлордун — мутагендердин (иондоштуруучу нурлануу, ультра кызгылт көк нур, химиялык бирикмелер, айрым вирустар, дарылар) таасиринен пайда болот.
Эгерде атмосферада кишинин тукум куугучтугуна зыяндуу болгон заттар көбөйсө, мурдагыдай эле ядролук жарылуу жүргүзүлсө жана калк айлана-чөйрөнүн булгануусуна каршы чараларды колдонбосо улам жаңы мутация пайда боло берет.
Көпчүлүк илимпоздор табигый мутациянын негизги себеби — клетканын көбөйүшүндө ДНКнын бузулушун оңдоодо же гендердин алмашуусунда ДНК менен өз ара катышуучу ферменттер: дин «ката кетирүүсү» деп эсептешет.
материалдагы өзгөрүүлөрдүн мүнөзүнө жараша чекиттик мутация инсерциялар, хромосомалык абберациялар же хромосомалардын кайрадан түзүлүүшү жана хромосомалардын санынын өзгөрүшүн камтыган мутацияларга бөлүнөт.
Адвокатуранын андан ары өнүгүшүнө буржуазиялык демократиялык кайра куруу процессинде адамдын негизги укугу, эркиндиги жана жарандуулугу тууралуу, ошондой эле ачык сот жөнүндөгү иштелип чыккан жоболор жана башка чоң роль ойноду.
Адвокатуранын тизмесинде турган адвокат КРнын бүткүл аймагында, ошондой эле тиешелүү ошол мамлекеттин мыйзамдарында чектөөлөр жок болсо, чет өлкөдө да жардам көрсөтүүгө укуктуу.
Адвокатуранын негизги милдеттери: адвокаттык кызматты жүзөгө ашыруу кезинде уюмдардын мүчөлөрүнө, укуктук коргоого муктаждарга жардамдашуу, квалификациялык көмөк көрсөтүү жана аларды коргоо; алардын ишиндеги ар бир маселеге туура мамиле жасоо, үн жазма жана башка материалдык-техникалык куралдар менен камсыз кылуу, алардын иштерине байкоо, көзөмөл жүргүзүү, текшерүү иштерин уюштуруу.
"Манас" эпосундагы итаалы жөнүндөгү окуянын түзүлүшүнө бул мифтик уламыштын кандай версиясы негиз болгондугун белгилөө үчүн ар түрдүү адабияттардагы маалыматтарды келтирип көрөлү.
Мында ал элдин сырткы көрүнүшү адам кебетесинде болгону менен башы иттикиндей болуп, сүйлөшкөндө бир-эки ооз сөздү адамча сүйлөп, арасында итче үрүп айтчу, оюн эптеп түшүндүрөт имиш.
Ошол итаалынын элинен келе жатып жалгыз көздүү Адамдүк дөөгө жолугуп калып, анын туткунунда алты жарым жыл жаткан экен (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 573-инв., 320-327-б.).
Мына ушул алтайлыктардан жазылган “нохой артыны” деген уламыштын мазмуну "Манас" эпосундагы “Итаалы жөнүндөгү окуя” менен бирдей, башкача айтканда генетикалык жагынан түздөн-түз байланышы бар деп айтууга болот.
Итаалы жөнүндөгү уламыш Түштүк Сибирь менен Борбордук Азияда жашаган түрк-моңгол элдеринде гана эмес, Орто Азия элдеринде да кеңири белгилүү болуп, өзүнчө версиясы таралгандыгы талашсыз.
"Ал эми сол жакта турган кол Коңурбайдыкы. Тиги Нескара, Жолой. Мен Алмамбет болом,-деп акырында өзун тааныштырып жатып,-Азыр эми сен айтасың. Туу ылдый жапырылганда эмнени көрсөң, ошону айт",-дейт.
Кийин сен улуу манасчы болосун",-деп батасын берет. Ошентип, Каба Атабеков сыйкырдуу баатыр Алмамбеттин айтканын угуп, төкмөлүк касиети менен акыркы күндөрүнө чейин "Манасты" айтып келген.
Дененин таңылчу бөлүгү жылаңачталып, таңууга ыңгайлуу болууга тийиш, мисалы, бутту таңуу үчүн тизени бүкпөй, түз коёт; кол чыканагынан бүгүлүп, ийин артка тартыла, колдун манжалары бир аз бүгүнкү таңылат.
Таңуу үчүн көбүнчө стерилденип кагазга оролгон бинт колдонулат; эгер ал болбосо таза жана үтүктөлгөн кездеме же мурда пайдаланылган жана жууп үтүктөлгөн бинтти пайдаланса болот.
Жүрөктү алмаштыра ала турган — насосу, өпкөнү алмаштыруучу оксигенатору бар азыркы аппаратты колдонуу менен жүрөктүн тубаса жана кийин пайда болгон кемтигин дарылоо, ири кан тамырлар, жүрөк клапандарын алмаштыруу операцияларын жасоого мүмкүнчүлүк болду.
Мындай сүрөттөөлөр "Манас" үчилтигинде өзүнүн табияты боюнча типтештирүү менен жуурулушуп турса да, негизинен карама-каршы турган оң, терс көрүнүштөрдү, ошондой эле асыл сапаттарды, оң каармандарды көкөлөтүү, даңазалоо, аларга кынтыксыз турпат берүү менен идеалдуу, өрнөк болуучу деңгээлге жеткирип, эстетикалык жактан бөтөнчө маанилүү кылуу аракеттеринде айкын көрүнөт.
Манастын туулушунан өмүрүнүн акырына чейинки бардык иштери бүтүндөй И-нун чегинде көрсөтүлөт: “Алтын менен күмүштүн Ширөөсүнөн бүткөндөй, Айың менен Күнүңдүн Бир өзүнөн бүткөндөй, Асман менен жериңдин Тирөөсүнөн бүткөндөй”; “Акылмандын тунугу, Ак калпактын улугу”; “Бир карасаң бир киши, Бир карасаң миң киши”; “Жолборс моюн, жоон билек, Жоругу калың таш жүрөк”; “Алды жагын карасаң, Алты жүз эрдин сүрү бар, Аркасынан карасаң, Ажыдаардын түрү бар” жана башкалар Адамдар гана эмес, табият кубулуштары, предметтик нерселер, адаттан сырткары сырдуу көрүнүштөр, кереметтүү күчтөр да дайыма Манаска жан тартып, аны колдоп турушу да И-га жатат.
Баатырлардын тулпарларына да айрыкча көңүл бөлүнүп, ар бир баатырдын өзүнө ылайык жоого минген аты бар: Манастыкы Аккула, Коңурбайдыкы Алгара, Алмамбеттики Сарала, Семетейдики Тайбуурул жана башкалар Аттардын ар биринин өзүнчө энчилүү атка ээ болушу эле көп нерсени билгизет.
Коңурбайды Коңурбай кылган атактуу Алгара тулпар, Көкөтөйдүн ашындагы эр сайышта Алгараны олжолоп алып, Коңурбайга кайра берип койгондо Алмамбет Манасты жемелеп, ыйлаганы бекер эмес.
Ал эми “Тайбуурулдун тартууга кеткени, Семетейдин ажалынын жеткени” деген Тайбуурулдун Үмөтөйдүн кунуна берилип кетиши, Семетейдин Кыяс менен Канчородон жеңилишине алып келет.
Ал куралдын оңой менен табылбастыгы, өзгөчө материалдан жасалышы, даңкы таш жарган, атактуу устанын колунан чыгышы, ал түгүл айрым курал-жарактардын кудуреттүү күчтүн, кудай тааланын амири менен белгилүү баатырларга атайын арналышы даана көрсөтүлүп өтөт, маселен, Манастын курал-жарактары: Аккелте, Сырнайза, Зулпукор жана башкалар, ар биринин таржымалы, татаал сырлары бар.
Асмандан түшкөн алты курчтун эң мыктысы, кудайдын буйругу менен Зулпукор аталып, ага Манастан ысымы да жазылып коюлган: Асмандан түшкөн Зулпукор Айкөл Манас курчу ошол, Катылышкан душмандын Канын төгөр мүлк ошол.
Каныкейди “мусулмандын нурдуусу, кара суурдун сулуусу”, “төгүлгөн кара чачы бар, жүлүндөй түптүз бою бар” жана башкалар Ушул жагдайда Айчүрөк да өзгөчө күчтүү поэтизацияланган.
"Манас" эпосунда негизги оң каармандардын мыкты сапаттары дайыма алдыңкы планда көрсөтүлөт , ошондой эле чыгарманын терс каармандары да унут калбай, аларды И-да жагымсыз иш-аракеттери, терс сапаттары гана эмес, алардагы баатырдык, эр жүрөктүүлүк, амалдуулук, айлакерлик өңдүү алгылыктуу сапаттары да белгилене кетет.
Бир жагынан “Кан Жолой”, “Жетик Жолой”, “Эр Жолой”, “Каардуу Жолой”, “Көк жолборстой чамынып” деген сыяктуу эпитеттер менен сыпатталса, экинчи жагынан анын аёону билбеген ашкан зордукчулдугу, баскынчылыгы, мыкачылыгы баса белгиленет.
Эпостун борбордук сюжетин согуштук окуялар түзүп, мында баатырдыкка, эрдикти даңазалоого айрыкча көңүл бөлүнгөндүктөн, эпостогу баатырлардын жоокердик куралы менен жоокердин аты да идеалдаштырылган.
Эпосто башкы каармандардын алып жүргөн ар бир куралынын “таржымалына” кеңири токтолуп, каарман ага кандайча ээ болгонун, качан, кандайча жасалганын, кандай укмуштуу касиеттер бардыгы кенен сүрөттөлөт.
Андай касиет аларды жасаган усталардын , уздардын чеберчилигине тийиштүү болсо, жалпысынан алты курч аталган кылычтар: Манастын Зулпукору, Бакайдын Кылболоту, Ажыбайдын Ачболоту, Алмамбеттин Жойкумасы, Чубактын Ачалбарсы, Сыргактын Аркескени асмандан түшүп, баатырлардын колуна керемет менен тиет.
Саякбайда Манас атасы Жакыпка тарынып кетип Боз-Талаага Баба-Дыйкандын жардамы менен эгин эгип, түшүмүн Аккулага алмашып кайтып келе жатканда алдынан чыккан ак сакалчан думана Кайыпчал ага алты курчту атайы сен үчүн асмандан түштү деп берет.
Чындыгында мусулман ыйыгынын аркасында байыркы элдердин мифтик түшүнүктөрүнөн, ишенгендеринен пайда болгон касиеттүү колдоочу карыя — тотемдик баба жатканын көрүү башка типтеш материалдар менен салыштырганда ачык көрүнөт.
"Манас" эпосунда да кылыч скифтердегидей культтук касиетке ээ экенин көрөбүз, эпосто баатырлар антташканда: “Ушул анттан танганды Ачалбарстын мизи урсун” — дешип кылыч байыркы түрк-моңгол элдериндеги эң жогорку культтар “төбөсү ачык көккө”, “төшү түктүү жерге” катар коюлат:
Сазановдо Жойболот, М. Мусулманкуловдо Наркескен, А. Рысмендеевде Акболот жана башкалар баатырдык эпостордун салтында каармандын жеке керт башын эле идеалаштырып, баатырдык доордун рухуна ылайык жоодон жеңилбес кайрат күчкө, согуштук айла-амалга ээ кылбастан, ал урунган курал-жарактарды, ат-тонду да укмуштандырып, адаттан тышкары касиеттерге ээ катары баяндоо адаттагы көрүнүш.
Ал Каабадагы буттарды талкалаганын төмөнкүчө эскерген: «Бир күнү пайгамбарыбыз менен Каабага бардым. Пайгамбар менин мүрүмө чыгууну каалады. Бирок, мен аны көтөрө албадым. Ошондо, ал мени ийнине чыгарып, көтөрдү. Каабанын үстүндө бир бут бар эле. Аны кулаттым. Бут кулап жерге түштү, талкаланды. Пайгамбардын мүрүнөн жерге түштүм. Экөөбүз кайра артка кайттык».
Пайгамбарыбыз тамактанып бүтүшкөндөн кийин аларга мындай дейт: «Эй, Абдулмутталиб уулдары, мен силерге жана бардык инсандарга жиберилгенмин. Араңардан ким мага бир тууган жана досум катары ишенип, жардам берүүгө убада берет?».
Бул окуя үч күнгө созулгандан кийин төмөнкүдөй маанидеги аяттар түшкөн: «Албетте, (дүйнө - тирүүлүгүнөн Аллах Тааланын буйрук – көрсөтмөлөрүнө моюн сунуп өткөн) жакшылар аралашмасы кафур – Аллахтын пенделери иче турган булак болгон шарап кеселерден ичишет. Алар ал чыгарып – агызып алышат. Алар – убадаларын толук аткарышат жана жамандык – коркунучтары кең жайылуучу Күнүнөн коркушат. Жана тамакты сүйүп – каалап турушса да, жарды кедей, жетим жана жесирлерди тамактандырышат. : «Биз силерди Жалгыз Аллахтын жүзүнөн тамактандырабыз. Силерден бир да сыйлык жана алкоо тилебейбиз – күтпөйбүз. Албетте, биз Раббибиз тарабынан боло турган, тырышып, бырышып калуучу бир күндөн коркобуз».
Бирөөнү ачык, бирөөнү жашыруун, бирөөнү күндүз, бирөөнү түнү Аллах үчүн сарптаган жана ал жөнүндө төмөнкү аят түшкөн: «Бул - өздөрүнүн мал-дүнүйө байлыктарын күнү-түнү, жашыруун жана ашкере садага кыла турган заттар үчүн, Жараткандын алдында улуу сооптор бар. Алар үчүн эч кандай коркунуч да жок жана алар кайгы да чегишпейт» .
Азирети Усман халифа болуп турганда башкаруу органына ыраазы болбой, Ислам мамлекетинин ар түрдүү аймактарынан келген арыздарды дайыма азирети Усманга билдирип, ал маселелерди чечүүгө сунуштарын айтып турган.
Араб тилинин грамматикасын үйрөтүүнү Абу Асвад ад-Дуалиге, Куран окутууну жана үйрөтүүнү Абдуррахман ас-Суламиге, табигый илимдер темасында изилдөө жүргүзүүдө Убада бин ас-Самит жана Умар бин Саламаны милдеттендирген.
Пайгамбарыбыз кызы менен күйөө баласына: «Мен силерге кызматчыдан дагы жакшыраагын айтып берейин. Жатарда 33 жолу Аллаху Акбар, 33 жолу Алхамдулиллах, 33 жолу Субаханаллах дегиле»,- деп буюрат.
Интонация — текстти угуучуга жеткирүүдө айтуучунун ага эмоциялуу-экспрессиялуу маани берүү үчүн жана сүйлөмдөрдүн синтаксистик курулушун көрсөтүү үчүн айтуучунун речинин ыргактык-обондук жактан иштелиши.
"Манас" эпосундагы И-нын тутумдук элементтери төмөнкүлөр болуп саналат: 1) речтин обондуулугу, мында чыгарманы угуучуга жеткирүүдө ырдалган, ыр менен аткарылган ырдын бөтөнчөлүгү.
Ички жыныс органынын эң башкы кызматы активдүү жыныс гормондорун бөлүп чыгаруу; ал гормондор түздөн-түз канга өтүп, организмдеги эң маанилүү процесстерди башкарып, эркек же аялга таандык болгон жыныстык экинчи белгилердин өсүшүн жөнгө салат.
Урук ыйлаакчасы урук жолунун капталында, табарсыктын түбү менен көтөн чучуктун ортосунда жайгашып, секрет бөлүп чыгарат, ал секрет эн безинин секрети менен кошулуп, жыныс клеткаларынын кыймылына таасир тийгизет.
Ошондуктан анын алдын «алуу үчүн кош бойлуу аял жугуштуу оорудан сактануусу зарыл; грипп эпидемиясынын убагында эл көп чогулган жерлерге барууга болбойт; алгачкы 3 айында рентген изилдөөдөн өтүүгө, дарыны врачтын көрсөтмөсү жок баш аламан ичүүгө жарабайт; эмгек жана эс алуу күн тартибин туура сактоо керек» Кээ бир учурда бир эле кишиде ургаачылык жана эркектик белгилер болушу мүмкүн.
Ж. о-нын туура эмес жайгашуусуна, айрыкча жатындын алдын жана артын көздөй кайрылып калуусуна жатындын жана кичине жамбаш чарасынын булчуңдарынын тонусунун начарлашы, ошондой эле ички жыныс органдарынын сезгенүү оорулары түрткү болот.
Тигил же бул Ж. о-нын сезгенишине жараша төмөнкүчө айырмаланат: жатын кошумчаларынын сезгенүүсү — аднексит, жатындын сезгениши метроэндометрий, жатын моюнчасыныкы — цервицит, ошондой эле жатын моюнчасынын эрозиясы, жатын кынынын сезгенүүсү — колыгит, сырткы жыныс органынын сезгенүүсү — вульвовагинит жана башка Оору пайда кылуучу микроорганизмдер жыныс жолуна өздүк гигиенаны жана жыныстык турмуш гигиенасын сактабаганда, кокустан болгон жыныстык катнашууда жугат, бул байланыш андан башка трихомоноз, сүзөк жана котон жара менен ооруп калуу коркунучун туудурат.
Мислы: Талас районундагы «Арал» орто мектебинин кыргыз тили жана адабият мугалими Бектур Исаковдун Манастаануу сабактары, сабат программасы, ой-толгоо дилбаяндары, Токтогул районундагы «Кызыл жазы» орто мектебинин мугалими Б.
«Б. Исаковдун сабактарында ар дайым балдардын эркин кыялдануулары, ой жүгүртүүлөрү, акыл чабыттары өкүм сүрүп, накта педагогикалык кызматташтык ишке ашат. Мугалим менен балдардын ортосунда кандайдыр бир «тосмо» жок.
Никитин өңдүү жаңычыл-педагогдордун практикалык табылгасы, советтик мектептин салттуу ыкмаларына жедеп көнгөн, көп миңдеген агартуучулар армиясынын педагогикалык ой-жүгүртүүсүн ойгото алган кубаттуу жаңычылдык идея.
Кызматташтык педагогикасындагы баланын билим тарбия алуусуна карата мындай мамиле педагогдон баланы ал кандай болсо, ошондой кабыл алууну, баланын кайгы-капасын тең бөлүшүүнү, балага ишенимдүү мамиле жасоону талап кылат.
Кызматташтык педагогикасынын негизинде окуучуга гумандуу мамиле, мажбурлоосуз окутуу, максаттын татаалдыгы, таяныч-сигналдар, эркин тандоо, алдыга озуу, калыптын шайкештиги, көлөмдүү блоктор, өзүн-өзү анализдөө, класстын интеллектуалдык фону, жекечилик мамиле сыяктуу жаңычыл-педагогдордун он бир идеясы жатат.
Микрофлоранын составы жана анын өкүлдөрүнүн көбөйүшү ар кандай фактор: механикалык , химиялык , ошондой эле бактерияларга каршы бездер бөлүп чыгарган заттар, ичегинин былжыр челинде жайгашкан микроорганизмдер, ошол жердеги атайын коргоочу заттар менен жөнгө салынат.
Микрофлора — ар кандай чөйрөдө: сууда, абада, топуракта, тамак-ашта, адамдын, жаныбарлардын жана өсүмдүктөрдүн организминде узак убакыт бою бирге жашаган микроорганизмдердин жыйындысы.
“Айчүрөктү карачы, Коргошун болуп көйкөлүп, Сымап болуп суюлуп. Чачыкейдин колунан, Чыгып кетти кубулуп” , ал ак куу болуп кубулуп, куш салып сейилде жүргөн Семетейдин Акшумкарын алып кетет.
“Семетейдин Айчүрөккө үйлөнүшү” эпизоду салт боюнча ата-энеси Семетейге бел куда болуп койгон айдай сулуу Айчүрөктү күч менен олжолоп тартып алмакчы болгон Манастын кыйыр тууганы Чынкожо жана жедигерлердин баатыры Толтой биргелешип кол курап келип, кыздын атасы Акундун элин камайт.
Анын учар учуру жайчылык өнөрү менен байланыштырылат: “Жаканын баары жамгырлап, Бөксөнүн башы мөндүрлөп, шүүдүрүм, шамал жүргүзүп, Алты сай мөндүр куйдуруп, Күн жаап ачылат” .
ОП аркылуу тил сабактарын окутуудагы өзгөчөлүктөр, класстагы окуучулардын санына жараша айрым предметтерди бөлүп окутуу мүмкүнчүлүктөрү, эмгек практикасынын өтүү тартиби жана окуу жылынын уюштурулушу аныкталат.
Вариативдүү окуу пландары республикалык жана регионалдык компоненттерден туруп, республикалык компонент Кыргыз Республикасында бирдиктүү билим берүү мейкиндигин камсыздоону шарттайт жана аны өзгөртүүгө тыюу салынат.
Окуучулар эмнени окуп үйрөнүшү керек жана окуу предметтеринин тизмегин, ага каралган сааттарды аныктоо менен окуу планы билим берүүнүн мазмуунун, анын приоритеттүү багыттарын жана окуу дисциплиналарынын циклдарынын ортосундагы сандык катнаштарды мүнөздөөгө мүмкүнчүлүк түзөт.
Акыл-эси сакталганы менен бара-бара маанайы пас болуп, айланага кайдыгер карайт, ооруну сезүү азаят же такыр эле сезбей калат, денеси муздайт, муздак тер басып, тез-тез үстүртөн дем алат, суусайт, кээде кусат.
Шокту алдын алуу үчүн медициналык тез жардам чакырып, ал келгенче биринчи жардам көрсөтүү (мисалы, күйүп жаткан кийимин өчүрүү, басып калган нерседен бошотуу), кан агууну токтотуу, жабыркаган кол-бутту таңуу, оозду кан, кусундудан тазалап, керек болсо жасалма дем алдыруу керек.
Уруулук мамилелердин салты боюнча аш өткөрүү ошол өлгөн адамдын жакын туугандарынын иши эмес, ал бүт уруунун, ал эми маркум тирүү кезинде өз элине аттын кашкасындай таанымал болуп, элге эмгеги сиңген адам болсо анда жалпы элдин милдетине айланат.
Биринчиден — меймандардын аттары кенен-кесири оттогудай жер болуш керек, экинчиден — суусу мол болушу керек, үчүнчүдөн — бардык тигилген үйлөр бири-бирине тоскоол болбой батыш керек, төртүнчүдөн — өткөрүлүүчү оюндарга, ат чабышка ылайык жер болуш керек.
Чоң аштын жүрүшүнө ар кандай оюн-зооктор да кирет: жамбы атуу, балбан күрөш, эр сайыш, ат чабыш жана башкалар Бул оюндар элдин черин жазып, көңүлүн аччу тамашалар экендиги маалым.
Ал эми байыркы заманда, мисалы, Орхон-Эне-Сай жазууларында көзү өткөн Каганды көмүү, аза күтүү расмиси болгондугу тууралуу, ага төгөрөктүн чар тарабынан ар түрдүү адамдар келип кагандын элесине таазим кылгандыгы жөнүндө маалыматтар калган.
Ал эми аскердик демократиялык коомдун жашоо шартында көз жумган жол башчынын ордун ээлөө максатында уруулардын ортосундагы талаш-тартыш ат чабыш, эр сайыш, балбан күрөш, оодарыш, жамбы атуу жана башкалар ушундай сыяктуу оюндар аркылуу чечилиши ыктымал.
Мындай оюндарда кайсы уруунун жоокерлери тайманбас, эр жүрөк, шамдагай экендиги, аттардын мыктылыгы дегинкисин айтканда, жоого чыгууга, эл-жерди коргоого кимдин даярдыгы талаптагыдай болсо топтун жетекчиси жол башчынын ордун ээлеген.
Кийинчерээк, аскердик демократиялык коомдун ыркы кетип, бийлик мурас катары атадан балага өтө баштаганда бул оюндардын да адепки мааниси өзгөрүп, аш тек гана өлүктү коюу жана аны эскерүү маанисиндеги туруктуу салттарга айланып калышы ыктымал.
Алар көпчүлүк убакта өз эсебинен келген конокту күткөн: малын сойгон, минип келген аттарын от менен камсыз кылган жана башкалар Аш бүтөрүндө өткөрүлүүчү салттардын бири өлгөн адамдын жесирине, анын кыздарына байланыштуу.
Ошондуктан ат көчмөн элдердин эпосунда, айрыкча “Манаста” өтө маанилүү орунду ээлейт да, баатырдын белсемдүү жардамчысы, атүгүл ат аны өлүмдөн куткарган досу эң жакын досу экенин да билсек болот .
Мисалы, Манастын аты — Аккула , Алмамбеттики — Сарала , Коңурбайдыкы — Алгара, Ороңгунуку — Кулабээ, Мадыкандыкы — Көкбука, Малгундуку — Боз качыр жана башкалар Баатыр, анын минген аты, ал атка берилген ысым бири-бирине байланыштуу деп эсептелинип, күлүккө ат энчилөөгө өзгөчө маани берилген.
Тулпарларга ат коюуда өңү-түсүнө, сымбат-турпатына, мүнөзүнө, жашына жана башкалар өзгөчөлүктөрүнө көңүл бурулуп, метафоралык ык, өң-түскө байланыштуу символика, сөздү өтмө мааниде колдонуу кеңири пайдалынылган.