polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Тарых көрсөткөндөй бул идеяларды коомго таңуулоо – орой күч колдонуу жана адамдын укуктары жана эркиндиктеринин бузулушу менен коштолот (биздин өлкөдөгү коллективдештирүү, Кытайдагы «элдик коммуналар», Кампучиядагы Пол Поттун режими ж. б.).
Ал коомдун өнүгүшүндө жамандыктардын зарыл жана маанилүү ролу жөнүндө корутунду чыгарат: «Биз бул дүйнөдө моралдык жагындагыбы, ошондой эле дене-бой жаатындагыбы жаманчылык деп эсептегендер бизди социалдык жанга айландырган улуу принцип болуп саналат,— бүт бардык адистиктердин жана ишмердиктердин бекем негизи, жандандыргыч күчү жана таянычы болуп саналат, биз бардык искусстволор менен илимдердин чыныгы булагын дал ушундан издешибиз керек, ал эми жаманчылык качан жок болуп жашабай калган болсо, анда коом таптакыр кыйрап калбаса да кулоого тушугат» .
Андан кийин поэма буга берилген комментарий тиркелип жана Мандевилдин «Моралдык такыбаачылыктын жаратылышы жөнүндө изилдөө», «Коомдун жаратылышы жөнүндө изилдөө» деген чыгармалары кошулуп, кайра басылып чыгат.
Мандевилдин чыгармасы Англияда кеңири белгилүү болуп, «Аарылар жөнүндө тамсил, же Жеке адамдардын кемчилиги — коом үчүн жыргалчылык» деген аталыш менен көп жолу кайра басылып чыгат.
Ал мындай деп жазат: «Мен жаманчылыкты жактоодон дегеле алысмын», «эгерде мамлекеттен адеп-ахлак жагындагы күнөө-ыпластыктарды толук жок кылып айдап салуу мүмкүн болсо, анда бул мамлекет үчүн зор бакыт болор эле, бирок мен бул мүмкүн эмес го деп коркомун» .
Мандевиль кеңири сүрөттөп жазган «кемчиликтерди жактоо» чындыгында ошол кезде үстөмдүк кылып турган моралды ашкерелөөгө, англиялык буржуалардын эки жүздүүлүгү жана сопусунуучулугу алардын чыныгы бейнесин — байлыкка жана пайдага умтулгандыктарын көрсөтүүгө багытталган болучу.
«Эгерде София жамы макулук болсо, анда Макулуктун — Адамзаттын жаны жана ыйманы көпчүлүгүндө София болуп саналат. Эгерде София жамы Адамзат болсо, анда Адамзаттын — Чиркөөнүн жаны жана ыйманы көпчүлүгүндө София болуп саналат. Эгерде София Чиркөө болсо, анда Чиркөөнүн — Ыйыктардын Чиркөөсүнүн жаны жана ыйманы көпчүлүгүндө София болуп саналат. Эгерде София Ыйыктардын Чиркөөсү болсо Ыйыктар Чиркөөсүнүн — Макулукту соттоочу жана аны экиге жара чабуучу Кудайдын алдында Макулукту Коргоп, ага Арачы болуучу Кудайдын Энеси, «дүйнөнү Тазартуучу — бул да көпчүлүгүндө София болуп саналат» .
Жашоонун идеал бирбүтүндүгү жөнүндөгү түшүнүк көптөгөн диндер тарабынан өнүктүрүлгөн, алар муну символдуу термин дер менен, атап айтканда «жашоону бирбүтүн турушунда сүрөттөө, же башкача айтканда, жашоо идеясы» деген терминдер аркылуу туюнтушат.
Өзүнүн «Түркүк жана акыйкатты орнотуу» деген чыгармасында өз ойлорун баяндоону диний тажрыйбанын негизинде жүргүзөт, бул тажрыйба ал үчүн догматтарды таанып-билүүнүн бирден бир мыйзамдуу усулу болуп саналган.
Ал мындай деп жазат: «Эгерде акыйкат бар болсо — анда ал — реалдуу акыл-эстүүлүк жана акыл-эстүү реалдуулук; ал — бүткөн чексиздик жана чексиздиктин бүткөн жери, же математикалык сөз менен айтсам, чексиз, толук бирбүтүндүк катарында ойлонула турган актуалдуу чексиздик» .
Флоренский үчүн сүйүү дегенибиз жөнөкөй гана психикалык процесс эмес, ал субьектиден обьектиге өтүүчү субстанциалдык акт болуп саналат жана обьектиде таянычка ээ болуп турат, бул болсо акыры түбү эки жанды окшоштурууга алып келет жана сүйүшкөн жандарды онтологиялык жактан өзгөртөт.
Чыныгы сүйүү жаңы реалдуулукту калыптандырат, ал үч абсолюттук баалуулуктан: сүйүүдөн, сулуулуктан жана акыйкаттан турат, булар үч башка башталышты эмес, бир эле нерсени, булардын ар бири ар башкача талдап-карай турган руханий турмушту билдирет.
Менталитет терминин ой жүгүртүүлөрүнүн жана акылдын оригиналдуу ыкмасын билдирүү үчүн колдонушат (мисалы, улуттук менталитет – грузиндик, орустук, кыргыздык ж. б. же регионалдык менталитет – скандинавиялык, америкалык, Чыгыштык ж. б.); таптык, социалдык менталитет – майда буржуазиялык, интел-лигенттик, маргиналдык ж. б.
Убакыттын өтүшү менен, бара-бара менталитет түшүнүгү адамдардын социалдык жана саясий психологиялык касиеттери жана уюмдашуу өзгөчөлүктөрүн жалпы түрдө сүрөттөп жазыш үчүн колдонула баштаган.
Коом же ири социалдык катмар сыяктуу субъектилердин менталитет төмөнкүдөй кээ бир негизги позицияларга ориентир алышы мүмкүн: статус-квону сактоого багытталган консервативдүү коомдук модели; центристтик коомдук модели; либералдык-демократтык жана социалисттик модели; этностордун менталитетнин өзүнүн өзгөчөлүктөрү бар.
Инсандын менталитети көбүн эсе анын кайсы социалдык топко тийиштүү экендигине, билимине, үй-бүлөлүк тарбиясына, социалдык-маданий чөйрөсүнө жараша болот жана адам ушулар аркылуу гана өзүнүн керектөөлөрүн жана кызыкчылыктарын ишке ашыра алат.
Менталитеттин маселелери саясат таануу жана саясий социология тарабынан изилденет жана анын төмөнкүдөй предметтери бар: бюрократия жана бюрократташтыруу; элиталар; партиялар, кызыкчылыктар тобу жана кызыкчылыктардын агрегациясы; шайлоолор жана саясий катышуу, саясий бийлик; мамлекеттин функциялары жана үстөмдүк кылуучу түзүлүш (демократия, тоталитаризм, авторитаризм; коомдук структура, идеологиялар жана алардын коом жана саясат үчүн мааниси; пропаганда ж. б.
Кыргызстанда буга чейин үстөмдүк кылган коммунисттик идеологиялык система саясий менталитеттин теориялык негизи катары өз күчүн жоготуп, граждандардын сезимине, иштерине, саясий көз карашынын калыптанышына таасир этпейт, демократиялык өзгөрүүлөр менен бирге келген плюрализм Кыргызстандын калкынын менталитетине мүнөздүү белгилеринен болуп калды.
Калктын басымдуу көпчүлүгүнөн жашоосунун начарлашы, жумушсуздуктун күчөшү, азыркы мезгилдеги дагы көптөгөн кыйынчылыктар, кылмыштуулуктун күчөшү, бийлик өкүлдөрүнүн адилетсиз кылык-жоруктары, кошоматчылык, паракорчулук, ж. б.
Кыргыздардын менталитетне мүнөздүү нерсе, кыргыздын салт санаасына терең кирип калган көрүнүш – бул мыйзамды сыйлабоо, аткарбоо жана анын ордуна күчтүү саясий лидерден үмүт кылуу.
Мыйзамдын бийлигине таянып, аны колдоонун ордуна, кыргыздар, адамдын бийлигине баш уруп, андан коркуп, кошомат кылып, ал эми бийликке келгендерди элди коркутуп-үркүтүп, «жеп-ичип» көнүп алышкан чыныгы демократиялык принциптерге, укуктук мамлекеттин шарттарына ыңгайлашып, аларды кабыл алууга караганда, уруулук мамилелери күчтүү сакталган кыргыздар үчүн социализмге өтүү алда канча жеңил болгон.
Буга кошумча, кыргыздарды коомдогу ар кандай өзгөрүүлөргө ийкемдүү жана тез ыңгайлашуу жана ошону менен бирге өзүнүн кылымдар бою сактап келе жаткан өзгөчөлүгүн, руханий жан-дүйнөсүн, бийлик жүргүзүү салтын сактап калуу концепциясы иштелип чыккан эмес.
Кыргызстандын калкынын менталитетне мүнөздүү терс көрүнүштөрдүн катарына демилгечилик жана чечкиндүүлүктүн жоктугу, өзүнүн ден-соолугуна карата кайдигерлик мамиле, трайбализм, улуттарга жана региондорго бөлүнүүчүлүк кирет.
Кыргыз М-не мүнөздүү болгон чыдам-кайлык жана баш ийүүчүлүк тереңдеп бара жаткан саясий экономикалык кризистен жана бийликтен чектелбеген «өзү баштыгынан» улам бузулушу мүмкүн.
Эне-Сайлык кыргыздардын байыртадан калган салты жана ажонун түзгөн тизмеси боюнча жогоруда айтылган майрамдарда ар бир уруунун жана тайпалардын аксакалдары жыйналып, аларга караштуу элдин абалы, адам жана малдын саны, түшүмдүн көбөйгөндүгү, азайгандыгы жөнүндө каганга эсеп откөрүшчү.
Геродоттун маалыматы боюнча, Днепр менен Дондун аралыгында падыша скифтер, Днепрдин төмөнкү агымынын оң жээгинде, Крым талааларында көчмөн скифтер, Ингул менен Днепрдин арасында көчмөндөр менен аралаш дыйкан скифтер жашашкан.
Г. Ф. Миллердин маалыматы боюнча «Ренат калмактарга темир ээритүүнүн жаңы ыкмасын, ж. б. пушка куюп, ок-дары, бомба жасоону, китеп басып чыгаруу, кездеме токууга үйрөтүп, сан жеткис алтын-күмүш топтогондон кийин, Россия аркылуу өз өлкөсүнө кайтып кеткен».
Калмактардын ээлиги Балхаш көлүнүн батыш булуңунан түз Чүй суусуна өтүп, Чүйдүн жээгинен түштүктү карай имерилип, болжол менен Корготу суусун бойлоп, Суусамыр аркылуу Ат-Башы суусунун Нарын дарыясына куйган жеринен Кашкар шаарына карай чектелген.
жуңгар ханына элчиликке барган майор Миллер да өзүнүн картасында Чүй суусунун аягы, Корготу суусунун куймасына жакын, Ит-Кечүүдө душманынан коргонуу үчүн калмактардын чеби турганын көрсөткөн.
Казактардын ордосу Балхаш көлүнүн түндүк-батышы, Чүй суусунун түндүгүнөн ары Сары-Суунун башында жайгашса, «бурут-кыргыздар» Сыр-Дарыянын оң жээги, Бухара менен чектешип турган учуру көрсөтүлгөн.
Мындан тышкары картада Талас суусунун сол куймасынын биринен баштап, түштүк-батышты карай Самарканд шаарынын түштүгүнө жакын Кара-Тегин, Гиссарды карай өткөн чекитче менен көрсөтүлгөн сызыкча берилген.
«Билимдердин предмети» деген эмгегинде интуитивизмдин концепциясын иштеп чыгууга, анын айтканына караганда Лосский иштебей кеткенди иштөөгө, атап айтканда, интуициянын мүмкүндүгүнө онтологиялык шарт түзүүгө умтулат.
Франк интуиция төмөнкү жагдайда мүмкүн деп эсептейт: «бүткүлбирбүтүндүктө» индивидуалдык бытие мурдатан эле камтылып турат, ошондуктан ар бир объект таанылып-билингенге чейин эле таанып-билүүчү менен түздөн түз байланышта болуп турат, анткени «биз аны менен аң-сезим аркылуу эмес, өзүбүздүн бытие бизде куюлушуп, биригип турабыз» .
Абстрактуу логикалык тааным, ал башка, металогикалык таанымга негизденип турганда гана, башкача айтканда«бирбүтүн бытиенин интуициясына» негизденип турганда гана мүмкүн, бул абсолюттук бирбүтүндүк же жалпыбирбүтүндүк болуп саналат.
Бардык жандуу нерселер металогикалык сфераны түзөт, бул сфера жайбаракат байкоо интуициясынын жардамы менен эмес, жандуу таанымдын жардамы аркылуу танылып-билинет, бул тааным биздин «Мен» обьектини жөн гана байкап турганда гана эмес, ошол обьект менен кошо жашап турганда ишке ашат»
Ал мындай деп жазат: «интуитивдик теория предметти таанып-билүүчү аң-сезим аркылуу реалдуу түрдө түшүнүүнү камсыз кыла алат, бирок бул кабылдоо моментинде гана болуп өтөт. Бытие түшүнүгү, анын толук трансценденттүүлүгү, башкача айткандаанын ар кандай таанымга көз каранды эместиги ушундан улам жетиштүү түшүндүрүлбөйт. Биз аң-сезимди бирден бир таяныч чекит катарында кабыл алгандыгыбыздан улам да бул түшүнүктүн маңызын түшүнүү дегеле мүмкүн эмес» .
Эгерде тышкы дүйнө жана жалпы эле обьективдүү нерселер айрым-айрым жана бизге таптакыр жат нерселерден турган болсо, анда биз бирнеменин чындыгында да бар экендигинен, ал бизге тааным моментинде гана келбей тургандыгына эч качан ишенбес элек.
Бирок, ар бир айрым предмет бирбүтүн, бардыкты камтыган бытиенин, бытиенин өзүнүн, башкача айтканда биздин өзүбүздү өзүндө камтып жана бизден өзөк болуп өтүп турган бытиенин чегинде жана негизинде ойлонула тургандыктан биз анын өзүндө (ар бир тааным актысынан мурда боло турган жана анын маңызын негиздей турган бытие аң-сезиминде) биздин билимдерибиздин обьективдүүлүгүнүн абсолют гарантиясына ээ боло алабыз» .
Тажрыйба аркылуу билүү дегенибиз — бир нерсеге ички баам-байкоонун жана баштан өткөрүүнүн жардамы аркылуу жетүү, бир нерсени ички дүйнө аркылуу билип, ага анын турмуштук көрүнүшүнө бүт толук бойдон ээ болуу болуп саналат.
Орус философиясы үчүн тажрыйба дегенибиз предметти тышынан таанып-билүү эмес, предметтин өзүн анын жандуу бир бүтүн нерсе катарындагы толук чындыгын адам руху аркылуу өздөштүрүү дегенди билдирет.
Биз өзүбүздүн бытиебизде жана ал аркылуу бытиенин өзү менен байланышып турганыбызды, анын өзүндө жашап жана ага таанып-билүүчү аң-сезим аркылуу эмес, алгачкы баштан өткөрүү аркылуу ээ болуп турганыбызды түшүнүү үчүн демейки субьективизмден, адам психикасы, биздин ички бытие биз эң эле бир өзгөчө, өзүндө камтылып катылып турган жана чыныгы бытиеге карама-каршы турган субьективдүү түзүлүш болуп саналат деген көз караштан бошонуу эле жетиштүү болот.
Төмөнкү « » (баарынан мурда жашоо керек, андан кийин философиялык ой жүгүртүү керек) деген сөз өзүнүн тышкы утилитардык-практикалык мааниси боюнча баягы эле таң болуп бүткөн акыйкат: бирок ушул эле айтылган сөз ички, метафизикалык мааниде түшүнүлгөндө өзүндө (ойломдун үстүнөн турмуштук фактынын онтологиялык приматынын көрүнүшү катарында) терең ойду камтып турат, дал ушул ой сыягы орус көз карашынын негизги рухий негизин бере алат» .
Эгерде жаманчылыкты түшүндүрүүгө туура келсе, анда акыры түбү аны актоого, «болбоого тийиш болгон нерсенин» кантип пайда болгонун түшүндүрүүгө, ошентип, анын себебин таап, актоого алып келер эле.
Рух — бул обьективдүү бытие, бирок обьектинин бытиеси катарында эмес, актуалдуу, толук калыптанып бүткөн, туруктуу реалдуулуктун бытиеси, бул реалдуулук өзүндө баалуулукту камтып турат жана биздин бүткүл психикалык турмушубузга маани берет.
Франктын негизги чыгармалары төмөнкүлөр: «Билимдердин предмети. Абстрактуу билимдердин негиздери жана чектери жөнүндө» , «Адамдын жаны » , «Коомдук илимдердин методологиясынын очерки» , «Коомдун рухий негиздери» , «Акыл жеткис нерсе» , «Кудай биз менен» .
Айыл чарба жерлери – айыл чарба азык-түлүктөрүн өндүрүү үчүн арналган, берилген, кодонулган жер участоктору, тактап айтканда: айдоо аянттары, эсалдырылган жер, көп жылдык мөмө бактары отургузулган бакча, чабындылар, жайыттар.
Бул багыттагы жерлер азык-түлүк өндүрүү үчүн пайдаланылуучу айдоо аянттары, көп жылдык өсүмдүктөр өстүрүлгөн жерлер, шалбаалар, чабындылар, жайыттар жана өндүрүштү уюштурууга, жүргүзүүгө зарыл түрдүү курулуштарды, коомдук, турак жай имараттарын курууга керектелүүчү аянттар болуп бөлүнөт.
Жер ээлери жана пайдалануучулар жергиликтүү шарттарды эске алуу менен илимдин, алдыңкы тажрыйбанын жетишкендиктеринин негизинде жерди туура, сарамжал пайдалануу, кыртыштын асылдуулугун жогорулатууга жана эрозия болушуна, шорго же сазга айланып кетишине, кум басышына, отоо чөптөр менен зыянкечтерге каршы күрөшүүгө милдеттүү.
Бул жолго түшкөндөрдүн ишмердигиндеги негизги форма «жакшы айтуу, жатык тил менен туюндурууга» аракеттенгендердин көтөрүңкү маанайдагы философиялык маектешүүсү болуп, Цинь Тан же Сюнь Янь деп аталган, анткени сүйлөшүүнүн заты аялуу асыл Дао болгон.
Неодаосизмтер Лао-цзы, менен «Чжуан-цзы» жана «Чжоуи» идеясынан башталып, алардын окуусун конфуцианчылык окуу менен бириктирген (алар Конфуцийди Лао-Цзы менен Чжуан-Цзыдан жогору турган улуу даанышман дешкен).
Ошол учурда алдынан акбоз ат минген, калпакчан, зор денелүү адам жоолугуп: "Балам, сен коркпо, бул тигилген үйлөрдүн ээлерине эч кимдин шаасы келип, күчтөрү жете алган эмес!" — деп баланы жооткотот.
Сагымбай "Манасты Чүйдө жашап жүргөн жылдары айта баштаган. Бирок Ысык-Көлдүн көңгөйүндө жашап жүргөн бала курагында эле айыл аралап "Манас" айтып жүргөн Чоңбаштын аткаруусун делөөрүп, ээрчип кетмекчи болгон. Сагымбай өзү манасчылык өнөргө ээ болушун арбактардын колдоосу, аян алуу, түш көрүү менен байланыштырган. Алгачкы жолу түшүндө Манасты көргөндөн тартып "Манас" айтып баштаса, кийин эки жолку арбактардын аян берүүсү демөөр болуп, шыгымды арттырды деп ишенген. Сагымбайдын жашоосунда аян алып, түш көрүп эпостун каармандары менен жоолугушуусу көп эле болгон экен. "Манасты" жаздырып жүргөндө түш көрүп, мен айткан мындай жери туура эмес болуп калыптыр, түшүмдө көрдүм — деп кайра жаздырган учурлары болгондугун Ы.
Мисалы, кыргыздардын Алтайдан Ала-Тоого көчкөн эпизоду 1922 ж. жазылып алынса, сюжет боюнча андан кийин келген Алооке жөнүндөгү окуялар 1924 ж. башында гана жазыла баштаган.
Улуу манасчылардын бири — Тыныбек дагы Сагымбайды айттырып көрүп, таалим берип, "Манаска" өздүк кошумчаларын кошпой таза айтууну эскерткени тууралуу эл арасындагы аңыздар кеңири белгилүү.
1882 ж. Ысык-Көлдү тыштап кеткенге айласыз болгондо, 14 жашар манасчы Ысык-Көлдү кошуп ырдаган ырын "Сагымбайдын зары" деген ат менен манасчынын өз оозунан 1889-жылы жазып алгандыгын тарыхчы Б.
Көрүнүктүү "Манас" изилдөөчүлөрдүн бири К. Рахматуллин колдо болгон жана ошол кездерде көзү тирүү жомокчуну жакшы билген кары адамдардын берген маалыматтарына таянып: "Сагымбай ошол учурдагы чоң манасчылдардын дээрлик бардыгын угат. Ал Чоңбаш, Тыныбек, Найманбайларды гана эмес, Балык менен Келдибекти дагы угуп, үлгү алгандыгы туурасында айтышат. Келдибек Сагымбайга Манасты айттырып көрүп жактырат, бирок "обондон жетише элек экенсиң" — деп обонду, кол шилтөөнү башка кыймыл аракеттерди үйрөткөн экен — деп жазат.
Өнөрү такшалып калган мезгилде Кетмен-Төбө аркылуу Анжиян тарапка "Манас" айтып кетип, 3 жыл жүрүп, аргымак минип, коштогон атка толтура пул жүктөп келгенин Сагымбайдын "Манасын" жазып калган Ы.
Манасчы катары эл арасына тааныла баштагандан тартып өмүрүнүн акырына чейин Сагымбай «Манас» айтууну кесип кылып, жомокчулук менен күн көрүп, ошол өнөр ээлерине мүнөздүү жашоо тиричилигин башынан өткөрөт: жайы-кышы дебей эл кыдырып, бир айылдан экинчисине өтүп өз өнөрүн тартуулайт — «Манас» айтат, эл өз каалоосу менен бергендердин эсебинен жан сактап, үй-бүлөсүн багат.
1921-жылы Ысык-Көлдүн Төрткүл деген жеринде мугалим болуп иштеп жүргөн Каюм Мифтаков ал жакта "Манас" айтып жүргөн Сагымбайга жоолугуп, ал айткан "Манас" зор таасир бергендиктен кагаз бетине түшүрүп калууну сунуштайт.
Сагымбайдын айтуусунда эң байыркы поэтикалык ыкмалар менен бирге — аллитерация, синтакстистик параллелизм, рефрен жана кийинки мезгилдерде пайда болгон ыкмаларды кезиктиребиз — татаал рифма, антитеза, метафора ж.б.
Сагымбайдын "Манасынын" дагы бир өзгөчөлүгү анын өз мезгилиндеги улуу манасчылардын дээрлик баардыгын угуп-көрүп,алардан сабак алып, улуу манасчылардан алгандарын өзүнүн чыгармачылык шыгы менен кайрадан иштеп чыгып,байыркы элдик поэзиянын мыкты үлгүлөрүн бизге жеткизе алгандыгында.
Сагымбайдын легендарлуу эки улуу манасчынын сынынан өтүп, биринен аткаруучулук чеберчилик боюнча таалим алса, экинчисинен эпостун мазмун-маңызы боюнча кеңешин алгандыгы Сагымбайдын "Манасы" кандай жогорку талаптуу мектептен өтүп калыптангандыгынан кабар берип турат.
Сагымбайдын "Манасынын" дагы бир баалуулугу — кыргыз элинин өткөндөгү көз караштарын, түшүнүктөрүн, үрп-адатын, турмуш-абалын изилдөөдө эң бай материал таба ала тургандыгында экендигин белгилүү "Манас" изилдөөчү Самар Мусаев белгилейт.
Сагымбай Кеминде жашап туруп калып, Чүй боорун аралап "Манас" айтып жүрүп, эл бергендин эсебинен турмушу биртоп оңолуп, ал жакта он чакты жыл байырлагандан соң кайрадан үй-бүлөсү менен Кочкорго кайра көчүп келишет.
Орозбак уулу Сагымбай айткан "Манас" жазылып алына баштаганда ал 55 жаш курагында болуп, манасчылык тажрыйбасы 40 жылга жетип, элдин сынынан өтүп, чыгармачылыгынын толук жетилип-бышып, кыл табында келген учуру болгон.
«Жогорку психологиялык функцияларынын өнүгүү тарыхы» деген эмгегинде адамзаттын цивилизациясынын баалуулуктарын индивиддин өздөш-түрүү процессинде, психиканын өнүгүүсүнүн маданий, тарыхый теориясын иштеп чыккан.
Чыгармачылыгынын акыркы жылдарында ойдун жана сөздүн катышы проблемалары, түшүнүктөрдүн онтогенездеги өнүгүшү, эгоцентристтик сөздүн көйгөйлөрүнүн жана башка темалардын үстүндө иштеген.
тарых адамдардын ишмердүүлүгүнүн натыйжасы болуп саналат жана тарыхтын субъективдүү факторлору болуп саналган эл массалары менен инсандардын тарыхый ролунан, таптык күрөштөн, революциялардан, партиялардын жана башка коомдук уюмдардын ишмердигинен көрүнөт;
Тарыхый материализмдин өнүгүшү (бул термин 1890-жылы гана пайда болгон, ага чейин аны тарыхты материалисттик түшүнүү деп аташкан) анын негиздөөчүлөрү тарабынан начар жана өтө начар изилденген проблемалардын багыты боюнча жүргөн.
Сөз саясий-укуктук, руханий-идеологиялык факторлордун, социалдык психологиянын, ошондой эле адам, анын маңызы, коомдон алган орду, анын эркиндиги, тагдыры, инсан катары калыптануусунун мыйзам ченемдүүлүктөрү тууралуу окуулардын коомго тийгизген активдүү тескери таасири тууралуу болуп жатат.
Эриугена талдап караган негизги проблема Кудай менен дүйнөнүн өз ара катышы болгон, бул экөөнү ал «жаратылыш» деген бир түшүнүккө бириктирет, жаратылышты ал физикалык мааниде эмес, абстрактуу мааниде түшүнөт.
Биринчи баскыч — жаратылбаган, түбөлүк болуп турган, бирок өзү жарата турган жаратылыш, бул — бардык нерселердин себеби катарындагы, жашырын сырдуу жана таанылып-билинбей турган нерсе катарындагы Кудай.
Кудайды эч кандай акыл-эс менен аңдап-билүүгө болбойт, бирок ошондой болсо да Ал өзүнүн теңирлик көрүнүштөрү аркылуу теофаниялар, нерселер негизденип турган жана теңирлик бытие ачыла турган ар түрдүү тартип-ырааттуулуктар аркылуу көрүнөт жана угулат.
Эгерде биринчи баскычка Кудай бирдиктүү түпнегиз катарында чыкса, экинчи баскычта Ал көбөйөт, бул көптөгөн идеяларда көрүнөт, үчүнчү баскычта бытиенин андан аркы көбөйүшү жүрөт да, бытие өзүнүн акыркы баскычына жетет.
Төртүнчү жаратылыш — бир эле убакта, жаратылбаган да, жана жаратпай турган да жаратылыш, бул космостук процесстин циклдүү өнүгүшүнүн аякташы болуп саналат, жаратылыштын бул баскычында Кудай ар түрдүү ипостастарда кеңири ачылып көрүнөт.
Бул жерде көрсөтүлгөн дүйнөнүн картинасы, Эриугенанын түшүнүгү боюнча, динамизм менен мүнөздөлөт, анткени Кудайдын бытиеси дүйнөнү жаратуу процессинде кеңири ачылып көрүнөт.
Дүйнөнүн бул картинасы орто кылым философиясында үстөмдүк кылган жана дүйнөнү Кудайдын эрки менен бир жолу жана түбөлүккө жаратылган жана Кудайдын эркине ылайык жашап турган көптөгөн нерселердин жыйындысы катарында караган креационисттик көз карашка карама-каршы турат.
Ушуну менен бирге, Эриугенанын пикири боюнча, бардык нерсени Кудай жаратат жана кайрадан Ага кайрылып барат, бирок Кудай — инсан эмес, Ал бардык нерседе катышып турат, бирок ошол эле убакта Аны аңдап-билүү мүмкүн эмес.
Төртүнчү баскычтын пайда болушу адамдын күнөөсүн арылтуунун зарылдыгы менен аныкталат, бул арылтуу башка бардык жеке нерселердей эле адам өзүнүн конкреттүү жашап турушунан ажырап, Кудайга кайтып баруусу аркылуу ишке ашат.
Эриугенанын бул пантеисттик концепциясы чыныгы адамдык маңыздын көрүнүшү катарында адамзаттын жашап турушунун жалпылыгын баса белгилейт, ал эми индивидуалдуу жашап туруу болсо ошол чыныгы маңыздан четтеп кеткендей түшүнүлөт.
Эриугенанын антропоборбордук позициясы мына ушундан көрүнөт, ал адамга дайыма кызыгуу менен караган жана «акыйкатты таанып-билүүгө алып баруучу эң маанилүү жана жападан жалгыз дээрлик жол — эң алгач адам жаратылышын таанып-билип, аны сүйүү болуп саналат деп эсептеген. Эгерде адам жаратылышы өзүндө болуп жаткандарды аңдап биле албаса, анда ал өзүнөн жогору турган нерсени кантип биле алмакчы?» .
Халама аптыгып: "Эмне болду,балам? Алигилер кимдер?" деп сураса: "Көөдөнүмдү ачып жүрөгүмдү сууруп алды да алтын жүрөк салды, кимдер экенин тааныбайм" деп Мухаммед чоң адамча токтоо жооп бериптир.
Тоо-ташты,чөлдү сызгырган аптапта жападан жалгыз мал артынан жүргөн жетим бала абдан сезимтал, байкагыч, ойчул болуп өсүп, кичинесинен калп айтканды билбеген, өтө чынчыл, жагымсыз жыт-жыбырдан жүрөгү айнып ооруп калма, орунсуз сүйлөбөгөн бала болгон.
Мында көп замандан бери эле жыл сайын арабдар белгилүү убакытта чогулушуп, Кабанын айланасындагы ар түрлүү кудайлардын бейенесине сыйынып,курмандык чалышып, Замзам кудугундагы касиеттүү суудан ичишип тарашчу экен.
Андан тышкары саясий инсан, анын башкаруусунун натыйжасында Араб жарым аралындагы күчтүү жана жетишээрлик чоң мамлекетке айланып кеткен, умма мусулмандар жамаатынын негиздөөчүсү жана башчысы.
Садага кылууну узакка созбо, жаның алкымыңа келген учурда мал-мүлкүңдүн мынчасын баланчага, мынчасын түкүнчөгө дегениң менен пайдасы жок, себеби ал убакта сен айпасаң деле мал-мүлкүң баланча-түкүнчөлөрдүкү болот.
Ошол эле убакта табият билимдери менен тарыхтын ортосунда айырма алардын фактыларды ар түрдүүчө пайдалангандыгында турат, табият билимдери — бул мыйзамдар жөнүндөгү илимдер, тарых-окуялар жөнүндөгү илимдер: «Алардын бири мыйзамдар жөнүндөгү илимдер, башкалары — окуялар жөнүндөгү илимдер» .
Вильгельм Виндельбанд — баарынан мурда философиянын тарыхчысы катарында белгилүү, ал «Байыркы философиянын тарыхын» жана «Жаңы философиянын тарыхын» жазган, булар философия тарыхын окуп-үйрөнүү үчүн баардыгын камтыган лекциялардын курсу болгон.
Мамлекеттин юридикалык нормалары мамлекеттин формалары менен аныкталат, ал эми мыйзамдар болсо — бул коомдун мүчөлөрү менен жогорку бийликтин ортосундагы мамилелерди аныктоочу юридикалык эрежелердин көрүнүшү болуп саналат.
Монтескьенин концепциясынын маңызы — башкаруунун белгилүү бир формалары үчүн, атап айтканда демократиялык, монархиялык жана деспоттук формалары үчүн мүнөздүү болгон мыйзамдар ар түрдүү факторлор: саясый бийликтин мүнөзү, жердин кыртышы, рельефи , адеп-ахлак, адат-салт, диний ишеним, калктын саны сыяктуу факторлор менен шартталат дегенди билдирет.
«табийгый» мыйзамдар, бул мыйзамдар адамдын биологиялык жана жаратылыш өзгөчөлүктөрү менен аныкталат жана анын жаратылышка жана башка адамдарга болгон мамилелерин, мындайча айтканда коомдон тышкаркы абалын билдирет;