polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Ишмердикти таанып-билүү – ишмердиктин бул түрү окуп-үйрөнүү Ишмердиги менен тыгыз байланышта болуп, андан өнүгүп чыгат: окуп-үйрөнүү И-ги билим алуунун аспабы катарында максатты түшүнүүгө, пландаштырууга, түрдүү иш-аракеттерди жүр-гүзүүгө, жыйынтыктоого багытталып, конкреттүү предметтин материалында жүргүзүлүп, таанып-билүү Ишмердигине айланып, окуучуда билим, билгичтик, көндүм-дөрдүн калыптануусун камсыз кылат, б.
Буга текстти жөнөкөй түрдө кайра айтып берүүдөн баштап, көндүмгө айланган текстти бөлүктөргө бөлүп, аларга ат коюу; план түзүү, каармандардын ортосундагы окшоштуктарды, айырмачылыкты аныктоо, жаратылыш көрүнүштөрүн сүрөттөгөн, каармандарга тиешелүү сапаттарды ачып көрсөткөн көркөм сөз каражаттарын таап, аларга талдоо жүргүзүү ж. б.
а. көрсөтмөлөрдүн негизинде аткарылган, көндүмгө айланган иш-аракеттердин бардыгы биринчи баскычты түзөт, ал эми алгачкы учурда, бул иш-аракеттер жаңыдан аткарылып жаткан мезгилде алар окурмандык ишмердиктин экинчи баскычы болуп саналат.
Ишмердикти ни окуп-үйрөнүү мында билим алууга үйрөнүү деген мааниде каралып, балада башталгыч класстарда калыптанышы керек, окуучу конкреттүү билимге эле эмес, аны өз алдынча өздөштүрүү ыгына ээ болуусу тийиш.
Мында эпостун композициялык структурасынын өзгөчөлүгү, сюжет куруунун ыктары, образдардын жана көркөм каражаттардын өзгөчөлүгү, ошондой эле “Манас” эпосундагы эпикалык ыр түзүлүшүнүн жалпы маселелерине көңүл бурган.
Табияттын объективдүү мыйзам ченемдүүлүктөрүн таанып билүү, ага атайы түзүлгөн эмгек куралдары жана каражаттарынын жардамы аркасында таасир берүү аркылуу адамдар адам коому үчүн зарыл болуп эсептелген материалдык жыргалчылыктарды алуу максатында табияттын заттары менен энергиясын пайдаланышат.
КТКнын иш аракет долбоорлорунун арасында кыргызча жана башка тилдерде тарыхка арналган атайын интернет барагын ачуу, интернеттик энциклопедияларды жана окуу куралдарын байытуу, археологиялык, археографиялык, этнографиялык, фолклордук, булак таануучулук жана башка илимий экспедицияларды уюштуруу, илимий басылмаларды жарыялоо, ажайыпканаларды уюштуруу жана байытуу, жаңы окуу китептерин жана окуу куралдарын жарыялоо, жаш адистерди багыттоо, эл аралык илимий байланышты чыңдоо, жана башка ар кыл тармактар боюнча реформаларды жүргүзүүгө катышуу сыяктуу долбоорлор бар.
Белгилүү түрколог Кадыралы Конкобаев, президенттик администрациянын өкүлү, этнограф Абылабек Асанканов, карыя тарыхчылар Эгемберди Маанаев, Асан Абетеков, Аскар Беделбаев, Борбордук Азиядагы Америкалык университеттин өкүлү Чолпон Турдалиева, чыгыш таануучулар Таласбек Машрапов, Кубан Жусаев, Тынчболот Жуманалиев, археолог Валерий Кольченко, тарыхчы жана укукчу Бекбосун Бөрүбашев, педагогика илиминин кандидаты Мурат Иманкулов ж.б.
КЖТЖны уюштуруу жараянына жаш тарыхчылар Кыяс Молдокасымов, Акылбек Кылычев, Арслан Койчиев, Александр Тузов, Кубатбек Табалдиев, Айдарбек Көчкүнов, Дөөлөт Сапаралиев, Токторбек Өмүрбеков, Муратбек Кожобеков, Аалыбек Акунов, Адыл Кожобаев, Венера Койчиева, Динара Иманова, Алмаз Кулматов, Темир Асанов, Тынчтыкбек Чоротегин жана башка ошол кездеги бир катар жаш тарыхчы илимпоздор жандуу катышкан.
11-февралдагы жыйын маалында археолог Кубат Табалдиев буга чейинки археологиялык иликтөөлөрдөн тышкары, археологиялык жана башка мурастарды сактап калуунун зарылчылыгы жөнүндө мыкты мултимедиалык баяндамасын жасады.
КТКнын Уюштуруу жыйыны маалында тарыхчы Рыскул Жолдошов Башкармалыкка “кандайдыр-бир устуканды бөлүштүрүү үчүн эмес, карандай жумуш жасоо үчүн умтулуу керек” деген эскерткен сөзү менен айырмаланды.
Бир боор атасынан жаңы эле айрылганы аз келгенсип, эми чоочун оруска малайлыкка амалсыз жөнөп жаткан жаш баланын ички абалына түшүнүп, бул үчүн айыптуудай сезип, жетимге атайылап көңүл буруп, ага дем бере сүйлөгөнү Бурмаке кемпирдин психологиялык сергектигин айгинелейт.
Жашоонун ой-чуңкурун, азап-тозогун көрүп, турмушка түшүнүп, керек болсо ага баш ийип, адамдарга байкап, аярлап мамилы жасаган, алды-артын ойлоп акыл м-н жүруп турган, жан дүйнөсү сергек кемпир.
1916-жылдагы калктын башына түшкөн кандуу кыяматты жазуучу жоолашкан эки тараптын кырчылдашкан кагылыш-кармаштарын, ири масштабдагы сюжеттерди жана конфликттерди, чоң, массалык окуялардын кеңири панорамасын чагылдыруу аркылуу да көрсөтүшү мүмкүн эле .
Бирок, тамчыдан күн көрүнөт дегендей, Мукай «Узак жолунда» масштабдуу тарыхый ири окуянын кебетесин кичинекей микрокартина аркылуу да тасырайта көрсөтүп коюуга болорлугун эң жакшы далилдеген.
М. Элебаев 1916-жылдагы үркүндүн үрөйдү учурган трагедиялуу жүзүн, падышалык колонизаторлордун кыйынчылыгынын натыйжасын, кытайга качкан элдин кыямат-кайымын элестеткен беш-алты кичине штрих, деталдар м-н гана көз алдыга алып келип койду.
Кичине нерсе аркылуу чоң дүйнөнү көрсөтө билүү өнөрү, муну көркөм чагылтуунун принциби катары чыглык практикада жүзөгө ашыруу ошо 30-жылдардагы кыргыз адабиятында өзүнчө зор эстетикалык жаңылык, Мукайдын сүрөтчүлүк ачылышы болгон.
«Узак жол» – ылайым баланы ата-энеден айырбасын, бала менен ата-эне дайыма бир болсун, элде, Ата-Журтта тынчтык болсун, кудай тууган жерден ажыратпасын, ар дайым Ала-Тоо болсун, ар дайым Ала-Тоодо токчулук болсун деп үн салып турган чыгарма.
Василий байдын айлуу түндө толкунсуз токтогон кемедей мемиреген үйүнүн ары ичинде, оозгу бөлмөдө мышык, тоок, казга аралашып жалаң таардын үстүндө бүрүшүп жактан жетим баланы биз окурмандар көрүп турабыз.
Автор кейишкерлердин айлана-чөйрөгө, кишилерге болгон мамилесин, жорук-жосунун, адат-көнүмүштөрүн, жүрүм-турумун, сүйлөө манерасын объективдүү сүрөттөө аркылуу алардын мүнөзүн рухий турпатын ачууну артык көрөт.
Бирок, Мукай бул алааматтуу тарыхтын жүрөктү титиреткен драмасын масштабдуу кандуу кагылыш-кармаштар, чоң конфликттер, ири окуялар аркылуу эмес, майда-майда турмуштук кертимдер, кичинекей көркөм «микроэлементтер», жеке пенде тагдырлары аркылуу тартып таштаган.
Көрүнүштү, кырдаалды же бир учурду сүрөттөйбү, же кишинин кебете-кешпирин, жорук-жосунун мүнөздөйбү, аба-ырайын, жаратылышты жазабы, Мукайдын баянын окуганда кадимки кыл калем ээси сүрөтчүнүн сүрөтүн же кинотасманы көрүп жаткандай туюулат.
Ал эми романдагы баяндоонун чебердиги, табигыйлыгы, каармандардын жүрүм-турумуна, сюжеттик-окуялардын жүрүшүнө автордук копол кийлигишүүнүн, автордук эркти осол таңуулоонун, куру акыл айтуунун көрүнбөгөндүгү – жазуучунун ийгилиги.
Баарынан да романда баягы эпостогудай эр сайыштар, же ойкуп-кайкыган кызыктырмалуу сюжет, жомоктогудай күтүүсүз чукул бурулуштар, сыйкырдуу өзгөрүүлөр, куюлушкан макал-ылакаптар, чубурган фразеологизмдер, акылдуу корутундулар көрүнбөйт.
Бирок, ошол аңгеме-дүкөн, ошол тарых буга чейин көнүмүш болбогон башкача почерк, бөлөкчө образдык каражат-ыкмалар, европалык типтеги адабияттын жол-жоболорун карманып ишке ашырылган.
«Узак жол» кыргыз адабиятына баяндоонун реалисттик каадасын, кыскалыкты, лаконизмди, речтик мүнөздөмөнүн, социалдык портреттик өнөрүн, адабий мүнөздүн реалисттик чындыгын алып келген.
Деталь романда сюжеттик структуранын чордонун ээлеп, стихиялуу пайдаланылган майда-барат түрүндө эмес, образдык жалпылоо, кеңири социалдык картинаны түзүү мүдөөсүн көздөгөн, аң-сезимдүү түрдө атайын колдонулган эстетикалык ыкма, сюжеттик композициялык принцип катары, көркөм система катары жашап турат.
Веданта (санскритче: ेा् сөзмө-сөз Ведалардын акыры; дагы бир мааниси Ведалардын аяктоочу бөлүгү) - Индиядагы байыркы диний-философиялык ойдун кеңири белгилүү жана таасирдүү системасы, индуизмдин философиялык негизи.
Анын билимге, брахман билимине жетүү бир катар шарттарды талап кылат: түбөлүк жана утурумдук болмуштун ортосундагы айырмаларды аңдоо; материалдык сыйдан бул жашоодо да, келечекте да баштартуу; анан алты сапатка ээ болуусу (рухунун калбааттыгы, топуктуулук, баарынан кечкендик, бардаштуулук, ыкыластуулук, диний ишеним) абзел.
Огожо ой жүгүртүүлөр менен Ведалардын маңызына түшүнүк беришкен жана брахман атман, пуруша, пракрит, жняна, майя сыяктуу Ведантанын негизги түшүнүктөрүн чечмелеп беришкен Упанишадалар.
Бул мерчемдеги Ведантада Упанишадалардын алда канча системалуу, иреттелүү тажрыйбасына Брахмандын эң жогорку реалдуулугун негиздөө, анын көрүнөө дүйнө менен жеке рухка карата мамилеси, ошондой эле диний сабыркоолор менен көзгө көрүнгөн көп түрдүү жашоо формаларын жараштырып, бирдейликке жеткирүү.
Мисалы, мурда колдонулуп келген кийиз ээр, жыгач, мүйүз же коло тогоолор ж-а ооздуктар кийинчерээк темир м-н алмашыла баштаган, үзөнгүлөр да, ээрге атайын тагылып коюла турган жыгач, мүйүз, жез, темир үзөнгүлөр м-н алмашылган.
Система, бул смс жана кыска сөздөрдү жөнөтүүгө мүмкүнчүлүк берет, веб-интерфейс колдонот, , бул тез эки адам жана андан көп адамдар менен байланышуу, башкача жана кызыктуулугу менен Твиттердеги-маалымат коомчулук үчүн ачык, Ал нерсе "микроблог" деп аталат.
Бир нече философиялык чыгармаларды жазган, алар: «Жүйөлүү маани принцибине ылайык адам акылы жөнүндө изилдөө» , «Адамдын интеллектуалдык жөндөмдүүлүгү жөнүндө тажрыйбалар» , «Адамдын ишкерлик жөндөмдүүлүгү жөнүндө тажрыйбалар» .
Жүйөлүү маани, деп жазат ал, биз менен дайым карым-катышта болгон адамдарга мүнөздүү болгон ой жүгүртүүнүн деңгээлин билдирет, ошондуктан ой-пикиринде жүйөлүү маани болгон адам акылэстүү адам болууга тийиш.
Риддин жүйөлүү маани теориясынын белгилүү бир негиздери бар, анткени жүйөлүү маани түшүнүктөрүндө чындыгында да адамдардын көп кылымдык тажрыйбасы чагылдырылган, ошондуктан алар өзүндө көптөгөн жоболордун акыйкаттуулугун камтып турат.
Жашоо Кокон 19-кылымдын башында, уулдары Сарымсак Кожо Жахангир жана Жусуп-Кожо - Кашкарстан мурдагы Белогорка акимдердин мураскорлор - аймактын көз карандысыздыгын калыбына келтирүү үчүн кыймыл колго алды.
Бул көтөрүлүш Кашкариядагы цин үстөмдүгүнүн пайдубалын солкулдатып, жазалоочулардын жооп иретинде жасаган мыкаачылыктары мусулмандардын жаңы көтөрүлүшүнө негиз түзгөн.
Мындан тышкары кытай соодагерлери элди аёосуз тоноп, жергиликтүү продукцияларды, продукцияларды арзан баада сатып алып, бирок сырттан келген продукцияларды, өзгөчө чайды өтө кымбат баада сатып жиберишкен.
Кокон хандары манжур басып алуучуларга каршы күрөшкөндөргө баш калкалоочу жай берип, Цин өкмөтүнө кысым көрсөтүү үчүн аларды чеберчилик менен пайдаланып, бул аймакта татаал саясат жүргүзүшкөн.
Маньчжур аскерий-айыл чарба конуштары жана кытайлык аскер конуштары, ошондой эле манжур басып алууга каршылык көрсөтүүнүн катышуучулары болгон сүргүнгө айдалган уйгурлардан айыл чарба конуштары түзүлгөн.
1847-жылы Жахангирдин жээндеринин жетекчилиги астында тарыхта лидерлеринин саны боюнча “жети кожонун көтөрүлүшү” деген ат менен белгилүү болгон жаңы көтөрүлүш көтөрүлгөн; ал ошол эле жылы басылган.
Йеттишар — ар кайсы булактарда ысымдын орусча жазылышынын ар кандай варианттары кездешет - Жети-Шаар, Жец -Шаар, Яттишяр жана ушул сыяктуулар) - 1860-1870-жылдары Чыгыш Түркстан аймагында болгон мамлекет.
Татаал, коркунучтуу, кокустуктары көп оюн болгондуктан атаандаштардын ортосунда кадыр-барктуу, тажрыйбалуу кишилерден бокобулдарды дайындашып, ошолордун чечими боюнча оюн өткөрүлгөн.
Лирика (грек. – гректердин кылдуу музыкалык аспабы лиранын коштоосу менен аткарылган ырлар дегендин негизинде пайда болгон) – эпикалык жанаа драмалык тектен айырмалуу адабияттын үчүнчү теги болуп, мында турмуш лирикалык каармандын ички сезимдери аркылуу берилет да, ушул сезимдерден анын дүйнөгө көзкарашы, турмуш жөнүндөдө ой толгоосу, мамилеси билдирилет.
Байыркы заманда эле Аристотель мындай типтеги чыгармаларда турмушту чагылдыруучу өзүн өзү өзгөртпөй, өзү бойдон каларын айтып өткөн, немис ойчулу Гегель лириканын негизги буюмзат адамдын рухий турмушу, анын идеяларынын жана сезимдеринин дүйнөсү экендигин белгилеген.
Лирикага көбүнчө көлөмүнүн чакан болушу, жаңжал сезим-ойлордун өсүшүндө көрүнүшү, акындын ой жүгүртүүдөн улам айткан пикири, туюму, сөзү башкы планга чыгышы, автордун жеке инсандык сапаттарынын көбүрөөк чагылдырылышы, речтин ашкере эмоциялуулугу, салыштыруу, эпитет, метафора, контраст, параллелизм, жандандыруу сыяктуу поэтикалык каражаттардын арбын колдонулушу мүнөздүү.
Ал М. Ауэзовдун «Абай жолу» эпопеясын, В. Лениндин бир катар чыгармаларын, Джон Риддин «Дүйнөнү дүңгүрөткөн 10 күнүн», С. Штеменконун «Генштаб согуш жылдарындасын», Н. П. Камениндин, С. Габбасовдун И. Каракуловдун жана башка чыгармаларын кыргыз тилине которгон.
Биринчи дүйнөлүк согуштан кийин, өзгөчө ХХ кылымдын 30-жылынан баштап өнүккөн өлкөлөрдөгү экономикалык кризистин себептеринен улам Жалпы милдеттүү орто мөөнөтү же узактыгы узартылып, эмгекчилердин балдарынын жумушка кирүүсүн кечеңдетип, натыйжада жумушсуздуктун санын кыскартууга болгон аракеттерди да түшүнсө болот эле.
Ошондой кээ бир мамлекеттерде Жалпыга милдеттүү билим берүү жөнүндөгү мыйзамдарда балдардын жаш курактары чектелип көрсөтүлсө, кээ бир мамлекеттерде ал мыйзамдар салтанаттуу түрдө жарыяланып, аны ишке ашыруучу негизги шарттардын бири мектептердин жетишсиздиги башкы себептерден болуп келди.
Ошондой эле кээ бир мамлекеттерде бүгүнкү мезгилге чейин балдарды окутууга шарттын жоктугу (ата-энелердин же жетекчилердин, атуулдардын жашоо шартынын начардыгы) да тоскоол бойдон калууда.
Өнүккөн капиталисттик мамлекеттерде Жалпыга милдеттүү билим берүү узактыгы же мөөнөтү 6 жаштан 10 жашка чейин эле белгилениши, ошол мезгилдеги балдардын жана жаш өспүрүмдөрдүн эмгегинин кеңири чөйрөдө колдонулушу, б.
Сырткы жасалышы, кооздолушу, формасы жана сымбаты жагынан алып караганда калмак-кытайлардын бут жана бурканына окшош келген фетиштик буюм, нерсе тул кыргыздарда да кеңири колдонулганын эпостон жолуктурууга болот.
Эри өлгөн аялдын эринин келбетине, кебетесине окшоштуруп жасап, өлгөн күйөөсүнүн кийимин жаап, көшөгө тартып, бурчка олтургузуп, анын чоң ашын бергиче сактоочу сөлөкөтү тул катарында эсептелип, анын арбагын сыйлоо кастарлоо түшүнүгүн билгизген.
Анткени, жан денеден бөлүнгөндөн соң ал өлбөй, улам өз үйүнө келип тууган-туушкандары анын арбагын канчалык сыйлап, урматтап жатканын байкап турат жана анын жарыкчылыкта калган адамдарга өзүнүн оң жана терс таасирин тийгизет деген ишенимге негизделген түшүнүктүн натыйжасы катарында чыккан.
Маселен, Сагымбай Орозбаковдун вариантында кырк чородон Агыдай «далы көрүүчү, акыр заман оодарып, ашкере айтып берүүчү», Төлөк «төгүн айтпаган мыкты төлгөчү» катарында башкалардан айырмаланып турушат.
Терс каармандар жайчылык өнөрдүн аркасында өлүмдөн аман калышат, ал оң каармандардын жеңишке жетишине, түрдүү тоскоолдуктардан өтүүгө, алардын элдик идеалдагы иш-аракеттеринин аткарылышына, максатынын ишке ашышына өбөлгө түзүп берет.
Ал Көкөтөйдүн ашында тулпарларды чабууга жиберер алдында Манастын өтүнүчү боюнча «Аккуланын бир күндүк этин алып, табына келтирүү максатында жай таштын кереметин колдонот, баатырдын тулпарынын байге алышына кол кабыш этет.
Кошой менен Жолой күнү-түнү күрөшүп, чаң-тозоңун сапырып жатканда балбандарга жана карап турган көпчүлүккө ыңгайлуу болуу үчүн жай таш менен жаан жадырып абаны салкындатып, элди сергитет.
Чоң казатка аттанганда албуут Уркун дарыясынан аскердин аман-эсен кечип өтүшүнө, Сыргак менен чалгынга баратканда душмандардын койгон кароолуна байкалбаш үчүн мүмкүнчүлүк түзөт.
Бирок айрым деталдаштыруу жагынан, каармандардын жайчылыгын кырдаалга карата берилиши жагынан айырма болгону менен эпостогу Алмамбеттин фетиштик кереметке ээ болгон туруктуу сапаттары сакталып кала берет.
Коңурбайдын «ажыдаар, жолборс, кайберен, мергендеринен» койгон сыйкырдуу кароолчуларын жай таштын жардамы менен жандыруу, Алмамбеттин «жайчылык өнөрдү, кереметти алтымыш баштуу ажыдаардгн атайы окуп, үйрөнгөнү», Кытайдан чыкканда «кереги тиет деп Карыкандын сыр бараңы менен жай таштарын ала чыгуусу» өңдөнгөн өзгөчөлүктөргө ээ.
Бирок эки варианттагы фетиштик түшүнүк жай таш элдик ишенимди толук жана элестүү чагылдырылгандыгы менен анын табияты менен функциялары туурасында диний-мифологиялык түшүндүрмөлөрдү бергендиги менен жалпылыкка ээ.
Эске ала турган жагдай: жай таш жылдын бардык мезгилин түрдүүчө өзгөртө алгандыгы жөнүндө элдик ишенимдин, байыркы түшүнүктүн эпостун системасында толук сакталышын көрсөтүүгө болот.
Эпикалык мындай көрүнүш эпостун структурасында байыркы аң-сезимдин айрым кубулуштары кыйла убакытка дейре жашай бере турганына, анын жалпы идеялык-эстетикалык багытына өзүнчө көмөк көрсөтө ала турганын ыраст айт.
Бул эпикалык душмандардын байыркы ишеними, көз карашын элестүү чагылдыруу менен эпостун мазмунунун ар тараптуулугун, көп катмардуулугун, тарыхый деталдардын так берилишин көрсөтүү менен архаикалык аң-сезими менен бекем байланыштыгын аныктайт.
Буттун көрүнүшүндө «анын бултуюп, эки уурту дулдуюп» турушу, келбетин жана башын алтындан, көзүн көөхардан, колдорун забар менен зерден, тиштерин инжиден, эрди-мурду зумуруттан жасалгандыгы сыпатталат да, ага башын уруп, анын «айтканын» жасап турууга милдеттүү экендиги баяндалат.
Концептуалдык компонент философиялык категориялар жана принциптер (дүйнөнүн материалдуу биримдиги, бүткүл жалпы кубулуштардын өз ара байланыштуулугу жана шартташуусу) менен жалпы илимий түшүнүктөр жана мыйзамдар , ошондой эле айрым илимдердин фундаменталдуу түшүнүктөрү менен берилет.
Дүйнөнүн илимий сыпатынын сезип-туюлган образдуу негизги компоненттери – жаратылыш ж-дө көрсөтмөлүү түшүнүктөрдүн жыйындысы (мисалы: атомдун планетардык модели, кеңейүүчү сфера түрдө метагаллактиканын түспөлү сыяктанса, айлануучу чимирикке электрондун спини жөнүндө түшүнүк окшош).
Дүйнөнүн илимий сыпаты — жаратылыштын жалпы касиеттери жана илимий ченемдери туурасында табият таануунун негизги илимий түшүнүктөрүн жана принциптерин жалпылоонун жана синтездөөнүн натыйжасында келип чыккан туташ бүтүн система.
Мектеп гигиенасынын негизги маселелери төмөнкүлөр: ден соолугунун абалы жана бой салмагынын өсүшү, акыл-эсинин өрчүшү; окутуунун жана тарбиялоонун гигиенасы; мектеп окуучусунун эмгек режими жана дем алуусу; бала бакча жана билим берүү мекемелеринин санитардык гигиеналык жактан талапка жооп бериши; жугуштуу оорулардын алдын алуу.
Балдар жана өспүрүмдөрдүн гигиенасы – тиричилик шарт жана окуу-тарбия иштеринин баланын өсүп-өнүгүшүнө, ден соолугуна таасир этишин, о. эле аларга карата иш-чараларды иштеп чыгуучу илим тармагы.
Мындай окуп үйрөнүүнүн объектиси катары каралып жаткан эсептөөлөрдүн алфавити, предметтик тилдин туюнтмаларын уюштуруу , андагы кайра түзүүлөрдүн эрежелери жана эсептөөлөрү кызмат кылат.
Кайсы бир белгилүү формалдык системанын синтаксистик касиетин айрым атайын каражаттар аркылуу (математикалык изилдөөлөрдө кабыл алынгандай; кара: Метатеория) үйрөнүү элементардык синтаксис деп аталат.
«Ишенимдүүлүктү өзгөрүлбөс реалдуулукка акыл-эс менен ээ болуу аркылуу издөө эми ынанымдуулукту окуялардын өзгөрүлүп жаткан жүрүшүн активдүү «өзөмөлгө алуу аркылуу издөө менен алмашылды».
Биздин аффектилерибиз, алар түшүнүлүп турганда биз табийгый дүйнөнүн маңызына тааным аркылуу сүңгүп киргендей эле чыныгы түрдө сүңгүп кире ала турган, бирок алда канча толук жана терең сүңгүп кире ала турган орган болуп саналат.
Ушул себептүү Дьюи тажрыйбаны тийиштүү категориялар аркылуу баалайт: «Ийгилик жана жолу болбоо жашоо-турмуштун алгачкы «категорияларынын» өзү, жыргалчылыкка жетишүү жана жамандыктан качуу — анын эң жогорку таламдары, үмүт жана коркунуч — тажрыйбанын үстөм кылуучу сапаттары».
«Философиялык рефлексия үчүн тажрыйба түшүнүгүнүн баалуулугу бул түшүнүктүн талааны, күндү, булут жана жамгырды, урук жана түшүмдү, ошондой эле эмгектенип, пландарды түзүп, ойлоп таап, нерселерди пайдаланып, кыйналып жана ырахаттанып жаткан адамды камтып, белгилеп тургандыгында.
Тажрыйба дегенибиз тажрыйба аркылуу өтө тургандардын баарын, окуялар менен адамдардын дүйнөсүн белгилейт, ал тажрыйба аркылуу кабылданган дүйнөнү, адамдын ишмердигин жана тагдырын белгилеп көрсөтөт.
Дьюи өзүнүн кээ бир эмгектеринде гносеологиялык жана логикалык проблемаларды карап чыкса да (мисалы, орус тилине которулган «Биз кандайча ой жүгүртөбүз» деген эмгегин караңыз), анын башкы көңүлү борборунда адам жана анын практикалык проблемалары турган социалдык маселелерге топтолгон.
Дьюи мындай деп жазат: «Эгерде идеялар, маанилер, концепциялар, түшүнүктөр, теориялар, системалар кээ бир спецификалык мүнөздөгү тынчсызданууларды жана дүрбөлөңгө түшүүлөрдү четтетүүгө карата алганда инструменталдык нерселер болсо, анда алардын ишенимдүүлүгүн жана баалуулугун текшерүү алардын ушул жумушту аткаруусу аркылуу ишке ашат».
Ал түркүн тармактарда өнөрүн көрсөтө алган таланттуу адам болгон, бирок анын эң башкы өзгөчөлүгү айланадагылардын маанайын эске алып, урмат-сый менен мамиле жасай билгендиги, бардык адамдардын кызыкчылыгын алда канча аз кодулаган жол издегендиги эле.
Ал адам укуктары жөнүндө азыркы декларациялардын, анын ичинде 1948-жылдагы Адам укуктарынын жалпы декларациясынын башаты болуп калды, анда элдер жана мамлекеттер ортосундагы мамиленин тынчтык, демократия, зомбулукка жол бербөөчүлүк принциптери жар салынган.9
Ал эми «сабырдуулук» (башка адамдардын пикирин чыдап угуу, аны менен келишүү, башкалардын жүрүм-турумуна кечиримдүү мамиле жасоо жөндөмү) терминине соңку беш-алты жылга чейин толеранттыктын маанилери толук камтылбай келген.
1996-жылы БУУнун Башкы Ассамблеясы ага мүчө мамлекеттерге жыл сайын 16-ноябрды Сабырдуулукка арналган эл аралык күн катары белгилөөнү сунуштады, бул күнгө карата окуу жайларга, жалпы эле коомчулукка багытталган тийиштүү иш чаралар өткөрүлөт.
Жарандык баш ийбөөчүлүк алып жүрүү-чүлөр тарабынан акыйкатсыз жана четтетүү керек деп каралган өкүм сүргөн тартипке, айрым мыйзамдарга, бул же тигил саясий лидерлерге же бийликтер тарабынан жүргүзүлгөн расмий саясий акцияларга карата нааразычылыкты чагылдыруу менен байланышкан жеке же көпчүлүк аракеттер.
Эреже катары жарандык баш ийбөөчүлүктүн жактоочуларынын аракеттери бийликтегилерге баш ийбөө жана саясий, диний же адеп-ахлактык ой-жүгүртүүлөрдөн улам мыйзамдарды аткарбоого чакыруулар менен байланышкан.
Ганди тарабынан иштеп чыгарылган жана анын улантуучулары тарабынан кабыл алынган баш ийбөөчүлүк саясаты өзүнө бийликтегилер менен кызматташтыкка барбоо, өкмөттүк окуу жайларын бойкоттоо, тынчтык демонстрацияларын уюшурууну камтыган.
Батышта жарандык баш ийбөөчүлүк акциялары Франциянын Алжирдеги колониалдык согушуна, Вьетнамдагы АКШнын согушуна, ЮАРдагы расалык дискриминация фактыларына каршы күрөштөрдө кеңири колдонулган.
П. П. Лавров, И. Михайловскийдин социологиясында «баатырлардын» эрки көпчүлүктө артынан ээрчиткен күчкө ээ деп, народниктердин саясий ишмердүүлүгүндө чагылдырылган саясий Волюнтаризм термини «улуу саясат» метафорасы менен байланыштырылат.
Эрктин стихиялуу көрүнүшүнүн адамдын, коомдун турмушунун башталышы катары карап Волюнтаризм жактоочулары саясий процессти баш-аламан, түздөн-түз кыймыл-аракетке таянган процесс деп мындагы объективдүү мыйзам ченемдүүлүктү таанышкан.
Айтыш өнөрүндө алдына киши салбаган устаттыгы, жан адамдан жалтанбаган өткүрлүгү, курчтугу, тубаса таланттуулугу, жамгырдай нөшөрлөгөн төкмөлүгү, калыпка салгандай сөз чеберчилиги муундан-муунга аңыз сөз болуп айтылып келе жатат.
Чөжө өзүнүн азиздигине, ата-энеси кул, күң аталып, коомдун материалдык, моралдык жагынан коргоого алынбаган катмарынан чыккандыгына жана да бөлөк элди элдеп, бөтөн жерди жердеп, өз туурунан ажырагандыгына карабастан, табият тартуулаган зор таланттын күчү менен төкмөчүлүктүн сересине чыгып, казак журтчулугунун сүймөнчүлүгүнө ээ болуп, булбул аталган акын.
Кемпирбай акын Чөжө менен айтышканда ал да башка өнөрлөштөрү тарабынан кеңири ыкманы колдонуп, каршысын “сокурсуң”, “көрсүң”, “турагың жок тентиреп жүргөн тексизсиң” – деп кордоого өтөт.
Кийинки үч сүйлөмдүн ар биринде зат атоочту так таап көрсөтүү үчүн окуучу мурдагыдай эле даяр үлгү боюнча аракеттенүү менен чектелбестен, бир аз кыйынчылыкты сезип эмгектенет, анткени, бул сүйлөмдөрдөгү «күрөшүү», «бозомтук», «текшерүү», «даттануу» деген сөздөрдү окуучулар кээде зат атооч деп эсептебестен тиешелүү түрдө этиш, сын атооч жана этиш деп ойлошот.
Зат атооч түшүнүгүн өздөштүрүүнүн үчүнчү этабында биринчи этапка кабыл алынып өздөштүрүлгөн зат атооч жөнүндөгү ошол эле билим мурдатан тааныш болбогон жаңы жагдайда, чыг-лык менен пайдаланылат.
Кыргыз тили сабагында, мисалы: зат атоочту окуп үйрөнүүдө мугалим ал түшүнүктүн маанисин түшүндүрөт, зат атоочтун аныктамасын берип, зат атоочтун милдетин аткаруучу сөздөрдү сүйлөмдөн табууга мисалдар келтирет.
Мына ошондон кийин окуучулар зат атоочтун аныктамасын өз алдынча кайталап айта алышат жана мугалимдин келтирген мисалдарына окшоштуруп зат атоочтун милдетин аткаруучу сөздөргө мисалдар келтире алышат.