polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Абу Хашим умеййилерге каршы көтөрүлүшүн баштап, кийинчерээк Аббастын тукумунан болгон тууганы Мухаммад ибни Али ибни Абдулланы Мухаммед пайгамбардын тукумунун бийликке туруусу керектигин айтып, бийликти умаййилерден алууга көндүрөт.
Мухаммад ибни Алинин өлүмүнөн кийин кыймылды уланткан уулу Ибрахим ибни Мухаммад хижранын 129 жылында өзүнүн ишенимдүү кишиси, азат кылынган кулу Абу Муслимге көтөрүлүштү чындап баштоого буйрук берет.
Умаййилердин көтөрүлүштү басуу аракети натыйжасыз чыгып, акыркы халифасы болгон Мерван Забедеги салгылашуудагы жеңилүүдөн кийин Харранга, кийин Мисирге качып барып, ал жерден өлтүрүлгөн.
Өзүнүн ээлөчүлүк жагынан деле эмес, саясий жагынан улуулугу жана маданий гүлдөөсү боюнча алгачкы аббасийлердин дүйнөлүк жана жомоктуу даңк алып келген кылымы халифаттын укмуштуу доору болуп саналат.
Чыгармада прозачы кыргыз элинин эзелин замандагы турмуш-тиричилигин, салт-санаасын, жеңишин жана жеңилүүсүн, кубанычын жана трагедиясын, айтор мезгил бүктөмүндө калып кеткен, айрым бир бүдөмүк элестери элдин оозеки чыгармаларды гана сакталып келаткан, буга чейин көркөм сөз чеберлеринин эч кимисинин колу тие элек.
Алыскы доордун реалдуу элестерин жаратуу үчүн Т. Сыдыкбеков бирге жазма эстеликтери аркылуу жеткен адам аттары жана уруу аталыштары, аскердик титулдар жана курал-жарак, ырым-жырым жана реликвиялар сыяктуу этнографиялык элементтерди чыгармага киргизген.
Алардын айрымдары реалисттик тарыхый роман үчүн чыгармада тарыхый этнографиялык атрибуттар болушу гана жетишсиз, эң башкысы анда сүрөттөлгөн доордогу тарыхый дух, атмосфера чагылышы шарт деп эсептелип, “Көк асаба” чыгармасын тарыхый дастан жанрына таандык кылышат.
Эл турмушун, сырткы баскынчылардын кол салуусуна каршы туруп, элдин биримдигин жана өз алдынчалыгын сактап калуу үчүн жүргүзгөн күрөшүн эпикалык ыкмада көркөм чагылдырган чыгарма.
Ошондуктан фортуна жөнүндө айтуу менен бирге Макиавелли адамдын активдүү иш-аракетинин зарылдыгын да баса белгилейт: сак болгондон көрө тайманбас болгон жакшы, бирок мында адамдын иш-аракети белгилүү бир максатка, албетте бийик жана асыл максатка умтулган тунук акыл жана эрк аркылуу багытталууга тийиш.
Өзүнүн «Тит Ливийдин декадасына ой жүгүртүү» жана «Падыша» деген чыгармаларында Макиавелли мамлекетти жана мамлекеттик ишмердикти түшүнүүгө жаңыча мамиле жасоону адамдын этикалык жаратылыш позициясынан негиздөөгө умтулган.
Мына ушул этикалык доктринага таянып, Макиавелли өзүнүн мамлекеттик уюм жөнүндөгү концепциясын түзөт, анын пикири боюнча, мамлекеттик уюм күч колдонуу аркылуу адамзаттын эгоизмине карама-каршы турууга тийиш.
Жарандык коомдун жашоо ишмердүүлүгүнүн эң башкы шарты болуп анын ар бир мүчөсүнүн конкреттүү менчикке ээ болуу же ага ээ болууга катышуу, аны пайдалануу жана өз каалоосундай буйрук берүү укугу эсептелет.
Ар түрдүү топтордун жана катмарлардын өкүлдөрүнүн кызыкчылыктарын чагылдырган, өнүккөн жана көп кырдуу социалдык түзүмдүн болушу жарандык коомдун жашоосунда маанилүү шарты катары чыгат.
Такталбаган, ачык эмес социалдык түзүмдүн учурунда индивид мамлекет менен түздөн-түз байланышта болот, мунун өзү адамдын жеке укуктарынын жана эркиндиктеринин ишке ашырылуусун олуттуу түрдө чектейт.
Инсандын социалдык, интеллектуалдык, психологиялык өнүгүүсүнүн жогорку деңгээлде болуусу, тигил же бул коомдун институтун ишине катышканда инсандын ички эркиндигинин жана толук өз алдынчалыкка жөндөмдүүлүктүн болуусу жарандык коомдун ишмердүүлүгүнүн зарыл өбөлгөсү болуп эсептелет.
Жарандык коомдун андан ары өнүгүшү, аны менен мамлекеттин ортосундагы мамилелердин мыйзамдуу түрдө иреттелип, такталышына жана адамдын эркиндик, укук, экономикалык көз каранды эместиги сыяктуу баалуулуктарга негизденген консенсустун болушуна ыңгайлуу шарттарды түзгөн.
кылымдын аягында жарандык коомдун жогорку өнүгүү деңгээлинин аркасында жашоонун индивидуалдык жана коомдук чөйрөсүнө мамлекеттин кийлигишүүсү өзүнүн эң төмөнкү чегине жеткен жана ушунун өзү өлкөдөгү саясий режимдин туруктуулугуна негиз түзгөн.
Жарандык коомдун негизги белгилери: менчик түрлөрүнүн ар түрдүүлүгү менен теңдиги; эмгек жана ишкердүүлүк эркиндиги; идеологиянын көп түрдүүлүгү менен маалымат эркиндиги; адам укуктары менен эркиндигинин сакталышы; өнүккөн өз алдынча башкаруу тутуму, заманбап укук бийлиги.
коомдун жашоо ишмердүүлүгүнүн экономикалык, саясий, социалдык жана руханий чөйрөсүндө ыктыярдуу түрдө түзүлгөн мамлекеттик эмес түзүмдөрдү камтыган, өнүгүүнүн белгилүү бир тепкичиндеги адамдардын жалпылыгы;
эркин индивиддердин жана ишмердүүлүгү мамлекеттик бийлик органдарынын кийлигишүүсүнөн мыйзам аркылуу корголгон, атуулдардын ыктыярдуу түрдө түзүлгөн уюмдарынын жана ассоциацияларынын чөйрөсү.
Гандизмдин негизги саясий принциптери: көзкаранды эместикке, Индиянын эгемендүүлүгүнө тынчтык жол менен күч колдонбой, күрөшкө кеңири массаны, элдин бардык катмарларын катыштыруу аркылуу, согушсуз жетүү; Индиянын улуттук конгрессинин жетекчилиги астында, кастасына, улутуна, динине карабай, бардык индиялыктарды боштондук үчүн күрөшкө бириктирүү.
Гандизмдин дагы бир олуттуу өзгөчөлүгү: патриархалдыкмамилелердиидеалдаштыруу, айыл жамаатташтыгын кайрадан калыбына келтирүү чакырыгы, элдин диний сезимдерин жандандырууга колдоо көрсөтүү болгон.
Кызматташпоо деген, англичандар ыйгарымыш эткен мансап даражаларынан баш тартуу, окуу жайларда өкмөт атайын уюштурган тынч демонстрацияларга бойкот жарыялоо, ал эми жарандык баш ийбестик колониячыл бийликтин айрым мыйзамдарын бузуу, саясий ишташтоого чыгуу, кээ бир учурларда салык төлөөдөн баш тартуу сыяктуу ишчаралардан турган.
Индия эгемендүүлүккө жеткенден кийинки мезгилде бул агымдын коомду социалдык, экономикалык, саясий жактан өнүктүрүү методдорун колдонуу маселелери боюнчагандизмдин жолун жолдоочулардын арасында олуттуу пикир келишпегендиктер бар.
Анимизм – бардык нерселерде, кубулуштарда жашырынып жата турган жана аларды «башкара» турган жаратылыштан тышкары фантастикалык күч жана рух бар деп ишенүү, аларга дин катары кароо, аны жактаган диндик мистикалык агым.
Лидерчиликтин тиби бардык учурда коомдун, түзүлүштүн табиятынын өзгөчө мүнөзү жана топтун структурасын конкреттүү тарыхый кырдаал менен байланыштыруу проблемасы кылымдар боюу көңүлдү өзүнө тартып келген.
Ницше үчүн Лидерчилик адамдын «чыгармачыл инстинктинин» көрүнүшү; моралды – начарлардын куралы катары карап кабыл, албай коюуга акылуу, Тардар үчүн лидерге ырааттуу окшоштуруу, тууроо-социалдык турмуштун негизки мыйзамы.
Лидерчилик индивид же социалдык топ лидерликтин ролун аткарганда, топтук ишмердүүлүктү интеграциялоонун бир механизми, болуп аталат топтун аракетин бириктирет, багыттайт, күтүүлөрүн кабыл алат, анын аракетин колдойт.
Ошол учурда 1925 ж. бугу айынын 5-күнү тиркеме түрүндө “Мына, Тоо жаштары” деген гезит эрктүү кыргыз облустук жаштар комитетинин тили болуп, чыгып биринчи ирет чыгып отурат” – деп баштап, ак жол каалап чыгарган.
“Театр тууралуу” деген бир эле макаласын алып көрөлү: . биз көрүп жүрөбүз “Ирвизор” менен “Метечди” көргөндө театрдын жасалгасы бүт чыгат , аларга табылган жасалга кыргыз турмушунан жазылган китептерге эмне табылбайт?
Бул программадан биз “Академия кечесинде” ойнолгон оюндардын үч кечеге бөлүнүшүнөн баштап, музыкасына чейин такталгандыгын, ошондой эле элдин көркөм көкркөм өнөр болгон кызыгуусун арттырып, элдин мүдөөсүн калыптандыруучу адистердин даярдалып чыгышына кам көргөндүгүн көрөбүз.
“Академия кечесинин” чыгышы шылтоо болуп, Көкөнов да “улутчул, байчыл, эски турмушту көксөйт” дегендей жалаалар менен жана дагы “Эркин Тоо” гезитине редактор болуп иштеп турган кезинде С. Карач уулунун, Б.
Көкөнов жаңы турмуштун ийгиликтерин даңктаган аңгемелери менен кошо орус элинин адабиятына да ынтаасын коюп, адепки жөрөлгөсүн балдар үчүн арнагандыгын анын которуусунда жарык көргөн А. Серафимовичтин “Чымчык үнү”, Л. Толстойдун “Филиппок”, К. Лебедевдин “Биринчи калык”, Куприндин “Жер астында” деген китепчелеринен көрөбүз.
Көкөнов кийин окууну бүтүп келгенден баштап жаңы турмуштун жетишкен ар бир жеңишин эргүү менен кабыл алып, жан-дили менен берилип иштеп, телчигип келе жаткан адабияттын ар тармактуу жүгүн аркалаган.
Леонардонун чоң атасынын жазып калтырган күндөлүгүндө "Менин неберем жана уулум Пьеронун баласы, 15-апрел күнү, ишембиде дүйнөгө келди. Баланын атын Леонардо койдук. Аны киндик атасы Пьеро ди Бартоломео", дейт.
Апасынан эрте айрылган Леонардо турмуш жолунда дейбизби, же эмгек жолундабы апасын сагынып күн өткөрүү менен, өзүнүн керемет чыгармаларында апасынын мээримин, жүзүн чагылдырганга аракет жасайт.
Леонардонун шаардагы Верроккьо кесипканасына көңүлү абдан жакын болгондуктан, бир мезгилде атасы өзүнүн иштеген жерине алып келгенде, андан качып барып кайрадан өзүнүн көнгөн жерине келип алат.
Махтын мейкиндиктин абсолюттуулугун танганы дүйнөнү бир кыйла үнөмдүү элестетүүгө алып келет, анткени мындай учурда мейкиндик менен материя өз өзүнчө бөлөк жашабастан, мейкиндик жагынан ыраатка келтирилген материя бар болуп жашап турат.
С. Франк мындай деп жазат: «Махтын жана анын түздөн түз жолун жолдоочулардын пикири боюнча, физиканын фундаменталдык мыйзамдары төмөнкүчө формулировкаланууга тийиш: ал мыйзамдар түздөн түз байкоолор аркылуу аныкталуучу түшүнүктөрдү гана камтып турушу керек, же эң болбоду дегенде, түздөн түз байкоолор менен кыйла ой түйүндөрү аркылуу байланышып тургандай болушу керек».
Дарвиндин табийгый тандоо жөнүндөгү окуусун адамга колдонуу менен Мах, организмдер өзүн өзү сактоого жана жашоого туруштук берүүгө карата болгон биологиялык инстинкттин таасири менен чындыктын фактыларына «ылайыкташып алат», бул ойломду үнөмдөө дегендик болот деп эсептейт.
Ал мындай деп жазат: «Ошентип кабылдоо элестетүү, эрк, сезүү сыяктуу эле, бир сөз менен айтканда — бүткүл тышкы жана ички дүйнө анча көп эмес сандагы бир тектүү элементтерден түзүлөт да, бир кыйла начар же бир кыйла бекем байланыштарды пайда кылып турат. Бул элементтерди адатта туюмдар деп аташат. Бул аталыш аркылуу белгилүү бир жактуу теория түшүнүлгөндүктөн, биз кыскача гана элементтер жөнүндө айтканды артык көрөбүз. мына ошондо бардык изилдөөлөр ошол элементтердин байланыштарын аныктоого келип такалат» [Туюмдарды талдоо жана физикалык нерсенин психикалык нерсеге мамилеси. СПб., 1907. 27-28-6.].
Ушуга негизденип, Ньютондун мейкиндик менен убакыттын абсолюттуулугу жөнүндөгү түшүнүгүн сынга алат, физикалык мыйзамдар массалардын өз ара аракеттери менен байланыштуу деп ырастайт ; бул ырастоо Ньютондун мейкиндик жана убакыт абсолюттук нерселер, анткени тартылуучу массалардын бөлүнүшүнө көз каранды эмес деген жобосун төгүнгө чыгарган.
Мах бир катар эмгектерин жарыялагандан кийин философ катарында тааныла баштайт, ал өз эмгектеринде физикада пайда болгон кризисти классикалык физиканын түпнегизи болгон теориялык түшүнүктөрүнүн жардамы менен чечүүгө аракеттенет.
«Букардын тыяк бетинде, Жетиөзөн деген жер бар. Жетөзөндө жердеген, Жедигер деген эли бар. Ал жедигер ичинде Багыш деген каны бар”» деген саптар Саякбайдын айтуусунда эскерилет.
Манасчы Жусуп Мамай «Манас» эпосунун сегиз муунунан сырткары кытайлык кыргыздар арасында тараган «Багыш», «Толтой», «Тутан», «Мамаке Шопок», «Көбөн баатыр», «Тилекматтын баяны» сыяктуу алатоолук кыргыздарга белгисиз эпикалык чыгармаларды жаратуу менен бирге, «Курманбек», «Эр Төштүк», «Жаңыл Мырза», «Кыз Сайкал» сыяктуу эпостордун да варианттарын элге тартуулаган.
Ал атасынан бийликти колуна алгандан баштап, калмак, тажик, манжу, түркмөн, чечен, каракалпак, маңгул, тейит, маңгыт, бараң, кызылбаш элдеринен чыккан Бака, Королдой, Көңтөй, Болот, Байтур, Челекбаш, кырк каракчы сыяктуулар менен кандуу кармашта өз намысын бербестен жеңишке ээ болот.
Ал бул максатын иш жүзүнө ашыруу үчүн өзүнүн оң колу, бардык иштерди тайманбастан аткарып келген Байтекени Атбашыдагы Кошой дөөгө, Көкжайыктагы Текечиге, Самаркандын сыртындагы Жамгырчы менен Шыгайга, Бозбелдеги Көкөтөйгө барып сырдашкын деп жөнөтөт.
Вольтер «Кандидде» Лейбництин алдын ала түзүлүп коюлган гармония жөнүндөгү теориясын сынга алып, турмушту өзгөртүү үчүн жана алда канча адилеттүүрөөк тартипти орнотуу үчүн адамдар турмушка кийлигишүүгө тийиш деп эсептеген.
Ойломду материянын атрибуту деп тааныган, ал эми дүйнөнүн дүр-түркүмдүүлүгүн ушул дүр-түркүмдүүлүктүн булагы катарында карала турган «бүткүл дүйнөлүк акыл-дээрдин» кудурети менен түшүндүргөн.
Ошол эле убакта ал Локктун сенсуализмин кабыл алып, аны кеңири жайылтып түшүндүрүүгө умтулган, ошентсе да туюу — сезим булактарына көз каранды болбогон шексиз акыйкаттардын бар экендигин моюндаган.
Вольтердин философиялык көз караштары «Философиялык каттарда» , «Метафизика жөнүндө трактатта» , «Ньютондун философиясынын негиздеринде» , «Кандид» философиялык повестинде , «Философиялык сөздүктө» чагылдырылган.
Казуалдуу байланыштын формализациясынын Боркс тарабынан сунуш кылынган ыкмаларынын бири предикаттарга жаңы логикалык операцияны – каузалдык импликацияны аныктаган аксиоманын эсебин бириктирүүнү шарттайт.
Ушундай жол м-н алынган каузалдык импликациянын эсеби үчүн Й формуласы үчүн туура, бирок, Й формуласы үчүн туура эмес (мында ^ белгиси каузалдык импликацияны, ал эми Й – материалдуу импликацияны түшүндүрөт); бул болсо “эгер ., анда” деген союз каузалдык импликациянын маанисинде түшүнүлгөн кандайдыр бир шарттуу сөздүн чындыгынан бул союз материалдык импликациянын маанисинде түшүнүлгөн сөздүн чындыгын алууга болот дегенди билдирет; тескерисинче болушу мүмкүн эмес: материалдуу импликацияга ээ сөздүн чындыгынан материалдуу импликация каузалдык импликация м-н алмаштырылган сөздүн чындыгын алууга болбойт.
а. К. И. Льюистин так импликацияга ээ сөзүнөн каузалдык импликацияга ээ сөз алынат, бирок, каузалдык импликацияга ээ сөздөн каузалдык импликация Казуалдык импликация Льюистин так импликациясы менен алмаштырылган сөз алынбайт.
Аларда каузалдуу импликациянын парадоксу деп аталган нерселердин болушу да мүмкүн: каузалдуулук жактан мүмкүн болбогон сөздөрдөн каузалдуу түрдө каалагандай сөздөрдү алууга болот, ал эми ал эми каузалдуу зарыл сөз каалагандай эле сөздөн алынат.
Материалдуу импликациянын парадокстору менен К. И. Льюистин так импликациясынын парадоксторуна окшош мүнөздөгү каузалдык импликациянын парадокстору каузалдуу импликациялар түшүнүгү табигый тилдин шарттуу сүйлөмдөрүндө кездешкен себептүү байланышты толук чагылдырбаарын көрсөтөт.
Абрамзон менен иштешип жүргөнүндө аны менен чогуу Кытайдын Кашкар аймагында жашаган, 1930-жылдары коллективдештирүү учурунда эл-жеринен качууга аргасыз болушкан мекендештери, алардын турмушу, каада-салттары менен таанышып, кыргыздын тарыхын да мыкты өздөштүргөн.
Карпек Шамсединович Курманов 1928-жылы 30-июнда Кыргызстандын азыркы Нарын облусуна караштуу Жумгал районундагы Кызыл-Туу айылында саяктардын жол башчысы, чоң манап Курман Лепесовдун үй-бүлөсүндө туулган.
И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университеттин, Чуй университетин, М.Барскани атындагы Чыгыш университетин, Кыргыз мамлекетинин юридикалык акадеясынын, Ички иштер академиясынын ардактуу профессору.
Бул дайындалган өкүлдөр мамлекеттик кызыкчылыкты көздөгөн жергиликтүү органдын актыларын бекитет, же тескерисинче, мыйзамга же жалпы улуттук кызыкчылыктарга каршы келген учурларда андай актыларды токтотууга же алып салууга укуктуу.
Ал 1720-жылдары ошол аймактын башкаруучулары менен бирдикте калмактарга каршы элдик күрөштү жетектөөнү колго алып, 1732-жылдан Кетментөбө өрөөнүнө кыргыздарды топтоп, калмактарга каршы күрөштү уланткан.
1740-жылдын 2-жарымында Мааматкул бийдин жана Кошойдун жетекчилиги менен калмактардын күчтөрү топтолгон Таластын оозу Капкага, Чүйдүн Каракыштагына, Сокулукка жана Акбешимге кыргыз кошуундары чабуул коюп, Ала-Тоону баскынчылардан бошотуу процесси башталган.
«Силер буруттар жуңгарлардын иштерине эч качан кийлигишкен эмессиңер, бирок абалтан алардын коңшусу болгонсуңар. Жуңгарлар толугу менен баш ийдирилди, силердин жериңер биздин чегарага жакындашты, эгерде тынчтыкты сактабай чегара аркылуу көчүп-конуп тынчты кетирип, талап-тоногонго өтсөңөр чыр-чатакты өзүңөр табасыңар», – деп айтылган императордун мани-фестинде.
Кытай өкүлдөрү Таластык кыргыздарга барганда 4 миң түтүн эл Мааматкул бийге баш ийерин, кытай уруусунан Каработо бий, саруу уруусунан Акбай бий, кушчу уруусунан Майтык бий анын жардамчылары экендигин билишкен.
Кытай маалыматтарында Мааматкул бийдин ээлигинде турган кыргыздар «чыгыш буруттар» деп аталган жана алардын курамына Түндүк Кыргызстандын «оң канат», «сол канат» уруулары кирип, Тагай уруулук бирикмесинин негизин түзүп турушкан.
«Байгара менен Жамбылда май жегенде бирге элек, калмакта Калы менен Кутуда кан жегенде бирге элек, казак кайың саап, кыргыз Ысарга кирип актаман чор болгондо кайда кеттиң сен Белек», – деп Мааматкул бий айткан сөз эл оозунда сакталып калган.
Мааматкул бий башында турган түндүк кыргыз урууларынын конфедерациялык түзүлүшү Жетисуу–Теңир-Тоо жана Чыгыш Түркстандын алкагында Түндүк Кыргызстандын 18-кылымдагы өз алдынча мамлекет түзүлүшүн аныктаган.
Мааматкул бий Үчүкө уулу – 18-кылымдын 1-жарымында калмак баскынчыларына каршы элдик күрөштү жетектегендердин бири; 18-кылымдын ортосунда түндүк кыргыз урууларын башкарып турган чоң бий.
Өзүлөрүн «турген» деп аташса, кытайлыклар аларды «хой-хой» деп чакырып, күчкө салып эркектеринин чачын өрдүртүп, аялдарынын буттарын таңып басууга жана кыздарын жалаң кытайларга берүүгө мажбурлашкан.
Ошондуктан, бул көтөрүлүш мүнөзү жагынан феодалдык эзүүгө каршы чыкканы менен, башталардан мурун эле «мусулмандар» жана «каапырлар» болуп бөлүнгөндүктөн, улут жана дин ажырымы өзгөчө роль ойногон.
Дунгандарды уйгурлар, ал эми мусулман эмес манжурларды калмактар , сибо, солондор) колдоп, ислам дининдеги кожолор менен имамдар бардык эркектерди жашына карабай «каапырларга» каршы «газават» жарыялоого чакырган.
Мындай абалдан пайдаланган цин аскери 1873-жылы Ганьсу провинциясындагы көтөрүлүштү басып, 1876-жылы жай-күз айларында Гучан, Фукан, Үрүмчү, Манас шаарын алышы менен дунгандар жеңилүүгө учураган.
Инхеньеростун пикири боюнча философия конкреттүү илимдердин маалыматтарын гипотеза түрүндө жалпылайт, бул гипотезалардын чындыгы тажрыйба тарабынан далилденгенден кийин алар конкреттүү илимдердин предметине жана баа жеткис энчисине айланат.
1913-жылы Мадридде жарыкка чыккан «Орто адам», «Аргентиналык социология», «Биологиялык психологиянын негиздери» жана 1918-жылы жазылган «Келечек философиясы тууралуу божомолдор» деп аталган эмгектеринде Инхеньерос өзүнүн философиялык материализминин өзөктүү идеяларын чагылдырган.
Эл менен кошо кытайга качып барган тарыхчы Белек Солтоноев өз үнүн «1916-жылдагы кыргыз көтөрүлүшү» деген эмгегинде минтип жазат: «Кытайга барганда мал-мүлкүнөн ажырап, тамак алып ичишке акчалары түгөнүп калып, адамдар кыздарын уйгурга, дунганга, калмакка сата баштады».
Солтоноев Б. 1916-жылдагы кыргыз көтөрүлүшү. –Китепте: Үркүн. – Бишкек, Кыргызстан, 1993, 182-б.] Демек, драмадагы Зулайканын кытайлык сүткор Учей-Фуга бир табак жүгөрү унга сатылышы бул драматургдун ойдон чыгарган гиперболалык ыкмасы эмес, тескерисинче, кашкайган турмуштук-тарыхый чындык.
Биздин оюбузча көтөрүлүштүн жүрөк титиреткен драматизми согуштун кандуу кыргынында эмес, дал ушул карачечекей балдардын бөлөк-бөтөн адамдарга аргасыздан бир сындырым нан, бир табак талкан үчүн сатылышында өзүн үн апогейине жеткен.
Каршы чыкпайлы, падышага берчү солдатын берип тыналы дешкен Максүт менен Алымбай өңдүү жергиликтүү бийлөөчүлөргө мындайча жооп берет: «…Ак падыша, ак падыша, эмне ак падыша! Падышанын бергени: жер-сууну алганын мындай эле коё туралы, күнүгө ырамат, салык салганыбы. Жадаганда кийиз, тон, байпак, жип-шуубуздан өйдө жыйнап алды. Чын айтып жатам. Бизди өз жолубузга тынч койсоңчу, Максүт».
Ж.Абдрахманов минтип жазган: «1916-жылдагы көтөрүлүштүн падышалык империалисттик Россиянын колониялары катары Орто Азиянын жана Кыргызстандын абалынан келип чыккан социалдык-экономикалык тереңде жаткан себептери бар….1916-жылы Пржевальск уездинин 21,1 процентин түзгөн орус калкы бардык айдоо жеринин 67,3 процентин өз колуна алган жана 1920-жылы жер реформасы жүргүзүлгөнгө чейин калктын 34 процентин түзгөн орус калкында аталган уездин айдоого жарактуу жер аянттарынын 84,7 проценти болгон» [Абдрахманов Ж. Кыргыздардын 1916-жылдагы көтөрүлүшү жөнүндө. Китепте: Үркүн, – Бишкек, Кыргызстан, 1993, 15-б. Бройдо Г.И. 1916-жылдагы кыргыз көтөрүлүшүнүн тарыхынан материалдар].
Узакка созулган бул дискуссияда Вишневский менен Погодин башында турган драматургдар жана теоретиктер мурдатан келаткан реалисттик адабий салттарды өнүктүрүүнү жактаган драматургдардын позициясын четке кагып, бүгүнкү күндө пролетардык жаңы доордо психологизмдин жараксыздыгын, анын анахронизмге жатарын, элдик турмушту индивидуумдун, жеке инсандардын тагдырлары аркылуу көрсөтүү сыяктуу методдун эскиргендигин жарыялашып, типтүү мүнөздөрдүн ордуна «жалпы массанын портретин», «коллективдүү геройду» түзүүнү, чыгармада жеке пендени, үй-бүлөнү, «бөлмөлүк психологияны» эмес, массалык «жалпы маршты», «гиганттык кыймылды», «элдик зор толкунду» көрсөтүүнү жакташкандыгы белгилүү.
«Адам драманын каарманы болуп саналат, – деп жазган улуу Белинский өз мезгилиндеги драмалык чыгармаларды талдай отуруп, – драмада адамга окуялар кожоюндук кылбайт, тескерисинче, адам окуяга кожоюн болуп, өз эрки менен анын тигил же бул жол менен чечилишине же аякташына таасир этет».
Ал өзүн үн туткан позициясына каршы келген көрүнүштөргө кез болгондо, кара таман калктын кызыкчылыгы бузулганда, чындыкка, акыйкаттыкка шек кеткен жерде бардыгын жыйыштырып таштап, тайманбай кармашка чыгат.
Жусуп Турусбековдун «Ажал ордуна» драмасында бири-биринен ачык айырмаланган, бири-бирине карама-каршы багытты алып жүргөн жандуу кейипкерлерди түзө алышы, конфликтти каармандардын кагылышы катары өнүктүрө билиши драматургиядагы жагымдуу саамалык болду жана бул жалпы эле кыргыз драматургдары искусствонун бултүрүнүн спецификасын, драмалык конструкциянын өзгөчөлүктөрүн өздөштүрө баштагандыгын айгинелеген факт эле.
«Ж.Турусбековдун героиниясы жагымдуу, жылдыздуу, өз сүйгөнүнө жетүүгө умтулган кыз… Бирок Зулайка тегерегинде болуп жаткан алаамат окуяларга, жандуу, катаал кагылыштарга аң-сезимдүү түрдө аралашпайт. Ал бул коомдук иштердин, көтөрүлүштүн активдүү катышуучусу эмес, «Кайгылуу Какейдеги» сыяктуу эле муңзарга басылган кайгылуу кыздын мотиви басымдуулук кылат» .
Кытай жеринде Учей-Фу, Максүт сыяктуу эл душмандарынын Искендерди өлтүрүү жөнүндөгү жашыруун келишимин көтөрүлүшчүлөргө жеткизип, сүйгөнүн өлүмдөн коргойт.
Кыргыздарга жергиликтүү «абориген» катары караган колониалдык бийлик Ала-Тоолук калктын жерин тартып алып, мал-мүлкүн, оокат-кечесин тоноп, адам чыдагыс салыктарды салып, граждандык укугун тебелеп-тепсеп, эл-журтту моралдык-саясий жактан да, экономикалык жактанда жан чыдагыс абалга жеткизген.
Ичтеги буккан ачуу күйүттү сыртка чыгарган Бектурдун кеби тарыхый чындыкты да, көркөм чындыкты да ичине камтып, элдик көтөрүлүштүн мотивин көрүүчүлөргө каңкуулап турат.
Элдик көтөрүлүштүн планын талкуулоо, падышачылыктын жазалоочу отряддары менен болгон кармаш, Ысык Көл менен коштошуу, элдин кытай жеринде жергиликтүү сүткорлорго каршы күрөшү, тууган жерге кайтып келүү – драманын сюжетинин башкы түйүндөрү ушулар.
Абдан чебердик менен иштелген бул көрүнүш чынында эле «ат өлүгү, эр өлүгү тоо болгон» уруш картинасына караганда, 1916-жылдагы трагедиянын драматизмин, колониалдык бийликтин таш боор геноцидинин антигуманисттик натыйжасын жан дүйнөнү күчтүү козгогон жогорку көркөмдүк күч менен кыска жана нуска көрсөтөт.
Жусуп Турусбеков чыгарманын өзөгүндөгү чыңалууга толгон борбордук конфликттин драматизмин, трагизмге шыкалган массалык сценалар жана жалпылаштырылган образдар аркылуу ошол алоолонгон өрттүү мезгилдин катаал атмосферасын, элдин күрөшчүл демин элестүү жеткирген.
Станиславскийдин системасынын принциптери жетекчиликке алган опера жана балет театры массалык сахналарды конкреттештирүүдө, элдин типтү өкүлдөрүнүн образдарын түзүүдө, пьесаны жакшыртууда авторго чоң көмөкчү болгон.
Чыгарманын адепки варианты 30-жылдарда борбордук басма сөздө бир жагында Афигенов, Киршон, экинчи тарабында Вишневский, Погодин турган чыгармачылык группалардын ортосунда жүргөн белгилүү дискуссиянын Жусуп Турусбековго кандайдыр бир деңгээлде өзүнүн таасирин тийгизгендигин күбөлөйт.
Бектурдун образы бийлик ээлеринин ырайымсыздыгын жаңыдан туюп жаткан карапайым калкты ой-сезимин алып жүргөн, сюжеттик структурада аткарган активдүү ролу бар, өзүнүн ачык социалдык мүнөздөмөсү менен айырмаланган, пьесанын жалпы идеялык мазмунун ачылышында жандуу кызмат аткарган таасирдүү образдардан.