polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Ж.Садыковдун «Манастын уулу Семетей» , «Сейтек» , «Айкөл Манас» үчилтиги Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрында, «Эр Төштүк», «Ак Мөөр», «Жукеев-Пудовкин», «Терең кечүү» ж. б.
Ж.Садыков чыгыштын улуу акыны Омор Хаямдын «Рубаилерин», Р.Гамзатов, К.Кулиев, А.Пушкин, М.Лермонтов, Т.Шевченконун, балкар акыны М.Кудаевдин жана Я.
1983-жылы июлда төрт советтик академик (Александр Михайлович Прохоров, Георгий Константинович Скрябин, Андрей Николаевич Тихонов жана Анатолий Алексеевич Дородницын) кол койгон “Абийир менен ар-намыстан айрылган чакта” деп аталган кат жарыяланып, анда А.Д.
Ошол эле жылы СССР Жогорку Кеңешинин Президиумунун атайын жардыгына жана СССР Министрлер Кеңешинин токтомуна ылайык Андрей Сахаров бардык советтик жогорку сыйлыктарынан жана наамдарынан (Үч жолку Социалисттик Эмгектин Баатыры, Сталин сыйлыгынын лауреаты, Ленин сыйлыгынын лауреаты, ж.б.) ажыратылган.
1948-жылы СССРдин жылуулук өзөктүк куралды иштеп чыгуучу атайын иликтөө тобуна кошулуп, 1968-жылга чейин бул топто иштейт жана алгачкы советтик сутек бомбасын долбоорлоо жана өндүрүү иштерине салым кошот.
1979-жылы декабрда жана 1980-жылы январда бир катар билдирүүлөр менен чыгып, советтик аскерлердин Ооганстанга басып киришин жана Ооган согушун айыптаган жана бул билдирүүлөр Батыштын бир катар басылмаларында негизги макала катары жарык көргөн.
1968-жылы “Прогресс, тынчтыкта жанаша жашоо жана интеллектуалдык эркиндик тууралуу ой жүгүртүү” - «Размышления о прогрессе, мирном сосуществовании и интеллектуальной свободе» деп аталган брошюрасын жазган, бул китепче көптөгөн мамлекеттерде жарык көргөн.
Сахаров Андрей Дмитриевич – советтик жана орусиялык ири окумуштуу, физик, СССРдеги алгачкы суутек өзөктүк бомбасынын авторлорунун бири, коомдук ишмер, укук коргоочу, диссидент, Нобел Тынчтык сыйлыгынын лауреаты.
1986-жылы 22-октябрда Андрей Сахаров өзүнүн күчтөп башка шаарга көчүрүлүшүн жана жубайы Елена Боннэрдин сүргүн мөөнөтүн токтотуу өтүнүчү менен КПСС БК Башкатчысы Михаил Горбачевго кайрылат.
1989-жылдын 14-декабрында саат 15:00те Андрей Сахаров акыркы жолу Кремлге келип, СССР Эл депутаттарынын 2-курултайынын Чөлкөмдөр аралык депутаттык тобунун отурумуна катышып, чыгып сүйлөйт.
Петроградда Октябрь революциясы жеңгенден кийин Латвиянын немистер басып албаган аймактарында Совет бийлиги орноп, помещиктик жерлерди конфискациялоо, 8 сааттык жумуш күнүн киргизүү жана башка жөнүндө мыйзамдар кабыл алынган.
Лиепая металлургия заводу импорттук чоюндан жана металл сыныктарынан болот жана прокат даярдайт; машина куруу өнөр жай мурда электр поездин, электржана радиотехникалык продукцияларын чыгарса, алар кескин кыскарып, азыр Рига кеме куруу, Даугавпилс туташтыргыч чынжыр жана Резекне электр аспап заводдору, Ригадагы байланыш техникаларын жана каражаттарын, электр жабдууларын чыгаруучу ишканалар иштейт.
Башка өнөр жай ишканалары: дары-дармек өндүрүүчү жана таңуучу , айнек-була заводдору , курулуш материалдары ишканалары , жыгач иштетүү (жыгач даярдоодон даяр продукцияларды – фанера, кагаз, эмерек жана башка чыгарууга чейин).
Латвияда туризмди өнүктүрүү үчүн ыңгайлуу шарттар бар, алар – маданий-таанып билүү , спорттук-ден соолукту чыңдоочу жана рекреациялык (Рига булуңунун жээгиндеги курорттук зонадагы дары баткактар, минералдуу суулар; Латгаленин рекреациялык потенциалы зор) объектилер.
Экспортко жыгач жана андан жасалган продукцияларын , текстиль, металлургия, машина куруу өнөр жай продукцияларын, ошондой эле азык түлүк чыгарып, сырттан машина жана жабдууларды, нефть жана анын продуктуларын, химия, металлургия өнөр жай продукцияларын, транспорт каражаттарын жана башка алат.
Курземе жана Видземе дөңсөөлөрүнүн аралыгында морена дөбөлүү Ортонку Латвия, түндүгүндө камдуу, друмлиндүү Түндүк Латвия ойдуңдары, Видземе, Латгале дөңсөөлөрүнүн аралыгында саздуу жайык Чыгыш Латвия ойдуңу жайгашкан.
Коргоого алынган аймак Л-нын аянтынын 11%ин ээлеп, 3 улуттук паркты , 5 табият коругун , 22 табият паркын, 211 корукчаны , 1 биосфералык резерватты, 91 бак-даракпарк искусство объектисин, эл аралык маанидеги 6 суу-саздуу жерди камтыйт.
Реформация жана Контрреформация латыш тилиндеги (1525-ж.; латыш тилиндеги сакталып калган биринчи китеп – немис иезуити Петр Канизийдин католиктик катехизиси, 1585) китеп басып чыгаруунун жайылышына түрткү болгон.
Латыш диний прозасынын негиздөөчүсү деп латыш барокко адабиятынын эстелиги – «Латыш үгүттөрүнүн көп күттүргөн жыйнагынын» автору, ошондой эле биринчи немис-латыш сөздүгүнүн түзүүчүсү немец Г. Манцель эсептелет.
Улуттук драматургиянын калыптанышы актёр, режиссёр жана драматург А. Алунандын чыгармачылыгы («Олдоксон», 1869; «Челекчи менен челекчи аял», 1872; «Жон Нейланд», 1881, комедиялары) менен байланыштуу.
Жанрдык кенен диапазон жана турмушту ар кыл деңгээлде символдоштуруу О. Вациетистин поэзиясына мүнөздүү («Алыскы сапар шамалы», 1956; «Дем», 1966 жыйнактары; «Рояль үчүн концерт» поэмасы, 1971 жана башка).
Эгемендикти калыбына келтирүү үчүн күрөштүн жана кайра түзүлгөн Латвия Республикасынын алгачкы жылдарында латыш адабияты «жаңы прозаны» (П. Банковскис, Я. Веверис, М. Зелменис, А. Колманис жана башка) издөө аракети менен белгилүү.
1990-жылдардагы латыш адабиятына латыш эмигрант-жазуучуларынын (Л. Берзиньш, И. Гребзде, И. Губиня, Г. Зариньш, В. Зэпс, А. Иваска, В. Карклиньш, В. Краславиетис, К. Лесиньш, Р. Мукс, Л. Таунс, Э. Фрейманис, Андрей жана Аншлав Эглиттер жана башка) чыгармачылыгы кошулат.
20-кылымдын башында аңгеме , адабий жомок , роман , очерк, новелла жанрлары өз ордун ээлейт; драматургия (К. Даугуленин «Өртү», 1912, биринчи латгаль пьесасы; О. Рупайнистин комедиялары) өнүгөт.
Заманбап латгаль адабиятынын жаңы багыттары О. Сейкстс менен В. Лукашевич өңдүү авторлош иштешкен постмодернисттердин чыглыгында («Күнгө кактанган Сэппуку» ырлар жыйнагы, 1995; «Валерьяндын өмүрү жана көз караштары» романы, 1996), Л. Рунданенин, Ю.
20-кылымдын 2-жарымында – 21-кылымдын башында А. Гаррос, Н. Гуданц, Р. Добровенский, А. Левкин, С. Пичугин жана башка прозасы; Л. Азаровы, В. Ермолаева, О. Ленцой, А. Пунтен, Л. Романенко, Д. Сумароков, С. Тимофеев, Л. Черевичник, С. Ханин жана башка поэзия менен алектенишкен.
Латвия – БУУнун , Европа коопсуздугу жана кызматташтыгы уюмунун , ЭВФтин , Эл аралык реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкынын , Балтика өлкөлөрүнүн кеңешинин , Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун , Европа Советинин , НАТОнун мүчөсү.
Радиоуктуруу 1925-жылдан, телекөрсөтүү 1954-жылдан иштейт, 4 мамлекеттик, 20 мамлекеттик эмес радиостанция, мамлекеттик эки телеканал жана бир нече менчик телеканалдар, ошондой эле «» улуттук маалымат агенттиги бар.
СССР Адабий фондунун Кыргыз бөлүмүндө директордун орунбасары, андан кийинки жылдары Кыргыз радиоберүүсүндө штаттан тышкаркы кабарчы, Кыргызстан Жазуучулар союзунун башкармалыгында адабий консультант, «Чалкан» журналында адабий кызматкер болуп иштеген.
1934-жылы «Советская литература» альманахында анын «Подвиг» аттуу повести жарыяланган, кийинчерээк «Дружные ребята», «Пионер», «Юный натуралист» журналдарында балдар үчүн жазылган чакан аңгемелери басылып турган.
Лениндин туулган күнүнүн 100 жылдыгынын урматына «Каарман эмгеги үчүн» медалы, «Эмгек ветераны» медалдары, Кыргыз ССР ЖКнын Ардак грамоталары, ТАССтын Ардак грамотасы, СССР Мамбаскомунун Ардак грамотасы менен сыйланган.
1936-жылы В.Шекспирдин «Гамлет» классикалык чыгармасын, «Отелло», «Король Лир» деген трагедияларын, Островскийдин «Кедейлик кемтик эмес» деген пьесасын, Чеховдун, Горькийдин ж.б.
Кыргыз адабияты менен көркөм өнөрүнө сиңирген эмгеги үчүн К.Эшмамбетов «Ардак белгиси» ордени, «1941–1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согуштагы каарман эмгеги үчүн» медалы жана Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун Грамоталары менен сыйланган.
972-жылы швейцариялыктар өздөрү жашаган Швиц айылындагы калктын тукум уланышына, жер өсүмдүктөрүнүн жакшы өсүшүнө кам көрүү максатында айылдын тегерегиндеги токойлорду ирээттеп, куураган бактарды дайыма өрттөп турушчу.
Мусанда кен ачык жол менен казып алынып, 2 фабрикада ылганып, андан темир кен таштуу концентрат конвейер кууру аркылуу Чхонжин металлургиялык заводуна жеткирилет да, андан ары Кытайга жөнөтүлөт.
Түрдүү артиллерия куралдарын (артиллерия жана зенит куралдары, миномёт, пулемёт, автомат ж. б.), ошондой эле танк, орто жана жакын аралыктагы ракета, аскер кемелерин, суу асты менен жүрүүчү кайык, аскер автомобилдерин ж. б.
Транспорттук машина куруу өнөр-жайына электровоз, локомотив, темир жол вагондорун, кеме, автомобиль (жүк ташуучу автомобиль, автомобиль кураштыруучу — жеңил, пикап, жүк ташуучу чакан машина заводдору), троллейбус, автобус, велосипед чыгаруучу ишканалар кирет.
Химия өнөр-жай синтездик була, минералдык жер семирткич , синтездик чайыр, каустикалык сода, боёк, этилен, полиэтилен, камыштан була, резина-техникалык продукциялары, автомобиль шинасы, фармацевтика буюмдары ж. б.
Дыйканчылык негизги аймагы — батыштагы түздүктөрдө, анда шалы, жүгөрү, буудай, арпа, дан буурчак, соя, өлкөнүн түндүк бөлүгүндө сулу, кара буудай, таруу, ак жүгөрү, гаолян өстүрүлөт.
Жапон деңизинин жээги тоолуу, негизинен абразияак-кумуляциялык жана абразиябухта тибинде, Сары деңиздин жээги түндүк-батышында — түзөң, кумдуу, Нампхо шаарынан түштүктү карай — риас тибинде.
Андан жогору кызыл карагай, корей кедри аралаш ийне-жазы жалбырактуу токой үстөмдүк кылат; ийне жалбырактуу токойдун ири массивдери кездешет; бул тилкенин астында тоонун иллювий-темирлүү күл топурактары өөрчүгөн.
Эң бийик кырка тоолордун капталдарын ээлеген ийри-буйру өскөн таш кайың, жапалак кедрдин бадалдарынан, рододендрондон турган токой 2500 мден жогору мамык чөп-эңилчектүү тундрага жана альп шалбаасына өтөт.
Ири сүт эмүүчүлөрдөн жетүүгө татаал токойлуу аймактарда ТКЭСтин Кызыл китебине кирген амур жолборсу, кабылан, ак төш аюу, туяктуулардан — уссури чаар бугусу, горал, кабарга кездешет.
Корей согушу бүткөн соң, КЭДР өкмөтү бүлүнгөн чарбаны калыбына келтирүү жана андан ары өнүктүрүүнүн, социалисттик кайра түзүүлөрдү жүзөгө ашыруунун 3 жылдык планын бекиткен.
Эл чарбасын өнүктүрүү планында өнөр-жай жана айыл-чарба өндүрүшүн калыбына келтирүү, аны согушка чейинки деңгээлине жеткирүү гана эмес, эл чарбасын андан ары бир кыйла даражада жаңыдан куруу да каралган.
1980-жылдары өлкөдөгү экономикалык кризис, ошондой эле АКШ менен болгон мамиленин курчушу КЭДРдин СССР, КЭР, Чыгыш Европа өлкөлөрү жана Корея Республикасы менен байланышын кеңейтүүгө шарт түзгөн.
Конституцияга оңдоолор киргизилип, КЭДР Президентинин кызматы, БЭК жана Административдик кеңеш жоюлуп, Мамлекеттик коргоо комитетинин укуктары кеңейтилип, ЖЭЧ Президиуму жана Министрлер кабинети калыбына келтирилген.
Өлкөдө мамлекеттик зайымдардын облигациялары чыгарылып, вонанын рынок курсу киргизилип, өнөр-жай ишканаларына жана айыл-чарба кооперативдерине пландан ашык чыгарылган продукцияларын өз алдынча колдонууга мүмкүнчүлүк берилген.
эки мамлекеттин ортосундагы кызматташуунун өнүгүшүн ядролук куралсызданууга байланыштырган жогорку деңгээлдеги жолугушуулар Корей Республикасында бийликке Ли Мён Бак жетектеген жаңы администрациянын келиши менен токтогон.
КЭДРдин улуттук банкы — Кореянын «Чосон» Борбордук банкы акча каражаттары менен камсыз кылат, мамлекеттик бюжетти түзөт; бардык провинцияларда, шаарларда жана уезддерде жергиликтүү өкүлчүлүктөрү иштейт.
Экспортко антрацит, темир кен таш концентраты, болот, түстүү металлдар, алтын, цемент, жибек жана жибек буюмдары, деңиз продуктуларын чыгарып, сырттан нефть жана нефть продуктуларын, коксталуучу көмүр, жыгач, азык-түлүк , машина куруу продуктуларын , минералдык жер семирткич алат.
Бореалдык алкак Исландиянын, Фенноскандиянын басымдуу бөлүгүн, Британ аралын, Түндүк Европа түздүктөрүн, Чыгыш Европанын Львов – Киев – Курск – Пермь – Екатеринбург сызыгынан түндүктү карай жайгашкан аймагын камтыйт.
Бореалдык алкактын океандык климаттуу аймактарына топурактын төмөнкү типтери мүнөздүү: чымдак, чым көңдүү топурак Исландиянын, Скандинавиянын Түндүк-батышынын, Фарер жана Гебрид аралынын субарктикалык шалбаа жана сейрек токойлорунун астында өөрчүп, чириндиге байлыгы менен өзгөчөлөнөт; өтө жуулма чымдак-бозомтук-күл топурак Скандинавиянын жана Финляндиянын түштүгүндө, Улуу Британиянын түндүгүндө, Ортоңку Европа түздүгүндө таралып, айрым жерлеринде токойдун кычкыл күл топурагы менен айкалышып жатат.
Бореалдык алкактагы интразоналык топурактардан төмөнкүлөр таралган: аллювий ; карбонаттуу түпкү тектердеги чымдак-карбонаттуу топурак ; тайга зонасында, кыртыш суулары жер бетине жакын жаткан, анча тилмеленбеген түздүктөрдөгү шалбаанын астында чымдак-глей топурагы өөрчүгөн; чымкөң-саз топурагы – верещатниктердин астында өөрчүп, начар дренаждалган, чопо катмары үстүңкү бетке жакын жаткан жерлерге мүнөздүү.
Бореалдык алкакта жайгашкан тоолордо тоо тундра, Уралда, ошондой эле тоонун чымдак-күл тоо токоюнун боз, Шотландияда жана Скандинавиянын орто бийик тоолорунда тоонун күл топурактары таралган.
Токойлуу талаада жана талаанын Түндүк бөлүгүндө күлдөшкөн, жегичтүү жана накта кара топурак түзүлүп, ал өңү кара, калың чиринди горизонту, чириндиге байлыгы , карбонаттуу иллювий горизонтунун болушу менен өзгөчөлөнөт.
Молдавия жана ага чектеш жайгашкан Румыниянын жерлерин, Азов бою ойдуңунун чыгышын, Крымдын түздүктөрүн мергелдин жана акиташтегинин үстүндө кадимки жана мицелярдык-карбонаттуу, аз жана орто чириндилүү, бүт горизонту боюнча карбонат арбын таралган Түштүк типтеги каштан топурактары ээлейт.
Кыйла кургакчыл талаа Украинанын Түштүк бөлүгүн, Төмөнкү Волга боюн, Каспий боюн ээлеп, анда жуулуу режимисиз, чиринди горизонту жукараак, карбонаттуу горизонту өтө тыгыз каштан топурагы өөрчүгөн; Каспий бою ойдуңунун айрым жерлеринде каштан топурактары шортоң кыртыштар менен айкалышып жатат.
Мурда негизинен эмен жана башка дарак өсүмдүктөрүнөн турган жазы жалбырактуу токой текши тилкени түзүп, түндүгүндө ийне жалбырактуу токойго, түштүгүндө жер ортолук деңиз тибиндеги сейрек токойго өткөн.
Мында мамык чөп-эңилчектүү тундра (күрөң жана жашыл мамык чөптөр, эңилчектерден ягель жана башка үстөмдүк кылат, ошондой эле айрым чөп өсүмдүктөр – драба, бетеге, кызгалдак, таш жаргы кездешет), бадалдар жана жапалак бадалдар үстөмдүк кылат.
Тундра өсүмдүктөрү түштүктө токойлуу тундрага өтөт; ага тундранын, саздардын жана жапыз өскөн сейрек токойдун (чыгышында карагай, батышында кайың, кызыл карагай үстөмдүк кылат) айкалышы мүнөздүү.
Тайга зонасындагы өсүмдүктөрдүн башка типтеринен жайылма шалбаалары, казанак, кидик дан куурай, клюква, кара моюл өскөн сфагн саздары, чөп өсүмдүктөрү өскөн токой саздары кездешет.
Азия менен чек арасы Уралдын кыры же чыгыш этеги, Урал дарыясынын өрөөнү, Каспий деңизи, Кума-Маныч ойдуңу жана Керч кысыгы , Азов, Кара жана Мрамор деңиздери, Босфор, Дарданелл кысыктары аркылуу өтөт.
Европа түндүгүнөн жана Түндүк-батышынан Түндүк Муз океан жана анын деңиздери – Кара , Баренц, Ак, Норвег, батышынан жана түштүгүнөн – Атлантика океаны жана анын деңиздери – Балтика, Түндүк, Жер Ортолук, Мрамор, Кара, Азов деңиздери, Түштүк-чыгышынан туюк – Каспий көл-деңизи менен чулганат.
Аралдарынын аянты 730 миң км2дей; эң чоңдору – Жаңы Жер, Франц-Иосиф жери (Рудольф аралындагы Флигели тумшугу – Европанын эң Түндүк чети болуп саналат), Шпицберген, Исландия, Британия, Ирландия, Корсика, Сардиния, Сицилия, Крит.
Эң бийик жери – Альп тоолорундагы Монблан чокусу, 4807 м; эгерде Азия менен Европанын чек арасы Чоң Кавказдын Башкы же Суу Бөлгүч кырка тоосу аркылуу өтсө, анда эң бийик жери Эльбрус чокусу болмок.
Европа агын суу катмарынын өлчөмү боюнча дүйнө бөлүктөрүнүн ичинен Түштүк Америкадан кийинки 2-орунду ээлейт, ал эми агын суунун көлөмү боюнча, кургактыктын чакандыгына байланыштуу Австралия менен Антарктидадан гана мурда турат.
Ири суу сактагычтары: Волгадагы Рыбинск, Куйбышев, Дондогу Цимлянск, Днепрдеги Каховка жана башка Чыгыш Европанын дарыялары кар, бир аз жамгыр сууларынан куралат; жазында жана жайдын башталышында суусу кирет; түздүктүн Түндүк бөлүгүндө кар кечирээк эригендиктен, суунун кирген учуру жайга туура келет; кышында Түштүк бөлүгүндөгү дарыялар 1,5–3 айга, түндүгүндөгүлөр 7–7,5 айга муз менен капталат.
Фенноскандияда кыска жана босоголуу да­рыялар үстөмдүк кылат; алардын нуктарында көл сымал жайылып аккан жерлери көп, негизинен кар сууларынан куралып, жазында суусу кирет; дарыяларынын ортоңку бөлүктөрүн 2–3 айга, Түндүк бөлүктөрүн 7–7,5 айга муз каптайт.
Ортоңку Европанын түздүктүү аймактарындагы дарыялар негизинен жамгыр сууларынан куралат, кышында тоңбойт; чыгышыраагындагы дарыялар жамгырга кошумча кар, ал эми Альп тоолорунан башталган дарыялар мөңгү сууларынан да куралат.
Жеринин бетинин өтө тилмеленгендигине жана литологиялык ар түрдүүлүгүнө байланыштуу токойдун коңур топурагынын жуулуу жана күлдөшүү деңгээли бирдей эмес, көбүнчө күл, чымдак-карбонаттуу топурактар, коңур рендзиндер менен кезектешип жатат.
Кыйла континенттик климаттуу тоо аралык өрөөндөрдө токойдун коңур топурагы көбүнчө жука калыңдыктагы накта жана кадимки кара жана шалбаалуу кара топурактар менен алмашат; алардын негизги ареалдары Дунай бою түздүктөрүндө таралган.
Субтропиктик алкакта жайгашкан Түштүк Европага жана Крымдын Түштүк жээгине дайыма жашыл ксерофиттик токойлордун жана бадалдардын астында күрөң топурактар өөрчүгөн; бул топурак чириндиге байлыгы жана бүт профили боюнча карбонаттуулугу менен өзгөчөлөнөт.
Европанын топурак-кыртышынын ичинен кара, токойдун коңур жана боз, ошондой эле күрөң топурактары дыйканчылыкта кеңири, тундра, жарым чөлдүн коңур топурактары бир аз пайдаланылат; ал эми арктикалык топурак дээрлик пайдаланылбайт.
Европага өсүмдүктөрдүн төмөнкү типтери мүнөздүү: тундра, бореалдык же тайга, неморалдык (жазы жалбырактуу жана ийне-жазы жалбырактуу токойлорду жана алар менен байланыштуу бадалдуу жана чөл өсүмдүктүү жалпылыкты камтыйт), талаа, чөл, субтропиктик бадал-дарак өсүмдүктөрү.
Кыйла төмөнкү кеңдиктерде ал айырма даана байкалат: климаты океандык аймактарда тайга токоюнан түштүгүрөөктө ийне жана жазы жалбырактуу аралаш токой, жазы тилкени түзгөн жазы жалбырактуу токой таралган.
Ал эми климаты мелүүн континенттик аймактарда тайгадан түштүгүрөөктө жазы жана ийне жалбырактуу, жазы жалбырактуу токойлор кууш тилкени түзүп, түштүктү жана Түштүк-чыгышты карай токойлуу талаа, талаа, жарым чөл жана чөл менен алмашат (Крымдын Түштүк жээгинде субтропиктик өсүмдүктөрдүн элементтери кездешет).
Европанын географиялык абалы анда мелүүн климаттын өкүм сүрүшүнө, ал эми анын үстүндө Атлантика океанынан соккон батыш аба массасынын болушу анда деңиздик жана андан континенттикке өтмө климаттын басымдуу болушуна шарт түзөт.
Радиациялык баланстын жылдык орточо өлчөмү бардык жеринде оң мааниде, ал түндүктөн түштүктү карай көбөйөт: Арктика аралдарында ал 10-, 50-параллелдерде 40ка жакын, Түштүк Европада 250–290 кж/см2ге чейин.
Январда бүт Европада (Жер Ортолук деңиз аймагынан жана Франциянын басымдуу бөлүгүнөн сырткары) –17ден –4,2 кж/см2ге чейин; июлда Түндүк менен Түштүк аймактардын айырмасы жоголот, анткени түндүктү карай жылган сайын күн узара баштайт; натыйжада радиациялык баланс Европанын дээрлик бүт аймагында 34 кж/см2ди түзөт.
Натыйжада, кыш айларынын изотермасы кеңдик багыттыкынан кыйла айырмаланып, Европанын басымдуу бөлүгүндө кышкы айлардын орточо температурасы кеңдик боюнча орточо температурадан кыйла көтөрүңкү болот.
Мисалы, январдагы жылуу температуралык аномалия Жаңы Жерде, Кола жарым аралында, Шпицбергенде, Британ аралында 8Сден 18Сге, ал эми Скандинавиянын батышы менен Исландияда 18Сден 24Сге чейин жетет.
Протерозойдун аягы – кембрийде жүргөн Байкал бүктөлүүсүнө Тимань токол тоосу, Печора ойдуңу, Кола жарым аралынын Түндүк чет-жакасы; кембрий, ордовик, силур мезгилдерин камтыган каледон бүктөлүүсүнө Шпицберген аралы, Аюулуу аралы, Британ аралынын Түндүк жана батыш бөлүктөрү, Ирландия аралы; девон, карбон жана пермде болгон герцин бүктөлүүсүнө Пиреней жарым аралындагы тоолор, Франциянын Борбордук жана Арморикан массивдери, Түштүк Уэльс, Арденна, Вогез, Шварцвальд, Гарц, Кендүү тоолор, Богема массиви, Судет тоолору, Силезия, ошондой эле Урал тоолору, Жаңы Жер аралынын тоолору; кайнозойдо болгон альп бүктөлүүсүнө – Андалус, Апеннин, Альп, Карпат тоолору, Балкан жана Крым жарым аралдарынын тоолору кирет.
Европа нефть жана газ (Волга – Урал нефть-газдуу аймагы, Кавказдын этектери, Түндүк деңиздин шельфтери), көмүр (Донбасс, Печора, Москва, Жогорку Силезия, Рур бассейндери жана башка), темир (Курск магнит аномалиясы, Украина, Урал, Кола жарым аралы, Лотарингия, Скандинавия жарым аралынын Түндүк аймактары), ошондой эле боксит, түстүү металл, таш жана калий туздары жана башка кендерге бай.
Европанын көлдөрүнүн көбү плейстоцендеги муз каптоого дуушарланган аймактарда (КМШнын европ. бөлүгүнүн түндүгүндө жана Түндүк-батышында, Фенноскандияда, Британ аралында, Альп тоолорунда жана анын өндүрүндө, Польшанын жана Германиянын түздүктөрүндө) топтолгон.
Мындагы эң мүнөздүү көлдөр: түздүктөр аркылуу дарыялардын жайылмаларындагы калдык көлдөр, Волганын, Днепрдин, Дунайдын, Понун дельталарындагы, Кара, Азов деңиздеринин жээктериндеги – лагуна, Балкан жарым аралындагы Шкодер , Охрид, Венгриядагы Балатон жана башка тектон.
Европанын басымдуу бөлүгүнүн үстүндө уюлдук аба массалары үстөмдүк кылат; түндүктөн Арктика аба массасы кирип, Альп тоолоруна, Балкан, Крым жарым аралына чейин жетиши мүмкүн.
Европанын Жер Ортолук деңиз аймагынан жана Крымдын Түштүк жээгинен башка калган бүт аймагын мелүүн алкак ээлеп, анын Түндүк бөлүгүнө кыйла суук, бореалдык, түштүгүнө жылуураак суббореалдык климат мүнөздүү.
Андан сырткары алкактын батыш бөлүгүнүн климаты деңиздик, абанын температурасынын жылдык амплитудасы төмөн, жайында түштүгүндө жылуу, түндүгүндө серүүн, кышы жумшак, түздүктөрүндө кар дайыма жатпайт, жаан-чачын бардык мезгилде, айрыкча кышында арбын жаайт; жетишерлик жана ашыкча нымдуу.
Алкактын чыгышынын климаты мелүүн континенттик, кышы чыкыроон, суук, кар арбын түшөт; жайы түндүгүндө серүүн, борбордук бөлүгүндө жылуу, түштүгүндө ысык, абанын температурасынын жылдык амплитудасы жогору; жылдык жаан-чачындын өлчөмү түндүгүндө буулануунун өлчөмүнөн ашат, борбордук бөлүгүндө алар теңдешет, түштүгүндө жаан-чачын буулануудан аз.
секторундагы аралдарды камтыган арктика алкагынын климаты катаал, кышы чыкыроон суук, узакка созулат, көбүнчө катуу бороон болуп турат; жайы кыска, суук, июлдун орточо температурасы 5Сден ашпайт; жаан-чачын көбүнчө кар түрүндө түшөт, буулануу төмөн.
Жер Ортолук деңиз аймагын жана Крымдын Түштүк жээгин камтыган субтропик алкагына жер ортолук деңиз тибиндеги климат мүнөздүү, кышы жумшак, жылуу, бирок жаан-чачындуу ; жайында аба ырайы өзгөрмөлүү, кургакчыл, ысык, батышында жылуу климат өкүм сүрөт.
Пиренейдин батышына, Апеннин жарым аралына, Балкан жарым аралынын батышына жана Түндүк-батышына жер ортолук деңиздик климаттын деңиздик (жайкы кургакчыл мезгилдин кыскалыгы, жаан-чачындын арбын жаашы), ушул жарым аралдын калган бөлүктөрүнө жана Крымдын Түштүк жээгине анын континенттик варианттары мүнөздүү.
Исландиянын, Фенноскандиянын жана Чыгыш Европа түздүгүнүн Түндүк бөлүктөрүн камтыган субарктика алкагынын жайы Арктиканыкына салыштырмалуу узагыраак жана жылуураак , кышы батыш аймактарында жумшак, чыгышы суук; жылдык жаан-чачындын өлчөмү батышында 1000 ммдей, чыгышында 400 мм жаан-чачынга караганда буулануунун өлчөмү төмөн.
Алардын көбү Шпицбергенде , Жаңы Жер, Франц-Иосиф жеринде, Исландияда, Скандинавия тоолорунда жайгашкан, ошондой эле Альп тоолорунда, Уралдын Түндүк бөлүгүндө, Пиреней, Сьерра-Невада тоолорунда да мөңгүлөр бар.
Тейлөө чөйрөсүнүн маанилүү тармактары: ишкердик жана кесиптик жактан тейлөө , финансылык тейлөө , транспорт жана байланыш , дүң жана чекене соода , мейманкана бизнеси жана туризм инфраструктурасы , илим-билим жана саламаттыкты сактоо ж. б.
Германиянын деңиз порттору аркылуу жылына 250 млн т га жакын жүк ташылат; каботаждык жүк ташуусу 5-8 млн ошондой Өлкөнүн деңиз соода флотунун негизин 396 чоң кеме түзөт; алардын ар биринин суу сыйымдуулугу 1000 рег-брутто т. Алар жүргүнчүдөн сырткары контейнер, химикат, нефть, суюлтулган газ ж. б.
Эң ири деңиз порту: Гамбург (жүк ташуусу боюнча Европада Роттердамдан кийин 2-, дүйнөдө 8-орунда турат); башка маанилүү порттору Бремен-Бремерхафен , Росток, Эмден, Любек, Киль; Германиянын нефть порту Вильгельмсхафен.
Дарыя каналдар системасы да өнүккөн; алар: Майн Дунай (жалпы европалык мааниде; Түндүк деңизди Кара деңиз менен байланыштырат); Орто Германия каналы (Түндүк деңизге куйган ири дарыялардын, анын ичинде Рейн, Эльбанын алаптарын бириктирет); Рур каналдары , Дортмунд Эмс, Эльба каналдары (Төмөнкү Саксониянын өнөр-жайлуу борборлорун Гамбург менен түз байланыштырат).