polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Манасчы мында сырткы сын-сыпатын, келбетин табияттагы күчтүү, сүрдүү, шаңдуу көрүнүштөргө, жаныбарларга, буюмдарга салыштыруу менен элдик баатырдын монументалдуу элесин — идеалдуу портретин жараткан.
Бул материал боюнча Т-тин түшүнө кирген Күлчоро: Манас, Алмамбет, Бакай, Чубак, Сыргак, Семетейдин ар бирин көрсөтүп, алардын өз-өзүнчө сын-сыпатын айтып берет.
Ошондой кордуктуу замандын бир күнү жоонун өкүмдарлары аң уулап, бир алыскы колоттун башында жүрсө, бир нерсенин үнү угулуптур, алар барып караса, жалгыз бир абышка ошол колоттун башында олтуруп алып комуз чертип олтурган экен.
Өлөр адамдын өтүнүчү кабыл болуп, Сүйүнбай чал «Насыйкат» күүсүн чертип, комузду, комуз күүсүн эч кандай жоо жогото албай турганын, ал ата-бабадан бери уланып келе жатканын айтып, калың эл журтка комузду, күүнү урпактан-урпакка улап айтуу жөнүндө «Насыйкат» күүсүн калтырган экен.
Кыргыздардын комуз күүлөрүнүн ичинде жүрөктү элжиреткен, кандайдыр бир тарыхты сыдыра баяндап сызып чыккан «Насыйкат» аттуу күүнү чоң комузчулар чертишип, жалпы кыргыздарга белгилүү болуп жүрөт.
«Жылдызкан» романында срѳткер «Жаш жрѳктѳрдѳй» даяр каарманды албастан, Жылдызкандын кичинекей кезинен тартып кандай турмушту башынын ѳткѳргѳнн,кѳз карашынын калыптанышын, кулк-мнѳзн, дйнѳ таанымын ар тараптан кенири срѳттѳп жрп олтурат.1966-жылы жарык кѳргѳн «Тарых эстелиги» срѳткерге реалисттик проза жазуунун чыгаан ѳклдѳрнн бири, тарыхый роман жаратуунун чыныгы мастери атак-данк алып келди.
Н.Байтемиров чн «Уркуя» эч качан ѳзнн актуалдуулугун жоготпой, ал гана эмес, биротоло жазуучунун стихиясына айланып кеткендиктен, автор бул темага кайра-кайра кайрылып, «Уркуя» поемасын, «Уркуя» драмасын жазып, ар кандай жанрдагы жаны чыгармаларды жарата бердѳн тажаган жок.
Эн негизгиси, Н.Байтемировдун калеминен «Сонундар дйнѳс» , «Турмуш элегии» , «Санта» , «Козголончу аял жана сыйкырчы» сыяктуу кѳркѳм дѳѳлѳттѳр жаралып, кыргыз адабиятыда роман жанрынын бѳксѳсн толтурууга зор лш кошту.
Башкасын айтпаганда да, «Жрѳк кс» , «Сйгѳнм» , «Канаттуу кндѳр» , «Эриген таш» , «Махабат дастаны» , «Махабат жазы» , «Махабатым –канатым» сыяктуу кѳлѳмд ырлар жыйнактарынын ѳз эле кыргыз поезиясынын тарыхынан кѳрнкт орундардын бирин алып бергѳ кудурети жетет.
1941-жылы: Улуу Ата Мекендик согуш: Жердешибиз Иван Панфиловдун командачылыгы алдында 316-аткычтар дивизиясынын 28 баатыры Москванын алдындагы Дубосеководо болгон салгылашууда чоң эрдик көрсөтүшкөн.
Омор Сооронов поэзиядан башка көркөм сында, айрыкча адабият таануу илиминде көп эмгектенген, унутта калган акын, жазуучулардын, тарыхчылардын, искусство адамдарынын чыгармаларын, эмгектерин иликтеп, араб, латын ариптеринен азыркы кыргыз тамгасына көчүрүп жарыялоодо зор кызмат көрсөтүп келатат.
“Казалдар”, Молдо Багыштын “Абак дептери”, Молдо Аширдин “Азирети эшен пирибиз”, Белек Солтоноевдин “Кыргыз тарыхы”, Касым Тыныстановдун “Капастан чыккан ырлар”, Магзунинин “Фаргана хандарынын тарыхы”, Актан Тыныбек уулунун “Актан”, 1855-жылы Кудаяр хан жаздырган “Насаб-наама”, Мукай Элебаевдин “Жарыяланбаган чыгармалар”, Тоголок Молдонун “Манас” ж.б.
Тоголок Молдонун “Манасын” изилдеп, “Манас трилогиясындагы эпикалык окуялардын сүрөттөлүш өзгөчөлүгү” деген монография, М.Элебаевдин чыгармачылыгын иликтеп “Мукай” деген даректүү баян китебин, Токтогул Сатылгановго тиешелүү кол жазмалардын илимий сыпаттамасын жазып атып, аны иликтөөгө киришип кетип, “Биз билген жана биз биле элек Токтогул деген даректүү баян китебин чыгарды. Андан башка эки томдук “Кыргыз совет адабиятынын тарыхы” , 7 томдук “Кыргыз адабиятынын тарыхы” , эки томдук “Кыргыз адабият таануу илими жана сыны” , 1988-жылы Москвадан чыккан “Антология педагогической мысли Киргизской ССР” деген фундаменталдуу эмгектердин негизги авторлорунан болуп саналат.
2000-жылы “Ош – 3000” темасындагы макалаларга жарыяланган конкурста “Берметтер каймагы”, “Үмөт молдонун табылгасы” деген макалалары үчүн 5000 сом өлчөмүндөгү 1-сыйлыкка татыктуу болот, бул илим жаатындагы алгачкы сыйлыгы эле.
1948-жылы Энгельс атындагы 7 жылдык мектептин 1-классына кирип, аны 1955-жылы Ардак грамотасы менен бүтүрүп, ошол эле жылы Базар-Коргон кыштагындагы 1 орто мектептин 8-классына кирүү экзаменин тапшырып өткөн.
1959-жылы Кыргыз Мамлекеттик университетинин Филология факультетиндеги Журналистиканын сырттан окуу бөлүмүнө өтүп, кайра айылга келип, Авык кыштагында жаңыдан ачылган айылына көчүп кетиптир) орто мектепке улук пионер вожатый болуп иштей баштаганда, Ноябрь айында Советтик Армиянын катарына чакырылып, 1962-жылдын 17-июлуна чейин Орджоникидзе, Махачкала шаарларында жоокерлик милдет өтөгөн.
Ошол педокуужайда иштеп жүргөндө, 1968-жылы, ВЛКСМдын 50 жылдыгына карата Ош областы боюнча адабий конкурс жарыяланып, О.Сооронов «Алыкул» деген поэмасы үчүн 1-сыйлыкка татыктуу болот.
Бул аралыктын ичинде 1979-1981-жылдары “Кыргызстан” басмасында Көркөм адабият редакциясын башкарат, 1992-1995-жылдарда И.Арабаев атындагы Педагогикалык университетте улук окутуучу болуп иштейт.
Акын жана адабиятчы Омор Соороновдун эмгеги жогору бааланып, Кыргызстан Жазуучулар союзунун 60 жылдык юбилейине карата 1995-жылы “Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер” деген, 2004-жылы адабият таануу илиминдеги зор салымы үчүн “Кыргыз Республикасынын Илим жана техника жагындагы мамлекеттик сыйлыктын лауреаты” деген наамдарга татыктуу болот.
Дагы КРдин Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча Улуттук комиссиянын “Кыргыз тили” төш белгиси , Улуу акын Токтогул Сатылгановдун 150 жылдыгына карата Түрксойдун “Токтогул Сатылганов-150” медалы , Токтогул-150 коомдук фондунун директорунун 2014-жылдын 15-май 1 буйругу менен “Токтогул Сатылганов – 150 жыл” юбилейлик медалы менен сыйланат.
Ыр жазууга алектенип жүргөнүнө карабастан, О.Соороновдун сүйгөн сабактары: математика, физика болот, бирок Базар-Коргон 1 орто мектебине баргандан кийин негизги көңүлү ыр жазууга бурулуп кетет, алгачкы ыры “Кичинекей теримчи” деген ат менен 1957-жылы Базар-Коргон райондук “Коммунизм үчүн” газетасына басылат.
Ушул мектепте окуп жүргөндө Токоев Балтабай, Шерматов Осмоналы, Ормонов Жолдошалы, Эсенбаев Тойчулар болуп, Омор Соороновдун жетекчилигинде “Жаш тилек” аттуу кол жазма журнал уюштурушат, мектептин дубал газетасын чыгарууга активдүү катышат.
Азыр Кыргыз Улуттук Университетинин ардактуу профессору , “Кыргыз Республикасынын алдында сиңирген өзгөчө эмгеги үчүн” пенсиясын алуу менен Кыргыз Улуттук Илимдер Академиясындагы Ч.Айтматов атындагы Тил жана адабият институтунда жетектөөчү илимий кызматкер катары ишин улантып атат.
Кыргыз Республикасынын Илим жана техника жагындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты, Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер, адабиятчы Омор СоороновдунӨМҮР БАЯНЫ
Мында «кочкор мүйүздөрдүн» башына «карга тырмак» чыгарып, экөөнөн бир табакчаны түзүү, же эки «кочкор мүйүз», эки «карга тырмактан» бир табакча жаратуу аркылуу четтерине «араа тиштен», «аламыч» курчоо менен түр шырдак кармоо уздарда мыкты өнүккөн.
Анын негизги өзгөчөлүгү катары адамдардын тигил же бул уруунун, жаныбарлардын пайда болушун, тегин айрым жаныбарлар, өсүмдүктөр менен тикеден-тике байланыштуу түшүндүрүү, анын ыйыктыгына, кереметтүүлүгүнө ишенүү болуп саналат.
Кошойдун «кыргыздарды кырк уруу бөрү» сыпатында мүнөздөшү, Манастын көк бөрү болуп кубулган кырк чилтенге жолугушу, анын батасын алып, дамамат колдоого ээ болуп жүрүшү өңдөнгөн мотивдер байыркы тотемдик ишенимдин эпостун жалпы мазмунуна, көркөмдүк деңгээлине, образдык системасына белгилүү таасир тийгизгенин күбөлөйт.
Түрк тилдеринде сүйлөгөн элдердин эпикалык эстеликтеринин баарында, анын ичинде «Манаста» оор акыбалда калган каармандарга жана башкалар бардык эле баатырларга адамча сүйлөп, кеп-кеңешин айткан акылдуу аттын образы эң эле кенен тараган.
Кыргыздардын түшүнүгүндө, көз карашында тотемизм туруктуу түрдө орун алып, фольклордук чыгармалардан эпос, жомок, санжыра, уламыш өңдүү жанрларында, алардын идеялык-тематикалык мазмунунда чагылган.
Ошону менен катар тотемдик ишенимдер менен түшүнүктөр, образдык туюнтмалар Сагымбай Орозбаковдун варианты жана Саякбай Каралаевдин варианты вариантынын эпикалык жалпы мазмундуулугун, көркөмдүк даражасынын байышына да активдүү таасир тийгизет.
Бул түшүнүктү манасчылардын эпостун лексикасында кеңири пайдаланышы, эпикалык каармандардын ууга чыгуу окуяларында кайталанышы анын фольклордук чыгарманын өзөгүндө тотемизмдин белгилүү түрдө орун алгандыгын аныктайт.
Маселен, Жакып кандын кыргыздарды топтоп, Алтайдан Ала-Тоого көчүүгө өз ара макулдашканын баяндаган окуяда алардын «кыбылага карашып, кол көтөрүп буркурап, Адил бааша тагы үчүн, Кайып Эрен бак үчүн» бата кылып мал союу жөрөлгөсү аткарылат.
Эпикалык башкы каармандардын минген аттары, тулпарларынын күлүктүгү, чыдамкайлыгы, акылдуулугу, адамдын ишенимдүү жолдошу катарында сүрөттөлүш сапаттары, артыкчылыктары да дал ушул тотемдик нукта түшүндүрүлөт.
«Манас» эпосунда Акбалтанын талаадагы жайылган төөлөрүн карап жүрүп, төл малы «Ойсул ата куу каймалдын өркөчүнөн Чубакты табышын» баяндаган эпизод жана Кызырдын атайы Манасты тосуп туруп, ага желгенине жел жетпеген, басканына мал жетпеген «булуттай учуп сыдырган, төгөрөктүн төрт бурчун, төрт күн койбой кыдырган», «кырк асый Желмаянды тартууга беришин чагылдырган окуялар баатырдын төрөлүшүн, негизги каармандардын башка каармандардан айырмаланган мүлккө, колдоочулукка ээ болушун фантастикалык маанайда сүрөттөө гана эмес, ошондой эле тотемдик ишенимдер менен эпикалык каармандардын ортосундагы өтмө катар байланышты да чечмелөөгө мүмкүнчүлүк түзөт.
Эпостогу терс каарман Эсенкандын Манас баатырдын колунун келе турган жолуна куу кулжа, куу түлкү жана куу өрдөктү кароол коюшу жана зоогонистикалык жана антропоморфтук касиеттердин эриш-аркак берилиши, алардын өзгөчөлүктөрү кандайдыр бир деңгээлде тотемдик ишенимдердин натыйжаларынын көркөм иштелиши катарында кабыл алынат.
«Манас» эпосунда Манастын ууда жүрүп Желмаянды, эртеси «Жаңгактуунун керүүдөн, Кум-Булактын белинен кол башындай көзү ачылбаган сур күчүк таап алышы», анын ырым-жырымына ак боз бээ союшу өңдүү эпизоддор жолугат.
Байыркы кыргыздарда орун алган тотемдик ишеним боюнча «Кумайык иттен эмес жорудан туулат, ал үч күнгө чейин күчүк түрүндө жатат, үч күнгө чейин адам таап албаса, ал кушка айланып кетет» деген элдик түшүнүк жана аны багып, тарбиялап өстүрүү жөрөлгөлөрү жөнүндөгү көз караштар поэтикалык формада эпостон орун алган.
Тотемдик ишенимдер эпостун «Манас» жана «Семетей» бөлүмдөрүндө окуянын жалпы өнүгүш ыргагын бузбастан, тескерисинче, эпикалык башкы баатырдын образынын монументалдуулугун көтөрүүдө айрыкча роль ойнойт.
Тайбуурул, Акшумкар, Кумайыктын Семетей менен кошо кайып болушу, Куялынын атасынын Кайып ысмын алып жүрүшү Кыястын Тоотору атынын адамча ой жүгүртүүсү сыяктуу мисалдарды келтирсе болот.
Себеби, «Сейтек» «Манас» жана «Семетей» бөлүмдөрүнө караганда трансформацияга көбүрөөк дуушар болгону, пайда болуш мезгили, сүрөттөө окуялары боюнча кийинки доордун натыйжаларына таасирленгени, архаикалык көз караштын таасирине аз чалдыкканы менен түшүндүрүлөт.
Тотемдик түшүнүктөр Сагымбай Орозбаковдун вариантына караганда Саякбай Каралаевдин варианты вариантында кыйла кеңири колдонулуп, фольклордук чыгарманын идеялык, образдык негиздерине активдүү аракет кылып, өзүнчөлүктөргө ээ.
Мына ушинтип илгертен айтылып жүргөн уламыштардагы, жомоктордогу урууну сактоочу жана УРУУ сыйынган тотемдер кийинчерек эпостордо келечекте баатыр боло турган баланын төрөлөрүн алдын ала айта турган сыйкырдуу чалга айланган.
Ошондой эле баатырдык эпостун эволюциялык өнүгүшүнүн кийинки этаптарында мурунку тотем — жырткыч айбандар менен кыраан куштардын аттары каармандардын кыймыл-аракеттерин туюндуруучу көркөм каражаттардын милдетин аткарып калган.
Кылымдын өңү саан бээлердин жеген чөбүнө жараша болуп, адатта Арпа, Ак-Сай өрөөндөрүндө, Ысык-Көлдүн сырттарында кызгылтым, Суусамыр, Көк-Ойрокто агыш келет.
Сүтүнө жана жасалышына жараша уй кымыз , төө кымыз , бал кымыз , сөөк кымыз , ууз кымыз , тунма кымыз же Кылымдын гүлү , ымшытма кымыз , саамал кымыз , чайкалган кымыз , тоңдурма кымыз болуп айырмаланат.
Кымыз ичеги-карындын маңыз бөлүп чыгаруусун күчөтүп, тамакка табитти ачат; жүрөк, кан тамыр, дем алуу жана нерв системаларын дүүлүктүрүп, кубаттандырат; уйкуну келтирип, талыкшытат, кан басымы жогорулайт, жүрөктүн иштеши күчөйт.
кылымда француз окумуштуусу Гильом де Рубрук 1253-жылы өзүнүн саякаттары жөнүндө жазган «Тартария» эмгегинде кымыздын даамы, анын даярдалышы жана таасири тууралуу аз да болсо жазып кеткен.
Венециялык саякатчы Марко Поло, кылымда Ф. И. Страленберг жана башка кымызды суусундук катары баалашса, Кытай жыл баяндарында, Ибн-Синанын эмгектеринде, кийинчерээк П. С. Паллас, Н. В. Постников, С. С. Зимницкий, А. А. Малинин жана башка орус окумуштууларынын изилдөөлөрүндө Кылымдын дарылык касиети тууралуу айтылып келген.
Мына ушул окуяларды тартуу учурунда актерго эчен татаалэпизоддорду дублерсуз аткарууга туура келгендиктен анын таң калаарлык чыдамкайлуулугу жана ат үстүндө эң мыкты журо билиши экранда ишенимдүү мүнөзгө ээ болуучу образды жаратканга көмөкчу болгон.
Ал эми Режиссер-коюучу Төлөмүш Океевдин "Көк-жал" фильминдеги татаалдыгы, терең психологиялуулугуменен өзгөчөлөнгөн Ахангулдун образын табиятынан таланттуу Сүймонкул Чокморов гана терең ачып берген.
Дүйнөлүк кинематографиянын эң көрүнүктүү чеберлеринин бири Япониялык режиссер Акира Куросаванын "Мосфильм" студиясында койгон "Дерсу Узала" кинокартинасындагы токой каракчылары менен күрөшүүчү отрядды баштаган чынчыл, ак пейилдүү адам - Чжан Баонун ролун ойногонго Сүймөнкулду чакырышы анын актерлук талантын баалагандыктан, ага карата болгон зор ишеним болгон.
Адам табиятын терең ачып, кулк-мүнөзүн кылдат түзгөн көп кырдуу таланттын эмгеги жогору бааланып ага эркектин мыкты ролун түзгөндүгү үчүн Алматыдагы Казакстан жана Орто Азия кинофестивалында, Тбилисидеги, Бакудагы, Еревандагы Бүткүл Союздук кинофестивалдарында 4 жолу 1-сыйлык ыйгарылган.
Сүймөнкул Чокморов — Советтик кыргыз кино актёру жана сүрөтчүсү Ал жыйырманчы кылымдын экинчи жарымындагы кыргыздын залкар инсаны, даңазалуу сүрөтчү жана кино актёр катары маалым.
Чыгармада айрым коомдук өнүгүүнүн терең катмарларына жасалган тарыхый экскурстарды эске албаганда да, Алим хан такка олтурган 1801-жылдан Исках-Болот хан даргага асылган 1876-жылга чейинки 75 жыл ичиндеги элдин башынан өткөн окуялар чагылдырылган.
Жалаң салык салуу менен элди сокур Сарыбайдай жүдөтүп, карайлаткан Кокон хандыгын кулатуу үчүн болгон күрөштө эл ичинен суурулуп чыккан кол башчы Исках-Болот хан «Бүркүт план» түзөт.
“Баатыр куштун шаңшыганынан “Кел, кайран эр, учалы! Пастык, ыпластык жок жайларга, чагылгандуу кара булуттун нары үстү жайнап турган жарык күнгө чабыт кылалы. Жүр, кайран эр” – деген чакырык уккандай чөккөн көңүлү көтөрүлүп, эркиндикти самоо, тилөө, ардуу толгон жүрөгү лак-лак согот”.
Анын кийинки 1998-жылкы кайра басылышында “Сынган кылыч”, “Кел-кел” романындагы түндүк–түштүк кыргызды бириктирүү идеясын чагылдырган Алымбек жана Курманжан даткалардын саясий ишмердүүлүгү тууралуу окуялар жөнүндөгү автордук ой дагы тереңдеди.
Улуттук биримдиктин зарылдыгы, анын куну чыгармада түбөлүккө баш кошуп мамлекеттин кичинекей бөлүкчөсү болгон бир үй-бүлө ээлери датка жубайлар Алымбек датка менен Курманжан датканын саясий ишмердүүлүгү аркылуу берилиши да символикалуу.
Анда тээ тарыхтын терең катмарында жаткан санжыраларга жасалган экскурстар менен бирге Алтынбешиктен тараган 13 муундун тагдыры, Ферганага бий болгон Теңиряр, андан туулган мыкты уул Нарбото бийдин улуттук үчүн болгон демилгеси, анын баласы Алим хандын Кокон хандыгына биринчи хан шайланышы кылымдагы кыргыз элинин коомдук саясий абалы, анын жашоо шарты, экономикасы, башка элдер менен болгон байланышы, маданияты, нарк–нускасы, дини, салт–санаасы эрикалык кеңири планда сүрөттөлөт;
Романда катышкан каармандардын көпчүлүгү тарыхый инсандар: Нарбото, Алим хан, Өмүр–хан, Мадали, Шерали, Ажыбай датка, Нүзүп, Мусулманкул, Алымкул молдо, Кудаяр, Абдурахман, Алымбек датка, Курманжан датка, Абдылдабек, Жангарач, Байтик, Скобелев, Ионов, Болот ж.б.
Мисалы, романдагы негизги каармандардын бири Мусулманкулдун образы менен реалдуу турмушта жашаган Мусулманкул кол башчынын өмүр–тагдыры, ишмердүүлүгүнүн ортосунда түздөн-түз байланыш бар.
Мусулманкулдун Кокон хандыгында аскердик күчтүн жетекчиси болгондугу кыпчактарга артыкчылык бергени, Кудаяр хандын такка олтурушуна активдүү роль ойногондугу, ага өз кызын аялдыкка бергени, кийин кайнатасына каршы чыккан Кудаяр кыпчактын атын жер бетинен өчүрүпсалууга буйрук кылгандыгы, миң башынын бир жолу өлүмдөн качып кутулуп, экинчи кармаганда Кокондо өлтүрүлүшү чыгармада сүрөттөлгөндөй эле чындык катары тарыхый булактарда да тастыкталат.
Жан-дүйнөсүнө улуу чыгыштын адебин сиңирген асылзаада бул аялдан Курманжан өзүнүн зирек акылы, сыпайы мүнөзү, ички ыйбаасы, жароокер мамилеси, аяр мээрим менен убагында даңазасы таш жарып турган дөөлөттүү Алымбек датканын арзуусуна татып, байбиче курагында да кебелбес эр адамды сагыныч кумарына зарыктырып турат.
Чыканагына куш жаздык коюп, өмүрлүк жубайын меймандап күтө билген бул табышмактуу аруу аялды мээримине арбалган Алымбек датка “зирегим, ай” деген жалыныч көөдөнүндө “күү чертип” турганын өзү байкабай калат.
“Экспедиция” аталган падышачылык Россиянын кандуу кыргындар дүйнөлүк басма сөздө айыптала баштаганда Скобелев дал ушул “азия амазонкасындай” болгон сырдуу аялга биригүү, баш ийүү сунушу менен киши жиберүүгө мажбур болот.
Түркстандагы кандуу кыргындын кунун эскертүү максатына Курманжан майор Ионов менен Шабдан Жантаев келгенде “айыпсыз шейит өлгөндөргө куран окуу” өтүнүчү менен ички нааразычылыгын туйундурат.
романда байыркы чыгыштын дидактикалык маанайдагы санат–насыят ырлары элдик көркөм чыгармачылыктын өзгөчө түрү болгон кошоктор , улуттун кайгы-кубанычын үч кылына сыйдырган комуз күүлөрү аркылуу лирикалык ой–толгоолор чагылдырылган.
улуттун тагдырына туш келген опурталдуу тарыхый шартта саясий карама-каршылыктардын жүзүн ачуу үчүн чебер прозаик Т. Касымбеков Шералини ак кийизге олтургузганда чалынган адам курмандыгынан баштап далай жүрөк титиреткен ички карама–каршылыктарды: Нүзүптүн башынын алынышы, Алымбектин башын кыйа чабуу, кыпчактарды кыруу сценасы, Мусулманкулдун өлүмү, Болот-Искахтын дарга асылышы сыяктуу эпизоддордо драма жанрына таандык курч диалог, реплика кайым айтышууларды кеңири пайдаланган.
бала туулганда кулагына азан айтып ат койуудан баштап, адам курман болгондо аш берүү салтына чейин улутка таандык каада салт, үрп-адат, атадан балага, энеден кызга калуучу азем буюмдар, кийген кийим, ичкен тамак тууралуу этнографиялык материалдар кеңири берилет.
Байтик баатыр — Канай уулу, атасы улуу аялы менен кошо таштанды бала сыяктуу мамиле жасаганына карабай, дээринде бар уул жаш кезинен торпокко минип, “Канайлап” ураан чакырып, намысын курчутуп өзүн-өзү жетилдирген.
Аксыдан чыккан баатыр, Кокон хандыгына каршы чыккан жүрүштөрдө кол баштаган жоокер башы, хандан, бектен кайра тартпаган түздүгү, тайманбастыгы менен Абилди "чочуткан" эр мүнөз, кашкөй адам.
Абил Караш уулу — саруу уруусунан, Аксыдагы атактуу Караш бийдин уулу, "кер мурут" жигит кезинен кыйын тарыхый кырдаалда саясатка аралашып, бийликтин азезилдей азгырма кумарына берилген бийлердин бири.
Саясий күрөштө бир нече жолу тактан түшүп, элдин шылдыңына кабылганына карабай, кыйын кырдаалда эл кызыкчылыгын аттап, падышачылык Россиянын колониялык саясаты менен келишип кеткен, туруксуз адам
Кудаярхандын бир тууган кайниси, абтабачы кызматында хандын жанында жүрүп, атасы Мусулманкул Кудаяр тарабынан мыкаачылык менен өлтүрүлгөнүн өз көзү менен көрсө да, саясий иштен баш тарткан эмес.
Кутлук сейит Шер датка Алим хандын тукумунан мураскер издеп жүрүп, Ибрагим-Болотко жолугуп, аны көтөрүлүшкө башчы кылмакчы болгондо, майдаланып бараткан хан тукуму сунуштан жаа бою качат.
Ажыбай датка – Кокон хандыгына жашынан аралашкан, Таластагы эл башылардын бири, Шералинин атасы Алим хан тарабынан бийлик кызгануу себебинен өлтүрүлгөндө, карындашын балдары менен Ордодон алып чыгып кеткен.
Кийин адам тагдырларын талкалаган окуяларды жараткан, романдын сюжетинде окуянын чиеленишин пайда кылган каарман, Абил бийдин жашырын тукуруусу менен мүнүшкөрдүн иниси Мадылдын колунан окко учат
Падышачылык Россиянын колониялык саясатына кескин каршы чыгып, орус бийлигине карата согушууга бел байлаган аракети оңунан чыкпай, чет жерге кетүүгө мажбур болгон; ошол жактан каза болгондо "жүрөгүмдү Ата Журтума алып кеткиле" деген керээзи эл ичинде легендага айланып, сакталып калган
Атасынын көзү өткөндөн соң анын кийинки жаш аялы менен көңүлдөш болгон деп айыптап, Насурулла Мадали энесин алды, шарияттан чыккан мындай адам мусулман тагында олтура албайт деп, ордонун босогосуна мууздатып, анын ордун алган
Насурулла Коконду басып алуу жортуулу ордунан чыкпай калганда, Шералиге амал менен элчи катары жиберип, Нүзүптөн кагуу жеген, Шералинин хан тактысына татыксыздыгын далилдеген эпизоддун негизги каарманы.
Скобелев элди айыпсыз кыргызга учуратып жаткан учурда, Курманжан Жакыпбекти эсине түшүрүп, аны менен байланышка чыгып, Кытай тараптан колдоо алууну ойлойт, бирок ал ой ишке ашпайт
Кыпчактарды кыруу окуясында Кудаярдан курун мойнуна салып, кыргынды токтотуу өтүнүчү менен кайрылган өз уруусунун мыкты адамы, эли кырылганына чыдабай башын кылычка тоскон адам; Ташкен беги
Болот — Теңирбердинин кенже уулу, Темирдин иниси; Темир шейит кеткенде тогуз жашта эле; Айзаданын кайниси; Темир окко учкандан кийин Айзадага нике кыймак болгондо, жаш жесир: "Темирдин бир тууганы – менин да бир тууганым" деп баш тартат
Чечен сөздөр – толугу менен фольклордун талабына жооп берүүчү, кырдаалга ылайык айтылгандыгы, курчтугу, таамайлыгы, маанисинин тереңдиги менен айырмаланган, чечен адамдар тарабынан оозеки айтылган сөздөр.
1860-жылы сарыбагыш уруусунун жетекчилерин колго түшүрүп, жазалоо максатын көздөгөн капитан Венюковдун отряды келгенде Үмөтаалы менен Төрөгелди Нарын, Ат-Башы тарапка эли менен көчүп кеткен.
Бирок, Коконго караган Чымкенди орустар басып алганына байланыштуу Алымкул Коконго кайтып кеткенден кийин, Үмөтаалы орустардан сактанып Чаргын менен Осмонду алып, Кашкар тараптагы тоолордо көчүп-конуп жүргөн.
Ошондуктан изденүү аңгемесинде мугалим окуучуларды кээде көйгөйдү көрө билип формулировкалоого, кээде тиешелүү гипотезаларды түзүүгө, кээде гипотезаны далилдөөнүн планын түзүүгө, кээде келип чыккан фактылардан тиешелүү корутундуларды жасоого катыштырат.
Кыскача айтканда, эгерде бүгүн көйгөйдү толук чечүү 6–7 этаптан турган болсо, анда ошол этаптардын айрымдарын окуучулардын өздөрүнө сунуш кылып окутуу ыкмасын изденүү аңгемеси деп атоого болот.
Изденүү аңгемесине ылайык кээде сабакта коюлуучу жалпы көйгөйлүү маселенин чыгарылышы бардык окуучуларга жеткиликтүү болгон жөнөкөйүрөөк айрым маселелердин сериясына ажыратууга туура келет.
Бул методду колдонууда класстагы окуучулардын жөндөмдүүлүгүнө, алардын жалпы деңгээлине жараша мугалим тарабынан берилүүчү түшүндүрмөлөрдүн көлөмү да же кыскартылып, же көбөйтүлөт, демек, тиешелүү түрдө окуучулардан талап кылынуучу ар бир суроонун да көлөмү өзгөртүлүп турат.
Мисалы, окуучулар зыяндуу отоо чөптөрдүн түрлөрүн жана алар менен күрөшүүнүн чараларын аныктоо боюнча; эгин айдоо талаасындагы жер кыртышынын агрофизикалык жана агрохимиялык составын анализдөө боюнча; жергиликтүү климаттын жана жер кыртышынын шарттарында өсүмдүктөрдүн тигил же бул түрлөрүн өстүрүүнүн агротехникалык эффективдүү ыкмаларын аныктоо боюнча жана башка айыл чарба тажрыйбаларын жүргүзүүлөрү ошондой эле алар кыштакты социалдык жана экономикалык жактан изилдөөлөргө катышуулары мүмкүн.
Бул методдун мааниси төмөндөгүчө: көйгөйлүү жагдай түзүүнү, андан тиешелүү көгөйдү формулировкалоону, көйгөйдү чечүү үчүн керектүү гипотезаларды түзүп, алардын тууралыгын текшерүүнү, тиешелүү корутундуларды жасоону жана башкалар, кыскасы, көйгөй чыгаруунун бардык этаптарын мугалим өзү пландап, өзү ишке ашырат, бирок жаңы материалды түшүндүрүп жатып, мугалим кезек-кезегинде окуучуларга ар түрдүү суроолор менен кайрылат.
Же кээде окуучулардан ар түрдүү окуялардын арасындагы өз ара байланыштык жөнүндөгү закон ченемдүүлөрдү аныктоону талап кылат жана ушул сыяктуу Мына ошентип, мугалим акырындык менен окуучуларды изденүү ишине тартат.