polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Ал 1996-99-жылы Борбордук Азияда биринчилерден болуп муун ооруларын микрохирургиялык жол менен дарылоо жана дүйнөлүк стандарттагы протездер менен чоң жиликтин башын алмаштыруу методдорун киргизген.
Чоңдордун чыгармалары балдар тарабынан кайра айтылып, кээ бир жанрлар чыгармачылык менен кайра иштелип, балдардын репертуарларына өтүп, башкача айтканда көркөм поэтикалык булактар чоңдордун чөйрөсүнөн балдардын чөйрөсүнө көчүп, «балдар фольклору» деген түшүнүктүн, терминдин, илимий проблеманын пайда болушун шарттаган.
Өзүм өлгөнү атсам кыргыздар бакырып атышат «тамак ичпей балээ ич, атаңдын оозун урайын шал, кичине айбат кылып койсоң боло, и-ий ит, мунусу тигилерден өткөн ит турбайбы өлтүрдү, өлтүрдү», – деп кыйкырып жатышат, ачууланышып.
Мен жаман оюмда «Кудай урду, бул дагы тамак бергени жатабы» деп далдактап чуркап бара калсам «оо, ты же второй Кожомкул, из тебя хороший борец выйдет, пойдём», – деп мени спорт залга ээрчитип кирди.
Мага боюу кичинекей бир орус бала чыкты, негедир купшуңдап турган неме экен, ичимдеп ойлоп койдум «бул деле бирөөнүн баласы эмеспи, кой аяп күрөшөйүн, өлтүрүп албайын», – деп коём жаман арымда.
Асанкул хордо солист болуп ырдап жүргөн учурунда 1958-жылы Москва шаарында кыргыздын маданияты, адабияты менен искусствосунун он күндүгү өтүп, ал улутубуздун далай-далай залкар өнөрпоздору менен кошо ушул тарыхый окуяга да катышып калат.
Мектепти бүткөргөндөн кийин ар кайсы кесипти аркалап жүрүп, 1949-жылы Фрунзе шаарындагы Муратаалы Күрөңкеев атындагы музыкалык-хореографиялык окуу жайына, вокал бөлүмүнө келип кирет.
Коргоого алынган табигый аймактар системасы Европадагы эң ири Печора-Илыч коругу жана мамлекеттик улуттук парк – Югыд Ваганын карамагына киргизилип, Коминин кол тийбеген токойлору деген жалпы ат менен Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине катталган.
Комиде региондук бир нече заказник (37 комплекстүү, 15 ихтиология, 30 ботаника, 38 токой, 48 флора, 5 шалбаа, бир геологиялык жана бир зоологиялык) уюштурулган жана 200дөн ашык табият эстелиги бар.
Кыргыз улуттук филармониясы Т. Сатылганов атындагы — кыргыз эл ырлары менен күүлөрүн, дүйнө элдеринин музыкалык маданиятын угуучулардын калың катмарына жайылтууга концерттик ишмердигин багыттаган мамлекеттик мекеме.
1936-жылы 7-октябрда Кыргыз музыкалык драма театрында П. Шубиндин жетекчилиги менен 16 кишиден (комузчу, кыл кыякчы М. Күрөңкөев, комузчулар К. Орозов, Ы. Туманов, Ч. Иманкулов, кийинчерээк А. Тыныбеков, Ш. Шеркулов, манасчылар М. Мусулманкулов, С. Каралаев, акындар: К. Акыев, О. Бөлөбалаев, А. Үсөнбаев, куудул Ш. Термечиков, темир комузчу А. Байбатыров, ырчылар: М. Баетов, А. Огомбаев, кыл кыякчы С. Бекмуратов, музыканттар: Ш. Орозов, Ш. Аралбаев ж. б.) турган Кыргыз эл аспаптар оркестри уюшулган; ошол эле жылы концерттик топ түзүлгөн.
Анын алгачкы тобун 41 ырчы, комузчу, обончу, манасчы, куудулдар, эл аспаптар оркестри, мамлекеттик хор, комузчулар ансамбли, эркектердин вокалдык квартети, дунган ансамбли, үйлөмө аспаптар оркестри ж. б.
Кыргыз адабияты менен искусствосунун Москвада өткөн экинчи он күндүгүнө филармониянын эл аспаптар оркестри, комузчулар ансамбли, кыргыз хору, Карамолдо, Ыбырай, Мыскал, Ысмайыл, Алымкул, Осмонкул баштаган өнөрпоздор катышкан.
1960-жылдан тартып филармонияда К. Орозов атындагы Кыргыз эл аспаптар оркестри (башкы дирижёрлору А. Жумакматов, К. Молдобасанов, Н. Давлесов, Э. Жумабаев, Т. Томотоев, С. Жумалиев, Б. Тилегенов), фольклор тобу , 15 кишиден турган темир комузчулар ансамбли , эстрада тобу , бий ансамбли , 2 жылдык студия, «Арашан» вокалдык-аспаптык ансамбль , «Наристе» вокалдык-аспаптык топ , «Семетей» тобу , музыкалык лекторий , комузчулар ансамбли , «Даткайым» скрипкачылар ансамбли , ошондой эле ырчылар Э.
Шакеева, Г. Мамашева, Г. Момушева, А. Сапаралиев, Ж. Чабалдаев, Н. Табалдиева, А. Мадиева, Ж. Жумашев, М. Дүйшөкеева, Т. Исабекова, куудулдар А. Шаршенов, К. Ниязов, М. Үмөталиев, кыл кыякчы Т. Мураталиев ж. б.
Учурда филармонияда 376 адам иштейт , анын ичинде К. Орозов атындагы академиялык кыргыз эл аспаптар оркестри, «Эл ырчысы Эстебес», А. Үсөнбаев атындагы «Эл шайырлары» топтору, Ч. Исабаев атындагы «Камбаркан» этнографиялык-фольклордук ансамбли, «Ак марал» элдик бий ансамбли, «Насыйкат» камералык ансамбли бар.
Мурутчан жана тишсиз кит сымалдардын 3 тукуму , тиштүү кит сымалдардын 4 тукуму (кашалоттор, тумшуктуу киттер, дельфиндер жана дарыя дельфиндери), 38 уруусу, 80ге жакын түрү бар.
Козу карындар — тирүү организмдердин чоң тобу; жөнөкөй түзүлүштүү, хлорофиллсиз, тез өсүүчү, фотосинтези жок, даяр органикалык заттарга муктаж, осмотрофтуу гетеротроф организмдер.
Ветеринарияда – карантин коюунун тартиби, ылаңга каршы көрүлүүчү иш-чаралар, карантиндин мөөнөтү жана аны алдын алуу тартиби Кыргыз Республикасынын Айыл чарба министрлиги тарабынан иштелип чыккан ветеринардык уставда жана инструкцияларда каралган.
Карантин коюлган учурда аймак аркылуу малды айдап өтүүгө болбойт; чыккан ылаңды тез жугузуучу жаныбарлар бул аймактан сыртка чыгарылбайт жана киргизилбейт; ал аймактан жаныбарларды, алардын продуктуларын, жаныбар сырьёлорун, тоют даярдоого тыюу салынат; базарлар жабылат, ошол жердеги соо малды ылаңдуулары менен чогуу жаюуга, сугарууга, бир сарайда кармоого тыюу салынат; жугуштуу ылаңдан өлгөн малдын өлүгү тез арада өрттөлөт же утилденет; ылаңдаган же ылаң боюнча шектүү малдын тезеги , төшөлгөсү жана тоют калдыгы жугушсуздандырылат же өрттөлөт; мал сарайларга, куш короолорго баруучу жолдор жабылат.
Эгерде темир жол станциясына, аэропортко, көлдөгү, портторго карантин коюлса, Айыл чарба министрлигинин чечими боюнча ветеринардык инструкцияга таянып, жаныбарды, алардын продуктуларын, сырьёлорун, тоюттарды сыртка же ичке ташууга тыюу салынат.
Эки жумалык обочолонуудан кийин, эгерде адамда оорунун белгилери жок болсо, ошондой эле карантиндин 10-күнүндө алынган материалды лабораториялык изилдөөлөрдүн жыйынтыгы терс болгондо, күнүмдүк жашоо таризине кайтууга
Кумара чарыгы – идиш жана башка карапа буюмдарын формалоо үчүн айлануу инерциясын пайдаланып, буюмдун формасын жакшыртуу, эмгек өндүрүмдүүлүгүн жогорулатууга мүмкүндүк берген жөнөкөй станок.
Белгилүү карапачылыктын чебери Ж. Ташиевдин «Саймалуу-Таш», «Таш табак», «Умай эне», «Тогуз-Коргоол» жана башка эмгектери эл аралык (Япония, Улуу Британия, Германия, АКШ, Канада, Жаңы Зеландия, КМШ жана башка), бүткүл союздук, республикалык көргөзмөлөргө коюлуп, чет элдиктердин кызыгуусун туудурууда.
Бирок кийинки жылдарда Көтмалдынын аймагында жерди өздөштүрүү иштеринин натыйжасында өзөн бир топ өзгөрүүгө учураган; баш жагы түзөтүлүп, айдоого айланган, ылдый шаарга жакын жерин өнөр жай ишканалары, жол курулуштары ээлеген.
Илгери саратан жайда, Кочкор суусу кирген мезгилде суу көптүгүнөн өзөнгө батпай, кашаттарга чейин жайылып, Боом капчыгайын карай имерилиште суу жээктеп ашып, аны жемирип, жердин ыгына карай эңкейиш менен Ысык-Көлдү көздөй агып, Бууган салаасын пайда кылган.
«Кыргыз тили» деген жалпы түшүнүктүн мазмунун анын жеке өзүнүн азыркы мезгилдеги грамматика-лексикалык өзгөчөлүктөрү гана түзбөстөн, анын алыскы жана жакынкы тектеш түрк тилдерине бирдей мүнөздөгү өзгөчөлүктөрү түзөт.
Анткени тилибиздин пайда болуп жана кылымдар бою өркүндөп жашап келиши да бирдей болбостон, ички жана сырткы таасирлердин натыйжасында өзүнүн негизги грамматикалык белгилерин сактап калуу менен бирге лексика байлыгы улам арбып, грамматикалык айрым бир кубулуштары өзгөрүүгө дуушарланган.
Дагы бир белгилөөчү кырдаал — тарых, социология, философия, коом таануу жана тил илимдеринде «урук», «уруу», «эл», «улут» түшүнүктөрү жалпы идеологиялык көз караштын өзгөрүүсү менен ар түрдүү колдонулуп жүргөндүгү байкалат: мисалы, Байыркы Кытай дилбаяндарында «кыргыз эли» — «кыргыз мамлекети» дегенди билдирген.
Жалпы кыргыз тилинин тарыхы жөнүндө айтуудан мурда анын «жалпы элдик тил», «жалпы элдик адабий тил» жана «жазма адабий тил» деген терминдер менен аталып айырмалангандыгы тууралуу жана алардын кыргыз тилтаануу илиминде бири-биринен айырмаланып, колдонула башташы, анын себеби тууралуу да айтылганы бар.
М. Юнусалиев тарабынан козголуп, Кыргызстан боюнча изилденген жана «кыргыз диалектологиясынын негиз салынышына байланыштуу болгон. Тилдин тарыхый өнүгүшүнүн бардык этаптарында анын жазма түрүндө сакталып калбагандыктан, аны башка тектеш тилдер менен салыштыруу аркылуу гана чындыкка жетишүүгө болорун изилдөөлөр тастыктайт: болгондо да тилдин байыркы — «жансыз» деп эсептелген фактыларын тектеш тилдерге мүнөздүү фактылар жана алардагы жандуу көрүнүштөр менен салыштыруу аркылуу гана чындык айкындалат.
Байыркы мезгили 7—12-кылымдарды камтып, кыргыздардын Енисейден батышты көздөй жер которуп, Иртыш дарыясынын аралыгындагы аймактарга акырындап жайгашкан убактарды ичине алат да, тилдик белгилердин «д» атоочтордун ортонку муунунан адак
Ошентип «д»чыл тилдик көрүнүш ошол учурда кандайдыр бир саналган тилдердин ал кездеги диалектилик өзгөчөлүктөрүнөн айырмалуу — бардыгынын жалпы адабий тили катары эсептелген жана «д» тилдүүлүк адабий жазма жалпылыктын белгиси болгон.
Жогоруда аталган фуюй кыргыздарынын тилинен келтирилген фактылар байыркы Енисей кыргыздарынын жеке өзүнүн ал замандагы оозеки тилинин издеринин моңгол басырыгынын мезгилинде деле сактала берген тилдик өзгөчөлүгү экендигин күбөлөйт.
Ошентип, байыркы кыргыз тили жөнүндө сөз болгондо анын абалы жөнүндө негизинен «з»чыл тилдердин тобуна жатуучу тилдерден (фуюй кыргыздары, сарыг-югурлар, хакастар менен шорлордун тилдери) байкалат.
Ошондой эле байыркы кыргыз элдик тилинде созулма үндүүлөр да болгон эмес; эриндүүсү өтө күчтүү келип, жеке эле ичке үндүүлөр гана эмес, кең үндүүлөр да эриндешкен: «тогос» — девять, «козон» — коён, «тухул» — телёнок ; сөз башында жалаң жумшак «б»: «бүзөг» — бийик; «бир» — бир; «ж»: «жол» — дорога, «жи» — «же» — тамактануу.
Кыргыз тилинин Орто мезгили 13—14-кылымдарды камтып, бул аралыкта кыргыз урууларынын бир бөлүгү моңголдордун сүргүнүнүн натыйжасында Түштүк Алтайды көздөй көчүп, жергиликтүү Алтай урууларынын тилдеринин таасирине дуушарланып, ал эмес кыпчак тилдеринин таасирине да учурап, кыргыз тили батыш «й»чыл тилге айланат, мисалы, «айак»
Ушул Орто мезгилдин эң башында кыргыз-алтай уруу аралашмаларынан кыргыздардын чакан бөлүгү түштүктү көздөй жылып, Лобнор көлүнүн жээгине барып жайгашып калып, тилдик жагынан тигилерден айырмалуу, С. Е.
Сөз башындагы «й» болсо, уйгур тилинин жеке белгиси болуп, анын байыркы жана азыркы түрүнө да, ошондой эле сарыг-югур тилине да мүнөздүү: «йол» — жол, «йаз» — жаз, «йел» — жел.
Ал эми бардык кыргыз диалектилерине мүнөздүү «с//з» алмашуулары болсо тилибизди алтайлыктар менен гана эмес, хакас, тыва жана якут тилдерине окшоштурат: «кыз кыс»; «сөз сөс» ж. б.
Кыргыз тилинин Жаңы мезгили 15—16-кылымдарга туура келип, элибиздин Енисейден Батышка жылып отуруп, Тянь-Шанга көчүп келип, андагы жергиликтүү уруулар менен аралашкан мезгилин камтыйт да, алардын тилдик өзгөчөлүктөрүн өзүнө сиңирип алуунун натыйжасында (мисалы, «чекилдек» жана «чекир саяк» сыяктуу этнонимдер байыркы Енисей мезгилине мүнөздүү «чигил», муну менен семантика түзүлүш жагынан «чийкил» жана «чийкил сары» сын атоочтору сыктуу тектеш сөздөр) азыркы кыргыз жалпы элдик тили өзүнүн бардык диалектилик жана айтымдык белгилери камтылган өзгөчөлүктөрү менен калыптана баштайт.
Ал эми азыркы кыргыз тили жалпысынан «й»чыл тил; орунбасар созулмалар; эриндешүүсү өтө күчтүү; сөз башы «ж»чыл; сөздүн ортосунда жана аягында «г»нын дифтонгдошуусу же үндүүгө айланышы мүнөздүү.
Ал эми лобнор тилинде «г» бардык позицияларда сакталып калгандыктан, кыргызчада анын жогорудагыдай өзгөрүүгө дуушарланышы кыргыз тилинин тарыхынын орто мезгилинин аяк ченине туура келет деп болжолдоого негиз берет.
Ишканада Москва, Ленинград, Киев, Львов шаарынын окуу жайларында жогорку жана атайын орто билим алган жогорку квалификациялуу жумушчу адистер иштеп, улуттук кадрлар даярдалган, союздук борбордук ишканаларда кесиптик билимин жогорулатып турган.
Комбинат ишке киргизилген күндөн 25 жыл бою жетектеп, басма ишинин өнүгүшүнө чоң салым кошкон Т. Суванбердиевдин ысмы ишкана жайгашкан көчөгө жана ишканага 1995-жылы ыйгарылган.
Системалык блок ичине орнотулган катуу дисктин кыймылдаткычы сырткы түзүлүштүн башкысы болуп эсептелет, ал ийилчээк дискке караганда сыйымдуулугу чоң жана сактоо мүмкүнчүлүгү жогору.
Кыргыз ССР ИАнын Тил жана адабият институтунда илимий кызматкер , Кыргызстан ЛКСМ БКнын агитация жана пропаганда бөлүмүндө инструктор , Кыргыз ССР ИАнын аспиранты , Кыргыз Совет энциклопедиясынын Башкы редакциясында улук илимий редактор, редакция башчысы, жооптуу секретарь , Тил жана адабият институтунда илимий кызматкер, сектор башчысы , Тарых институнун алдындагы Терминология бөлүмүнүн башчысы , Лексикология жана лексикография бөлүмүнүн жетектөөчү илимий кызматкери , КР УИАнын Манас таануу жаа көркөм маданияттын улуттук борборунун бөлүм башчысы , 2003-жылдан Кыргыз Энциклопедиясынын Башкы редакторунун орун басары.
Четин Жумагулов (30. 3. 1937-жылы туулган, Чүй облусу, Кант району Четинди айылы) тилчи-түрколог, филология илимдеринин кандидаты , КРдин маданиятына эмгек сиңирген ишмер , КРдин илим жана техника жаатында мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты .
Төмөнкүдөй негизги түрлөрүн бөлүп көрсөтүүгө болот: а) өндүрүштүк чыгымдардын сырьёго, эл аралык товарларга баалардын өсүшүнүн жогорулашы, эмгек өндүрүмдүүлүгүнө салыштырмалуу кызмат акынын бузуу менен өсүшү, финансылык мүнөздөгү чыгымдардын көбөйүшү.
Мындай жогорулоо учурунда ишкер пайда алууну камсыз кылуу максатында бул жогорулоону продукциянын наркына кошууга аракеттенет, жогорулоону байкаган ишкерлер да чыгымдардын ушул эле жолуна түшөт, бул чыгымдардын өсүшүнө алып келет.
Суроо-талап өндүрүштүн көлөмүнөн ашып кеткен учурларда (мисалы, экспансиялык кредиттикакча же бюджеттик-салык саясатын жүргүзүүяүн натыйжасында), сатуучулар суроо-талапты төмөндөтүүгө же башка өндүрүүчүлөрдүн продукциясына суроо-талапты жүгүртүүгө жардам берүү тобокелдигисиз бааларды көбөйтө алышат.
Андай болбосо, артык баш акча эмиссиясы көбүрөөк суроо-талапка, «Р» көрсөткүчүнүн өсүшүнө, башкача айтканда инфляцияга алып келет (монетаристтер акчаларды жүгүртүү ылдамдыгы туруктуу деген көз карашты карманышат).
Айыл турмушунун лирикалык драмасы жөнүндө «синема-верите» стилинде, ролдордун көпчүлүгүн кесипкөй эмес артисттер аткарган «Сүйүп калып турмушка чыкпаган Ася Клачинанын тарыхы» (1967, экранга 1987-ж.
Орус классикасын экрандаштырууда И. С. Тургеневдин романынын мотиви боюнча тартылган «Ак сөөктөр уясы» жана А. П. Чеховдун пьесасы боюнча «Ваня байке» фильмдери курч талаш-тартыштар жараткан.
Өзүнүн көпчүлүк жана башка режиссёрлордун фильмдеринин сценарийлерине автор жана авторлош (Андрей А. Тарковский – «Ивановдун бала чагы», 1962; «Андрей Рублёв», 1966, экранга 1971-ж. чыккан; Ш. Айманов – «Атамандын ажалы», 1971, Казак ССРинин мамлекеттик сыйлыгы, 1972; Н. С. Михалков – «Сүйүүнүн кулу», 1976 ж. б.).
Ошондой эле «Бала жана көгүчкөн» (1962, кыска метраждуу, Е. К. Осташенко менен бирге, Венециядагы балдардын жана өспүрүмдөрдүн ЭКФ сыйлыгы), «Сынган алча чырпыгы» , «Солистка үчүн дуэт» , «Гейдар Алиев» фильмдерин тарткан.
Бийик түздүктөрү плейстоцендин кургакчыл мезгилинде пайда болгон кызгылт жана агыш кумдуу дюналар (кум дөбөлөр; бийиктиги түштүгү менен түштүк-батышында 100 мге жетет) менен капталган.
Аймагынын басымдуу бөлүгү (Замбези жана Оранж дарыясы агып өткөн түндүк жана түштүк Чет жакаларынан башкасы) ички агымдар алаптарына кирет; мындагы туруктуу аккан жалгыз дарыясы Окаванго.
Голливуддун, Калифорниянын айланасында Батыш жээкте индустрия өнүккөн сайын, Чарли Чаплин, Бастер Китон жана Кистоун Копс сыяктуу клоундар жана куудулдар биринчи таанылган кесипкөй каскадерлор болушкан.
Бирок алардын цирктеги жол көрсөтүүчүлөрү сыяктуу эле, бул актерлор / каскадерлор атайын трюктарды жасоого үйрөтүлгөн эмес, тескерисинче, сыноо жана ката аркылуу үйрөнүшкөн
Каскадёр – 1) сахна өнөрүнүн айрым түрлөрүндө ден соолукка жана өмүргө коркунуч келтирүүчү ар кандай трюктарды (бийиктен секирүү, ат жана башка айбанаттардын катышуусундагы трюктар, транспорт каражаттарын өтө ылдам айдоо же кагылыштыруу жана башка) даярдоо жана аткаруу;
Хонсю аралынын түштүк-батышында, Осака кысыгынын жээгинде, бир топ бөлүгү калдыктардан пайда болгон Порт-Айленд (1966-81, аянты 826 га; шаар менен «Минатодзима» суу астындагы тоннели жана эки ярустуу көпүрө аркылуу байланышат) жана Рокко аралында жайгашкан.
Акаси кысыгы аркылуу өткөн автомобиль асма көпүрөсү (1998; узундугу 3,9 км, таянычынын бийиктиги 298 м, дүйнөдөгү эң бийик жана узун) аркылуу Авадзи аралы менен байланышат.
Алгачкы чыгармаларында («Таш талкалоочу», коло, 1898, Третьяков галереясы; «Самсон», гипс, 1902, сакталбай калган) К. өз элинин оор турмушун, эркиндик үчүн күрөшүн туюнтууга аракет кылган.
Москвада 1905-жылкы революцияга катышып, күрөшчүлөрдүн жалпыланган символикалуу портреттерин (“1905-жылдагы жумушчу-күрөшүүчү Иван Чуркин”, мрамор, 1906, СССР Революция музейи, Москва; “Атеист”, кумташ, 1906, Ф. В. Сычков атындагы Мордва сүрөт гал., Саранск) жараткан.
1900-жылдардын ортосунан С. Конёнков түзгөн фольклордук-жомоктук образдарды , байыркы жана Кайра жаралуу доорлорунун салтындагы телегейи тегиз адамдын жыгач тулкуларын, улуттук эстетикалык жана этикалык идеалды издөөгө байланышкан чыгармаларды жаратып, Бах, Паганини сыяктуу улуу адамдардын портреттерин сомдогон.
Конёнков негизинен портрет жанрында («А. М. Горький», коло, 1928, А. М. Горькийдин музейи, Москва; «И. П. Павлов», 1930; «Ф. М. Достоевский», 1933 – экөө тең гипс, Орус музейи; автопортрет, мрамор, 1954, Третьяков галереясы) иштеген.
Ал 70 мм кинотасмага кең форматтуу кино; 35 мм кинотасмага жөнөкөй, кең экрандуу кино; 16 мм кинотасмага телекөрсөткүчтүк, окуу жана илимий кино; 8 мм кинотасмага кино тартуучу болуп айырмаланат.
Кино тартуучу аппараттын кошумча жабдууларына: кең экрандуу кино тартуу үчүн анаморфоттук сап, жарык чыпкасы, жарык коргогуч бленда, маскалар , тасма метражын көрсөткүч, тахометрлер кирет.
Байыркы кыргыздардын табиятка жакындыгы, жаратылышка өтө көз карандылыгы жана өндүрүштүн негизги ыкмасынын өзгөрүшүндөгү начар динамика алардын ой жүгүртүүлөрүндөгү рационалдык тенденциялардын пайда болушун шарттаган.
Орто кылымдагы кыргыздардын социалдык-философиялык ойлору Жусуп Баласагуни, Махмуд Кашгари, Асан Кайгы, Толубай сынчы жана Санчы сынчынын мурастарында, элдик оозеки чыгармачылыкта ачык туюнтулган.
Кыргыз элинин фольклордук чыгармалары жыйынтыгында элдин өзүн-өзү таануусун туюнткан дүйнө кабылдоонун реалисттик тенденциясы, процесстер тууралуу диалектикалык божомолдордун элементтери, дүйнөнү таанып-билүү мүмкүнчүлүктөрүнө болгон стихиялуу ишенимдер, позитивдүү гносеологиялык жалпылоолор, жалпы философиялык, этикалык жана эстетикалык түшүнүктөрдүн калыптанышы чагылдырылган.
Асан Кайгы, Толубай сынчы жана Санчы сынчынын мурастарында иррационалдык багыттагы идеялар менен катар ойчулдарды табият жана коомдук процесстердин мыйзам ченемдүүлүгүн түшүнүүгө жакындаткан идеялар сакталган.
Асан Кайгы, Толубай сынчы жана Санчы сынчынын социалдык-философиялык ойлорунда болмуш, адамдын жашоо проблемалары белгилүү деңгээлде акылмандуулук, эмпирикалык тажрыйбага негизделген жөндөмдүүлүк жана шыктуулук аркылуу каралат.
19-кылымдын аягы — 20-кылымдын башында социалдык-философиялык ойлор андан ары өнүгүп, бул мезгил Калыгул, Арстанбек, Молдо Нияз, Нурмолдо, Жеңижок, Токтогул, Тоголок Молдо, Барпы өңдүү өз мезгилинин прогрессивдүү өкүлдөрүнүн ысымдары менен байланышкан.
Калыгул, Арстанбек жана Молдо Кылычтар дүйнөнү кабылдоодо, айрыкча адеп-ахлактык көз караштарында реалдуу-тарыхый түшүнүктөр менен кошо диний-мистикалык элементтер айкалышып кеткен, бирок басымдуулук кылбайт.
Ойчулдар жалпысынан кыргыз элинин күндөлүк турмушунун реалдуу көрүнүшүн, жашоо-тиричилигин, өз доорунун адамдарынын дүйнө кабылдоолорундагы жана өз ара мамилелериндеги өзгөрүүлөрдү туура чагылдырышкан.
Фундаменталдуу билимдердин жоктугуна карабай Молдо Нияз, Нурмолдо, Жеңижок, Токтогул, Тоголок Молдо жана Барпынын көз караштарында көп жактуулук, кызыкчылыктардын универсалдуулугу мүнөздүү.
Аманалиев, А. Салиев, А. Нарынбаев, А. Какеев, Т. Аскаров, А. Карыпкулов, А. Брудный, Т. Абдылдаев, Р. Ачылова, К. Исаев, А. Исмаилов, О. Тогусаков, Ш.
улуттук тилде биринчи кыргыз гезитинин жарык көрүшүнө, анын үзгүлтүксүз чыгып турушуна, андагы материалдардын кат-сабаты жаңы ачылган карапайым журтчулукка жеткиликтүү болушуна жана улуттук журналистиканын калыптанышына С. Карачев зор эмгек сиңирген.
Анын «Үйлөнүүдөн качты», «Сүйгөнүнө кошула албады», «Армандуу эки жаш», «Ысык-Көл боюнда», «Алданган нур кызы», «Күкүк менен Зейнеп» деген туңгуч прозалык чыгармалары 1919-20-жылдардагы «Көмек» гезитинин сандарында жарыяланган.
жазылган «Эрксиз күндөрдө» повести тууралуу: «Кыргыз прозасында турмуш акыйкатын реалисттик планда чагылдыруу, каармандардын образдарын жандуу кылып жасап чыгуу, турмуш жана табият көрүнүштөрүн таамай көркөм деталдар аркылуу сүрөттөп берүү ыкмаларынын иштелип чыгышын изилдегенде «Эрксиз күндөрдө» эң кызыктуу фактылар берип, маанилүү теор.
Кыргыздын жазма профессионалдык адтынын пайдубалынын түптөлүшүнө өзгөчө салым кошкон кыргыздын таланттуу уулу, акын, прозада, драматургияда да калем сынаган жазуучу, коомдук ишмер, агартуучу, кыргыз тил илимине негиз салган окумуштуу К. Тыныстанов болгон.
К. Тыныстанов — «Мариям менен көл жээгинде» аттуу көлөмдүү аңгеменин жана 1930-жылдардын башында кыргыз драмалык театрында коюлган «Академиялык кечелер» аттуу спектаклдер сериясындагы орчундуу драмалык сценкалардын автору.
30-жылдардын ортосунда М. Элебаев Узак жол, К. Жантөшев Каныбек, Т. Сыдыкбеков Кең-Суу, А. Токомбаев Кандуу жылдар романын жазууга киришип, окурмандарга алгачкы кыргыз романдары тартууланды.
Экинчи дүйнөлүк согуш жылдарында кыргыз адабиятында мекенди фашисттик баскынчылардан коргоо үчүн элдин патриоттук сезимин көтөрүүгө багытталган поэзия, проза, драмалык чыгармалар жаралган.
Осмоновдун чыгармачылыгы кыргыз жазма поэзиясындагы жаңы көрүнүш экендигин анын тирүү кезинде эле айрым калемдештери, тагырак айтканда Ясыр Шиваза, Кайсын Кулиев, Темиркул Үмөталиевдер айтып чыгышкан.
Кыргыздар 4-5-кылымда орток түрк рун жазмаларын пайдаланышканы, 9-кылымда «Улуу кыргыз державасы» деп аталган өз алдынча кыргыз кагандыгын түзгөндүгү тарыхтан белгилүү.
Кыргыз элинин жазма мадабиятына тиешелүү көрүнүш катары 11-кылымда жашап өткөн жердештерибиз М. Кашгаринин Түрк сөздөрүнүн жыйнагы жана Ж. Баласагынын Кут алчу билим дидактикалык дастанын атоого болот.
Окуу-жазуу заманына жетип, эл оозунан чогултулуп, замандаш же шакирт болгон соңку муундагы акындардын айтуусу менен кагаз бетине түшүп, бүгүнкү күнгө жеткен материалдарга караганда төкмөлүк поэзия 19-кылымдын 2-жарымы — 20-кылымдын башында өзүнүн классикалык гүлдөө доорун башынан кечирип турган учур болсо керек.
Буга далил катары санат-насыят, терме ырлардын; айтыштардын; күн, жер, аккан суу, шамал жөнүндө натурфилософия; өмүр, өлүм, карылык, балалык жөнүндө турмуштук философия, замана темасында социалдык-философиялык ырлардын нечен түркүн керемет үлгүлөрүн Калыгул, Арстанбек, Чоңду, Эсенаман, Токтогул, Калмырза, Эшмамбет жана башка ушундай сыяктуу акындар калтырышкан.
13-15-кылымда жашап өткөн айрым акындар: Кет Бука, Токтогул ырчы, Асан Кайгы жөнүндө аңыз кептерден башка дагы кандай акындар өткөн, эмне жөнүндө жана ар кандай кайрыктарга салып ырдашкан — буга берилчү жооптор тарых барактарында белгисиз бойдон калды.
Кыргыз жазма профессионалдык адтынын пайдубалын түптөгөн 20-жылдардын көрүнүктүү калемгерлери С. Карачевге, К. Тыныстановго, кыргыздын туңгуч адабий сынчысы Т. Жолдошевге чыгармаларында Совет мамлекетинин идеологиясына жат элементтер бар деген күнөө тагылып, 30-жылдардагы кандуу репрессиянын курмандыгы болушкан.
Кыргыз басма сөзүнүн туңгучтары «Эркин Тоо», «Ленинчил жаш» гезиттери, «Коммунист», «Жаңы маданият жолунда» журналдары өздөрүнүн биринчи санынан баштап ыр, жанытма түрүндөгү материалдарга кеңири орун берген.
Бул жылдардагы поэзияда басымдуу көңүл коюлган темалар Октябрь революциясынын жеңиши, Совет мамлекетинин саясатынын адилеттүүлүгү, Ленин, коллективдештирүү темасы, аялдар азаттыгы жана окуу, билимге умтулуу болгон.
Бул повестте 1916-жылдагы көтөрүлүш учурундагы жана көтөрүлүштөн кийинки кыргыздардын тарткан азап-тозогунун реалдуу көрүнүшү таасирлүү эмоциялык-экспрессиялык деңгээлде чагылдырылган.
Кыргыз эли «Манасты» улуттук-мамлекеттик идеологиясы, кыргыз эли, кыргыз жери түшүнүгүнүн бөлүнгүс атрибуту, этика, укук, милдет эрежелеринин кодекси, дүйнө тааным билимдеринин жыйнак «китеби» катары түшүнүшкөн.