polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Бийликтеги жылдардын ичинде ал кыргыз элинин рухий байлыгын көтөрүүгө, социалдык-экономикасынын өнүгүшүнө, маданиятын арттырууга, өзгөчө спортту өстүрүүгө зор салымын кошкон.
Маматкул бир жарым жыл турган кезде катыны тууп, Белектин катынынан аш катыктап ичүүгө май суратса, Белектин катыны: «Бечаранын катыны, бечарадай эле болбойбу, май эмес суу ичип туруп кетпейби»,-деп май бербей койгон.
Берилиштер базасын башкаруу системдеринин көпчүлүгү берилиштер базасын эффективдүү пайдаланууну камсыз кылуу максатында администраторго бул факторлорду текшерүүнү жана өзгөртүүлөрдү киргизүү мүмкүнчүлүгүн берген сервистик програмдарды камтыйт.
Айылдык молдого окуткан балдарынын ичинен Абайдын сергек чыкканын көрүп, аны Семей шаарындагы медресеге жиберет, анда 4 жылдай таалим алып, иран, араб, түрк классиктери жараткан чыгармалар менен таанышат, аларга таасирленип ыр жаза баштайт.
Анын эстетикалык табитинин, коомдук-саясий жана философиялык көз караштарынын калыптанышына орус адабиятынын классиктери Александр Пушкин, Иван Крылов, Михаил Лермонтов, Лев Толстой, Михаил Салтыков-Щедрин, Виссарион Белинскийдин чыгармалары, байыркы грек философтору Аристотель менен Сократтын, чыгыш окумуштуулары Ибн-Сина, Беруни жана башка эмгектери зор таасир тийгизген.
Ал өз ырларында ошо кездеги актуалдуу коомдук-саясий маселелерди, өмүр, заман, махабат тууралуу түбөлүктүү темаларды козгойт; казак коомундагы курч социалдык карама-каршылыктарды көрсөтүп, уруучулук араздашууларга, адилетсиздикке каршы чыгат; мекендештерин илим-билимге, орус маданиятын үйрөнүүгө чакырат.
Жалпы саны 46 түрдүү чыгармадан турган, мазмуну жагынан ар башка багытта жазылган эмгегиндеги гуманисттик агартуучулук ойлору дин тууралуу пикирлери менен биригип, казак элинин философиялык концепциясын түзөт.
1631 макала камтылып, көлөмү 120 автордук басма табактан турган бул эбегейсиз зор эмгекте улуу акындын туңгуч чыгармалары менен кара сөздөрүнө жанаа философиялык, психологиялык, педагогикалык, этикалык, эстетикалык, экономикалык дүйнөтаанымына кеңири орун берилген.
Абайтаануу кеменгер акындын өнөрүн, философиялык, коомдук, эстетикалык көз карашын, казак поэзиясындагы ыр санаттарын, музыкалык мурастарын, кол жазмаларын, адабий-рухий дөөлөттөрүн улам терең изилдеп келүүдө.
Ибрахим «Абай» Кунанбай уулу , 20-июль 1845, азыркы Абай облусу, Абай району, Караул айылы — 23-июнь 1904, ошол эле жерде) — казак улуу акыны, агартуучу, казак жазма адабиятынын жана адабий тилинин негиз салуучусу, композитору.
Текстте мындай деп айтылат: «. андан кийин алар түндүктө Хуньюй, Цзюй-ши, Динлин, Гэгунь жана Цайли ээликтерин баш ийдирди. Ошондуктан гунну аксакалдары менен жакшылары шанүй Мао-Тунга багынышып, аны акылман деп табышты».
Эгерде, ал окуянын 201-жылга тиешеси жок болсо, анда, ал эң болбогондо 209-жылдан кийин орун алышы мүмкүн, анткени биз азыр талдап жаткан темадан мурдагы окуялардын датасы 209-ж менен белгиленген.
Бизге, Забайкалье аймагында, ошол доордо жашаган уруулар жөнүндө башка бир кытай булактарынан белгилүү болгондуктан, алар менен бирге Батыш Алтай уруулары да болгон, мүмкүн алар Эртиш бойлорун мекендеп турушса керек деп болжолдоо туура болор эле.
Жогоруда айтылгандардан мындайча жыйынтыкка келүүгө болот: сыягы, Жогорку Енисейден тартып, Тувадан Байкалга чейинки аймакты кыргыз уруулары жердеген, ал эми алардын түндүгүндө динлиндер жайгашкан.
Гэгундардын гуннулар менен байланыш-алакаларынын күч алышы табигый түрдө эндогамянын бузулушуна алып келген; бул болсо этностук жактан ар түрдүү болгон уруулардын өкүлдүгүнүн ортосунда никелешүүгө мүмкүнчүлүк ачкан.
Ал булактарда — кылымдардагы кыргыздар жөнүндө сөз болот: «Адамдары жалпысынан бойлуу келет, чачы сары, кызгылт жүздүү, көк көз. Кара чач жакшы жышаан катары эсептелбейт, ал эми сургулт кара көздүүлөр Ли Линдин тукумдары деп эсептелинет».
Уламыштарга караганда, кытайлар байыркы кыргыздардын расалык тибинин өзгөрүшүн Ли Лин менен байланыштырышат, ал эми чындыгында, сөз гэгундардын Борбор Азия уруулары менен жапырт аралашуусу жөнүндө бара жатат.
Келтирилген фактылардан көрүнүп тургандай, гэгундар башка уруулар менен аралашканга чейин, эң болбоду дегенде, раса жагынан динлиндерге таандык болгон жана биз жогоруда көрсөткөндөй маданияты жагынан алардан айырмаланган эмес.
“Биз кичинекей кезибизден атасыз өстүк. Анан апам бизди бири-бизге ынак, тартиптүү, ынтымактуу болууну көп айтчу. Табылды агам үй-бүлөдө эң улуубуз болгондуктан, биз анын сөзүн эки кылалчу эмеспиз, жада калса "сен" деп айта албайбыз. Ортобузда чоң сый бар”.
Белгилүү публицист Табылды Эгембердиев бир тууган иниси Жумадыл Эгембердиев менен 1992-жылдан бери улуттук суусундук - максымды ачытуунун эң ургаалдуу технологиясын өздөштүрүү жана өндүрүшкө башка да элдик суусундуктарды чыгарууну киргизүү менен алектенет.
Табылды Бердигул уулу Эгембердиев (14.01.1951-ж. туулган, мурдагы Жумгал району, Бухара айылы - 16.05.2015, Бишкек ш.) – кыргыздын белгилүү ишкери, публицисти жана демократиячыл маанайдагы коомдук ишмери.
Табигый шарттарынын өзгөчөлүгүнө жараша Перунун аймагы жазылыгы 80-180 км болгон батыш жээк тилкеге – Костага , борбордук тоолуу районго – Сьеррага жана чыгышындагы нымдуу токойлуу тоо этектери менен түздүктөргө – Сельвага бөлүнөт.
Бириккен Улуттар Уюмунун , Америка өлкөлөрү уюмунун , Эл аралык валюта фондунун , Эл аралык өнүгүү ассоциациясынын , Эл аралык финансы корпорациясынын , Эл аралык реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкынын ж. б.
Шатемиров карбонаттуу топурак жана чопо коллоиддеринин составын аныктоо методун түзүп, карбонаттуу жана карбонат-чополуу топурактын коллоид чопо фракциясына кислота, жегич жана туздардын пептизациялоочу таасиринин физикалык-химиялык негизин иштеп чыккан; боз чоподон жасалган материалды күйгүзгөндө кальций, натрий, магний сульфаттарынын пайда болуу жана ажыроо, карапада түз кеберлеринин пайда болуу механизмин түшүндүргөн.
Бышкан кирпичти тузсуздандыруу, Кыргызстандын түстүү чопосунун, чополуу сланецтин негизинде минерал боёкту жана керамзитти алуу, иштетилген трансформатор майы, автол, чигит майын чопо материалдарынын жардамы менен тазалоо жана башка сунуштары иш жүзүндө колдонулууда.
Күндүн массасы жердин массасынан 330 000 эсе чоң болгондуктан, андагы болуп өткөн кубулуштар жердин ички катмарындагы процесстерге өз таасирин тийгизет: Күндүн активдүүлүгү күчтүү электромагниттик нурданууларды чыгарат да, ал жердин магниттик талаасына таасир этип, кубаттуу магниттик бороондорду пайда кылат.
Жердин ички тектоникалык катмарынын сырткы күчтүн таасири менен деформацияланышы жана ички басымдын көбөйүшү, жер кыртышында кубаттуу толкундарды пайда кылат да жанар тоонун аракетке келүүсүнө себеп болот.
Жанар тоо, вулкан (латынча от, чок, жалын; байыркы римдиктердин мифологиясындагы от кудайы) — терең жаракалар аркылуу жер кыртышынын түпкүрүнөн көтөрүлүп чыккан балкыган ысык магманын кыймыл-аракетинен пайда болгон конус сымал дөбө .
Активдүү жанар тоолор сейсмикалык жана тектоникалык активдүү аймактарда болгондуктан, ал жерде ар дайым жер титирөөлөр, жердеги жаракалар аркылуу уу газдардын бөлүнүп чыгышы болуп турат.
Вулканологдордун айтуусуна караганда, андан чыккан үн же шарынын 1/10 аймагына угулганБул жарылуу СССРде сыналган эң кубаттуу суутек бомбасынан 26 эсе катуу, бирок Санорин жанар тоона 3 эсе төмөн болгон.
Ошол убактарда бүгүнкү күндөгү дүйнөлүк туризмде эң байыркы, кооз шаарлардын катарына кирип, туристтердин сүймөнчүлүгүнө айланган Бухара менен Самарканддан архитекторлор келишип, так ушул төрт имараттын курулушун байкап көрүп кетишчү экен.
Үч күмбөз бири-бирине жанаша жайланышына карап жергиликтүү калк тарабынан болжолдуу түрдө Орто, Түштүк, жана Түндүк күмбөз деп аталып калышкан.) Ал кылымда ошол эле аймакта жашаган султандын буйругу менен курулуп, ага караханиддер династиясын негиздеген Наср ибн Алинин сөөгү жашырылган деп жүрүшөт.
Имараттын ичин кооздоо үчүн пайдаланылган биздин тил менен айтканда алебастырдын түсүнүн актыгы жана анын ушул күнгө чейин өңүнөн кете электиги бүгүнкү күндүн архитекторлорун таң калдырып келет.
Бул тарыхый эстеликтер Өзгөн шаарынын эле эмес бүтүндөй Орто Азия чөлкөмүндө курулуштун кандай өнүккөнүн, имараттарды кооздоо ыкмаларын даана көрсөткөн архитектуралык энциклопедия деп табылган.
Бэнтолор өлкөнүн көпчүлүк супермаркеттеринде, атайын «бэнтоя» деген дүкөндөрүндө сатылса да, ар бир үй-бүлөнүн кожойкеси өз балдарына кам көрүп, бэнтону күн сайын эң мыкты деңгээлде үйдөн даярдап берип турууга аракеттенет.
Бирок кээ бир изилдөөчүлөр бул кабардын так эместигин, кийинки маалыматтарда андай фактылар жоктугун, мүмкүн кыргыздар номиналдуу түрдө көз каранды болуп, салык төлөө менен чектелишкенин белгилешет.
уйгурлардын аскер башчысы Гюй-лу Мохэ кыргыздар тарапка өтүп, натыйжада 100 миң кыргыз аскери уйгурлардын борбору Ордо-Балыкты басып алышы менен Уйгур кагандыгы толук кыйраган.
Атасы 1852-жылы Кудаяр хандын буйругу менен өлтүрүлгөндүгүнө, көз алдында кыпчак туугандарын кырдыргандыгына карабай, баарына чыдап, акырындык менен жөнөкөй «аптабачылык» кызматтан ордодогу негизги бийлик – миң башылыкка чейин жеткен.
Айдын гравитациялык таасири убакыттын өзгөрүшү менен, планетабыздын орбиталык кыймылынын мүнөздөмөлөрүнүн термелүүлөрүн, суу массивтердин ташкынынын жана тартылышын жаратат, натыйжада Күндөн атмосферанын жогорку чегине келген энергиянын олку-солку болушуна алып келет.
Астрономиялык факторлорго, биринчиден, Жер атмосферасынын жогорку чегине кирген күндүн энергиясынын бөлүштүрүлүшү, экинчиден, Күндүн жана Күн тутумунун башка планеталарынын жана Айдын гравитациялык таасири көз каранды.
Климат табияттын бир компоненти болуу менен ал суу режимине, топуракка, өсүмдүк жана жаныбарлар дүйнөсүнө, ошондой эле адамдын ден соолугуна, турмуш тиричилигине жана чарбасына таасирин тийгизет.
ч 1мин жыл мурун Сако-усундар байырлаган жер экенин тарых изи корсотуп турат, Изилдей келсек Токтогулдан Бишкекти коздой кетип бара жатканда жолдун он бетинде Арал айылынын баш жагынан баштап илгерки таш доорунун ииздери турат , ташка чегилген байыркы жашоону чагылдырып элик, теке, улак, ат устундо найза кармаган адам, ж.б.
ч сактарлардын борбор шаары болгон, далилдер бар тарыхта алгач андан кийин башкы кочодо кочосундо жолдун он бетинде тундуктон туштукту коздой аллея бар ошол аллеянын асты сактарлардын соогу жатат, аны ошол убакытта бак олтургузуу иштери журуп жатканда элдер байкашат жержи казып бак олтургузганда сооктору болсо азыркы б.
К.ө-нө боз топурактагы эфер-мерлүү-шыбактуу жарым чөл , бозомтук-коңур топ урактуу шыбактуу-кылкан актуу курга к талаа ; кара коңур топурактуу кыл- канактуу дүйүм чөптүү талаа жана токой-шалбаалуу талаа , суб альп жана альп , шалбаасы, аска-зоокалуу, кар-мөңгүлүү гляциалдык-ни-валдык ландшафт алкактары мүнөздүү.
Ландшафты бийиктик зоналуулук закон ченемине ылайык өзгөрөт; чөл жана кургак талаа , талаа , субальп шалбаасы (2800– 4000 м; чекилдек, чыйпылдак, тарабаш, боз терескен, кылкандуу көдөө, айгыржыгар жана башкалар), альп шалбаасы , гляциалдык-нивалдык ландшафт алкактары мүнөздүү.
Түндүгүнөн Каракол, Чакыр-Корум, Үзөңгү-Кууш-Туюк, Борколдой, түштүгүнөн Чоң Үзөңгү-Кууш, Кичи Үзөңгү-Кууш, Боз-Жалпак сууларынын өрөөндөрү менен чектешет.
Кырка тоо үстүнкү силурдун жана астыңкы карбондун акиташ теги, мрамор, метаморфизмделген сланец, мраморлошкон акиташ теги, базальт, порфир, диабаз, карбондун кызыл түстүү тектеринен, кумдук, акиташ теги, метаморфизмделген сланец тектеринен түзүлгөн.
Планеталар өзүнүн шакегин бөлгөн кысылуучу газ тумандуулугунан же метеордук чаң бөлүкчөлөрүнүн булутунан пайда болот деген классикалык космогониялык божомолдор өз доорунда прогрессивдүү болгон.
Джинстин белгилүү (Күн менен жылдыздын кезигүүсүнөн зор өлчөмдөгү тартылуу толкуну пайда болуп анын чокусунан жулунуп талкаланган бөлүктөрүнөн планеталардын түйүндөрү пайда болгон) божомолу да кыймыл санынын жалпы моментинин бөлүштүрүлүшүн жана күн системасынын башка мүнөздүү белгилерин түшүндүрө албайт.
Кийинки божомолдорго К. Вейцзеккердин планеталар Күндүн тегерегинде айланган булуттардын куюнунан пайда болгон жана Ж.Койпердин массивдүү газ уюткуларынан пайда болгон планеталар, Күндү курчап турган булуттар гравитациядык туруксуздуктан ажырагандагы протопланеталар жөнүндөгү божомолдор кирет.
1917-жылы 26–29-ноябрьда Кокондо өткөн мусулмандардын атайын чакырылган крайлык 4-курултайында жергиликтүү элдердин кызыкчылыгына ылайык Түркстан автономиялык түзүлүшүн жарыялаган.
Ортонку жана соңку төртүнчүлүк мезгилиндеги көтөрүлүүлөрдүн ар кандай ылдамдыгы менен багыттары азыркы кездеги рельефтин тектоника-эрозиялык-аккумулятивдик типтерин калыптандырган.
Рельефтин формалары — үстү кескин арсак-терсексиз «бедленд» сыяктуу майда тилмеленүүгө учураган анча бийик эмес калдык тоолор; ар кандай даражада тилмеленген жана анча-мынча өнгүл-дөңгүлдүү жантайыңкы түздүктөр; терең кирген тектирлүү суу өрөөндөрү.
Кыргызстандагы жапыз тоолор жана адырлардын рельефи — Жапыз тоолор жана адырлар комплекси негизги кырка тоолор менен аккумулятивцик түздүктөрдүн ортосунда жайгашкан дөңсөөлүү адырларды ээлейт.
Бул крмплекске Фергана өрөөнүн курчаган адырлар менен жапыз тоолор, Тескей, Кыргыз жана Талас Ала-Тоолорунун түндүк капталдарындагы төртүнчүлүк мезгилинде түзүлгөн калың чөкмөлөрдүн катмарлары кирет.
Фергананын адырлары менен Чоң-Алай кырка тоосунун түндүк капталындагы деңсөөлүү түзүлүштөрдүн рельефи мезозой-кайнозой чөкмөлөрүнөн түзүлгөн, ал эми башка жерлерде дөңсөөлүү адырларды түзгөн тоо тектери негизинен кайнозойлук чөкмөлөрдөн турат.
Эл арасында белгилүү болгон жөндөмдүү музыканттарды чогултуп, өзү уюштурган он кишилик кичинекей ансамблди 70 адамдан турган оркестрге айландырып, анда иштеген музыканттардын бардыгына нота үйрөтүп жана аларга коллективдүү ойноонун ыкмаларын түшүндүрүп, музыкадан сабак берет.
П.Ф Шубин - кыргыз музыкасына сиңирген көп эмгеги үчүн «Эмгек Кызыл Туу», «Ардак Белгиси» менен сыйланат:ошол -жылдардагы «Улуу Ата Мекендик согуштагы каарман эмгеги үчүн» медалы жана эмгек сиңирген ишмери, «Кыргыз ССРинин эл артисти» деген ардактуу наамдарды алат.
Кененсариев Ташманбет ; 1949-жылы 5-сентябрда Жалал-Абад дубаны, Аксы ооданы, Кара-Суу айылы) туулган -- 2021-жылы 2-июлда Бишкек шаарында каза болгон) – тарых илиминин доктору , профессор .
Кыргыз тарыхынын байыркы мезгилдерден ушул күнгө чейинки актуалдуу маселелери, санжыралар, түрк элдеринин дүйнө цивилизациясындагы орду, Манас баатырдын тарыхый чындыгы сыяктуу илимий маселелер боюнча изилдөөлөрү бар.
Анын «Кыргызстандын Орусияга каратылышы», «Кыргызстандын кылымдын 50-70-жылдарындагы саясий өнүгүүсү», «Кокон хандыгы жана кыргыздар», «Искак Асан уулу Полотхан», «Алымкул аталык», «Культурогенез кыргызского народа», «Экономическая политика царского правительства в Кыргызстане во 2-й половине -начале вв.», «Менин мамлекетим, Моя страна, » жана башка монографиялары, Кыргызстандын тарыхы боюнча окуу колдонмолору кыргыз, орус, өзбек, кытай, иран тилдеринде жарык көргөн.
1985–2006-жылдары Ош шаарында Ош мамлекеттик университетинин тарых бөлүмүнүн башчысы, тарых, укук таануу факультетинин деканы, ОшМУнун окуу иштери боюнча проректору, 1-проректор кызматтарын аркалаган.
Кыргыз тарыхынын байыркы мезгилден ушул күнгө чейинки актуалдуу маселелери, санжыралар, түрк элдеринин дүйнө цивилизациясындагы орду, Манас баатырдын тарыхый чындыгы сыяктуу илимий маселелер боюнча изилдөөлөрү бар.
Бул топ жылдыздын жүзгө жакынын куралсыз көз менен көрүүгө болот, алардын эң жарыгы – Альдебаран – кызыл алп жылды Зодиак Үркөр чачыранды жылдыз чогулмасы да даана көрүнөт.
1951-жылдан Кыргызстан КП БКнын аппаратында жооптуу кызматта, «Мугалимдер газетасынын» редактору, Кыргыз ССР ИАнын Тарых институтунда кенже, улук илимий кызматкер, Кыргыз педагогикалык илимий-изилдөө институтунда сектор башчы, 1981-85-ж.
Түркиялык кыргыз айымы Тажыгүл Күнтүздүн “Кыялымдагы кыргыз айымы” атту жеке сүрөт көргөзмөсүБөтөн жердеги боордошубуз Тажыгүл Күнтүздүн чыгармачылыгын кыргызстандык туугандарына тааныштырууну “Ыйык Ата Журт” коомдук жаштар фонду Гапар Айтиев атындагы Кыргыз улуттук сүрөт өнөр музейи жана “Шоокум” журналы уюштурду.
Ошондой эле “Ыйык Ата Журт” коомдук жаштар фондунун жана “Шоокум” журналынын демилгеси менен чет өлкөлүк кыргыздардын Бишкек, Каракол, Талас, Жалал-Абад, Ош шаарларында, ЖОЖдун мугалимдери, студенттери, маданий-коомдук мекемелердин кызматкерлери, жеке ишкерлер менен атайын жолугушуулары, Кыргызстандын аймагында тарыхый жайларда зыярат кылуу иш чаралары да уюштурулду.
Тажигүл Күнтүз негизинен кыргыз айымдарынын кийимдеринин түрлөрүн жана кийимдерге камтылган түрдүү мотивдерди чагылдырууну мекенинин алдындагы милдети катары сезип, 25 сүрөт алып келди.
Түшүндө “Бир-Кулактын күн батыш жагы көлдүн кашатындагы дөбөлөрдө түрү башкача көрүнгөн, чоң-чоң ат минген , кылыч, мылтык, найза менен куралданган, эң бир сүрдүү, айбаттуу көп адамдардын арасында болуп калганын көрүп, өзүнөн-өзү крокуп калтырап турат.
Ал турган адамдардын ичинен түлкүдөй сур ат минген төөнүн жүнүнөн боз тар чепкен кийген, көзүнөн от чыккан, маңдайы жазы, мурду кырдач, жаңыдан чыгып келе жаткан жээрде муруту бар, эрди жука, орто бойлуу сары чийкил жигит Күлчоро:
Ой, Тыныбек, бир басып мындай кел, - деп жанына чакырып, турган, элдин баарын таныштырайын, жакшылап байкап, таанып ал,- деп алдындагы катарлаш элди карап, Манас, Бакай, Алмамбет, Чубак, Сыргак баш болгон баатырларды колун сунуп, бир-бирден көрсөтүп , ыр менен сүрөттөп таныштырат.
Ал өлөр алдында Сооронбай менен жэээни Байбатышты ырдатып көрүп: “балам Сооронбай, сен көп арбытып айта албайт экенсиң, Байбагыш болсо дурус жомокчу болуп калган экен”- деп ыраазы болот.
Ал-кыргыздар “чыныгы эпикалык доорун башынан кыйгас өткөрүп” , натыйжада “Манас” айтуу өркүндөп , опогейине жетип турган кезинде ошол өнөрдүн эң көрүнүктүү өкүлү катары чоң Манасчы аталып, эл ичинде абдан зор кадыр-батка ээ болгон улуу инсандын бири.
Мисалы, Тыныбектин өзү окуучуларым деп эсептеген Тоголок Молдо , Калыгулдан Молдобасан Мусулманкул уулу, Байбагыштан Багыш Сазан уулу, Дөңүзбайдан Мамбет Чокмор уулу таалим алышкан.
Солтоноев мындай мүноздөйт : “1896-жылы күз айында болгон Каракол, Пишпек, Нарын, токмоко караган бүткүл кыргыздарга көл малдыда сьезд болуп, ошондо Тыныбектин “Манас”, “Семетейди” айтканын үч күн чамасында уктум .
Анын алгачкы кездеги жараткан "Италиядагы чак түш" , "Вирсавия" аттуу сүрөттөрүндө эле жаратылышты жөп-жөнөкөй, өзүнүн көрүнүшүндөй жандуу тартуу менен ойдун так берилишине жеткен.
Сүрөтчүнүн негизги чыгармалары болгон "Помпейдин акыркы күнү" аттуу сүрөтүндө шаардын талкаланышын көрсөтүү менен өзүнүн каармандарынын ушунчалык мээримдүү экенин тартып келет да, алардын баары бир ошол шаарга туш келген жаратылыштын алааматынан акыркы кайтыш болушаарынан бери ачып көрсөтөт.
Натыйжада 1982-жылы 3 кабаттуу 120 орундуу санаториянын курулушу башталып, бир жылдан соң дарылоо бөлмөлөрү, бассейни жана башка ынгайлуу шарттары бар жаны жай пайдаланууга тапшырылды.
Мектепте окуган жылдары 8-классты Домор айылындагы мектепти бүтүрүп, ал эми орто мектепти Барпы айылындагы Крупская атындагы орто мектебинен аяктаган.1966-жылы Фрунзедеги медициналык институтту бүтүрүп, балдар дарыгери адистигине ээ болду.
Немис тили — немистердин, австриялыктардын, ошондой эле швейцариялыктардын бир бөлүгүнүн эне тили, Германия, Австрия, Лихтенштейндин расмий тили, ошондой эле Швейцария, Люксембург жана Бельгиянын расмий тилдеринин бири.
“Бир жылы – дейт, акын өзүнүн бир эскермесинде, - Тезек Муңайтпас уулу дегенден он сом алып, убактысында таап бере албагандыгым үчүн төрт жыл дегенде бир ат, бир өгүз, отуз сом акча менен араң кутулдум. Бул жалаң Токтораалынын турмушундагы көрүнүш эмес, ошол мезгилде кедей – кембагалдарды зарлантып, жокчулуктун торуна бекем чырмаган адилетсиз эзүүнүн бир жолу эле. Эзүүчү таптар “сүткө берген” акчалары аркылуу “кедейди мал кылып күтүп алууга” аракеттенишкен.
Коллоктивдештирүү мезгилинде, кулактарды тап катары жоюуда Токтораалы Талканбаев учурдагы милдеттерди түшүндүрүп, социалисттик курулушту курууда активдүү күрөшсө, согушка чейинки беш жылдыктарда жана Ата Мекендик согуш мезгилинде өз көркөм сөзү менен совет элин жаңы жеңиштерге шыктандырды.
Азыркы биздин колдогу ырлары дээрлик Октябрь революциясынан кийин автор тарабынан кагазга түшүрүлүп, 20 – жылдарда республиканын билим комиссиясына тапшырылган, айрымдары ушул жылдардын аралыгында “Эркин Тоо”, “Кызыл Кыргызстан” газетасында, акын ырчылардын ырларына арналган эң алгачкы “Кызыл гүл” аттуу жыйнактары жарык көргөн Токтораалы Талканбаевдин ырларынын көпчүлүгү да 20 – жылдарда жана 30 – жылдардын баш ченинде жазылгын.
Бул жылдары эзүүчү таптар кылымдар бою караңгынын торунда оор түйшүктөрдү тартып келген эмгекчилердин аң - сезидеринин али төмөндүгүнөн, учурдагы окуялардын маанисине жеткилең түшүнбөгөндүктөрүнөн пайдаланышып, аларды өз таасиринде кармоого, Совет бийлигине каршы курал кылып колдонууга аракеттенишкени белгилүү.
Ал, өзү айткандай, эки кылымда жашап, эски замандын оор түйшүгүн катуу тартып, советтик доордо бактыга кандай бөлөнсө, ар кыл тематикадагы ырларында да бай – манаптардын адилетсиздигин ашкерелеп ырдады.
Акындын курч сатиралары, агитациялык ырлары өз учурунда эмгекчилердин таптык сезимин ойготуп, кыраакылыгын арттырууда, социалисттик коомдун артыкчылыгын көрсөтүп, эски адатка каршы күрөшүүгө, жаңыча эмгектенүүдө, адептүү жүрүм – турумга тарбиялоодо чоң мааниге ээ.
Кварц сааттары кварц генераторунан сырткары, термелүү жыштыгын өзгөртүүчү , синхрондук кыймылдаткычтан, кыймылга келүүчү саат жебесинен жана так убакыт сигналдарын берүүчү контакттык түзүлүштөн турат.
2015-жылга карата бүтүрүүчүлөрдүн арасында 85 Нобель сыйлыгынын ээлери, 52 Улуттук Илимдердин медалына ээ болгондор, 65 мүчөсү, 45 мүчөсү, 38 Мак-Артур стипендианты, 34 астронавт, 19 Тюринг лауреаты, 16 АКШдагы аба күчтөрүнүн башкы окумуштуулары жана 6 Филд утуучулары бар.
Кыргыз эли күзгү жүндөн кийиз өтүк , калпак, кементай, байпак жана башка кийим; ком, тердик, желдик, ичмек сыяктуу токулга; аяк кап, табак кап, күзгү кап, самын кап, уук учтук, баштык, кап жана башка буюм жасаган.
Нарын гидроэнергетика ресурстарына өтө бай; энергиясынын кубаттуулугу боюча КМШде 7 -, потенциялдык ресурсу боюнча Волгадан кийинки 2 -орун да ; жалпы кубаттуулугу 6956,3 миң кВт.
Ак-Шыйрак кырка тоосунун түндүк-батыш капталындагы Петров мөңгүсүнүн этегинде 3730 м бийиктикте жайгашкан көлдөн Кумтөр деген ат менен башталат да, Арабел суу менен кошулуп, Тарагайды түзөт.
1994-жылдан Москвадагы ишкердүүлүк жана укук институтунун Кыргызстандагы филиалынын ректору, профессор, экинчи рангдагы мамлекеттик кеңешчи, Кыргыз республикасынын Жогорку Кеңешине депутат болуп шайланган.
Бир кызы мындай дейт: " Бала үчүн ата бирден-бир бийик, эң билги, акылдуу, абройлуу, анан албетте, биринчи кезекте үлгү тута турган сыймыктуу адам. Ата балага таяна турган аскалуу тоо, арка-жөлөк. Дүйнөдөн көзү өткөндө атанын кадыр-баркын артыкча туюп, бир капталың эңшерилгендей,жөлөнүп турган улуу зоокаң урагандай, өзүңдү кем сезесиң. Көз алдыңа элестетип, бул дүйнөгө кайрылып келбесин эстесең, кайрадан жоготкондой көздөрүң жаш алып, көңүлдүн түпкүрүндө бир бошоп, сыздап аласың".
Тун уулу Таалайбектин айтымында:" Адылбай ата эң жоош, кой оозунан чөп албаган момун киши болгон. Адамга жакшылык гана каалаган ак көңүл адам эле. Эч кимден эч нерсесин алчу эмес. Ачуусу келгенде саал катаалдыгы бар эле. Ал эми жакшы көргөн досу Ниеталы, Алакай: "Адылбай достукка бекем, айтканын аткарган, сөзүн эки кылбаган, дос дегенде жанын берген, айыл арасында өтө кадыр-барктуу адам эле",-деп эскерет. Бир гана өкүнүчүбүз, атабыз арабыздан эртерээк кетип калды".
Дүйнөнү кармап турган мамлекет башчылары эмес, так ошол жердей кенен, көлдөй терең, тоодой бийик, аккан суу, чыккан чөптөн башкага зыяны жок мээнеткеч, карапайым адамдар болгондуктан, эл куту, жер байлыгы, мамлекет казынасы жаралып жатат.
Космос нурлары – Жерге космос мейкиндигинен келүүчү өтө чоң энергиялуу бөлүкчөлөрдүн жана алардын таасиринен Жер атмосферасынын атомдорунун ядролору менен өз ара аракеттешүүсүнөн пайда болгон белгилүү элементардык бөлүкчөлөрдүн агымы.
Космос геодезиясында Жердин өлчөмү, чоңдугу, гравитация талаасынын параметрлери, Жер бетиндеги заттардын өз ара жайгашуусу Күн менен Айдын тутулушунун негизинде жана Жердин жасалма жандоочуларынын жардамы менен өлчөнөт.
Түп өрөөнүнүн бир бөлүгү; Күнгөй Ала-Тоонун Сары-Тологой тармагы менен Тескей Ала-Тоонун этегиндеги Чаар-Жон бөксө тоосунун ортосундагы өткөөл капчыгай Чоң-бет суусунун ортоңку агымында.