polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
«Ачык асман» , «Бийиктик» , соңку «Кайрымсыз жылдар» романдарында негизинен согуш мезгилиндеги майдан менен оорукта өткөн окуялар, элет адамдарынын башына түшкөн оор турмуш жагдайлары баяндалган.
1-даражадагы Ата Мекендик согуш, Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери жана Улуу Ата Мекендик согуштагы каарман эмгеги үчүн, Улуу Ата Мекендик согуштун жеңишинин 20 жылдыгы, Даңк медалдары, даражадагы Манас ордени менен сыйланган.
Улуу Ата Мекендик согуштун 1-даражадагы ордени, Эмгек Кызыл Туу ордени, «Ардак белгиси» медалы, «1941–1945-жж. Улуу Ата Ме-кендик согушта Германияны жеңгендиги үчүн», «Улуу Ата Мекендик согуштагы каарман эмгеги үчүн», «1941–1945-жж. Улуу Ата Мекендик согуштун жеңишинин 20 жылдыгы», В.И.
Айрым түрк окумуштуулары Юнус Эмрени эч кандай билими жок, дыйканчылык менен шугулданып, ара-чолодо ыр жазып жүргөн дербиш катары бааласа, кээ бир адабиятчылар Юнус Эмре жалгыз гана ыр чиймелөө менен алектенген акын эле эмес, медреседен таалим алып, ислам маданиятын терең өздөштүргөн зыялы инсандардын бири болгон дешет.
"Жаратылыш жана жалпы жандыктарды Кудай жараткандыгы үчүн сүйөм", - деп жар салып, "жер шарындагы бүткүл адамзатка бирдей мамиле жасаарын" даңазалаган бул карапайым дербиш, Европадагы "гуманизм" агымы башталган доордон эки кылым мурда жашап өткөн.
Чындыгында, акындын мындан жети жүз жыл абалкы туңгуюк турмуштун курчоосунда калган көпчүлүк адамзаттын "агартуу" далалаты менен өз жарыгын төгөрөктүн төрт бурчуна жайылтуу аракети, европалыктардын "агартуу" кыймылынын беш кылым оболу жүзөгө ашкан болчу.
Адатта Юнус Эмренин чыгармачылыгы жөнүндө сөз болгондо көбүнесе анын Кудайды таанып-билүүгө багытталган диний, дидактикалык ырларды жазып, ар бир сапты ийине жеткире иштегендиги белгиленет.
Орто Азиялык суфий Ахмет Ясевинин чыйырын улантып, Месопотамия, Анадолу жана Балкан аймактарына өзүнүн өчпөс изин калтыруу менен түрк-ислам суфизм адабиятын негиздеген жана огуз түрктөрдүн оозеки тилин жазма тилдик калыпка салган.
Совет райондук "Коммунизм үчүн" гезитинде жооптуу катчы, Ош облустук "Ленин жолу" гезитинде бөлүм башчы, "Ала-Тоо" журналынын башкы редактору, "Чалкан" журналынын жооптуу катчысы, Кыргызстан Жазуучулар союзунун адабий кеңешчиси болуп иштеген.
Кыргыз адабиятын өнүктүрүүдө сиңирген зор эмгеги үчүн 1981-жылы С.Жусуевге «Кыргызстандын Эл акыны» деген ардактуу наам берилип, 1986-жылы персоналдык пенсия дайындалган.
Сооронбай Жусуевич Жусуев - 1925-жылы 15-майда Совет районунун Кызыл-Жар кыштагында туулган - 2016-жылы 4-февралда Бишкекте каза болгон - кыргыз элинин чыгаан акыны, Кыргыз Республикасынын Баатыры , Кыргыз эл акыны , Кыргызстандын Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгынын ээси .
Кан майдандагы жана көп жылдык чыгармачылык жемиштүү эмгектери үчүн С.Жусуев биринчи даражадагы Ата–Мекендик согуш ордени, үчүнчү даражадагы «Манас» ордени, «Каармандыгы үчүн», «Даңк» медалдары, Кыргыз, Украина, Саха-Якут Республикаларынын Жогорку Кеңештеринин Ардак грамоталары менен сыйланган.
Президенттин 2007-жылдын 13-февралындагы Жарлыгы менен улуттук маданият казынасына, кыргыз элинин руханий байлыктарын өнүктүрүүгө кошкон зор салымы үчүн акын Сооронбай Жусуевге «Кыргыз Республикасынын Баатыры» эң жогорку артыкчылык даражасы «Ак шум-кар» өзгөчө белгисин тапшыруу менен берилген.
С.Жусуев Шекспирдин, Пушкиндин, Лермонтовдун, Шевченконун, Абайдын, Мактымкулинин, Исаакяндын, Омар Хайамдын, Маяковскийдин, Есениндин, Тычинанын, Гамзатовдун, Кулиевдин, Магжандын ж.б.
Ысмайыл Гаспыралы , орусча: Исмаи́л Гаспри́нский) 21 — 1914 ж. Тогуздун айынын 24) — Кырымдын зиялы азаматы, саясатчысы, агартучусу, каламгер, газет редакторы, баспахананың қуручу менен бастыгы, Түрк тилдеш калктарының бирлиги ойдун ээси болгон.
Мухаммед Кыргыз өз аскери менен артка бурулуп Абдуллах султан менен Чабышат,ошол башаламандыкта Мухаммед Кыргыз жеңип чыкты,Абдуллах Султан Мухаммед Кыргызга колго түштү,бирок Мухаммед Кыргыз аны бир күндөн кийин коё берет.
Район облустун эң түштүгүндө жайгашып, чыгышынан Кытай, түндүгүнөн жана түндүк-чыгышынан Кара-Кулжа жана Өзгөн, батышынан жана түндүк-батышынан Кара-Суу, Ноокат жана Чоң Алай райондору, түштүгүнөн Тоолуу Бадакшан облусу менен чектешет.
2005-жылы Россия Федерациясынын Өкмөтүнө караштуу Эл чарбасы академиясын , 2009-жылы Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Кыргыз мамлекеттик юридикалык академиясын аяктаган.
Меценаттык, өлкөнүн региондорундагы балдарга билим берүүнүн деңгээлин жогорулатууга жана өнүктүрүүгө кошкон салымы үчүн медал менен сыйланган , “КМШ өлкөлөрүндө жылдын тандоосу” долбоору боюнча, Кыргызстандагы “Айкөл Манас – Жылдын адамы” конкурс-фестивалында “2004-жылдын бизнесмени” болуп табылган.
« » деп аталган уюм өз тарыхында биринчи жолу өзүнүн мүчөсү эмес болгон Өмүрбек Бабановду меценаттыгы, өлкөдөгү балдардын билим деңгээлинин өнүгүшүнө жана жогорулоосуна кошкон салымы үчүн атайын медаль менен сыйлаган.
«КМШ өлкөлөрүндөгү жылдын тандоосу» долбоору боюнча «2004-жылдын бизнесмени» болуп аталган, 2004-жылы өткөн «Айкөл Манас — Жылдын адамы» конкурс-фестивалында Жылдын адамы болгон.
Он төрт жашында, Тянь-Шандан эжесиникине, көлгө бараткан жолдо, Тосордун тушундагы мазарга түнөп калганда, кадимкидей даарып, көзүнө айкөл Манастын өзү көрүнүп, ошондон тартып жолду карата тынбай "Манас" айтып жүрүп олтурган.
Мисалы, Тыныбек өзү окуучуларым деп эсептеген Тоголок Молдо, Калыгулдан Молдобасан Мусулманкул уулу, Байбагыштан Багыш Сазан уулу, Дөңүзбайдан Мамбет Чокмор уулу таалим алышкан.
Колдо бар материалдарды салыштыра келгенде аталган манасчылардын варианттары да көп жагынан бири-бирине жакындык кылып, өзүнчө мектепти түзүшөт да, «анын негиздөөчүсү же эң эле бери болгондо» аны толуктап, өркүндөтүп өзүнөн кийинкилерге өткөрүп берген «эң көрүнүктүү өкүлү» деп Тыныбек Жапый уулун атоого мүмкүнчүлүк берет .
Р.Шүкүрбековдун адабияттагы жана искусстводогу эмгеги жогору бааланып, «Эмгек Кызыл туу» ордени, «1941–1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согушта Германияны жеңгендиги үчүн», «1941–1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согушта каарман эмгеги үчүн» медалда-ры, Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун Грамотасы менен сыйланган.
Ошентип, окуу материалын өздөштүрүү үч этаптан: материалды сезимдүү кабылдап эстеп калуу, аны көрсөтүлгөн үлгү боюнча жана тааныш эмес ар кандай жаңы кырдаалдарда пайдалануудан турат.
Кыргыздар ал учурда аягы Алай–Фергана, башы Иле д-сын чек ара деп санап, Иленин сол жээги Каркыра, Кеген, Үч-Алматы, Сарытокум, түндүгү Байгара–Жамбыл тоолорун бошотуп алуу үчүн калмак м-н күрөшкөн.
Калдаң Серен өлгөндөн кийин Жуңгарияда башталган ич-ара чыр-чатактардын күчөшү, орустардын Жайык , Иртыш д-нын жээгине аскер чептерин куруп, Азияга тереңдеп кириши ж-а Цин империясынын Чыгыш Түркстанды басып алып, Иле д-нын боюна чеп салышы м-н Борб.
чыгыш, түштүк тарапка жылып, коңшу өлкөлөрдүн ички ишине кийлигишүүнү баштап, а. и. Орто ж-а Улуу Жүзүнүн кээ бир уруулары Ташкент, Сыр-Дарыя – Талас сууларынын аралыгы ж-а Иле д-сынын сол жээгин ээлеп калууга умтулган.
кушчу, саруу, кытай ж-а каба саяк Талас, чакыр саяк Кегети – Ысык-Ата, солто Ак-Суу – Кара-Балтадан Олуя-Ата, сарыбагыштар Кеминден Илеге чейинки жерди коргоого алган.
Орус маалыматтары б-ча Жуңгар хандыгы жоюлгандан кийин кыргыз, казак чек арасы Ташкент шаарына сексен чакырым жетпей, Икандан Чүй суусуна карай имерилип, Иле д-нын таралмасынан ылдый, Балхаш көлүнө жүз чакырым жетпей чектелген.
Ал эми казактардын чек арасы «Балхаш көлүнүн Иле куйган жеринен түз Сыр-Дарыяга, андан Арал деңизине өткөн. Найман уруулары Балхаштын куймасы Жийде-Сууга жакын жерде отуруп, эгер бир-бирине доосу жок болсо «тоолук кыргыздар» м-н чогуу туруп, бир жаңжал башталса Жидысу тарапка көчүшкөнү» белгиленген.
сол канаттан Туума бий, Мама бий; солтодон Кебек бий, Түлөберди; сарыбагыштан Эсенкул, Атаке баатырлар; бугудан Бирназар бий; чакыр саяктан Жанболот, Качыке; каба саяктан Сейит м-н Келдибек бийлер чогулуп, Абылай хан м-н жер чегин ажыратып келишкен.
Ал б-ча чек ара батышы Күйүктүн белинен Үч-Буурул тоолору, андан Түймөкент, Абылкайырга өтүп, Курагаттынын Чүйгө куйган жеринен Чокмордун кайкысына, андан Илеге түшүп, Үч-Алматыны камтууга тийиш болгон.
Азыркы учурда КУУнун Тарых жана чөлкөм таануу факультетинин Азия жана Африка өлкөлөрүнүн тарыхы кафедрасынын профессору болуп, андан соң Жалпы тарых кафедрасынын профессору болуп иштеди.
Жалпы билим берүүчү орто мектептин 6,7,8 - класстары үчүн Чоротегин Т. К. менен авторлошуп жазылган «Кыргызстандын тарыхы» окуу китеби кыргыз, орус, өзбек тилдеринде 1996-2010-жж.
Асыресе 19-кылымдагы кыргыздын тарыхый инсандары, 20-кылымдын башындагы улуттук боштондук кыймыл, Кыргызстандагы саны аз улуттардын коомдогу ролу жана жалпы эле Кыргызстан тарыхын орто мектептерде окутуу маселелери боюнча адис.
1964-жылы Фрунзедеги Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин аяктап, Араван районундагы Андреев атындагы сегиз жылдык мектепте кыргыз тили, адабияты мугалими, директордун окуу-тарбиялык иштери боюнча орунбасары,
1961-жылы «Ленинчил жаш» гезитине «Адам болгум келет» деген рецензиясы жарыяланып, сын, поэзия, проза жанрларында тең иштеп, биринчи аңгемелер жыйнагы «Дарман» деген ат менен жарык көргөн.
Биздин заманга чейин 16-9-кылымдын аралыгында Австриянын Дунайдан Түштүккө карай жайгашкан аймактары римдиктер тарабынан каратылып, кийинчерээк римдик Норик, Реция жана Паннония провинцияларынын курамына кирген.
16-кылымда Түштүк-Чыгыш Европага Осмон империясы чабуул коюп турган мезгилде Габсбургдар Чехияны, Силезияны, Венгриянын бир бөлүгүн , түштүк славян жерлеринин бир бөлүгүн ээлеп алган.
октябрь-ноябрда Габсбургдар монархиясында буржуазиялык революциянын жеңип чыгышы менен Австрия-Венгрия империясы кулап, көз карандысыз, өз алдынча Австрия, Венгрия, Чехословакия мамлекеттери түзүлүп, 1918-ж.
15-майда СССРдин, АКШнын, Улуу Британиянын, Франциянын жана Австриянын өкүлдөрүнүн катышуусу менен көз каранды эмес жана демократиялык Австрияны калыбына келтирүү жөнүндө Мамлекеттик келишимге кол коюлган.
26-октябрда Австриянын парламенти өлкөнүн бейтараптагы, анын согуштук союздарга кошулбоосу жана анын аймакка чет өлкөлүк согуш базаларынын түзүлүшүнө жол берилбөөсү жөнүндө мыйзам кабыл алган.
Австрияда Вена, Грац, Зальцбург, Инсбург университеттери, ошондой эле Вена жана Грацдагы техникалык университет, Венадагы экономикалык университети, Австрия ИАсы, илимий коомдор, улуттук китепкана, көркөм-тарых музейи жана башкалар бар.
Өлкөдө коомдук-саясий «Кляйне цайтунг», «Оберэстеррайхише нахрихтен», «Прессе», «Штандарт» жана башка гезиттер, «Ньюс», «Профиль» журналдары, ошондой эле «Эстеррайхишер рундфунк» аттуу эң ири коомдук-укуктук телерадиокомпаниясы белгилүү.
Өнүккөн өнөр жай тармактары: машина куруу, кара металлургия , күкүм металлургиясы , түстүү металлургия, технологиялык жабдуулар, элекртехника, радиоэлектроника , машина куруу (Штайр, автокыймылдаткычтар «БМВ», «ВМ»; Асперн, «Опель-Аустриа»; мотоцикл, велосипед), нефть ажыратуу , химия , жыгаччылык, кагаз.
Машина, машина жабдуулары, жеңил автомобилдер жана аларга тетиктер, химия продукциялары, текстиль, бут кийим, азык-түлүктөр, электртехника буюмдар, дарыя кемелери, целлюлоза, алюминий, азот жер семирткичи, жасалма була, магнезит, электр энергиясы экспорттолот.
Сүрөткердин турмушунда “Көк асаба” романы өзгөчө тагдырдагы чыгарма болгон, ал Орхон-Эне-Сай доорундагы түрк элдеринин тарыхый басып өткөн жолун көркөм жалпылаштырууга алган, бул дал ошол тарыхыйлыгы менен тоталитардык доордун “кара сандыгына” кабылып, көп жыл окурмандарына жетпей жатып, заман бир аз оңолгондо гана 1989-жылы окурман колуна тийди.
Т.Сыдыкбеков «Манас» эпосун изилдөөгө жана басып чыгарууга көрүнүктүү салым кошуп, «Манас» – «Сейтек» эпосунун жыйынтыкталган вариантынын 3 томдугунун үчүнчү бөлүгүн редакциялаган жана басмага даярдаган.
ортосунда Түгөлбай Сыдыкбеков "улутчул жазуучу" катары бейрасмий түрдө обо чогултулган, бирок анын бир кезде Сталиндик сыйлыкка ээ болгону гана аны толук куугунтуктоого жергиликтүү бийликтерге мүмкүндүк берген эмес.
Кыргыз адабиятына жана маданиятына 70 жылга жакын ак кызмат кылган, элдик тилдин жана нарк-насилдин нускалуу билерманы Т.Сыдыкбеков 1997-жылы 19-июлда Бишкек шаарында каза болду.
Кийинчерээк өзүнүн мектепке бара элек кызы Динарага 15-апрелден 15-майга чейинки күндөрдү жазган кагаз тилкелеринин бирин суурдуртуп, ага негизденип, 14-май күнүн өзүнүн туулган күнү катары шарттуу түрдө тандап алган.
Кыргыз педагогика илим-изилдөө институтунун кыргыз тили жана адабиятын окутуу методикасы секторунун башчысы, директордун орунбасары, 1993–2001-жылдарда И.Арабаев атындагы педуниверситеттин окуу жана илимий иштер боюнча проректору болуп эмгектенген.
Кыргызстан Журналисттер союзунун сыйлыгынын эки жолку лауреаты, И.Арабаев, Ж.Бөкөнбаев, Төлөн Насирдинов атындагы сыйлыктардын лауреаты жана бир нече илимий-чыгармачылык конкурстардын жеңүүчүсү.
"Менин боз торгоюм" аңгемелер жыйнагы, "Кайдасың Асан кайгы" повесть-эссеси, "Иниме кат", "Атуул жана Ата Журт", жана башка публицистика, "Жаны мүнөздөр, жаңы конфликтер", "Калем изи" жана башка адабий-сын макалалар жыйнактары чыккан.
Саул Матвеевичтин концепциясы боюнча кыргыз эли үч топ уруудан түзүлгөн: биринчиси — эзелтен бери жашаган жергиликтүү түрк уруулары болгон, алардын бир бөлүгүнүн түпкү теги түрк каганаттарынын, карлүк, уйгур, кыргыз жана караханидер мамлекеттеринин доорунда жашаган уруулар менен байланыштуу болушу ыктымал.
Экинчи топко теги Түштүк Сибирь жана Борбордук Азия менен байланышкан, Борбордук жана Батыш Тянь-Шанга, Памир-Алайга түндүк-чыгыш жана чыгыш тараптан көчүп келген түрк уруулары кирген.
Ошентип, С. Абрамзондун пикири боюнча кыргыз эли үч уруу тобунан жаралган, алардын ичинен Алтай тоолорунан Чыгыш Түркстан — Памирге чейинки аралыкта жашаган жергиликтүү түрк уруулары басымдуулук кылган.
Бул жерде айта кете турган бир нерсе, ошол кездеги Кыргызстан Коммунисттик партиясынын Борбордук Комитетинин биринчи секретары Т. У. Усубалиев республикалык партактивде Саул Матвеевичтин аталган олуттуу эмгегин катуу сынга алган.
Анын алдында кошоматчы тарыхчылар К. К. Орозалиев, С. И. Ильясов жана А. Г. Зималар С. Абрамзондун эмгегин кыргыз элинин түзүлүшү «партиялык» көз караш менен жазылган эмес деп айыптап, бир топ «кемчиликтерди» табышкан.
Бул проблема маалыматтардын аздыгына байланыштуу жана «кыргыз» этноними тарыхый булактарда Минуса ойдуңунда жана Тянь-Шань аймагында кездешкендиктен окумуштуулардын ичинде бир нече ой-пикирлерди пайда кылды.
Бирок атасынын дүйнөдөн кайткандыгына байланыштуу туулуп-өскөн Дмитровск шаарына кайтып келип, жогорку тепкичтеги башталгыч мектептен окуйт (бул мектеп кийинчерээк экинчи баскычтагы совет мектеби деп аталып калган).
Элге “Кожомкулдун ташы” деген ат менен белгилүү таштын салмагы 635 кг, аны Суусамыр өрөөнүндөгү Арамза төрүнөн 100 метрдей аралыкка көтөрүп барып, жерге күч менен уруп киргизген.
Аркалаган кызматтары – Суусамыр кедейлер комитетинин төрагасы , 1930-жылы Кара-Балта райондук жер бөлүмүнүн башчысы , Суусамыр, Кайырма, Көкөмерен айылдык кеңешинин аткаруу комитеттеринде төрагалык кызматтарда иштеген.
Бир да жолу катышпастан кетиптир.»- деп акын Байдылда Сарногоев жазгандай, Каба уулу Кожомкул өз доорунда дүйнөнү кыдырып, эл аралык мелдештерге катышып, кыргыз элин даңазалай алган эмес.
Эфирде классик жана жаш таланттардын аткаруусундагы эстрада музыкасы менен бирге өткөн жылдардын хиттери, улуттук күүлөр, эпикалык чыгармачылык, автордук ырлар, учурдун жана мурдагы алтын хиттер жаңырат.
"Кудай сүйгөн Куйручук" аттуу көлөмдүү китебин чыгарган жазуучу Эркалы Өскөналиев эми Куйручук жөнүндө роман жзып бүтүрдү, буюрса ал да жарык көрөрүн 2017-жылы ал билдирди.
"Кыштын катуу", "жолдун кыйын" болуп турганы, "түндөр жаман", "жаз да башка" экендиги, заман оорлоп, асманды "сур булут" каптап тургандыгы — абдан күчтүү тартылган заман портрети, мезгил сүрөтү.
Бул ыр 1948-жылы, башкача айтканда Сталиндик репрессиянын экинчи толкуну башталып жаткан кезде, Т.Саманчин, Т.Байжиев, З.Бектенов "Манас" эпосу үчүн камакка алынып, саясат катуулап, заман чын эле сурданып турган кезде жазылганын эскерте кетели.
Демек ал саясатты да жазган, бирок элчилеп ураалаган эмес, тескерисинче, абдан кооптонгонун, дагы кандай заман болуп кетет деп чочулаганын жогорудагыдай метафоралардын, символдордун, тереңге катылган коддордун тили менен жазган.
бирок суроо туулат: Касым Тыныстанов атылып, кыргыздын нечен мыктылары дайынсыз жок болуп кеткен катаал заманды Алыкул укпадыбы, көрбөдүбү? Же көрсө да көрмөксөнгө салдыбы? Бул табышмактуу чоң суроо. Жок, көрсө Алыкул баарын көрүп, баарын сезиптир, нечен түйшөлүптүр, бирок бороон-чапкындуу каар заманды ачык публицистиканын тили менен эмес, Эзоптун тили менен, метафоранын тили менен, каймана образ жана салыштыруулар менен так да, даана да кылып ачып бериптир", — дейт професссор Осмонакун Ибраимов.
Пушкиндин "Евгений Онегин", Крыловдун тамсилдерин, Шекспирдин "Он экинчи түн", "Отелло" трагедиясын, Шота Руставелинин "Жолборс терисин жамынган баатыр" жана башка авторлордун чыгармаларын кыргыз тилине которгон.
"Кудайга миң мертебе калп айтса да, ырына миң мертебе калп айта албаган" бул акын өзүнүн керемет поэзиясы менен адамдардын жүрөгүнө жашоонун не бир ажайып сулуулугун, кымбаттыгын жеткире алган.
Согуш жылдарында “Тяньшаньдын бүркүттөрү” аттуу кыргыз артисттеринин концерттик бригадасынын курамында ал Калининград жана Брянск фронтторунун алдыңкы чегинде 200 концерттик-күн өткөрдү, өзүнүн искусствосу менен жоокерлерге кубаныч тартуулап, алардын женишке болгон ишеничин бекемдеп, 400 концерт берди.
Сабакты театрдын башкы артисттери А.Малдыбаев, А.Куттубаев жана Москвадан келген вокалист-педогогдор, дирижерлор жана композиторлор өтүшчү.1937-жылы жазында кыргыздын тунгуч музыкалык драмасы “Алтын кыздын” бетачары болуп, башкы ролдо Кийизбаева ойноду.
ХХ кылымдагы кыргыз маданиятынын ишмерлеринин ичинен көрүнүктүү орундардын бири – улуттук музыкалык театрдын жаралышы, калыптанышы жана өнүгүшү менен ысмы менен байланышкан опера ырчысы Сайра Кийизбаева.
1958-жылы Москвадагы кыргыз искусствосу менен адабиятынын экинчи декадасында ал П. И. Чайковскийдин “Опричник” операсында тайманбаган, сүйүүгө бекем орус кызы Наталья Жемчужнаянын образын түздү.
Сайра Кийизбаеванын ысымы Кыргызстандын чегинен алыс тараган, анын вокалдык чеберчилиги менен Болгария, Чехославакия, Монголия, Венгрия, Англия жана башка чет өлкөлөрдүн искусство сүйүүчүлөрү тааныш.
"АзияУниверсалБанк" Ачык акционердик коому 1997-жылдын 22-августунда каттоодон өткөртүлгөн, Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын 1998-жылдын 12-январында берилген 039-лицензиясынын негизинде иш алып барат.
Салк айым 1986-1996-жылдары Берлиндеги Эркин Берлин университетинде жана Германиянын ордо шаарында негизделген алгачкы университет – Гумбольт университетинде түркология, борбордук азия таануу жана монголистика бөлүмүндө окуп, 1996-жылы магистрдик диссертациясын эң мыкты баага жактаган.
1995-1998-жылдары Кытайдын бир катар аймактарын кыдырып, этнографиялык-диалектологиялык жана башка иликтөөлөр жүргүзгөн, Ал Сычуан вилайетинде, Шинжаң Уйгур автоном районунда , Хэйлуңжан вилайетиндеги фу-йү кыргыздарынын жашаган аймактарында болгон.
2009-жылдын май айында Фрайбургдагы Алберт-Лүдвигс университетинин Чыгыш таануу бөлүмүндө Тоголок Молдо жазган санжыраны ар тараптуу идиктөөгө арналган диссертациялык эмгегин эң жогорку баа алуу менен ийгиликтүү коргоду.
1995-жылы Кыргызстандагы “Манас” дастанынын миң жылдыгынын шартуу мааракесине катышып, жергиликтүү окумуштуулар менен жакындан таанышып, Бишкек, Чүй, Талас сыяктуу аймактарды кыдырган.
«Эмгук Кезел Туу», эки «брдбк булгиси» ордундури, ксптсгсн СССРдин мудблдбре, 14 жолу Кергез ССР ЖК брдбк грбмотблбре, Укрбинб ССРинин брдбк грбмотбсе, бир кбтбр ВЛКСМ БКнен, Кергезстбн ЛКЖС БКнен, Дейнслек комитуттин, Тенчтек фондунун брдбк грбмотблбре мунун сейлбнгбн.
Органикалык дүйнөнүн өнүгүүсү менен жаныбарлардын түзүлүшү жана функциясы бара-бара татаалданып, кыймылдоо, тамак сиңирүү, бөлүп чыгаруу, жыныс, дем алуу, кан айлануу, сезүү органдары пайда болгон.
Кыргызстанда омурткалуу жаныбарлардын эле 500дөн ашык түрү, курт-кумурска менен кенелердин 3171, балыктардын 49, амфибиялардын 3, сойлоочулдардын 25, куштардын 335, сүт эмүүчүлөрдүн 83кө жакын түрү кезигет.
Айрым жаныбарлар адамдын, жаныбарлардын жана өсүмдүктөрдүн транмиссиялык ооруларынын козгогучтарын жугузат; көпчүлүк курткумурскалар, кенелер токойлорго, айыл чарба өсүмдүктөрүнө зыян келтирет.
Облустун өнөр жайынын 54,0% продукциясын өндүрүп , 4 ишкананы камтыйт: Токтогул ГЭС каскадынын «Электрстанция» ААК , «Электрстанция» ААКтын ПСГЭСи , «Улуттук электр» ААК жана «Жалал-Абад электро» АК .
Көмүр казып алуудагы мындай акыбалга биринчиден өндүрүлгөн көмүрдүн өздүк наркынын кымбаттыгы, экинчиден алардын сапатынын начардыгы, үчүнчүдөн аларды сатуудагы рыноктун тардыгы же жоктугу себеп болууда.
«Кыргыз Петролеум Компани» биргелешкен ишканасы облуста өндүрүлгөн жана бөлөк өлкөлөрдөн ташылып келинген нефтини кайра иштетип, бензин , дизелдик күйүүчү май , мазут өндүргөн.
Бул тармактын 3 ишканасы бар, алар: Макмал алтын кен комбинаты (2005-жылы 389,6 млн сомдук продукция өндүргөн; 1143 адам иштеген); «Кыргызалтын» ААКтын филиалы «Терек-Сай кени» ; «Кристалл» МАК (жарым өткөргүчтүү кристаллдык кремний жана башка түрлөрүн чыгаруучу КМШ өлкөлөрүндөгү жалгыз ишкана).
Тармактын 19 ишканасы бар; ирилери: «Майлы-Суу электр лампа заводу» АК, «Нур» АК, ТТО з-ду, «Достук» АК, «Гидросталь-конструкция» АК, «Кыргызэлектроизолит» з-ду, ОП-36/10 ишканасы, «Жетиген» АК, «Анар» з-ду, «Ротор» чакан ишканасы жана башка Облустун машина куруу өнөр жайреспубликанын масштабында ушул тармактын 46,1% продукциясын өндүрүп, облустардын ичинен 1-орунда турат.
Негизги ишканалары: Жалал-Абад ш-ндагы «Эмерек», «Көгарт» АКтары, Базар-Коргон районундагы «Кыргыз-түрк вуд ИНДАСТРИ» биргелешкен ишканасы, токой чарбачылыгындагы чакан ишкана-цехтер жана башка Жаңгак жыгачынан, айрыкча анын уюлунан жогорку сапаттагы, баалуу, дүйнөлүк рынокко өтүмдүү эмерек жана башка буюмдарды жасоого жетишүү үчүн аракеттер көрүлүүдө.
12 ишкана иштейт ; негизги ишканалары: «Кыргызкурулушматериалдар» АК, «Темирташ» АК, темир-бетон заводу , «Ока-Керамика» ЖЧК , «Береке» АК , «Таш-Рабат» ЖЧК ; чыгарган негизги продукциялары: темир-бетон конструкциялары, кыш, карапа, черепица, бетон, курулуш аралашмалары жана башка Айрым курулуш материалдары Өзбекстанга сатылат.
Ири ишканалары: «Кыргыз пахтасы» жабык АК, «Мата» ААК, «Ак алтын» биргелешкен ишканасы, «Юнисеп Каттон-Рефинери», «Глейзер-Дунай-Нарын», «Актилек-А» ЖЧКлары жана башка Жеңил өнөр жайишканалары негизинен Жалал-Абад, Көк-Жаңгак, Майлы-Суу ш-нда, Аксы, Базар-Коргон, Ноокен, Токтогул р-ндорунда жайгашкан.
Негизги ишканалары Жалал-Абад шаарында жайгашкан; ири ишканалары: «Дан-ЮГ», «Марьям и Ко» ЖЧКлары, «Азретайып», Таш-Көмүр шаарындагы «Техник» АКтары жана башка Облустун башка ишканалары да бул тармактын кошумча продукцияларын чыгарат; ошондой эле облустун шаарларында, райондорунда, айыл-кыштактарында жеке менчик тегирмендер ун-акшак тартышат.
Эң төмөнкү темп-ра бийик тоолуу ойдуңдарда адатта Кызыл-Жарда абсолюттук минимум -40,9С, Чаткалда 39,8С, ал эми ушул эле мезгилде муздак аба туруп калган ойдуңдарда Ошто -25,9С, Кербенде -26,1С гана болот.
Токой-шалбаалуу талаа алкагында мелүүн-жылуу жана нымдуу жер ортолук деңиздик климат мүнөздүү, жаан-чачындын жылдык өлчөмү 500 ммден 900 ммге чейин, анын 50%и вегетация мезгилине туура келет.
Чаткал системасына кирген тоолор орографиялык жактан ыктоодо жайгашкандыктан, жаан-чачынга салыштырмалуу жарды , ал эми Чаткал кырка тоосунун түштүк-батыш капталына тоо аралык ички ойдуңдарындагыдай эле 300400 мм гана жаан-чачын жаайт.
Жаңгак токоюнун астында өөрчүгөн топурак өзгөчө касиетке ээ: чириндиге бай, ал топуракка каралжын өң берип турат, жаңгак сымал структуралуу, ным сыйымдуулугу өтө зор жана башка Ошого байланыштуу, капталдардын кыйла эңкейиштигине карабай агын суулар жокко эсе, кар жана жамгыр суулары бүт кыртышка сиңип кетет.
Токойлуу талаа зонасынын ачык түштүк жана бир аз чыгыш капталдары эфемероиддүү шалбаа жана талаа менен капталган; аюу чач, пияз түптүү арпа, түктүү буудайык, кызыл от, ак сокто, кылкансыз түбү бош жана башка үстөмдүк кылат.
Алар негизинен Фергана өрөөнүн түндүгүнөн курчаган бийик, орто бийик жана жапыз тоолор, жалдар, дөңсөөлөр, адырлар тилкеси, тоо этегиндеги жантайыңкы түздүктөр жана тоо аралык өрөөндөр болуп саналат.
Облустун борбордук бөлүгүн Фергана , Кочкор-Төбө, Ат-Ойнок, Исфан-Жайлоо, Чаак-Тоо, Бабаш-Ата кырка тоолору ээлеп, түштүк-батышты карай жайпаң рельефтүү этек тоолорго өтөт.