polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Балдарды кыймыл-аракетке тарбиялоо, физкультура жана спортко тартуу ар түрдүү жана иреттүү тамак- танууга, тегерегиндегилерге камкор жана ызааттуулукка, жакшы мүнөз, адаттарга үйрөтүү жеңилирээк.
Мындай көрүнүштөр ар түрдүү жугушсуз оорулардын пайда болуусуна жана өөрчүшүнө шарт түзүүчү факторлордун таасирине организмдин каршылык көрсөтүүсүн күчөтүп, ички коркунуч факторлорун түзөтүүгө же жок кылууга жардам берет.
Бул саламаттык сактоо тармагында алдын алуу кызматынын биримдүүлүгүн дагы далилдейт, буга байланыштуу алгачкы максаттарынын айырмасына карабай, биринчи жана экинчи профилактика коомдук жана жеке саламаттыктын жогорку деңгээлин камсыз кылууга, саламаттык сактоонун негизги экономикалык функциясы — оорулардын жана майыптыктын алдын алуунун негизинде коомдук эмгек ресурстарын сактоо жана көбөйтүүгө багытталган бирдиктүү алдын алуу процесстеринин эки стадиясы катары каралат.
Алгачкы профилактиканын чаралары ооруларды алдын алууга багытталса, экинчи профилактика ооруну башталышында таап, майыптыктан коргоп, эмгекке жарамдуулукту сактоого, ден соолукту кайра калыбына келтирүүгө багытталган.
Коомдук профилактика мамлекеттик институттардын, коомдук уюмдардын, граждандардын дене тарбиясын жана рухий кубатынын бардык жагынан өсүшүн камсыз кылуу, калктын саламаттыгына зыяндуу таасир этүүчү факторлорду жоюу максатында пландуу түрдө жүргүзүлгөн саясий, социалдык, экономикалык, закондуулук, тарбиялоо, санитария-техникалык, санитария-гигиеналык, эпидемияларга каршы жана медициналык чаралардын системасын кучагына алат.
Анын максаты калктын саламаттыгынын жогорку деңгээлин камсыз кылууга, ооруларды пайда кылуучу себептерди жоюуга багытталып, эмгек шартын, материалдык камсыздандырууну, турак жай тиричилик шартын жакшыртууну, калк керектөөчү товарларды көбөйтүүнү, саламаттык сак- тоону, билим берүү жана маданият, дене тарбия ишин жана башка өнүктүрүүнү камтыйт.
Коомдук алдын алууну аткаруу закон чыгаруу чараларын, олуттуу материалдык чыгымдарды жана мамлекеттик аппараттын бүткүл тармактарынын, медициналык мекемелердин, өнөр жай, курулуш, айыл чарба ишканаларынын жана башка бирдиктүү аракеттерин талап кылат.
Оорулардын алдын алууну ишке ашыруу саламаттык сактоо органдарынын гана милдети эмес, ошондой эле партиялык комитеттердин, министерстволордун жана ведомстволордун, Эл депутаттар советтеринин, профсоюздардын, комсомолдун, чарба жетекчилеринин, эмгек коллективдеринин да ишинин маанилүү бөлүгү болуп эсептелет.
Алгачкы профилактика — оорулардын алдын алууга, анын пайда болуу, өөрчүү шартын, себептерин жоюуга, курчап турган табигый, өндүрүштүк, турмуш-тиричилик чөйрөлөрүнүн жагымсыз факторлоруна, организмдин туруктуулугун көтөрүүгө багытталган социалдык, медициналык, гигиеналык тарбиялоо чараларынын системасы.
Ооруну эрте табууга, анын кайталануусун, күчөп кетүүсүн алдын алууга багытталган экинчи профилактикадан айырмаланып алгачкы профилактика ден соолукту сактоо, ооруга дуушар кылуучу табигый жана социалдык чөйрөнүн зыяндуу факторлорунун таасирин тийгизбөө чараларын жүргүзөт.
Атмосферанын, жер-суунун булгануусу, өсүмдүк, жаныбарлардын көп түрүнүн жоголушу, жер кыртышынын бузулушу жана башкалар адамдын чарбалык аракетинин натыйжасы айлана-чөйрөнү коргоо проблемасына көңүл бурууну күчөтүүнү талап кылат.
Бул багыттарда профилактика адамдын саламаттыгынын жогорку деңгээлин, алардын чыгармачылыгын узак жылдарга камсыз кылууга, оорулардын бардык себептерин четтетүүгө, калктын эмгек, турмуш-тиричилик жана эс алуу шартын жакшыртууга, айлана-чөйрөнү коргоого багытталган чаралардын комплекси болуп, аларды ишке ашыруу саламаттык сактоо органдарынын гана милдети эмес, ошондой эле партиялык комитеттердин, министерстволордун жана ведомстволордун, Эл депутаттар советтеринин, профсоюздардын, комсомолдун, чарба жетекчилеринин жана башкалар ишинин эң маанилүү бөлүгү деп белгиленди.
Дүйнөдө биринчи болуп өндүрүш зонасындагы зыяндуу заттардын уруксат этилген концентрациясынын мүмкүн болгон чегин киргизүү, кесиптик тандоо, жумушчуларды алдын ала жана мезгили менен медициналык текшерүү, коопсуздук технологиясын киргизүү, кыскартылган жумуш күнү, зыяндуу өндүрүштө иштегендер үчүн кошумча дем алыш, катуу контроль жана өндүрүштүк санитариялык көзөмөл кесип ооруларынын азайышына алып келди.
Жеке профилактика — ден соолукка жалпы элдик байлык катары аң-сезимдүү жана жооптуу мамиле жасоону, сергек турмуш эрежесин аткарууну, зыяндуу көнүмүш адаттарды жок кылууну, мамилелешүү, жүрүм-турум, тамактануу маданиятын тарбиялоону, эмгек жана эс алуу режимин сактоону, дене тарбия жана спортко системалуу катышууну, санитариялык жалпы маданиятты, гигиеналык билимди жогорулатуунун негизинде инсандын гармониялуу өнүгүшүн, ден соолугун сак- тоону жана чыңдоону, оорулардын алдын алуу боюнча чараларды көрүүнү талап кылат.
Фрунзеде ачылган Кыргызстан кардиология илим изилдөө институтунун окумуштуулары Кыргыз ССР илимдер академиясынын академиги М. М. Миррахимовдун жетекчилигинде жүрөк-кан тамыр ооруларынан өлүмдү жана инвалиддикти азайтуу максатында анын биринчи жана экинчи профилактикасын иштеп чыгып, саламаттык сактоо мекемелеринин иш практикасына киргизүү, республиканын ар кандай бийиктигинде жүрөк-кан тамыр системасынын иштешин жана анын ооруларынын өөрчүшүн изилдеп, аларды дарылоонун ылайыктуу ыкмасы изденүүдө.
Учурдагы кеңири тараган жугушсуз оорулардан биринчи иретте жүрөк-кан тамыр, дем алуу органдарынын, шишик, эндокрин оорулардын биринчи профилактика чараларын активдүү жүргүзүп, иш жүзүнө ашыруу милдеттери турат.
Ооруларды алдын алуунун бүткүл элементтери бирдиктүү комплекстик чаралар катары бириктирилип, көптөгөн министерстволор, ведомстволор, өнөр жай ишканалары менен жалпы коомчулуктун, калктын активдүү катышуусу менен аткарылууга тийиш.
Оорунун алдын алуу түшүнүгүнүн мазмуну, аны аткаруунун айкын формасы коомдун өнүгүшүнүн ар кандай тарыхый этабында мамлекеттик жана коомдук түзүлүштүн шартына байланыштуу өзгөрүп келген.
Илимий профилактиканын өнүгүшүнө микробиология, физиология жана гигиенанын жетишкендиктери, ошондой эле оорулардын пайда болушуна жана таралышына чоң роль ойногон айлана- чөйрөнү изилдөө олуттуу себеп болгон.
Жаратылышты коргоо боюнча масштабдуу иштерди жүргүзүүнү ооруну массалык алдын алуу ишинин ажырагыс бөлүгү катары кароо менен айлана-чөйрөнү булгаган ишканалар турак жай райондорунан чыгарылмакчы.
Алдын алуу багыты социалисттик саламаттык сактоонун түзүлүшүнүн ар кандай этаптарында эпидемиялар жана массалык оорулар менен күрөшүүдөгү биздин ийгиликтерге шарт түзүп, балдар жана энелердин өлүмүн кыскартууну, жугуштуу ооруну жоюуну камсыз кылды жана эмгектин, турмуштун гигиеналык шартын түзүүдө, калктын санитариялык маданиятын жогорулатууда маанилүү роль ойноду.
Профилактика — саламаттыкты сактоо жана чыңдоо боюнча алдын алуу чаралары же калктын саламаттыгын жогорку деңгээлде күтүү максатында мамлекет, коомдук уюмдар жана айрым граждандар жүргүзгөн экономикалык, социалдык, гигиеналык жана медициналык чаралардын системасы.
Анда ткандын бөлүкчөлөрү жогорку жыштыктагы термелүүлөргө учурап, ткань аралыгында жылуулук көп чыгып, майда кан тамырлар кеңейип, кан жүрүү, биохимиялык реакциялардын өтүшү күчөйт, нерв учтары дүүлүгөт.
Ультра үн менен дарылоо четки нервдердин, булчуңдардын, муундардын, теринин сезгенүү ооруларында, карын жарасында, бронх астмасында, өнөкөт тонзиллитте, аялдын жыныс органдарынын өнөкөт ооруларында жана башкалар колдонулат.
Боюнда бар аялдарга, кан кеткенде, күчөгөн атеросклероздо, мээде кан айлануу бузулганда, миокарддын инфаркты менен ооругандарга, гипертония оорусунун 2—3-стадиясында, кан, шишик ооруларында ультра үн менен дарылоого болбойт.
Ушуга окшош эле, окутуу процессинде практика, окуучулар үчүн жаңылык болгон түшүнүктөрдү жана законченемдүүлүктөрдү окуп үйрөнүүнүн алгачкы, башталыш пункту катарында да кызмат кыла алат.
Бул максатта окуучулардын турмуштук тажрыйбасы, алар аткарган эксперименттик же лабораториялык иштердин жыйынтыктары, ошондой эле практиканын жана өндүрүштүн талаптарынан улам келип чыккан илимдеги ири ачылыштар жөнүндөгү мугалимдин аңгемеси жана башка пайдаланышы мүмкүн.
Ушуга байланыштуу, окутуу процессинде, мазмундук мүмкүнчүлүктөрдүн пайда болушуна жараша, теориялык мүнөздөгү тигил же бул маалыматтардын чындык экендигине эксперименттин, атайылап түзүлгөн тапшырмаларды аткаруунун жана башка натыйжаларына таянуу аркылуу окуучуларды ынандыруу максатка ылайыктуу.
Практикалык ар түрдүү билимдерди кеңири колдонуу белгилүү деңгээлде, теориялык илим-билимдин өзүнүн байышына, кеңейишине гана алып келбестен, ошону менен бирге эле анын чыныгы түрдө жалпыланышына жана ийкемдүү болушуна да шарт түзөт.
Теория менен практиканын байланышы конкреттүү формалары жана окуучулардын акыл-иш аракеттеринде алардын өз ара айкалыштырылышы жана бул максатта колдонулган методикалык каражаттар ар түрдүү болушу мүмкүн экендиги түшүнүктүү.
Жыйынтыктап айтканда, билим алуунун жүрүшүндө, окуучу илим-билимдердин негиздерин өздөштүрүү менен гана чектелбестен, ошону менен бирге эле, аларды практикалык иш-аракеттерди аткарууда эффективдүү пайдалана билүүнүн тиешелүү жолдорун өздөштүргөнү абзел.
Ошол эле учурда практикалык мүнөздөгү маселелерди чечүү, окуучулар үчүн жаңы теориялык окуу материалдарын өздөштүрүүгө сүңгүп кирүүнүн, айлана–чөйрөгө карата таанып-билүү кызыгуусунун пайда болушунун жана калыптанышынын булагы болуп калганы жөндүү.
Өздөштүрүлүүгө тийиш болгон билимдердин тутуму катарында назария, түшүнүктөр, мыйзам ченемдүүлүктөр жана формулалар түрүндө, тигил же бул деңгээлде ар бир окуу предметинин түзүмүн түзөт.
Трихофитияны алдын алууда чычкан, келемиш жана башкалар айбандарга каршы күрөш жүргүзүү, мал чарбасында иштеген адамдар атайын кийимдерди кийип, ал кийимдерди убагы менен кайнатып тазалап туруу керек.
Трихофитиянын теринин үстүңкү бетин жабыркатуучу түрү менен оорулууга дени таза киши жолукканда же оорулуу адам колдонгон шейшеп, жаздык кап, кийим, тарак, баш кийим жана башка буюмдарды колдонгондо жугат.
Май алмашууда ферменттердин активдүүлүгүнүн бузулушун жана липиддердин алмашуусун кеңири изилдөө кишинин май алмашуу менен байланышкан ооруларын дарылоодо жаңы илимий ыкмаларды иштеп чыгууга түрткү берет.
Өндүрүштө кезигүүчү кырсыкты алдын алуу менен бирге, кырсык болгон жерде туура жана өз убагында медициналык жардамды берүү, аны уюштура билүү, тез аранын ичинде жакынкы медициналык пунктка же ооруканага жеткирүү зарыл.
Ар бир жумушка жаңы орношуп жаткан адам ошол иш менен, машина, курал-жарак, бүткүл ишке байланыштуу процесстер менен таанышып, ишке даяр экендиги тууралуу атайын сыноодон өткөндөн кийин гана ишке алынууга тийиш.
А. м. аксакалдарды чакыртып: Манас Алтайдан келип, калмак, кытайларды чаап кыргыз жеринен кууп чыгыптыр; ашуу, жолдор ачык экен Кула тайды Ат-Башынын базарына алып барып сатайын деп кеңешет.
Бул маалда Манас баатыр Таласка көчүп келип, зериккенде ордо атып, чоролору менен ууга чыгып, таң-тамаша өткөрүп жүрүп, өтүп бара жаткан соодагерге жолугуп, анын жылкыларынын арасындагы Кула тайды жактырып калат.
Бронхтун тешиги, дем алууну кыйындатып, өпкөнү сезгендирет; кызыл өңгөч-бронх тешиги өтө коркунучтуу, мында ичкен тамак бронхко өтүп кептелип калып, өлүмгө дуушар кылат.
Мисалы, кызыл өңгөч өтө ичкерип кеткен учурда оорулууну тамактандыруу үчүн кызыл өңгөчкө сырткы тешик, көтөн чучук жабыркаганда же айрым операциянын алдында жоон ичегинин төмөн жагынан тешик жасалат.
Консерватория(италиянча тилинде деген сөздөн алынып түп мааниси баш калкалаар жер - ал эми латын тилинде - сактоо, сактап туруу - атайын музыкалык адистерди даярдоочу жай деген маанини билдирет) - Италияда кылымда Рим шаардын көчөлөрүндө кароосуз калган жетим балдарды баш калкалатып музыкага үйрөткөн жайларды консерватория деп атай башташкан.
Коом тарабынан иштелип чыккан адептик түшүнүктөргө таянуу менен тарбиялануу процессинде өздөштүрүү менен индивид кайсы бир деңгээлде өз алдынча жүрүм-турумун жөнгө салат, айлана тегерегинде болуп өткөндөрдүн моралдык маанисин баалайт, пикир айтат.
Мораль укуктан биринчиден, ар бир адептик талапты аткаруусу бүткүл бары тарабынан тескөөгө алынат, болгондо да ошол эле индивиддин моралдык бедели кээ бир укуктуулук менен байланышсыз; экинчиден, моралдын талаптарын аткаруу рухий таасир көрсөтүү аркылуу гана ылгоого алынат.
Моралда коомдук зарылчылык, керектөө талабы коом менен топтордун кызыкчылыгы стихиялуу түрдө калыптанып, жалпыга таанылган буйруктар жана баалар, массанын адаттары, каадалары, коомдук пикирлеринин үлгүсүндө чыңдоо түрүндө туюндурулган.
Массалык ишмердикти жөнгө салуучу башка формалардан (укук, өндүрүштүк-административдик тартип эрежелерден, мамлекеттик декреттерден, элдик салттардан жана башка) мораль негизделиши, өзүнүн талаптарын ишке ашыруу жолу менен айырмаланат.
Географиялык аянтчада төмөнкү приборлор, куралдар жана көрсөтмө куралдар болушу зарыл: бой ченегич; 10 мге жеткен бийиктикти ченегич – мамы ; 1 м2 болгон аянтча ; куб метр (куб ченеми жөнүндө түшүнүк болушу үчүн төрт кырдуу жыгач устундар); аянт өлчөгүч; гномон (чыныгы жана магниттик меридиандардын, магниттик эңкейиштиктин багытарын көрсөтүү, күнгө карата багыт жасоо үчүн); Алтын казык жылдызын көрсөткүч; күн сааты ; флюгер ; абанын нымдуулугун өлчөөчү гигрометр, абанын жана жердин үстүңкү катмарынын температурасын өлчөө үчүн термометр, абанын максималдык жана минималдык температурасын билүү үчүн максималдык жана минималдык термометрлер коюлат; рельефтин формалары , карай таануу бурчу .
Географиялык аянтча имараттан же бак-дарактан обочо жайгашуусу керек, анткени түш-түктү жана түндүктү караган горизонт мүмкүн болушунча ачык болушу зарыл; айрым учурларда мектептин айланасында жер чакан болушуна байланыштуу географиялык аянтча сырткары жайгаштырылып, бир нече мектеп пайдаланышы мүмкүн.
Анда окуу программасына ылайык күндүн бийиктик абалына байкоо жүргүзүү, аянтын аныктоо, алтын казык жана күн боюнча багыт жасоо, аба ырайына байкоо жүргүзүү боюнча практикалык сабактар өткөрүлөт.
Невроздордо көбүнчө органдарды жөнгө салуунун бузулушунан анын функциясы начарлайт, мисалы, жүрөктүн тез согушу жана оорушу миокарддын инфарктынын белгисине, карындын спазмы жана оорушу рак оорусунун белгилерине окшоп сезилет.
Невроздорду алдын алууда баарынан мурда психиканы жабыркатуучу таасирди токтотуу, үйдө жана жумушта жагымдуу психикалык шарт түзүү, аракечтик жана тамеки чегүү сыяктуу жаман адатты таштоо, эмгек жана эс алуу режимин туура сактоо керек.
Ага үй-бүлөдөгү чыр-чатак, кемсинтүү, жумуштагы келишпестик, өтө чарчоо жана башкалар себеп болот, ошондой эле көбүнчө нерв системасы начар, денеси чың эмес, ар кандай оору менен ооругандар, тамактануу, эмгек, эс алуу режимин бузгандар невроздорго тез чалдыгат.
Өнөкөт фарингиттин пайда болушуна сасык тумоо, өнөкөт тонзиллит, мурундун кошумча коңулдарынын ириңдүү сезгениши, тиштин чириши, зат алмашуунун бузулушу, боор, өпкө, жүрөк, бөйрөк оорулары жана башкалар себеп болот.
Кээде организмдин суукка урунуп муздашы же болбосо муздак аба менен ооз аркылуу дем алуу, өтө ысык же муздак тамак ичүү, түтүн, чаң, газ жана башкалар менен кулкундун былжыр кабыкчасынын дүүлүгүшү фарингиттин пайда болушуна себеп болот.
Коомдук өнүгүштүн алгачкы этаптарында адамдар жаратылыштын көп түрдүү кубулуш, көрүнүш касиеттерин адам сыяктуу эле жандуу нерсе катарында түшүнүшүп, алар эки түрдүү элес, таасир калтырган.
Айрым кубулуш, көрүнүштөрдү адамдарга жакшылык, ийгилик алып келүүчү сыйкырдуу күч, рух, жышаан катары кабыл алышса, айрым башка көрүнүштөрдү, кубулуштарды, тескерисинче, адамдарга зыян, жаманчылык алып келет деп түшүнүшкөн.
Демек «ак» деген түшүнүк адегенде зат, буюмдардын, кубулуш, көрүнүштөрдүн өңү-түсүн сыпаттоо менен гана эмес, адамдарга кандайдыр бир түрдө ырайым кылуучу, колдоочу, пайда келтирүүчү фетиштик мазмундагы кереметтүү рухтарга, сыйкырдуу күчтөргө байланыштуу болгон.
Алтайлыктардын баатырдык эпосоторунда «ак» деген эпитет ырайымдуулук мааниде колдонулган: ак мал, ак чөп, ак жер, ак тоо, ак артыш , ак мылтык, ак үлдү , ак жыра , ак бөрү, ак бичик жана башкалар Кыргыз элинде теңир жалга, кудай жалга деген синонимдик туюнтмалар менен катар ак жалга деп да айтылат.
«Манас» эпосундагы Манаска таандык болгон зат, буюм-терим, курал-жарак, кийим - кечектердин А. деген эпитет менен тутумдашып айтылышы коомдун алгачкы өнүгүш этаптарында пайда болгон фетиштик, магиялык түшүнүктөр менен тыгыз байланыштуулугун көрсөтөт.
Кийинки доорлордо пайда болгон кыргыз элинин эпикалык чыгармаларынын поэтикалык каражаттарында А. деген эпитет жыш эле учурайт, бирок алардын көпчүлүгү буюм-терим, заттардын өңү-түсүн гана туюндуруучу көркөм каражаттардын милдетин аткарат.
Ахмед Зеки Велиди Тоган , бозгунчулуктагы аты Ахметзеки Велиди Тоган – башкырлардын даанышман окумуштуусу, чыгыш таануучу, түрколог, кыргыз таануучу, башкыр таануучу, коомдук ишмер.
Жаш окумуштуу менен Казан университетинде иштеген атактуу чыгыш таануучулар Николай Катанов, Ашмарин, Василий Богородицкий, ошондой эле Санкт-Петербург университетинде иштеген академик Василий Бартольд тыгыз кызматташтыкта болгон.
менен Кененге каршы кол курап келген Эбегей, Көгөйгө «түбүбүз бирге тууганбыз» элди бүлүнтүп, касташпай, биригип, сырттан келчү жоого каршы туралы деген жүйөлүү сөзү менен Кулунсурду тартуу тартат.
Манас, Семетей үчүн Бакай кандай мааниге ээ болсо, «Сейтек» эпосунда Сейтек үчүн А. да — ошондой эле мааниге ээ акылман каарман, башкы баатырдын кеңешчиси, насаатчысы, жоону бирге жоолашкан жан бирге жолдошу.
Кыяс менен Канчоро Айчүрөктү олжологону келгенде капканы коргоп, Жедигер менен жети күн тынбай согушуп, капканы кайтарган балбандардын баары өлүп, «жети жерден жара жеп» жалгыз калган А. Кайыпчынын үңкүргө качып кутулат .
Он эки эли ичегиден ичке ичегиге өтүп, ичегинин капталындагы аминопептидаза, фосфатаза жана башка ферменттердин таасири менен тамактын майдаланган бөлүктөрү сиңирилип канга жана лимфага өтүп, бүт денеге тарайт.
Конкреттүү кырдаалга жараша жакшылык алып келе турган сөздүн сыйкырдуу күчүнө ишенүү анимисттик түшүнүктөрү (отко, сууга, айга, күнгө, асманга, жерге, теңирге, ата-бабалардын арбактарына жана ар кандай жан-жаныбарларга) сыйынууларды туудурган .
Бут кийимге бир катар санитария-гигиеналык талаптар коюлат: ал бут кетменинин кыймылдуулугун сактап, тамандын жалпайышына жол бербей, басканда салмакты азайтып, тамандын анатомия-физиологиялык өзгөчөлүктөрүнө терс таасир тийгизбей; кан айлануусуна тоскоол болбой; бутту кысып оорутпай жана аба ырайына, климат, эмгек, турмуш-тиричилик шартына ылайыктуу болууга тийиш.
Жаш малдарда витамин А жетишсиздик болсо алардын өсүүсүн токтотот, көз ооруусу пайда болот: авитаминоздун баштапкы стадиасында көздүн көрүүсү начарлайт - бул стадияда кеч киргенде көздүн курчтугу начарлайт, аз аздан барып отуруп көздүн тышкы катмарындагы тери чордонуп, мунун негизинде кератомаляцияга айланат.
Витамин А нын жетишсиздигинен нерв ткандарынын өзгөрүүсү пайда болот, мындай өзгөрүүлөр кыймыл аракеттин координациясын жоготуусуна, карышууларга, параличке, булчуңдардын алсыздыгына алып келет.
Гиповитаминоз малдын чоңоюушуна, көбөйүшүнө жана башка өндүрүмдүүлүктүн көрсөткүчүнө өзүнүн терс таасирин тийгизиши мүмкүн, жана гиповитаминоз малдын өлүмүн көбөйтөт, айрыкча инфекциалык оорулар аркылуу.
Оптималдуувитаминдерге болгон талабы болуп малдын эң жакшы өндүрүмдүүлүгүн , көбөйүүсүн, ден-соолугун жана тоюутту сиңирүүсүн жакшырткан витаминдердин дозировкасы деп атйтабыз.
Толук баалуу жана баланстатылган жемди өндүрүү үчүн өндүрүштө төмөнкү витаминдер колддонулат: ретинол ацетат жана ретинол пальмитат , эргокалъциферол , холекальциферол , токоферол , менадион , тиамин , рибофлавин , пантотен кислотасын , холин , никотин кислотасын , пиридоксин , фоль кислотасы , цианокобаламин , аскорбин кислотуасы и биотип .
Мындай оорулардын пайда болуусунун себеби тоютта минералдык заттардын жетишсиздигинен же болбосо витамин Бнын райиондо жок болуусунан ал заттардын сиңирүүсүнүн начардыгынан келип чыгышы мүмкүн.
Кээ бир продуктуларда бир же бир нече витаминдер жок болот, ошондуктан бир өңчөй жана витамини аз тамак-аш менен тамактануу, ошондой эле организм витаминди өздөштүрө албай калганда витамин жетишсиздиги пайда болот.
Витамин организмдин өсүү мезгилинде, кош бойлуу жана эмчек эмизген убакта, ооруп жатканда жана оорудан кийин, кара жумуш же акыл эмгеги менен көп иштегенде, мисалы, спорттук көнүгүүлөрдү жасаганда, нерв-эмоциялык чоң күч талап кылган иште, ошондой эле көп убакыт суукта болгондо чоң өлчөмдө талап кылынат .
Витамин Е нин жетишсиздигинен организмде ууландыруучу заттар чогулуп малдын төлдөөсүн бузуп жана булчуңдардын дистрофясын пайда кылат Витамин Е кобүнчө дандуу продуктарда жакшы сапаттагы чөптө болот.
Витамин Е нин тоюттандырууда жетишсиздигинен өндүрүлгөн буудайды берише, жана ошондой эле Е витаминдүү препараттарды беришет (токоферолдун айетаты, кормовит, капсувит, гранувит, тривитамин ж.б.).
«Манас» эпосунда А., кийин аяын баласы Алмамбет туугандары — кытай кандары Алооке, Эсенкан, Коңурбай жана башкалар менен каршылашып келгендей эле, тарыхый эдиздер да башка уруулар менен бийлик талашып келген.
Эдиздер уруусу менен Алмамбеттин атасы А-дын аттарынын үндөштүгү жана алардын айрым окуяларынын окшоштугу А-дын аты «эдиз» деген сөздөн алынып, эпоско кирген деген божомолду айтууга түрткү берет.
Кусуу — ооз аркылуу карындын ичиндегилерди эрксизден чыгаруу; организмдин карынга бөтөн нерселер, сапатсыз тамак-аш жана ар кандай уу зат түшүп, анын былжыр челин дүүлүктүргөндө болуучу коргонуу-ыңгайлануу реакциясы.
Орозонун шарияттагы мааниси - милдеттүү адамдардын атайын ниет менен таң аткандан баштап, күн батканга чейин орозону бузуучу нерселерден, тактап айтканда, жеп-ичүүдөн жана напси кумарларынан тыйылуусу.
Боюнда бар аялдын иретсиз жана сапатсыз тамактанышы, жугуштуу оору менен оорушу, ичкилик ичип, тамеки тартып, өз билгениндей дарыларды колдонуусу түйүлдүктүн өөрчүү процессин бузат.
Өзгөчө 2—3 айлык — түйүлдүктүн плацента пайда болгон учурунда, 3—4 айлык — органдары өөрчүй баштаган мезгилинде, 5—6 айлык — мээнин иштөөсү, кан клеткалары жана рефлекстер пайда боло баштаган кезде түйүлдүк аябай сезгич келет.
Саякбай Каралаевдин варианты нда «Көкөтөйдүн ашында» балбан күрөш бүткөндөн кийин А. Манаска Кошойдун батасын алып балалуу боло турган болдуң, Айчүрөк деген кызым бар, келин кылып ал, — дегенде, Манас калың мал берип, бел куда болот .
Манастын өз атасы Жакып, аталаш инилери Абыке, Көбөштөр, жада калса жоону бирге жоолашкан кырк чоросу Манастын өлгөнүнө кырк күн боло электе чыккынчылык кылышып бүлөсүнө кордук көрсөтүшүп, мал-мүлкүн талап кеткенин эске алганда, А-дын жогоркудай эрдиги анын терең адамгерчилигинин белгиси катары бааланат.
Тирүү материяны химиялык көз караш менен изилдөө байыркы эле кезде башталып, жаныбарлар менен өсүмдүктөрдүн составдык бөлүгүн изилдөө медицина, айыл чарба, өнөр жайдын талабына байланыштуу калыптанган.
16-кылымдын башында Теофраст Парацельс оорунун пайда болушу оорулуунун организминдеги химиялык процесстердин бузулушу менен байланыштуу жана аны дарылоо үчүн химиялык заттарды колдонуу керек экендиги жөнүндөгү окууну негиздеген.
Советтердин бүткүл россиялык 2-съездинде Л. ЭКСтин төрагалыгына шайланып, 1918-жылдан жумушчу-дыйкандардын коргонуу советинин төрагасы, Бүткүл союздук БАК менен БАКтын мүчөсүнүн кызматын аткарган.
Мындан тышкары Лениндин жетекчилиги менен СССР мамлекети, Совет өкмөтү, Кызыл Армия жана башка түзүлгөн жана жаңы бийликти чыңдоо үчүн «согуш коммунизми», жаңы экономикалык саясат жана башка иш-чаралар жүргүзүлгөн.
Ленин башка мамлекеттерде революциялык процесстерди күчөтүү үчүн Коммунисттик интернационалды түзүүнү сунуштап, 1919-жылдын 2–6-июнунда Москвада өткөн Коммунисттик интернационалдын 1-конгрессинин ишин жетектеген.
1923-жылдан кийинки негизги эмгектерине «Эл достору деген эмне жана алар социал-демократтарга каршы кандай күрөшүп жатат» , «Россияда капитализмдин өнүгүшү» , «Эмне кылуу керек?» , «Бир кадам алга, эки кадам артка» , «Материализм жана эмпириокритицизм» , «Империализм – капитализмдин жогорку стадиясы» , «Мамлекет жана революция» , «Биздин революция жөнүндө», «Аз болсо да жакшы болсун» жана башка макалалары жана «Съездге кат», «Улуттар жөнүндөгү же “Автономиялаштыруу” жөнүндөгү маселеге карата» жана башкалар каттары кирет.