polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Аралдарынын жалпы аянты 2 млн км2ден ашык (анын ичинде Түндүк Жер, Жаңы Сибирь, Курил, Сахалин, Япон, Тайвань, Филиппин, Малайя арх., Шри-Ланка, Кипр аралдары).
Алардын бирөө Алдыңкы Азия тайпак тоолорунан Индикытайдын кырка тоолоруна жана Малайя архипелагына чейин бүт Азия аркылуу батыштан чыгышка, экинчиси Теңир-Тоодон Түштүк Сибирдин тоолоруна жана андан ары Чукча жарым аралына чейин түштүк-батыштан түндүк-чыгышка созулат.
Байкал бүктөлүүсүнө Енисей токол тоосу, Чыгыш Саян, Байкал бою, Забайкалье тоолору, Араб жарым аралынын айрым жерлери, каледон бүктөлүүсүнө - Борбордук Казакстандын батыш бөлүгү, Батыш Саян, Тоолуу Алтай, Монгол Алтайы, Түштүк-Чыгыш Кытай, Түндүк Теңир-Тоо, герцин бүктөлүүсүнө – Теңир-Тоонун негизги бөлүгү, Куньлунь, Наньшань, Түштүк Алтай, Борбордук Казакстандын батыш бөлүгү ж. б.
мезозой бүктөлүүсүнө - Түндүк-Чыгыш Сибирь, Сихотэ-Алинь, Индикытайдын, Тибеттин айрым жерлери, альп бүктөлүүсүнө - Кавказ, Памир, Түркмөн-Хоросан тоолору, Паропамиз, Гиндикуш, Алдыңкы Азия тайпак тоолору, Загрос, Мекран, Сулейман, Гиндикуш, Гималай тоолору кирет.
Палеозойдун башталышында Чыгыш Европа, Сибирь, Кытай-Корей, Түштүк Кытай платформалары кургактыктын бир бөлүктөрү же эпиконтиненттик тайыз деңиздер менен капталган жазы шельфти түзгөн.
Субтропик алкагынын континенттик секторлору чириндиге жарды боз, бозомук-күрөң жана бозомук-коңур чөл, таштак жана кумдак жөнөкөй топурактуу келип, Кичи Азия тайпак тоолорунда бадал-дан өсүмдүктүү талаа , Армян тайпактоосунда аккылкан бетегелүү талаа жана жарым чөл өсүмдүктөрү басымдуу.
Ийне жалбырактуулардан юньнань кызыл карагайы, куннингамия (реликттер - метасеквоя, жалган кара карагай, кетелеерия ж. б.), жазы жалбырактуулардан эмендин түрлөрү, камфар лавры, катальпа, кастанопсис ж. б.
Дайыма нымдуу тропиктерде (Малайя архипелагында, Малакка жарым аралында, Индистан жарым аралынын батыш жээгинде, Шри-Ланканын түштүк-батышында, Индикытайдын тоолорунда, Вьетнамдын түндүгүндө, Юньнань-Гуйчжоу тайпактоосунда, Хайнань, Ява, Тимор аралда) кызыл-сары, кызыл ферралит, феррсиалит жана феррит топурактары басымдуу.
Нымдуу тропиктик дайыма жашыл жамгыр токою экватор алкагын (Малакка жарым аралын, Малайя архипелагынын аралдарын, Шри-Ланка аралынын түштүк-батышын), Индистандын түштүк-батышындагы жана Индикытайдагы тоолорду, Кытайдын түштүгүн (Хайнань аралын, Юньнань-Гуйчжоу тайпак тоосунун түштүк-батышын) ээлейт.
Куштардан кайчытумшуктар, тоңкулдактар, каракурлар, кереңкур, рябчиктер, үкүлөр, сойлоктордон суу жыландар, чааржылан, кескелдирик, жерде-сууда жашоочулардын бир нече түрү мекендейт.
Чыгыштын аралаш жана жазы жалбырактуу токойлорунда Сибирь фаунасынын өкүлдөрүнөн сырткары сыпайы жана чаар бугу, амур жолборсу, гималай аюусу, енот ити, сарытөш суусар , сойлоктордон - Ыраакы Чыгыш калкан тумшуктары, соймоңдор жашайт.
Негизги дарыялары: Обь , Енисей , Лена (Түндүк Муз океандын алабына кирет; жылдын көп бөлүгүндө муз каптап жатат), Амур, Хуанхэ, Янцзы (узундугу 5800 км, Азиядагы суусу эң мол жана эң узун дарыялар), Сицзян, Меконг , Салуин, Иравади, Брахмапутра, Ганг, Инд, Тигр, Евфрат , Амударыя, Сырдарыя .
Токойлуу талаа зонасынын Батыш Сибирь бөлүгүнө майда жалбырактуу токой жана шалбаалуу талаа, Түштүк Сибирдин тоолоруна жана ойдуңдарына, Монголиянын түндүгүнө, Кытайдын түндүк-чыгыш түздүктөрүнө ийне-майда жалбырактуу токойлор мүнөздүү.
Каспий деңизинин жээгинен Казакстандын борбордук бөлүгү, Орто Азия, Жунгария аркылуу Кытайдын батыш бөлүгүнө чейин мелүүн алкактын сейрек өсүмдүктүү жарым чөл жана чөл зоналары созулуп жатат.
Казакстандын жарым чөлүнө ачык каштан, Орто Азиянын чөлдөрүнө бозомук-коңур, аллювий түздүктөрүнө аллювий-шалбаа жана такыр, кумдуу чөлдөргө чириндиси аз карбонаттуу топурактар, лёсстуу платолорго боз топурактар мүнөздүү.
Субтропиктик алкактын Жер ортолук деңиздик секторунда дайыма жашыл катуу жалбырактуу токой, сейрек токой ж-а бадалдар Кара ж-а Жер ортолук деңиздердин жээктерин, Тавр, Понт, Антиливан тоолорунун айдарым капталдарын (этектерин ксерофиттик бадалчалар жана чөп өсүмдүктөр - маквис, фригана, гарига, 700800 мден жогору ийне жалбырактуу токой, арча) ээлейт.
Ал эми Тынч океандык аба батыш аба массасынын үстөмдүк кылышына жана ички аймактарын кырка тоолор тороп тургандыгына байланыштуу Азиянын чыгыш чет жакасындагы кууш тилкеге гана таасирин тийгизет.
Антициклондун чет жакалары аркылуу соккон туруктуу шамал андан муздак жана кургак абаны айдап чыгып, чыгышты, түштүк-чыгышгы жана түштүк , ошондой эле батышты карай Батыш Сибирге, Казакстанга, Орто Азияга багыттайт .
Кышында Азиянын тропиктик бөлүгүндө континенттик тропиктик, жайында - экватордук деңиздик аба, экватордун үстүндө жыл бою жаан-чачын мол жааган, абанын температурасы сезон боюнча анча өзгөрбөгөн деңиздик экватордук климат үстөмдүк кылат.
Субтропик климаттуу алкактын Жерортолук деңиздик секторуна туяктуулар , жырткычтардан - суусар сымалдар тукумунун өкүлдөрү , карышкыр, чөө, куштардан мукур сымалдардын жана думбулдардын өкүлдөрү мүнөздүү.
А-нын жаныбарларынын көп түрү жок кылынган, омурткалуулардын 1450гө жакын түрү жоголуу чегинде турат; көп түрү табиятты жана табигый ресурстарды коргоо б-ча эларалык союздун Кызыл китебине киргизилген.
Нефть-газдуу ири аймактарга - Перс булуңу нефть-газ бассейни, Батыш Сибирь, Каспий бою ойдуңу, Закавказье, Орто Азиянын түздүктөрү, Малайя архипелагынын аралдары , Түндүк жана Батыш Кытайдын айрым жерлери кирет.
Азиянын аймагы төмөнкү физикалык-географиялык өлкөлөргө бөлүнөт: Түндүк Азия , Чыгыш Азия (Кытайдын 110 чыгыш узунунан чыгышты карай жаткан аймагы, Корей жарым аралы, Япон аралдары), Түштүк - Чыгыш Азия , Түштүк Азия (Индстан жарым аралы, Шри-Ланка аралы, Инд-Ганг түздүгү, Гималай), Батыш Азия , Түштүк - Батыш Азия , Борбордук Азия , Орто Азия .
Кыргыз элинин даңазалуу акыны, дастанчысы, фолклор таануучусу Абдыкалык Чоробаевдин "Тандалган чыгармалары" жарык көрдү (Чоробаев А. Тандалган чыгармалар. Жаңыл мырза. Тайлак баатыр / Түзгөн НарынМУнун профессору, филол. ил. канд. Нарынкүл Абдыкалыковна Чоробаева. - Бишкек: , 2016. - 388 бет. - 978-9967-04-736-5.).
Мисалы, "баяндос" - көрпөчө; "бута" - баалуу чычкан териси; "дарра" - кум шыкаган камчы; "зит" - кекти ичке сактоо; "зоолу" - камалган кишинин мойнуна тагылчу чынжыр; "кыбачы" - көзөмөлчү; "лаббас" - кийим ; "мунажат" - тилек; "наштар" - тамырдан кан алчу жарак; "сардар" - аскер бөлүгүнүн башчысы; "наал" - өтүк такасы; "сарпай" - кийит; "үпчүн" - ат жабуу; "улапа" - сыйлык; "үртүк" - ат жабуунун эң коозу; "чүрпө" - дары чыгып турчу көзөнөк; "Шибээ" - Чүйдүн башынан аягына кеткен чоң жолдун аталышы; "эрам" - касиеттүү көйнөк, кепин (салыштырыңыз: "ихрам" - ажылык маалында кийилчү өзгөчө кийим; арап сөзү); ж.б.
Аракеттеги ири жанартоолору: Керинчи , Ринжани , Семеру жана башкалар Индонезия нын басымдуу бөлүгү кайнозой тектогенезине, Суматранын түндүк-чыгышы жана Калимантандын түштүкбатышы мезозой, Жаңы Гвинеянын түштүк бөлүгү жана Ару аралдары мезозойго чейинки бүктөлүштөргө кирет.
Индонезия кен байлыктарга бай; алардын ирилери: нефть, газ, жез, алтын, күмүш, калай, никель, темир, алюминий , күкүрт, көмүр жана башкалар Климаты экватордук жана субэкватордук, түздүктөрдө абанын температурасы жыл бою 26-28С, тоолордо салкыныраак.
Субэкватор алкагында жайгашкан аймактарында климаттын сезондуулугу байкалат: декабрь-март жаанчыл, июнь-сентябрь кургакчыл болот; жылдык жаан-чачындын өлчөмү 2000 ммге, өлкөнүн четки түштүк-чыгышында 600-700 ммге чейин азаят.
Негизинен кызыл-сары ферралит топурактары басымдуу; орто бийик тоолордун капталдарында күрөң тоо топурактары жана тоо-шалбаа, жанартоолуу аралдарга күрдүү жанартоо , түздүктөргө тропиктик аллювий жана саз топурактары мүнөздүү.
Түздүктөрүндө жана тоо капталдарында1300-1500 м бийиктикке чейин нымдуу дайыма жашыл экватордук токой басымдуулук кылат; андагы негизги дарак түрлөрү: диптереокарпустар, фикустар, расамала, панданустар, нан дарагы, ошондой эле пальмалар, дарак сымал папоротниктер, бамбуктар.
Индонезиянын батыш бөлүгүнүн фаунасына орангутан , гиббон, кындыгый маймыл, ява жана суматра кериги, индия пили, бантенг бодосу, тапир , малайя аюусу , суматра жолборсу жана башкалар мүнөздүү.
Индонезиянын биологиялык көп түрдүү бөтөнчө экосистемасын коргоо максатында жалпы аянты 23,7 млн га коргоого алынган 956 аймак, ошондой эле аянты 13,5 млн га коргоого алынган 122 деңиз акваториясы уюшулган.
Бирок, бул мезгил узакка созулбастан, 15-кылымдын аяк ченинде өлкөнүн абалы начарлап, Ява, Суматра жана башкалар аймактарда бир катар мусулман шаар-мамлекеттеринин пайда болушуна алып келген.
Көз карандысыздыкка жеткенден кийин колониялык калдыктарды жоюу, чет өлкөлүк капиталга күнкорлуктан арылуу багытындагы чаралар (голл. жеке менчик объектилерин мамлекеттештирүү, мамлекеттик секторду түзүү жана ушундай сыяктуу) ишке ашырылган.
Бирок мамлекеттештирилген же мамлекеттин көзөмөлүнө алынган ишканалар менен плантациялар 1965-жылдан кийин мурдагы ээлерине кайтарылып берилип, Индонезиянын чет өлкөлүк капиталга болгон көз карандылыгы кайра артып, чарбанын өнүгүшүндө диспропорция күчөгөн.
ИДП 15-20%ке кыскарган; рупийдин курсу кескин төмөндөп, инфляция процесси күчөгөн ; Жакарта фонд биржасында баалуу кагаздын курсу кыйла төмөндөгөн; чакан жана орто ишканалар банкрот болгон; жакырчылык чегинен төмөн жашаган адамдардын саны 40%ке жеткен ; алтын-валюта запасы (1997-жылдын аягында 18 млрд доллардан 1998-ж. мартта 16,3 млрд долларга чейин) азайган.
Индонезия запасы мол отун жана кенташ сырьёлоруна бай болгондуктан, 21-кылымдын башында суюлтулган табигый газды, калай, көмүр, жез жана алтынды экспортко чыгаруу боюнча дүйнөдөгү ири өлкөлөрдүн бири болуп калды.
Индонезия тропиктик айыл чарба продукциясын (накта каучук, какаонун мөмөсүн, кофе, пальма майын, копра жана башкалар), ошондой эле текстиль буюмдарын тигүү, кийимди дүйнөлүк рынокко чыгаруу боюнча башкы өлкөлөрдүн бирине айланды.
Чарбанын стратегиялык маанилүү тармактарын (нефть ажыратуу өнөр жай, электр-энергетика, күрүч сатуу жана башкалар) негизин мамлекеттик сектордун ишканалары түзүп, улуттук жеке менчик капиталынын мааниси өсүүдө.
Аралдары түндүгүнөн жана борбордук бөлүгүнөн Тынч океан жана анын деңиздери (Бали, Банда, Молукка, Саву, Серам, Сулавеси, Флорес, Түштүк Кытай, Ява), түндүк-батышынан, батышынан жана түштүгүнөн Инди океаны жана анын деңиздери менен чулганат.
Индонезия БУУнун , ЭВФтин , Эл-аралык реконструкция жана өнүгүү банкынын , Нефть экспорттоочу өлкөлөр уюмунун , АСЕАНдын , Ислам конф-я уюмунун , Азия-Тынч океан регионунун коопсуздугу боюнча кызматташуу кеңешинин , Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун мүчөсү.
Калкынын 96%и индонезиялыктар, тили, маданияты жана турмуш-тиричилиги окшош 150дөн ашык эл жана этностук топ (явалыктар, сундан, мадура, батак, малайя, балиликтер жана башкалар), ошондой эле кытай, араб, Түштүк Азиядан келгендер, голланддар да жашайт.
Ири шаарлары: Жакарта , Бандунг , Медан , Сурабая , Палембан , Макасар , Чиребон , Жокъякарта , Семаранг , Бандар-Лампунг жана башкалар Экономикалык активдүү калкы 106,3 млн; анын 44%и айыл чарбасында жана балык уулоодо, 38%и тейлөө чөйрөсүндө, 13%и өнөр жайында, 5%и курулушта иштейт.
Эгерде озун олтуруу топтогу адамдардын байланышынын күчтүү экендигинен болсо, анда эмне үчүн адамдардын кээ бир тобу чогуу же тыгыз байланышта болот, ал эми башка бир топтору ыркы жок жана бири-бири менен байланышта эмес?
Бирок, шаарда жашаган адамдардын айылда жашагандардан биологиялык айырмалуу ыктымалдуулугу өтө аз, ал эми шаар жана айыл жерлериндеги адамдардын психологиясынын ортосундагы айырмачылыктарынын баары алардын тубаса озгочолукторунон эмес, алардын социалдык шарттарынын ар турдуу экендигинен келип чыгышы ыктымал.
Өзүн өзү өлтүрүү учурундагы адамдардын журуш турушунун жеке озгочолукторун тушундургондой эле социологдор социалдык кубулуштардын себептерин же «топ болуп жашаган адамдардын жүрүм-турумун» социалдык башка көрүнүштордон табууга аракеттенишет.
Кайсы бир категорияларда ким өзүн өзү өлтүрө тургандыгын эч ким алдын ала айта албайт, ал эми кайсы категорияда өзүн өзү өлтүрүү өтө көп өлтүрө тургандыгын алдын ала так айтууга болот.
Мисалы алсак, негрлерге караганда ак түстөгү адамдардын ичинде, аялдарга караганда эркектердн арасында уйлонгондорго караганда уйлонбогондордун арасында жана кедей жашагандарга салыштырганда жакшы жашагандардын ичинде өзүн өзү өлтүрүү көптөгөн жылдардан бери осуудо.
Өзүн өзү өлтүрүүнүн мындай социалдык жагдайларынын негизинде адамдын жүрүм-туруму анын социалдык айлана чөйрөлөрүнүн, үй-бүлөнүн, общинанын, этникалык топтордун, уюмдардын жана тарыжый доорлордун натыйжсында калыптанат деген жыйынтыкка келүүгө болот.
Психологиялык көз караш боюнча, ошондо эле ал адамдын таржымалы тууралуу, психикалык оорусу бар же жок экендигин, өтө күчтүү кайгыга чалдыгышын, өз күнөөсүн сезгендигин көбүрөөк билген жакшы.
«Талкууланып жаткан» маселени тереңдетуу максатында озун олтуруунун озгочо бир турун айта кетуу керек, себеби ал АКШда көп кездешүүчү адамдын озуно озу кол салуу учурларынан өтө айырмаланат, озун олтуруунун бул туру негизинен күчтүү топтордун тасиринен болот.
Тескерисинче, өзүн өзү өлтүргөндөрдүн эн чон пайызы озумчулдук негизги орунду ээлеген топтордо, байланышы начар топтордо, кызыкчылыктары шектенуулорду туудурган топтордо, эркиндикке ээ болгон жеке адам өзүнүн жашоосунун каалагандай жургузгон жана социалдык болунуу байкалган жерлерде кездешет.
Социолог жогоруда айтылгандарга эч кандай моралдык баа бербейт; өзүн өзү өлтүрүүлордун пайызы томон же жеке эркиндиги жогорку даражада болгондуктан, бир коом башка коомга караганда жакшы деген болжолдоолорду келтируу социологиянын милдетине кирбейт, мындай моралдык же саясый ой-толгоолор коомдук илимдердин чегинен тышкары иштер.
Нью-Йорк мамлекеттик университетинин психологу жана анын коллегалары Буфало шаарындагы менеджмент факультетинин көпчүлүк тажрыйбалуу студенттери дур дүйнө дуконундо кадрлар болумунун инспекторунун ролун ойноону сунуш кылышкан.
Жонокой суроодой болуп көрүнгөнү менен «эмне үчүн?» деген суроо кыйла жалпылоочу жана көп нерсени ичине камтыган, ошондой эле көптөгөн суроолордон жаралган суроо: Белгилуу бир жагдай кандайча пайда болду?
Бул суроонун жообун толук түшүнүү дегендик коомдук илимдердин арасынан социологиянын ээлеген ролун жана билимди өнүктүрүү жаатында бул илимдин потенциалдуу мүмкүнчүлүктөрүн түшүнүү дегендик.
Алар томонкудой суроолорго жооп издешет: эмне үчүн шаарларга караганда айыл жерлеринде өзүн өзү өлтүрүүнун пайызы томон же италиялыктарга салыштырганда австралиялыктар эмне үчүн өзүн өзү өлтүрушот?
Бул суроолордун жооптору ал көрүнүшторго толук түшүнүк бере албайт жана айрым бир жеке учурлардагы озун олтуруулорду алдын ала айтууга кээде гана мүмкүн берет, бирок ал жооптор өзүн өзү өлтүрүү жөнүндөгү кеңири маалыматтын булагы гана болуп саналбастан, адамдын социалдык жашоосунун фундаменталдуу мунозу тууралуу да түшүнүк берет.
Мисалга алсак, кирешеси жакырчылыктын денгээлинен томон болгон шаарларда жашагандардын проблемаларын изилдөө да урбанисттик социология, үй-бүлө экономикасы же урбанисттик социология үй-бүлө экономикасы менен урбанисттик политология сыяктуу илимдерин изилдөөчу предмети боло алат.
Алар көбүнчө илимий ыкмаларды пайдалануу менен изилдөө жургузушот, башкача айтканда текшерүүгө мүмкүн болгон гипотезаларды жаратат жана ал гипотезаны кабыл алуу же четке кагуу кандай натыйжалардын негизинде болорун алдын ала билишет.
Башка окумуштуулардай эле, социологдор объективдуу мүнөздөгү эмоциялардын, же кандайдыр бир артыкчылыктардын эсебинен бурмаланбаган корутундуларды жасоого натыйжаларга ээ болууга аракеттенишет.
Адамдын журуум-турумун толук изилдөө социологиянын негизги милдети болбосо да, «коом» деп аталган абстрактуу түшүнүкту адамдар тузорун жакшы билишет; ал эми коом жеке адамдардын бири бири менен өз ара карым катнаштарынын натыйжасында тузулот.
Мына ушундайча тузулгон коом жана өзүнүн ар бир мучосуно өзүнүн таасири (жогоруда келтирилген өзүн өзү өлтүрүүнун мисалынын учурундагыдай) социологдордун көпчүлүгү үчүн негизги кызыгууну туудурат, ошондой эле көп социологдорду коомдогу адамдардын ортосундагы өз ара карым-катнаш процесстери озунчо да кызыктырат.
Психологдор логикалык ой жугуртуу, эс акыл, кабыл алуу, коруу жана чыгармачылык жондомдуулук, ошондой эле невроз, ички психикалык конфликттер жана ар кандай эмоциялык абал сыяктуу мээнин иш аракетин изилдешет.
Ал эми социалдык психология-ар бир адамды курчап туруучу социалдык чойро инсанга жана жүрүм-турумга кандайча таасир этерин изилдөөчу илим-социология менен тыгыз байланышта жана экоонун тен изилдөөлорун жана ыкмаларын колдонот.
Оздору изилдей турган предметтер сыяктуу эле, социологдор, моралдык касиетке ээ болгон татаал тируу организм экендиги тууралуу факт, изилденуучүлөрго жана ал методдор үчүн пайдалануучуларга белгилуу бир кескин чек коёт.
Социрлогодор ошондой эле саясый багыттагы суроолорго-эмне үчүн адамдар саясый кыймылдарга бириге тургандыгын же кайсы бир саясый көз караштарды колдой тургандыгынынын себептерин, саясый жана башка коомдук институттардын ортосундагы өз ара байланыштарды билууго кобуроок кызыгышат.
Кийинки жлдары политология менен социология пайдалануучу ыкмалары, изилдөөчу предметтери жана түшүнүктору боюнча жакындашып кетишти, мына ушуга байланыштуу аларды ортосунда болуп чек жургузуу мүмкүн болбой калды.
Мисалга алсак, социологдор тарыхка кылымда батыш олколорундо жана бугунку куну Африка менен Азиянын онугуп келе жаткан олколорундо индустриалдаштыруунун социалдык натыйжаларын салыштыруу үчүн кайрылышкан.
Бул топтордогу айрым адамдар алдына чон максат, умут коюп жашагандар; алар белгилуу бир статуска ээ; алар озун озу алып журушу кыйла ачык корунот; алар оздорун жеке мүмкүнчулукторунун чегинен тышкары жогорку денгээлдеги инсан же социалдык топтор оздорнун айрым мучолорун көп контролдошот жана жеке журуш-турушуна өтө катуу тышкы тыюууларды салышат.
Социологиянын негиздоочүлөрдун бири Эмиль Дюркгейм алгачкылардан болуп системалык изилдөөлорду жургузгон жана коом жогорку онуккон денгээлге жетишкен учурда өзүн өзү өлтүрүү учурлары кескин кобойуп кеткендиги тууралуу маалыматтарды топтогон.
Мына ушундан кийинки илимий изилдөөлөрдүн маанилуу тармагы болуп калган өзүн өзү өлтүрүү проблемаларын изилдөө Дюркгеймдин эмгегиндеги маалыматтардай эле танкалаарлык натыйжаларды беруудо таблицаны кара.
Бул суроолорго толук социолгиялык жооп алуу үчүн көп убакыт талап кылынат, ал эми социологияга тийиштуу изилдөөлөрдүн мунозун кыскача талкуулоо социологиялык ой жугуртуунун табиятын жакшы түшүнүүгө мүмкүндук берет.
Мындай позицияны немец социологу Макс Вебер пропогандалаган, ал адамдын жүрүм-турумун түшүнүүнун эн жакшы жолу-изилденуучу объекттин аң сезиминде болуп жаткандарды түздөн-түз симпатиялык түшүнүү деп болжолдогон.
Социология предмети дүйнөну жана коомду бирдикте-айрым адамдар, адамдардын тобу жана мекемелер жараткан баалуулуктарды жана көз караштарды, ошондой эле аларды озгортуучу кучторду кеңири кароого мүмкүндук берет.
Кээ бир өсүмдүктөрдүн, мисалы, чатырдуулардын, дан өсүмдүктөрүнүн жалбырактарынын негиз жак бөлүгү жазы келип, сабакты аздыр-көптүр курчап тургандыктан, жалбырак кучагы делет.
Көп өсүмдүктөрдүн жалбырактары 6 айга жакын турат, вегетация мезгили бүтөрү менен кургайт, ал эми дайыма жашыл өсүмдүктөрдүкү бир нече жыл өсүп, бир кылка эмес, түрдүү мезгилде түшүп, жаңыланып туратемир жол сабакка жарык көбүрөөк түшкүдөй болуп жайгашат .
Мамыр Мерген уулу Капка ёрёёнщнё качып кетти, бирок Кокон ханынын Токмок уездинин башчысынын буйругу менен 1874-жылы 15-июлда кармалып, чордонунан алыетатуу жана орус ээликтериндеги кыргыздарды кокон тополоъуна тартууга мщмкщнчщлщгщн жоготуу максаты менен Лепеи уездине кмкка кылды.
Искак эми Полот хан деген ат менен кётёрщлщштё чыгышы жетекчиликти колго Алды да, кабары Аксы чёлкёмщнё гана эмес, Фергананын башка тоо этектерине, шаарларга, ал турсун Ташкенттеги орус бийликтерине да дайын болду.
Орус букарасы болгон Абдымомундун Кокон ханы Кудаяргакаршы кщрёшкё аттангандыгын булактар мындай деп тщшщндщрщшёт "Инсщргён-мер кыймыл ийгиликтщщ аяктап калса, орустар менен жакшы ымалага кирщщ щчщн сщйлёшщщлёрдщ жщргщзщщ максаты менен Момунду ёздёрщнё чакырьш алышты".
Курамалык жана чаткалдык "эки момундун ким экендиги жёнщндё изилдёёлёрдё бирдей пикир жок. Биз Абдымомун жана Момун Шамурзак уулу бир эле адам болгон деген ойду айтмакчыбыз. Изилдёёлёрдщн басымдуу кёпчщлщгщ аларды эки башка инсан деп тщшщндщрщшёт. Мисалы, А Хасанов: "Момун жёнщндё айтууда, мындай ысымды алып жщргёндёр экёё: чаткалдык Момун жана курамалык Момун", - деген тщшщндщрмё берет. К Усенбаев 1860-жылдары эле туура пикир айткан деп эсептейбиз. Ал "1874-жылы июлда чаткалдык кыргыздар кётёрщлдщ.
Мусулманкул Момунду, башкача айтканда бир кёздё Полот хан щйщндё кызмат кылган курамалык Абдымомун аталыкты Кудаяр ханга каршы кётёрщлщщгё макул кылдырды", деп эки Момунду бир инсан катары жазат.
Абдымомун аталыктын мурун Чаткалда кёчщп жщргёндщгщн, кийин Алымкул аталык Ташкенттин алдында 1865-жылы шейит болгондон кийин орус букаралыгына ётщп, 60-жылдардын ортосунан баштап .
Кёпчщлщк изилдёёлёрдщн пикири боюнча ал жылдары экее теъ кётёрщлщштщн активдщщ жетекчилери деп берилгени менен, окуялардын жщрщшщндё бир эле учурда жолукпагандыгы алардын эки башка инсан экендигинен Кщмёндщщлщктщ туудурат.
Чарта менен жаъы, коргондун бектери кол жыйнап, Сафид-Булан мазарынын жанында кётёрщлщшчщлёрдщ токтотууга аракет кылды, бирок 400 кишиден турган сарбаздар кётёрщлщшчщлёргё туруштук бере алышпады.
1874-жылдын 1-августуна чейин Сафид-Булан, Чартак, Жаъы Коргон чёптёрщ алынды, коменданты Тёрё-Коргонго качып кеткен Касан шаарын жана чебин Полот хандын колу согушсуз ээледи.
Аксы кётёрщлщшщнён катуу чочулаган Кудаяр хан, аларга каршы жакты куралданган Абдрахман аптабачы, Иса Олуя, Науман паъсат баштаган 7000 сыпайдан жана 1000 сарбаздан турган жазалоочу отряд жиберди.
Эки жщтан теъ олуттуу жоготуулар катталды айрыкча, кётёрщлщшчщлёр тарабынан мерт болгондор арбын болуп, алардын ичинде кётёрщлщшчщлёрщн жетекчилеринин бири Мусулманкул кез жумъу.
Каны кайнаган Искак 1874-жылдын 1875-жылга караган кыш, мезгилинде Чаткал тоо этектерин, Чанач, Ала-Бука, Падша-Ата ёрёёндёрщн кыдырып элди кётёрщлщшкё щндёп жщрдщ.
Чаткал ёрёёнщ орус ээликтерине кирип, ал эми Момун орус букарасы деп эсептелингендиктен Кокон ханы Кудаяр аны кармап берщщнщ Сыр-Дарыя облусунун аскер губернатору генерал Эйлерден суранды.
Чаткалда бир нече сщйлёшщщлёрдён кийин гана элчилердин уру убадасына ишенген Момун 1874-жылдын 24-август кщнщ Идрис Пайгамбар деген жерде орус ёкщлдёрщ менен сщйлёшщщгё келгенде кармалды да, Олуя-Ата шаарында тщрмёгё отургузу.
Бул тынчтык кётёрщлщшчщлёрдщ ырайымсыз жазалап, канын суудай агызган кокон аскерлерине, аларга буйрук берген кокон бийликтерине жана Кудаяр ндын ёзщнё кыжыры кайнаган элдин убактылуу гана тыныгуусу болчу.
1873-74-жылдардагы толкундоолор жана кётёрщлщштёр бир жарым жылча созулуп, иш жщзщндё Фергана ёрёёнщндёгщ Аксы, Кёк-Арт-Ёзген, Алай-Сох-Баткен жана Лейлек-Исфара Кожент чёлкёмдёрщнён улам бири коюп бири чыгып жаткан кырмылдарга катышпай калган кыргыз, кыпчак уруулары болгон жок.
1873-жылы ноябрде жалпы Тщштщк кыргыздарынын атынан келген кыргыз элчилери Кожент уездинин башчысы барон Нольдёгё кётёрщлщштщн чыгыш себебин жана кыргыздардын орус букаралыгына ётщщсщн каалагандыгын билдирген кат беришкен.
Кётёрщлщшкё, негизинен, кыргыздар жана кыпчактар катышканы менен, отурукташкан кыштактардагы, шаарлардагы сарт, ёзбек жана тажик калкы ёзщлёрщнщн тилектештигин билдирип, кээде кошулуп кетип да турушту.
1874-жылы Коконго атайын Ташкенттен жиберилген тыъчы, колледждик кеъешчи Г. Вейнбергдин жазганына караганда: "отурукташкан калк кёчмёндёр сыяктуу эле учурдагы абалдан жабыр тартып келген.
Алардын арасында тилектештик болбогонсуганы менен, чынында бул жагдай эки жамааттын, карама-каршылыгын кёрсёткён эмес тирешщщ алардын башчыларына гана тиешелщщ ал эми караламан калктын дыйканы да, жмшчусу да мал менен жашаган кёчмёнгё толугу менен ниеттеш болгон.
Кыргыз коомчулугунун ал мезгилдеги социалдык абалынын тереъ эместиги, "адилетсиз ханды адилетщщ хан менен алмаштыруу" идеясы калктын калыъ катмарында жашап, кётёрщлщш жалпы эл массасынын Кудаяр хандын жанаанын жан-жёкёрлёрщнщн адилетсиз саясатына каршы куралдуукаршьшыгы катары келип чыккан.
Кётёрщлщштщн ар бир очогу ёз алдынча аракеттенгендиктен, мурунку изилдёёлёр кёрсёткёндёй, булардын ортосунда кандайдыр бир байланыш болгон эмес деген жыйынтык чыгаруу туура болбос.