polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Жаңы маалыматтарга караганда, Жусуп Мамай 1916-жылы жарык дүйнөгө келгендиги такталууда (Булак: Адыл Жуматурду менен Токтобүбү Ысак кызынын 2014-жылы Бишкекте жарык көргөн китеби).
Эки жылдан кийин 18 жаш курагында, кайсы бир отурушта Жумакун Мамбетакун манасчынын айтып жаткан «Алмамбеттин арманын» угуп, анын токтогон жеринен Жусуп чыдай албай улап айтып кирет да, «Алмамбеттин Көкчөгө баргандыгы» аттуу окуяны кошуп айтып бүтүрөт.
Мындан сырткары Жусуп Мамайдын варианты боюнча: «Курманбек», «Эр Төштүк», «Багыш», «Толтой», «Тутан», «Жаңыл Мырза», «Мамаке Шопок», «Көбөк» сыяктуу дастандар да кагазга түшүрүлүп, жарыкка чыгат.
Жусуп Мамайдын манасчы катары калыптанышына учурунда бир тууган агасы Балбай: Жусупакун, Ыбырайым , Чоюке, Акылбек, Тыныбек, Сагымбай, Шапак, Дыйканбай аттуу манасчылардын оозунан жазып алган варианттарынын кол жазмаларын да пайдалангандыгы талашсыз.
1961-жылы Шинжаң Уйгур автономиялык районунун борборунда адабият көркөм өнөрчүлөр бирикмеси уюштурулуп, Жусуп Мамайдын айткан «Манас» вариантын жаздыруу үчүн атайын топ түзүлүп, жарым жыл аралыгында 110 000 сап ыр кагазга түшүрүлөт.
Анын агасы Балбай Мамай уулу ошол мезгилде Кытайдагы кыргыздардын арасында «Манас» эпосун жыйноо, дастандын ар кандай варианттарын топтоо иштери менен алектенген саналуу гана манас таануучулардын бири болгон.
2014-жылдын бугу айынын 24үндө, ишемби күнү Талас мамлекеттик университетинин Башкы жыйын залында “Жусуп Мамай - заманыбыздын залкар манасчысы” аттуу эл аралык илимий жыйын өткөрүлдү.
«Тээтиги эң алдында турган эки киши – Манас менен Бакай. Алардын аркасындагылар - Алмамбет менен Чубак. Ал эми тиги эң артында турган атчан – Сыргак болот. Мен Ырчы уул болом. Ажыбай аркада калды».
Бул каардуу жылдары Ак-Булуңда жатып тим болбостон, 1937-жылы атылып кеткен агасы Балбай учурунда айтып берген “Манастын урпактары тууралуу баянды” Жусуп Мамай өз алдынча кагазга түшүрө баштайт.
Кыргызстанга манасчы биринчи ирет 1992-жылы манасчы Сагымбай Орозбаковдун 125 жылдык мааракесине, экинчи жолу 1995-жылы «Манас» эпосунун 1000 жылдык мааракесине ардактуу конок катары чакыртылат.
2013-жылдын 20-декабрында Бишкек шаарындагы Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинде Жусуп Мамайдын 95 жылдыгына арналган жумурияттык илимий-тажрыйбалык жыйын өткөрүлдү.
1944-жылдан “Советтик Кыргызстан» гезитинин редакциясында адабий кызматкер, Кыргыз телерадио комитетинде улук редактор, «Кыргызстан» басмасында редактор, улук редактор Кыргызстан Жазуучулар союзунда адабий консультант, «Ала-Тоо» журналынын жооптуу катчысы болгон.
көптөгөн жаныбарлар жашайт, өзгөчө жаз келгенде куштардын таӊ эрте кубулжута сайрашы, шар аккан суунун үнү адам баласынын көӊүлүн көтөрүп ден соолуктун таза болушуна себепчи болушат.
Жаан-чачыны азыраак жааган аймактарда жалбырагы күбүлмө муссондук токой, дөңсөөлөрүндө бадалдуу саванна, Бенгал булуңунун жээктеринде сундра дарактуу мангр токойлору өсөт; бамбуктун Юго жакын түрү кезигет.
Бангладеш БУУнун , Түштүк Азия өлкөлөрүнүн региондук кызматташуу ассоциациясынын , Ислам конференциясы , Бүткүл дүйнөлүк соода уюмдарынын, Эл аралык валюта фондунун мүчөсү.
"Зараханы" деп аталган ибадаткана Апшерон жарым аралынан көп алыс эмес, ошондуктан, жер алдында мунай менен табигый газ көп болгондуктан, жер жаракасынан чыккан газ ибадатканага түтүк аркылуу алып келинип, түбөлүк отко айланган.
Отко табынган отпараздар, албетте, өчпөй күйгөн ал отко сыйынууга көп келчү, бирок -кылымдын экинчи жарымында ишкерлер мунай менен газ корлорун иштетүүгө киришкенде, ибадатканага келген газ акырындап отуруп 1883-жылы өчүп калган.
Жетинчи кылымда пайда болгон Ислам тогузунчу кылымда азыркы Ирандын аймагына жеткенде, бул жерлерде жашаган отпараздар кошуна өлкөлөргө качууга аргасыз болгон, бирок ал жерлерде дагы куугунтукталгандыктан, бара-бара жоголгон жана алардын бир тобу Индияга качып барып жашынып, "парсылар" деп аталып калган.
Кудай бизди таштап кетти, - деген отпараздар башка өлкөлөргө көчүп кете баштаган жана бир нече жылдан кийин жергиликтүү инженерлер түтүктөрдү оңдоп, түбөлүк отту кайра күйгүзгөндө, ага табына турган адам калбай да калган.
2011-2018-жылдары Максим Кирович Аммосов атындагы Тундук-Чыгыш федералдык университетте жогорку окуу жайга чейинки билим алуу жана профориентация факультетинде башкы адис, 2019-жылдан азыркы мезгилге чейин аталган факультетте декандын орун басары болуп иштейт.
Сапалова, Дария Үсөн кызы – кыргыз тарыхчысы жана этнографы, тарых илимдеринин кандидаты, учурда Орусиядагы Тундук-Чыгыш федералдык университетте жогорку окуу жайга чейинки билим алуу жана профориентация факультетинин деканынын орун басары.
2003-2011-жылдары Орусиянын Саха жумуриятынын ордосу Якутск шаарындагы Саха мамлекеттик педагогикалык академиясында ага окутуучу, кабыл алуу комиссиясынын жооптуу катчысы, окуу-методикалык башкармалыгынын башчысы болуп иштеген.
Ак-Турпак айыл аймагы: Жаңы-Жер , Ак-Турпак, Жаңы-Жер, Калача, Кара-Тумшук, Кызыл-Коргон, Өтүкчү, Сары-Камыш, Токой, Чогорок, Чоң-Кара, Жаш-Тилек, Өрүкзар, Миң-Чынар, Келечек;
Майдан айыл аймагы: Кара-Жыгач , Аустан, Кара-Кыштак, Кароол, Кереге-Таш, Майдан, Пум, Кара-Дөбө, Исфайрам, Сары-Алтын, Бак, Акимбек, Жаңы-Абад;
Исхак-Полотхан айыл аймагы: Жеңиш , Баймаала, Гүлдүрөмө, Жаңы-Айыл, Жошук, Ирилеш, Көк-Тал, Курулуш, Ак-Өргө, Таш-Дөбө, Ынтымак, Чекелик, Шады;
Андан тышкары райондо 12 өнөр-жай ишканасы бар; ирилери: Кадамжай ун тартуу ишканасы, «Кан өнөр-жай комбинаты» жана Кадамжай нан бышыруучу АКтары, Бүргөндү мөмө-жемиш шарап комбинаты.
Маданияттын, илимдин жана техниканын ар тараптуу тарыхы аталган илимдердин (математиканын тарыхы, физиканын тарыхы, философиянын тарыхы ж. б.) жана искусство түрлөрүнүн таарыхый бөлүмдөрү тарабынан изилденет.
Тарых арабча “та’рих” – “сыпаттап айтуу”) – адамзаттын ишмердигин, акыбалын, көз карашын, коомдук алакаларын жана уюмдарын, руханий, чарбалык, социалдык-саясий өнүгүүсүн тээ өтмүштөн бери иликтеген гуманитардык билим тармагы.
Тарыхты терең иликтөө аркылуу адамзаттын өнүгүү баскычтары, багыттары, цивилизациялык жетишкендиктери, жалпы адамзаттын өнүгүүсү үчүн тигил же бул этностун же инсандын салымдары, адамзат тарыхындагы бурулуш учурга жетелеген окуялар, кайгылуу, алааматтуу жана жеңиштүү, ийгиликтүү учурлар, өткөндүн оң жана терс сабактары таразаланат.
Кусейин Эсенкожоев институттун акыркы курсунда окуп жатканда Алма-Атадагы офицерлерди даярдоочу согуш мектебине жиберилип мектепти кыска мөөнөттө бүтүрүп чыгып, офицердик наам менен фронтко аттанып, Москва алдындагы катуу салгылашта жыйырмадан жаңы ашкан кезинде курман болот.
КМУУнун физикалык география кафедрасынын доценти, 1993-жылдан «Теңир » аттуу уйгур маданият аракеттенүү фондусунун уюштуруучусу жана башчысы катары коомдук иштерде, 1994-жылдан азыркы күнгө чейин КМУУ-нун эл аралык уюштуруу программасынын интеграция институтунун Уйгур филология факультетинин деканы.
1952-жылы мектепти ийгиликтүү аяктап, Москвадагы Чыгыш таануу институтунун кытай бөлүмүнө өткөн, кийин бул институт күтүүсүздөн жабылып кал-гандыктан, 1953-жылы өз эрки менен Москвадагы С.Орджоникидзе атындагы геологдук-изилдөө институтуна, эки жылдан кийин Фрунзедеги политехникалык институттун тоо-геология факультетине которулуп аны 1959-жылы бүтүргөн.
К.Жапаровдун «Намыскөйлөр» аттуу комедиясы 1971-жылы М.Рыскулов атындагы Нарын музыкалуу драма театрында, 1993-жылы К.Жантөшев атындагы Ысык-Көл драма театрында, Казакстанда коюлган.
Анын пейзаж сүрөттөрү жана этюддары, өзүнүн түстүү өзгөчөлүктөрү менен, жана сүрөтчүнүн ой-толгоосу менен сезимдерин бириктирип, кыргыз табигатынын зор эпикалык мүнөзүн бизге жеткирген.
Ушул мезгилде аскердик бийликке каршы демонстрасиага чыгышкан жергиликтүү Чоннам Үниверситетинин студенттери өкмөттүк аскерлер тарабынан атылып, өлтүрүлүп, зордукталып, токмоктолгондон кийин Гуаңжу жарандары курал-жарак алышкан .
Гауңжу Көтөрүлүшүн колдоо же четке кагуу илгертен бери эле консербатибдик жана ашкере оңчул топтор менен ишенимдердин, ошондой эле калктын негизги жана прогресибдүү тармактарынын ортосунда лакмус сынагы катары болуп келген.
Ушундай аргументтердин бири Чун Ду-хуан расмий түрдө кызматка киришкенге чейин болгонун жана ушундан улам аны баштаган студенттерге каршы болгон жөнөкөй студенттердин нааразычылыгы болушу мүмкүн эмес деп эсептешет; бирок Чун Ду-хуан 1979 Бештин айынын 12 бийликке келгенден кийин, Түштүк Корейанын мурунку өкмөтүнүн ийгиликтүү аскердик төңкөрүшүн жетектегенден кийин, иш жүзүндө Түштүк Корейанын жолбашчысы болуп калган.
Астрономия ― ааламда болуп жаткан физикалык процесстер менен кубулуштарды талдоонун негизинде асман объекттеринин, тутумдарынын жана алардын ортосундагы мейкиндиктерди, жалпы эле аалам жөнүндөгү илим.
Гапаровдун романтикалуулук менен реалдуулукту өтө ийкем жуурулуштуруп, чебер пайдалануусунун натыйжасында аңгемедеги максаттуу жашоо кызыкчылыгынан кечкен карыянын кунарсыз жашоосунан да керемет кооздукту көрө алабыз.
Мындан кийин анын “Сүйүүнүн кайыгы” , “Күнөстүү арал” , “Кызыл беде” , “Нойгуттун кызын издеп” , киноповесттери жана “Кыштакча” , “Дарыялардын шоокуму” аттуу повесттери жазылды.
Театрдын репертуарын жаңылоо, толуктоо ниетинде жазуучу “Сүйүүнүн кайыгы” , “Күнөстүү арал”, “Дарыялардын шоокуму” повесть, киноповесттерин сахнага ылайыктап иштеп чыккан.
80- жылдары Гапаров драматург катары “Биздин үйдүн Карлсону”, “Разияны эскерүү”, “Жамгырлуу түндүн жомогу”, “Чагылгандын ташы”, “Темир корук”, “Туздуу чөл” аттуу пьесаларын жараткан.
“Туздуу чөлдүн” Дамин, Рабия сыяктуу каармандары өздөрүнүн соопчулук мүнөздөгү иштери менен жан дүйнөсү жабыркап катаал тарткан, ишенимин жоготкон адамдарга жакшылык жасап, жардам көрсөтүп, кароолонуп калган адамгерчиликтин билигин тазалап, жарык кылгылары келет.
Жыйынтыктап айтканда, Гапаров көркөм сөз зергери катары чыгармаларын идеялык-эстетикалык жактан ийине жеткирип иштөө үчүн көп эмгек эткен, кыргыз адабиятында бараандуу орду бар жазуучуларыбыздын бири.
Гапаровдун алгачкы аңгемелери “Сырдуу окуя” , “Бөтөн таканын изи” жазуучулук кесипке багыт алгандыгын белгилөөчү фактылык маалымат катары, ал эми анын алгачкы “Мейман” аттуу жыйнагы жазуучунун кыргыз балдар адабиятына кошкон кичине салымы, “чоң турмушка” аралашаар алдындагы старт аянтчасы катары карасак болот.
Алар “Кара-Көлдүн каздарындагы” уккан “кишинин жүрөгүн туйлатып, аны кыялданууга, өткөн өмүрүнүн жакшы учурларын эстөөгө чакырчу” чоор күүсүн ойноочу Карамшо абышка; “Дарыянын шоокумундагы” Ормон, Дервиш жана башкалар Адамдарга жакшылык кылууну жашоосунун маңызы деп түшүнгөн дагы толуп жаткан каармандар.
Эмгек жолун колхозчу болуп иштөөдөн баштап, 1957-жылы геологиялык чалгындоо партиясында жумушчу, 1962-жылы мугалим, 1963-жылы Кыргыз ССРинин Мамлекеттик телерадиокомитетинин редактору, 1968-жылы «Кыргызтелефильмдин» редактору, 1970-жылы Кинематографисттер союзунун кеңешчиси, 1974-жылдан Ош шаарындагы Кыргыз драмтеатрында адабий бөлүмдүн башчысы, 1984-жылдан Кыргызстан Жазуучулар союзунун Ысык-Көл облусу боюнча кеңешчиси, 1987-жылдан «Кыргызфильмдеги» сценардык мастерскойдун мүчөсү болгон.
«Тагдыр чечүүчү түн» , «Дарыялардын шоокуму» , «Биздин үйдүн Карлсону» пьесалары, «Күнөстүү арал», «Бул жаман эмес», Р.Ибрагимбеков менен бирге «Көчө», «Квартирант», «Бабалар өрөөнү» толук метраждуу көркөм фильмдердин сценарийлеринин автору.
Кыргызстан Жазуучулар союзунда «Манас» секциясын башкарган, Сагынбай Орозбаковдун вариан-тындагы «Манас» эпосун орусчага которууга катышып, манасчынын 125 жылдыгына карата «Улуу манасчы Сагынбай» деген жыйнакты түзгөн.
М.Төлөмүшев Л.Толстойдун, В.Астафьевдин, А.Упиттин, К.Симоновдун, В.Быковдун, В.Тендряковдун, И.Шамякиндин, К.Чапектин, А.Зегерстин, В.Распутиндин, түрк жазуучусу Жашар Кемалдын, болгар жазуучуулары Э.
Брылдын, Н.Гильевичтин, дунган А.Арбудунун, чуваш М.Юхманын прозаларын австриялык .Рилькенин, молдован акыны Г.Виерунун, хакас акындары Н.Доможаковдун, М.Кильчичаковдун, А.Майтакованын ырларын, «Махабхаратадан» үзүндүлөрдү которгон.
Шаршеевдин «Ысык-Көл жөнүндө уламыш» пьеса-легендасы Ош драма театрында, Азис Несиндин «Жанга баткан жалгыз-дык» пьесасы Бишкектеги Жаштар театрында коюлган жана он чакты көркөм фильмди кыргызчалаткан.
Кийинки жылдары Р.Жованьолинин «Спартак» тарыхый романын, Ч.Айтматовдун «Кассандра тамгасы» романын, К.Бектурганованын «Кыр-гызстандын асыл кыздары» очерктер жыйнагын которгон.
Акыркы жылдары адабият жана искусство адамдарынын азил-тамашаларынын өзү күбө болуп уккандарын, эл ичине тарап, айтылып жүргөндөрүн, басма сөз беттерине жарыялана калып жүргөндөрүн жыйнап, «Деген экен» деген жыйнак чыгарды.
М.Төлөмүшев «20 лет победы над фашистской Германией» медалы , Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун Грамотасы , Басма, полиграфия жана китеп соода иштери боюнча Кыргыз ССР Мамлекеттик Комитетинин Ардак грамотасы , Басма, полиграфия жана китеп соода иштери боюнча СССР Мамлекеттик Комитетинин жана ВЦСПСтин Ардак грамотасы менен сыйланган.
И.Гилязетдинов котормо жаатында үзүрлүү эмгектенип, И.Буниндин «Кыштак», Абайдын «Накыл сөздөрү» С.Маршактын «Мунар-мунарча», Софокльдын «Антигона», Н.Басовдун «Жолборс баяны», Р.Мустафиндин «Абышка менен ажал», Г.Губайдын «Маякчынын кызы» сыяктуу повесть, аңгеме, драмаларын, Л.Толстой, А.Чехов, М.Жалил, М.Танк, П.Бровка, Р.Гамзатов, К.Кулиев, М.Карим, Ж.Икрами, Р.Кутуй, Н,Хубиев, И.Рустамбеков, Я.
Жеринин бети жээк, мында Кызыл-, Кара-Сай, Боз-Чап, Чункурчак, Тастар-Ата, Тегерек, Дувана тоолору жана Коңур-өлөң-Ала-Баш, Жер-Уй, Бар-Булак, Кажы-Саз өрөөндөрү жатат.
Өнөр жай ишканаларынан Борбордук шахтасы, Кажы-Сай нан заводу, Кажы-Сай электр-техникасы, Ак-Сай тоң май чыгаруучу, Ак-Сай бетон, Тоң балык өстүрүү заводдору, райондук автотранспорт ишканалары иштеп келген.
Райондо 30дан ашык жалпы билим берүүчү мектептер, мектептен тышкары мекемелер, кесиптик техникалык окуу жайлары ошондой эле борбордук китепкана анын бөлүмдөрү, райондук жана айылдык маданият үйлөрүндө канча деген кызматкерлер үзүрлүү эмгектенишип келе жатышат.
2012-жылдын 11-апрелинде Кыргызстандын премьер-министри Өмүрбек Бабановдун буйругу менен Улуттук илимдер академиясынын президенти Шарипа Жоробекованын мөөнөтүнөн мурда кызматынан кетүү боюнча жазылган арызына ылайык Абдыганы Эркебаев Улуттук илимдер академиясынын президентинин милдетин аткаруучу болуп мыйзамда аныкталган тартипте шайланганга чейин дайындалды.
КМШдагы, чет элдик партиялык, өкмөттүк, профсоюздук жогорку мекемелер менен уюмдардын наамдарынын аттары баш тамга менен жазылат: Кыргыз Республикасы, Россия Федерациясы, Кыргыз Республикасынын Президенти, Кытай Эл Республикасы, Жогорку Кеңеш, Кыргыз Республикасынын Жогорку Соту, Кореянын Элдик-Демократиялык партиясы, Кыргызстандын Демократиялык Кыймылы, Эркин Кыргызстан партиясы, Казак Республикасы, Өзбек Республикасы ж.б.
Министерстволордун, партиялык жана коомдук уюмдардын, ар түрдүү мекемелердин, окуу жайларынын биринчи сөзү жана анын составындагы кошо айтылган энчилүү аттар баш тамга менен жазылат: Кыргыз улуттук илимдер академиясы, И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогиялык университети, Кыргыз мамлекеттик улуттук университети ж.б.
М и с а л ы: Ак-Булуң, Ак-Буура, Ат-Башы, Жети-Өгүз, Ийри-Суу, Кичи-Кызыл-Суу, Корумду-Төр, Чоң-Ак-Суу, Ысык-Көл, Жалал-Абад.
аттары тырмакчага алынып, баш тамга менен, эгер эки сөзү тең энчилүү ат болсо, эки сөзү тең баш тамга менен жазылат: «Каныбек» романы, «Кыргыз туусу»газетасы, «Ала-Тоо» журналы, «Россия» кинотеатры ж.б.
Белгилүү даталардын, революциялык майрамдардын аттарынын биринчи сөзү баш тамга менен жазылат: Аялдардын эл аралык майрамы, Жеңиш күнү, Жаңы жыл, Космонавтика күнү, Мугалимдер күнү, Билим майрамы.
Кыргызстандын территориясынан тышкары төмөнкү географиялык аттардын кыргызча айтылышы боюнча жазылышына жол берилет: Сыр-Дарыя, Аму-Дарыя, Кокон, Маргалаң, Алматы, Самаркан, Ташкен .
Ал эми “Адамдын жаак бетиндеги кыймылдаткыч булчуңдардын кемчилдиктери менен жабырланган этти калыбына келтирүүдө аутоаллогендик трансплантанттарды колдонуу” деген тема менен 2004-жылы жактаган докторлук диссертациясынын негизинде көптөгөн адамдардын жүзү калыбына келтирилген,
Адамдын жүзүндөгү мүчүлүштүктөрдү калыбына келтирген ондогон операцияларынын негизинде 80ден ашуун илимий эмгек жазып, жаак беттин сөөгүн калыбына келтирүү боюнча илимий монография жаратып, алардын автору катары илимий ачылыштын патентин алган.
Ал жалпы кесиптештеринин ишмердүүлүгүн багыттап, алардын илимий жана практикалык иш-аракеттерин, мол тажрыйбасын аймактык жана эл аралык деңгээлде таанытуу максатында коомдук уюмду түзүүнүн демилгечилеринен болду.
Анын иш менен илимди айкалыштырган изилдөөлөрүнүн негизинде тубаса эрди жырык жана таңдайы жок төрөлгөн жүздөгөн наристелердин багы ачылып, сүйлөө мүмкүнчүлүгүнө ээ болушту.
Каратаев О. К. Орхон-Енисей жазма эстеликтериндеги мамлекеттик-башкаруу тууралу маалыматтардын чагылдырылышы жана титулдар Эл аралык “Түрк элдеринин мамлекеттик-башкаруу салты” Конгресси.
Кыргыздардын этникалык тарыхын, этногенезин, көөнө маданиятын, кыргыз жана түрк эн тамгалары, байыркы жана орто кылымдардагы Кыргыз каганатынын мамлекеттик-башкаруу жана административдик системасын иликтөө боюнча адис.
Кыргыздардын этностук тарыхы, этногенези, кыргыздардан бөлүнүп чыккан бүгүнкү этностук азчылыктар (Фуюй кыргыздары, Тарбагатай кыргыздары, лобнорлуктар, сарыг угурлар же юйгулар, долондор, хотондор, лакайлар, катагандар ж.б.) боюнча изилдөөлөрдүн, бир катар этнографиялык сөздүктөрдүн, глоссарийлик эмгектердин автору.
Кошуна өлкөлөрдө (Кытай Эл Республикасы, Ооганстан, Мургаб, Жергетал, Фергана өрөөнүнүн Өзбекстанга караган бөлүктөрүндө жана Жиззактын Бакмал, Замин райондорунда, Ташкенттин Бөкө, Пушкин аймактарында, Сыр-Дарыя облусунда) чөлкөмдөрүндө эзелтеден жашап келе жаткан кыргыздар жана алардын этникалык тарыхы, этногенези, маданияты боюнча ири эмгектерди жаратып келет.
Жубайы - Кайрыкан Жаныбекова, тарых илимдеринин кандидаты, СССРдин 50-жылдыгы атындагы Кыргыз Мамлекеттик университетин, И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университетинде билим алган.
Кайрыкан Расуловна Жаныбекова Энесай кыргыздары, Кыргыз каганатынын тарыхы, кыргыз коомундагы саясий-социалдык, экономикалык жана маданий алакаларын, коомдук институттардын өнүгүү жараянын, Энесай кыргыздарынын кошуна элдер жана мамлекеттер менен байланыштарын, дипломатиялык алакаларын изилдеп келет.
Бишкек шаарында “Энесай кыргыздарынын тарыхынын профессор В.Я.Бутанаевдин эмгектеринде чагылдырылышы” аттуу темада илимдин кандидаттык диссертациясын кыргыз тилинде ийгиликтүү коргогон.
Кыргыз элинин чыгаану уулу Тайлак Рыскул уулунун 220 жылдык жана залкар акын, дастанчы Абдыкалык Чоробаевдин 120 жылдык мааракелерине арналган республикалык илимий-тажрыйбалык жыйындын материалдары.
Каратаев О. К. Орто кылымдардагы кыргыздардын жана огуз-түркмөндөрдүн тарыхый-этностук алакалары //Жусуп Баласагындын “Куттуу билими” – - кылымдардагы Борбордук Азиядагы мусулмандык кайра жаралуунун күзгүсү.
Каратаев О. К. О некоторых кыргызских этнонимах древнего происхождения // Көрүнүктүү кыргызтаануучу Юлий Сергеевич Худяковдун 70-жылдыгына арналган жыйнак /Жооптуу редактор Т.Чоротегин.
Каратаев О. К. Кыргыздардын Түштүк Сибирь чөлкөмү жана этностору менен этногенетикалык, этномаданий, тарыхый байланыштары//Международный Форум “Алтайская цивилизация и родственные народы алтайской языковой семьи (Сборник выступлений и статьей. Бишкек-Чолпон-Ата. 20-22 июля 2017 г.).
Ошол эле аталган факультеттин "Чөлкөм таануу" бөлүмүн, андан соң кафедрасын бир катар жылдар жетектеген, Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук университетинин биринчи проректору болуп жетекчилик кызматта иштеген.
Ал Бишкектеги СССРдин 50 жылдыгы атындагы Кыргыз Мамлекеттик университетинин (азыркы Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университетинин) тарых факультетине 1985-жылы кирип, аны артыкчылык диплому менен 1990-жылы аяктаган.
Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук университетинин Азия жана Африка өлкөлөрүнүн тарыхы кафедрасынын окутуучусу, ага окутуучусу, доценти, бөлүм башчысы, профессору, кафедра башчысы, Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук университетинин биринчи проректору болуп иштеген.
Москва шаарындагы СССР Илимдер академиясынын М.Горький атындагы дүйнөлүк адабият институтунун аспирантурасында окуп, «Аалы Токомбаевдин поэзиясы» деген темада диссертация жактап, филология илимдеринин кандидаты болот.
Үмөталиев 1958-жылы Москвада өткөн кыргыз адабияты менен искусствосунун катышуучусу, «Литературный Кыргызстан» журналынын редколлегиясынын, 1969-жылдан «Ала-» журналынын редколлегиясынын мүчөсү болгон.
Агрономия айыл-чарба өсүмдүктөрүн өстүрүү жана талаачылык, жерди натыйжалуу пайдалануу, топурактын күрдүүлүгүн жана өсүмдүктүн түшүмдүүлүгүн арттыруу жөнүндөгү илимдер комплекси.
Табияттаануу илимдеринин, техникалык прогресстин жетишкендиктери, коомдун айыл-чарба азыктарына болгон талабы, дыйканчылык маданиятынын жогорулашы агрономиянын чечүүчү маселелерин кеңитип, агрономия тармактарынын (дыйканчылык, өсүмдүк өстүрүүчүлүк, селекция, агрохимия, агрофизика, үрөнчүлүк, фитопатология, энтомология, айыл чарба экономикасы жана аны уюштуруу ж. б.) пайда болушуна алып келди.
табият илимдерине таянуу менен түрдүү ыкмаларды (химиялык, физиологиялык, радиоактивдүү изотоптуу биофизика ж. б.) колдонуп, эксперименттик маалыматтарды алат, лабораториялык, вегетациялык жана талаа тажрыйбаларын жүргүзөт.
Дыйканчылык тажрыйбалары Аристотель, Вергилия, Колумелла жана башкалардын эмгектеринде да чагылдырылып, ошол учурдагы жер семирткич, топурак иштетүү, отоо чөпкө каршы күрөшүү жөнүндөгү түшүнүктөр жазылган.
Либихтин өсүмдүктүн азыктанышы жөнүндөгү жаңы теорияны ачышы (бирок ал өсүмдүктүн азот менен азыктанышына анча маани берген эмес) агрохимиянын өнүгүшүнө чоң көмөк болгон.
Анын андан ары өөрчүшү 19-кылымдагы энергиянын сакталуу закону, тирүү материянын клеткалык түзүлүш теориясы, Г. Менделдин тукум куугучтук теориясы , Ч. Дарвиндин органикалык дүйнөнүн эволюциясы жөнүндөгү окуусу ж. б.
Россияда илим катары агрономиянын калыптанышы 18-кылымдын ортосуна туура келет, топурак, анын пайда болушу жана өрчүшү жөнүндөгү илимди, ошондой эле топурактагы процесстерге өсүмдүк, микроорганизмдердин, адамдын чарбалык иш-аракетинин тийгизген таасирин, кара топурактуу талаанын күрдүүлүгүн жогорулатуу жолдорун ачууда В. В. Докучаев, П. А. Костычев жана башкалардын салымы чоң.
Өсүмдүк, топурак жана жер семирткичтин өз ара таасир этүү механизмин изилдөө жана анын негизинде айыл-чарба өсүмдүгүн өстүрүү жолдорун иштеп чыгууда Д. Н. Прянишниковдун, өсүмдүктүн тамыр аркылуу жана абадан азыктануу теориясын ачууда К. А. Тимирязев нитрификация процессин пайда кылуучу бактерияны жана атмосферадан азот сиңирип алуучу микроорганизмдерди изилдөөдө С. Н. Виноградский чоң салым кошкон.
Табияттаануу тармагындагы көптөгөн ачылыштар агрономияда биотехнологияны пайдаланып, анын жардамы менен өсүмдүктүн түшүмдүү, илдетке туруктуу жаңы сортун алууга мүмкүндүк түзүлдү.
Кыргызстанда агрономия боюнча илимий иштерди Кыргыз агрардык университети, Агрардык илим жана консультациялык кызмат борборуна караштуу Кыргызстан дыйканчылык илимий өндүрүш бирикмеси, Кыргызстан топурактаануу жана айыл чарбаны химиялаштыруу илим изилдөө институту, Кыргызстан тоют жана жайыт илим-изилдөө технология институту ж. б.
18 кылымдын аягынан дыйканчылыктын тутумдары өркүндөп, өсүмдүктөрдүн азыктануусунун теориясы, урук өстүрүү, өсүмдүктөрдү оорулардан жана зыянкечтерден коргоо ыкмалары иштеле баштаган.
Өлкө 36 областка бөлүнүп, башкаруу аппараты түзүлүп, императордун бийлиги бекемделген, жаңы мыйзамдар, чен бирдиктер, жазуу жана акча киргизилип, билим берүү системасы мамлекеттин карамагына өткөн.
Империя түрлүү багытта баскынчы согуштарын күчөтүп, 668-жылы Кореяга кол салып, 7-кылымдын ортосунда Чыгыш жана Батыш түрк кагандыктарын талкалаган, бирок алардын андан ары батышты көздөй жылышын арабдар токтоткон.
Шаарлар өсүп, өнөр жай, айыл чарба жана маданияты (Кытайда 1420-жылдары Живопись академиясы пайда болгон. Китеп басып чыгаруу иштери кеңейип, көп томдуу энциклопедия, атлас ж. б. түзүлгөн) өнүккөн.
1727-жылы Кяхта келишими Цинь империясы менен Россиянын ортосундагы Моңголия боюнча өтүүчү чек араны тактап, 17-кылымдын аягында Цинь династиясы түндүк Моңголияны , 1728-жылы Тибетти, 1755—57-жылы Жунгар хандыгын, 1757—59-жылдары Чыгыш Түркстанды басып алып, Шинжаң деген ат менен Цинь империясына кошкон.
Россиякытайлык Пекин трактаты Ыраакы Чыгыштагы эки мамлекеттин ортосундагы чек ара (Амур, Уссури дарыясы, Ханка көлү жана кырка тоолор аркылуу өтүп, Тумыньцзян дарыясынана чейин жеткен) маселесин чечкен.