polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Жадатма абал — ноокастын эркинен тышкары ойго келүүчү санаа, эскерүүлөр, коркунучтуу ойлор, аракеттер жана башка Ноокас сарсанаа болуу зыян экенин түшүнөт, бирок андан кутула албайт, ошондуктан бул абал жадатма деп аталат.
Мындай абалга адам демейдеги абалынан башкача, кандайдыр бир күтүлбөгөн окуяны башынан өткөргөндөн, өтө чарчап-чаалыгуудан, өнөкөт уулануудан , түрдүү оорулардан кийин келиши мүмкүн; айрыкча тынчы жок, асан кайгы адамдар кириптер болот.
Кээде ноокас сезиминдеги коркунучтан сактануу үчүн түрдүү жөрөлгөнү жасайт, мисалы, белгилүү бир түрдө кийинет, жолдун кандайдыр бир тарабы менен гана жүрөт жана башка Мындай нервдик абал создукса, адамдын мүнөзү өзгөрөт: шектенүү, олку-солкулук, кооптонуу пайда болот, тапшырманы туура аткардымбы, эч нерсени унуткан жокмунбу, үйдү бекиттимби жана башка деп сарсанаа болот.
Айрыкча ички Кан агууда жапа чеккен кишиге жардам көрсөтүүдө канды убактылуу токтотуунун ишенимдүү жолдору болбогондуктан, алардын белгилери байкалары менен врачка кайрылуу же тезинен ооруканага жеткирүү талап кылынат.
Ичеги-карындан кан акканда врач келгенге чейин оорулууну тынч жаткырып, ичтин өйдө жагына муз же муздак ным чүпүрөктү улам-улам басуу сунуш кылынат; оорулууга тамак, суу берүүгө болбойт.
Оору пайда болуш үчүн организмге козгогучтар жана анын токсини да тамак-аш же суу аркылуу ичке ичегинин ички кабыкчасы аркылуу энтероцитке кирип, макрофагдын ичинде көбөйөт, фагоцитоз аркылуу сальмонелдер жок болгондо ЛПС-комплексти пайда кылат.
Эндотоксин ичегинин нерв-тамыр аппараттарын, клетканын мембрандарын сезгентип, андан ары лимфожолдору менен мезентериалдуу лимфотүйүндөрүнө жетет да, андан кийин канга жайылып кан аркылуу ички органдарга тарайт: боор жана көкбоор чоңоет, козгогуч макрофагдын цитоплазмасынын ичинде өнүп өркүндөйт да көпчүлүгү өлгөндөн кийин токсин көбөйүп, уулануу өрчүйт.
Токсин ичке ичегини сезгендирип, энтерит синдромун пайда кылат да биологиялык активдүү гистамин, серотонин, простогландин, цикличтүү нуклеидтер өлчөмсүз көп суюктук менен калийдин, натрийдин диарея аркылуу жоготуусуна алып келет, ошондуктан суу-электролиттүү балансты бузат.
Эндотоксиндин аракетинин аркасында, нерв-эндокрин системасынын функциясы бузулуп, обмен алмашуу, тамак сиңдирүү процесстер жүрөк-кан-тамыр системаларынын бузулушу кошулгандыктан, адамдын организми ага температурасынын көтөрүлүшү, кусуу жана ичинин өтүшүу менен жооп берет.
Кусунду жана ич өткөк аркылуу көп суюктукту жоготуунун себебинен, ОЦК, КБ төмөндөп, четки кан-тамырлар кысылып , кан коюулап, кандын жүрүшү акырындап, гипоксиянын өрчүшүнөн, клеткалардагы метаболикалык өзгөрүүлөр ацидозго айланат.
Козгогучтар кургакта көпкө сакталат: комнатадагы температурада 45-90 күн, жаныбарлардын кургак тезектеринде 3-4 жыл, сууда - 40-60 күн, сүт жана эттен жасалган тамактарда - 4 айга чейин сакталат да көбөйүшөт.
Сальмонеллездун очогу жай өөрчүп, тыкыс байланышта жугуп, көпкө созулат да көпчүлүк учурда бир жашка чейинки балдардын арасында өтө оор түрдө, абдан бийик жана көпкө созулган ысытмасы, жайылма формада өтөт да көпчүлүк убакта майыпка учуратат.
Ичке ичегинин жогору жагында эндотоксин, цикличтүү «аденозин-моно-фосфаттын эритмесинин концентрациясынын көбөйүшүнөн, ичегинин клеткасынын мембранасы аркылуу электролиттин чоң көлөмдө топтолушу, диареянын жана гиповолемикалык шоктун өрчүшүнө алып келиши
Козгогучтун ичке ичегинин эпителиясынын тозмосунан өтүп, нимфосистемада жана канда көбөйүшү, андан ары паренхималуу органдарына жайылышы, оорунун жайылма, ич кенте жана сепсис сыяктуу формаларынын пайда болушу, оорулардын иммунитети төмөн болгон жана кошумча оорулары бар адамдарда кездешет.
Сальмонеллездун булагы жана таратуучулары: оорулуу адамдар, бактерияны алып жүрүүчүлөр өзгөчө "пищевиктер." Инфекция адамга ооз-мурун аркылуу булганган тамак, сууну ичкенде кирет.
Козгогуч көп этиологиялуу , жуктуруу жолу фекалдуу-оралдуу, көпчүлүк убакта козгогуч менен ууланган тамак-аш аркылуу, полиморфтуу клиникалык белгилери бар, оорунун жүрүшү субклиникалык жана өтө жеңил формалардан - абдан оор өтүүчү ич келте, сепсис түрлөрү менен жана оорукананын ичинде жайылма түрдө өтүшүыктымал.
Гистологиялык изилдөөдө ички кабыкчаныи көп көлөмдө былжыр суюктугу жана эптелиянын кырындысы, үстүнкүрөөк некроз жана кан-тамырлардын бузулушу, клетканын инфилтрациясы байкалат.
Сальмонеллездун өтө катуу сепсис сыяктуу формасында дистрофия жана некроз сезгенүүлөрү боордо, бөйрөктө, бөйрөкбезде, миокардда, лимфотүйүндөрүндө жана ал гандардын чоңоюп кеткени кездешет да метастатикалык көп приплачен ички органдарды көрөбүз: менингит, пневмония, эндокардит, пиелонефрит кездешет.
Алдын алууда алыстан начар көргөн адамдар кара жумуш жасоого, оор нерсе көтөрүүгө, спорттун кээ бир түрү менен (сууга секирүү, бийиктикке жана узундукка секирүү, бокс жана башка) машыгууга болбойт.
Көз ооруларына жалпы организмдин оорулары, мисалы, жугуштуу , мите , эндокрин , кан тамыр , кан оорулары , түрдүү шишиктер , борбордук нерв системасынын оорулары , витамин жетишсиздиги, ошондой эле көздүн урунуусу, күйүүсү, чаңдын көзгө түшүшү, түрдүү химиялык, физикалык таасирлер себеп болот.
Жыйыштыруу патогендик микроорганизмдерди жок кылууга же буюмдардын ачык жериндеги микробдук контаминациясын олуттуу деңгээлде азайтууга мүмкүнчүлүк берет жана имараттарды санитардык тейлөөнүн маанилүү элементи болуп эсептелет.
Суу менен самындын жардамында механикалык тазалоо органикалык эмес жана органикалык булгануулардын, мисалы, кандын, денеден чыгарылган нерселердин же бөлүнүп чыккандардын толук же жарым-жартылай жок кылынышына өбөлгө түзөт, бирок микроорганизмдердин жок болушуна алып келбейт.
Органикалык булгануулар дезинфекциялоочу каражаттын буюмдардын ачык жерлерине түздөн-түз тийишине тоскоолдук кылышы жана аларды бактерициддик касиеттеринен ажыратып же натыйжалуулугун төмөндөтүшү мүмкүн.
Адамдарга хлорлуу каражаттарды же дагы башка уулуу химикаттарды чачуу көз менен терини дүүлүктүрүшү, ингаляциялык жол менен келип түшкөндө – бронхторду карыштырышы, ошондой эле ашказан-ичеги трактынын кызматын бузушу, мисалы, көңүлдү айнытып, кустурушу мүмкүн.
Изилдөөлөрдүн биринин маалыматы боюнча, майда тамчылата бүркүү дезинфекциянын негизги ыкмасы катары натыйжасыз, анткени ал чачылган тактын чектеринен сырткары булгоочу заттарды жок кыла албайт.
Хлорлуу каражаттардын адамдардын абалына жагымсыз таасир берүүчү, ден соолуктун бузулушуна алып келүүчү, мисалы, бронхиалдык астма туткагына шыкак болуучу жыты бар, мындан тышкары, жогорку концентрацияда хлор металлдардын коррозиялык бузулуусуна, ошондой эле теринин жана былжырлуу чел кабыкчалардын дүүлүгүүсүнө алып келиши ыктымал.
Жүлүндүн алдыңкы жана арткы бутактарындагы көп сандаган сезгич жана кыймылдаткыч нерв талчалары муундарда, булчуңдарда жана териде болгон ар түрдүү өзгөрүүлөрдү тезинен жүлүндөгү борборлорго жеткирип, кайрадан жооп кайтарат.
Жүлүндүн 31 сегментинин ар биринде бирден жуп Жүлүн нервдери, башкача айтканда 8 жуп моюн, 12 жуп көкүрөк, 5 жуп бел, 5 жуп куймулчак жана 1 жуп чычаң нервдери болот.
Жүлүн нервинин кабык бутакчалары болсо омуртка тешиктери аркылуу кайрадан омуртка каналына өтүп, каналдын ички бетин, жүлүндүн катуу кабыгын жана анын бетиндеги майда кан тамырларын нервдештирет.
Учурда ревматоиддик артриттин пайда болушунун иммуногенетикалык теориясы эң кеңири таралган, ага ылайык, генетикалык жактан аныкталган иммундук системанын кемтиги бар деп шектелип, козгогуч факторлорго патологиялык реакцияга алып келет.
Артритке жугуштуу оорулар, көбүнчө туберкулёз, сүзөк, бруцеллёз, келте, дизентерия, ангина жана башка; өнөкөт инфекциялар — кулактын, бадам сымал бездин, мурундун кошумча коңулдарынын сезгениши, тиштин жабыркашы; муундардын ар кандай травмалары себеп болот.
Ревматоиддик артрит-татаал аутоиммундук патенез менен түшүнүксүз этиологиядагы эрозивдик-деструктивдүү полиарит тиби боюнча майда муундардын көп жабыркашына алып келүүчү тутумдуу сезгенүү оорусу.
Демек, ар түркүн тамактануу аркылуу көпчүлүк адамдар күнүмдүк керектөөнү камсыз кылып, жок дегенде цинганын алдын алуу үчүн С витаминин жетиштүү деңгээлде пайдаланып турушу шарт.
Тамак-аш кабыл алууну чектеген адамдар, анын ичинде айрым улгайгандар, жакырлар, алкоголдук ичимдиктерди же баңги заттарды көп колдонгондор, “чектен тыш” диета кармаган адамдар, айрым учурда балдар дагы С витамини менен жетиштүү деңгээлде камсыздалбашы мүмкүн.
С витамини рактын кайсы түрүнө таасир этиши мүмкүн экендигин жана С витамини менен кандай башка натыйжалуу дарылоо ыкмаларын колдонсо болорун, ошондой эле бул ыкманын узак мөөнөттүү кесепеттерин түшүнүү үчүн дагы кошумча изилдөөлөр талап кылынат.
Изилдөөлөр тамеки чекпегендерге караганда тамеки чеккендердин канынын плазмасында жана лейкоциттеринде С витамининин деңгээли төмөн экендигин, бул жарым-жартылай кычкылдануу стрессинин жогорулашына байланыштуу боло тургандыгын көрсөткөн.
Азык-түлүк жана дары-дармектин сапатына санитардык көзөмөл жүргүзүү башкармалыгы рак оорусу менен ооругандарга, анын ичинде химиотерапия жана нур терапиясын алып жаткан бейтаптарга С витаминин тамыр аркылуу берүүнү жактыра элек жана ал дарылоо ыкмасы катары таанылган эмес.
ЭЭМди түрдүү предметти окутууда, билимди текшерүүдө, консультация жана маалымат берүүдө; окуучуга жекече мамиле кылуу менен убакытты кыскартууда жана окутуунун сапатын көтөрүүдө; окуу программасын иштеп чыгууда программалоонун алгоритмдик тилдерине салыштырмалуу убакытты 5 эсе кыскартууда; группалардын жана ар бир окуучунун окуу ишмердиги тууралуу жыйындарды уюштурууда жана статистикалык маалыматтарды эсептөөдө колдонулат;
а. окуу процессинин конкреттүү керектөөсүнө ылайыкташтырылган болуусу, түрдүү окуу процессине карата универсалдуу келип, аны педагогикалык изилдөөлөрдө жана эксперименттерде колдонууга мүмкүнчүлүк түзүлүшү керек, ошондой эле ал окуу программаларын жана материалдарды дифференциациялоо жана кеңейтүү касиеттерине да ээ болуусу зарыл.
Мисалы: академик А. П. Ершовдун жетектөөсү астында иштелип чыккан «Школьница» АОС окуучуларды ЭЭМдин мүмкүнчүлүктөрү менен тааныштырууга, программалоо ыктарын калыптандырууга, окуу процесстерин башкарууну уюштурууга, окуучулардын билимдерин автоматташтырылган контролдоону уюштурууга, математикалык, физикалык жана башка маселелердин чыгарылышын камсыздоого, машыгуу көнүгүүлөрүн өткөрүүгө, физикалык жана башка процесстердин жана кубулуштардын моделдөө жана имитация программасын колдонууга, оюн кырдаалынын негизинде маалымат кызыкчылыгын өстүрүүгө, ЭЭМди информациялык камсыздоо системасы катары колдонууга, ЭЭМди физикалык процесстердин жана кубулуштардын демонстрациясы үчүн колдонууга мүмкүнчүлүк берет.
Системанын киришүү тили болуп окуучуларга «Информатиканын негиздери жана эсептөө техникасы» окуу китебинен тааныш окуу-өндүрүштүк «Рапира» тили жана ошондой эле графиктерди чийүүгө, сүрөттөлүштү экранга чагылдырууга, мультфильм түзүүгө мүмкүн болгон «Шпага» графикалык пакети саналат.
12-апрелде Кыргыз мамлекеттик музыка театрында коюлган (дирижёру В. Целиковский, сүрөтчүсү Я. Штоффер, балетмейстри Н. Холфин, хормейстри П. Меркулов, режиссёру В. Васильев менен Куттубаев).
Биринчи коюлушунда ролдорду С. Кийизбаева , Ж. Садыков , А. Малдыбаев , М. Сартбаев , М. Махмутова , А. Куттубаева , . Темирбеков , Н. Кытаев , А. Боталиев , К. Эшимбеков аткарган.
Бир жагында эл мүдөөсүн көздөгөн Семетей, Айчүрөк, Бакай, Күлчоро, Акункан жана башкалар каармандар, экинчи тарапта Чынкожо, Толтой баштаган ички душмандар, буларга тилектеш Чачыкей, Канчоро, Кыяс турушат.
Операнын музыкалык драматургиясын түзүүдө композиторлор кыргыз "Манас" эпосундарун аткаруудагы салттык обондордун, элдик ырлар менен күүлөрдүн жана жалпы эле кыргыз элдик музыкасына таандык өнүгүү ыкмаларынын элементтерин интонациялык, метрдик-ритмикалык өзгөчөлүктөрүн композитордук жогорку чеберчиликте өнүктүрүүгө жетишкен.
Каармандардын музыкалык мүнөздөмөлөрүн жаратууда лейтмотивдерди пайдалануу менен аларды музыкалык драматургиянын өнүгүү жагдайларына ылайык ар кыл өзгөрүүлөргө дуушарлантып, татаал формаларга чейин өөрчүткөн.
Биринчи көшөгөдө Айчүрөк кайгылуу ойдун кучагында турса , экинчи көшөгөдө анын интонациясында кайраттуулук, кыжырдануу сезилет, андан нары анын назик сүйүүсүн баяндаган интонациялар пайда болот.
Семетейдин кошуну көрүнүшүндө кириш музыкага Ж. Богачиновдун «Толгонайдын селкинчек», кыз-жигиттердин бийине К. Орозовдун «Жаш кербез», аялдардын бийине «Тилендинин ботою» күүлөрүнүн, жалпы ыр-бийге «Кыздар» аттуу элдик ырдын темалары пайдаланылган.
Элдик музыкага таянуу менен аларды накта симфониялык өркүндөтүүгө жеткирип, көп үндүү хорлорду түзүү, куплеттик ырларды өөрчүтүлгөн ария жана речитатив жана башкалар опералык формаларга жеткирип, татаал опера жанрын өздөштүрүүдө төл башы чыгарма «А.» операсы жаралды.
Отуруп иштегендер үчүн өндүрүш гимнастикасынын комплекси: 1 — 2—отургучка таяна отуруп, буттун башына туруп, колду каптал менен жогору көтөрүп — дем алгыла; кайра мурунку абалга келип — дем чыгаргыла, 3—4 жолу кайталагыла; 3—5— отургучту таянып туруп, колду капталга, бир бутту артка сунуп — дем алгыла; кайра мурдагы абалга келип — дем чыгаргыла, ар бир бут менен 3—4 жолу кайталагыла.
18—19— отургучту капталга коюп, колду ылдый түшүрүп, кол менен отургучтун кырын таянып туруп, оң бутту капталга, оң колду алдыга сунуп, дем алгыла, баштапкы абалга келип дем чыгаргыла; ошондой кыймылды сол кол, сол бут менен жасагыла; 5—6 жолу кайталагыла; 20— отургучту капталга коюп, сол кол менен отургучтун кырын таянып, оң колду жогору көтөрүп, кежигени кармап — дем алгыла, баштапкы абалга келип, дем чыгаргыла; ошол кыймылды сол кол менен жасап, 3—4 жолу кайталагыла.
Акыл эмгегинин өкүлдөрү, ошондой эле жеңил, орто оордуктагы кара жумуш иштегендер, эртеден кечке тике туруп иштеген ар бир кызматчы физкультуралык тыныгууларды өз алдынча аткарса болот.
Өндүрүштүк гимнастиканын булчуңдардын иштөө күчүнө, ошондой эле нерв-психикалык чыңалуунун түрүнө жараша 5 типтүү комплекс иштелип чыккан: оор кара жумуш иштегендерге; орто оордуктагы кара жумуш жана акыл эмгеги менен иштегендерге; нервге күч келтирүүчү иште иштегендерге; акыл эмгеги менен иштегендерге; узак убакыт тике туруп иштегендерге.
Жумушка жөндөмдүүлүктү жогорулатуу, мурдагы чарчоону жоготуу, эмгек өндүрүмдүүлүгүн көтөрүү үчүн жумушка 10—15 мин. убакыт калганда 5—7 мин. Өндүрүштүк гимнастика өткөрүлөт.
Эгерде ишкана шар тында абанын нымдуулугу 70%тен ашык, температурасы 25тан жогору болсо өндүрүштүк гимнастиканы өндүрүштүк имаратта жасоого болбойт, ал үчүн сыртка же болбосо атайын бөлмөгө чыгуу талап кылынат.
Акыл эмгеги менен иштегендер үчүн өндүрүш гимнастикасынын комплекси: 1—колду жогору көтөрүп, манжаларды бириктирип кериле дем алгыла, колду төмөн түшүрүп — дем чыгаргыла; 2— бутту артка сунуп, эки кол менен кежигени кармап — дем алгь1ла; колду түшүрүп, бутту ордуна алып келип — дем чыгаргыла; 3— колду алдыга сунуп, кол чеңгелин бош кармап, бир аз отуруп, колду ылдый түшүрүп — дем чыгаргыла, кайра буттун учуна туруп, колду артка суна — дем алгыла; 4— бөйрөк таяна, буттун учу менен секирүү; 5— эки колду капталга сунуп, денени бир солго, бир оңго буруу; 6— колду жогору көтөрүп, артка чалкалап, дем алгыла; бөйрөктү таяна.
эңкейип, дем чыгаргыла; 7 — бутту далынын кеңдигинде коюп, колду көкүрөктүн алдында бүгө кармап туруп, улам бир колду капталга сунуп — дем алгыла; колду түшүрүп — дем чыгаргыла.
Өндүрүштүк гимнастика — организмдин ишкердүүлүк абалын жакшыртуу, эмгек өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу, ден соолукту чындоо максатында күн сайын жумуш жана окуу мезгилинде жасалуучу татаал эмес дене көнүгүүлөрүнүн комплекси.
Илимдин жана техниканын тез өсүшү, өндүрүштү автоматташтыруу жана механикалаштыруунун натыйжасында кыймыл-аракетти, күчтү көп талап кылбай, нерв системасына күч келтирип, нервдик чарчоо көбөйүүдө.
Кызыкчылык адамдын көңүлүн өзүнүн керектөөлөрүн, зарылчылыктарын, эңсөөлөрүн, ышкыларын ишке ашыруу үчүн олуттуу мааниге ээ адамдарга, нерселерге же кубулуштарга бурат.
Кандайдыр бир нерсеге кызыккандарды кызыкдар адам, ал эми белгилүү бир кызыкчылыктарды туруктуу көздөп, ийгиликке жетүү максатында ар кандай сунуштарды киргизгендерди интересант деп аташат.
1917-жылы декабрда Бүткүл россиялык Борбордук Аткаруу Комитети жана Элдик Комиссарлар Совети нике жана ажырашуу жөнүндө декреттерди кабыл алышкан, алар күйөө менен аялга бирдей укуктарды берген.
Күйөөсү аялы менен келишим түзө алган эмес, аялынын турмушка чыга элек кезиндеги карыздары күйөөнүн карызына айланган, аял турмушка чыгары менен анын керээзи жокко чыгып, бардык кыймылдуу мүлкү күйөөсүнүн менчиги деп таанылган.
Мысырдык аялдар мурас калтырууда эркектер менен тең укуктуу болуп эсептелген, согуштан бөлөк учурларда өлкөдө кыймыл эркиндигине ээ болушкан, келишим түзүүгө, сотторго катышууга, бирөөнү сотко берүүгө, балдарды өз наамына каттоого укуктуу болушкан.
Бүгүнкү күндө бир катар өлкөлөрдө аялдардын кыймыл эркиндиги чектелүү, мисалы, Бириккен Араб Эмирчиликтеригин коомдук нормалары аялдын күйөөсүнүн же атасынын макулдугусуз чыгуу мүмкүнчүлүгүн чектейт.
Конституциянын 29-беренеси БАЭнин бардык жарандарына, эркектерине жана аялдарына, мыйзам чегинде кыймыл жана жашоо эркиндигине кепилдик берсе дагы аялдар чет өлкөгө чыгуу үчүн камкорчу эркектин уруксатына ээ болушу керек.
Жарандардын тукум улоого, алардын репродуктивдик ден соолугун коргоого жана никеси бар же никеден тышкары бала төрөө же бала төрөөдөн баш тартуу, бойго бүтүрүү жана бала төрөө ыкмалары туурасында чечимдерди эркин кабыл алууга, бул чөйрөдө медициналык, маалыматтык жана консультациялык жардам алууга болгон укуктары.
БУУнун экономикалык, социалдык жана маданий укуктар боюнча комитети тарабынан билим алууга болгон укук 4 негизги мүнөздөмөгө бөлүнөт: бар болуучулук, жеткиликтүүлүк, алгылыктуулук жана билим берүүнүн адаптациялануучулугу.
Мисалы, элдин Конституция түзүүгө карата укугу, үй-бүлө курууга же курбоого болгон укугу, эмгекке болгон укук, жарандардын мыйзам жана сот алдында бирдейлиги жана башкалар табыгый укук болуп саналат.
Германияда 1957-жылы теңдик жөнүндө мыйзам кабыл алынган, ага ылайык күйөөсү мындан ары аялынын мүлкүн башкара албайт, аялынын айлыгын сарптоо укугунан ажыратылган жана мындан ары жумуш берүүчүдөн аны жумуштан кетирүүнү талап кыла албайт .
Көбүнчө аялдардын укуктары жөнүндөгү түшүнүктөр менен байланышкан маселелерге дененин бүтүндүгүн жана өз алдынчалуулугун, сексуалдык зомбулуктан эркин болуу, добуш берүү, мамлекеттик кызматтарды ээлөө, мыйзамдуу келишимдерди түзүү, үй-бүлөлүк укукта бирдей укуктарга ээ болуу, иштөө, адилет эмгек акы же бирдей акы алуу, репродуктивдүү укуктарга ээ болуу, менчикке ээ болуу жана билим алуу кирет.
Зомбулуктан эркин болуу укугу – Баланын укуктары жөнүндө конвенция 19-беренесине ылайык, ар бир мүчө-мамлекет балдарды физикалык жана психологиялык зомбулуктун бардык формасынан коргоо үчүн зарыл болгон бардык мыйзамдык, административдик, социалдык чараларды көрүүгө милдеттүү.
Үй-бүлөлүк укугу – Аялдарга карата дискриминациянын бардык формасын жоюу жөнүндө конвенциянын 9-беренесине ылайык, ар бир мүчө-мамлекет балдарынын жарандыгына карата аялдарга жана эркектерге бирдей укук берүүгө тийиш деп бекитилген.
Тең эмгектенүү укугу – “Адам укуктарынын жалпы декларациясынын” 23-беренесине ылайык, ар бир адам эмгекке, жумушту эркин тандоого, адижаштүү жана алгылыктуу эмгек шартына жана жумушсуздуктан корголууга укуктуу.
1968-жылы турак жай курулушунда жыныстардын бирдейлиги, 1974-жылы аялдардын билим алуудагы теңдиги, 1975-жылы насыялоо ишинде бирдей мүмкүнчүлүктөр жөнүндө мыйзамдар кабыл алынган.
Саламаттык укугу – Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун Уставына ылайык, “саламаттыктын жогорку жеткиликтүү деңгээлине жетишүү бардык адамзаттын негизги укуктарынын бири болуп саналат”.
Германия күйөөсү аялынын никеге чейинки мүлктөрүнө ээлик кылуусун токтотуп, никеден кийин табылган мүлктөрдү экөөсүнүн жалпы мүлкү деп тааный турган мыйзамды 1957-жылы кабыл алган.
Жалалиддин Мангуберди, же Меңмурун Жалалиддин ибн Алауддин Мухаммед – Хорезм шахы , Орто Азиядан чыккан кол башчылардын бири; Хорезм шахы Ала ад-Дин Мухаммед Текештин уулу.
өнөкөт Пиелонефритте артерия басымы жогорулайт, алы кетет, тамакка табити тартпайт, бөйрөк, бел туш ооруйт же заара ушата албай, заарада кан, ириң аралаш болуп, чыйрыгат, дене ысыйт, тер басат, кусат, баш оору кийинчерээк пайда болушу мүмкүн.
Пиелонефриттин диагнозун коюуда кан, заара анализдери, бөйрөктү, заара жолдорун рентгенге тартуу, радиоизотоптук изилдөө, бөйрөк ишине байкоо жүргүзүлөт; чөйчөкчөдөгү өзгөрүүлөрү, бөйрөктүн көлөмүнүн чоңоюшу, сыйпап көрүүдө катуу оорушу анын белгиси болот.
Өнөкөт өпкөнүн сезгениши катуу кармаган өпкөнүн сезгенишинен кийин өпкө ткандарынын иштөөсү жана структурасы толук калыбына келбей калганда же өнөкөт бронхиттин кабылдоосу катары келип чыгат.
Ошондой эле дем алуу жолундагы, мурундун кошумча коңулундагы инфекция, организмди начарлатуучу жана аллергиялык таасир этүүчү өнөкөт инфекция жана интоксикация, аракечтик, чөйрөнүн суук, газдуу, чаңдуу жана башкалар факторлору да түрткү берет.
Суукка урунуу , кара күч жана акыл эмгегинен ашыкча чарчап чаалыгуу, өпкө оорулары, жетишсиз тамактануу, тамеки тартуу сыяктуу факторлор дем алуу жолундагы микрофлораны активдештирип, өпкөнүн сезгенишинин пайда болушуна түрткү болот.
20-кылымдын 2-жарымынан экономикасы өнүккөн өлкөлөрдүн көбүндө оорунун түрлөрү даана өзгөрүп, жугуштуу оорулар азайып же таптакыр жоюлуп, жүрөк-кан тамыр, онкологиялык жана дем алуу органдарынын өнөкөт оорулары жана башка жугушсуз дарттар өлүмдүн, майыптыктын жана убактылуу ишке жараксыздыктын себеби катары алдыңкы орунга чыкты.
Мүмкүн болушунча ооруну башталышында эрте таап, убагында дарылоо, оорулууларды диспансердик байкоого алуу, өнөкөткө өтүп же кабылдап кетүүсүн алдын алуу максатында мезгили менен дарылоо уюштурулган.
Саламаттык сактоонун өсүшү менен түрдүү медициналык адистердин жетиштүүлүгү, ооруларды даана белгиси али жок, организм функциясынын өзгөрүүсү жаңы башталган стадияда табууга мүмкүнчүлүк берген диагностикалык методдорду киргизүү, калыбына келтирүү жоболорун иштеп чыгып пайдалануунун негизинде, бул иштер барган сайын дартты алдын алууга багытта- лып, жугушсуз оорулардын экинчи профилактикасына айланды.
Жүрөк-кан тамыр оорулары менен күрөшүү да атеросклероз, гипертония, ревматизм ооруларын убагында таап, дарылоо жүргүзүлүп, поликлиникада бул ишти уюштуруу үчүн кардиоревматизм кабинеттери ачылган.
Ири теориялык изилдөөлөр менен тыгыз байланышта социалдык гигиена, эпидемиология жана социалдык клиника жактан комплекстүү изилдөөлөр жүргүзүлүп, булардын негизинде өлкөнүн региондорунда жугушсуз оорулардын түрдүү формаларынын таралышы жөнүндө маалыматтар алынган.
Бул илимий маалыматтар бардык оорулардын 50%инин пайда болушу калктын жашоо-тиричилик мүнөзүнө, анын ар түрдүү топторунун жүрүм-турумуна, 20% айлана-чөйрөнүн жагымсыз таасирине, 20%ке жакыны тукум куума жана 10%тен ашыгы медициналык аспект менен түздөн-түз байланыштуу деп аныкталды.
Саламаттыкты сактоо үчүн күрөштүн учурундагы стратегиясы адептүү жашоону камсыз кылууга, коркунучтуу факторлорго каршы алдын алуу иш чараларын көрүүгө, саламаттыкка зыяндуу себептерге ишенимдүү тоскоолдорду уюштурууга багытталган.
Буга байланыштуу ден-соолукту сактоо жана чыңдоого, өмүрдүн узактыгын, чыгармачылык активдүүлүгүн өркүндөтүү үчүн сергектик турмуш мүнөзүнө үйрөтүү, зыяндуу өнөкөттөрдөн баш тартууга калкты тарбиялоонун чоң мааниси бар.
Мисалы, чылым чегүү — коркунучтуу негизги факторлордун бири; анын таасиринен кекиртек, өпкө жугушсуз өнөкөт оорулары, көпчүлүк жүрөк-кан тамыр оорулары, дем алуу жолдорунун жана башка органдардын коркунучтуу шишик оорулары пайда болушу белгилүү; иретсиз, ченемсиз тамактануу семирүүгө, кант оорусуна, жүрөк-кан тамыр ооруларына алып келет.
Көпчүлүк изилдөөлөрдүн пикири боюнча 20дан ашуун жүрөк- кан тамыр оорусунун коркунучтуу факторлорунун ичинен артериялык гипертониянын айрым формалары, чылым чегүү, холестериндин канда көбөйүшү, семирүү, кыймыл-аракеттин жетишсиздиги чоң мааниге ээ.
Бир нече коркунучтуу факторлордун кошулган таасири оорулардын пайда болуу мүмкүндүгүн өтө жогорулатат, мисалы, чылым чегүү коркунучтуу шишиктин мүмкүнчүлүгүн 1,5 эсе, аракечтик 1,2 эсе көбөйтсө, алардын биргелешкен таасири 5,7 эсе көбөйтөт.
Бул мезгилде келечекте жугушсуз ооруларды пайда кылуучу факторлордун — терс кыял жоруктун, зыяндуу өнөкөттөрдүн, кыймыл-аракетсиз эс алуунун , иретсиз тамактануунун адат болуп кетишин алдын алууга мүмкүн болсо, бойго жеткенде алардан кутулуу өтө кыйын.