polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Бекбоев Исак — педагог, педагогикалык илимдеринин доктору , профессор , КР улуттук илимдер академиясынын корреспондент-мүчөсү , Педагогикалык илиминин эл аралык академиясынын мүчөсү, Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген мугалими , Кыргыз республикасынын эл мугалими .
Мына ошентип, окумуштуу-изилдөөчү катары да, педагог- практик катары да, педагогикалык илимди уюштуруучу катарында да, билим берүүнү башкаруучу адист-окумуштуу катарында да жана коомдук ишмер катарында да Исак Бекбоев Кыргыз Республикасынын, барынан мурда анын Эл агартуусун өнүктүрүүгө орчундуу салым кошкон жана ал азыр да аны улантып келүүдө.
Бул проблеманы И.Бекбоев үзгүлтүксүз билим берүүнүн жалпы системасынын контектинде билим алуучуларды курчап турган спецификалык шарттарга таянуу менен окуучулардын жаш өзгөчөлүктөрүн жана алардын реалдуу окуп-таанып билүүчүлүк мүмкүнчүлүктөрүн эске алып ар тараптан карап иликтеп чыккан.
2006-2009-жылдары проф. И.Бекбоевдин башкы авторлугу астында Казакстан Республикасынын окумуштуу-методистери менен биргеликте Казакстандын мектептери үчүн 8 окуу китеби жана мугалимдер үчүн 6 методикалык колдонмолор түзүлүп алардын ар бири: казак, орус, өзбек жана уйгур тилдеринде басылып чыгарылып колдонулуп жатат.
Бул институтта И.Бекбоев адегенде кенже илимий кызматкерлик кызматтан баштап андан соң улук илимий кызматкер, сектор башчысы, директордун илимий иштер боюнча орун басары болуп 1975-жылга чейин он жыл чамасында эмгектенген.
Билим берүүнүн өсүшүнүн ар түрлүү этаптарында педагогдордун астына келип чыгуучу окуу-таанып билүүчүлүк жана практикалык кечиктирилгис маселелерди чечүүгө байланыштуу болгон алардын муктаждыктарын оптималдуу жана оперативдүү камсыздоонун илимий-методикалык жолдорун изденүүгө И.Бекбоев өтө көп күч жумшаган.
Өткөн кылымдын 80-жылдарынын аягында жана 90-жылдарынын башталышында И.Бекбоевдин изилдөөлөрүнүн башкы багыты мектеп окуучуларынын математикалык үзгүлтүксүз даярдыгынын деңгээлин билим берүүнүн мамлекеттик стандартына ылайык жогорулатуу проблемаларын комплекстүү чечүүнүн жолдорун изденүү болуп калды.
Бул китептер И.Бекбоевдин 1966-жылы ийгиликтүү жактаган «Практикалык мазмундагы маселелер сегиз жылдык мектептеги математиканын прикладдык мазмунун ачып көрсөтүүнүн каражаты катарында» деген кандидаттык диссертациясына карата жасалган чоң даярдык болгон.
Изилдөөсүнүн жыйынтыгы боюнча И.Бекбоев «Үзгүлтүксүз математикалык билим берүү системасында маселелерди иштеп чыгуунун жана аларды чыгарууга көнүктүрүүнүн илимий негиздери» - деген темадагы докторлук диссертация даярдап аны 1994-жылы ийгиликтүү жактаган.
И.Бекбоев аспирантурада да, докторантурада да күндүзү , өзүнүн милдеттүү кызматын иштеп жүрүп эле, илимий жетекчисиз, эч кимден илимий консультация албай кандидаттык жана докторлук диссертацияларын өз алдынча эмгектенип коргогон.
Ал көптөгөн окуу китептердин жана методикалык колдонмолордун, атайын илимий эмгектердин автору: анын калеминен 200дөн ашык басылмалар, алардын ичинде 12 монография, 44 окуу китеби, 34 окуу- методикалык колдонмолор жарык көргөн.
Коомдук башталышта И.Бекбоев көп жылдар бою КРнын жогорку аттестациялык комиссиясынын педагогикалык адистиктер боюнча докторлук диссертациялык кеңештин жана эксперттик советтеринин төрагасы болуп иштеп келүүдө.
Анын бул эмгектеринде математиканын мектептик курсунун политехникалык маани-маңызын ачып көрсөтүүнүн жана окуучулардын математикалык даярдыгынын деңгээлин көтөрүүнүн илимий жактан негизделген конкреттүү сунуштары берилген.
Техникалык илимдеринин доктору, профессор, Кыргыз-Славян университетинин профессору, Кыргыз Илимдеракадемиясынын улуу илимий кызматкери , Кыргыз Улуттук агрардык университетинин профессору ,Жогорку Аттестациялык Комиссиянын эксперти.
Байыркы түрк жазуусунун эстеликтерин, өзгөчө Орхон-Энесай – Талас жазма булактарын өзүнө чейинки жана өзүнөн кийинки түрк элдеринин маданияты менен адабиятынын тарыхый тутумунан ажыратып кароого болбойт.
Академик- жазуучу Т. Сыдыкбеков өзүнүн “ Тарых жана Манас” аттуу эмгегинде кыргыз журтунун улуу мурасы “Манас” менен тарыхтын бөтөнчө Орхон-Энесай жазма эстеликтеринин арасындагы байланышты, оошуучулукту текстуалдык да, мазмундук да , тематикалык да жактан табигый ички байланыш деп көрсөтөт.
Манас баатырга эстелик күмбөздүн салынышы, анын эрдигин чагылдырган сүрөт- чиймелердин жасалуу салты Култегинге, Тонукөк менен Билге каганга тургузулну ган архитектуралык өзгөчө комплекс мүрзөлөрдү салууда уланып жатат.
“Мамлакеттердин биринин жеринде жайгашкан архитектуранын, маданият менен искусствонун эстеликтерин өзбектердики же төмөнкүлөрдүкү деп бир жактуу айтуу туура эмес, бул тарыхый чындыкка карама-каршы келет”.
Орхон-Энесай – Талас жазма эстеликтери элибиздин байыркы доордогу коомдук турмушу, тарыхы менен этнографиясы, үрп-адаты менен салт-санаасы, поезиясы менен тили боюнча баа жеткис маалыматтарды берет.
Айрыкча жазма адабиятыбыздын өсүп-өнүгүү процессин, элдин эпикалык көркөм ойлоо табиятын, жалпы эле сөз өнөрүнүн байыркы тегин, тарыхын изилдөөдө түрк элдеринин илимине чоң салым кошору талашсыз.
Ага чейинкилер, исламга чейинки мезгилдеги бүткүл дүйнөнүн жалпы тарыхын исламдын гана тарыхынын кириш сөзү же исламга чейинки падышалардын жана пайгамбарлардын гана тарыхы катары карап, ал эми хижрадан кийинки жалпы тарыхты ислам дүйнөсүнүн тарыхы деп эсептеп, мусулман эмес элдердин тарыхын жокко чыгарышкан.
Себеби бул мезгил көрсөтүүлөрдүн жортуулу, абдан зор Монгол империясынын түзүлүшү, Жер Ортолук денизи аркылуу азиялык деңиз-кербен соодасынын өнүгүшү, ильхандардын көрсөтүүлөр жана батыш мамлекеттери менен карым-катнаштары, Иран, Азербайжан, Орто Азия, Кытай, Монголия, Индия, Жер Ортолук деңизинин өлкөлөрү менен байланыштарынын кеңейишинин мезгили эле.
Мындай зор эмгекти жазуу бир адамдын колунан келбеси белгилүү эле, анын үстүнө Рашид ад-Дин мусулман эмес өлкөлөрдүн жана элдердин тарыхын түзүүдө ошол элдин өзүнүн булактарына таянууну каалаган, ал эми алар араб жана персиялык тилдерде болгон эмес.
Бул бөлүмдү түзүүдө ал Махмуд Кашгаринин, Жувейинин жазуу булактарын жана Чынгыз хандын, анын ата-бабаларынын жана жолун улантуучулардын монгол тилинде жазылган расмий тарыхы болуп, ильхандардын архивинде сакталган «Алтын дептерин» пайдаланган.
Материалдарды чогултууда жана мусулман эмес элдердин тарыхын түзүүдө Рашид ад-Дин башка адамдарды: Кытай тарыхын жазуу да - эки кытай окумуштуусун; Индиянын тарыхын жазууда - Кашмирдик будда кечилин; Батыш Европанын тарыхын жазууда - француз католик кечилин тарткан.
Негизги таралган жерлери Талас Ала-Тоосунда: Кең-Шанык, Көркама, Ак-Таш, Көк-Жар; Түндүк Кыргызстанда: Борду, Чолок-Терек, Темир-Төр-Булак; Чаткал кырка тоосунда: Сумсар, Кара-Үңкүр, Ак-Башат; Жыргалаң суусунун алабында: Эки-Чат, Чаар-Кудук жана Каркыра.
Жездин кендери порфир-жез жана скарн түрүндө Кеминдеги Талды-Булак, Сон-Көлдөгү Кум-Бел, Чаткалдагы Боз-Эмчек, Чандалаш тоо кыркасындагы Куру-Тегерек деген жайларда кездешет.
Андан ары Текес суусу менен Сары-Жаз суусунун суу бөлгүчү аркылуу өтүп, Каркыра суусун түзгөн Көк-Жар жана Турук сууларының суу бөлгүчү аркылуу Каркыра өрөөнүнө түшөт.
Камышановка кыштагынан 8—10 км түндүктө Чүй суусунун боюнан чек ара кескин түштүккө бурулуп, Камышановканын тушунан батышка кайрылат, Ашмара суусунун өрөөнү менен Кыргыз Ала-Тоосунун кырына чыгат.
Кыргыз Ала-Тоосунун кыры менен батышка карай тоо бүткөнгө чейин барып, Жамбыл шаарынын түштүгүндөгү түздүктөр менен акырындап түштүккө карай ооп, Асса суусунун өрөөнү менен Манас чокусун карай кайра Талас Ала-Тоосунун кырына чыгат.
Өзбекстандын аймагын ажыраткан табигый чек аралар Манас чокусунан чыгышты карай Талас Ала-Тоосунун кыры менен Пскем кырка тоосунун кошулган жерине чейин барып, Пскем кырка тоосунун кыры менен Чарвак суу сактагычына жакын жерден Чаткалдын өрөөнүнө түшөт.
Фергана өрөөнундө Өзбекстандын аймагын Кыргызстандын аймагынан эч кандай табигый чек бөлбөй, тоо этегинде түздүктөр боюнча эң эле татаал ийри-буйру сызыктар менен өрөөндү айланып, Сох дарыясынын сол капталына чейин жетет.
Алай өрөөнүндөгү Карамык кыштагынын тушунан Алай кырка тоосунун Көк-Сууну батыш жагынан бөлгөн айрыгынын кыры менен өрөөнгө түшүп, Гулама суусун сол жагынан чектеген Чоң-Алай кырка тоосунун айрыгы боюнча анын кырына чыгат.
Кытай Эл Республикасы менен болгон чек ара Чоң-Алай кырка тоосунун чыгышындагы Эркечтам чокусунан Чыгыш Кызыл-Суунун өрөөнүнө түшүп, кайра Терек-Тоого көтөрүлөт.
Кыргызстандын чек аралары — Кыргызстан — түндүгүнөн жана түндүк-чыгышынан Казакстан менен, батышынан Өзбекстан менен, түндүк-батышынан жана түштүгүнөн Тажикстан менен, түштүктөн жана түштүк-чыгышынан Кытай Эл Республикасынын аймактары менен чектешет.
Баскаков Орто Азия, Кавказ, Дагестан, Сибирь аймактарында илимий жүрүштөрдө көп ирет болгон жана түрк элдеринин этнографиясы, тарыхы, тилдери боюнча өтө бай илимий маалыматтарды топтогон.
Баскаковдун “Введение в изучение тюркских языков” аттуу монографиясында Х к. түрк элдери төрт тилде сүйлөшкөн, алар кыргыз, огуз, кыпчак, уйгур тилдери деген тыянакты жазгандыгы белгилүү.
Баскаков Николай Александрович , белгилүү лингвист-түрколог, фольклорчу, этнограф, филология илимдеринин доктору , профессор , урал-алтай тилдери боюнча дүйнөлүк аты бар окумуштуу, түрк тилдеринин генеологиялык ажырымы боюнча адис.
Урууну, элди баш ийдирип кармап туруу максатында, же болбосо эки мамл-тин ортосундагы өз ара түзүлгөн келишимдин кепили катары тектүү адамдардын балдарын барымтага кармоо байыркы ж-а орто кылымдар мезгилдерине мүнөздүү көрүнүш.
Нобельдин керээзи боюнча калган казынасынан Нобель фондусу түзүлгөн ; бул каражат акцияга, заёмго жана облигацияга айландырылып, алардан түшкөн киреше тептеӊ бешке бөлүнөт да, Нобель сыйлыгы катары физика, химия, физиология же медицина жана адабият жаатындагы мыкты эмгек авторлоруна жана тынчтык чыӊдоого эмгеги өткөндөргө берилет.
Швед падышалык илимдер академиясы физика, химия тармактарында Нобель сыйлыгын, экономика илимдери боюнча сыйлыгын ыйгарат; Каролинска институтундагы Нобель ассамблеясы физиология же медицина тармагындагы сыйлыкты тапшырат; Шведция академиясы адабият тармагындагы Нобель сыйлыгын берет; Нобель Тынчтык сыйлыгы Шведция уюму тарабынан эмес, Норвегия Нобель комитети тарабынан ыйгарылат.
Нобель сыйлыгы - академикалык, маданий же илимий жетишкендиктер үчүн шведдик жана норвегиялык институттар тарабынан бир нече категориялар боюнча жыл сайын ыйгарылган эл аралык сыйлыктардын жыйындысы.
Бул, биринчиден, совет бийлигинин алгачкы жылдарындыгы ырчы- өнөрпоздордун ырларын, мурастарын жыйноодогу үзгүлтүктүү абалга байланыштуу болсо, экинчиден, Токтосун ырчынын дүйнөдөн эрте көз жумушу да анын баа жеткис көркөм чыгармаларынын өзү менен кошо кетишине чоң себепкер болгон.
Ошондой эле Токтосундун чыгармаларынын эл арасында аз сакталып калышына, кыргыз фольклорун жыйноочуларынын бири фольклорист Каюм Мифтаковдун жазып калтырган маалыматтарына караганда, акындын өзү да себепкер болгон көрүнөт.
Ал өзүнүн кол жазмаларынын биринде акындын таржымалы жөнүндө кабардап келип, анын ырларынын эл оозунда аз сакталып калышы жөнүндө мындай дейт: “ Токтосун ырчынын өзүнүн көөнү тар адам болуп, ырларын жаттап алган адамдарды эч бир жактырбаган. Өз колунан бирөөгө жазып да бербеген, жаздырып да албаган. Ошол себептен анын ырлары канчалык көп жана жакшы болсо да, калк анын ырларын жаттап ала албай унуткан”.
Ырдагы окуялардын, турмуш элестеринин көркөмдүгү, таасындыгы өз мезгилинде угуучуларга , жабыр тарткан элге Ысак Шайбековдун, Абылкасым Жутакеевдин ырларындай эле катуу таасир эткен.
Акыевдин, Жутакеевдин, Шайбековдун ушул темадагы ырларына мүнөздүү көтөрүлүштүн чыгыш себептери, падышалык аскерлер менен беттешүүдөгү айыгышкан уруш, кытай жерине качкандагы жол азабы өңдүүлөргө көңүл бурган эмес.
Мисалы, «Сышу» — Конфуцийдин жана конфуцийчилердин окуусунун жыйнагы, үч томдук географиялык баяндар, Кытайдын 17 томдук жыйнак тарыхы, кытай хронологиясы, «Тибеттин баяны», «Жунгариянын баяны», «Пекиндин баяндалышы», дин, философия, юриспруденция, медицина, экономика, айыл чарба, соода ж.б.
1829-жылдын этегинде алгачкы библиографиялык ишин — «Реестр китайских и маньчжурских книг, находящихся в императорской Публичной библиотеке» («Императордук Публикалык китепканада жайгашкан кытай жана манжур китептеринин тизмеси») атту эмгегин даярдаган.
Эл тилегинин таянычы болгон Сейтектин образынан эл ээсиз, баатырсыз калбайт, зарыл керек учурда эл иши үчүн курман болууга даяр турган чыныгы азаматтар чыга келет деген элдик ишенимди, оптимисттик идеяны көрөбүз.
Ал эми идеал каармандардын карама-каршысында турган өздөн чыккан жат, жеке керт башынын кызыкчылыгын көздөгөн Көбөштүн образын көрүүчүгө жеткирүүдө да Ч.Думанаев өзүнүн аткаруучулук чеберчилигин көрсөтө алган.
Шаманчылык камлания (эмдөө-домдооырларын ырдоо жана даб же жаргак менен капталган тегерек музыка инструментин койгулоо менен коштолуп, адамды делөөрүгөн экстаз абалга алып келген ырым-жырым) учурунда шамандын же бүбү-бакшынын көзгө көрүнбөгөн рухтар менен мамиле түзүүсүнө байланышкан ишенимге негизделген.
Шамандар камлания учурунда жеке адамдардын жанынын кожоюну болуп эсептелген рухтардан адамды дартка чалдыктырган оору-сыркоону кубалоону, тумарларга жандуу күч берүүнү, төлгө тартууну, баласыздарга бала тартуулоону, малдын төлүнүн амандыгын, түшүмдүн мол болушун жана башка суранышкан; жин-шайтандар, албарстылар сыяктуу терс күчтөр менен кармашышкан; кожоюн рухтардан өзүнүн каалоо-тилегин ишке ашырып коюуну өтүнүшкөн, рухтардын атын атоо менен көзү ачыктык кылышкан; түлөө, курмандыкка чалуу сыяк-туу магиялык иш-аракеттердин жардамы аркасында рухтардан оорулуу адамдын жанын, жаңы төрөлгөн наристенин күчүн, ийгиликтүү аңчылыкты сурап алышкан.
Ошол себептен алар арбактарды тамак-аш менен камсыз кылышкан, алар менен кошо жаныбарларды көмүшкөн, өлгөн адам үшүбөсүн үчүн сөөктү очоктон алыс эмес жерге көмүшкөн жана башка ушундай сыяктуу магиялык иштерди жасашкан.
1946-жылдан сельпонун төрагасы, Киркоопин кеңешинин соода инспектору, 1950-жылдан Фрунзедеги «Ала-Тоо» кинотеатрынын мүдүрү, 1954-жылдан Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз мамлекеттик филармониясынын башкы акими, 1959-жылдан «Шыйуэди чи» аттуу дуңган гезитинин жооптуу катчысы, 1964-жылдан кабарчы, өз кабарчы, 1985-жылдан редактору болгон.
Хавазов М.Шолоховдун «Судьба человека», Д.Фурмановдун «Красный десант», «РВС» аттуу чыгармаларын, Ленин жөнүндө аңгемелерди, Ч.Айтматов, К.Каимов сыяктуу кыргыз жазуучуларынын чыгармаларын дунган тилине которгон.
"Мен өзүңдү сүйгөнмүн", "Усть-Илимге кат", "Жоокердик" деген ырлары адамдын дилине кандайдыр бир шооланы пайда кылып, жакшылыкка тарбиялап, жашоого болгон кумарын арттырып, сезимиңди байытат.
Сибирдин каардуу катаал табийгатына моюн бербей ГЭСтердин алп курулуштарында, темир жолдорду, шаарларды жаратып жаткан жаштар менен жолугушуп алардын эмгектерин даңазалаган ой-максаттарын чагылдырган эң сонун "Тайгалак жылдыздар" деген циклин жараткан.
Адатта, «ат жабуу» өңдүү терме таарга сайма түшүрүү аркылуу бүткөрүлгөн асыл буюмдардын жээгине өзүнчө кара аттын кашкасындай ажайып берген жазылыгы эки элидей «карга канат», же «багжагай» көчөтү ак-кызыл өңдө берилет.
Бул көчөттү көчүрүү Лейлек, Баткен, Кадамжай, Ноокат, Алай райондорунда учурунда укмуштай өнүккөндүгү кароо-конкурстарга, көргөзмөлөргө, тарых, этнографиялык жана сүрөт музейлерине түшкөн экспонаттардан ачык көрүнөт.
Анткени, элдик оюндар дене тарбиясына гана колдонулуучу демейки гана көнүгүүлөр эмес советтик патриоттукка, интернационалдык тарбияда, негизги — гуманитардык умтулууну, улуттар арасындагы мамилелерди жакшыртууда жана жакындатууда берген таасири баас.
Ал эми кыргыз элинин улуттук оюндары болуп ордо, тогуз коргоол, оромпой, дүмпүлдөк, ак чөлмөк, аңгилдек, уюм тууду, селкинчек, упай жана башка ат оюндарынын түрлөрү эсептелет.
Кыргыз эли өз жашоо тарыхында татаал жолдорду басып өсүп, эли жерин, маланын ал тургай коңшулаш жашаган тектеш тилдүү калктарды да сандаган жоодон, табийгаттын катаал кырсыктарынан коргоп келген.
Не бир ажайып ыр күүлөр, элдик кол өнөрчүлүктүн түмөн түрү, макал ылакаптар, жомоктор, ал эмес залкар эпосорго чейин тилден дилге өткөрө аздектелип эс акылдын кудурети менен ушул күнгө жетти.
Эл тагдырына көмөктөш оюндар адам коомунун бардык мезгилдеринде өмүр сүрүп, доордун өнүгүшүнө, өзгөрүшүнө, талабына жараша жаңыланып алымча-кошумчаланып, ар кандай сапаттарга, түрлөргө өтүп түбөлүктүү жашоосун уланта берген.
Баарынан да калкты дене түзүлүш жактан жеткилең тарбиялоодо, кооздукка, сулуулукка умтулууда бирден бир курал — бул кыймылдуу оюндар, ыр күүлөр, санат-санжыралар, жаңылмачтар, табышмактар болгонун эч ким тана албас.
Эл канчалык көчмөн өмүр сүрүп, сабатсыз болгонуна карабай калың калктын башынан өткөргөн өмүрдүн элесин унутулгус кылыш, оюн өнөрүндө калтырып, келечек урпактарга белек катары сактап келиптир.
Ар бир оюнду өткөрүүдө ага катышууга оюнчулардын жаш курактарын, даярдыктарын, жекече өзгөчөлүктөрүн, жынысын, оюнда колдонулуучу аспаптарды, оюн өткөрүлүүчү жайларды эсепке албай коюуга болбойт.
Маселен; аспаптар, оюн өткөрүү үчүн жай, элдик майрамдарда, айыл-чарба эмгекчилеринин күнү белгилеген шаңдуу күңдөрдө, тойлордо, нооруз майрамын майрамдоодо, же болбосо жөн гана күндөлүк машыгууларда, ар кандай кружоктордо каалаган оюндарды тандап алып өткөрө берсе максатка ылайык болот.
Тоо кырканын негизин кембрийге чейинки жана кембрий, силур, девон, таш көмүр, пермь мезгилдеринде пайда болгон тоо тектер (гнейс, сланец, конгломерат, кумдук, акиташ теги, мрамор, туф, порфирит) түзөт.
Кыргыз элинин улуттук күүлөрү Кыргыз күүлөрү – элдин маданиятын, дүйнөгө көз карашын, турмуш тиричилигин, тарыхын, элдик жана эстетикалык идеяларын чагылдыруучу баа жеткис мурас.
Биздин заманга чейин 630 – жылы кытай саякатчысы Сюань – Цзянь азыркы кыргыз жеринде болуп, жергиликтүү эл жөнүндө: мени тосуп алууга арналган той кулакка жагымдуу, жүрөк менен көңүлдү эргиткен лирикалык күү менен башталды деп белгилеген.
Мисалы: уйдун, төөнүн терисинен катырган шириден доол, добулбастар жасалса, тоо текенин шаа мүйүзүнөн жезнай, кернайлар, жергиликтүү жыгач материалдарынан комуз, кыяк, сурнай, чоор, сыбызгылар даярдалып, ат үстүндө алып жүрүүгө ыңгайлаштырылган.
Мисалы: Ыссыккөлдүн мектебинен Арстанбек, Муратаалы Куренкеев, Карамаолдо,Ниязалы Орозовтор болгон алар өздөрүнүн чыгармаларында терең философиясы жана өзгөчө стили менен айырмаланат, Ош мектебинин алдыңкы комузчулары өздөрүнүн илгерки, архаикалык аткаруу салттарын бекем сактап кала алышкан.
Ал эми төмөндө болсо Х – к. көрүнүктүү ишмерлердин чыгармачылыгы Кыргыз күүлөрүнүн маданиятынын өнүгүшүнө чоң салым болуп эсептелген инсандардын аттарын атап өтсөм: М. Жаманкараев, К. Белеков, А. Бейшукуров, Н. Борошев, Т. Сатылганов, К. Орозов, Ы.
Анын “Отту сүйөм”, “Жашыл аалам”, “Убакыт”, “Ырлар”, “Мезгилдин элеси”, “Буруул таңдын жомогу”, “Суунун өмүрү”, “Жарышкан суулар”, “Атка токум салгыла”, “Жүз жашка тол кылым”, “Башат жана Мухит” аттуу поэтикалык жыйнактары басмадан чыгып адабият күйөрмандарынын алкоосуна татыган.
Айрым чыгармалары орус жана башка элдердин чет элдиктердин тилдерине да которулган, өзү да Ф.Тютчевдин, А.Феттин, В.Маяковскийдин, М.Слуцкистин айрым чыгармаларын кыргыз тилине которгон.
1974-жылга чейин Ош облустук радиоуктуруу жана телекөрсөтүү комитетинде редактор, Кыргызстан кинематографисттер союзунун жооптуу катчысы, республикалык Госкинонун башкы редактору, “Кыргызстан маданияты” редакциясынын поэзия бөлүмүнүн башчысы, Кыргызстан Жазуучулар Биримдигинин башкармасынын төрагасынын орун басары болуп эмгектенген.
Жубайлар Парижге көчүп барышып, ал жерде Хемингуэй чет элдик кабарчы болуп иштеген жана 1920-жылдардагы "Жоголгон муун" аттуу заманбап жазуучулар менен сүрөтчүлөрдөн турган эмигрант коомчулуктун таасири астында калган.
Акматалиевдин “Байыркы орток түрк адабиятынын очерки” , “Кыргыз фольклору жана тарыхый каармандар” аттуу эмгектери анын адабият таануу илиминде өздөштүрүлө элек жаңы тематикаларды жана проблемаларды изилдөөгө ийгиликтүү киришкендигин тастыктайт.
Акматалиевдин эмгектери өзүнүн илимий негиздүүлүгү, теориялык тереңдиги, фактылык базасынын байлыгы, практикалык жактан маанилүүлүгү, маселеге кеңири тарыхый-адабий, маданий контекстке карай билгендиги, ыймандуулугу жана жеткиликтүүлүгү менен бөтөнчөлөнөт.
“Билге” журналынын , “Билиг” журналынын , “Кардеш калемгер” журналынын , “Түркология” журналынын , “Кыргызстан маданияты” газетасынын , “Кыргыз тили” гезитинин , “Адабий Ала-Тоо” гезитинин , “Эл агартуу” журналынын , “Тил, адабият жана искусство маселелери” журналынын ж.б.
1992-жылдан 2013-жылга чейин институттун директору (1992-жылдан Кыргызстан УИАнын Адабият жана көркөм өнөр таануу институтунун директору, 1995-жылдан Манас таануу жана көркөм маданият улуттук борборунун директору; 2008-жылдын июнь айынан бери Кыргыз УИАсынын Чыңгыз Айтматов атындагы Тил жана адабият институтунун директору) болуп иштеди.
Аталган илимий эмгектерде Ч. Айтматовдун таланты, көркөм философиясы, улуу сүрөткердин улуттук жана дүйнөлүк адабий процесстеги орду, ролу, таасири дыкат жана терең иликтөөгө алынып талданган.
Ал Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин окутуучусу, Кыргыз-түрк “Манас” университетинин окутуучусу, И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин окутуучусу, С.Демирель атындагы Казак-түрк университетинин окутуучусу, Түркиянын Анкара университетинин окутуучусу болуп да иштеген.
Акматалиев Абдылдажан Амантурович — адабиятчы, сынчы, акын, филология илимдеринин доктору , профессор , Кыргыз Республикасынын илимине эмгек сиңирген ишмер , Кыргыз Республикасынын мамлекеттик сыйлыгынын эки жолку лауреаты .
Ошондой эле илимпоз-уюштуруучунун демилгеси менен советтик идеологиянын тушунда көмүскөдө келген Калыгул, Арстанбек, Калмурза, Эсенаман, Үмөтаалы, Жеңижок, Солтобай сыяктуу элдик таланттардын чыгармалары окурман журтчулугунун колуна тийди.
"Ч.Айтматовдун чыгармачылыгынын СССР элдериндеги түрк тилдүү адабияттар менен эриш-аркактыгы" (“Творчество Ч. Айтматова во взаимодействии с тюркоязычными литературами народов СССР”) аттуу докторлук диссертациясын жактаган.
Анын илимий жоромолуна караганда, технологиялык сингулярдык доору жакындоодо, бул илимий-техникалык жетишкендик доору кишинин интеллектинен алда-канча жогору турган кубаттуу жасалма интеллектти иштеп чыгуу жана кишини акырындап киборгго айландыруу жүрүмү менен мүнөздөлөт.
Рэй, ал кездеги 20 жаштагы студент, өзү иштеп чыккан “Коллеж тандоодо кеңеш берүү программасы” деп аталган бул программаны “Харкорт, Брэйс энд Уорлд” компаниясына 100 миң долларга жана автордук укук үлүшүнө сатат.
“Си-Би-Эс” сыналгы каналынын кечки жаңылыктарын окуган америкалык даңазалуу сыналгы журналисти Уолтер Леланд Кронкайт мырза ошол күнкү жаңылыкты окуп жаткан маалда “Курцвейл окуу машинесин” колдонуп, ал жазган текстти машине үн чыгарып окуп берди: “Иштин жайы дал ушундай. 1976-жылдын Бирдин айынын 13ү” .
2006-жылы кореялык “Хандэй” компаниясы “Йоңг Чэңг” компаниясын сатып алды да, Рэй Курцвейл 2007-жылдын январында бул компаниядагы “Курцвейл музыкалык системалары” ишканасынын стратегиялык багытты иштеп чыгуу жаатындагы башкы жетекчиси кызматына дайындалды.
2009-жылы «Гугл» компаниясы менен америкалык космос иликтөө агенттиги НАСА биргелешип «Сингулярдык университети» аттуу жогорку окуу жайын негиздеп жаткандыгы жана бул университетти Рэй Курцвейл жетектей тургандыгы тууралуу жарыя кылынды.
Стиви Уандер мырза бул жолугушуу маалында Рэй Курцвейлге арызданып, заманбап электрондук синтезаторлор менен салттык улуттук музыкалык аспаптардын мүмкүнчүлүктөрү менен доош чыгаруу касиеттеринде олуттуу айырма бар экенин белгиледи.
Бул жогорку тепкичке жетүү үчүн эки жаңы ачылышты жүзөгө ашырууга туура келди: оболу бети тайпак сканердин технологиясы иштелип чыкты, андан соң текстти үнгө айлантууга мүмкүндүк кылган технологиялык каражат өндүрүлдү.
Кийин эстеп калаар эле: "От жагылбаган цехте күнү-түнү кийим тигип фронтко жөнөтчү элек. Ысык-суукка карабай иштеп жүрүп, буту-колум оорулуу болуп калды. Эмгегибиз текке кетпей согушта биздикилер жеңишке ээ болушту".
"Жакшы жаманды айырмалай билгиле, тууганды, достукту барктагыла, ынтымактуу болуп, ыймандуу өскүлө, билим алгыла",- деген сөздөрүнүн тарбиялык мааниси зор эле" - дешет балдары. Изат апа арабча жазып, окуганды билчү. Балдарынын баары жогорку билимдүү адистер. Уулдары Абдыралы КТУнун профессору, "Арпа" пивозаводунун директорлор кеңешинин төрагасы, Абдылдабек - инженер куруучу, Нарын жана Ысык-Көл областтарынын капиталдык курулуш башкармасынын начальниги болгон.