polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Бул деген ат үстүндө отурган жоокер кубат агымдардын ажайып Куюн дүйнөлөрүнө кабылып, бардыгын жараткан Улуу Теңирдин чексиз кудуретине баш ийип жана жумшактын катуусу, ийринин түзү, ийкемдин соккусу дей турган абалдарга апкелген бүтүн турушту Бошоңдотуунун сыйкырын сезип көрүү дегендикке жатат.
Бекеринен «Манаста» канжарколдор менен кырк чоронун кармаштары даңазаланбайт: даос устаттарынын жан-тенди тирүү куралга айландыруудагы укмуштай илими кыргыз жоокерлеринин эсин оодарганы, аларга бир гана асыл Алмамбет шер туруштук берип, мизин кайтарганы эпосто кеңири баяндалат.
Манастын кырк чоросунун негизги ыйык парзы Ата-Мекен, атпай журтту коргоо болгондуктан, Камбартебиш менен машыккан Манастын жоокери эл түшүнүгүндө Ат үстүндөгү журт сакчысы катары пайда болгон касиеттүү түшүнүк.
Суу үстүндө же жер бетинде капыстан пайда болуп, баарын оп тартып, баарын айлампа кургуй аркылуу чексизге чейин соруп чимирилген Куюндун табиятын ойлонгон даанышмандар алар те түптөн, Ааламдын биоэнергетикалык тирүү чимирик кубатынан пайда болгон нерсе экенин байкашкан.
Алар кишинин дене жана жан күчтөрүн аң сезимдүү күчөтүп бир борборго топтоо менен кармашуу өнөрү айкидону жана каршылаштын өз күчүн өзүнө колдонуп, теңсалмактан чыгарып ыргытып ийүү илээси Тай Чи таймашын жаратышты.
Камбартеп – бул дене менен жанды бапестеп барктап, жогорку чыңалуудагы биримдикке жеткирүүнүн уникалдуу жоокер жолу; улуттун түпкүр идеясы менен көмө уюп, Ааламдын ирмемге токтобой агыбаткан улуу Жолунан тайбай, чегинбей, калбай Түбөлүккө кошулуп, шайтан дүйнөнүн азгырык оюндарынан кутулуунун жолу.
Биз бабалардын көөнөрбөс мушташ өнөрү жөнүндө кенен маалымат, түшүнүк берүү максатында Камбартеп мектебинин негиздөөчүсү К.Назаровдун төмөндөгү эмгегин сунуштап отурабыз.
Кылым Кытай улуу журттун Дао өнөрүн, жанкечти самырай рухунун чулуташ биримдигин, Теңирге момун уюган бороон рух империясы Тибеттин уникалдуу сакрал маданиятын тейлеп таанып үйрөнүү – байыркы кыргызды Чоң Кыргыз, улуу Кыргыз кылган улуу Тажрыйбаны – жанды, тенди Теңир-Тоонун жолунда кармап, аалам-табийгатка аркалаш сүйөнө өсүп, Космостун күнмайрам кооздугунан көңүл-көкүрөккө нап алып өскөн көөнө кыргыздын рухий жанаюу өнөрүн тикелеп, ал өзүн аңдап билип, кемелге толтуруунун биз унуткан дагы бир уникалдуу Жолу болгондугун, ошол Жолдун аян-белгилери азыркы кыргызды ат үстүнөн кармашуунун эрен жолу Эрэңиште, өчкөн отту күйгүзүп, өлгөн жанды тирилткен үрөйлүү сыйкыр өнөр Манасчылыкта сакталганын көрө­бүз.
Кытай даанышмандары Лаоцзы, Конфуцийдин дене жана рух жөнүндөгү, өмүрдү узартуу, дене менен жандын мүмкүнчүлүктөрүн чексизге чейин чыңап өстүрүү жөнүндөгү доктриналары ар бир кытайдын көкүрөгүнө кыт болуп куюлуп, атадан балага аздек менен берилип келгени да жашыруун эмес.
Ошол доордо «Беш айбандын оюну» – У-цзинь-шу деп аталган ден соолук – дем алуу гимнастикасы ойлонуп табылып, ал жолборс, аюу, маймыл, турна жана бугунун кыймыл-аракеттерин туурап үйрөнүүдөн турган.
Өзүңдөгү ички кубатты жана денени тазалап башкара билип, та-бияттын бир бөлүгү болгон киши менен жылкынын ортосундагы теңсалмак гармонияга жетишүү жана анын негизинде бизди курчаган бүтүн айлана-чөйрө менен гармонияга келип жашап, аракеттенүү – ушулар гана инсанды бир багыт жолго салып, чоң ийгиликке жеткирет.
«Саргара жортуп, кызара бөртүп» дегендей, жыйырма жыл ичинде байыркы кыргыз рухунун бизге жеткен чырпындыларынын алгылыгын иргеп отуруп, кыргыз адамынын денелик-рухий-психологиялык өзгөчөлүктөрүн эсепке алган өзүн өзү агартып аруулантуу системи жана ошого негизделген эртаймаш мектеби түзүлдү.
Бул жол менен жүргөн ар бир кыргыз баласы ахлактык жана психофизикалык аруулануунун улам бир баскычына көтө­рүлүп отуруп, акыры өзүнүн ички аала­мындагы айкөл Манастын Ааламрух Храмын, адамдын акыл жана карк күчтөрүнүн жогорку гармониясын түзгөн, улуттун рухий жаңылануусуна негиз болгон кудуреттүү Күчкубатты ачуу бактысына ээ болот.
Бул жакшылык иш ошокездеги Ош облусунун аксакалдары жана жетекчилери Баатыралы Сыдыков, Стамакун Асаналиев, Санабар Бахапова, Рустам Анарботоевдердин тилектештиги жана ак баталары менен башталгандыгы ого бетер кубанычтуу.
Кытайдын кылторко үлбүрөк даанышмандыгын, Тибет менен Күнчыгыш өлкөсүнүн каразоодой бир тектүү мономаданиятын байкап, окуп-үйрөнүп, амалда колдонгон адам жан жарыгына жетип, ички өзөк ааламдын термояд табына туш болуп, анан бабалардын канжолуна кайрылып карап, алар деле акырзаман материализмге чейин аталган улуттардан кем эмес – тең, а балким кээ бир жагынан мисалы, Жараткан Эгем Бир Теңирге болгон момун, баёо, наристе баладай ишенчээк дили менен артык турганын көрүп, акырзаман кыргызы үчүн айкөл Атанын аруу жолунан башка багыт жол жок экенине дагы бир ирет муюйсуң.
Бул үчүн кыргыздар жылкынын кү­нүмдүк турмуш-тиричиликтен баштап, аманат жанга күч келген коогалаң учурларда аткарган бардык кызматын, жүрүш-турушун, асыл сапаттарын мыктап үйрөнгөн, укумдан-тукумга өткөрүп берген.
Бул касиеттер ат жалында өмүр өткөргөн жоокер элдин «Эрсайыш», «Жамбы атмай», «Жаа тартуу», «Акинек чабышуу» , «Көкбөрү» , «Тыйын эңмей», «Ат чабыш» ж.б.
Анын натыйжасында Камбартеп мектебинин кайра жаралуу демилгеси КР Өкмөтү тарабынан жактырылып, анын көрсөтмөлүү программасы «Манас» дастанынын 1000 жылдыгын майрамдоо боюнча иш-чаралардын тизмесине киргизилген.
Өнүгүү баскычтарындагы айырмачылыктарга карабастан алып-чалып ыргытуунун бул системаларынын башаты бир, анын үстүнө энергетикалык дене өз огунун айланасында айланып жана каршылаштын кубат күчү менен өз ара аракетке кирген учурда аны өзүнүн куюн жолунун орбитасына соруп киргизип, анын кыймыл энергиясын өзүндөгү уюп-тынуу кубатына өз­гөртүп ийгенден кийин атаандаштан таяныч чекити, кыймыл күчү жана тездиги боюнча ашып түшөт.
Кармаш учурунда жылкынын кыймылдарын туураган жөөтаймаштын бул түрүндө «жара тебиш» – аттын арткы кош аягы менен кескин тебиши; алдыңкы буттарынын айланма кыймылдары менен чапчып алуучу «чапчыма» жана баш менен, омуроо менен согуу өңдөн­гөн кыймылдардан турган кармаштын жылкы стилин байыркы кыргыздар «Камбартебиш» деп атаган.
Айкөл Манастын айдыңдуу ак жолунун изи менен «эскини жаңыртып, өлгөндү тирилтип» дегендей, Камбартеп өнөрүн кайрадан калың кыргызга кайтарып берүүгө аракет кылган эр азаматтар кемелге толуунун жана өзүн таануунун улуу жолунан өтүшүп, Эр Манастын Кырк Чоросунун жанүрөйүн таанып билип турган учуру.
Рухандын жаңырып-көкөлөшү миң жылдар унутулган уңгулуу башатыбызга кайрып, келечек багытыбызга туура жол ачат: өткөнкү менен болочоктун ортосундагы бузулган тең салмакты тикелеп, тышкы экономика, саясат, глобалдаштыруу менен өнүгүүнүн ички ас­пект­териндеги бузулган гармонияны калыбына келтирет.
Кытай менен байланышкан тарыхый окуялардын 2-3 миң жылдык күбөсү болгон кыргыз эли өзүнүн энциклопедиялык тарыхнаамасы «Манас» дастанында Канжаркол өнөрү жөнүндө маалымат менен кошо жалпы эле салттуу кытай философиясы жана анын эртаймаштагы туундусу Ушу тууралуу баян этет.
Улуттун өзүн сактоо жана өр­күндөтүү стратегиясы коомдогу элдик-демократиялык күчтөрдүн биригишине, анын күжүрмөн авангарды болгон кан Манастын кырк чоро ыйык орденинин түзүлүшүнө, кыргыз элин ынтымак-ырашкерликке, бейпил турмушта жашоосуна алып келет.
А.Солтобаевдин биринчи ыры Чүй райондук «Кызыл эгинчил» гезитинде жарыяланып, «Ал күндөрдө» деген пьесасы 1946-жылы мектептин көркөм чыгармачылык коллективинде жана райондук маданият үйүнүн сценасында коюлган.
Мисалы, Кенесары үйүлгөн кылычтарды көргөзүп, ушуну менен кыргыздарды чаап алууга даярданып жатканын эскертсе, ал такалбай; «өткөн чабуулда мунуңар үйдө калды беле?» деп суроо берген.
Экинчи жортуул учурунда Кенесары колго түшүп, өлтүрүлгөндүгүнө байланыштуу сыйлык берүү үчүн ошол эле жылдын июль айында Батыш Сибирь генерал-губернатору князь Горчаков Ормон хан, Жантай, Жангарач манаптарды Омск шаарына чакырткан.
Орус империясынын кол алдына өткөндөн кийин алардын өкмөтү койгон жергиликтүү акимчиликтин кыргыз элине көрсөткөн зордук-зомбулгун токтотууну сурап, бир нече жолу Алматыга барып келгендиги жөнүндө да маалыматтар айтылат.
Улуу Ата Мекендик согуштун даражадагы ордени, «1941–1945-жж. Улуу Ата Мекендик согушта Германияны жеңгендиги үчүн», «Улуу Ата Мекендик согуштагы жеңишке 20 жыл», «Улуу Ата Мекендик согуштагы жеңишке 30 жыл», В.И.
1964-жылы Москвадагы ВЛКСМ БКнын алдындагы ЖПМга окууга жиберилип, 1965-жылы Кыргызстан ЛКЖС БКнын аппаратында лекторлор тобунун башчысы, маданий-агартуу секторунун башчысы, 1965-жылы пропаганда жана агитация бөлүмүнүн башчысынын орунбасары, 1967–1986-жж.
Лениндин туулган күнүнүн 100 жылдыгынын урматына “Каарман эмгеги үчүн”, «Эмгектеги каармандыгы үчүн», «Эмгек ардагери», “Манас – 1000» медалдары, Кыргыз ССРинин ЖКнын Ардак грамоталары, ВЛКСМдын, Кыргызстан ЛКЖС БКнын, Кыргызстан Журналисттер союзунун Грамоталары менен сыйланган.
Мазардын туру - таш Кароолчусу Абдыраимов Жекшенаалынын айтымында илгери Куркуроо суусунун жээгинде, Жийдели деген жерди мекендеп ажыдаар жашаптыр, тоодогу эл менен айылдагы элдин байланышы болбой калат.
Кундун ысыгынан эти жыттана баштагандан кийин азыр казак-кыргыздын жери аталган Куланды-Сай деген жерге мурзо каздырып, денесин коюп комоордо Кишимжан таякесинен уруксат сурап, Олжобай менен коштошуп чыгуу учун мурзого тушот.
Олжобайдын мандайынан ооп, «бул жашоодо сен жок жашоо мен учун карангы тун, ошол учун туболукко бирге бололу» деп озу менен ала тушкон ач албарс шамшар менен озун журокко бир уруп омур менен кош айтышат.
Зыяратчылардын кээ бири бул жерде Кочкор атанын соогу коюлган деген ойду айтышса, айыл аксакалдары Кочкор ата деген жер Нарында, Аксыда, Ысык-Колдо дагы бар, демек бул жерге тек гана Кочкор ата туноп кеткен жерлер дешет.
"Айгине" - маданий изилдоо борбору, жетекчиси Айтпаева Гулнаранын жетекчилиги астында 2005-жылдын март айынын тартып Талас мамлекеттик университетинин студенттери менен Талас жергесиндеги ыйык жерлерди, мазарларды изилдоо иши башталган.
Таласта жургузулгон изилдоо корсоткондой мазар баскан эл учун мазарлар - адам баласы оз максатына жетууго, ой-мудоосун ишке ашырууга жардам берген, туздон-туз улуу кучтор менен адамды байланыштырган ыйык жерлер.
Ыйык жерлердин, мазарлардын жанында жашап аны оз каалоосу менен камкордукка алып, келген адамдарга мазардын тарыхын айтып, жол-жоболорду тушундуруп берип турган адамдар Кыргызстанда шайык деп аталат.
«Айгине» борбору изилдоонун учурунда «Талас жергесиндеги кылым карыткан мазарлар», «Касиеттуу Нылды ата» жана «Кыргызстандагы мазар басуу: Талас тажрыйбасынын негизинде» аттуу китептерди жарыкка чыгарган.
Обама 2004-жылы март айында күтүүсүз жеңиши менен улуттун көңүлүнө арзыйт, июль айында Демократиялык улуттук конвенцияда сүйлөгөн сөзү жакшы кабыл алынат жана Сенатка ноябрдык шайлоолордо көчкү түшкөндөй эле кирип келген.
Евразия жана Борбордук Азия мамлекеттерине тийиштүү болгон Эл аралык студенттерди алмашуу Глобал ЮГРАД программасы АКШнын Мамлекеттик Департаментинин Билим Бер жана Маданият программаларынын бөлмнө таандык болуп, коммерциялык эмес Эл Аралык Изилдөө жана Адистерди Алмаштыруу Кеңеши аркылуу ишке ашырылып келет.
Программа Армения, Азербайджан, Белоруссия, Грузия, Казахстан, Кыргызстан, Молдова, Россия Федерациясы, Таджикистан, Туркменистан, Украина жана Узбекистан өлкөлөрдө жарандыгы бар, 1-4 курстун күндүзгү бөлүмүндө окуган студенттер үчүн даража алуусуз америкалык университетинде же колледжинде бир жылдык окуу программасын окуп келүүгө мүмкүнчүлүк берет.
Нурмухаммед суфий шейхтеринин жашоосун кенен чагылдырып ошону менен бирге эле алардын Орто Азиянын руханий жашоосунда чоң роль ойногонун жана Моголистандагы көчмөн уруулар болгон казак, кыргыздардын арасында ислам дининин таралышына өздөрүнүн салымын кошкондугун жазган.
Өзгөчө белгилей кетчү нерсе, бул чыгармада көптөгөн фантастикалык сүрөттөмөлөр жогорудагы шейхтердин ишмердүүлүгүн чагылдырууда көбүрөөк колдонулганы жана далилдүү тарыхый маалыматтардын аз экени.
Чыгарманын негизги бөлүмүндө пайгамбарлар менен имамдардын кыскача тарыхын жана Ширкент шейхтеринин санжырасынан берип, андан кийин түрк элдеринин, калмактардын келип чыгышы, түрк урууларынын аттарын санап кетет.
Андан ары Абул-Хаир хандын имам Жафар Садык менен болгон күрөшү жана огуздар жөнүндө айтылат ошондой эле кыргыздардын келип чыгышы жөнүндө да айтып келип: кыргыздар булар Урумга кетпей калган кырк огуздардын урпактары жана алар Ходжент тоолорунда жашайт деген.
Ошондой эле аталган эмгекте ар кандай этнографиялык материалдар, жер-суу аттары, казак, кыргыз уруулары жөнүндө кызыктуу маалыматтар, кыргыздын эпикалык элдик оозеки чыгармаларынын, уламыштарынын таасири астында берилген.
Бирок, автор тарабынан жазылган, көптөгөн тарыхый окуялар (м: Есугей Бахадур Чынгыз-хандын атасы, анын өлүмү, Он-хан тарабынан кереиттердин басылып алынышы, Чыңгызхандын такка келиши, Туглук Темир ж.б.) маалыматтары чындыкка дал келет.
Мындан сырткары кырк чоросу, Он-хандын уулу Токтомыш Манастын жакын досу болгонун, калмак ханы Чункченин уулу Жолой анын душманы болгонун, Манасия шаары Манаска арналган шаар экенин жазып, бирок Манастын өлгөнү анын тукумдары жөнүндө жазган.
Бартольддун ою боюнча: "китеп Ферганадагы Касан шаарынын шейхтеринин тарыхын өзүнө камтыйт жана чыгармада шейхтердин жашоосу фантастикалык түрдө мүнөздөлүп, көптөгөн анохронизмдер колдонулган, башкача айтканда, бул китепте бардыгы жуурулушуп берилген".
Бул чыгарма жана кыргыз тарыхына байланыштуу башка тарыхый булактар менен бирге Москвадан 1973-жылы чыккан «Материалы по истории киргизов и Киргизии» деген жыйнактын биринчи чыгарылышында орус тилинде жарык көргөн.
Жутакеев Абылкасым — 1888 жылы азыркы Жан-Булак айылы, Жети-Суу облусу, Орусия империясында туулган, 1931 жылы Кыргыз ССРинде каза болгон — кыргыздан чыккан совет акын-жазуучусу.
Автордун өз чыгармасын адегенде «Обон» деп аташы бекеринен эмес, анткени обон повесттин бүткүл сюжеттик-композициялык курулушунда чоң роль ойноп, анын негизги идеялык-көркөмдүк табиятын аныктап турат.
Повесттин образдар системасын талдоодо «Садык Жамийланы сүйөт эле болчу, ал катты өз учурундагы эреже-жосундарга ылайык жазат, Жамийланын аны чанып, башкага кетүүсүнүн эч жүйөөсү жок, жеңил ойлуулук» деген пикирлер көп айтылды.
Эгер көпчүлүктөн кескин айырмаланган мүнөзү, романтикалуу жандүйнөсү, августтун ажайып түндөрүндөгү керемет обондору м-н Данияр келбесе, Жамийла Садыкты күтүп, бара-бара чоң, кичине үйдү башкарган нарктуу кайнененин ордун басмак.
Бирок көңүлгө канат байлап, мазмундуу жашоого умтулткан, күчтүү толкун болуп каптап келген сүйүүсүнөн баш тартып, ар кандай чектөөлөргө, адат-салтка баш ийип жашоо Жамийла сыяктуу күчтүү, бакыбат натурадагы аялга туура келмек эмес.
Кийин сүрөтчү болгон Сейит да өмүр тарыхына жылуу из калтырган балалык учурга көп убакыт өткөндөн кийин кайрылып, андагы өзү күбө болгон сүйүү баянынын тазалыгына эч шек кылбай окурмандарга эскерип айтып берет.
«Сүрөт тарткан боёктун ар бир сүрткөн сызыгынан Даниярдын обону угулсун! Сүрөт тарткан боёктун ар бир сүрткөн сызыгында Жамийланын жүрөк оту болсун!» деген художник-баяндоочу Сейиттин сөзү м-н повесть аяктайт.
Андагы портреттик, пейзаждык сүрөттөөлөр, көркөм сөз каражаттарынын ар бири чыгарманын идеялык-көркөмдүк системасында белгилүү бир маанилүү милдет аткарып, поэтикалык ойдун өсүш ыраатын шарттап турат.
Казак окумуштуусу ж-а жазуучусу М. Ауэзов “Айтматовдун повести психологиялуу, табигый ж-а жөнөкөй. Бул кыргыз прозасындагы жаңы көрүнүш” деп жалпы союздук окурмандардын алдында адил сөзүн айтып чыкса, француз жазуучусу Луи Арагон повестти француз тилине которуп, аны “Махабат тууралуу дүйнөдөгү эң сонун баян” деп дүйнө жүзүнө жар салып, бийик баасын берген.
Чындыгында да чыгарманын мазмундук өзөгүн түзгөн тема – сүйүү темасы: Жамийла м-н Даниярды табыштырган махабат; ошондой эле турмушка, элге, жерге, жашоого болгон чексиз сүйүү м-н адамдагы руханий сулуулукка болгон сүйүүнү, умтулууну бириктирген адамдык бакыбат зор сүйүүнүн Жамийладагы личносттук “мендин” патриархалдык салт-санаа, түшүнүк үстөмдүк кылган чөйрөдөгү үй-бүлө түшүнүгүнө кайчы келиши сыяктуу маселелер м-н тыгыз биримдикте каралат.
"Даниярдын прототиби да ошондой эвакуациялангандардын бирөө болучу. Жаңылбасам, Казакстанда төрөлгөн, балдар үйүндө чоңойгон адам эле. Ал узун бойлуу, олбурлуу, көп сүйлөбөгөн, түнт жигит. Бир топ согуш жарадарлары менен бирге Шекерге жиберилиптир. Баарынын эле согуштан алган жараттары жеңил болбогону менен эптеп жумуш кылса болот эле. Даниярды "өкмөттүн баласы" дешчү.
Анан сүйүүгө мас ал экөө ошол мезгилде мендей бир өспүрүмдүн арттарынан калбай акмалап махаббат майданындагы алардын кыймыл-аракетин, айткан-дегинин көзөмөлдөп жүргөнүн кайдан билишсин?
Бүгүн өз турмушубузда дагы Алтын согончок, жез түркүктөр, Жабуулуу кара ингендер, Берекелүү сарамжалдар, Ак жоолук делбирлер, ошону менен бирге, Дүр кабак чабдарлар да бар экенине абай салсак.
Кыргыз совет адабиятын өнүктүрүүдөгү сиңирген эмгеги жана коомдук иштерге активдүү катышкандыгы үчүн «Ардак белгиси», «Элдердин достугу» ордендери, «1941–1945 жылдардагы Улуу Ата Мекендик со-гуштагы каарман эмгеги үчүн», В.И.
ишканаларынан Миң-Куш шаарчасында «Оргтехника» АК, нан заводу, Миң-Куш көмүр кенин казган «Ак-Улак» МАК, Кара-Кече көмүр кенин казган «Ак-Жол» АК, «Шарбон» ЖАК, «Демилге+ЛДТ» ЖЧК, «Беш-Сары» ПКФ, Чаек эт комбинаты , Айыл чарба техникаларын ремонттоочу чакан ишкана, тегирмендер, колбаса жана консерва чыгаруучу, жашылча-жемиш кургатуучу, макарон жасоочу жана өсүмдүк майын сыгуучу цехтер, ошондой эле минералдык суу куючу «Чабыт» биргелешкен ишканасы жана башка иштейт.
Ири суулары: Көкөмерен, Жумгал, Суусамыр, Каракол жана башка, көлдөрү: Соңкөл, Ак-Көл, Сары-Көл, Баш-Кууганды, Сандык жана башка райондун аймагында ачык куба, коңур, тоо шалбаалуу талаа субальп, тоо шалбаалуу каралжын, тоо токойлуу, тоо чымчала чым көңдүү альп топурактары таралган.
Өрөөндүн 2000 м бийиктикте жаткан түзөң жерлери менен тоо этектерин чөл жана жарым чөл зоналары ээлейт; мындагы боз топуракта чий, шыбак, эрмен, суу жээктеринде шалбаа өсүмдүктөрү өсөт.
Райондо бардыгы 6564 чарбалык субъект , 134 ирилешкен дыйкан чарбасы, ортолук менчикте иштөөчү 11 үрөн чарбасы , жеке менчик негизиндеги 24 чакан мал чарба ишканалары иштеген.
1975-жылы аталган редакциялар өз-өзүнчө бөлүнүп, Кыргыз кызматын Төлөмүш Жакып уулу , Азамат Алтай , Аким Өзгөн , Мамашарип Газы , жана америкалык түрколог, доктор Чарльз Карлсон башкарып келсе, 2003-жылдын 1-январынан 2010-жылдын 30-сентябрына чейин профессор, тарых илимдеринин доктору Тынчтыкбек Чоротегин жетектеди.
Прагадагы башкеңседе ушул тапта Айнура Жекше кызы Асанкожоева, Венера Сагындык кызы Жуматаева, Амирбек Азам уулу Усманов, Жаңыл Жусубжан кызы Чытырбаева, Улан Алымкул уулу Эшматов, Төрөкул Дооров жана Гүлайым Ашакеева эмгектенип келет.
1967-жылы “Түркстан редакциясы” экиге бөлүнүп, анын бирөө “Түштүк Түркстан” деп аталып, өзбек, тажик, түркмөн тилдеринде, экинчиси “Түндүк Түркстан” редакциясы болуп, ал кабарларды кыргыз, казак, уйгур тилдеринде уктурган.
Ушул тапта “Азаттыктын” ар күнкү берүүсү - эртең мененки эки сааттык, түшкү жарым сааттык жана кечки бир нече сааттык дүйнөдөгү жана Кыргызстандагы жаңылыктар менен окуяларга арналган программалары уктурулуп келет.
«Кинетоскоп» Эдисон, И. А. Тимченконун аспабы , Ж. Демендин «Хронофотографы» , америка окумуштуусу Ж. А. Ле Ройдун проектору , проектор «паноптиком» америка окумуштуусу У. Латам , «плеограф» поляк К. Прушинский ж.
б Ал эми 1895-96-жж кинематографтын бардык элементтерин камтыган аспаптар конструкцияланган: Францияда ага-ини Люмерлер "Синематограф" жана Ж.Демень "хронофотограф" , Германияда М. Складановский "Биоскоп", О. Местердин кинопроектору , Англияда Р. У. Пол "Аниматограф" , Россияда А. Самарский - "Хронофотограф" , И. Акимов - "Стробограф" , АКШда Т. Армат - "Витаскоп" ж
1895-жылдын 1-ноябрында Берлинде М. Складановский өзүнүн "Биоскобу", ал эми ошол эле жылдын 28-декабрында ага-ини Люмерлер тарабынан "Синематограф" аспабы менен алгачкы фильм көрсөтүүсү уюштурулган.1896-1897-жж аралыгында ачык фильм көрсөтүүлөр бардык дүйнө шаарларында ишке ашырылган.
Кинематограф тынымсыз кыймылдуу обьекттердин сүрөттөлүшүн материалдык алып жүрүүчүгө жайгаштыруу жана ал кыймылдуу сүрөттөлүштү экранга чагылдыруу боюнча жасалган аракеттердин негизинде келип чыккан.
Алгачкы ийилчээк жарык сезгич күйүүгө жөндөмсүз тасма орус фотографы И. В. Болдырев тарабынан 1878-1881-жж, андан соң күйүүгө жөндөмдүү, целлулоид тасмасы америкалык ойлоп табуучулар Г. Гудвин жана Ж. Истмен тарабынан ойлоп табылган.
Аларга: "Фотокурал" , француз ойлоп табуучусу О. ле Бертстин аспабы , британ окумуштуулары У. Фризе-Грин жана М. Эванстын аспабы , орус фотографы А. Дюбюктун аспабы , француз физиологу Ж. Деменинин "Фоноскоп" кирет.
Бат алмашкан сүрөттөлүштөрдү экранга проекциялоочу аспаптардын алгачкысы - "Тахископту" орус жана немец фотографтары А. Дюбюк жана О. Анщюц 1891 жана 1892- жылдары бири-биринен айырмаланган конструкциялары менен түзүп чыгышкан.
Кинематограф термини кеңири түшүнүктү - кыймылдуу сүрөттөлүштөрдөн турган заманбап көркөм искусствонун чыгармаларын жана экономиканын бир тармагы болуп, фильм жараткан, ага кошумча атайын эффекттерди, мультипликацияны өндүргөн жана көрүүчүлөргө тартуулаган киноиндустрия тармагын ичине камтыйт.
Фильмдер кинотеатрларда, телевидениеде, видеокассета жана видеодиск аркылуу жайылат, ошондой эле жогорку ылдамдыктагы интернеттин пайда болуусу менен көрүүчүлөр атайын интернет сайттардан фильмдерди видеофайл формасында жүктөп алуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болушту.
Кийинчерээк тартуучу жана проекциялоочу техниканын өнүгүшү фильмдердин узундуктарынын өсүшүнө, көркөм сьемка ыкмаларынын сан жана сапат жагынан байышына, актердук ролдордун жана режиссуранын өнүгүшүнө алып келди.
Фильмдердин сюжетинин кеңири масштабга жетишүүсү жана татаалдашуусунун негизинде кинематограф жанрлары калыптана баштайт, ар бир жанр үчүн атайын көркөм чагылдыруу ыкмаларынын тобу түзүлөт.
"Үнсүз" фильмдердин өнүгүү деңгээлинин туу чокусу болуп анын өзүнө таандык көркөм чагылдыруу каражаттары бар өз алдынча искусствонун түрү катары калыптанган кылымдын 20 - жылдары эсептелет.
Кинематографтын алгачкы учурларында эле көптөгөн өлкөлөрдө үндүн кошотоосундагы кино жаратууга аракеттер болгон, бирок эки негизги көйгөй : үн менен сүрөттөлүштү айкалыштыруунун татаалдыгы жана үндүн жетишээрлик эмес деңгээлде бийик болуусу бул ишти аягына чыгарууга тоскоол болуп турган.
Биринчи көйгөйдү үн жана сүрөттөлүштү бир эле алып жүрүүчүгө жаздыруу менен чечилген, бирок экинчисин чечүү үчүн жаңы аспаптөмөнкү жыштыктагы усилитель ойлоп табуу керек болгон жана ал 1912 - жылы гана ойлоп табылган.
Бул аспапка патент 1919 - гана патент берилгени менен, кинокомпаниялар фильмдерге үн кошуу жолун кино тартууга кеткен чыгымдардын өсүп кетүүсүнөн, прокаттын кымбаттоосунан жана чет тилдеги кардарларды жоготуп алуудан кооптонушуп анчейин маани беришкен эмес.
Түп району сууну 24,8 миң га жерине суу Чыгыш Шинаты, Ак-Булак, Күрмөнтү, Чоң-Сары-Булак, Кичи-Сары-Булак, Шаты, Ичке-Суу, Көөчү, Батыш Корумду, Чыгыш Корумду, Чоң-Таш, Жылуу-Булак, Батыш Кең-Суу, Чыгыш Кең-Суу, Табылгыты, Кара-Суу, Түп, Жыргалаң сууларынын сугат системалары аркылуу жеткирилет .
Түп башкы каналы 1985-жылы реконструкцияланган, узундугу 28 км, суу өткөрүмдүүлүгү секундасына 15 м, 27 автоматтык жапкыч менен жабдылган.6,8 миң га жерди суу менен камсыз кылат.
Түп районунун ирригациялык курулмалары райондук сугат тармактар башкармасына (Түп айылы, 1993-жылы бардыгы 92 киши, анын ичинде 32 инженер, 8 гидротехник, 22 көзөмөлдөгүч, 8 электр-моторчу иштеген) карайт.
Тарыхчылар Т. Акматжанов Адыл Урстанбековдун «Кыргыз тарыхы» деп аталган чакан энциклопедиялык сөздүктө жазышынча, Молдо Нияз «кыргыздын алгычкы жазгыч акындарынын бири» жана «Кашкар шаарындагы медреседен билим алган».
Эрназар уулу Нияз; 1823, Кызыл-Булак айылы, Кадамжай району , Кокон хандыгы – 1896 Орусия империясы, Фергана облусу) – кыргыздын чыгаан жазмачы акыны, ойчулу, философу, агартуучу жана кыргыз тилинде эң алгач кагазга түшүрүлгөн поэтикалык текст — «Санаттар» аттуу кол китептердин жазуучусу.
Акын өз чыгармаларында өмүр-өлүм, адеп-ахлак, бейадепсиздик, жаманчылык-жакшылыкка байланыштуу турмуштук-философиялык темаларга, Кокон хандыгынын аймагындагы кыргыздар баштан кечирген тарыхый окуяларды чагылдырып, Алымкул аталык, Курманжан датка, Полот хан сыяктуу журт башылардын ишмердиги тууралуу маалымат берет.
Акындын араб арибинде жазылган ырларын кирилицага көчүрүп, өзүнчө жыйнак кылып чыгарууга илимпоз ирети чоң эмгегин үрөгөн Омор Соороновдун жазышынча, «Молдо Нияздын өз колу менен жазып, түптөп жана китеп кылып жасаган 7 колкитеби болгон экен».