polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Байыркы тоо кен-металл өндүрүшү - Кыргызстандагы кен казып алуу, металл эритүү жана тиричиликке керектүү буюмдарды жасоону өзүнө камтыган металл өндүрүшү байыркы мезгилден эле чарбанын негизги тармагынын бирине айланган.
Жалбырактары 3-5 санда, ири, узундугу 20 см, имерилген, узунча, же жазы эллипс сымал, көгүлтүр кызгылт-көк чаар түстөгү темгилдүү, жалбырак пластинкаларынын чет жактары толкун сымал, ийрирээк.
Республиканын чегинен тышкары Казакстанда , Россияда ; Кыргызстанда – Күңгөй Алатоо , Тескей Алатоо , Акшыйрак , Сарыжаз, Эңгилчек жана Койлуу сууларынын бассейнинин жогорку нугу.
Алдынкы Азия аркылуу Алжир менен Египеттен тартып Батыш Тянңшанң, Памир жана Кашмирге чейин Кыргызстанда 1966-жылы 18 майда Чаткал тоо кыркаларынын түштүк этектеринде Ташкөмүрдөн 10 км түндүк батышка карай бир экземпляры табылган.
1992-жылы азыктануу жүрүм- турумун изилдөө үчүн жебе кулакты деңиз денгээлинин 850 м бийиктикте Араван районунун зоолуу тоо этектеринин Дувахан, Чилүстүн жана Ашкана жерлеринин чет жакаларында кармашкан.
Жагымдуу жерлерде дайыма кездешет, мисалы, 1992-жылы сентябрда түнкү беш күндүн ичинде Араван районунун зоокалуу тоо этектеринде 18 торго жырткыч түшүп кармалган, алардан 12 жетилген эркектери, 3 – жаштары, андан тышкары 2 чоң ургаачысы жана бирөө жашы.
Шар-зонд резина кабыкта жана радиозонддо көтөрүүчү газдын басымы резина кабыкты чоюп, аэростаттын көлөмү 60300 эсе чоңоет, ал 45-48 км бийиктикке көтөрүлүүгө мүмкүндүк берет.
Арабдардын этнографиясы, географиясы, тарыхы, мусулман укугу боюнча араб тилинде жазган авторлордун көп сандаган эмгектери, айрым мамлекеттик ишмерлердин, дин менен маданияттын ири өкүлдөрүнүн таржымалдары изилдөөчүлөрдүн араб дүйнөсүнө болгон илимий кызыгуусун да жогорулаткан.
Рейске арабистиканын диний окуудан бөлүү зарылдыгын жана Чыгыш өлкөлөрүнүн тарыхын, маданиятын дүйнөлүк тарыхтын жана маданияттын бир бөлүгү деп эсептөөнү талап кылган.
19-кылымдын аягы 20-кылымдын башында, айрыкча грамматиканын, лексикографиянын жана адабияттаануунун өркүндөшүнө Франция, Норвегия, Улуу Британия, Германия, Голландиянын жана Венгриянын бир катар окумуштуулары чоң салым киргизген.
Араб филологиясындагы жетишкендиктер Европа жана Чыгыш өлкөлөрүнүн кол жазма фондуларында сакталып жаткан орто кылымдарга тиешелүү жазма даректерди басып чыгарууга ыңгайлуу шарт түздү.
Арабтаануу илиминин проблемалары Москвадагы Чыгыш өлкөлөрүнүн институтунда, Африка институтунда, Россия ИАнын Этнография, Философия институттарында, Азербайжандын, Грузиянын, Өзбекстандын, Тажикстандын ИАларында изилденүүдө.
Гүлдөрү 2-5 сандагы топ гүлдө, ачык-кызгылтым, диаметри 5,5-6,0 см. Мөмөсү 2-3-төн, шар сымал же жалпайган шар сымал, диаметри 3-7 см, жашыл же саргыч, көпчүлүк учурда кочкул кызыл капталдуу, кычкылыраак-таттуу, кургагыраак даамдуу.
Кыргызстанда - Кыргыз , Талас , Суусамыртоо , Кабактоо , Чаткал, Узунакмат, Атойнок, Фергана тоо кыркалары, Чаткал, Кичи жана Чоңкемин сууларынын бассейни ; Алайдын түндүк-чыгыш жагындагы Турук капчыгайы.
Өсүмдүктүн сабагы ичке, жылмакай келип, бийиктиги 20-30 см. Жалбырактары 2-3төн, жерде төшөлгөн, көгүлтүр, жылмакай, чет жактары бир аз тармал, учу ичке, сызгыч-ланцеттей формада.
И. Арабаев менен . Сарсекеевдпн кыргыз, казак балдары үчүн «Алип-бежаки төтө окуу» аттуу туңгуч окуу китеби , И. Арабаевдин «Жазуу өрнөктөрү»: сулуу жазуунун үлгүлөрү , О. Сыдыковдун кыргыздын санжыра-тарыхы жөнүндөгү «Муктасар тарых Кыргызия» , «Тарых кыргыз Шадмания» китептери жарык көргөн.
туңгуч кыргыз алфавити түзүлүп, Түркстан эл агартуу комиссариатынын Кара кыргыз илим комиссиясынын чечими менен И. Арабаевдин «Алиппе», К. Тыныстановдун 1-баскычтагы класстар үчүн «Окуу китеби» Ташкенден басылып чыккан.
Ушул эле жылы Россиядагы 1-революциянын 20 жылдыгына карата партиянын Кыргыз облустук комитетинин атайын тапшыруусу менен К. Тыныстанов тарабынан кыргызчаланган «Өзгөрүш ырлары» аттуу ырлар жыйнагы басылган жана ал кыргыз жазма адабият тарыхындагы 1-котормо басылма катары бааланат.
К. Тыныстановдун «Окуу-жазуу бил», «Эне тили», К. Карасаевдин «Сабат ачкыч» жана И. Арабаев менен бирдикте чоңдор үчүн «Жаңылык» деген окуу китептери, А. Токомбаевдин «Ленин тууралуу» ырлар жыйнагы, К. Баялиновдун «Түлкү менен суур», «Чабалекей менен жылан» сыяктуу балдарга арналып жазылган китептери жаңы латын ариби менен басып чыгарылган.
чейин Кыргызстанда даярдалган бардык гезит-журналдар, кийин адабият жана агартуу тармагын камтыган «Ала-Тоо», «Литературный Кыргызстан», «Ден соолук» журналдары, «Кыргызстан маданияты» жумалыгы, «Мугалимдер газетасы» сыяктуу гезит-журналдар басылып турган.
Ал мектептер жана мектепке чейинки мекемелер, орто жана жогорку окуу жайлары үчүн окуу китептерин, педагогдор үчүн методикалык басылмаларды, балдар жана өспүрүмдөр үчүн таалим тарбиялык мүнөздөгү көркөм адабият жана котормо китептерди чыгарып турган.
Басып чыгарууга республикадагы тажрыйбалуу методисттер, мыкты мугалимдер, жогорку окуу жайынын окутуучулары, илим жана басма кызматкерлери, сүрөтчүлөр катышып, окурмандардын татыктуу билим алуусуна салым кошушкан.
Республикадагы илимий басылмаларды чыгарууну жакшыртуу максатында адистештирилген «Илим» басмасы негизделип , анда Кыргызстандагы илимдин бардык багыттары боюнча Кыргыз ССР ИАнын институттарынын илимий кеңештери тарабынан басууга сунуш кылынган китептер жарыкка чыгып турган.
кыргыз тарыхында 1-жолку улуттук-унпверсал «Кыргыз Совет Энциклопедиясынын» 6 томдугу , орус жана кыргыз тилдеринде «Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы» аттуу илим жалпылоо мүнөздөгү энциклопедиянын атайын бир томдугу жарык көргөн.
Эгемендикке ээ болгондон кийин «Манас» энциклопедиясынын эки томдугу , «Кыргызча-орусча сөздүк», «Физика», «Химия», «Математика», «Айыл чарба» сыяктуу тармактык энциклопедиялар, Кыргызстандын облустарына жана Фрунзе шаарына арналган «Ош», «Ысык-Көл», «Чүй», «Талас», «Нарын», «Фрунзе» региондук энциклопедиялары чыгарылган.
12-февралда Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясынын функциясын кеңейтүү жана статусун көтөрүү, ошону менен бирге кыргыз тилин өнүктүрүүнүн практикалык зарыл маселелерин чечүү максатында Кыргыз Республикасынын Президентинин алдындагы Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссияга караштуу Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору болуп кайрадан түзүлүп, мамлекеттик тилге түздөн-түз тиешелүү окуу куралдары, «Кыргыз темир жолу», «Кыргыз милициясы», «Жалал-Абад» сыяктуу тармактык, региондук энциклопедиялар, кыргызча-орусча, орусча-кыргызча сөздүктөр, илим тармактары боюнча терминдердин түшүндүрмө сөздүктөрү, «Кыргызстан» аттуу энциклопедиянын обзордук тому эки тилде басылып чыккан.
Рынок экономикасына өтүү менен полиграфия өнөр жайынын түзүмүнүн өзгөрүшү басмалар менен басмаканалар уюмдашып, акционердик коомдордун, ошондой эле жеке менчик басма жана басмаканалардын пайда болушун шарттады.
Байланыш түзүлмөлөрүнө коркунучтуу таасир тийгизе турган булактарга: а) чагылган, б) магнит талаасы, в) жогорку жана төмөнкү чыңалуудагы электр линиясы, г) электр тогу менен жүрүүчү транспорт линиясы ж. б.
Айыл чарба өсүмдүк зыянкечтерине жана илдеттерине каршы чыгарылган биопрепараттар, энергия жана ресурстарды үнөмдөөчү өндүрүш иштери, тоютка жана тамак-аш кошунду белокторун алуу ага негизделген.
Ген жана клетка инженериясынын өнүгүшүнө байланыштуу мурда алынбаган өтө баалуу дары-дармектер , вакцинаны синтездөө, жаңы пайдалуу микроорганизм түрлөрүн, өсүмдүк сортун, мал породасын жаратуу, мал чарбасындагы асылтукум ишинде клетка технологиясын колдонуу ж. б.
20-кылымдын акырында жана 21-кылымдын башында эле биотехнология геномика, рекомбинанттык ген техникалары, колдонмо иммунология сыяктуу ар түрдүү илимдерди камтып кеңейген, ошондой эле дары-дармек менен дарылоо, диагностикалык тесттерди өнүктүргөн.
«Арамейлер» деп аталган экинчи бөлүгү ахламейлердин түштүк бөлүгүнө жайгашып, Сирия, Палестинанын чегине чейин, биздин заманга чейинки 3-кылымдын аягында, египеттик булактарда «Арамейлер өлкөсү» деп аталган Дамаск оазисин жана ага чектеш Түштүк Сириянын аймактарын жердеп калышкан.
Биздин заманга чейинки 920-855-жылы ассириялык падышалар Жогорку Месопатамиялык бардык арамейлерди багындырышкан, ал эми 732-жылы Арам-Дамаск падышалыгынын кулашы менен сириялык арамейлер Ассирия державасынын курамына кирген.
7-кылымдагы араб басып алууларынын башталышына чейин арамейлер алдыңкы Азиядагы маанилүү роль ойногон этностордун бири болуп, арамей тили Жакынкы Чыгыштагы эл аралык жана маданий карым-катнаштардын тили катары пайдаланылган.
Биоценоздогу азыктык байланыш же азыктык тизмек организмдерди бири бирине энергиялык жактан көзкаранды кылып, биоценоздун түзүлүшүнүн туруктуулугун камсыз кылууда чоң мааниге ээ, башкача айтканда азык торчосу канчалык жыш болсо, биоценоздун туруктуулугу ошончолук жогору болот.
Кыйыр түрүндөгү мейкиндик байланышы организмдердин тиричилик аракетинин натыйжасында башка бир организмдердин жашоо чөйрөсүнүн физикалык, химиялык касиеттерин жана башка шарттарын өзгөртүүсү менен жүрөт, башкача айтканда мындай кубулуштарга бир түрдүн экинчи бир түр жашай турган субстраттарды жана башка чөйрөлөрдү түзүшү жана суунун, абанын агымын камсыз кылышы, температураны өзгөртүшү жана ар кандай чөйрөгө продуктуларды бөлүп чыгарышы кирет.
Өсүмдүктөрдүн уругунун, спорасынын, чаңчасынын жаныбарлар аркылуу бир жерден экинчи жерге барышы зоохория, ал эми майда омурткасыз жаныбарлардын өзүнөн чоң жаныбарлар аркылуу бир жерден экинчи жерге барышы форезия кубулушу деп аталат .
Евразияда Пиреней жарым аралынан чыгышты көздөй Саур жана Тарбагатайга, Монгол Алтайына, Чыгыш Тянң-Шанга, Батыш Памирдин Алай системасына чейин жана Гималайдын түштүк жантаймасы боюнча батыш Ассамга чейин.
Өрөөндөрдө жана ысык келген тоо этектеринде жайкы чээни кышкыга өтөт , ал эми салкын түшкөн шарттарда жана колдо багууда сентябрга чейин активдүү болушат, дагы ургаачылары жаштарын коргоп, атургай тамагынан да беришет .
Ареалы Балкан жарым аралы жана Крымдан тартып Кичи Азия, Кавказ, Ирак, Иран, Афганистан аркылуу Батыш Пакистан, Бадахшан, Орто Азия жана Түштүк Прибалхашка чейин жетет .
Кыргызстанда – Чүй өрөөнүндө Фергана өрөөнүнө караган тоо кыркаларынын жана этектердин беттери , ошондой эле Талас облусунда Кыргыз тоо кыркаларынын батыш тарабында жана Чаткал суусунун төмөн жагында экени белгилүү.
Өрөөндөгү суулардын мезофилдик өсүмдүктөрү бар тектирлүү жайылмалары, тугайлар, талаалар жана сейрек токойлуу тоо этектердин беттери, чанда – түздөңдөрдөгү таштуу жарым чөлдөр жана сууга жакын дөңчөлөрдө, ошондой эле деңиз деңгээлинен 2300м бийиктикке чейин маданийиштирленген жерлер .
711-жылы Тарик жетектеген арабдардын жана берберлердин аскерлери Пиреней жарым аралына жетип, узак кармашуулардан кийин Кордова, Толедо жана башка шаарларын басып алып, 718-жылы Пиреней жарым аралы толук арабдардын колуна өткөн.
Кыргызстанда деңиз деңгээлинен 800–2000 м бийиктикге түрдүү өсүмдүктүү талааларда жана ксерофил өсүмдүктүү тоо этектеринде жана орто тоолордун таштуу-чополуу тик боорлорун жердешет.
Оптика – электр-магниттик жарык толкунунун түрдүү аракет касиеттери (таралуу, сынуу, чагылуу, чачыроо, жутулуу, күчөө, басаңдоо ж. б.) жана Оптикалык техниканын чектик мүмкүнчүлүктөрү жөнүндөгү физиканын бөлүмү.
Оптикалык нурлардын тароо касиетин изилдөө салыштырмалуулук теориясынын ачылышына алып келди, нурланууну күчөтүү боюнча изилдөө иштери лазерлерди жаратты, оптикалык сүрөттөлүштөрдү изилдөө голографияны ачты, ал эми жарыктын жаралышын изилдөө атомдук физика илимин түптөдү.
Геометриялык оптиканын ыкмалары объектинин оптикалык сүрөттөлүшүнүн пайда болушун, анын айрым чекиттеринин берген сүрөттөлүштөрүнүн биримдиги катары үйрөнүүгө мүмкүндүк берет.
Нефелометрия эритмелердеги жана полимерлердеги молекулалардын өз ара таасирлерин, коллоиддик системалардагы, аэрозолдогу макромолекулалардын энергиялык деңгээлдеринин түзүлүшү жөнүндөгү баалуу маалыматтар, жарыктын айкалыш чачырашын, Мандельштам – Бриллюэн чачырашын жана жарыктын аргасыздан чачырашын үйрөнүүдө алынат.
Жарыктын туурасынан кеткен электр-магниттик толкундар экендиги жарыктын дифракциясын, интерференциясын, поляризациясын жана анизотропиялык чөйрөлөрдөгү жарыктын таралышын көрсөткөн көп сандаган тажрыйбаларда далилденди.
Натыйжада эки чөйрөнүн чегарасындагы жарык шооласынын сынуу бурчу өзгөрүп жарык шооласы кысылат же кеңеет, сызыктуу эмес чөйрөдөн өткөндө жарыктын таралышын жакшы сүрөттөгөнү менен толкундук оптика анын нурлануу жана жутулуу процесстерин түшүндүрө албайт.
Чабуул убагында ар бир амазонка-кумурскасы бөлөк кумурсканы тиштей качат; бал кумурскалардын уюгу табылганда, россомирмекстердин бардыгы катышып талоонго алышат, кайра кайтканда ар бири бирден куурчакча
Көздөрү туура өнүккөн, үч көзчөсү бар, башы чоң, көкүрөгүнөн жазы, кежиге жагы чуңкурлуу, муунактуу мурутчаларынын скапусу анча терең эмес мурутчаларынын чуңкурунан кежигесинин четине чейинки аралыгы кыска, чайнагычы өнүккөн сегиз түштүү.
Түр Төмөнкү Поволжңеден жазылган , ошондой эле Ростов областында, Калмакстанда, Батыш жана Түштүк-Чыгыш Казакстанда, Монголияда , Кыргызстанда – Чүй өрөөнүнүн чыгыш бөлүгүндө белгилүү .
кадимки дың талаалардын топурактарын уялаган түркүмүндөгү кумурскалардын уюктарында кездешет, Кыргызстанда деңиз деңгээлинен 1150 м жакын бийиктикте анча кенен эмес тилке менен тоо этектеринде кездешет.
Тамак тандабайт, бирок өсүмдүктү артыксынтат, буудайдын башы, мөмөлөр менен азыктанат, бирок кумурскаларды, коңуздарды, чегирткелерди, кескелдириктерди жана чоң эмес жыландарды этибар калтырбайт.
Ургаачысы июлң-августта 6 – 9 жумуртка тууп , ал жаңы эле туулган особдорду кайтарат деген маалыматтар бар; жаштары кышташ үчүн жана дайыма жашырыныш үчүн келерки жайга чейин энесинин ийиндерин пайдаланышат.
Аздыр-көптүр тоо этектери менен тыгыз байланышта, бак дарактуу өсүмдүктөр ээлеген өтө таштуу беттерди жана чополуу жерлерди ээлейт; кээ бир жерлерде суулардын кургак нуктарын, тугайларды, кумдарды, жүзүмдөрдү ж.б.
Кыргызстанда – жерлерди өздөштүрүү жашоого ылайыктуу жерлеринин кыскарышына алып келүү, табигый аз сандуулугу жана түрдүн таралышынын физика-географиялык жана климаттык областарда обочолонгондугу, жырткычтардын кол салышы жана адамдын кырып жоготушу, балким террариумистилердин кармашы.
анын көрүнүктүү графикалык мурастары (сүрөт альбомдору, Лувр, Париж жана Британ музейлеринде; 1440-50-жылдар), байыркы эстеликтердин, күндөлүк турмуштун эпизоддору, көп жактуу диний мифологиялык сүрөттөрү сакталган.
Анын тарыхый-диндик окуялар чагылдырылган көп фигуралуу композициясы («Сан-Марко аянтындагы процессия», «Сан-Лоренцо көпүрөсүндөгү керемет», «Ыйык Айкаш жыгач менен айыктыруу», 1496-1501, бардыгы Академия гал., Венеция).
Классикалык мааниде «Аңсезим» адамдын субъективдүү тарабынын бардык жактарын (ишмердиги, эмоция, идеалдар, баалуулуктар, нормалар жана башкалар) камтыйт, мына ушундай мазмунда караганда ал идеалдуу дегенге жакын.
Буга өнөр жайдын, энергетиканын, транспорттун чаржайыт өнүгүүсү, айыл чарбанын жана тиричиликтин химияланышы, калктын тез өсүшү, ошондой эле планетанын ургаалдуу урбанизациясы түрткү болууда.
Мисалы, Жердин түпкүрүнөн жылына 300 млрд т тоотек казып алынып, млрд т чамасында шарттуу отун жагылат; атмосферага 20 млрд т С02, 300 млн т СО, 50 млн т , 150 млн т 2, 4-5 млн т 2 жана башка зыяндуу газдар, 400 млн т күл жана чаң кошулат; гидросферага 600 млрд т өнөр жай жана тиричилик таштандылары төгүлүп, 10 млн т нефть жана нефть бирикмелери ташталат.
Биосфераны булгоонун масштабы өтө зор болгондо метаболизмдин табигый процесстерин жана атмосфера менен гидросферанын суюлтуу мүмкүнчүлүгү планетанын айрым бөлүктөрүндө адам баласынын чарбалык зыяндуу таасирин жөнгө сала албай калат.
Бул болсо биосферанын өзүн-өзү жөнгө салуу процессине тоскоол болуп, табият системаларынын бузулушу, токой менен айыл чарба аянттарынын кыскарышы жана түшүмдүүлүгүнүн төмөндөшү, экосистемалардын деградациясы, адамдын денсоолугунун начарлашы менен коштолууда.
Андрей Рублёвдун чыгармалары тарыхый маалыматтарга караганда аз сакталган:Владимирдеги Успен соборунда жана Троица соборундагы Троице-Сергий лаврасында Андрей Рублёв өзүнүн атактуу шедеври «Үч периште» иконасын жараткан .
Уялоочу биотоп болуп деңиз деңгээлинен 1500 м бийиктиктен 2000 м бийиктикке чейинки чополуу, кемпир муштум, төө куйрук жана баялыш өскөн тайпак тоолор, кээбир учурларда бадалсыз жерлер эсептелет.
Түндүктө - Батыш Европанын райондоруна чейин, Урал тоо кыркасынын жана Чаны көлүнүн аралыгы, түндүккө карай 56-параллелге чейин, чыгыш жакка карай түндүк чеги, түштүккө өтүп Алтай жана Зайсан тоо этектерине жетет.
Алжирдин түндүк-чыгыш жээги, Грециянын, Болгариянын, Румыниянын, мурунку Югославиянын, Албаниянын жээктери жана дарыя бассейндери, Крымдын, Азов деңизинин жээги, Каспий деңизи жана ага куйган дарыялардын ылдый бөлүгү, Арал деңизи, Сырдарыянын өрөөнүнөн жогору карай Чилиге чейин жана ага байланыштуу көл системалары, божомол боюнча Теджен жана Түркмөн, Мургаб өрөөндөрү, Кичи Азия, Кавказ тышынын көл жана дарыя системалары, түштүккө карай Иракка, Түндүк-Батыш Иранга, Индия, Бангладеш, Пакистан, Шри Ланка, Мңянмага чейин.
1910-жылы Копенгагенде социалист-аялдардын 2- эл аралык конференциясында немец революционери, Германия Компартиясын негиздөөчүлөрдүн бири Клара Цеткин бүткүл дүйнө аялдарынын эзүүгө, буржуазиянын үстөмдүгүнө, теңсиздикке каршы өз укуктары үчүн күрөштөгү тилектештигинин күнүн белгилөөнү сунуштаган.
1914-жылы Австрия, Венгрия, Германия, Нидерландия, Швейцария, Россия, АКШ жана башка өлкөлөрдүн аялдары аялдардын эл аралык күнү 8-мартты салтанаттуу майрамдоону белгилешкен (буга чейин көптөгөн өлкөлөрдө марттын ар кайсы күндөрүндө белгиленген).
Бул күн кыргыз аялдары үчүн чоң мааниге ээ болуп, аялдардын сабатсыздыгын жоюу боюнча мектептер, аялдардын клубдары, кызыл үйлөрү, кесиптик атайын артелдер жана башка пайда болгон.
Ал көбүнчөсү бийик тоолордо, мисалы, деңиз деңгээлинен 3200 м бийикте Каракол жайытында кездешкен, ошондой эле ал өтө бийик эмес, мисалы Фергана өрөөнүндө 1250 м бийиктикте Кызылкыя жайытында болгону катталган.
2003-жылы 21-июнда Кыргыз тоо кыркаларында 2000 м бийикте Кашкасуу колотунда бир кара жору өлгөн жылкынын үстүндө учуп жүргөнүн көрүшкөн, бирок кишилер анын этин жегенге тоскоол кылышкан.
Түндүккө карай Славенияга, Румынияга, Крымга, Чоң Кавказдын жана Балкандын, Копетдагдын, Бадхыздын, Каратоонун түндүк бетине чейин; Чүй-Илий тоолоруна, Жунгардын Алтайга, Тарбагатайга, Алтайга, Саянга, Хангайга жетет.
Кум дөбөлөрүндө туздуу кыртыштар түзүлө баштап, туздуу чаңдарды пайда кылган көлдүн суусу тартылып кеткен жерлерде чакан көлмөлөр, рельефтин эолдук формалары, шор жерлер жана башкалар пайда болгон.
Негизги чаң куюндары Арал деңизинин түндүк-чыгыш жээгинде пайда болуп, Арал аркылуу өтүп карама-каршы жээкке жетип, андан ары кургактыктын үстү менен жайылгандыгын космостук изилдөөлөр далилдеген.
Арал апааты - антропогендик таасирден Арал деңизинин деңгээлинин төмөндөшүнө байланыштуу Орто Азия менен Казакстандын зор аймагындагы адамдарга, табиятка, өсүмдүктөр менен жаныбарлар дүйнөсүнө залака келтирген экологиялык жана административдик-экономикалык кырдаал.
Сырдарыя, Амударыя жана Каракум каналына чектеш жерлерде айдоо аянттарынын кеңейтилиши, ошондой эле Арнасай, Шардара, Сарыкамыш каналчаларынын пайда болушу бул аймакта терс процесстердин жаралышына өбөлгө түзүп, Арал деңизинин көлөмүн азайткан.
Атмосфералык циркуляциясынын таасиринен Атлантика океанындагы үстүңкү агымы субтропик ж-а тропик кеңдиктеринде антициклондук, түндүк мелүүн ж-а түштүк жогорку кеңдиктерде циклон айлампаларын пайда кылат.
Түндүк антициклондук айлампанын батыш ж-а түндүк чет жакаларын Гольфстрим ж-а анын уландысы - Түндүк Атлантика агымы, чыгыш четин Канар муздак агымы, түштүк четин Түндүк Пассат жылуу агымы түзөт.
Атлантика океанынын жээктерин бойлой кууш тилкени түзүп (Аргентина м-н Түндүк Американын жээгин ондогон км, Түндүк деңиздин жээгинде жүздөгөн кмге чейин) материктик тайыздык созулуп жатат.
Атлантика Ортолук кыркатоонун батыш ж-а чыгыш тараптарында суу астындагы платолор , кырка тоолор ж-а дөңсөөлөр Лабрадор, Түндүк Африка, Гвиана, Бразилия, Кап, Африка-Антарктика ж. б.
Алар башка жактагы атмосфералык басым м-н өз ара аракетке келип, мелүүн алкакта батыштан соккон катуу шамалды, субтропик ж-а тропик алкактарында түндүк-чыгыш ж-а түштүк-чыгыштан соккон шамалдарды пайда кылат.
Атлантика океанынын маанилүү өзгөчөлүгү - Жер Ортолук деңиздердин (батышында Мексика булуңу м-н Кариб деңизи, чыгышында Жер-Ортолук деңиз) кургактыкка миңдеген км кирип турушунда.
Амирсананын көтөрүлүшүнө колдоо көрсөтүүдөн натыйжа чыкпастыгына көзү жеткен Абылай Кытай менен мамилени жөнгө салууга аргасыз болуп, кытай императоруна элчилерин жөнөткөн жана Жунгар маселеси боюнча бейтараптыкты сактай тургандыгын билдирген.
Түндүккө карай Ленинград, Вологда жана Киров областтарына чейин, Урал өзөнү, Урал кыркаларынын аймактары жана Батыш Сибирден 61- параллелге чейин, Енисей өзөнүнөн Тунгус Подкаменный өрөөнүнө чейин, Волга өзөнү.
Түштүк тарапта Албания, Болгария, Кичи Азия, Түндүк Иран жана Афганистанга чейин, Тянңшанң, Алай системасынын түштүк беттери, Гоби Алтайы, Кентей, андан кийин ареалдын чеги түштүккө карай кетип, батыштагы Цинхайга чейин, андан кийин Ганңсудан түндүк Хубейге чейин.
Түрчөнүн ареалы Буг жана Кавказ дарыяларынан тартып Алтай менен Кытай Жунгариясына чейин жетет, Орто Азияда бөлүнгөн (Жунгар Ала тоосунан тартып Түндүк жана Чыгыш Кызыл Кумга чейин).
Кыргызстанда – Кыргыз Алатоосунун этектери, Талас жана Чүй өрөөндөрү; Мурун болсо дагы Түштүк Кыргызстанда, Атойнок кыркалардын түштүк беттери, Кетмен – Төбө ойдуңу жана Орто – Нарын чуңкуру.
Жашаган биотоптор ар түрдүү: бийик тоолуу талаалар , жарлар, таштуу жантаймалар , туздуу жарым чөлдөр, шалбалуу жайылмалар, көлмөлөрдүн жээктери , деңиз деңгээлинен 1500м бийикке чейинки тоолор.
Жашаган жерлеринин өзгөрүлүшү жана тынчсыздандыруучу фактордун күчөшүү (талааларды айдоо, көлдөрдүн жээктерин айыл чарбалыкка колдонуу , пестициддерди колдонуу жана кишинин түздөн-түз куугунтукташы, серпентариялар ж. б.
Борбордук Теңир-Тоо Кыргыз Республикасынын жана Теңир-Тоонун эң бийик бөлүгү; чыгышында Кантоо жана Жеңиш чокулары жайгашкан; эң жапыз жери Кытайдын чегарасына жакын, Сарыжаз дарыясынын өрөөнүндө.
Бүткүл Борбордук Теңир-Тоону Сарыжаз дарыясы түндүктөн түшгүктү карай каньон сымал капчыгай аркылуу кесип өтөт да, аны кескин айырмаланган эки бөлүккө бөлөт: батыш жана чыгыш .
Жалпысынан провинцияга эрозиялык терең капчыгайлар, тепши сымал жана туурасынан кеткен өрөөндөр, өтө тилмеленген бийик тоо рельефи, арсак-терсек кырлар, учтуу чокулар, төрлөр жана башкалар мөңгүнүн таасиринен пайда болгон рельеф формалары мүнөздүү.
Чуңкурчактар менен өрөөндөр палеоген-неоген мезгилдеринде пайда болгон борпоң континенттик чөкмөлөрдөн (конгломераттын, кумдуктун, чопонун, аргиллиттин кызыл түстүү катмарлары) жана антропогендин мөңгү, аллювий чөкмөлөрүнөн турат.
Ага температуранын жылдык жана суткалык амплитудасынын чоңдугу, абанын кургактыгы, өтө ургаалдуу күн радиациясы (жылына 3000 саатка жакын күн тиет, бул Ысык-Көлдүн курорт зонасындагыдан кыйла көптүк кылат) мүнөздүү.
Анын дарыгерлик көз караштарын Абу Наср аль-Фараби жана Абу Али ибн Сина андан ары өнүктүргөн, аль-Фараби айлана-чөйрөнүн адам ден соолугуна тийгизген таасирин эң алгач айткан.
Анда арамдын үч негизги түрү белгиленген: а) батил - мыйзамдын жана диний көрсөтмөлөрдүн, келишимдер жана соода шарттарынын бузулушу, башка бирөөнүн мүлкүн тартып алуу, кысымга алуу жана башка; б) фасид - кандайдыр бир тартип бузуулар болуп, бирок аны жоюуга мүмкүн боло турган иштер.
Мисалы, кыз уруксатсыз күйөөгө берилсе, анын ата-энеси же баккан адамдар менен өз ара макулдашууга жетпшсе, анда нике сакталып калышы ыктымал; в) сахих - бир караганда туура, бирок адеп-ахлакка сыйбаган кылмыштуу иштер (мисалы, убактылуу никеге туруу, козголоңчуларга куралдарды сатуу жана башка).
Чочко эти, арам өлгөн же жырткыч тийген мал эти, ошондой эле Алла-Таала аты аталбай мууздалган, курмандыкка чалынып, бпрок ошол мезгилде желип бүтпөй калган жана башка диндеги адамдын колу тийген малдын этин жешке тыюу салынган.
Ажылыкка барган учурунда, курал-жарак алып жүрүүгө, сакал-мурут, чач алууга жана башка, ошондой эле сыйынуу мезгилинде чыр-чатактарга, согушка, өч алууга жана башка тартип бузууларга жол берилбейт.
Аттила алгач Чыгыш Рим империясына өзгөчө коркунуч туудуруп, император Феодосий ни зор өлчөмдөгү салык төлөөгө мажбурлаган жана төмөнкү Дунайдын оң жак жээгин бүт бойдон өзүнө баш ийдирип алган.