polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Мэйдзи Реставрациясы – 19-кылымдын 2-жарымында Япониядагы феодалдык системаны жоюп, борбордошкон буржуазиялык-помещиктик мамлекетти орноткон саясий окуялар жана социалдык-экономикалык кайра түзүүлөр; тар мааниде – 1867–68-жылдардын аягына чыкпай калган буржуазиялык революция.
Натыйжада сёгун жана аны колдогондор Тоба жана Фусимиге жакын жердеги салгылашта императордун аскерлеринен жеңилгенетикалык1868-жылы 3-январда сёгундун өкмөтүнүн кулагандыгы жана император башкарган жаңы өкмөт түзүлгөндүгү жарыяланган.
Оорунун азабын жаш кезден тартса да, акылы зирек, намыскөй Акматаалы ата 1938-жылы Наркомпростун жолдомосу менен Ат-Башыдагы Ак-Муз, Кара-Суу, Ак-Талаа айылдарында мугалим болуп иштейт.
1948-56-жылдарда Ак-Талаа, Куланак райондорунда партиянын адегенден экинчи, анан биринчи катчысы, партиянын Тянь-Шань областтык комитетинин мектептер бөлүмүнүн башчысы, Тянь-Шань областтык маданият башкармалыгынын башчысы болуп үзүрлүү эмгектенген.
Балдары Аманбек- геолог, Кемел-инженер-автомобилист, Чоро- педагог, Мирбек- мамлекеттик кызматкер, Алмазбек- педагог, окумуштуу, ректор, коомдук ишмер, Айбек мамкызматкер, ишкер, кыздары Жылдыз, Чолпон дагы эл үчүн эмгектенишкен.
Москва жанындагы салгылаш — Кеңештер Бирлигинин Куралдуу Күчтөрүнүн Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде Москвага карай жапырып келаткан фашисттик немис аскерлерин токтотуу жана талкалоо үчүн согушу.
Ал өзүнүн талаш-тартышты, пикир келишпестиктерди жараткан эмкетеринде археологиялык маалыматтардын негизинде енисей кыргыздарынын миграциясы, кыргыз-кытай алакалары, Кыргыз мамлекетинин келип чыгышы ж.б.
Бул аймакка 18 өлкө кирет: Бенин, Буркина Фасо, Кэйп Верде аралы, Гамбия, Гана, Гвинея, Гвинея-Бисау, Кот д-Ивуар, Либрия, Мали, Мавритания, Нигер, Нигерия, Ыйыу Елена аралы, Сенегал, Сиерра Леоне, Сан Томе жана Принпиал жана Того.
Орус-швед согушунда жеңишке ээ болгон Петр Данциг шаарына келип, шаардагы табигый-тарыхый музейди көрүп, профессор Брейнден Россиянын баалулуктарын жана байлыгын изилдеген окумуштууну сунуш этүүнү айткан экен.
Белгилей кетчү маселе, окумуштуунун жеке демилгеси менен фауна жана флорадан сырткары, аймактын тарыхы, жашоочулардын каада-салттары, үрп-адаттары, тилдери, этнографиясы, археологиясы боюнча маалыматтарды жыйнвп, кагаз бетине түшүрүшкөн.
Жеке каражатына жергиликтүү калктардын (угро-финн калктары, сомодийлер, хакастар, анын ичинде качиндер, койбалдар, буряттар, чулумдар, эвенктер ж.б.) буюмдарын, кийим-кечелерин, куралдарын ж.б.
Алексеев Николай Алексеевич , илимде дүйнөлүк аты бар белгилүү якут окумуштуусу, тарыхчы-этнограф, тарых илимдеринин доктору, профессор, Россия ИАсынын Сибирь бөлүмүнүн Сибирдин аз сандуу элдери институтунун директору болуп эмгектенген.
Көп сандаган илимий экспедицияларда жыйналган маалыматтардын негизинде Сибирь элдеринин байыркы диний ишенимдеринин формаларын, түрк тилдүү этностордун шаманистик көз караштарынын калыптануусун, эволюциясын изилдеген.
Мында түрк тилдүү элдери менен эвенк жана буряттардын салтуу диний ишенимдерин салыштырмаа изилдөөлөр Сибирь аймагынын элдеринин мифологиялык көз караштарынын, диний каада-салттарынын, үрп-адаттарынын системасын, алардын күнүмдүк жашоо турмушка тийгизген таасирин жалпылыгы далилденген.
1573-жылы жарыкка чыкан "Жаӊы жылдыз" деген китебинде бул феномендин табиятын түшүндүрүүгө аракеттенген, Саманчы Жолундагы жыбыраган жылдыздардын конденсациясынан пайда болгон деп түшүндүргөн.
Германиядагы окуусунун экинчи жылында сейрек болуучу астрономиялык кубулуш Юпитер менен Сатурундун биригүүсүн кадимки эле циркуль менен арсындагы бурчту ченеп, датаны күндөлүгүнө жазып коёт.
Мисалы, электр-магниттик жана электрон-позитрондук талаалардын аракеттешүүлөрүн кароочу квант электр-динамикасынын түзүлүшү, электрдик-начар өз ара аракеттенишүүлөрдүн бирдиктүү теориясынын түзүлүшү эсептелет.
Кыргыз эли өтө эле ыр жандуу эл болгондуктан "Манастын", кенже эпостордун, эмгек ырларынын, шандуу ырлардын, кайгылуу ырлардын, лирикалык ырлардын, кошоктун, ал түгүл адам каза болгондо өкүрүп түшүүнүн да өз өзүнчө обондору бар.
Өнөрпоздор комуз, кыл кыяк, темир ооз комуз, жыгач ооз комуз, чоор, балтыркан чоор, чогойно чоор, керней, мүйүз керней, сурнай, жезнай, сыбызгы, добулбас, бап, дилдирек, аса-муса, жылаажын, коңгуроо, чымылдак, шалдырак ж.б.
абоненттерине биринчилерден болуп мобилдик каржылык сервиске - «О!Деньги» электрондук капчыгына кирүү мүмкүнчүлүгүн камсыздаган, Бүгүнкү күндө капчык абоненттер үчүн мобилдик кызматтардын бирдиктүү экотутуму - «Мой О!» тиркемесине кирет.
болгон финансылык жана экономикалык кризистерге учуроосу - өндүрүштүн төмөндөшүнө, жумушсуздукка, капиталдык салуулардын кыскарышына, фирмалардын банкрот болушуна, акциялардын курсунун төмөндөшүнө жана ар кандай финансылык жапа чегүүлөргө да алып келген.
Экономикалык жактан башкы жыйынтыгы деп дүйнөнүн массалык түрдө табигый жана синтетикалык материалдарды иштетүүдө машиналык өндүрүштүн түүлүшү, конвейердик өндүрүү линияларын жана завод-автоматтардын пайда болуусу деп айтсак болот.
Согуштар 90 миллиондон ашык адамдын өмүрүн алган(биринчи дүйнөлүк согуш-20млн.дон ашык, ар кандай жарандык согуш жана ачарчылыктын кесепетинен 10млн, экинчи дүйнөлүк согушта - 60 млн.дон ашык)
1984-жылы Пакистан өкмөтү тарабынан күчкө киргизилген мыйзамдан кийин Убада кылыган Мессиянын Халифасы өзүнүн милдеттерин аткара албай калып,аталган кызмат коркунуч астында калгандыктан Мырза Тахир Ахмад Пакистанды таштап, Англиядагы Лондон шаарына көчкөн, Жамааттын борбору убактылуу Лондондогу «Фазл» мечитине которулган.
Мырза Тахир Ахмад Ахмадиянын негиздөөчүсүнүн небереси, экинчи Халифа Мырза Башируддин Махмуд Ахмаддын уулу, анын Саййида Марям Бегам аттуу жубайынан, ошондой эле үчүнчү Халифа Мырза Насир Ахмаддын аталаш тууганы да болгон.
1955-жылы ал өз атасы менен биринчи жолу Англияга барган, атасы ага англис тилиндеги билимин өнүктүрүп, жана Батыш калкынын социалдык адаттарын үйрөнүү үчүн ошол эле жерде калуусуна кеңеш берген.
Эки ооруу үчүн, өзүнүн баш оорусу жана өз жубайынын узакка созулган оорусу үчүн дары издөө аракетинен кийин ал гомепатия дарылануусунун таасирдүүлүгүнө ишенген жана миңдеген ооруларды дарылаган.
Ахмадия Мусулман Жамаатынын орду жөнүндөгү Пакистандагы Парламент жүргүзгөн иликтөөлөр учурунда Тахир Ахмадды кошо беш адамдан турган бир делегат Жамаат маселесин сунуштоо үчүн жөнөтүлгөн.
Андан кийин дароо Пакистандагы Жогорку Кеӊеш тарабынан Ахмадия Мусулман Жамааты каапыр деп жарыяланган, Пакистандын ошол конститутциялык жана мыйзамдык позициясы 2014-жылга чейин өз ордунда калган.
Мырза Тахир Ахмад 1993-жылы Ахмадийлердин жылдык чогулуштарында жыл сайын өткөрүлө турган эл аралык байъат берүү аземин баштаган, анда жаңыдан Жамаатка кошулгандар Халифага өз байъатын беришет.
Анын халифалык доорунда Жамаат түзүлүш жана финансылык өсүп-өнүгүү жагынан эл аралык деӊгээлдеги тажрыйбага ээ болгон, анын ичинде 1994-жылы ачылган биринчи Ахмадия Мусулман Спутник телекөрсөтүүчүлүк дагы ошонун катарына кирет.
Ал убакытта Ахмадия Мусулман Жамаатынын Халифасы 1947-жылы Индия-Пакистан бөлүнүп, Жамааттын борбору Мырза Башируддин Махмуд Ахмад негиз салган Пакистандагы жаңы жерге көчкөндөн бери биринчи жолу барган.
1957-жылы кайтып келген соң Тахир Ахмад Асифа Бегамга үйлөнгөн жана жаңыдан негизделген Вакф-э-Жадид фондунун төрагасынын орун басары катары дайындалган, анын максат-мүдөөсү – бул Пакистандын айыл жерлеринде жашаган Жамаат мүчөлөрүнө таалим-тарбия берүү болчу.
Жаңы шайланган Халифа Масрур Ахмад Убада кылынган Мессиянын Халифасы катары 2003-жылдын 23-апрелинде жаназа намазын түшүргөн, анын жаназасына жер жүзүнөн 40,000ден ашуун адамдар катышкан.
Пакистандагы Рабвах шаарында жайгашкан «Мубарак» аттуу мечитте чакырылган Мажлис Интихааб-э-Хилаафат 1982-жылдын 10-июнунда Азирети Мырза Тахир Ахмадды Мырза Гулам Ахмаддын төртүнчү орун басары жана Жамааттын Жетекчиси катары шайлаган.
Тамыр клеткалары аркылуу сиңирген суу жана минералдык азык элементтер өсүмдүктүн экинчи өткөргүч системасы ксилема түтүкчөлөрү аркылуу өсүмдүктүн жер үстүндөгү органдарына жылат.
АСЕАНдын башкаруу механизмдеринин түзүлүшү так белгиленген, анын ичинен саммиттер, министрлерди жолугушуусу жана ар кыл тармактагы башкаруучулардын чогулуштарынын түзүлүшү Ассоциацияга кирген мамлекеттердин өкүлдөрүнөн түзүлөт (Жыл сайын шайлоонун негизинде өзгөрүп турат, 2011-ж.- Индонезия, 2012 ж. – Камбоджа, 2013 ж. – Бруней, 2014 ж. – Мьянма).
АСЕАНдын келишиминде жазылган максаттары төмөндөгүдөй: мүчө өлкөлөр арасында социалдык жана экономикалык, ошондой эле маданий жактан өнүгүүгө көмөк көрсөтүү, Түштүк-чыгыш чөлкөмүндө тынчтыкты жана стабилдүүлүктү сактоо боюнча бидиктүү иш жүргүзүү.
Алардын ичинен Талып-Ахун аке өзгөчө зээндүү чыгып, адегенде араб, кийинчерээк түрк, фарс, уйгур,франсуз, немис,англис,орус, латын тилдеринде эркин сүйлөп жана жазып, өмүрүнүн акыркы жылдарында япон жана кытай тилдерин өздөштүрүп китеп окууга жетишкендигин профессор Алдашев Абдулхай жазып кеткен.
Немис тилинде К.Маркстын «Капиталын» окуп чыгып революция мезгилинде карапайым кыргыздарга заман кандайча өзгөрөөрүнө түшүнүк берген, жана газета журналдарды Баку, Казан, Истанбул, Кашгар,Уфа ж.б.
Кыргыз илимдер академиясында сакталып калган тарихий этнографиялык эмгеги «Кыргыз тарыхы, уруучулук түзүлүшү, түрдүү салттар»- деп аталып, кыргыздын түпкү теги, кыргыз улутунун калыптануу мезгили, Тянь-Шяндык кыргыздардын азыркы аймакка келиши ж.б жөнүндө баалуу маалыматтарды жазган.
Ал химия, физика, биология,география, математика, астрономия илимдеринен кабардар болуп, медицинаны да өздөштүрүп, практика жүзүндө колдонуп айылдаштарын даарылаганы, чарчаганда высший математикадан эсепеп чыгарып алаксыгандары боюнча маалыматтар бар.
Жашаган боз үйүнүн керегеси айланта жайылган китептерге толуп, лабараториялык аспаптардын жардамы менен химиялык тажырыйбаларды жасап, реакцияларды жүргүзгөнүн, кийин согуш убагында Каракол шаарында ачылган биринчи педагогикалык институттун география факультетинин өкүлдөрүнө химиялык лабараториянан куралдарын белек катары бергени далилдейт.
1902-ж Кыргызстан боюнча Караколдо ачылган биринчи элдик китепкананы уюштурууда төрт демөөрчүнүн бирөө жана жалгыз кыргыз болуп, китепкананын фондусуна көптөгөн баалуу китептерди өткөрүп берип, өмүрүнүн акырына чейин жардам берип, билим очогунан кол үзгөн эмес.
Адрианов Александр Васильевич , орус археологу, тарыхчы, этнограф жана коомдук ишмер, таанымал сибирь таануучу, Минусин аймагын жана хакастардын тарыхы, этнографиясы боюнча изилдөөлөрү белгилүү.
Биздин заманга чейинки 1-миң жылдыкта Юньнань бөксө тоолорун мекендеген тай урууларынын укум-тукумдарынын бир бөлүгү биздин замандын 1-кылымынын башында түштүккө жер ооп, жергиликтүү калктар менен аралашкан.
Улуу Британия жана Франция тарабынан эчак колонияга айланган Азиянын бөлүктөрүнө Тайландды бурер катары калтырып, пайдалангысы келген колониялык империялардын мүдөөсү анын эн биринчи себеби болгон; экинчиден, өз мезгилинде Тайландды күчтүү башкаруучулар бийлеген.
Башкы өнөр жай тармактары: электроника, электр-техникалык, турмуш-тиричилик буюмдары, автомобиль кураштыруу, зер буюмдар, текстиль жана тигүү, түстүү металлургия (Тайланд калай жана волфрам өндүрүү боюнча дүйнөдө алдынкы орунда).
Тайланд – БУУнун , Эл аралык атом энергетикасы агенттигинин , ЭВФтин , ЮНЕСКОнун , ИНТЕРПОЛдун , Азия өнүктүрүү банкынын , Түштүк-Чыгыш Азия өлкөлөрү ассоциациясынын ж. б.
Кыргыздар энергиясы күчтүү, азыркыча айтканда аурасы таза, асман менен жерди байланыштырган касиетке ээ жерлерди билип, аларды адамды аруулап, ыйманын тазалоочу ыйык жерге, мазарга айланткан.
Алсак, мазарга чүпөрөк байлап, отко сыйынуу шаманизмдин белгилери болсо, арча менен аластоо, мазар таюу, жүгүнүү бутпарастыктан калган ырымдар, ар бир жандуунун жана жансыздын колдоочусу, пири болот деген түшүнүк тотемизмдин жана анимизмдин белгилери, ал эми мал союп курмандыкка чалып, куран окуу ислам дини.
Ошондой болсо да азыркы мезгилде жамгырдан кийинки козу карындай жайнап кеткен түрдүү диндердин элди бөлүп- жарууга болгон аракетин түшүнбөй, башка динге өтүп кеткен жарандарыбыз да бар.
Анын жардамы менен заттын атомундагы жана молекуласындагы он заряддалган ядролордун жана терс заряддалган электрондордун өз ара аракеттенишүүлөрү ишке ашырылат жана ал микросистемалардын туруктуу абалынын мүмкүндүгүн аныктайт.
Кузеев Раил Гумерович , советтик жана башкурт тарыхчысы, чыгыштаануучу, түрколог жана коомдук ишмер, Россия ИАсынын мүчө-корреспонденти , башкурттардын этностук тарыхы, этнографиясы жана фольклору боюнча ири адис, таанымал окумуштуу.
Эмгектери башкурттардын теги, келип чыгышы, таралуусу, материалдык жана руханий маданияты, башкурт фольклору, анын ичинен башкурт санжыраларынын этностук тарыхты иликтөөдөгу ролун изилдөөгө багышталган.
Натыйжада, көп жылдык чымырканган изилдөөлөрдүн жыйынтыгында фундаменталдуу эмгектер жаралып, башкурттардын эл болуп калыптануусу, башкурт этносунун калыптануусундагы кыпчак, печенег, кыргыз, огуз, угро-финн ж.б.
Мартьянов өзүнүн жеке үйүн музейге айландырып, жеке катышуусу менен Хакас-Минусин ойдуңундагы белгилүү болгон кыргыздарга таандык рун сымал таш жазуу эстеликтерин музейге ташытып келип жайгаштырган.
Белгилей кетчү нерсе, музейде кечки темир, жаңы коло дооруна таандык предметтер, Таштык, Тагар маданияттарынын коллекциялары, кыргыздарга таандык болгон жазуу эстеликтери, археологиялык казуулардын негизинде табылган кыргыздардын курал-жарак, буюм-тайымдары, атактуу кыргыз каганы Барс-бекке арналган жазуу эстелиги сакталып турат.
Бирок, реформалар, тескерисинче, экономикада рынок механизмдерине өтүүнү жана саясий режимди өзгөртүүнү талап кылган антикоммунисттик оппозициянын, Балтика боюндагы республикалардын СССРдин курамынан чыгуу үчүн кыймылынын күч алышына алып келген.
Ельциндин өлкөнүн аймагында КПССтин иш-аракетин токтотуу тууралуу указы жарыялангандан кийин, КПСС БКнын Генералдык секретары кызматынан кеткендигин , КМШнын түзүлгөндүгүнө байланыштуу СССРдин президенти катары ишмердигин токтоткондугун билдирген.
Клеменц менен чогуу Чыгыш Теңир-Тоону кезген; ал андан ары Кара-Кожо, Астана, Йар-Хото аймактарын кыдырып, Улуу Жибек жолунун түндүк бутагына кирген аймакта алгачкы археологиялык казуу жүргүзгөн.
Ал атайын сапар учурунда – «Из путевых заметок о Нарыне и Кашгаре» аттуу эмгекти жазган; анда Россия менен кошуна турган Чыгыш Түркстандын абалы боюнча изилдөөлөрдү жүргүзгөн Ч.Ч.
Ал шаман дини боюнча эң оболку изилдөөлөрдү жүргүзгөн, монголдордун шаман дининин негизи эң байыркы культ экендигин жана ал өз алдынча философиялык-диний түшүнүк катары калыптанган деген илимий негиздүү тыянакты айткан.
Кытай тилин билген боюнча ири адис катары Орхондогу көк түрктөргө таандык болгон Күлтегин, Могилян, Моюнчурдун эстеликтериндеги Тан дооруна таандык кытай тилиндеги иероглифтерди окуп, тактап, каталарын түзөтүп оңдоп окуп чыккан окумуштуу.
Анын эмгектери: "Манчжурско-Русский словарь" ; "Анализ китайских иероглифов" ; "Китайская хрестоматия" ; "Графическая система китайских иероглифов" ; "Элементы китайской письменности" ; "Очерки истории китайской литературы ; "Материалы по истории китайской литературы" ж.б.
Башка эмгектери: "Записка о Нингуте", "О реках, впадающих в Амур" жана "О существовании огнедышащей горы в Манчжурии" ; "История и древности восточной части Средней Азии с Х по в." ; "Сведения о маньчжурах во времена династий Юань и Минь" ; "Русско-китайские трактаты" ; "О движении магометанства в Китае" ; " - " ("Бюллетень Императорской Академии Наук", 1856; ошол эле орус тилинде "Русский Вестникте" жарык көргөн); "Графическая система китайских иероглифов" жана "Об отношении китайского языка к среднеазиатским" ; "Буддизм, его догматы, история и литература"; "Религии Востока: конфуцианство, буддизм и даосизм".
Анын «Тувинцы-тоджинцы» , «История народного искусства Тувы" , «Историческая этнография тувинцев" , «Мир кочевников центра Азии" сыяктуу фундаменталдуу эмгектери илим үчүн маанилүү басылмалардан жана илимий актуалдуулугу менен айрымаланат.
«Кыпчаки в истории средневекового Казахстана» деген монографиясы орто кылымдардагы кыпчак этно-саясий бирикмелеринин тарыхы боюнча фундаменталдуу изилдөөлөрдүн жыйынтыгы болуп эсептелет.
Иртыштагы калыптанган Кыпчак этносаясий бирикмеси Түндүк-Чыгыш Монголиядан көчүп келген кумаси жана уранкай уруулук бирикмелеринен түзүлгөн деген көз карашы илим чөйрөсүндөгү кызуу талаш-тартыштарды жараткан.
Изилдөөчү бул жерден археологиялык материалдардын негизинде кыпчак урууларынын Иртыш аймагынан Борбордук Казакстандын чөл жана жарым чөл аймактарына, Сыр-Дарыяга туташ өрөөңдөргө жана Мангыстоого карай жүргөн миграциясын ачып көрсөткөн.
Ахинжанов көчмөн жана отурукташкан маданияттардын өз ара алакаларын, экономикалык байланыштары, этностук-маданий алакалары мыйзам ченемдүү өнүгөрүн сыпаттоо менен бул маданияттардын бири экинчиси үчүн зарыл экендигине токтолгон.
Эндинин тапанчасын полиция таппай коёт, жана баардык далилдер ага каршы турган, ошондуктан сот аны өмүр бою эркинен ажыратып, өзүнүн каардуулугу менен белгилүү болгон Шошенк түрмөсүнө түшөт.
Түрмөнүн башчысы Нортон кудайга калп эле ишенгшенин көрсөткөн, ал эми күзөт кызматыны башчысы Хедли Энди менен чогуу келген жаңы соттолгондордун бирин өзүнүн каардуулгун көрсөтүү үчүн өлгөнгө чейин сабап салат.
Нортондук уурдап тапкан акчаларын мурда жашабаган, чыныгы жашоодо такыр жок эле адамга, документтерин жасап, анын аты-жөнүн жазып, жада калса анын атынан салык да төлөгөн Энди "жок" адамга которот.
Тасма 7 Оскар сыйлыгына жана башка бир топ сыйлык наамдарына талапкерлиги көргөзүлгөн жана киносынчылардан аткаруу чеберчилиги, окуясы жана тасманын реалдуулугу боюнча алкышка татыган.
Тасманын сценарийи Стивен Киңдин "Рита Хейуорт жана Шоушенктен куткаруу" новелласына негизделип, күнөөнү мойнуна албаганына карабай аялын жана анын көңүлдөшүн өлтүрдү деген күнөө менен Шоушенк мамлекеттик түрмөгө камалган Энди Дүфрейн аттуу банкир аттуу окуяны баяндайт.
1949-жылы, Реддин жардамы менен Энди түрмөнүн чатырын оңдоп жаткан бригадага кошулуп, бир күнү Хедлинин мурастан калган салыкты кантип төлөйм деп башы катып жатканын айтканда угуп калып, ага өз кенешин берип, жардам берет.
Орус тилинен Николай Рубцовдун, түрк тилинен Осман Түркайдын айрым ырларын, түрк жазуучусу Нихал Атсыздын «Көкжалдардын өлүмү» романын, ошондой эле Түрк Тил курумунун тапшырмасы менен «Түрк дүйнөсүнүн адабияты» деген аталыштагы эки томдукту кыргыз тилине которгон.
Стейн илимде оболку ирет инди жазма эстеликтерин, раб графикасындагы жазылган маалыматтарды, археологиянын жана нумизматиканын, этнографиянын ачылыштарын илимге комплекстүү пайдаланган илимпоз катары белгилүү.
Такла Макан чөлүн басып өткөн саякатчы Дуньхуандан “Миң будданын үңкүрүн” ачкан, ал жерден 40 000 ашуун Дуньхуань жазууларын тапкан, алардын ичинде байыркы түрктөргө таандык атактуу “Бал ачуу“ жана дүйнөдөгү эң эски басма китепти таап, илимге киргизген.
б) ичке олтуруп томпойду же абалакты алуу; оюнчу ичке олтургандан кийин томпойду же абалакты көздөй эн кейип колу томпойгом же абал акты көздөй эңкейип колу томпойго же абалакка тиер замат айы шып көтөрүп алышы керек.
Эгерде тоорулган чүкө чыгып, томпоюабалагы ичке борборго, чүкөлөргө байланбай калса, оюнчу экинчи атуушуну ошол тоорумак жерден же, 3 кадам оң жагынан жылыш, борбордогу же чийимден алыс аралыктагы чүкөнү борборго түздеп атууга тийиш.
а) ичке олтуруу — ичке түшкөн оюнчу эки бутунун башын чүкөнүн, «кан» менен чүкөнүн жана борбор менен чүкөнүн аралыгын белгилеген түз сызыктан өткөрбөстөн сыңар тизелеп олтурат, Казык буттун ап кыты — сОюнчогу экинчи буттун жерге койгон тизесин борбор «кан» менен чүкөдөн, томпой менен борбордон кана «кандан» өткөрбөөгө тийиш.
Чалмай атуучу оюнчу бутунун башын борборго түздөп, такасы менен чийимди басыш, чүкө атпаган колун бооруна алып, өзү чийимдин ичин көздөй, эңкейип, экинчи бутун чийимдин сыртына өзүнө ыңгайлуу абалда сунуп коюп чүкөнү капталын көздөй чертип чыгарыш керек.
оюнчу жогоруда айтылган ыкмалардын бирин колдонуу менен чуке чыгарып, томпоюже абалагы борборго, «кунга» же чүкөлөрдүн бирине жакын жатып калса (калыс чен жеткен жерде болсо, оюнчу андан аркы оюнду чийимдин ичине сыңар тизелеп туруп чүкенү чертүү жолу менен улантат.
Оюн эки топтун биринде ар бир оюнчуга кемин» де бирден чүкө жетпей калганга чейин жүргүзүлөт, Эгерде команда «топ» бардык ашыктардан ажырап, бирок «каны» болсо, анда ага оюнду улантууга укук берилет, мындай учурда чүкөсү жок топтун щ бир оюнчусуна «кан» берилет.
Оюнчу чүкөнү черткен соң томпойдун — абалактын жанында жакын жерде чүкө болбосо томпоюп — абалагын артын карай гана тартуу менен колу жеткен жердеги чүкөнүн жанына алып барып коюшу мүмкүн.
Ичке түшкөн оюнчу бир чүкө черткенден кийин борбордогу топ чүкөдөн, үч ашык черткенден кийин чалмай бутунун жерге койгон тизесин кыймылдатпастан туруп «канды» же борбордогу топ чүкөлөрдү чертүүгө уруксат берилет.
Австро-Венгриянын Будапешт университетин аяктаган Бернат Мункачи өмүрүн Поволожьядагы жана Батыш Сибирдеги финн-угор жана түрк элдерин жана алардын венгрлер менен этникалык, тилдик жана маданий байланыштарын изилдөөгө арнаган.
Бернат Мункачинин изилдөөлөрү - прикладдык жана теоретикалык (тарыхтан мисалдар, тилдик салыштыруулар жана Поволжья, Батыш Сибирь калктарынын диалектологиясы) проблемаларга багышталып, күнүбүздө да өзүнүн актуалдуулугун жогото элек.
Көшөгө үйлөнүү символу гана эмес, эки жаштын узакка чогуу өмүр сүрүшү, урпактарынын көбөйүшү үчүн символ катары сакталышы керек. Үйлөнгөндөн кийин көшөгөнү бузуп, башка буюмга колдонуу эки жаштын жашоосуна терс таасирин тийгизип, кээде ажырашууга алып келет деген пикирлер бар).
Алардын негизги милдети - уул-келиндин экинчи ата-энеси болуу менен алардын ынтымак-ырашкерлигин сактоо, аларга камкордук көрүү, ата-энелери жаман мамиле кылса аларды жайгарып, бирин бири түшүнүүсүнө өбөлгө болуу.
Эгер келин колдон узаса шартына жараша келген эле күнү же эртеси, ал эми сүйлөшүп жүрүп эле келип калса ата-энесинин алдынан өтүүгө жиберилген кишилер алардын макулдугун алып келгенден кийин гана нике кыйылат.
Нике кыйылбаса алардын ой-пикирлеринде ажырым болуп, акыры ажырашууга алып келет экен. Нике кыйылса алар бара-бара бири-бирине окшошуп, идеялары, ой жүгүртүүлөрү бир нукка түшөт дешет. Нике кыйылганда атанын бала алдындагы жоопкерчилиги бекемделет).
Ошондуктан Үркөр , Толтойдун огу, Үч аркар, Чоң Жетиген, Кичи Жетиген, Алтын казык, Сары жылдыз, Чолпон, Тараза, Балбылдак жылдыз, Саманчы жолу сыяктуу жылдыздарга карата убакытты, багытты аныкташкан.
8-январдан 18-февралга чейин 40 күнгө созулган кыш чилде , 8- июлдан 18-августка чейин 40 күнгө созулган жай чилде болот. Жазгы күн-түн теңелүү 21-мартка, күзгү күн-түн теңелүү 23-сентябрга туура келет. 28-январдан 11- февралга чейинки 15 күн "үт" деп аталып, кар ошол мезгилде өзгөчө калың жаайт.
Эл ичинде табият кубулуштарын - аба ырайын жылдыздардын жайгашуусуна карап алдын ала так айткан эсепчилер, жайчылар (мисалы, Көлдө Маанеке, Кочкордо Эсенбай, Ат- Башыда Күчүк ж.б.) болгон.
Айдын түрпөйүнө, башкача айтканда ай чалкалап же иймейип жаңырганына жараша ошол айдын жаанчыл же кургакчыл болоорун, кайсыл күнү эгин сепсе өнүмдүү болоорун, күндүн чыгышы менен батышына карата эртеси күн кандай болоорун айтышкан.
Кыргыз элинин астрономиялык билимдери, "тогол", "арсар ай", "арсар күн" деген түшүнүктөрү, аларды кайрадан элдин эсине салуу жөнүндө көп жылдардан бери белгилүү адис Торон Жумаев, изилдөөчүлөр Дастан Сарыгулов, Кабылбек Жумабаев ж.б.
Александр Данилович Грач , советтик белгилүү археолог, тарых илимдеринин кандидаты, Борбордук Азиянын байыркы жана эрте орто кылымдар доорундагы көчмөндөрдүн археологиясы боюнча ири адис, кыргыз таануучу, археолог.
1970-жылдан КР Илимий-маалыматтык атласынын илимий редакциялык кеңешинин төрагасынын орун басары, жооптуу секретары жана атласты түзүүчү топту жетектеп, ошону менен бирге бир нече өзгөчө мазмундагы карта түзгөн.
Негизгилери: «Очерки по истории географических исследований Киргизии» , «Природа Киргизии» , «Тар жол, тайгак кечүү менен» , «С четырёх сторон горизонта» , «Кавказ, Средняя Азия. Кыргызстан» , «Словарь географических названий Киргизской ССР . Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясыныын мүчөсү жана география боюнча илимий кеңештин төрагасы болгон. «Манас» энциклопедиясын даярдоого активдүү катышкан.
Садыбакас Өмүрзаков (; 1921-жылдын 25-мартында туулган – 2002-жылы 12-августта өлгөн) – Кыргызстандагы таанымал илимпоз, география илимдеринин кандидаты , картография жана географиялык ачылыштар тарыхы боюнча ири адис, географ-окумуштуу.