polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Саякбай Каралаевдин вариантында Алмамбеттин мусулман болушу башкача айтылат: кытайлар сени соо кылбайт, тез кел деген энесинин катын алып, Алмамбет өзү отурган тактынын алдына казылган терең орду көрүп, качып чыгып үйүнө келет да, энесинин айтуусу боюнча мусулман динине кирет.
Радлов жазып алган вариантта айрым деталдык айырмачылыктар болбосо (Алмамбет менен Көкчөнүн кезигишкен жери Ысык-Көлдүн жээги делет жана башкалар) Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын планда берилген.
Элге атагы чыккан улуу манасчыбы же атагы алыска тарабаган, бир айылдын аймагында гана элине эрмек болуп айтып жүргөн манасчыбы, эч кимиси үйрөнүп таалим алган устаты тууралуу, анын зор маанисин түшүнүп турса да, эч бир эскеришпейт жана айтышпайт.
Көпчүлүгү түш көргөндөн кийин да «Манас» айтуудан баш тартып, колунан келбей турган иш экенин айтканына болбой, экинчи жолу да түшүндө келип, көндүрүүгө аракеттенишет, болбосо опузалап коркутуп, аны «Манас» айтууга мажбурлайт.
«Манас» айтууга ынтызар адам ар дайым чыгармачылыктын түйшүгүн тартып, бушайманданып, «Манас» басса-турса оюнда болуп, жан дүйнөсү менен ага берилип, аны ар дайым ойлоп, эстеп турат.
Манасчылар жөнүндөгү бар маалыматтарга караганда алардын басымдуу көпчүлүгү түш көргөнгө чейин эле өздөрү көрүп билген манасчыларды ээрчип жүрүп «Манасын» уккандыгы жана таалим алгандыгы ачык айтылган.
Манасчылардын кереметтүү түш көрүүсү жөнүндөгү мындай салттык баян эпостун каармандарынын баркын көтөрүү, «Манас» өңдүү элдик улуу мурасты улам кийинки урпактарга кереметтүү кылып көрсөтүү аракеттеринен келип чыгышы ыктымал.
7 айында күзгүдөн өзүн көрүп талпынат, сөздү түшүнө баштайт, былдырап сүйлөйт, «отур», «тур», «жат», «алакан чап» дегендерди аткара алат, буюмду турган жеринен көзү менен издейт, чакырса колдон колго өтөт, «а-та», «а-па» муундарын кайталайт.
8 айында чоң кишиден үйрөнгөн кыймылдарды суроо боюнча кайталайт, өзүнө жаккан буюмду алууга же табууга абдан аракеттенет; оюнчуктар менен кызыгып ойнойт, аларды көңүл коюп карап, бир-бирине ургулайт жана башкалар 9 айында үйдүн ичинде буюмдарды издейт, айтканды аткарат, майда буюмдарды чогултат, идиштин ичиндегилерди чубап чыгарат.
Баланы багууга керектүү бардык буюмдар — вазелин май жана кебез, упчу, дененин жана суунун температурасын өлчөөчү термометр, клизма үчүн 1 баллончо, жылыткыч, көзгө дары тамчылаткыч, бор кислотасынын 2%түү эритмеси, марганцовканын мала кызыл жаңы эритмеси, йод же бриллиант жашылынын эритмеси керебеттин жанына коюлган кичинекей столдун үстүнө даки менен жабылып турууга тийиш.
3 айдан 1 жашка чейинки балага 5 жука жана 5 жылуу арты ачык көйнөк, 5—6 момозуй кофта, жайкы 5—6 чыт кофта; суукта кийүү үчүн 10—13 жылуу туюк шым; 10—15 жеңил жайкы туюк шым; жылуу жүн костюм; жылуу жүн топу ; 2 жука топу; кышкы пальто; жайкы пальто; 1 жуп кол кап керек.
Эмчектеги баланын сөөк тканында туздар аз болгондуктан алар жумшак, ийилчээк келип, туура эмес бакканда (мисалы, баланы жаздыкка эрте отургузуп же бутуна эрте тургузганда) сөөгү ийрейип калат.
Алардын өпкөсү менен дем алуу булчуңдарынын жетиле электигинен, ошондой эле чоң кишиге караганда кычкылтекти эки эсе көп талап кылгандыктан, бат-бат бир калыпта эмес жана үстүртөн дем алат; бир жашында өпкөсү жана дем алуу булчуңдары өсүп, дем алуусу тереңдеп, калыптанат.
Ымыркай баланын ткандары менен органдарынын анатомия-физиологиялык өзгөчөлүгү, иммунитетке ээ болуу жөндөмдүүлүгүнүн жетишсиздиги түрдүү ооруга көбүрөөк чалдыгууга, ошондой эле оорунун оор өтүшүнө алып келет.
Туура багып, тойгузса салмагы 4—5-күндөн тартып көбөйүп, 1жуманын аягында — 2-жуманын ортосунда алгачкы абалына келет; теринин физиологиялык сезгенүүсү — төрөлгөндөн 1-2-күнү териси, айрыкча кол чеңгели менен бут кетмени кызарып, ал бир нече сааттан 2—3 суткага созулат, андан кийин түлөй баштайт.
Көпчүлүк вариантта Багыштын уулу Толтой (Сагымбай Орозбаков варианты, Саякбай Каралаевдин варианты , Мамбет Чокморовдун варианты жана башкалар) деп берилген бул каармандын теги Манастан бери карай айтылат.
«Семетей» эпосунда Манастын тукумуна зыян келтирүүдөн тарткынчыктап, дээрлик Канчоронун опузасы менен иштесе, «Сейтекте» жеке башынын мансабы үчүн мурдагыдан чечкиндүүрөөк мүнөзгө өтөт.
Үргүлөөгө дайыма бир өңчөй дүүлүктүргүч себеп болот, себеби мындай дүүлүктүргүчтөр улам-улам кайталанып, мээ кыртышынын клеткаларынын көпчүлүгүндө тормоздолуу процесси жүрөт .
Качкан жоону артынан кууп, он эки күндүк жолго сүрүп барышканда эми такыр жеңилерине көзү жеткен Коңурбай акыл ойлоп, амалданып жети күнгө урушту токтото туралы, элим менен кеңешейин, элим макул деп туура көрсө өзүңдү Түп-Бээжинге кан көтөрөлү — деп, Манаска элчи жиберет.
Манас туулганда касиеттүү думана берген Аколпоктун жакасына тигилүү болот ок менен Аккелтени октоп, кароолуна дүрбүсүн таңып, шашпай мээлеп атканда, Кожожаш менен катар отурган сегизинин башын ок жулуп кетет.
Фрунзеге келип М. Күрөңкеев атындагы музыкалык окуу жайында окуган, ал азыркы күнгө чейин Т. Сатылганов атындагы Эмгек Кызыл Туу ордендүү кыргыз мамлекеттик филармониясында эмгектенет.
У-тын манасчылыкты кесип кылып алууга жана ага жан дүйнөсү менен кирүүгө алгачкы таалимчиси Саякбай Карала уулу жана Сагымбай Орозбак уулунун вариантынын таасири болсо, кийин Ыбырайым Абдыракман уулунун түздөн-түз таасири чоң.
Ыбырайымдын көзөмөлдөөсү астында "Кырк чоронун жабдылышы", "Колдун жолдо жүрүшү", "Тал-Чокунун көрүнүшү" сыяктуу эпизоддорду өз интерпретациясында иштеп чыгат.
Өзгөчө Кыргыз ССРинин эл акыны К. Маликов өзүнүн жогору баасын берип, Кыргыз Илимдер академиясынын Тил жана адабият институтунун кол жазмалар фондусуна жолдомо жазып, У-тын "Манас" боюнча вариантынын кол жазмасын өткөрүүгө жардам көрсөтөт.
Айылдыктарга бала манасчы аталып Сагымбай Орозбак уулунун вариантынан "Манас менен Аккуланын сымбаты", Саякбай Карала уулунун "Семетейдин чоң атасы Жакыпка жолукканы" эпизодунан жаттап алып айтып жүргөн.
Саякбай кунт коюп угуп олтуруп Сагымбайдын чоң акындыгына жана улуу манасчылык чеберчилигине "Манаска" кошкон баа жеткис салымына ыраазычылыгын билдирип: "Бали, балам, Сагымбай атаңдын арбагын жылоолосоң манасчы болот экенсиң", — деп ак жол, чыгармачылык ийгилик тилеп батасын берет.
У. Манас баатырдын туулганынан тартып, Манаска күмбөз тургузганга чейинки эпизоддорду толугу менен, көбүнчө баатырлардын кармаштары кеңири баяндалган "Чоң чабуулдан" үзүндүнү жана "Каныкейдин Тайторуну чапканы" жана башкалар окуяларды айтат.
Айтылып жаткан окуя угуучуларга кандай таасир калтырарын жана кандай кабыл алып жаткандыгын байкаган манасчы ошого карата окуянын жүрүшүн улам курчутуп, элди кызуу кагылышка аралаштырып, ошол кандуу кагылыш майданына алып кирет.
Болочокто баатыр туула турган баланын элесин тартууда жалпы "Манас" эпосунун салтында айтылып келген туруктуу эпикалык мотивдерден четтеп кетпестен, аны толугу менен пайдаланып, дагы тереңдетип, баатырдык пафос менен өз алдынча талкуулайт:
Сагымбай Орозбаковдун вариантындагы топонимия өзүнүн ар түрдүүлүгү, географиялык диапазону табигый жана тарыхый реалияны эпикалык мүнөздө болсо да таамай чагылдырганы, жер-суу, шаар-кыштакты белгилүү аймакка бекем «байлаганы» менен айырмаланат.
Эпосто аталган топонимдерден окуялардын багыты, жүрүшү, алардын айрым реалдуу регион менен айкалышы (мисалы, сүрүлгөн кыргыздардын Алтайды көздөй жөнөгөн же кайра кайткан жолунун багыты, өзгөчө Бокмурундун кошунунун Каркырага чейин басып өткөн жерлери) даана байкалат.
Муну көргөн Сыргак чындап эле Алмамбеттен сестенип жадыгөй, амалдуу неме эле кечпей койсом башымды кесип салат ко деп, ойлонот да суудан кечүү издебестен Көктелки менен Кара-Суудан өтүп, Алмамбетке келет.
Ал "Манас" үчилтигинен: Манастын балалык чагы, "Кыргыздардын Алтайдан көчүшү жана Манастын кан көтөрүлүшү, Көкөтөй кандын ашы, Алмамбет менен Чубактын жол талашы, Тал-Чокунун көрүнүшү, Алмамбет менен Сыргактын чалгынга барышы жана жылкы тийүү, Тайторуну чабышы сыяктуу белгилүү салттык эпизоддорду айтары жөнүндө эскерет.
Көрүнүшү биздин элден эмес окшойт, кайдан келген немелер болду экен деп ойлоп, карап турса алиги адамдар сууга буту-колун жуунуп, анан күн батышты карап жүгүнүп, чекесин жерге тийгизип, түшүнүксүз иштерди иштеп жатышканына таң калган Манас атайын барып ал адамдардан жөн-жай сурайт.
Жакыптын айылы тетиги башы чыгып турган чоң тоодо, мал карап жүрдүм эле, жумушумдан калбайын — деп он бир балбанды тетири жолго салып коюп, убайым тарткан Жакып айылына келип, агасы Байды баш кылып Акбалта, Бердике жана башкалар аксакалдарды чакырып, көргөнүн баяндап, не кыларын билбей, мал алуучу адам болсо бир баланы баалап сатып алып, Манас ушу деп кармап берип тынсакпы?
көз салса куйругу чагарактаган, төшү жагжайган, көзү чыныдай, жүнү кызыл сур, башы чоң казандай, көкүрөк жүнү самсаалаган, көчүк жагы тарбайып жылаңач, бычактай курч азуу тиши бир карыш, мойну менен шилисинде кере кулач жалы бар, чоңдугу өгүздөй, басканы адамдай, капталында канаты бар, куйругу кылыч, башында найзадай мүйүзү бар бир укмуш жандыкты көрөт.
Кулжалардын өлгөнүн көргөн Манас залим экен, муну атайын деп алыскы-жакын айныбас, ыраакы-жакын ылгабас, ортосу болот, оозу албарс, түтүнү туман, түбү Ыспан, кароолу дажаал, огу ажал Аккелте мылтыгын алып өпкө тушуна кармай бергенде алиги айбан асманга алты аркан бою көтөрүлүп барып, кайра жерге түшүп сулап калды.
Жаалы келген Манас жабылгандардын төртөөн катар кармап -көйнөктөй желпип жерге уруп, калгандарын бири менен бирин урунуштуруп, жеке өзү он бир балбанды байлап, кулак-мурунун, колу-бутун кесип, баарын бир-бир мүчөсүнөн айырып, аттарынын куйрук-жалын кыркып таштап, кандарыңарга барып айтып, колуңардан келген жамандыгыңарды жасап алгыла — деп коё берди.
Манастын курал-жаракка ээ болушу, он бир дуу-дуунун жиберген балбандарынын жазаланышы — эпостун сюжеттик өнүгүшүндөгү маанилүү түйүн, туруктуу мүнөздөгү кеңири белгилүү сюжеттерден, эки окуянын бириктирилип берилген үлгүсү.
Кыргыздын күчтүү жоодон жеңилип, чабылып-чачылышы Саякбай Каралаевдин вариантында деталдаштырылган кеңири мүнөздөгү окуя түрүндө берилген: атагы алыска кеткен мыкты кан Каракандын көзү өткөндө кытайдын Молто, Алооке аттуу кандары көп кол менен келип кыргыздарды чаап алып, Каракандын балдарын чогуу туруусу кооптуу деп туш-тушка бөлүп жиберишет.
Радлов жазып алган вариантта кыргыздардын чабылышы жөнүндөгү маалыматтар берилбесе да бул эпизодду чыгарманын сюжетинде эпостун башкы темасы менен идеясына түздөн-түз тиешеси бар, өзгөчө орчундуу, мурдатан келе жаткан туруктуу деталдардын бири дешке негиз бар.
Айрыкча өткөн кылымда Ч. Валиханов, В. В. Радлов кагаз бетине түшүргөн материалдарда Манас туула электе кыргыздар эпикалык күчтүү душманы кытай-калмактардан жеңилип, кордук көргөндүгү жөнүндөгү кабар-маалыматтар көп кездешет.
Баатырдын тегине удаа берилген кара сөз түрүндөгү бул кыска маалымат кийинки окуяларга байланыштуу, айрыкча калмактар менен алгачкы кармашында жер коруган калмактардан эр өлүп калганына кейиген атасынан тегин сураган Манаска берген Жакыптын жообунда, Бай менен Жакып жолугушкандагы эскерүү сөздөрдө алда канча кеңейтилет: Жакыптын атасы Ногой кан көп жерге бийлиги жетип, жоолорунун мизин кайтарып турат.
Ногойдун көзү өткөн соң анын балдары «Эл кадырын биле албай Эндейиңки турганда» , Эсенкандын элүү жүз миң колу келип кыргын салып, элди чаап, Ногойдун балдарын туш-тушка таратып, бөлүп жиберет.
Кыргыздардын чабылып-чачылышы — Ногойдун балдары Орозду, Үсөн, Бай, Жакыпты кытайлар (эпосто кытай, кара кытай, калмак, кара калмак аралаш айтыла берет жана алар көпчүлүк учурда бир этноним катары түшүнүлөт. Бул белги жеке эле Сагымбай Орозбаковдун вариантында гана эмес, манасчылардын бардыгына мүнөздүү) туш-тушка бөлүп кетет.
Махмуд Кашгари да "тавгачлады" сөзүн "мачындык катары эсептеди" деп которот да, Табагачты, башкача айтканда Ма-Синди "Жогорку-Син" деп, Син, башкача айтканда кытандар өлкөсүн — "Ортоңку-Син" деп, Кашкарды "Төмөнкү-Син" деп коюшарын жазат.
Демек түрк элдеринде "Кытай" сөзү алгач кытандардын Ляо империясынын аймагы — Түштүк Кытай жана Чыгыш Моңголиянын, соңку феодализм доорунда жалпы эле Кытайды билдирип, орус лексикасына ушул мааниде өткөн.
Кыргыздардын жана ага канатташ жашаган Орто Азиядагы элдердин оозеки чыгармаларында канаттуу тулпарлар белгилүү болсо да, «Манастан» башка эпос, дастандарда К. окшоп канаттуу тулпар минип асмандап уруш ачкан кейипкерлер белгисиз.
Азиядагы түрк-моңгол элдеринин оозеки чыгармаларында дайыма учуп жүргөн тулпар минген ар түрдүү кейипкерлер, түрдүү көрүнүштөрдү, кубулуштарды пайда кылуучу пирлер мол кезигет.
Шаанама, "Шах-Наме" — иран элдеринин мифтерин , эпикалык дастандарын жана тарыхый баяндарын камтыган проза же ыр түрүндөгү жыйнактардын Сагымбай Орозбаковдун вариантында жалпы аталышы.
Бул Рамазан айынын башында болгон да ал касиеттүү кудаа тааланын төртүнчү жылдагы «айы» жазуунун аягы сынып жок болгондуктан күмбөз 14-кылымдын кайсы он жылдыгында тургузулгандыгын аныктоого мүмкүн эмес.
«Семетей» эпосунун көпчүлүк варианттарында М. к. Талас өрөөнүнөн алыс эмес суу жээгиндеги Төрткүлдүн төмөн жагында Кайнардын как өзүндө курулгандыгы айтылат, башкача айтканда күмбөздүн төбөсү шоңшойбостон томпок болуп тургузулат, анда Манастын курал-жарактарынын баары коюлуп, дубалдын ички бетин толтуруп, эпикалык баатырлардын жүрүштөрү, кан майдандагы салгылашуулары, айрымдарынын жеке портреттери тартылгандыгы айтылган.
Ушунун негизинде 8 — 10-кылымда Талас өрөөнүндө Текабкет, Шельджи, Сус, Куль, Ак-Төбө шаарларындагы сарайлардын ички бети элдик чыгармалардагы эпикалык сюжеттерди чагылдырган сүрөттөр менен кооздолгон сыяктанат.
Уламыштардын дагы биринде күмбөздү Семетей салдыргандыгы айтылат Кыш жасоо үчүн топуракты алыстан алдырып, ылайга эчкинин кылын кошуп, бышкан кыштарды эркечтин майына кайнаткан дешет.
Массон айрым өзгөртүүлөрдү кийирген: «Улуу даражалуу мазар», жакшылардын жакшысы, даанышман, сыпайы, бактылуулардын нускасы, кудаа таалага ылайык иштердин төртүнчү доордогу эгеси, аялдардын эң даңктуусу Кенизек-Хатун, урматтуу эмирдин кызы, марттык менен ырайымдын булагынын кылычы да, каламы да жеңилбес, Абуке эмирдин, алардын сырын кудаа таалам билгилик кылбасын да жүргөн жерин бейиш кылсын.
Китеп «Манасчылардын чыгармачылык эмгеги» деген бөлүм менен башталып, мында манасчыларды эл акындарынын өзгөчө бир түркүмү катары карайт жана аны Тыныбек Жапый уулу, Сагымбай Орозбак уулу , Акмат Рысменде уулу , Жаңыбай Кожек уулу өңдүү манасчылардын чыгармачылыгынын үлгүсүндө көрсөтөт.
Манасчылар эч качан «Манасты» жаттоо аркылуу эмес, алар үйрөнүү жолу менен манасчы болуп чыгышат, деген ойду айтат жана бардык манасчыларда сюжет негизинен бир багытта өнүгөрүн белгилейт.
Ошондой эле манасчылар арасындагы стилдик жактан айырмачылыктарды эпостогу бир эле эпизодду бир нече манасчылар айткан үзүндүлөрдү келтирип салыштырат да алардын стилдик окшоштуктары жана айырмачылыктары белгиленет.
Эмгекте манасчылардын кереметтүү түш көрүү маселесине токтолуп, түш көрүү манасчылардын «Манас» айтып калуусундагы башкы фактор катары карабайт, манасчылардын түш көрүүсүн жокко чыгарбайт, ал «Манас» айтууга болгон ынтызарлыктын натыйжасы деп эсептейт.
«Манасты жазып алуу тарыхы» деген бөлүктө өткөн кылымда Ч. Валиханов, В. В. Радлов дун эпосту кагазга жазып алуу тарыхына кыскача токтолот жана Октябрь революциясынан кийин эпосту жазып алуу ишинин жүрүшү тууралуу маалымат берет.
Карала уулу, Тоголок Молдо, Шапак Рысменде уулу, Жаңыбай Кожек уулу, Акмат Рысменде уулу өңдүү кыргыз элинин белгилүү М-нын өмүрү, манасчылык өнөрү тууралуу баяндама берилет.
Баласынын жөндүү сөзүн эп көргөн Жакып жанына жолдош алып, уулуна ылайыктуу кыз издеп, көп эл-жер кыдырып, акыры Кейип шаарына барып Кыйбанын каны Атемирдин кызы Санирабиганы жактырат.
Баатырдын өзү, же атасы, кээде досу ага ылайыктуу жар издеп анын кыйынчылык менен табылышы, кызды алуу өтө оор тоскоолдуктарды жеңүү аркылуу ишке ашышы фольклордук чыгармалардагы кеңири белгилүү сюжеттерден.
Кыргыздарды кытайлар басып алып Ногой кандын балдарын туш-тушка бөлгөндө Жууша деген жердеги дөңгө деген элге айдалып барган жыйырма төрт жаштагы Үсөндүн аялы төрөттөн өлүп, ымыркай баласы колунда калат.
Көзкаман жетимиш төрт жашка чыкканда иниси Жакыптын уулу Манас мыкты чыгып, душмандарын жеңип, ата конушуна көчүп барганын угуп, элине барууну чечет да, балдарын көндүрүп, көчүп чыгат.
Композициялык бүтүндүккө ээ бөлүм катары айтылуучу көпчүлүк башка туруктуу салттык окуялардан айырмаланып Сагымбай Орозбаковдун вариантында, башка көп манасчыларда да «Көзкамандар окуясы» эпостун туруктуу салттык окуяларына жата турган башка орчундуу окуялар менен аралаш берилген.
Адегенде оорулууну туш тарабынан карап, башы-көзүн, кулак-мурдун, ичин-тишин, өпкө-боорун бүт текшерип, дарылап, операциядан кийинки опурталдуу мезгилде кабылдап кетпесин деп бардык коркунучтун алдын алышаар эле.
Нургүл 1977-жылы Бишкек шаарындагы Кыргыз Кыз келиндер институтунун (азыркы Эшеналы Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университетинин) филология факультетинин китепканачылык жана китеп таануу бөлүмүнө тапшырган.
Жубайы – кыргыз тарыхчысы жана журналисти Тынчтыкбек Чоротегин (алар 1982-жылы апрел айынын соңку күнү Нарын облусунун Нарын районуна караштуу Эчки-Башы айылында мусулманча никеге туруп үйлөнүшкөн, ошол жылдын 15-майында расмий никелик каттоодон өтүшкөн).
2012-жылдын 16-сентябрында түштөн кийин Бишкектеги үйүндө капысынан инсульт болуп, эс-учун жоготуп, 17-сентябрда таңкы саат 4тө Бишкектеги жумурияттык оорукананын нейрохиругия бөлүмүндө 55 жашында дүйнөдөн кайткан.
Кыргыз эли көп кылымдык тарыхый жолунда түрдүү турмуштук шарттарды башынан кечирип, албан түркүн тарыхый кырдаалдарга дуушар болуп, өзү дүйнөнү кабылдоосу, күлүк кыялдарын, мифологиялык түшүнүктөрүн жаратылышка жана турмушка болгон көз караштарын ушул улуу эпосунда сактап келген.
Веб-сервер - бул клиенттерден, адатта веб-браузерлерден -сурамдарды кабыл алып жана аларга -жоопторду, адатта -баракчалар менен бирге сүрөттөлүштөр, үндөр, файлдар же башка маалыматтарды берүүчү аппараттык же програмдык камсыздоо .
Г. Л. Абрамович туташ , кайчы , айланма ; В. Гончаров жуп , кайчы , тегеректелген ; өзбек адабиятчылары А. Зуннунов, Н. Хатамов жуп , кесме , ай- ланма ; Л. И. Тимофеев туташ же , үчтүк , кайчы , кур- чалган , ма- шакаттуу ж. б.
У. эпосто ыр түзүүнүн негизги каражаты катары кызмат кылат, башкача айтканда "уйкаш ырды уюштурат, ырдагы сөздөрдү чачыратпай кармап турат, ыр саптарын эсте каларлык жана уккулуктуу кылат" .
Кол жазмалар фондусу , Кол жазма жана жарыялоо фондусу — Кыргыз Республикасынын Илимдер академиясынын КЖБсынын карамагындагы, эски басма жана кол жазма китептерин, республиканын аймагында жашап жаткан элдердин фольклору, этнографиясы, тарыхы жана тили боюнча жазмаларды топтоо, сактоо, иреттөө, изилдөө жана жарыялоо боюнча бирдиктүү илимий борбор.
комиссиянын мүчөлөрү К. Мифтаков, А. Шабданов жыйналган материалдардын негизинде кыргыз фольклорун түрлөргө бөлүштүрүү, кол жазмаларды паспорттоштуруу, системага келтирүү боюнча алгачкы иштерди өтөшкөн.
Кыргыз ССР Илимдер акдемиясынын Тил жана адабият институтуна Кол жазмалар жана жарыялоо сектору болуп өткөнгө чейин Академиянын Президиуму алдындагы Коомдук илимдер бөлүмүнүн бир бөлүкчөсү болуп келген.
1968—87 жылдары Тил жана адабият институтунун 1987жылдын сентябрь айынан баштап, Академиянын Коомдук илимдер бөлүмүнүн астында Кол жазмалар менен жарыялоо бөлүмү де ген ат менен өз алдынча бөлүм катары иш жүргүзүп келет.
Алмабек Тойчубек уулу (1887, Ысык-Көлдүн чыгышындагы Ой-Булак айылы — өлгөн жылы белгисиз) — манасчы Атасы Тойчубек да, агасы Дыйканбай да эл арасында «Манастан» үзүндү, негизинен «Семетейди» мыкты айткан адамдар катары белгилүү болушкан.
Алар: Манас өлгөндө, Каныкейдин Семетейди Букарга алып качканынан тартып, эрезеге жеткен Семетей Таласка келип Жакып, Көбөш, кырк чорону өлтүрүп, атасынын ордосун ээлешине чейинки жана Айчүрөккө үйлөнүшү, Коңурбайдан кун куушу сыяктуу окуялардан, ошондой эле «Сейтек» бөлүмүндөгү Семетейдин кайып болушунан тартып, Күлчоро, Сейтектер Канчоро, Кыястан өч алышып, Сейтектин Таласка көчүп келишинен турат.
Андан ары Семетейдин үй-бүлөсүнүн Кыяска олжо болушу, Күлчоронун далысы кесилип кордолушу, Сейтектин кооптуу чөйрөдө Айчүрөктүн аркасы менен аман-эсен чоңоюп, эли-жерин таап, атасынын өчүн алышы айтылат.
«Манас» эпосунун географиялык таралышы жөнүндө» деген бапта «Манас» эпосу кыргыздар жашаган чет өлкөлөрдө , ошондой эле коңшулаш союздук республикаларда айтылып келгендигин тиешелүү маалыматтардын негизинде далилдейт.
Эпостун фактыларын салыштыруунун натыйжасында кыргыздар тараган бардык жердеги айтылып келген «Манас» эпосу бир тарыхый негизден жаралып, ар башка чөлкөмдө, ар кандай деңгээлде, ошол жердин тарыхый-социалдык шарттарына жараша өнүгүп жана сакталып келгендигин илимий жактан ишенимдүү белгилейт.
«Манас» эпосундагы географиялык аттар жөнүндө» деп аталган бапта эпостогу эпикалык топонимдердин тарыхый реалдуу георафиялык аттар менен байланышы жөнүндөгү маселе каралып, топонимдердин эпикалык функциясы боюнча талдоо жүргүзүлөт.
«Манас» эпосундагы тарыхый терминдердин поэтикалык функциясы» аттуу акыркы бапта изилдөөчү эпостун эпикалык текстине мүнөздүү бир катар терминдердин маанисине тарыхый жактан илимий талдоо жүргүзүлөт.
Мындан кийинки эпизоддордо: «Каратоко Мажиги», «Манжуулуктан кошулган, бала Мажик эри бар», «Манжурия калмактан Манжуусуна бек койгон Мажик баатыр бар экен» делип, кырк чоронун катарында такай эскерилет.
Манасты аткарууга манасчылардын баарына орток, мүнөздүү обон, ык калыптанган, ошол белгилүү обон, ыкты ар бир аткаруучу өз талант-жөндөмүнө жараша өздөштүрөт, өз алдынча вариациялайт.
Бул келтирилген музыкалык «тез сүйлөө» речитативи Саякбайдын экспрессиялуу аткарган обонун иллюстрациялоо менен бирге, жалпы эле эпос айтуучулардын Ысык-Көл аймактык мектебинин үлгүсү боло алат.
Нерв тканында пайда болуп, керектелбей калган МЕДИАТОРдун бөлүгү ткань суюктугуна жана канга өтөт, түрдүү вегетатив реакцияларын пайда кылып, функциялардын нейро-гумордук жөнгө салуусуна катышат.
Өз доорунун мыкты жомокчуларын жакшы билген жана алардын варианттарындагы мурдатан салт катары аткарылып келген артык үлгүлөрүн чыгармачылык менен өркүндөтө алган Сагымбай Орозбак уулунун бул варианты ырынын кооздугу, түзгөн элестеринин тереңдиги, эл турмушун таамай сүрөттөй алганы менен белгилүү.
Түзүүчү жомокчунун өзү кандай айтып жаздырса так ошол калыбында кийлигишүүсүз, башкача айтканда тексттеги сөздөр, ыр саптар оңдоого, орун алмаштырууга, бир сөздүн ордуна башка сөз пайдаланууга жол берилбей, эч өзгөрүүсүз, так берүүгө далалаттанат.
Элибиздин байыркы ата мурасынын эң туу чокусу «Манас» эпосунун Сагымбай Орозбак уулунун айтуусундагы «Манастын» биринчи китебине Манас баатырдын тегинен кабар берген кара сөз түрүндөгү кыскача маалыматтан тартып жаш баатырды кан шайлоого чейинки окуялар кирген.
Анын ичинде Жакып Чыйырды, Бакдөөлөт үчөөнүн көргөн кереметтүү түшү, Манастын туулушу жана ага той бергени, Жакып өзүнүн койчусу Ошпурга Манасты койчулукка бергени, Манастын Эсенкан жиберген тыңчыларын жайлаганы, Нескара менен Манастын урушу, Манас жолдоштору менен салбырынга барганы, Манастын кан шайланышы сыяктуу окуялар камтылган.
Китепке эпостун белгилүү эпизоддору Жети кандын кеңеши, элчилердин Манаска барышы, Манастын кандарды күткөнү, колдун Бээжинге аттанышы, Каныкейдин сарамжалы, Алмамбетти кан көтөргөнү, аскерлердин жолго аттанышы, Алмамбеттин Сыргакты чалгынга барууга тандашы, Алмамбет баатырдын чалгынга жөнөөрдүн алдында кытайдын көптүгүн Манаска айтканы, Макел-Малгундун Алмамбеттен жеңилиши, Алмамбет менен Сыргактын Бээжинге чалгын чалышы, Алмамбет баатырдын эл-жерин, атасынын сарайын көрүп арман кылганы, Карагулга жолукканы, Карткүрөңдү жылкыга кошуп, жылкы тийгени, Коңурбай жылкылардын артынан келип уруш салганы, Кыргыздардын колуна Сыргактын кабар бергени сыяктуу окуялар киргизилген.
Төртүнчү китепти төмөнкү окуялар түзөт: Чалгындагы ийгиликтер, Алмамбеттин Сыргакка жер таанытуусу, Ажаттын боюндагы жайма топ салгылашуулар, Манас менен Коңурбайдын Ажаттын боюнда беттешүүсү, Коңурбайдын Бейжинге кире качышы, Эки жактын согушка камданышы, Ороңгу менен Борончунун өлүмү, катардагы баатырлардын алгачкы беттешүүсү, Коңурбайдын баш-аламан урушта Жолой баштаган жети баатырынан айрылышы, Чубактын кырк Жаң-жуңдун баласын байлап келиши, Кыргыздын такка миниши, Күлүстөн менен Каңкелдинин туулушу, Коңурбайдын Манасты чабышы, Коңурбайдын Шыпшайдарды алдырып келиши, Көкчөнүн өлүшү, Баатырлардын өлүмү, Манастын дүйнөдөн өтүшү деген эпизод менен үчилтиктин биринчи бөлүмү «Манас» эпосу аяктайт.