polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Ар кыл тарыхый доорлор, ички жана тышкы согуштар, саясий, диний өзгөрүүлөр, жазуу маданиятындагы жаңыруулар, аргасыз журт которуулар жана башка кыйын кезеңдер маданий өнүгүүгө кедерги болуп турган.
Жылкынын ээси — Камбар Ата, төөнүкү — Ойсул Ата, уйдуку — Зеңги баба, койдуку — Чолпон Ата, эчкиники — Чычаң Ата, канаттуунуку — Буудайык, «ит төрөсү» — Кумайык деп эсептешкен.
Эне-Сай Кыргыз кагандыгы доорундагыдай эле отко табынуу салты сакталган Арча менен аластоо, жортуулдан же алыскы сапардан кайткан кишинин башынан оттун чогун үч жолу тегеретүү жана башка ырым-жырымдар мусулмандык жөрөлгөлөрдү толуктап турган.
Дастанда кыргыз элинин эзелки мезгилден тартып жаңы доорго чейинки тарыхындагы орчундуу окуялар элдик оозеки чыгарма түрүндө элестүү баяндалат Узак убакытта калыптанган ою боюнча дастандын башаты кылымга таандык бул эпос акырындап кыргыздын башка майда дастандарын да өзүнө сиңирип, макал-лакап, накыл сөз, географиялык, космографиялык, этнографиялык жана башка илимдердин мухитине айлана берген.
«Манас» жана башка дастандарда Каңгай, Оркун , Ыртыш, Алтай, Лоп , Кекенор, Хотан, Тибет, Карашаар, Камбыл , Ооган , Памир, Бадакшан, Кожент, Самарканд, Бухара сыяктуу ар кыл челкемдер, тарыхый-географиялык түшүнүктөр көп кездешет.
2012-жылдын 11-февралынан тартып Кыргыз Тарых Коомунун вице-президенти (бул уюмдун президенти - Тынчтыкбек Чоротегин, дагы эки вице-президенти болуп маркум Бектемир Жумабаев менен Арслан Капай уулу Койчиев) шайланган.
Доцент, тарых илиминин кандидаты Табалдиев Кубатбек Шакиевич ушу тапта Бишкектеги Кыргыз-Түрк «Манас» университетинин Гуманитардык факультетинин тарых бөлүмүнүн профессору болуп иштеп жатат.
Кубатбек Табалдыев (кээ бир китептерде Табалдиев деп да жүрөт, бирок паспортуна ылайык Табалдыев) 1962-жылы 21-июлда Кыргызстандын Ысык-Көл облусундагы Кызыл-Суу айылында туулган.
Дарак өсүмдүктөрдөн арча, карагай , бадалдардан мисте, Чаткал д-нын жана анын куймаларынын жайылмаларында терек, тал, кайың, бөрүкарагат, итмурун, табылгы, изирик, долоно, шилби, ыргай, чычырканак ж.б.
Коруктун негизги максаты Ички Теңир-Тоого мүнөздүү болгон уникалдуу табигый жаратылыш комплексин (карагай, арча токойлорунун туташ массиви, бадалдар менен шалбаа) сактоо жана аларга илимий изилдөө, байкоо жүргүзүү болуп эсептелет.
коруктар-адам чарба иши учун колдонбой,кол тийгизбей сакталган жерлер,башкача айтканда баалуу осумдуктор таралган жана эчен жылдар бою озун-озу тейлоосу табигый негизде калыптанган жаратылыш туруктуулугу учун зор маанидеги аймактар.
Жакшы тааныйт дегенибиз, Оморов Асыкбек кроссворд толтуруудагы тапкычтыгы, изденүүчүлүгү менен айырмаланып жана кроссвордду өтө көп түзгөндүктөн, айтылуу Гиннестин китебине кирген.
Эмгекчилдигин ушундан билиңиз, курулуш боюнча эки китепти жана “Проверь себя”, “Учурдун учкай сөздөрү” жана “Чынгызхан” деген тарыхый эссени жаратып, окурмандар тарабынан жылуу кабыл алынган.
Чынгыз хан тууралуу жазып калгандыгы, отуз жылдан ашык Чынгызхан, Темирлан, Осмон империясы жана Аттила жөнүндө дүйнөнүн 16 өлкөсүнөн баалуу тарыхый булактарды чогултуп, болгон окуялар тууралуу көп сүрөттөрдү жана согуштук схемаларды түзүп, чоң эмгек жаратууга белсенип келген.
Ошол көп жылдык түйшүктүү эмгектин жыйынтыгы болуп, “Чынгызхан” деген тарыхый эссе китеби 2008 – жылы чыгып, түрк тилдүү эл аралык Мустафа Кемаль Ататүрк атындагы илим жана маданият багытындагы фонду тарабынан тарых боюнча Азиядагы эң мыкты китеп деп бааланып, алтын медаль менен сыйланды .
Көп жылдары инженердик – геология чалгындоо экспедициясынын начальниги болуп, Якутия, Монголия, Бурятияда иштеген жана кийинки жылдары курулуш мекемелеринде, тоо кендерин иштетүүдө жетекчилик кызматтарда иштеген.
Ал филармонияда иштеген, дегеле аты чыккан айрым комузчулардын атын атап, “бул комузчу бул күүнү мындай чертет” деп, анын аткаруусундагы күүнү шартылдата чертип келип, “оригиналы” мындай деп, кайра тигинин буруу кеткен жерлерин так кайрып, чала кеткендерин толуктап, бизди абдан таңгалтырды.
десем окуп алышып,кожомо шек келтирип каапыр болдуң дешип, куугунтукташкан". Совет бийлигинин алгачкы мезгилдеринде "Кедейлерге", "Колхозчу дыйкандарга насыят", "Өзгөрүш", "Турмуш тууралуу", "Эне тил менен өлөң" деген ырларында эски менен жаңы турмушту салыштырып жазган. Ал эми "Биздин жер", "Башы бийик Ала-Тоо", деген чыгармасында кыргыз жергесинин керемет табиятын, жаратылышын түркүн айбанаттарга,карагайчерге,чалкайган көлгө,кенге бай экендигин сүрөттөгөн. Философиялык ойдогу "Эмне карып"деген ырында "Бул заманда эмне карып?" деген суроо коюп,аны мындай чечмелеген:"Айдалбаса жер,байкап сырын билбесе эр, мал жебесе чөп,ынтымагы болбосо көп карып,айтканын кабыл кылбаса акылы бар адам,семиз багып минбесе ат карып,окубаса жаш адам да карып" боло турганын эскертет.
1945-жылы согуштан кайткандан кийин С.Фиксин Кыргызстанга кайра келип, 1952-жылга чейин «Советская Киргизия», «Комсомолец Киргизии» гезиттеринде, 1952-жылы Кыргызстан Жазуучулар союзунда орус секциясынын бюросунун башчысы болуп иштеп, өмүрүнүн аягына чейин «Литературный Киргизстан» журналында жооптуу катчы жана бөлүм башчы болуп эмгектенген.
С.Фиксиндин котормосу менен М.Борбугуловдун «Ачуу дары» аттуу тамсилдер жыйнагы, К.Маликовдун «Ат коюу», А.Осмоновдун «Жеңишбек» поэмасы, Т.Үмөталиевдин, К.Акаевдин ж.б.
контракт боюнча сатууда, ижарага берүүдө же мүлктү берүүнүн жана кызмат көрсөтүүлөрдүн башкача жолдорун ишке ашырууда алдын-ала төлөнгөн же жарым-жартылай төлөнгөн төлөм катары киргизилсе жана ал ошол мүлк же кызмат көрсөтүү иш жүзүндө сатылбаган, ижарага берилбеген же болбосо кызмат көрсөтүлбөгөн учурда гана кайтарылууга тийиш болсо;
Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык лицензиянын негизинде адистештирилген компаниялар тарабынан кардарлардын атынан баалуу кагаздарга инвестициялоого багытталган ишти жүзөгө ашыруу максатында кабыл алынган болсо;
Атагы таш жарган зирек зергерлер ойдон-ой жаратат, жоктон бар кылат. Алардын күлүк ою кайда барса, ошол тарапка бурулуп, кыял чабыктарынан зор чыгармачылык шыктануу алып, күтүүсүз кооздуктар ошондо жаралат. Азыр атайын кемер кур курчануу салты жоюлууда. Аны кармоочу зергерлер да суюлууда).
Асыл буюмдарды кармаган айлакер усталардын көзү өтүп, алтын колдору жер астында да, керез катары калган буюмдары эл арасында, коомдук маданий орундарда, тарых, этнографиялык, сүрөт музейлеринде түбөлүккө сакталууда.
Ал кезде моңголдор Орхон менен Керелөн сууларынын боюнда жашашканы менен Тола сууларынын аралыгында, Онгин суусунун, жана Хэнтэй тоолорунун ортосундагы ойдунда көчүн-ко-айшк1т ' наймандар Хангай менен Алтай тоолорунун арасындагы к меркиттер Селенга өрөөнүн жердешчү.
Ал эми татарлар Буйр-жепттрп^ЛУН Р Келдерунун жээгин жана Улуу Кытай дубалына чектеш кылымында мекендеп, Цзинь мамлекетинин чек арасына жакын турушчу кен ТГТ татарлар өтө күч-кубаттуу, башкаларга Караганда кыйла - элдеп ошондуктан белек татар-моңгол уруулары дагы коңшу Цзинь менен катташканда өздөрүн татар аташкан.
Айрым жылдарда татарлар ^ган мамлекети менен ьгатымак тузуп алын моңгол улусуна сокку уруп тупку 'ягг ламыш боюнча татарлар бир жолку кагылышта Чьщгыз хандын моңголдорунун бири Амбагай ханды туткунга түшүрүп алын, аны Амбагай өчөгүшкөн жоосу Цзинь имнераторуна тартуулаганы белгилүү.
1930-жылы: Кыргыз АССР Элдик комиссарлар кеңешинин чечими менен Чөлкөм таануу жана билим берүү боюнча Кыргыз илим изилдөө институту кайра уюшулуп, анын базасында мал чарбачылык секциясы ачылган.
Ал «Псков кызы» , «Падыша колуктусу» жана «Өлбөс Кащей» деген чыгармаларында деспоттук бийликтин бетин ачса, «Май түнү»,«Рождестводон мурдагы түнүндө» жакшылык менен жамандыктын ортосундагы күрөш чагылдырылган.
Ошондой эле бир катар монументтүү драмалык (У.Шекспирдин "Отеллосунан" Отеллонун,"Король Лиринен"король Лирдин,М.Горькийдин "Егор Булычев жана башкаларындагы"Егор Булычевдин, Б.Жакиевдин"Атанын тагдырынан"Акылбектин)образдарын түзгөн.
Республикада көркөм фильмдердин студиясы пайда боло электен алда канча мурда эле ал кыргыз актерлорунан биринчи болуп киного катышып, 1950-жылы "Алитет тоо таянды" кинофильминде Ашыктын образын ачык гротекс планда атайын апыртып берсе,"Алыскы тоолордогу" мыкаачы зулум Сарыгул байды омоктуу көргөзүп,"Тянь-Шань кызындагы" Ашырбай абышка үчүн илбериңки психологиялык белгилерди таба алган.
Дүйшөнкул Шопоков - дал ушундай ат менен чыккан кыргыз элинин бир уулу,кыргыздардан чыккан биринчи Советтер Союзунун Баатыры көп улуттуу Мекендин борбору – Москваны коргоодо баатырдык менен курман болуп,анын жасаган эрдиги түбөлүк өлбөстүккө айланган.
Советтер Союзунун Баатырынын наамына татыктуу болгон,Москваны коргоочулардын бири,Улуу Ата Мекендик согуштун жылдарында баатырларча курман болгон кыргыз элинин даңктуу уулу Дүйшөнкул Шопоковдун ысымы дал ушундай бактылуу ысымдардын катарына кирет.
Кийимдин жээктери кабылан кейиптүү штамптоочу ж-а басып түшүрүү ыкмасы м-н даярдалган алтын бастырма кооздуктар м-н жээктелип ж-а түрдүү формадагы алтын кооздук-бастырмалар м-н кооздолгон.
8 түркүмдүн (түрдүү тиштүү түспөлдүүлөр, көп бакалоорлулар, араа тиш сымалдуулар, катран түспөлдүүлөр, балка баш сымалдуулар жана башка), 21 тукумга (ар түрдүү тиштүүлөр, мүйүздүү акулалар, көп бакалоорлууларга, муруттуу акулалар, кит акулалар алп акулалар, араа тиш акулалар, балка баштуу акулалар жана башка) кирген 85ке жакын уруулары, 250 жакын түрлөрү бар.
Түндүк Муз океанынын алабында – уюл акуласы ; Баренцов деңизинде жана Ыраакы Чыгыш сууларында – сельд А-ы ; Улуу Петр булуңуна жылуу суунун боз уруусунан жана балка баш А-дын кирип келиши белгиленген.
Эренак бек Түштүк Сибирдеги орус чындоолорунун курулушу менен өтө зор коркунуч туудурайын түшүнүп, орус бийликтерине: «Эгерде Абаканга чындоо курсаңар, анда биз өз жерибизди акыркы балабызга чейин коргоого даярбыз» - деген билдирүү жасаган.
1921-1924-жылдарда Егоров жана Борисоглебск атындагы авиациялык мектептерде, андан кийин Москвадагы учкучтарды даярдоочу Москва жана Серпухов жогорку мектептеринде окуп жүргөндө алгачкы учушун баштаган.
Валерий Чкалов өзү жөнүндө "Кайсы жерде кыйын иш болсо, мен өз ордумду ошол жерден табам. Өз элимдин бактысы жана даңкы жөнүндө сөз болгондо ошол жерден өзумө иш издеймин. Бир гана күрөштө мен өзүмдү жашап жатканымды билем, ансыз мага жашоо жок" - деген.
Кыргыздардын Ысарга калмактардын кысымынан улам киргендиги Хожамкули Бек Балхинин “Тарих-и Кипчакхани” аттуу эмгегинде : Картегинле турган 100миң үйлүү кыргыздар калмактардан качып, Ысарга киргендиги, ал жерден өзбектердин 100уруусу менен кагылышып, андан ары Кулябга өтүп, дурмен уруусу менен согушуп, Аларды Амударыянын аркы өйүзүнө сүрүп чыгаргандыгы баяндалат.
Орто Азия окумуштуусу Махмуд Ибн Валинин «Бахр ал-асрар» аттуу чыгармасында 1636жылдын башында, кыштын күнү он эки миң кыргыз түтүнү Кара-Корум менен Керуленден Каратегин аркылуу, Гиссардын жанына келишти деген маалымат берилген.
Ошол себептүү кээ бир музыкалык аспаптар өзүнүн алгачкы түрүн өзгөртпөй биздин заманга жетсе, көпчүлүгү өзгөрүп, кээ бири акырындап жоюлуп, ордуна жаӊы асапап пайда болду.
Добуш чыгаруу өзгөчөлүктөрүнө карай муыкалык аспаптар үйлөмө (флейта, кларнет, гобой, труба, валторна, сурнай, керней, чоор жана башка), кылдуу чертме , урма жана башка болуп бир нече топко бөлүнөт.
Мисалы: бандура Украинада, пандури жана чонгури Грузияда гана болсо, гусли, сопель, жалейка, волынка орустарда, украиндерде, белорустарда да бар; саз, тар, зурна Азербайжан, Ариенияда болсо, Өзбекистан менен Тажикстандын көп аспаптары окшош.
Иш жүзүндө манаптар коомдогу өз ара мамилени жөнгө салуу үчүн тартылган, башкача айтканда атайын шайланган эмес, калыс, туура сүйлөп, таза жүргөн тектүү адамдарга ар кандай маселени чечип берүүнү сурап, эл өзү кайрылган.
Гродеков манаптартардын Чыңгыз ханга эч тиешеси жок экенин, эл башына кыйынчылык келгенде каармандыгы, берешендиги аркылуу журттан озуп, душман келсе элин баштап, алдыга чыкканын, алар шайланбаганын, шайлоо болсо ошолор гана өтөөрүн белгилеген.
Манаптар термин катары 19-кылымдын баш ченинде чанда кезигип, 19-кылымдын орто ченинде түн жак кыргыздарга кеңири тарап, бара-бара мурунку «баатыр», «бий» деген түшүнүктү сүрүп чыгарган.
Бул учурда көпчүлүк манаптартар Кокон хандыгы, Россия жана Цин империясынын агрессивдүү тыяшкы саясатына байланыштуу элин кыргынга учуратпоо үчүн кээ бир күчтүү мамлекеттерге көз каранды болууга аргасыз болушса, Кыргызстандын Россияга каратылышынан кийин түшүнбөстүктөн колониалдык режимдин таянычына айланышкан.
Абдырахманов манаптартын ким экенин эл жакшы түшүнүп, бирок бардыгы эле алар жасагандай иш кыла алышпаганын, кийинчерээк эмгек кылбай, өзүлөрүн чоң көргөзүп, букара элди зордуктап жашап калганын эскертет.
Улуу Октябрь революциясынан кийин кадырлуу манаптартардын эл арасындагы таасиринен корккон бийлик алардан арылууга аракет кылып, эл душманы катары көргөзүшкөн жана ар кандай шылтоолор менен жер которууга аргасыз кылышкан.
Райондун аймагы Фергана ойдуңунун бир аз бөлүгүн (мында Кыргазстандын деңиз деңгээлинен эң жапыз жери жайгашкан, 401 м) жана аны түштүккө карай улап жаткан адырлар менен бийик этек тоолор тилкесин (алардын аралыгында Маргун, Даргун, Мадыген, Исфана жана башка чакан өрөөндөр жайгашкан) ээлейт.
Райондо жалпы билим берүүчү 56 мектеп, гимназия, 20 мектепке чейинки мекеме, кесиптик-техникалык орто окуу жайы, 48 лицей, балдардын ден соолугун чыңдоочу борбор, 27 айылдык китепкана, 19 маданият үйү, 4 музей, ошондой эле клубдар, маданий эс алуу жайы жана парк бар.
Үй жаныбарлары адамдарга эт тамак - аштарын гана бербестен, жүн да берген; адамдар ал жүндөн кездеме токууну да үйрөнүшкөн, буга бир бейиттен табылган жүн кездемеден жасалган анчалык чоң эмес тумак күбө боло алат.
Химиялык жол менен колонун курамын талдоо, казылып алынган таштан жасалган куюу формалары жана буюмдардын түрлөрүнүн көптүгү, ошондой эле, жез, коло жана алтын алуу үчүн жер алдындагы кен казып алынган терең жайлар металлургия өндүрүшүнүн өнүккөнүнөн кабар берет.
Андронов маданияты доорунда адамдын отурукташуусунун өнүккөнү бейит курулуштарынын мүнөзү менен гана эмес, ошондой эле изилденген конуш жайларынын өзгөчөлүгү менен да далилденип отурат; бул болсо дыйканчылыктын пайда болушу менен шартталып, мал чарбасынын муктаждыгынан улам — жем-чөп даярдоого байланыштуу өсүпчыкканы шексиз; буга жера йдоочу куралдарга караганда сан жагынан алдаканча көп болгон ороктун кеңири тараганы далил.
Эгерде афанасьев идиштеринин түбү шиштигийкелип, оттун күлүнө тереңирээк батырып коюуга ылайыкталса, андронов идиштеринин түбү жалпак келип, турак-жайдын таманынын түз экенинен жана ал жайтуруктуу жашоого ылайыкталганынан кабар берет.
Белгилүү бир даражада, Минусин крайы өзүнүн орун алып турган абалына жана маданияты менен чарбасынын өнүгүү мүнөзүнө жараша ал жерде минусин коргондору деп аталган же, башка бир терминология боюнча, тагар маданияты деп аталган маданият өнүгө баштаган мезгилде бир нече убакыт бою бейтарап тилке катарында саналган.
Минусиндиктер батыш скиф маданиятынын таасирин баштарынан кечирип жаткан, кийин гана алар улуу гунну державасынын системасына кошулганда, алар менен бирге бул райондордогу тарыхый процесстерде кайрадан алдыңкы абалды ээлей баштайт.
«Айбанаттар стили» деп аталган өнөрчүлүк өзүнүн түпкү тегин тигил же бул айбанат менен байланыштырган жана анын сүрөтүнөн сыйкырдуу күчтү көргөн адамдын идеологиялык көз карашынын системасы менен шартталган.
Ошондуктан, кээ бир изилдөөчүлөрдүн Борбор Азия менен Түндүк Кытайдын тийиштүү сюжеттеринин калыптанышында байыркы минусиндиктердин, кийинчерээк Алтай тургундарынын таасири да бир кыйла мааниге ээ болгону жөнүндө айтып жүрүшкөнү бекер эместир.
Баяндалып жаткан аймактын маданиятынын бирдиктүүлүгү башы сүйрү , бети долихопрозопикалык түзүлүштөгү, кууш келген дөң мурун, желкеси түз раса тибиндеги адамдар таралган ареал менен дал келет.
Биздин заманга чейин кылымга карата, башкача айтканда биринчи жолу «кыргыз», кытайча «цзянь-кунь» деп аталган, Минусин крайында, Енисей дарыясынын жогорку агымы тарапта жашаган уруулардын турмушу төмөнкүдөй болгон: алар коло эритип куюу боюнча мыкты өнүккөн өндүрүшкө ээ болгон, дыйканчылык, аңчылык жана балыкчылык менен кесиптенишкен, жарым-жартылай отурукташкан, малды жайытта багып өстүрүүчү уруулар болгон.
Минусин крайынын тургундарынын маданияты — биздин заманга чейин миң жылдыктын орто ченинен бери тарта чарбачылыгынын узак мезгилдер бою өнүгүшүнүн жемиши, кытайларга динлин деген аталыш менен белгилүү, өңү-түсү ак саргыл, башы сүйрү типтеги адамдарга таандык болгон.
Динлиндер Борбор Азия менен байланышканга чейинки мезгилде узак этногенез тарыхын баштарынан кечирген; бул этногенез процессине ар түрдүү, кээде аймактык жактан бири-биринен алыс турган уруулук компоненттер катышкан.
Дал мына ошондуктан кыргыз урууларынын пайда болушунун башаты, кыргыз элинин тарыхы — афанасьев маданиятынын археологиялык эстеликтери боюнча байыркы кыргыз коомунун келип чыгышына негиз болгон динлин этногенезин талдоодон башталууга тийиш.
“Сүрөтчү болсун, көргөзмөгө келген ар бир киши,суротко карап жоромол кылганда алардын пикири - ал адамдын жашоодогу ой- жугуртуусуно,өзүнүн кулк мүнөзүнө, жашоодо алган тажрыйбасына таандык деп ойлойм.
1971-жылы Кыргызстан Жазуучулар союзунун башкармасынын 2-катчысы, СССР Жазуучулар союзунун текшерүү комиссиясынын мүчөсү, Алыкул Осмонов атындагы адабий бирикменин жетекчиси болгон.
Суу бөлгүч кырларында, ага жакын бийиктеринде урчук-урчук аскалар, жалама зоолор, тепши сымал өрөөндөр, кресло сыяктуу цирктер, мөнгүлөр жана түбөлүк эрибеген карлар таралган.
Урунун ак сѳѳктѳру диаметри 30-45 метр, бийиктиги 5-7 метр келген мурзѳлѳргѳ, эрдик кѳрсѳткѳн жоокерлер чонураак, ал эми карапайым адамдар бир аз гана белгиленген мурзѳлѳргѳ коюлган.
ин-ттары, калк китепканасы , асем иск-во, дизайн жана саат жасоочу чеберлердин жогорку мектептери, консерватория, музейлер (иск-во жана тарых, этногр., сүрөтчү Ж. Ж. Руссонун жана башка), Гран-театр, «Виктория-холл» ири концерт залы бар.
Музыкант-аткаруучуларын эл аралык конкурстары , жыл сайын Ж. эл аралык автосалону, ойлоп табуулардын эл аралык көргөзмөсү, антиквариат жана уникалдуу сааттардын аукциондору жана башка өткөрүлүп турат.
Анын поэзиясында өлгөндөрдүн чөпкө айланышы жана чөп менен жандуулардын тамактанышы түбөлүк кыймылдагы материя жөнүндө каңкуулап, дүйнө менен жеке адамдын байланышы айкындалат; шарап даңазаланып, тиги дүйнөдө жашоо жок дегендей тыянак чыгарылат.
Улуулар тууралуу мамиле болуп жатканда, мисалы, Турсунай эже, же эжеке, же Сүйүмкан тайэже, Уланбек байке, же ава, же аке, же байке, Бообек ата, же чоң ата, тайата, Мунаркүл эне, чоң эне, тайэне, тайжеңе.
Уулдары: академик Абдылдажан Амантурович Акматалиев жана Уулбек Амантурович Акматалиев кесиби боюнча тарыхчы (учурда КР Президентинин Иш башкармалыгынын маалыматташтыруу жана телекоммуникация бөлүмүнүн кызматкери, 24.5.1973), кыздары: Уулкан Акматалиева жана Сүйүмкан Амантур кызы .
“Мурас - ата-бабадан келе жаткан адептүүлүк. Анын ыйманы ичинде. Ал адамдарга коңурдуулук, туруктуулук, сүйкүмдүүлүк, ажардуулук аркылуу көрүнөт. Т.а. ыймандуулук, адептүүлүк экөө биринин сапатын, даражасын бири толуктайт. Адамдардын ою боюнча түбөлүккө жашайт. Адамдык оң таасирлер ар дайым жаныңда”.
“Чыныгы кыргыздын өсүшүн тилейбиз. Анткени азыркы кырдаал опурталдуу, Кыргыз улуту жоюлууга тийиш эмес. ХХ кылым билимдүүлөрдүн, илимдүүлөрдүн кылымы дейбиз. Кыргыз эли "төө бастыда" калбаса болгону!” - деп жазганы бар.
Амантур Акматалиев кыргыз колдонмо өнөрүн жана анын устаттарын кылдат иликтеп, алардын тажрыйбаларын жана өрнөктүү ишмердигин этнографиялык илимге сыпаттап калтырган өз демилгелүү окумуштуу жана журналист болчу.
Амантур Сейтаалы уулу Акматалиев (Акматаалы-тегин, 12.12.1934, Бөрүлү кыштоосу, Нарын району - 30.8.2002, Кочкор өрөөнү, Нарын) – кыргыздын чыгаан этнограф журналисти, публицисти, агартуучусу жана көркөм өнөр таануучусу.
"Көлдүн күңгөйүндө (Ысык-Көл району, Корумду айылы, Турдакун уулу Жунушбай кезегинде айыл билермандары аталып, кеп-сөзгө эгедер, мыкты карыялардан болгон. Байбичеси Мария уз, үйүнө эски салттуу нускалар мыкты сакталган).
1954-72-жылдары Лейлек жана Нарын райондорунда мугалим, мектеп директору, “Советтик Кыргызстан” гезитинин адабий кызматкери, Нарын районунун “Коммунисттик эмгек” гезитинин баш редактору жана башка кызматтарда иштеген.
Ош МУнун профессору, маркум агайыбыз Жээналы Шериевдин айтуусу боюнча, Түштүк Кыргызстандагы басмачылык кыймылдын көрүнүктүү өкүлдөрүрүнүн бири Ади паңсаттын апасы жыланга талгак болгон экен.
Талгак маселеси Ч. Айтматовдун «Кылым карытар бир күн» романында мыкты берилген, анда Эдигейдин аялы Үкүбала алтын мекре деген балыкка талгак болуп калганда, деңиздеги бороонго карабай кармап келип, аялынын талгагын кандырышы романда окуган адамдын ичин жылытпай койбойт.
Анын негизги басымы тарыхый окуяларга жасалып, кыргыздардын коңурат, казак, кыпчак, курама, маңгыт, тайчык, жедигер, ногой, кытай, катаган, калча сыяктуу уруулар менен бирге 12 ата өгүз болуп, урааны да «Өгүз» болгон жана Алтайга сүрүлөрдөн мурун Талас, Фергана, Сыр-Дарыянын бойлорун жердеп турган.
Анда: «Ай ааламды алган Аланча кан болгондо, 40 сан Крым болгону, кой үстүнө боз торгой жумурткалаганда, аты чуулу Атылакан атын чыгарам дегенде», кыргыздар Жийделүү-Байсынды жайлап, Оторду хан көтөрүп, огуз элин куткарып, Отор шаарын салганы тууралуу айтылган.
Кийинки орус тилдүү тарыхчылардын таасирине байланыштуу сабаты ачылган санжырачыларда Түштүк Сибирь жөнүндө түшүнүк кире баштаган (мисалы, Тоголок Молдо, Талип Молдо, Мухамедалы Кыпчаков ж. б.).
Калмак жапырыгы, кыргыздардын Ысар, Көлөпкө кириши, Үчүкө-Түлкү, хан Кудаян тууралуу манасчылар Сагымбай Орозбаков, Шапак Ырысмендеев, изилдөөчүлөр Ы Абдырахманов, О. Сыдыков ж. б.
Учурда чогулган Кыргыз санжырасындагы генеологиялык уламыштарды башка жазма маалыматтарга салыштырууда кыргыздардын түпкү тегинин жарымынан көбү жашап өткөн адамдар болгону ырасталат жана ал уруулардын аталышынын дээрлик көбү атасынын атынан калып, өз учурунда алар да улам майда уруктарга тарап келген.
Оңго адигине, тагай жана муңгуш кирип, өз учурунда адигине жору, бөрү, баргы, кара багыш, сарттар; тагай сарыбагыш, бугу, солто, тынымсейит, саяк, чекир саяк, жедигер, черик, азык, багыш, моңолдор, баарын сыяктуу уруулардан турат.
Солго кушчу, саруу, мундуз, жетиген, кытай, басыз, төбөй, чоң багыш; ичкилик найман, тейит, кесек, жоо кесек, каңды, бостон, нойгут, дөөлөс, ават, кээ бир учурда кыдырша урууларынан турат.
Кыргыз санжырасындагы кыргыздардын уруулук тобу же алардын урууларга ажыроо, генеологиялык ата-бабасынын аталышынын бир нече варианты бар экенине карабастан, анын жалпы түзүлүшү бирдиктүү, текши берилгенин жана көптөгөн географиялык аталыштардын дал келүүсүн көрүүгө болот.
Бирок Кыргыз санжырасы бизге толук түрүндө так жетти деп кесе айтууга болбойт, көбүнчө айтуучу, жазуучулар тигил – бул социалдык, же диний көз караштарына жараша ар кайсы мезгилде өзгөрүүлөргө дуушар болуп, хронологиялык жылдарды эсептөөдөн да жаңылыштык көп кеткен.
Чоң энем Бейшегүлдүн айтуусу боюнча: «Мен жаңы келин болуп келгенде, чоң атаңдан чоочучумун, себеби түн ичинде уктап жатып «Манас» айтчу, Күндүз айтканга Караганда түшүндө жакшы айтаар эле, Эмне сыр болуп айтып калганын чоң энемден кызыгып деле сурабаптырмын.
Гүлчоро менен Канчоро Айжаңжуң менен Кунжаңжуңдун жээндери, Манас Бээжинди алганда, экөөнү ай-күнүнө жетип турган кыздарынын ичинен жарып алып, Алмамбет менен Чубакка багып алгыла деп берет.
Кыштын куну болгондуктан, этин салдырып, ырчысын алдырып комузун кьңгыратып чалдырып, чыканакка кош жаздык коюп, жоон санга чейин көлдөлөң салдырып, ортодо кыйшайып бирөө жатат дейт.
Сыдык манасчы дагы кези келгенде акындыгын колдонуп, болбосо өмүрү өткөнчө «Манасын» айтып, баатырларга кызматын кылып, адасына чыга албаса дагы урпактарын улангып айтканы Сыдык манасчынын Манаска дагы да болсо кызмат кылып өтөгөндүгү.
Айылдаштарына таратып жаткан этинен мен да алайын деп келет, келсе этти бөлүп алышып көп коңүл бөлбөй кол кесерге дегендей кичине чыгарып беришет ошондо Айче эне: Сарала минип желдимби Алакөздүн жалгыз уюн алгын деп.
Кыргызстандын жеринин бетинин түзүлүшүнүн татаалдыгына, тоо капталдарынын күнөстүүлүгүнүн ар башкалыгына жана нымдуу абанын жолуна карата, абалына жараша климаттын ар түрдүү мүнөздүүлүгү түзүлөт.
1910-1913-жылдары падышалык Орусиядагы Оренбург шаарында жайгашкан “Медресе Кусейиниядан” бир жыл окуп, анан Уфадагы жогорку диний мектеп - “Медресе Галиядан” окуп билим алган.1911-жылы Молдо Кылычдун Кысса зилзаласына - кыргыз тилиндеги эң биринчи китепке өзү алгы сөз жазып, Казан шаарынан чыгарган.