polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Эми, кыйла көлөмдүү үзүндүлөрдү жарыялоого тоскоолдуктар жок болгон учурда мен өзүм жазып алган үзүндүлөрдөн, азырынча макала шашылыш болгондуктан текстте гана Ти-бет жөнүндөгү өзгөчө мүнөздүү бапты келтирүүнү чечтим, анда адабияттардан алынган материалдар да пайдаланылгандыгы шексиз, бирок ошол эле учурда биз башка даректерден издеп эч таба албай турган маалыматтар да бар : Азыр Туманскийдин кол жазмасы, мага белгилүү болгондой, анын жесиринде; ал орус мамлекеттик китеп сактоочу жайлардын биринин менчиги болуп каларына жана эң кур дегенде бул баалуу эстелик кол жазманын түп нускасы боюнча же барон Розендин көчүрмөсү боюнча Россияда басылып чыгат, которулат жана изилденет деп ишенем.
1920-жылдын 1 декабрында каза болгон Александр Григорьевич Туманскийдин көптөгөн илимий эмгектеринин ичинен биринчи катардагы орундардын бири, эгер аны өзү жасабаса, анын көрсөтмөсү боюнча жасалган ачылышка таандык: ал Я'кубинин арабча географиялык эмгеги менен тааныштырган досу бабид АбулФазл Гульпаегани 1892-ж.
жазылган жана бизге жеткен мусулман географтарынын эстеликтеринин ичинде Орто жана Чыгыш Азия боюнча өзүнүн маалыматтарынын молдугу менен өтө өзгөчө орунга ээ башка бир географиялык эмгектин кол жазмасын тапкан жана кийинки, 1893-ж.
Бөлүмдүн «Запискилеринде» «Жаңыдан белгилүү болгон кылымдын перс географы жана анын славяндар менен орустар жөнүндөгү маалыматтары» («Новооткрытый персидский географ столетия и известия его о славянах и руссах») деген аталыш менен басылып чыккан.
Ошондо эле ушул көчүрмөдөн үзүндүлөрүн жазып алган элем жана Туманскийдин уруксаты менен кыскача шилтемелер, цитаталар үчүн пайдалана алмакмын, бирок чоңураак үзүндүлөрдү жарыялоого болбойт эле.
Талантаалы Бакчиев - Кыргыз Республикасынын Маданиятына эмгек сиңирген ишмер , Кыргыз Улуттук жазуучулар Союзунун мүчөсү , Борбордук Азиянын ПЕН клубунун мүчөсү , Манастаануучулардын эл аралык ассоциациясынын президенти , Кыргыз Республикасынын билим берүүнүн отличниги, Кыргыз Республикасынын маданиятынын мыкты кызматкери, филология илимдеринин доктору , доцент, К.Тыныстанов атындагы Ысык-Көл Мамлекеттик университетинин ардактуу профессору , манасчы Бакчиев Талантаалы Алыбек уулу Ысык-Көлдүн Ак-Суу районуна караштуу Маман айылында 1971-жылдын 2-декабрында төрөлгөн.
Мисалы, Улуу Ата Мекендик согуш мезгилиндеги качкындын турмушун өз чыгармаларына тема кылып алган эки жазуучу Ч. Айтматов жана В. Распутин бир эле темада ар башка мүнөздөрдү түзүп, ар башка ойлорду айта алышты.
Кыргыз элинин оозеки поэтикалык чыгармаларынын ичинен негизги орунду ээлеген баатырдык эпостор тематикасы жана мүнөзү боюнча турмуштук эпостордон айырмаланып, өзгөчө классификациялык топту түзөт.
Пропп элдик эпикалык чыгармалардын эволюциялык өнүгүшүн тарыхый салыштырма ыкма менен изилдеп, алгачкы баатырдык эпостор закон ченемдүү көрүнүш катары байыркы коомдук түзүлүштүн өнүгүшүнүн акыркы баскычтарында пайда болот деген жыйынтыкка келет.
Алгачкы жамаат коомунун бузулуу мезгилинде эпикалык чыгармалардын борбордук темалары «баатырдык үйлөнүү» жана «мифтик күчтөр менен күрөшүү» болорун белгилейт (В. Я. Пропп, Русский героический эпос. М., 1958, изд. 2-ое, 32 — 58-б.), Е.
«Манас» эпопеясынын композициялык курамында социалдык-турмуштук эпизоддор («Манастын Каныкейге үйлөнүшү», «Көзкамандар окуясы», «Көкөтөйдүн ашы») кенен масштабда сүрөттөлгөнүнө карабастан, жоокерчилик доордун күч алып турган мезгили, «аскердик демократиянын» чагылышы эпостун башкы тематикасын түзөт да, чыгарма баштан аяк баатырдык мүнөзгө ээ.
Ошентип, биринчи бөлүк менен идеялык жана сюжеттик жактан байланышкан экинчи бөлүктө «Манас» эпосунун каармандарынын өмүрлөрү трагедиялуу аякташына себепчи болгон Коңурбай кулоо, кыйроо процессинде көрсөтүлөт.
Ал эми үчилтиктин үчүнчү бөлүгү «Сейтек» эпосу сюжеттик жагынан «Манас», «Семетей» бөлүмдөрү менен тыгыз байланышта болсо да, композициялык жагынан өз алдынча чыгарма.
Ошентип ал ошол замандагы эң мыкты жана белгилүү илимий борборлордун бири болгон Низамие медрессесинен билимин уланта баштаган жана өз заманындагы грамматика, синтаксис, диалектика, философия, математика, фикх, хадис, ишеним, кыраат, тафсир сыяктуу жалпы илимдерди терең үйрөнүп, белгилүү устаттар Кожо Али Самарканди менен Мухаммад Жажермилерден билим алган.
Жаштайынан эле ыр жазып баштаган Жаминин ыр жазууга болгон шыгы күчөп, өзүнүн диний, суфий жана мистикалык жогору билими менен эл арасында бат эле таанылып, атагы дүңгүрөп далайга тараган.
Ал жөнөкөй жашагандыгына карабай абдан белгилүү, сый урматка татыктуу болгон жана эч убакта өзүнүн кудурети жөнүндө ооз ачкан эмес, падышалар, эмирлер ага урмат көрсөтүшүп, өздөрүн анын окуучусу жана шакирти деп билишкен.
Баардык суунилер сөзгө чебер, акындык талантка ээ болгондуктан Жаминин да акындык шыгы бар болгон, бирок кээ бирлери аны шиит деп эсептешсе кээ бирлери ашария жана шафиит мазхабын карманган деп билишкет.
Жами — Жами аты менен белгилүү болгон Нуриддин Абдуррахман ибн Ахмад ибн Мухаммад атагы чыккан акын, мистик, суфий шейхи, дин таануучу, философ (793-жылы 24-абан айында Харгерд шаарында төрөлүп, .
Бул чыгармада ал жаралуу, ислам, намаз, зекет, хаж, ажал, суфизм, ашыктык жана акындык жөнүндө ишара кылган жана чыгарманын акырында жазуучу өзүнүн уулу Зия ад Дин Юсуф тууралуу жазып, өзүнүн бала чагын да эскерген.
Ал эми анын “Аалымдарга урмат” атту төртүнчү Маснависи иран жылнамасы менен 887-жылы жазылып, таалим-тарбия, ахлак, ирфан, зекет, мусаапырчылык, жакырчылык, сабырдуулук, боорукердик, коркунуч, үмүт, ырахат, сүйүү жана махабат темаларын камтыйт.
Ат жабдыктары - ат минүүгө керектүү буюмдар ээр, жүгон, нокто, ат жабдуу,камчы, үзөнгү,көмөлдүрүк, куюшкан,басмайыл,желдик,тердик,ичмек,каптырга,көрпөчө.
Ээрди он жана сол каптал жыгачтарынын алдыңкы уч жагына эки тогоо тагылып, аларга көмөлдүрүктүн эки учу байланат, арткы уч жагына төрт тогоо тагылып, аларга куюшкандын эки учу байланат.
Бир учу ээрдин аттанар жагындагы чакаракка,башка учу экинчи жактагы тогоого бекитилип , көмөлдүрүктүн өлөң тили , жүрөкчөсү, учундагы кош сүзмөсү чакарактар аркылуу туташат.
1-декабрда жазыксыз камакка алынып, ага «куралдуу жол менен Совет бийлигин кулатууну жана Англиянын протекторатынын астында буржуазиялык-улутчулдук мамлекетти түзүүчү милдет кылып алган, Кыргызстанда бети ачылып, жок кылынган контрреволюциячыл-улутчул «социал-туран» партиясынын көрүнүктүү ишмери» деген күнөө коюлган жана 1938-ж.
Суу эрозиясынан тилмеленип үлгүрбөгөн Борбордук жана Ички Тянь-Шандын сырттарында, тоо арасындагы бийик өрөөндөрдө мөңгү-муздуктар калкан түрүндө өрөөндөргө толуп, келки-келки болуп таралган.
Айланайын каралдым, алды-артыңды кара, бул жерде сенин кызырлуу кыргыз элиң жок, булар көп, сен азсың, балтыр этиң толуп, баралыңа келгенде өчүбүздү аларсың, азыр ээликпе, башчысын сойдуң, башкаларына катылба.
Жакып уругу кыргыз экенин, чоң атасы Ногой көп жерди башкарып турганын, анын көзү өткөндө Эсенкан жиберген көп кол элди чаап, Ногойдун балдарын туш-тушка айдаганын айтып: туугандарың чачылган, элиң алыста араң жүргөндө минтип сен эр өлтүрүп карыган кезимде курубадымбы — деп, кейийт.
Калмактар баласы менен энесин кармап кетмек болушуп, экөөнү ортого алат, Чыйырдынын чылбырына кол сунуп, Манастын колуңду тарт, катылба дегенине болбой энесинин атын чылбырдан алып жетелемек болгон калмакты далыдан кармап көтөрүп туруп бири-бири менен урганда анысы Тарбынга катуу тийип жан берет.
Айлыбыздан эр өлдү, кун алууга жардамдашкыла — деп манжулуктар канатташ жашаган алтайлык калмактарга кабар бергенин, кырк үйлүү кыргызды чаап алганы жатканын Саламаттын иниси Сарбан Жакыпка айтып келет.
Кун алмакка чогулган үч жүз манжулукка алтайлык калмактардан келген төрт жүзү кошулуп, эртеси таң менен аттанып, Жакыптын айлын бет алып келе жатышып, Кайыңдуунун өзөнүндөгү көп жылкыга кабылышты.
Манжулуктун айыл башчысы Атакул алтайлыктардын ээнбаштыгына теригип, эби менен алалы, кундун да ээси болот деп жүйө сөз айтса, олжого кызыккан беркилер айып алгандыкы, кун куугандыкы, баарын жеп кетебиз — деп мойноп болушпайт.
Баласынан чочулаган Жакып Манасты токтотуу үчүн артынан кууп, асый эмес бышты, астына элдин түштү, чарчабаган бул доңуз, кандай жылкы күчтүү — деп баласы минген кула атты тилдеп, Артыштын сары кайкаңдан баласына жетип, аны токтотту.
Эпостун алгачкы окуяларындагы, айрыкча негизинен «даяр» сюжеттик курулмалар кеңири пайдаланылган баатырдын төрөлүшүн шарттап, өзгөчө сапаттарын алдын ала кабарлап турган белгилер сүрөттөлгөн бөлүмдөр Сагымбай Орозбаковдун варианты менен Саякбай Каралаевдин варианты бири-бирине көп учурларда жакын болгону жана сюжеттин өнүгүш этаптары жалпысынан туура келгени менен Манас иштеген конкреттүү иштер сүрөттөлгөн окуялар эки манасчыда бири-бирине төп келбейт, баатырга ар бири өзүнчө иш иштетет, окуяларды өз алдынча өнүктүрүшөт.
Негиз катары алынган Сагымбай Орозбаковдун вариантындагы сюжеттин өнүгүшүнө ылайык берилген темалар кээде Саякбай Каралаевдин вариантындагы сюжеттин өнүгүшүнө туура келбей, кээде биринде бар окуя экинчисинде жок, же башка темада берилген жана башкалар.
Баатыр өмүрүндөгү негизги иши делген чоң эрдикти жасоодон мурда балалык курагы менен өспүрүм кезинин аралыгында майда согуштарга катышып, алгачкы эрдик иши менен көзгө көрүнүшү баатырдык эпостордун сюжетиндеги туруктуу окуялардан.
«Манас» эпосунда бул белгилер бир канча майда окуялар менен чакан согуштардан турат: алтайлык калмактар менен болгон согуш; Эсенкан жиберген соодагер тыңчыларды жайлоо, Нескара менен болгон согуш: он бир дуу-дуунун балбандарынын келиши жана башкалар Сюжеттин өнүгүшүндө татаалданышында гана эмес, чыгарманын башкы идеялык багытынын калыптанышы менен ачылышында баатырдын алгачкы эрдиктери сүрөттөлгөн окуялар менен согуштардын мааниси чоң.
Радлов жазып алган вариантта Манас бешикте жатканда эле сүйлөп, жортуулга чыгам — дейт (болочок баатырдын бешикте, ал түгүл жаңы төрөлгөндө эле сүйлөшү да фольклордо кеңири жолугуучу сюжет).
Силерге журт бололу, тууган кылып алгыла — дешкен манжулуктардын өтүнүчүн кабыл алып, мурда жоолашкандар жарашып, бир журт болушту, жаңы туугандарга атасы өлгөн Шакум баланы бий көтөрүштү.
Бирок Манас он төртүндө кан болгону мурда айтылып, Кокон менен Букардан салык алып, Кашкар менен Турпандагы кытайларга каршы согушканы кийин келтирилгендиктен, кан шайлангандан кийинки иштелген иштер болушу да ыктымал.
Зарлап жүрүп көргөн жалгыз баламды калмактардын калың жерине таштап койбой алып кел, тентек өскөн немеден санаам тынбады деп Чыйырды да наалыш кылгандыктан, Жакып Ошпурдукуна барып, уулун ээрчитип кайра тартат.
Жолдо жылкылары жатчу Ак-Өтөктөн уюлгуган чаңды көрүп, карап калган Жакыптын жанына жылкычы башчысы Ыйманкул келип жер коруган калмактар жылкыларды кубалап жүргөнүн айтат.
Жакыпка канатташ жашап, ынтымагы бир жамаатташ болгон Алтай тоосунун арасындагы казак, кыргыз, алчын, үйшүн, найман, аргын, маңгыл урууларынын белдүү, белгилүү адамдары Жайсаң, Күлдүр, Калдар, бала Мажик, Дөгөн кары, Айдаркан, кыпчактардын Таз чечен, нойгут Акбалта, тотудан Токтобай, лөкүштөрдүн Өмүрзагы чогулуп жыйын курушту.
Манастын кан шайланышы — эпостун бардык белгилүү варианттарында бар туруктуу сюжеттердин бири, салт боюнча баатырдын балалык, өспүрүм курагынын бүткөн чеги катары эсептелет, сюжеттин орчундуу түйүнү.
Аймагынын түндүк бөлүгүн Молдо-Тоо , Боор-Албас , Ителги-Уя , Нура-Тоо , Кара-Жорго , Баук , Ача-Таш , Жетим кыркы тоолорунун аскалуу түштүк капталдары жана алардын ортосундагы Соң-Көл, Солтон-Сары, өрөөндөрүндө жана түштүгүндө Нарын-Тоо , Ала-Мышык , Кара-Тоо , Байбиче тоолорунун жантайыңкы беттери жана түздүктөрү ээлейт.
Зайнидин Карпекович Курманов – заманбап кыргыз тарыхчысы, тарых илимдеринин доктору , профессор , Кыргыз Республиканын билим берүүгө эмгек сиңирген кызматкери , Кыргызстандагы белгилүүү саясатчы жана коомдук ишмер, Жогорку Кенешинин төрагасы .
Кыргыз мамлекеттик пединституттун профессордук-окутуучу коллективинин составын чыңдоо максатында РСФСРдин жогорку окуу жайынын бүтүрүүчүлөрүнөн окутуучуларынан көптөгөн кадрларды Кыргызстанга жиберишкен.
Анна Гавариловна 1935-1945-жылдары Кыргызстан мамлекеттик пединститутунун тарых факультетинин окутуучусу,улуу окутуучусу,деканы,СССР тарых кафедрасынын башчысы, 1935-1956-жылдары Кыргыз мамлекеттик университетинин партия жана тарых кафедрасынын доценти болгон.
Пединституттун 1-курсуна жергиликтүү улуттардын жаштарынан көбүрөөк кабыл алуу үчүн жаңы ачылган даярдоо курсун пединститут шефке алып,рабфактын иштерин жакшыртууга көп аракетин жумшаган.
Ушул жылдар да ал нерсенин эркин, жантык, тегиздик боюнча түшүшү, горизонтко бурчу боюнча ыргытылган нерсенин кыймылы, маятниктин изохрондуу термелиши жөнүндөгү эмгектерин жараткан.
Металл куймаларынын составын тез аныктоо жана фигуранын оордук борбору жөнүндөгү геометриялык изилдөөлөр учүн гидростатистикалык тараза жасаган.1589-жылы Пизадагы, 1592-жылы Падуэ математикалык кафедраларын жетектеп, илимий иш жүргүзгөн.
Жаан-чачын көп жааган райондорго Чаткал кырка тоосунун түндүк-батыш капталы , Кемин өрөөнүнүн төрү жана Ысык-Көлдүн чыгыш жагы , Сары-Жаздын чыгыш бөлүгү кирет.
Ясыр 1930-жылы Ташкенттеги эл агартуу институтун бүтүрүп, Фрунзе шаарындагы дунган мектебине директор, педагогикалык окуу жайына мугалим болуп иштеп, дунган жазуусун, орфографиясын, алиппесин түзгөн, кийин окуу китептерин жазган.
Шиваза дунган маданиятына, кыргыз адабиятына сиңирген эмгеги үчүн Эмгек Кызыл Туу, «Ардак белгиси» ордендери менен «Берлинди алгандыгы үчүн», «1941–1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согушта Германияны жеңгендиги үчүн», «1941–1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согуштун жеңиштүү аяктаганына жыл», «СССРдин куралдуу күчтөрүнө 50 жыл», «1941–1945-жылдардагы согуштун жеңишине 25 жыл», «1941–1945-жж. Улуу Ата Мекендик согуштун жеңишине 30 жыл» медалдары менен сыйланган.
Ал көбүнчө кир көтөрүмдүү баркут, чийбаркут, трайке сыяктуу адими кездемелерден болот да, кырбуусун өзүнчө, төбөсүн өзүнчө бычып алып, колдо бүрүп да, машинада тигип да кармайт.
Ак топу ичмек топудай такай малакай, тебетей менен калпактын ичинде жүргөн эмес, атайын төрт бүктөп жанда ала жүрүп, же үйдө бир жерге таза коюп, сөөлөт катары карыялар кийүүгө шартташкан.
Эгерде күрөшчүнүн утулган упайлары бирдей болуп, алар бири бирин упай боюнча өз ара жеңген болсо, анда мыкты орунду бүткүл мелдештин убагында таза жеңиштерге көбүрөөк ээ болгон балбан алат.
Мелдешти 6—8 штрафтык упай менен аяктаган катышуучуларга салмактык категориядагы катар орундар катышуучунун кайсы айланмада чыгып калышына жараша аныкталат (бир айланмада чыгып калган балбандар мелдешти бир убакыт аякташы делип эсептелинет).
Күрөштүн эрежесин бузгандык үчүн, ошондой эле күрөштү начар жүргүзгөндүк үчүн күрөшчүлөрдүн экөөнө тең эскертүү жасалышы мүмкүн, бирок эскертүүнү кармашуу башталгандан эки минуттан эрте жасоого болбойт.
Эгер кармашуунун убагында күрөшчүнүн кийими жана белбоосу бузулса анда кармашуу үч минуттан ашык эмес убакытка токтотулат, Эгер күрөшчү 3 минуттун ичинде өзүнүн кийимин жөнгө келтирүүгө үлгүрбөсө же кийими экинчи жолу бузулса, анда ал жеңилди деп эсептелинет.
Кармашуунун убагында килемдеги калыс күрөшчүлөргө тыкандык менен көз салып турууга, алардын кыймыл-аракетине баа берип, күрөштү кимиси чыныгы жүргүзүп жаткандыгын жана кимиси аракеттенүүдөн баш тартып жаткандыгын аныктоого тийиш.
Эгер күрөшүүчү кармашуунун натыйжасына таасир көрсөтпөгөн, бирок тыюу салынган ыкмаларды колдонуп жаткан болсо калыс кармашууну токтотпостон эле туура эмес аракетин дароо токтотулушун талап кылууга милдеттүү.
Топтор аралык мелдеште таза жеңишке ээ болгон күрөшчү топко үч упай, ал эми анын каршылаш атаандашы 0 упай алып келет, упай менен жеңишке ээ болгон күрөшчү өзүнүн тобуна 2 упай, ал эми каршылаш атаандашына 0 упай алып келет, тең чыгуу менен аякталган кармашууда ар бир топко 1 упайдан берилет, эки күрөшчүнүн тең жеңилиши менен аякталган кармашууда топтор 0 упайдан алышат.
Таза жеңиш күрөшчүгө төмөндөгүдөй учурларда эсептелинет: каршылаш өнөгү көз ачып-жумганча далысы менен килемге тийгенде ; эрежени бузгандык үчүн каршылаш өнөгүн оюндан чыгарганда, атаандашы майып болуунун натыйжасында кармашууну улантуудан баш тартканда; врачтык жардам көрсөтүү, кийиминдеги кемчиликти жоюу үчүн бөлүнүп берилген 3 минут убакыт атаандашы тарабынан сакталбаганда.
Күрөш боюнча күрөшө турган аянты 7 жана 9 метр келген күрөш үчүн атайын килемде, же таарынды төгүлгөн чуңкурларда жана кек чөпкө төшөлгөн тегерек килемдин үстүндө жүргүзүлөт.
Капталдагы калыстын карамагында 4 тегерек калакча болууга тийиш, алардын биринин эки жагы тең ак түстө, калган үчөөнүн бир жагы кызыл, экинчи жагы жашыл түстө болот, аларда 1, 2, 3 деген цифралары бар.
Далынын килемге тийгендиги байкалган бардык учурларда же кармашууну токтотууну талап кылгандыгы башка учурларда капталдагы калыс колун же калканчаны даана көтөрүп, ошонун өзү менен килемдеги калыс көңүлүн бурат.
Эгер кармашуу үчүн белгиленген убакыттын ичинде атаандаштардын биринин таза жеңиши аныкталбаган болсо калыстар жеңүүчүнү күрөштө ыкмаларды, каршы ыкмаларды колдонгондугу жана активдүүлүгү үчүн күрөштүн жүрүшүндө балбандар топтоюн упайдын көптүгү боюнча аныктайт.
Кармашуу башталардын алдында күрөшчүлөр килемдин эки бурчтарында карама-каршы турушат, Жарчы калыс ар бир күрөшчүнүн фамилиясын, салмагын, спорттук разрядын, кайсы спорттук уюмга таандык экендигин жарыялайт.
Катышуучуларды таразага тартуу мелдештин бардык күндөрүндө жүргүзүлөт, мелдештин биринчи күнүндө күрөш башталардан 4 саат мурда, мелдештин калган бардык күндөрүндө күрөш башталардан 2 саат мурда башталат да бир сааттан ашык созулбайт.
Элдик оозеки тарыхта кыргыздардын байыркы мезгилдеги кол башчысы Кыргызхан Таласка жеңиш менен келишинде чоң той берип, тойдо Жайсаң ырчы бытырап кеткен көп уруунун башын кошуп, эл кылгандыгы үчүн Кыргызханды мактап ырдаган.
Ушул театрдагы М. Токтобаев дин алгачкы ролдорунун бири - “Машырбек үйлөнөт” комедиясындагы Машырбектин образында кантип гигант болуп көрүнгөнү тууралуу драматург, театровед, режиссер Ж.Кулмамбетов интервьюларында минтип айткан: “Боюу деле жапалдаш, анын үстүнө ал учурда анча толук да эмес Мукамбет Токтобаевдин сахнаны толтуруп гигант болуп көрүнгөнүнүн сыры мени өтө таң калтырган. Мунун сыры - көрсө актердун ички дүйнөсүнүн, талант кудуретинин масштабынынын өзгөчө теңдешсиз экендиги аны ошондой гигант кылып көрсөтчү экен”.
Ж.Кулмамбетов белгилеген, актердун талант кудуретинин өзгөчө гиганттыгы 1982-жылы Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрында Ж. Садыковдун “Манастын уулу Семетей” драмасындагы Семетейдин эпикалык образын жаратканда айрыкча көрүндү.
Бул туурасында Ж. Кулмамбетов өз учурунда “Эпос драмалык сахнада” деген макаласында минтип жазган: “Семетей – Токтобаевдин баскан-турганы, ар бир кыймыл-аракети, эмоционалдуу дүйнөсү, өзгөчө салмактуулугу жана жана масштабдуулугу эпостон бекем орун алган “бала жолборс”, “кабылан”, “көк жал”, “айкөл” деген каймана мүнөздөмөлөргө төп келишип калган.
Мисалы, “Тайторуну сүрөө” сахнасында Семетей – Токтобаев “айсыз түндөй түнөрүп, каар бетине айланып”, “эжекеси” Каныкейдин башын кыя чабууга беленденип, жаалдуу жолборс сыңары сүрүн салып келе жаткан учуру, же болбосо, “көмүрчүдөн кеп угуп, элиң бөлөк деп угуп” он эки күн наар албай кабылан сымал комдонуп жаткан көрүнүшү жана ушуга окшогон бир кыйла сахналарда, артист жараткан образын эпикалык каарманга гана таандык сыпатка жеткирип, өзү да эпостун каарманы менен камыр-жумур жуурулушуп, биригишип кеткенсип туюулат.
Семетей – Токтобаевдин көөдөнүнө батпай ташкындаган кубаты болобу, жан дүйнөсүн бүлүккө салып өткөн кайгысы, же кубанычы болобу – ушунун баардыгын тең логикалык да, психологиялык да законченемдүүлүктөргө баш ийдирип, эпикалык каарманга реалдуу адамга тиешелүү ишенимдүү түс берген.
Бир эле учурда Токтобаевдин Семетейинин биздин көз алдыбызда улуттук канондорго баш ийген эпикалык каарман да, реалдуу инсан да болуп, диалектикалык бирдиктүүлүктө көрүнүшү, образдын көркөмдүк касиетин арттырган.
Балыкчыда, мектепте окуп жүргөндө эле болочок артисттин шык-жөндөмү айрыкча бадырайып көрүнө баштаган: комузун комуздай чертип, мандолинаны безеленте кошо күүгө салып, аккордеонду катыра тартып, анысы аз келгенсип созолонто ырдап, роль да ойноп, мектепте драма ийримин уюштуруп, айтор бир аз мезгилдин ичинде эле ал миң кырдуу өнөрү менен окуучулардын, мугалимдердин арасында эле эмес, бүтүндөй калаага таанымал болот.
Балыкчыда иштеп жүргөн учурда, 1967-жылдын жазында Кыргыз драма театрынын атактуу артситтеринин бири Сыдыкбек Жаманов келип калат, Балыкчынын маданият үйүнө, Москвадагы А. В. Луначарский атындагы мамлекеттик театр өнөрү институтуна жөндөмдүү улан-кыздарды тандоо үчүн.
Башкы театрга кайтып келгенден кийинки акыркы жыйырма жылдын ичинде М. Токтобаев кыргыз театр өнөрүн алда канча бийиктеткен, султан Кенесарынын (Ж. Садыковдун “Орман хан” пьесасынын негизинде коюлган спектаклде) жана улуу Шекспирдин Король Лиринин образын жараттты.
Король Лир М. Токтобаевдин чыгармачылыгындагы бир кездеги эпикалык Семетейиндей болгон, кыргыз театрына жаңылык киргизген өтө масштабдуу, өтө таасирлүү, көркөмдүк табияты аябагандай жогору образ болуп чыга келди.
Ош кыргыз драма театрында иштеген төрт жылдын аралыгында М.Токтобаев бир нече борбордук ролдорду аткарып, анын ичинен К. Жантөшевдин “Курманбегинде” жыйырма жетидеги актер алтымыштагы Тейитбек хандын ролун ойнойт.
Кыргыз театрына ,актердук искусствосунун масштабы өтө кенен, органикасы чексиз оргуштаган, реалисттик алкактын ичинен чыкпай туруп өтө таасирдүү образ жаратууга жөндөмдүү жаш таланттын кошулганы айгине болот.
“Тунгуч” театрында иштеген алгачкы эле жылдары М. Токтобаев эки бирдей ийгиликтүү образ жаратат: биринчиси Ж. Кулмамбетовдун “Чынгызхандын купуя сыры” драмасындагы Чынгызхан, экинчиси Ж. Өзүбекованын “Карагыз” драмасындагы Шамбет.
Чынгызханда М. Токтобаев Семетейден башталган масштабдуу эпикалык линияны логикалык чегине чейин жеткирсе, Шамбетте актер психологиялык гортескнин мизинде образ жаратуунун теңдешсиз чебери экенин көрсөткөн.
1986-жылы “Манастын уулу Семетей” спектаклин жаратышкан чыгармачыл топтун айрымдарына Кыргызстандын Мамлекттик Токтогул атындагы сыйлыгы берилип, эпикалык полотнонун ажарын ачкан, көркөмдүк бийиктигине жеткирген М. Токтобаевди тизмеден алып коюшат, жогорку жактагылар.
Күтүүсүз кырсыктан каза болгон Мукамбет Токтобаевди 2015-жылдын 1-августундагы аза күтүү митингинде Жаныш Кулмамбетов: "Мукамбет Токтобаев талант кудуретинин масштабы боюнча Муратбек Рыскулов, Советбек Жумадылов, Асанбек Кыдырназаров сыяктуу кыргыздын улуу артисттеринин катарында турган өтө сейрек кездешүүчү улуу талант" деп баа берген.
Кыргыздын ырчы, манасчылары, куудул, шайырлары эл алдында чыгып өнөр көрсөткөндө тигил же бул каарманды туурап, элестетүүгө аракеттенишкен, алардын маанайын, окуя өтүп жаткан жагдайды толук берүү үчүн мимиканы, жаңдоо-ымдоолорду колдонушкан.
Ал ойго терең, сөзгө сараң, дайыма такыбалуулукка дитин койгон, пайдасыз нерселер менен алектенбеген, берилген суроолорго кыска гана жооп берген, тапан жана зээндүү мужтахид, башкача айтканда, диний булактардагы далилдердин негизинде ар кандай маселелерге өз өкүмүн бере алган аалым болгон.
Алардын атактуулары төмөнкүлөр: Абу Юсуф Якуб бин Ибрахим, Мухаммад бин Хасан аш-Шайбани, Зуфар бин Хузайл бин Кайс, Давуд ат-Таи, Асад бин Амр жана башкалар.
Имам Азамдын илим алуу санжырасы устазы Хаммад бин Абу Сулайман аркылуу Ибрахим ан-Нахаи жана Абу Амр аш-Шабиге, андан ары Масрук бин Ажда, белгилүү казы Шурайх, Асвад бин Язид жана Алкама бин Кайска барып такалат.
Абу Ханифа — Ислам укугу менен ишеним негиздеринин карапайым элдин калың катмарына таралуусуна, дегеле ислам маданиятынын өсүп-өнүгүшүнө чоң салым кошкон, көпчүлүккө Имам Азам деген лакап аты менен таанымал болгон улуу ислам аалымы, күчтүү мужтахид жана Ханафий мазхабынын атактуу лидери Имам Абу Ханифанын толук аты Абу Ханифа Нуман бин Сабит бин Зута бин Марзубан .
Имам Азамдын эмгектеринен белгилүү болгондору төмөнкүлөр: «аль-Фикху аль-акбар», «ар-Рисаала илаа Усман аль-Батти», «аль-Васийя», «аль-Фикху аль-абсат», «аль-Аалим ва аль-мутааллим» аттуу беш акыйда китеби жана «аль-Муснад» аттуу бир хадис жыйнагы.
Кенелер, оору таратуучулар адамга, жаныбарларга жана айыл чарбасына зыян келтиргендиктен, өсүмдүк, жаныбар жана адамга мителик кылуучу курттарды изилдөө гельминттердин таралуу закон ченемин, физиологиясын, экологиясын ж.б.
Систематика, ошондой эле зоология тармактары (протозоология бир клеткалуулар, гельминтология мите курттар, энтомология курт-кумурска, ихтиология балыктар, орнитология канаттуулар, териология сүт эмүүчүлөр жөнүндөгү ж. б.) пайда болду.