polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Абдыкерим Сыдыков, Жусуп Абдракманов башында турган кыргыздын алдыңкы интеллигенттери Кыргыз мамлекетин, башка автономиялык түзүлүштөрдөн бөлүнүп, өз алдынча автономиялык негизде калыбына келтирүү үчүн күрөшкө чыгышкан.
1-июнда Борборго жиберген кабарында: «Экономикалык жаңы саясаттын шарттарында манаптын уулу болгон жана падышанын маалында алтын погон тагынып жүргөн Абдыкерим Сыдыков деген неме Ташкенде өзү түзүп алган Кара Кыргыздардын өзүнчө Тоолуу облусу дегендин долбоорун алып келди. Бул долбоордун айынан калайыктын ышкысы кайнап, бейкут турмуш бузулду…» деген айгак сөздөр болгон.
Натыйжада өз алдынчалыгы автономиялык деңгээлде калыбына келтирилген алгачкы кыргыз совет мамлекеттүүлүгү – Тоолуу Кыргыз облусу И.Сталиндин жиберген шашылыш телеграммасынын негизинде кайра жоюлган.
А. Н. Бернштам жазуунун биринчи сабында эскерилген Яглакар хан деген ысымды 9-кылымдын 40-жылдарында Жуңгарияга жана Бешбалыкка чабуул койгон енисейлик кыргыздардын ханы деп, аны эпостук каарман Манастын аты менен байланыштырган.
Густав Рамстедт Моңголияга уюштурган өзүнүн 1-экспедициясында Дзамар тоосунун түндүк-батышындагы Сужин-Даван ашуусунун Долон-Булугейин-Тала деген жеринен, кыйраган таш коргонду жана руна сымал жазуусу бар таш мамыны тапкан.
Уруулук мамилелердин салты боюнча аш өткөрүү ошол өлгөн адамдын жакын туугандарынын иши гана эмес, ал бүт уруунун, ал эми маркум тирүү кезинде элге эмгеги сиңген адам болсо, анда жалпы элдин милдетине айланат.
Ат чапкан балдарга, ар бир урууга, бир түстө көйнөк кийгизиптир аш ээси, солто уруусунун ат чапкан балдарына ак, саякка сарбагышка, бугуга, казакка баарына ар түрдүү көйнөк кийгизген.
Кѳп убакыт ѳтпѳй чыгыштан хунндар менен, батыштан Талас дарыяларынын ѳрѳѳндѳрүндѳ Кангүй менен, түштүктѳн Фергана жана Чыгыш Түркстан менен чектешкен жаны мамлекет түзүлгѳн.
Орус окумуштуусу Н. Аристов 1893-жылы «Усундар жана кыргыздар же кара-кыргыздар: Батыш Тянь-Шандын калкынын тарыхы менен турмуш тиричилигинин очерктери жана анын тарыхый картографиясы боюнча изилдѳѳлѳр» деген эмгегинде : «Усундар Батыш Тянь-Шанды жердеп турган азыркы кара- кыргыздардын түздѳн- түз бабалары болуп саналат»- деп белгиленген.
Ушул эле эмгекте Н. Аристов Енисейлик кыргыздар менен Тянь-Шандык кыргыздар качандыр бир кезде бир эле элди түзүп, биздин заманга чейин 3- кылымга чейин эле экиге бөлүнүп кеткен.
Окуумуштуу Ч. Нусупов «Кыргызстандын саясий тарыхы» деген эмгегинде мындай деп жазат: «Биздин заманга чейин 201- жылда кыргыз уруулары азыркы Батыш Монголиянын аймагына жана Чыгыш Түркстанга чачырап тарашкан, биздин заманга чейин 3- кылымдан тарыхый адабиятта усундар деген ат менен кѳбүрѳѳк белгилүү болгон үйшүндѳрдүн батыш канаты болуп эсептелет. Алар Орто Азияда жашаган сак урууларын суруп чыгарган. Түндүк кыргыздар болсо Саяндын артына, Енисейге кетишкен».
Азыркы Кара-Балтанын түндүгүнөн, ошондой эле Аламүдүн жана Кум-Арык айылдарынын жанындагы усундардын дыйканчылык жана кол өнөрчулук менен алектенип, жашоо -турмуш өткөргөнүнөн кабар берет.
Чынында анын мени тааныганы ырларым аркылуу болгон, андан кийин көрүп, таанышып, мага жакшы китептерди алып келип берип, сын деген эмне экенин биле элегимде "Ала-Тоо" журналын алып келип берип ушул сындарды оку, ансыз өспөйсүң деп турчу.
Оболу Китеп сүйуучулор коомунда редактор, андан соң Кыргыз телерадио компаниясында редактор, “Аялзат” гезитинде башкы редактордун орун басары, “Кыргызстан аялдары” журналында баш редактордун орун басары, ошондой эле Т. Абдымомунов атындагы Кыргыз мамлекеттик драма театрында адабий болумдун башчысы жана театр окуу жайында окутуучу болуп иштеген.
Учурда ал Гарвард университетинин Орусияны жана Евразияны иликтөө боюнча Дэйвис Борборунун карамагындагы Борбордук Азия жана Кавказ программасын жетектейт жана Массачусетс штатынын Кэмбриж шаарында антропология факултетинде сабак берет.
Мисалы, Ысык-Көлдүн нымдуулукка тийгизген таасири астында Тескей Ала-Тоосунун кар сызыгы 3650—3750 м ге чейин, ал эми Сары-Жаз кырка тоосунуң түндүк капталында 3900 м ге чейин төмөндөйт.
Борбордук Тянь-Шандын ири мөңгүлөрүндөгү кар сызыгынын деңгээли 4200—4450 м. Жергиликтүү мөңгүлөрдөгү кар сызыгынын термелүүсү тилмеленүүнүн даражасына жана тереңдигине байланыштуу.
Мисалы, Пскем кырка тоосундагы Ой-Кайың суусунун алабындагы бир мөңгүдө кар сызыгы 3250 м бийиктикте өтөт, ал эми бул өрөөндөгү кар сызыгынын орточо бийиктиги 3600 м, Борбордук Тянь-Шандагы Нансен атындагы мөңгүнүн кар сызыгы 3650 м, жанындагы Эңгилчек мөңгүсүнүн кар сызыгы 4200 м.
Мисалы, Чаткал, Пскем, Талас Ала-Тоосу жана Кыргыз Ала-Тоосунда кар сызыгынын орточо деңгээли 3500—3800 м, ал эми Какшаал-Тоонун түндүк капталында кар сызыгынын деңгээли 4250 м. 690 м айырмачылыкты жаан-чачындын пайда болуу деңгээлинин эсебинен десек болот.
Ал эми Чоң-Алай кырка тоосунун түндүк капталындагы кар сызыгынын орточо бийиктиги 4350 м. Мында, күнөстүүлүккө туура келген айырмачылык, жаан-чачындын түшкөн айырмачылыгы менен жоюлуп кеткен.
Кыргызстандын аймагында тараган мөңгүлөрдөгү кар сызыгынын температуралык режимдин жана жаан-чачындын түндүктөн түштүктү жана батыштан чыгышты карай өзгөргөндүгүнө байланыштуу ошол багыттарда акырындан бийиктөөсү байкалат.
Мисалы, Талас Ала-Тоосунун түндүк капталында кар сызыгынын орточо бийиктиги — 3750 м, ал эми Түркстан кырка тоосунун түндүк капталында ошол эле шарттагы мөңгүлөрдөгү кар сызыгынын орточо деңгээли — 4140 м. Кар сызыктарынын ортосундагы 390 м айырмачылыкты кеңдик айырмачылыктын натыйжасында келип чыккан жайкы температуранын түштүктү карай өсүшүнөн деп эсептесек болот.
Эң чон эки бирикмеден: беш уруу бирнгип «нушиби» конфедерациясын түзүп, Сыр-Дарыядан Чүй суусуна чейинки жерди ээлеп турган, экинчи беш ууру эл «дулу» деген жалпы ат мекен Чүй дарыясынан тартып Алтай менен Жуңгария аймактарына жайгашкан.
Тээ алыста жаткан Теңир-Тоо жергесине реалдуу бийлик жүргүзүлүүгө мүмкүнчүлүгү жок болгондуктан Таң императору он ок элинин башына Ашина династиясынын батыш бутактарынын өкүлүн койгон.
Жогорку жыштыктагы электромагниттик нурланууну пайда кылган чагылгандар радиотехниканы, телефондорду жана трансформаторлорду иштен чыгарса, төмөнкү жыштыктагылары адамдын психикасына таасир этип, башын оорутуп, коркууну жаратып, галлюцинацияны пайда кылат.
Ушундай зор ылдамдыкта диаметри 2-3 см (диаметри 5-6 метрдик таажысын, б.а. өзөктүн айланасындагы электризацияланган аймактын диаметрин эске албаганда) болгон иондошкон аба катмарынын каналы аркылуу өткөнү менен температурасы Цельсий б-ча 25 000 -30 000 жетет.
Даракка тийген чагылгандын жолу электрдик каршылыгы аз болгон багытта болот да, андан бөлүнүп чыккан жылуулуктун өтө көп өлчөмүнөн улам суулар бууга айланып, дарактардын сөңгөктөрүн жарып чыгат.
Ошол жылдары ал Мюнхенде кыргыз, казак, орус, өзбек, түркмөн тилинде чыккан «Түрк эли» журналына кыргыздардын тарыхы, маданияты, советтик бийликтен запкы жеген кыргыз жазуучу, илимпоздору жөнүндө макалалар жазып турган.
Батышта бозгунчулукта өмүр сүрүүгө аргасыз болгон белгилүү орусиялык диссидент Александр Керенский, окумуштуу Александр Беннигсен, полиглот чыгыш таануучу Ханс Бензинг жана башка интеллектуалдар менен тыгыз байланышып турган.
Совет доорунда "Азаттык үналгысы" өз берүүлөрү бүт дүйнө жүзүнө тараган кыргыз тилиндеги көзгө басар объективдүү маалымат каражаты болгонун эске алсак, Азамат Алтайдын Кыргыз кызматынын кабарчысы жана деректири катары кошкон салымы залкар баага арзыйт.
Кудайберген Кожомбердиев 1950-жылдардан тартып Франция, Германия, Америкада кыргыздардын тарыхын, маданият-салтын изилдеген окумуштууларга жардам көрсөтүп, кыргызча булактарды англисчеге которуп, жалпы Батыштагы Борбордук Азиялык элдерге тийиштүү адабиятты жалпылап, чоң каталог түзүүгө катышкан.
Ал 1970-жылдардын соңунда ал кездеги "Азаттыктын" деректири Төлөмүш Жакып уулунун чакыруусу менен Нью-Йорктон Мүнхенге кайра кайтып келип, оболу кызматкер, андан соң Төлөмүш Жакып уулу оорусуна байланыштуу ардактуу эс алууга чыкканда, "Азаттыктын" деректири кызматын аркалаган.
«Алтай» сөзү аркылуу кыргыздын тарыхый тамырын Ала-Тоо менен чектебестен, Алтай, Энесай менен да байланыштыргысы келсе, «Азамат» сөзү аркылуу эл-жерине карата атуулдук сезимин чагылдырган.
Азамат Алтайдын тарых менен адабиятка болгон кызыгуусу өтө зор болгондуктан, ал тээ 1920-жылдардан бери Кыргызстанда чыккан гезит-журналдарды почта аркылуу АКШга алдырып, илимий китепканага чогултуп келген.
Эки Суу Арасында илгертен туруктуу отурукташып келген оргу, сокулук, азык, черик, кытай, жедигер, солто урууларынын бийлеринин кыргыз элин бириктирүүдө аларга жер бөлүп отурукташтырууда, наны жокко нан берип, колуна курал карматып, гуманитардык катастрофадан чыгууда ролу чоң болгон.
Бийбосунов Ильяс Бийбосунович - (1932-жылы туулган, Ысык-Көл облусунун Түп районуна караштуу Күрмөнтү айылы. 30.10.2008 - Бишкек) физика-математика илимдеринин доктору, профессор, Улуттук Илимдер академиясынын мүчө-корреспонденти, Кыргыз Республикасынын илимине эмгек сиңирген ишмери.
1975-жылы Кыргыз илимдер Академиясынын Автоматика институтуна которулуп, 1995-жылдын январь айынан баштап, өмүрүнүн аягына чейин “Физика жана тоо-тектеринин механикасы” институтунун гидроаэродинамика лабораториясын жетектеген.
Сары ногойдун баласы Жайма көкүл Жаш Айдарды алдыртып, Мааникерге мингизип, Көкөтөй абалы жаман деп, түн түшкөн калың ногойго, Байдын уулу Баймырзага айт, мен керээзимди айтамын деп тапшырат.
Анын окуусу боюнча граждандык коомдо улуттар өз алдынча объективдүү табигый түрдө өнүгүшөт, өрчүп гүлдөшөт, өз ара жакындашат, биригишет жана бара-бара келечекте бири-бирине кошулушуп «куюлушуп» кетишет.
«Лениндик улут теориясы жана азыркы учур» , «Доорубуздун достугу» , «Улутум бар, уруум жок» , «Дагы бир жолу Андрейчиктин улуту жөнүндө» жана башка көп эмгектеринде улут илими, улут маселеси, улут саясаты, улут мамилелери кеңири изилденип, айкын түшүнүктөр иштелип чыгып, практикалык маанилүү сунуштар берилген.
А.Табалдиев айтылуу Чолпонбай Түлөбердиевдин орус жоокери Александр Матросовдон мурда фашисттик дзотко боюн уруп, каармандык кылганын, демек, ал Матросовдун эрдигин кайталабастан, тескерисинче, А.Матросов анын эрдигин кайталаганын даректүү материал менен далилдеген.
Экинчи бир даңктуу актриса СССРдин эл артисти Даркүл Күйүковага дублер болуп Г.Дулатова Ч.Айтматовдун "Саманчынын жолу" повестинин негизинде коюлган спектаклде Толгонайдын образын жараткан.
Айрыкча башкыр драматургу Мустай Каримдин "Ай тутулган түндө" трагедиясында Г.Дулатова жараткан Тангабикенин образы, кыргыздын улуттук театрынын трагедиялык өнөрүнүн үлгүсү болуп саналат.
Г.Дулатованын чыгармачылыгы, анын трагедиялык кудурети туурасында театр иликтөөчү Ж.Кулмамбетов "Театр дүйнөсүндө" китебинде "Шык ажары" деген чыгармачылык портретинде жана башка макалаларында кеңири чагылдырган.
Артисттик кызматы менен катарлаш 1972-жылдан тартып Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрынын алдындагы студияда , өмүрүнүн акыркы жылдарында кыргыз мамлекеттик искусство институтунда "Сахна сөзү" предметинен сабак берген.
Калкты аймакташтырып бөлүштүрүү кыргыздардагы ар түрдүү уруу топторунун бир админстративдик биримдикке биригишине жол ачып, кезегинде жергиликтүү отурукташкан жана көчмөн калктын арасындагы чыр-чатактын, кагылыштардын, барымталардын азайышына алып келген, көчмөн элдин отурукташына аздыр-көптүр шарт түзгөн.
Султановдун кудасы Ош өзбек театрын биринчи негиздөөчүсү жана көркөм жетекчиси Рахмонберди Мадазимов мындай айтып жүргөн: Корбашы Мадаминбек Андижанга жакын жерлерде талоончулук кылып, тургундарга куралдуу кол салып журду.
Султанов революциядан алдын Ош шаарынын чыгыш бөлүгүн башкарган Ош шаарынын улук аксакалы, миңбашысы молдо Султан Таирбаевдин улук уулу жана Ош шаарынын улук аксакалы, миңбашысы молдо Кудрат Таирбаевдин иниси болчу.
Азыркы Кыргызстандын түштүгүндө Советтик бийлик үчүн күрөштүн жетекчилеринин бири, Оштогу жумушчу-дыйкан милициясынын алгачкы уюштуруучусу , Ош шаарынын милициясынын негиздөөчүсү жана биринчи башчысы.
Авторитет - айрым инсан, топ же уюм тарабынан адамдардын ишенимине жана иш-аракеттерине көрсөтүүчү таасири, башкача айтканда башкаруу төбөлдөрүнүн бийликти ишке ашыруу формаларынын бири.
Андай жекече сапаттары (компотенттүүлүгү, билимдүүлүгү, ыймандуулугу, тажрыйбалуулугу), теги (дворян сословиесине, калк кастарлаган үй-бүлөгө таандык болушу), курамы, социалдык статусу, маалымдуулугу, байлыгы, сиңирген эмгеги, диний мансабы, жетекчилик кызматы д. у. с. калк тарабынан моюндалышы жана баш ийүүсү ага кеңеш берүүгө, тескөөгө, буйрук берүүгө формалдуу же формалдуу эмес укуктуу берет.
Авторитет мажбурлоонун тарыхый өзгөрмө формалары менен индивиддердин пикирин, сезимдерин, иш-аракеттерин белгилүү бир нормалар менен жоболорго моюн сундуруунун ортосундагы социалдык байланыш менен өзара мамиленин белгилүү бир тибин чагылдырган категория катары мүнөздөлөт.
Кызматтык авторитет административдик түрдө тигил же бул кызматка дайындоочу буйрук менен түзүлөт, ал эми өздүк авторитет болсо жетекчинин билимдүүлүгү, ишмердиги, моралдык жагымдуулугу, ишке компетенттүүлүгү, адептүүлүгү, сылыктыгы аркылуу гана пайда болушу мүмкүн.
Ата-эненин авторитети – ата-энени сүйүүгө жана урматтоого, алардын турмуштук тажрыйбасына, айткан сөзүнө, иштеген ишине ишенүүгө негизделген атанын жана эненин балдарга тийгизүүчү таасири.
Кенже жаштагы балдардын тарбияланышында ата эненин авторитети негизги роль ойнойт, мындагы тарбия атанын жана эненин чынчыл, адилет экендигине болгон баланын ишенимине, ата-эненин жасаган иштерин жана жүрүш-туруштарын баланын кайталап жасап тууроого умтулуусуна негизделет.
Эгерде балдар ата-энелерин сүйүп урматтаса, өздөрүнүн көңүлүндө ыйык сактала турган сырларын жана тилектерин ортого салып сырдашса, алардын айткан кеңештерин угуп, талаптарын ыктыярдуулук менен аткарышса, анда дал мына ошонун өзү чыныгы жана жетилген авторитет болуп эсептелет.
Коомдогу адептүүлүктүн жогорку принциптерине, баланын турмушун, ага жардам берүүнү жана аны тарбиялоого жоопкерчиликти сезе билүүгө негизделген мындай авторитет чоң балдар үчүн да өз күчүн жоготпойт.
Кош өркөч төө - Ойсул-Ата колдогон төө климаттын катаал шарттарына чыдамдуу келип, какыраган чөлдө адамды жөө калтырбаган ишенимдүү жандык экени белгилүү жана ошондой эле төөлөр сууда мыкты сүзүшөт.
Кыргыз элинин уламыштарынын биринде анын келип чыгуу себеби төмөндөгүдөй баяндалат: чыгып келаткан күндү биринчи көргөн жандын атынан жыл эсеби башталат дегенди угуп, таң аткыча уктабай чыгыш тарапты карап турган төөдөн акылдуулук кылып, анын төбөсүнө чыгып алган чычкан таңкы күндү биринчи көргөндүктөн, жыл эсеби анын атынан аталып калган; буга ачууланган төө жыл эсебине таптакыр кирбей койгон имиш.
Жыл сүрүүнүн 12 жылдык циклинин биринчи жылы “чычкан”, экинчиси “уй”, үчүнчүсү “барс”, төртүнчүсү “коён”, бешинчиси “улуу” , алтынчысы “жылан”, жетинчиси “жылкы”, сегизинчиси “кой”, тогузунчусу “мечин” , онунчусу “тоок”, он биринчиси “ит”, он экинчиси “донуз”аталат.
1920-жылдын бул күнү Пишпек шаарында сабатсыздыкты жою үчүн уезддик атайын комиссия уюшулуп, аймактагы сабатсыз адамдарды мектеп партасына отургузуп, сабат жоюп, кат таануу иштери жүргүзүлгөн.
1899-жылы революциялык иштери үчүн семинариядан куулгандан кийин жашырын абалга өтүп, революциялык илимди кесип кылып алып, Октябрь революциясын даярдоого жана ишке ашырууга активдүү катышып, Борбордук Комиссиянын Саясий бюросунун куралдуу көтөрүлүшкө жетекчилик кылып, Петроград Аскердик революциялык комитетинин мүчөлүгүнө кирген.
Шолохов: «Күлө багып караганы менен, көзү жолборс Бухарин: «Маркстан окуган Чынгыз-хан". Кретинский: «Жолборс көзүү бул адам далай кайгыны билет" Симонов: «Сталин саясий гроссмейстер болгон».
18-кылымдын ортосунда Цин империясы калмактардын мамлекети Жуңгар хандыгын каратып алгандан кийин, убактылуу болсо да алардын таасиринде турган Орто Азия аймагындагы калк-тардын, анын ичинде кыргыздардын жерлерин өзүнө кошуп алууну көздөгөн.
Кыргыздардын жоокерлерин башкарган Черикчи бий менен цин генералы эки элдин ортосундагы талаш маселелерди чечүү үчүн Цин империясынын борбору Пекин шаарына кыргыз элчилигинин барышы жөнүндө сүйлөшүүлөрдү жүргүзүүгө макулдашышкан.
1758-жылы июль айында алар кыргыз урууларынын 20га жакын өкүлдөрүн коштоп, жаңы чек аталган Синьцзяндын чыгыш тарабындагы Каңгай чөлүнүн чыгыш жагына аң уулоого келген цин императору Гаоцзун Чуньхуанди Цзяньлунга жолугушууга алып барышкан.
Элчиликтин алгачкы сүйлөшүүлөрүнүн кийин кыргыздын үч бийи: Черикчи , Түлкү , Нышаа баатыр Пекин шаарына барышып, негизги сүйлөшүүлөрдү жүргүзүшкөн, бири-биринин чегараларынан өтпөөгө макулдашышып, цин императорунун сыйын көрүп кайтышкан.
Кыргызстандын түштүгүндөгү кыргыздар да цин аскерлеринен кооптонушкандыктан, алардын уруу башчылары Ажы бийдин жетекчилигинде 1759-жылы июнь айында Кокон ш-нын башчысы Эрдене бий менен достук келишимин түзүшүп, тышкы душманга бирдикте каршы турууну макулдашышкан.
1759-жылы август айында 9 миң кишиден турган цин аскери өз азаттыгы үчүн күрөшкөн кашкарлык уйгурларды кубалап, кыргыз-өзбектердин аймактарына чейин кирип келишкенде, жергиликтүү элдердин каршылыгына учурап, 7 миң кишисинен ажырагандыгын орус тарыхый булактары тастыктайт.
1820-жылы Сарымсактын уулу Жааңгер кожо Кыргызстандын аймагындагы саяк уруусунун өкүлдөрүнүн колдоосу менен Кашкардагы кыпчак, моңолдор, чоңбагыш уруу башчыларын көтөрүлүшкө тарткан.
1830-жылы сентябрда Жааңгердин иниси Юсуф кожо кокондук 40 миң аскер жана кыргыздардын саяк, басыз, кыпчак, чоңбагыш урууларынын колдору менен Кашкарды циндердин бийлигинен кайра бошотууга аракет жасаган.
Бул жол Ысык-Көлдүн батыш тарабы, Кочкор, Нарын, Атбашы, Аксай аркылуу өтүп, Көлдүн чыгышындагы жолго караганда оңтойлуу, ашуу-белдери анча татаал эмес эле.
Черик уруусу ал кезде Нарын дарыясынан түштүктө Күйкөтурпан тоосуна чейин Какшаал суусунун жээктеринде, Атбашы, Арпа, Аксай өрөөндөрүнөн Кашкарга 50 чакырымга чейинки аралыкта көчүп-конуп жүрүшчү.
1863-жылы жазында 6 миңдей түтүн черик уруусунун чоң манабы Турдумамбет Тоймат уулу, Турдуке Турдумамбет уулу баш болгон бийлер Ала-Тоо округунун улугу Колпаковскийге атайын кат жөнөтүп, ал катта падышанын жөлөк болуусун өтүнүшкөн.
Ошондо Үмөтаалы Ормон уулу, Осмон датка Тайлак уулу баш болгон кыргыздар 19-июнда Экичат деген жерде подпоручик Зубаревдун июндун башында Нарындан Балыкчыга азык-түлүк, ок-дары үчүн барып, кайра кайтып келе жаткан кошуунуна кол салышкан.
Теңир-Тоонун чордонундагы Кочкор, Жумгал, Нарын, Атбашы, Акталаа, Тогузторо өрөөндөрүндө, Кашкар тарапта сарыбагыш, саяк, черик, моңолдор, чоңбагыш, бугу, тынымсейит жана башка уруулар жашачу.
Кыштактардагы капиталисттердин өз алдынча катмарын түзүшүп, арендалар жана сатып алуу менен дыйкандардын, помещиктердин жана казынанын жерлерин ээлеген соода, өнөр жай мекемелерин ээлешип, алып сатарлык кылышкан, чарбасында дыйкандарды жана кедейлерди жалдашкан.
Ал кезде В.Терешкова атындагы мектеп-интернаты билимди терең берген, ар тараптан өнүктүрүп тазалыкка, тартипке үндөгөн, келечекке даяр инсан кылып уясынан учурган эң мыкты билим уясы болгон.
1996-1998-жылдары Кыргыз Республикасынын Премьер министри, 1998-2001-жылдары Жалал-Абад областынын Мамлекеттик администрациясынын башчысы-губернатору, 2001-жылдан Кыргыз Республикасынын коммуникация министри, 2002-жылдан Кыргыз Республикасынын өкмөтүно караштуу вице-премьер министри.
Алардын 9/10унан ашыгы ири улуттар: хинди, бенгалдар, бихар, панжаб, ражастхандыктар, маратха, гужарат, синдх, ассам, тамилдер, телугу , каннар, малаяли, кашмирликтер жана башкалар 1901—2001-ж.
Индиянын дыйканчылык үчүн өтө маанилүү болгон жайкы нымдуу муссон мезгилинде жаан-чачындын 70-90%и жаайт, кышы кургак жана салкын, марттан майдын аягына чейин кургак жана ысык мезгилимий Январдын орточо температурасы түндүгүндө 15Сден түштүктө 27Сге чейин, майда 28-35С.
Декан бөксө тоосунун жана Инд-Ганг түздүгүнүн табигый өсүмдүктөрү өтө өзгөргөн; саванна, ксерофиттүү сейрек токой, айрым жерине жалбырагы күбүлмө токой, түндүк-батышына бадалдуу жарым чөл жана чөл өсүмдүктөрү мүнөздүү.
Индия Индстан жарым аралынан, Инд-Ганг туздугунун чыгыш бөлүгүн , Гималай менен Кара-Корумдун түштүк бөлүктөрүн, Бенгал булуңундагы жана Араб деңизиндеги бир нече аралдар тобун камтыйт.
Индстанды дээрлик Декан бөксө тоосу ээлейт; жеринин бети плато сымал, ал батышында жана чыгышындагы айрым жерлеринде Батыш Гат жана Чыгыш Гат тоолоруна өтөт; алардын сырткы капталдары океанга тик түшөт.
Индстандын түштүгүндө бийиктиги 2698 мге жеткен супа сымал тоолор, түндүк тарабында, тоо этегиндеги тектоникалык зор ийилиште аллювий тектеринен түзүлгөн Инд-Ганг түздүгү жайгашкан.
Инд-Ганг түздүгүнүн түндүгүндө Жер шарындагы эң бийик тоо система Гималай (Индиянын чегиндеги бийиктиги 8126 мге чейин, Нангапарбат чокусу) үч тепкич болуп тик көтөрүлөт.
Ири кен байлыктары: боскит (Орисса, Бихар, Гужарат, Карнатака, Мадхья-Прадеш жана башкалар штаттарда), хромит , темир , алтын , коргошун-цинк , жез , жез-порфир , мусковит , барит , алмаз , нефть жана газ , көмүр , слюда, асыл таштар жана башкалар.
Индия БУУнун , Түштүк Азия өлкөлөрүнүн аймактык кызматташтык ассоциациясынын , Ынтымакташтыктын , ЭВФтин , Эл аралык реконструкция жана өнүгүү банкынын , Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун , ШКУнун жана башкалар эл аралык уюмдардын мүчөсү.
ЮНЕСКОнун биосфералык резерват тармагына Нанда-Деви жана Сандарбан улуттук парктары, ошондой эле Нилгири жана Маннар булуңу; эл аралык маанидеги суу-саздуу жерлерге коргоого алынган 25 табигый аймак киргизилген.
Батышынан Инди океанынын Араб, түштүк-батышынан Лаккадив деңиздери, чыгышынан Бенгал булуңу менен чулганып, түштүгүндө Маннар булуңу менен Полк кысыгы Индияны Шри-Ланка аралынан бөлүп турат.
Четки өрөөндөрдө жана 1000 м ге чейинки жапыз тоолордо январдын температурасы -5С дан -10С ге чейин, Түштүк Кыргызстанда-3С дан -5 С ге чейин, Ички Тянь-Шандын өрөөндөрүндө -10С дан төмөн температуралар да байкалат.
М. Д. Скобелевдин планы боюнча экспедиция 1875-жылдын 25-декабрынан 1876-жылдын 3-январына чейин аталган чөлкөмдөгү айыл-кыштактарды тыптыйпыл кылып олтуруп, Өзгөнгө чыгууга жана андан кийин Анжиян шаарын талкалоого тийиш болучу.
Экспедициянын катышуучусу Н. Куропаткин бул жүрүштү күндөлүгүндө мындай деп эскерет: «…биздин алдыбызда жолуккан айыл-кыштактардын баары өрттөлүүгө буйрук берилип, артыбыздан буралган түтүн гана калып олтурду. М. Д. Скобелев артын карап, жалпы көрүнүшкө ыраазы болуп жатты. …жем-чөп алабыз деген шылтоо менен солдаттар колго тийген нерсенин баарын – төшөк-төрдү, килемдерди, алакийиздерди, малды, аттарды, китептерди, жарактуу шаймандарды алып жатышты… Бир кенже офицер жана жоон топ солдат аялдарды зордуктап, балдарын мууздап жаткан жеринен кармалды…».
М. Д. Скобелев өзүнүн кылган зулумдук иштери жөнүндө басма сөзгө жарыялабоону суранып, Марьин аттуу журналистке жазган катында: «…менин принцибим мындай: Азиядагы бейкутчулук ал жерде кырылган элдин кесилген башынын санына түздөн-түз байланыштуу. Сокку канчалык катуу болсо, душман ошончолук тынч болот…», – деп жазган.
2012-жылдын 7-8-апрелинде Алибек Чороев Орусиянын Тверь шаарында өткөрүлгөн 1996-жылы туулган өспүрүмдөрдүн арасындагы Европанын ачык кубогу үчүн дзюдо боюнча мелдешке Кыргызстандын өспүрүмдөр курамасынын катарында катышты.
Теңир алтай тилинде — тенгри, тенгери; шор тилинде — тегри; хакас тилинде — тигер, тер; тува тилинде — дээр; чуваш тилинде тура; якут тилинде — тангара; моңгол тилинде — тэнгэр; бурят тилинде — тэнэри; калмак тилинде — тэнгэр кытай тилинде -, путунхуа , түрүндө айтылат.
Зороастризм динин тутунгандар сыяктуу эле Теңирге сыйынгандар да өздөрүнүн башкы кудайын Чыгыштан нурларын чачыратып чыгып келаткан күн кейпинде элестетишип, чыгып келаткан күнгө, алоолоп күйгөн отко табынышкан.
Тажрыйбаларды жана окуу көрсөтмө куралдарын демонстрациялоону мугалим өзүнүн сөз жүзүндөгү түшүндүрүүсүн ачык жана далилдүү кылуу үчүн пайдаланат, ошондуктан ал окуучулардын байкагычтыгын өнүктүрүүнүн каражаты болупп эсептелет.
Демонстрациянын эффективдүүлүгү демонстрациялануучу объекттердин туура тандалып алынышына көз каранды, башкача айтканда эмне көрсөтүлө тургандыгына жана кандайча көрсөтүлө тургандыгына, мугалимдин өзүнүн оозеки түшүндүрүүсүн демонстрациялануучу көрсөтмө объектилер менен туура айкалыштыра билүүсүнө байланыштуу болот.
Көрсөтмөлүү объект окуучулардын буга чейинки тажрыйбасы менен бирдикте кубулуштардын арасындагы түздөн түз кабыл алууга мүмкүн болгон ички байланыштарды сөз жүзүндө түшүндүрүүң мугалимге таяныч боло алган кезде (мисалы, күкүрт кислотасын өнөр жайларда өндүрүүнүн технологиялык процессин анын макети же схемасы боюнча түшүндүрүүдө мугалим окуучулардын ал кислотаны лабораториялык жол менен алуу жөнүндөгү билимине таянат);