polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Азыркы учурда мектептин алдында жооптуу милдет бул - замандын талабына шайкеш келген, ар тараптан өнүккөн, чыгармачыл жаш муундарды, өз мекенинин чыныгы атуулдарын окутуп-тарбиялоо болуп саналатгандыктан, бул милдетти ишке ашырууда албетте, биринчи кезекте окуучулардын тилдик-коммуникативдик компетенттүүлүгүн калыптандыруу менен бирге эле сүйлөө маданиятына, кеп адебине, кепкорлук, сөзмөрлүк чечендик ыкмаларга машыктыруу маселеси биринчи орунда турат.
Мунун дагы бир себеби сүйлөй турган адам тигил же бул мекеме тарабынан мурдатан даярдалган жана бекитилген, эч кандай өзгөрүүсүз, анын чегинен чыга албай турган текст боюнча гана чыгып сүйлөгөн.
Чечендик өнөр — адамдын тубаса таланттуулугуна түздөн-түз байланыштуу келип, эчен, ар кыл чөйрөдө, ар кандай жагдайга кабылып, өзүнүн логикасын, өз күчүн, тапкычтыгын, акыл таразасын, психологиясын сынаган тынымсыз көнүгүүсүнүн, изденүүсүнүн аркасында жүрө-жүрө калыптанат.
Окумуштуу, белгилүү тилчи, профессор Ж. Мукамбаев: « Эл чечен — деп, сүйлөгөн кезде илхамы келе түшкөн, эч кандай кагаз, карандашсыз шар сүйлөгөн, токтоосуз жооп тапкан, импровизаторлук менен куюлуштурган, үнү да, кеби да коңур келген, сөздөрү уккулуктуу, мазмундуу чыккан адамды айтышкан» — деп жазат.
Ошондой эле, эмимектептердеги жана жогорку окуу жайларындагы бүтүрүү экзамендеринде бүтүрүүчүлөрдүн кеп маданиятына да өзгөчө көңүл буруу менен бул боюнча суроо-тапшырмаларды тесттерге да киргизүү маселеси каралууда.
Эгер байыркы гректердин доорунда риториканын жетектөөчү идеясы же формуласы катары «ынандыра билүү искусствосу» саналса, ал эми римдик кызыл тил теориясында эң негизгиси «жакшы сүйлөө искусствосу» болуп саналган.
“Байыркы Грецияда негизинен үч түзүлүш болгон . Элдик жыйналыш мамлекеттин эң жогорку органы он күндөбирден чогулуп, мамлекеттик олуттуу иштерди кеңешеип чечип турушкан. Жыйналышта ортого чыккан адамдар өздөрүнүн орундуу, далилдүү сө здө рү менен отургандарды ынандырып, алардын акыл эсине гана эмес, эмоция, сезимдерине да күчтүү таасир калтырып, бара бара мамлекеттин ишт ерине аралашып, “оратор” деген наамга ээ болушкан”
Ал «сөздүн максатына жетип, так жана түшүнүктүү болуусу бул – чечендик искусствонун биринчи талабы, стилдин ийгилиги тактыкта, билимиңдин зор экендигин таасын көрсөтүп турган сөз жакшы» деген.
Оратордук өнөр бул – сөздүн кудурет – күчү м енен кыйын кырдаалдардан чыгып кеткен сөз багып, сөзгө маани берген, сөзгө уста, чечен, сөзмөр, кепкор, кө пчүлүк эл алдында таамай, так, курч, ачык, далилдүү да, көркөм да, логикалуу да сүйлөй билген акылман адамдарга таандык
Ал аудиториянын көңүлүн өзүнө буруу менен угуучулар үчүн өзүнүн сөзүн кызыктуу кылуу менен өзүнүн сөзүнүн акыйкаттуулугуна угармандарды ынандыра билүүсү зарыл.
Байыркы Грецияда коомдук саясий өнүгүүдөкеңири массага таасир этүү үчүн саясий күрөшкөтүшкөн түрдүү партиялардын кармашууларынын натыйжасында, алардын ар кимиси өздөрүнүн ойлорун далилдөө максатында талаш тартыш, диспуттарды, ар кыл ыкма, усулдарды пайдаланышкандыгынын жыйынтыгынан улам бара бара риторика илими пайда болгон.
«Риторика филологиялык илим катары кызыл тилдеги, чечендик өнөрдөгү , кептин ачыктыгына, тактыгына, көркөмдүүлүгүнө, уккулуктуулугуна жетиштирүүчү, анын ыкмаларын үйрөтүүчү илим».
Демек, риториканын атайын илим катары түптөлүүсүнө жана оратор, чечендердин, ораторлук өнөрдүн, ораторлордун эл арасында пайда болуп өнүгүүсүндөбайыркы Грециянын коомдук жашоосу табигый түрткү болгон деп айтууга толук негиз бар.
Атлас тоолору альп-гималай кырчоосунун батыш бөлүгүндө соңку тектоникалык кыймылдын натыйжасында, негизинен палеогендин аягында ж-а неогенде пайда болгон; азыркы кезде да жер титирөөлөр болуп турат.
Түндүк ж-а түндүк-батыш капталдарында 800-1200 м бийиктикке чейин дайыма жашыл таш ж-а тыгын жалбырагы катуу дарактар, эмен, 1700 мге чейин дайыма жашыл, жайкысын жашыл жазы ж-а ийне жалбырактуу аралаш токой, 2200 мге чейин ийне жалбырактуу токой мүнөздүү.
1992-жылы «Кол чатыр» жана «Чаң баспасын сөздөрдү» деген китептери үчүн Алыкул Осмонов атындагы жана 1997-жылы балдар адабияты менен балдар басма сөзүн өнүктүрүүгө кошкон салымы үчүн Тоголок Молдо атындагы сыйлыктардын лауреаты болгон.
Геннадий Павлюк акыркы жылдары Чолпон-Ата шаарындагы эс алуу үйүндө көбүрөөк иштей баштаганын анын досу, “Аргументы и факты” гезитинин Ысык-Көлдөгү фотожурналисти Владимирь Боровик эскерип, топурак салып атып, мындай деди:
Киши колдуу болуп өлтүрүлгөн журналист Геннадий Павлюктун сөөгү өзүнүн керээзине ылайык 2009-жылдын 24-декабрында Ысык-Көл районунун Кара-Ой айылындагы христиандар мүрзөсүнө коюлду.
1791-жылдагы Конституциялык актынын негизинде Квебек аймагы этностук принцип боюнча эки провинцияга бөлүнгөн: англиялык Жогорку Канада жана француздук Төмөнкү Канада Эки провинцияда тең өкүлдүк ассамблеялар түзүлгөн.
Англия-Америка согушунан кийин Канаданы АКШнын басып алуу коркунучу туулуп, ошондон улам өлкөдө демократиялык реформаларды жүргүзүү жана өзүн-өзү башкаруу укугуна ээ болуу кыймылы кулач жайган.
1854-жылы Канадада реформалар (губернатордун чексиз бийлиги, француздарга болгон дискриминация, соодадагы чектөөлөр жана башка жоюлуп, жер ээлеринин феод. жеңилдиктери алынып ташталган) жүргүзүлгөн.
1920–40-жылдардын ортосунда айыл чарба, электр-энергетика, нефть өндүрүшү жана өнөр-жай өнүгүп, жумушчулардын саны көбөйүп, шаарлар өсүп, Канада өнүккөн агрардык-индустриялык мамлекетке айланган.
Канада экономикасынын тышкы соодага көз карандылыгы, сыртка жалаң сырьё чыгарышы 1929– 33-жылдардагы дүйнөлүк экономикалык кризис мезгилинде өлкөнү бөтөнчө оор абалга дуушар кылган.
Темир жол компаниялары мамлекеттештирилип, коомдо ар кандай социал-демократиялык уюмдар, партиялар (Канада жумушчу партиясы, Фермерлердин улуттук-прогрессчил партиясы, Жумушчулар кооперация шериктештигинин федерациясы жана башка) түзүлгөн.
1958-жылы Канада АКШнын ядролук согуш куралдарын камсыздагандан баш тарткандыгы үчүн АКШ менен Канаданын ортосундагы мамиле курчуп, прогрессивдүү-консерваторлор партиясы оор абалга туш болгон.
Палеоиндей мезгилине таандык Олд-Кроу, Блуфиш-Кейв жана башка байыркы археологиялык эстеликтер жана Гудзон булуңунун Түндүк жана түндүк-батыш жээгинде , Улуу көлдөрдүн айланасында, Ыйык Лаврентий дарыясынын алабында жаңы эранын чегинде архаика мезгилиндеги археологиялык маданияттар, анын ичинде Вудленд мадтынын түрлөрү пайда болуп, жергиликтүү эл негизинен жер иштетип, балык кармап, карапачылык менен кесиптенишкен.
1534-жылы француздук деңиз саякатчысы Жак Картье Гаспе жарым аралына келип, Франция королунун жана католик чиркөөсүнүн бийлигин билдирген крест тургузуп, бул жерлер Францияга тиешелүү деп жарыялаган.
1б05-жылы Канадада алгачкы француздук Пор-Руаяль , 1608-жылы Квебек кыштагы (саякатчы, картограф жана изилдөөчү С. де Шамплейндин демилгеси менен) пайда болуп, кийин француздук колониянын борборуна айланган.
Экологиялык эң татаал кырдаал Онтарио жарым аралынын түздүктөрүндө жана Ыйык Лаврентий дарыясынын өрөөнүндө түзүлгөн, анткени ал жерлерде Канаданын калкынын 1/2и жашап, эң ири шаарлары жана негизги өнөр-жай борборлору орун алган.
Көл суусунун булгануусу, балыкты ашыкча кармоо жана анын урук таштоо жайынын бузулушу, жырткыч миноганын каналдар системасы аркылуу таралып, баалуу промыселдик балыктарды жеп салышы Улуу көлдөрдүн ихтиофаунасынын жалпы деградациясына алып келди.
Канадалык Арктикада жергиликтүү элдердин салттуу промысели үчүн экологиялык коркунучту атмнын жалпы циркуляциясынын натыйжасында жааган радийактивдүү заттар, ошондой эле тирүү организмдердин ткандарында топтолгон органикалык туруктуу булгагычтар түзөт.
1970-жылы кабыл алынган Арктика сууларын коргоо законуна ылайык нефть-газ кендерин казып алуу токтотулгандыгына жана Канадалык-Арктика архипелагынын кысыктары аркылуу нефть менен газды ташууга тыюу салынгандыгына карабастан, али да болсо деңиз сууларынын нефть продуктулары менен булгануу коркунучу бар; анын үстүнө Маккензи дарыясынын өрөөнүндө да нефть кендери өздөштүрүлүп жатат.
Канаданын коргоого алынган табигый аймагы кургактыктын 98,3 млн гасын, жээкке жакын деңиз акваториясынын 3,8 млн гасын ээлейт ; анын ичинде өлкөнүн аянтынын 7%и улуттук жана провинциялык парктарга таандык.
Коргоого алынган ири аймактардын көбү Түндүк тарапта жайгашкан; аларга Баффин жериндеги Вуд-Баффало , Ауюиттук , Түндүк Юкон , Аскалуу тоолордун Тынч океандык капталындагы Йохо улуттук парктары кирет.
Аянты эң чоң – Райдинг-Маунтин , Саутвест-Нова , ошондой эле 2000-жылдарда уюшулган Гурон көлүнүн жээгиндеги Жоржия бухтасы, өлкөнүн атлантикалык бөлүгүндөгү Фанди жана МакуаганУабишка резерваттары ЮНЕСКОнун 15 биосфералык коругуна кирет.
Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине Вуд-Баффало, Наханни, Мигуаша, Грос-Морн улуттук парктары, Дайносор провинциялык паркы, Канада Аскалуу тоолорунун парктары, ошондой эле АКШнын аймагында жайгашкан – Клуэйн, Врангель тоолору, Ыйык Илья тоолору, Глейшер-Бей парктары жана резерваттары, Уотертон-Глейшер эл аралык тынчтык паркы кирген.
Канада экологиялык коопсуздук, токой ресурстарын пайдалануу жана башкаруу боюнча эл аралык эрежени түзүү, деңиз чөйрөсүн жана жээк зоналарын коргоо боюнча маселелерди эл аралык деңгээлде курч коюуда.
Канаданын 70%ке жакын аймагы айыл чарба өсүмдүктөрүнүн бышып жетилүү чегинен түндүк тарапта жайгашкан; бирок түштүк аймактарында арктика абасы киргенде үшүк жүрүшү, ошондой эле түштүк-чыгышындагы түздүктөрдө кургакчылык болушу да мүмкүн.
Улуу көлдөр менен кошо , жалпы узундугу 3 миң кмден ашык; Финли – Пис-Ривер – Эрксиз – Макензи дарыясы Кичи Эрксиз, Атабаска, Чоң Эрксиз көлдөрү менен кошо; Боу – Саскачеван – Нельсон дарыялары Боу, Сидар, Виннипег, Виннипегосис, Манитоба, Кросс көлдөрү менен кошо.
Айыл чарба өндүрүшүнүн башкы аймагы – Манитоба, Саскачеван, Альберта провинцияларынын Түштүк бөлүктөрү; негизги адистешүүсү – дан эгиндерин өстүрүү ; жайытта багылган эт багытындагы мал жана эт-жүн багытындагы кой чарбалары.
Адистешкен айыл чарба бар башка аймактар – Эдуард канзада аралы жана Нью-Брансуик провинциясы , Жаңы Шотландия провинциясы (Аннаполис дарыясынын өрөөнүндө канада алмасынын түшүмүнүн 10%и жыйналат), Британия Колумбиясы провинциясынын түштүгү (Оканоган дарыясынын өрөөнүндө – бакчылык жана жүзүмчүлүк, саан уй), Британия Колумбиясынын Борбордук бөлүгү .
Туристтерди, ошондой эле табигый объектилер кызыктырат: Ниагара шаркыратмасы (Канаданын аймагындагы – Така сымал шаркыратманын жазылыгы 800 м, бийиктиги 48 м чамасында), Аскалуу тоолордогу Колумбия мөңгүсү, көл ландшафттары.
Канаданын транспорт системасынын өзгөчөлүктөрүн анын чарбасынын жана калкынын аймак боюнча жайгашуу структурасынын бөтөнчөлүгү түзөт: аянты чоң башка өлкөлөргө салыштырмалуу Канадада жүк ташуу чыгымы кыйла жогору, ал эми жүргүнчүлөрдүн каттоосунун Орточо узактыгы төмөн.
Өлкөнүн түштүгүндө негизги транспорттук коридор-тилке (Атлантика менен Тынч океанынын жээктериндеги портторду байланыштырган жана жарыш жаткан бир нече темир жана автомобиль жол магистралдары) түзүлгөн.
Өлкөнүн түштүгүндөгү автомобиль жол тармактарынын негизги өзөгү – Трансканада шоссеси (Виктория, Ванкувер аралы/ паромдук катнаш – Ванкувер – Калгари – Режайна – Виннипег – Тандер-Бей – Су-Сент-Мари – Садбери – Оттава – Монреаль – Квебек – Фредериктон – Сидни Майнс / Ньюфаундленд аралына паромдук байланыш) – Чаннел-Порт-о-Баск – Сент-Жонс жана анын Торонто, Галифакс, Эдуард канзада аралына кеткен тармактары.
Өлкөнүн түндүгүнө меридиан багытында: Руэн – Форт-Жорж ; Виннипег – Гранд-Рапидс – Томпсон – Кинусао ; Саскатун – Принс-Альберт – Саутенд; Саскатун – Баффало-Нарроус ; Эдмонтон – Форт-Мак-Марри — Битьюмаунт автомагистралдары кетет.
Темир жол тармагы трансканадалык 3 магистралдан турат: Галифакс – Квебек – Кокран – Виннипег – Саскатун – Эдмонтон – Принс-Жорж – Принс-Руперт; Квебек-Монреаль – Торонто – Садбери – Тандер-Бей – Виннипег – Режайна – Калгари – Камлупс – Ванкувер; Квебек – Монреаль – Каприол – Виннипег – Эдмонтон – Ванкувер.
Экспортко негизинен нефть, газ, көмүр , автомобиль куруу өнөр-жайынын продукциялары , металлдар жана куймалар , токой, жыгач иштетүү жана целлюлоза-кагаз өнөр-жай продукциялары , жалпы машина куруу продукциялары , авиакуруу продукциялары чыгарылат.
Импортунда иштеп чыгаруу өнөр-жай продукциялары басымдуу ; анын маанилүүлөрү: автомобиль куруу өнөр-жай продукциялары , керектөө товарлары , нефть , жалпы машина куруу продукциялары , химия жана нефтьхимия өнөр-жай продукциялары , металлургия өнөр-жай продукциялары , айыл чарба жана балык чарба продукциялары .
Борбордук аймагынын түштүгүн токойлуу талаа жана талаа зоналары ээлейт; алардын түндүгүнө парк сымал таралган байтеректүү токой мүнөздүү, түштүгүндө кургак талаа өсүмдүктөрү басымдуу.
Мында токой салыштырмалуу жетүүгө татаал жерлерде сакталган, ал эми күрдүү топурактуу түзөң аймактары (Ыйык Лаврентий дарыясынын түздүктүү өрөөнү жана Онтарио жарым аралы) айыл чарбасында пайдаланылат же курулуш текши ээлейт.
Түштүктө, ички тоолуу аймактарда өрөөндөр тоо талаасы менен капталган, ал өйдө карай тоонун токойлуу талаасы , тоонун ийне жалбырактуу токою, субальп ийне жалбырактуу токою жана альп шалбаасы зоналары менен алмашат.
Кордильера тоолорунун Тынч океанды караган капталдары этегинен кырларына чейин бийик өскөн жээк токойлору (бийик туя, батыш гемлогу, дугласия көк карагайы, ситхин карагайы, бийик көк карагай жана башка өтө продуктулуу түрлөрү) менен капталган.
Канадалык Арктика архипелагын жана материктин тундра зонасын карибу бугусу, мускус бодосу, ак аюу, көгүш түлкү, лемминг, арктика коёну, тундра чили, уюл үкүсү, тайганы, ошондой эле токойлуу тундраны багыш, токой бугусу, бизон, кызыл тыйын чычкан, абырган, чүткөр, коён, суусар, аюу, сүлөөсүн, кызыл түлкү, карышкыр, куну, өлкөнүн чыгыш бөлүгүндөгү ийне-жазы жалбырактуу токойду виргиния бугусу, уапити бугусу, суур, коён, жанат, боз тыйын чычкан, кызыл сүлөөсүн, түштүктөгү токойсуз аймактарды бугу, айры мүйүз антилопа, тыйын чычкандар, кандек чычкан, ач күсөн, талаа түлкүсү, кашкулак, койот мекендейт.
Материктин зор бөлүгүн, Лабрадор жарым аралын кошо Лаврентий дөңсөөсү ээлейт; ага дөбөлүү рельеф , арасында бийиктиги 900–1000 мге жеткен калдык дөңсөөлөр кездешет.
Лаврентий дөңсөөсүнүн батыш жана чыгыш чет-жакаларында ири көлдөр – Чоң Аюулуу көл, Чоң Эрксиз көл, Атабаска көлү, Виннипег, Жогорку көл, Гурон жана башка жайгашкан; алар негизинен мөңгү-тектоникалык жана мөңгүнүн аракетинен пайда болгон көлдөр.
Канада Кордильерасынын чыгыш этеги менен Лаврентий дөңсөөсүнүн аралыгында Канаданын Ички түздүктөрүнүн тилкеси созулуп, батыштан чыгышты карай 1000 мден 200 мге чейин жапыздайт.
Катмарлуу түздүктөр, куэста жалдары, дөбөдөңсөөлөр кеңири таралган; Канада Кордильерасынын этек тоолоруна эрозиялык тилмеленүүгө өтө дуушарланган бийик түздүктөр, айрым жерлерине бедленддер мүнөздүү.
Өлкөнүн түштүк-чыгышын ээлеген Түндүк Аппалачи тоолорунун жана Ньюфаундленд аралынын рельефинде денудациялык түздүктөр, дөңсөөлөр жа бөксө тоолор басымдуулук кылат.
Канада Кордильерасынын орографиясына негизинен узатасынан созулган 3 зона мүнөздүү: батыш зонасы – Ыйык Илья тоолору (бийиктиги 5951 мге чейин, Логан чокусу Канаданын эң бийик жери), Жээк кырка тоолору ; Канада Кордильерасынын Ички платолорун – денудациялык Юкон, лавалуу Фрейзер жана Нечако платолорун камтыйт; чыгыш зонасын — Маккензи жана Аскалуу тоолору түзөт .
Канаданын калкынын курактык структурасында өнүккөн башка өлкөлөргө салыштырмалуу 14 жашка чейинки балдардын саны кыйла көбөйгөндүгү жана 65 жаштан өткөндөрдүн саны азайгандыгы байкалат; эмгекке жарамдуу курактагы калктын үлүшү 69,2%.
20-кылымдын 2-жарымынан иммигранттардын улуттук курамы да кыйла өзгөргөн: 1950-жылы чейин Канадага келгендердин ичинен европалыктар басымдуулук кылган ; 21-кылымдын башында Канадага келгендердин 60%ин азиялыктар , 20%тейин европалыктар, 8%тейин африкалыктар, 6%тен ашыгын Борбордук америкалыктар түзгөн.
Канадалыктардын 2/3 синен ашыгы өлкөнүн 5% аянтында, анын түштүк-чыгышында (Онтария провинциясынын түштүк-чыгышында, Квебек провинциясынын түштүк-батышында; жыштыгы 1 км2 жерге 100 адам) жашайт; анда ири шаарлардын басымдуу бөлүгү жайгашкан.
Канаданын калкынын 77%и христиандар, анын ичинде 43,6%и католиктер, 29,2%и протестанттык түрдүү деноминациялардын өкүлдөрү, 1,6%и православныйлар; ошондой эле 2%и мусулмандар, 1,1%и иудейлер, 1%и буддисттер, 1%и индустар жана башка.
Машина куруу өнөр-жай (иштеп чыгаруучу өнөр-жай продукциясынын наркынын 1/4 ин түзөт) негизинен транспорт каражаттарын, авиакосмос техникасын, электрондук продукцияларды, телекоммуникация жабдууларын чыгарууга адистешкен.
Токой негизинен мамлекеттик менчикте; 21-кылымдын башында 190 миң м3ге жакын жыгач, анын ичинде 150 миң м3 таарынды жана бекемдөөчү материалдар, 30 миң мЗден ашык целлюлоза үчүн жыгач даярдалган.
Канаданын агрардык секторуна – адистешүүнүн жогорку деңгээли, өндүрүшүнүн топтолушу (иштетилүүчү жердин 75%ке жакыны түштүктөгү Манитоба, Саскачеван, Альберта провинцияларындагы талааларга туура келет), механикалаштыруу жана эмгек өндүрүмдүүлүгүнүн жогорулугу мүнөздүү.
Азыркы айыл чарба техникалары кеңири пайдаланылат, бирок фермалардын жеринин өтө чоңдугуна байланыштуу 1000 га жерге туура келген трактордун саны боюнча жогорку өнүккөн өлкөлөрдөн өтө артта калган.
Мал чарбасы өндүргөн продукциялардын негизги түрлөрү: 7,6 млрд л сүт , 32,6 млн т уй эти, 1,5 млн т торпок эти, 50 млн т чочко эти, 2,2 млн т кой эти, 58 млн т дан ашык куш эти, 6,9 млрд даана жумуртка даярдалган.
Толук орто билим берүү көпчүлүк провинцияларда 12, Манитобе жана Онтариодо 13, Квебекте 11 жылга созулат да, үч баскычтан турат: башталгыч мектеп – 6 жыл , жалпы орто мектеп – 3 жыл, толук орто мектеп – 3 жыл.
Белгилүү окуу жайлары: Фредериктон шаарындагы Нью-Брансуик провинциясынын университети , Торонто , Оттава , Лаваль , Виннипег , Монреаль жана башка, ошондой эле консерваториялар: Торонто , Монреаль , Квебек жана башка Ири китепканалары: Виннипегдеги Манитоба юридикалык , Оттавадагы Канада айыл чарба , элдик, академиялык, университеттик, коллеждик жана башка Архивдери: Викториядагы Британдык Колумбия , Виннипегдеги Манитоба , Квебектеги Квебек , Галифакседеги Жаңы Шотландия , Эдмонтондогу Альберта , Фредериктондогу Нью-Брансуик провинциялары жана башка Канадада 2 миңден ашуун музей жана тарыхый парктар бар.
Музейлери: Оттавадагы Улуттук галерея, Монреалдагы Асем өнөр музейи, Торонто көркөм галереясы, Ванкувер, Виктория, Виннипег, Квебек, Калгари, Галифакс музейлери жана башка Канаданын байыркы илимий мекемеси – Оттавадагы Канада королдук коому .
Ири ЖЭСтер жайгашкан шаарлар: Нантикок (кубаттуулугу 4000 мВттан ашык; Түндүк Америкадагы эң ири ЖЭС, көмүрдө иштейт; Онтарио провинциясында), Ламбтон , Леннокс .
Ички дүң продукциясынын жалпы көлөмү боюнча Канада дүйнөдө 13-орунда; ИДПнин көлөмүн киши башына бөлүштүргөндө Канада ири мамлекеттердин ичинен АКШдан кийинки орунду ээлейт.
Канаданын чарбалык системасына таасирин тийгизген негизги факторлор: АКШ менен чектеш жайгашып, эки өлкөнүн ортосундагы экономикалык интеграциянын туруктуу өнүгүүсү; аймагынын чоңдугу жана калкынын салыштырмалуу аздыгы; табигый ресурстарга байлыгы; капитал импортунун жана иммиграциянын маанилүүлүгү.
Канада – Бириккен Улуттар уюмуна , Эл аралык Валюта Фондуна , Эл аралык конструкция жана өнүгүү банкына , 1949-жылдан Түндүк Атлантика Келишим Уюмуна , 1973-жылдан Европадагы коопсуздук жана кызматташтык уюмуна , Азия – Тынч океан экономикалык кызматташтыгына , Америка өлкөлөрүнүн уюмуна , Бүткүл дүйнөлүк соода уюмуна мүчө.
20-кылымдын 20–30-жылдарында Канада адабиятында реализмдин өнүгүшүнө Л. Эмондун «Мария Шанделен» романы нук салган, 20-кылымдын 2-жарымында роман жана повесть, ошондой эле драма өнүккөн.
Материктин Түндүк бөлүгүн жана ага жакын жайгашкан көптөгөн аралдарды – Ванкувер, Шарлотта канышасы , Канадалык Арктика архипелагы , Ньюфаундленд, Антикости, Эдуард канзадасын камтыйт.
Түштүк-батышынан Тынч океан, түндүгүнөн Түндүк Муз океан жана анын Бофорт деңизи, чыгышынан Атлантика океаны жана анын деңиздери – Баффин, Лабрадор, ошондой эле Гудзон булуңу менен чулганат.
«Дөөтүнүн кырк шекити аралашып, кармашып-термелишип, улуу устатына дайыма ич-ара акыл-кенеш берип турчу имиш. Антпесе, «уста аттуулар унутчаак, көңүлү бир жайда болбойт» — деген да уламыштар айтылат.
Анда пайгамбар: — «Уста аттуулар көмүр тепсебейт. Ким көмүр терип жүрсө, Дөөтүнүн шекйти, устанын дал өзү. Кармап алып узанта бергиле? — дептир. «Жандоочу кийик аттырат» дейт.
Күндөрдүн биринде чыдамы кыстаган көөрүкчүлөрүнүн бири дүкөндүн кичинекей жеринен тырмап тешип, жылчык чыгарып, шыкаалап караса, Дөөтүнүн колунда кызыл жалын темир.
Эл арасында мыкты усталарды «Анын Дөөтүсү бар, Тегин уста эмес», «Дөөтүсү колдогон», «Дөөтүнүн жолун жолдогон», «Дөөтүнүн изин баскан», «Дөөтүнүн жайында жаткан» деген ишенимдер айтылат.
Мисалы, «Дөөтүнүн кырк шекитти болуптур. Дөөтү аларды өнөрдүн кырктан ашык түрүнө үйрөтмөкчү экен. Өзү кырк биринчи Дөөтү оттогу темирди кычкачсыз эле кармай турган. Бир курдай анын шакирттеринин бири «кызыл жалын темирди кармайм» — деп мактанып, «Кудайдын каарына калып», колун күйгүзүп алат.
2007-жылдын апрельайынан 2008-жылдын апрель айына чейин АКШнын Кыргызстандагы Элчилигинин алдындагы Американын Департаменти программасынын колдоосу менен «Бүгүнкү студент – эртең өз ишинин устаты» долбоорунан 7 райшаарлардагы ачылган укуктук маалымат берүү борборлоруна юридикалык адабияттар, Маалыматтар топтому «Токтом-юрист» алынды, 2007-2008-жылдар үчүн 5 аталыштагы гезит жазылып берилди.
2011-жылга чейин китепкана кызматкерлери Эл аралык уюмдарга долбоор жазып, 6,0 миңге жакын нускадагы адабияттарды 6 компьютер, 2 принтер, 1 көчүрмө аппараты, веб камера , видеопроектор жана башкаларды алып 2005-жылдан бери интернет байланышына колдоо алып келе жатат.
Мындан сырткары 2007-жылы АКШнын Кыргызстандагы элчилигинин колдоосу менен Сузак, Базар-Коргон, Ноокен, Чаткал, Тогуз-Торо райондук, Майлуу-Суу шаардык китепканаларынын алдында Укуктук маалымат берүү борборлорун ачып калкка укуктук маалыматтарды жайылтууда көмөк көрсөтүп келе жатат.
2006-жылы АРД/ЧЕККИ жагынан жүзөгө ашырган коммерция укугун өнүктүрүү боюнча проектисинин колдоосу менен Укуктук маалымат берүү борборун колдоо максатында 40 нуска Кыргыз Республикасынын жарандык кодексинин баяндамасы, 80 нуска орусча-кыргызча юридикалык терминдердин сөздүгү берилип, Жаңы ачылып жаткан Укуктук маалымат берүү борборуна таркатылды жана китеп магазиндери аркылуу сатылган китептерден түшкөн акча каражатына кайрадан юридикалык көп суралуучу адабияттар сатылып алынып жана ачылган УМБ борборлоруна берилди.
Америка элинен Жалал-Абад областтык китепкананын алдында ачылган Укуктук маалымат берүү борборуна 2005-2006-жылдары проектисинин колдоосу менен юридикалык адабияттар сатылып берилген, «Адам укугу», «Жер реформасы», «Адвокаттын жардамчысы», «Нотариустун жардамчысы», «Кыргызстандын сот актылары», «Эмгек мыйзамдары» жана башка базалар топтомдору областыбызда ачылган 5 райшаардык УМБ борборундагы компьютерлерге киргизилип калкка пайдаланууга берилди.
Долбоордун колдоосу менен китепканага 6 нуска заманбап компьютер, бир жылга Интернет байланышы үчүн акча каражаты, сүрөт камера, Вебкамера, 3 нуска флешкарта, семинар-тренинг үчүн материалдар, 2 нуска лекциялык плакат, сүрөт камерага эс картасы берилди.
Эл Аралык уюмдардын колдоосу менен областыбыздын аймагындагы Майлуу-Суу шаардык, Сузак, Базар-Коргон, Ноокен, Тогуз-Торо, Чаткал райондук китепканаларынын алдында ушундай Укуктук маалымат берүү борборлору ачылып калкты укуктук маалыматтар менен камсыз кылып келүүдө.
Азыркы кыргыз орфографиясынын негизги принциптерин иштеп чыгып, кыргыз тилинде туңгуч окуу китептерин, кыргыз тилинин туңгуч грамматикасын жана тил илими боюнча кыргызча терминологияны түзгөн.
Касым адегенде казакча, кийин кыргызча жазган ырлары Алматы жана Ташкент те казакча чыгуучу газета-журналдарга жарыяланып, 1925 жылы «Касым ырларынын жыйнагы» деген ат менен Москвада жарык көргөн.
«Эркин-Тоо» гезитинин 1926-жылкы 8-апрелдеги санында анын «Баку калаасында боло турган тркология съезди жана анын кадыры» деген макаласы басылып, ал курултайда ѳз тзгѳн латын алфавитинин долбоору боюнча баяндама жасаган.
Касым Тыныстанов (10-сентябрь 1901-жылы, Орусия империясы, азыркы Ысык-Көл району, Чырпыкты кыштагы ― 6-ноябрь 1938-жылы, СССР, Кыргыз ССР, азыркы Ата-Бейит) ― кыргыз тил илиминин негиздөөчүсү, азыркы кыргыз адабиятына негиз салгандардын бири, акын, драматург, агартуучу, коомдук ишмер, журналист, биринчи кыргыз профессору.