polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Акындан шарттуу трдѳ тѳмѳнкчѳ бѳлнѳт : жамакчы, мактоо, кордоо ырларын ырдоочулар: жомокчу-эпикалык чыгармаларды аткаруучулар: нускоочу-философиялык мазмундагы насаат ырларды жаратуучулар.
Акын, ырчы-оозеки поэтикалык чыгармаларды комуз, кыяк жана башка аспаптардын коштоосу менен аткарган тѳкмѳ акындар фольклорду йрѳнп, андагы сюжеттерди ѳзнчѳ чыгармачылык менен кайра иштеп чыгышат.
капталдарына шыбак-эфемердүү, баялыштуу жарым чөл , буудайыктуу талаа , бийик чөптүү талаа, шалбаалуу талаа ж-а бадалдар , токой , шалбаалуу субальп, шалбаалуу талаа, альп , андан жогору гляциалдык-нивалдык зоналар таралган.
Ошол чек ара бөлүүдө Байзак баатыр бугу-сарыбагыш урушунан кийин жер ооп барып, Кытайдын территориясында жашап жаткан бугу элинин мыктыларына кайра кыргыз жерине келүүнү сунуштайт экен.
"Мантыш - Кочкор районундагы айыл. Кара-Суу айыл өкмөтүнүн борбору. Бул айыл өкмөтүнө Кара-Мойнок, Кызыл-Дөбө, Орток, Ак-Талаа айылдары да карайт. Мантыш айылы Кочкор өрөөнүнүн көкүрөк жагында, Сүйөк суусунун түндүк-чыгыш боюнда. Кочкор айылынан 45 км батышта, Балыкчы темир жол бекетинен 105 км аралыкта жайгашкан. Калкы 1014 , негизинен дыйкан чарбаларында эмгектенишет. Орто мектеп, маданият үйү, оорукана, китепкана, байланыш бөлүмү бар."
Байзак баатырдын айтканы боюнча орус администрациясы сарыбагыштарды Кемин менен Кочкорго жайгаштырат, Кочкорду ээлеп турган саяктарды Жумгалга жана Көлдүн эки жээгине, сыйлыгыштырат экен.
Мурда өз болуштугу болбогон, ар кайсы жерде, ар кайсы элдин арасында жүргөн азык уруусун Кочкорго чогултуп, Ак-Жардан жана Кара-Кужурдун суусунан Кызарттын белине чейин жайгаштырышат.
Сиз “индиялык” деген сөздү колдонуп, Индиянын өӊү каратору калайыгын - британдык бакыбат башкаруунун шарапаты менен ырааттуу түрдө жана ал түгүл тим эле коркунучтуу деӊгээлге чейин саны өсүп жаткандарды - айтып жатасызбы, же аталышы окшош болгон “индейлерди” - Американын кызыл терилүү тургундарын, менин аӊдаганыма караганда, Кошмо Штаттарда дээрлик кырылып жок боло жаздаган калкты - айтып жатасызбы?
Сэр Уинстон Леонард Спенсер-Черчилль , журналист, публицист, жазуучу, сүрөтчү, коомдук ишмер, мыйзамчы, Британиянын эки жолку өкмөт башчысы, адабият тармагындагы Нобел сыйлыгынын ээси.
Тарыхта Черчилль өтө оор кырдаалда - Экинчи дүйнөлүк согуш маалында Улуу Британиянын өкмөт башчысы болуп, фашисттик Германияга каршы күрөштү эл аралык деңгээлде уюштурууга салым кошкон мамлекеттик ишмер катары өзгөчө орун ээлеп калды.
Черчилль кызматтан кетип, парламентте оппозицияда жүргөн учурунда, 1946-жылы 5-мартта АКШнын Миссури штатындагы Фултон шаарында жайгашкан Вестминстер коллежинде даӊазалуу “Дүйнөнүн булчуӊдары” аттуу сөзү менен чыгып сүйлөйт.
1953-жылы 10-декабрда Черчилль адабият тармагындагы Нобел сыйлыгына татыган (ага атаандаш көрсөтүлгөн талапкер - америкалык жазуучу Эрнест Хемингуэй болгон, бул жазуучу кийинки жылы Нобел сыйлыгын алган).
Кечээги эле Советтер Союзу дүркурөп өсүп, социалисттик индустрия жогорку чекке жетип, Кыргыз ССРи ар тараптан өнүгүп турган мезгилде Кара-Суу районундагы «Эмгек Кызыл-Туу» ордендүү «Катта- Талдык» мал чарба станциясында ак эмгеги менен элге таанылган эмгек баатырлары өсүп чыккан.
Ошол эмгек баатырынын бири, кой өстүрүүнүн чебер устаты, маркум Татен Исмаиловдун байсалдуу өмүр жолу, чабандык татаал кесиптин ысыгына чыдап, суугун жеӊип, кайратмандык менен чоӊ ийгиликтерди жаратып, Союзга аты дүӊгүрөгөнун эл жакшы билет.
Исмаилов Татен (1929, Казак ССРи, Чымкент облусу, Борисов кыштагы – 1976, Кыргыз ССРи, Ош облусу, Кара-Суу району, Баш-Булак айылы) – малчы, Социалисттик Эмгектин Баатыры .
Чынында алгачкы жылдары койлордон төл жана жүн алууда өтө жакшы көрсөткүчтөрдү­ жаратпаса да жылдан жылга «Көрө көрө көсөм болот» демекчи көрсөткүчтөрдү­ жакшырып, ийгиликтерди жарата баштайт.
Акырындык менен жаңы түшүнүктөрдүн кириши, ошондой эле математикалык символдордун алмашылышы жана улам жакшыртылышынын натыйжасында эсептелүүчү маселелерди чыгару учүн тригонометрия азыркы эң ыңгайлуу түрүнө келди 18-кылымдагы Л.Эйлердин эмгектернинен кийин тригонометрия толук калыптанды.
Тригонометриялык система- функциянын маанилүү ортогоналдык системасынын бири , , , тригономерия системасы - , + түрүндөгү каалаган кесиндиде ортогоналдуу, ал эми 1/, /, /, ⁡〖 〗/, ⁡/; функциясы ушул эле кесиндиде ортогоналдуу.
Тригонометриялык теоңдемени чыгаруу үчүн тригонометориялык функциялардын түрдүү катыштарын пайдалануу менен тригонометориялык теңдемени изилделүүчү аргументтүү тригонометориялык функциянын биринин маанисин аныктоого мүмкүн болгудай түргө өзгөртүлөт.
Эгерде эсептөө саат жебесинин багытына карама-каршы багытта жүргүзүлсө, анда бурчтун чоңдугу оң, ал эми саат жебесинин агытындай болсо терс деп алынат, башкача айтканда -А чекитинин уюлдук бурчу.
Демократияда эл бийликтин негизги булагы, аныктоочусу катары таанылат, мамлекеттик бийликтин негизги органдары шайланат, граждандардын тең укуктуулугу, чечимдерди кабыл алууда азчылыктын көпчүлүккө баш ийиши, азчылыктын укугунун корголушу жана башка камсыз болот.
Либералдуулукка негизделген азыркы демократия төмөнкүдөй принциптерди камтыйт: адам укугу жана аны мамлекеттин укугунан жогору коюу; эркин атаандаштык жана базар мамилелериндеги эркиндик, азчылыктын үстүнөн көпчүлүктүн бийлигин конституциялык жол менен чектөө; жеке ойго ээ болуу жана аны эркин айтуу боюнча азчылыктын укугун урматтоо жана башка.
Мындай демилге Кыргыз Республикасынын гражданы болуп эсептелген, 30 миң шайлоочуга, Кыргыз Республикасынын Президентине, эки палатанын депутаттарына, Өкмөткө жана өзүнүн карамагына таандык маселелер боюнча Жогорку Сотко жана Жогорку Арбитраждык сотко таандык.
Ошол каршы пикир боюнча мыйзам кайрадан каралганда депутаттардын кеминде үчтөн экисинен ашыгы мурдагы өзүлөрү кабыл алган мыйзамдын жобосун жактаса, анда Президент ал мыйзамга колун коюп бекитиши талап кылынат, эгер анча добуш алынбаса Президенттин каршы пикири кабыл алынган болуп эсептелет.
Кыргыз Республикасынын Конституциясына ыла-йык Жогорку Кеңештин палаталары өздөрүнүн мыйзам чыгаруу боюнча бийлик-укуктарын Кыргыз Респуб-ликасынын Президентине бир жылдан ашпаган мөө-нөткө ыйгарып бере алат.
Пирогов атындагы Москва 2-мамлекеттик медициналык институтунда аспирантураны бүтүрүп, 1952-жылы кандидаттык диссертациясын мөөнөтүнөн мурда коргогон.1952-жылы кандидаттык диссертациясын коргогондон кийин Мария Токтогуловна Москванын экинчи медициналык институтунун фармакология кафедрасына ассистент болуп калтырылган.
Мария Токтогуловна Нанаева—1927-жылы 22-ноябрда туулган, Арал айылы, Сырдарыя губерниясы, Кыргыз АССРи, РСФСР — советтик жана кыргыз фармаколог, Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын анык мүчөсү .
Мария Нанаеванын 200дөн ашык илимий эмгеги, анын ичинде 5 монографиясы, 80ден ашык окуу-методикалык сунуштамалары, 9 ойлоп табуусу, 15 окуу китеби жана окуу куралдары, 80ден ашык окуу-методикалык сунуштамасы жарык көргөн.
Ушул жеңиштен кийин Жааңгер кожо Цин бийлигине каршы Кокон, Оро-Төбөнүн акими, Кундуздун эмири, тажик, өзбек, казак, кыргыз урууларынан жардам сурап, чечүүчү кармашка даярдык көргөн.
Жааңгер кожонун көтөрүлүшү дээрлик 1828-жылга чейин Чыгыш Түркстандын кеңири аймагын камтып, Ч. Валихановдун эскерүүсү боюнча бул көтөрүлүшкө 200 миңге жакын адам катышып, кыргыздар чоң роль ойногон.
Анткени Жунгар мамлекети кулагандан кийин кыргыздарды өз тарабына тартууга аракеттенген жан ошондой эле Жунгар жетекчилерин кыргыз конуштарынан издөө салган Цинь Кытай империясынын чабармандары келе баштайт.
Натыйжада, Кытайдан Жер Ортолук деңиз тараптагы мамлекеттерге кетүүчү, соода-сатык иштерин жүргүзүүчү Жибек жолуна кожоюн болуп, бул жолдун Кытайдан тартып Пайкендке чейин бөлүгүн кыргыздар, Сирияга чейинки бөлүгүн ирандыктар көзөмөлдөп калды.
25-июндагы падышанын буйругуна ылайык, жергиликтүү элден 19 жаштан – 43 жашка чейинкилерди аскердик-тыл иштерине алуу үчүн, Пишпек уездинин убактылуу начальниги Рымшеевич 6-августта болуш башчыларын жыйнап, жумушка алынуучулардын тизмесин берүүнү талап кылган.
Орус өкмөтү көтөрүлүшчүлөрдү кармагандарга сыйлык берилерин жарыя кылганда Курманов Ыскак жана анын атасы Курман Лепесовдордун жардамы менен 18-октябрда Нарын шаарына жакын жерден туткундалып, Верный шаарында өлүм жазасына буйрулган.
Анын ырларынын уйкашы элпек,элдик мотив менен тыгыз айкалышып, өзүнө-өзү обонго келип тургандыктан "Түш көрүүдөн тажадым", "Сүйгөнүм", "Мен ашык", "Эмгекти сүйгөн элиме" сыяктуу ырларына обон чыгарылган.
Акындын адабиятка сиңирген эмгеги үчүн "Ардак белгиси" ордени, 1941-1945-жылдагы "Ата Мекендик улуу согуштагы каарман эмгеги үчүн" медалы, "Кыргыз ССР Жогорку Советинин Ардак Грамотасы" менен сыйланган.
Андан кийин Сулук түргөштөр үчүн коркунучтуу үч каган менен нике союзун түзгөн: Ашина династиясынын батыш бутагынын урпагынын кызына үйлөнөт, экинчи аялы Билге кагандын, үчүнчүсү Тибет падышасынын кыздары болгон.
Ал эми Хеопстун уулу жана мураскору Хафре болсо Гиза ороонуно жакыныраак пирамидасынын жанына сфинкс (башын которуп жаткан арстандын тулкусу чегилип, бирок арстандын башынын ордуна кишинин, т.а. фараондун озунун узун чачтуу башы чегилген ири бедиз) да курдуруп жаны салтты баштаган.
Архитекторлордун атасы катары кийинчерээк даназаланып,кудай денгээлине жеткирилип Урматталган уста Имхотеп тарабынан долбоорлонуп курдурулган бул имарат кийинки фараондорду мынданда мыкты пирамидаларды курдурууга шыктандырган.
Ал жерден Смит Джозеф Банкс менень таанышып достошот, ал кезде Джозеф Банкска Карл Линнейдин уулу Карл Линней кичүү көз жумгандан кийин, анын атасынын кол жазмаларын жана гербарийлерин сатып алуу сунушу түшкөн, бирок Банкс аны четке каккан.
1786 жана 1788 - жылдары Смит өзүнүн Чоң саякатын баштаган, ал саякатта ал, Нидерланды, Францияда, Италияда жана Швейцарияда болуп, ал жактагы ботаниктер менен таанышып, гербарий чогултуп келеген.
Уруунун ак сөөктөрү диаметри 30-45 м, бийиктиги 5-7 м келген мүрзөлөргө, эрдик көрсөткөн жоокерлер чоңураак, ал эми карапайым адамдар бир аз гана белгиленген мүрзөлөргө коюлган.
Алтындан, колодон жана чоподон жасаган буюмдар, ар түрдүү кооздуктар, озгөчө айбанаттардын сөлөкөттөрүн жасоо жана сүрөтүн түшүрүү искусствосу сактардын дүйнөгө болгон көз карашын, философиясын чагылдырат.
Хуннулардын империясы күч алып турган чакта өз алдынча болууга умтулган усундар биздин заманга чейин к. ортосунда Чыгыш Түркстандан Борбордук Теңир-Тоого жылып, бул жердеги сак урууларын каратып алышкан.
Т. А-на кадимки боз топурактуу, шыбак эфемердүү жарым чөл (900–1000 м бийикте; дан өсүмдүктөрү эгилип, жемиш бактары өстүрүлөт); ачык коңур топурактуу талаа (1100–1900–2200 м, аккылкан, бетеге, төөкуйрук, карындыз, чий ж. б.), тоолуу кара топурактуу шалбаалуу талаа , тоолуу каралжын топурактуу субальп шалбаасы (2700–3200 м; казтаман, майда дүңгөлүү кылкандуу өсүмдүктөр, жапалак арча, шимүүр, көбүргөн, байчечекей ж. б.), тоо шалбаа топурактуу альп шалбаалуу талаасы (3200–3800 м; доңуз сырты, өлөң чөп, кымыздык, тулаң, бетеге, сары байчечекей ж. б.) ж-а гляциалдык-нивалдык ландшафт зоналары мүнөздүү.
Кенесары Касым уулу — казактын Орто Жүзүнөн чыккан султан, Чыңгыз Кандын жана Аблай хандын тукуму, 1841-жылдан баштап Орусия императору Николай тааныбаган казактардын бардык Үч жүзүнүн ханы.
Паркты уюштурууга чейин капчыгай аркылуу Суусамыр жайлоосуна малайдалчу жол өткөндүгүнө жана анда шаар калкынын чар жайыт эс алгандыгына байланыштуу, илимий жолго коюлбаган чарбалык пайдалануудан Аларчанын экосис-темасы, айрыкча жаныбарлар менен өсүмдүктөр дүйнөсү бир кыйла өзгөргөн.
Ошол мезгилде Союздук жана республикалык басма сөз беттеринде: "Манас" кыргыз элинин улуу чыгармасы, "Манасты" жазып алуунун тарыхы жана манасчылар", "Кыргыздын баатырдын эпосу-"Манас", "Манас" эпосунун негизги варианттары жөнүндө" деген эмгектеринде "Манас" эпосунун көркөмдүк чен-кудурети, кыргыз маданиятындагы орду, бедели илимий негизде берилген.
Кийин 1931-1934-жылдары Москвадагы редакциялык басма институтун бүтүрөт да 1937-жылга чейин Кыргызстан мамлекеттик басмасында көркөм адабият боюнча редактор, андан кийин Кыргызстан жазуучулар союзунун жооптуу катчысы, 1940-1949-жылдарда Кыргыз ССР Министрлер Советинин алдындагы искусство иштери боюнча башкарманын начальниги, 1952-жылга чейин Жазуучулар Союзунун жооптуу катчысы болуп иштеген.
Анын эмгектери маданият, билим берүү тармактарынын социалдык проблемаларына, совет элинин тарыхый жаңы социалдык биримдик катары калыптануусунда илимдин жана элге билим берүүнун ролун ачууга жана бул иште республикадагы партиялык уюмдардын жетекчилик иш тажрыйбасын жыйынтыктоого, калктын билим децгээлин көтөрүүнүн зарылдыгын негиздөөгө арналган.
Бул чыгарма 7- 8- кылымдарда Сыр –Дарыя боюн мекендеген огуз- кыпчак урууларынын ичинен чыгып, кылымдардын кырын ашып, урпактан урпакка, муундан муунга өтүп, рухий казына катары биздин күнгө чейин жеткен адабий , тарыхый, этнографиялык мааниси терең чыгарма болуп эсептелет.
Эл оозундагы аңыз сөздөргө караганда, Коркут ата учкул желмаянын минип алып, жер кыдырып, элине жайлуу жайыт издеген, өмүр бою ажалга каршы күрөшүп, өлүм дегенди билбеген ажайып инсан иретинде баяндалат.
Өмүрүнүн акырында ал баары бир өлбөгөн жан болбойт экен деп, өлбөстүктү комуз күүлөрүнөн көрүп, улуу ырчы жана комузчу түбөлүк өмүрдү өз чыгармаларынан, күүлөрүнөн табат.
Коркут атанын жан жыргаткан күүлөрү, улуу накыл сөздөрү, ар бир сабы макал- лакапка айланган ырлары урпактан урпакка асыл мурас жана түбөлүк казына катары өтүп отуруп, кылымдаган өмүрүн улантууда.
Улуу даанышман, атактуу акын, чыгаан күүчү- музыкант Коркут атага арнап, болжол менен 9-11-кылымдарда Кызыл -Ордонун Кармакчы аймагына күмбөз –пентеону салынган, аны азыр да атайын адам көзөмөлдөйт.
Чыгармачылыгы совет мезгилинде, жаңы турмуш шартында калыптанган ырчылардын ичинен эң көрүнүктүүсү Ысмайыл Борончиев 1910 – жылы Чүйдөгү Алчалуу айылында жарды адамдын үй – бүлөсүндө туулган.
Көрүнүктүү ырчылар Калык, Алымкул, Осмонкулдардын катарында ондогон жылдар бою ырдап жүрүп, ырчылык өнөрдүн салттык касиеттерин, айтыш өнөрүн өзгөчө мыкты деңгээлде өздөштүрөт.
Айрыкча белгилүү ырчы Токтонаалы Шабданбаев менен көп жылдар бою түрдүү шартта, түрдүү багытта айтышып жүрүп, жаңы мезгилдеги айтыш өнөрүнө көзгө көрүнөрлүк салым кошо алган.
Буга чейин профессионал жазма поэзиянын өкүлдөрү менен бир катарда болуп, чыгармалары да бирдей бааланып жаткандактан, бул мезгилдеги ырчылар эл алдында кандай ырдашкан болсо, ырларын жыйнак кылып, китеп чыгарганга да, эки ыкманы бирдей колдонуп, тематикалык – даңазалоочу ырларды көбүрөөк жаратканга да абдан кызыгышты.
Анын үстүнө массалык түрдө же милдеттүү түрдө партияны, Ленинди мактап ыр жазуу эреже катары болгондуктан, ыр китептеринин башталышы жагына ошол мазмундагы ырларынан кийирип койсо эле, андай китептер чыга берген, калем акы да жакшы төлөнгөн.
Бир жагынан, уруу бийлеринин кур намысы жалпы ынтымакка кедерги болуп, тышкы баскынчылардын ийгиликтүү болушуна өбөлгө түзсө, экинчи жагынан, коңшу өлкөлөрдүн тышкы саясаты кыргыз биримдигинин ажырымынын андан ары тереңдетип, кыргыз жергесин бөлүп-жарып каратып алууга максатталып, улам бир бийге белек-бечкек, бийлик даража наамдары берилип, куру намыстын курчушуна от жагылып турган.
Сөөк өчтү душманы болгон калмактардын жок болушу менен кыргыз-кытай мамлекеттеринин жана жайыт жер талашкан казак уруулары менен Абылай хандын алдында кыргыз-казак чек ажыратышкандан кийин, кыргыз эли, салыштырмалуу түрдө айтканда, тынчтык мезгилде жашап турушкан.
Кыргыз элинин экономикалык байлыгынын негизин түзгөн төрт түлүк малдан тышкары, тынч элди аралай соода кылган кербендерден түшкөн туяк пул сыяктуу үлүштөр уруу бийлеринин байлыгын арттырып, ар биринин өз алдынча бийлик жүргүзүүгө болгон умтулуусун күчөтө берген.
Ормонду бий көтөргөн курултайга кыргыздын ири урууларынын өкүлдөрү: сарыбагыштан Жантай, Төрөгелди, Адыл, Түлөберди, Калпак баатырлар; бугудан Боромбай, Балбай баатыр, Өмүр баатыр, Муратаалы; солтодон Жангарач, Тынаалы, Төкөлдөш, Жетикашка, Чыңгыш, Күрпүк; саяктан Алыбек, Черикчи, саруудан Ажыбек датка, чериктен Ажыбек баатыр; азык, кушчудан Бүргө баатыр ж. б.
Көтмалдынын нугуна суу астындагы өрөөндүн уланып жатышына байланыштуу айрым илимпоздор аны Чүй дарыясынын мурдагы нугу деп аныкташса, башкалары ал Ысык-Көлгө куйган өзөнчө суунун нугу деген пикирге келишүүдө.
Август-октябрь айларында батыштан соккон «улан» шамалынан кийин саат жебеси боюнча аккан антициклондук циркуляция агымы пайда болот; шамалдын таасиринен булуңдун деңгээли 30смге чейин өзгөрүп , шамал басылгандан кийин мезгил-мезгили менен сейши кубулушу байкалат.
Буга мүнөздүү төмөнкү мисалды алып көрөлү: «алтунлыг кюмюшлиг элим — менен алтын-күмүштөй элим», «Тенгри эль — теңир эли», «Тенгридаки күнгө, ердаки элимка бюкмадым — мен асмандагы күндүн, жердеги элимдин убайын көрбөй кеттим».
Белгилеп кете турган нерсе, Алтын-Көл эстелик жазуусу өзүнүн адабий насили менен айырмаланып, башка тексттерден сөздөрүнүн оригиналдуулугу, сүйлөмдөрдүн түзүлүшү жана сюжети жагынан өзгөчөлөнүп турат.
Кызык нерсе, Алтын-Көл эстелик жазуусу бул текстте Тибетке барган элчилилик жөнүндөгү конкреттүү тарыхый окуя эскерилгендиктен, кыргыздар Тибет менен байланышта болуп турган к.дын экинчи жарымына таандык кылынышы мүмкүн.
Алтын-Көл эстелик жазуусу — анын датасы же ары же бери кеткенине карабай, эпикалык мүнөздөгү эң байыркы текст, ал «кенже адабияттын» же «ата-бабалардын керээзи» — макалдардын байыркы элдик түрү болуп саналат.
Ф. Корш өтө байыркы жети муундуу ыр азыркы кыргыздарга мүнөздүү экенин, ал эми байыркы кыргыздардын мекенинде жашаган азыркы тургундары үчүн ырдын бул формасы белгисиз экенин белгилейт.
Изилдөөчүлөр мурда эле көрсөтүшкөндөй, енисейлик эстелик жазуулар кылымдын орто ченинде, а мүмкүн экинчи жарымына таандык кылынса, ошол эле убакта, бирөөнү кошпогондо, моңгол эстелик жазуулары кылымга жакын ченден эрте эмес мезгилге таандык кылынып жүрөт.
Экинчиден, енисейлик эстелик жазуулар палеографиялык жана стилистикалык жагынан таластык тексттер менен бир кыйла жакын байланышта турат жана Моңголиянын байыркы түрк эстеликтеринен айырмаланып, аны менен бир бүтүн топту түзүп тургансыйт.
Сөз Минусин ойдуңунда, Тува Республикасында, Абакан, Уйбат, Юса жана башка дарыялардын бойлорунда табылган кыргыз ак сөөктөрүнүн бейиттериндеги көп сандаган эстелик жазуулар жөнүндө болуп жатат.
Алсак, профессор К.Юдахин бул эстелик жазуулар жөнүндө мындай деп жазат: «Эгерде тарыхтын болжолдуу маалыматтарына негизденсек жана енисейлик белгилүү жазууларды кыргыздардыкы деп кабыл алсак, анда кыргыз жазуусунун алгачкы эстеликтерин болжол менен биздин замандын кылымына таандык кылууга болор эле. Бирок бул эстелик жазууларды азыркы кыргыз тили менен жакындаштыруу үчүн лингвистикалык маалыматтар жок».
Бирок мында кеп эстелик жазуулардын тили — түрк ак сөөктөрүнүн адабий тили болгондугунда турат, бул адабий тил Моңголияда түрк кагандыгында иштелип чыгып, ошол маалда түндүктүн гана эмес, Енисейдин кыргыздарынын, ошондой эле, батышта Жети-Суудагы түрк урууларынын арасында да кеңири тараган.
Ал гана эмес, Нелди өзөнүндө табылган кербен башынын жол көрсөткүч таякчасындагы байыркы түрк руна жазуусунан биз чыгыш түрк вариантынын ошол эле адабий тилин жолуктуруп отурабыз, жергиликтүү диалектилерден айырмаланып, бул адабий тилдин мүнөздүү өзгөчөлүгү — биринчи «ж» нын ордуна «я» жана «й» тамгалары колдонулгандыгында, мындан башка да бир катар фонетикалык өзгөчөлүктөрү бар.
кылымдардагы, башкача айтканда биз эскерген Таластагы эстелик жазуулар таандык болгон мезгилдеги батыш түрктөрүнүн, алардын ичинде кыргыздардын да тили, биз атайын эмгегибизде көрсөткөндөй, сөз «ж» менен башталган тил болгон, ал эми адабий тилде биз чыгыш түрктөрүнүн диалектисин байкайбыз.
Атап айтканда, азыркы кыргыз тилинде сөздүн акыркы үнсүз тыбышынын түшүп калышы, жакут тилиндегиге окшоп, азыркы кыргыз тилинин байыркы тил экендигинин жана анын енисейлик эстеликтердин жазуусунан өсүп чыгышы мүмкүн экендигинин далили боло алат.
Чындыгында да, биз төмөндө буга токтолобуз, Енисейлик эстелик жазуулар өзүндө белгилүү бир баянды камтып турат жана алар көп учурда көркөм формага ээ, аларда образдуулук, салыштыруулар, метафоралар бар, алардын көпчүлүгү уйкаштыктардан турат.
Мына ушулардын бардыгы түйүлдүк түрүндө болуп, бейит үстүндөгү эпитафиянын бир түрдүү структурасы менен маталып турат, ошондой болсо да биз мындан адабий чыгармачылыктын түйүлдүгүн көрүп турабыз.
Элдик оозеки чыгармачылыктын башка түрлөрүнөн айырмаланган дин ырларынан бир эле учурда поэтикалык чыгармачылыктын өзүнөн башка да алгачкы адамдардын диндик, философиялык көз караштарынын элементтерин табууга болот.
Дин ырларынын элдик оозеки чыгармачылыктын башка түрлөрүнөн дагы бир өзгөчөлүгү аларды аткарууда кандайдыр бир турмуштук шарт, себеп түрткү болот жана ошого ылайыкташкан ырым-жырым, жөрөлгөлөр аткарылып жаткан учурда ырдалат.
Кыргыз элинин дин ырларынын көбүндө диндин алгачкы формаларына таандык ишенимдер сакталып, алардын мазмуну, кээ биринин аткарылыш жөрөлгөсү, ырым-жырымы азыр коңшулаш жашаган Орто Азиядагы элдердин диний түшүнүктөрүнө, салттарына караганда Сибирдеги түрк тилдүү якут, алтайлык, хакас, шор, туба элдеринин азыркыга чейин сакталган салттык дин ишенимдери, жөрөлгөлөрү менен өтө жакын, бир типтүү.
Жогоруда аталган диндер бири-бири менен жуурулушуп, алардын айрым элементтери кыргыздардын каада-салттарында, анын ичинен диндик ырым-жырым, жөрөлгөлөрүндө ыр же айтым түрүндө рудимент катары өз издерин күнү бүгүнкүгө чейин сактап келет.
Советтик доордун алгачкы учурунда элдик оозеки чыгармачылыкты эл арасынан жазып чогултуу ишинде атеисттик идеологиянын таасири менен диндик мазмундагы ырларга көңүл бурулбай, көптөгөн материалдар эл эсинен чыгып, кийинки муундарга жетпей калды.
Ошондуктан фетишизм, анимизм, тотемизм ишениминдеги байыркы адамдар сөздүн керемет күчүнө ишенип, ал аркылуу жаратылыштагы бардык нерселердин, кубулуштардын рухуна, ээсине таасир этип, аны адам өз эркине багындырып, көндүрүп ала алат деген баёо түшүнүктө болгон.
Жаратылыштагы кубулуштарды, объектилерди адаттан тышкары жогорку күчкө ээ кылган мындай магиялык азгырма диний калдыктардын көптөгөн түрү кыргыздарда жана аларга тектеш, жогоруда аталган Сибирдеги түрк элдеринде кийинки мезгилдерге чейин сакталып калган.
Ислам дининин кыргыздарга тарай башташы менен мурдагы фетишизм, анимизм, тотемизм, шаманизм ишенимдеринин негизинде пайда болгон ырлардын ордун мусулман ыйыктары Кыдыр Ильяс, Сулайман сыяктуу пайгамбарлар, кудай жана башка ээлей баштады.
Жер-жерлерде бала окутуу менен гана чектелбестен, ар бир тойдо, ашта турмушта пайдаланылган майда-барат салттарга чейин диндик мүнөз берүүгө аракет кылышып, ага арналган ырлардын бирден-бир булагы болгон курандын жоболорун, аяттарын пайдаланышып, дин ырларын көбүнчө молдолор чыгарышкан.
Ислам дининин мусулман элдерине таралышы менен Курандын сүрөөлөрү, аяттары жөнөкөй түшүнүктөгү элдерге терең мистикалык, догмалык мааниде чечмеленип, бир жагынан күндөлүк турмушта колдонуучу эреже катары, экинчи жагынан саясий идеологиялык күчкө айланган.
Кыргыз фольклорунда ислам динине байланышкан идеялар макалылакаптарда, табышмактарда, уламыш, легендаларда, тарыхый даректерде, санжыраларда, жөө жомоктордо, лирикалык ырларда жана эпостук чыгармаларда аралашкан, синтездешкен түрүндө арбын учурайт.
Нукура ислам дининин көз караштарын чагылдырган чыгармалар кыргыз фольклорунда башка лирикалык ырларга салыштырганда элдик түрү анча катуу өнүкпөй, айрым кат-сабаты жоюлган адамдардын гана чыгармачылыгында учурайт.
жагынан чагатай тилине жакындаштырылып, муун өлчөмдөрү кыргыздын салттык ырларындагыдай 7-8 муундан эмес, жазма адабияттын таасиринен улам, көбүнчө 11 муундуу ыр түзүлүштөрү мүнөздүү.
Кыргыз фольклорунда ислам идеологиясын чыныгы поэтикалык деңгээлге көтөргөн, өзүнчө салттык ырга айланган үлгүлөрү кыргыздар жашаган бардык аймакка тарап, көп варианттуулукка ээ.
Кыргызстандагы кар катмарлары — Физико-географиялык шарттарынын ар түрдүүлүгүнө жараша Кыргызстандын аймагында кардын калыңдыгы, таралышы, жаткан мөөнөтүнүн узактыгы жана эрип кетүү убагы ар башкача.
Батыш, тундүк-батыш жактан соккон аба массасынын жолундагы четки өрөөндөрдө, Фергана өрөөнүндө кардын аз жааганына жана кыштын жумшак болушуна байланыштуу кар жаткан мөөнөт анча узак эмес.
Ысык-Көл ойдуңунун батыш жагында, Балыкчы шаарынын тегерегинде кар жатпайт, орто ченинде кардын калыңдыгы 3—5 см ге жетип, анча узак мөөнөткө жатпайт, ал эми чыгыш жагында болсо кардын калыңдыгы 35—40 см ге жетет, өзгөчө Сан-Таш ашуусу менен Жыргалаң суусунун төрүндө 50—60 см ге жетиши мүмкүн.