polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Сүйлөшүүлөрдүн натыйжасында Курманжан датка орус бийликтерине багынгандыгын билдирген жана балдарын мурунку жайларына көчүрүп келүүгө, алайлыктарды орус букаралыгын кабыл алууга көмөктөшүүгө мажбур болгон.
1876-жылы күзүндө Кабулдан Курманжан датканын Абдылдабектен башка балдары Мамытбек, Асанбек, Баатырбек келишет да Ошту, Өзгөндү, Кичи-Алайды, Ноокатты башкарып, кан төгүшүү токтоп, тынчтык орногон.
Курманжан датка Алай канышасы катары таанылып, кийинчерээк Скобелев, Ош уездинин начальниги Ионов, Түркстан крайынын генерал-губернатору Кауфман, Черняев, ал турсун Россиянын келечектеги согуш министри Куропаткин сыяктуу адамдар менен жакшы мамиледе болгон.
Уламадан уланган сөздө Курманжандын мүнөзүнүн чыйрактыгы менен акылынын тунуктугу анын ата-энеси тандап берген күйөсүн чанып таштап кеткен кыз кезинде эле эл көзүнө көрүнгөнү айтылат.
Гүлчөдөгү өз конушунда тынч алып жата албай, хан сарайында парваначы деген жогорку даражага жеткен Алымбек датка 1862-жылы кезектеги сарай төңкөрүшүндө козголончулардын тузагына илинип, өмүрү кыйылат.
Курманжан датканын Алайдагы кадыр-баркын жакшы түшүнүү менен, Фергананын биринчи аскер губернатору, Шипканын болочок баатыры, өзүнүн мейманын "княгиня" деп атаган генерал М.Скобелев аны бардык сый-урматын көрсөтүп тосуп алган.
Могдуроп олтуруп калбастан ,куйоосунун даткалык бийлигин улантып,озунун көсөмдүгү жана дипломатиялык жөндөмдүүлүгү менен ,Алай элине эле эмес,бут Фергана ороонуно данктуу башкаруучу катары бааланган.
Бирок, күйөөсү көңүлүнө толбогон Курманжан мезгилинин катаал мыйзамына каршы туруп, бир жылдан кийин Үчташ жайлоосунан атасынын үйүнө келе берет да, үч жыл чамасында башы бош олтуруп калат.
Курманжан датка 1811-жылы кулжа айында Ош шаарынын анчалык эмес Орке кыштагында Мунгуш уруусунун Жапалак уруусунун Жапалак уругунан чыккан Маматбай аттуу орто дыйкан,колунда бардар адамдын уй-булосундо жарыкка келген.
Анын таланты абдан эрте ачылат,анткени ага классикалык бийлердин традициясын эң мыкты өздөштүрүү таасири тийген.1955-жылы окуусун ийгиликтүү аяктап,Абдылас Малдыбаев атындагы кыргыз мамлекеттик опера балет театрынын солист болуп 1975-жылга чейин иштеген.
Жуңгар хандыгы жоюлгандан кийин кыргыздардын Чүйгө келишине салым кошуп, талкан уруусунун атынан Балхаш көлүнүн түштүк-батышындагы Уландын Учугу, Байгара, Жамбыл, Кулжа-Башы-Куучоку деген жерлерди казактын уйсун, дуулат урууларынан коргоодо чоң роль ойногон.
Бирок башка кыргыздарга кеңешпей, Жайыл жана Садыр баатырларга кошулуп, Чолок-Коргон, Сузакка жете казактарды чаап, Ташкент шаарынан Улуу жүз, Орто жүзгө каттаган кербенди талап-тоноого катышкан.
Оренбург губернатору И. А. Рейнсдорпко кат жазып: «сырткы жоодон коргонуу үчүн оң миң, жакындагы душманга каршы миңге чейин жана ич арага 500 аскер» сурап, мындай өтүнүчүн 1772-ж.
Абылай дагы бир жолу Ташкент шаарын алып, кыргыздарга кайрадан кол салууга даярданып, Азиреттин Кара-Тоосуна көчүп келгенин уккан Эсенкул баатыр Түлөберди башында турган бир нече элчини казактарга жөнөткөн.
Элчилердин жүйөөлү сөзүнө макул болгон Абылай: «кан төгүшпөйлү, тентегиңерди тыйгыла, силер тынч турсаңар, биз да тынч турабыз» деп, жалпы кыргызга арнап, белек-бечкек тартуулап узаткан.
Абылайдын сөзүн эп көргөн Эсенкул кайра эле Түлөбердини жана Кебек бийди жиберип, Момокон, Садыр, Жайылды тынч туруп, казактар кол салса гана жооп берүүгө чакырган жана чачыранды болбой, Олуя-Атадан берилеп, чогуу турууга кеңеш берген.
Момокон менен Жайыл адегенде макул болгон, бирок Садыр баатыр «кысталак Абылайдын колун бир кайрып келели» деп сунуш кылганда, андан баш тартпай, Көшөгөнүн Көк-Жото деген жерге чейин жетип, казактарды чаап, ботбай уругунун ичинен Кудайкул тукумунан Абылайдын кол башчыларынын бирин өлтүрүшкөн.
Натыйжада казактар кайрадан Абылайга арызданганда, ал кыргыз сага кылбасам деп, «1779-ж. балдарын, казак бийлери м-н билермандарын чогултуп, кеңеш жасаган жана 12 миң кол жыйнап», кыргыздарды чаап алууга жашыруун даярдана баштаган.
Ботбай уруусундагы короолоштон казактын Жоогач баатыры Момокон менен дос болгон, ал көмүскө келип, Абылайдын зоот каңдап, согушка даярданып жатканын, тез арада Эсенкул, Кебек, Качыкелерге кабар берүүнү эскерткен.
октябрь айындагы маалыматка караганда, Абылай Түркстан менен жапайы кыргыздардын ортосуна көчүп келип, баласы Чынгыз султан жана жакын тууганы Абулфейиз султанды же кыргыздар менен келишип, же күчкө салып багындырып келүү үчүн аттандырат.
Натыйжада, Абылай өзү көп сандагы колу менен барып, кыргыздарды капысынан басып , атактуу бийлеринин балдарын 15 үй-бүлөсү менен колго түшүрүп , бешөөсүн өзүнө калтырып, калгандарын туугандарына бөлүштүрүп берген.
Усманов биринчиден, бул чабуулдун капысынан болуп, башында эле атактуу бийлеринин балдарынын колго түшүшү, экинчиден, Абылайдын кыргыздарды амал кылып, орус жана цинь империясынын бийлигинин атынан коркутуп (мис., Абылай өз колундагы аскер качкыны Яков дегенди согуштук аммунициясы менен кыргыздарга көрсөткөн жана Иле дарыясынын боюнда жайгашкан циндик 500 аскерди мага жардамга келе жатат деп алдаган), жеңишке жеткенин көргөзөт.
О. Сыдыковдун санжырасы жана М. Байгариновдун маалыматтарында Момокондун Жыргал деген аялынан Үчүкө, Карабай, Тоопай, Аалыке: Чүрпөдөн Ыман, Орус, Назар: Күлчөдөн Жанмырза, Сопу: Апаштан Алыбек, Боку.
Акыйкат менен эч кимди кемсинте албайсың, тескерисинче, акыйкат ар кимди асыл сезимге бөлөйт» — кылымдардагы орто жана жакынкы чыгыш өлкөлөрүнүн ойчулдарынын тандалган чыгармалары.
Ал материя жана форма жөнүндөгү окууда Аристотелдин жолун жолдойт, бирок ал материянын маанисин көбүрөөк баса белгилейт жана аны башкы негиз катарыңда карайт: «Материя дегенибиз ушундай, эгерде ал жок десек анда башкалар да жок болот, бирок эгерде башкаларды жок десек материя андан жок болуп кетпейт» .
Аль-Кинди мусулман философ, ал «улуу жана эң кубаттуу бир Алланы» негиздөө жана түшүндүрүү үчүн жана «Алла бардык нерсенин аракеттеги жана максаттуу себеби» дегенди чечмелөө үчүн аристотелизмге таянат.
Ошентсе да «баргекче», «казан кулак», «кырк мойнок», «бычак учу», «бачайы көчөт», «алтымыш жиптүү ай көчөт», «токсон жиптүү тор көчөт» жана башка ушул өңдүү көркөм каражаттарды өрмөкчүлөр термечилер өрмөкчүлүккө кеңири пайдаланып келишкен.
Эшмамбет Байсейит уулу (1866-жылы Талас облусу Кырк-Казык кыштагы, - 1926ж, азыркы Токтогул району, Кызыл-Озгоруш айылы, Чечекти жайлоосу) — кыргыздын төкмө акыны, ырчысы.
Ыбырай Абдрахманов бул жөнүндө төмөндөгүдөй маалымат берет: “Ысык –Көлдүн Лекол болушу деп аталган саяк элинде Байсерке деген эл бийлеген кишиси болуп, анын Жоошбай деген куудул иниси болот. Жоошбайдын кылыктары өтө көп”.
Айтуучулардын эскерүүсүндө Жоошбай мал-жандуу, оокаттуу үй бүлөдөн чыкса да, эмнегедир атанын анчалык купулуна толбогон балдарынан болуп, анын сөздү бетке айткан өткүрдүгүнөн, куудулдугунан болсо керек, “тентек”, “жинди” аталып, анчалык баркталбай өсөт.
Ал эмес кой- козу кайтарып, жайдын саратан узун күндөрүндө, кыштын кылчылдаган чилдесинде жылкы күзөтүп, жылкычылар менен шырылдаң айтып, отузга чыкканча “бойдок” аталып жүргөндүгү анын өз окуяларынан эле орун алат.
Натыйжада ал жаман- жакшыны калыстык менен талдап, өзүнүн кылык-жоруктары менен турмуштагы адилетсиздикке, кекирейүүчүлүккө, зордук- зомбулукка, алдамчылыкка нааразычылык билдирет.
Экөө кой кайтарып жүргөн мезгилде :”Силердин жем- чөбүңөр аз экен, бизде болсо кеңири, жылкыңы мен багып берейин “ дейт. Жума болсо жылкыларын кармата коёт. Жоошбай:”Келесоону алдадым го.”деп жолго түшөт.
Алкактар сериасы облустун батышында жээк түздүктөрдөгү чөлдүү алкактан башталып, жогору жагында жарым чөл жана шалбаалуу талаага өтөт, чыгышында төмөнтөн жогору карай токой-шалбаалуу талаа алкагы жайгашкан.
Өнөр жайдын ири ишканалары: Балыкчыдагы «Ысык Көл дан азык» аксионердик коому, «Бакай Көл» биргелешкен ишкана, «Ак Жалга», «Алтын дан», «Ысык Көл электр», «Улан», «Каракол–Дан–Азык», «Күрмөнтү семент» аксионердик коомдору.
Чет өлкөлүк инбестисиаларды таап, өндүрүшкө жаңы текнологианы киргизип, региондун экономикалык жана сосиалдык деңгээлин жогорулатуу үчүн облустун борборунда 1994 ж. «Каракол» эркин экономикалык аймагы уйушулган.
«Каракол» ЭЭАна кирген ишканалар эл керектөөчү тобарларды чыгарууда жана аларды сатууда, айыл чарба чийки заттарын кайра иштетүүдө жана туристтик жүрүштөрдү уйуштурууда белгилүү бир деңгээлде аткарышканына карабастан бул ЭЭА облустун экономикасынын өсүшүнө кошкон салымы али төмөн.
Айрым жазуу булактарында Чигу шаарынын эскерилиши анын күбөсү болуп эсептелет, айрым изилдөөчүлөр белгилегендей, Түп булуңунун Сары Булуңундагы суу алдындагы урандылар мына ошол шаардын калдыктары.
Региондун башкы байлыгы – тоңбогон Ысык көл, анын деңиз суусуна каныккан жагымдуу абасы, көл жээгиндеги куму, көптөгөн жылуу жана минералдуу суулары, ошондой эле дартка даба болуучу ылайлары, көл жээгинде курулган санаторийлер, келечектүү курорттук жана рекреасиалык ресурстары.
санаторий-курорттор менен катар көптөгөн эс алуу үйлөрү , пансионаттар, балдардын эс алуу лагерлери, туристтик жана альпинисттик базалар иштеп , аларда жылына 612,0 миңден ашык киши эс алып, дарыланат.
Тескей Ала тоонун көп сууларынын (Аксай, Тоң, Тосор, Барскон, Жууку, Чоң Кызыл суу, Жети Өгүз, Каракол, Ак суу, Түргөн Ак суу) башталышында мөңгүлөр бар.
Облустун аймагы негизинен 2 бөлүктөн турат: Ысык Көл ойдуңунан жана Ысык Көл сыртынан (түндүгүнөн Тескей Ала тоо, түштүгүнөн Какшаал тоо менен чектелген күдүрлүү кенен аймак).
Дарылык касиети бар көптөгөн минералдуу ысык булактардын базасында Жети Өгүз, Жыргалаң, Ак Суу, Чолпон Ата «Көгүлтүр Ысык көл», Тамга, «Кыргыз деңизи» ж. б.
кылымдардын аралыгында деп болжолдонгон Чолпон-Ата капчыгайындагы жана башка жерлердеги аскалардагы жазуу-петроглифтер эсепке алуу дээрлик мүмкүн болбогон байыркы эстеликтердин чакан тобун түзөт.
Ошол кезде Хакяньсы, Хагас, Хягас байыркы мезгилде хунндардын батыш чек арасынан орун алып, Гяньгунь мамлекети деп аталган ж-а ал Хаминин батышы, Карашаардын түндүгү, Ак-Тоонун жанында жайгашкан.
Анткени менен «Библейская энциклопедия» деген китепте, жер аты катары «Азия» жөнүндө маалымат айтылат: «Асия, же Азия байыркы элдерге белгисиз, төгөрөктүн төрт бурчунун бири. Бул ат адегенде составында Иония жана Еолия болгон Лидия областына гана тиешелүү болгон. Анан бул аталыш Кичи Азияга карата колдонулуп, кийин аны менен бул Чыгыш дүйнө бөлүгү аталып калды. « .
Мухаммед Хайдар Чүй суусунун боюндагы чоң шаардын мунара, медресе сыяктуу калдыктары сакталган жерде имам Мухаммед Факих Баласагунинин мүрзөсүнүн үстүндө эстелик бар экендигин эскерген.
Эралиев тарыхый жазуу маалыматтарга жана археологиялык табылгаларына таянышып, байыркы Баласагуни азыркы Токмок шаарынын жанындагы Бурананын аймагында болгон, Акбешим шаарчасынын уранды калдыгы Баласагуни шаарынын бир бөлүгү деп эсептешет.
Көп жылдардын жыйынтыгы боюнча областагы «Эн мыкты мектеп» деген намга ээ болгон.2008-2009 окуу жылынын жыйынтыгы боюнча «Эн мыкты шаардык мектеп-2009» деген наамга ээ болгон, диплом жана гранпри, 100000 сомдук сертификат жана видео проектор менен сыйланган.
Мектептин жана педагогикалык коллективдин максаты: «Жакшы билимге ээ болгон, заманбап коомдо натыйжалуу эмгектенүүгө шыктуу, Кыргызстан Республикасынын маданиятын жана каада- салтын терен урматтаган бутуруучулорду тарбиялоо».
Анда көркөм көчөттөр «жарым кайкалактын» элементтеринен турат да, бөз жердикке түшкөн, көк, сары, кара, кызыл өңдөрдү көк өзүнө оодарып, буюм түшкөн четтик көчөттөгү «чычкан изи» өзүнчө «ала мончоктоло» берилет да, анын четтерине теке мүйүздөнгөн көркөм элемент-көчөттөрү болот.
К. Ботояров көркөм котормо жаатында да белсемдүү иштеп, И. Калашниковдун «Каар заман» тарыхый романын, Рабгузийдин «Пайгамбарлар баянын», Реми Дордун «Оогандык кыргыздар» аттуу тарыхый-этнографиялык изилдөөсүн, «Түркмөн эл жомокторун, «Өзбек эл жомокторун» ж.б.
1970-жылы Кыргыз мамлекеттик улуттук университетинин филология факультетин аяктаган соң, эмгек жолун Кыргыз КСР Илимдер академиясынын Тил жана адабият институтунда кенже илимий кызматкер болуп иштөөдөн баштаган.
1983—1986-жылдары Кыргызстан Жазуучулар бирлигинин алдындагы «Манас» эпосун басып чыгаруу бөлүмүнүн окумуштуу-катчысы, андан соң Кыргыз энциклопедиясынын башкы редакциясында илимий редактор болуп иштеген.
СССР ИА 1920-30-жылдарда 22 млн км2 аянтты ээлеген зор өлкөнүн дээрлик бардык аймактарын изилдөө үчүн комплекстүү ири экспедицияларды уюштуруп, дүйнөлүк географиялык закон ченемдүүлүктөрдү аныктоого зор салым кошту.
Геоморфология, гидрология, гляциология, геоботаника, климатология, топурактаануу, тоңтаануу, палеогеография жана башка тармактардын теориялык маселелерин изилдөө менен бирге комплекстик физикалык географиялык жана экономикалык географиялык проблемаларга, райондоштурууга көңүл бурулат; табигый чөйрөнүн физико-географиялык компоненттеринин аймактык таралышынын законченемдүүлүктөрү изилденет.
Географиянын алдында турган проблемалардын комплекстүү мүнөзү жана татаалдыгы Географияга ыкташкан жаңы илим тармактарын (биогеоценология, ландшафт геохимиясы, медициналык География жана башка) пайда кылды, аларга ылайыктуу жаңы математикалык, геохимиялык жана башка методдор, синтездөөчү, системалоочу ыктар өздөштүрүлдү.
түзүлүшүн жана башка маселелерди изилдеди; ири физикалык -географиялык региондорду изилдеп, алардын комплекстүү мүнөздөмөлөрүн түздү (мисалы, «СССРдин табигый шарттары жана жаратылыш ресурстары» жөнүндөгү 15 томдон турган серия).
Экономикалык география жалпы теория менен бирге СССРдин экономикалык райондорунун калыптаныш маселелерин изилдеп, райондук жана тармактык багыттарда маанилүү иштерди аткарып, алар боюнча жалпыланган экономикалык-географиялык мүнөздөмөлөрдү иштеп чыкты , табигый шарттардын жана ресурстардын чарбалык маанисин изилдеп, аларды сарамжалдуу пайдалануу жолдорун сунуштады.
Географиялык кубулуштарды жана процесстерди табигый-илимий көзкарашта, бирок ой жүгүртүү, жоруу деңгээлинде түшүндүрүү биздин заманга чейинки 6-кылымда башталып, илимде 2 географиялык багыт жалпы жертаануу же физикалык география жана өлкө таануу пайда болот.
Феодалдык Чыгышта Европага караганда география илиминин өнүгүшү жогорку деңгээлге көтөрүлүп калган: ар-түрлүү аймактар, элдер, жолдор, саякаттар жөнүндө көп сандаган эмгектер жазылган; математикалык география өөрчүп, карталар түзүлгөн.
Географиялык ачылыштардын натыйжасында Жердин чондугу жана формасы, Дүйнөлүк океандын биримдиги, деңиздик агымдар, туруктуу шамалдардын алкагы жана башка аныкталып, бирок материктердин табияты алп толук изилденген эмес.
Анын башкы тармактары: а) табигый же физикалык географиялык илимдер (физикалык география, жалпы жертаануу, палеогеография, геоморфология, климатология, кургактыктын гпдрологпясы, океанология, гляциология, геокрпология, топурак географиясы жана бпогеография); б) коомдук географиялык илимдер (жалпы жана региондук Экономикалык география, өнөржай, айыл чарба, транспорт, калк географиясы, саясий география жана башка); в) картография жана геодезия.
Табиый шарттар менен ресурстарды толук жана сарамжалдуу пайдалануу, өндүргүч күчтөрдүн өсүшү жана өндүрүштү ырааттуу жайгаштыруу, табиятты коргоо, калыбына келтирүү жана кайра куруу жаатында илимий негиздерди иштеп чыгуу географиянын милдети.
Дүйнөлүк экономиканын антагонисттик, стихиялык мүнөздө өсүшү, өнүккөн мамлекеттердин дүйнөлүк табигый ресурстарды ысырапкорлук менен пайдаланышы айлана-чөйрөнүн глобалдык масштабдагы булганышына алып келди.
бийликтерди жана монополияларды тийиштүү чара көрүүгө мажбур кылып, АКШ, Канада, Улуу Британия, Германия, Япония жана башка айрым өлкөлөрдө өкмөттүк мекемелер жана жеке фирмалар географтарды айрым маанилүү изилдөөлөрдү жүргүзүүгө тартышат.
Жердин табияты жөнүндөгү илимдеги түшүнүктөрдү талдап, А. Гумбольдт Жер кубулуштарынын жалпы законченемдүүлүктөрүн жана ички байланыштарын изилдөө физикалык географиянын милдети деп эсептесе, анын замандашы К. Риттер жердин ар кайсы аймактарын, өзгөчө өлкөлөрдү бири-бири менен салыштырып мүнөздөөгө негиз салган.
Дүйнөлүк жана региондук деңгээлдеги мааниси бар География уюмдары: Орус Географиялык коому, РФ ИАнын География инстититуту, КМШ ИАларынын География пнттары, бөлүмдөрү, унмверситеттердин географиялык факультеттери, Улуу Британия королдугунун География коому, Канаданын королдук География коому, АКШ Улуттук География коому, Париж География коому жана башка.
Адамзаттын географиясы, адамдардын жана алардын коомчулугунун, маданияттарынын, экономикасынын жана алардын космос менен мейкиндик ортосундагы мамилелерди изилдөө жолу менен алардын айлана-чөйрө менен өз пра мамилелеринин иликтөө менен алектенет.
География, Жер'ди жана анын адамдык жана табигый татаалдыгын түшүнүүгө умтулган ар тараптуу сабак — нерселер турган жерин гана эмес, ошондой эле алар кандайча өзгөрүшкөнүн, кандайча пайда болгонун дагы.
17-кылымдын 2-жарымы 18-кылымдын 1-жарымында Жердин жаратылышын, андагы кубулушгардын, процесстердин себептерин, айрым өлкөлөрдүн табигый шарттарын изилдеп үйрөнүүгө көп көңүл бурулат; Жердин ар кайсы бөлүктөрү картага түшүрүлүп, экономикалык География алгачкы кадамдарын жасайт.
Географиялык изилдөөлөрдөгү төрт тарыхый салттарга табигый жана адам кубулуштарын мейкиндикте талдоо, жерлерди жана аймактарды изилдөө, адамдар менен жер ортосундагы мамилелерин изилдөө жана Жер жөнөндөгү илимдер кирет.
Буденный орто мектебин бүтүргөндөн кийин Артыкбаев 1951-жылдан 1956-жылга чейин Кыргыз Мамлекеттик университетинин филология факультетинде окуп, ошол эле жылы республикалык "Ленинчил жаш" газетасына ишке орношкон.
1959-жылдан 1961-жылга чейин “Ала-Тоо” журналынын сын бөлүмүндө Кыргызстан Мамилекеттик басмасында көркөм адабият бөлүмүнүн башчысы болуп 1967-жылга чейин кызмат өтөйт.
Кыргыз адабиятынын ар түртүү проблемаларына байланыштуу жазылган "Чалгын", "Изденүүлөр жана табылгалар", "Ар түрдүү издер", "Сын сапары", "Чыгармалар жана ойлор" аттуу китептери, изилдөөлөрү К. Артыкбаевдин республикага белгилүү сынчы, адабиятчы катары таанытты.
К.Артыкбаев көркөм котормо ишине да киришип, Александр Прокофьевдин, Расул Гамзатовдун, Мирсайд Миршкардын, Х Х кылымдагы Азербайжан акын мырза Шафинин, Х кылымдагы акын Юсуп Баласагыновдун лирикаларын, поэмаларын, белорус жазучусу Алесь Пальчевскийдин аӊгемелерин которду.
Адамдардын коомунда өнүгүшү, өндүрүштүн өркүндөшүнө байланыш эмгек каражаттарынын татаалданышы коомдогу эмгектин бөлүнүшүндө, балдардын жашоо-турмуштагы абалына чоң таасир эткен.
Оюндун пайда болуусунун социалдык, жаратылышы, ички түзүлүшү жана баланын өсүп өнүгүшүндөгү мааниси жөнүндөгү теориялык изилдөөлөрдүн үстүндө Л. С. Выготский, А. Н. Леонтьев, Д. Б.
Балдарды тарбиялоодо элдик мурасты туура пайдалануу өсүп келе жаткан муундардын денесин чыңдоого, аларды адептүүлүккө тарбиялоого, турмушка көнүктүрүүгө, улуттук маданияттарды жакындаштырууга жана байытууга чоң көмөк берет.
Оюндар кенже курактан баштап балдарды элди, жерди, мекенди сүйүүгө, адептүүлүккө, эмгекчилдикке, акыл-эстүүлүккө, баатырдыкка,чечкиндүүлүккө, эрктүүлүккө тарбиялоодо элдик педагогиканын кылымдан бери адатка айланган талабы болгон.
Балдардын оюну – бул тарыхый өнүгүүдө пайда болуучу балдардын ишмердүүлүктөрүнүн бир түрү, улуулардын аракеттерин жана өз ара мамилелеринин чагылдырууга, буюм жана социалдык чындыкты таанып билүүгө багытталган, балдардын дене-тарбиясы, акыл жана адеп-ахлак тарбия каражаттарынын бири.
1960-жылы «Ала-» журналынын 8 санына акын М.Акимкожоевдин ырлар жыйнагы тууралуу « жели» аттуу рецензиясы жарыяланып, ошондон бери адабият таануу жана адабий сын тармагында жигердүү иштеп келет.
Ал көркөм адабият жана эстетиканын ар түрдүү проблемалары боюнча 200дөн ашык макалалардын, рецензиялардын, он эки адабий сын макалалар жыйнагынын, монографиянын, окуу куралдарынын, брошюралардын автору.
Жазуучулар союзунун сын секциясында, «Адабият» басмасында, «Кыргызфильм» киностудиясында, маданият министрлигинде, театр коомунда көркөм кеңештердин, сценар-дык-репертуардык коллегиялардын мүчөсү болуп иштеп келди.
1975-жылдан «Кыргызфильм» киностудиясындагы «Көрөгөч» сатиралык киножурналынын башкы редактору, «Кыргызстан» басмасында бөлүм башчы, Кыргыз ССРинин маданият министрлигинде башкы редактор,
Кыргыздар чыныгы эпикалык доорун башынан кыйгас өткөрүп , натыйжада «Манас» айтуу өркүндөп, апогейине жетип турган мезгилде ошол өнөрдүн эң көрүнүктүү өкүлү катары чоң манасчы аталып, эл ичинде абдан зор кадыр-баркка ээ болгон адамдын бири.
Мисалы, Т. өзү окуучуларым деп эсептеген Тоголок Молдо, Калыгулдан Молдобасан Мусулманкул уулу, Байбагыштан Багыш Сазан уулу, Дөңүзбайдан Мамбет Чокмор уулу таалим алышкан.
«Ошо кезде элдин бир бөлүгү Назар кыйын манасчы дешсе, экинчи тарабы Тыныбекке жетери жок дешип талашып калучу экен. Ушундан улам көлдөгү атактуу манап Чыныбай Назар менен Тыныбекти айтыштырып көрөт. Буларга Манас баатырдын өлгөнүнөн тартып күмбөз салдырганына чейин айткыла деп тапшырылат. Адегенде Назар айтып бир жарым күндө бүтөт. Ал күмбөздү Надыр деген устага салдырат. Анан Тыныбек да бир жарым күн айтат. Бирок, Тыныбек күмбөздү Анжыян, Наманган жактагы Арстан деген эшенге салдырат. Буларды угуп олтурган мыктылар: Манастын күмбөзүн же олуя же Тыныбек айткандай эшен салбаса, мынча кылымдар бою ал күмбөз турат беле деп, Тыныбектин айтканын туура табышат. Тыныбек жеңип чыгып, жүз сом акча жана бир ат байге алат» .
Солтоноев мындай мүнөздөйт: «1896-жылы күз айында болгон Каракол, Пишпек, Нарын, Токмокко караган бүткүл кыргыздарга Көтмалдыда съезд болуп, ошондо Тыныбектин «Манас», «Семетейди» айтканын үч күн чамасында уктум.
Т. өзү айткан «Манасынын» аркасы менен бийликке жетип, жогорку чөйрө менен аралаша жүргөндө да, жатакчылардын айлына атайы келип, аларды сурандырбастан такай «Манас» айтып берип жүргөнү белгилүү.
Т-тин «Манас» айтуудан башка чыгармачылыгы жөнүндө Кыргыз Илимдер академиясынын Тил жана адабият институтунун Кол жазмалар фондусунда сакталып турган маалыматтарга жана фольклор изилдөөчүсү К. Рахматуллиндин билдирүүлөрүнө караганда ал бала кезинен эле ырга шыктуу келип, «Манас» айтууга чейин ыр чыгарып, ырдап жүргөндүгү эскерилет.
Түшүндө «Бир-Кулактын күн батыш жагы көлдүн кашатындагы дөбөлөрдө түрү башкача көрүнгөн, чоң-чоң ат минген, кылыч, мылтык, найза менен куралданган, эң бир сүрдүү, айбаттуу көп адамдардын арасында болуп калганын көрүп, өзүнөн өзү коркуп калтаарып турат.
Ал турган адамдардын ичинен түлкүдөй сур ат минген төөнүн жүнүнөн боз таар чепкен кийген, көзүнөн от чыккан, маңдайы жазы, мурду кырдач, жаңыдан чыгып келе жаткан жээрде муруту бар, эрди жука, орто бойлуу сары чийкил жигит:
Ал өлөр алдында баласы Сооронбай менен жээни Байбагышты ырдатып көрүп: «балам Сооронбай, сен көп арбыта албайт экенсиң, Байбагыш болсо дурус жомокчу болуп калган экен», — деп ыраазы болот.
Айрым адамдардын өз демилгелерин эске албаганда, революцияга чейин элдик оозеки чыгармачылыкты кагаз бетине түшүрүп, чогултуп алууга атайы көңүл бурулбагандыктан, даңазалуу жомокчу Т-тин «Манасын» жазып алуу иши да тиешелүү деңгээлде колго алынбаган.
«Семетейдин» вариантынын көпчүлүгүндө ак куу кебин кийип, асмандан учкан Айчүрөк капыр менен мусулмандын бир нече баатырларын сынап өтсө, Т-те Коңурбай менен Музбурчак экөөнү гана сынап өтүп, кудалашып койгон күйөөсү Семетейди купулуна толтуруп, анын ордосуна жакын жердеги секиге келип түшөт.
Чачыкейдин сөзүнө арданган Айчүрөк ак куу кейпине келип учканы жатып: «баатыр үйдө калса сеники, талаага чыкса меники», — деп Семетейди кантип алып кетери жөнүндөгү үч шартын коюп, була болуп жолдон жолугарын, балык болуп көлдөн көрүнөрүн, ак куу болуп Өрдөк-Көлдө жатарын, акыры амал менен алып кетерин айтат.
Семетейдин ууга чыгышы, Чачыкей көргөн түшүн Канчоро менен Күлчорого айтып, жолдон Семетейге була алдырбоону, балык карматпоону, ак кууга кушун салдырбоону өтүнгөнү, Айчүрөктүн амал менен Акшумкарды алып кетиши сыяктуу окуялар «Семетейдин» азыркы колдо бар көптөгөн варианттарына окшош.
Акшумкарды алып кеткен Айчүрөктү издеп Семетейдин барышы, Үргөнчтүн суусунан өтүү, Айчүрөктүн тосуп алышы жана Семетейдин Айчүрөккө үйлөнүшү менен окуя бүтөт.
Жазуу учурунда айтуучу эл астында айтканындай кенен эмес, кыскартып чолуп жаздырган , басуу учурунда мурунку жазылган тексттин кээ бир барактары жоголуп кетиши (басылып чыккан китепте жоголуп кеткен беттер атайы көрсөтүлгөн) сыяктуу кемчилигине карабастан бул үзүндү Т-тин чоң манасчылык дареметинен аздыр-көптүр кабар бере алат.
Ырас, Семетейдин Айчүрөккө үйлөнүшү эл ичинде кеңири белгилүү болуп, анын сюжети өтө такталып, туруктуу бир канонго түшкөндүктөн Т-тен жазылып алынган үзүндү да сюжети жагынан башка варианттардан анча айырмаланбайт, ар бир мотивине чейин окшош.