polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Спорт баяндоочулар, сынчылар, ММК өкүлдөрү жана башка таймаш искусствосунун чеберлери Лини таймаш искусствонун эч бир заманда болуп көрбөгөн эң таасирдүү адамы жана 20-кылымдын популярдуу маданиятынын жылдызы болуп саналганын билдиришкен.
Тойнби согуш тууралуу тѳмѳндѳгдѳй оюн айткан: «ткѳнд, акыркы 5 миң жылдын тарыхын карап, кандай гана мамлекет болбосун согуш баштоого моралдык актануусу жана укугу жок деп эсептейли, бирок кандайдыр бир «акыйкаттуулук» согушту, эгер менин ѳлкѳм же башка ѳлкѳ чун болсо дагы трагедиялык керектлк деп эсептейм.
сириялык «гиксостордун доору» бѳлп атаган, кармалып калган цивилизациялар бул жаралган бирок ѳнгс токтоп калган цивилизациялар: эскимостор, улуу тала кѳчмѳндѳр, осмон, спарталыктар, полинезиялыктар.
Тойнби жыйырма бир цивилизацияны бѳлп караган:египеттик,анд,байыркы кытай, миной, шумер, майялык, сириялык, инд, хетт, эллиндик, батыш, ыраакы чыгыш , православдык христиандык , православдык христиандык, ирандык, араб, индуистик, мексикалык, юкатан, вавилондук.
Тойнби дйнѳлк тарыхты цивилизациянын убактылуу бѳлнч системасы ,жаралгандан ѳлгѳнгѳ чейин бирдей фазаны ѳтч жана «тарых дарагынын бтндгн» тзч бутактары катары караган.
Ошондой эле анда ар түрдүү кырдаалдар чагылдырылышы мүмкүн: мекеменин кандайдыр-биржумушунун бүтүшү же бүтпөшү, бир ишканадан экинчиге кандайдыр мүлктүн өткөрүп берилиши, иш кагаздарды кабыл алуу ж.б.
Ормон ханды 1854- жылы орус генералдарынын буйрутмасы менен жана Улуу Жуз казагынын султаны Тезек торонун иштеп чыккан планы боюнча, Каркырадан отуз киши менен жон-жай жол журуп келе жатканда, орус бийлигине жашыруун отушкон бугу уруусунун миндей адамы Кылыч, Мурза, Балбай, Алыбек баштап курчап алып колго тушурушкон.
Ормон хандын керээзи боюнча Адыл баатыр Ормон хан белекке берген Аксур тулпарды минип, Ормон хандын курооко тонун кийип кол баштап, жекеге озу чыгып биринчи эле беттеште каршылаш баатырды ыргыта сайып бугу уруусун Текести коздой суруп жоногон.
Каршы чыккан Койке деген баатырды олтуруп, кууп журуп отуруп Мурза баатырды таап найза менен сайып тушуруп, башын кесип канжыгасына байланып келип Ормон хандын оргосундо табакка салып коргозуп керээзин орундаткан.
Орус бийлигине моюн сунууну каалабагандыгы үчүн, 1860-жылдын жазында Ысык-Көлгө келген генштаб капитаны Венюковдун жазалоочу кошууну тарабынан туткундалып, Верный чебинде уу берилип олтурулгон.
Бу чабуулда адегенде жекеге чыгышып, жекесин Адыл ыргыта сайып, жоо качтылап качырып аламан каптап, нечен киши олтуруп, казан-аяк, кайчы-тулгаларын кыйратып, кулун сапыра кууп, мал, дунуйо-мулктон таланып, канча бир кыз-келиндер колго тушуп, кан журуп кетти.
1860-жылы 14-июлда Орусиянын аскер министрине жазган билдируусундо батыш Сибирь жана Жетисуунун генерал губернатору Г. И. Гасфорд мындай деген: "Результатом этой экспедиции является не только свершенное восстановление нашего влияния у рода Бугу, но и захват Адыла и бегство некоторых главнейших хищников рода Сарыбагыш, одних за Небесные горы, а других в Талас".
18-19-кылымдын архитектуралык эстеликтери ; Нарбото-бий медресеси ; Дахмаи-Шохон жана Мадари-хан күмбөздөр ансамбли ; Кудаяр хандын ак сарайы ; Камол казы, Зимбардор жана Хуржам медреселери жана башкалар] сакталган.
Эстеликтер (граждандык согуштун баатырларынын боордоштук бейити түбөлүк от жана обелиски менен, 1965; Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучуларынын, 1981; «Эстелик-Хотира» мемориалдык комплекси, 1985 жана башкалар) орнотулган.
Алтайдын чыгышындагы Таш-Туранду деген жерде Манцухай-Сайн-Хатун жетектеген моңголдордун колунан жеңилгенден кийин, ойроттордун бир бөлүгү түндүк-батыш, экинчи бөлүгү түштүк, ал эми Акбаржин башында турган сибирдик кыргыздар Чыгыш Тянь-Шандын тоолуу райондоруна көчүп, ойроттор майда ээликтерге ажырап кеткен.
Мындай абал 17-кылымга чейин созулуп, адегенде Чыңгыз хандын тукумуна баш ийип, 16–17-кылымда чыгышынан моңгол хандары, батышынан Моголстан мамлекети менен тынымсыз күрөш жүргүзүп турган.
16-кылымдын аягында Иртыш дарыясынын жогору жагын тайшы Саин-Сэрден башында турган тыргоот уруусу, батышында Каракулдун кол алдындагы чоростор, аларга жакын Саин-Тэбенеге караштуу дөрбөттөр, Нарынколду Байбагыш ханга тиешелүү хошуттар жердеп турган.
17-кылымдын орто ченинде алардын түштүк-батышындагы коңшусу Моголстанда саясий бытырандылык башталып, майда хандыктар менен султандыктардын түзүлүшү, чыгышында жайгашкан Халха хандыгынын алсырашы, түштүк жагындагы күчтүү хандык – Чахар хандыгынын жоюлушу ойроттордун кайрадан күч алышына алып келген.
Галдан Цэрен өлгөндөн кийин негизинен кыргыз, казактар, өзгөчө Цин империясынын кийлигишүүсүнөн улам жана ич ара карама-каршылыктардын күчөшү, саясий-экономикалык кризистер (мамлекеттин жалаң согуштан түшкөн каражатка көз каранды болуп калышы) Жуңгар хандыгын алсыроого алып келген.
Тарыхый маалыматтар боюнча - , деген түшүнүк менен 15-кылымда ойроттор же «чорос» , «хошут» , «тыргоот» , «дөрбөт» аталган төрт чоң уруу өз алдынча этностук, саясий конфедерация түзүшкөн деп айтылса, экинчи көз караш боюнча ойрот «токой адамдары» дегенди билдирген.
Эң эле одоно түрдө жасалган кол чокмордон баштап, кескич, тешкич, жаргыч өңдүү таш курал аспаптарын жаратууга өтүп, мына ушундай жөнөкөй аракеттердин аягы ташты көзөөгө жана жылмалоого, сөөктү, мүйүздү, жыгачты иштетүү, карапа идиштерин жасоо өнөрүнүн чыгышына мүмкүнчүлүк түзгөн.
Маданий коомдук жайларда, гүл бакчалуу орундарда кызыл таштарга кадимкидей элдик оюмдарды чегүү аркылуу улуттук белгилерди, жергиликтүү өзгөчөлүктөрдү кашкайта туюндуруу өнөрү азыр өркүндөп баратат.
Дүңкана минтип айтчу экен: "Жети жашар кезимде түшүмө Семетей, Күлчоро, Канчоролор киришти, бизди элге айткын дешти, үч жыл айтпай жүрдүм. Кыйнап, түшүмдө Семетей келип найза менен сайып кеткенден кийин айта баштадым".
"Көкөтөйдүн ашы деген окуя Толтойдун сөзүндө айтылат. Андан ары Күлчоро: "Толтой менен Чыңкожону жеген колубуздун кызуусу тарай электе Коңурбайдан кун кууп келели"- деп Бакай менен Семетейди көндүрөт.
Андан кийин алты айлык мугалимдерди даярдоо курсун бүтүп, 1938- жылы Фрунзе шаарындагы педагогикалык окуу жайына кирип, бүтөөр жылы өз замандаштары менен фашисттик баскынчыларга каршы колуна курал алып, согушка жөнөп кетет.
Ал “Өмүрдүн өткөндөгү убагынан”, “ Карыя чабандын сөзү”, “Сагынгандан”, “Коммунизм нурун чачты жаркырап” , “Жанышбекке”, “Күкүнгө”, “Разаканга арнап” өңдүү чыгармаларды жараткан.
Дубандын борбор бөлүгүндө жайгашып, түндүгүнөн жана түштүгүнөн Тажикстан, батышынан Лейлек, чыгышынан Кадамжай аймактары, түштүк-чыгышынан Ош дубанынын Чоң Алай аймагы менен чектешет.
Ал сайма көчөттөргө: «тал барки» , «ит таман» (төрт бөлүктөн турат, мунун ар биринин үчтөн элементи бар. Мындай элемент «карга тырмакты» да элестетет), «бадам» — анын жарымы «калемпир көчөт» болуп көрүнөт.
Өткөндө Куйручуктун тоюн жазганыбызда Соң-Көлдүн боюнда бир Камаз арак бир саатта жок болду дедик эле, Алайдын эли мындан сабак алганбы, айтор, октябрдын башынан баштап той бүткөнгө чейин ичимдиктерди сатууга катуу тыюу салышыптыр.
«Пайы» жок да конок тосчу беле деген кыргызың желим бөтөлкөгө куюлуп, кышкыга деген кымызын конокторго узаткан соң, артынан орустун «кымызынан» куюп жатышты эле, эл назарында жүргөн чоңдорубуз чекеден оңкосунан түшө башташты.
Эл арасында баш байгени байтал жеңиптир деген сыяктуу сөздөр дуу дей түштү эле, 7-апрелде деле ким президент болот дегенде эркектердин баарын Отунбаева артка калтырган, анын үстүнө Курманжан датканын тоюнда байтал жеңсе эмне болуптур деп күлүп калышты.
Бул жолу акылдуу болуп калган Алайдын эли мааракени райондун борборунан 3-4 чакырым алыстыкта турган Коңур-Дөбө айылында эле өткөрөбүз деп, юбилейге карата 3,5 километр жолго асфальт төшөттүрүштү.
Борбордук стадионду толугу менен реконструкциядан өткөртүшүп, музейлерге капиталдык ремонтторду жасап, Гүлчөдөгү 3 паркты жаңыртышып, көчөлөргө көздүн нурун алган жарыктарды койдуртушуп, тоо койнунда жайгашкан аймакты көркүнө чыгарып, жашаган жерине биртоп ыңгайлуу шарттарды түздүртүп алышты.
Анан эң өкүнүчтүүсү, көк бөрүнүн финалы бүткөндө улакчылар чапкандан калган улакты алып кетүүгө кызыккандар жоон тобу менен улакты башаламан кыймыл менен талашып жатып бир адамды тебелеп кетишти.
Ошого байланышгуу Гвинеяда 1 млн га аянтты ээлеген 164 коргоого алынган аймак түзүлгөн (Массив-ду-Зиама жана Бодиар биосфералык резерваты; Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген Мон-Нимба резерваты; Эл-аралык маанидеги 6 нымдуу-саздуу аймактары жана башка).
Түштүгү менен түштүкбатышынан Либерия жана Сьерра-Леоне, чыгышынан Кот-д’Ивуар, түндүк-батышынан Гвинея-Бисау, түндүгүнөн Сенегал, түндүк жана түндүк-чыгышынан Мали менен чектешет.
1989-жылы Орто Азия жана Казакстан фестивалында аялдардын эң мыкты ролу үчүн Гран-при алган Лесковдун «Мцен аймагындагы айым Макбет» чыгармасынын негизинде коюлган спектаклде Катерина Измайлованын ролун аткаргандыгы үчүн).
Байтик Канай уулу, Байтик баатыр (болжол менен 1820, Чүй өрөөнү 1886, Чүй өрөөнү, өзүнүн кыштоосу, азыркы Байтик өрөөнү) солто уруусунун чоң манаптарынын бири.
Чүй өрөөнүндөгү саясий кырдаалды туура баалаган Байтик жигиттери менен Пишпек чебин курчап алып, бир тууганы Сатылган аркылуу Верныйдагы орус генералы Г. Колпаковскийге жардам сурап кайрылган.
Россия империясына кылган кызматы үчүн Байтике аскердик капитан даражасы ыйгарылып, Анна тасмасына тагылуучу Чоң алтын медаль, ыйык Станислав ордени жана каухар чөгөрүлгөн шакек менен сыйланган.
Б, Абакиров 1968-70-жылдарда Москвадагы КПСС Борбордук Комитетинин алдындагы жогорку партиялык мектептин журналистика бөлүмүн бүтүрүп келгенден кийин Кыргызстан КП Борбордук Комитетинин аппаратында жоопту кызматта иштеген.
Б,Абакиров, “Ардак белгиси ” ордени, “Каарман эмгеги үчүн. Владимир Ильич Лениндин туулган күнүнүн жүз жылдыгынын урматына” медалы, Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун грамотасы менен сыйланган.
Чындыгында эле Боромбай бийдин демилгеси менен Жуук өзөнүнүн боюндагы көк жайык өрөөнгө тал, чырпыктан, теректен каша тосмо тосулуп, бак-дарактар тигилген, бак-чарбак курулган.
башында эле орус мамлекети менен болгон мамилелер туу чокусуна жетип Боромбай бий Россиянын курамына кирүү жана анын камкордугунда элинин коопсуздугун сактоо максатын көздөп, бул тууралуу эл менен кеңешип алардын пикирин угуу максатында жыйын курат.
Жыйында Боромбай бий элге кайрылып: «Бугу, сарбагыш бир кылжырдын баласы, жети ата тууган элек… Сарбагыш менен кээде жакшы, кээде жаман жүрдүк. Акыры Ормонду өлтүрүп койдуңар, ал себептен Бугу, сарбагыш кырылышып, көбү мал-башынан ажырап, кан төгүлүп …. Эми кандай кылалы? . биз Көлгө түшөлү… Илгертен орус менен катышыбыз бар эле, орус түптүү, чоң журт, калың эл, оруска карайлы, журт эс алып, оокат кылсын», - дегенде элдин баары «Мейлиңиз караса карайлы», - дешкен.
17-январда Омск сарайынын аземделип жасалган имаратында бугу уруусунун манабы Качыбек Шералы уулу- өз элинин ишенимдүү жана толук ыйгарым укуктуу элчиси колуна Куран кармап бугу уруусунун Россиянын букаралыгына өтө тургандыгы тууралуу кепил катары ант берди, тилмеч ошол замат орусча которуп турду:
«. Мен, эч бир мамлекетке баш ийбеген байыркы кыргыздардын ордосундагы бугу уруусунун манаптарынын, бийлеринин жана башка урук башчылары менен аксакалдарынын атынан келген киши катары бугу уруусу ишенимдүү, ниеттеш, тил алчаак жана түбөлүк букара болуп, улуу мартабалуу падышанын уруксаты жана жарлыгы болмоюн башка өлкөнүн кызматына кирбей турганына кудуреттүү Кудай алдында касам ичип, ант берем … Антымдын соңунда ыйык Куранга таазим этип өбөм. Оомийин»
Батыш Сибир генерал-губернатору Боромбай бийдин калк ичинде кадыр-баркын эске алып, аймакта Россиянын таасирин таратуудагы эмгегин жогору баалап аны Бугу уруу бирикмесинин башкы манабы деп тааныган.
Анын атасы Бекмурат бий уруулаштары менен к. биринчи жарымында калмак чапкынынын натыйжасында Фергана чөлкөмүнө сүрүлүп, болжолу байыркы Ата-Журту Ысык-Көлгө 1774-жылдары кайтып келишкен.
Эл башкаруунун татаал сырларын, эл жердин бейпилдиги, коопсуздугу жана келечеги үчүн тарыхый кырдаалга жараша аракет кылуу, башка элдер менен байланышууда элчилик өнөрдү өздөштүрүүнү аталаш агасы бугулардын чоң бийи Бирназар бийден мурас катары алган.
+з доорунун чыгаан инсандары - Ормон хан, Жантай, Жаңгарач, Алымбек датка, Боромбайдын замандаштары болгондуктан кандайдыр бир деңгээлде Боромбайдын коомдук-саясий ишмердүүлүгүнө өз таасирлерин тийгизген.
Боромбай бий Бугу уруу бирикмесин улуу манабы болуу менен өзүнүн адамдык сапаты бийик, элинин камын көргөн чарбачыл, ыйык Ата Журтун тышкы душмандардан коргоого жарамдуу эпчил, кыраакы саясатчы, дипломат болгонун тарыхый маалыматтар баяндап турат.
Көрүнүктүү тарыхчы Т.+мүрбеков өз изилдөөсүндө: Боромбай кеп-сөздү баалай билген, нукура элдик каада-салттарды, адат-наркты бекем сактаган, өзү да кыргыздын макал-лакап, нарк, нускасын, нускалуу накыл, насаат сөздөрүн айта жүргөн, санжыра, уламыш, баяндарын кары-жаш экенине карабай жакшылап үйрөнүүгө үндөгөн, орундуу сүйлөгөн, жупуну жашоосу, жүргөн-турганы, кулк-мүнөзү менен элине үлгү болгон инсан катары жазган.
«Абыдан бай алардын манабы Боромбайдын ак өргөөсү, бош тургандай туюлат, керегенин жанында топтолгон кийздер, бухаралык жөнөкөй кездемеден капталган жууркандар жыйылып турат, алардын кырында кытайлык шайыдан жасалган жаздыктар жатат. Жыгач сузгу, чөмүчтөр, кымыз толо куюлган чаначтар, жергиликтүү усталар колго жасаган аяк, табактар, казандар көрүнөө жерден орун алган.Спарталыктардыкындай турмуш жана боз үйдөгү боштук кыргыздар өздөрү айткандай, алардын байыркы адаты» - деп окумуштуу Ч.Валихановдун жазганы ири уруу бирикмесинин бийи болгонуна карабастан Боромбайдын карапайым калк сыяктуу жупуну жашоо өткөргөндүгүн күбөлөйт.
Жаңы купюралар бир топ жогорку коргоо деңгээлине: ар бир банкноттун жеке өлчөмү жана түсү, суу белгиси, «терезе» түрүндөгү коргоочу жиби сыяктуу түп нускасынын жаңы белгилери, металлдаштырылган фольгасы, көп түрдүү өзгөрүүчү түскө ээ болгон голограммасы жана башка коргоо белгилери болгон.
Ал эми 1000 номиналындагы банкнот банк технологиясы боюнча эксперттердин баасына ылайык, 50 АКШ доллары, 50 евро жана 2010-жылдагы жаңы Орусиянын 1000 рублуна салыштырмалуу сапаты боюнча экинчи орунду ээлеген.
Кыргыз Республикасынын улуттук купюра кагазын кармап көргөндөгү сапаты, суу белгисинин сапаты, банкноттун оптималдуу өлчөмү, голографиялык элемент жана микробасма категориялары боюнча мыкты деп таанылган.
СССР жоюлгандан кийин аймактын мамлекеттери үчүн кыйын кырдаал түзүлүп: инфляциянын болуп көрбөгөндөй өсүшү, Күнкорсуз шериктеш мамлекеттердин алкагында макулдашылган салык, валюта, баа, бажы саясатынын жоктугу, ошондой эле өкмөттөр аралык эки тараптуу жана көп тараптуу макулдашуулардын натыйжалуулугунун жетишсиздиги.
1993-жылы 10-майдан 14-май күнү кечки саат 6га чейин Кыргызстандын аймагындагы жүгүртүүдөгү Орусия рублдери, СССР Мамбанкынын казналык жана банктык билеттери, рубль түрүндөгү активдер менен пассивдер сомго 200 рубль бир сом курсу менен алмаштырылган.
Улуттук валютанын бардык банкноттору жана монеталары Кыргыз Республикасынын аймагында расмий төлөм каражаты статусуна ээ жана кайсы жылы чыгарылгандыгына карабастан, төлөм каражаты катары төлөөгө милдеттүү түрдө кабыл алынууга тийиш.
1946-жылы республикалык өздүк-көркөм чыгармачылыгынын олимпиадасынан улуу акын Алымкул Үсөнбаев анын өнөрүнө баа берип, Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз мамлекеттик филармониясына алып келген.
Ошол жылы кыргыздын белгилүү төкмө акындары жана музыканттары – Алымкул Үсөнбаев, Карамолдо Орозов, Ыбрай Туманов, Атай Огонбаев, Калык Акиев, Ысмайыл Борончиев жана башкалардын окуучусу болуп калган.
Турсуналиев кыргыз элинин фольклордук ырларын аткаруучу солист катарында Т.Сатылганов атындагы Кыргыз мамлекеттик филармониясында эмгектенип, фольклордук топ менен бирге Индияда, Бельгияда, Швецияда, Францияда, Японияда ж.б.
Ал кыргыздын төкмөлүк өнөрүн, айтыштык салтты өнүктүрүп, манасчылык жөндөмүн Жапония, АКШ, Германия, Түркия, Орусия, Канада, Франция, Румыния, Венгрия, Финляндия, Швеция, Швейцария, Дания, Тунис, Алжир, Сирия, Йемен, Вьетнам, Лаосто да көрсөтө алган.
Эстебес Турсуналиев филармониядагы 60 жылга чукул чыгармачылык өмүрүндө төкмөлүк өнөр менен айкалыштырып, "Акындын үнү", "Айтыштар", "Заман жарчысы", "Эскерүүлөр", "Ыр өмүрүм”, "Кайыңды" аттуу китептери жарыкка чыгарган.
Ал адамзаттын өнүгүүсүнүн алгачкы стадияларындагы адамдардын дуйнө таанышынын негизги формасы болу менен бирге, сырткы дүйнө көз карашын, дүйнөдөгү өзүнүн ордун таанууда чоң роль ойногон.
Биринчи дүйнөлүк согуш учурунда англичандар басып алып, 1920-21-жылы Улуу Британиянын мандат менен башкарылуучу аймагынын административдик, 1921-жылдан Ирак королдугунун борбору, 1958-жылы Багдадда революция жеңип чыгып, Ирак Республикасынын түзүлгөндүгү жарыяланган.
Нефть ажыратуу , нефть-химиялык, тамак-аш-татымал, текстиль, булгаары, цемент, эмерек өнөр жайлары, кирпич заводу, ири кол-өнөрчүлүк промыселдери, борбордук Ирак банкы иштейт.
12-13-кылымдагы араб архитектурасынын эстеликтери, исламга мүнөздүү зодчийлик, Аббасиддер сарайы (12-к-дын аягы, 13-кылымдын башы, 1935-жылдан музей, 20-кылымда реставрацияланган), Зубайда мавзолейи , Мааруфа аль-Кархи , аль-Мустансария медресеси , Сук аль-Газаль , медресе ал-Маржания (1356; 1786-ж. жаңыртылган, хан Маржан кербен-сарайы, 1358-59; 1937-жылдан музей), Муса аль-Кадимдин Алтын мечити, мавзолейи сакталган.
Багдадда Ирак академиясы , Ирак медициналык коому , илимий-изилдөө мекемелери , айыл чарба жана суу ресурстарын изилдөөчү борбор , араб адабияты жана чоңдорго билим берүү , француз маданий борбору жана башка, университеттер бар.
Жасалуу ыкмасы боюнча көздүү «асыл таш чөгөрүлгөн шакек», «тамандуу шакек», «мөөр шакек» оюм-чийим түшкөнүнө карата «кырдуу шакек», «жөнөкөй шакек» болот.
Ал эми ал «чапкылоо» ыкмасы аркылуу жасаса, көбүнчө «жылдызча», «кымкар» сыяктуу чапкы көчөттөрүн ромб, кайчылашкан «тоок көз» өңдөнтүп, оюм элементтерин таасын берүүгө мүнөздүү.
Манасчы Сатыбалды Аалы бугунун белек уруусунан, 1933- жылы Кытай Эл Республикасындагы Түндүк Шиңжаңдын Текес ооданына караштуу Көк-Терек кыргыз автоном айылында жарык дүйнөгө келген.
Ал эми Акылбек манасчынын айтуучулук чеберчилиги тууралуу учурунда Арстанбек, Сагымбай, Тоголок Молдо, Ыбырайым, Саякбай сыяктуу манасчылар өздөрүнүн эң жогорку баасын берип келишкен.
«Түп атабыз Түмөн кан, Түмондөн кыргыз тараган» - деп баштап, кыргыздын Эне-Сайдан келгенинен бери Манастын 15 ата-бабасын айтат (Түөн, Түгөй, Көбөй, Жамгырчы, Чаян, Бөйөн, Чобун, Чынкожош, Көкөтөй, Бай, Баккожо, Ырчыкожо, Нуркожо, Каракан Жакып).
Сатыбалды «Манас» айтып калуусун түш көрүү менен байланыштырат: «1972-жылдын 11-айдын 17-күнү ушул Көк- Теректин күзгү жыйым-терим мезгили болуп, ошол күнү кызылданган кырманда уктам жатсам, бабабыз Бакай аян берди. Анан калса таятам Акылбектин үнү угула баштады. Ошондон улам, ээн жылга-жыбырларга барып, ар күнү өзүмчө айта баштадым».
Аян алып, «Манас» айтып калган Сатыбалды манасчы, өмүрү өткүчө Текес өрөөнүндөгү 17 мин кыргыздын эрмеги болуп, айтуучулук өнөрүн эч таштабай, таятасы Акылбектин изин суутпай, жолун жолдоп келген.
«Манас» эпосунан сырткары, Сатыбалдыдан кыргыз элинин оозеки чыгармачылыгынын көптөгөн жанрлары боюнча материалдар жазылып алынып, бүгүнкү күндөгү жаш окумуштуу Ысакбек Бейшенбек тарабынан изилденип жатат.
Азыркы кыргыз алфавити 36 тамгадан турат: а, б, в, г, д, е, ё, ж, з, и, й, к, л, м, н, ң, о, ө, п, р, с, т, у, ү, ф, х, ц, ч, ш, щ, ь, ы, ъ, э, ю, я.
Оюнга жоондугу 2 сантиметр, узундугу 15 – 20 сантиметр келген эки учу учталган жумуру жыгач , чикит чабыш үчүн узундугу 70 сантиметрден 1 метрге чейинки узундуктагы, жоондугу камчы саптай таяк керек болот.
Оюнчу ыргыткан чикит айланага жетпей же айланадан ашып барып түшсө ( айлана менен түшкөн чикиттин аралыгына “ эне чикит ” жетпесе ) чикит чапкан оюнчу анын бир учунан таяк менен бир жолу гана секирте уруп же тоголото секиртип, секирген чикитти таягы менен чабат.
Эгер ал оюнчу жогорку сөздөрдү айтып, белгиленген аралыкты чуркап өткөнчө дем алып койсо, анда ошол оюнчу кирген жааттын башчысы жеңген жааттын башчысын араксына көтөрүп алып, ошол аралыкты чуркап өтүшү керек.
Эгер жеңилген жааттын оюнчулары каалашса жана эки жааттын оюнчулары тең макулдашышса, ошондой эле чикит ойногон жер кең түздүк болсо, анда жеңген жааттын ар бир оюнчусу бир жолудан чикит чабат .
Оюнчулардын бардыгы чикитти чапкандан кийин чикит канча аралыкка учса, ошол аралыкты жеңилген жааттын оюнчуларынын бардыгы бир токтогон жерден экинчиси улантып, жогорку сөздөрдү кайталоо менен зуулдаган боюнча чуркап чикит чапкан жерге келишет.
Эскертүү: Республиканын айрым жерлеринде чикит чабуунун татаал ыкмалары да колдонулат: чикитти биринчи жолу жакшы чапкан оюнчу алгач чикелдек таякты алаасынан сууруп алып чабат Экинчи аркасынан алып чабат, үчүнчү чикитти жерден чикелдек таягы менен жогору ыргытып жиберип, тегеренип келип чабат, төртүнчү бир бутун көтөрүп туруп чабат ж.б.
Жаңырган жылда эл журттун, мал-жандын аман-эсен, тынч, кырсыктан тышкары жана эгин берекелүү болушун тилеп, кудайга, жер-сууга, тоо-ташка сыйынып жалынган, арпадан, буудайдан көжө, сүмөлөк кайнатып, ар бир үй-бүлө сый тамагын жасап, айыл-апасы менен чогуу ичишкен.
Мисалы, Сагымбай Орозбак уулунун вариантында Ороңгунун кебетеси (Ороңгу келет ороңдоп, арасынан чачынын отуз-кырк чычкан сороңдоп), Жолойдун кемегенин кашында очоюп отуруп, быша элек этти шишке сайып жеген опкоктугу, адепсиздиги.
Эпостун бул бөлүмдөрүндө чагылдырылган окуялардын, ал окуялар болуп өткөн мезгилдин мүнөзүнө байланыштуу, «Манаста» жеңилбес Манас баатыр баштаган кыргыз элинин бекем баш кошуп, бакыбат турмушта, басташкан душманын кыйратып турган мезгили сүрөттөлсө, кийинки бөлүмдөрдө Абыке, Көбөш, Толтой, Чынкожо, Канчоро, Кыяс өңдүү чыккынчылардын эл биримдигин ыдыратып, эл башына азап-тозок алып келгени баяндалат.
Бирок, М. Борбугулов белгилегендей жашоодо ый менен күлкү эриш-аркак жүргөндөй эле бул бөлүмдөрдө да сатиралык сүрөттөөлөр, күлкүлүү көрүнүштөр бир топ учурайт.
Мисалы, Айчүрөктүн Семетейди издеп келип, Акшумкарын ала качып кеткендеги эпизоддо «Эрке катын Чачыкейдин» осол жорук-жосундары, «Сейтекте» Желмогуз уулу Сарыбайдын кебете-кешпиринин сүрөттөлүшү жана башкалар.
Баатырлар башынан кечирген оор сыноолор, коогалуу окуялар сатиралык сүрөттөөлөр, күлкүлүү окуялар, көрүнүштөр менен эриш-аркак баяндалат, же окуя күлкүлүү аяктайт жана башкалар Мисалы, Чоң казатка аттанган жоокерлердин ичинен узак жол жүрүүдө чарчап кыйналган Кыргылчалдын абалы баштан-аяк сатиралык планда сүрөттөлөт.
Сатира – коомдук турмуштагы ошол чөйрөгө, түзүлүшкө ылайык келбеген айрым бир көрүнүштөрдү, адамдардын иш аракеттериндеги, мүнөздөрүндөгү жагымсыз сапаттарды күлкүгө алып, сындаган чыгармалар.
Кыргыз сатирасынын өсүшүндө элдик жомоктордун, анекдот-калптардын, Токтогул, Тоголок Молдо, А. Токомбаев, К. Маликов, Р. Шүкүрбеков, М. Алыбаев, К. Каимов, М. Борбугулов, М. Турсуналиевдердин чыгармаларынын мааниси чоң.
1993-жылдан өмүрүнүн акырына чейин Бирик-кен улуттар уюму тарабынан кабыл алынган "Манас" эпосунун 1000 жылдыгын даярдоо, өткөрүү боюнча КР «Манас» мамлекеттик дирекциясында эпостор боюнча башкы адиси катары кыргыз маданиятына эмгек сиңирген.
1977-жылы Ош драма театрында М.Горькийдин «Түпкүрдө» пьесасы анын котормосунда коюлуп, чоң маданий жаңылык катары СССР маданият министрлигинин мыкты котормо үчүн сыйлыгы жана дип-лому ыйгарылган.
Сүргүндөн кийин аны армия жаатында иштөөгө мажбурлашып, катардагы жоокер болуп 5 жыл кызмат өтөйт бирок ден-соолугу начар болгондуктан армиядан куулуп, адабий эмгектерин уланта баштайт.
Достоевский бала кезин минтип эскерет: "Мен диндар орус үй-бүлөсүндө туулгам. Ата-энем бизди кичине кезибизден эле диний китептер менен тааныштырды. Атам кечинде дайыма Карамзиндин орус тарыхы жөнүндөгү китебин үнүн бийик чыгарып окуп берчу. Ошондон улам мен бул китептин дээрлик бардык бөлүмдөрүн эсиме тутуп калыпмын."
Буга мисалы, 1855-жылы 13-сентябрда падышалык кызматчылардын биринин Жантайга жазган каты күбө: "Ак ниет акылман, досторунун коргоочусу, душмандан тайманбас, арстандын колу, жолборстун жүрөгү бар, урматтуу манап Жантай Баатыр Карабековго көптөн-көп таазимимди жөнөтөм, чың ден соолук, бакыт жана жыргалчылык каалайм".
1863-жылы алардын бирөө жөнөткөн катында: "Бардык көчмөн элдер Кокон өкмөтүнө баш ийишти" деп жазып, Жантайды минтип жекирет: "Бирок, сиз, кадырлуум, бир барак кат жазып койбодуңуз, биз буга абдан таң калуудабыз".