polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
«Төбөлдөрдүн моралынын» негизинде төмөнкү жоболор жатат: «Бийликке умтулуучу эрк» катарында түшүмүлгөн жашоо-турмуштун баалуулугу; адамдардын турмуштук күчтөрүнүн жана «бийликке умтулуу эркинин» айырмачылыктарына негизденген табийгый теңсиздиги; күчтүү адам эч кандай моралдык нормалар менен чектелбейт.
Ал мындай деп жазат: «Эмне жакшы? Бийлик сезимин, бийликке умтулуучу эркти, адамдын өзүндөгү бийликти күч алдыргандын баары жакшы. Эмне жаман? Чабалдыктын кесепетинен болгон нерселердин баары жаман».
Ницше өткөн доорлордогу айрым атактуу инсандардан өзү каалаган адамдын идеалын көрсө да, ал аларды келечекте пайда боло турган артыкчалуу адамдардын үлгүсү катарында карап, аларды тарбиялап өстүрүү керек деп ойлойт.
Артыкчалыктуу адам Ницшеде жеке адамдын культуна, «улуу адамдардын» культуна айланып, «Заратустра мындай деп айткан» деген китебинде өтө жогорку көркөмдүк чеберчиликте сүрөттөлгөн жаңы мифологиянын негизин түзгөн.
Алар: «Музыканын рухунан трагедиянын жаралышы» , «Ылайыксыз убактагы ой жүгүртүү» , «Адамдык, ашкере адамдык нерсе» , «Шайыр илим» , «Заратустра мындай деп айткан» , «Жакшылык менен жамандыктын карама-каршысында тургандар» , «Антихрист» , «Бийликке умтулган эрк» .
Патриархалдык-феодалдык доордун заң-мыйзамына, адеп-ахлак, жүрүм-турум эрежелерине, аялдардын турмуштук жеке мүмкүнчүлүктөрүнө байланышкан объективдүү, субъективдүү себептер буга түрткү болгон.
Чындыгында эпосто чагылдырылган тарыхый окуялар прототип болгон инсандардын өмүр баяны өздөрү күбө болгон, аларды өз көзү менен көргөн, иштерине аралашып жүргөн адамдар тарабынан алгач баяндалганы, аңызга айланганы талашсыз.
Мисалы, Манаска турмушка чыккандан тартып өзү күбө болгон окуяларды Каныкей баласы Семетейге эскерүү монолог түрүндө баштан аяк узун жомок кылып айтып берет ; Алмамбет Манаска келгенге чейинки өмүр жолун өзү айтса , көпчүлүк варианттарда Көкөтөйдүн ашы Толтой бала кезинде Багышты ээрчип жүрүп өз көзү менен көргөн окуя катары баяндалат.
Демек, «Манас» эпосунун өз фактыларынан көрүнгөндөй Каныкей Манастын эрдик иштерин кошок түрүндө да, жомок-аңыз түрүндө да даңазалап, ал жөнүндөгү эпопеянын жаралыш башатында турат.
Ибни Мандах мындай айткан: “Бул хадисти Умардан башка Саид бин Аби Ваккас, Али бин Аби Талиб, Абу Саид ал-Худри, Абдуллах бин Масуд, Абдуллах бин Умар, Анас, Ибни Аббас, Муавия, Абу Хурайра, Убада бин Самит, Утба бин Абдил-Аслами, Хазал бин Сувайд, Утба бин Амир, Жабир бин Абдиллах, Абу Зар, Утба бин Мунзир жана Укба бин Муслим сыяктуу сахабалар риваят кылышкан.”
Ибни Мандахтын “ал-Мустахраж” эмгегинде бул санды үч жүзгө чыгарса, Хафыз Абу Муса жана Шайхул Ислам Абу Исмаил ал-Харави Яхйадан жети жүз киши риваят кылганын белгилеген.
Момундардын башчысы Абу Хафз Умар бин Хаттаб пайгамбарыбыз дын мындай деп жатканын уктум, деди: “Кылынган иштер ниеттерге жараша. Ар ким кылган ишинин үзүрүн ниетине жараша көрөт. Кимдин ниети Аллага жана Анын элчисине баруу, аларга кошулуу үчүн көчсө, ага жазылган сооп да Аллага жана Анын элчисине кошулуу үчүн көчкөндүн сообу берилет. Кимде-ким бир байлык үчүн же бир аялга үйлөнүү үчүн жолго чыкса хижрат сообу ошого жараша жазылат.” (Бухари, Бадул-вахй 1, Ыйман, 41, Нике, 5, Манакибул-ансар 45, Ытк 6, Айман 23, Хийал 1; Муслим, Имарат 155; Ошондой эле карасаңыз болот: Абу Давуд, Талак 11; Тирмизи, Фадаилул-жихад 16; Насаи, Тахарат 60, Талак 24, Айман 19; Ибни Мажа, Зухд 26)
Акыл эмгегинен чарчаганда эмгектин натыйжалуулугу төмөндөйт, кунт коюу начарлайт жана башкалар Кара жумуштан чарчаганда булчуңдардын иштеши начарлап күчү азаят, кыймылдар сейректеп, иш-аракет төмөндөйт, кыймылдын ыргагы, тактыгы, координациясы бузулат.
Катуу ооруп айыккандар тез чарчап, бир аз иштегенден кийин эле башы ооруп, демигип, жүрөгү тез кагып, тердейт, алы кеткенсип, ишке жөндөмү төмөндөйт, чарчаганы бат тарабайт.
Мисалы, өлүктү коюуга, эскерүүгө, башкача айтканда Көкөтөйдүн ашы, Кичи казатта окко учкан элдик баатырлардын жана Манастын өлүмүнө байланыштуу эскерүүлөрдө бата берилет; 3) ошондой эле тилек, каалоо, алкоо иретиндеги жана болочокто боло турган окуяны, ишти алдын ала билдирүү иретинде да айтылат.
Эпосто эскерилген баталардын эң негизгиси баатыр баланын кереметтүү бойго бүтүү мотивинин эволюциялык өнүгүүсүндөгү элементтердин бири Б-нын магиялык күчүнө ишенүү түшүнүгү менен байланышкан.
Балалуу болуш үчүн атайын аракеттер жасайт: «Бабам Кошой кийсе деп, Бала үчүн жүрөм ынтызар. Батасы мага тийсе — деп», , «Батасы журтту байыткан» Кошойдун батасын алуу үчүн ага атайы арнап 12 жыл шым жасайт, анын батасын алгандан кийин боюна бүтүп, Семетей төрөлөт.
Акыры туулса эркек уул Аты болсун Семетей ,— деп үчилтиктин экинчи бөлүгүнүн баш каарманын батадан бойго бүтүргөн уруулук тотем же уруунун башчысы касиеттүү карыя гана болбостон, ага ат койгон да калк карысы Кошой болот.
Эпосто эскерилген Б-лардын эң негизгиси баатыр баланын кереметтүү бойго бүтүү мотивинин эволюциялык өнүгүүсүндөгү элементтердин бири Б-нын магиялык күчүнө ишенүү түшүнүгү менен байланышкан.
Балалуу болуш үчүн атайын аракеттер жасайт: «Бабам Кошой кийсе деп, Бала үчүн жүрөм ынтызар. Батасы мага тийсе — деп», , «Батасы журтту байыткан» Кошойдун Б-сын алуу үчүн ага атайы арнап 12 жыл шым жасайт, анын Б-сын алгандан кийин боюна бүтүп, Семетей төрөлөт.
Акыры туулса эркек уул Аты болсун Семетей ,— деп үчилтиктин экинчи бөлүгүнүн баш каарманын Б-дан бойго бүтүргөн уруулук тотем же уруунун башчысы касиеттүү карыя гана болбостон, ага ат койгон да калк карысы Кошой болот.
Эпикалык циклдештирүү окуяларды башкы баатырдын жеке керт башына таандык кылып тизмектеп, анын өмүр баянына болгон кызыгууну канааттандыра алса, андан ары баатырдыгы өзүнөн кем калышпаган баласы, ал турсун небере-чөбөрөлөрү жөнүндөгү бөлүмдөр жаралат.
Профессор В. М. Жирмунский «Манас» генеалогиялык принцип боюнча улантыларын белгилөө менен Манастын ата теги туурасында эпосто жомоктолуп так айтылбаганынан улам, адеп пайда болгондо окуя жалгыз гана Манас, анын атасы Жакып тууралуу өнүгүп, Манастын ата-бабаларынын саналып айтылышы эпоско кийин кирген нерсе болуш керек деп эсептейт.
Маселен, Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча Манастын түпкү атасы Каракан, андан Огузкан — Аланча — Байгур — Бабыркан — Түбөй — Көгөй — Ногой — Жакып — Манас — Семетей — Сейтек; Саякбай Каралаевдин вариантында Түгөлкан — Бабыркан — Бөйөн — Чаян — Ногой — Балакан — Каракан — Жакып — Манас — Семетей — Сейтек деп айтылса, Мамбет Чокморовдун вариантында Асанкайгыдан башталат.
Ч. Ч. Валиханов өзүнүн «Жунгария очерктеринде» Семетейдин атасынын өчүн алышы кыргыз эпопеясынын экинчи бөлүгүн түзөрүн айтып, эпостун ар бир бөлүгү өз алдынча чыгарма катары ошондой эле кеңири белгилүү экендигин көрсөтөт.
М. Юнусалиев эпос алгач генеалогиялык циклсиз эле жашап, качан гана Чоң казатта баатырлардын көбү курман болуп, Манас өзү да катуу жараланып окуя кайгылуу аяктагандан улам сюжетти уланткан Манастын уулу Семетей жана анын жолдоштору жөнүндөгү экинчи бөлүк пайда болгон болуу керек деген алгылыктуу ойду билдирет.
Дүйнө элдеринин айрым баатырдык эпосторунда башкы каарман өлгөндөн кийин эл тилегин толук ишке ашыруучу баатырдын укум-тукуму жөнүндөгү эпикалык сюжеттин келип чыгышы да трагедиялуулукка байланышкан.
Мындай принциптеги эпостордо башкы баатыр максатына жетпей курман болуп калса, анын ишин улантып, бөксөсүн толтуруп, өктөсүнө чыга турган мурасчы жарала тургандыгы, бирок ал дайыма эле башкы баатырдын карачечекей баласы болбошу да мүмкүн экендиги белгилүү.
Урпактар тууралуу чыгармалар баатыр атанын өлүмүнө байланыштуу пландаштырылат, себеби, элдин идеяларын туу туткан эпикалык башкы каармандын иштеген иши, максаты биротоло жоголуп калууга тийиш эмес.
Мисалы, өзбек эпосу «Алпамышты» анын генеалогиялык уландысы болгон «Жедигер» менен салыштырсак, дастанды айтуучулар улуу каармандардын катарына кийинки муундагы баатырларды кошуп, негизинен мурунку бөлүмдөгү тааныш сюжеттик комбинацияларды кайталашат.
Башкы баатырлардын эпикалык өмүр баянын ушинтип вариациялоо аркылуу жаңы поэмаларды жаратуу Г. ц-нүн өөрчүшүнүн өбөлгөлөрүнүн бири болуу менен эпос айтуучулардын чыгармачыл зор талантын да далил-дейт.
Чыгармадагы образдар системасынын терең иштелгендиги, окуяларынын масштабдуулугу циклдештирүүнүн мыйзамынын так аткарылышына байланыштуу болору айрыкча феодалдык мамилелердин ар кайсы этабын чагылдырган эпостордон көрүнөт.
Уруу коомун сүрөттөгөн эпостордо болсо циклдик түзүлүш жок катары (маселен, шор эпосторунда; Н. В. Сангажиева, «Джангар» и шорский эпос. — К-пте: Проблемы алтаистики и монголоведения, 1974, 71-б.).
Спорттук машыгуунун ийгилиги спортсмендин ар тараптуу даярдык деңгээлине жараша болгондуктан спортсмен өзү тандап алган спорттун түрүнөн тышкары гимнастика, жеңил атлетика, спорттук оюндар, лыжа тебүү жана башкалар менен машыгуулары зарыл.
Кыска мөөнөттө жасалган хирургиялык операциянын натыйжасы бир топ төмөндөгөн, мисалы, чурку кысылып калганда жасалган хирургиялык операция кысылып калган жерди кесүү менен гана чектелип, андан кийин чурку мурдагыдан да чоңоюп кеткен.
Жаңы дарылардын жана медициналык техниканын операция убагында жана андан кийин организмдин тиричилик функциясын кармап туруу ыкмаларын (кан жана канга аралжы суюктук куюу, дем алууну жөнгө салып туруу, жасалма кан айландыруу жана башкалар) иштеп чыгуу хирургиялык операция коопсуздугун камсыз кылат.
Мурда операция жасоого мүмкүн эмес жерлерге, мисалы, жүрөк клапанын алмаштыруу, жасалма кан тамырды жалгоо, жүрөк, боор, бөйрөктү алмаштыруу сыяктуу татаал операциялар жасалып жатат.
Айрым убактарда андай даярдыктарды көрүүгө убакыт жок болуп (кан агууда, ичегинин буралышы, дем алуу кыйындап аба жетпей калганда жана башкалар), адамдын өмүрүн сактап калуу үчүн тезинен хирургиялык операция жасоого туура келет.
Мисалы, сөөктүн муундан чыгышында, сыныкта сөөктү түздөө, ордуна салуу, бут деформациясын түздөө оорутпоо ыкмасы жетишерлик колдонуп жасалган операция оорулуу үчүн коркунучсуз.
"Эр Төштүк" эпосундагы Ж. а-ндагы турмуш жөнүндөгү мифологиянын өнүгүшү тигил дүйнө жөнүндөгү түшүнүктүн чыгышы, тактап айтканда, жан адамдын денесинен бөлөк жашайт деген түшүнүктүн келип чыгышы менен байланыштырылган.
Академик В. В. Радлов алтайлыктардын элдик чыгармалары менен таанышкандан кийин, бул түрк урууларынын оозеки чыгармаларында кеңири кезигүүчү Ж. а-ндагы дүйнө жөнүндөгү түшүнүктөрдү шаманизмдин теңири катары карабастан, шамандык көз караштан өзгөчөлөнүп турган алтайлыктардын поэтикалык көз карашы катары караш керектигин эскерткен.
Абада азоттун көбөйүшү андагы кычкылтектин парциалдык басымын төмөндөтөт жана наркотиктик таасир бериши мүмкүн, бирок атмралык А-да мындай кубулуш байкалбайт, анткени андагы азоттун өлчөмү көп өзгөрбөйт.
Узак мезгил ысык Абада жумуш жасоодон дененин температурасы көтөрүлөт, тамыр тез кагат, жүрөк-кан тамыр системасынын иши начарлайт, реакция жайланат, кыймыл координациялары бузулат, тамакка табит жоголуп, тез чарчайт, акыл жана күч эмгеги төмөндөйт.
Тынч абалда же жеңил жумушта иштеген адамдар үчүн имараттагы Абанын эң жакшы температурасы кыш мезгилинде 20—22, жылуу мезгилде 22—-25, салыштырма нымдуулугу 30—60% жана кыймыл ылдамдыгы 0,15—0,3 м/сек болуусу керек.
Бул улуттук-универсал энциклопедияда илимдин бардык тармактарынан кыскача так кабар берилип эле тим болбостон, кыргыз элинин өткөндөгү тарыхынан, маданиятынан, салт-санаасынан кеңири түшүнүк берген макалалар да бар, анын ичинде элибиздин сыймыгы, маданий байлыгы болгон «Манас» эпосуна, анын бөлүмдөрү «Семетей» менен «Сейтекке» да кеңири орун берилип, ар бир бөлүм жөнүндө өзүнчө макала жазылган.
Белгилүү манасчылар: Тыныбек Жапый уулу, Чоюке Өмүр уулу, Сагымбай Орозбак уулу, Саякбай Карала уулу, Тоголок Молдо, Шапак Рысменде уулу, Молдобасан Мусулманкул уулу, Жаңыбай Кожек уулу, Акмат Рысменде уулу, Мамбет Чокмор уулу, Дуңкана Кочуке уулу, эпосту жыйнаган жана изилдеген окумуштуулар: С. М. Абрамзон, М. Ауэзов, Ы.
«Айчүрөк» жана «Манас» операсы, алардагы негизги ролдорду аткарган СССРдин, Кыргыз ССРинин эл артисттерине, эпостун жарык көргөн китептерин көркөмдөгөн же эпостун темасы боюнча иштеген сүрөткерлерге, чыгарма боюнча тартылган сүрөттөргө да орчундуу орун берген.
Жоокерлик зарылдык болуп калган учурда Манас, анын кырк чоросу, тең ата уруу кандары жана тилектеш, талапташ казак, өзбек жана башкалар элдин өкүлдөрү өз К-дарын дароо чогултуп даяр болушат.
Чоң казатка аттанган кыргыз К-нун «Найзасы албарс учтуусу, Кылычы кыйла курчтуусу, Калканы болот дөөлөрү, Ат көтөргүс жөөлөрү» болуп өзүнчө бөлүктөргө бөлүнгөндөй эле сырткы душмандар да согуш өнөрүн мыкты билген жоо куралдарын атууга, саюуга, чабууга өтө чебер келишет.
Поэтикалык бул саптардан көрүнүп тургандай кылыччандардын, найзакерлердин, чалма чалуучулардын, темир торчондор өз-өзүнчө өнөрүнө, аткаруучу милдетине карай оңго, жүзгө, миңге бөлүштүрүп, бир кишини он кишиге, башка бирөөнү миң кишиге башчы кылып дайындалышы тарыхый фактылар менен бирдей дал келет.
Артикуляторлор (кекиртектен жогору турган үн жолунун тил, таңдай, жаак, эрин ж. б. бөлүктөрү) кекиртектен чыккан үндү артикуляциялап, чыпкалайт жана кандайдыр бир деңгээлде, үн булагы катары, кекиртектин аба агымы менен өз ара аракеттенип, аны күчтөндүрөт же алсыратат.
"Биринчи комуз черткенди үйрөнгөм. Анткени атам комуз чертчү. Эми профессионал комузчу эмес эле, бирок өз деңгээлине жараша черте алчу. Атамдан байкем жана эжем үйрөнүп, эжем аябай мыкты комузчу болуп калды. Ал экөөнү ээрчип жүрүп мен дагы комузду кыңгыратканды үйрөнүп алдым. Ал кезде жер-жерлерге артисттер аябай көп концерт коюп барышчу эмес беле. Бир жолу Осмонкул, Алымкул дагы бир топ искусствонун дөө-шаалары биздин айылга гастролдоп барып калышты. Ошондо эжем аларга комуз чертип берип, алар эжемди жактырып, филармонияга алып кетебиз деп калышты. "Кой, өзү жаш кыз болсо.
"Мектепте окуп жүргөн кезде эле ырга шыктуу болчумун. Кайсы жерден музыка уксам эле ошол жерди айланчыктап чыкпай калчумун. Ал кезде азыркыдай телевизор, компьютер деген кайда? Анда заман башка болчу да. Чанда гана жерлерде радиолор бар эле. Алар да айылдын ортосундагы жыгач карагайда илинип турчу. Аны айылдын карылары "тарелка" радио деп атап коюшчу. Күнүгө саат 13.00дө радиодон концерт берчү. Концерт башталган маалда окуп жаткан сабагымды таштап, чуркаган боюнча карагайдын түбүнө келип, концерт бүткөнчө ошол жерден бир кадам алыс жылбай отура берчүмүн".
Жарчылар той-аштарда аны өткөрүүчү адамдын кимдигин, байлыгы менен ишмердигин мактап, кайсы оюн-тамашанын, мелдештин кезеги келгенин, аны өткөрүү тартибин, жеңгендерге берилүүчү байге жана башкалар жөнүндө элге ырдап жар салышкан.
"Манас" эпосунда ар кандай үрп-адат, салтанаттарда жар салуучулар катарыМанас баатырдын замандашы, кырк чоронун бири Ырамандын Ырчыуулу менен Жайма көкүл жаш Айдардын ысымы дайыма эскерилет:
Баатыр Манас сен кандайсың, балбанга, күрөшүп намыс алганга дегенде, Манас мындай дейт: оо, эл агасы эр Кошой Аккуланын үстүндө Акдөө келсе аңтарам, Көкдөө келсе көңтөрөм.
Мен жөөгө турбас ит элем, жолой албайм Жолойго, байгени алсаң менден ал дегенде Кошой айласы кетип, Төштүккө, Көкчөгө, Жаанбайга, Багышка барат, Акбай, Мамбеттер качып макул болушпайт.
Айласы кетип акыры Көккоёнго келгенде, Көккоён макул болуп, өлсөм өлүп калайын, өлбөсөм намыс алайын аке дегенде, Кошой Көккоёнду алптарга көрсөтпөй жашырып балбанга салмак болот.
Ошондо жаш күнүн эстеп, же жыйырма бешим, же отуз бешим, же кырк бешим, же элүү бешим, же алтымыш бешим, же жетимиш бешим, же сексен бешим эле болсочу деп токсон бештеги Кошой арман кылат.
Жыгылганына карабай тартуу алдым деп бир компоюм калган Жолойду солондор атка мингизип алып кеткен соң Бокмурун мусулман менен каапырдын ортосуна дагы тогуз жорго алып чыгып, эр сайышты баштамак болот.
Көкөтөйдүн көп малын союп, ашын беремин, эл чакырып, алп чакырып кел деп сага келдим дегенде, Жайма көкүл Жаш Айдар: Сенин алпыңа да, атыңа да чакырыкка барбаймын, алпыңан өлүп калбаймын.
Келгенден кийин баш байгеге сени саям, аяк байгесине ата-энеңди коём дегенде Жаш Айдар чоочуп, эркелетип сөз айтсам арданып кеттиң, Бокмурун, төрөм, ат-тон бер, атыңды минип, тонуңду кийип анан жолго салайын дейт.
Берсең астыңдагы Мааникерди минейин, үстүңдөгү аккүбө тонун кийейин, анан алпка барайын деген Жаш Айдарга Бокмурун Мааникерди берип, ак күбөнү кийгизип, Мааникердин сырын айтат.
Улуу-Тоону жайлаган, бекип калган Бээжиндин жүзүн ачкан, туруп калган Турпандын жолун ачкан, байланып калган базардын багын ачкан, Жаангир кожонун уулу Билерикти бошотуп алган эл агасы эр Кошойго барып айт.
Андан ары сен өтүп Агыш менен Кожошко, Алике менен Бообекке, Бекиш менен Чекишке, Алтынкүлүк менен Керкүлүк, Сайкал менен Болотко, Чоюн кулак Чоюн алпка, дүмүр кулак Дүмүр алпка, Оргу кула бээси бар Ороңгу аттуу катынга, ошолордун баарына айт.
Мындан өтүп барганда топ олуянын батасынан жаралган, тогуз уулдун кенжеси эр Төштүк Чалкуйрук менен келсин де, күлүккө атын чапсын де, өзү ашымды билип берсин де, мүчөсүн артык жесин де.
Баш байгеси тогуз торко тон, токсон калча кул, сан саанчы күң, сан сарыча төө, сан сары башыл бээ, аяк байгеси алабаш жорго ат, алтымыш атка мингизип, алтымыш калча кул, ботолуу төө нар, балалуу ногой күң, манаттан жапкан үй экенин билдирет.
Анда Жаш Айдар Кошойго Көкөтөй кандын ашына чакырып келгенин, ата уулуна арнап бериле турган мүчө, сайып койгон байге бар экенин айтып, Көкөтөйдүн азасына кырк нарга казына жүктөп, кырк байтал айдап, антын актап келбесе, Көкөтөйдүн айчыгы алтын кызыл туусун ордоңон көрсүн деп, Жаш Айдар андан ары кетти.
Эр Көкчөгө жетип, Кошойго айткан сөзүн ага да айтып, аны да опузалап, андан ары өтүп Жакып кандын Манаска жетип барса, Манас кырк чорого он эки таман ордо салдырып, оюн куруп чардап жаткан экен.
Салам айтып Манастын үстүнө атчан кирип барган Жаш Айдар: Көк дөнөндүн башы бар, Көкөтөй кандын ашы бар, Чаба турган аты бар, Тарта турган эти бар, ата-атанын уулуна бере турган мүчө бар, ашымды бийлеп берсин деп, эр Кошойго айткан сөздү эми Манаска да айтып салды.
Манас Кыргыл чал баш болгон кырк чоросуна кайрылып, атын союп, өзүнүн башын алып салгыла деп буйрук бергенде, кырк чоро Жаш Айдарды аттан оодара тартып, башын алмак болгондо Жаш Айдар ыйлап туруп: баатыр төрөм падышам, жалгыз элем уядан, менин жанымды кыя көрбө деп Манастан кечирим суранат.
Жаш Айдар Манаска жалынат: айланайын атыңдан, эч кетпейин кашыңдан, көчкөндө коюң айдайын, отуң менен кирейин, күлүң менен чыгайын, нөөкөрүң болоюн, ат токуучуң болоюн.
Жаш Айдар кеткенден кийин Манас кырк чоросуна мындай дейт, баарыңар бирдей опокшош кырк кара боз мингиле, кырк кара көк кийгиле, ок-дарыңды камданып, жарак-жабдыкты шайланып, түз атар менен бат аттарды алып, тезинен атка мингиле, Аккулага жибектен чылбыр тактырып, манаттан жабуу жаптырып, жетелеп алып жүргүлө.
Бокмурун: Баатыр Манас бадышам, терең элең өткөрчү, теңиз элең кечирчи деп, алдына тогуз жоргону катарлап тартуулаганда, ботөнчө тогуз жамбыны көрүп, Манас мусулман менен каапырдын ортосуна келгенде тартуу алдым деп, бир компоюп калган экен.
Ошондо «жаба», «жаба», «мөндү» деп калмактар кемеге башынан эттин бышканын бышылай, чийкисин чийкилей ала качып, талоон салып жүргөнүн көргөн Манас калмактардын бул кылыгына чындап ачуусу келип, колуна асый аттын терисин өрүм кылган, кунан өгүз терисин өзөк кылган, тел музоонун терисин бүлдүргү кылган, булдурсунун алып, «жаба» деген калмактын жаагын айра чаап, «мөндү» деген калмактын башын тиле чаап, кемеге башынан алыс айдап салат.
Эл агасы эр Кошой, тиги ай кулагы калкандай, алайган көзү чолпондой, мурду тоонун сеңирдей, муруту чөлдүн камыштай болгон кишиң ким эле десе, эр Кошой Нескараны кекээрлеп: атаңдын көрү ит бүрүк, сен аны кандай билбедиң.
Анан Нескара аттардын баарын санап сындап өткөрөт да аттардын ичинен Аккулага айла жок экен, биринчи байге Аккуланыкы болот, бирок байгени Жолой тартып алат, дейт: Анан дагы Нескара: Мааникерди жактырып, Эсенканга тартууга бергин дегенде каапырдын каны Нескара, мен Манаска барып кеңешип, анан жообун берейин.
Кошой Манаска келип Нескара оңчу жан эмес, Мааникердей күлүктү Эсен кан минер ат деди, Мааникерди эр Жолойго тартсаңчы, ага кеңеш салып ашты өткөрүүгө андан жооп алсаңчы дегенде Манас Кошойго айтат: эмнеге мынча пас болуп, коркок билиш болосуң.
Ат сураткан каапырлар Манасты көргөндө Мааникерден түңүлүп, чөгөлөп, маңдайын жерге тийгизип, кол куушуруп, кайтарып сөз айтпай, бул ашты өзүң билсеңчи, аттарды айдоого салып ийсеңчи, эки тизгин, бир чылбыр, өз колуңа алсаңчы.
Сары ногойдун баласы Жайма көкүл Жаш Айдарды алдыртып, Мааникерге мингизип, Көкөтөй абалы жаман деп, түн түшкөн калың Ногойго, Байдын уулу Баймырзага айт, мен керээзимди айтамын деп тапшырат.
Анан Байдын уулу Баймырзага кайрылып: тели куш таптап куш салдым, тентиген жыйып эл кылдым, кулаалы таптап куш салдым, курама жыйып эл кылдым эле, менин көзүм өткөн соң курама элди таратпай жөөсүнө чобур кармап берип, чапан жаап, бир эл кылып ала көр.
Манас дүнүйөң жок беле деп, Ороңгуну уялтмакчы болуп сөз айтса, анда Ороңгу кайра Манаска ошол жердеги баатырларды бирден санап, Манастын өзүн кошуп баарыңарды тапкан менин абийирим деп мазактайт.
Улуу ашымды берерде, Жакыптын уулу жаш Манас, жаңы оозго алынган, кабагы бийик, өңү саз, эңгечер бойлуу эр Манаска барып акыл салып, мусулман менен каапырды чогултуп, менин бир карызымдан кутулуп кала көр.
Мында кишинин өңү көгөрүп кара көк тартат, көздүн кареги адегенде кичирейт, кийин чоңоёт, эсин жоготуп, заарасын жана заңын кармай албай калат, кан басымы жогорулайт, жүрөгү тездеп согот.
Асфиксия дем алуу жолдорун бөтөн заттар бүтөп калышынан, алардын ооруларынан, асылып, муунуп калуу, сууга чөккөндө, травмаларда моюндун жана көкүрөктүн басылып калышынан, дем алууга катышкан булчуңдардын же дем алуу борборунун шалынан жана башкалардан пайда болот.
Манас кырк жолдошу менен кырк чилтен, Шайга жолугуп, айлына келгенден кийин бир күнү Акбалта Манаска кыргыздын жайын айтып, бөлүнүп-чачылганын билдирип, ордолуу журт кытайга катылып, жоолашып калдык, бир күнү каптап келсе айлабыз кетер, чачылган элден кабар алып, башыбызды чогулталы дейт да, ага таяныч болучу адам Чеч-Дөбөдөгү катагандын кан Кошой экендигин айтып,Кошойгожолугууга кеңеш берет.
Ыйса пайгамбардан бата алган, сегиз жүз элүү жашка чыккан, жер кезип жүрө турган Жаангер кожо аттуу касиеттүү адамды жер чалып жүргөн Нескара кармап алып, Кырмус шаага алып барып берет.
Айтылуу Манас атабыз өлгөндө, Абыке, Көбөш, Көлбай, Чыйбыт, Кочкор Манастан калган дүйнөнү камчыга ченеп бөлгөндө, Каныкейди Абыке алам деп, Ырамандын Ырчыуулун сен барып Манастын аялына: "Ат өлсө соору керек, ага өлсө жеңе керек" — жообун ала кел дейт.
Көкөтөйдүн К-и бардык варианттарда бирдей деңгээлде болбосо да орун алып, бир канча муундун таланттуу айтуучуларынын чыгармачылык өнөрканасынан өтүп, мазмуну, көркөмдүгү жактан такталып, калыптанган түрдө бизге жеткен эпостун алгачкы окуяларынын бири.
Айрыкча, Сагымбай Орозбак уулунун айтуусунда К. ырынын жанрдык мүмкүнчүлүгү артып, таанытуучу-эстетикалык мааниси бир топ кеңейген: турмуштиричилик гана эмес, коомдук-социалдык, тарыхый-этнографиялык жана дипломатиялык маселелерди камтып, лирика-эпикалык деңгээлге чейин көтөрүлгөн.
Окуу материалдарынын ашкере көптүгү, күн тартибинин жоктугу, маалында эс албоо, күч эмгеги менен алектенбөө, аз кыймылдоо окуучунун нерв системасын бошоңдотуп, организмди чарчап-чаалыгууга жана алсызданууга дуушар кылат, ар кандай инфекцияларга чыдамсыз болушат.
Баланын организминин күч жана нерв-психикалык жагынан ылдам өсүүсү, маанилүү функцияларды жөнгө салуучу нерв системасынын өнүгүүсү баланын организмин чөйрө менен байланыштырат, балдарды эмгекке үйрөтүүгө мүмкүндүк ачат.
Мектепке барган жеткинчектерде көп учурда омуртка тутумунун кыйшайышы байкалат, ал китеп капты дайыма бир колуна көтөрүп жүрүүдөн, кыйшайып басуудан, партада же столдо туура эмес отуруудан болот .
Ошентип дүйнө эволюциясынан жаралган жашоо-турмуш – бул бардык жандуу организмдердин формаларынын өнүгүүсү жана татаалдануусу, ой болсо адамдын жана адамзат тарыхынын биздин заманга чейинки пайда болушу.