polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Чоң өтүгүн чойкойтуп, короздой мойнун койкойтуп, көз айнеги балкылдап, көөкөрдөй болгон шуру таш төбөсүндө жаркылдап, көк ала сакал чоң манжу Опол-Тоодой көрүнүп, буурул чалган муруту майлаган балта сабындай, мурунунун чоңдугу селебинин кабындай, эки көздүн кычыгы ачылып калган көргө окшош, ай маңдайын караса бай жайлаган төргө окшош баатырдыгы бир башка, балбандыгы бир канча Коңурбай алтын найлуу канжасына төрт кочуштап тамеки салып оттук менен күйгүзүп, коркурата соруп, ууртундагы түтүндү оозун ачып коё бергенде кол ыштыктай буркурап, жөө туман түшүп жанындагы алтымыш кытай, кырк калдай бири-бирин көрө албай адашышты.
Анын алптыгына таң калган Айчүрөк токсон беште эмес, жыйырма беш менен отуз бештин ортосунда болсо кытайлыгына карабай тийип алчу эр экен, — деп көп жактырып, боз торгой болуп жакын учуп келгенде ары сынчы, ары эр, айлакер Коңурбай анын кайыптын кызы экенин билди да, атып түшүрүп колукту кылып алайын деп очогор менен атып кууп жөнөдү.
Суусамырды басып, Көтөрмөнү ашып, Талас ылдый учуп Кең-Колдогу Манастын күмбөзүнө келип, ага бата окуп, быяк жагын караса, келеңкер чачпак, кең соору келини сулуу кыргыздын, кызыл көйнөк кымча бел кыздары сулуу кыргыздын, кара чепкен ак калпак калкы сулуу кыргыздын, кара байыр казанат, калбыр өпкө жез билек тулпар минген, көк сүлөсүн кара бөрк кийген азаматынын баарысы тегиз кара көк.
Айчүрөк жылгындуу Кең-Кол, Таластын жерин көрүп кубанып, жыргап жаткан кыргыздын элин көрүп кубанып, кайнатамдын элиби, жылкысын көрүп өтөйүн — деп учуп жөнөдү.
Мингени Тайбуурул, колуна кондурганы Акшумкар, ээрчиткени Кумайык, Манастын уулу Семетей Опол-Тоодой көрүнүп, көрүнөө келсе Коңурбай сан колу менен жуткандай, Шыгайдын уулу Чынкожо чындашып келсе сойгудай, Багыштын уулу Толтойду кыргын кылып койчудай.
Элдин алды жатарда жыйырма кыз оң жагынан, жыйырма кыз сол жагынан жөлөгөн Чачыкей сыртка чыкканда астынан тосуп, өзүнүн жайын түшүндүрүп: "Семетейге кошсоңуз отуң менен кирип, кызматыңды кылайын, алты күнү саа жатсын, артпаган күнү маа жатсын", — деп сабылды.
Чачыкей Канчоро менен Күлчорого жалынып: "Семетейдин кушун кууга салдырбагыла, жолдо жаткан ак була болсо алдырбагыла. Семетей менен Акшумкарды аман үйгө алып келсеңер кызыл көйнөк найча бел колукту алып беремин" — деди.
Семетей чоролорун чакырып: "Ак буланы алгыла Аколпок Абыке, Көбөштүн колунда калганда булайт кийилип жыртылыптыр. Акбуланы энем Каныкейге алып барып берип, Аколпокту оңдотуп алалы", — деди.
Семетей аларды көздөй чу коюп, жетип барып жерге секирип түшүп колун сермеп кууну кармамак болду эле, ал тереңге жылып кетти да шумкардын чолок боосун кымырып колтугуна катып, Аккуу болуп кубулган Айчүрөк жайчылыгы менен жөө туман түшүрүп, көздөн кайым болду.
Катынын сабап таштадык үйгө кайра келсек мүшкүл иш болот, а көрөкчө абамды ошондон нары ээрчитип Ооганга жөнөп кетели, — деп, Каныкейдин ордодон ок-дары салынган куржунду алып, Акборчукка жүктөп Семетейге жөнөдү.
Алтын боолуу чатырды аземдетип бүктөтүп Акборчукка жүктөтүп, союшка кызыр эмди тай алып, Манастан калган кызыл туу асмандата көтөртүп, Акшумкардын дартынан, Айчүрөктүн артынан Ооганга жөнөп калды.
Келиндерден келишимдүү узду алып, жаштардан артыкча сулуу кызды алып, алтын жээк чатырдын алтымышын бүктөтүп, ак буурага жүктөтүп, Айчүрөк Семетей келип калар деп тосо чыккан кези экен.
Чоң-Ополдун оюнда, чоң Үргөнчтүн боюнда дайра суунун четинде, кайып-терек ичинде асмандан түтүн бөлүнөт, агарып чатыр көрүнөт аюу көпчүк, ак желдик басмайылы басылуу, быштыны мыктап тартылуу азамат аты көрүнөт.
Күлчоро шапа-шупа ат токуп, буулумду кийип, Буурулду минип жөнөй бергенде, Семетей: — Тентек элең Күлчоро, бууданды катуу чаап, кокустан бутун ийинге салдырып аксатып ала көрбө, — деп эскертти.
Күлчоро ана-мына дегиче Агынектин белин ашып, эрте жетип барууга эки көзү төрт болуп, кара жаак ак камчы менен Буурулду томукка тартып жиберди эле, ал куландай кулак жапырып, куюндай жерди сапырып, баскан жери быркырап, жолум үйдөй даңканы жолу каткан баланын төбөсүндө чыркырап, таноосунан чыккан буу кол ыштыктай буркурап, аркардай арыш узартып, эти кызып алган соң учкан куш менен жарышып, үстүндөгү Күлчоро оозу менен алышып, тарталбай колу карышып, Ак-Кыянын оюна, Чоң-Үргөнчтүн боюна жетип келишти.
Үргөнчтүн боюна келген Күлчоро дайранын агымына көз салса, төө өркөч болуп күркүрөп, боз чамбыл болуп ылайлап, тегеренбей чогуу агып, деңизден канча чоң агып, ортосу опсуз шар агып, четинен үйөр кар агып, жаш балаты карагай түбү менен суурулуп, жарга барып урунуп, жардын боору туурулуп, кокту, чап баары жошулуп, ат агызчу туура суу миң жеринен кошулуп, карагай менен сал агып, кайың менен тал агып, үстүнөн көбүк буу болуп түбү менен үйдөй таш, түгөл агып калдырап, жер жарылып, жар кулап, суунун баары ылайлап, мөңгүнүн баары бузулуп, бөлөкчө агып алыптыр.
Семетейдин келерин билген Айчүрөк: — Эгер Чынкожо, Толтойду жеңе алчу баатыр болсо ушу суудан коркпой кечип өтсүн, кайраты жок болсо суудан коркуп кетсин, — деп күн жайлап, дайраны киргизген экен.
Аңгыча сакчы койгон сары кыз, кароолдо турган кара кыз шашып кирип келишип, кызыл буурул ат минген, кыл куйругун чарт түйгөн, кызыл чырай, нур жүздүү жездекем келип калды, — деп сүйүнчүлөштү.
Күлчоро кыздарга шылдың болгуча, кыямат жүзүн көрөйүн, — деп кыдырып кечүү карабай, кылчалык жанын аябай, жардын башын уратып, кайып сындуу Буурулду капталга тартып жиберип, сууга кирди чуратып.
Ары чечен, ары шер Күлчоро, "Бел байлаганың Толтой, Чынкожо болсо, аларыңды талкалап эбиңе келтиремин. Акшумкардын бутунда алтындан чалган боосу бар, жоготуп ийсең шумкарды сен өңдөнгөн кыздардан, токсон бир кыздын доосу бар", — деди.
Айчүрөк "Атам картаң, өзүм кыз, айлам барбы, Толтойго барайын, Эки агам арада элчи жүрүп жүдөдүңөр, эс алып алыңыздар деп, сарайына алып кирди. Семетейдин үстүнө алып киргенде аны Манаска окшоштуруп, Ажыбай таанып саламдашты. Ал-жай сурашып, Ажыбай мындагы абалды айтты. Жети күн мөөнөтү бүткөндө Ажыбай, Түмөнбай: Айчүрөктү алып кет", — деп Толтойго кат жазышты.
Кайраттанып кыя жагын караса кызыл чийкил жаш бала Манастап ураан чакырып качырып калыптыр — Он экиде бала экен жолунан тосуп алайын, курмандыкка чалайын, — деп күтүп турган Толтойго өз кирпиги жоо болуп көзүнө Манас кырк чоросу менен качырып келе жаткандай көрүндү да качып жөнөдү.
Бардык айтуучулар Акылайдын образын түзүүдө жалпы эпостук салтка ылайык анын портретине, ички сапат-касиетине, кылык-жооругуна таамай мүнөздөмө беришет: Шооруктун кызы Акылай, Шоодураган капырай, Короз моюн, аппак бет, Койкоңдогон кара бет.
Анын колунан иш келбеген чоркоктук, эл тагдырына көңүл кош караган пассивдүүлүк, жеңил ойлуулук, туруксуздук, мансапкорлук жана күнүчүлдүк сыяктуу жагымсыз сапаттарын, акылсыздыгын байкаган Бакай: «Каада билбес катының, Кайдан келген каапырың. Катыным бар деп ойлопсуң, Канкорум Манас бойдоксуң»,— ,— деп Манаска «тагдырына багышталган», «маңдайына жазылган» аялы башка экенин билдирет.
Текстте жолуккан айрым түшүнүксүз сөздөргө толук комментарийлер берилип, жөнөкөйлөтүп, кылымдар оозеки сакталып келген ыр түрүндөгү эпостун алтын казынасынан маалымат берүүнү көздөгөн.
Кургакчылыкта эгини күйүп кетип эли ачка калган нойгуттун каны Карача буудай издеп, жер кыдырып келе жатып Манаска туш келет, Манас Баба-Дыйкандын кеңеши боюнча эгинин бүт Карачага берип, Аккуланы алат.
Анжыян аймагын бийлеп, кыргыз, казакты катуу эзип турган Алооке кан көчө келген Манастан чочулап, эсепсиз кол курап алып, Тизелик аттуу баатырын Манаска жиберип, мага алышып алы келбейт, жөн багынсын, Манастын өзүн ак үйлүүгө алам, же жеримди булгабай кетсин деп айттырды.
Кыргыздардын Алтайдан Ала-Тоого көчүшү башка белгилүү манасчылардын варианттарынын көпчүлүгүндө бар (Шапак Рысмендеевдин варианты,Багыш Сазановдун варианты, Молдобасан Мусулманкуловдун варианты жана башкалар).
Алоокенин багынып алык-салык төлөсүн, Манасты ак үйлүүгө алам, же жеримди боктобой көчүп кетсин деп элчиси келгенде корккон Жакып Ит-Ичпестин Ала-Көлдө ууда жүргөн Манаска кабар берет.
Алооке менен серпишүүгө убакыт жетти деп көчүп чыгып Артыштан ашып өтүп, Анжыян жактагы Алоокеге караган элдин четине жетип, Отуз-Адырдын боюна айылын кондуруп, Манас жанына алтымыш жигит алып, ууга кетет.
Алтайга кайткандан кийин жыл маалы болгондо Манас туш-тушка кабар айттырып, ата уулу аксакалдарды, билерман мыктыларды чогултуп, ата-бабадан калган жер Анжыян менен Алайга көчөрүн айтып кошо көч деп эч кимди зордобоймун, каалагандар көчсүн, каалабагандар калсын.
Бул окуяда дүйнөлүк фольклордо кеңири белгилүү бир нече сюжет бириктирилип берилген: баатырдын өзүнө тете, ылайыктуу жолдош издеши, кереметтүү күчтүн жардамы менен өзүнө ылайык тулпар табышы.
Бул курорттун, ошондой эле Дагстандагы башка жер-суу аталыштары (Манаскент, Манасмахи, Манас темир жол станциясы жана башкалар) мында илгертеден жашап келаткан ногой калкынын дастанына байланыштуу деп каралат.
Талас Ала-Тоосунун бийик чокусу — Манас илгерки Маниса топониминин өзгөргөн формасы же тескерисинче, Мансанын өзү андан мурунку Манас ысмынын араб жазуусунун тыбыштык системасынын бир мүчүлүштүк көрүнүшү деп каралышы мүмкүн.
Ушу жерде Каныкейдин илгерки көргөн түшү эскерилет: түшүндө кызыр көрүнүп, Семетейдин төрөлөөрү, анын Айчүрөк менен Куялыга үйлөнөрү күн мурунтан белгилүү болот.
Тосуп чыгар туяк жок, Армандуу сөөк сыздады. контексттеги "сөөк сыздады" деген фразеологизм каармандын баласы жоктугуна арман кылып, катуу кайгырып, терең кыжалатчылыкка батып, кыйын абалда турганын туюндурууда.
Ал эми каармандын кыйын кезеңге туш болуп, аргасыз абалда калганын: "Жалгыздыгы билинди, Жар мойнуна илинди" же "Кашайып көңүл бөлүнүп Кабырга сөөгү сөгүлүп", "Кең дүнүйө тар болуп." сыяктуу Ф. таамай, ары элестүү кылып чагылдырып турат.
Каармандардын, бөтөнчө башкы каармандардын, анын ичинде Манастын маанайын (кубанычын, кайгысын, өкүнүчүн, албууттанганын же ачууланганын, сабырдуулугун, жактырбаганын д. ушундай сыяктуу жактарын) сүрөттөөдө Ф. кеңири колдонулуп, айтылуучу ойдо угуучунун же окурмандын сезимине түшүнүктүү, элестүү кылып жеткирүүдө ар түркүн боёк катары аткарат.
Кээ бир Ф. көңүл көтөрүңкүлүгүн же кубанычты билдирүү үчүн колдонулат: "Алмамбеттин эрдиги, Төбөмү көккө жеткирди", "Жоругу жанды кубантат, Күлкүсү күндү чыгарат", "Көргөндө ишин Чубактын , Койнума батпайт кубанчым." Бирөөнүн каарына калуу же анын ачуусуна тийип алып, өзү кооптуу абалда калган учур төмөнкүчө сүрөттөлөт: "Көрдүңбү балээ шумдугун, Басып алган окшойбуз, Ажыдаардын куйругун." Бул саптарда "ажыдаардын куйругун басып алуу" деген фразеологизм ыр түзүлүшүнө ылайыкталып колдонулган.
Башкы каармандардын душман менен кармашуу учурундагы жаалы, аларды толук талкалоо үчүн аёосуз мамилеси, качып кутулууга аракет кылгандарын колго түшүрүү үчүн артынан кууп, издөө салганы да көп учурларда Ф. аркылуу берилет: "талпагын ташка керели, чыканак жерге салбастан, чырым этип уйку албастан; бөрк ордуна баш алды" жана башкалар Кабагына кар жаап, мурутуна муз туруп ; төбө чачы тик туруу ; коломтосун казуу, күлүн көккө сапыруу, чаңын асманга чыгаруу ; согончогу канабоо ; көзүн тазалоо ; ат кара тил болгондо ; жүрөгүнөн кап кетти , , ; кара жаак ; атка жеңил тайга чак деген Ф. эпосто эң эле кеңири колдонулат.
Тактап айтканда, эки же андан көп сыңарлардын турган туруктуу сөз тизмектери лексикалык бир бүтүндүккө айланып, семантикалык жактан бекем ширелишип, образдуу сапатка ээ болгон өзгөчө туюнтмалар Ф-дин курамын түзөт.
"Манас" эпосунда колдонулган Ф. каармандардын ойтолгоосун, маанайын, кулк-мүнөзүн, адамгерчилик сапатын, айлана-чөйрөгө жана бири бирине болгон мамилесин, д. ушундай сыяктуу көптөгөн түшүнүктөрдү сезимге жетерлик таасир менен образдуу туюндурат:
Бул окуядан кийин Жаныбек казы кызыл аскерлерге алданганын түшүнүп, кайрадан көтөрүлүшчүлөрдүн тарабына өткөн жана анын тегерегинде 200гө жакын ыктыярдуу жоокер чогулган.
Ошол себептен 1930-жылга чейин бийик тоолордогу үңкүрлөрдө гана жашоого аргасыз болгон Жаныбек казы акырында өз жоокерлерин үйлөрүнө таратып, каалоочуларын өзү менен ээрчитип, чегарадан ары Кытайдын аймагына, андан ары Пакистандагы Гилгит аймагына көчүп кеткен.
Натыйжада, нааразы болгон жергиликтүү мусулман элдеринин арасынан чыккан эр-азаматтар ар кайсы жерлерде топтолушуп, жаңы совет бийлигинин кызматкерлерине ар тараптан кол салууга өтүшкөн.
Февраль жана октябрь төңкөрүштөрүнүн учурунан пайдаланып, Фергана өрөөнүндөгү жергиликтүү мусулман калкынын башчылары жана аалымдары биригип, «Түркстан автономиясы» деген жаңы мамлекетти негиздешкен эле.
1918-22-жылдар арасындагы эки тараптын куралдуу тирешүүсүндө Жаныбек казы совет бийлигинин убадаларына ишенип, 3 жолу алар тарапка өткөн жана ашынган басмачылардын айрымдарын туткундаганга да жардам берген.
эне, секин бас, мен бир уул тууламын, жалаң жерге туубагын. Жыгачтын узуну карагай болот. Кызылы табылгы, камчы сап болот. Жалаң жерге бир аргамжы бою узак кетип каламын. Искөөч тайган көрүп калса жеп кетет. Андыктан, жалаң жерге туубагын. Токойлуу, карагайлуу жерге туугун. Мен өтөнөй өткүр чыгамын. Адамга, кийинкилерге, соңкуларга айтып жүрүшкө ылакап, жомок боломун. Колумдагы жарак үйдө калып калса, карагайдын бутагын сууруп алып келе жаткан душмандын башын майдалай чабам" деген добушту Чыйырды угат.
Балалуу болуш үчүн атайын аракеттер жасайт: «Бабам Кошой кийсе деп, Бала үчүн жүрөм ынтызар. Батасы мага тийсе — деп», , «Батасы журтту байыткан» Кошойдун Б-сын алуу үчүн ага атайы арнап 12 жыл шым жасайт, анын Батасынын алгандан кийин боюна бүтүп, Семетей төрөлөт.
Акырындап тиштин чириши тереңдеп, дентинди буза баштаганда тиш көңдөйүнө тамак түшкөндө, ысык, муздак жана башкалар тийгенде ооруйт, врачка өз убагында барбаса тиштин чириши андан ары тереңдеп, эмаль менен дентинди бузууга катышкан бактериялар тиштин жумшак денесине жетип, аны сезгентет .
Кош бойлуу аялдардын тамак-ашында белок, май, углевод, витаминдер жана минерал заттар, айрыкча кальций, фосфор жетиштүү болушу түйүлдүктүн жакшы өөрчүшүнө, ошондой эле соо тиштин туура калыптанышына өбөлгө болот.
Тиштин чиришине туура эмес тамактануу: кантты, өтө таттуу тамакты көп жеш, витамин, кальций, фосфор жетишпегендик, чийки жашылча-жемиштерди аз пайдалануу, ошондой эле тишти жаман күтүү себеп болот.
Тиштин чириши кош бойлуу аялдарда ички секреция бездеринин функциясы өзгөргөндө, зат алмашуунун бузулушуна (түйүлдүктүн скелетин куруу үчүн кальцийди көп керектегендигине) байланыштуу көп учурайт.
Жаңы протоплазманын пайда болушунда (жана ошону менен бирге азыктануу тизмегинин кийинки звеносу болуп саналуучу жаныбар үчүн оңой олжо) сарпталуучу азыктагы кубаттын пайызы кубаттын берилишинин натыйжалуулугу деп аталат.
Экосистемадагы кубаттын агымы - күн жарыгынан автотрофтук организмдердин фотосинтези, чөп оттоочу жаныбардын жана жырткычтардын ткандары аркылуу экосистеманын ар бир деңгээлиндеги организмдердин санын жана жалпы салменен аныктайт.
Азыктануунун бул иерархиясынын ар бир кезектеги деңгээлдеринде кубаттын агымы анын кайтадан кубулууларында жылуулуктун сарпталышынын натыйжасында абдан азайат жана бул биомассанын ырааттуу азайышына алып келет.
Энергия агымынын бир багыттуулук мыйзамы — эгерде кандайдыр бир түр кайсы бир аймакта таралса, жана анда орун алса, анда анын особдорунун саны , ушул түр таралган экосистеманын биологиялык бөлүгү аркылуу өтүүчү кубаттын агымынын өлчөмү менен аныкталат.
Эпостук чыгармалар алган багыты, композициялык курулушу, баяндоо жолу, тарыхый шарты, образдардын сүрөттөлүү ыктары, сюжеттин өнүгүшү-өөрчүтүлүшү жана башкалар көркөм компоненттеринин, окуялар өткөн мезгилдердин берилиши башка жанрдагы адабий чыгармалардан айырмаланып турат.
"Манас" эпосунун сюжеттик өзөгүндө элдин тынчтык мезгилиндеги байкерчилик турмушу каада-салты, этнографиясы, этикасы, эпостун байыркылыгын мүнөздөөчү мифтер, уламыштар, көөнө мотивдер бар.
Укумдан тукумга өтүп, оозеки айтылып келген эпостун тутумунан орун алган "макал, ылакаптар, ар түрдүү лирикалык, какшык, санат ырлар, жөө жомоктор, поэтикалык узак жомоктор. элдин нечен кылымдардан берки чыгармачылык тажрыйбасынын натыйжасы болуп саналат" .
Анткени, эпикалык баяндоо, монолог, диалог, портрет, пейзажды сүрөттөө сыяктуу композициянын компоненттери каармандардын мүнөзүн, руханий сапатын ачууга шарт түзүп, каармандардын ички монологдорунда, баатырдык күрөштөрүндө, алардын өз ара карым-катыштарында, оң каарман менен терс каармандардын ортосундагы мамилелеринде, алардын ортосундагы карама-каршылыктарда каармандардын мүнөздөрү улам терең ачылып, инсандык сапаттары айкындалат.
Бир манасчыда айрым окуялар өзүнчө сюжеттик конструкцияга ээ эпизод катары айтылса, экинчи бир манасчыда композициялык жактан башкача курулат да, окуялар арасында сиңирилип, өзүнчө мүнөздөмө берилүү аркылуу баяндоо формасына ээ болот.
Ар бир адамдын өз алдынча чыгармачылык өнөрдө турмушту образдуу жалпылаштырып, көркөм чындыкка айландырып, көркөм образ аркылуу ачып берүү өзгөчөлүгү мазмун менен форманын негизги принциптерин өз ичине камтыган усулдук багыт.
"Манас" эпосунун стилдик бөтөнчөлүгү, анын эпикалык сюжетиндеги композициялык курулушу, образдардын мүнөздүк өзгөчөлүктөрү, көркөм поэтикалык каражаттары жана ыр түзүлүш маселелеринин жыйындысы.
1920-жылы айылда мектеп ачылып, Токтосун Нарындан төртүнчү классты аяктап эле, Алма-Атадан келген казак тилиндеги «Казак-Абдывалиев окуу китеби» деген китеп менен балдарга сабак бере баштайт.
"Манас" эпосунун "Семетей" бөлүгүнөн "Семетейдин Айчүрөктү издеп Үргөнчтү кечиши", "Семетейдин Үргөнчтү кечип, Айчүрөккө жолугушу" үзүндүлөрүн айткан.
1967-жылы 23-декабрда 3640 токтомдун негизинде СССР дин эл чарбасындагы ийгиликтери үчүн СССР дин эл чарбасынын жетишкендиктеринин көргөзмөсүнүн башкы комитетинин чечими менен Алтын медаль менен сыйланган;
"Манас" эпосунда баяндалган ар кандай эпизоддо музыкалык аспаптар тойлордо, өзгөчө жортуулдарга аттанышканда, душмандын үшүн алууда жеңиштерге жетишип, желектерин көтөргөндө пайдаланган.
"Күлөөчүгү күлдүргөн. Доолбасты бир салып, Жоо келерин билдирген" , — деп душмандын келеринен кабар алса, бирде жоокерлерди чогултууга, бирде жоого, жүрүшкө аттанганда, бирде жеңишти салтанаттаганда кагылган, бирде "добулбас кагылып, тууга байрак тагылган".
Манасчы Сагымбай Орозбак уулунун вариантында комуз, жез комуз, чоор, сурнай, керней, добулбас, доол дап, жезнай, жекесан, наама, нагыра, сыбызгы, чилмардан, чымылдак, баңдалуу, жылаажын жана башка музыкалык аспаптар кандай учурларда ойнолгондору жөнүндө кеңири айтылат.
Түштүк Теңиртоодогу силур мезгилинде пайда болгон көмүртек-кремнийлүү каралжын сланец формациясынын рудалуулугун изилдөөнүн демилгечиси болуу менен анын чегинен полиметалл кендерин ачууга түрткү берген.
Валихановкыргыздарга келгенде эл өздөрүнүн тарыхы жөнүндө: түпкү ата мекени Анжыян тоолору экендигин, Эртыштын жогорку агымын, Алтай, Каңгай тоолорунун батыш тарабына чейинки жерлерде көчүп-конуп мекендеп жүргөндүгүн жазып калтырган.
Илимпоздордун далилдөөсүнө караганда бул динди алып жүрүүчүлөр бир кезде (биздин заманга чейин 6-кылым — биздин замандын 7-кылымына чейин) Волганын Чыгыш тарабын мекендеген көчмөн элдерде пайда болуп, кийин Ирак жана Индия империяларына таркаган.
Бул диндегилер маркумдун сөөгүн жөн гана жерге көөмп тим болушпастан, аларды атайын жасалган ассуарилерге салып ата-бабасынын сөөктөрү сакталып турган ыйык ибадатканаларга алып барып коюшкан.
Көпчүлүк учурда маркумдун сөөгү менен кошо анын кейпи түшүрүлүп чоподон, жыгачтан, таштан, калайдан же алтын, күмүштөн жасалган чоң же кичине көлөмдөгү өзгөчө эстеликтер кошо коюлган.
Саякбай Каралаевдин варианты вариантында Манас өлгөндө анын өзүнө окшоштуруп теректен чаап адамдын сөлөкөтүн жасап табытка салып Таластагы күмбөзүнө көмүшөт да, Манастын чыныгы денесине алтын, күмүштөн жасалгалуу кийим кийгизип, курал-жарагы менен кошо Эчкиликтин зоосундагы Кара Үңкүргө алып барып коюшат.
Өлүүлөрдүн күмбөзү делинген ушул үңкүрлөрдө же атайын салынган сөөк сакталуучу "мүрзө үйлөрдө" ар бир адамдын сөөгү салынган "табыттарга" ылайыкталган бөлөк-бөлөк бөлмөлөр жана текчелер жасалып коюлат.
Сөөгүмдү көмсүн баркы жок , — деп айтылган камкордук жана аёо биринчиден зороастризм идеясындагы өзүнүн жана дүйнөлүк адамдардын кийинки тагдыры жөнүндө көрүлгөн камкордукка жакындашса, экинчиден ошол зороастризм учурунда өлүктү бүлдүрүп, ал тирилип келбесин деп этин сөөгүнөн ажыратып, зөөкүрдүк кылбай жөн эле көмүү жөнүндө айтылат.
М-дун биологиялык мааниси - генетикалык бирдей баалуу клеткаларды жана алардын бир катар клеткалык муундарда сакталышын камсыз кылуучу, жаш клеткалардын ортосундагы редупликацияланган хромосомалардын бирдей бөлүштүрүлүшү.
Профазанын мүнөздүү белгилери - хромосомалардын жыйналышы, ядрочолордун бөлүнүшү, транскрипциянын активдүүлүгүнүн төмөндөшү жана бөлүнүү түйдөгүнүн калыптанышынын башталышы.
Телофаза хромосомалардын кыймыл-аракетинин тыюлуу учурунан, жаш ядролордун жаңыдан түзүлүшү (хромосомалардын активдешүүсү жана спиралынын жандырылышы, ядролук чел кабыктын пайда болушу, ядрочолордун калыптанышы), бөлүнүү түйдөгүнүн бузулушу, энелик клетканын эки жаш клеткаларга бөлүнүшү жана Флемминг денечесинин калдыгынын пайда болушу менен байланышкан процесстердин аягына чейин созулат.
Аракечтерди өлүмгө учуратуучу себептерге: жүрөк-кан тамыр системасынын баш көтөрбөй ичүүдөн кескин бузулушу, травма, бөөдө кырсык, иштен чыгышы, катуу панкреатит, суук тийүү, өлтүрүү, мээнин шишип кетиши, катуу кармаган психоз жана башка кирет.
Р-нын негизинде мисалы, гендердин тигил же бул чиркелишүү топторуна таандык экендигин, чиркелишүү группаларындагы гендердин жайгашуу тартибин чагылдыруучу генетикалык карталарды курушат, фенотипке бирдей чыгуучу мутациялардын аллелдүүлүгүн аныкташат.
Рекомбинация - эволюциялык кайрадан курулууларда абдан маанилүү, тирүү организмдердин тукум куума комбинативдик өзгөргүчтүгүнө алып келүүчү, муундарда ата-эненин генетикалык материалынын кайрадан бөлүштүрүлүшү.
Р. эукариоттордо жыныс процесси, прокариоттордо конъюгация (сырткы көрүнүштөрү боюнча бири-биринен айырмаланышпаган эки вегетативдик клетканын протопласттарынын кошулушу), трансформация , трансдукция, ал эми вирустарда - биргелешкен инфекция аркылуу жүзөгө ашат.
Жаныбар клеткалары жакшы көрүнгөн чел кабык менен капталышкан, жаныбар козу карынга, өсүмдүкгө караганда демилгелүү, кыймылдуу келишип, өзүдөрү ургаачысын тамагын издеп табууга жөндөмдүү.
Азыркы учурда 500 миңден ашык өсүмдүк түрлөрү, 1,5 миллиондон ашык жаныбар түрлөрү, бактериялардын, көк жашыл балырлар жана миңдеген козу карындын миңдеген түрлөрү изилденип аныкталган.
Семетей ат аябай жол жүрүп, алты күндө Ак-Чийге жетип, дагы кыйла жол жүрүп Күлешендин Гүл-Токоюна токтоп, бир кезде энеси Букарга келе жатып түнөп өткөн касиеттүү чынарга атын аса байлап, тыныгуу алды.
Ашуу ашып, таш басыпп, Ичке-Талды сыдырып, Чыйырчык, Салар эки суу бою менен кыдырып, Актулпарды чалдырбай, жатып уйку кандырбай эски Ташкен, Чалдыбарды артка калтырды.
Түз кара чөл, үйгөн кум, чымчып жээр чөбү жок, ээн талаа, күйгөн кум Казы-Куртту басып өткөндөн кийин Кайыпчынын Кара-Үңкүрүнө жетип, атын чөп чалдырып, өзү жатып эс алды.
Мына ушунун өзү мугалим үчүн эң эле татаал дидактикалык маселе болуп эсептелет, анткени класстагы окуучулардын туюнуп билүүлөрүнүн өсүшү жана туюнуу тажрыйбаларынын деңгээли эң эле ар түрдүү: кээ бир окуучулар коюлган проблеманы өз алдыларынча түшүнүп чыгара алышат, экинчилерине болсо ошол эле проблеманы алар үчүн жеткиликтүү болгудай кылып майдалап берүүгө туура келет, үчүнчүлөрүнө проблеманы чыгаруунун жолун, планын толук түшүндүрүп көрсөтмөйүнчө алар ойлонуп эмгектенүүгө киришишпейт жана башкалар
Ойлонуп эмгектенүүнүн темпи боюнча да окуучулар бири-биринен өтө айырмаланышат: күчтүү окуучулар начар окуучуларга караганда окуу материалын үч эсе тез кабыл алып түшүнүшө тургандыгы белгиленген.
Ал эми жай ойлонуп иштөөчү балдар болсо орточо темпке жетише албай, материал үйрөнүлө баштагандан бир аз убакыттан кийин эле коллективдик ритмден чыгып, мугалимдин жана окуучулар коллективинин башкаруусуна камтылбай калат.
Чындыгында мындай окуучулардын көпчүлүк сабактардан алуучу «2» жана «3» деген баалары алардын ишинин темпин гана мүнөздөйт, бирок, ал баалар эч убакта алардын туюнуп билүү мүмкүнчүлүктөрүн мүнөздөй албайт.
Тилекке каршы, мектеп практикасында жай ойлонуп иштөөчү окуучуларды кээде сабакты билбеген окуучуларга теңешет, мугалимдер мындай окуучуларды көп учурда жалкоолонуп, жакшы окугусу келбеген окуучулардай эсептешет.
Ошондуктан жогорку класстарда бүткүл класс менен иштөөдө ал айырмачылыктарды эсепке алуу кыйындай берет да, белгилүү класстан баштап бүткүл балдарды алардын жекече өзгөчөлүктөрүн эске алуусуз бирдей окутуу педагогика жактан максатка ылайык келбей калат.