polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Текстологиянын негизги максаты — оозеки же жазма түрүндөгү адабий чыгарманын адепки текстинин жаралуу, калыптануу жана өнүгүү тарыхын, анын башаттарын, эволюциясын иликтеп үйрөнүү, жеке өзүнө таандык белгилерин, касиеттерин аныктоо, башкача айтканда тексттин «индивудуалдык жанын» диахрондук ыкмада аны жараткан кишиче окуп чыгуу, сурамжылоо аппаратын тактоо, канондук текст түзүп, жарыкка чыгаруу болуп эсептелет.
Текстология изилдөөнүн историзмин, тексттин адабий-тарыхый, маданий-тарыхый контекст менен байланыштарын аныктоону, башкача айтканда тексттеги баардык өзгөрүүлөрдү эске алууну, бир эле автордун башка чыгармалары, бир учурда же ар кайсы учурда жашаган жазуучулардын бири-бирине тийгизген таасирлерин айкын көрсөтүүнү талап кылат.
Эпостун өткөндү жана азыркыны байланыштырып турган тутумдаш маанисин, мазмун-форма эволюциясын кеңири чечмелеш үчүн анда көрсөтүлгөн окуялардын, образдардын генезисине, дооруна, манасчылардын заманына, индивидуалдык талант өзгөчөлүктөрүнө кайрылуу зарыл.
Ар кайсы убактарда туюнтуучу менен туюнуучунун, айтуучу менен угармандын, муундар менен муундардын ортосунда биринен-бирине өтүп келген рухий ачкычты тапмайынча эпосту толук түшүнүүгө мүмкүн эмес.
Мисалы, Сагымбай менен Саякбайдын варианттарындагы окшоштуктар, айырмачылыктар жалаң гана сюжеттик окуяларга, сызыктарга, фабулага, трагедиялык, драмалык пафоско, айтуучулардын рух сапаттарына, талантына байланышканбы же дагы башка себептери, факторлору барбы?
Эпостогу образдарды, каражаттарды, сыпаттама-сүрөттөмөлөрдү катмар-катмары боюнча карап чыгып, анын мифологиялык даңегиндеги идеогенездин, даректердин, маалыматтардын айкалышуу, органикалык түрдө синтездешүү эполюциясына акыл жүгүртүүгө болот.
«Манас» эпосунун текст формасы анын курулуш материалынын, сөз түркүмүнүн, санжыргасынын, ыргагынын, уйкашынын эле формасы эмес, ал руханий мазмундун, рухтун көркөм чагылып көрүнүү формасы, эпостун ошончо замандан бери улам кулпуруп келген эстетикалык, мазмундук турпаты.
Ооздон оозго өтүп келген бул эпостун тексти канчалык өзгөрүүлөргө, жоготууларга, толуктоолорго жана башкалар дуушар болбосун ал элдин тарыхында көөнөрбөс, муңбас, туруктуу константа, руханий феномен катары сактала берет.
Мына ушулардын бардыгын ар тараптан тактап, иликтеп, анан жалпылоодо жетишкен натыйжалар эпостун үргүлжү текстин, дүр-дүйнөсүн философиялык феномен, организм, система катары чечмелештин өзү ага карата болгон көз караштарды, концепцияларды тереңдетип, фундаменталдык изилдөөлөргө баруунун гносеологиялык, социалдык, психологиялык негиздерин түзөт.
Дал ошон үчүн «Манастын » текстин чечмелөө, анын рух философиясынын параметрлерин аныктоо, тактоо, микротекст, макротекст, контекст-подтекст элементтерин ажырагыс биримдикте кароо зарылдыгы пайда болду.
Бул категориялардын, түшүнүктөрдүн ар бири өз алдынча мүнөздөлгөнү менен, түздөн-түз же кыйыр түрдө «текст» деген борбордук, өзөк кубулушка жамаатташ байланышкан, ошону менен шартталган.
Ал жамааттын жалкпас биримдик, ирегелештик, боордоштук, башка элдер менен жакындашуу, тамырлашуу идеясы, эң негизгиси — эл рухунун өлбөстүгүн, албандыгын даңазалаган улуу идея менен байланышкан.
Биринчиден, автору белгисиз чыгармаларды иликтеп, автору ким экендигин табат, экинчиден, бул же тигил чыгарманын жазылыш тарыхын аныктайт, үчүнчүдөн, кол жазманы караштырып, айрым кыскартуулар киргизет жана, эң негизгиси, текстти басмага даярдап, окурмандарга сунуш кылат.
Кыргыз ССРнын, СССР дын эл агартуу отличниги, “Кыргыз ССРнын мектептерине эмгек сиңирген мугулалим” наамына ээ болгон Кыдыралиев Капар 1928 жылы күз айларында Кочкор районунун Кара-Суу айылдык советинин Мантыш кыштагында төрөлгөн.
Анын эмгектерин эли жана өкмөт баалап: бир жолу “Эмгек кызыл туу,” бир жолу “Эл достугу”, эки жолу “Ардак белгиси”, ордендери жана “Лениндик 100-жылдыгы” медалы, Республикалык, областтык, райондук грамоталар менен сыйланган.
Тубасабы же тарбияданбы, Чоң апамды жоопкерчиликтүү жана чечкиндүү, өзүнө ишенимдуулүк мүнөзу ошол убакыттагы кыргыз аялдарынан айырмалап турса керек десем, жаңылбастырмын.
Учурашып, үйгө киргенден кийин, Чоң апам инисинен – үйдө бардыгы жайындабы, тигиши ажырап кеткен шымды кийип алыптырсың, апам сени мындай кебетең менен жибербейт эле деп сураганда, апасынын кайтыш болгону жөнүндө кабар угузуптур.
Айылдык аялдардын айтымында Чоң апабыз кичүү уулу Карыбек байкем Москвадагы мамлекеттик Университетинин аспирантурасында окуп жүргөндө балам алыста үйдүн тамагын сагынат деп жайдын күнү келиндерге камыр жуурутуп, жупка жасатып, кесме кестирип даярдатып койчу экен.
Өзү дагы балдары, инилери алып келип берген кийим-кечелерин эл чогулган жерлерге кийип барып муну Маскөөдөн, муну дагы башка жерлерден алып келип берди деп өзүнүн балдары, инилерине сыймыктанып көрсөтчү экен .
После того, как Кыдыралы вошел к ним в дом и поздоровался, Чоң апа спросила у брата, все ли в порядке дома и заметила, что тот надел брюки с разошедшимся швом и пожурила его, мол, мама не отпустила бы тебя в таком виде, на что тот ответил тем, что их мать умерла.
Видимо из-за того, что я, как и все больные, ничего не хотел есть, отец, желая вызвать мой аппетит, сказал мне, что, мол, Чоң апа специально поймала рыбу в холодной реке, чтобы я съел и быстрее выздоровел, и эти слова отца крепко засели в моей памяти.
Капар агай ошол убактагы кыргыз интеллигенциясынын Түгөлбай Сыдыкбеков, Чыңгыз Айтматов, Абдылас Малдыбаев, Шүкүрбек Бейшеналиев, Майрамкан Абылкасымова, Исабек Исаков, Сагындык Өмүрбаев, Байдылда Сарногоев сыяктуу жана башка көрүнүктүү өкүлдөрүнүн, советтик-партиялык кызматкерлердин көбү менен менен тыгыз байланышта болгон жана бул байланыштарды иштин кызыкчылыгы менен айкалыштырып пайдаланган.
Ооруп жаткан кишилердей эле тамакты жакшы ичпей жатсам керек, атамдын менин тамакка көөнүмүмдү күчөтүш үчүнбү - бул балыкты Чоң апаң муздак суудан атайы сени жеп, батыраак айыксын деп, кармап келиптир дегени алигиче эсимде.
Ал эмес, элдин кадыр-баркына ээ болгон, эл анын сөзүн бир айтканда аткарган, айылдын сельсоветинин башкармасы болуп жүргөн иниси - Кыдыралы атам дагы маанилүү суроолор боюнча келип, кеңешип кетчү дешет.
Чон апам дагы өз кезегинде Кыдыралы атамдын кийлигишүүсүн же ага байланышы бар масалелерди өзү чечип койбостон, Кыдыралыны кутөлүк, аны менен чогуу чечели деп жооп кайтарчы экен.
Байкемди көрсөткөн дагы бир кошумча - биздин бир инспектор: “ биз Капар Кыдыралиевич менен Казарманга командировкага жөнөп калдык. Биз менен чогуу акын Байдыла Сарногоев отуруп калды . Экөө бири бирин табышкандай Казарманга дейре тынбай тамашалашып баарлашып барышты. Агайдын сөзмөрлүгүнө мен ошондо таң калдым”- деп айтып берди эле.
Ал адамдын эмне ойлонуп турганын жаны менен сезген, кезектүү учурда кеп-кеңеши менен жардам берүүгө ашыккан, жамандык-жакшылыкта тикеси менен тик туруп элге кызмат кылган, ар дайым иши сонун жүрүп турган адамгерчилиги бийик, адил мүнөздүү адамдардан эле.
Ал кезде Жумгал районундагы Москва атындагы орто мектептин директору, СССР Жогорку Советинин депутаты Сайнап Казатова, Ат-Башы районундагы Ленин атындагы 2 орто мектебинин директору, Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты В. Пухова, Кочкор районундагы Калинин атындагы орто мектебинин директору, СССР- дын Эл агартуу отличниги Мукаш Абазганов жана башка директорлор Капар агайды өздөрүнүн эң жакын, шарапаттуу адамы катары сезишчү.
Он стоял на крыльце нашего учреждения, увидев меня, заулыбался и сказал: “ А мы Вас заждались.” Мне стало как-то тепло на душе от этих слов и я подумала, что мне придется работать с гибким, тонким человеком, который будет погонять “не кнутом, а овсом.” Потом я убедилась в этом .
К. Кыдыралиев өзүнө мүнөздүү чабыт менен мектептерди тынбай кыдырган, тынбай изденген, иштин сапаты үчүн тынбай аракет кылган, элге жолуккан сайын кайраты ташкындаган, ишке жүр-нары мамиле кылганды сүйбөгөн, чечендиги ченде жок, көңүлү кенен, мээнеткеч адам эле.
Өзү айтып калаар эле, - “адамга ишенүү бул чоң тарбия. Ошол мезгилде айылда жашоого керектүү буюм-тайымдар жокко эсе эле. Мал менен оокат кылышкан. Малды Шамшы ашуусу менен Чүйгө айдап келишип, сатышып, анан үйгө керектүү оокаттарды алып барышчу. Мага дагы Кыдыралы атам мал берип, бараткан элге кошуп жөнөтчү. Келгенден кийин алып келген буюмду тапшырганда баарына ыразы болуп жыйынтыгын сурачу эмес, мага толук ишенчү” - деп.
Мектепин директору , Зарылык агай болушуп, биздин жаткан бөлмөлөрдүн иреттүүлүгүн, тазалыгын текшерип, тумбочкалардын ичтерин тазалагыла, кроваттагы төшөнчүлөрдү жакшылап заправка кылгыла, киши келет деп калышты.
Ал кездеги Республиканын элге билим берүү Министри Каниметов Абдылда, КырПИИИнын директору, академик Измайлов Азиз, акын Абакиров Барктабас сыяктуу көптөгөн белгилүү адамдар агай менен ымалада болучу.
После этого Чоң апа зажила с детьми в этом двухкомнатном доме, впоследствии всякий раз отказываясь от предложений сыновей переехать к ним во Фрунзе или в Кочкор, и жила она в своем доме потом с семьей Жумабека ата, старшего брата отца, до самой смерти – вот что значит, оказывается собственный дом.
Мугалимдердин билимин өркүндөтүү, кесиптик чеберчилигин өстүрүү маселелерине чоң маани берип, жогорку билими жок мугалимдердин жогорку окуу жайларынан сырттан окуп билим алышысына сүрөп турушун да айтпай кетүүго болбойт.
1941-жылы июнь айынын 20- сында биздин Кызыл-Дөбө орто мектеби Кочкорго ыр, комуз боюнча өткөрүлө турган райондук кароого бармак болуп, кыздар балдар комуз үйрөнүп(комузду Кара-Мойноктук фамилиясы эсимде жок Сүйүналы агай, ырды Бейшеев Адамалы агай үйрөткөн) Кызыл-Дөбөдөн Кочкорго 8 эркек, 8 кыз болуп ат араба менен жөнөп калдык.
Ошондон бери Чоң апам, балдарынын Фрунзеге же Кочкорго тур деген суранычтарына болбой өзүнүн эски эки бѳлмѳ үйүндө Жумабек атамдын үй-бүлөсү менен жашап өттү, кандай кана болбосун – өз үйуңө жетпейт деген ушу го.
Чоң апам, өз убагында, Кыдыралы атам экинчи аялына үйлөнгөндө көпкө дейре балалуу болбой жүргөндө, аларга жалгыз болбогула деп өзүнүн үчүнчү уулун, биздин атабызды , энчилеп бериптир.
Кандай кыйын маселе болбосун, кандай арыз болбосун, көпчүлүк учурда эл менен өзү сүйлөшүп, элди ынандырып, бүтпөгөн ишти бүткөрүп, маселени калыстык менен эң сонун чечип койор эле.
Ал мезгилдеги өзгөчүлүктөрдүн бири – ар бир предмет боюнча мектептердеги алдынкы тажрыйбалар, орток ийгиликтер райондук методбирикмелерде ай сайын ортого салынып, жалпынын кенчине айланып, өтө айырмалангандары бат эле сыймыкка көрсөтүлүчү.
Мектептерге барып кабинетке киргенде эле мугалим менен өтө жайдары, карапайым үй-жайын, турмушун, балдарын, предмети жөнүндо сүйлөшүп тамашалашып кандай адам экенин, предметин кандай өздөштүргөнүн билип, ошол замат эле, бул мугалим мыкты экен муну көрбөй эмне кылып жүрөсүңөр деп күлүп көрсөтмө берер эле.
Жаратылышынан ишке жөндөмдүү, уюштургуч, келечегинен көптү үмүттөндүргөн жаш жигит 26 жашында Чолпон районунун, 29 жашында Кочкор районунун эл агартуу бөлүмүнүн башчылыгына дайындалган, киийин 18 жыл Нарын облусунун элге билим берүү бөлүмүнүн башчысы болуп үзүрлүү эмгектенди.
Капарды 1955-жылдан бери жакшы билемин, анын алчейим мүнөзү, ишкердиги, ар кандай иш чараларды жөнгө салуудагы уюштуруучулук угуту жана түмөн түркүн кыйгалыш кырдаалдарга карабастан, ар дайым оор басырыктуулугун опол тоодой кабелтең сактай алган көтөрүмдүүлүгүнө далай суктанып, таңгалганмын.
Кыргыз Уикипедиясына атабызга арналган сайттын демилгечиси, тууганыбыз Орозобек Түгөлбаев байкебиз, көп жылдан бери Кочкор районунда мугалим, завуч, мектептин директору болуп иштеп, кийин Бишкекте келип Билим беруу Академиясында эмгектенип келе жатат.
Азыр ойлосом Капар агай жетекчи кызматтарда жүрсө да окуучулардын өй-дүйнөсүн байытып, өзүнүн адамдык сапаты, педагогдун тубаса жөндөмдүүлүгү, сезимталдыгы менен ар бир окуучуну түшүнө билген экен.
Кыдыралиев өзү иштеген Кочкор районундагы ошол кездеги 27 мектептин жетекчилеринин гана эмес, ар бир мугалимдин аты-жөнүн, турмуш-шартын, канча баласы бар экенин ийне-жибине чейин мыкты биле турган.
Анын мыкты касиеттеринин бири – агартуу ишине бөлүнгөн акча каражаттарын өздөштүрмөйүн, окуучулардын жайкы эс алуусун талапка ылайык уюштурмайын, мектептердин ремонтун сапаттуу бүтүрмөйүн жаны жай алчу эмес.
Ал чыгармачыл мугалимдерди дайыма урматтап, алар менен бат-бат жолугуп, баарлашып, күлүк таптаган мыкты саяпкердей, алардын томуктай ишинен тоодой ишти көрө билип, алардын шыктанып иштөөсүнө оболго түзүүгө аракеттенчү.
Облононун башчысы катары Капар агай сырттан окуу мектептеринин, мектепке чейинки мекемелердин, балдардын спорттук мектебинин, пионерлер үйүнүн, райондук фильмотеканын, методкабинеттин иштерине да кылдаттык менен көз салып туруучу.
Капар Кыдыралиев агартуу майданында 39 жыл иштеп, анын ичинен 18 жыл Нарын облустук элге билим берүү болүмүнүн башчысы болуп эмгектенип, агартуу тармагын дыкан башкарган чечкиндүү, таасирдүү жетекчилердн бири болгон.
Капардын бирөөгө акаарат келтиргенин билбеймин, көрсө анда таза адеп, улууга урмат көрсөтүп, кичүүгө ызаат жасачу табигый боорукерлик, бир мүнөздүүлүк жеринде эле бар экен, ал канчалык кызмат даражасы жогорулаган менен баягы адамдык улуу сапаттарынан ажыраган жок.
Эмгек жолун туулуп өскон айлына келип, мектеп директору болуп иштөөдөн баштайт, кийин Кум-Дөбө айлында да директор болуп, кызматта элдин ишеничин актап, жакшы иштеп, көп узабай Чолпон анан Кочкор райондук билим берүү бөлүмүнүн башчылыгына которулат.
Начало нашей совместной работы совпало с принятием Постановления Партии и Правительства в 1972 году «О завершении перехода ко всеобщему среднему образованию и дальнейшем развитии общеобразовательной школы.» Сколько сил, энергии, ума, гибкости, нервов нужно было, чтобы организовать работу по выполнению задач, поставленных Постановлением.
Когда решался вопрос о награждении (начиная с правительственной награды, присвоения звания “Заслуженный учитель” и др. поощрений), он ни когда не ошибался и в числе награждаемых, поощряемых мы видели достойных людей, образцы истинного призвания, неотделимых от любви к детям, неутомимых тружеников, полных инициативы и увлеченности.
Алсак, өздүк- көркөм чыгармачылыгынын ийримдеринин мектептик, райондук, облустук кароо-фестивалдарынын, спорттук мелдештердин массалуулугу, шаан-шөкөттү, адамдын ой-сезимине тийгизген таасири теңдешсиз эле.
Кийин 5 – орто мектепти бүтүп, Кыргыз мамлекеттик Университетине өтүп, 1963 – же 1964-жылдары болсо керек, Кочкорго келсем Капар агай мурунку биз окуган Калинин орто мектебинде директор экен.
Алардын катарына Токтогонов Нурдинди, Энтериева Аманатты, Асангазиев Мырзабекти, Осмонов Аскарды, Темиралиева Салиманы, Темирова Турсунду, Турдукулова Венераны жана башка көптөгөн жетекчилерди кошууга болот.
Чоң апам жөнүндө эскерүүнү жазганга жардам берген Калича эжеме, башкаларга: карындашым Дарияга , Малакеге , Алтынайга , Зина эжеме , күйө балам Салморбекке , Орозобек байкеме чоң рахмат айтам.
Миисалы, ал кездеги, ”жашыл патрулдар” Кочкор өрөөнүндөгү токой аймагына, Кочкор айылындагы “Сейил” паркынын абалына, андагы ар бир жаш чырпыктын, арчанын өсүшүнө көз салуучу.
Чон апам жөнүндө атамдын иниси - Карыбек Молдобаев байкемдин «Мезгил жана өзүм тууралуу ой жүгуртүүлөр» китебинде – «Балалык кез жөнүндө» жана «Менин тамырым – эненин жана табийгаттын гармониясында» аттуу бөлүктөрүнөн дагы башка кызыктуу маалымат алса болот.
Аны билген мугалим, агартуу кызматкерлерге жана окуучулардын ата-энелеринин эсинде өзүнүн адамкерчилиги, кең пейилдиги, калыс-акыйкатчылыгы, ак көңүлдүгү, боорукерлиги, эмгекчилддиги менен сакталып калат.
Эзелтеден ата-бабаларыбыз жогоруда айтылган макалдар менен бирге «Ойноп сүйлөсөң да ойлоп сүйлө» деген сөздөр аркылуу ар бир айткан сөзүбүзгө этият мамиле кылуубуз зарылдыгын эскертип келишсе керек.
Айрыкча, жекече психологиялык өнүгүү китептеринде (ийгиликке жетүү, бактылуу болуу, ден соолугун чыңдоо, дос табуу, ишин сүйүү, кишилер менен жакшы мамиледе болуу ж.б.), чыгыш философиясы тууралуу китептерде, ойлонуу күчүн колдонуу боюнча китептерде сөздүн жана ойдун күчү тууралуу абдан көп мисалдар берилген.
Мисалы, «бооруңа жара чыккыр», «өтүң айрылгыр», «мойнуң үзүлсүн», «шыйрагың сынсын», «жашаба», «узаба», «жашыңда жайрап кал», «кара жерге киргир», «куурап кал», «жаштайыңда соолуп кал» ж.б.
«Оң колунун ачуусун сол колу менен басууга күчү жетпейби? Же жөн эле, ичиндеги бугун чыгаруу үчүнбү? Эгер ошол тил албаган баласынын шыйрагы – буту чындап эле сынып калса, кайра эле ошол эне карайт да. Же «мойнуң үзүлгүр» дешет, мойну үзүлгөн бала оңбой калбадыбы?
Тамаша болсо деле кээ бир теңтуштардын сүйлөшкөнүнө көңүл бөлөлүк: «Эй кара жерге киргир, каякта жүрөсүң? Ай ушу сен өлбөдүң.» деген сөздөр же сөгүнүү менен башталган диалогду улантууларды көргөндө, төбө чачым тик туруп, денем дүркүрөп кетет.
Болбосо, футбол командаларыбыздын оюнунда же башка бир оюн, олимпиада сыяктуу эл аралык таймаштарда «О Кудай, жардам бер!» деген комментатордун сөзүнө анын бүтүндөй улуттун тилеги катары кабыл алынганын, ага бүт өлкөнүн эли «оомийн» деп бата кылып кошулганын ойлоп көрсөк, албетте, бул элдин биригишине да өбөлгө болот.
Ачуулануу жана кечиримдүүлүк тууралуу түрк ойчулу тасавуф –суфизм агымынын маанилүү куруучуларынын /фигураларынан бири Мевлана да өз убагында кечиримдүү болуу, жакшы сөз сүйлөө тууралуу маселелерге токтолгон.
Бул тууралуу француз ойчулу Жак Деррид проблемалар болгондо кечирүүнү жана кечирүүгө өтө оор болгон учурда да кечире билүүнүн космополитизмде маанисин мисалдар аркылуу түшүндүрүүгө аракеттенет.
Калктын жашоо турмушунун оңолбогону, кыйналыштар, көрө албастыктар, кыйчалыштыктар, кысканчтыктар, агрессивдүүлүктөр, оройлуктар жана ушул сыяктуу терс көрүнүштөр терс энергиянын таасири болуп жүрбөсүн?
Бул тууралуу өз убагында түрк экономисти жана окумуштуусу Сабри Фаик Улгенер «түрк элинин тилин туура эмес колдонуусу, жаман сөздү көп сүйлөөсүнүн экономикага тийгизген терс таасирин «Экономикалык кризистердин адептик жана ой дүйнөсү» деген эмгегинде мисалдар менен далилдеген.
Анын мисалы күнүмдүк колдонгон тилибизде угуу менен бирге адабий чыгармаларда да бир каармандын, айрыкча аял каармандардын башкасын «каргап- шилегени», «жер- жеберине жеткени.» тууралуу мисалдар өтө көп учурайт.
Элибизде «Жакшы сөз жан эргитет, жаман сөз жан кейитет», «Жакшы сөз жарым ырыс», же «дубада- батада күч бар», «сандарда күч бар», «Жамгыр менен жер көгөрөт, бата менен эр көгөрөт», «Улуулардын батасын ал», «Каргыш албай алкыш ал», «Бир нерсеге чечим чыгаргандан мурда ойлон», «жаштын тилегин берет», «жети өлчөп бир кес», «айтылган сөз атылган ок, кайра алалбайсың», «Бир нерсени тилегенден мурда ойлонуп анан тиле, тилегиң жүзөгө ашса өкүнүп калба», «Ойноп сүйлөсөң да ойлоп сүйлө», «Бир сөз бар иш бүтүрөт, бир сөз бар, баш кестирет», «Бычак жарасы бүтөт, сөз жарасы бүтпөйт», «көңүл калуу», «жүрөгүнүн үшүн алуу», «Оозуна келгенди оттоо», «ойлор чындыкка айланат» ж.б.
2005-жылы Кыргызстандагы адам укугу боюнча жылдык китепте өткөн жылы 24-мартта талап тоноолордон жабыр тарткан ишкерлердин, Анжиян окуясынан Кыргызстанга качып келишкен өзбекстандык атуулдардын укуктары жөнүндө чагылдырылган.
Мисалы, Балыкчы шаарынан 10 адамды бирөөлөр ишке орноштурабыз деп алдап Казакстанга сатып жибергендиги тууралуу алар укук коргоо органдарына арыз менен кайрылганда, жергиликтүү тартип коргоо кызматы белгисиз бир себептер менен алардын арызын кароодон баш тарткан.
Акыйкатчы Турсунбай Бакир уулунун айтымында, 2005-жылы бийлик алмашуу, жер басып алуу, парламенттик жана президенттик шайлоо сыяктуу жана башка саясий окуяларга бай болгондуктан адам укуктары боюнча жылыга бир жолу чыгуучу китепте негизинен былтыркы жылдагы адам укуктарынын бузулушу камтылган.
Эгерде силер химия илиминин башталышы, анын ижөнүндө жаза турган болсоңор, алды менен химия илими жөнүндө, ал кайсы кылымда иликтөөнүн же иштей баштоонун башаты жөнүндө конспектилеп, иреттеп жазасыңар.
Жазылган темага карата окуучуулук пикирдин, көз караштын болушу да шарт, силер азыр мындай илимий чоң маанилерге илимий көз карашыңарды айтканга эрте деп эсептешиңер мүмкүн, бирок өз оюңарды айтууга көнүшүңөр керек.
Ысык-Көл шеринесинин катышуучуларын алгачкы жыйыны Кыргызстанда өткөн, кийинки жыйындары жылына бир жолу, шеринеге катышуучулар тиешелүү болгон өлкөлөрдө, кезеги менен өткөрүлүп келе жатат.
Бул шерненин биринчи отурушуна дүйнөгө белгилүү төмөнкү ишмерлер катышкан: жазуучу жана актер Питер Устинов , футуролог – окумуштуулар Олвин жана Хейди Тоффлерлер , сүрөтчү Афеверк Текле , Рим клубунун төрагасы А. Кинг, жазуучу, Нобель сыйлыгынын ээси Клод Симон , анын калемдештери Артур Миллер менен Жеймс Боддуин – экөө тең АКШдан, Лисандро Отеро , Яшар Кемал , ЮНЕСКОнун Генералдык секретары Федерико Майор , физик Аугусто Форти ж. б.
Таланттуу жана каарман адамдардын биргелешкен күч-аракеттери өтө кызыктуу жана терең акылман демилгени: үчүнчү миң жылдыкты тынчтыктын, гумандуулуктун жана түзүүчүлүктүн салтанаты катары тосуп алууга бүткүл планетабыздын даярдык көрүү идеясын; адамзаттын бейкут жашоосун камсыз кылуусун жактырабыз!"
Ысык-Көл шеринесинин катышуучулары элге, маданият ишмерлерине ж-а бийликтегилерге 21-кылымды эч согуш алааматы болбой турган ”чыгармачылыктын кылымына” айландыруу чакырыгы м-н кайрылышкан.
Килем беттериндеги көчөттөрдү дааналап тирмийсең, мында бир түр — айбалтырканды, тигиниси — куузан кумай жерди, беркисиниси кумай өтөктү, аркынысы көк канатты, тияктагысы — ковлоч чөмүчтү, айтор, тиктеп отурсаң сыр кашыкты элестетесиң.
Килем беттеринде «чаян», «кош кулак», «ала күлүк», «дагыра», кетмен куйрук «көк кашка» , көрө , алманын жаш түйүлгөнү, «зарынза» . Айтор, айта берсек анын аягы түгөнүп койбойт.
Кайсы бир килемдердин чачылары төгүлүп, көчөтү төөнүн коюу жондорун, самсаалаган чуудасын, кучак, кучак мамык, мөңгү күнгө жаркылдаган, асманда калкыган сур булуттарды элестетип кетет.
Алардын ордуна элет жерлеринде «кош кайкалак», «машаты», «казан кулак», «бычак учу», «нампар» жана «шапалак», «кырк шак», «жарты кырк шак», «бото моюн», «пашайы», «кыңыр моюн», «ала мончок», «нокто башы», «тамаша көчөт», «кытай көчөт», «күйдүм көчөт», «кызгалдак көчөт» бар.
Ал эми «аркар туяк», «кой көзү», «кой шыбак», «кылыч көчөт», «кыйгач көчөт», «кыңыр моюн», «бото моюн» көчөттөрү менен килем токуу кийинки кездери ушунчалык ургалдуу өнүккөн.
Күн нурунун энергиясы анын төмөнкү катмарына жутулат да, кайра инфра нур түрүндө нурланып, көчөттөр тигилген парникте жылуулук кармалган сыяктуу, анын атмосферасынын тыгыз катмарында сыртка чыга албай кармалып калат.
Эми бу тамганы латынча бериш үчүн "" коштамгасын пайдаланууга таптакыр мүмкүн эмес, себеби кыргыз тилинде "тс" деген тамгалардын жанаша келиши кадимкидей көрүнүш - уңгусу "т" менен бүтүп, арсар келер чакты түзө турган сөздөрдүн баары "тс" жанаша тамгаларын камтыйт:
үч кичинекей кеме менен жолго чыгып, Атлантика океанын алгачкы ирет кесип өтүп, Багама аралына, Куба жана Гаитиге жетип, Азиядан анча алыс эмес жердебиз деп, ал жерди Вест-Индия атаган.
Анын аты менен Түштүк Америкадагы мамлекет, Канададагы провинция, АКШдагы федерация округу, плато, дарыя, Аляска жарым аралындагы мөңгү, Багама аралындагы тайыздык , Кариб деңизиндеги суу астындагы чуңкурдук, Шри-Ланканын борбору, көптөгөн дарыялыр, көлдөр, тоолор, шаркыратмалар жана тумшуктар аталган.
Кыргыз элине жана адабиятына сиңирген эмгеги үчүн М.Токобаев Ленин, эки жолу «Ардак белгиси» ордени, «Эмгектеги артыкчылыгы үчүн», «1941–1945-жылдардагы Улуу Ата-Мекендик согушта каарман эмгеги үчүн» медалдары жана Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун Ардак грамоталары менен сыйланган.
Ошол кезде Тажикистандын Согду облусуна караштуу Жигдали кыштагында жашаган досу, колхоз башкармасы Акматтын чакыруусу боюнча, Жигдали кыштагына келип, өмүрүнүн акырына чейин ушул жерде жашап калган.
Орусиянын падышалыгы доорунда Фергана өрөөнүндөгү Кожент үйөзүнүн Чапкылдык, Байкесек, Бөксөсибирги болуштуктары Ке-еш бийлиги орногон соң, мурдагы Кокон үйөзүнүн Аваат болуштугу менен биригип, советтик Кыргызстандын Ош облусунун алгач Сүлүктү, кийин Лейлек районуна кошулган.
Адилетсиз күнөөлөнүп 12-жылга кордолуп, эл жеринен алыста азап тартып, бирок эрки бекем, үмүтү бийик Абдираим ишенич менен кыйынчылыктардын баарына чыдап, сталиндик азапты женип, 1945-жылы түрмөдөн бошотулуп, туулган жерине кайтып келет.
Кеңеш өкмөтү алып келген жаңы заманды орнотуунун алгачкы жылдарында жергиликтүү аймактагы агартуу кызматтарында жүргөндүгүнө байланыштуу, акындын аталган дептердеги ырлары негизинен окуу, тарбия маселесине арналган.
Бул кылымда Тил илиминде биологизм багыты пайда болуп, анын өкүлдөрү Ф. Бопптун тилди организм жөнүндөгү окуу катары караганына таянышып, филология – тарых илиминин бир тармагы, ал эми Тил илими табият илимдерине кошулат дешкен.