polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Мухамеджан Тынышпай уулудан «Материалы к истории киргиз-казахского народа. Ташкент, 1925» аттуу эмгеги Орто Азияда жергиликтүү калктардын өкүлдөрү тарабынан жарык көргөн эң алгачкы фундаменталдуу эмгектердин бири.
Ошол эле учурда, 2001-жылдын теке айынан 2001-жылдын баш оона айына чейин Сеул шаарындагы Корея университетинин окутуучусу, 2001-жылдын аяк оона айынан 2002-жылдын бирдин айына чейин Сеул шаарындагы Соңгүңгван университетинин окутуучусу болуп иштеген.
2014-жылдын жалган куран айынан тартып азыркыга чейин Доңдук Аялдар университетинин профессору жана ошол эле учурда 2014-жылдын жалган куран айынан тартып ЮНЕСКОнун Азия – Тынч мухит аймагы боюнча заттык эмес маданий мурастар борборунун кеңешчиси кызматтарын аркалап келет.
Университеттен кийин байыркы түрктөрдүн тартыхы боюнча адистеше баштаган жаш окумуштуу Тайванга барып, жергиликтүү Ших-ван университетинде кытай тилин үйрөнгөн, Ченг-чих универистетинде этнология батытындагы дарстарды уккан.
"Пережитки доисламских верований в мусульманском культе святых (на материалах Туркмении” аттуу темада илимдин кандидаттык диссертациясын коргойт. 1971-1978 жж. Этнография институтунун окумуштуу-катчысы, 1987-ж. Орто Азия жана Казакстан секторун жетектеп калат. В.Н.Басилов студенттик учурдан тартып эле илимий иштерге аралашып, көптөгөн илимий экспедицияларга катышкан. Орто Азия, Казакстан, Түштүк Сибирь аймактарында көп ирет илимий сапарда болгон. Өтө зор жана бай талаа материалдарынын негизинде "Исламизированное шаманство народов Средней Азии и Казахстана" докторлук диссертациясын коргогон.
Акыркы 20 жыл ичинде эле табият кырсыктарынын 1,3 млнго жакын адам курман болуп, 4,4 млрд адам кандайдыр бир деңгээлде жаракат алып, экономикалык жактан 2 триллион доллар чыгымга алып келген.
Манголиядан соң Францияга окууга жиберилип, ал жерден П.Пеллио, Ж.Бедье, А.Мейе сыяктуу белгилүү алымдардан чыгыш тилдери, тилдердин теориясы, фольклор боюнча дарстарын угат, эмгектерин окуйт.
“Буддизм в Тибете и Монголии», «Монголо-ойратский героический эпос” деген китептерди жазат. 1922-ж. Берлинде “Чингиз хан” деген китеби немис тилинде жарык көрөт. Б.Я.Владимирцов илимди уюштурууда да зор эмгектерди жасаган. Ленинграддагы Тирүү Чыгыш тилдери институтун негиздеген, Бурятияда, Танну Тувада илим жана билим берүү борборлорун түзүүгө катышкан. Мындан сырткары, «Этнолого-лингвистические исследования в Урге, Ургинском и Кентейском районах», «Надписи на скалах халхаского Цокту-тайджи”, 1928-ж. «Сравнительная грамматика монгольского языка и халхаского наречия. Введение и фонетика» аттуу фундаменталдуу эмгектерди жарыкка чыгарган.
Учебник шорского языка [Рец.: . . ь ь ь. 2- сь. ь, ь 1932. Ф. Чиспияков Новая жизнь. Рабочая книга по родному языку для 2 года на шорском языке. Центральное издательство народов СССР. Москва. 1932 г. 162 стр.] // Письменность и революция.
К вопросу об орфографии шорского языка [Рец.: Чиспияков Ф.С., Кусургашев Ф. Книга для чтения. Часть , 2-ой год обучения. М. Новосибирск. Запсибкрайгиз. 1934. 82 стр.] // Литература национальностей СССР.
аймактарда болгон, анын натыйжасында кыргыздар боюнча этнографиялык эмгектерди жазган (караңыз: “Брак, термины родства и психические запреты у кыргызов”. // Сборник этнографических материалов. / Под ред. В.Г. Богораз-Тана. – 2. – Л., 1927. – С. 7 – 25.) МАЭде улук илимий кызматкер катары да иштеген.
Долгих Борис Осипович , белгилүү советтик этнограф-тарыхчы, тарых илимдеринин доктору, ХХ к. таанымал сибиртаануучулардын бири, Сибирь элдеринин тарыхы, этнографиясы боюнча ири адис катары белгилүү болгон.
Кийинчерээк, Крым Педагогикалык институту болуп кайрадан түзүлгөн окуу жайдын чыгыштаануу бөлүмүндө түрк, араб тилдерин жана чыгыш каллиграфиясы боюнча дарстарды бере баштайт.
Экспедиция учурунда кыргыздардын боз үйүндө түнөгөн С.Гедин кыргыздардын комуз черткенин, комуздун үнүнүн “муңдуу жана монотондуу болгонуна карабастан, сезимге жана азиаттык маанайга толо экендигин жана комуз күүсүн ырахаттануу менен уккандыгын” жазат.
Согуштан кийин анын өтүнүчү менен Норвегияда жетекчилик кылган немец генералы Фалькенхорстдун күнөөлөрү кечирилген (өлүм жазасы 20-жылдык түрмөдө камоо өкүмү менен алмаштырылган, көп өтпөй эркиндикке чыккан).
казак султаны Абульфеистин суранычы менен Чыгыш-Казакстанда жашаган наймандардын уруулук курамы, теги, Орто жүздөрдүн аристократиялык топторунун келип чыгышын изилдөө боюнча “жашыруун миссиясын” аткарган.
Чабуучу бала айланадагы чуңкурдун үстүнө чикитти туурасынан коюп, чикиттин астына таякты киргизип, чикитти өйдө көтөрүп ыргытып жиберет да, чикит ылдый түшүп келатканда таяк менен чабат.
Чикитти өйдө көтөрүп чапканда таягы чикитке тийбей калса же тийсе да чикит айлананын ичине түшсө, оюн өнөгүнө өтөт.) Чикит канчалык алыс кетсе, чабуучу үчүн ошончолук жакшы.
“Месяц июль”, “Метель в чужом городе», “Звёздная ночь” “Розовый вечер” альбомдору менен бүтүндөй совет элинин жүрөгүн багындырган “Ласковый май” тобу ал учурда жетекчиси Разиндин айтымында, бардыгы болуп 20 миллион долларга жакын акча табышкан.
Досторунун бири Игорь 4-кабаттан өзү секирип өлгөн болсо, эң жакын досу, топтун дагы бир солисти Максим Сухомлиновду Юранын көз алдында үйүнүн короосунан атып кетишкени ырчыга катуу сокку болгон.
2022-жылдын 23-июнуна караган түнү саат 00:20 Юрий Шатунов 49 жашында катуу кармаган жүрөк жетишсиздигинен каза болгон; ырчынын абалынын кескин начарлашы Домодедово шаарындагы ооруканага бара жаткан жолдо болуп, ага реанимация чаралары көрүлгөн, бирок аларды сактап калууга мүмкүн болгон эмес, где ему оказывали реанимационные мероприятия, однако спасти так и не смогли.
Александр Касимович Казембектин атайын көрсөтмөсү менен Дагестан, Закавказье, Аравия, Туркия, Персия жана Египетке үч жылга жергиликтүү элдердин тилдерин, каада-салттарын, адабиятын жана байыркы тарыхын окуп-үйрөнүүгө жиберилген.
Профессор Жан Денинин мыкты окуучусу болгон Базен 1945-жылы апрелде, Франциядагы фашисттик өкмөт кулагандан кийин, француз өкмөтү тарабынан Анкарага түркчө үйрөнүү үчүн жөнөтүлөт.
Северцев 40 жоокер, 15 кызматкер жана эки тилмеч менен Карача-Булак ашуусу аркылуу Ысык-Көлгө түшөт, андан ары октябрдын баш чендерине Нарынга чыгып, Ат-Башы жана Аксай дарыяларынын өрөөңдөрүн, Какшаал-Тоо тоо кыркаларына чейинки жерлерди изилдейт.
Америкалык илимпоз Каннен Катинер "Дүйнө тилдери" деген китебинде "Эгер изилдөөлөргө таянсак, түрк элдеринин ичинен эң байыркысы кыргыз экенин көрөбүз. Алардын жазма эстеликтери мындан 2000 жыл илгери эле кезигет", - деп жазат.
Ал эми түрк тилдерине кыргыз, казак, өзбек, азербайжан, туркмен, татар, башкыр, чуваш, якут, каракалпак, тува, балкар, кумук, хакас, алтай, карачай, крым татары, уйгур, гагауз, ногой ж.б.
Муну белгилүү түрк ишмери Орхан Инал мырза да бекемдеп: "Биз, түрк эли, сиздер менен тарыхыбыз бир экендигин, түпкү тегибиз кыргыздардан тарагандыгьш жакшы билебиз. Түркиядагы ар бир түрктөн тегин сурасаңыз ушундай деп жооп беришет" дейт.
29-ноябрда кыргыз жазмасынын араб алфавитинен латын алфавитине 1930-жылдын 1-январынан тартып өткөрүү боюнча иштердин аякташы жөнүндө Кыргыз АССР БАКынын Президиумунун чечими кабыл алынган.
Филология илимдеринин доктору Магомед Исаев "СССР элдеринин тилдери жөнүндө" деген илимий эмгегинде совет элдеринин тилдерине талдоо жүргүзүп, кыргыз тилин өзгөчө карап, анын өнүгүшүн тарыхый планда үч доорго бөлүп караган.
Орто кылымдагы кыргыз элинин эки залкары, ойчул, философ, окумуштуу Махмуд Кашгари менен Жусуп Баласагындын, кыргыз элин дүйнөгө тааныткан гений жазуучу Чыңгыз Айматовдун чыгармалары кыргыз элинин эле эмес, дүйнө элдеринин да рухий кенчине айланган.
Бирок совет элин акырындык менен бир гана улутка айландыруу саясаты тымызын жүргүзүлгөндүктөн, кыргыз тилинин арымы акырындык менен кыскартылып, иш кагаздары орус тилинде гана жүргүзүлүп келген.
Ал эми "оору" орус тилинде болезнь деп бир эле сөз менен айтылса, кыргыз тилинде жаныбардыкы - ылаң, өсүмдүктүкү- илдет, адамдыкы - оору, сыркоо, дарт, кесел ж.б.
Мына ушундай уникалдуу тил байлыгыбыз, өнөрүбүз болуп туруп, камчысы катуу совет мезгилинде эле кыргыз тили мамлекеттик тил статусуна ээ болгонуна карабастан кыргыз мамлекетинде жашаган кыргыз аткаминерлердин кыргызча сүйлөй албаганын, кыргызча жаза албаганын, мамлекеттик деңгээлдеги иш кагаздары адегенде орусча жазылып, андан кийин гана академиялык келегей тил менен кыргызчага которулаарын, үч кыргыздын башы кошулса тамтандап орусча сүйлөшөөрүн эстегенде каңырыгым түтөйт, арданам.
1985-жылы кайрадан Ош пединститутунда бир аз иштеп, Советбек Байгазиевдин чакыруусу менен КирНИИПке келип, Исак Бекбоевдин аңгемелешүүсүнөн өтүп, кыргыз тили жана адабияты секторунда ага илимий кызматкер болуп эмгектене баштаган.
Азыркы учурда жалпы билим берүүчү мектептер дээрлик чейрек кылымга жакын анын С.Байгазиев менен бирге түзгөн окуу программасы менен билим алып келет, ал 7-класстар жана 11-класстар үчүн кыргыз адабияты окуу китептерине авторлош.
Кыргыз адабиятынын мектеп программаларына кирген чыгармаларын талдоонун жана алардын негизинде сочинение жазуунун усулдарын көрсөткөн «Чыңгыз Айтматовдун «Кылым карытар бир күн» романын үйрөнүүнүн айрым маселелери» , «- класстарда адабият теориясын окутуу» , «Көркөм тексти жана адабият теориясын үйрөнүү» деген усулдук колдонмолору чыгып, мектептерге таратылган.
Ал жалпы институттун жана сектордун көчмө кеңешмелерин өткөрүү үчүн 400дөн ашык мектепте болуп, 900дөй сабактарга катышкан, аларга талдоо берген, мугалимдердин тажрыйбаларын жыйынтыктап, ондогон макалаларды жазган.
Ал жерде мектептер үчүн кыргыз адабиятынан окуу программаларын, окуу китептерин түзүп, республиканын бардык жериндеги мектептерде болуп, мугалимдердин сабактарына катышкан жана балдар дүйнөсүнө түздөн-түз аралашуучу адабият мугалимдеринин, тарбиячылардын муктаждыктарын, кыргыз адабиятынын азыркы коомго таасирин илимий негизде үйрөнгөн, ал идеяларын өзү түзүүгө катышкан кыргыз адабиятынан билим берүүнүн концепциясы, стандарттары, программалары сыяктуу нормативдик документтерге киргизген.
«Билимдин бийик деңгээли керек: Адабият жана мектеп» аттуу макаласы көптөгөн окурмандардын бүйүрүн кызытып, көйгөйлүү маселе катары бир катар полемикалуу макалалардын жазылышына көмөк болуп берген.
Педагогика илимдеринин доктору, профессор, Кыргыз Өкмөтүнүн балдар адабияты боюнча жана Тоголок Молдо атындагы сыйлыктардын лауреаты Абдыкерим Муратовдун студент чакта эле биринчи рецензиялары, адабий сындары жазылып, аларда кыргыз адабиятынын айрым өкүлдөрүнүн чыгармалары өз баасын алган.
Мисалы, Ош облустук «Ленин жолу» газетасынын 1974-жылдын 7-сентябрындагы санына «Тоо жана төө» аттуу чакан рецензиясы басылып, анда акын Кармышак Ташбаевдин «Тоо жана төө» деген бөбөктөргө арналган китебине окурмандык оюн билдирет.
Ошол жылдарда маданият ишмерлеринин гана эмес, жалпы коомчулуктун окумал басылмасы болгон «Кыргызстан маданияты» жумалыгы учурдагы кыргыз поэзиясынын абалы тууралуу талкуу уюштурган, ошого карата анын «Каак-каак каргалар. Балдар поэзиясы жөнүндө сөз» аттуу макаласы газетанын 1975-жылдын 27-февралындагы санына басылат.
Бир кыйла көлөмдүү бул макалада жалпы союздук басма сөздө балдар адабияты боюнча талкуулап жүрүп жаткандыгын, ага кимдер катышып, кандай ойлорун айтышканын кеп кылып келип, кыргыз балдар поэзиясынын өксүк абалына аңдоо салат, улуттук балдар поэзиясынын тематикалык чектелгендигине токтолот, акындар турмушту балдардын көзү менен карашпай, чоңдордун көзү менен карап жаткандыгын бир нече акындардын мисалында айтып өтөт, мына ушундай балдар поэзиясында изденүүнүн жоктугунан көчөдө бара жаткан бөбөктөрдөн кыргызча ыр айтып койчу десе, баягы Тоголок Молдонун «Каак-каак каргалар, камыш түбүн жорголорун.» айтып тим болорун кейиш менен белгилейт.
Балдардын эне тилин унутуп жатышы, руханий маданиятыбыздын жана эне тилибиздин өкүнүчтүү абалы «Далил керекпи?. », «Эне тилдин эртеңи кандай?», «Тереңдеги тамырлар: Маданий мурастарга мамилебиз кандай?», «Кыргызга окшоп турабыз, бирок.», «Келгиле!. », «Кыргызбызбы?», «Гимнби, же кошоматчылыктын ырыбы?.», «Эне тилин жана адабиятын окутуу эмнеге муктаж?» аттуу макалаларында курч жана таамай айтылды.
Бул учурда мектепте адабий билим берүүнүн, балдарды окутуунун жана тарбиялоонун проблемалары анын «Проблемалык суроо – проблемалык жагдай түзүүнүн башкы формасы», «Отур, «эки», же бир баа тууралуу бир топ ой», «Биз муну өткөн эмеспиз.: мектепте адабият теориясын окутуу тууралуу», «Окурмандын айтаар сөзү », «Курсташтарга кат, же айыл мектеби жөнүндө ойлор», «Класс жетекчилик жеңил ишпи?», «Ажайып дүйнөгө баш багуу: Ч.Айтматовдун «Атадан калган туяк» аңгемесин окутуу», «Кесипти туура тандасак.», «Адабият сабагы: ал жөнүндө ой толгоо», «Нан бар үчүн биз барбыз», «Рухий байлыкты өстүрүүнүн сабагы» ж.б.
Адабият сабагында көркөм текстти интерпретациялоо боюнча «Кыргыз адабияты сабагында көркөм тексттин маңызын ачуу» , «Көркөм чыгарма жана анын ички сырлары» , «Окуучулардын адабий-теориялык түшүнүктөрүн калыптандыруу» , «Ала-Тоодон ааламга үн салган Айтматов» , «Адабиятты жаңыча окутуу: методдор, каражаттар жана иштелмелер» , «Дил баян – чыгармачылык изденүүнүн үзүрү» деген аталыштардагы «Усулчунун устаканасынан» сериясындагы китептерин адабият мугалимдерине тартуулады.
Дүйнөгө таанымал жазуучунун чыгармачылыгындагы этикалык-нравалык таасирдүү каражаттардын бири – педагог-адабиятчынын изилдөөсүндө бул анын этникалык педагогикалык традицияларга кайрылып, алардын бүгүнкү күнгө ылайыктуу жактарын көркөм жалпылоодон өткөрүшүндө дейт.
А.Муратовдун алгачкы адабий пикирлери балдар адабиятына арналса, 1976-жылы Ош пединститутун бүтүрүп, 1976-1978-жылдарда Ноокат районундагы Ломоносов атындагы орто мектепте мугалим болуп иштөө менен балдардын кызыгуулары үйрөндү, көркөм адабий тексттерди окуучуларга түшүндүрүү иштерин жүргүздү, мектептин адабий ийримин жогорку деңгээлге көтөрдү.
Ошол эле кезде бул маселелерди «Жагымсыз көрүнүштөргө жол койбойлу: этика жөнүндө сөз», «Мектеп китепканасында», «Телевизор жана окуучу», «Максатыңа жет, бүтүрүүчү», «Устатчылык жөнүндө ой» ж.б.
Темасы: «Көркөм адабий тексттердеги элдик педагогикалык ойлор жана аларды окутуу процессинде интерпретациялоонун илимий-методикалык негиздери » адистиктери: 13.00.01 – жалпы педагогика, педагогиканын жана билим берүүнүн тарыхы; 13.00.02 – окутуунун жана тарбиялоонун теориясы жана методикасы .
Эмгектеринин ичинде кыргыз адабияты, кыргыз этнопедагогикасы, кыргыз балдар адабияты боюнча окуу программалары, мамлекеттик стандарттары, окуу китептери , монографиялар, ЖОЖдор үчүн окуу китептери жана окуу-методикалык куралдары бар.
Көркөм адабий тексттердеги элдик педагогикалык ойлор жана аларды окутуу процессинде интерпретациялоонун илимий методикалык негиздери : педагогика илимдеринин доктору окумуштуулук даражасын изденип алуу үчүн жазган диссертациянын авторефераты.
А.Муратов 2001-жылы «Адабий-теориялык түшүнүктөрдү калыптандыруунун илимий-методикалык негиздери» деген темада кандидаттык, 2010-жылы «Көркөм адабий тексттердеги элдик педагогикалык ойлор жана аларды окутуу процессинде интерпретациялоонун илимий-методикалык негиздери » деген темада докторлук диссертациясын коргогон.
Жыйынтыктап айтканда, А.Муратовдун эмгектери кыргыз адабиятынын өткөн кылымдын аягындагы айрым өкүлдөрүнүн чыгармачылыгына арналуу менен адабиятты окутуу, адабияттын терминологиясын калыптандыруу, адабий-теориялык түшүнүктөрдү мектеп сабактарында үйрөтүү технологиялары багытында үзүрлүү болууда деп ойлойбуз.
Окутуу орус тилдеринде жүргүзүлүүчү мектептер үчүн кыргыз адабиятынан билим берүүнүн мамлекеттик стандарты / Кыргыз Республикасынын мектептеринде предметтик билим берүүнүн мамлекеттик стандарттары.
Кыргыз элдик педагогикасы, кыргыз балдар адабияты, кыргыз адабиятындагы темалар жана проблемалар, кыргыз адабиятын жалпы билим берүүчү мектептерде окутуу; этнография жана тарых; тарыхый инсандар ж.б.
Кенже мектеп жашындагы окуучулар үчүн жазган аңгемелери ар кандай хрестоматияларга киргизилип, атайын кыргыз тилин үйрөнүү үчүн жаңылмачтары мектептердин окуу куралдарынан жана хрестоматиялардан орун алып жүрөт.
А.Муратовдун педагогикалык эмгектеринде болочоктогу адабий-эстетикалык табити жогору, ыйман-ынсаптуу жана эне тил байлыктарын жакшы өздөштүргөн жаштарды тарбиялоого өзгөчө басым жасалат.
ыкма (негизинен дан өсүмдүктүн зыяндуу кебер илдеттери, күздүкчү үкүчө, тамыр чириги, данчы дуулдак ж. б. зыянкечтер жагымсыз шарт түзүү менен жок кылынат); химиялык ыкма (уулуу заттар инсектицид ж. б. чачылат, айрыкча тех. өсүмдүктөр менен мөмө-жемиш дарактарын коргоодо), биологиялык ыкма (зыянкечтер менен илдеттерге каршы мите, жырткыч организмдер жана антибиотиктер пайдаланылат).
Айыл чарба өсүмдүктөрүнүн өстүрүү технологиясы колдонулбагандыктан, зыяндуу организмдер жана отоо чөптөрдүн көбөйүшүнө жакшы шарт түзүлүп, республикада өтө оор агрохимиялык жана фитосанит.
Республикада айыл чарбага зыян келтирүүчү көптөгөн зыяндуу организмдер 100дөн ашык зыянкеч, 70ке жакын илдет жана 300гө жакын отоо чөп айыл чарба өсүмдүктөрүн жабыркатат.
Кылкандуу дан эгиндеринде данчы дуулдактын жана зыянкеч канталанын, пахта аянттарында кене, шире жана косек куртунун, бедеде фитономустун, мөмө-жемиш бактарында алма мөмө жегичинин, жупсуз жибек куртунун убак-убагы менен массалык таркалуусу байкалып келет.
Кыргызстанда өсүмдүктөрдү коргоо жаатында мамлекеттик башкарууну (фитосанит. коопсуздукту камсыздоо, пестицид жана агрохимикаттарды коопсуз колдонуу, жердин асылдуулугун жана өсүмдүктөрдүн түшүмдүүлүгүн жогорулатуу) Айыл чарба жана мелиорация министрлигинин Химиялаштыруу жана өсүмдүк коргоо департаменти ишке ашырат .
негизин жана аларга каршы күрөшүү ыкмаларын иштеп чыгуучу тармагы; өсүмдүк зыянкечтери менен илдеттерин жок кылуу боюнча айыл чарба менен токой чарбасында жүргүзүлүүчү иш-чаралар комплекси; отоо чөптөргө каршы күрөшүү чараларын да камтыйт.
Айыл чарба өндүрүшүн өнүктүрүүдө өсүмдүк коргоо зор роль ойнойт, анткени өсүмдүк зыянкечтери менен илдеттери жыл сайын дүйнөдө өстүрүлүүчү азыктүлүк продуктуларынын 30-35% ин жок кылат .
Аль-Фараби атындагы Казак Улуттук университетинин Казакстандын орто кылымдардагы тарыхы кафедрасынын жетекчиси, Кыпчактаануу дүйнөлүк илим-изилдөө Борборунун директору, бир эле учурда Казакстан Юридика университетинин кафедра башчысы болуп эмгектенет.
Эгерде чүкө тизүүдө байкабастан бардык чүкөлөрүн бир өңчөй алчы же таа тизип алышса, анда оюнду карап тургандардын бири «чур болду», - деп угуза айтып туруп, тизилген чүкөлөрдөн бир чүкөнү өз пайдасына алат.
Аткан сайын сака атаандаштарынын сакаларына тийип, сака ээлери оюндан чыга берсе, акыркы оюнчуну оюндан чыгарган оюнчу кендеги чүкөлөрдү утуп алат да, уткан чүкөлөрдү өз өнөктөрү менен тең бөлүшөт.
Ыргыткан учурда оюнчунун сакасы айкүр конбой калса, анда ал оюнчунун сакасы ошол түшкөн жеринде калат да, андан кийинки сакасы конгон оюнчу өзүнүн сакасын чийиндин четин таманы менен басып туруп, тигинден башка тарапты көздөй өкчөп ыргытат, же анын сакасын атат.
Аткан сака чүкөгө тийип, сака тийген чүкө чик, ал эми сака бөк түшсө же чүкө бөк, сака чик түшсө, оюнчу «келди» деп туруп чик же бөк чүкөнү утуп алат да чүкө атышын улантат.
Кыргыз эл жазуучусу Түгөлбай Сыдыкбековдун «Көк асабасында» төмөнкүчө айтылган: «. Кызылга, көккө, сарыга боёлгон ашыктарды уул үймөктөп чачып салчу. Анан ал ашыктарын түскө бөлүп: сарысын «табгач», кызылын «түрк», көгүн «кыргыз» уулу деп, үч топту үч тарапка жайнатып кулжа, теке сакаларды кол башы деп алдыга жылдырып.
Оюнчулар бир сыйра атып бүткөн соң экинчи сыйра атышууда кимдин сакасы чүкөлөрдөн алыс болсо, ошол биринчи атат да, чүкөгө тийгизип, сакасы кыйырдай турган жерге түшүп, сакасы айкүр турса, бүт чүкөнү алат.
Эгер андан кийин атуучу балдардын бирөө озунуп «тайнеке-сулаке меники» деп койсо, ага чейинки балдардын эч кимиси жата калып шилебей, жалпы тартипте чүкөнү мээлеп атып, түпкө жакындап, кийинки кыйырдоочу кезегин күтөт.
Оюнда элдин ички, тышкы душмандарынан коргонуу ыкмалары, аскердик өнөрдүн элементтери , тактык, тыкандык, тез эсептей билүүчүлүк, шамдагайлык, тапкычтык, кылдаттык, чеберчилик, устаттык, кыраакылык, кыймыл, адеп сактоо сыяктуу көптөгөн учурлар колдонулат.
ЖОЖду аяктагандан кийинки алты жылдын аралыгында Фрунзе шаарындагы Советтик соода техникумунун комсомол уюмунун катчылыгынан Кыргызстан ЛКЖСнын Ысык-Көл областтык комитетинин катчылыгына чейин көтөрүлгөн.
Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин депутаты болуп шайлангандан кийин 1990-1991-жылдары Мыйзамдар жана мыйзамдуулук маселеси боюнча Жогорку Советтин туруктуу комиссиясынын төрагасынын орун басары болуп иштеген.
Берлиндин Антрпологиялык коомуна жиберген илимий билдирүүсүндө енисейдеги жазуулардын мүнөзү «кыргыз-хягастарга» таандык, анткени ал доордогу бул аймактын жашоочуларынан кытайлар кабардар болгон деген пикирди айткан.
Гордлевский Владимир Александрович, советтик түрколог-чыгыштаануучу, түрк тили, адабияты, фольклору жана селжуктардын, Осмон империясынын саясий-экономикалык, социалдык тарыхы, этнографиясы боюнча ири адис, адабияттын доктору, профессор, ССРС ИАсынын мүчө-корроспонденти.
Гаврилов Михаил Филипович, түрколог, тарыхчы-этнограф, Орто Азиянын калктарынын тарыхы, этнографиясы, салтуу маданияты боюнча илимий эмгектерин жазган, өз мезгилиндеги таанымал изилдөөчүлөрдөн болгон.
1974-жылы Ахмадийлерге каршы жасалган рейддер жана көтөрүлгөн баш аламандыктан кийин Премьер министр Зулфкар Али Бхутто диний лидерлер тарабынан Ахмадийлерди каапыр деп жарыялансын деген күчтүү басымга туш болгон.
Ошондуктан, мыйзам чыгарылып, баш мыйзамга кошумчалар киргизилди, Ахмадийлерге каршы социалдык бойкот жарыяланды, ошондой эле аларга өздөрүн мусулман экендигин жарыялоо жана аларга «мусулман катары «мамиле кылуу» тыюу салынып, алардын өз ишенимдерине амал кылуу иши кылмыш иши болуп калган.
Андан кийин Ахмадия Мусулман Жамааты 11 күндүк мажбурлоо жолу менен суроо-жоопко катышышкан, ал жерде Мырза Насир Ахмад өзү жана төрт башка көрүнүктүү улама Пакистандын Жогорку Кеңешинде Ахмадия Мусулман Жамаатына өкүлчүлүк кылышкан.
Ал иш сапарынын аралыгында анын урматынан уюштурулган бир нече кечелерге катышып, Ахмадия Мусулман Жамааты Африкадагы ар кандай өлкөлөрдө тартуулаган таалим-тарбиялык, социалдык жана руханий кызматтарды текшерген.
Ага негизги диндердин ар кандай уламалары катышып, Ыйса дын крестке кагылуусуна байланыштуу кырдаал жөнүндөгү макалаларын окуп беришкен, андан кийин Ыйса дын каза тапкандыгы жөнүндөгү Ахмадиянын көз карашы сунушталган.
1938-жылдын ноябрында ал өзүнүн туулган жери Кадиянга кайткан, ал жерде Ахмадия Мусулман Жамаатынын миссионерлерине диний таалим-тарбия берүүчү колледжи – Жамия Ахмадияга профессор катары дайындалып, ал жерде беш жыл иштеген.
1944-жылдын май айынан тартып 1965-жылдын ноябрына чейин ал Кадиянда салынган эң алгачкы Таалимул-Ислам Колледжинде ректор болуп иштеген, анан Индия-Пакистан бөлүнгөн соң Пакистандагы Рабвах шаарында иштеген.
Убада кылынган Мессиянын халифасы болуп шайлангандан бир аз мөөнөттөн кийин ал Убада кылынган Мессиянын халифасы Мырза Башируддин Махмуд Ахмадды эстеп, анын урматынан Фазли Умар Фондуна негиз салган.
Анын аракеттерине карабай, Пакистандын Жогорку Кеңеши Ахмадийлерди каапыр деп токтом чыгарган жана ошол убакытта Жамаатка көрсөтүлгөн зор жетекчилиги жана багыттуулугу байкалган.
1934-жылдын 5-августунда Насир Ахмад Мырза Гулам Ахмаддын чөбөрө-кызы жана Индияга караштуу Малеркотланын тургуну Наваб Мухаммад Али Хандын улуу кызы Саййида Мансура Бегамга үйлөнгөн.
кылымда кимге таандык экени белгисиз испанча котормо, андан соң Иоэль аттуу кечилге таандык иврит тилиндеги котормосу, Иоанн Капунскийдин кийинчерээк немис, испан жана италян котормолоруна негиз болгон латын котрмосу жарык көргөн.
Фирдоусинин “Шахнамесиндеги” маалыматтарга таянсак, Ибн аль-Мукаффанын “Калила жана Димнасы” Саманид өкүмдары Наср бин Ахмеддин заманында увазири Баламинин буйругу менен фарсчага которулган.
Кийинчерээк болжол менен 1140-жылы Низамиддин Абул-Маали Насрулла бин Мухаммед тарабынан Ибн аль-Мукаффанын эмгегинин негизинде которулуп, Газневи султаны Бахрамшахка тартууланды.
Өзгөчө падышалар менен ак сөөк катмардын ортосундагы мамилелер, маектер, көпчүлүктүн алдындагы кадыр-барк, ага татыктуу болуунун негизги тепкичтери жана негиздери, ошондой эле калктын бийлик менен болгон байланышы, саясаттагы ар кандай көрүнүштөр, ишбилгилик, кыянат, тузак жана азгырыктар сыяктуу маселелер камтылган.
Бул китеп тууралуу Сильвестр де Саси, Генри Зотенберг, Иоганн Хертель, Теодор Бенфи, Теодор Нёльдеке, Карл Броккельман, Кэйт Фальконер, Уиллиам Райт, Мардини, Людвиг Косгартен сыяктуу Чыгыш таануучулар изилдөөлөрдү жүргүзүшкөн.