polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Мына дал ушул жерде, учкан ракеталардын ызы-чуусунан жалбырттаган жалынынан жер астын-үстүн болгондой болуп турган такта “Адам, төө, ит деген үч макулук качып баратты, ошо качып баратканда адам уулу Эдигейге элес келди: кайдан-жайдан пайда болду ким билди, бир заманда маңкурт ок жебеси жүрөгүнө сайылып, Акмаянын өркөчүнөн жылбышып кулап бараткан Найман-Эненин башынан түшкөн ак жоолук, жерге жетпей ак чалгын болуп кайып учкан ак-Эдигейди жандай учуп берди.
Танабай Гүлсары жорго менен акыркы сапарда баратып, күнү бүтүп, суусу түгөнгөн эсил жоргонун башында отуруп өткөн күндөрдү эскерүүсү аркылуу сюжеттик окуялар ретроспективдүү планда өнүктүрүлсө, “Кылым карытар бир күн” романында да көпчүлүк окуя Бороонду бекеттин темир жол жумушчусу Казангаптын кайтыш болгон саатынан аны жайына койгонго чейинки мезгил аралыгындагы анын кесиптеш жакын жолдошу Эдигейдин эскерүүсү аркылуу баяндалат.
Романда сөз мейли байыркы Найман-эненин же Раймалы менен Бегимайдын тагдырлары жөнүндө баратабы, алыскы космостук станция же жердеги түлкү, ит, каранар жөнүндө болобу – баарысы бир көйөйгө, Эдигейдин, башкача айтканда адамдын азыркы доордогу тагдырына баш ийдирилген, бөлүнбөс бир бүтүн “организм” сыяктуу бир сюжеттик өзөккө, системага бириктирилген.
үч катмарлуу мейкиндик алкак: аалам баткан адамдын башы, Эне-Бейит коругу жана Жер планетасынын катышы, башкача айтканда сюжеттик линяны шири кийгизилип, акыл-эстен ажыраган маңкурт жоламандын башы, корукка алынган Эне-Бейит ж. б.
Капталынан караганда айнек сымал көрүнгөн бул сыналгыга , плеер туташтырам деп убара тартпастан аркылуу сыналгынын өзүнө керектүү маалыматтарды сактап же көчүрүп алып кайталап көрө берсеңиз болот.
Сызыктуу программа боюнча түзүлгөн окуу китептери эки түрдүү болот: «вертикалдуу» жана «горизонталдуу» «Вертикалдуу» окуу китебинде окуу материалы өз ара белгилүү логикалык системада жайланышкан дозаларга бөлүштүрүлүп берилет.
Ар бир окуучу ага сунуш кылынган өлчөмдү иштеп чыккандан кийин анын артынан келүүчү өлчөм иштейт (контексттин маанисине карата ташталып кеткен сөздү, тамганы же санды жана башкалар толуктап жатат) да, сызгычты жылдыруу менен өзүнүн жообун туура жоопко салыштырып текшерет.
Сызыктуу программалоонун эң негизги бөтөнчөлүгү – мында окуучу өзүнүн жообун өзү конструкциялап түзөт, өзүнүн жообун өзү түзүү окуучуну ойлонуп эмгектенүүгө, ишке жоопкерчиликтүү катышууга, материалды чың түшүнүп өздөштүрүүгө мажбур кылат.
Демек жөндөмдүү окуучу окуу материалын өзүнө ыңгайлуу тез темпте иштеп чыга алат, анткени ал жардамчы өчөмдөргө токтолбостон негизги гана 1, 2, 3, 4- өчөмдөргө менен иштейт.
Ошентип, программаланган окуу китебинин көлөмү жөнөкөй окуу китебине караганда адатта өтө чоң боло тургандыгына карабастан эң жакшы же жакшы окуган окуучу анын 40%тин гана, орто окуган окуучу 70–80%тин гана окуйт, ал эми начар окуучу болсо ал китепти 100% окуп чыгууга мажбур болот.
Бул убакыт алардын программалык материал боюнча билимин тереңдетүүгө, предмет боюнча жалпы деңгээлин көтөрүүгө, алардын изилдөөчүлүк жана чыгармачылык жөндөмдүүлүктөрүн арттырууга жумшалат.
Эгерде окуучунун тандап алган жообу туура болсо, анда анын жообунун тууралыгы ырасталат да, ошол жооп эмне үчүн туура экендиги түшүндүрүлөт жана ага андан кийинки өчөмгө өтүү сунуш кылынат.
Эгерде окуучунун тандап алган жообу ката болсо, анда анын жообунун туура эмес экендиги айтылат, анын катасы эмнеде экендиги түшүндүрүлүп, ушул эле өчөм боюнча бир аз жардамчы түшүнүк берилет.
Эгерде окуучу кандайдыр бир өчөмдүн материалын өтүүдө өтө эле одоно ката кетирген болсо, анда бул учурда окуучуга анын катасы эмнеде экендигин көрсөтүп гана тим болбостон, ошол 3- өчөмдүн материалын көрсөтмөлүү мисалдары бар майдараак 3А, 3Б, 3С сыяктуу жардамчы бөлүктөргө бөлүшөт.
моментинде окуучу өзүнүн 3- өчөмдөгү каталыгы кокусунан болгондугун, материалды түшүнө албагандыктан эмес аны иштөөгө анча көңүл койбогондугунан болгонун далилдеп көрсөтө алса, анда жардамчы порциялардын калгандарын окуп олтурбастан түз эле 4- өчөмдөргө өтүүгө уруксат кылынат.
Эгерде ал өзүнүн катасын жардамчы 3А жана 3Б өчөмдөргө окуп чыккандан кийин да оңдой албаса, анда ал 3С өчөмдөгү материалды да иштеп чыгууга мажбур болот, ошондон кийин гана ал 3- өчөмдөргү негизги суроого туура жооп таап, 4- өчөмдөргө өтүүгө мүмкүндүк алат.
Электрондук техниканын жетишкен ийгилиги окуу процессиндеги адамдын ички ой жүргүзүүсүндөгү өзгөрүштөрдү эсепке алуучу адаптивдүү окутуучу машиналарды түзүүгө мүмкүндүк берди.
Программалоонун адаптивдүү системасы: «окуучуларды керектүү көндүмдөргө үйрөтүү үчүн белгилүү өлчөмдөгү каталыктардын кетирилиши зарыл, башкача айтканда жаңы материалды үйрөнүп жатканда окуучу тарабынан эч ката кетирилбесе, анда окутуунун эффектиси аз болот» деген гипотезага негизделген.
Күчөп кетсе психикалык бузулууга алып келиши мүмкүн; себепсиз кыжырланат, урушчаак болот жана башка; жүрүш-турушу өзгөрүп, кем акыл болуп калышы мүмкүн; оорунун эң оор кабылдоосу мээге кан куюлуу болуп эсептелет .
Артерия кан басымынын көтөрүлүшү, ички секреция бездеринин, кандын уюшунун бузулушу , ошондой эле социалдык-коомдук факторлор, илим менен техниканын өөрчүшү, кайгыруу, стресс абалдары атеросклероздун пайда болушуна түрткү берет.
Соо кезиндеги жагымсыз абалдар (тынчы кетүү, көңүл чөгүү, наркотикти кантип табууну ойлонуу жана башка) жоголгондуктан, мас болгондо жагымдуу, көшүлтүүчү сезим пайда болгонсуйт.
Баңгилик (грек. // — селейүү, уйку, жана // — жиндилик, өтө кумардануу, кызыгуу.) — наркотиктерди жана наркотиктик таасири бар заттарды чегип же ичип көнүүдөн пайда болуучу өнөкөт дарт.
Университеттин илимий потенциалын жогорулатуу, окуу процессин жөнгө салуу, маалыматтардын жаңы технологияларын таанытуу, чарбалык жана каржы маселелерин чечүү, чет өлкөлөр менен байланышты чыңдоо боюнча атайын бөлүмдөр бар.
Университеттин мезгил талабына ылайык адистерди даярдоо мүмкүнчүлүгү артып, профессордук-окутуучулук курамдын илимий потенциалы, окутуунун техникалык каражаттары жана жабдуулары менен камсыз болушу кескин жогорулап, республикабызда алдыңкы жогорку окуу жайлардын катарына кошулду.
Кыргызстан эгемендикке жеткенден кийин Жалал-Абад облусунун калайыгынын көптөгөн кайрылууларынын негизинде 1993-жылдын 2-апрелинде Жалал-Абат шаарында Жалал-Абат мамлекеттик университетин ачуу жөнүндөгү Кыргыз Республикасынын Президентинин 101 Жардыгы чыккан.
Президенттин Жардыгын иш жүзүнө ашыруу үчүн 1993-жылдын 10-майында Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 197 токтомунун жана Билим берүү министрлигинин 15-майдагы 163/1 буйругунун негизинде Жалал-Абад мамлекеттик университети түзүлгөн.
Ошо менен бирге коомдук түзүлүштүн негиздерин, аймактык түзүлүшүн жана башкаруу таризин, бийликтин жергиликтүү жана борбордук органдарын уюштуруунун тартибин, алардын компетенциясын жана өз ара мамилелерин, мамлекеттик символикасын жана борборун аныктайт; формалдуу мааниде жогорку юридикалык күчкө ээ мыйзам же мыйзамдардын тобу.
Эгер баш мыйзамды Куран кылганда мамлекет өнүгүп, эл жыргаса анда азыр Сауд Арабия Королдугу дүйнөнүн эң өнүккөн өлкөсү, эли дүйнөнүн эң бактылуу эли болмок.
Медициналык кызмат аскер кызматына чакырылгандардын жарактууларын тандап, дарылоо, алдын алуу, санитария-гигиеналык, эпидемияга каршы чаралар комплексин системалуу түрдө жүргүзөт, аскер кызматкерлерине өздүк жардам, жугуштуу ооруларга каршы алдын алуу ыкмаларын үйрөтөт, аскерлерди медициналык каражат менен жабдыйт.
Бул жоготуу — согуштан жарадар болгондор менен медициналык мекемелерге жөнөтүлгөн оорулуулардын эсебинен аскердик өздүк составдын азайышы (буга өлгөндөр, туткунга түшүп кеткендер, дайынсыз жоголгондор кирбейт).
Медициналык-санитардык батальондордо квалификациялуу жардам көрсөтүлөт жана ден соолугуна байланыштуу ташууга болбогон оор жарадарлар , ошондой эле жарааты жеңил, бат айыкчу оорулуулар гана госпиталга алынат.
Улуу Октябрь социалисттик революциясынан кийин аскердик жана медициналык илимдин жетишкендиктерине жана социалисттик мамлекеттин армиясынын милдеттеринин өзгөрүшүнө байланыштуу аскерлерди медициналык тейлөө да бир топ жакшыртылган.
Аскер медицинасы — куралдуу күчтөрдүн саламаттыкты сактоо терапиясын жана практикасын үйрөтүүчү, согуш жана тынчтык мезгилинде аскер кызматкерлеринин ден соолугун сактоо жана жабыркагандардын, оорулуулардын ден соолугун калыбына келтирүү боюнча иш чараларды жүргүзүүчү медицина тармагы.
Насирдин Исанов атындагы Кыргыз Мамлекеттик Курулуш, Транспорт жана Архитектура университети 1992 жылы Бугу айынын 4дө, Кыргыз архитектура-курулуш институтунун базасында түзүлгөн, өз кезегинде Фрунзе политехникалык институтунун архитектуралык жана инженердик-курулуш факультетинин базасында түзүлгөн .
Кадрларды даярдоо боюнча ийгиликтери үчүн, Кыргызстандын алдыңкы массалык маалымат каражаттары тарабынан КМКТАУнин ректору Азиянын мыкты ректор наамын ыйгарышкан, а университет Кыргызстандын 2007 жана 2008 жылдары Кыргызстандын мыкты ЖОЖУ, 2010 жылы болсо Борбордук Азиянын мыкты ЖОЖу болгон.
2005 жылдын Чын Куран айынын 1нен баштап жана Университеттин жалпы коллективинин активдүү иштеши, Университет жетишкенкендиктерине өбөлгө болду, баардык жетишкендиктер ректоратта алдын ала эле кабыл алынган чечимдери менен белгилүү болгон.
КМШ ичиндеги Эл аралык курулуш ЖОЖ ассоциацисынын активдүү мүчөсү болуп, Бажы союзунун Бийликтер аралык келишим жана Биргеликтүү экономикалык мейкиндиктин негизиндеги гармониялашкан билим берүү стандарттар менен, окуу планы жана программалар, Болон келишиминин негизинде жогоркуквалификациялуу кадрларды даярдап атат.
Университеттин коллективинде 600 ашык окутуучу иштейт алардын арасында алдыңкы жана Кыргызстандын беделдүү окумуштуулары, Эл аралык академия академиктери, илимдин докторлору, профессорлор, мамлекеттик жана эл аралык сыйлыктын лауреаттары, илимдин жана билим берүүнүн эмгек сиңирген ишмерлери, маданияттын жана илим кандидаттары.
Насирдин Исанов атындагы Кыргыз Мамлекеттик Курулуш, Транспорт жана Архитектура университети - архитектура, курулуш, экономика, транспорт, экология, компьютердик жаңылануу технологиялары, жана чоң илимий борбор областынын жогорку жана профессионалдык системасындагы базалык жогорку окуу жайы болуп эсептелинет.
Көп жылдык улуттук салтты улантып Инженер-техникалык кадрларрды даярдоо боюнча курулуш архитектура, экономика, мененджмент, экология, транспорт, жаңылануу жана маалыматтык технологиялар областында университет өлкөнүн социалдык-экономикалык өнүгүүсүнө көрүнүктүү салым кошуп атат.
Өлкөнүн алдыңкы ЖОЖу эсептелингендей, университет динамикалуу өнүгүп жатат, заманбап материалдык-техникалык жана маалыматтык базасы, бириккен жана иштегенге жөндөмдүү профессорлук-окутуучулар курамы бар.
Жалпы баротерапиянын ушундай ыкмасын «гипербаралык оксигенация Барокамералардын терапиялык блогунда жогорку басым астында эндартериит, жүрөктүн ишемия оорусу, карын менен он эки эли ичегинин жарасы, көздүн торчо кабыгынын ишемиясы менен жабыркагандар дарыланат.
«Мындай башка түшкөн кырсыктын алдын алууга, курмандыктардын жана чыгымдардын санын бир кыйла азайтууга мүмкүнбү?» – деген суроого жооп табуу үчүн айрым маалыматтарга таянып, бул табигый кырсыктын келип чыгышын дагы тереңден түшүнүүгө аракет кылуу керек.
Жердин төмөнкү катмары калың катмарды түзгөн бир тектүү зат эмес, тескерисинче, бөлүк-бөлүктөрдөн туруп, бири-биринин үстүнө төшөлгөн химиялык курамы ар башка болгон катуу катмарлардан турат.
Жер шарынын, болжол менен, 29,2 пайызын кургактык, башкача айтканда, тоо-таш, талаа-түздөр, ал эми 70,8 пайызын деңиз суулары ээлегендиктен, жер титирөөлөрдүн көбү суу алдындагы аймактарга туура келүүсү мыйзам ченемдүү.
Мындай телеберүүлөр мектептик курсту тереңдетип үйрөнүү максатын көздөйт, алардын ичинде илим, техниканын жана маданияттын актуалдуу проблемалары б-ча лекциялар, кесип тууралуу берүүлөр, сырттан окугандар үчүн лекциялар, кирүү экзамендерине даярдоочу жана чет тил үйрөнүү үчүн берүүлөр жана ушул сыяктуу болот.
Кээ бир мектептерде өзүнчө Окутуунун техникалык каражаттары кабинети борборлоштуруп түзүлүшү мүмкүн, бирокк бул учурда тейлене турган сабактардын саны азаят жана Окутуунун техникалык каражаттарын методикалык мүмкүн-чүлүгү төмөндөйт.
Бардык дабыш бергич жана экрандык окуу колдонмолоруна бирдиктүү талап коюлат: алардын мазмуну мектеп программасына туура келиши жана окуу информациясынын баяндалыш формасы бул колдонмолордун табиятына ылайык келиши зарыл.
Мурда мектеп үчүн атайын дабыш бергич каражаттар (башталгыч класстар, адабияты үчүн фонохрестоматиялар, айрым предметтер боюнча граммпластинкалар, чет тилдер үчүн магнитофондук курстар жана ушул сыяктуу) чыгарылып келген.
Атайын изилдөөлөр көрсөткөндөй, Окутуунун техникалык каражаттарын окуу-тарбия процессинде кеңири жана дайыма колдонулушу окутуунун көрсөтмөлүүлүгүн күчөтөт, өздөштүрүү кыйын болгон материалды жеткиликтүү кылат, окутуу темпин тездетет, окуучуларга каралып жаткан кубулуш же объект тууралуу так маалымат берет, окутуунун активдүү методдорун колдонууга шарт түзөт.
Окутуунун техникалык каражаттары дайыма колдонуу мугалимди окуу материалын баяндоо методикасын өзгөртүүгө, материалды баяндоо жана бышыктоонун ортосунда убакытты башкача бөлүштүрүүгө мажбурлайт.
Бузулган кан тамырдын көлөмүнө, сынган сөөктүн мээге батып калганына жараша, бир нече саат же күн өткөндөн кийин кокустукка учураган кишинин баш оорусу күчөйт, тынчы кетет же тескерисинче уйку басат.
Мээнин урулушунун жеңил түрүндө бул өзгөрүүлөр көп учурларда 2—3 жумада тарап кетет, ал эми оор түрүндө шал болуу жана аң-сезимдин, сүйлөөнүн бузулушу көпкө сакталат.
ДНК молекуласынын структурасы буралган 2 спиралдан турат пиралды түзгөн полинуклеотиддердин курамындагы дезоксирибозалар менен фосфор к-талары линиянын сырт жагында, ал эми азоттуу негиздер ич жагында жайгашкан.
Бир сутканын ичинде жаныбарлардын тоют менен кошо азоту бар заттарды керектөөсү жана алардан иштетилген продуктуларын заң жана сийдик менен кошо бөлүнүп чыгуусу организмдин азоттуу балансын түзөт.
Терс азоттуу баланста организмден заң жана сийдик менен кошо бөлүнүп чыккан азоттуу заттардын саны көбүрөөк болот, бул учур тоютта белок заттары жетишсиз болгондо, авитаминоздо же оору учурунда, карыганда байкалат.
Окуяны уккан калган арабдар кандуу окуя болгон жерге келишип, Алладан жүз бургандардан мечиттин ичине кирип, жарадар болгондор менен дүйнө салгандардын денелерин чогултуп кетүү үчүн бир күн сурашат.
Кадам сайын каршылыктарга учураса да, Шах-Жарир Алла Таала тарабынан чоң атасына дайындалып түшүрүлгөн ыйык Куран китеби, Мухаммед пайгамбардын насааттары жөнүндө айтып, жыйындарды өткөрүүдөн жазбайт.
элдик демократиялык революция антиимпериалисттик, антифеодалдык демократиялык революция катары коомдук-экономикалык өнүгүүсү ар кандай деңгээлде болгон өлкөлөрдө капитализмдин жалпы кризисинин учурунда болуп өткөн.
40-жыл менен 20-жылдардын революциялардын социалдык-экономикалык мазмуну бирдей эместигине карабай, бул аталган өлкөлөр чет элдик империализмден жарым колониалдуулукта, көз карандылыкта турганы менен аналогиялуу.
Бул өлкө-лөрдүн элдеринин алдында революциячыл жалпы фашизмге каршы, улуттук күнкорсуздук жана демократия үчүн күрөшүү маселесин коюп, алардын баштапкы революциячыл өнүгүүсүндө окшош жолго түшүүсүн шарттады.
Эгер эски типтеги буржуазиялык-демократтык революциянын экономикалык негизи өндүрүш күчтөрү менен феодалдык өндүрүштүк мамилелердин ортосундагы карама-каршылык түзсө, социалисттик революциянын негизи – өндүрүш көчтөрү менен күнү бүткөн каптиталисттик өндүрүш мамилелеринин каршылыгы болсо, жогоруда каралган өлкөлөрдөгү Элдик демократиялык революция негизи – эки түрдүү: биринчиден, өндүрүш күчтөрүнүн өнүгүшү менен феодалдык өндүрүштүк мамилелеринин; экинчиден, улуттук экономикалык өнүгүүнүн кызыкчылыгы менен чет элдик капиталдын же аны менен байланышкан жергиликтүү капиталдын зомбулугун каршылыгы түзгөн.
Эгер эски типтеги буржуазиялык-демократиялык революциянын кыймылдаткыч күчү буржуазиялык таптар, а социалисттик революциянын кыймылдаткыч күчү пролетариат Элдик демократиялык революциянын кыймылдаткыч күчү элдик фронт, ар түрдүү катмарлардын жана таптардын биримдиги болуп, социалисттик революцияга чечкиндүү жакындайт.
Элдик демократиялык революция Европа менен Азиянын бир катар өлкөлөрүндө 2-дүйнөлүк согуштан кийин социалисттик өзгөрүүлөрдүн прологу сыяктуу жайылтылган антиимпериалисттик, антифеодалдык демократиялык революция.
Мис., Чехословакиядагы улуттук-демократиялык революция, Венгриядагы демократиялык революция, Кытайдагы жаны демократиялык революция ж. б. Болгарияда элдик демократиялык революция башынан эле социалисттик мүнөздө болгон.) элдик демократиялык революция антиимпериалисттик, антифеодалдык демократиялык революция катары коомдук-экономикалык өнүгүүсү ар кандай деңгээлде болгон өлкөлөрдө капитализмдин жалпы кризисинин учурунда болуп өткөн.
Кыргыз элинин тарыхындагы эбегейсиз трагедияны көркөм чагылдырууга арналган Кандуу жылдар өз убагында карама-каршы пикирлерди жаратып, чыгарманын идеялык мазмунуна олуттуу дооматтар айтылган.
Романды кайра иштеп чыгууда автор мурда орун алган натуралисттик сүрөттөөлөрдөн качып, татаал тарыхый окуяларды көрсөтүүдө топтоштурууга умтулган, ошону менен бирге, көркөмдүк жагын өркүндөтүүгө аракеттенген.
Чыгарма эки бөлүмдөн туруп, биринчи бөлүмдөн көчмөн элдин падыша бийлигине каршы көтөрүлүшкө чыгуусунун себептери, күрөштүн жүрүшү жана жеңилиши, кыргыздардын Кытайга качышы баяндалса, экинчи бөлүмдө качкындардын бөтөн жерге баргандан кийинки кейиштүү тагдыры жана өз мекенине кайтып келиши көрсөтүлгөн.
Көтөрүлүш кыргыз жана орус элдеринин ортосундагы кагылыш эмес экендигин, күрөш ириде падыша бийлигине каршы багытталгандыгын ажырымдап көрсөтүү – автордон кыйла кылдаттыкты талап кылган чыгармачылык маселе болчу.
Алардын биринчиси – Алымкул, Антон, Жунуш, Мурат баштаган эмгекчилер; экинчи топто бай-манаптардын өкүлдөрү – Төлөк, Чолпонбай, Жанай, Ажы, Ташыбек, падыша жазалоочулары, кытай феодалдары.
Сухомлинский педагогикалык ишмердиги согуштун запкысын көргөн балдарга байланыштуу болгондуктан, анын эмгектеринен балдарга боорукер мээримдүү мамиле кылуу педагог менен окуучунун ортосундагы өз ара боорукердик мамиле жөнүндө айрым ой тыянактарды да, бүтүндөй бир нече беттен турган ой толгоолорду да жолуктурууга болот.
Ошодой эле ал мурдагы педагогдор тарабынан чыйыр салынган «коллективде», «коллектив аркылуу», «жекече тарбиялоо», «коллектив шартында айрым окуучулар менен жеке иш алып баруу» сыяктуу олуттуу маселелерин жаңыча чечимин, усулдарын таба алган.
Сухомлинский «Мектептин жаш директору менен аңгемелер», «Уулума кат», «Мугалимге жүз насаат», «Тарбиялоо жөнүндө» сыяктуу эмгектери көрүнүктүү тарыхчы, таланттуу котормочу Дүйшө Айтмамбетов тарабынан кыргыз тилинде жарыкка чыгарылып, педагогикалык коомчулуктун сүймөнчүлүгүнө айланган.
Анын мурастарына көп кырдуулук, универсалдуулук мүнөздүү, башкача айтканда ал таалим-тарбия ишине тике жана кыйыр тиешеси бар бардык маселелерди өз алдынча изилдеп, өзгөчө идеяларды жана тажрыйбаларды жараткан.
Анкеталык метод – айрым педагогика жана психологиялык маселелерди чечүү үчүн материал топтоп, андан кийин аны математикалык статистика жолу менен талдап чыгуу максатында бир нече кишилерге атайын түзүлгөн схема–суроолор берип чечүү.
Кээ бир массалык факттарды айкындоодо, адамдардын өз ара катнашын баалоодо, кээ бир факт жөнүндөгү коомчулуктун ой-пикирин үйрөнүүдө, социологиялык изилдөөлөрдө анкеталык метод кеңири колдонулат.
Бирок, аңгеме методуна караганда анкеталык методдо суроолордун жана жооптордун логикалык конструкциясы эч өзгөрүлбөй туруктуу бойдон калат, аңгемеде болсо суроолордун коюлушу жана аларга берилүүчү жооптор эркин түрдө болот.
Аңгеме методунда аны өткөрүүчү адамдан эң чоң устаттык, терең билим, эрудиция, теориялык мыкты даярдык жана адамды өзүнө тарта билүү сыяктуу бир катар сапаттар талап кылынат, ансыз аңгеме методу менен эффективдүү жыйынтыкка жетишүүгө болбойт.
Эгерде үйрөнүлүп жаткан фактыны, окуяны же кубулушту баяндоого мүмкүндүк берүүчү маалыматтарды толук ичине камтыган суроолордун тизмеги түзүлгөн болсо, анда ал түзүлгөн анкета боюнча керектүү маалыматтарды ар кандай эле киши топтоп ала алат, ал гана эмес анкетаны почта аркылуу таратып, каалаган территориялардагы адамдардан да анын суроолоруна тиешелүү жоопторду алууга болот.
Калп адамдын кыялынан бүткөн, акылга сыйбаган жок нерсени чындай баян кылган кээде ыр, көпчүлүк учурда кара сөз түрүндөгү оозеки – маданий искусствонун бай казынасында эзелтен бери эле түптөлүп, мүнөздүү өзгөчөлүктөрү менен айырмаланган, элдик салттуу поэзиянын алкагында калыптанган жанрлардын түрү орун алган.
Алар өз алдынча болобу, же белгилүү бир фольклордук чыгарманын ичинде болобу бирин-бири толуктап, ийкемдүүлүк менен чыгарманын сюжетине сиңип, жуурулушуп кетүү универсалдуулугуна ээ.
Бирок, аз санда болсо да, калптын айтылышына, вариацияларына, мазмунуна, белгилүү бир түзүлүшүнө, башка жанрлар менен тыгыз байланыштуулугуна карасак, Калпты оозеки маданиятыбыздын бир чакан жанры катарында көргөзсөк жаңылышпайбыз.
Дагы бир өзгөчөлүгү – Калптын акырында “башкасы калп болсо да ушунум чын”, же Калптын башындагы “өтүрүктү, өтүрүктү, өтүрүктү эл айтса да, мен айтпаймын өтүрүктү” деп туруп Калп айтып кириши.
Мисалы: кабылдоо процессинин натыйжасы бул заттын кандайдыр бир түрүн эстөө процессинин натыйжасы – бул заттын, кубулуштун эсте сакталып калынышы, ойлоо процессинин натыйжасы – бул маселенин, көйгөйүн чечилиши боло турган болсо, анда көңүл жөнүндө анын ишмердүүлүгүнүн конкреттүү натыйжасын көрсөтүү мүмкүн эмес, ал жок.
К. Д. Ушинский айткандай көңүл – бул биздин ички дүйнөбүзгө, биздин аң сезимибизге тышкы дүйнөдөн түздөн-түз өтүп кирүүчүлөрдүн бардыгы үчүн бирден-бир эшик болуп эсептелет.
Мисалы: эгерде класстык иште же үйгө берилген тапшырманы аткарууда эч негизсиз одоно каталыктар (сүйлөмдү, сөздү жазууда таштап кетүү, тамгалардын, сөздөрдүн, сандардын, сандардын орундарын алмаштырып жазуу ж. б.) кетирилсе, анда, албетте, окуучу тапшырманы аткаруу процессинде көңүл койгон эмес деп ишенимдүүлүк менен айтууга болот.
Биринчи жолу көрүнгөндөр жана биринчи жолу угулгандар көп адамдарды кызыктырат, бирок берилген окуяга өтө кызыгып берилген же өзгөчө талаптануучулугу бар адамдардын гана ага карата эрксиз көңүлү айрыкча туруктуу болот.
Ошондуктан мектептин милдети окуучуну белгилүү көлөмдөгү билимдер менен камсыз кылуу гана эмес аны ойлонуу, эсте сактап калуу, көңүл буруу, назар салуу сыяктуу бардык психикалык иштемдерди жана процесстерди максималдуу пайдалана билүүгө көнүктүрүүгө тийиш.
Ал гана эмес кээ бир окуучу өзүнүн окуу ишмердүүлүгүнүн натыйжалуулугу, материалды түшүнүп билиши, тапшырмаларды катасыз аткаруусу анын көңүлүнө байланыштуу экенин ойлоп да койбойт.
Ал тургай эң компетенттүү профессионалдар да эгерде алардын көңүл толугу менен ишти пландаштырууга жана изденүүгө багытталбаган болсо, анда жагдайыны анализдөөгө керектүү кандайдыр эң маанилүү элементти таштап кетиши мүмкүн.
Мисалы: жаңы нуктаны түшүндүрүүгө даярданып жаткан тажрыйбалуу мугалим, эреже катары, материалдын кайсы фрагменттери окуучулардын кабылдоосу үчүн кыйынчылыктуу болоорун алдын-ала көрөт да түшүндүрүү процессинде дал ошол фрагменттерге жакындаганда ал тескери байланышты, класстын жооп берүүчүлүк реакциясын изденүүгө өзүнүн көңүлүн активдештирет.
Демек, иштин жүрүшүн прогноздоодогу К. мугалимдин ишмердүүлүгүндө бөтөнчө роль ойнойт, анткени ал окутуу ишин, окуу материалынын спецификасын жана окуучулардын жаш өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен пландаштырууга жардам берет.
Чындыгында эле адам өзүнүн эрктүүдөн кийинки көңүлүн актуалдаштырууда, биринчиден, көңүлдү кармап турууга атайын аракет жасабайт, экинчиден, кошумча дүүлүктүргүчтөрдү анализдөөгө да убара болбойт.
Мисалы: жаңы нуктаны түшүндүрүүгө даярданып жаткан мугалим өзүнүн ишмердүүлүгүнүн эң акыркы натыйжасы жөнүндө ойлонуп, ага жетишүү үчүн зарыл болгон иш аракеттердин программасын түзүүдө туруктуу көңүлдүүлүк менен эмгектенет.
Эрксиз көңүл адамдын төрөлгөн биринчи күндөрүнөн тартып эле көрүнөт, анткени анын негизин айлана-чөйрөнүн ар кандай өзгөрүүсүнө жандуу организмдин токтоосуз жообу катары келип чыгуучу реакциясы – болжолдуу рефлекс түзөт.
Тескерисинче, эгерде окуучу партасында эч ким менен сүйлөшпөй, кыймылдабай тынч отурганы менен анын позасы бошоңку болуп туруктуу көз карашы жок, зериккендиги өңүнөн көрүнүп турса, анда мугалим мындай окуучусунун сабакка көңүл бурбай отургандыгын оңой эле байкап биле алат.
Бирок жогорку класстын кээ бир окуучулары сабакка көңүл бурумуш болуп отурушканы менен чындыгында алардын көңүлү, ойлогон ою сабактан тышкары окуялар жөнүндө экендигин алар сыртынан билгизишпей тургандыгын мугалим эске алуусу зарыл.