polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
болгон.1848-жылы ѳзнн негизги эмгеги«Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена» эмгегин жазганга киришет.3 томдук эмгек 1851-жылы аяктаган, бул мезгилде синологдун ден соолугу абдан начарлап калган.
Валиханов, Чокон Чыңгыз уулу (1835, азыркы Казакстан, Костанай облусу, Кушмурун айылы - 1865, Казакстан Республикасы Талды-Коргон облусу, Алтынэмел кыштагы) — казак элинин тунгуч окумуштуусу, (агартуучу-демократ, тарыхчы, этнограф, фольклорчу жана саякатчы.
Келдибек “Манасты” 17 жашында айта баштаган, үчилтикти толук айтуу менен чектелбестен, Кошой, Бакай, Алмамбет, Чубак, Сыргак жөнүндө негизги чоролордун ар бирин 3–4 бөлүмдөн турган өзүнчө көркөм окуялуу дастан кылып айта билген.
Эл оозунда сакталып калган фантастика аралашкан поэтикалык улама аңыз сөз боюнча ал “Манас” айтканда Манас баатырдын керемети аркылуу жер титиреп, бороон шамал болуп, чагылган чартылдап, боз үйлөр солкулдап, чак түштө күүгүм түшүп, жайыттагы мал короого келип анын үнүн тыңшап турган.
Таланттуу кинорежиссер, манастаануучу, Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер, Кыргыз эл артисти - Убукеев Мелис Айткулиевич 1935 жылы 17 апрелде Фрунзе шаарында төрөлгөн, 1996 жылы 27 июлда дүйнө салган.
Кашкарлык Махмуддун “Дивани лугат ат-түрк “ сөздүгү - эле лингвистикалык эмгек эмес, баарынан мурда, илимий комплекстүү, анын ичинде философиялык– эстетикалык, адабий теориялык мамилени талап кылган энциклопедия.
1870 жылы Абдурахман Кудаяр ханды ээликтен түшүрөйүн деп: Лейлектен Кыргыз Чапкылдыктар уруусунун бийлерине кат жөнөтөт, катта алардын көтөрүлүүсү тууралуу айтылат.
1873-1874 жылдары Абдурахман Кудаяр хандын, Полот Бектин, Мамыр Мерген уулу, Абдылдабек жана башка кыргыз бийлерин көтөрүлүүсүн басып алууга жөнөтүлгөн аскерлерин башкарып, ушул үчүн ага Парваначы деген наам берилген.
Кудаяр хан жөнөткөн Абдурахман, Калназар жана Сарымсак а также Калназар и Сарымсак жана аларга берилген 4000 Сарбаз , Өзгөндөгү көтөрүлүүчүлөрдү басууга жөнөтүлгөндө Көтөрүлүүчүлөрдүн жагына киришет.
Кокон хандыгына каршы антифеодалдык мүнөздөгү элдик көтөрүлүштөрдү 1873-1874 ж.ж басууда жазалоо аскерлерине башчылык кылып,1874-жылы Кудаяр хандын "парванчы" наамын алган.
Вердинин “Сицилия кечи” операсында Еленанын болеросун, кыргыз композиторлорунун ырларын: А.Малдыбаевдин, В. Власовдун жана В.Ференин “Ажал ордуна” музыкалык драмасында Зулайканын ариясын, Ж.Шералиев менен Н.Давлесовдун ырларын, К.Молдобасановдун “Бешик ырын” аткарган .
1956-жылдан 1962-жылга чейин Мамлекеттик Эл Курултайы Улуттар комиссиясы уюштурган Шинжаң аз сандуу улуттар коомун жана тарыхын текшерип изилдөө тобунда иликтөө жүргүзгөн, кыргыз, уйгур, казак, тажик, өзбек, татар сыяктуу аз сандуу улуттардын коомдук абалын, этнографиясын, тарыхын, тилин текшерип изилдөө кызматтарына катышып, 40тан ашык илимий макала жазып жарыялаган.
Автордун эмгектеринин тыянактары төмөнкү эмгектерде чагылдырылган: Кыргыздардын кыскача тарыхы; Кыргыз тарыхынын лекциялары ; Шинжаңдагы улуттар тарыхы; Чагатай жазуусу жана чагатай жазуусундагы чыгармалар
Чыгаан тарыхчы, белгилүү инсан, залкар окумуштуу Түркияга атайын чакыруу менен барып, кыргыз, уйгур, түрк элдеринин тарыхы боюнча лекция окуп жүргөн жеринен 1991-жылы дүйнөдөн кайткан.
Анвар Байтур Жуңго Коомдук Илимдер Академиясы Улуттарды Изилдөө Институтунун доценти болуп, Жуңго Орто Азия маданиятын зерттөө коому, Жуңго улуттар тарыхын зерттөө коому, Жуңго байыркы улуттар тил-жазуусун зерттөө коому, Жуңго түркий тилдерин зерттөө коому , Жуңго "Жапайы адамдарды" зерттөө коому, Жуңго түндүк улуттар философия-идеологиясын зерттөө коому, Шинжаң дуншунастык зерттөө коому, Шинжаң кыргыз тил-адабият, тарыхын зерттөө коому сыяктуу коомдордун орунбасар башчысы, туруктуу мудурлар коллегиясынын мүчөсү, туруктуу мүчөсү, редколлегия мүчөсү сыяктуу милдеттерди аткарууда.
Кытай жергесинде 1986-жылы Шинжаң жаштар басмасы тарабынан бир кезде Осмоналы Сыдык уулу жазып чыгарган "Кыргызыйа", "Шадманыйа" деген эки китеп бириктирилип, "Мухтасар тарых Кыргызыйа" деген ат менен өзүнчө бир китеп болуп жарыкка чыккан.
Ал кезекте талап боюнча Жуңго Коммунисттик партиясы Борбордук Комитети Жогорку партия мектеби, Борбордук Жаштар Ынтымак Кадрлар мектеби, Борбордук кадрларды тарбиялоо институту, Борбордук улуттар институту, Шинжаң университети сыяктуу жогорку мекемелерде Жуңго улуттарынын байланыш тарыхы, Шинжаң улуттар тарыхы, кыргыз тарыхы, уйгур тарыхы жөнүндө лекция сүйлөөдө.
Ырас, китепте кандайдыр бир себептер менен түз айтуудан ийменип, кыйытып айтууга аракеттенген мисалдардын кездешерин, ошондой эле автор өзү эскерткендей айрым маалыматтардын тезис түрүндө гана берилгендигин эске алганыбызда андай мүчүлүштөрдүн шартка ылайык экендигинен улам болгондугун унутпашыбыз керек.
"Кыргыз тарыхы лекциялары" деген бул илимий эмгек Анвар Байтурдун 1983-жылы Борбордук улуттар институтунун кыргыз сыныбында сүйлөгөн лекция тезиси болуп, тунгуч ирет басмадан чыгып эл менен жүз көрүшүүдө.
1980-жылдан баштап "Шинжаң менен ички өлкөлөрдүн тарыхый байланыштары", "Кыргыз адабиятынын жалпы абалы", "Кыргыздардын кыскача тарыхы" сыяктуу бир бөлүк китептерди жазып чыгарган.
Ушул эле сүрөттөр 2010 ж. "Турар" басмасынан чыккан С. Каралаевдин айтуусундагы "Манас" эпосунун толук вариантында жана белгилүү кыргыз кинорежиссеру М. Убукеевдин "Улуу манасчы" даректүү тасмаларында да колдонулган.
Ал Кемин районундагы Ильич совхозунун клубундагы «Дем алуу» , Кочкор районунун «Соңкөл» совхозунун клубунун фойесиндеги «Жылкычылар» аттуу мозаиканын , Бишкек шаарындагы «Ай-Пери» салонундагы «Аялдар» аттуу паннонун жана башка көптөгөн чыгармалардын автору.
Окумуштуу бул мезгилдеги изилдөөлөрүндө негизги көңүлдү "Манас" эпосунун келип чыгышы жана анын мазмуну чагылдырган доордун мүнөзү сыяктуу маселесине буруп, чыгармага бааны ал пайда болгон доордун мүнөзүнө карата берүү зарыл деген талапты койгон.
Ушул ойду "Манаска" арналган биринчи эмгеги - "Манас" эпосунун доору жана келип чыгышы жөнүндө маселеге карата" деген макаласында чагылдырган. Ушул эле макала "К вопросу об эпохе и возникновении эпоса "Манас"" — деген ат менен "Советская Киргизия" газетасына да жарыяланган.
Юнусалиев 1966-жылдан тартып "Манас" секторунда илимий консультант милдетин өтөп жаткан мезгилде "Манасты" кыргыз жана орус тилдеринде Москвадан илимий негизде бастырып чыгаруу, Сагымбайдын, Саякбайдын варианттарын жарыялоо иштерине активдүү аралашкан, сектордун бул багыттагы аракеттерине колдоо көрсөтүп, өз илимий аброю менен таяныч болгон, ал иштердин ийгиликтүү жүзөгө ашырылышын түздөн-түз Юнусалиевдин атына байланыштырууга болот.
Юнусалиев "Манасты" илимий принциптерге ылайык бастыруунун негизги жоболорун иштеп чыгууда, эпостун орусча кыргызча тексттерин бастыруу үчүн түрдүү варианттардан окуяларды тандап алууда консультант гана болбостон активдүү аткаруучулардын биринен да болгон.
Эпостун көөнө мүнөзүн ачып, ал адегенде көлөмү чакан, кара сөз түрүндөгү чыгарма болушу ыктымал деген божомолду айтып, ошол баяндын бара-бара кеңейтилип, бутактанып, көптөгөн башка чыгармаларды ичине сиңирип, көптөгөн доор, мезгилдердин изин камтып, маалыматтары менен байып, циклдештирилип, уландылары пайда болуп отуруп бүгүнкү көлөмдүк, көркөмдүк деңгээлине жеткен жолун белгилейт.
Эпостун үч бөлүмүнүн сюжеттик схемасын ирети менен баяндап, талдоо жүргүзөт, окуялардын түрдүү варианттарындагы айырмачылыктарына көңүл бурат, эпостун башкы темасы менен идеясына, каармандардын образдарына мүнөздөмө берет, чыгарманын көркөмдүк касиеттерине, тилине байланышкан ойлорун айтат.
Бул эмгегинде автор кыргыздардын ар түркүн оозеки чыгармачылыкка бай экендигин белгилеп, ошол бай мурастын ичинде өзгөчө орун ээлеген зор көлөмдүү "Манастын" жалаң ыр түрүндө түзүлгөндүгүнө көңүл буруп, бул көрүнүш элибиздин көркөм сөзгө, айрыкча ырга бөтөнчө көңүл бөлүп, чоң маани бергенинин далили экендигин белгилейт.
Кириш сөздө автор тарыхый лингвистикалык жана башкалар маалыматтарга таянып, "Манастын" чыгышына себеп болгон шарттар деп кыргыздарга каршы кара кытайлардын — кидандардын баскынчылык чабуулун 9—11-класстардын арасындагы окуяларды эсептейт.
"Манастын" курама вариантын түзүүнүн тажрыйбасынын урунттуу учурлары Юнусалиевдин ""Манас" эпосунун кошмо вариантын түзүүнүн тажрыйбасы жөнүндө" деген Кыргыздын баатырдык эпосу "Манас" аттуу жыйнакта жарык көргөн көлөмдүү илимий макаласында баяндалган.
Фрунзе шаарында өткөрүлгөн илимий конференцияда "Манастын" элдүүлүгүн тануу аракетин көргөн айрым докладчыларга, жарыш сөзгө чыгып сүйлөгөндөргө катуу каршы чыккан , эпос боюнча өзүнүн мурда жарык көргөн макалалардагы ойлорун тактап, кеңейтип баяндаган.
"Манастын" тексттерин басмага даярдоодо Юнусалиев мурда жарык көргөн курама вариантта кетирилген илимдик принциптерге туура келбөөчү кемчиликтерди кайталабоо боюнча көрүлгөн сектордун далалатын толук колдогон жана өзү баш болуп бул багытта активдүү аракеттенген.
Нарынбек Ашыралиевич Алымкулов (1958-жылы 25-апрелде туулган -- 2022-жылы 11-январга караган таңда Бишкек шаарында каза болгон) – кыргыздын заманбап тарыхчы окумуштуусу жана педагогу, КУУнун доценти, тарых илиминин кандидаты.
Бул жерде ал кыргыздын башка тарыхчылары Аалыбек Акунов, Муратбек Кожобеков, Мухаммед Мытыев, Жамбила Самиева, саясатчы айымдар Чолпон Жакупова, Замира Акбагышева, акын Алтын Акпарова, философ Нур Саралаев, жана башкалар менен чогуу окуйт.
Алымкулов жаш тарыхчы окумуштууларга кылымдагы дүйнөлүк согуштардын тарыхы боюнча архивдик маалыматтарды иликтөө, согуш окуяларын жаңыча таразалоо жаатында бир катар кеңештерин айтып келди.
Жазуучу Т.Сыдыкбеков “Тарых жана Манас”, “Улуу сөз аттуу макалаларын жазып, байыркы түрк жазууларын: “Көркөм баян, көркөм болгондо да өз заманынын обонунда айтылган дастан, кошок, поэма” – деп атаган.
Кыскасы, залкар жазуучубуз коммунисттик идея жаалданып күч алып турган мезгилде Орхон-Энесай жазма эстеликтерине кайрылып, аны кыргызчалаткан; кадыресе көркөм талдоого алган эмгек жазып, анан калса, ал дастан –поэмалар менен “Манас “ эпосунун ички байланышын, өткөндүн мурасынын оозеки чыгармачылыкка, өзгөчө баатырдык эпосторго оошуп өткөн салтын далилдүү ой жоруулар менен берүүгө жетишкен.
Бернштам өзүнүн “Социально-экономический строй Орхоно-Енисейских тюрок - вв.” деген эмгегинде: “Айрымдарында түрк элдеринин арасында, өзгөчө якуттар менен кыргыздарда өкүм сүргөн аңыздар менен уламыштарга окшогон өтмүштөрдүн стили сезилет” – леп жазат.
Ал эми байыркы түрк жазмаларын көркөм дөөлөт өңүтүнөн изилдеген И.Стеблева : “Култегин, Билге каган жана Тонукөк жазмаларын тарыхый баатырдык дастандар деп кароо туура болот. Бул чыгармалар бирдиктүү адабий- поэтикалык салттын нугунда жаралган” – деп таамай жыйынтык чыгарат.
Эгерде “Манас” эпосунун жаралган мезгилин айрым пикирлер боюнча үч миң жылга тете десек, анда окумуштуу С.Суразаковдун: “Орхон эстеликтери жазылганга чейин эле ошол эстеликтердин стилине катуу таасир эткен эпикалык стили эбак калыптанып калган бай эпос өкүм сүргөн” деген пикири кыргыздын баатырдык- турмуштук эпостору менен түздөн- түз байланышат деген бүтүмгө келүүгө толук негиз боло алат.
Анын “ Байыркы түрк адабиятынын поэтикасы жана анын эрте классикалык доордогу трансформациясы” , “- кылымдардагы түрктөрдүн поэзиясы” аттуу эмгкетерикөөнө түрк доорунун мурастарын адабий жагынан териштирүүдө зор мааниге ээ.
1932-1934-жылдары Кыргызстан областык комсомолдор комитетинин маданият жана агитация-пропаганда бөлүмүнүн башчысы, 1937-1939-жылдары Кыргызстан борбордук партия комитетинин алдындагы марксизм-ленинизим классиктерин которуучулар бюросунда котормочу жана редактор болуп иштеген.
1940-1950-жылдардын ичинде С.Бектурсунов Л. Толстойдун көп аңгемелерин , дүйнөгө атагы чыккан төрт томдон турган “Согуш жана тынчтык” романы, А.Толстойдун, Гоголдун, Горкийдин, Чеховдун жана башка орус, дүйнөлүк классиктердин көп чыгармаларын которуп кыргыз окуучуларына тартуу кылды.
С.Жумадылов Кыргыз мамлекеттик драма театрынын сахнасында ондогон драмалык, трагедиялык жана комедиялык маанайдагы ролдорду эң жогорку артисттик чеберчилик менен аткарган, чыгармачылык диапозону өтө кеңири, көзүнүн тирүүсүндө эле кыргыз сахна өнөрүнө даңаза жана кумир болгон инсан.
Айрыкча, С.Жумадылов жараткан легендарлуу грек тамсилчиси Эзоптун образы жеке гана артисттин ийгилиги эмес, жалпы эле кыргыз улуттук сахна өнөрүндөгү этаптуу көрүнүш болуп эсептелет.
1980-жылдардын ичинде С.Жумадылов кыргыздын чыгаан режиссеру Искендер Рыскулов койгон "Ричард ", "Кылым карыткан күн", “Жаш гвардия”, “Эрик таңы” сыяктуу спектаклдерде ойноп, чыгармачылыгында мурда боло элек жаңы бийиктикке ийгиликтүү көтөрүлүүгө жетишкен.
Ал эми 1988-жылы ошол эле Москва шаарында “Театр Наций” ачылганда И.Рыскулов койгон "Кылым карыткан күн" спектакли мыкты чыгармалардын арасында бул окуяга катышуу укугуна ээ болгондо, С.Жумадылов Эдигей Жангелдиндин образы менен москвалык көрүүчүлөрдү кадимкидей суктанткан.
«Сейтек» драмасы боюнча коюлган спектаклдеги Семетей- Жумадылов чыныгы эр жүрөк баатыр гана эмес, эң биринчи кезекте адамдарга ишенген, жалпы элге таянган адилет каарман катары көрүнгөн.
С.Жумадылов кыргыздын улуттук радио жана телевидениесинде ишке ашырылган радио-телеспектаклдерде ойноп, прозалык чыгармаларды көркөм окуп, талантынын дагы бир кырын гана ачпастан, аталган тармакка да өтө чоң ийгилик алып келип, зор салымын кошкон.
С.Жумадылов театр өнөрү институтун 1953-жылы ийгиликтүү аяктап келип, Кыргыз мамлекеттик драма театрына (азыркы Кыргыз улуттук академиялык Т.Абдумомунов атындагы драма театры) кабыла алынат.
1947-жылы: "Союзкинохроника" Ташкен студиясынын Фрунзе шаарындагы корреспонденттик пунктунан Кыргыз ССРинин Эл Комиссарларынын Кеңешинин токтому менен Фрунзе кинохроника студиясы түзүлгөн.
Жашоо шарттарына жараша өсүмдүктөр жана жаныбарлар дүйнөсүнүн алмашуусун байкоо менен геологиялык түзүлүштү,флораны жана фаунаны изилдеген ар түрдүү коллекцияларды Англияга жөнөткөн.
Мектепте окуп жүргөндө өзүнүн сүйгөн кесибин таштабастан,табияттын сырларын ачууга,канаттуулар менен өсүмдүктөрдүн жашоо тиричилигин байкап үйрөнүүгө,билим алууга умтулган.
Мустье доорунун акыры менен жогорку палеолиттин ортосундагы өткөөл мезгилге таандык байыркы адамдын баш сөөгүнүн жана тиштеринин калдыгы 2003-жылы Чаткал тоо кыркасынын батыш этегиндеги, Кыргызстан менен Өзбекстандын чек ара аймагында Обирахмат үңкүрүнөн табылган.
Кыргызстан менен Тажикистан чек арасындагы Исфара суусунун өрөөнүндөгү Ходжа-Гор жогорку таш доорундагы мергенчилердин, ташты иштетүүнүн, курал жасоонун бардык түрү мүнөздүү кыска убакыт аралыгындагы сезондуу турагы болгон.
Жалпы мүнөздөмөсү боюнча неолит доорундагы ийгиликтер ташты иштетүүнөн жаңы ыкмаларынын пайда болушу , эмгек куралдарынын жаңы түрлөрүн ойлоп табылышы , чоподон жасалган идиштин пайда болушу, токуучулуктун жана чана өңдүү унааны пайдалануу, ыйгаруучу чарбадан өндөрүүчү чарбага өтүү менен байланыштуу.
Биринчи кезекте бүткүл жер шарындагы климаттын кескин өзгөрүшү менен коштолгон мезгилде жаныбарлар, өсүмдүктөр дүйнөсү жаңы шарт байыркы адамзаттын турмуш-тиричилигин өзгөрткөн.
Биздин заманга чейин 1-миң жылдыктын башынан бери тарта Минусин талааларынын Минусин крайынын Батеней кыштагынын аймагындагы Карасук суусунун аты менен аталган Карасук тибиндеги эстеликтер аркылуу карасук маданияты аныкталган.
Карасук маданиятынын мурдагы маданияттан өсүп чыкканы бейит үстүндөгү топурактын конструкциясынан жана бейиттин казанагынын ички беттерин бекемдөө ыгынан ачык көрүнүп турат; ырас, мында казанактын өз өзгөчөлүгү бар, мисалы, бейит тикесинен жерге киргизилип коюлган таш такталар менен курчалган.
Карасук тибиндеги идиштердин формаларынын ар түрдүүлүгү жана жасалгаланышынын мүнөзү устанын өтө чеберчилигинен, мүмкүн ал али үй-бүлөсүнүн керектөөлөрү үчүн болсо да, атайын идиш кол өнөрчүлүгү менен кесиптенгенинен кабар берип турганы шексиз.
Колодон буюм жасоодогу чеберчилик да кол өнөрчүлүк мүнөзгө ээ болуп калган; муну ар түрдүү керектөөлөргө арналган жана аткаруу ыгы да ар башка болгон буюмдардын формаларынын өтө көптүгү далилдеп турат.
Кой багып, өстүрүү адалдардын эң башкы кесиби болуу менен бирге, кой культ жаныбарына да айланган, бул кочкордун таштан чегип жасалган сүрөтүнүн табылышы менен далилденип турат; койдун культу менен күн культу көп учурда айкалыштыра сүрөттөлүп, жердеги бүткүл жашоо-турмуштун булагы катарында түшүнүлгөн.
Аял эң алгачкы саанчы болгон жана сүт чарбасынын бардык аксессуарлары аял менен байланышта келип чыккан, бирок алгачкы мезгилдерде сүт саап алуу ачыктан-ачык эле магиялык мүнөзгө ээ болгон сыяктанат.
Изилденип чыккан бир эле бейит, анын да борбордук Казахстандын (Караганды облусу, Шерубай-Нура суусунун боюндагы Дандыбай айылы) маданиятынын өз алдынча жергиликтүү өзгөчөлүгү бар болсо да, бул жобону ырастап турат.
Минусиндеги Карасук маданиятына алда канча жакын болгон Обь менен Томскинин жогорку тарабынан табылган окшош эстеликтердин жергиликтүү айырмачылыктары дапдаана көрүнүп тургандыктан, археологдорго бул эстеликтерди Карасук маданиятынын өзгөчөлүү варианты деп бөлүп көрсөтүүгө мүмкүндүк берген.
Атактуу манасчы, Балыкооздун түздөн-түз шакирти Рысменди уулу Шапактын айтымында, Балыкооз улгайып калганда да бетине бырыш түшпөгөн, үнү шаңкылдап, жигит кезиндегидей бийик чыккан киши болгон экен.
Өмүрүндө далай жолу жар чакырып, далай жолу айтышка түшкөн, кара нөшөр жамгырдай оозунан ырлар чубурган манасчынын ысмын өз доорунда да, андан кийин да кыргыз журтчулугу аздек менен атап, ага карата качан да болсо урмат көрсөтөт.
СССР Ички иштер министрлигинин Омскидеги жогорку мектебин аяктагандан кийин 1971-1975-жылдары Кыргыз ССРинин Ички иштер министрлигинин кылмышкерлерди издөө башкармалыгынын наркомания менен күрөшүү бөлүмүндө инспектор, «А» бөлүмүндө улук инспектор болгон.
Бийлик тарабынан саясий куугунтуктоого алынып, 2000-жылы Кылмыш кодексинин 30-беренесинин 5-6-бөлүктөрү , 315-берене , 304-берененин 3-бөлүгүнүн 3-пункту жана 177-берененин 2-бөлүгү боюнча кылмыш жасаган деген күнөөлөр боюнча камакка алынган.
Мадали хандын буйругу менен 1831-жылы Кокон хандыгы менен Кытай мамлекетинин ортосунда келишим түзүү максатында Алим пааша жетекчилик кылган делегациянын коопсуздугун сактоо милдети жүктөлүп, Нүзүп Пекин шаарына барган.
Мадали хандын жекече тапшырмасы менен Оро-Төбө, Каратегин, Алай аймактарында тынчтыкты орнотууда, Бухара хандыгы менен болгон чек ара маселелерин тартипке келтирүүдө, өзүнүн тайманбастыгын, эр жүрөктүүлүгүн, чечкиндүүлүгүн көрсөтүп, аскер кол башчы катары калыптана баштайт.
1834-жылы Кара-Тегин согушунда көрсөткөн эрдиги, аскерлерди башкаруудагы тактыгы, каармандыгы, алдын ала көрө билгичтиги үчүн Мадалы хан тарабынан “датка” даражасы ыйгарылган.
Элдин салты боюнча эгер кул өзүнүн эркиндигин талап кылса, кожоюну тараптан бир канча шарттарды атткаргандан кийин ишеничке кирип , чон жыйын чакырып той берип Ак-Төөгө мингизип , өзүнчө ак кийим кийгизип, жерге ак кийиз салып , ошол кийиздин үстүнөн төөнү минип өтөт экен.
Датткага өзүн милдетүү сезип, анын жакшылыгын унута албаган Мурзамурат минейин десе аты, кийейин десе кийими алып баратурган адиясы жок болсо да, ойлонуп отуруп айылдын жогорку жагынжагы калын өскөн арчаны аралап барып, өзүнүн боюна ченеп, жоондугу да өзүнүн белиндей болгон арчаны кесип алып жөнөп калат.
деп буйрук берип өзү күтүп турат, ары пачкан, тытылган кийим, жыртык чарыкчан Мурзамуратты көргөндө аны жайында токтотуп казынадан жибек паяндаз алып келип жолуна төшөтүп, үстүнөн бастырат.
Жаман чарык менен жибектен басууга корунуп турган Мурзамуратка датка өзү келип, кучактап көрүшүп, зарбарак чепкен кийгизип, сыйлуу төрүнө отургузуп, коноктоп, кетеринде ат мингизип, көп белек- бечектер менен жөнөткөн экен.
Ал аткарган ролдорду үстүртөн эле санап өткөндө да, кандай олуттуу эмгектер экени көрүнүп турат: Кишимжан , Газиза , Зинат Бекееевна , Букей , леди Анна , Айчүрөк, Чачыкей , Тангут ханышасы Гүрбөлжүн , Алмакан , Догулаң , Алиман , Батма ж.б.
Таланттуу актриса, Тынара Асанбековна Абдразаева чыгармачыл жолун отуз жылдык чыгармачыл жолунун ичинде театрдын сахнасында элүүгө жакын башкы жана негизги ролдорду жогорку көркөмдүк чеберчилик менен аткарып кыргыздын улуттук театр журтчулугунун, жалпы эле көрүүчүлөрдүн көңүлүн уюткан чоң-чоң ийгилктерге жетишти.
Булардан тышкаары Т.Абдразаева кыргыз киносунда да онго жакын фильмдерде жана дагы онго жакын телесериалдарда башкы жана негизги ролдорду өтө ийгиликтүү ойноп, кыргыз көрүүчүлөрүнүн жүрөгүнөн терең түнөк таба алды.
Бул жагдай кантип мисирдик дыйкандар пирамидал арды куру учун убакыт менен киши кучун таба алганын тушундуруп бере алат, анткени Мисирдеги эрте доорлордогу жерди иштетуунун мындай шарттарында ар жылы тушум жыйналгандан кийин жана Нил кайрадан ташкындай баштаганга чейинки мезгилде жерди таптакыр иштетпей, колу-жолу бош калуучулук менен байланыштуу бир нече айлык убакыт болоор эле.
Нилдин ташкыны канчалык коркунучтуу болсо (сел каптап келип, анча-мынча уйлорду омуроолотуп кулатчу, качып улгурбогон жандыктын баарын ээ-жаа бербеген суу агызып кетчу), ал аяктагандан кийинки турмуш ошончолук ынгайлуу болчу.
Ошол максатта 1915-жылдары Чүй тарапка келип, жолдогу айылдардын элин кара тумоо каптап жатканын көрүп, орус дарыгерлерин ээрчип дарыгерликти, эмдөө жолдорун, чептен дары жасоону үйрөнгөн.
Кыргыз Республикасынын улуттук илимдер академиясынын архивинде анын өз колу менен жазылган 1600 бетке жакын кол жазмасы (кыргыз санжырасы, чыгыш элдеринин фольклорунан кыргызча которгондору жана башка) сакталууда.
Жарамазан айткандар эки-үчтөн болуп алып үймө-үй, айылма-айыл кыдырып, үй ээсинин кадыр-баркын, ата-тегин, үй-бүлөсүн, мал-жанын мактап ырдашкан; ага ден соолук, байлык-бакыт, кармаган орозосунун кабыл болушу сыяктуу жакшы тилектерин билдиришкен.
Кыргыздарды мусулмандаштыруу женундегу кенирирээк тарыхый маалыматтар к. жазылган «Тарих-и Рашиди», «Мажму ат- таварих», «Жалис жана Муштадин», «Зийа ал Кулуб» ж. б.
к. тенир-тоолук кыргыздарга жунгарлардын бир катар кол салууларынын мезгилинде кыргыздардын бир бөлүгү мусулман калкы жашаган Фергана өрөөнүнө жана ага тутумдаш тоолуу райондорго оошуп отурукта- шуусуна байланыштуу мусулман дини кыргыздарга кенири тарала баштаган.
Анткени, мечиттер көбүнчө чеп ичинде курулуп, ал эми кыргыздар болсо алардан оолагыраак кечуп журууге аракет кылышкан Ошого карабастан к. кыргыздар манызын терен тушунбесе да, исламдын негизги ырым-жырымдарын ездештуре оаштаган.
Ислам угутчулеру кыргыз айылдарында кунуге беш убак окулуучу намазды уйретуп, айрыкча исламдын мистикалык агымынын екулдеру - эшендердин аракеттери Кыргызстандын туштук райондорунда езгече кучтуу болуп, Чуй ереенуне чеиин жайылтылган.
Нурбеков укук жана мораль маселелерин, укуктук проблемалардын мораль менен ажырагыс байланыштыгын изилдеген, граждандык укук менен уголовный укуктун жоболорун иштеп чыккан, укук бузуунун социалдык маңызын жана элементтерин, алардын пайда болуу себептерин жана өнүгүү өзгөчөлүгүн ачып берген.
Ал Республикадагы юрист-теориячылардын алгачкыларынан болуп көз карандысыз демократиялык-укуктук мамлекет принцибине таянып, Кыргызстандын суверендүү өнүгүүсүнүн илимий-укуктук концепциясын сунуш кылган.
Нурбеков эмгектеринде улуттун өз тагдырын өзү чечүү укугу саясий гана эмес, экономикалык, социалдык-саясий, аймактык мааниге да ээ экендигин көтөрүп чыгышы учурунда олуттуу каталык катары бааланып, «Улутчул» деген жалаа жабылган .
Күрмөнтү болуштук аткомунун төрагасы, Каракол токой чарбасында жетекчи кызматта, 1929-жылдан Каракол райондук аткомунун, 1929-жылдан Ысык-Көл райондук аткомунун төрагасы болуп иштеген.
Сүйүмбаев Мамбет (1875, азыркы Ысык-Көл району, Орто-Өрүктү айылы — 1933, азыркы Ананьев айылы, Ысык-Көл району) — Ысык-Көл өрөөнүнде Кеңеш бийлигин орнотууга жана чыңдоого активдүү катышуучу.
«Манас» трилогиясынын өзөгү кыргыз элинин көз каранды эместик үчүн кылымдар бою жүргүзгөн баатырдык күрөштөрү, эгемендүү мамлекетин түзүү, анын коопсуздугу элдин бейпил турмушун, кыйыр бүтүндүгүн жоодон коргоо идеясы түзөп, анын толук варианты 500 миң ыр сабынан турат.
Өзүнүн көлөмү, мазмунун байлыгы, чагылдырылган окуялардын арбындыгы жагынан ал «Илиада» жана «Одиссея», «Махабхарата», «Шахнамэ», «Калевала» сыяктуу дүйнөгө таанымал эпостордон бир нече эсе чоңдук кылат.
Орто кылымдарда Кыргызстанда жана канатташ аймактарда , теңирчилик жана башка шамандык ынаным, несториандык , ислам, ламаизм сыяктуу диндерге ишенген, өз жазуусун жана дүйнөгө көз карашын жайылтууга аракеттенген ар кыл маданий аймактардын өкүлдөрү жашап, өз изин калтырышкан.