polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
1839-жылы эл арасынан жазылып алынган "Ашык Карып" жомогунун негизинде "Качкын" поэмасы, ага удаа "Современник" журналына 1812-жылдагы Ата-Мекендик согуш жөнүндө, орус элинин кайраты, баатырдыгын баяндаган "Бородинио" деген ыры басылган.
Михаил Лермантов өзүнүн кыска жана оор шартардагы жашоосунда легендарлуу баатырдыктын улуу иштерин бүтүрүп, он эки жылдык чыгармачылык ишинде төрт жүздөн ашуун ыр, бир нече классикалык поэма, драма жана романдарды, өмүрүнүн акыркы айларында "Мекен", "Аска", "Талаа", "Баракча" сыяктуу бийик пафостогу чыгармаларды жазган.
«Клооп Медиа» фонду Бишкектеги Балдар Медиа Центри менен кошо борбор калаадагы жаштарды журналистика менен тааныштырып, өздөрүштүрүүгө жардам берет жана аларды эркин убакыт шартында иштөөгө чакырат.
«Тан-Шунун» династиялык жазмалары жана 18—19-кылымдардагы тарыхый маалыматтар боюнча кыргыз төбөлдөрү кышкысын кундуз тебетей, жайкысын алтын алкагы бар, шоңшогой төбөлүү жана жээги кайрылган кийиз калпак, парча, жибек, баркыт, манат, кымкап жана ноотудан тигилген сырт кийим, бутуна кызыл жеке өтүк кийип, белдерине жибек жоолук курчанган.
Кыргыздын улуттук кийимдери негизинен жынысына , жаш курагына жана арналышы боюнча майрамдык, үйдө, үйлөнүү тоюнда, аза күтүүдө, аңчылык кийимдерине, жыл маалына жараша бөлүнгөн.
Аялдын кийимдери узун жана кенен тигилген көйнөктөрдөн, багалектери көйнөктүн этегинен көрүнгөндөй кызыл ашыкка чейин узун тигилип, бели ычкыр менен байланган ыштан-дамбалдардан (түштүк тарапта дамбалдын багалеги бүйүрүлүп, оймо түшүрүлгөн жээк менен бастырылган), белден ылдый кийчү белдемчиден урган.
Кыздар үкүлүү топу жана тебетей, кош этек көйнөк, кемсел, өкчөлүү өтүк кийип, кооздуктарды (чачына аркалык, көкүрөгүнө ала тамак, төөнөгүч, моюнуна мончок, шуру) тагынышкан.
Аялдардын баш кийимдери (шөкүлө, элечек, кеп такыя же чач кеп, жибек жана дүрүя жоолук ж. б.) жаш өзгөчөлүктөрүнө жана социалдык абалына карата ар кандай кооздуктар, оймо-чиймелер менен көркөмдөлгөн.
Эркектердин кийимдери негизинен көйнөк , ычкырлуу шалбар , чалбар, кандагай шым, чепкен, тон, ичик, чапан, кементай, кулун тон, бешмант, кемсел, тебетей, телпек , ак калпак, малакай, тумак, топу, өтүк, маасы, кепич, чокой, чарык, кур ж. б.
Кыргыздардын салттуу турмушунда кийимге карата бир катар эрежелер (кийимди жерге таштоого, баш кийимге отурууга, аны ыргытууга, баштан чечип, белекке берүүгө жана сырткы кийимди желбегей жамынууга жаштарга жол берилген эмес ж. б.) сакталган.
20-кылымдын 20-жылдарынан кийин кийим тигүүнүн жаңы технологиялары өздөштүрүлүп, европалык форма менен улуттук элементтердин айкалышынан кыргыздын улуттук кийимдеринде чоң өзгөрүүлөр болду.
1995-жылы Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасы, 2001-жылы «Кыргыз Республикасына 10 жыл эстелик белгиси», 2006-жылы Кыргыз Республикасынын Маданият министрлигинин «Маданияттын мыкты кыз-маткери», 2007-жылы Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиясынын «Кыргыз тили» төш бел-гилери менен сыйланган.
1959-жылдан «Ленинчил жаш» гезитинин адабий кызматкери, «Мугалимдер газетасынын» бөлүм башчысы, «Кыргызстан маданияты» гезитинин улук кабарчысы, «Ден-соолук» журналынын редактору, «Чалкан» журналынын фельетон бөлүмүнүн башчысы жана редактору болуп иштеген.
«1941–1945 Улуу Ата Мекендик согуш жылдарындагы эмгектеги каармандыгы үчүн», «Эмгек ветераны», Улуу жеңиштин 30,40,50,60 жыл-дык юбилейлик медалдары жана Кыргыз ССРинин Жогорку Кеңешинин, Кыргызстан ЛКЖС БКнын Ардак грамоталары менен сыйланган.
Өпкөдөн чыгып келе жаткан абаны күчтүү агымы ооз көңдөйүнөн кандайдыр бир жолтоочулукка учурап, же чыңалган жолтоочулукту күч менен жарып, же ага сүрүлүп өтүүдөн үн менен шыбыштардын жардамы менен пайда болгон тыбыштар үнсүз тыбыштар деп аталат.
Үнсүздөрдү жасалуу ордуна карай бөлүштүрүүдө көмөкөйдөн ооз көңдөйүнө жана мурун көңдөйүнө өткөн абанын агымы кайсы активдүү органдын кыймылы аркылуу жолтоолукка учурай тургандыгы эсепке алынат.
Адабий сын учурдагы адабий процесстин жалпы өнүгүш багыттарын жана өзгөчөлүктөрүн, ийгиликтерин жана мүмкүнчүлүктөрүн талдап, адабий көрүнүштөргө, жеке жазуучулардын чыгармаларына, айрым бир чыгармага өз убагында идеялык-эстетикалык баа берет.
Адабий сын адабият тарыхы жана адабият теориясы, эстетика менен тыгыз байланышта болот, сындын өз заманындагы адабий кубулуштар жөнүндө баалары, байкоолору, тыянактары бара-бара адабият тарыхына өтүп, адабият теориясы менен эстетиканы да байытат.
Орус адабий сыны В. Г. Белинскийден тартып бийик деңгээлге көтөрүлгөн жана коомдук процесс, демократия үчүн адабияттагы идеялуулук, элдүүлүк, чынчылдык үчүн күрөштө зор роль ойногон.
Каталан картасы катары кеңири белгилүү болгон картада Ысык-Көлдүн түндүк чыгыш жээгинде крест салынган храм түрүндөгү белги коюлган, анын жанында түшүндүрмө текст жазылган: “Апостол Матвейдин кудурети сакталган деп айтылган армян бир туугандардын монастыры”.
Өнөр жай продукциясынын сатуу наркынын 62%тейи жаңы жогорку технологиялуу 3 тармакка таандык : химия-фармацевтикалык жана химия өнөр жай; электроника жана электр-техникалык өнөр жай ; информациялык продукцияларды өндүрүү жана таратуу: программалык, магниттик жана оптикалык алып жүргүчтөр ж. б.
Отун-энергетикалык балансынын структурасында 58%ти нефть жана нефть продукциясы, 22%ти табигый газ, 13%ти көмүр, 4%ти чым көң, 1%ти биомасса , 2%ти башка калыбына келүүчү энергия түрлөрү түзөт.
ИДПнин көлөмү 177,2 млрд доллар, аны киши башына бөлүштүргөндө 41,8 миң долларды түзөт (Ирландия бул көрсөткүчү менен дүйнөдө Люксембург, Норвегия жана АКШдан кийинки 4-орунду ээлейт).
Өлкөнүн экономикасынын тез өнүгүүсү айрым социалдык теңсиздикти жаратты (калктын кирешесинин деңгээли боюнча эң бай катмары менен эң жакыр катмарынын ортосундагы айырмачылык өтө зор, бул көрсөткүч боюнча экономикасы өнүккөн өлкөлөрдүн ичинен АКШдан кийинки 2-орунда), жумушчу күчүнүн жана аянтты ижарага алуунун баасы көтөрүлдү ж. б.
Негизги тейлөө чөйрөлөрү: дүң жана чекене соода, финансы, ишкердик жана адистик кызмат, мейманкана бизнеси жана коомдук тамактануу, билим берүү, ошондой эле транспорттук, байланыш, администрациялык тейлөөлөрү.
Ирландия компьютердик тейлөөнүн көлөмү (компьютердик жана телекоммуникациялык жабдууларды пайдалануу, программалык камсыздоону иштеп чыгуу, маалымат базасын түзүү ж. б.) боюнча Европада 1-орунду ээлейт.
Өлкөнүн табиятын коргоого алган 104 табигый аймак (анын ичинде 6 улуттук парк, биосфералык резерваттар, табият коруктары) бар; Уэксфорд резерватында Гренландия кашка казынын дүйнөлүк популяциясынын 1/2и кыштайт.
19-кылымдын 70–80-жылдары гомруль үчүн күрөш күчөп, анын жүрүшүндө Гомруль лигасынын өкүлдөрү башында турган буржуазиялык-либералдык элементтер менен улуттук кыймылдын революциячыл-демократиялык тарабы бириккен.
Мына ушундай эмгектердин артынан “Дүйнөнүн жана Европанын культуризм боюнча чемпиону”, “Ааламдын Мырзасы” титулунун беш жолку жана “Олимпия Мырзасы” наамынын жети жолку ээси болууга жетишкен.
Шварценеггер тартылган эң ийгиликтүү тасмалар: “Коммандо” , “Чуркоочу адам” , “Жырткыч” , “Эгиздер” , “Чындыкка чакырык” , “Бала бакча полициясы” жана “Чындыкка окшош жалган” .
2015-жылы Шварценеггер Дональд Трамптын ордуна теле-көрсөтүүнүн алпаруучусу дайындалганы жарыяланган, бирок актер бир сезондон кийин, Трамптын эскертүүлөрүнөн улам долбоордон чыгууга аргасыз болгон.
Бир аз убакыттын ичинде Голливуд жылдызына айланган актёр Арнольддун катышуусунда “Айбан”, “Коммандо”, “Эгиздер”, “Бала бакча полициясы” жана эң популярдуу кинолордун бири “Терминатор”, “ТерЃрмуштан баарын күтүүгө болот. Бала кыялы менен ойлогон ойлору ишке ашып, өзү каалаган спорт түрүнүн чебери болууга жетишкенден кийин дүйнө элдеринин эсинде түбөлүк калуу үчүн Арнольд киного тартыла баштайт. “Темир булчуң” атка конгон мындай спортсменди кантип эле кинорежиссёрлор байкабай калышсын?!
Кичинекей кезинен күжүрмөн, эмгекчил жаш спортсмен жумасына жети күн 3-4 сааттан машыгып, үйүнө күндөп-түндөп келбей калышы атасынын кыжырын келтирип, үй-бүлөлүк чыр-чатактардын келип чыгышына алып келген.
Бир аз убакыттын ичинде Голливуд жылдызына айланган актёр Арнольддун катышуусунда “Айбан”, “Коммандо”, “Эгиздер”, “Бала бакча полициясы” жана эң популярдуу кинолордун бири “Терминатор”, “Терминатор-2: Сурак күн” чыгарылган.
Арнолд Алоис Шварценеггер (англ. , айтылышы: /ˈːˌ/; немис тилинде айтылышы: ; 1947-жылы 30-июль) – Австрия жана Американын актеру, продюсер, бизнесчи, инвестор, жазуучу, филантроп, активист, саясатчы жана профессионал культурист.
июнда «жергиликтүү абалды жөнгө салуу», ошондой эле Түркстан генерал-губернаторлугунда башкаруу иштерин жүргүзүү боюнча абалдын долбоорун иштеп чыгуу үчүн түзүлгөн атайын комиссиянын курамында Ташкентке жиберилген.
Аристов К.Риттердин «Жер таануучулук» деп аталган эмгегине толуктоо иретинде кыргыздардын жана усундардын тарыхы боюнча өзүнүн эки томдук кол жазмасын даярдаган, бирок бул эмгек басмага берилбей калган.
Россиянын «Живая старина» журналында түрктөрдүн этникалык тарыхы боюнча: «Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности», «Живая старина», выпуск —, 1896 г.; «Опыт выяснения этнического состава киргиз-казахов Большой Орды и кара-киргизов на основнии родословных сказаний и сведений о существующих родовых делениях и о родовых тамгах, а также исторических данных и начинающихся антропологических исследований», «Живая старина», выпуск —, 1894” аттуу орчундуу эки эмгегин жарыялаган.
Бартольд: «чыгыш таануу боюнча биздин адабиятыбыздагы өтө маанилүү көрүнүштөрдүн бири болуп эсептелет. Чын дили менен эмгектенген илимпоздун бул тармакты белгилүү деңгээлде билүү менен бир канча мезгил ичинде чымырканган аракеттин натыйжасында даярдалган эмгеги мактоого татырлык» - деген пикирин билдирген.
Аталган макалаларда кыргыздардагы жер иштетүүчүлүк жана мал чарбачылык жөнүндөгү, уйгурлардын Кытайга каршы көтөрүлүшүнө, Чыгыш Түркстандын саясий иштерине кыргыздардын катышуусу тууралуу маселелер каралган.
Ысык-Көл жана Или өрөөнүндөгү жер титирөө боюнча «1889-ж. 30-июндагы Жети-Суу областындагы жер титирөө» аттуу, Сюань-Цзандын Батыш Түркстанга саякаты тууралуу «Батыш Түркстан к. кытай саякатчысынын баяндоолорунда» - деген макаласын жарыкка чыгарган.
1917- жылы жай айларында Пишпекте "Алаш Ордо" казак- кыргыз партиясынын бөлүмүн Пишпекте ачууга катышып, аны Мамлекеттик думанын мүчөсү, кадет А. Байтурсун уулу жетектеген.
1926-жылы «Кыргыз элинин онугушунун….», 1927-жылы «Кыргыздардын уруулук болунушу» андан тышкары 1930-жылдары «Кочмон калктардагы малды кармоону уюштуруу», «Борбордук Азиядагы жут жана тоюттун жетишсиздиги жонундо. Тарыхый муноздомо» деген эмгектерин жараткан.
Мисалы, 1911-жылы Уфа шаарында жазгыч акындардын бири Молдо Кылычтын Чүй өрөөнүндө өткөн кылымдын башында болуп өткөн катуу жер силкинүүнү баяндап жазган "Зилзала" деген чыгарма-сына өзү баш сөз жазып, басмадан чыгарууга көмөктөшкөн.
Анда Пишпек, Каракол,Нарын уездери жана Олуяата уездинин тоолуу болугу кирген, борбору Кочкор кыштагы болгон Тоолуу Кыргыз областын тузуу анын уюштуруу комиссиясынын торагасы болуп Абдыкерим Сыдыков бекитилгендиги каралган.
Тоолуу Кыргыз областын түзүү боюнча демилге алгач колдоого алынып, бирок, бийликтеги Р. Кудайкулов, А. Каменскийлер тараптан колдоого алынбай, бул чоң саясий карама-каршылыкка алып келген.
Турдакун Усубалевич кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн калыптанышы, алдыңкы өнөр жай өлкөсүнө айланышына, маданий жактан өнүгүшүнө, парламенттик системанын түптөлүшүнө, ошондой эле Кыргызстанды жана анын борбор шаарын социалдык-экономикалык жактан өнүктүрүүдө зор эмгек сиңирген.
150дөн ашык ири өнөр-жай имараттары, 511 миңден ашык көп квартиралуу үйлөр, борбор шаарда онкологиялык оорукана ишке киргизилген жана ар бир райондо райондук ооруканалар, маданият үйлөрү, китепканалар ачылган.
ГЭСтери, лампа, цемент заводдору курулуп, 1970–80-жылдары республикада 7 эт комбинаты иштеген жана жылына 25 миң тонна жогорку сапаттагы эт даярдалган жана койдун башы 12 млн жетип, өндүрүлгөн 40 миң тонна меринос жүнү союздук башка республикаларга жөнөтүлүп турган.
Булардан тышкары азыркы Бишкек шаарында Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын имараты, Өкмөт үйү, Борбордук китепкана, цирк, бир нече кичи райондор, «Манас» аэропорту сыяктуу ири курулуштар ишке киргизилген.
Орустун окумуштуусу Алексей Левшиндин эмгектеринин биринде “Кыргыз-Кайсактар тууралуу тарыхый маалыматтар” деген макаласынын 1-чи бабында мындай деп жазгандары бар: “Кайсак деген сөз - Казак дегендин бурмаланган түрү, айрым чыгыш жазуучуларынын ырастаганына карасак, бул сөз Христин төрөлүшүнөн да мурда пайда болгон. Бул пикирдин туура же туура эместигин иликтеп отурбастан, орто кылымдардагы орус урууларынын турмушунун көптөгөн тармактарына таралып кеткен Казак деген аталыш башынан бери эле Кыргыз-Кайсак ордолоруна таандык экенин жана азыр да алар өздөрүн Казак деп гана атарын белгилегибиз келет. Персиялыктарга, бухаралыктарга, хивалыктарга, жана Азиянын башка элдерине алар мына ушул ат менен белгилүү. Кытайлыктар “К” тыбышын жумшартып Харсак деп айтышат.
Кыргыз тарыхынын энциклопедиясынын туу чокусу болгон Манас эпосунда, Манас атабыз кеселдеп жаткан учурунда, белгилүү манасчы Сагымбай Орозбаковдун айтымында: “Карагай капкак жаптырган, Комузчудан жүздү алдырган” деген жери бар.
Кытай тарыхчысы Анвар Байтур: “Комуз музыкасы жаңы эрадан илгери биринчи кылымдарда ата мекенибиздин ички аймактарына таркаган. Жаңы эрага чейин 33-жылы Хан империясынын падышасы Хан- Юальдий ордо кенезектеринин бири болгон Ван-Хавчук деген кызды Уннулардын теңири кутуна “падышасына” узаткан.
Жапонияга жеткен “кобус” аспабы кыргыздарга таандык экенин Аясы Кенту “Чыгыш музыкасын изилдөөдө” Тан империясынын тушунда кыргыз “комузу” Ханзу музыкалары менен бирге Жапонияга тарап, Жапандыктар кыргыз “комузунун” негизинде “Кьото” деген музыкалык аспапты жасашканын жазып, “Кьото“ деген сөз “кылдуу музыка “ дегенди түшүндүрөрүн айтат. Музыка деген сөздүн өзү кайдан чыкканына кайрылып көрөйүн деп, атайын музыкалык сөздүктү алып изилдеп көрдүм, Т.Крунтяева, Н. Молокованын сөздүгүндө “музыка” деген сөз чыгыш элдерине таандык экенин музыкалык аспап “Музыка” деген сөздүн өзү жаңы эранын 30-жылында пайда болсо да, европалык музыкалык терминдердин сөздүктөрүндө Чыгыш элине таандык делген жерин кезиктире албадым.
Демек, бул жерде музыкага тиешеси жоктой ойду бергени менен, Украинанын музыкалык аспабына С. Дмитриев эскергендей “Гияс-ул-лугат” сөздүгүндө “кобза” менен “кобзо” сөздөрү дал келет.
Кыргыздын комузуна өзгөртүүнү кийин эле үч кылдын ордуна, төрт кылды тагып черткен айтылуу залкар комузчу Атай Огомбаев чоң жаңылык киргизгени - комуздун тагдырынын өзгөрүш тарыхы.
“К” тамгасы эл аралык сөз терминде, айрыкча коңшулаш кытай элинде “Х” же “Г” тамгалары көп пайдаланылгандыктан, фонетикалык өзгөрүүлөрдүн натыйжасында биздин сөздөрүбүздө кийинчирээк комуз деп айтылып калышы талашсыз.
Орустун окумуштуусу С. Дмитриев: “Түрктөрдүн руникалык жазууларынан 8-кылымдын башында пайда болгон кобуз кийин эң кеңири тарап, кала берсе азыркы улуттук маданияттын арасында Украинанын кобзосына салыштырсак, жалпы эле түрктөрдүн улуттук музыкалык аспабы катары кеңири белгилүү болгон” - деп жазган.
Эгерде жогорудагы Коркут деген улуу инсан кезегинде 18 миң ааламга кулак төшөп, 28 үн тыбышты бөлүп ажыратып, “кобуз” менен музыкалык үндү кошуп, угармандарына жеткире алган болсо, Камбар деген кыргыздын улуу инсаны ичегиден кылды ойлоп таап, комуз аспабынын көркөмүн өзгөртүп, добуш чыкчу жерлерин тереңирээк кеңейтип, үндүн ыргактарын кулака жагымдуу кылып уккулуктуу кылып добуш берип, жаңыча жаңылык кийрип, комуздун тагдырын ушу күнгө жеткидей кылганына, кыргыз эли сыймыктануу менен тарыхын айтып, чертип жүргөнү бекер эмес дээр элем.
Демек, комуз деген сөз кыргызда фонетикалык термин катары “кол-музыкасы“, “кумус”, “кү-мүс” деген сєз кыргыздын “ү” тамгасы, же болбосо “Күн” - “Хун” деп айтылып кеткен сыяктуу эле, “Күү”-музыкасы, “кыл-музыкасы” деген түшүнүктү берерине ынандым.
Сабырбек Абдырамен эрдин он жылдык чыгармачылык изилдөөсүндө “кыргыз” деген ат, этимология боюнча кыр-уу-уз деген аталыш жашоо-шарты тоо арасында өткөндүктөн келип чыккан деп түшүндүрүлөт.
Ошол эле учурда эки мааниге ээ экенин кєчмєн эл ата-тегинин санжырасын “оў”, “сол” деп бєлїп, “куу уул”, “ууз уул” деп калганы кытай кол жазмаларында “куу” жана “ууз” деп эскерет.
Ушуга эле удаалаш маалымат: “Жапандык музыка адиси Аясы-Канту деген адамдын,“Чыгыш музыкаларын изилдөө” аттуу эмгегинде кыргыз комузу жунгонун Тан империясынын тушунда Ханзу музыкалары менен бирге Жапонияга барып калган.
«лпөт» десе, үйүндө тынч жатпаган, отуруш жыйынды эстеп, оолукмасы кармаган, «жоро-бозо» жыйындарында четте калбаган, обон күүлөрдү ойкуштанта чалып, ким ырдаса, ошону жандаган, жалгыз жарым кайрыктарды кураштырып, «менин күүм» деп жарыя салганга чейин барган, бирок, аламан жарышка жарай албаган, арымы кыска аспапчыларды жоро комузчу деп коюшат.
”Куу – күү”, “ууз – уз” деген сєздєр “күү-уз” – “кооздолгон” , “күүчү – уз” деп өзгөрүп, этимология боюнча “күүчү-уз”, “коо-уз”, андан барып “коо-муз” “комузга” өтүп кетиши мүмкүн.
Теңир-Тоо төмөнкү орографиялык облустарга бөлүнөт: Түндүк Теңир-Тоо Кетмен кырка тоосу , Иле-Ала-Тоосу, Күнгөй Ала-Тоо, Кыргыз Ала-Тоосунан турат; Батыш Теңир-Тоо Талас Ала-Тоосун, түштүк-батышында ага тутумдаш жаткан Чаткал, Пскем, Угам кырка тоолорун, о. эле Каратоону ичине камтыйт.
Фергана өрөөнүн курчаган тоо кыркалар, Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш капталы кошо, кээде Түштүк-Батыш Теңир-Тоо деп да аталат; Кыргыз Ала-Тоосунун жана Ысык-Көл өрөөнүнүн түштүгүндөгү Ички Теңир-Тоо түштүк-батышынан Фергана тоо тизмеги, түштүгүнөн Какшаал тоо тизмеги, чыгышынан Ички Теңир-Тоо Борбордук Теңир-Тоодон бөлүп турган Акшыйрак массиви менен торолгон.
Түндүк жана Батыш Теңир-Тоонун тоо кыркалары чыгыштан батышка карай акырындык менен 4500–5000 мден 3500–4000 мге чейин жапыздайт; капталдары асимметриялык түзүлүштө: Иле, Чүй, Талас өрөөндөрүнө караган түндүк капталдары узунураак, капчыгайлар менен өтө тилмеленген, салыштырма бийиктиктери 4000 мге чейин жана андан да бийик.
Чөкмөлөрдүн алгачкы палеозойдогу топтолуу алаптарын, көтөрүлүү жана суу жеп оюлуу облустарынын жайгашуу сөлөкөтү жалпысынан мурдагы байкал этабынан бери сакталып калган.
Календондук бүктөлүү зоналарынын ичинен жара кесилиштин мүнөздөрү жана магматизмдин жүрүшү боюнча Чоң Кемин, Киндикташ, Жыргалаң, Борбордук Кыргыз, Суусамыр –Долон жана Карабалта зоналары, алардан башка Макбал жана Аспара геоантиклиналь зоналары, Моюнкум – Нарат ортоңку массиви жана Талас четки массиви ажыратылат.
Геологиялык түзүлүштүн башкы өзгөчөлүктөрүнүн бири — жер кыртышынын үстүнкү бөлүгүнүн ири тектоникалык элементтеринин бирдей эмес мүнөздө болгон аймак жана тик багыт боюнча бир өңчөй эместиги.
Дагы бир маанилүү өзгөчөлүгү — аймакта генезиси, созулуп жатышы, морфологиясы, масштабы, геологиялык жашы жана жайгашуу тереңдиги боюнча ар түрдүү тектоникалык жаракалардын көптүгү.
Туруктуу ички геосинклиналь блокторунан түзүлгөн жана аларды масштабы, жайгашуу тереңдиги жана геологиялык жашы боюнча айырмаланган бүктөлүү зоналарга бөлүп турган көп циклдүү бүктөлүү система болуп эсептелет.
Геологиялык-геофизикалык материалдар жана космостон тартылган сүрөттөрдү дешифрлөөлөрдүн маалыматтары алардын байыркы доордо эле башталып, узак убакыт бою мезгил-мезгили менен өнүккөнүн тастыктайт.
Коргошун, күкүрт, күмүш — үчөөнүн кошмосунун ич ара үлүштөрүн таразалап, бири-биринен ашык-кем өлчөп, аларды үч-төрт курдай кайра эритип, кайра майдалап, кайра эритип, кайра майдалайт.
АКШ президенти Ж. Буш менен СНВ-1 , СНВ-2 , достук, кызматташуу жана бири бирине жардам көрсөтүү жөнүндө , о. эле Ташкентте КМШнын 6 мамлекети менен коллективдүү коопсуздук жөнүндө , ЕС м-н кызматташуу жөнүндө келишимдерди түзгөн.
Корчубек Акназаров (Кызыл-Октябрь, СССР, 1-август 1922 — Бишкек, Кыргызстан, 2019) — Коомдук ишмер, Кыргыз ССРинин советтик-партиялык ишмери, Социалисттик Эмгектин Баатыры .
Мисалы, четине шырдактыкындай эки кат кызыл жиптен чалынып, «жээк» коюлат, «Бычак учуна» жана эки четине дейре көбүнчө ак менен кызылдан сөөм-карыштай «кыял», «жарым кыял», «бадам» оюмдарынан «ак этек» берилет.
Мында оюмду айырмалоодо, аны кооздук даражасына ойдогудай келтирүүдө жеке эле «араа тиш» сыяктууларды арбын бербей, «ит куйрук оюмун» да, «бармак боочу оюмун» да, «кыял оюмун» да, «бадам оюмун» да ортолук оюмдун ыңгайына карата пайдалана берүүнүн зарылчылыгы бар.
Кийизге чымкый кызылдан жээк берип туруп, кызылкөктөн «жүрөк оюмун» же «табак оюмун» түшүрүп, астына кайрадан кызыл өң менен жээктеп, ак менен чымкый көктөн «бадам оюмун» берип койсо, андан бетер жакшы көрүнөт.
Демек, ала тоолор, арсак-арсак зоолор, арстан тиш аскалар, күмүш өзөндөр, гүлдүү өрөөндөр, торгой көз булактар, карагай черлер, көз кыйкыткан мейкиндиктер, мал жайыттар, алакандын отундай адыр белестерди курчаган кыйма-чийме жолдор буларга шыктануу аркылуу жаратышканы баамдалып турат.
Жалаң «мүйүз оюмдарын» көркөм каражат кылып, кийиз кармоодо анын «аламычын», «бычак учулап», «чагармактап», же «жарым кыялдантып», ак-карадан жупташтыруу гана буюмга кооздук ыроолойт.
«Кочкор мүйүз оюму» өңдүүлөрдүн баштарына «карга тырмак» сыяктууларды берип, көркөм оюмдардын түпкүлүктүү наркын сактаган жана улап жаткан уздар жердиги манатка да, ноотуга да кооздуктардын өзүнчө кыялданган жакшынакай түрлөрүн сактайт.
Советолог окумуштуу Александр Адамович Беннигсендин кызы, көрүнүктүү саясат таануучу, журналист, Кавказ жана Борбордук Азия боюнча адис Мэри Беннигсен Броксуп айым өз атасы Александр Беннигсен Азамат Алтайды өтө урматтаганын, алар Францияда турганда үй-бүлөлүк деңгээлде да тыгыз карым-катнаш жүргүзгөнүн эскерген.
Азамат Алтай Беннигсен мырзага Борбордук Азиянын түрк калктарынын тилдериндеги мезгилдүү басылмалардын материалдарын илимий максатта жалпылоо үчүн кыргыз, казак, өзбек тилдеринен которуп берип турган.
Коммунисттердин окуусуна ылайык, маданий революцияны эзүүчү таптын коомдук турмуштагы руханий жана маданий үстөмдүгүн жоюп, адамзат жараткан тарыхый маданий жетишкендиктерди эмгекчилердин энчисине ыйгармак, ошондой эле буржуазиялык маданият жаңы социалдык маданият менен алмаштырылат, эл агартуунун жаңы системасы түзүлөт, анын негизинде илим билим жана искусство өнүгүп, социалдык интеллигенция калыптанат, эл массасынын саясий аң-сезими өсөт дешкен.
Бирок маданий революция Советтер Союзуна кирген республикаларда зор өнүгүүлөрдү жаратып, жашоого жагымдуу маанай түзгөнү менен, авторитардуу башкаруу саясаты маданий революцияга таасирин тийгизген, башкача айтканда маданий революция өлкөдө зордук-зомбулук, маданий, саясий репрессияларды колдонуу ыкмалары менен жүргүзүлгөн.
Миңдеген алдынкы көзкараштагы интеллектуалдуу адамдарга эл душманы, контрреволюциячыл, дүйнөлүк буржуазиянын агенти деген жарлыктар бейкүнөө тагылып, айыпталып, эзүүчү таптын өкүлдөрү катары камалып, сүргүнгө айдатылган, атылган.
Бул көрүнүш өз кезегинде Кыргызстандын өнүгүүсүнө өтө чоң өбөлгө түзгөн; элдин турмуш-тиричилиги жаңырган, шаарлар, кыштактар курулуп, билим берүүчү мекемелердин тармактары түзүлгөн.
1995-жылы март-июн айларында Түркияда болуп, түрк тилдүү өлкөлөрдүн мектеп, лицейлери үчүн адабият жаатында орток окуу китеп жазууга катышып, анын кыргыз адабияты бөлүмүн адабиятчы Мырзабек Жумаев экөөлөп бүтүрүшөт.
Тамсилди жанр катары башкалардан айырмалап турган негизги белгилери: турмушту аллегориялык түрдө чагылдыруу; аллегориялык кейипкерлердин туруктуулугу (түлкү – митаам, кой – жоош, эшек – аңкоо, карышкыр – күчтүү, талоончул, коён – коркок ж. б.), сүрөттөлгөн жаныбарлардын, өсүмдүктөрдүн, буюмдардын каймана түрдө адамдарды билдириши, алардын өз маанилерине караганда адамдардын ролуна жакындыгы, эң негизгиси – адептүүлүккө баштоочу моралдын болушу.
Улуттук адабиятыбызда тамсил Тоголок Молдонун чыгармачылыгында көбүрөөк көрүнүп, кийин кыргыз адабиятында Ж. Бөкөнбаев, М. Алыбаев, Р. Шүкүрбеков, М. Борбугулов, Ж. Алыбаев, М. Турсуналиев, С. Кадыров ж. б.
Мыкты көөкөрлөр көлөмүнө карата кош ийини «кочкор мүйүздөнүп» түшкөн оюмдары таза жана так, моюну койкоюп узун да, кыска да болуп, жалпы көрүнүшү жыйнактуу келип, көргөндүн көөнүнө толгон.
Сыйымдуулугу төрт-беш литр көөкөр жасоодо уйдун терисин жибитип, жүнүн кырып, ички челдерин алып, эки бөлүктөн турган кеп жасап, ошону жатак алдырып, көөкөр түспөлүн берүүгө болот.
Төтөн, жүндөн анан кебезден ийрилген жипке дүйүм өсүмдүктөрдүн тамыры менен жалбырагынан колго жасалган боекту сиңирип, башкаларына караганда алгач ак кийиз бетин саймалоо өңдүү жупуну аракеттери бара-бара талапка ылайыкташкан.