polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Эми, биринчиден, бул сөздөр моңгол тилине кирген бардык тилде кезигет; экинчиден, кыргыздын жогоруда көрсөтүлгөн урууларынан башка азыркы алтай, тува, кээде хакас тилинде да жолугуп, бирок булар менен уялаш башка элде колдонулбайт.
Мындай сөздөрдүн жалпы ортоазиялыктарда жана батыш түрк тилинде жолукпай, моңгол тилинде гана кезигип, кыргыздар менен алтайлыктар аны моңгол тилдүү элден кабыл алуусу төгүнгө чыкпай турган далил болуп эсептелет.
Кыргыздар аны Орто Азияны моңголдор каратып алган мезгилде кабыл алды дешке негиз жок, эмне үчүн дегенде, ал сөздөрдү казак, өзбек, уйгур, тажик, түркмөн же башка элдер да кабыл алышы керек болчу.
Ал эми мындай сөздөр ичкиликтердин диалектисине кирбей калышы – ичкиликтер ал туугандарынан өтө оолакта калганын, же кыргыз эли моңгол тилин сөзүн кабыл алып жүргөн мезгилде алардын алыскы түштүк-батыш чегинде калышканын далилдейт.
Көпчүлүк окумуштуулардын (Б. Б. Радлов, В. Томсен, С.Е. Малов, М.Е. Массон, И.А. Батманов ж. б.) пикиринде Хакасиядагы, Тувадагы, Тоолуу Алтайдагы, Моңголиядагы, Таластагы, Кочкордогу жазуу эстеликтеринде сакталып калган жазуулар б.
Демек, кыргыз тилинде колдонулган жазуулар Орхондогу жазуу эстеликтеринен эрте пайда болуп, кийин архаикалык мааниде айрым фонетикалык, грамматикалык, структуралык өзгөрүүлөргө ээ болушу мүмкүн.
2009 ж. өткөн элди жана турак-жай фондун каттоонун жыйынтыгында Кыргыз Республикасында кыргыз тилин 3 830 556 адам өз эне тили катары көрсөтүшкөн жана 271 187 адам кыргыз тилин экинчи тил катары биле тургандыгы аныкталган.
Ошол кыргыздардын тили бүгүнкү хакастардын, тувалардын, шорлордун, карагастардын, түштүк алтайлыктардын тилдеринин калыптанышына башкы ролду ойноду, энесайдагы кыргыз тили кийинки жашоосун улантты.
Мындан соң солто элинин атынан Тынаалы Чыны уулу кыргыз менен казакты ынтымакка чакырмакчы болуп, Кенесарыга барса, солтонун төкөлдөш уругунан Илип деген казактан тогуз байтал уурдап кеткен.
Үч күндөн кийин керней-сурнайын тарттырып Ормон келгенде Кенесары: «Сыйырча мөөрөгөн не?» десе, жанындагы Байзак; «Ханым, сиз кыргыздын чабагы менен чабышып жаткансыз, жаяны эми келди» деп түшүндүргөн.
Күндүзү тал, караган-чычырканакты атка сүйрөтүп, адыр аралай, кыр ылдый өйдө-төмөн чапкылаган жигиттер уюлгуган коюу чаң чыгарып, түмөндөгөн кол топтолгондой түр көрсөтүп, жоонун жүрөгүнүн үшүн алган.
Кенесары хандын чапкынында кыргыздардан Шамен Куттуксейит уулу, Адыл Субан уулу, Үмөтаалы, Чаргын Ормон уулдары, Төрөкелди баатыр, Алыбек Кетирекей уулу, Кебек мерген, Ботаалы Назар уулу сыяктуу баатырлар өзгөчө эрдик көргөзүшкөн.
Кыргыз мамлекеттик университетинин марксизм-ленинизм кафедрасында улук окутуучу, Кыргызстан КП Борбордук Комитетинин алдындагы республикалык партиялык мектептин тарых, диалектикалык материализм кафедрасынын жетекчиси,
“Умственная жизнь и мышление в образах», “История киргизского искусства», “Изобразительное искусство Киргизии», “Искусство и человек», “Национальное и интернациональное в искусстве», “Наука разоблачает религию» китептеринин түзүүчүсү, редактору жана авторлошу.
Лениндин туулган күнүнүн 100 жылдыгынын урматына “Каарман эмгеги үчүн» медалы, «1941–1945-жылдарда Улуу Ата Мекендик согушта Германияны жеңгендиги үчүн», «1941–1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согуштагы жеңиштин аяктаганына жыл», «СССРдин куралдуу күчтөрүнө 50 жыл», «Улуу Атамекендик согуштун жеңишине 25 жыл», «1941–1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согуштагы жеңишке отуз жыл» медалдары менен сыйланган.
Анткени, сайма үчүн тандалган жиптердин түрүнүн молдугу жана кара түстөгү жердиктин түркүн оюм-көчөттөр менен айкалышкан жарашыгы туш кийизди асем жасалга катары абдан кооз көрсөтөт.
Туш кийиздин негизги оюмдарына жалпысынан кыргыздын улуттук оюм-чийимдерине мүнөздүү табиятты сүрөттөөчү , жандуу нерселердин сөлөкөттөрүн сүрөттөөчү («беш манжа», «оймок боолуу бармак», «кочкор мүйүз», «карга тырмак», «кыргоол», «бугунун мүйүзү», «аттын изи», «төбөл», «ит куйрук», «жылан», «көгүчкөн» жана башка), өсүмдүктөрдү сүрөттөчү («байчечекей», «кызгалдак», «тогуз дөбө гүл», «пахта», «жалбырак» жана башка), тиричилик буюмдарын сүрөттөөчү («аттын такасы», «мончок», «тумар», «боз үйдүн түндүгү», «кереге көз», «аркан», «көө көөкөр», «ай балта», «кашык» жана башка) жана сыйкырдуу, кереметтүү элестерди сүрөттөп чагылдырган оюу үлгүлөрү кирет.
Уз оюудагы түстүү сүрөттөрдү түзүү үчүн эки же үчтөн көбүрөөк өңгө боёлгон кийизди үлгүгө салып оюп, бири-бирине жупташтыра кынаптап, кооз шырдактарды шырыган.
Көркөм оюм-чийимди жаратуучулар, айталы, кайчыны же илме шибегени кармап, азга ойлонуп отуруп, өзүбүздүн көз алдыбызга сыйкырдуу сызыктарды, кереметтүү фантазияны, ажайып дүйнөнү жарата алардыгына көңүлүбүз тоёт.
Биринчи, негизги оюмдарга: «мүйүз оюмдары» («кош мүйүз», «сыңар мүйүз», «бугу мүйүз», «кулжа мүйүз», «уй мүйүз», «теке мүйүз»), «кыял» , «жагалмай канат», «куш канат», «табак оюму», «карга тырмак» сыяктуулар кошулат да, ал буюмдун мерчемдүү аянтын ээлеп, жасалган үлгүнүн жүзүн көрсөтүп турат.
Чыгармачылыгы бар уздар тигил-бул сайма ыкмасы аркылуу буюмга мындай көчөттөрдү түшүрүүдө баш-аламандыкка чалдыкпай, сөзсүз шарттуулук жана ырааттуулук жол-жобосун сакташат.
«Допу талаа», «такыя дөбө», «тогуз дөбө», «көөкөр» ушул сыяктуу түрлөрүнөн башка айбанаттар менен өсүмдүктөрдүн шарттуу сөлөкөттөрү да сайма көчөттөрүнөн, көчөт үчүн оюм-чийимдерден сезилип турат.
Көпчүлүк зергерлер ага дейре эле өнөрдүн калган мындай түрлөрүн: жыгаччылыкты, мүйүзчүлүктү, ташчылыкты, теричикти, өрүмчүлүктү, кайыкчылыкты, айтор, ушул өңдүүлөрдү тен тизгинде кармоого дасыгып калышат.
Доорлордун мезгил сынынан таасын өтүп, журтчулукка бирдей тараган темир тегиндеги оюм-чийимдердин негизги түрлөрүнө: «мүйүз», «бармак боочу», «бычак учу», «карга тырмак» жана «кыял» сымал кийиз оюмдарынан белек, сайма, таар, килем, чий, көн, жыгач, мүйүз буюмдарынын көчөттөрү да кирет.
Зергерчиликте кооздук түшүрүү — бул аялдар себине, ат жабдыктарынын негизги бөлүктөрүнө, жыгач, мүйүз, сөөк, тери буюмдарына темир чегерүү, ага күмүш жалатуу жана анын бетине көркөм оюм берүү.
Аларга арналып жасалган тердиктин үлгүсү да башкачараак келип, бетине түшкөн оюлары да бөтөнчө кылдат чеберчилик менен аткарылгандыгы башка тердиктердин үлгүлөрүнөн ачыктан-ачык эле айырмаланып, өзгөчөлөнүп тургандыган баамдоого болот.
Маселен, тердик бетиндеги күмүш, жез шөкөттөргө жана наар түшүрүлгөн оюу-чийүүлөргө назар таштасак, «аркар мүйүз», «сыңар мүйүз», «суу», «кыял», «жалбырак» оюмдарынын үлгүлөрү көз алдыга тартылат.
Эзелки убакта жасалып, азыркы биздин күнгө чейин сакталып келген күмүш буюмдарына түшүрүлгөн оюу-чийүүлөрдөн асмандын, жер-суунун ар кандай кубулуштарын сүрөттөгөн белгилерди, ырым-жырым символдорун жана айбанаттар менен өсүмдүктөрдүн сыйкырдуу-кереметтүү мааниге ээ түрлөрүн окууга болот.
Усталар кыргыз аялдары үчүн шакек, билерик, иймек-сөйкө, желбирөөч, чолпу, чачпак, топчу, сыяктуу буюмдарды акак таштар менен шуру мончокторду чөгөрүп, асемдеп жасашчу.
Күмүштөн жасалган мына ушундай асем буюмдарга «мүйүз» оюмдарнын түрүн, «карга тырмак», «кыргоол», «гүл», «жалбырак», «ай», «күндүн нуру», «буурсун тиши», «көөкөр», «мончок», «тумар» жана башка оюу үлгүлөрү камтылган.
Жыгач кармаган усталар улуттук оюу-чийүүлөр менен кооздоп, көркөмдөп үкүктөрдү, чыны каптарды, сандыктарды, жүк жыюучу такталарды жана бооз үйдүн каалгаларын чебердик менен жасашкан.
үй-тиричилигин көркүнө чыгарган элдик уздар жана чеберлер кийиз менен булгаары бетине, жыгач менен темир бетине кыргыздын улуттук оюм-чийимдерин түшүрүп, көз жоосун алган көрктүү буюмдарды жаратып келишкен.
Кыргыздын улуттук оюм-чийимдери турмуштун ар кыл шартына жана жергебиздин аймактык өзгөчөлүгүнө жараша кээде өзгөрүүгө учурап, кээде өнүгүү-өсүү жолунда болуп, байып-артып келет.
Бул кырка тоолор негизинен кумдук-чопо, акиташ тектери жана аларды жиреп чыккан магма тоо тектеринен түзүлүп, альп тибиндеги рельеф мүнөздүү; алардын капталдары дарыя өрөөндөрү менен тилмеленген, бийик кыркаларын түбөлүк кар, мөңгүлөр ээлейт.
бөлүгүн, Фергана өрөөнүнун чет-жакасын адырлар тилкеси ээлейт; адырлардын негизин конгломерат тектери түзүп, үстү лёсс жана лёсс сымал тектер менен капталып, Алай кырка тоосунан агып түшкөн суулар менен тилмеленген; облустун аймагынан күрөң жана таш көмүр , ысык жана минералдуу суулар , курулуш материалдары ж. б.
Алардын 84,5% – материалдык өндүрүштө (а. и. 5,0% – ө. ж-да, 66,8% – а. ч-да, 2,5% – транспорт менен байланышта, 7,3% – соода, коомдук тамактануу, материалдык-тех. жабдуу, товар өткөрүү жана даярдоо, 1,7% – материалдык өндүрүштүн башка тармактарында), 15,5% – тейлөө чөйрөсүндө (а. и. 7,8% – билим, маданият жана илимде, 3,8% – ден соолукту чыңдоо тармагында, 2,4% – башкаруу органдарында, 0,7% – турак-жай, коммуналык чарбасында, 0,8% – тейлөө чөйрөсүнүн башка тармактарында) иштейт .
Эл аралык маанидеги жолдору: Ош–Сарыташ–Эркечтам–Кашкар , Ош–Сарыташ–Хорог ; мамлекеттик маанидегилери: Бишкек-Ош , Жалалабат–Өзгөн–Ош; жергиликтүү маанидегилери: Ош–Өзгөн–Каракулжа–Алайкуу, Ош–Сарыташ–Дарооткоргон–Карамык, Ош–Карасуу–Жалалабат, Ош–Ноокат–Кызылкыя ж. б.
Ош аэропорту аркылуу Бишкек, Чолпоната, Каракол шаарларына жана Алматы , Омск, Москва, Новосибирск , Пекин , Дели , Пакистан, Сауд Арабстаны, Бириккен Араб Эмирликтерине жүргүнчүлөр ташылат.
Тоо этектеринде, адырларда жана жапыз тоолордо 2000 м бийиктикке чейин бетеге-аккылкандуу талаа (батышында түктүү буудайык, пияз түптүү арпа, чыгышында сарындыз) өсүмдүктөрү таралган.
Жаан-чачын мол жааган чыгыш бөлүгүндө бетеге-аккылкандуу талаадан жогору бийик тоолуу шалбаа , шалбаалуу талаа (пияз түптүү арпа, бадалдар – итмурун, шилби, ыргай, чычырканак) зоналары жатат.
Облустун климаты негизинен мелүүн жана тропик кеңдиктеринин аба массаларынын таасиринен түзүлгөн; мелүүн алкактын аба массалары негизинен кыш, тропиктик аба массалары жай мезгилдеринде үстөмдүк кылат.
окуу жайлары , Ош мамлекеттик университети, Ош технологиялык университети, Кыргыз–Өзбек университети, Гуманитардык-педагогикалык ин-ту, Москва мамлекеттик социалдык университетинин, Ж. Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин, жана Кыргыз эл аралык университетинин филиалдары иштейт.
Облустун эң ири дарыясы – Карадарыя; ал Фергана тоо тизмегинен башталган Кара-Кулжа жана Тар сууларынын кошулушунан пайда болуп, Өзбекстандын аймагында Нарынга куюп, Сырдарыяны түзөт.
Шаарлары: Ош , Өзгөн , Ноокат , Карасуу ; шаарчалары: Найман , Сарыташ ; ири кыштактары: Араван , Жаңы Ноокат , Куршаб , Гүлчө , Мырзаке , Таштак , Кашкаркыштак , Кызылкыштак , Дыйканкыштак , Ылай-
"Айта бар менин кебимди" аттуу бул тарыхый роман айтматовдук "Ысык-Көл" Форуму, "Жаңы Ала Тоо" журналы жана "Турар" басмасы тарабынан уюштурулуп, 2012-жылдын 23-мартында жыйынтыкталган "Арча" адабий сынагынын жеңүүчүлөрүнөн деп табылып, экинчи даражадагы адабий сыйлыкка татыды.
Бул романда советтик кыйчалыш доорлорду жүрөк толтосунан өткөргөн Турар Атаевдин кейиштүү тагдыры аркылуу Кыргызстандын атуулдарынын 20-кылымдагы саясий турмушу жана моралдык, адеп-ахлактык ички күрөшү таасын чагылдырылат.
Арслан Койчиев 1965-жылы 29-сентябрда Кыргызстандын азыркы Жалал-Абад облусуна караштуу Токтогул районунда жайгашкан Кетмен-Төбө өрөөнүндөгү Токтогул кыштагында айылдык тарыхчы мугалимдин үй-бүлөсүндө туулган.
2010-жылы Арслан Капай уулу Түндүк Кыргызстандагы падышалык Орусияга каршы 1916-жылкы улуттук-боштондук көтөрүлүш жана андан кийинки Улуу Үркүндүн окуялары сыпатталган "Мисмилдирик" деген романды жарыялады.
Ошол Өгүз журтунун кырк урууга өсүп чыккан учурунан баштап, “Кырк Өгүз” журту атанып, анын атын түздөн – түз мурастап калган тукум - Кыргыз элиине 4200 жылдан ашуун убакыт өттү.
Ошондо Кушчу падышасынын ордосунда кызмат өтөп жүргөн Ги деген кызматкер хан, ошол суу каптоодо бузулган жерлерди оңдогон элди бөлүп, Көкөноордун түндүк жагындагы ак карлуу тоолору бар, көк майсаңга элди көчүрүп барган.
Эми Чалике уруусунун аксакал, карыяларынын айтканына кайрылсак, бешинчи кылымдарда, канышадан тараган, аны ээрчип келген Чалике уруусунан чыккан канзаадалар элдин бир бөлүгүн ээрчитип, түштүккө казатка кеткен экен.
Ортодо эчен убакыт өтүп, уруш талаштарды башынан көп өткөргөн элибиз эми Үчтурпан да бизге жер болбой калды, уй түгүндөй көп калмак менен согушуу акылсыздык - деп, Үчтурпандан түштүккө – Баркөлгө көчкөн дейт К. Сыдыкова.
Кийинки жылы бир ашта Чокону конокко алып, чоң селкинчек орнотуп, колуна бүркүтүн карматып “Селкинчекти таң аша тепсең, бүркүтүң алгыр болот”- деп, түн бою Чокону ыргакка түшүрүп, ыза кылат.
Ошондо, Чоко калган аттарды андан ары айдап, Чал деген жердеги кашаттын башына өргүтүп коюп, эки жолдошунун бирин Абайылда, Берикке жиберип, Калмактардын атынан: “Согуша турган жериңди айт”- деп кат жазып жөнөтөт.
Андан беш кылым өткөндө, Туулга тайпасына караштуу 16 уруудан, Акуул –динлин тайпасы жб уруулардан кол курап, ага кошумча - Рюрик тайпасын, Чубан тайпасын, Булгары тайпасын, Карадайралык Мохе жана башка ак гундардан аскер жыйнап, кол баштаган ата – бабабыздын доору өткөн.
Анын бир наамы “падышах’’ экени белгилүү. ‘’Падышах’’ наамы Чалике уруусуна тиешелүү уруулук даража болгон. Анын себебине токтолсок, жогоруда белгилеп өткөндөй, Кушчу уруусунан чыккан Чаликеге, Ооган жеринде, Кылыч падыша тарабынан Индияга казатка аттанаарда, ага “сокку уруучу бий” наамы ыйгарылган экен.
Кубат бийдин атасы Калча бий, анын атасы Эгемберди - “сокку ур бий”, анын атасы Дорбо - “күмүш чокмор” анын атасы Токтоболот анын атасы Томон, анын теги Чалике уруусу, Курманбектин заманына утурлаш, жин жана ди бийлигинин атынан Инди сөзүнүн пайда болушу жана ошол элге бийлик орноткон Чалуке падышалыгы, андан ары барганда Миңдуулат Чабол Чалике падыша, андан ары жакта Чаян кандыктан келген каныша/ Ванчали-Ван Цян- Си гюн/- деп аталган Канча айым апабыз тузгон Чалияр б.
Силиян тайпасынан чыккан падышалар, андан ары Алп Солдун башкы башкаруучусу, андан ары барганда Катаганга, андан ары Чаянга, Чаа ханга /Си ханга/, андан ары Кушчу уруулар бирикмесине, андан ары барганда байыркы 40 Огуз журтуна чыгат.
Чыгыш бөлүктү түзгөн: Ди, Динлин, Пуллей, И, Мохе-чернореченские, Гуси, Уге, Синло, Мо, Сушень, Лимо, Гуньми, Мин , Дили, Чернагорцы, Белогорцы, Лобдуктар, Ичжы, Цзюйми, Йеди, Идань, Балты, Чуван, Прусы ж.б.
Сазан аты-жөнүн айткандан кийин “Ой кудай урган, сен белең?! Мен ат тээп жибердиби деп чоочуса, көрсө сен тамаша кылып жаткан турбайсыңбы, чоочутайын дегенсиң го? Жок сынап көрөйүн дегем. Сазан: “Өзүң ким болосуң?”-Мен Кушчунун Чалике уруусунан болом, Кубатбек баатыр деген мен болом.
Тынч сөз угуп олтурган Сазан, эки колун шак коюп, “кокуй тиги менин жигиттерим, сенин жигиттериңди матап койду го дейм, кокуй”-деп тура чуркап, жетип барышса, Кубатбек баатырдын жигиттери, камырабай эт жеп жаткан болот.
Тамак үстүндө шашпай олтуруп, кечээ жакында калмактар Кубатбектин тууганы болгон Айтбайдын 400 жылкысын тийип кеткенин, артынан куба барган туугандары жылкыны таап, артка кайтканда, калмак сезип калып, ортодо чабыш болгонун - Кубатбек айтып олтурду.
Ошондо, Жоош Тагаймат деген туугандары каза болгонун, Жооштун сөөгү сууга кетип, Тагайматты калмактар жээкке алып чыгып өлтүрүшүп, сөөгүн кара-кузгунга жем болсун деп, талаага таштап койгонун укканын айтат.
“Болуптур, кызматың дайыма эсте болот-иним. Бу калмактын салтында, өлгөн адамдарды итке талатып, этин жедирмей”-деген жаман адаты бар, өлүктү ит жебей койсо –узун сабак сөз кылып, “булардын өлүгүн ит да жебейт”-дешкеничи.
Күнчөйлөр Кубат бийден тараарын билишкен, бирок, өздөрүн жердин атынан атап алгандыктан, күнчөйдүн кушчудан тараарын билишип, Кубат бийге кайсы жерден кошулаарын унутта калтырышкан.
Ал эми өздөрүн Кубат бийдин Беригиненбиз деген Үрүстөм менен Назардан тараган Ноокендик туугандар, Кагазды уруусунан болуп чыкты да, Кубат бийдин урпагы эмес экендиги белгилүү болду.
Ошондо, Дөлөнкан күчтөн тайып, алсырап турган кыпчак, кесек, найман, тейит, карлык, кушчу, аба-ар, саруу, фуфоло, сабир, уар сыяктуу Миндуулатка тиешелүү урууларды тыйпыл чапкан.
Алар мурда “хилер” атанып жүрүшкон, Жайыл тайпасы тарабынан кушчулардын башчысы Түтүк өлтүрүлгөндө, кушчулар Жайылдан бөлүнүп, Кучженхи атына көчүп алышкан экен.
Мындан 4215 жыл мурда, Алтай жергесинен чыккан, Кыргыздын Бөрү тайпасынан улуу кагааны Бурут, 40 урууду өзүнчө бөлүп, дагы бөрүгө тиешелүү 15 урууду бөлүп алган.
Маселен, Индия жерине гаттарды таштаса, Ысыккөлдүн Тоңуна, өзүнүн мекениндегидей кылып шаар салдырып, өзүнүн жакын адамдарын, Гот деген жалданма аскерлерди, Көтмалдыга жайгаштырып, бийликти сактап туруу үчүн калтырып кеткен экен.
Ча - Туулга падышасы башында болгон Бугу, Жанкушчу, Каракушчу, Жоош, Мунгуш, Басыз, Мундуз, Саруу, үч уруу Карлык, Нойгут, Саяк, Тейит, Кесек, Найман ж.б.
урууларынан турган аскери каңгыларды чаап, Оогон жерине жеткенде, өзү ал жерде калып, кол башчысы Тагайга (Тарыхта Цилихи иначе Чалике, “Сокку уруучу бий” наамын берип, Индияны чабууга жөнөткөн.
Ортодо моңолдун Махмуд султаны менен Ахмед хандын ортосунда так талашуу болгондо, Сокку ур бий, кушчу менен чаадан 7 миң аскер курап, Ахмед хан олтурган Жаркентти 20 күн курчоого алып турганда, Кашкарлыктар кетип калышып, Сокку ур бийдин аскери артка кайтышкан экен.
Тарыхка ой жүгүртүп көргөндө, ошол Кушчунун Чалике уруусунан болгон Сокку ур бийдин кудасы, нойгуттардын султаны - Махмуддун бир тууган иниси Омор шейхтин уулу Султан Бабыр, Алтын бешиктин урпагы экени белгилуу.
Жунгар калмактарынын башчысы Кожоберген цинге баш ийип бергенден кийин, өзүлөрүнөн тараган Байжигит уруусунан- чыккан Байбуракты, тыңчы катары Кубатбекке жиберип, Кубатбекти алдап, колго түшүрүүнү тапшырган.
Тугю, Тукюе деген сөздөрдүн эң алгачкы мааниси Туулга, Туулга үйү деген маанини түшүндүргөнүн өзүмдүн 2015 - жылы чыгарган китебимдеги изилдөөлөрүмө таянып айттым.
Америкадагы Славян тукумдары, Ярослав Мудрыйга арнап чиркөө салышып, анын ичине жолум үйдөй болгон чоң туулга жазашып, анын бет маңдайына Ярослав Мудрыйдын сүрөтүн тагып коюшкан.
элдердин үстүнө, мурда Жан Суудан бөлүнүп кеткен кушчулар, байыркы Талаш чөлкөмүндө көп кылым жашап, анан Өгүз хандын тушунда, ага баш ийген “Батыш акылман хан” тарабынан, байкоосуз жерден чабылып, жер которуп, ыр дайранын түндүк жагына, Тажик жерлерине, Алатоого, Или дайрасынын аймагына чейин тарап, б.
Манас эпосунун 1000 - жылдык улуу тоюнун жооптуу катчысы, Талас облустук уюштуруу комитетинин мүчөсү болуп, тойду ийгиликтүү өткөргөндөн кийин, мени Манас Ордого - орунбасарлык орунга жиберишти.
Ал жерге күмбөз куруп, 2020-жылдын август айынын 29-күнү, мамлекеттик деңгээлде, Алчикен уулу Ажибек датканын мааракесин “Манас Ордодо” - өткөрүү ишин колго алсак, мүмкүндүк болчудай көрүнөт.
Калмактарды жактаган бийлер Калба жайлоосун тартып алган соң, Аксы тарапка эли менен көчүп кетээр алдында, Калча элине кайрылып: “Бириң да калба, бириң да калба, бириң да калба”- деп үч жолу айткан дешет.
Кушчу уруусунун генеалогиясын аңдап, карап көргөнүбүздө, эң байыркы катмарды - Өгүз журтунан бөлүнүп чыккан, Жансуулук кушчулар аты менен белгилүү болгон - Жан кушчу уруусу болуп чыгат.
Андан кийин жакынкы мезгилдерде аты жаралгандарга: Таз кушчу, Дондор кушчу, Аман кушчу, Айрым кушчу, Чөл кушчу, Дашказан кушчу, Тынай кушчу, Али кушчу, Ашагы кушчу, Сарт кушчу ж.б.
Байыркы Өгүз журту атанган, болочок Кыргыз элинин айрым уруулары, анын ичинде кушчулар, ушул эле Ысыккөл аймагынын таманында агып жаткан, Жандария-деген чоң агын суудун жээгин мекендешиптир.
Ал мезгилде кушчуларды- Аккадар деп коюшчу экен, себеби Шумерлердин негизги бөлүгүн түзгөн кушчулар, Тибет тоолору аркалуу, Ирак жерине барышып, кара кенди табышканда, аларды кентабарлар деп аташкан экен.
Ошентип, Чаа хандыгынан келген биринчи, экинчи каныша, Сак элине келип кошулуп, жаңы курула баштаган өлкөнүн аты “Чали” болуп, ал сөзгө түпкү тектери болгон, Жан Суулук Кушчу падышасынын тукуму эске алынып, Жан деген сөз уланган.
Канышанын тегерегине, аны менен бирге келген 500 бала 500 кыздан тараган падыша тукуму болгон - чаликелер, Бугу, Рюрик, Кыпчак, Карлук, Кушчу, Мохе, Булгаары, Түргөш, – жүйүттөр кирген.
Биз санжыранын башында сөз кылганда, Балибай туулга падыша өлгөндө, анын аялы такка анын инисин олтургузбастан, 622-жылы баласын олтургузганы үчүн согуш чыгып, 630 - 650 жылдар аралыгында граждандык согуш болгонун айттык эле.
Бул Чыңгызкандын түпкү теги, ал эми Кушчу падышалыгынан бөлүнүп чыккан Түргөштөрдүн Чүй, Таласка көчүп келгенден кийинки жазылган тарыхтан араб, Перс тарыхчылары алган тек - Мукрин болуп калган.
Мамыр, Барсакелбес чөлдөрүнүн түштүк жагындагы, сол тарабындагы тоолорду мекендеген уруулардын жалпы аталышы Сол тоолуктар болуп, андан уланган бир бутак - Солто уруусу, бүгүнкү күнгө чейин, Кыргыз элинин курамында жашап келет.
Кагазды уруусунун башталышы 1598-жылы Эшим кан Көнөк уулунун кагазчысы болгон - Айдардан башталаарын, аны убагында кагасчы - деп атап жүрүшүп, урпактары “кагазды” атына көчүп кеткенин эл билет.
Айдардан Кубат бийге чейин өткөн Кагазды уруусунун көптөгөн атасын эсепке албай, түз эле Берикке текти жасалма кошуп коюга болгон аракеттер, мурдакы муундун өкүлдөрү тарабынан болгондугу билинди.
Кубат бийдин балдарынан тараган урпактардын санжырасы, ушул күнгө чейин так изилденбегендиктен улам, эч кандай тиешеси жок адамдар, кирме уруулар, Кубат бийди өзүлөрүнө ыйгарып, жазып алууга аракет кылып жатышат.
Санжырачы Мамбеткасиевдин санжырасында, Кушчудан чыккан Кубатбек баатырдын түпкү теги тууралуу мындай дейт: “Куу уулдан Босого, Жайыл, Булгар, Чоро, Кандабас, Кара, Сары, Кулунчак деген балдары болгон.
Чалике уруусу кушчулар менен бирге Энисейдин бир куймасы болгон, Селенга дайрасынын бойлоруна жер которуп, 10 - кылымдан баштап, 17 - кылымдын 80-жылдарына чейин, Энисей менен Үчтурпандын аралыгында орун алган жерлерде, көчүп-конуп жүрүшүп, күн кечиришкен экен.
С.Түркмөнов айылдын клуб башчысы болгон жылдары айылдык өздүк көркөм чыгармачылык ийрими кыйла өнүгүп, айылдык өнөрпоздор райондук, облустук жана жумурияттык кароо-сынактарга үзбөй катышып, бир катар сыйлыктарды алып турушту.
С.Түркмөновдун обондуу ырларын СССРдин эл артисти Кайыргүл Сартбаева, Кыргыз эл артисттери С.Бекмуратова, С.Чечейбаева, Т.Жумакаева, Г.Сейиткулова жана башкалар аткарган.
1985-жылы Токмок шаарындагы маданий-агартуу окуу жайынын режиссердук бөлүмүн, 1971-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин журналистика факультетин, 1983-жылы Москва шаарындагы жогорку адабий курстун драматургия бөлүмүн бүтүргөн.
Фотосинтездин жардамы менен органикалык заттардын жана энергиянын запасы топтолуп, ал органикалык эмес заттардан органикалык заттарды синтездөөгө өз алдынча жөндөмсүз болгон башка организмдердин керектөөсүн камсыз кылат.
Фотосинтез — татаал түзүлүштүү өсүмдүктөрдүн, жашыл балырлардын жана кээ бир бактериялардын күн нурунун жардамы менен жөнөкөй заттардан татаал органикалык бирикмелерди пайда кылуу процесси.
сентябрь айында А.б-дин конуштарына Кытай императорунун элчиси Доктан келип, ага Кытай империясы м-н саясий-дипломатиялык ж-а соода-сатык келишим түзүү ж-дө чакырык-жарнама ж-а кытай мөөрүн тапшырган.
Мындай жаңылыктар кыргыз элинин маданий турмушуна да сиңип, өлкөнүн жаратылышы, байлыгы, элдин тарыхы, тили, оозеки чыгармалары, маданияты орус окумуштууларын кызыктырып, алар тарабынан жыйнала жана изилдене баштайт.
“Ал үч өзгөчөлүктөн, так айтканда багыттаган оюн — козгоодон, анын маанисин — чечмелөөдөн жана ой корутундусун элге далилдүү жеткире билүүдөн турган. Алгачкы риториктер катары Динарх, Гиперид, Горгий, Исократ, Эсхил, Филократ жана айрыкча Демосфен ж.б. саналган.». Булар риториканын ыкмаларынын негизинде чечмелөө, далилдөө сыяктуу логиканын мыйзамдарын жакшы пайдаланып, көбүнчө оозеки сүйлөөгө устат болушкан. “Тил чеберлеринин ийгиликтерге жетиши -сөздөрүн фактылар менен бекемдеп сүйлөгөн кылдаттыгы, талуу жерден кармап, сын кое билген тапкычтыгы менен айырмаланган”.
“Ал үч өзгөчөлүктөн, т. а. багыттаган оюн — козгоодон, анын маанисин — чечмелөөдөн жана ой корутундусун элге далилдүү жеткире билүүдөн турган. Алгачкы риториктер катары Динарх, Гиперид, Горгий, Исократ, Эсхил, Филократ жана айрыкча Демосфен ж.б. саналган.» . Булар риториканын ыкмаларынын негизинде чечмелөө, далилдөө сыяктуу логиканын мыйзамдарын жакшы пайдаланып, көбүнчө оозеки сүйлөөгө устат болушкан. “Тил чеберлеринин ийгиликтерге жетиши -сөздөрүн фактылар менен бекемдеп сүйлөгөн кылдаттыгы, талуу жерден кармап, сын кое билген тапкычтыгы менен айырмаланган”.