polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Чыгыш дүйнөсүнөн Махмуд Таймур, Абдулла Махмуд Исмаил, Мухаммед Сабри, Таха Хусаин, Абдулвахаб Аззам, Мухаммед Күрд Али сыяктуулар да алардан кем калышкан эмес.
Беш бөлүм ушундайча аталыштарга ээ: • «Достуктун жоголушу» • «Достошуу» • «Карга менен Үкулөрдүн салгылашы жөнүндө баян» • «Жетишкендиктерден кол жуу» • «Кайдыгерлик мамиле» «Панчатантра» элди башкарган кыйын чыкмаларга багытталып, насаат, жакшылыкка чакыруу талкууларынан турат.
Т. Бенфиге таандык чыгарманын санскрит тилинен оодарган котормосунун кириш сөзүндө, Европа жана ошондой эле бүтүндөй дүйнө адабиятындагы жаныбарлардын каарман катарында берилиши Индиядан өткөн деп айтылат.
Бир гана ушуну менен гана чектелбестен андагы кээ бир окуялар, мисалдар диний китептерге камтылып, Европа фольклоруна, Бокаччо Жана Ариосто сыяктуу Батыштын улуу инсандарына таасирин тийгизген.
Борбордук Азиянын байыркы, орто кылымдары, моңголдор, Чынгыз-хан жана анын мамлекети, ички-тышкы сасаты, мамлекеттин курулушу, Марко Полонун саякаты, монголдор жана аларга кошуна жашаган теленгиттер , енисей кыргыздары жана алардагы шамандар ж.б.
Гмелин 10 жылдык саякаттын учурунда 34 миң чакырым жолду басып, зор аймактарда байырлаган элдердин этнографиясы, фольклору, каада-салт, үрп-адаты, жаратылыш шарттары, фауна жана флорасы боюнча маалыматтарды жазган.
экспедициянын курамында Минусин аймагында болуу менен орто кылымдардагы кыргыздарга таандык эстеликтер, чулу таштарга чегерилген руникалык кыргыз жазуулары тууралу маалыматтарды кагаз бетине түшүрүшкөн.
Мөмөчүлүк жөнүндөгү алгачкы маалыматтар Вавилон менен Ассириянын жазма эстеликтеринде берилгенетикалыкКМШ өлкөлөрүнүн аймагында 2–5 миң жыл илгери эле Борбордук Азия , Закавказье жана Крымда мөмө өсүмдүктөрү эгилген.
Мөмө-жемиш өсүмдүктөрдүн ичинен уруктуу мөмө өсүмдүктөр 71,3%, данектүү мөмө өсүмдүктөр 22,6%, жаңгак мөмөлүү өсүмдүктөр 2,5%, жер-жемиштер 2,9%, субтропик жана цитрус өсүмдүктөрү 0,7%ти түзөт.
КМШ өлкөлөрүндө чыгарылып, райондоштурулган мөмө-жемиш өсүмдүк сорттору: алманын Антоновка, Анис, Боровинка, Калвиль, Симиренко Ренети, Шафран пепини, Славянка жана башкалар; алмурут сорттору – Уруксуз, Тонковетка, Ильинка жана башкалар; чие сорттору – Владимир, Жуков, Люба, Гриот, Шубинка жана башкалар; гиластар – Апрелька, Валерий Чкалов, Дрогана, Жабуле жана башкалар; кайналылар – Венгр, Анна Шпет, Альтан Ренклоду, Мирабель жана башкалар; кызыл өрүктөр – кызыл бөйрөк, Амрозия, Шалах жана башкалар.
Кыргызстанда алманын Александр апорту, Верный грушовкасы, Ак розмарин, Токтогул, Гареев күздүгү жана башкалар; алмуруттун – Токой мөлмөлү, Кюре; кызыл өрүктүн – Король өрүгү, Арзами; шабдалынын – Эльбурс, Алтын юбилей, Чемпион жана башкалар.
Сатлаев Феофан Александрович , тарыхчы, этнограф, алтайлыктардын , анын ичинде түндүк алтайлыктардын тарыхы, этнографиясы боюнча адис, тарых илимдеринин кандидаты, белгилүү ойлоп табуучу.
Мындан сырткары «Современная культура и быт кумандинцев Красногорского района» , «Этнографический очерк развития земледелия у кумандинцев » , «Сельская община кумандинцев во второй половине — первой четверти века» , «Древние этно-генетические связи Алтае-саянских народов » , «Из этнической истории северных алтайцев» ж.б.
1942-1943-жылдары Ат-Башы райком комсомолунда экинчи секретарь, МТСтин саясий бөлүмүндө космомолдун секретари болуп иштеген, ошол жылдары КПССтин мүчөлүгүнө кабыл алынат.1943- жылы Ашхабаддагы жөө аскер окуу жайына жиберилип, ден соолугуна байланыштуу туулуп-өскөн жерине кайтып келген.
1961-жылы Советтер Союзунун Коммунисттик партиясынын январь пленумунда Пограничник колхозунун жетишкендиктери жөнүндө сөз сүйлөп, Советтер Союзунун Коммунисттик партиясынын биринчи секретары Никита Сергеевич Хрущевден алкыш алган.
Евтюхова Лидия Алексеевна, атактуу археолог- кыргызтаануучу, Түштүк Сибирдин, Борбордук Азиянын археологиясын, анын ичинен енисей кыргыздарынын археологиялык-маданий эстеликтерин ачкан, изилдеген окумуштуу.
Университетти аяктагандан соң, Мамлекеттик тарых музейине кызматка алынып, мурда топтолгон экспозициялык материалдарды ирээтке келтирген, өзгөчө Сибирдин археологисы боюнча экспозицияны кайра куруу ишине жигердүү катышат.
Енисей кыргыздарынын бул “падышалык” эстелигин алтын жана күмүш кумаралар, табактар, мискейлер жана аттын кымбат баалуу жасалга-шаймандар түзүп, алар бүгүн Санкт-Петербургдагы Мамлекеттик Эрмитажда сакталып турат.
Башты кой союлуп бүтөр менен күйгүзбөй таза куйкалап, сары куйкум болгондо таза жууп, жаактан ажыратат. Тиштеринин учун бычактын арткы кыры менен акырындан чаап коюу керек. Антпесе тиштин учу учтуу, курч келт, баш алган кишинин колун кесип кетиши да мүмкүн. Баштын тиш жак ичин, тил-жаакты жакшылап жууйт. Таза жуулбаган баш куйкум жыттантып, тил-жаак жин даамдантып сорпонун даамын бузуп коёт. Айрым учурда баш-шыйрак өзүнчө бышырылат).
Ошентип, эт бышкандан кийин этги сөөгүнөн ажыратпай чоң чарага аяр чыгарып, андан меймандарга гана тартылчуларын меймандардын санына жараша кичирээк чарага же подноско көтөрүп салып, дасторконго алып келүү керек.
Баш алган адам куйкумун баарына ооз тийгизиши, кулагын "көп айттырбаган элпек бала болуп өссүн" деп үйдүн кенжесине, көзун "кайда болсо көздөшүп жүрөлү" деп өзүнө көзү түз адамга, таӊдайын сыйрып "саймачы бол" деп кыз-келиндерге бериши салт.
Азыркы кезде нарындын көбүнчө кесме кошулган түрү жасалып, ал бешбармак деп аталат (негизи бешбармак, беш колун салып жейт экен деген таризде шылдыӊдоо иретинде келип чыккан жасалма сөз. Мурда бешмармак деп айтылган эмес, бул совет доорунда пайда болгон).
Нарындын түрлөрү: эски нарын (бодо малдын жана кийиктин кара кесек этинен кул майда тууралат), алашак (жаңы союлган койдун этин майда туурап, үстүнө керте тууралган куйрук май салынат), үйүрмө , келдемиян , мээ кошкон нарын , сүр нарын , сүрөөн нарын , ак дөбө (төөнүн этин туурап, чучуктуу жиликтерин чагып, чучуктарын силкип чыгарып алып, жылуу кезинде тууралган эттин үстүнө үйө салат).
Ошентип, этти казанга салуу, аны табы менен бышыруу, устукандоо, меймандарга улуулата тарта билүү, күлмайдалап тууроо, башты жана куйрукту алгандар бардык эрежеси менен алардан отургандарга ооз тийгизүү, чүйгүн тамак болгон чучукту улуусу алып, туура кесүү, шорпого кымыз кошуп ак серке, сүзмө, айран кошуп аладөң, муздак суу кошуп карадөң жасоо өзүнчө эле өнөр, илим.
Малды мууздай замат эле мууздоосун кесип алып чокко көөмп коюшат. Койду союп бүткүчө ал бышып калат. Андан кийин аны тазалап, ооз тийишет. Ошондон кийин гана малдан чыккан кан-жинди, бездерди ит-мышыкка бере берсе болот).
Андан кийин байланган шыйракты чечип, алдыңкы колунун бирин өйдө көтөрүп, шыйрак менен кар жиликтин кошулган тушун тегерете кесип, бычактын учу менен колдун ич жагындагы терини төштү карай кесүү керек.
Төштү сөгүп алууда кабыргалардын учу төштөн ажырата кесилип, ичеги-карынды жарып албас үчүн, бир кол менен карынды ылдый басып, койдун боорундагы этин желин менен кошо төшкө чыгарып кесип алуу керек.
Түнкүсүн шүүшүн канын кетире желдетип, күндүз жалбыз төшөп, анын үстүнө чий жайып, ага тилинген эт бири-бирине тийгизбей тизилет, бетин чымын жолотпой коруп, даки менен жаап коюшат.
Жигиттер жана кыз-келиндер кайым-айтыш ырларын ырдашып, курч тамашага өтүшөт, ошондой эле өздөрү жактырып же көзү түшүп калган адамына болгон сезимдерин ыр менен билдиришет, ага жагынууга аракеттенишет.
Калыӊдын негизги максаты - жаңы үй-бүлөнүн ата-энеден бөлүнүп, өз алдынча түтүн булатышына шарт түзүү, күнүмдүк жашоого зарыл болгон буюмдар менен камсыз кылып, өзүнчө үй көтөрүп, аларды бөлүү.
Ырас, жаш жубайлар өз алдыларынча турмуштарын улап кетүү үчүн башка жыгач-таш, эмеректерди да беришет, ошентсе да сеп даярдоого кыздын өзүн катыштырып, ата-бабалардан калган таберик буюмдарды жасоонун учугун улоо салтын унутпашыбыз керек.
Санкт-Петербургдун алдындагы Лигово шаарында туулган, ленинград Мамлекеттик университетинин география факультетинин этнография бөлүмүн аяктаган, тунгусманжур тилдери боюнча Түндүк элдеринин институтунда сабак берет.
Эгерде нерселердин кыймылынын ылдамдыгы жарык ылдамдыгынан өтө кичине жана өз ара аракеттенишүүсү салыштырмалуу кичирээк болсо, анда Ньютондун бүткүл дүйнөлүк тартылуу закону аткарылат.
1687-жылы И. Ньютон бүткүл дүйнөлүк тартылуу законун төмөнкүчө формулировкалаган: , мында, , – материалдык бөлүкчөлөрдүн массалары, – алардын арасындагы аралык, – гравитациялык туруктуулук -10–11 Н м2/кг2).
А. Эйнштейн үч өлчөмдүү мейкиндикте геометриянын Евклиддик эмес болорун байкаган жана салыштырмалуулуктун атайын теориясында нерсенин инерция боюнча кыймылы убакыт-мейкиндикте геодезиялык деп аталуучу түз сызыктар боюнча өтөрүн көрсөткөн.
Канат чийиндеги “ийректери” адаттагыдай карадан берилип, аралары ачык “ала мончоктолгон” “мүйүз ойумдарынын” түрлөрү сындырылып, төптүктү, тактыкты жана көркөм каражаттардын ич ара шарттуу катыштарын талаптагыдай сактап, буюмда салттуулуктун илеби урат.
Ортолук көчөттөрдү бөлүп, “тегиричтеги” табакчалар бири-бири менен уулай согулган көркөм каражаттарга бай таар термелери-эски буюмдарды кайрадан салттуу түрдө кармоонун кийинки муундарга дал өзүңдөй калтыруунун ойдогудай үлгүсү.
Кийинчерээк окумуштуу өзү белгилегендей миссионерлерди чыныгы дин исламга чакыруу үчүн христиан динин таанып-окуп, аларды терең окуп-үйрөнүү үчүн атайын эски еврей , англис тилдерин үйрөнгөн эле.
Казем-бек Александр Касимович, Мирза Мухаммед Али (динин өзгөрткөндөн кийинки аты – жөнү Александр Касимович Ксазем-бек, 1802-1870), орустун атактуу чыгыштаануучу, Санкт-Петербург университетинин Чыгыштилдери факультетинин биринчи деканы болгон.
Бул жылдары 12 шаман мистериясын, 100 ашуун телеут ырларын нотага түшүргөн; салттуу үйлөнүү каадаларын кагазга түшүрүп, шаман бубениндеги сүрөттөрдүн түпкү маанилеринин сырларын ачууга киришет.
Анохиндин "Душа и её свойства по представлению телеутов" , "Материалы по шаманству у алтайцев" аттуу илимий эмгектери Түштүк Сибирдин түрк тилдүү элдеринин этногенези жана этникалык тарыхы боюнча булактаануучулук мааниси зор изилдөөлөрдөн болуп саналат.
Тъштүк Сибирь, Монголия, Чыгыш Казакстан боюнча уюштурулган экспедицияларда А.Анохин түрк элдеринин 800 ашуу ырларын жана анын музыкалык аспаптар менен коштолгон үлгүлөрүн нотага салган, болмуш, уламыш, элдик дастандарды кагаз бетине түшүргөн.
Бул зор маалыматтардын негизинде «Богатырский эпос", "Буддийская храмовая музыка", "Материалы по шаманству у алтайцев" , "Бурханизм в Западном Алтае" ж.б. эмгектерди жарыкка чыгарган. Орус Географиялык коомунун, Орус музыкалык жана Сибирди изилдөө коомчулуктарынын мүчөсү болгон А.А.Анохин 1918-1920 жж. Тоолуу Алтайдагы Чемале деген жеринде туруп калат. Жергиликтүү элдин балдарына ыр сабагын, крайтаануу, англис тилдерин үйрөтөт. 1921-ж. Барнаулга көчүп келип мектептерде сабак берет. 1926-ж. Тоолуу Алтайдын Улала деген жерине кайрадан кайтып келип 100 ашуун чыгармаларды жаратат; анын ичинен алтайлыктардын музыкалык фольклоруна байланышкан «Хан Алтайдын» сюитасын, «Талай-хандын» ораториясын», «Хан Эрлик» поэмасын жазган.
Орто кылымдардагы печенегдердин, Кара Деңиз бойлой жашаган түрк уруулары, андан кийинки Казань жана Астрахань хандыктарынын тарыхы, бул хандыктардын Орус мамлекети тарабынан басылып алынышы , Россиянын тарыхы, Россия жана Осман империяларынын өз ара мамилелери, Европа мамлекеттеринин тарыхын изилдеген таанымал тарыхчы.
Тарых илими орто кылымды феодализмдин пайда болуу, өнүгүү жана кыйроо доору катары карап, байыркы дүйнөнүн тарыхы менен орто кылымдардын тарыхынын чегин кул ээлөчүлүк Рим империясынын кулашы , ал эми орто кылым тарыхы менен жаңы тарыхтын чегин кылымдагы Англиялык буржуазиялык революция деп эсептейт.
Орто кылымдардын тарыхын үйрөнүү менен феодалдык түзүлүштөгү элдердин жашоо-турмушун, көз каранды эместиктерин коргоо үчүн эзүүчүлөргө каршы согуштарын жана дүйнө элдеринин орто кылымдагы маданиятын билесиңер.
Длужневская 1966-жылдын 1-январынан – 1980-жылдын октябрына чейин СССР ИАсынын Археология институтунун Ленинград бөлүмүндө ага лаборант болуп иштеп, Саян-Тува экспедицияларына үзүрдүү катышкан.
Длужневская 1986-жылы “Тувадагы энесайлык кыргыздардын эстеликтери ” – “Памятники енисейских кыргызов в Туве ” деген темада кандидаттык диссертациясын жактаган (илимий жетекчиси – тарых илимдеринин доктору, сибир таануучу, кыргыз таануучу археолог М.П. Грязнов болгон).
Длужневская СССР ИАсынын Археология институтунун Ленинград бөлүмүндө (пост-советтик доордо – Орусия ИАсынын Заттык маданият тарыхы институтунда; ИИМК РАН) фото архив бөлүмүнүн башчысы болуп иштеген.
Длужневская өзүнүн тарых илимдери боюнча доктордук диссертациясын “ к. – первой половины ХХ к. биринчи жарымындагы фото даректердеги Орусиянын Азия бөлүгүнүн тарыхый-археологиялык мурасы: (Орусия ИАсынын Заттык маданият тарыхы институтунун Илимий архивинин фонддору боюнча)” –– "Историко-археологическое наследие Азиатской России в фотодокументах второй половины - первой половины ХХ в. (по фондам Научного архива Института истории материальной культуры Российской Академии наук)" деген жаңычыл темада коргогон.
Ал археологиялык бай маалыматтардын негизинде орто кылымдардын эрте доорундагы кыргыздардын социалдык түзүлүшүн, философиялык-диний түшүнүктөрүн, каада-салтын реконструкциялаган изилдөөлөрдү жүргүзүп, бул жаатта бир катар эмгектерди жарыкка чыгарган.
Каратегин кыргыздары боюнча / Б. Х. Кармышева; отв. ред. С. С. Губарева, С. Н. Абашин; сост. авт. вступ. ст. и слов. мест. терминов С. С. Губарева; Рос. акад. наук, Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. - М. : Наука, 2009. - 283 с) фундаменталдуу эмгекти даярдаган.
Кармышеванын эмгектери этностордун тарыхы, этнографиялык салыштырма изилдөөлөрү, этнография, этнология жана антропология илиминдеги үлгү боло турган эмгектердин көч башы, усулдук жактан таянуучу көрсөткүчү болуп калды.
Айыл чарбанын негизинен өсүмдүк продукциясын өндүрүүчүлөр үчүн айдалма өсүмдүк өстүрүүчү негизги тармагы; ошондой эле жапайы өсүмдүктөрдү өстүрүү, өсүмдүктөрдөн көп түшүм алуу жөнүндөгү илим.
Өсүмдүк өстүрүүчүлүктүн илимий негизин түзүүдө швейцариялык ботаник Ж. Сенебье, Г. Мендель, Росеия окумуштуулары . Н. Энгельгардт, Д. И. Менделеев, В. В. Докучаев, К. А. Тимирязев, Н. И. Вавилов, И. В. Мичурин ж. б.
өзгөчөлүктөрүн аныктоо; жаңы сортторду чыгаруу жана аларды илимий негизде райондоштуруу; чарбалык жактан баалуу өсүмдүктөрдү байырлаштыруу; техниканын өсүшүнө байланыштуу өсүмдүк өстүрүүнүн технологиясын иштеп чыгуу ж. б.
Классификациялоонун негизин түзгөн өндүрүштүк белгилерге жараша айыл чарба өсүмдүктөрү төмөндөгүдөй чон топторго бөлүнөт: дан өсумдуктөру, түймөгү жана тамыры азык өсүмдүктөр ; май өсумдуктөру; эфир майлуу өсүмдүктөр ; булалуу өсүмдүктөр ; алкалоиддуу өсумдуктөр; тоют өсүмдүктөрү ; бакча өсумдуктөру.
Өсүмдүктүн төмөнкү биологиялык өзгөчөлүктөрү үчүн изилденет: вегетация мезгилинин узактыгы; өнүп-өсүү ыргагы; вегетация жана морфогенез фазаларынын ырааттуулугу; тамыр системасынын өсүү динамикасы; зат алмашуусу; суу жана азыктануу режимдери; суукка, ысыкка, кургакчылыкка чыдамдуулугу ж. б.
Бишкектеги 19 көркөм кол өнөрчүлүк кесипчилик-техникалык окуу жайынын сөөк жана мүйүздөн буюм-тайым жасоо бөлүмүн бүтүрүп, ошондон бери “Кыял” элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинде узанууда.1990-жылдан Кыргызстан эл чеберлер союзунун мүчөсү.
Ал көбүнчө кыз келиндердин жасалгаларын: сөйкө, желбирөөч, билерик, шакек, оймок, чолпу, тарак, чач бастыргыч, түймө-тор токуучу иймек, төөнөгүч, бой тумар, ачкыч илгич, бут кийим кийүүчү кашыкча, чакча өңдүүлөрдү жана шахмат, дойбуларды төрт-беш түрлөнтүп кармайт.
Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата “элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык 11 кароо сынагы” сөөк, мүйүз буюмдары үчүн Шаараткомдун Ардак Грамотасы,Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министирлер Советинин Грамотасы;
Эмгектин калган бөлүктөрүндө кыргыздардын реалдуу жашоо тиричилиги, каада-салттары, улуттук оюндары, табыпчылыгы, аскердик тарбия берүү, уруу тамгалары жана алардын аталыштары, календары, жылдыз саноо жана тактоо илими , кыргыздардын салтуу аңчылыгы, кыргыз уруулары жана алардый айрымдарынын келип чыгышы терең иликтөөгө алынган.
Табиятты коргоо – антропогендик таасирден келип чыккан экологиялык терс кесепеттерди мүмкүн болушунча азайтууга багытталган эл аралык, мамлекеттик программалар жана конкреттүү долбоорлор аркылуу иш алып барган саясий, укуктук, административдик-чарбалык, инженердик ж. б.
20-кылымдын 2-жарымында омурткалуулардын 250дөн ашык түрү жана түркүмчөлөрү, ал эми 1980-жылдардын башынан орто эсеп менен күнүнө 1 түр, өсүмдүктөрдөн болсо жумасына 1 түр жоголууда.
Айлана-чөйрөнүн көзөмөлсүз өзгөрүшүнүн натыйжасында, тирүү организмдердин тиричилигине кооптуу жагдайдын түзүлүшү табиятты коргоодо чечкиндүү чараларды көрүп, табигый ресурстарды пайдаланууда укуктук нормаларды жөнгө салуунун зарылдыгын аныктады.
Ага калдыксыз технологияларды, тазалоочу жайларды түзүү, пестициддерди колдонууну жөнгө салуу, уулуу химикаттарды өндүрүүнү токтотуу, жерлерди рекультивациялоо, ошондой эле корголуучу аймактарды түзүү ж. б.
Эл аралык масштабда ар кандай эл аралык уюмдарды (Табиятты коргоонун бүткүл дүйнөлүк союзу, ЮНЕП, «Адам жана биосфера» ж. б.) түзүү менен табиятты коргоонун айрым проблемалары боюнча БУУнун айлана-чөйрө жөнүндөгү программасы иштейт.
Кыргызстанда табиятты корголуучу резерват , улуттук табият парктары , табият парктары , коруктар (Беш-Арал, Сары-Челек, Кара-Тал – Жапырак, Сары-Чат – Ээр-Таш, Нарын), заказниктер бар.
Аны мурда кул карагыч болуп, бирок кийин ичип карыз болуп калган Армсбиге , берип, акча берип, Саратога-Спрингске жеткирүүсүн өтүнөт, себеби Армсби ак адам эле жана карызын төлөгөн соң эркин адам катары каалаган жерине бара алмак.
Басс кулдарды кыйноого, буюм катары сатууга жана кордук көрсөтүүгө каршы экенин айтып, Эппстин күн ысыкта көп иштебей, көлөкөдө отуруп, муздак ширеден ичели деген сунушуна кулдар деле эч тынбай иштеп жатат деп ачык айта баштайт.
Кыргыз ССРинин Илимдер Академиясынын Тил, адабият жана тарых институтунун окумуштуулар жамааатына Енисейдеги жазуу маданияты кыргыздарга таандык деген илимий негиздүү пикирин айтса, өз учурунда институттун кызматкерлери ал жазуу кыргыздарга таандык эмес, кыргыз жазуусу 1924-ж.
Эң негизгиси, окумуштуу уйгур тилинде жазылган байыркы будда адабияты болгон “Алтындай жаркыраган акылман сөздөр, афоризмдер“ аттуу кол жазманы сатып алган. Бул кол жазма В.В.Радлов менен биргеликте кийинчерээк басылып чыккан. 1910-ж. Ганьсудагы сары уйгурлардан “Алтун яругду” алган.
Географические заметки о дороге, ведущей из г. Кобдо в г. Улясутай и оттуда на север в Минусинский край // Потанин В. Г. Очерки Северо-Западной Монголии : Результаты путешествия, исполненного в 1876–77 годах по поручению ИРГО.
Анын эмгектери аталган жыйнактарда жарык көргөн: "Известиях Императорской Академии Наук" и отдельно ("Образцы материалов по изучению гиляцкого языка и фольклора", СПб., 1901); "Материалы по изучению гиляцкого языка и фольклора" ж.б.
18-19-кылымда буу кыймылдаткычынын таралышы жана машина куруунун өнүгүшү менен машина тетиктеринин так жасалышына талап күчөдү; натыйжада өнөр жайлык өлчөө техникасынын тез өнүгүшүнө шарт түзүлдү.
Азыркы өлчөө техникасы приборлорду колдонуусуна жана өлчөнүүчү чоңдуктардын типтерине ылайык бир нече тармакка (сызыктуу жана бурчтук өлчөөлөр; мех., оптикалык, жылуулук, физикалык, физика-химиялык өлчөөлөр; электрдик жана магниттик өлчөөлөр; радио өлчөөлөр; жыштыкты жана убакытты өлчөө; нурланууну өлчөө ж. б.) бөлүнөт.
Өлчөө техникасын өнүктүрүү үчүн приборлордун сапатын жогорулатуу, өлчөмдөрүн кичирейтүү, мурда өлчөөгө мүмкүн болбогон кубулуштарга өлчөө каражаттарын колдонуу өлчөөлөрдүн бардык түрүндө цифралуу методго өтүү, өлчөө аппараттарын стандартка келтирүү , өлчөө информациясын матем.
Ошондон улам, бул этнографиялык топторду енисей кыргыздарынын түз урпактары экендигин тастыктап, кытай тилиндеги «кыргыз» этнониминин «хягас» формасындагы аталышын этникалык ат катары кабыл алууга негизги демилгечи болгон.
“Эрдэнийн – эрихэ монгол летописи, Халханын 1636-жылдан 1736-жылга чейинки тарыхы боюнча материалдар жана комментарийлер” деген темада диссертация жасап, монгол оозеки чыгармачылыгынын доктору жаражасын алган.
Сырдык сөздөр айтылып жатканга байланыштуу кептин бүткүл тулкусуна экспрессивдик, эмоционалдык түс берүү менен, анын көркөмдүүлүгүн күчөтөт да, ага кандайдыр бир ачыктыкты, тактыкты жана жандуулукту киргизип, адамдын чындыкка карата болгон эмоционалдык ички сезимин, эрктик мамилесин билдирип турат.
Сырдык сөздөр фонетикалык жактан музыкалуу, ыргактуу, ритмикалуу келет да, адам баласынын ички дүйнөсү аркылуу берилүүчү ой-сезимдин, эрктик жана турмуштук мамиленин мүмкүн болгон мамилелеринин бардыгын билдирүүгө жөндөмдүү.
Себеби сүйлөм тизмегинде турган Сырдык сөздөр интонациялык жактан негизги орунду ээлейт, анткени сүйлөмдөгү басым ага түшөт да, тон башка сөздөргө караганда анда күчтүү сезим менен айтылып, көтөрүңкү чыгат.
Сырдык сөздөр - морфологиялык жактан өзүнүн өзгөрбөстүк, бөлүнбөстүк абалын толук сактап, синтаксистик жагынан башка сөздөр менен байланышпай обочолонуп туруу аркылуу, сүйлөмдүн жалпы мазмуну менен маани жана интонациялык жактан ажырагыс байланышта туруп, адамдын окуя, затка, нерсеге карата болгон ички ой-сезимин, туюмун, эрктик жана турмуш-салттык мамилесин билдирет.
Глобалдык айыл чарба өндүрүшүнө глобалдык парник газдарынын эмиссиясынын 14 жана 28% ы туура келет, бул көбүнчө азот жер семирткичтерин жана жерди начар башкарууну сыяктуу айыл чарба тажрыйбаларынан улам, глобалдык жылуулукка эң чоң таасирин тийгизүүчү болуп саналат.
Бүгүнкү күндө агрономдор тамак-аш өндүрүү, дени сак тамак-ашты түзүү, айыл чарбасынын айлана-чөйрөгө тийгизген таасирин башкаруу жана өсүмдүктөрдөн энергия алуу сыяктуу көптөгөн маселелер менен алектенишет.
Ушул бурулуш мезгилден тарта Абель-Ремюза өз өмүрүн, билимин чыгыштаануу илимине арнап, өзгөчө кытай булактарындагы эскерилген түрктөрдүн жана монголдордордун тарыхына кызыга баштайт.
Тенишев Эдхям Рахимович (татарча Әдһәм Тенишев; 26-апрель 1921-ж., Пенза — 11-июль 2004-ж., Москва) - советтик жана орусиялык татар түркологу, монголтаануучу, чыгыштаануучу, СССР жана Россия ИАсынын корреспондент-мүчөсү, филология илимдеринин доктору, профессор, Россия ИАсынын Тил илимдер институтунун Урал жана алтай тилдери бөлүмүнүн башчысы болуп эмгектенген.
Натыйжада, жаш илимпоз үчүн илимий чоң жол ачылып, үч ирет жолу жана шарты татаал болгон Кытайдын ички аймактарына илимий жүрүштөрдү уюштурат , анын натыйжасында лингвистикалык, фольклордук, этнографиялык жана тарыхый уникалдуу маалыматтарды топтоого жетишет.
"Строй сарыг-югурского языка" аттуу монографиясы да уйгурлардын бир бөлүгү деп аталган сарыг югурлардын тилинин тарыхын изилдеп, салар тили сыяктуу эле кытай жана байыркы уйгур, кыргыз тилдеринин таасирин алган тил деген жыйынтыкка келген.
Пеллио Поль , француз чыгыштаануучусу, Кытайдын тарыхы боюнча ири адис, Кытайдагы даоцизмдин, буддизмдин тарыхын изилдеген, монголдорун тилин жана тарыхын иликтеген, Борбордук Азиянын башка элдеринин тарыхын, тилдерин кунт коюп үйрөнгөн.
Изилдөөсүнүн аягында бул үңкүрдүн көзөмөлдөөчүсү Ван Юаньлудан ) кол жазмаларды арзыбаган акчага сатып алат (документтердин бир бөлүгү мурдараак венгр, Англия тыңчысы Сэр Аурель Стейн тарабынан сатылып алынган).
Бул кафедрадан Лайош Лигети , Франсис Вудман Клеви , Луи Амбис , Рольф Стейн , Луи Базен жана Денис Синор сыяктуу дүйнөгө атагы чыккан илимпоздорд даярдалып чыгарылган.
кийин “' ” менен “ ” сыяктуу француз илимий журналдарында көп макалалар жарыяланып, анын ичинде бүгүнкү Түркия түрктөрүнүн тили, Орто Азиянын түрк тилдерине байланыштуу изилдөөлөр жүргүзгөн.
Тажибаев Кушбакали [8. 9. 1945-жылы туулган, Ош областы, Ноокат району, Кожо-Арык кыштагы] – тоо-кен инженери, техника илимдеринин доктору , профессор , Кыргыз Республикасынын илимине эмгек сиңирген кызматкер .
Кыргыз ССР Илимдер академиясынын Физика жана тоо тектердин механикасы институтунда инженер, кенже илимий кызматкер, лаборатория башчысы , Кен пайдаланууну долбоорлоо жана изилдөө борборунун директору , Кыргыз тоо кен-металлургия институтунда декан , Тоо-кен иштери жана технологиясы институтунун директору .
Биринчи ири илимий ачылышы тоо тектердеги калдыктуу чыңалуунун бошонуу кубулушуна арналып, шахталардагы тоо тектердин капыстан урап кетишинин жана жер титирөөлөрдүн негизги себептери аныкталган [Илимий ачылыштардын авторлорунун эл аралык ассоциациясынын диплому, 90; Россия табигый илимдер академиясында 1998-жылы катталган, 109].