polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Li gel bajarên Espoo, Vantaa û Kauniainen (û bajarokên rêwiyan ên derdorê, tevî şaredariya cîranê rojhilatê Sipoo), Helsînkî herêma metropolê ya Helsinkî ya Mezin pêk tîne ku nifûsa metropolê zêdetirî 1,5 milyon kes e.
Bi gelemperî bajêr wekê metropola yekane ya Fînlendayê tê hesibandin ku bajêr devera metroya herî bakur a cîhanê ye ku bi zêdetirî milyonek kes li bajêr heye û bajêr paytexta herî bakur a welatek endamê Yekîtiya Ewropayê ye.
Di tîrmeha sala 2021an de, kovara amerîkî Time, Helsînkî di sala 2021an de wekî bajarek ku "dikare di pêşerojê de bibe hêlînek çandî ya şînayî" ku jixwe di cîhanê de wekî pêşengek jîngehê tê zanîn, Helsînkî di rêza yek ji mezintirîn deverên cîhanê de destnîşan kiriye.
Xaka wê beşek ji gelek dewletên cihê bûye: Împeratoriya Romayê, Împeratoriya Bîzansê, Împeratoriya Karolînyayê, Împeratoriya Romayê ya Pîroz, Keyaniya Mecaristanê, Komara Venedîkê, Parêzgehên Îlîrî yên Yekem Împeratoriya Napoleon a Fransî, Împaratoriya Awistirya, û Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê.
Piştî şer, Yûgoslavya bi Bloka rojhilatê re hevalbend bû, lê piştî parçebûna Tîto-Stalîn a sala 1948-an, ew qet nebû endamê Pakta Warşovayê, û di sala 1961 de ew bû yek ji damezrînerên Tevgera Ne-Peymanan.
Ji ber hewayê vê herêmê hewayeke hênik e, ne seqem e, pezê ku li ber vê hênikahî û tirojên tava nerm tê xwedî kirin pirça wan jî bi taybet dibe ev yek jî dihêle ku betaniyên ji vê kejê çêdibin, zivistanan germ û havînan mirov hênik digrin.
Hosta bixwe, Kurd e, li gundekî ku piraniya wan Ereb in dibe û mezin dibe, li wî gundî heta demeke dirêj dimîne û xwe wekî Ereb an dihesibîne, paşê ku tê Sêrtê li ber destê hostayek Ereb dibe şagirt û ji ber ku bi erebî zane ev yek dihêle ku hostayê wî dihêle bigihêje merheleya hostatiyê û paşê jî jixwe ji xwe re atolyekê vedike û niha ew û kurê xwe di atolyê de dixebitin.
Zêtir van betaniyan ji bo meyzer , betaniyên bi xwe dakirinê, betaniyên ji bo ser textên razanê, betaniyên xemlê malan, turikê milan, kurkên ji bo li xwe kirinê û van demên dawî de zêdetir ji bo nav û logoyên şirket û fîrmayan tên ristin û çêkirin.
Lê van demanên dawî, ji ber sedema ku mirov mecbûr man dev koçeriyê berdan ev taybetmendiya keja bezê çûrê vê herê mê jî nema û niha li gor agahdariyan dibên ku êdî ev kej ji welatê Enedoliyê tê û taybetmendiya Betaniyên Sêrtê bi tenê di dîtina betaniyê de maye.
Parastina vî Xwedayî jî bi riya rêwresmina tête kirin ku herweha rûmet- û rêzgirtina hêmanên xurustê yên bingehîn jî (agir, av… û Xwedayên bi wan ve girêdayî û Xwedayên roj, meh û demsalan jî) tête kirin.
“Ji bo rûmetgirtinê ez ji te re van tiştan pêşkêş dikim: cî-war, çêrgeh, mal, çavkaniyên avê, av, xak, çawîr û erd li vir û esman li wir. Aşa jî emê pîroz bigrin; stêrk, Heyv, Roj û ronahiya bê destpêk û dawî ya zindî jî.”
“Ez dixwazim Te hêzdar û pîroz nas bikim, ey Mazda, gava Tu bi destên xwe bi yên berdayî digrî û rê şanî peyre-wên Aşa dikî û wan ji peyrewên Drug cihê dikî; gava Tu bi tavê agirê xwe yê pîroz, ku hêza xwe ji Aşa werdigre, hêza ramana qenciyê didî min.”5
Devera Batîfa dihêt hijmartin yek ji deverên giring ji bo kiştokalî, yek ji giringiyên wê ew e, ku rûbarê Xabûr di nava çiyayên wê deverê da dihêt, mina çiyayê Nizor, Rûsê, Serkî, Şowînî, Şabanî û çendekên din.
Îshaq di Quran ê da aha hatîye meth kirin: "Ey Mihemed; tu qûlên me yên bi hêz û sehîker bi nav Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb jî bîne bîra xwe. Me ewna kirine mirovên bi dil û can ku yên dinê din tînin bîra xwe. Bi rastî ewna li ba me jî mirovên bijartî û qenc in." Hz.
Êrîşa Rommel ya Afrîqa Korps pir bi bandor derket, û di 7ê Avrêlê de, hema hema hemî hêzên hevalbend bi serfirazî vegeriya Misrê, ji bilî garnîzonek ku li bajarokê Tobruk, ku piraniya wê ji hêla Awistralya ve hatî damezrandin.
Di sala 1971ê de bi handan û piştgiriya Yekîtiya Sovyetê li Erîvanê Dibistana Pandomîmê ya Arsen Poladov hate vekirin û Poladov li vê dibistanê bi sedan şagirt perwerde kir, herweha ew hîmdar û rêvebirê şanoya pandomîmê ya Êrîvanê bû.
Polatov di sala 2001ê de li Akademiya Kurdî ku wê demê li bajarê Dürena Almanyayê bû û li di salên 2001 û 2002a li bajarê Wuppertalê di bin banê Mala Çanda Baran mamostetiya şanoyê dikir û komeke şanoyê bi navê TEATRA BARAN perwerde dikir.
Nivîskar û rojnamevan Hafiz Qazî di 2/4 2010ê de, di eynî şeva ji Nemsayê gihabû Kurdistanê ji bo beşdarbûnê di hilbijartinên Îraqê de, di jiyê heştê saliyê de li Dihokê koç kir û li goristana Şaxkê li Dihokê hat veşartin.
Yek bû ji damzrênerên yaneya »Serkewtinî Kurd« li Bexdayê, sernivîskarê kovara yaneyê »Hîwa«yê, xudanê îmtiyaza kovara yekê ya bi kurdiya kurmancî li başûrê welatî »Ronahiyê«, beşdar bû di avakirina Komeleya Rewşenbîrî ya Kurdî de li Bexdayê, di beşa kurdî ya radyoya Bexdayê de kar dikir û program tê de pêşkêş kirin.
Ligel pirbûna çavkaniyên obsîdyenê yên li Anatolya û Îranê jî, Çiyayê Nemrûdê çavkaniya sereke ya obsîdyanê ku madeya herî girîng a Serdema Kevirê ji bo hemû niştecihên Mezopotamyayê û niştecihên Serdema Mezolîtîk ên li derdora Deryaya Mirî bû.
Bilindbûna çiyayê 2948 mêtre ye û bi sekana çalakiyên volkanîkî, bi daketina madeyên volkanê re kortaleke li serê çiyayê pêk hatiye û piştre bi barina baran û berfê re veguhestiye goleke krater û Gola Krater a Nemrûdê ya îro derketiye holê.
Çiyayê Nemrûdê di Serdema Kevirê de çavkaniya sereke ya obsîdyan bû ku ji bo niştecihên Mezopotamyayê û jibo niştecihên Serdema Mezolîtîk ên ku li derdora Deryaya Mirî jiyane, bûye yek ji jêderên sereke yên obsîdyan a herêmê.
Stratovolkana Nemrûdê li Bakurê Kurdistanê li qeraxa rojavayê Gola Wanê û li rojhilatê deşta Mûşê ye û di; 38 37' 10 firahiya bakur; 42 14' 28 dirêjahiya rojhilat de çiyayekî volkanê ya razandiye ku 12e kîlomêtre li rojavayê navçeya Tetwan a Bidlîsê ye.
Ev jî li pereseniya zimannasiyê vedikole, ku ew jî bersiva pirsyarên wek kok û veguhestina zimanan peyda dike; zimannasiya dîrokî li guherînên zimanî; zanista zimanê civakî, ku li pêwendiya di navbera varyasyonên zimanî û pêkhatiyên civakî de dinere; zanistia zimanê derûnî ku li ravekirin û karê zimanî di hişî de vedikole
Bêrî, Qûç, Kulîk, Nawir, Adexan, Kolos, Têlimxan, Xerman, Yarmiq , Melhem, Qoçalî, Tîkme, Zilekê jêrîn, Zilekê jorîn, Îsa kend, Mele Hesen, Şêx Esker, Înce, Kendal, Qizil daxa kurda, Xeleca kurda, Çexmaxlû, Daylan kend, Eşq abad, Girik, Dêm, Zekerlî, Sîra, Mistefa qelesî, Kêştaz, Qizilsûrî.
Di rojnameya Kurdistanê de xalek hatiye li ser serhildana Bedirxan begê, te da hatiye nivîsîn: Sultan Mecîdî, Mela Mehmûd şandibû Cizîrê cem Bedirxan begê, ji bo ku hevpeyvîn li ser rakirina serhildana Bedirxan begê bêt cêkirin û Bedirxanî bînin Stembolê.
Lewra di şerê Qirimê yê di navbera Osmanî û Rûsan de birayê wî tê kuştin û ji pey wê re karê bazirganiyê yê lawê wî jî nameşe -birayê wî di karûbarê ticarete de alîkariya kurê Mela Mehmûd dikir û ji ber vê aboriya malbata wî xerab dibe, Mela Mehmûd wê hingê diçe Erziromê û li wir wergêrî û seydatiyê kiriye.
Di xebata Rudenkoyê, Qanatê Kurdo, Jan Dost, Şukriye Resûl, Ferhad Pîrbal û Reşîd Findî de wekî Bayezîdî hatiye bikaranîn, di ya Delîlo Îzolî de Beyazîdî û di ya Seîd Dêreşî û Ziya Avcî de wekî Bazîdî hatiye nivîsîn.
Dîsa demê Mela Mehmûd li Wanê, piştî demekê birayê Bedirxan begê serhildanek li Xewacê rakir, ku deh se'eta ji Wanê dûr e, di vî demî da dewleta Osmaniyan disan Mela efendî di vê serhildanê da gunehbar dike û Mela efendî digrin, tavêjin zindanê û piştî pazde roja berdidin û ditirsînin, dibêjinê eger careka dî tiştekî wisa bikî dê jîna te bikeve di xeterê de.
Lê, qasî vê têrberhem, zanatî û bi xebatên xwe yên li ser mijarên cihê cihê yên di der bara dirok, ûrf û adet, çîrok, werger û gelek milên din ên neteweyê xwe de jî, bi taybetî di nav me Kurdên bakur de, gelek kêm hatiye naskirin.
Berjêr yek ji Çar Paytextên Kevin ên Mezin ên Çînê ye ku Pekîn di piraniya heşt sedsalên çûyî de bûye navenda siyasî ya welêt û ji hêla nifûsê ve di piraniya hezarsala duyem a de bajarê herî mezinê cîhanê bû.
Li gel çiyayên ku ji sê aliyan ve bajarê hundirîn dorpêç dikin, ji xeynî dîwarên kevnar ên hundir û derveyî, Pekîn ji hêla stratejîk ve hatiye amade kirin û pêşkevtî bû ku dibe bajarê împerator û bi vî rengî cihek bêkêmasî bû ku bibe paytexta emperyal.
Pekîn malavaniya gelek bîrdar û muzexaneyên neteweyî ye û heft şûnwarên Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ku di wan de Bajarê Qedexe, Perestgeha Bihuştê, Qesra Havînê, Gorên Ming, Zhoukoudian û beşên Dîwarê Mezin û Kanala Mezin dike.
Pekîn bajarekî cîhanî ye ku yek ji navendên sereke yên cîhanê ye û ji bo çand, dîplomasî, siyaset, darayî, karsazî û aborî, perwerde, lêkolîn, ziman, tûrîzm, medya, werzîş, zanist, teknolojî û veguheztinê navendek girîng e.
Kirmancan ra tayê, sey kurdanê ke ziwanê xo baş nêzanî û mentiqê tirkî qalanê înan de hakim o, vanê "Kirmanckî qîmê ma nêkena. Ma nîşnê fikr û hîssanê xo bi aye îfade bikî. Gama ke ma wanenî zî, ma ziwanê nuştoxan ra fam nêkenî. Her kes goreyê dewa xo nuseno û her kes xo ser yew alfabe şuxulneno. Ma şaş mendê ke ma kamî dima şêrî."
Di vê maweyê de tevlî hemû kar û barên rojane yên enstîtuyê, bi awayekî aktîf tevlî xebata dersa kurdî, xebatên li ser ziman, karên redaksiyonê, karên weşanê, werger û her wiha wekî panelîst beşdarî gelek semîner, panel, konferans û sempozyuman bûye û li ser çand û edebiyata kurdî gelek axaftinan kiriye.
Êzdî li gundên Amudê yên Merkebê, Dugirê, Qelaçix, Xirbê Xwê, Çetelê, Kuliyê, Xirbexezal, Gorseîd, Xirbedilan, Mîk, Hêşerî, Tolko, Berzan, Morîka, Enteriyê, Mehmûdiyê û Kerengo dijîn.
Hitler li bîstê nîsana sala 1889 li gundê Braunau am Inn kû ser bi nemsaveye ji dayik bû ye bavê wî fermanber bo li gumirkê û dayka wî jî kesek bû dil û derûnekê pak hebû û ya ji xûdê tirs bû û xuştivî tirin kes bû li dev hitlerî.
Dr. Yekta Geylanî piştî 5 mehan pispor / îxtîsasê, bi nameyekî spasdariya xwe ji hikûmeta Fransayê re dişîne û bûrs û hemû derfetên ku hikûmeta Fransayê jê re dabûn lê vedigerîne û Dr. Yekta Geylanî, tevî hevalên xwe yên Bijîşkên Sînornenas diçe Kurdistana Îranê , ji bo alîkariya şervanên Rojhilatê Kurdîstanê.
Pişta êrişa DAIŞê di sala 2014 Dr. Yekta Geylanî hember vê êrişê disekine, alîkariya Kurdên Rojava dike, bi cîgirê komîsyona leşkeriya Parlamena Ewropî J. Stetina re diçe Kobanê û Nesrîn Abdullah tîne Komara Çek, dîsa di sala 2015an de dibe sedem ku serok Mesûd Barzanî tê Komara Çek û 20.12.2015 parlamenterên Kurdistanê tîne Komara Çek.
Di sala 2006an de saziya herî navdar Harta 77 xeleta herî bi prestîj ya Komara Çek ji destê serokomar Vaclav Havel bona cesaretê xwe li şerê hember bêedaletiyê, neheqiyê werdigire û dibe biyaniyê yekem li dîroka komara Çek de ku vê xelatê bi dest dixe.
1999 – Gerîlayên kurd Welat Saroxan (di sala 1977an de li Hesekê hatiye dinê û di sala 1994an de tevlî nav refên gerîllabû) û Tahîr Îlke yê bi navê kod Serhat (di sala 1979an de li Şirnexê hatiye dinê û di sala 1997an de tevlî nav refên gerîla bû) li herêma Silopiyê jiyana xwe ji dest dan.
Dîroknivîsê azerbayecanî Ehmed Kesrewî di vê derbarê de dibêje: “Nizamûl ‎Seltene bi awayekî fêrmî Cefer Axayê Şikak vexwînd bajarê Tewrêzê û jê ‎dawa kir ku ji bo gotûbêja li ser pirsgirêkên sinorê dewleta xwe û dewleta ‎Osmanî bi hevre bişêwirin.
Havîna sala 1905an piştî ku Cewer Axa bi mezinên êla xwe re şêwirî, di gel ‎heft siwarên xwe yên ku di karê şervanî û mêrxasiyê de zîrek û netirs bûn, ji ‎Kela Çariyê ber bi bajarê Tewrêzê meşiyan.
Berdevik û desthilatdarên Îranê ku ‎hertim bi riya xapandin û xiyanetê xwe nêzî siysetvanên kurd kirine, dîsa jî bi ‎navê hevdîtinên çareseriyê, Simko hat razîkirin ku bê bajarê Şinoyê û bi ‎serleşker Muqedem re hev bibînin.
Berpirsyarên dewleta Îranê ji bo zanîna wê hindê ku sedî-sed ‎bizanibin Simkoyê Şikak kuştine, jina Simko ya bi navê Fexriye Êqibalî anîn ser termê wî û wê jî bi nerihetî ji wan re got:” Belê ev mêrê min ‎Smayîl Axa ye.
Mîna ku mezin û rihspiyên eşîreta Şikak didin diyarkirin, esilê wan ji Cizîra ‎Botan hatiye û navê yekemîn kesê vê malbatê Ebdu bûye ku bi neh kurên xwe ‎re ji wir ber bi herêma Urmiyê û Soma ya Biradostê koç kirine.
Ji wan kesayetiyan Smayîl Xanê Mezin, Cazê , Elî Xan, Mihemed Paşayê kurê Elî Xan, Cewer ‎Axa û Simkoyê Şikak ku tev bi nemerdî û awayê xapandinê ji aliyê Îraniyan ve ‎hatine kuştin.
Çaxê ku cîgirê waliyê ‎Azerbayacanê di sala 1919an bi hevkariya ermeniyan, ‎bombeyek çêkirin û di nava qotiyekê de bi navê şiranî ji Simko re şandin, ‎neyartiya Simko bi dewleta Îranê re derbasî pêvajoyek siyasî û eşkeretir bû.
Girîngiya serhildana Simkoyê ‎Şikak ku nêzî 25 salan dom kir, ew e ku piştî şerê cîhanê yê ‎yekem nêzî %50 ji axa rojhilatê Kurdistanê ji desthilatdariya dewleta Îranê rizgar kir û mîna desthilatdarekî kurd karê xwe yê hukimdariyê ‎meşand.
Chris Kutschera di derbarê têkçûna Simko bi dewleta Îranê re dibêje: ”Bi vê hindê ‎re ku Simko kîna xwe ya li hemberî Îranê venedişart, gotibû ku bizava min li ‎dijî Îranê tolhildan jî têde bû, çimkî bav û bapîrên min, xizim û kesên min yên ‎nêzîk û cotek birayên min, tev bi destê karbidestên Îranê hatine kuştin.
Simko ku ji aliyê Xalê Mîrzê û ‎mezinên din yên êla Şikak ve wek cîgirê bav û birayê xwe yê mezin hatibû ‎hilbijartin, di dilê xwe de ji bêbextî û nemerdiya desthilatdarên dewleta Îranê, ‎kînek mezin ji wan girtibû.
Têkiliya Simko bi du kesayetiyê kurd Ebdulrezaq Bedirxan û Seyîd Teha Gîlanî ‎‎ re, şoreşa di bin desthilatdariya Smayîl Xanê ‎Şikak de, di rojhilatê Kurdistanê de û heya radeyekê jî li bakurê Kurdistanê, ‎berfirehtir kiriye.
Şikak di rojhilatê Kurdistanê de piştî eşîra Kelhûr , ‎mezintirîn eşîra vê para axa Kurdistanê ye ku di çaxê desthilatdariya Qacarî ‎û Pehlewiyan de li Îran û Kurdistanê xwedî rolekî çalak yê siyasî bûne.
Beşa bakur, bi qasî ku bi parêzgeha Ulster re têkildar e, berdewam kir ku di nav Keyaniya Yekbûyî de parêzgehek û keyaniyek pêk bîne, dema ku beşa başûr, digel beşek piçûktir a Ulster, di nav Împeratoriya Brîtanî de dewletek azad hate ragihandin.
Beşek ji axa Îrlendayê ji sala 1921'ê ve di encama şerê îrlendî-înglîzî ji başûrê welêt hatiye qutkirin û weke Bakurê Îrlendayê di bin desthilatdariya Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Bakurê Îrlendayê de ye.
Cegerxwîn bi navê xwe yê fermî Şêxmûs Hesen (jdb. 1903 li gundê Hesarê, Kercewsa Batmanê, Bakurê Kurdistanê – m. 22ê çiriya pêşîn a 1984an li Stockholmê, Swêd), helbestvan, siyasetmedar û ramyarê kurd ê mezin bû.
Di berhemên edebî de behsa însan, qilqiliya/tedirginiya wî, șașwazîya wî, hebûna wî, mirina wî, hêz û neçaretiya wî, șewqet û dilovaniya wî, hêrs û bêmerhemetiya wî, bêçaretiya wî, piçûkxistina wî, kul û keserên wî yên derûnî tên kirin.
Lewma birêz Mehmet Uzun dibêje ku: “Edebiyat xwedî hêzek jîndar e. Jiyanê watedar dike, nemabûnê dizivirîne geșbûnê, ji berxwedanê re dibe çavkanî. Tirsê dizivirîne cesaretê, yên ketî ra dike, tunebûnê dizivirîne hêviyê .”
Deqa xweşik, xweş, xwediyê taybetiyeke hunerî û bi armanca têrkirina xwendevan a bi vî rengî nivîsîn, an jî ku ne xwediyê armanceke wisa be jî ji alî teşe û naverokê ve xwediyê van taybetiyan, wekî wêje tê binavkirin.
Li Bakur çend pêşengên damezrîner ên navdar wekî John Adams, Roger Sherman, Alexander Hamilton, John Jay û Benjamin Franklin piştevaniya doza rakirina koletiyê dikirin û di salên 1810î de hemî dewletên li herêmê koletiyê rakirin ku ev azadî di Cîhana Atlantîkê de bûye yekem azadiya mirovan.
Serkevtina di Şerê Meksîkî-Amerîkî de di sala 1848an de bi Desthilatdariya Meksîkî ya Kalîforniyayê û piraniya başûrê rojavayê amerîkî ya îro encam da, digel ku Dewletên Yekbûyî niha parzemînê vedigire.
Bi demê re çandên xwemaliyên li Amerîkaya Bakur her ku her diçe pêşkevtî dibin ku hêj jî wekî çanda Mîssîsîppiyanyên pêş-kolumbî ku li başûrê rojhilat çandiniya pêşkevtî, mîmarî û civakên tevlihev pêş xistine.
Berî ku koçberên Ewropî bi Algonquian re têkilî daynin, piraniya Algonquian bi nêçîr û masîgirtinê jiyana xwe berdewam kiribûn û gelekan jî parêzên xwe bi çandina ceh, fasûlî û squash , ku bi îngilîzî navê "Three Sisters" jî tê zanîn, temam dikirin.
Ev serdem di dawiyê de bi hatina Serdema Pêşverû ya ku bi reformên girîng ve hate xemilandin ku di nav de rêziknameya tenduristî û ewlehiya malên xerîdar, bilindbûna sendîkayên kedê, tedbîrên mezin ên dijberî ji bo misogerkirina pêşbaziyê di navbera karsaziyan de û başkirina şert û mercên karkeran, bi dawî bû.
Piştî bidawîbûna Şerê Navxweyî yê Amerîkayê di sala 1865an de, rêyên hesinî yên nû yên transparzemîn veguheztina niştecîhan hêsantir kir, bazirganiya navxweyî berfireh kir û nakokiyên bi xwemaliyên amerîkî re zêde kirin.
Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941an de Împeratoriya Japonê êrîşek nişkav li Pearl Harborê da destpêkirin ku ji ber vê êrişê Dewletên Yekbûyî li dijî Hêzên Axisê ji bo alîkariya leşkerî beşdarî hevalbendan dibe û di salên pêş de, bi qasî 120 hezar japonên amerîkî û japoniyan diavêje girtîgehan.
Dewletên Yekbûyî polîtîkaya berevaniyê ya "ewropaya yekem" dişopand, digel ku Filîpîn ji hêla Japon ve hatiye dagir kirin û heya ku welat ji hêla hêzên bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî ve di 1944-1945 de azad dibe.
Komarparêzan di hikûmeta federal de armanca xwe ji bo çavdêrîkirina avakirina başûr û dabînkirina mafên Afrîkî-Amerîkî û bi navê Guherandinên Veavakirinê yên Destûra Bingehîn garantiya rakirina koletiyê, hemwelatîbûna tevahî ji amerîkîyên ku bi eslê xwe afrîkî ne da û mafê dengdanê ji bo kesên reş ragihand.
Koloniyan dîsa li Philadelphia di Kongreya Parzemînê ya Duyem de kom bûn, li wir, di hezîrana sala 1775an de, wan George Washington wekî fermandarê Artêşa Parzemînê ku di destpêkê de ji milîsên welatparêz ên amerîkî yên cihêreng ên ku li dijî Artêşa Brîtanî berxwe didan, tayîn kirin.
Ji ber ku her ku diçe diyar dibe ku Konfederasyon ji bo rêvebirina welatê nû têrê nake, neteweperestan parêzvanî û rêberiya Peymana Philadelphia ya sala 1787an kir ku li wir Destûra Dewletên Yekbûyî di 1788an de di peymanên dewletê de hate nivîsandin û pejirandin.
Dewletên Yekbûyî di 4ê tîrmeha sala 1776an de serxwebûna xwe îlan kir û bû yekem netewedewlet ku li ser prensîbên aramiya mafên xwezayî yên ku nayên guhertin, razîbûna rêvebiran û demokrasiya lîberal ava bûye.
Ji ber ku welat li seranserê parzemînê di gelek şeran de, bi bidestxistina axê û peymanan, di dawiyê de gihîştin Okyanûsa Mezin û di sedsala 19an de, felsefeya siyasî ya Dewletên Yekbûyî ji têgeha çarenûsa eşkere bi bandor dibe.
Nêzîkî ji %15 erdên Dewletên Yekbûyî ji hêla Alaskayê ve, li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur erdê mayî jî li Hawaiiyê ku eyalet û arşîpelek li Okyanûsa Mezin a navendî ye û pênc deverên giraviyên niştecîh lê bênavber ên Porto Rîko, Samoa Amerîkî, Guam, Giravên Marîana Bakur û Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî, tê wergirtin.
Bi tevayî, 24,4 milyon ji Ewropayê hatine, di nav de 2,9 milyon ji Brîtanya Mezin, 2,2 milyon ji Îrlenda, 2,1 milyon ji Skandînavya, 3,8 milyon ji Almanya, 4,1 milyon ji Îtalya, 7,8 milyon ji Rûsya û deverên din ên Navendî û Ewropaya Rojhilat hatine.
Dema ku gelek alman û ewropiyên navîn koçî rojavayê Navîn dibin, di pîşesazî û madenê de xebat peyda dikin, New York û bajarên din ên mezin ên Berava Rojhilat dibe malavaniya nifûsên mezin ên cihû, îrlendî û îtaliyan dikir.
Dewletên Yekbûyî di pîvanên navneteweyî yên kalîteya jiyanê, dahat û dewlemendiyê, hevberiya aborî , mafên mirovan, nûbûn û perwerdehiyê de pir di cihanê de di rêzên asta jorîn de ye ku welat xwedî asteke kêm a gendeliyê ye û xwedî dahata navînî ya herî bilind ê cihanê ya kesane ye.
Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê an jî Dewletên yekbûyî bi kurtasî DYA (bi îngilîzî: United States of America; bi kurtasî yên îngilîzî U.S., U.S.A.), welatekî li Amerîkaya Bakur e ku ji 50 eyaletan pêk tê û her eyaletek xwedî statuyeke taybet e.
Dewletên Yekbûyî endamê damezrîner ê Neteweyên Yekbûyî, Banka Cîhanî, Fona Pereyan a Navneteweyî, Rêxistina Dewletên Amerîkî, NATO, Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê ye û endamê daîmî yê Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî ye.
Dewletên Yekbûyî tevlî operasyonên guhertina rejîmê li dijî çepgirên li ser şer, pevçûnên mîna Şerê Koreyê û Vîetnamê dibe û pêşengiya Pêşbaziya Fezayê dike ku di dawiyê de mirov di sala 1969an de daketin ser rûyê Heyvê.
Heta ku Dewletên Yekbûyî wekî "hêzek têkildar" li tenişta Hevalbendên Warerê Cîhanê yê Yekem beşdarî şer bû û alîkariya zivirîna rewşê li dijî Hêzên Navendî kir, Dewletên Yekbûyî ji destpêka Şerê Cîhanê yê Yekem ji 1914an de heya 1917an bêalî dimîne.
Di destpêka tîrmeha sala 1863an de, Şerê Navxweyî di berjewendiya Yekîtiyê de dest pê kir û piştî serketina Artêşa Yekîtiyê ya di Şerê Gettysburgê de li cihê ku generalê Artêşa Yekîtiyê George Meade êrişa generalê Artêşa Konfederal Robert E. Lee li bakur hatiye rawestandin.
Bi hilbijartina sala 1860an a komarparêz Abraham Lincoln re, kongreyên li yanzdeh dewletên koledar, hemî li Dewletên Yekbûyî yên Başûr, veqetîn ragihandin û Dewletên Konfederal ên amerîkî ava kirin ku di heman demê de hukûmeta federal ku bi navê yekîtiyê tê zanîn, domand ku veqetandin nedestûrî û neqanûnî bû.
Antropolog Henry F. Dobyns texmîn kiriye ku nifûs pir zêde bûn û destnîşan kiriye ku nêzîkê 1,1 milyon li peravên Kendava Meksîkayê jiyan kirine 2,2 milyon mirov di navbera Florida û Massachusetts de jiyan kirine, 5,2 milyon kes li Geliyê Mississippiyê û li peravên çeman û li dora 700 hezar kes jî li Nîvgirava Florîdayê jiyan kirine.
Franklîn D. Roosevelt di sala 1932an de piştî hilbijartina wî wek serokdewlet, di navbera salên 1933 û 1939an de polîtîkayên xwe yên aborî yên Peymana Nû destnîşan kir ku tê de projeyên karûbarên gelemperî, reformên darayî di nav de ne.
Niştecihên pêşî yên Amerîkaya Bakur ji Sîbîryayê koç bûne ku bi pira bejahî ya Beringê derbas dibin ku tê pêşbînîkirin herî kêm 12000 sal berê gihîştine Dewletên Yekbûyî yên îro ku hinek delîl dîrokên hêj zûtir ê hatina wan destnîşan dikin.
Di dawiya salên 1980an û destpêka salên 1990an de hilweşîna Peymana Warşovayê û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku dawiya Şerê Sar bû û Dewletên Yekbûyî bi hêz dibe û dibe wek yekane hêza super a cîhanê.
Çiyayên volkan ên aktîv ku bi piranî li rojava, li Alaska û li ser giravên Hawaî ne ev in: Çiyayê Rainier , Washington Çiyayê Shasta , Kalîforniya Çiyayê Loa , Hawaî Çiyayê Adams , Washington Çiyayê Hood , Oregon Çiya-cemed Peak , Washington Çiyayê Redoubt , Alaska Çiyayê Saint Helens , Washington.
Baweriyên Sokratesî bi xwe bi hezaran salan bûne gengeşeyên dijwar yên felsefî û pirr şerrenîx li ser hindê hebûye ka gelo kîjan ji van gotinên Platon dibêje bi rastî yên Sokratesî ne û kîj jî Platonî ji nik xwe ve lê zêde kirine.
Hin kesan pêşkêş kiriye ku Sokrates tenê kesek xeyalî ye ku Platonî afirandiye û Ksenofonî û Arîstofanesî jî jê wergirtiye nav nivîsên xwe ji ber ku wan bi xwe newêriyaye wan gotinên xwe bibêjin loma xistine devê kesek tineyî.
Rhea Silvia keça Numitor keyayê Alba Longa bûye, evî dawîn ji alî birayê xwe î biçûk Amulius ve ji ser desthilatdariyê hate rûxandin, û bo keça wî Rhea Silvia tu zarokan di pêşerojê de çêneke û doza desthilatdariyê li apê xwe venekin, Amulius biraziya xwe dike kahîne.
Arkeologê amerîkî Peter Benedict tarîxa amûrên kevirî yên ku ji gir hatine berhevkirin wekî Neolîtîka A ya berî Cervaniyê diyar kiriye lê perçeyên jorîn ên stûnên bi şiklê T-yê wek kêlikên gorê xelet nîşan daye û bawer kiriye ku goristaneke Bîzansê li serî qonaxa pêşdîrokî heye.
Bi rêbaza radyokarbonê, dawiya Qonaxa III dikare li dîroka 9000 were diyarkirin, lê belê hin arkeolog hîpotez dikin dibe ku devera bilindkirî di 10.000 an pêştir de, yanî di dawiya Pleîstosenê de wekî navendeke dînî hatibe bikaranîn.
Her çend fîlozofê Yewnanî Aristarchusê Samosî li ser ji nû vesazkirina helîosentrîk a gerdûnê texmîn kiribe jî, Nicolaus Copernicus yekem bû ku ji hêla matematîkî ve pergalek helîosentrîk a pêşbînîker pêşxistibû.
Li dora sala 1677an de Edmond Halley li ser Rojê rêwîtiyek Merkûrê dît û wî pê derxist ka çawa çavdêrîyên parallaxa rojê ya gerstêrkekê dikare ji bo trîgonometrîkî dûrahîyên di navbera Erd, Venus û Rojê de bê tesbît kirin.
Du gerstêrkên herî mezin, Jupîter û Saturn, gerstêrkên mezin ên gazê ne ku bi giranî ji hîdrojen û helyûmê pêk tên; 2ê yên din, Ûranûd û Neptûn, girseyî yên mezin ên qeşayê ne ku bi piranî ji maddeyên ku li gorî hîdrojen û helyûmê xalên helînê yên kêm in pêk tên ku ji av, amonyak û metanan pêk tên.
Struktura giştî ya herêmên nexşandî yên Sîstema Rojê ji Rojê, çar gerstêrkên hindir ên piçûk ku ji aliyê kemberek bi piranî asteroîdên kevirî ve hatine dorpêç kirin û çar gerstêrkên mezin ên ku ji hêla kembera Kuiperê ya bi piranî tiştên qeşayî ve hatine dorpêç kirin pêk tê.