polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Ji “Îslim Xatûna Qereçî û Cefer Efendî” heta “Tahar û Zahar”, “Eşqa Zeroya File û Mehmed Eliyê Girover”, “Xezal û Teyar Axa”, “Şerê Kûrana Bişêriyê”, “Gulîzera Kurda û Elê Melê”, “Xezalê û Husên Axayê Botî” û wekî vanan 18 destan û çîrokên ku di Zargotina Kurdî de cihêrengiya wan heye di pirtûkê de cih girtine.
Li derdora cokê baxçeyên hilawîstî ku Key Menua ji bo hevsera xwe Tariria, di hêla Kadembastiya îro, bi awayekî banoke çêkiriye, hêmanî baxçeyên hilawîstî yên keybanûya asur Semîramîs ku ji heft bedewiyên cîhanê yek jî ew tê hesibandin dîtiye û bi awayekî efsanewî hatiye jiyandin.
Gundê Şaşkan ji bo tesbîtkirina dîroka navçê rolele girîng dileyze, ji ber ku di dala 1982an de li ser meydanê di nava girên Şaşkan ên biçûk û mezin de lêkolînên arkeolojîk hatin kirin û di encama vê lêkolînê bermayiyên dîrokî hatin dîtin û nîşanî dîroknasan dikin ku mirovan wê derê 7000 sal berî vê xwe bi cih kirine.
Akreyî di çendîn malperên elektronî de dinivîsand û endamê wan bû û ji bo çendîn rojnameyên navdar yên erebî meqale dinivîsandin mîna rojnameya Heyat û mûitemer û kovara Weset û di çendîn rojnameyên din yên erebî de ewên li Ewropa têne weşandin dinivîsand û bergirî ji pirsgirêka kurd dikir.
Akreyî di 15'ê berfanbarê 1945'a de li bajarê Akrêya Başûrê Kurdistanê cavên xwe li jiyanê vekirîne û xwendina xwe ya destpêkê û navîn li bajarê Hewlêrê bi dawîkirîne û xwendina amadeyî û zanîngehê li paytexta Îraqê Bexda xwendîye û pişka Rojnamevaniyê qezenc kiriye.
Lê di peyvên mîna heft da, bi eşkirayî kurd wê bi du awayan bilêvdikin ko di awayekî da dengê /h/ wekî piraniya Zimanên Hindûewropî ye û di awayê dî da /h/ mîna dengê /h/ di peyvên erebî yên mîna Hesen û Hisên da dihêt bilêvkirin.
Nadir ji vî kar ê padişahî pir aciz bû û tev serok ên eşîretan li cihekî kom kirin û bi piştevanî a wan Şah Tehmasb ji padişahiyê xist û kur ê wî Şah Ebas ê 3ê li cih ê bav ê wî danî û xwe jî kir wezîr ê wî.
Lê Nadir Qolî Begî li sal a 1726ê, piştevanî a Şah Thmasb ê Sefewî, Fethelîxan ê Qacar bi dest xist û karî rikeber ê xwe Melik Mehmûdî bişkîne û Sîstanê bixe bin desthilat a Şah ê Îranê.
Nadir Qolî Begî Eşref ê Efxan li dever a Mêhmandûstê a ser bi bajar ê Damixanê û pişt ra jî li dever a Mûrçexurt a ser bi bajar ê Isfehanê, û ji bo car a 3ê jî li dever a Zerqanê a grêdaî ê bajar ê Şîrazê di şer ên dijwar da şkand û li pey Efxanan heta Efxanistanê jî çû û eşîr û êl ên wê derê jî xistin bin desthilatdarî a Şah Tehmasbî .
Di sala 1979 li gundê Dadalî Teyar ji dayik bû û sala 1990 wî li bajarê Kobanî Xwendina Xwe ya serete bi serî kir, di sala 1991 hate bajarê Helebê ji bo xwendinê , û wê gavê dest bi fêrbûna muzîkê û strana kir, di newroza sala 1993 yekemîn carbû ku ew derket ser şanogehê.
Wî Chelsea cara yekem xist Fînala Lîga şampiyonên UEFA, lê ew di dawiya werzê de, digel alîkarê xwe Henk ten Cate ji kar hatn dûrxistin piştî ku wî di fînalê de di têkçûna cezayê 5-6 de winda kir Manchester United û di Tebaxê de şûnda Luiz Felipe Scolari, rahênerê wi demi Portekîz bû.
Frank Lampard, lîstikvanê berê yê Chelsea, bû rahênerê Chelsea, Ew di nîvê demsala 2020/21 de ji kar hat dûr xistin li dû rêzikên performansên nebaş û Thomas Tuchel li şûna wî yê ku Chelsea bi serfirazî girt fînala Lîga şampiyonên UEFA 2020/21 ku li Stembol, Tirkiye paşê di Gulana 2021 de were li dar xistin.
Chelsea di nav klûbên herî serfiraz ên Îngilîstanê de ne, ku li ser wan 30 rûmetên pêşbazî bi dest xistine, di nav de 6 Lîga Premier, 1 Lîga şampiyonên UEFA, 2 Lîga UEFA Europa, 5 Kûpaya Lîga, 8 Kûpaya FA, 1 Kûpaya Super'a UEFA û 2 sernavên Kûpaya Serketiyên Kûpaya UEFA.
Etrûsk (latînî: Etrusci, Tusci; yewnanî , , Tîrsenoi, Tîrrhenoi ji vî navî Deryaya Tîrenî, anku "Deryaya Etrûskî" hatiye afirandin), gelekî dîrokî, antîkê ko xwe bixwe wek Rasenna navdikirin û li dorê navendê Îtalyayê îroj nêzî Toskana, Umbriya û Latium dime jiyabûn.
Paşê demançeya otomatîk dişînin Rêveberiya sereke ya Topavêjî ya Artêşa Sor û pisporên wan derbarê modelê de wisa dinivîsin: Demançeya Otomatîk a Kalaşnîkovê ji modelên berê dijwartir û buhatir e, ji bo çêkirina wî karên nazik û hêdî pêwîste.
Benazir Bhutto (bilêvkirina bi kurdî: Bênezîr Buhto, bi urdû: ,di 21ê tîrmeha 1953an de li Keraçî hatiye dinê - di 27ê kanûna pêşîn a 2007an de li Rawalpindiyê miriye) siyasetmedar û serokwezîreka pakistanî û seroka Partiya Gelê Pakistanê bû.
Bi taybetî li Dutax, Panos, Dîxor, Erdîş, Agirî, Milazgir, Elcewaz, Xinûs, û li Qers, Erzirom, Wan, Îdir, Erdêxan, Bedlîs û Mûş Şirnex Sêrt Êlih Amed Mêrdîn dijîn.
Lê li gor tesbîta Jan Dost dewleta Rûsyayê bi taybetî navê lêkolînerên biyanî yên ji bo wan dixebitîn li gor zimanê rûsî diguherand û bo mînak jî qala van lêkolîneran dike, navê herdu pisporên alman Peter Lerch li gor rûsî bû Peter Ivanovich Lerch, navê Albrecht Bernhard Dorn bû Boris Andreevich Dorn.
Joanna Bocheńska jî di pêşgotina wergera polonî ya kitêba “Cami‘eyê Risaleyan û Hikayetan” de li ser guherîna navê Jaba disekine û dibêje dibe ku navê Jaba bi şaşî ne August lê wekî Aleksander nivîsîne yan jî ev nav li wan xerîb hatiye loma guherandine û tiştên nêzî vê dibêje.
Ji Kurdologe ewil Garzoni bigire heta bigihîje Jaba, pêgirê çi dewlet an neteweyê bin jî yan jî bi çi nav û sifetê li erdnigariya Kurdan xebatên Kurdolojiyė kiribin jî, îstîsna ne tê de, van kesan helbet armanc û berjewendiyên neteweyî yan olî dabûn ber xwe û kiryarên xwe gori van armancan dirust kirîbûn.
Fikr û ramana ku em li vir diparêzin ew e ku rojhilatnas an bi têgîneke din oryantalistên rojavayî, di warê Kurd û Kurdolojiyê de lêkolînên pir giranbiha derxistine holê, lê çi qasî ku ji bo Kurdan tevkariyeke nirxbilind be ji, ev hewl ne tenê ji hezkerina neteweya Kurd bû.
Piştî hevkariya nêzî deh salan, gelek berhemên devkî û nivîskî yên derheqê ziman, çand û edebiyata kurdî de tên berhevkirin û ji bo Akademiya Zanistan a St. Petersbûrgê tê şandin û bi navê Koleksiyona Aleksandre Jaba tê tomarkirin.
Piraniya vê koleksiyona bi navê Koleksiyona Aleksander Jaba ku 54 dosyayên curbicur pêk tê, ji pirtûkxaneya şexsî ya Bazîdî derketine yan jî bi destnivîsên wî hatine îstinxeskirin, ev yek ji hêla nîşandana çawaniya hevkariya van her du kesan hêja ye.
Di rojnameyê de hin kesên ku xebitîn ev bûn: Qaçaxê Mirad, Şekroyê Xudo, Xelîlê Çaçan, Babayê Keleş, Têmûrê Xelîl, Tîtal Mûradov, Eliyê Ebdilrehman, Egîtê Xudo, Hesenê Qeşeng, Pirîskê Mihoyî, Rizganê Cango, Porsora Sebrî, Tîtalê Efo, Karlênê Çaçanî, Şerefê Eşir, Egîtê Abasî, Paşayê Erfût, Letîfê Emer, Emerîkê Serdar, Gayanê Hovhannîsyan.
Riya Teze di 1ê nîsana sala 1930î de li Sovyetistanê bi alfabeya kurdî ya Şemo-Marogûlov ku di sala 1928a de bi biryara dewleta Sovyeta berê hatibû amade kirin, dest bi weşana xwe kir û destpêkê heftê du caran bi çar rûpelan derdiket.
Riya Teze bi tevayî ji 50 salan zêdetir ji aliyê dewletê, weke organa Komîtêya Navendî ya Partiya Komûnîst ya Ermenîstanê, parlamênê û hukumeta komarê bi fermî hate weşandin û niha jî bi awayekî serbixwe weşana xwe didomîne.
Digel ku rêxistinên jinan qasî sed sal ji bo mafên siyasî yên jinan xebat kiribin jî, jinên Bernê di sala 1968'an de dibin xwediyê mafê hilbijartinê, û di sala 1970an de jina ewil wek endama meclîsa şaredariyê tê hilbijartin.
Ev nav ji ku tê û tê çi watê hê bi tevahî naye zanîn: tê texmîn kirin ku eleqeya navê bi hirça li ser aramayê bajêr heye, ji ber ku navê hirçê bi elmanî 'Bär' e, lê dîsa li gorî texmînên din koka navê yan keltî ye yan jî eleqeya xwe bi bajarê îtalyanî Verona heye.
Yekemîn berfireh kirina bajêr di sala 1255'an de ber bi birca biqefes ve hatibû kirin, ya duyemîn ji 1268 heya 1273 ber bi Nydeggstalden/Mattenenge ve, ya sêyemîn di sala 1344'an de ji 'Äussere Neuenstadt' heya birca Christoffel ve, û ya çaremîn jî heya Matte ve hatibû kirin.
Her çîrokek bi navê xwe yê xweser, mîna “Xezeba Çarşema Reş Dibariya, Jinek Kurd a Leheng, Rêwiyê Rêya Dûvdirêj, Rojek li Pîran, Xezeba Xewneke Sersem, Şehîdê Werzîşê, Deng Nebihûrîne, Her Lehengek Gulek Bihiştê ye, Dara Miradan, Xezeba Girîneke Bêhêstir, Evîneke Trajîk, “Kes Nikare Roja Me Tarî Bike” , Aştî bi Serket û Destana Lawê Rojê” pêk tê.
Sabiha Gökçen (jdb. 22ê adarê, 1913 li Bursa an Dîlok, an jî Cîbîn, Xelfetî di parêzgehê Rihayê – m. 22ê adarê, 2001 li Enqere)yekem pîlota şerê ya Tirkiye û cîhanê ye.
Piştî hînbûna rewşa wê ya nebaş a jiyanê, Atatürk wê qebûl dike û dihêle ku ew Dibistana Seretayî ya Çankayayê ya li Enqereyê bixwîne û piştre jî diçe Koleja Keçan a Ûskudarê ya Stembolê.
Di sala 1964an de Swara, Hawar û Çawa li gel 150 rewşenbîrên din ên Kurd bi tawana Kurdbûnê li girtîgeha Qezelqela hatin girtin Şeş meh in di bin îşkenceyên hovane de bû û di wê demê de helbestên Dayika Cala Suraqala diafirîne.
Di sala 1968an de malbat koçî bajarê Serêkaniyê kirin; Xwendina mamostetîyê bi dawî kir, û pişt re tevlî beşa îngilîzî ya Zanîngeha Helebê bû, û piştî bidestxistina Lîsansê ya zimanê îngilîzî ew 12 salan li dibistanên Serêkaniyê bû mamosteyê zimanê îngilîzî.
Heke em di derbarê bandora hunerî ya mûzîkê ya li ser Mihemed Elî biaxivin, em dikarin behsa du sedeman bikin: Ya yekem ji malbatê bû , ji bilî jîngeha derdora wî, wek stranên dîlanê û stranên folklorî yên kurdî; Ya duyem jî li beşa kurdî guhdarkirina wî ya radyoya Bexdayê bû ku demekê tenê rêya şahî û derbaskirina demê, radyo bû.
Keweyî, sîyayî û sipîyî têmiyan de asenê, bi no qayde, her hîkaye de hema vajêne ke her qiseykerdiş de gama ke jan, dej, êş û elem, bêçareyî û cehaletiya şarê ma nawneno, hetêk ra zî bi hawayêko tebîî, zaf asan, mîzahî sey derûyê nê dejê xorînî, sey yew şerbetî pêşkêş keno.
Dinyaya edebîyatê Denizî, mekanê bîyîşan derûdorê Koyê Bîngolî, Koyê Şerefdînî yê; dewa Uskira, Civarka, Canesera; Dereyê Sorbelaxî, Girê Boxayî bi deşte û zozananê xo, bi kend û kendalanê xo, bi mal û pes û birrê xo, bi qereqol û mekteb û bereqayê rijyayeyî ke erdlerzê şeşt û şeşî ra mendê.
Hey bin Yeqzan (bi erebî: ‎, Ḥayy bin Yaqẓān, bi latînî: Philosophus Autodidactus, bi kurdî: Jîndar, lawê Hêşyar) çîroka erebî ya pêşin, ji hêlekê ya pêşina xelkên Rojhelata Navîn û çîroka fîlozofîya pêşina ji aliya doktor û fîlozofê Endulusê Îbn Tufeyl hatiye nivisandine.
Her çiqas hikûmdar gûheriye jî gel çand û ola xwe winda nekiriye.dema osmaniyan de siltanê zilmkar ê Yawiz Siltan Selim kurdên elewî qetilkiriye lê heman minteqê kurdên elewi û hewwelatiyên ne misilmanan di nav xwe de xwedî derketiye wan veşartiye û parastiye.
Pirraniya wan li herêma Serhed Botan Behdînanê,dijîn li Mûş, Agirî, Îdir, Qers, Erdêxan, Erzirom û Wanê wek Redkî, li Colemêrg, Gever Çelê, Şemzînan, Duhok û Şeladizê wek Rêkanî têne naskirin.
Pirtûke ke pir qîmet e wisa jî Kovar û rojnameyêd ermeniyan derheqa kurdan da di salên 1850-1920'î da, ya ku Înstîtûta Rohilatzaniyê û sêktora înformasyon ya Akadêmiya Ermenistanê ye ulma bi zimanê ûrisî û ermenî çap kirîye.
Brîtanya, Fransa û Îsraêl li hev kirin ku Îsraêl wê li Nîvgirava Sîna û Zîvala Gazzeyê êrîşî Misirê bike, piştre Brîtanya û Fransa dê bi esmanî êrişî Kanala Suezê bikin û bi awayekî daîmî kontrol bikin.
Di dema Xelîl Muradov da radyo dibe deng, bilûr û awaza bi sedan dengbêj û sazbendên navdar ên wekî Gerabetê Xaço, Şeroyê Biro, Seîdê Şamedîn, Reşîdê Baso, Memê Xudo, Zadîna Şekir, Efoyê Esed, Egîdê Têcir, Memoyê Silo, Şibliyê Çaçan, Xana Zazê, Asa Evdile, Belga Qado, Hovhannes Badalyan, Aram Dîkran, Feyzoyê Riza, Egîdê Cimo, Xelîlê Evdile û Şamilê Beko hwd.
Di sala 2012an de ji aliyê bavê xwe serokê Herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî ve wek Şêwirmendê Encûmena Asayişa Herêma Kurdistanê ji bo serpereştiya asayîş, îstixbarata leşkerî û dezgehên istixbaratî yên heyî rê erkdar kirin.
Kurdiya kurmancî yê zimanê kurdî bi alfabeya latînî ya berfireh hatiye nivîsandin ku ji 26 tîpên Alfabeya Latînî ya bingehîn ya ISO û ji 5 tîpên bi diyakrîtîk pêk tê ku bi giştî bi 31 tîpan tê nivîsandin.
Li Kurdistana Bakur û Rojavaya Kurdistanê alfabeya latînî, li Rojhilata Kurdistanê û Başûr alfabeya erebî, li Komarên Sovyetistana kevn jî alfabeya kirîlî ji aliyê kurdan ve di demên cûda de hatiye bikaranîn û di roja îro de jî alafabeya latînî ya kurdî bi awayekî berfireh tê bikar anîn.
Kurdên Efxanistanê ji destpêka êrîşa mongolan ve hatin, dema ku Kurd ji bakurê rojavayê Îranê birin Efxanistana îroyîn da ku li dijî mongol şer bikin, ji ber heman sedemê Kurdên Xorasanê şandin Xorasanê da ku li dijî koçerani tirkmen û ûzbêk xeteke parastinê ava bikin.
Tevî ku piraniya kurdên efxanî neviyên kurdên ku ji bo şerê li dijî mongolan hatine anîn, an jî neviyên kurdên ku koçî Efxanistanê kirine, an jî neviyên kurdên dilsozên Nadir Şah in, hejmareke girîng ji kurdên îslamîst hatine ku di şerê Sovyet-Efxanistanê de şer bikin, gelek ji wan kurdan dê vegerin kurdistanê û Ensarulîslam ava bikin.
Hin lêkolîner kampanyayên femînîst wekî hêza sereke ya li pişt guhertinên civakî yên dîrokî yên ji bo mafên jinan dihesibînin, bi taybetî li rojava, ku hema hema bi gerdûnî bi destxistina mafê dengdana jinan, zimanê bê zayendî, mafên jinberdanê ji bo jinan û mafê ketina peymanan û xwedîkirina mal û milkên jinan tê hesibandin.
Teoriya femînîst a ku ji tevgerên femînîst derketiye, armanc dike ku bi lêkolînkirina rolên jinan ên civakî û ezmûnên jiyîn re xwezaya newekheviya zayendî fam bike; teorîsyenên femînîst ji bo ku bersivê bidin mijarên di derbarê zayendê de teoriyên di warên cûrbecûr de pêş xistine.
Kevneşopî, ji sedsala 19an vir ve, femînîzma lîberal a pêla yekem ku bi reformên di çarçoveyek lîberal-demokratîk de li wekheviya siyasî û hiqûqî digeriya, berovajî tevgerên jinên proleter ên kedkar bû ku bi demê re li femînîzma sosyalîst û marksîst a li ser bingeha teoriya têkoşîna sinifan pêş ket.
Ji salên 1960-an vir ve, ev her du kevneşopî jî bi femînîzma radîkal re têne berevajîkirin û bi navê femînîzma pêla duyemîn ji bo ji holê rakirina serdestiya mêr, bang li ji nû ve rêkûpêkkirina radîkal a civakê dike; Bi hev re femînîzma lîberal, sosyalîst û radîkal carinan wekî "sê dibistanên mezin" ên ramana femînîst têne binav kirin.
Tevgerên femînîst ji bo mafên jinan hatine meşandin, di nav de mafê dengdanê, namzediya ji bo wezîfeyên giştî, kar, heqdestê wekhev, xwedîkirina milk, perwerdehiyê, peymanan, di nav zewacê de xwedî mafên wekhev û betlaneya jidayikbûnê jî di nav de, kampanya ji bo mafên jinan.
Bo cara yekemîn goteya Femînîzmê bi awayê şiroveyî û di mijareke nojdarî de bi zimanê Fransayî, bona geşekirina endam û taybetmendiyên zayendî yên nexweşan û bi taybetî mêrekî bi kar dihat ku wisan xuya bû ku seba wan taybetmendiyên jinane di laşê xwe de zecir dikişand.
Xatûna Nîrê Tûhîdî, nivîskara pirtûka Femînîzm, Demokrasî û Îslametî’yê bawer e ku mirov dikare hinek bingehan peyda biket ku hemû kes wê yekê bipejirîne, lê pênaseya wê ji Femînîzmê bi vî awayî ye.
Bawerî bi wekheviya maf, firsendan, îmkanatan û ciyê civakî yê jin û mêran û cehd û tekoşîn di warê ji nav birina desthilatxwaziya cinsî û mêr serdestiyê û bi dawî anîna zulm, ferq û cudahî û tund û tûjiya bi dijî jinan.
Jibo bawesîr, kuxik, ta, kevir û xîz ên nava kîskê mîzê û gulçîsk an, jibo tirşbûn û êşa mexde û mêlakê , jibo qebizbûnê û nexweşiyên psîkolojîk, depresyon û bêtebetbûnê , derman jê tên çêkirin.
Wî hemû gotar, nivîs, helwest, derbirîn û daxwiyaniyên li ser nemir Ismaîl Emo piştî mirina wî hatibûn nivîsandin, berhev kirine û li gel pêşgotinek dirêj di derbarê nemir de, di sala 2011an de li ba weşanxaneya HAN çap kiriye.
Xwendina seretayî li gundê xwe, ji bo dibistanê şeş salan, rojane 7km diçû dibistana Kabaka, piştî dibistana seretayî tewa dike, li gel malbata xwe diçe Qamişlo daku xwendina xwe berdewam bike, piştî lîseyê werdigre, diçe bajarê Dêra Zorê daku Enstitutya Matemetîkê bixwîne.
Di sala 1990î de derhênarê kurd Mirazê Ûzo wê berhemê dike şano, li Tiyatroya Kurdî ya Tbîlîsê de pêşkêşi temaşevana dike û bi destî Enstîtuya Kurdî ya Parîsê, bi xemxuriya serokê enstîtuyê, doktor Kendal Nezan Zarîna çiya dibe vîdeo film.
Di sala 2012 an de pirtûka nivîskar bi navê Hezkirina Qedexe û pirtûka nivîskarê Danîmarkayê yê bi navûdeng Hans Christian Andersen Çîrok û Serpêhatî bi zimanê kurdî; wergêr Ezîzê Gerdenzerî, Weşanxana DOZê çap kiriye.
Eger îme le dîmenîg rasteqîn û resen timaşa bikeym tûwanîm wey rasteqînetîye biresîm ki Bawe Tahiri Rût tenya hozani Kurd bî ki egerîş ditûwastî we Farsî şîr û honrawe bûşîd, honraweganî amîtey Kurdî dikird!
Di der barê nêzîktêdayîna gelê ermenîyanda Karîne Usubyan wiha dibêje: “Gelê ermenî bi kêfxweşî li rojnameya me mêze dike. Ji ber ku giraniya zimanê rojnameya me bi ermenkî ye, hê bêhtir aleqa nîşan didin. Çend kes ji gelê ermenî hene ku tên li rojnameyê dipirsin.”
Di heman demê de bi Deryaya Baltîk, Deryaya Reş, Deryaya Qezwînê, Okyanûsa pasîfîk, Deryaya Oxotskê, Deryaya Bering, Deryaya Sîbîryayê ya Rojhilat, Deryaya Laptev, Deryaya Karayê, Deryaya Barents û Deryaya Navîn re hevsînor e.
Împeratorî di navbera 1742 û 1867an de (bi tevlêbûna xaka dewletên îroyîn Estonya, Letonya, Lîtvanya li Dewletên Baltîk, Fînlenda, beşeke mezin ji Polonya, herêmên li bakurê rojhilatê Tirkiye û Alaska) gihîştiye asta herî mezin.
Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê Bolciyê ya navçeya Qisleya Dêrsimê wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.
Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê, Beşa Aborî û Maliyeyê xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê Saziya Sîgorteya Civakî kar dike.
Kılıçdaroğlu xwest ji Partiya Çep a Demokratîk ku serokê giştî ya wî demê Bülent Ecevit bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê Bülent Ecevit ve nehate pejirandin.
Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.
Jı ber ku êşîra Hesena piraniya wan dûrî vê herêmê bûn; êşîr û komîkên derdorê wek Dumilî, Çiyayî, Şêxî, Lêfî û wekî din xwestine tahdeyî û zilmê li niştecihên vî gundî bikin û wan ji vir derxin koçber bibin.
Di salê piştî zayînê 1450 û heta 1550 de ku êşîra Hesena kefle kefle ji Herranê koç kirine û ber bi welaté zozana Serhedê ve çûyîne, hin bavikên bi hejmara xwe hindik û bi şervaniya xwe navdar li mentîka Çiyayê Mazî bi cih û war bûne.
Gelek dîwanên helbestvanên Kurdan yên navdar ji tîpên erebî wergerandiye latînî û pêşgotin ji wan re nivîsiye ji wan: Seydayê Tîrêj: dîwanên wî: Xelat, Zozan û Cûdî; Seydayê Bêbuhar: dîwana wî: Zindan; du dîwanên helbestvan Ebdurehmanê Mizûrî: Ji evîna çirayên kevin û li xelkê tehlê li min şêrînê.
Di dema şerê Dewleta Osmanî û Ûris de û ji ber sedemên ramyarî yên wê demê kalikê wî Mihemedê ‘Emê tevî malbata xwe ji gundê xwe derdikevin û berî didin binya xetê. Bi rê de, û li gundekî ji gundên Wêranşehrê Mihemedê ‘Emê dimire. Lawên wî Isma’îlê Mihemedê ‘Emê û birayê xwe Mihemed meşextî binya xetê dibin û li bajarê Amûdê bicî dibin.
Dîsa kevir gorî serencama çêbûna xwe jî tê tasnîfbûn û binavkirin; Kevirê seqî, kevirê xîz , kevirê moqî, kevirê kefê, kevirê kewke, kevirê pûç, kevirê menîr, kevirê xişlore , kevirê heste , kevirê reş, kevirê sîq, kevirê arkanê, Kevirê esman, kevirê aş, kevirê beresteyî, kevirê çaqmaqan, kevirê hestem, kevirê kilsînî, kevirê qusekê, kevirê şebê, hwd.
Di encama lêkolînan de, riya bazirganî ya wê serdemê ji rojhilatê Gola Wanê ber bi başûr ve (Kalkolîtîk - Serdema Madenê - herêma niştecihbûnê di nav sînorên parêzgeha Wanê ya îro, Tilkitepe) de, û ber bi rojavayê Amedê ve diçû.
Piştî belavbûna Yekîtiya Sovyetê û serxwebûna Ûkraynayê di sala 1991an de, Bajêr wekê paytexta Ûkraynayê dimîne û hatina pêleke domdar a koçberên ûkrayniyên etnîkî yên ji herêmên din ên welêt rû da.
Di dema şoreşa pîşesazî ya Rûsyayê ya di dawiya sedsala 19an de, Kîev dibe navendek girîng a bazirganî û veguhestinê ya Împeratoriya Rûsyayê ku bajêr di warê hinardekirina şekir û genimê bi bazirganiya rêya trênê û rêya li ser ava Çemê Dnîperê dibe navendek serkevtî.
Di sedsalên 18an û 19an de, Artêşa Rûsî ya împratorî û rayedarên dînî li jiyana bajêr serdest bûn; Dêra Ortodoks a Rûsyayê beşdarî beşeke girîng a xebatên binesazî û çalakiya bazirganî ya Kîevê bûn.
Di dawiya salên 1840an de dîrokzan, Mîkola Kostomarov civakek siyasî ya veşartî, ezîz Saint Cyril û Methodius damezrand ku endamên wê fikra federasyona gelên slavî yên azad bi ûkrayniyan re wekî komeke cihê, ne wekî beşeke bindest a neteweya rûs, derdixin pêş difikirîn.
Ji Peymana Pereyaslavê ya sala 1654an û vir ve bajêr ji aliyê leşkerên rûsî ve hat dagir kirin ku Kiyîv ji sala 1667an de bi Agirbesta Andrusovoyê dibe beşek ji Tsardoma Rûsyayê ku di wî demê de bajêr xwedî statuyeke otonom bû.
Sedrenc (ji sanskrît catír anga, "ji çar parçeyan pêkhatî anku, ji çar parçeyên leşkerî pêk tê: fîl, erebe, siwar û piyade)" , bi erebî û farisî: shatranj) kişik, şetrenc an jî şaxmat lîstikeke gelek kevn a ku ji Hindistanê hatî di sedsala şeşan de ji aliyê faris û ereban ve li Kurdistan û Ewropayê hate belavkirin.
Him li ser weadên Mala Qawakan yê Stewrî ku alîgirên Îsmet Paşa bûn û talibê ray ên gundiyan bûn û him jî ji ber ku di çiya re Stewrê ji bajarên din nêztir bû, gund, wek Rêzgundên xwe Dêrîş, Cirzê û Çilstûnê di encama plebîsîteke berî nuha 50-60 sal de xwe bi Stewrê ve grêda ye.
Tevî ku gelek caran lê teklîfên karên wek muftîtî, Waîzî û rayedariya dibistanên Quranê jî hatine kirin, ew yek ji wan qebul nekirî ye û evan karan wek astengî di riya xebatên xwe de dîtîye û xebatên xwe yên îrşadê her di nav gel, şagirt û murîd ên xwe de domandîye.
Seyda pisporê ilmên Îslamî yên wek tefsîr, hadîs, fiqih, eqaîd, sîyer, tecwîd, serf-nehûw, beyan, mentiq, munazara, belaxat, tesewûf, menaqib, rical, dirokê bu û di van ilman de wek otorîtek serta dihat naskirin.
Gundî her yek bi ciye kî ve bela bû; hinek çûn Îzmîr, hinek çûn Kirşehir, hinek çûn Mêrsîn, hinek çûn Bismilê ya Diyarbekir û hinek jî li nêzî çemê Stewrê di navbera Ehmedî û Stewrê de gundekî nû bi navê Eynûnê avakirin û li wir bi cî bûn.
Di karê xwe yê ramiyarî de û di xortaniya xwe de li sala 1936 rêkxiraw a "Brûsik" saz kir û li sala 1939 partiya "Hîwa" saz kir û ev partî li sala 1944'ê roxa û li cihê wê partiyeke nû bi navê "Rizgarî Kurd" saz kir.
Ay lê dayikê korê nemayê ji nîvberê şevê û paşde minê rimekê lê dabû bejin û bala sofî Brahîmê xwe, minê destê xwe gêra bû, destê min kete ser vê pêlê, hey li minêêê.Wey lê li min jaro li te jaro, minê rezikek çandî sêv, û xox û mijmij û hinaro, salî heft sale rezikê me geha berê xwewo, wey lê min û bejin a bilind jê ne xwaro.
Sofî Brahîmê min têwo ji Mêrdînê,lingê li rikêbê, destê li destgînê, wey lê dayikê korê nemayê, ji nîvberê şevê paşde minê rimekê lêdabû bejin û bala sofî Brahîmê xwe, minê destê xwe gêra bû, destê min kete ser pêla xûnê, hey jarêêêê.
Ez evdalekî xwedê ne dîn im ez î ne har im, ay lê hûnê min evdalî xwedê ne gerînin ser çi dêran û mizgeftan ne gerînin, hemî li min şahnedêr in, hûnê min ne bin cem qeşekî fela, mielmekê, qewalekê, cem melayekî musilmana, ey lê çi niviştiyan ji min û bejnika bilind ra çênekin hemî mekiran û sêhrin.
Heyran jarê, Tenîna Sindîy û Tenîna Sindiya, wey lê reş dikê ji reş kûna,spî dikê ji berfikê van keviya, heyran jarê ezê nizanim rûkê te yê sorê sor bi gulî sortire yan merezê ser destê keçikên van Dihiya jerêêêê,wey de rabe te keziyok sorê, wey lê mala minêêêê.
Heyran, Tenîn a Sindiya, te reş dikê ji reşkûnan, te spî dikê ji berfikê van keviyan,Heyran ez nizanim sê biskên bejnika bilind sortir in ey lê na wela qurmizê ser destên keçikên van Dihiya, wey, wey dê bila Heyranê min sax bê, ey lê dosteka wî vêra.
Ez gozel im, gozelxanim, hey lê eza bi tena kirasekî kitan im, ez milhema ser serê dînê xortan û van lawan im, wey momê, momê, momê, wey lê te kiras qezê Erzerumê, te hinara serê şitilanê rebenê, hey lê min bi dest girt û bi dev çûmê.
Hîn ku ewna ji Dvînê derneketibûn ewna di bin hikumdariya Şedadiyan de bûn bavê Necmedîn, Şadî, di dorê salên 1130'an de ji Dvînê, ji pê xanedaniya Şedadiyan hilweşiya re, derketibû û siftê çûbû Bexdayê, pê re jî hatibû Tikrîtê.
Di 1132'an de wextê ku atabegê Mûsilê Zengî, bavê Nûredînê Zengî, nêzî Tikrîtê cengekê dike û Zengî dikeve zorê Necmedîn Zengî ji wa halê zor de difilitîne û pê wê ve Zengî deyndarê Necmedîn dimê.