polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ಹಾಗಾಗಿ ಸುನೀತಾ ಪುಟ್ಟ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ, ಮನೆಯಲ್ಲಿ, ಬಂಧು ಬಳಗಗಳೆದುರು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಸುನೀತಾಗೆ ಅವರ ತಾಯಿ ಶಾಂತಾ ಅನಂತಸ್ವಾಮಿಯವರೇ ಮೊದಲಗುರು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕರು. ಸುನೀತಾಗೆ ಹಿಂದುಸ್ಥಾನಿ, ಗಝಲ್, ಟುಮರಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದ್ದು ಅವರೇ. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ಭಾವಗೀತೆ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲು ಅವರು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದ್ದು ಡಿ.ಬಿ ಹರೀಂದ್ರ ಅವರಿಂದ. ನಂತರ ಸುಮಾರು ಎರಡು ವರುಷಗಳ ಕಾಲ ಪಂಡಿತ್ ರಾಜೀವ್ ತಾರಾನಾಥ್ ಅವರಿಂದ ಕಲಿತರು. ಇವೆಲ್ಲದರ ಜೊತೆಗೆ ಅವರು ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವೀಧರೆ. ಹಲವಾರು ವರ್ಷ ಅವರು ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆದವರು,
“ಪ್ರೀತಿಯ ಕರೆ ಕೇಳಿ ಆತ್ಮನ ಮೊರೆ ಕೇಳಿ ನೀ ಬಂದು ನಿಂತಿಲ್ಲಿ ದೀಪ ಹಚ್ಚ” ಗೀತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗಲೆಲ್ಲಾ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಅವ್ಯಕ್ತ ಆನಂದದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತೇಲುವ ಭಾವ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಎಸ್ ವಿ ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ ಅವರ ಈ ಗೀತೆಗೆ ಧ್ವನಿಯಾದವರು ಮೈಸೂರು ಅನಂತಸ್ವಾಮಿಯವರ ಪುತ್ರಿ ಸುನೀತಾ ಅನಂತಸ್ವಾಮಿ. ದೂರದಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದರೂ ಕನ್ನಡದ ಪ್ರೀತಿಯ ಹಣತೆಗಳನ್ನು ಅವರು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹಚ್ಚುತ್ತಲೇ ನಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅದರಲ್ಲೂ ಇವರು ತಮ್ಮ ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಸಹೋದರಿಯರೊಡಗೂಡಿ ಮೈಸೂರು ಅನಂತಸ್ವಾಮಿ ಮತ್ತು ರಾಜು ಅನಂತಸ್ವಾಮಿಯವರ ಗಾನ ಸಂಭ್ರಮದ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹಸಿರಾಗಿಡುತ್ತಾ ಮುನ್ನಡೆದಿರುವ ಕಾಯಕ ಅನನ್ಯವಾದದ್ದು.
ಸುನೀತಾ ಅನಂತಸ್ವಾಮಿ ಸುಗಮ ಸಂಗೀತ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಸಾಧಕರು. ಸುಗಮ ಸಂಗೀತ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಮಹಾನ್ ಕಲಾವಿದರಾದ ಮೈಸೂರು ಅನಂತಸ್ವಾಮಿ ಅವರ ಪುತ್ರಿಯಾದ ಸುನೀತಾ ಅಮೆರಿಕದ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದ ಕಂಪನ್ನು ಪಸರಿಸುತ್ತಿರುವ ಮಹತ್ವದ ಕಾಯಕ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
ಕೊಳುರಗಿ ಗ್ರಾಮವು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ವಿಜಯಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಂಡಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿದೆ.
ಸುಗ್ಗಿ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೊರಗರ ವೇಶವು ಕಂಡುಬರುವುದು. 'ಕೊರಗ' ಪದವು ಜಾತಿಸೂಚಕ ಪದವಾದರೂ ಕೊರಗ ವೇಶವು ಜಾತಿ ಸಂಬಂದಿಯಲ್ಲ. ಯಾವುದಾದರೂ ಕಾರಣಗಳಿಂದ 'ಹರಕೆ' ಮಾಡಿಕೊಂಡಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಯಾವುದೇ ಜಾತಿಯಾದರೂ ಕೂಡ ಕೊರಗ ವೇಶವನ್ನು ಹಾಕಬಹುದು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮೇರ, ಮನ್ಸ, ಮಾಯಿಲ, ನಾಯಕ, ಗೌಡ ಮೊದಲಾದ ಜಾತಿಯವರು ಈ ವೇ‌ಶವನ್ನು ಹಾಕುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.
ಕೊರಗ ವೇಶವನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಮೈ ತುಂಬಾ ಮಸಿಯನ್ನು ಬಳಿದುಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ. ಇದ್ದಿಲನ್ನು ಕೊಬ್ಬರಿ ಎಣ್ಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಸಿ ಮೈಗೆ ಹಾಕಿಕೊಂಡಾಗ ಹೊಳಪು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ವೇಶವನ್ನು ಬಿಚ್ಚುವ ತನಕ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವಂತಿಲ್ಲ. ಸೊಂಟಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಒಂದು ತುಂಡು ಬಟ್ಟೆಯಿದ್ದು ಉಳಿದಂತೆ ಬರೀ ಮೈಯಲ್ಲೇ ಇರಬೇಕು. ತಲೆಗೆ 'ಗೋಂಪಾರ್' ಇರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಕಂಗಿನ ಮರದ ಹಾಳೆಯಿಂದ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು 'ಮುಟ್ಟಾಳೆ'ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಟ್ಟಾಳೆಗೆ ಮುಂಬದಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು 'ಕೊಂಕು' ಇದ್ದರೆ ಹಿಂಬದಿಗೂ, 'ಕೊಂಕು' ಇರುವುದು ಗೋಂಪಾರಿನ ಗುಣವಾಗಿರುವುದು. ಕಾಲಿಗೆ ಗೆಜ್ಜೆ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕೊಳಲು ಹಾಗೂ ಉದ್ದನೆಯ ದೊಣ್ಣೆಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ವೇಶದಲ್ಲಿಯೆ ಮನೆಮನೆಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಕುಣಿಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಶಬ್ದವು ಇವರ ಬರುವಿಕೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿರುವುದು.
ಕೊರಗ ವೇಶವನ್ನು ಹಾಕುವ ಮೊದಲು ಪೂಜೆಯು ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಪೂಜೆಯು 'ಚನಿಯ ಕೊರಗ' ಎನ್ನುವ ಕೊರಗತನಿಯ ಭೂತದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತದಲ್ಲಿ ಗುಡಿಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿರುವರು. ಇಲ್ಲಿಯೆ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ ಒಡೆದು 'ಪಾರಿ'ನುಡಿದು ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸುವರು. ನಂತರ ಕುಣಿತವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವುದು. ಇದರ ಬಳಿಕ ಇತರ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿರುವುದು.
ಕೊರಗ ವೇಶದವರು 'ಪಾಡ್ದನ'ವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತ ಕುಣಿಯುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು 'ಚನಿಯ ಕೊರಗ' ಎಂಬ ಭೂತದ ಪಾಡ್ದನವನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ, ಕೆಲವರು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ಪಾಡ್ದನವನ್ನು ಹೇಳುವರು. ತುಳು ಜಾನಪದದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ಕೊರಗರ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬನ ಹೆಸರು 'ಅಂಗಾರ' ನೆಂದರೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬ 'ಚನಿಯ'. ಈ 'ಚನಿಯ ಕೊರಗ' ಭೂತಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಪಾಡ್ದನವಿದ್ದು , ಈಗ ತುಳುನಾಡಿನ ಮುಖ್ಯ ಭೂತಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿ ನೇಮ, ಕೋಲಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ 'ಅಂಗಾರ' ಎನ್ನುವ ಕೊರಗನೂ ಭೂತವೇ ಆದರೂ ಅದಕ್ಕೆ ಆ ಮಾದರಿಯ 'ಪಾಡ್ದನ'ವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು 'ಅಂಗಾರ ಬಾಕುಡ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. 'ಬಾಕುಡ'ವು ಕೊರಗ ಜಾತಿಯ ಹೆಸರಾದರೆ 'ಅಂಗರ'ಎನ್ನುವುದು ಆ ಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ಭೂತವಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಹೆಸರು. ದನ ಕರುಗಳು ರಕ್ಶಕನೆಂದು ಈ ಭೂತವನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ದನ ಕರುಗಳಿಗೆ ಕಾಯಿಲೆ ಬಂದಾಗ, ದನ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಾಗ, ಕರು ಬಿಡುವಾಗ ಹಸು ಅಡ್ಡಿ ಮಾಡಿದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮೇರ, ಮನ್ಸ ಮೊದಲಾದ ಜಾತಿಯ ಗಂಡಸರು, ಇಲ್ಲವೇ ಮಕ್ಕಳು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಕೊರಗ ವೇಶದವರು ಹೇಳುವಂತಹ ಪಾಡ್ದನವೊಂದರಲ್ಲಿ 'ಅಂಗಾರ' ಭೂತದ ಬಗೆಗೆ ವಿವರಗಳಿವೆ. ಆ ಪಾಡ್ದನದ ಮಾದರಿಯು ಹೀಗಿದೆ.
ಈ ವೇಶ ಹಾಕಿದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮನೆಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಕುಣಿಯಲೇಬೇಕು. ಮೇಲ್ಜಾತಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಆಗಿದ್ದರು ಕೂಡ ಎಲ್ಲ ವರ್ಗದ ಮನೆಗೆಲ್ಲ ಹೋಗುವುದು ಸಂಪ್ರದಾಯ. ನವರಾತ್ರಿಯ ಒಂಭತ್ತು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಈ ಕುಣಿತವು ನಡೆಯುವುದು. ಕೊನೆಯ ದಿನ ದೇವಸ್ತಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ವೇಶ ಕಳಚುವುದು ರೂಡಿಯಲ್ಲಿದೆ. ತಮಗೆ ಬಂದಂತಹ ಕಾಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದಶ್ಟು ದೇವರಿಗೆ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ.
ಕೊರಗರ ಕುಣಿತವು ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಳ್ಳುವಂತಹ ಹವ್ಯಾಸಿ ಕಲೆಯಾಗಿರುವುದು. ನವರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವಂತಹ ಈ ಕುಣಿತವು ಹರಿಜನರ ಒಂದು ವರ್ಗವಾದ ಕೊರಗರಲ್ಲಿ ರೂಡಿಯಲ್ಲಿದೆ. ದಟ್ಟ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ ಕೊರಗರು ಗುಂಗುರು ಕೂದಲು, ಚಪ್ಪಟೆ ಮೂಗು, ಅಗಲವಾದ ಹಣೆ, ಹರಿತ ಕಣ್ಣು, ದಪ್ಪ ತುಟಿ, ಬಲಿ‌ಶ್ಟ ದೇಹ ಹೊಂದಿರುವವರು. ದವಡೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಂದೆ ಚಾಚಿಕೊಂಡಿದ್ದು ಕೆನ್ನೆಯ ಎಲುಬು ಎತ್ತರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ವಿಂಗಡಣೆಯೇ ಹೊರತು, ಇಂದಿನ ಪ್ರಸ್ತುತದಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊರಗರು 'ಕೊರಗ ಭಾಷೆ'ಯನ್ನಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದು ತುಳು ಭಾ‌‌‌ಷೆಗೆ ಸಮೀಪವಾದುದು.
ಜಸ್ಪಾಲ್ ಭಟ್ಟಿ ಯವರು ಅಮೃತ್ಸರ್ ನಲ್ಲಿ, ರಾಜ್ಪುತ್ ಸಿಖ್ ಪರಿವಾರದಲ್ಲಿ, ೩, ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೫೫ ರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಚಂದೀಘಡದ, ಪಂಜಾಬ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜ್ ನ ಇಲೆಕ್ಟಿಕಲ್ ಇಂಜನಿಯರಿಂಗ್ ಪದವೀಧರ. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ನಾಟಕ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರು. ಕಾಲೇಜಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲೂ ಲಂಚದ ವಿರುದ್ಧ ತಮ್ಮ ವಿರೋಧವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ವಲಯಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಮುಖಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿ ದುಡಿದರು. ಫ್ಲಾಪ್ ಶೊ ಎಂಬ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಧಾರಾವಾಹಿಯಿಂದ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಜನತೆಗೆ ಪರಿಚಿತರಾದರು. ಅವರ ಜೊತೆ ನಟಿಸಿದ ವಿವೇಕ್ ಶೌಕ್ ಎಂಬ ಕಲಾವಿದರು, ಮುಂದೆ ಹಿಂದಿ ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲೂ ನಟಿಸಿ ಹೆಸರುಗಳಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಅವರು ಅನಾರೋಗ್ಯದಿಂದ ಬಳಲಿ, ಸನ್. ೨೦೦೧ ರ, ಜನವರಿ, ೧೦ ರಂದು ವಿಧಿವಶರಾದರು.
ಪಂಜಾಬಿನ ಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪ ನಿರ್ದೇಶಕ, ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ ಲೇಖಕ, ಜಸ್ಪಾಲ್ ಭಟ್ಟಿಯವರು, ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನ ಭಾವನೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸಿ ಹಾಸ್ಯದ ಮೂಲಕ ನಿತ್ಯಜೀವನದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಲಂಚ ಮೊದಲಾದ ಹಲವಾರು ಅನಿಷ್ಟ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ, ವೀಕ್ಷಕರ ಹೃದಯವನ್ನು ಮೀಟುವ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳನ್ನು ಕಿರುತೆರೆಯಮೇಲೆ ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ತಂದ ಒಬ್ಬ ವಿಶೇಷ ವ್ಯಕ್ತಿ.
ಭಾಟಿಂಡ-ಜಲಂಧರ್ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ ನಲ್ಲಿ 'ಜಸ್ಪಾಲ್ ಭಟ್ಟಿ,ಮಗ ಜಸ್ರಾಜ್,ಹಾಗೂ'ಸುರಿಲಿ ಗೌತಮ್ 'ಸಹಿತ ಕಾರ್ ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ೨-೩೦ ಬೆಳಿಗ್ಯೆ ಅವರ ಕಾರು ಒಂದು ಮರಕ್ಕೆ ಡಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ತಲೆಗೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಗಾಯವಾಗಿ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದರು.
ಐ.ಡಿ.ಪಿ.ಎ-೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಸಜೀವ ಪುರಸ್ಕಾರ, 'ಗೋಲ್ಡನ್ ಕೇಲಾ ಅವಾರ್ಡ್' ಜಸ್ಪಾಲ್ ಭಟ್ಟಿಯವರಿಗೆ ಲಭಿಸಿತು.
ಅಡ್ವಾಂಟೇಜ್ ಇಂಡಿಯಾ ಆಯೋಜಿಸಿದ, 'ಒನ್ ಟೇಕ್ ಮೀಡಿಯ'ರವರ, 'ಸರ್ಟಿಫಿಕೇಟ್ ಆಫ್ ಮೆರಿಟ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ'.
'ಸವಿತ'ರವರನ್ನು ಜಸ್ಪಾಲ್ ಭಟ್ಟಿಯವರು, ೨೪, ಮಾರ್ಚ್, ೧೯೮೫ ರಲ್ಲಿ ವಿವಾಹವಾದರು. 'ಸವಿತಾ', ಜಸ್ಪಾಲ್ ಭಟ್ಟಿಯವರ ಹಲವಾರು ಧಾರಾವಾಹಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಭೂ,ಮಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ
೫೭ ವರ್ಷ ಪ್ರಾಯದ ಜಸ್ಪಾಲ್ ಭಟ್ಟಿಯವರು,ಹೆಂಡತಿ ಸವಿತ ,ಮಗ ಜಸ್ರಾಜ್, ಮತ್ತು ಮಗಳು ರಾಬಿಯವರನ್ನು ಅಗಲಿ ಸಾಗಿದ್ದಾರೆ.
ತುರಕನಗೇರಿ ಗ್ರಾಮವು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಬಿಜಾಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಿಂದಗಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿದೆ.
ಪ್ರಾಣ್ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಮುಂಬಯಿಗೆ ಬಂದಾಗ, 'ತಾಜ್ ಮಹಲ್ ಹೋಟೆಲ್' ನಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದರು. ಮುಂಬಯಿನಲ್ಲಿ ಆಗ ಅವರು ನಿರುದ್ಯೊಗಿಯಾಗಿದ್ದರು.ಊರಿನಿಂದ ತಂದ ಹಣ ಬೇಗ ವ್ಯಯವಾಗಿ, ಚಿಕ್ಕ ಹೋಟೆಲ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಗೆಸ್ಟ್ ಹೌಸ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕಾಗಿ ಬಂತು. ಸನ್. ೧೯೫೪ ರ ವರೆಗೆ ಬಾಡಿಗೆ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವ್ಯ. 'ಪಾಲಿ ಹಿಲ್' ನಲ್ಲಿ ೨ ಬೆಡ್ ರೂಂ ಫ್ಲಾಟ್ ಬಾಡಿಗೆಗೆ ಗೊತ್ತುಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ನಂತರ 'ಮಝಗಾಂ' ನಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದರು. ಕಿರಿಯ ಮಗಳು 'ಪಿಂಕಿ,' ೩ ವರ್ಷದವಳಿದ್ದಾಗ,'ಬಾಂದ್ರದ ಯೂನಿಯನ್ ಪಾರ್ಕ್' ನಲ್ಲಿ ಒಂದು 'ಬಂಗಲೆ' ಖರೀದಿಸಿದರು.
'ಜಂಗಲ್ ಮೇ ಮಂಗಲ್' ಎಂಬ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು 'ಡಬಲ್ ರೋಲ್' ನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು.
೧೯೪೯ ರಲ್ಲಿ 'ಬಡಿ ಬೆಹೆನ್' ಎಂಬ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸುವಾಗ ಸಿಗರೆಟ್ ಸೇದಿ, ರಿಂಗ್ ತರಹ ಹೊಗೆ ಬಿಡುವ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು.
ಸ್ಮೋಕ್ ಪೈಪ್ ಅವರಿಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರಿಯ-ಸಂಗ್ರಹಗಳಲ್ಲೊಂದು. 'ವಾಕಿಂಗ್ ಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಸಂಗ್ರಹ' ಮತ್ತು 'ನಾಯಿಗಳ ಸಂಗ್ರಹ'.
'ಸಬ್ ಸೆ ಬಡಾ ರುಪಯ್ಯಾ' ಎಂಬ ದೂರದರ್ಶನದ ಟೆಲಿವಿಶನ್ ಧಾರಾವಾಹಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು.
ರಾಜ್ಕಪೂರ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದ 'ಬಾಬಿ' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ 'ಪ್ರಾಣ್' ಅವರು ಮಾಡಿದ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಆಗಿನ ಅವರ ಫೀಸ್ ಕೊಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರದೆ ರಾಜ್ಕಪೂರ್ ಪೇಚಾಡಿಕೊಂಡಾಗ, ಕೇವಲ ಒಂದು ರೂಪಾಯಿ ಮಾತ್ರ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು.
ಒಂದು ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಣ್, ಅಮಿತಾಬ್, ವಿನೋದ್ ಖನ್ನ, ನವೀನ್ ನಿಶ್ಚಲ್, ಶತ್ರುಘ್ನ ಸಿಂಹ, ರಣ್ಧೀರ್ ಕಪೂರ್, ರಿಷಿ ಕಪೂರ್, ರವರಿಗಿಂತ ಅಧಿಕ ಸಂಭಾವನೆಗಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.೧೯೭೦-೧೯೮೨ ರಲ್ಲಿ, ಕೇವಲ ರಾಜೇಶ್ ಖನ್ನ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಭಾವನೆ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಸನ್.೧೯೭೦-೧೯೮೯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಣ್ ರವರಿಗೂ ಸಂಜೀವ್ ಕುಮಾರ್ ಧರ್ಮೇಂದ್ರ,ಶಶಿಕಪೂರ್, ಒಟ್ಟಿಗೆ ಅಭಿನಯಿಸಿದಾಗ, ಅವರಷ್ಟೇ ಹಣ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.
ಮುಂದೆ ಪ್ರಾಣ್ ಲಾಹೋರಿಗೆ ಭೇಟಿ ಕೊಟ್ಟಾಗ, ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬರಹಗಾರ ವಲಿ ಮಹಮ್ಮದ್ ವಲಿ ಅವರೊಡನೆ ಒದಗಿದ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ಭೇಟಿ ಅವರನ್ನು ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ನಾಯಕನಟನನ್ನಾಗಿಸಿತು. ಹೀಗೆ ಅವರು ನಟಿಸಿದ ಪ್ರಥಮ ಚಿತ್ರ ೧೯೪೦ರ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ತಯಾರಾದ, ಪಂಚೋಲಿ ಅವರ ಪಂಜಾಬಿ ಚಿತ್ರ ‘ಯಮ್ಲಾ ಜಾತ್’. ಮುಂದೆ ೧೯೪೧ರ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅವರು ‘ಚೌಧರಿ’, ‘ಖಜಾಂಚಿ’ ಎಂಬ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪುಟ್ಟ ಪುಟ್ಟ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು. ೧೯೪೨ರ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ತಯಾರಾದ ‘ಖಾಂದಾನ್’ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ್ ನೂರ್ ಜೆಹಾನ್ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಣಯರಾಜನಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಪ್ರಾಣ್ ೧೯೪೯ರ ವರ್ಷದವರೆಗೆ ‘ಕೈಸೆ ಕಹೂಂ’, ‘ಕಾಮೋಶ್ ನ ಗಹೇನ್’ ಮುಂತಾದ ೨೨ ಚಿತ್ರಗಳ ನಾಯಕನಟರಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಪ್ರಾಣ್ ಅವರು ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ೧೮ಚಿತ್ರಗಳು ಲಾಹೋರಿನಲ್ಲೇ ತಯಾರಾಗಿದ್ದವು. ೧೯೪೭ರ ದೇಶ ವಿಭಜನೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕಾದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯಿದ್ದ ಪ್ರಾಣ್ ಅವರ ವೃತ್ತಿ ಗೆ ಅಲ್ಪಕಾಲದ ವಿರಾಮ ಉಂಟಾಯಿತು. ೧೯೪೭ರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಯಾರಾದ ಅವರು ‘ತರಾಷ್’, ‘ಖಾನಾಬಾದೋಷ್’ ಮುಂತಾದ ಚಿತ್ರಗಳು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರದಲ್ಲಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದವು.
ಪ್ರಾಣ್ ಅವರ ದಿಲೀಪ್ ಕುಮಾರ್ ಅಭಿನಯದ ‘ಆಜಾದ್’, ‘ಮಧುಮತಿ’, ‘ದೇವದಾಸ್’, ‘ದಿಲ್ ದಿಯಾ ದರ್ದ್ ಲಿಯಾ’, ‘ರಾಮ್ ಔರ್ ಶ್ಯಾಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಆದ್ಮಿ’ ಮುಂತಾದ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಖಳ ಪಾತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ‘ಜಿದ್ದಿ’, ‘ಮುನಿಮ್ಜಿ’, ‘ಅಮರ್ ದೀಪ್’, ‘ಜಬ್ ಪ್ಯಾರ್ ಕಿಸೀಸೆ ಹೋತಾ ಹೈ’ ಮುಂತಾದ ಚಿತ್ರಗಳ ಸಹ ಪಾತ್ರಗಳು; ರಾಜ್ ಕಪೂರ್ ಜೊತೆಗಿನ ‘ಆನ್’, ‘ಚೋರಿ ಚೋರಿ’, ‘ಜಾಗತೇ ರಹೋ’, ‘ಚಾಲಿಯ’, ‘ಜಿಸ್ ದೇಶ್ ಮೇ ಗಂಗಾ ಬೆಹ್ತೀ ಹೈ’, ‘ದಿಲ್ ಹಿ ತೋಹ್ ಹೈ’ ಮುಂತಾದವು ಅಪಾರ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಡೆದವು. ೧೯೫೬ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರಧಾನ ಪಾತ್ರಧಾರಿಯಾಗಿದ್ದ ‘ಪಿಲ್ ಪಿಲಿ ಸಾಹೇಬ್’, ‘ಹಲಾಕು’ ಸಹಾ ಭರ್ಜರಿ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಗಳಿಸಿದ್ದವು. ೧೯೫೨ರ ‘ಸಿಂದಾಬಾದ್ ದಿ ಸೈಲರ್’ ಮತ್ತು ೧೯೫೮ರ ‘ಡಾಟರ್ ಆಫ್ ಸಿಂದಾಬಾದ್’ ಚಿತ್ರದ ಕಳ್ಳನ ಪಾತ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ೧೯೫೫ರ ‘ಆಜಾದ್’; ಚರಿತ್ರಾರ್ಹ ಚಿತ್ರಗಳಾದ ೧೯೫೨ರ ‘ಆನ್’, ೧೯೫೮ರ ‘ರಾಜ್ ತಿಲಕ್’; ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಿತ್ರಗಳಾದ ೧೯೫೫ರ ‘ಬರದಾರಿ’; ಪ್ರೇಮ ಚಿತ್ರಗಳಾದ ೧೯೫೫ ರ ‘ಮುನಿಮ್ಜಿ’ ಮತ್ತು ೧೯೫೭ರ ‘ಆಶಾ’ ಮುಂತಾದ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ಅವರ ಅಭಿನಯವಂತೂ ಅವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಪುಟವನ್ನಿಟ್ಟಹಾಗಿದ್ದವು.
೧೯೬೯-೮೨ರ ಕಾಲ ಪ್ರಾಣ್ ಅವರ ಚಿತ್ರಜೀವನದ ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದು ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಾಯಕನಟರುಗಳಾಗಿದ್ದ ವಿನೋದ್ ಖನ್ನ, ಅಮಿತಾಬ್ ಬಚ್ಚನ್, ಶತ್ರುಗನ್ ಸಿನ್ಹಾ, ನವೀನ್ ನಿಶ್ಚಲ್, ರಣಧೀರ್ ಕಫೂರ್ ಮತ್ತು ರಿಷಿ ಕಫೂರ್ ಇವರುಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಭಾವನೆ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ್ ಅವರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಭಾವನೆ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಏಕ ಮಾತ್ರ ನಟನೆಂದರೆ ರಾಜೇಶ್ ಖನ್ನಾ ಮಾತ್ರ. ಹೀಗಾಗಿ ಇವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿದರೆ ಚಿತ್ರದ ಬಂಡವಾಳ ಮಿತಿಮೀರಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಈರ್ವರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ನಟಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಚಿತ್ರಗಳೇ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದವು. ೧೯೬೭ರಲ್ಲಿ ಮೂಡಿ ಬಂಡ ಔರತ್ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ್ ಪ್ರಧಾನ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಪದ್ಮಿನಿಯೊಂದಿಗೆ ನಟಿಸಿದರೆ, ರಾಜೇಶ್ ಖನ್ನಾ ಸಣ್ಣ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದರು. ನಂತರದಲ್ಲಿ ಈ ಈರ್ವರೂ ‘ಜಾನ್ವಾರ್’, ‘ಔರತ್’, ‘ಮರ್ಯಾದಾ’, ‘ಸೌತೆನ್’, ‘ಬೇವಫಾಯಿ’ ಮತ್ತು ‘ದುರ್ಗಾ’ ಎಂಬ ಯಶಸ್ವೀ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಜೊತೆಗೂಡಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದರು.
ಮುಂಬಂದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ್ ಅವರು ಸಾಹಸ ದೃಶ್ಯಗಳು ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದ ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿ ನಿರ್ಮಾಪಕರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸಂಭಾವನೆ ಹೆಚ್ಚು ಹೊರೆಯಾಗದಂತೆ ನಿಗಾ ವಹಿಸಿದ್ದರು. ಅಮಿತಾಬ್ ಬಚ್ಚನ್ ಅವರನ್ನು ಪ್ರಕಾಶ್ ಮೆಹ್ರಾ ಅವರಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಿ ‘ಜಂಜೀರ್’ ಚಿತ್ರದ ವಿಜಯ್ ಪಾತ್ರ ದೊರಕುವ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದವರು ಪ್ರಾಣ್. ಈ ಪಾತ್ರವನ್ನು ದೇವಾನಂದ್ ಮತ್ತು ಧರ್ಮೇಂದ್ರ ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಈ ಈರ್ವರೂ ಇದನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ್ದರಂತೆ. ಪ್ರಾಣ್ ಮತ್ತು ಅಮಿತಾಬ್ ಒಟ್ಟು ೧೪ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದರು. ‘ಮಜಬೂರ್’, ‘ಜಂಜೀರ್’, ‘ಕಸೌತಿ’, ‘ಡಾನ್’ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಮಿತಾಬರಿಗಿಂತ ಪ್ರಾಣ್ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಭಾವನೆ ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಉಳಿದ ೯ ಚಿತ್ರಗಳಾದ ಅಮರ್ ಅಕ್ಬರ್ ಆಂತೋನಿ, ನಾಸ್ತಿಕ್, ದೋಸ್ತಾನ, ನಸೀಬ್, ಕಾಲಿಯಾ, ಶರಾಬಿ ಮುಂತಾದ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ್ ಅವರಿಗಿದ್ದದ್ದು ಸಾಹಸ ದೃಶ್ಯಗಳು ಹೆಚ್ಚಿಲ್ಲದ ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರಗಳು. ಹೀಗಾಗಿ ಅವರು ಈ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಸಂಭಾವನೆಗೆ ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು.
೧೯೫೦-೭೦ರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ್ ಅಂದರೆ ಅವರು ಅಭಿನಯಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಖಳ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನೆನೆದರೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಭಯ ಹುಟ್ಟುತ್ತಿತ್ತು. ೧೯೬೪ರ ‘ಪೂಜಾ ಕೆ ಫೂಲ್’, ‘ಕಾಶ್ಮೀರ್ ಕಿ ಕಲಿ’ ಮುಂತಾದ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ಪ್ರಾಣ್ ಅವರ ಖಳ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಂಚ ಮಟ್ಟಿನ ನಗೆಲೇಪನ ಸಹಾ ಜೊತೆಗೂಡತೊಡಗಿತು. ೧೯೭೦ರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ೧೯೬೦ರ ದಶಕದ ಹೀರೋಗಳಾದ ದಿಲೀಪ್ ಕುಮಾರ್, ರಾಜ್ ಕಫೂರ್ ಅಂತಹವರು ದಪ್ಪಗಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಇಳಿದು ಹೋಗಿತ್ತು. ನಂತರದ ತಲೆಮಾರಿನವರಾದ ಶಮ್ಮಿ ಕಫೂರ್, ರಾಜೇಂದ್ರ ಕುಮಾರ್ ಅವರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಕೂಡಾ ೧೯೭೩ರ ವೇಳೆಗೆ ತಣ್ಣಗಾಗಿ ಹೋಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ೧೯೪೮ರಲ್ಲಿ ಜೊತೆಗೂಡಿದ್ದ ಚಿರಯೌವನಿಗರಂತಿದ್ದ ದೇವಾನಂದ್, ಪ್ರಾಣ್ ಒಡನಾಟ ಮಾತ್ರ ೧೯೭೦ – ೧೯೮೦ರ ದಶಕದಲ್ಲೂ ಜಾನಿ ಮೇರಾ ನಾಮ್, ಯೇಹ್ ಗುಲಿಸ್ತಾನ್ ಹಮಾರ, ಜೋಶಿಲಾ, ವಾರಂಟ್ , ದೇಶ್ ಪರದೇಶ್ ಮುಂತಾದ ಚಿತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಮುಂದುವರೆದಿತ್ತು.
೧೯೬೯ರ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ್ ಅವರಿಗೆ ‘ನನ್ಹಾ ಫ್ಹರಿಶ್ತಾ’, ‘ಧರ್ಮ’, ‘ಏಕ್ ಕುನ್ವರಿ ಏಕ್ ಕುನ್ವರ’, ‘ಜಂಗಲ್ ಮೇ ಮಂಗಲ್’, ‘ರಾಹು ಕೇತು’ ಮುಂತಾದ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಪಾತ್ರಗಳು ದೊರೆತವು. ೧೯೫೧ರ ವರ್ಷದ ‘ಆಫ್ಸಾನಾ’ದಿಂದ ಮೊದಲ್ಗೊಂಡು ೧೯೮೦ರ ದಶಕದವರೆಗೆ ಪ್ರಾಣ್ ಅವರು ಅಶೋಕ್ ಕುಮಾರ್ ಅವರೊಡಗೂಡಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಅವರ ಸ್ನೇಹಿತನಾಗಿಯೋ ಇಲ್ಲವೇ ಅವರ ಪ್ರಧಾನ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾದಂತಹ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲೇ ನಟಿಸಿದ್ದರೆಂಬುದು ಒಂದು ವಿಶೇಷ. ಈ ಈರ್ವರೂ ಜೀವನ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಆಪ್ತ ಸ್ನೇಹಿತರಾಗಿದ್ದು ಒಟ್ಟು ೨೭ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಜೊತೆಯಾಗಿ ನಟಿಸಿದ್ದರು. ಅಂತದ್ದೇ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಕಿಶೋರ್ ಕುಮಾರರೊಂದಿಗೆ ಸಹಾ ಪ್ರಾಣ್ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಪ್ರಾಣ್ ಅವರ ಮೇಲೆ ಚಿತ್ರಣಗೊಂಡ ಕಿಶೋರ್ ಕುಮಾರ್ ಮತ್ತು ಮಹೇಂದ್ರ ಕುಮಾರ್ ಅವರು ಹಾಡಿದ ಚಿತ್ರಗಳೆಲ್ಲಾ ಜನಪ್ರಿಯಗೊಂಡವು.
ಪ್ರಾಣ್ ಅವರಿಗೆ ೫೦-೬೦ರ ದಶಕದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹೀರೋಗಳಾದ ದಿಲೀಪ್ ಕುಮಾರ್, ದೇವಾನಂದ್ ಮತ್ತು ರಾಜ್ ಕಫೂರ್ ಮುಂತಾದವರ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಖಳನಟ ಪಾತ್ರಗಳು ನಿರಂತರವಾಗಿ ದೊರಕಲಾರಂಭಿಸಿದ್ದವು. ಅಂದಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಿರ್ದೇಶಕರುಗಳಾದ ಎಂ. ವಿ. ರಾಮನ್, ನಾನಾ ಭಾಯ್ ಭಟ್, ಕಾಳಿದಾಸ್, ರವೀಂದ್ರ ಧಾವೆ, ಐ ಎಸ್ ಜೋಹರ್, ಬಿಮಲ್ ರಾಯ್ ಮುಂತಾದವರು ಪ್ರಾಣ್ ಅವರಿಗೆ ೧೯೫೦ರಿಂದ ೧೯೬೯ರ ವರೆಗಿನ ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ವಿಧ ವಿಧದ ಖಳ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದರು. ೧೯೬೮-೧೯೮೨ರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ್ ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಭಾವನೆ ಪಡೆಯುವ ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರಧಾರಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಹೀಗಾಗಿ ಹಳೆಯ ಕಾಲದ ನಿರ್ಮಾಪಕರುಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಣ್ ಕೈಗೆಟುಕದ ಕಲಾವಿದರಾಗಿದ್ದರು. ಹೀಗಾಗ್ಯೂ ಹೊಸ ಪೀಳಿಗೆಯ ಬಹುತೇಕ ತರುಣ ನಿರ್ಮಾಪಕ ನಿರ್ದೇಶಕರು ಪ್ರಾಣ್ ಅವರನ್ನೇ ತಮ್ಮ ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು.
೧೯೬೭ರಿಂದ ೧೯೯೭ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ್ ಅವರು ‘ಹಂಜೋಲಿ’, ‘ಪರಿಚಯ್’, ‘ಅಂಕೋಂ ಅಂಕೋಂ ಮೇ’, ‘ಜೀಲ್ ಕೆ ಉಸ್ ಪಾರ್’, ‘ಜಿಂದಾ ದಿಲ್ ಜ್ಹೆಹ್ರಿಲಾ ಇನ್ಸಾನ್’, ‘ಹತ್ಯಾರಾ’, ‘ಚೋರ್ ಹೋ ತೋ ಐಸಾ’, ‘ದಾನ್ ದೌಲತ್’, ‘ಜಾನ್ವಾರ್’, ‘ರಾಜ್’, ‘ತಿಲಕ್’, ‘ಬೆವಫಾಯಿ’, ‘ಇಮಾನ್ದಾರ್’, ‘ಸನಮ್ ಬೇವಫಾ’, ‘1942-ಎ ಲವ್ ಸ್ಟೋರಿ’, ‘ತೇರೇ ಮೇರೇ ಸಪ್ನೆ’, ‘ಲವ್ ಕುಶ್’ ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ಉತ್ತಮ ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಶಶಿಕಫೂರ್ ಅವರೊಡನೆ ಏಳು ಜನಪ್ರಿಯ ಚಿತ್ರಗಳಾದ ‘ಬಿರದಾರಿ’, ‘ಚೋರಿ ಮೇರಾ ಕಾಮ್’, ‘ಪ್ಹಾನ್ಸಿ’, ‘ಶಂಕರ್ ದಾದ’. ‘ಚಕ್ಕರ್ ಪೆ ಚಕ್ಕರ್’, ‘ರಾಹು ಕೇತು’, ‘ಮಾನ ಗಯೇ ಉಸ್ತಾದ್’ ಮತ್ತು ಎರಡು ಸೋತ ಚಿತ್ರಗಳಾದ ‘ಅಪ್ನಾ ಖೂನ್’ ಮತ್ತು ‘ದೋ ಮುಸಾಫಿರ್’ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ್ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಿತ್ತು.
ಮಕ್ಕಳು ಗಲಾಟೆ ಮಾಡಿದರೆ 'ಪ್ರಾಣ್ ಬಂದ್ರು' ಎಂದು ಪೋಷಕರು ಹೆದರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಥೆ ಒಂದು ರೀತಿಯದ್ದಾದರೆ, ಇಡೀ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಾಣ್ ಸಾಹೇಬ್’ ಅಂದರೆ ಒಂದು ಗೌರವಾನ್ವಿತ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ. ಪ್ರಾಣ್ ತಮ್ಮ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸುವಾಗ ಒಂದು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವ 'ಬರ್ಕ್ಹುರ್ದಾರ್', ಎನ್ನುವ ಡಯಲಾಗ್, ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಗಳಿಸಿದೆ.ಪ್ರಾಣ್ ಮಾತನಾಡುವಾಗ ಅವರ ಧ್ವನಿ ಹೃದಯದಿಂದ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗತ್ತು ಇತ್ತು. ಅವರ ಮಾತಿನ ಧಾಟಿಯನ್ನು ನಾವು,'ಜಂಜೀರ್' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು : "ಈಸ್ ಇಲಾಖೆ ಮೇ ನಯೇ ಆಯೆ ಹೊ ಸಾಹೇಬ್; ವರ್ನಾ ಶೇರ್ ಖಾನ್ ಕೊ ಕೌನ್ ನಹಿ ಜಾನ್ತಾ" ಹಾಗೂ 'ಜಿಸ್ ದೇಸ್ ಮೇ ಗಂಗಾ ಬೆಹ್ತಿ ಹೈ' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ, "ತುಮ್ಹಾರ ಬಾಪ್ ರಾಕಾ",
ಓದಿನಲ್ಲಿ ಅದರಲ್ಲೂ ಗಣಿತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ್ ಅತಿ ಪ್ರತಿಭಾಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ತಂದೆಯವರಿಗೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಊರಿಗೆ ವರ್ಗವಾಗುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ಹಲವಾರು ಊರುಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಶಿಕ್ಷಣ ನಡೆದು 'ರಾಂಪುರದಲ್ಲಿನ ರಝಾ ಹೈಸ್ಕೂಲಿ'ನಲ್ಲಿ ಮೆಟ್ರಿಕ್ಯುಲೇಷನ್ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ತೇರ್ಗಡೆಯಾದರು. ಮುಂದೆ ಅವರು ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕನಾಗಬೇಕೆಂಬ ಆಶಯದಿಂದ ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ 'ಎ. ದಾಸ್ ಅಂಡ್ ಕಂಪೆನಿ'ಯಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ಆದರೆ ಅವರು ರೂಪುಗೊಂಡಿದ್ದು ಕಲಾವಿದನಾಗಿ. ತಮ್ಮ ಕೆಲಸದ ನಿಮಿತ್ತ ಸಿಮ್ಲಾಗೆ ಹೋದಾಗ ಪ್ರಾಣ್, ನಟ ಮದನ್ ಪುರಿ ಅವರು ರಾಮನಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದ ರಾಮಲೀಲಾ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಪಾತ್ರಧಾರಿಯಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು.
೧೯೬೭ರ ಮನೋಜ್ ಕುಮಾರ್ ಅವರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ‘ಉಪಕಾರ್’ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ‘ಮಾಲಂಗ್ ಚಾಚಾ’ಪಾತ್ರಧಾರಿಯಾಗಿ ಪ್ರಾಣ್ ಅವರಿಗೆ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಪಾತ್ರ ದೊರಕಿದುದರ ಜೊತೆ ಕಲ್ಯಾಣ್ ಜಿ ಆನಂದಜಿ ಅವರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗೀತೆ ‘ಕಸ್ಮೆ ವಾದೇ ಪ್ಯಾರ್ ವಫಾ’ದಂತಹ ಹಾಡಿನ ಅಭಿನಯ ಕೂಡಾ ಮೂಡಿಬಂತು. ಮನೋಜ್ ಕುಮಾರ್ ಅವರ ಇನ್ನಿತರ ಚಿತ್ರಗಳಾದ ಶಹೀದ್, ಪೂರಬ್ ಔರ್ ಪಶ್ಚಿಮ್, ಬೇ-ಇಮಾನ್, ಸನ್ಯಾಸಿ, ದಸ್ ನಂಬರಿ, ಪತ್ತರ್ ಕೆ ಸನಮ್ ಮುಂತಾದ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಾಣ್ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರಗಳಿದ್ದವು. 1960ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ್ ಅವರು ಕೆಲವೊಂದು ಬೆಂಗಾಲಿ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದರು.
ಪ್ರಾಣ್ ಅವರು ಫೆಬ್ರುವರಿ ೧೨, ೧೯೨೦ರ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ದಿಲ್ಲಿಯ ಬಡಾವಣೆಯ ಪಂಜಾಬಿ ಶ್ರೀಮಂತ ಕುಟುಂಬವೊಂದರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಪ್ರಾಣರ ಅಂದಿನ ಹೆಸರು 'ಪ್ರಾಣ್ ಕ್ರಿಶನ್ ಸಿಕಂದ್'. ಅವರ ತಂದೆ 'ಕೇವಲ್ ಕ್ರಿಶನ್ ಸಿಕಂದರು' ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಿವಿಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರರಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಕಾರಿ ಕಾಮಗಾರಿಗಳ ಗುತ್ತಿಗೆದಾರರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ತಾಯಿಯ ಹೆಸರು 'ರಾಮೇಶ್ವರಿ'. ಈ ದಂಪತಿಗಳಿಗೆ ಮೂರು ಗಂಡು ಮಕ್ಕಳೂ ಮೂರು ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳೂ ಇದ್ದರು. ಪ್ರಾಣ್, ಸನ್.೧೯೪೫ ರಲ್ಲಿ 'ಶುಕ್ಲಾ ಅಹ್ಲೂವಾಲಿಯ'ರನ್ನು ಮದುವೆಯಾದರು. ಇವರಿಗೆ, ಎರಡು ಗಂಡುಮಕ್ಕಳು, ಅರವಿಂದ್, ಸುನಿಲ್, ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ ಮಗಳು ಪಿಂಕಿ ಭಲ್ಲಾ.
ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಿರ್ದೇಶಕ ಪ್ರಕಾಶ್ ಮೆಹ್ರಾ ಅವರು ತಮ್ಮ ೯ ಜನಪ್ರಿಯ ಚಿತ್ರಗಳಾದ ‘ಏಕ್ ಕುನ್ವರಿ ಏಕ್ ಕುನ್ವರ’, ‘ಜಂಜೀರ್’, ‘ಆನ್ ಬಾನ್’, ‘ಖಲೀಫಾ’, ‘ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ’, ‘ಶರಾಭಿ’, ‘ಮುಖದ್ದರ್ ಕಾ ಸಿಖಂದರ್’, ‘ಮೊಹಬ್ಬತ್ ಕೆ ದುಷ್ಮನ್’, ‘ಜಾದುಗರ್’ಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ್ ಅವರನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದರು. ಮನಮೋಹನ್ ದೇಸಾಯಿ ಅವರಿಗಂತೂ ಪ್ರಾಣ್ ಅಂದರೆ ಪ್ರಾಣ. ಅವರ ‘ಚಾಲಿಯಾ’, ‘ಬ್ಲಫ್ ಮಾಸ್ಟರ್’, ‘ಧರಂ ವೀರ್’, ‘ನಸೀಬ್’, ‘ಅಮರ್ ಅಕ್ಬರ್ ಆಂತೋನಿ’ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ್ ಇದ್ದರು. ಸುಭಾಷ್ ಘೈ ಅವರ ‘ವಿಶ್ವನಾಥ್’, ‘ಕರ್ಜ್’, ‘ಕ್ರೋಧಿ’ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಾಣ್ ಇದ್ದರು.
ಪ್ರಾಣ್ ಎಂದು ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಹೆಸರಾದ 'ಪ್ರಾಣ್ ಕೇವಲ್ ಕ್ರಿಶನ್ ಸಿಕಂದ್' ಒಬ್ಬ ಮಹಾನ್ ಕಲಾವಿದರು. ಹಿಂದಿಚಲನ ಚಿತ್ರರಂಗದ ನಾಯಕನಟರಾಗಿ, ಖಳ ನಟರಾಗಿ, ಪೋಷಕ ನಟರಾಗಿ ಅವರು ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಐದು ದಶಕಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸೇವೆ ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯವಾದುದು. ಅವರು ನಟಿಸಿದ ಚಿತ್ರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ೩೫೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನದು. ಪ್ರಾಣ್ ಅವರಿಗೆ ೨೦೧೨ನೇ ವರ್ಷದ ಸಾಲಿಗಾಗಿ ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ನೀಡುವ '೪೪ ನೇ ದಾದಾ ಸಾಹೇಬ್ ಫಾಲ್ಕೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ'ಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.
೧೯೯೦ರ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ್ ತಮ್ಮ ಆರೋಗ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾ ಬಂದರು. ಅಮಿತಾಬ್ ಬಚ್ಚನ್ನರು ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಸೋಲಿನಿಂದ ಹತಾಶೆಗೊಂಡಿದ್ದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ್, ಅಮಿತಾಬರ ಸ್ವಯಂ ನಿರ್ಮಾಣದ ‘ಮೃತ್ಯುದಾತಾ’ ಮತ್ತು ‘ತೇರೇ ಮೇರೇ ಸಪನೇ’ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ನಟಿಸಿದರು. ಇದರ ಹೊರತಾಗಿ ಅವರು ಇನ್ಯಾವುದೇ ಆಹ್ವಾನಗಳನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ೨೦೦೦ದ ವರ್ಷದ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಅವರು ಕೆಲವೊಂದು ಗೌರವ ಅತಿಥಿ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ ನೀಡಿದ್ದುಂಟು.
ಹಿಂದಿ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅಶೋಕ್ ಕುಮಾರ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣ್ ಇಬ್ಬರು ಮಾತ್ರವೇ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗಲ್ಲಾ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಯಶಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಳಿಮುಖವಿಲ್ಲದಂತಹ ಬೇಡಿಕೆ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಕಲಾವಿದರು. ಎಪ್ಪತ್ತು, ಎಂಭತ್ತು ಮತ್ತು ತೊಂಭತ್ತರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ್ ಕಡಿಮೆ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಖಳ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ೧೯೮೬ ಮತ್ತು ೯೦ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಎರಡು ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದರು. ೧೯೯೧ರಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ‘ಹೊಸ ರಾಗ’ ಎಂಬ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು.
ಕಿಶೋರ್ ಕುಮಾರ್ ಮೆಹಮೂದ್ ಅವರುಗಳ ಹಾಸ್ಯಪ್ರಧಾನ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ್ ಅವರಿಗೆ ಕೂಡಾ ಗಣನೀಯ ಪಾತ್ರಗಳು ದೊರೆತವು. ‘ಚಂ ಚಮಾ ಚಂ’, ‘ಪೆಹ್ಲಿ ಝಲಕ್’, ‘ನಯಾ ಅಂದಾಜ್’, ‘ಆಶಾ’, ‘ಬೇವಫಾ’, ‘ಏಕ್ ರಾಜ್’, ‘ಜಾಲ್ ಸಾಜ್’, ‘ಹಾಲ್ಫ್ ಟಿಕೆಟ್’, ‘ಮನ್-ಮೌಜಿ’, ‘ಸಾಧು ಔರ್ ಸೈತಾನ್’, ‘ಲಾಕೊನ್ ಕೆ ಏಕ್’ ಹೀಗೆ ಇವರ ಒಟ್ಟುಗಾರಿಕೆ ಬಹುಕಾಲವಿತ್ತು.
೧೯೬೦-೭೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ್ ನಲವತ್ತರ ವಯಸ್ಸಿನ ಗಡಿ ದಾಟಿದ್ದರೂ ತಮ್ಮ ದೇಹದಾರ್ಡ್ಯವನ್ನು ಸಮರ್ಥವಾಗಿರಿಸಿಕೊಂಡು ೨೫-೩೦ರ ವಯಸ್ಸಿನ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನೇ ಅಂದಿನ ಹೀರೋಗಳಾದ ಶಮ್ಮಿ ಕಫೂರ್, ಜಾಯ್ ಮುಖರ್ಜಿ, ರಾಜೇಂದ್ರ ಕುಮಾರ್, ಧರ್ಮೇಂದ್ರ ಮುಂತಾದವರೊಡನೆ ಅಭಿನಯಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
ಬಿ ಇ ಸಿ ಅಥವಾ ಬಸವೇಶ್ವರ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯವು ಬಾಗಲಕೋಟ ನಗರದ ವಿದ್ಯಾಗಿರಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ೧೯೬೩ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದ್ದು ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಬೆಳಗಾವಿ ದಿಂದ ಮಾನ್ಯತೆ ಹೊಂದಿದೆ. ೨೦೦೭ದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆ ಹೊಂದಿ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಮಂಡಳಿ ಯು ಮಾನ್ಯತೆ ನೀಡಿದೆ .ಅದರಂತೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾನ್ಯತಾ ಮಂಡಳಿಯು ಕೊಡ ಮಾನ್ಯತೆ ನೀಡಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ೧೦ ಪದವಿ ಹಾಗೂ ೭ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ವಿಭಾಗಗಳು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ.
ದ್ವಿತೀಯ ಪಿಯುಸಿ ವಿಜ್ಞಾನ ವಿಭಾಗದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶವಿದೆ. ಅದರಂತೆ ಬಿ.ಎಸ್ಸಿ , ಡಿಪ್ಲೊಮಾ, ಜಿಟಿಟಿಸಿ, ಸಿಬಿಎಸ್ಸಿ ಮತ್ತು ಐಸಿಎಸ್ಸಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೂ ಪ್ರವೇಶವಿದೆ.
ಬಸವೇಶ್ವರ ವೀರಶೈವ ವಿದ್ಯಾವರ್ಧಕ ಸಂಘವು ೧೯೦೬ದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಬಿಳ್ಳೂರು ಗುರುಬಸವ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಜಿಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಸಂಘವು ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶತಮಾನೋತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸಿತು.
ಬಸವೇಶ್ವರ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯವು ಬಸವೇಶ್ವರ ವೀರಶೈವ ವಿದ್ಯಾವರ್ಧಕ ಸಂಘದಿಂದ ೧೯೬೩ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇದರ ಕೇಂದ್ರ ಕಛೇರಿ ಹಳೆ ಬಾಗಲಕೋಟ ನಗರದಲ್ಲಿದೆ.
ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯವು ೧೫೦ ಎಕರೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಆವರಣ ಹೊಂದಿದೆ. ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಕೇಟ್, ಟೆನ್ನಿಸ್, ಕಾಲ್ಚೆಂಡು, ಒಳಾಂಗಣ ಮೈದಾನ ಇದೆ.
ಪ್ರಸ್ತುತ ಶ್ರೀ ವೀರಣ್ಣ ಚರಂತಿಮಠರು ಬಸವೇಶ್ವರ ವೀರಶೈವ ವಿದ್ಯಾವರ್ಧಕ ಸಂಘದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ.
ಕುರಬತಹಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮವು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ವಿಜಯಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಿಂದಗಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿದೆ.
ತನ್ನ ಕೊನೆಯ ಎರಡುವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಈಸ್ಟ್ ಮನ್ ಬಹಳ ತೀವ್ರವಾದ ಬೆನ್ನುಮೂಳೆಯ ನೋವಿನಿಂದ ನರಳಿದ. ನಿಲ್ಲಲೂ ಮತ್ತು ನೆಡೆಯಲು ಕೂಡ ತುಂಬಾ ಒದ್ದಾಡಬೇಕಿತ್ತು. ಇಂದು ಇಂತಹ ಕಾಯಿಲೆಯನ್ನು ಲಂಬರ್ ಸಪಿನಲ್ ಸ್ಟೆನೋಸಿಸ್ ಎಂದು ಉಪಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, , . , . 14, 1932, , , " . ?"
೧೮೮೪ರಲ್ಲಿ, ಈಸ್ಟ್‌ಮನ್ ರೋಲ್ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಫಿಲ್ಮ್‌ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಎಂದು ಸಾಬೀತು ಪಡಿಸಲು ಪೇಟೆಂಟ್ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರ ಅಭಿವೃದ್ದಿಗಾಗಿ ಆತ ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ೧೮೮೮ರಲ್ಲಿ ಕೊಡ್ಯಾಕ್ ಕ್ಯಾಮೆರಾವನ್ನು ಪರಿಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ, ಇದು ಮೊತ್ತಮೊದಲ ರೋಲ್ ಫಿಲ್ಮ್ ಉಪಯೋಗಿಸಿಲೆಂದೇ ರಚಿಸಿದ ಕ್ಯಾಮೆರಾ ಆಗಿತ್ತು.೧೮೯೨ರಲ್ಲಿ, ಈಸ್ಟ್‌ಮನ್ ಕೊಡ್ಯಾಕ್ ಕಂಪೆನಿಯನ್ನು ರಾಚೆಸ್ಟರ್, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.ಇದು ಫೋಟೋಗ್ರಫಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಅಧಿಕಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಪ್ರಥಮ ಉದ್ದಿಮೆಯಾಗಿತ್ತು. ಈ ಕಂಪೆನಿ ಈಸ್ಟ್ ಮನ್ ೧೮೮೯ರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಹಿಡಿದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ ಪಾರದರ್ಶಕ ಫಿಲಂ ಅನ್ನು ಕೂಡ ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಇದು ಮುಂದೆ ಚಲನಚಿತ್ರ ಉದ್ದಿಮೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯ ಎಂದು ಸಾಬೀತಾಯಿತು.
೧೯೨೫ ರಲ್ಲಿ ಈಸ್ಟ್‌ಮನ್, ಕೊಡ್ಯಾಕ್ ನಲ್ಲಿ ನ ತನ್ನ ದೈನಂದಿಕ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಕೆಲಸಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ತಾನು ಈಗಾಗಲೇ ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದ ಸಮಾಜಸೇವಾ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಈಸ್ಟ್ ಮನ್ ಡೆಂಟಲ್ ಡಿಸ್ಪೆನ್ಸರಿಗೆ ೧೯೧೬ ರಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದ. ತನ್ನ ಕಾಲದ ಅತಿ ಶ್ರೇಷ್ಟ ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಕನಾಗಿದ್ದ ಈತ, ಆಂಡ್ರೀವ್ ಕಾರ್ನಿಗಿ, ಜಾನ್ ಡಿ. ರಾಕೆಫೆಲ್ಲರ್, ಮತ್ತು ಇರರರಿಂದ ಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಹಿಂದೆ ಉಳಿದಿದ್ದ, ಆದರೆ ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರಚಾರವನ್ನು ಬಯಸಲಿಲ್ಲ. ತನ್ನೆಲ್ಲ ಆಸ್ತೆಯನ್ನು ಜನರ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ನೆರವಾಗುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗೆ ತೋರಿಸಿದ.
ಈತ ಜನಸೇವೆಯನ್ನು ಅತಿ ಬೇಗನೇ ಶುರುಮಾಡಿರುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಉದ್ದಿಮೆಯಿಂದ ಬಂದ ಲಾಭವನ್ನು ವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಲು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
ಇಂತಹ ದಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಮುಖ್ಯವಾದುವುಗಳೆಂದರೆ $೬೨೫,೦೦೦ ದ ಉಡುಗೊರೆ ೧೯೦೧ ರಲ್ಲಿ ಮೆಕ್ಯಾನಿಕ್ಸ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ಗೆ , ಇಂದು ಇದು ರಾಚೆಸ್ಟರ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ೧೯೯೦ರ ಆಸುಪಾಸಿನಲ್ಲಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೊತ್ತದ ಉಡುಗೊರೆ ಮಾಸಚುಸೆಟ್ಸ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ, ಇದು ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ರಿವರ್ ರವರಿಂದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಎರಡನೇ ಕಟ್ಟಡದ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು ಮತ್ತು ಈ ಕಟ್ಟಡ ೧೯೧೬ರಲ್ಲಿ ಉದ್ಘಾಟನೆಯಾಯಿತು.
ಈಸ್ಟ್‌ಮನ್ ವಾಟರ್‌ವಿಲ್ಲೆ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನಲ್ಲಿ ಜಾರ್ಜ್ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ಈಸ್ಟ್‌ಮನ್ ಮತ್ತು ಮರಿಯ ಈಸ್ಟ್‌ಮನ್ ರ ಕಿರಿಯ ಮಗನಾಗಿ, ಅವರು ೧೮೪೯ರಲ್ಲಿ ಕೊಂಡಿದ್ದ ೧೦ ಎಕರೆ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಜನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈತನಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಅಕ್ಕಂದಿರು, ಎಲ್ಲೆನ್ ಮರಿಯ ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಥಿ . ಈತ ಸ್ವ-ವಿದ್ಯಾವಂತನಾಗಿದ್ದರೂ, ೮ ವರ್ಷದ ಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ರಾಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಖಾಸಗೀ ಶಾಲೆಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ. ಈತನ ತಂದೆ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆದ ಉದ್ದಿಮೆಯೊಂದಿಗೆ, ದ ಈಸ್ಟ್‌ಮನ್ ಕಮರ್ಷಿಯಲ್ ಕಾಲೇಜ್ ಎಂಬ ಬ್ಯುಸಿನೆಸ್ ಸ್ಕೂಲ್‌ ಅನ್ನು ೧೮೪೦ರಲ್ಲಿ ಅಮೇರಿಕಾದ ಮೊದಲ "ಬೂಮ್ ಟೌನ್" ಎಂದೇ ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಚೆಸ್ಟರ್, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಜಾರ್ಜ್ ಈಸ್ಟ್‌ಮನ್‌ ಅಮೇರಿಕಾದ ಸಂಶೋದಕ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯೋದ್ಯಮಿಯಾಗಿದ್ದು , ಈಸ್ಟ್‌ಮನ್‌ ಕೊಡ್ಯಾಕ್ ಕಂಪೆನಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದರು. ರೋಲ್ ಫಿಲ್ಮ್ಅನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದ ಇವರು, ಫೋಟೋಗ್ರಫಿಯನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಗೆ ತರುವಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. ೧೮೮೮ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕರುಗಳಾದ ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಮುಯ್‌ಬ್ರಿಡ್ಜ್ ಮತ್ತು ಲೂಯಿಸ್ ಲೇ ಪ್ರಿನ್ಸ್, ಮತ್ತು ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಇವರ ಹಿಂಬಾಲಕರಾದ ಲಿಯಾನ್ ಬೌಲಿ, ಥಾಮಸ್ ಎಡಿಸನ್, ದ ಲುಮಿರೆ ಬ್ರದರ್ಸ್ ಮತ್ತು ಜಾರ್ಜೆಸ್ ಮೆಲಿಸ್ರು ಸಂಶೋಧಿಸಿದ ಮೋಷನ್ ಪಿಕ್ಚರ್ ಫಿಲ್ಮ್ನ ಮೂಲ ರೋಲ್ ಫಿಲ್ಮ್‌ ಆಗಿತ್ತು.
ಜಾರ್ಜ್ ಈಸ್ಟ್‌ಮನ್ ಅತಿ ಪ್ರಮುಖ ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಕನಾಗಿದ್ದು, ಈಸ್ಟ್‌ಮನ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ, ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ರೋಚೆಸ್ಟರ್ ನಲ್ಲಿ ದಂತಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ತೆರೆದ; ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾದ ಎಂಐಟಿ ಯ ಎರಡನೇ ಕ್ಯಾಂಪಸ್‌ ಕಟ್ಟುವುದಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಹಸ್ತ ನೀಡಿದ; ಮತ್ತು ಟುಸ್ಕೆಗೀ ಹಾಗೂ ಹ್ಯಾಂಪ್ಟನ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿಗಳಿಗೆ ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿದ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಲಂಡನ್ ಮತ್ತು ಇತರೆ ಯುರೋಪಿಯನ್ ನಗರಗಳಲ್ಲಿನ ಕಡಿಮೆ ವರಮಾನವಿರುವ ವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯವಾಗುವಂತೆ ಅಲ್ಲಿನ ಕ್ಲಿನಿಕ್‌ಗಳಿಗೆ ಹಣಕಾಸಿನ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ.
ತಂದೆಯ ಆರೋಗ್ಯ ಪದೇ ಪದೇ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ, ಪರಿವಾರ ಹೊಲವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ರಾಚೆಸ್ಟರ್ಗೆ ೧೮೬೦ರಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರೈನ್ ಡಿಸಾರ್ಡರ್ ನಿಂದಾಗಿ ೧೮೬೨ರಲ್ಲಿ ತಂದೆ ಮರಣವನ್ನು ಅಪ್ಪುತ್ತಾರೆ. ಜೀವನಾಧಾರಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಜಾರ್ಜ್‌ನ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕಾಗಿ, ಆತನ ತಾಯಿ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಆಕೆಯ ಎರಡನೆ ಪುತ್ರಿ ಕ್ಯಾಥಿ ಚಿಕ್ಕವಳಿದ್ದಾಗಲೇ ಪೋಲಿಯೋಗೆ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ೧೮೭೦ರಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯುಸಿರೆಳೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಯುವಕ ಈಸ್ಟ್‌ಮನ್ ಬಹುಬೇಗನೇ ಶಾಲೆಯನ್ನು ತೊರೆದು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತಾನೆ.
ತನ್ನ ಕೊನೆ ಉಸಿರಿರುವವರೆಗೂ ಈಸ್ಟ್ಮನ್ ಕೊಡ್ಯಾಕ್ ಕಂಪೆನಿಯ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಹುದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ; ಇದರ ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ಎಲ್ಲ ಸಂಶೋದನಾ ವಿಭಾಗಗಳಿಗೆ ಬಹಳಷ್ಟು ನೆರವನ್ನು ನೀಡಿದ. ೧೯೧೧ರಲ್ಲಿ ಈಸ್ಟ್ ಮನ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಮತ್ತು ಸೇವಿಂಗ್ಸ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ತೆರೆದ. ಸಂಘಟನೆಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ತನ್ನ ಉದ್ದಿಮೆಯ ಸುತ್ತ ಬೆಳೆಯುವುದನ್ನು ಬಹುವಾಗಿ ತಡೆಹಿಡಿದ ಈತ, ತನ್ನ ಕೆಲಸಗಾರರಿಗೆ ನೆರವಾಗಲು ತಂದೆಯಂತಹ ನೆರವನ್ನು ನೀಡಬಲ್ಲ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ.
ತನ್ನ ಕಾಲದ ಅತಿ ಮುಖ್ಯ ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಕನಾಗಿತ್ತ ಈಗ, $೧೦೦ ಮಿಲಿಯನ್ ಗೂ ಮಿಗಿಲಾದ ಹಣವನ್ನು ರಾಚೆಸ್ಟರ್, ಕೇಮ್ ಬ್ರಿಡ್ಜ್, ಮಸಚುಸೆಟ್ಸ್, ದಕ್ಷಿಣದ ಮತ್ತೆರಡು ಹಿಸ್ಟಾರಿಕಲಿ ಬ್ಲಾಕ್ ಕಾಲೇಜುಗಳು; ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿ ನೀಡಿದ್ದಾನೆ. ೧೯೧೮ರಲ್ಲಿ, ಈಸ್ಟ್ ಮನ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಅನ್ನು ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ರೊಚೆಸ್ಟರ್ ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ೧೯೨೧ ರಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮತ್ತು ದಂತವಿಜ್ಞಾನ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ತೆರೆಯುತ್ತಾನೆ .
ದ ಜಾರ್ಜ್‌ ಈಸ್ಟ್‌ಮನ್ ಹೌಸ್, ಈಗ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಆಫ್ ಫೋಟೋಗ್ರಫಿ ಆಗಿ ಕೆಲಸ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ ಹಾಗೂ ಇದನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿಯೂ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಬೌದ್ಧದರ್ಶನದಲ್ಲಿಯೂ ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಅವಶ್ಯವೆಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮಾಡುವಾಗ ಪರಿಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಿ, ಅದರ ಫಲ ಒದಗಿದಾಗ ಅಳುಮುಖದಿಂದ ಅನುಭವಿಸುವ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಧಮ್ಮಪದದಲ್ಲಿ ಹಲವೆಡೆ ಬರುತ್ತದೆ. ರಾಗ, ದ್ವೇಷ, ಮೋಹಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಬಂಧ ಒದಗುವುದೆಂದೂ ಪಂಚಕಾಮಗುಣಿಕ ರಾಗದಿಂದಲೇ ಎಂದರೆ ವಸ್ತುಕಾಮ ಮತ್ತು ಕ್ಲೇಶಕಾಮಗಳಿಂದಲೇ ಆತ್ಮಪ್ರತ್ಯಯ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ವ್ಯಾಪಾರಗಳು, ಎಂದರೆ ಕರ್ಮಗಳು, ಪ್ರಸಕ್ತವಾಗುವುವೆಂದೂ ಬೌದ್ಧರ ವಾದ. ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಐದು ಸ್ಕಂಧಗಳ ಅವಿರತ. ಅನುಸ್ಯೂತ ವ್ಯಾಪಾರದಿಂದ ಆಯತನಗಳು (ಚಕ್ಷು ಶ್ರೋತ್ರ, ಮುಂತಾದ ಆರು ಅಜ್ಜಿಂತಿಕಾಯತನಗಳು, ರೂಪ, ಶಬ್ದ ಮುಂತಾದ ಆರು ಬಹಿರಾಯತನಗಳೂ ಸೇರಿ ಹನ್ನೆರಡು ಆಯತನಗಳು) ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಆಯತನಗಳಿಂದಾಗಿ ಸ್ಕಂಧಗಳು ಉಪಾದಾನಸ್ಕಂಧಗಳಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತವೆ. ಇಂಥ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದ ಅಗತ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ. ಬೌದ್ಧರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಲೋಕಗಳು ಮೂರು-ಸತ್ತ್ವಲೋಕ . ಅವಕಾಸಲೋಕ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕಾರಲೋಕ . ಈ ಸಂಸ್ಕಾರಲೋಕದಲ್ಲೇ ಕರ್ಮನಿಯಮವಿರುವುದು. ಬೌದ್ಧರು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಮಾಸಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೇ ಕರ್ಮವೆನ್ನವುದು. ಚೇತನಾ„ಹಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ಕಮ್ಮಂ ವದಾಮಿ ಎಂದು ಬುದ್ಧನೇ ಹೇಳಿದಂತೆ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ.
ಮೀಮಾಂಸಕರು ಕರ್ಮವೆಂದರೆ ವಿಹಿತ ವಿಧಿಗಳೆಂದೂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಜನಕವಾದ ಪ್ರಸಂಗಗಳೆಂದೂ ಅರ್ಥಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ವಿಹಿತಕರ್ಮಗಳು ಅಥವಾ ವಿಧಿಗಳು ನಿತ್ಯನೈಮಿತ್ತಿಕ, ಕಾಮ್ಯ, ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧ ಎಂದು ಮೂರು ಬಗೆ, ವಿಧಿಯೆಂದರೆ ಶ್ರುತಿಯಿಂದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದವು. ಕರ್ಮಕ್ಕೂ ಕಾರಣಕ್ಕೂ ಭಾವನಾಸಂಬಂಧವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುವುದು ವಿಧಿಯ ಕೆಲಸ. ನಿತ್ಯವೆಂದರೆ ದಿನವೂ ಮಾಡುವ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನ, ವೈಶ್ವದೇವ ಮುಂತಾದ ವಿಧಿಗಳು. ನೈಮಿತ್ತಿಕವೆಂದರೆ ಆಗಾಗ, ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ಉಚಿತವಾಗಿ, ಮಾಡುವ ಶ್ರುತಿವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳು. ಇಂಥ ಕರ್ಮಗಳು ನಿಮಿತ್ತನಿಶ್ಚಯಾಧೀನವಾದವು. ಕಾಮ್ಯವೆಂದರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಮಾಡುವ ವಿಧಿವಿವಿಹಿತ ಕರ್ಮ. ಸ್ವರ್ಗಕಾಮೋ ಯಜೇತ, ಅಹರಹಃ ಸಂಧ್ಯಾಮುಪಾಸೀತ-ಮುಂತಾದುವೆಲ್ಲ ವಿಧಿಗಳು, ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಆದೇಶಗಳು. ಮಾಡಬಾರದುದನ್ನು ಬೇಡವೆಂದು ಹೇಳುವುದು ನಿಷೇಧ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮ. ವಿಧಿಗೆ ಪ್ರವರ್ತನೆ ಪ್ರಯೋಜನವೆಂದೂ ನಿಷೇಧಕ್ಕೆ ನಿವರ್ತನೆ ಪ್ರಯೋಜನವೆಂದೂ ಮೀಮಾಂಸಕರ ವಾದ. ಹೀಗೆ ಶ್ರುತಿ ಚೋದನಾರೂಪವಾದುದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ ಮೀಮಾಂಸಕರು ಕರ್ಮಕಾಂಡವೇ ಪ್ರಮುಖವೆನ್ನುತ್ತಾರೆ.