polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ವಾರ್ಮ್ ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ಸ್ ನ್ಯೂ ಮೆಕ್ಸಿಕೋದ ಗಿಲಾ ನದಿಯ ಒಳನಾಡಿನಲ್ಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಪಶ್ಟಿಮ ಅಪಾಚೆ . ಅತ್ಯಂತ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರದ ಟೋಂಟೋ, ದಕ್ಷಿಣದ ಟೋಂಟೋ, ಸಿಬೆಕ್ಯು, ವೈಟ್ ಮೌಂಟೇನ್ ಮತ್ತು ಸಾನ್ ಕಾರ್ಲೋಸ್ ಗುಂಪನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಉಪಗುಂಪುಗಳು ಒಂದೇ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಆಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ರಕ್ತ ಸಂಬಂಧದ ಬಂಧನ ಹೊಂದಿವೆ. ಪಶ್ಟಿಮ ಅಪಾಚೆಗಳು ಗುಡ್ವಿನ್ ಪ್ರಕಾರ ತಮ್ಮಷ್ಟಕ್ಕೆ ತಾವು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇತರ ಲೇಖಕರು ರಿಯೋ ಗ್ರಾಂಡೆ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಬದುಕುವ ನವಾಜೋ ಅಪಾಚೆಯವರು ಅಲ್ಲದ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಈ ಪದವನ್ನು ಬಳಸಿದರು. (ಈಮೂಲಕ ಇತರ ಅಪಾಚೆಯವರಿಂದ ಚಿರಿಕಹುಆವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿಸಲು ವಿಫಲರಾದರು. ಗುಡ್ವಿನ್ ಅವರ ಸೂತ್ರ: "ಇತಿಹಾಸ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಅರಿಜೋನಾದ ಈಗಿನ ಗಡಿಗಳ ಒಳಗೆ ಬದುಕುತ್ತಿರುವ ಎಲ್ಲರೂ ಅಪಾಚೆ ಜನರು. ಇದಕ್ಕೆ ಅಪವಾದ ಚಿರಿಕಹುಆ, ವಾರ್ಮ್ ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ಸ್, ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಸೇರಿದ ಅಪಾಚೆಗಳು ಮತ್ತು ಮಾನ್ಸೋಸ್ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಟುಕ್ಸನ್ ಸಮೀಪ ವಾಸಿಸುವ ಅಪಾಚೆಗಳ ಸಣ್ಣ ಗುಂಪುಗಳು."
ವೈಟ್ ಮೌಂಟೇನ್ . ಗುಡ್ವಿನ್ ಪ್ರಕಾರ ಪಶ್ಟಿಮ ಅಪಾಚೆಯ ಪೂರ್ವದ ಕೊನೆಯ ಗುಂಪು. ಇದರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದ ವೈಟ್ ಮೌಂಟೇನ್ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮದ ವೈಟ್ ಮೌಂಟೇನ್ ಸೇರಿವೆ.
ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಇತರ ಆಹಾರಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು ಮೂಲತಃ ಮಹಿಳೆಯರ ಕೆಲಸ ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಭಾರವಾದ ಅಗಾವೆ ತಲೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವಂಥ ಕೆಲವು ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಡಸರು ನೆರವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅನೇಕ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಪೌಷ್ಠಿಕತೆಗಾಗಿಯ ಬಳೆಯಿಂದ ಹೊರತು ಪಡಿಸಿ ಔಷಧಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಮಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಇತರ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಔಷಧೀಯ ಮೌಲ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.
ಮೇ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಅಪಾಚೆಯವು ಕತ್ತಾಳೆ ತಲೆಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಒಣಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಪುಡಿಯಾಗುವ ಹಾಗೆ ಕುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ಚೌಕಾಕಾರದ ಕೇಕ್ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಜೂನ್ ಕೊನೆ ಮತ್ತು ಜುಲೈ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಗುರಾವೋ, ಮುಳ್ಳು ಪೇರಲೆ, ಮತ್ತು ಚೊಲ್ಲ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಜುಲೈ ಮತ್ತು ಆಗಸ್ಟ್್ನಲ್ಲಿ, ಮೆಸ್ಕೀಟ್ ಬೀನ್ಸ್, ಸ್ಪಾನೀಶ್ ಬೇಯೋನೆಟ್ ಹಣ್ಣು, ಮತ್ತು
ಎಮೋರಿ ಓಕ್ ಓಕ್ ಮರದ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಗಮನ ಬೇಸಾಯ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಬೆಳೆಯ ಕಡೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಋತುವಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಶಂಕುಫಲಿ ಸಸ್ಯವರ್ಗದ ಹಣ್ಣುಗಳು ಮತ್ತು ಪಿನಿಯೋನ್ ಕಾಯಿ ಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವರು.
ಜಿಕಿರಾಲ್ಲಾ ಓಕ್ ಮರದ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು, ಚೋಕೆಚೆರಿಸ್, ಜುನಿಪರ್ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು, ಮೆಸ್ಕ್ವಿಟ್ ಬೀನ್ಸ್, ಪಿನಿಯೋನ್ ನಟ್ಸ್, ಮುಳ್ಳು ಪೇರಲ ಹಣ್ಣು ಮತ್ತು ಯುಕ್ಕಾ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು, ಓಕ್ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು, ಸೊಪ್ಪುಗಳನ್ನು, ಕಾಯಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಹುಲ್ಲಿನ ಬೀಜಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.
ಲಿಪಾನ್್ಗಳು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಸಸ್ಯ ಆಹಾರವೆಂದರೆ ಕತ್ತಾಲೆ ಆಗಿತ್ತು. ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ್ಯ ಸೋಟೋಲ್ ಲಿಪಾನ್್ಗಳು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಸಸ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಇವು ಸೇರಿದ್ದವು: ಅಗಾರಿಟಾ, ಬ್ಲಾಕ್್ಬೆರ್ರಿ, ಕಾಟೇಲ್ಸ್, ಡೆವಿನ್ಲಸ್ ಕ್ಲೋ, ಎಲ್ಡರ್್ಬೆರ್ರಿಸ್, ಗೂಸ್್ಬೆರ್ರಿಸ್, ಹ್ಯಾಕ್್ಬೆರ್ರಿಸ್, ಹಾವ್್ಥ್ರೋನ್, ಜುನಿಪರ್, ಲಿಂಬ್ಸ್-ಕ್ವಾರ್ಟರ್ಸ್, ಲೋಕಸ್ಟ್, ಮೆಸ್ಕ್ವಿಟೆ, ಮುಲ್್ಬೆರ್ರಿಸ್, ಓಕ್, ಪಾಮ್್ಲೆಟ್ಟೋ, ಪೆಕಾನ್, ಪಿನಿಯೋನ್, ಮುಳ್ಳುಪೇರಲೆ, ರಾಸ್ಪ್್ಬೆರ್ರಿಸ್, ಸ್ಕ್ರೂಬೀನ್ಸ್, ಸೀಡ್್ ಗ್ರಾಸಸ್, ಸ್ಟ್ರೋಬೆರ್ರಿಸ್, ಸುಮಾಕ್, ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ, ಟೆಕ್ಸಾಸ್ ಪ್ರಸಿಮೋನ್ಸ್, ವಾಲ್್ನಟ್ಸ್, ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ಯಲ್ಲೋ ಪೈನ್, ಕಾಡು ಚೆರ್ರಿಗಳು, ಕಾಡು ದ್ರಾಕ್ಷಿ, ಕಾಡು ಈರುಳ್ಳಿ, ಕಾಡು ಪ್ಲಮ್ಸ್, ಕಾಡು ಬಟಾಟೆ, ಕಾಡು ಗುಲಾಬಿಗಳು, ಯುಕ್ಕಾ ಹೂಗಳು, ಮತ್ತು ಯುಕ್ಕಾ ಹಣ್ಣು. ಇತರ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಇವು ಸೇರಿವೆ: ಗುಹೆಗಳಿಂದ ಪಡೆದ ಉಪ್ಪು ಮತ್ತು ಜೇನು.
ಬಯಲು ಅಪಾಚೆಗಳು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಸ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಇವು ಸೇರಿವೆ: ಚೋಕೆಚೆರ್ರಿಸ್, ಬ್ಲ್ಯಾಕ್್ಬೆರ್ರಿಗಳು, ದ್ರಾಕ್ಷಿಗಳು, ಪ್ರೇ ರಿ ಟರ್ನಿಪ್್ಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಡು ಈರುಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಕಾಡು ಪ್ಲಮ್ಸ್. ಅನೇಕ ಇತರ ಹಣ್ಣುಗಳು, ತರಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಗಡ್ಡೆಸಸ್ಯಗಳ ಬೇರುಗಳನ್ನೂ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು.
” 1541ರ ಏಪ್ರಿಲ್ ನಲ್ಲಿ ಪುಯೆಬ್ಲೋ ಪ್ರದೇಶದ ಪೂರ್ವದ ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೋ ಕೊರೋನಾಡೋ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಇವರನ್ನು " ಡಾಗ್ ನೊಮಾಡ್ಸ್ " ಎಂದು ಕರೆದರು. ಈ ಕುರಿತು ಅವನು ಹೀಗೆ ಬರೆದ:
ಹದಿನೇಳು ದಿನಗಳ ಪ್ರವಾಸದ ಬಳಿಕ ಈ ಪಶು ಗಳನ್ನು ಬೆಂಬತ್ತುವ ಇಂಡಿಯನ್ನರ ಕಡು ದ್ವೇಷವನ್ನು ಕಂಡೆನು. ಈ ಮೂಲನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ಕ್ವೆರೆಚೋಸ್ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕೃಷಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಹಸಿ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ತಾವು ಕೊಂದ ಪಶುವಿನ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಪಶುವಿನ ಚರ್ಮದ ಉಡುಪನ್ನು ತೊಡುತ್ತಾರೆ, ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಾಣಿಯ ಚರ್ಮದ ಉಡುಪನ್ನೇ ಧರಿಸುವುದು. ಮತ್ತು ಉಡುಪನ್ನು ತಾವೇ ತಯಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವರು. ಅವರು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿಕೊಂಡ ಟೆಂಟುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಹದಮಾಡಿ ಕಂದುಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ತಂದ ಮತ್ತು ಗ್ರೀಸ್ ಹಚ್ಚಿದ ಆಕಳ ಚರ್ಮದಿಂದ ಅದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಅವರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪಶುವನ್ನು ಬೆಂಬತ್ತಿದಂತೆಲ್ಲ ಅವರು ಟೆಂಟನ್ನೂ ತಮ್ಮ ಜೊತೆ ಒಯ್ಯುತ್ತಾರೆ. ತಮ್ಮ ಟೆಂಟ್್ಗಳು, ಕಂಬಗಳು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಇತರ ಸಾಮಾನುಗಳನ್ನು ಎಳೆಯಲು ಅವರು ನಾಯಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಿದ್ದರು.
ಸ್ಪೇನಿಗರು ಬಯಲು ನಾಯಿಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಬಿಳಿ, ಅದರ ಮೇಲೆ ಕಪ್ಪು ಕಲೆಗಳು ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಸ್ಪಾನಿಯಲ್ ಗಳಿಗಿಂತ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದ್ದಲ್ಲ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಬಯಲುಗಳ ನಾಯಿಗಳು ಆಧುನಿಕ ಉತ್ತರದ ಕೆನೆಡಾ ಜನರು ಭಾರವನ್ನು ಎಳೆಯಲು ಬಳಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಚಿಕ್ಕದಿದ್ದವು. ಈ ನಾಯಿಗಳು ದೂರ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ 50 ಫೌಂಡ್ ವರೆಗೆ ಪ್ರತಿತಾಸಿಗೆ ಎರಡು ಅಥವಾ ಮೂರು ಮ್ವಲುಗಳ ವೇಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ ಎಂದು ಇತ್ತೀಚಿನ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ತೋರಿಸಿವೆ. ಡಿಸ್ಮಲ್ ನದಿ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ ಅಪಾಚೆಯ ಜನರಿಗೂ ಬಯಲು ವಲಸೆ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೂ ಸಂಬಂಧ ಏರ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ನೆಬ್ರಾಸ್ಕ, ಪೂರ್ವ ಕೊಲರಾಡೋ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮದ ಕನ್ಸಾಸ್್ಗಳಲ್ಲಿ 1675-1725ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಉತ್ಖನನದಿಂದ ಮಡಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಮನೆಗಳ ಪಳೆಯುಳಿಕೆಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿದ್ದು ಅವುಗಳಿಂದ ಪುರಾತತ್ವ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.
ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಮೊದಲ ಸಾಕ್ಷ್ಯರೂಪದ ಮೂಲಗಳು ಅಪಾಚೆಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿವೆ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು 16ನೆ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರದಿಂದ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆದಂತೆ ಕೆಲವು ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲಬಾರಿಗೆ ಅವರು ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ಬಂದುದಕ್ಕಿಂತ ಬಹಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಅವರು ಬಯಲುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಪುರಾತತ್ವ ದಾಖಲೆಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.
ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವ ಇನ್ನೊಂದು ಸಿದ್ಧಾಂತವೆಂದರೆ ಶಿಲೆಗಳ ಪರ್ವತದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಬಂದುದು ಹಾಗೂ ಬಹುಶಃ 14ನೆ ಶತಮಾನ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿಯೇ ಅಮೆರಿಕದ ನೈಋತ್ಯ ಭಾಗವನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದು. ಈ ಅಪಾಚೆಗಳ ಪೂರ್ವಜರನ್ನು ಸೆರ್ರೋ ರೋಜೋ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್್ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೆ ಪುರಾತತ್ವ ಭೌತಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಈ ಪರ್ವತ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಬಯಲು ದಾರಿಯಿಂದ ಆಗಮಿಸಿದ್ದು ಎಂಬುದನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಬಹುಶಃ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇರಬಹುದು. ಆದರೆ ಪರ್ವತಮಯ ನೈಋತ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಪುರಾವೆಗಳು ದೊರೆಕಿರುವುದು.
ಕೇವಲ ಬಯಲು ಅಪಾಚೆ ಮಾತ್ರ ಗಮನಾರ್ಹವೆನ್ನುವಂಥ ಬಯಲು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪ್ರಭಾವ ಹೊಂದಿರುವುದು. ಆದರೆ ಉಳಿದೆಲ್ಲ ಬುಡಕಟ್ಟಿನವರು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಅಥಾಬಾಸ್ಕನ್ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಮೌಂಟೇನ್ ಕ್ವೆರೆಚೋಸ್ ಮತ್ತು ಅಪಾಚೆ ವಾಕ್ವೆರೋಸ್ ಜನರ ವಿವರಣೆಗಳು ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದ್ದು ಅದನ್ನು ಇನ್ನೂ ಇತರ ಬಯಲು ಬುಡಕಟ್ಟಿನವರಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಬಹುದು; ಈ ಗುಂಪುಗಳ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿರುವ ಗುಣಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಅಪಾಚೆಗಳನ್ನು ಹೋಲುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ, ಹ್ಯಾರಿ ಹೋಜೆರ್ ಅವರು ಬಯಲು ಅಪಾಚೆಗಳನ್ನು ಅಪಾಚೆಯ ಭಾಷೆಯೆಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಿದ್ದು ವಿವಾದಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗಿದೆ.
ಸ್ಪ್ಯಾನಿಶರು ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ, ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ನಡೆದು ಬಂದಿದ್ದ ಪ್ಯುಬ್ಲೋ ಜನರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದ ಅಥಾಬಾಸ್ಕನ್ನರ ನಡುವಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕುದುರಿತ್ತು. ಪ್ಯುಬ್ಲೋಗಳು ಮೆಕ್ಕೆ ಜೋಳ ಮತ್ತು ನೇಯ್ಗೆ ಮಾಡಿದ ಹತ್ತಿಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕಾಡೆತ್ತಿನ ಮಾಂಸ, ಚರ್ಮಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಕಲ್ಲಿನ ಉಪಕರಣಗಳ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ವಿನಿಮಯಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ಅವರು ವರದಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಬಯಲು ಜನರು ಪ್ಯುಬ್ಲೋಗಳ ಸ್ಥಾಪಿತ ಶಿಬಿರಗಳಲ್ಲಿ ಚಳಿಗಾಲವನ್ನು ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಕೊರೋನಾಡೋ ವೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಂತರ ಸ್ಪ್ಯಾನಿಶ್ ಜನರ ಆಧಿಪತ್ಯ ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದಾಗ ಪ್ಯುಬ್ಲೋಗಳು, ಚದುರಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಅಪಾಚೆಗಳು ಮತ್ತು ನವಾಜೋ ಗುಂಪುಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ವ್ಯತ್ಯಯ ತಲೆದೋರಿತು. ಅಪಾಚೆಗಳು ಬೇಗನೆ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರು, ವಲಸಿಗರು ಬಂದು ನೆಲೆಸಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೇಲೆ ಮಿಂಚಿನ ದಾಳಿ ನಡೆಸಲು ತಮ್ಮ ಚಲನೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಪ್ಯುಬ್ಲೋಗಳನ್ನು ಸ್ಪ್ಯಾನಿಶ್ ಧರ್ಮಪ್ರಚಾರಕ ಮಂಡಳಿಯ ಭೂಮಿಗಳಲ್ಲಿ ದುಡಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಬಲವಂತಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಮತ್ತು ಧರ್ಮಪ್ರಚಾರಕ ಮಂಡಳಿಯ ಸಾಕುಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಕಾಯುವುದಕ್ಕೆ ಹಚ್ಚಲಾಯಿತು. ಹೀಗಾಗಿ ನೆರೆಯವರೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಅವರ ಬಳಿ ಕಡಿಮೆ ವಸ್ತುಗಳು ಉಳಿದವು.
ಮೂಲತಃ ಪುರುಷರೇ ಬೇಟೆಯಾಡುವುದು. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಪ್ರಾಣಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಅಪವಾದಗಳು ಇವೆ. (ಉದಾ- ಲಿಪಾನ್ ಮಹಿಳೆಯರು ಮೊಲಗಳ ಬೇಟೆಯಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ನೆರವಾದರೆ ಚಿರಿಕಹುಆ ಹುಡುಗರಿಗೂ ಮೊಲಗಳ ಬೇಟೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಇದೆ.)
ಬೇಟೆಗೂ ಭಾರೀ ಎನ್ನುವಂಥ ಸಿದ್ಧತೆಗಳಿವೆ. ಬೇಟೆಗೆ ಮೊದಲು ಮತ್ತು ನಂತರ ವೈದ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿ ಉಪವಾಸ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ಲಿಪಾನ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಗಳನ್ನು ಪರ್ವತ ಶಕ್ತಿಗಳು ಕಾಪಾಡುತ್ತವೆ. ಜಿಂಕೆಗಳ ಬೇಟೆ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ನಡೆಯುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಪರ್ವತ ಶಕ್ತಿಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಿಯಮಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಪ್ರಾಣಿಬಲಿಯನ್ನೂ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಕತ್ತರಿಸಬೇಕು, ಯಾವ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಪಠಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಯಾವ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಎಲುಬುಗಳನ್ನು ವಿಲೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದಕ್ಕೂ ನಿಯಮಗಳಿವೆ. ದಕ್ಷಿಣದ ಅಥಾಬಾಸ್ಕನ್ ಬೇಟೆಗಾರರಲ್ಲಿರುವ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಪರಿಪಾಠವೆಂದರೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ವಿತರಿಸುವ ಆಟ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಮೆಸ್ಕಲೆರೋಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಬೇಟೆಗಾರ ತನ್ನ ಜೊತೆ ಬೇಟೆಗಾರನೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಶಿಬಿರದಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಆಹಾರ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಜನರೊಂದಿಗೆ ಬೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಪಾಲನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಾಳಜಿಯ ಭಾವನೆಯು ಸಾಮಾಜಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯ ಪರಿಪಾಠವನ್ನು ಮತ್ತು ತನ್ನಿಂದತಾನೆ ಉಕ್ಕುವ ಔದಾರ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
ಯುರೋಪಿನ ಬಂದೂಕುಗಳ ಪರಿಚಯವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಅತ್ಯಂತ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಬೇಟೆಯ ಆಯುಧ ಬಿಲ್ಲು ಮತ್ತು ಬಾಣ. ವಿವಿಧ ಬೇಟೆಗಾರಿಕೆಯ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಾರುವೇಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ತಲೆಗಳ ಮುಖವಾಡವನ್ನು ಧರಿಸುವುದು ಕೆಲವು ತಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಸೆಳೆಯಲು ಸಿಳ್ಳುಗಳನ್ನು ಕೆಲವುಸಲ ಹಾಕುವುದೂ ಇತ್ತು. ಇನ್ನೊಂದು ತಂತ್ರ ರಿಲೇ ಪದ್ಧತಿ, ಇದರಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಗಾರರು ವಿವಿಧ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಂಡು ಬೇಟೆಯ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಮಾಡಿ ಆ ಪ್ರಾಣಿ ಆಯಾಸಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಲಿ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ಇಕ್ಕಟ್ಟಾದ ಬಂಡೆಯ ಸಂದಿಗೆ ಬೆನ್ನಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಪದ್ಧತಿ ಇತ್ತು.
ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ನಿಷೇಧವಿತ್ತು. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಬೇರೆಬೇರೆ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆಬೇರೆ ನಿಷೇಧವಿದೆ. ನಿಷೇಧದ ಪ್ರಾಣಿಯ ಕೆಲವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಗಳು, ಹಿಂಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಸಣ್ಣ ಕಾಡುಹಂದಿಗಳು, ಟರ್ಕಿಗಳು, ಮೀನು, ಹಾವುಗಳು, ಕೀಟಗಳು, ಗೂಬೆಳು ಮತ್ತು ಹುಲ್ಲುಗಾವಲಿನ ಚಿಕ್ಕ ತೋಳ ಸೇರಿವೆ. ನಿಷೇಧದಲ್ಲಿಯೂ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುವುದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ: ಕಪ್ಪು ಜಿಂಕೆ ಲಿಪಾನರ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಆದರೆ ಜಿಕಾರಿಲ್ಲಾ ಕರಡಿಯನ್ನು ಯಾವತ್ತೂ ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದನ್ನು ಕೆಟ್ಟ ಪ್ರಾಣಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕೆಲವು ನಿಷೇಧಗಳು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು. ಮೀನು ತಿನ್ನುವುದು, ಇದಕ್ಕೆ ನೈಋತ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲೆಲ್ಲ ನಿಷೇಧವಿದೆ. ದೈಹಿಕ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಹಾವಿನಂಥ ದ್ಧು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಪಶ್ಚಿಮ ಅಪಾಚೆಗಳು ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂಗ್ಹಾರ್ನ್ ಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಶಸ್ತವಾದ ಋತುವಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಯಾಡುತ್ತಾರೆ. ನವೆಂಬರ್ ಸುಮಾರಿಗೆ ಮಾಂಸವು ಒಣಗಿ ಸುಕ್ಕುಗಟ್ಟಿದಾಗ ಕೃಷಿ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಪರ್ವತದ ತೊರೆಗಳ ತೀರಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಚಳಿಗಾಲದ ಶಿಬಿರಗಳು ಸಾಲ್ಟ್, ಬ್ಲಾಕ್, ಗಿಲಾ ನದಿ ಮತ್ತು ಕೋಲೋರಡೋ ನದಿಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಬಿರ ತಲೆಎತ್ತುವುದು.
ಚಿರಿಕಹುಆಗಳ ಮೊದಲ ಆಟವೆಂದರೆ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಫ್ರಾಂಗ್ಹಾರ್ನ್ ಬೆನ್ನಟ್ಟುವುದು. ಇತರ ಆಟಗಳು ಸೇರಿರುವುದು: ಹತ್ತಿಬಾಲದ ಮೊಲಗಳು , ಓಪೋಸಮ್್ ಗಳು, ಅಳಿಲುಗಳು, ಉಳಿಕೆ ಕುದುರೆಗಳು, ಉಳಿಕೆ ಹೇಸರಗತ್ತೆಗಳು, ಸಾರಂಗ , ಕಾಡು ಹಸು, ಕಾಡು ಇಲಿಗಳು.
ಮೆಸ್ಕಲೆರೋ ಮೊತ್ತಮೊದಲಿಗೆ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಬೇಟೆಯಾಡುವರು. ಅವರು ಬೇಟೆಯಾಡುವ ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು: ದೊಡ್ಡ ಕೊಂಬಿನ ಕುರಿ, ಎಮ್ಮೆಗಳು , ಹತ್ತಿಬಾಲದ ಮೊಲ, ಎಲ್ಕ್, ಕುದುರೆಗಳು, ಹೇಸರಗತ್ತೆಗಳು, ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಚೀಲ ಇರುವ ಪ್ರಾಣಿ ಒಪೋಸಮ್ಸ್, ಫ್ರಾಂಗ್ಹಾರ್ನ್, ಕಾಡು ಹೋರಿಗರು ಮತ್ತು ಕಾಡು ಇಲಿಗಳು. ಬೀವರ್್ಗಳು, ಮಿನ್ಕ್್ಗಳು , ಮಸ್ಕ್ ರಾಟ್ , ಮತ್ತು ವೀಸೆಲ್ಸ್ ಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಚರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಶರೀರದ ಭಾಗಗಳಿಗಾಗಿ ಬೇಟೆಯಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ.
ಜಿಕಾರಿಲ್ಲಾಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಶಿಕಾರಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ದೊಡ್ಡಕೊಂಬಿನ ಕುರಿ, ಎಮ್ಮೆಗಳು, ಜಿಂಕೆ, ೆಲ್ಕ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂಗ್ಹಾರ್ನ್. ಇತರ ಆಟದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೀವರ್, ದೊಡ್ಡಕೊಂಬಿನ ಕುರಿಗಳು, ಚೀಫ್ ಹೇರ್ಸ್, ಚಿಪ್್ಮಂಕ್ಸ್, ಡೋವ್ಸ್, ಗ್ರೌಂಡ್ ಹಾಗ್ಸ್, ಗ್ರೌಸ್, ಪೆಕರೀಸ್, ಪೋರ್ಕುಪಿನ್ಸ್, ಪ್ರೈರಿ ಡಾಗ್, ಕ್ವಿಲ್, ಮೊಲಗಳು, ಸ್ಕಂಕ್ಸ್, ಸ್ನೋಬರ್ಡ್, ಅಳಿಲು, ಕೋಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಡು ಇಲಿಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಕತ್ತೆ ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ತುರ್ತುಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ತಿನ್ನುವರು. ಮಿಂಕ್ಸ್, ವೀಸೆಲ್ಸ್, ಕಾಡುಬೆಕ್ಕು ಮತ್ತು ತೋಳಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವಗಳ ಶರೀರದ ಭಾಗಗಳಿಗಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಬೇಟೆಯಾಡುತ್ತಾರೆ.
ಲಿಪಾನ್್ಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಆಹಾರ ಎಮ್ಮೆಗಳು. ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಮುಂದುವರಿಯುವ ದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಬೇಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಬೇಟೆಯಾಡುವರು. ಎರಡನೆ ಅತ್ಯಧಿಕ ಬಳಕೆಗೆ ಬರುವ ಪ್ರಾಣಿ ಜಿಂಕೆಗಳು. ಉತ್ತಮ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಜಿಂಕೆಯ ತಾಜಾ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೀವರ್್ಗಳು, ಬಿಗ್್ಹಾರ್ನ್ಸ್, ಕಪ್ಪು ಕರಡಿ, ಬರ್ರೋಸ್, ಡಕ್ಸ್, ಎಲ್ಕ್, ಮೀನು, ಕುದುರೆಗಳು, ಪರ್ವತ ಸಿಂಹಗಳು, ಮೌರ್ನಿಂಗ್ ಡೋವ್ಸ್, ಹೇಸರಗತ್ತೆ, ಪ್ರೇರಿ ಡಾಗ್ಸ್, ಪ್ರಾಂಗ್ಹಾರ್ನ್, ಕ್ವಿಲ್, ಮೊಲಗಳು, ಅಳಿಲುಗಳು, ಕೋಳಿಗಳು, ಆಮೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಡು ಇಲಿಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಸ್ಕಂಕ್್ಗಳನ್ನು ತುರ್ತುಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ತಿನ್ನುವರು.
ಬಯಲು ಅಪಾಚೆಗಳು ಬೇಟೆಗಾರರು ಮೊದಲಿಗೆ ಹುಡುಕುವುದು ಎಮ್ಮೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಿಂಕೆಗಳನ್ನು ಬೇಟೆಯಾಡುವ ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಬಾಡ್ಗರ್್ಗಳು, ಕರಡಿಗಳು, ಬೀವರುಗಳು, ಫೌಲ್್ಗಳು, ಬಾತುಕೋಳಿಗಳು, ಒಪೋಸ್ಯುಮ್್ಗಳು, ಒಟ್ಟರ್್ಗಳು, ಮೊಲಗಳು ಮತ್ತು ಆಮೆಗಳು.
ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹತ್ತಿರಹತ್ತಿರ ಬದುಕುವ ಎಲ್ಲ ಅಪಾಚೆಯ ಜನರು ವಿಸ್ತೃತವಾದ ಕುಟುಂಬ ಘಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕುಟುಂಬಕ್ಕೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮನೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವಿಸ್ತೃತ ಕುಟುಂಬವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಗಂಡ ಮತ್ತು ಹೆಂಡತಿ, ಅವರ ಅವಿವಾಹಿತ ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಅವರ ಮದುವೆಯಾದ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು, ಅವರ ವಿವಾಹಿತ ಮಗಳಂದಿರ ಗಂಡಂದಿರು ಮತ್ತು ಅವರ ವಿವಾಹಿತ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಮಕ್ಕಳು ಇರುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ವಿಸ್ತೃತ ಕುಟುಂಬವು ಮಹಿಳೆಯರ ಕುಲದ ಸಂಬಂಧದ ಮೂಲಕ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮದುವೆಯ ಬಳಿಕ ಪರುಷನ ಪ್ರವೇಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಗಳೊಬ್ಬಳ ಮದುವೆಯಾದಾಗ, ಅವಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಅವಳ ಪತಿಗೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿಯೇ ಮನೆಯೊಂದನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ ನವಾಜೋಗಳಲ್ಲಿ ಮನೆಯ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಿರಿಯಳಾದ ತಾಯಿಯಿಂದ ಚಲಾವಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಪಶ್ಚಿಮದ ಅಪಾಚೆಗಳು ಅಳಿಯತನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನೆಲೆಯಾಗುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದರೂ ಕೆಲವು ಸಲ ಹಿರಿಯ ಮಗನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಮದುವೆಯ ಬಳಿಕ ತನ್ನ ಹೆತ್ತವರ ಮನೆಗೇ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬರುವುದನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಎಲ್ಲ ಬುಡಕಟ್ಟಿನವರು ಸೋದರ ಸಂಬಂಧಲ್ಲಿ ಮದುವೆ ಮತ್ತು ಅಣ್ಣ ಸತ್ತರೆ ಆತನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಮದುವೆಯಾಗುವ ಪದ್ದತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಎಲ್ಲ ಅಪಾಚೆ ಪುರುಷರು ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯ ಅತಿ ಹತ್ತಿರದ ಸಂಬಂಧಿಗಳನ್ನು ದೂರವಿಡುವ ವಿವಿಧ ರೀತಿಗಳನ್ನು ರೂಢಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪರಿಪಾಠವು ಅತ್ತೆ ಮತ್ತು ಅಳಿಯನನ್ನು ಒಂದು ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ದೂರವಿಡುವಿಕೆಯ ಪರಿಣಾಮ ತೀವ್ರತೆಯು ವಿವಿಧ ಅಪಾಚೆ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪರ್ಯಾಲೋಚನೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಚಿರಿಕಹುಆಗಳಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪುರುಷನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿಯೇ ಮಾತನಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯ ಸಂಬಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ತಾನು ಯಾರನ್ನು ದೂರವಿಡಬೇಕೋ ಅಂಥವರು ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬೀಳದಂತೆ ಇರಬೇಕು. ಆತನ ಮಹಿಳಾ ಚಿರಿಕಹುಆ ಸಂಬಂಧಿಗಳು ಮದುವೆಯ ಮೂಲಕವೂ ಅವನನ್ನು ದೂರವಿಡುತ್ತಾರೆ.
ಅನೇಕ ವಿಸ್ತೃತ ಕುಟುಂಬಗಳು "ಸ್ಥಳೀಯ ಗುಂಪು" ಗಳಾಗಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಮಾರಂಭಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಹಾಗೂ ಮಿಲಿಟರಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಜಕೀಯ ನಿಯಂತ್ರಣವು ಸ್ಥಳೀಯ ಗುಂಪಿನ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ಇದ್ದವು. ಸ್ಥಳೀಯ ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಈತ ತನ್ನ ಪರಿಣಾಕಾರಿ ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಗೌರವದ ಮೂಲಕ ಗುಂಪಿನ ಉಳಿದವರ ಮೇಲೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರಿದವನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅಪಾಚೆ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಅತ್ಯಂತ ನಿಕಟ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ. ಈ ಪದವಿಯು ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯವಾಗಿ ಬರುವದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತು ಈ ಪದವಿಯನ್ನು ಮೇಲಿಂದಮೇಲೆ ವಿವಿಧ ವಿಸ್ತೃತ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರು ಭರ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಗುಂಪಿನ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಸದಸ್ಯನೂ ಈ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನ ಮಾತನ್ನು ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದಾದಾಗ ಮಾತ್ರ ಆತನ ನಾಯಕತ್ವವರು ಬಲಿಷ್ಠವಾದದ್ದು ಎಂದು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
ಪಶ್ಚಿಮ ಅಪಾಚೆಯವರು ಉತ್ತಮ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡುವ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾನದಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಇವು ಸೇರಿವೆ: ಔದ್ಯಮೀಕತೆ, ಉದಾರತೆ, ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತತನ, ಸಹನಶೀಲತೆ, ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಿಯಂತೆ ನಡೆಯುವ ಗುಣ ಮತ್ತು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗಳವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ.
ಅನೇಕ ಅಪಾಚೆ ಜನರು ಸ್ಥಳೀಯ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಇದಕ್ಕೆ "ಬಾಂಡ್ಸ್ " ಎನ್ನುವರು. ಬಾಂಡ್ ಸಂಘಟನೆಯು ಚಿರಿಕಹುಆ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಅಪಾಚೆಯವರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಲಿಪಾನ್ ಮತ್ತು ಮೆಸ್ಕಲೆರೋಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ದುರ್ಬಲವಾಗಿತ್ತು. ನವಾಜೋದವರು ಸ್ಥಳೀಯ ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಬಾಂಡ್್ಗಳಾಗಿ ಸಂಘಟಿಸಿಲ್ಲ, ಬಹುಶಃ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವ ಅಗತ್ಯ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನವಾಜೋಗಳು ವಿಸ್ತೃತ ಕುಟುಂಬಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದಾದ ಸಂಬಂಧಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಒಂದು ಗುಂಪಾದ "ಚಿಕ್ಕ ಸಂಘಟನೆ" ಹೊಂದಿದೆ. ಆದರೆ ಇದು ಸ್ಥಳೀಯ ಗುಂಪು ಸಮುದಾಯ ಅಥವಾ ಒಂದು ಬಾಂಡ್್ನಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಲ್ಲ.
ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಅಪಾಚೆಗಳು ಬಾಂಡ್್ಗಳನ್ನು ಗ್ರೀನ್್ವಿಲ್ಲೆ ಗುಡ್ವಿನ್ ಹೇಳಿದ "ಗುಂಪುಗಳಾಗಿ " ಸಂಘಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆತ ಪಶ್ಚಿಮ ಅಪಾಚೆಯ ಐದು ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ: ನಾರ್ಥನ್ ಟೋಂಟೋ, ಸದರ್ನ್ ಟೋಂಟೋ, ಸಿಬೆಕ್ಯು, ಸಾನ್ ಕಾರ್ಲೋಸ್ ಮತ್ತು ವೈಟ್ ಮೌಂಟೇನ್. ಜಿಕಾರಿಲ್ಲಾ ತಮ್ಮ ಬಾಂಡ್್ಗಳನ್ನು "ಮೋಯಿಟಿಸ್್"ಗಳಲ್ಲಿ ಗುಂಪುಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಬಹುಶಃ ಇವರು ಈಶಾನ್ಯ ಪೆಬ್ಲೋಗಳನ್ನು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿರಬೇಕು. ಪಶ್ಚಿಮ ಅಪಾಚೆ ಮತ್ತು ನವಾಜೋಗಳು ಕೂಡ ಮಾತೃಪ್ರಧಾನ ಕುಟುಂಬ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಒಬ್ಬನೇ ಮೂಲ ಪುರುಷನನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ "ಕುಲ"ಗಳನ್ನು ಮುಂದೆ ಪ್ರಾಟ್ರೀಸ್್ ಗಳಾಗಿ ಸಂಘಟಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಅಪಾಚೆ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಟ್ರೈಬ್ ನ ಕಲ್ಪನೆ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಬಲವಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹೊಂದಿದ್ದು; ಅಗತ್ಯವಾಗಿ ಇದು ಒಂದೇ ಭಾಷೆ ಮಾತನಾಡುವ, ಒಂದೇ ರೀತಿ ಉಡುಪು ತೊಡುವ ಮತ್ತು ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವರನ್ನು ಅತ್ಯಲ್ಪ ಆತಿಥ್ಯಕ್ಕೆ ಕರೆದು ಋಣಸಂದಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿಸುವ ಸಂಘಟನೆ. ಈ ಏಳು ಅಪಾಚೆ ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳು ಯಾವುದೇ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘಟನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತು ಬಹಳ ಸಲ ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ವೈರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾಗಲೂ- ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಲಿಪಾನ್ ಮೆಸ್ಕಲೆರೋ ವಿರುದ್ಧ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಇದೇ ರೀತಿ ಕೊಮಾಂಚೆಗಳ ವಿರುದ್ಧವೂ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.
ಅಪಾಚೆಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಥೆಗಳು ಎರಡು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಥಾಪುರುಷರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. (ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೂರ್ಯ/ಅಗ್ನಿ:"ಶತ್ರು-ಸಂಹಾರಕ/ಅತಿಮಾನುಷ ಹಂತಕ", ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ನೀರು/ಚಂದ್ರ/ಗುಡುಗು: "ನೀರಿನ ಮಗು/ನೀರಿಗೋಸ್ಕರ ಜನಿಸಿದ್ದು") ಅದು ಮಾನವಕುಲಕ್ಕೆ ಹಾನಿಕರವಾದ ಅನೇಕ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಚೆಂಡು ಅಡಗಿಸುವ ಆಟದ ಇನ್ನೊಂದು ಕಥೆ, ಇಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅನುಗಾಲವೂ ಕತ್ತಲೆ ಇರಬೇಕೋ ಬೇಡವೋ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತವೆ. ಕೋಯೋಟೆ, ಒಬ್ಬ ದಗಾಕೋರ, ಆಗಾಗ್ಗೆ ಅಸಮರ್ಪಕ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಒಬ್ಬ ಮಹತ್ವದ ವ್ಯಕ್ತಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಆತ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಬುಡಮೇಲು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನವಾಜೋ, ಪಶ್ಚಿಮ ಅಪಾಚೆ, ಜಿಕಾರಿಲ್ಲಾ, ಮತ್ತು ಲಿಪಾನ್ ತಾನಾಗೇ ಉದ್ಭವವಾದ ಇಲ್ಲವೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ ಚಿರಿಕಹುಆ ಮತ್ತು ಮೆಸ್ಕರೆಲೋಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಇಲ್ಲ.
ಬಹಳಷ್ಟು ದಕ್ಷಿಣ ಅಪಾಚೆಯ “ದೇವರುಗಳು” ಈ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಮುನ್ನೆಡೆಸುವ ಶಕ್ತಿಗಳ ವ್ಯಕ್ತೀಕರಣ ಮಾಡಿದವು. ಅವರನ್ನು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಮಾರಂಭಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾನವನ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಿತ್ತು. ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಬಸ್ಸೋ ಪಶ್ಚಿಮ ಅಪಾಚೆಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯ ’ ಯನ್ನು ಹೀಗೆ ಸೂತ್ರೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ:
’ ಪದವು ಒಂದು ಅಥವಾ ಎಲ್ಲ ಅಸಂಗತ ಮತ್ತು ಅದೃಶ್ಯ ಶಕ್ತಿಗಳ ಗುಂಪನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಇವನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವರ್ಗದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಸಸ್ಯಗಳು, ಖನಿಜಗಳು, ಭೂಗರ್ಭದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಅಪಾಚೆ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಪೌರಾಣಿಕ ಆಕೃತಿಗಳಿಂದ ರೂಪುಪಡೆದದ್ದು. ವಿವಿಧ ಶಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿದರೆ ವಿವಿಧ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.
ಔಷಧ ಮನುಷ್ಯ ಧಾರ್ಮಿಕಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಕಲಿತುಕೊಳ್ಳುವರು, ಇವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಜ್ಞಾನಪ್ರಕಾಶನದಿಂದಲೂ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು . ವಿವಿಧ ಅಪಾಚೆಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಆಚರಣೆಗಳ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಚಿರಿಕಹುಆ ಮತ್ತು ಮೆಸ್ಕಲೆರೋ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಪ್ರಸರಿಸುವ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುವುದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಜಿಕಾರಿಲ್ಲಾ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಅಪಾಚೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಕೇಂದ್ರೀಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳ ರೂಢಿಯ ಮೂಲಕ ಪದ್ಧತಿಗಳಿಗೆ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಟತೆ ತರಲು ಯತ್ನಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಮಾಣಕತೆಗೊಳಿಸಲಾದ ಪ್ರಮುಖ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಯುವತಿ ಋತುಮತಿಯಾದಾಗ ನಡೆಸುವ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ರಿಯೆ , ನವಾಜೋ ಮಂತ್ರಗಳು, ಜಿಕಾರಿಲ್ಲಾ "-" ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಬಯಲು ಅಪಾಚೆಯ "-" ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸೇರಿವೆ.
ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾಗಿ ಕೆಟ್ಟದ್ದು ಮತ್ತು ಮಾನವನ ಅನಾರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವಂಥದ್ದು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ: ಗೂಬೆಗಳು, ಹಾವುಗಳು, ಕರಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಹುಲ್ಲುಗಾವರು ತೋಳಗಳು.
ಧಾರ್ಮಿಕ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಮುಖವಾಡಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ಅಪಾಚೆಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಮರಳು ಚಿತ್ರಕಲೆ ನವಾಜೋ, ಪಶ್ಚಿಮ ಅಪಾಚೆ ಮತ್ತು ಜಿಕಾರಿಲ್ಲಾ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಶಮನ್ನರು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾದ ಪವಿತ್ರ ಕಲೆಯನ್ನು ಬಣ್ಣದ ಮರಳಿನಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಖವಾಡಗಳು ಮತ್ತು ಮರಳು ಚಿತ್ರಕಲೆಯು ನೆರೆಯ ಪೆಬ್ಲೋ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಿಂದಾದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಸರಣದ ಉದಾಹರಣೆಗಳೆಂದು ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ನಂಬುತ್ತಾರೆ.
ಅಪಾಚೆಗಳು ನೇಕ ದೈವಿಕ ನೃತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮಳೆ ನೃತ್ಯ, ಬೆಳೆ ಮತ್ತು ಸುಗ್ಗಿಗಾಗಿ ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ದೈವೀನೃತ್ಯಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಈ ನೃತ್ಯಗಳು ಬಹುತೇಕ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸುವ ಮತ್ತು ಅವರ ಆಹಾರ ಮೂಲವನ್ನು ಶ್ರೀಮಂತಗೊಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದ್ದು.
ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಮೆಕ್ಸಿಕೋದ ವಿರುದ್ಧ ಯುದ್ಧ ನಡೆಸಿದಾಗ ಅನೇಕ ಅಪಾಚೆ ಗುಂಪುಗಳು ಯು.ಎಸ್. ಸೈನಿಕರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತ ದಾರಿಯನ್ನು ನೀಡುವ ಭರವಸೆ ನೀಡಿದವು. ಮೆಕ್ಸಿಕೋದ ಮೊದಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೇಲೆ 1846ರಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ತನ್ನ ಹಕ್ಕನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದಾಗ ಮಂಗಾಸ್ ಕೋಲೋರಡಾಸ್ ಒಂದು ಶಾಂತಿ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದನು. ಮೆಕ್ಸಿಕೋದ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೇಲಿನ ವಿಜಯಿಗಳು ಅವರು ಎಂಬುದನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದನು. ಅಪಾಚೆಗಳು ಮತ್ತು ಈಗಿನ ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ನಾಗರಿಕರ ನಡುವೆ ಒಂದು ಆತಂಕಕಾರಿ ಶಾಂತಿ ಒಪ್ಪಂದ 1850ರ ವರೆಗೆ ಉಳಿದುಬಂತು. ಸಂತಾ ರಿಟಾ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಚಿನ್ನದ ಗಣಿಗಾರಿಕೆಯವರ ಪ್ರವಾಹ ಹರಿದು ಬಂದಾಗ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ದಾರಿಯಾಯಿತು. ಈ ಅವಧಿಯನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅಪಾಚೆ ಯುದ್ಧಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮೀಸಲು ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಸ್ಪೇನಿನವರು, ಮೆಕ್ಸಿಕೋದವರು ಮತ್ತು ಇತರ ಅಪಾಚೆ ನೆರೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದವರು ಮೊದಲು ಬಳಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾಯ್ದಿರಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಮೇಲಿಂದಮೇಲೆ ಕೆಟ್ಟದ್ದಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ರಕ್ತಸಂಬಂಧದ ಬಾಂಧವ್ಯ ಇಲ್ಲದ ಗುಂಪುಗಳನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ವಾಸಿಸಲು ಬಲವಂತಪಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಜನರನ್ನು ಒಳಗೆ ಅಥವಾ ಹೊರಗೆ ಇರಿಸಲು ಬೇಲಿಗಳು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಪ ಕಾಲಾವಧಿಗೆ ಮೀಸಲು ನೆಲೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆಡೆ ತೆರಳುವುದಕ್ಕೆ ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ನೀಡುವುದು ಅಸಾಮಾನ್ಯವೇನೂ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಇತರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗುಂಪು ಅನುಮತಿ ಇಲ್ಲದೆ ತೆರಳಿ ದಾಳಿ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ, ಕೊಳ್ಳೆ ಹೊಡೆಯಲು ತಮ್ಮ ಭೂಮಿಗೆ ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ಸರಳವಾಗಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿತ್ತು. ಮಿಲಿಟರಿಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಕೋಟೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಿದ್ದವು. ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಿವಿಧ ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಬಿಟ್ಟು ಹೋದವರನ್ನು ಮರಳಿ ಕರೆತರುವ ಕೆಲಸ ಇದರದಾಗಿತ್ತು. ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮೀಸಲು ನೀತಿಗಳು ಇನ್ನೊಂದು ಕಾಲು ಶತಮಾನದ ಕಾಲ ವಿವಿಧ ಅಪಾಚೆ ಗುಂಪುಗಳು ಮೀಸಲು ನೆಲೆಗಳನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ ಮಾಡಿದವು.
ಅಪಾಚೆ ಜನರು ಮತ್ತು ಯುರೋ-ಅಮೆರಿಕನ್ ನಡುವಿನ ಯುದ್ಧ ಸರಿಯಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸದೆ ಅಪಾರ್ಥವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿದ ಅಪಾಚಿಯನ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಕೆಲವು ನೆಲೆಯ ಮೇಲೆ ಏಕರೂಪದಲ್ಲಿ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲಿದವು ಎಂದು ಮಾನವ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಕೀಥ್ ಬಸ್ಸೋ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾನೆ.
"ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕದ ಮೂಲ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮತ್ತು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ನೂರಾರು ಜನರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಸತತವಾಗಿ ಅರಿಝೋನಾ ಮತ್ತು ನ್ಯೂ ಮೆಕ್ಸಿಕೋದ ಅಪಾಚಿಗಳು ಎಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದರು. ಕಾದಂಬರಿಕಾರರಿಂದ ವೈಭವೀಕರಿಸಲಾದ, ಇತಿಹಾಸಕಾರರಿಂದ ಭಾವೋದ್ರೇಕಗೊಳಿಸಲಾದ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯಕ ಸಿನಿಮಾ ತಯಾರಕರಿಂದ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯ ಆಚೆಗೆ ಅಪಾರ್ಥಬರುವಂತೆ ಮಾಡಿದ, ಅಪಾಚೆಗಳ ಜನಪ್ರಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವೆಂದರೆ- ಒಬ್ಬ ಮೃಗೀಯ, ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರದ ಸಾವು ಮತ್ತು ವಿನಾಶದ ಮೇಲೆ ಬಾಗಿದ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಅರೆ ಮಾನವ- ಹೆಚ್ಚೂಕಡಿಮೆ ಇದೊಂದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಬೇಜವಾಬ್ದಾರಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿಚಿತ್ರಣದ ಉತ್ಪನ್ನ ಮತ್ತು ವೈಭವೀಕರಣ. ನಿಜಕ್ಕೂ, ಅಪಾಚೆ ಮೂಲನಿವಾಸಿ ಅಮೆರಿಕದವನು ಒಂದು ಅಮೆರಿಕದ ದಂತಕಥೆಯಾಗಿ, ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಮತ್ತು ಮೋಸಗೊಳಿಸುವ ಇಂಡಿಯನ್ನೇತರ ಪೌರರಾಗಿ ಬದಲಾಗಿರುವ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಅನುಮಾನಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಜನಾಂಗಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪಡಿಯಚ್ಚುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವಲ್ಲಿಯ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಮಹಾ ವಿಶ್ವಾಸಘಾತುಕತನ ತೋರಿಸಿರುವುದಕ್ಕೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ಅವನ್ನು ಹಿಗ್ಗಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯು ಮಾತ್ರ ಸಾಟಿಯಾಗಬಲ್ಲುದು"
ಅಪಾಚಿಯನ್ ಅಲ್ಲದವರು ಬರೆದಿರುವ ಅಪಾಚಿಯನ್ ಗುಂಪುಗಳ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹೆಸರುಗಳ ದಾಖಲೆಯಲ್ಲಿ ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದ ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳು ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ಉಪ ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಕಷ್ಟ. ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಅನೇಕ ಸ್ಪ್ಯಾನಿಶ್, ಫ್ರೆಂಚ್ ಮತ್ತು / ಅಥವಾ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮಾತನಾಡುವ ಲೇಖಕರು ಅಪಾಚಿಯನ್ ಮತ್ತು ಅದೇ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹಾದು ಹೋದ ಇತರ ಅರೆ-ಅಲೆಮಾರಿ ಅಪಾಚಿಯನ್ ಅಲ್ಲದ ಜನರ ನಡುವೆ ಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲೇ ಇಲ್ಲ. ಯುರೋಪಿಯನ್ನರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬುಡಕಟ್ಟಿನವರನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಅವರ ಎಕ್ಸೋನಿಮ್್ಗಳನ್ನು ಅನುವಾದ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ, ಅವರು ಇನ್ನೊಂದು ಗುಂಪನ್ನು ಏನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವ ಮೂಲಕ. ಆದರೆ ಮಾನವ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಅಪಾಚೆಗಳಲ್ಲಿಯ ಕೆಲವು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪ್ರಮುಖ ಉಪಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಇನ್ನಷ್ಟು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಉಪಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿಸಲು ಬೇರೆಯೇ ಮಾನದಂಡವನ್ನು ಬಳಸುವರು. ಮತ್ತು ಇದು ಯಾವಾಗಲೂ ಆಧುನಿಕ ಅಪಾಚೆ ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಮೆಕ್ಸಿಕೋದಲ್ಲಿ ಈಗಿರುವ ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಅಪಾಚೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೊರಗಿನವರಿಗೆ ಗೊಂದಲ ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತೆ ಒಬ್ಬ ಅಪಾಚೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿ ಒಂದು ಗುಂಪಿನೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ವಿಭಿನ್ನ ರೀತಿಗಳಿವೆ. ಗುಂಪು ಅಥವಾ ಕುಲ, ವಿಶಾಲವಾದ ಬುಡಕಟ್ಟು ಅಥವಾ ಭಾಷಿಕ ಗುಂಪುಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ.
ಉದಾಹರಣೆಗೆ, 1930ರಲ್ಲಿ ಗ್ರೀನ್್ವಿಲ್ಲೆ ಗುಡ್ವಿನ್ ಪಶ್ಚಿಮದ ಅಪಾಚಿಗಳನ್ನು (ಉಪಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಭಿನ್ನತೆಯ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ಅಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿ): ವೈಟ್ ಮೌಂಟೇನ್, ಸಿಬೆಕ್ಯು, ಸಾನ್ ಕಾರ್ಲೋಸ್, ನಾರ್ಥ್ ಟೋಂಟೋ ಮತ್ತು ಸೌಥ್ ಟೋಂಟೋ ಈ ಐದು ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಿದರು. ಇತರ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಗುಡ್ವಿನ್್ರ ವರ್ಗೀಕರಣವನ್ನು ಮೀಸಲು ಪೂರ್ವ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ವಿಭಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಇಲ್ಲದ್ದು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿಲ್ಲೆಮ್ ಡೆ ರೀಯುಸ್ ಭಾಷಿಕ ಪುರಾವೆಗಳು ಕೇವಲ ಮೂರು ಗುಂಪುಗಳಾದ ವೈಟ್ ಮೌಂಟೇನ್, ಸಾನ್ ಕಾರ್ಲೋಸ್ ಮತ್ತು ಡಿಲ್್ಜೀ ಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದರು. ಸಾನ್್ ಕಾರ್ಲೋಸ್ ಅತ್ಯಂತ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಉಪಭಾಷೆ ಎಂದು ಅವರು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ಡಿಲ್ಜೆ ಉಪಭಾಷಾ ಅವಿಚ್ಚಿನ್ನ ಸರಣಿಯ ಮಧ್ಯವರ್ತಿಯೊಂದರ ಅವಶೇಷ ಮತ್ತು ಇದು ಮೊದಲು ಪಶ್ಟಿಮ ಅಪಾಚೆ ಭಾಷೆಯಿಂದ ನವಾಜೋ ವರೆಗೆ ಪಸರಿಸಿತ್ತು ಎಂದು ನಂಬುತ್ತಾರೆ.
ಜಾನ್ ಅಪ್ಟಾನ್ ಟೆರ್ರೆಲ್ ಅಪಾಚೆಯನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವದ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪಶ್ಚಿಮದ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ಟೋಬೋಸೋ , ಕೋಲೋಮೆ , ಜೋಕೋಮೆ , ಸಿಬೋಲೋ ಅಥವಾ ಸಿಬೋಲಾ , ಪೆಲೋನೆ , ಮಾನ್ಸೋ ಮತ್ತು ಕಿವಾ ಅಥವಾ ಕೋಫಾ ವನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಚಿಕಾಮೆ ಯನ್ನು (ಮೊದಲು ಈ ಪದವನ್ನು ಹಿಸ್ಪಾನಿಜೆಡ್ ಚಿಕಾನೋ ಅಥವಾ ಸ್ಪ್ಯಾನಿಶ್/ಹಿಸ್ಪಾನಿಕ್್ನ ನ್ಯೂ ಮೆಕ್ಸಿಕನ್್ರಿಗೆ ಮತ್ತು ಅಪಾಚೆ ಡಿಸೆಂಟ್್ಗೆ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು.) ಅದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಅಪಾಚೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆಯೆಂದು ಅಥವಾ ಅಪಾಚೆಗಳು ಹೊಂದಿರುವ ಸ್ಪ್ಯಾನಿಶ್ ಸಂಬಂಧದ ಹೆಸರುಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸುವರು.
ನ್ಯೂ ಮೆಕ್ಸಿಕೋ ಕೆಥೋಲಿಕ್ ಚರ್ಚ್ ದಾಖಲೆಗಳ ವಿಸ್ತೃತವಾದ ಅಧ್ಯಯನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಡೇವಿಡ್ ಎಂ.ಬ್ರುಗ್ಗೆಯವರು ಸ್ಪ್ಯಾನಿಶ್್ನಲ್ಲಿ ಅಪಾಚೆಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಹದಿನೈದು ಬುಡಕಟ್ಟು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವುಗಳನ್ನು 1704ರಿಂದ 1862ರ ವರೆಗಿನ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಸಾವಿರ ದೀಕ್ಷಾಸ್ನಾನದ ದಾಖಲೆಗಳಿಂದ ತೆಗೆದದ್ದು.
ಚಿರಿಕಹುಆದವರು ನಾಲ್ಕು ವಿಭಿನ್ನ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.ಗ್ರಾಂಡ್ ಪೇರಂಟ್ : -ಚು "ತಾಯಿಮನೆಯಿಂದ ಅಜ್ಜಿ", -ತ್ಸುಯೆ "ತಾಯಿಮನೆಯಿಂದ ಅಜ್ಜ", -ಚಿನೆ "ತಂದೆಯ ಮನೆಯಿಂದ ಅಜ್ಜಿ", -ನಲೆ "ತಂದೆಯ ಮನೆಯಿಂದ ಅಜ್ಜ". ಹೆಚ್ಚವರಿಯಾಗಿ, ಒಬ್ಬ ಅಜ್ಜ ಅಜ್ಜಿಯ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅದೇ ಪದದಿಂದ ಗುರುತಿಸುವರು., ಹೀಗೆ ಒಬ್ಬರ ತಾಯಿಕಡೆಯಿಂದ ಅಜ್ಜಿ, ಒಬ್ಬರ ತಾಯಿಕಡೆಯಿಂದ ಅಜ್ಜಿಯ ಸಹೋದರಿಯರು ಮತ್ತು ಒಬ್ಬರ ತಂದೆಕಡೆಯಿಂದ ಅಜ್ಜಿಯ ಸಹೋದರರನ್ನು -ಚು .ಎಂದು ಕರೆಯುವರು. ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನದೆಂದರೆ ಅಜ್ಜ ಅಜ್ಜಿ ಪದಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿವೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ ಅಜ್ಜ ಅಜ್ಜಿಯಂದಿರು ಅದೇ ಪದವನ್ನು ತಮ್ಮ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಆ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಕರೆಯಲು ಬಳಸುವರು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ತಾಯಿಕಡೆಯಿಂದ ಅಜ್ಜಿಯಾದವಳನ್ನು -ಚು ಎಂದು ಕರೆಯಬಹುದು. ಮತ್ತು ಆ ತಾಯಿಕಡೆಯಿಂದ ಅಜ್ಜಿಯಾದವಳು ಆ ಮೊಮ್ಮಗನನ್ನೂ -ಚು ಎಂದೇ ಕರೆಯಬಹುದು .
ಚಿರಿಕಹುಆ ಸೋದರ ಸಂಬಂಧಿಗಳ ಸಂತತಿಯನ್ನು ರಕ್ತಸಂಬಂಧಿ ಪದಗಳಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಿಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ ಒಂದೇ ಪದವನ್ನು ಸಂತತಿಗಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಸೋದರ ಸಂಬಂಧಿಗಾಗಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ( ಸಮಾನಾಂತರ ಸೋದರ ಸಂಬಂಧಿಗೆ ಮತ್ತು ಅಡ್ಡ ಸಂಬಂಧದ ಸೋದರ ಸಂಬಂಧಿಗಳಿಗೆ ಕರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪದಗಳು ಇಲ್ಲ.) ಇದಲ್ಲದೆ ಪದಗಳನ್ನು ಮಾತನಾಡುವವನ ಲಿಂಗಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. -ʼ "ಇದೇ ರೀತಿಯ- ಲಿಂಗ ಸಂತಾನ ಅಥವಾ ಅದೇ ರೀತಿಯ ಲಿಂಗದ ಸಹೋದರ ಸಂಬಂಧಿಗಳು", -- "ವಿರುದ್ಧ ಲಿಂಗದ ಸಂತಾನ ವಿರುದ್ಧ ಲಿಂಗದ ಸಹೋದರ ಸಂಬಂಧಿ." ಇದರರ್ಥ ಒಬ್ಬ ಗಂಡಸು ಇದ್ದರೆ ಆತನ ಸಹೋದರನನ್ನು -ʼ ಕಿಸ್ ಎಂದು ಮತ್ತು ಆ ಒಬ್ಬ ಗಂಡಸಿನ ಸಹೋದರಿಯನ್ನು ---'-ಅಹ್ ಎಂದು ಕರೆಯುವರು. ಒಬ್ಬಳು ಮಹಿಳೆಯಾಗಿದ್ದರೆ ಆಗ ಅವಳ ಸಹೋದರನನ್ನು -- ಅಹ್ ಎಂದು ಮತ್ತು ಅವಳ ಸಹೋದರಿಯನ್ನು -ʼ -ಕಿಸ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವುದು. ಚಿರಿಕಹುಆ ಅಹ್ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿ ಮತ್ತು ಸಹೋದರ ಸಂಬಂಧಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅತಿಯಾದ ನಿರ್ಬಂಧಮತ್ತು ಗೌರವಗಳಿವೆ. . ಅಹ್ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪರಿತ್ಯಾಗ ದ ಪದ್ಧತಿ ಇದೆ.
ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಪಾಲಕರಿಗೆ ಎರಡು ವಿಭಿನ್ನ ಪದಗಳನ್ನು ಲಿಂಗಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ: -ಮಾʼ "ಮದರ್ ", -ತಾ "ಫಾದರ್ ". ಇದೇರೀತಿ, ಪಾಲಕರ ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ಅವರ ಲಿಂಗಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಎರಡು ಪದಗಳಿವೆ: -ಯಾಚ್ʼಇʼ "ಡಾಟರ್ ", -ಘೇʼ "ಸನ್ ".
ಒಬ್ಬ ಪಾಲಕರ ಸಂತಾನವನ್ನು ಲಿಂಗ ಭೇದವಿಲ್ಲೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ವರ್ಗೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ: -ಘುಯೇ "ತಾಯಿ ಕಡೆಯಿಂದ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮ ಅಥವಾ ಸೋದರಮಾವ ", -ಡೀಡೀʼ "ತಂದೆಯ ಕಡೆಯಿಂ ಅತ್ತೆ ಅಥವಾ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ". ಈ ಎರಡು ಪದಗಳು ಅಜ್ಜಅಜ್ಜಿ/ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು ಪದಗಳ ಹಾಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ, -ಘುಯೇ ಇದನ್ನು ಒಬ್ಬರ ವಿರುದ್ಧ ಲಿಂಗಿ ಸಂತಾನದ ಮಗ ಅಥವಾ ಮಗಳನ್ನು ಕರೆಯಲೂ ಬಳಸುವರು (ಅದು ಹೀಗೆ, ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ತನ್ನ ತಾಯಿ ಕಡೆಯ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮನನ್ನು -ಘುಯೇ ಎಂದು ಕರೆಯಬಹುದು ಮತ್ತು ಆ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಅವರನ್ನು -ಘುಯೇ ಎಂದು ಕರೆಯಬಹುದು).