polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ದೃಶ್ಯದ ಕೆಳಭಾಗದ ಗಾಳಿಯು ಮೇಲಿನದಕ್ಕಿಂತ ತಂಪಾದಾಗ ಈ ಪ್ರತಿರೂಪ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ತಾಪಮಾನ ಕೆಳಗಿಳಿಯುವ ಮಟ್ಟ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ,ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ತಾಪಮಾನವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ,ಇಲ್ಲಿ ವಾತಾವರಣದ ವ್ಯತ್ಯಾಸಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಿರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳಕಿನ ಕಿರಣಗಳು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬಾಗಿದ್ದು ಆಗ ಪ್ರತಿರೂಪವು ನಿಜವಾದ ವಸ್ತುವಿನ ಮೇಲೆ ಕಾಣಿಸಿದಾಗ ಇದನ್ನು ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟ ದ್ದು ಎನ್ನಲಾಗುವುದು. ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಮರೀಚಿಕೆಗಳು ಕಡಿಮೆ ದರ್ಜೆಯ ಪ್ರತಿರೊಪಗಳಿಗಿಂತ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ದರ್ಜೆಯವಲ್ಲ.ಆದರೆ ಅವು ಸಂಭವಿಸಿದಾಗ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತವೆ.ಯಾಕೆಂದರೆ ತಂಪುಗಾಳಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿಲ್ಲ ಬಿಸಿಗಾಳಿ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ಬರುವ ಸಂಭವ ಕಡಿಮೆ.
ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಮ್ ಅರೀಚಿಕೆಗಳುಧ್ರುವ ಪ್ರದೇಶಳಗಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ.ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಹರಡಿದ ಹಿಮದ ಪದರಿನ ಮೇಲೆ ಸಮಪ್ರಮಾಣದ ಕಡಿಮೆ ತಾಪಮಾನ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಕ್ಷಾಂಶಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ,ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಇದು ದುರ್ಬಲ ಮತ್ತಿ ಅಷ್ಟಾಗಿ ಮೆದುವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ದೊರದ ಸಮುದ್ರ ತೀರವನ್ನು ಎತ್ತರ ದಲ್ಲಿ ತೋರುವಂತೆ,ಮೇಲ್ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಅದು ನಿಜಾರ್ಥದಲ್ಲಿರುವಂತೆ,ಹೀಗೆ ಈ ಮೆರಗು ಮೊಳೆಗಳು ಕುಣಿದಂತೆ,ಗೋಪರಗಳು ಹೀಗೆ ಒಂದೊಂದು ಸುಂದರ ರೂಪದ ಪರಿಯದು. ಇಂತಹ ಮರೀಚಿಕೆಯನ್ನು ಫಾಟಾ ಮೊರ್ಗಾನಾ ಅಥವಾ ಐಸ್ ಲ್ಯಾಂಡಿಕ್ ,ಹಿಲ್ಲಿಂಗರ್ ನಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ತಂಪು ಹವೆಯು ಬೆಚ್ಚಗಿನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಂದ್ರತೆ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ,ಅಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳಕಿನ ವಕ್ರೀಕರಣದ ಸೂಚಕಯು ದೊಡ್ಡದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕಿರಣವು ತಂಪು ಹವೆಯ ಮೂಲಕ ಬೆಚ್ಚಗಿನ ಹವೆಯ ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಗೆ ಸಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ,ಹೀಗೆ ಬೆಳಕಿನ ಕಿರಣಗಳು ಬಾಗಿ ಉಷ್ಣತೆಯ ದಿಕ್ಕಿನೆಡೆಗೆ ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಯಾವಾಗ ಕಿರಣಗಳು ಬಿಸಿ ಹವೆಯಿಂದ ತಂಪಿನೆಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತವೆಯೋ ಆಗ ಅವು ವ್ಯತ್ಯಾಸದ ಒಲಿಕೆ ಸೂಚಿತ ದಿಕ್ಕಿನೆಡೆಗೆ ಚಲಿಸುತ್ತವೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಗಾಳಿಯು ಭೂಮಿ ಹತ್ತಿರ ಮೇಲ್ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಬಿಸಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಬೆಳಕಿನ ಕಿರಣ ಒಳಬಾಗುವಿಕೆಯ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಮೇಲ್ಗಡೆ ಕ್ಷಿಪಣಿ ಪಥದೆಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.
ಒಮ್ಮೆ ಈ ಕಿರಣ ನೋಡುಗನ ಕಣ್ಣಿನೆಡೆಗೆ ತಲುಪಿದಾಗ ಆಗ ದೃಷ್ಟಿಯ ಬಾಹ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತದೆ,ಅದು ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ ಅದರ ನೇರವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ "ದೃಷ್ಟಿಯ ರೇಖೆ"ಮೂಡಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ರೇಖೆಯು ಬೆಳಕಿನ ಹಾದು ಹೋಗುವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಚಲನೆ ತೋರಿ ಕಣ್ಣಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಮೇಲಿರುವ ಆಕಾಶದ "ಕೆಳದರ್ಜೆಯ ಪ್ರತಿರೂಪ"ಭೂಮಿ ಮೇಲೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನೋಡುಗ ಇದನ್ನು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿಅನ ನೀರಿನ ಸಂಗ್ರಹ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಗೊಂದಲಕ್ಕಿಡಾಗುತ್ತಾನೆ,ಇದು ಹಾಗೇ ಮೆದುಳಿಗೆ ಸಂದೇಶ ರವಾನಿಸಿರುತ್ತದೆ,ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಸೂಕ್ತ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಸಂದರ್ಭವಾಗುತ್ತದೆ.
ಇದಕ್ಕೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ ಒಂದು ಭ್ರಮೆ ಅಥವಾ ಭ್ರಾಂತಿ,ಇದ್ದರೆ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಿಜವಾದ ವಸ್ತುವಿನ ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರವಾದುದನ್ನು ಕ್ಯಾಮೆರಾದಲ್ಲಿ ಸೆರೆಹಿಡಿದದ್ದು,ಹೀಗೆ ಬೆಳಕಿನ ಕಿರಣಗಳು ನಿಜವಾದುದರ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಫಲಿಸಿ ಅಲ್ಲಿರುವವನ ಭ್ರಮೆಯ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಮೂಡುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಯಾವ ಪ್ರತಿರೊಪವು ಅಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳಿಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆಯೋ ಅದು ಮನುಷ್ಯರ ಮನಸ್ಸಿನ ಕನ್ನಡಿಯ ಸ್ವರೂಪ ಎನ್ನಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಭೂಮಿ ಮೇಲಿನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಗಳನ್ನು ಇದೊಂದು ಸಣ್ಣ ನೀರಿನ ಝರಿ ಎನ್ನುವ ಮಟ್ಟಿಗೆ ತಪ್ಪಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ.
ಬಿಸಿ ಗಾಳಿಯು ತಂಪು ಗಾಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಂದ್ರತೆ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ,ಹೀಗೆ ಇವೆರಡರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗೊಳ್ಳುವ ಸಾಂದ್ರತೆಯ ಪರಿಮಾಣವು ಹೊಸ ಕ್ಷಿಪಣಿ ಪಥದ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.ಇದು ಗಾಳಿಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸದ ಸೂಚಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶದಿಂದ ಬರುವ ಬೆಳಕು ಒಂದು ಟೊಳ್ಳು ತುದಿಯ ಬದಿಯನ್ನು ರಸ್ತೆಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಿ ಅದನ್ನು ಬೆಳಕಿನ ದಿಕ್ಕಿನ ಪಥದೆಡೆಗೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸದ ಸೂಚಿ ಮೂಲಕ ಅದನು ಒಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವು ಮನುಷ್ಯರ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಇದು ನೀರಿನಂತೆ ಕಾನುವುದು,ಹೀಗೆ ನೀರು ಕೂಡಾ ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.
ಇದೇ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಹಡಗುಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪರಿಯು ಅವುಗಳು ಭೂಮಿತಿಯ ಲಂಬಕೋನದ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಭಾಗಕ್ಕೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.ಅಥವಾ ಉನ್ನತ ಮರೀಚೆಗಳ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ಮಟ್ಟದ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಬಹುದು. ಇದು ಹಾರಾಡುವ ಹಡಗುಗಳು ಮತ್ತು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವ ಕೋಸ್ಟಲ್ ನಗರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕಥೆ ಹೇಳಿವುದನ್ನು ಕೇಲಬಹುದು.ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಧ್ರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಶ್ರಮಿಸಿದ ಪರಿಣತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವುಗಳು ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್ ಮರೀಚಿಕೆಗಳು ಅಥವಾ ಹಿಲಿಂಗರ್ಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿವೆ.
ಒಂದು ನಿರ್ಧಿಷ್ಟ ದೂರದ ವಸ್ತುವಿನ ಮೂಲಕ ಬರುವ ಬೆಳಕಿನ ಕಿರಣಗಳು ಗಾಳಿಯ ಸಾಂದ್ರತೆಯನ್ನೇ ಹೊಂದಿ ಅದೇ ಪರಿಮಾಣದಲ್ಲಿ ಆ ವಸ್ತುವಿನ ಮೇಲೆ ಬಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ವಸ್ತುವಿನ ಮೇಲ್ಭಾಗದಿಂದ ಬರುವ ಕಿರಣಗಳು ಕೆಳಗಿನ ಕಿರಣಗಳಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಯಾವಾಗಲೂ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿರೂಪವು ಯಾವಾಗಲೂ ಮೇಲಿನಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಇರುತ್ತದೆ,ಹೀಗೆ ಉಂಟಾದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವು ಆಕಾಶದ ಕಿರಣಗಳ ಪ್ರತಿರೂಪವು ದೂರದಿಂದ ನೀರು ಅಥವಾ ಎಣ್ಣೆ ಚೆಲ್ಲಿದಂತೆ ತೋರುವುದು.
ಇದು ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಅಥವಾ ಮರೀಚಿಕೆಯು ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುವ ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ವಿದ್ಯಮಾನ,ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳಕಿನ ಕಿರಣಗಳು ಒರೆಯಾಗಿ ಅಲ್ಲಿನ ವಸ್ತುವಿನ ಅಥವಾ ಆಕಾಶದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬನ್ನು ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತದೆ ಈ ಪದವು ಫ್ರೆಂಚ್ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಭಾಷೆ ಮೂಲಕ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಗೆ,ಲ್ಯಾಟಿನ್ ನ ಮಿರೆರ್ ,ಅಂದರೆ "ಅದರೆಡೆ ನೋಡು,ವಿಸ್ಮಯಗೊಳ್ಳು"ಎನ್ನುವದರ ಮೂಲಕ ಬಂದಿದೆ. ಇದೇ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಸಮನಾದುದೆಂದರೆ ಮಿರರ್ ಮತ್ತು "ಬಣ್ಣಿಸು"
ಫೊಟಾ ಮೊರ್ಗಾನಾ ಎಂಬುದು ಇಟಾಲಿಯನ್ ಭಾಷೆಯಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಶಬ್ದ ಮೊರ್ಗಾನಾ ಲ್ಕೆ ಫೆ ಎಂಬುದರ ಭಾಷಾಂತರವೇ ಇದಾಗಿದೆ.ಕಿಂಗ ಅರ್ಥರ್ ನ ರೂಪಗಳ ಕ್ರಿಯೆಯು ಒಂದು ಸಾಂಕೇತಿಕ ಮರೀಚಿಕೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದೆ.ಚಾಚಿದ ವಲಯಗಳ ಛಾಯೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೃತಿ ರಚಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ.ಫಾಟಾ ಮೊರ್ಗಾನಾ ಕೂಡಾ ಒ6ದು ತೀವ್ರ ಬದಲಾಗುವ ಮರೀಚಿಕೆಯಾಗಿದೆ.
ಈ ಮರೀಚೆಗಳನ್ನು "ಕೆಳಮಟ್ಟದ" "ಉತ್ತಮ"ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಮತ್ತು "ಫಾಟಾ ಮೊರ್ಗಾನಾ "ಇದೊಂದು ಉನ್ನತ ಪ್ರಮಾಣದ ಪ್ರತಿಫಲಿತ ಬಿಂಬಗಳ ಹುಡುಕಾಟವಾಗಿದೆ.ಹೀಗೆ ಒಂದು ಪಾರ್ಶ್ವದಿಂದ ರೂಪಗೊಂಡ ಮರೀಚಿಕೆಗಳು ಬೆಳಕಿನ ಪ್ರತಿಫಲನಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಹೊಸ ರೂಪಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತವೆ.
ಹೆದ್ದಾರಿಯಲ್ಲಿನ ಮರೀಚಿಕೆಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಪ್ರತಿರೂಪ ಇದು ರಸ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಅಥವಾ ಹಗಲು ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ. ಬಿಸಿಯಾದ ರಸ್ತೆಯ ಮರೀಚಿಕೆಯು ಬೇಸಿಗೆಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಪ್ರತಿರೂಪಗಳು ಬಲಭಾಗದ ಮೇಲ್ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ಮೇಲಿನಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ,ಇದು ನಿಜವಾದ ವಸ್ತುವಿನ ದೂರ ಮತ್ತು ತಾಪಮಾನದ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಈ ಪ್ರತಿರೂಪವು ದೂರ ಉಳಿದ ಮಿಶ್ರಣದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ಕೆಳಭಾಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ನೆಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯು ಮೇಲ್ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ತಂಪಾಗಿದ್ದರೆ ಬೆಳಕಿನ ಕಿರಣಗಳು ಕೆಳಕ್ಕೆ ತಿರುವು ಪಡೆದು,"ಉನ್ನತ ಪ್ರತಿರೂಪ"ವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತವೆ
ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೂರದ ವಸ್ತುಗಳು ಮರೀಚಿಕೆಲ್ಲದೇದೊಡ್ಡವಾದಂತೆ ಅಥವಾ ಕಿರಿದಾದಂತೆ ಇಲ್ಲವೆ ಚಿಕ್ಕದಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಸುವಿಖ್ಯಾತನಾದ ಎರಡನೇ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತನು (ಇವನನ್ನು ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ ಅಥವಾ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ) ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನು . ಇವನು ಕ್ರಿಶ್ತಶಕ ೩೭೫ ರಿಂದ ೪೧೩ ಅಥವಾ ೪೧೫ ರವರೆಗೆ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಮಾಡಿದನು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ವೈಭವವು ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರದ ಮಟ್ಟ ಮುಟ್ಟಿತ್ತು. ಈ ಅವಧಿಯನ್ನು ಭಾರತದ ಸುವರ್ಣಯುಗ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇವನು ಇವನಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ರಾಜ್ಯವಾಳಿದ ಸಮುದ್ರಗುಪ್ತನ ಮಗನು. ಇವನು ಆಕ್ರಮಣ ಕಾರಿ ರಾಜ್ಯವಿಸ್ತರಣಾ ನೀತಿ ಮತ್ತು ಅನುಕೂಲಕರ ವಿವಾಹ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಮೂಲಕ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದನು. ಇದರಲ್ಲಿ ಇವನಿಗೆ ತಂದೆ ಮತ್ತು ಅಜ್ಜ ಮಾದರಿ ಯಾಗಿದ್ದರು.
ನಾಟ್ಯದರ್ಪಣದ ಒಂದು ಭಾಗವು ಚಂದ್ರಗುಪ್ತನ ಅಣ್ಣ ರಾಮಗುಪ್ತನು ಧ್ರುವಸ್ವಾಮಿನಿಯನ್ನು ಶಕ ರಾಜ ಮೂರನೇ ರುದ್ರಸಿಂಹನಿಂದ ಸೋತು ಅವನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದ್ದನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ಕಳಂಕವನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕಲು ಗುಪ್ತರು ಮಾಧವಸೇನ ಎಂಬ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತನ ಆಪ್ತ ಹಾಗೂ ಆಸ್ಥಾನಿಕನನ್ನು ರಾಣಿಯ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಕಳಿಸಲು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದರು. ಚಂದ್ರಗುಪ್ತನು ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸಿ ತಾನೇ ರಾಣಿಯ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಶಕರಾಜ ರುದ್ರಸಿಂಹನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನನ್ನು, ನಂತರ ಸೋದರ ರಾಮಗುಪ್ತನನ್ನು ಕೊಂದನು. ಧ್ರುವ ಸ್ವಾಮಿನಿಯು ನಂತರ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತನನ್ನು ಮದುವೆಯಾದಳು.
ಫಾಹಿಯಾನ್ ನು ಭಾರತವನ್ನು ಕ್ರಿ.ಶ. ಐದನೇ ಮತ್ತು ಏಳನೇ ಶತಮಾನಗಳ ನಡುವೆ ಜ್ಞಾನವನ್ನರಸಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಮೂವರು ಯಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನು. ಅವನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಎರಡನೇ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತನು ಉತ್ತರ ಭಾರತವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಮರಣದಂಡನೆಯ ಶಿಕ್ಷೆ , ಭೂಕಂದಾಯ ಇಲ್ಲದೆ ಇರುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಕೆಲ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅವನು ವರದಿ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಬಹುತೇಕ ನಾಗರಿಕರು ಈರುಳ್ಳಿ , ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿ , ಮದ್ಯ ಮಾಂಸ ಸೇವಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ .
ಈತನ ವೈಯುಕ್ತಿಕ ಜೀವನದ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ತಾಯಿ ದತ್ತದೇವಿ ಸಮುದ್ರಗುಪ್ತನ ಪಟ್ಟದ ರಾಣಿಯಾಗಿದ್ದಳು. ಸಮುದ್ರಗುಪ್ತನ ಮರಣದ ಬಳಿಕ ,ಚಂದ್ರಗುಪ್ತನ ಸೋದರ ರಾಮ ಗುಪ್ತನು ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನೇರಿ ಚಂದ್ರಗುಪನ ವಧು ಧ್ರುವಸ್ವಾಮಿನಿಯನ್ನು ಬಲವಂತದಿಂದ ಮದುವೆಯಾದನು. ವಿಶಾಖದತ್ತನ ನಾಟಕ ದೇವಿ-ಚಂದ್ರಗುಪ್ತಂ ಆಧರಿಸಿ ಈ ಬಗೆ ಗಿನ ವಿವರಗಳನ್ನು ಬಹುತೇಕ ಒಪ್ಪಲಾಗಿದೆ. ಈ ನಾಟಕವು ಕಳೆದು ಹೋಗಿದ್ದು ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳು ಬೇರೆ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಾಗಿವೆ.
ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕವಾಗಿ ಎರಡನೇ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತನ ಆಳಿಕೆಯ ಕಾಲವು ಸುವರ್ಣಯುಗವಾಗಿತ್ತು. ಅವನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನವರತ್ನಗಳು ಎಂದು ಹೆಸರಾದ ಒಂಬತ್ತು ಜನರು ಇದ್ದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಕಾಳಿದಾಸನು ಅವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದವನು. 'ಅಭಿಜ್ಞಾನ ಶಾಕುಂತಲ' ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಅಮರ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಅವನು ರಚಿಸಿ ದ್ದಾನೆ. ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಖಗೋಲಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಮತ್ತು ಗಣಿತಜ್ಞನಾದ ವರಾಹಮಿಹಿರನು ನವರತ್ನಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬನು.
ಗುಜರಾತ್ ನಲ್ಲಿನ ರಾಜ ಶಕ-ಕ್ಷತ್ರಪ ವಂಶದ ಮೂರನೇ ರುದ್ರಸೇನ ನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಅವರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡದ್ದು ಇವನ ಮಹತ್ವದ ಸಾಧನೆ ಯಾಗಿದೆ. ಅವನ ಅಳಿಯ ಎರಡನೇ ರುದ್ರಸೇನ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಸತ್ತು ಪ್ರಭಾವತಿಗುಪ್ತನು ತನ್ನ ಎರಡು ಮಕ್ಕಳ ಪರವಾಗಿ ರಾಜ್ಯ ಆಳಿದನು. ಈ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ವರ್ಷದ ಆಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಾಕಾಟಕವು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು.
ವಾಕಾಟಕದ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಪಶ್ಚಿಮದ ಕ್ಷತ್ರಪರನ್ನು ಶಾಸ್ವತವಾಗಿ ಸೋಲಿಸಿದನು. ಅನೇಕ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಈ ಅವಧಿಯನ್ನು ವಾಕಾಟಕ-ಗುಪ್ತ ಯುಗ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಗಂಗಾ ನದೀಮುಖದಿಂದ ಸಿಂಧೂ ನದೀಮುಖದವರೆಗೆ ಮತ್ತು ಇವತ್ತಿನ ಉತ್ತರ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಿಂದ ನರ್ಮದಾ ನದಿಯವರೆಗಿನ ವಿಶಾಲವಾದ ಭೂಭಾಗವನ್ನು ಚಂದ್ರಗುಪ್ತನು ತನ್ನ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು.
ಕುಬೇರನಾಗ ಎಂಬ ನಾಗಕುಲದ ರಾಜಕುಮಾರಿಯೊಂದಿಗೆ ಎರಡನೇ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತನ ಮದುವೆ ಆದ ಬಗ್ಗೆ ಅಲಹಾಬಾದ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಕಂಬದಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಇವನ ಬಗ್ಗೆ ಮಥುರಾ ದಲ್ಲಿರುವ ಕಂಬವೊಂದನ್ನು ಕ್ರಿ.ಶ.೩೨೮ ರದ್ದು ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕುಬೇರನಾಗ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಗುಪ್ತರ ಮಗಳು ಪ್ರಭಾವತಿ ವಾಕಾಟಕದ ಬಲಿಷ್ಠ ರಾಜ ಎರಡನೇ ರುದ್ರಸೇನನನ್ನು ಮದುವೆ ಆದಳು.
ಈ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವಾಗ ವಿಶಾಖದತ್ತನು ಎಷ್ಟು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ವಹಿಸಿದನು ಎಂಬುದು ನಮಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಧ್ರುವಸ್ವಾಮಿನಿ ರಾಜನ ಪಟ್ಟ ಮಹಿಷಿ ಇದ್ದ ಬಗ್ಗೆ ಮತ್ತು , ಮಹಾದೇವಿ ಧ್ರುವದೇವಿ ಎಂಬ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ , ಮುದ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ರಾಮಗುಪ್ತನ ಹೆಸರೂ ಕೆಲವು ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಇವೆ.
ಇದೇ ತರಹದ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ ಶಬ್ದದ ಅಪಭ್ರಂಶವನ್ನು ರಾಜನ ಹೆಸರಾಗಿ ಉಳ್ಳ ಅರೇಬಿಕ್ ಕೃತಿಯೂ ಒಂದಿದೆ. ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ಹೆಸರು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ದಂತಕಥೆ ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಜನಪ್ರಿಯ ಪಂಚಾಂಗವು ಚಾಂದ್ರಮಾನ ಪಂಚಾಂಗವಾಗಿದ್ದು ಈ ವಿಕ್ರಮನ ಹೆಸರಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಭಾರತದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕವಿ ಕಾಳಿದಾಸನು ಇವನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇದ್ದನು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.
ಪಾಟಲೀಪುತ್ರವು ಅವನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ಉಜ್ಜಯಿನಿ ಎರಡನೇ ರಾಜಧಾನಿಯಂತಿತ್ತು. ಗುಪ್ತ ವಂಶದ ಸುಂದರ ಬಂಗಾರದ ನಾಣ್ಯಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವು ಆ ಯುಗದ ವೈಭವಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಎರಡನೇ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತನು ಶಕಪದ್ಧತಿಯಂತೆ ಬೆಳ್ಳಿಯ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊರತರಲು ಆರಂಭಿಸಿ ದನು.
ದೀಪಾವಳಿಯ ಮರುದಿನವಾದ ಪ್ರತಿಪದೆಯ ದಿನ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನು ಪಟ್ಟಕ್ಕೆ ಏರಿದನು. ಆ ದಿನವನ್ನು ವರ್ಷಪ್ರತಿಪದೆ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ವಿಕ್ರಮಶಕೆಯು ಈ ದಿನ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಈ ದಿನವನ್ನು ಹೊಸವರ್ಷದ ಆರಂಭ ಎಂದು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಆಚರಿಸುವರು.
ನಾಲಂದ ಇದು ಭಾರತ ದೇಶದ ಬಿಹಾರ‌ದಲ್ಲಿದ್ದ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದ ಉನ್ನತ ವ್ಯಾಸಂಗ ಕೇಂದ್ರದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹೆಸರು.
ಚೈಟ್ಯಾಂಗ್ ವಂಶದ ಚೈನಾ ಯಾತ್ರಿಕ ಜುವಾಂಗ್‌ಜಂಗ್‌ನು 7ನೇ ಶತಮಾನದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಸ್ಥಿತಿ ಗತಿಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಖರವಾದ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾನೆ.
ಸಮಾನಾಂತರವಾಗಿ ಶೃಂಗರಿಸಿದ ಗೋಪುರಗಳು, ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದ ಗಿಡ ಮರಗಳು, ಕಟ್ಟಡಗಳು ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳು ಆಕಾಶದ ಮಂಜಿನಿಂದ ಮೇಲೆ ಹಾರುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು ತಮ್ಮ ಕೋಣೆಗಳಿಂದಲೇ " ವಾಯು ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಮೋಡಗಳ ಆಗಮಿಸುವಿಕೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗುತ್ತಿದ್ದರು" ಎಂದು ಜುವಾಂಗ್‌ಜಂಗ್ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಜುವಾಂಗ್‍ಜಂಗ್ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: "ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರಳಿದ ನೀಲಿ ಕಮಲಗಳ ಚೆಲುವಿನಿಂದಾದ ಆಕಾಶ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದ ಸರೋವರದ ಗಾಳಿಯು ಮಠದ ಸುತ್ತ ಪಸರಿಸಿರುತ್ತಿತ್ತು;ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದ ಮನೋಹರವಾದ ಕನಕ ಪುಷ್ಪವು ಅಲ್ಲಲ್ಲೇ ತೂಗಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಹೊರಗಿನ ಮಾವಿನ ತೋಪು ತನ್ನಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡುವ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ದಟ್ಟವಾದ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕವಾದ ನೆರಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿತ್ತು. ಜುವಾಂಗ್‍ಜಂಗ್ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: " ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಎಲ್ಲ ಸದ್ಗುಣಿಗಳನ್ನು ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಗಮನಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಏಳುನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಮಠಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯೂ ಶಿಸ್ತಿನ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲಿಲ್ಲ. ರಾಜನು ಗೌರವ ಮತ್ತು ಪೂಜ್ಯಭಾವನೆಯ ಕುರುಹಾಗಿ ಇದನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಹತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳ ಕಂದಾಯವನ್ನು ಗೊತ್ತುಮಾಡಿದ್ದನು.
ಧರ್ಮ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದ ವಿಶೇಷ ಗುಣಧರ್ಮ ಹೊಂದಿಲ್ಲದ ಲೇಖನದ ಪ್ರಕಾರ, ಮಂಜುಶ್ರಿಮಿತ್ರ ಕಾಲದ ನಳಂದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದ ಪಠ್ಯಕ್ರಮ:
ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಪೂರ್ಣ ತಿಳುವಳಿಕೆಯು ಆಗ ಲಭ್ಯವಿತ್ತು. ಬೌದ್ಧ ಮತ್ತು ಹಿಂದು, ಪವಿತ್ರವಾದ ಮತ್ತು ಜಾತ್ಯಾತೀತ, ವಿದೇಶಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಲಿಕಾಕ್ಷೇತ್ರದಿಂದಲೂ ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ವಿಜ್ಞಾನ, ಖಗೋಳ ವಿಜ್ಞಾನ, ವೈದ್ಯಕೀಯ, ಮತ್ತು ತರ್ಕಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅಭ್ಯಸಿಸಲು, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತ, ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ, ಸಾಂಖ್ಯ, ಯೋಗ-ಶಾಸ್ತ್ರ, ವೇದ, ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದ ಪವಿತ್ರ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಶ್ರದ್ದಾಯುಕ್ತವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಾಗೆಯೇ ಅವರು ವಿದೇಶಿ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸಹ ಅಭ್ಯಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
ಬರ್ಝಿನ್ ರೂಪುರೇಖೆಗೊಳಿಸಿದ "ಫೋರ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಬುದ್ಧಿಸ್ಟ್ ಟೆನೆಟ್ಸ್" ಅಥವಾ "ಫೋರ್ ಡಾಕ್ಸೊಗ್ರಫೀಸ್" , ನಳಂದದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದದ್ದು, ವೈಭಶಿಕಾ ಮತ್ತು ಸೌತ್ರಂತಿಕ ; ಮತ್ತು ಚಿತ್ತಮಾತ್ರ ಮತ್ತು ಮಹಾಯಾನದ ಮಧ್ಯಮಾಕ :
ನಳಂದವು ಜಗತ್ತಿನ ಮೊತ್ತ ಮೊದಲ ವಸತಿಸೌಕರ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿತ್ತು, ಅಂದರೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ವಸತಿಗೃಹಗಳಿದ್ದವು. ಇದುಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ಇದು ತನ್ನ ಉತ್ತುಂಗ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಸುಮಾರು 10,000 ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು 2,000 ಅಧ್ಯಾಪಕರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನು ವಾಸ್ತುಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೇರುಕೃತಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ಒಂದು ಉನ್ನತವಾದ ಗೋಡೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಒಂದು ದ್ವಾರದಿಂದ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಳಂದವು ಎಂಟು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಮೋಟು ಗೋಡೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಹತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳು, ಅಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ಧ್ಯಾನದ ಹಜಾರಗಳು ಮತ್ತು ಪಾಠದ ಕೋಣೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಸರೋವರಗಳು ಮತ್ತು ಉದ್ಯಾನವನಗಳಿದ್ದವು. ಗ್ರಂಥಾಲಯವು ಒಂಬತ್ತು ಅಂತಸ್ತುಗಳ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿತ್ತು,ಅಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ಇಡಲಾಗಿತ್ತು. ನಳಂದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕಲಿಕೆಯ ಎಲ್ಲ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಕಲಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಅದು ಕೊರಿಯ, ಜಪಾನ್, ಚೈನಾ, ಟಿಬೆಟ್, ಇಂಡೊನೇಶಿಯಾ, ಪರ್ಶಿಯ ಮತ್ತು ಟರ್ಕಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಪಂಡಿತರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿತ್ತು.
ಪಾಲರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪುರಾತನ ಬಂಗಾಲ ಮತ್ತು ಮಗಧದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮಠಗಳು ಬೆಳೆದವು. ಟಿಬೆಟಿಯನ್ನರ ಮೂಲದ ಪ್ರಕಾರ, ಐದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾವಿಹಾರಗಳು ಹೊರಬಂದವು: ವಿಕ್ರಮಶಿಲ, ಆ ಯುಗದ ಸರ್ವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ; ನಳಂದ, ಗತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದು ಇನ್ನೂ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ, ಸೋಮಪುರ, ಓಡಂತಪುರ ಮತ್ತು ಜಗ್ಗದಲ . ಐದು ಮಠಗಳು ಒಂದು ಸಂಪರ್ಕ ವ್ಯವಸ್ಠೆಯನ್ನು ರೂಪುಗೊಳಿಸಿದವು; "ಅವೆಲ್ಲವೂ ರಾಜ್ಯದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು" ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ "ಅವರಲ್ಲೇ ಒಂದು ಸಹಕಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇತ್ತು.ಒಂದು ಜಾಲಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದ ಪಾಲರು ಪೂರ್ವ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧರ ವಿವಿಧ ವ್ಯಾಸಂಗ ಪೀಠಗಳು ಅಂತರ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದುದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ" ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪಂಡಿತರು ಒಂದು ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ವರ್ಗಾವಣೆ ಹೊಂದುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿತ್ತು.
1193ರಲ್ಲಿ, ನಳಂದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವನ್ನು, ಟರ್ಕಿ ದೇಶಸ್ತ ಇಸ್ಲಾಮ್ ಧರ್ಮದ ಮತಾಂಧ ಭಕ್ತಿಯಾರ್ ಖಿಲ್ಜಿ ಕೊಳ್ಳೆಹೊಡೆದನು; ಈ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಬೌದ್ಧಮತ ಅವನತಿಯಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖಹಂತವನ್ನಾಗಿ ಕಂಡರು. ಪರ್ಶಿಯಾದ ಚರಿತ್ರೆಕಾರ ಮಿನ್‌ಹಾಜ್-ಐ-ಸಿರಜ್, ಅವರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆ ಟಬಾಕ್ವತ್-ಐ-ನಸಿರಿ ಯಲ್ಲಿ, ಬೌದ್ಧಮತವನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕಿ ಇಸ್ಲಾಮ್ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಖಿಲ್ಜಿ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಸನ್ಯಾಸಿಗಳನ್ನು ಜೀವಂತ ಸುಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸಾವಿರಾರು ಸನ್ಯಾಸಿಗಳ ಶಿರಚ್ಛೇದ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಎಂದು ವರದಿ ಮಾಡಿದ್ದರು; ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಉರಿಯುವಿಕೆಯು ಸ್ನೆಕ ತಿಂಗಳ ವರೆಗೂ ಮುಂದುವರೆಯಿತು ಮತ್ತು "ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳಿಂದ ಬರುವ ಹೊಗೆಯು ಅನೇಕ ದಿನಗಳ ವರೆಗೂ ಗುಡ್ಡದ ಮೇಲಿನ ದಟ್ಟ ಮುಸುಕುನಂತೆ ಆವರಿಸಿತ್ತು."
ಕೆಲವು ಭಾರತೀಯ ಚರಿತ್ರೆಕಾರರ ಪ್ರಕಾರ, ಸುಮಾರು 10ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಳಂದ ಮೇಲಿನ ಒತ್ತಡ ಹೆಚ್ಚತೊಡಗಿತು. ಚರಿತ್ರೆಕಾರ ಪ್ರಕಾಶ್ ಬುದ್ದ್‌ರ ಪ್ರಕಾರ, ಹಿಂದುಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಒಂದು ಯಜ್ಞ ಅಗ್ನಿ ಯಾಗವು ಮಹಾಜ್ವಾಲೆಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟು ಅದು ನಳಂದದ ಒಂಬತ್ತು ಮಹಡಿಯ ಗ್ರಂಥಾಲಯವಾದ, ರತ್ನಭೋದಿಯನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಿತು. ಅವರ ಸೋಷಿಯಲ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ದಲ್ಲಿ, ಚರಿತ್ರೆಕಾರ ಸದಾಶಿವಂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, "ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಬೃಹತ್ತಾದ ಹಸ್ತಪ್ರತಿ ಗ್ರಂಥಾಲಯವನ್ನು ಟ್ರಿಥಿಕಾರು ಜೈನರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಅಗ್ನಿಗೆ ಆಹುತಿಮಾಡಿದ್ದರು, ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಕಲಿಕೆಯ ಭವ್ಯ ಕೇಂದ್ರದ ವಿರುದ್ದ ಅವರು ಹೊಂದಿದ್ದ ಅಸೂಯೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿದ್ದುದು."
1235ರಲ್ಲಿ ಟಿಬೆಟಿನ ಅನುವಾದಕ ಚಾಂಗ್ ಲೋತ್ಸವಾ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿದಾಗ, ಅವರು ಸುಮಾರು 70 ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಬೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದ 90 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಬೋಧಕರೊಂದಿಗೆ ಇದು ನಾಶವಾಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ಕೊಳ್ಳೆಗೊಳಗಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡರು. ಚಾಂಗ್ ಲೋತ್ಸವಾ'ರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಟರ್ಕಿ ಸೈನಿಕರಿಂದ ನಡೆಸಲಾದ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ದಾಳಿ ಉಳಿದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಪಲಾಯನವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. ಇವುಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, "ದುರ್ಬಲವಾದ ಬುದ್ಧ ಸಮುದಾಯದ ಅಲ್ಪಾಅವಶೇಷಗಳು, ಚಗಲರಾಜ ನಳಂದವನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವ ಕೊನೆಯ ರಾಜ ಎಂದು ಕಲ್ಪಿಸುಕೊಂಡ ಕ್ರಿ.ಶ. 1400 ವರೆಗೂ ಭೀತಿಯ ಮಾರ್ಗದಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟಪಡುವುದು ಮುಂದುವರೆದಿತ್ತು. "
ಧರ್ಮ ಗಂಜ್ ಅಥವಾ ಧರ್ಮಗಂಜಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ನಳಂದ ಗ್ರಂಥಾಲಯ , ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿಯೇ ಹೆಚ್ಚು ಚಿರಪರಿಚಿತ ಬೌದ್ಧೀಯ ಜ್ಞಾನದ ಖಜಾನೆಯಾಗಿದ್ದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉಗ್ರಾಣವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ನೂರುಗಳಷ್ಟು ಸಂಪುಟಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಸ್ಲಿಂ ದಾಳಿಕಾರರು ಹತ್ತಿಸಿದ ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ತಿಂಗಳುಗಟ್ಟಲೆ ಉರಿದಿತ್ತು. ಗ್ರಂಥಾಲಯವು ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಒಂಭತ್ತು ಮಹಡಿಗಳಷ್ಟು ಎತ್ತರದ್ದಾಗಿದೆ, ರತ್ನಸಾಗರ , ರತ್ನೊಡಧಿ , ಮತ್ತು ರತ್ನರಂಜಕ .
ಯಾವುದೊ ಒಂದು ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣವು ಟಿಬೆಟರ ಬೌದ್ಧಮತವನ್ನು ಅಡಕಮಾಡಲು ಬಂತು, ಇದರ ಸುಟ್ರಿಕ್ ಮಹಾಯಾನ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಇದರ ವಜ್ರಾಯಣ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಎರಡೂ, ದಿವಂಗತ ನಳಂದ ಅಧ್ಯಾಪಕರು ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿವೆ. ವಿದ್ವಾಂಸ ಧರ್ಮಕೀರ್ತಿ , ಭಾರತೀಯ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ತರ್ಕದ ಬೌದ್ಧ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು, ಹಾಗು ನಳಂದದಲ್ಲಿ ಭೋದಿಸಲಾದ, ಬೌದ್ಧ ಪಾರ್ಥ್ಯಕ್ಯವಾದದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಥೇರಿಸ್ಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು.
ಇತಿಹಾಸಜ್ಞ ಸುಕುಮಾರ್ ದತ್ತರು ಹೇಳುವಂತೆ, ನಳಂದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಚರಿತ್ರೆಯು " ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ--ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ಗುಪ್ತರ ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯದ ಪ್ರಗತಿಪರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದ ಆರರಿಂದ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಇದರ ಬೆಳವಣಿಗೆ, ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸೌಕರ್ಯ; ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ಒಂಬತ್ತರಿಂದ ಹದಿಮೂರನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗಿನ ಕ್ರಮವಾದ ಇಳಿಮುಖ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಭಜನೆ-ಪೂರ್ವ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧರ ತಾಂತ್ರಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯು ಬಲವಾಗಿದ್ದ ಕಾಲ.
ಕೇವಟ್ಟ ಸುಟ್ಟನ ಪ್ರಕಾರ ಬುದ್ಧನ ಕಾಲಕ್ಕಾಗಲೇ ನಾಲಂದವು ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಊರಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಮೊದಲು ಹಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಉನ್ನತ ವ್ಯಾಸಂಗದ ಕೇಂದ್ರವಾದ ನಂತರ ಅದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಹೊಂದಿತು. ಬುದ್ಧನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಾಂತ್ಯವು ತೀವ್ರವಾದ ಕ್ಷಾಮಕ್ಕೆ ಬಲಿಯಾಗಿತ್ತೆಂದು ಸಮ್ಯುತ್ತ ನಿಕಯದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಬುದ್ಧನ ಬಲಗೈ ಬಂಟನಂತಿದ್ದ ಶಿಷ್ಯ ಸರಿಪುಟ್ಟ ಇದೇ ನಾಲಂದದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿ ಇಲ್ಲೇ ಕೊನೆಯುಸಿರೆಳೆದನು.
ಬುದ್ಧನು ಮಗಧದ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಕೊನೆಯ ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿ ನಾಲಂದವನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಅವನ ಸಾವಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೊದಲು ಸರಿಪುಟ್ಟನು ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತನಗಿರುವ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಸಿಂಹ ಘರ್ಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜಗಹದಿಂದ ನಾಲಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯು ಅಂಬಲತ್ತಿಕಾದ ಮೂಲಕ ಸಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮತ್ತು ನಾಲಂದದಿಂದ ಅದು ಪಾತಲಿಗಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು. ರಾಜಗಹ ಮತ್ತು ನಾಲಂದದ ನಡುವೆ ಬಹಪುಟ್ಟವು ನೆಲೆಗೊಂಡಿತ್ತು.
ಚೈನಾದ ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿ-ಸಂತ ಜುವಾನ್‌ಜಂಗ್‌ ನು ನಾಲಂದ ಹೆಸರಿಗೆ ಅನೇಕ ವಿವರಣೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು, ಮಾವಿನ ತೋಪಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಾಗನಿಂದ ಈ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇನ್ನೊಂದು - ಅವನು ಒಪ್ಪಿದ್ದು - ಏನೆಂದರೆ ಇದು ಶಾಕ್ಯ ಮುನಿ ಬುದ್ಧ ನ ಒಂದು ಕಾಲದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅವನು "ವಿರಾಮವಿಲ್ಲದೆ ಭಿಕ್ಷೆ" ಎಂಬ ಹೆಸರು ನೀಡಿದ್ದನು.
ನಾಲಂದವು ಸೊನ್ನಾದಿನ್ನನ ತವರೂರಾಗಿತ್ತು. ಮಹಾವೀರನು ಅನೇಕ ಸಲ ನಾಲಂದದಲ್ಲಿ ವಿರಮಿಸಿದ್ದನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಇದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಜೈನ ಧರ್ಮ ಅನುಯಾಯಿಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಮಹಾವೀರನು ನಳಂದದಲ್ಲಿರುವ ಪಾವಾಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷ ಹೊಂದಿದನೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ (ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಒಂದು ಪಂಥದ ಅನುಯಾಯಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಅವನು ಹತ್ತಿರದ ಗ್ರಾಮವಾದ ಕುಂಡಲಾಪುರದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ್ದ)
ಬುದ್ದನು ಅನೇಕ ಸಲ ನಳಂದದಲ್ಲಿ ತಂಗಿದ್ದನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅವನು ನಳಂದಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪಾವಾರಿಕಾದ ಮಾವಿನ ತೋಪಿನಲ್ಲಿ ತಂಗುತ್ತಿದ್ದನು, ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಉಪಾಲಿ -ಗಹಪತಿ ಮತ್ತು ದೀಘತಪಸ್ಸೀ, ಕೆವತ್ತಾ ಮತ್ತು ಅಸಿಬಂಡಕಪುತ್ತನೊಂದಿಗೂ ಅನೇಕ ಸಂಭಾಷಣೆ, ವಿಚಾರವಿನಿಮಯಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದ್ದನು.
ನಳಂದದ ಕೊನೆಯ ದೊರೆತನ-ಒಡೆಯ, ಶಕ್ಯಶ್ರಿಭದ್ರ, ಕ್ರಿ.ಶ. 1204 ರಲ್ಲಿ ಟಿಬೆಟಿನ ಅನುವಾದಕ ಟ್ರೊಪು ಲೊಟ್ಸವನ ಆಮಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ಟಿಬೆಟ್‌ಗೆ ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿದರು. ಟಿಬೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರು ಇರುವ ಎರಡನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಮುಲಾಸರ್ವಸ್ತಿವಾದಿನ್ ವಂಶಾವಳಿಯ ಶ್ರೇಣೀಕರಣ ವಂಶಾವಳಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದರು.
ನಳಂದಗಳಂತಹ, ಭಾರತೀಯ ಮಹಾಯಾಣ ಬೌದ್ಧ ಮಠಗಳಲ್ಲಿ, ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು ಬೌದ್ಧ ತತ್ವಗಳ ನಾಲ್ಕು ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ಅಭ್ಯಸಿಸಿದ್ದರು. ವೈಭಾಶಿಕ ಮತ್ತು ಸಾತ್ರಾಂತಿಕ – ಎರಡೂ – ಹಿನಾಯಾನ ಒಳಗಿನ ಸರ್ವಸ್ತಿವಾದ ಶಾಲೆಯ ಉಪವಿಭಾಗಗಳು. ಇತರ ಎರಡು – ವಿತ್ತಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಕಗಳು – ಮಹಾಯಾನದ ಒಳಗಿನ ಉಪವಿಭಾಗಗಳು.
ನಳಂದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಟ ಕುಮಾರಗುಪ್ತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತಗೊಂಡಿತೆಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅಧ್ಯಯನವು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವನ ಒಂದು ಮುದ್ರೆಯು ದೊರೆತಿದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಜ್ಞ್ಯಾವರ್ಮ ಮತ್ತು ಜುವಾಂಗ್‌ಜಾಂಗ್‌ ಇಬ್ಬರೂ ಅವನನ್ನೇ ಇದರ ಸ್ಥಾಪಕನೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ದೇವಸ್ಥಾನಗಳ, ಮಠಗಳ, ನಳಂದದ ಕಲಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳ ವಿನಾಶವನ್ನು ಮತ್ತು ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರ, ಖಗೋಳ ವಿಜ್ಞಾನ, ರಸವಿದ್ಯ, ಮತ್ತು ಶರೀರ ರಚನಾ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿನ ಪುರಾತನ ಭಾರತೀಯ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕಲ್ಪನೆಯ ಅಳಿವಿಗೆ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನ ಭಾರತವೇ ಹೊಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅಹಿರ್ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ.
ರಾಜ ಅಶೋಕನು ಯಲ್ಲಿ ಸರಿಪುಟ್ಟನ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಒಂದು ಸ್ತೂಪವನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಸಿದ್ದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಟಿಬೆಟಿಯನ್ನರ ಮೂಲದ ಪ್ರಕಾರ ನಾಗಾರ್ಜುನನ ಅಭ್ಯಾಸ ಇಲ್ಲೇ ನಡೆದುದಾಗಿದೆ.
ಪಾಲ ಯುಗದಲ್ಲಿ ನಾಲಂದವು ಮಹೋನ್ನತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಏಕಮೇವ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು, ಬೇರೆಲ್ಲ ಪಾಲ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಂತೆ "ಅನೇಕ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಹೊಂದಿದ ಸಂತರು ನಾಲಂದದವರಾಗಿದ್ದು.ಪಾಲರ ಐಜೀಸ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದ್ದರು".
ಬೌದ್ಧಮತದ ಇತರ ನಮೂನೆಗಳು, ವಿಯಟ್ನಂ, ಚೈನಾ, ಕೊರಿಯಾ ಮತ್ತು ಜಪಾನಿನಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸುವ ಮಹಾಯಾನ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ, ಪುರಾತನ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಮೂಲವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದರು.
ನಳಂದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ವಿಹಾರಗಳ ಪಾಳು ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸಿನ ಚಿತ್ರವಿರುವ ನೆಲಹಾಸನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ; ಧನುಸ್ಸು ಗುಪ್ತರ ರಾಜ ಮುದ್ರೆಯ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿತ್ತು.
ಸರಿಪುಟ್ಟನು ’ನಲಕ’ ಎಂಬ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಮರಣಹೊಂದಿದನು, ಅದನ್ನೇ ಅನೇಕ ಪಂಡಿತರು ನಳಂದ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿದ್ದರು.
ಒಂದನೇ ಪರಾಂತಕ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಚೋಳ ಪ್ರಭುತ್ವವು ಇಡೀ ಪಾಂಡ್ಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ,ಅವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರಿಂದ ಅನೇಕ ಹಿನ್ನಡೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿದ.ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು ತಮ್ಮ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಚೋಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದರು. ಕರಿಕಾಲ ಚೋಳ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಪೂರ್ವ ಚೋಳರಾಜ. ಸಂಗಮ್ ಕವಿತೆಯ ಅನೇಕ ಕವನಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಹೆಸರನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲಪಟ್ಟಿಕಾರಂ ನಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬಂದ ಅನೇಕ ಐತಿಹ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ಕೆತ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗು ೧೧ ಮತ್ತು ೧೨ನೇ ಶತಮಾನಗಳ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕರಿಕಾಲನ ಹೆಸರನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಿಮಾಲಯದವರೆಗೆ ಇಡೀ ಭಾರತದ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸಲು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸಾಮಂತ ರಾಜರ ನೆರವಿನಿಂದ ಕಾವೇರಿ ನದಿಗೆ ಪ್ರವಾಹ ದಂಡೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣಕರ್ತನೆಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.
೩ನೇ ಶತಮಾನದ ನಲ್ಲಿ, ಡೆಕ್ಕನ್ ಪ್ರಸ್ತಭೂಮಿಯು ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ೧ನೇ ಶತಮಾನದ ಯ ಮಧ್ಯಾವಧಿಯಿಂದ ೨ನೇ ಶತಮಾನದ ವರೆಗೆ ಇದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಸತ್ಯವಾಹನ ರಾಜವಂಶ ಆಳುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಉತ್ತರದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ಹತೋಟಿಯ ಹೊರಗೆ ತಮಿಳು ಪ್ರದೇಶವು ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ತಮಿಳು ಅರಸರು ಮತ್ತು ಮುಖಂಡರು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಆಸ್ತಿಪಾಸ್ತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸದಾ ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಜಮನೆತನದ ಆಸ್ಥಾನಗಳು ಅಧಿಕಾರದ ಹಂಚಿಕೆಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗುವ ಬದಲಿಗೆ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕೂಟವಾಗಿತ್ತು ಹಾಗು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ವಿತರಣೆಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿತ್ತು.
ಮೆಗಾಲಿಥಿಕ್ ಚಿತಾಭಸ್ಮ ಕರಂಡಕಗಳ ಸಮಾಧಿಯ ಉಪಸ್ಥಿತಿಗೆ ಮುಂಚಿನ ಸ್ಪಷ್ಟ ಸಾಕ್ಷ್ಯವು ಸುಮಾರು 1000 ಯಿಂದೀಚೆಗೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ತಮಿಳುನಾಡಿನ ವಿವಿಧ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಇವನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲಾಗಿದೆ. ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ತಿರುನಲ್ವೇಲಿಗೆ 24 ಕಿಮೀ ದೂರದ ಆದಿಚನಲ್ಲುರ್. ಅಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆಯ ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು 157 ಚಿತಾಭಸ್ಮ ಕರಂಡಕಗಳನ್ನು 15 ಮಾನವ ತಲೆಬುರುಡೆಗಳು, ಅಸ್ಥಿಪಂಜರಗಳು ಮತ್ತು ಮೂಳೆಗಳ ಸಮೇತ ಅಗೆದು ತೆಗೆದರು. ಇವುಗಳ ಜತೆಗೆ ತೊಗಟೆಗಳು, ಅಕ್ಕಿ ಕಾಳುಗಳು, ಸುಟ್ಟಿರುವ ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಕಲ್ಲಿನ ಆಯುಧಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದ್ದವು.
ಸುಮಾರು ೮೫೦ರಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞಾತ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಮೇಲೆರಿದ ವಿಜಯಾಲಯ ಪಾಂಡ್ಯರು ಮತ್ತು ಪಲ್ಲವರ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡ ಹಾಗು ತಂಜಾವೂರನ್ನು ವಶಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ. ತರುವಾಯ ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಚೋಳರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿಗೆ ಹಾದಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ. ಚೋಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ವಿಜಯಾಲಯ ಪುನಶ್ಚೇತನ ನೀಡಿದ ಹಾಗು ಅವನ ಪುತ್ರ ಒಂದನೇ ಆದಿತ್ಯ ಚೋಳರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ನೆರವಾದ. ಅವನು ಪಲ್ಲವ ಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೇಲೆ 903ರಲ್ಲಿ ದಂಡೆತ್ತಿ ಹೋಗಿ ಯುದ್ದದಲ್ಲಿ ಪಲ್ಲವ ರಾಜ ಅಪರಾಜಿತನನ್ನು ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿ ಪಲ್ಲವ ಆಳ್ವಿಕೆ ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸಿದ.
ಸಂಗಮ್ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕಾವ್ಯಗಳು ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಬೌತಿಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು, ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಯುಗದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧಕಾವ್ಯ ಸಂಕಲನಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂಗಂ ಕವನಗಳು ವಿವಿಧ ಔದ್ಯೋಗಿಕ ಗುಂಪುಗಳಾಗಿ ಸಂಘಟಿತರಾದ ಜನರು ಮತ್ತು ಫಲವತ್ತಾದ ಭೂಮಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಚಿತ್ರಣ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ವಂಶಾಡಳಿತದ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವಗಳು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ರಾಜ್ಯದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಅರಸನ ಅಧಿಕಾರಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು ಸ್ಥಾಪಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಗೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಿರುವ ಮೂಲಕ ಸೀಮಿತಗೊಂಡಿದೆ.
ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇತಿಹಾಸಪೂರ್ವ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಕರ್ನಾಟಕ ಕರ್ನಾಟಕ ಕರ್ನಾಟಕ ಕರ್ನಾಟಕ ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರದೇಶವು ಸತತವಾಗಿ ಮಾನವನ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ತಮಿಳು ಜನರ ನಾಗರಿಕತೆ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತೀ ಪ್ರಾಚೀನವಾದ ನಾಗರೀಕತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸ ಲಾಗಿದೆ. ಇತಿಹಾಸದುದ್ದಕ್ಕೂ, ಪೂರ್ವ ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿಲಾಯುಗದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದವರೆಗೆ, ಈ ಪ್ರದೇಶವು ವಿವಿಧ ಬಾಹ್ಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಜತೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿದೆ. ಅದರ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಾವಧಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ತಮಿಳು ಪ್ರದೇಶವು ಬಾಹ್ಯ ಆಕ್ರಮಣದಿಂದ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ.
೧೪ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರ ಆಕ್ರಮಣದ ವಿರುದ್ಧ ಹಿಂದುಗಳು ಪ್ರತೀಕಾರ ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೊಸ ಪ್ರಭುತ್ವದ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಕಂಕಣಬದ್ಧರಾದರು. ಇದನ್ನು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಬುಕ್ಕ ತನ್ನ ಸಹೋದರ ಹರಿಹರನ ಜತೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದು ವಿಜಯ ನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ. ಕರ್ನಾಟಕದ ವಿಜಯನಗರ ನಗರದಲ್ಲಿ ಇದು ನೆಲೆಗೊಂಡಿತ್ತು. ಬುಕ್ಕನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಸಮೃದ್ಧಿಗೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದತ್ತ ತನ್ನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.
ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಾಚೀನ ಕನ್ನಡ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳಾದ ಚಾಲುಕ್ಯ, ಕದಂಬ, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ, ಹೊಯ್ಸಳ, ಗಂಗರು ಪ್ರಾಚೀನ ಮೂಲಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದೆ. ಅವರು ಒಂದಾಗಿ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಭಾಷೆಯೊಂದಿಗೆ ಈ ನೆಲವನ್ನು ಆಳಿದರು ಹಾಗು ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಕೆಲವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದರು. ಅವರು ರೋಮ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಜತೆಗೆ ಕಡಲ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಈ ಮೂರು ರಾಜಮನೆತನಗಳು ನೆಲದ ಆಧಿಪತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪೈಪೋಟಿಯಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸತತ ಸೆಣಸಾಟ ನಡೆಸಿದ್ದರು.
ಮರಾಠರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ದರ್ಶನವು ಐರೋಪ್ಯ ವ್ಯಾಪಾರ ಕಂಪನಿಗಳಿಗೆ ದಾರಿ ಕಲ್ಪಿಸಿತು. ೧೭ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರಂಭಿಸಿದ ಅವರು, ನಾಡಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಅರಸರ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧಿಸಿದರು. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದ ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಯನ್ನು 18ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯ ಕಂಪನಿ ಅದನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ಮಾಡಿತು. ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ, ಭಾಷಾವಾರು ಗಡಿಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ತಮಿಳುನಾಡು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು.
ಒಂದನೇ ಮಾರವರಂಬಂ ಕುಲಶೇಖರ ಪಾಂಡ್ಯನ್ ೧೩೦೮ ರಲ್ಲಿ ನಿಧನದ ನಂತರ ಅವನ ಪುತ್ರರಾದ- ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಹಕ್ಕನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಸುಂದರ ಪಾಂಡ್ಯ ಮತ್ತು ಕಾನೂನುಬದ್ಧನಲ್ಲದ ವೀರ ಪಾಂಡ್ಯ ನಡುವೆ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರ ವಿವಾದದಿಂದ ಸಂಘರ್ಷ ಉದ್ಭವಿಸಿತು. ಅವರಿಬ್ಬರು ಸಿಂಹಾಸನಕ್ಕಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಹೋರಾಡಿದರು. ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಮಧುರೈ ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರ ಆಧಿಪತ್ಯದ ದಂಡೆತ್ತಿದ ಸೇನೆಗಳ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿತು.(ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನ ಆಧಿಪತ್ಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಪರಾಭವಗೊಂಡ ಸುಂದರ ಪಾಂಡ್ಯನ್‌ಗೆ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡಿದ)
ಈ ಜನರು ಬೌದ್ಧ ಅಥವಾ ಜೈನ ಮತಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದರು ಎಂದು ಇತಿಹಾಸಜ್ಞರು ಊಹಿಸಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗು ಪೂರ್ವಶತಮಾನಗಳ .ಯಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ನಿವಾಸಿಗಳು ನಿಷ್ಠೆ ಹೊಂದಿದ್ದ ಹಿಂದು ಧರ್ಮಗಳತ್ತ ಹಗೆತನ ಸಾಧಿಸಿದ್ದರು . ಇದರ ಫಲವಾಗಿ 7ನೇ ಮತ್ತು 8ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹಿಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಮತ್ತು ಲೇಖಕರು ಕಳಭ್ರರ ಅವನತಿಯ ನಂತರ ತಮ್ಮ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಕೈಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾಗಿ ಅವರ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಕಾರಾತ್ಮಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ರಾಜರಾಜ ವೆಂಗಿಯ ಮೇಲೆ ಜಯಗಳಿಸಿದ ನಂತರ ಅವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಗೋದಾವರಿ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ದಂಡೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ವೆಂಗಿಯ ಸುತ್ತ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದ ಪೂರ್ವ ಚಾಲುಕ್ಯ ರಾಜರ ನಡುವೆ ವೈವಾಹಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಮೈತ್ರಿಗಳು ಬೆಳೆಯಿತು. ವಿಜಯರಾಜ ಚೋಳನ ಪುತ್ರ ಅಥಿರಾಜೇಂದ್ರ ಚೋಳ ೧೦೭೦ರಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕ ಅಶಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ಯೆಗೀಡಾದ ಮತ್ತು ಒಂದನೇ ಕುಲೊತುಂಗ ಚೋಳನು ಚೋಳ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ಏರಿ, ಚಾಲುಕ್ಯ ಚೋಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದ. ಕುಲೋತುಂಗ ವೆಂಗಿ ಅರಸ ರಾಜರಾಜ ನರೇಂದ್ರನ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದ.
೯ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞಾತರಾಗಿದ್ದ ಚೋಳರು ಮತ್ತೆ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡು ಪಲ್ಲವರು ಮತ್ತು ಪಾಂಡ್ಯರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ, ಬಲಾಢ್ಯ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು. ಜೊತೆಗೆ ಇಡೀ ದಕ್ಷಿಣ ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅವರು ವಿಸ್ತರಿಸಿದರು. ಅದರ ಉತ್ಕರ್ಷಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚೋಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ೩,೬೦೦,000 ಕಿಮಿ² ಹರಡಿಕೊಂಡು, ಬಂಗಾಳಕೊಲ್ಲಿವರೆಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿತ್ತು. ಚೋಳ ನೌಕಾದಳವು ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದ ಶ್ರೀವಿಜಯ ಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧಿಸಿತ್ತು.
ಸುಮಾರು ೧೧೧೮ ರಲ್ಲಿ ಅವರು ವೆಂಗಿ ಮೇಲಿನ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಪಶ್ಚಿಮ ಚಾಲುಕ್ಯ ರಾಜ ನಾಲ್ಕನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ಕೈವಶವಾಯಿತು. ಗಂಗವಾಡಿಯನ್ನು ಚಾಲುಕ್ಯರ ಅಧೀನ ರಾಜ ಹೊಯ್ಸಳ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನ ಹೆಚ್ಚಿದ ಅಧಿಕಾರದಿಂದ ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ಪಾಂಡ್ಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತದ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಪಾಂಡ್ಯ ಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲೆ ಅನೇಕ ಮಂದಿ ಹಕ್ಕುಸಾಧಿಸಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಿಂಹಳೀಯರು ಮತ್ತು ಚೋಳರು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಭಾಗಿಯಾಗಿದ್ದರು.
ವ್ಯಾಪಕ ಹಿಂದು ಪುನಶ್ಚೇತನದಿಂದಾಗಿ ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಶೈವ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ ಪಂಥಗಳ ಅಪಾರ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು. ಅನೇಕ ಶೈವ ನಯನ್ಮಾರರು ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ ಆಳ್ವಾರರು ಜನಪ್ರಿಯ ಭಕ್ತಿಸಾಹಿತ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಉತ್ತೇಜನ ಒದಗಿಸಿದರು. ೬ನೇ ಶತಮಾನದ ಯಲ್ಲಿ ವಾಸವಿದ್ದ ಕರೈಕ್ಕಾಲ್ ಅಮ್ಮೈಯಾರ್ ಈ ನಯನ್ಮಾರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಅತೀ ಮುಂಚಿನವರು. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶೈವ ಭಕ್ತಿಗೀತೆ ಕವಿಗಳಾದ ಸುಂದರಮೂರ್ತಿ, ತಿರುಗ್ನಾನ ಸಂಬಂತರ್ ಮತ್ತು ತಿರುನವುಕ್ಕರಸರ್ ಅವರ ಅವಧಿಗೆ ಸೇರಿದವರು.