polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಹಿಂದಿನ ಮೂಲಗಳ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವುದು ನಿಜವಾಗಿಯು ಅಸಾಧ್ಯ . ಆದರೆ ನಾವು ಇದರ ಪ್ರಬಲವಾದ ಪರಂಪರೆಯ ಹರಿವನ್ನು ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಮಹಾಕಾವ್ಯವಾದ ರಾಮಾಯಣದ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಹಿಡಿಯಬಹುದು. ಈ ಮಹಾಕಾವ್ಯವು ಇನ್ನೂ ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಈಗಲೂ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿದೆ. ಪುರಾಣ ಕಥೆಗಳಿಂದ ಆರಂಭಿಸುವ ಮೂಲಕ, ರಾಜರ್ಷಿ ಜನಕ್ ಎಂಬ ರಾಜಾ ವೈದೇಹವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಇದು ಪೂರ್ವದ ನೇಪಾಳ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದ ಬಿಹಾರ ವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಈ ಇಡೀ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶದ ಪೌರಾಣಿಕ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಸೀತಾಮರಿ ಎಂಬ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ರಾಜರ್ಷಿ ಜನಕರಾಜನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಉಳುವಾಗ ಸೀತೆ ಮಣ್ಣಿನ ಮಡಕೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದಳು ಎಂಬ ಪವಿತ್ರವಾದ ಹಿಂದುಧರ್ಮದ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ .
ಲಿಚಿಯ ರಫ್ತಿಗೆ ಇದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಈ ಪ್ರದೇಶ ಕೈಯಿಂದ ನೇಯ್ದ ಬಟ್ಟೆ, ಕಬ್ಬು, ಇಂಡಿಗೋ, ಅಫೀಮು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ಜಿಲ್ಲೆಯು ಕೆಲವು ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಈಗ ಇವು ಹಳೆಯದಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಪಾಳುಬಿದ್ದಿವೆ. ಇದು ಉತ್ತರ ಬಿಹಾರ ನ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇದು ಮುಂಬಯಿ, ಸೂರತ್ ಮತ್ತು ಅಹಮದಾಬಾದ್ ನ ಎಲ್ಲಾ ವಿಧದ ಜವಳಿ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿಗೆ ಬೃಹತ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ. ಇವು ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಮಾರ್ವಾಡಿ ಸಮುದಾಯ ಪ್ರಾಬಲ್ಯದ ಸುಟಾ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಸರಕುಗಳ ಸಗಟು ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಸರೈಯಗಂಜ್ ನ "ಗೋಲಾ" ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ. ಮೋತಿಹೀಲ್ ಪಟ್ಟಣದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.
ಬೇಸಿಗೆಯ ಏಪ್ರಿಲ್-ಜೂನ್ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಉಷ್ಣದ ಮತ್ತು ಆರ್ದ್ರತೆ ಯ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಹಿತಕರವಾದ ಹವಾಮಾನವಿದ್ದು, 06/20 . ನಷ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ವಾಯುಮಾಲಿನ್ಯವು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಿರುವುದರಿಂದ , ಗಾಳಿಯು ಹೋಲಿಕೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶುದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅಕ್ಟೋಬರ್ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಚ್ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಭೇಟಿಕೊಡಲು ಪ್ರಶಸ್ತ ತಿಂಗಳುಗಳಾಗಿವೆ. ಬೇಸಿಗೆ ಮತ್ತು ಮುಂಗಾರುಋತುವಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸುದೀರ್ಘ ವಿದ್ಯುತ್ ಕಡಿತ ,ಉಷ್ಣಾಂಶ ಮತ್ತು ಮಳೆಯ ಪ್ರವಾಹದಿಂದಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಭೇಟಿಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು.
ಈ ಶಾಲೆಯನ್ನು 1976 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೇ ಇದರ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಚಂದ್ರ ಚಿಲ್ಡ್ರನ್ ವೆಲ್ ಫೇರ್ ಸೊಸೈಟಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಶಾಲೆಯನ್ನು 1860 ರ ಸೊಸೈಟಿಯ . ಅಡಿಯಲ್ಲಿ . .ಚಂದ್ರರವರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಇವರ ಸೂಕ್ತ ನಿರ್ದೇಶನದೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದೊಂದಿಗೆ ಮೂರು ದಶಕಗಳಿಗಿಂತಲು ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲದ ವರೆಗೆ ., & ನ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಕೆಲವೊಂದು ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಈಗಾಗಲೇ /, ನವದೆಹಲಿ ಮತ್ತು ನೇಪಾಳ್ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಎಕ್ಸಾಮಿನೇಷನ್ ಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್ ನ ಭೇಟಿಯಿಂದ ಪಾಲಾ ರಾಜವಂಶ ಉದಯವಾಗುವ ವರೆಗು ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಮಹಾರಾಜ ಹರ್ಷವರ್ಧನ ನ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಇವನು ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಪ್ರಬಲ ಸಾರ್ವಭೌಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕ್ರಿಸ್ತಶಕ 647 ರ ನಂತರ , ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಸ್ಥಳೀಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರ ಹಿಡಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತು. ಕ್ರಿಸ್ತಶಕ 8 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪಾಲಾ ರಾಜವಂಶದ ರಾಜರು ತಿಹ್ರತ್ ನ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ಹಿಡಿತವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ಕ್ರಿಸ್ತಶಕ 1019 ರಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯ ಭಾರತದ ಚೆಡಿ ರಾಜರು ತಿಹ್ರತ್ ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರುವವರೆಗು ಹಾಗು 11 ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಬದಲಿಗೆ ಸೇನಾ ರಾಜವಂಶದ ರಾಜರು ಬರುವವರೆಗು ಪಾಲಾ ರಾಜರ ಆಳ್ವಿಕೆ ಮುಂದುವರೆದಿತ್ತು.
ಮುಜಫರ್ ಪುರ್, ಈಶಾನ್ಯ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಜಫರ್‌ಪುರ್ ನ ವಿಶೇಷತೆಯು ಎರಡು ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಪಂದನಶೀಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರಭಾವಗಳ ನಡುವೆ ಗಡಿರೇಖೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅದರ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವವಾಗಿ ಇದು ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಹಿಂದು ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಹಾಗು ಚಿಂತನೆಗಳ ಸಮಾಗಮವಾಗಿದೆ. ಪರಸ್ಪರ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯ ಬದಲಾದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಗಡಿ ರೇಖೆಯಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ. ಮುಜಫರ್ ಪುರ್, ಅದರ ಎಲ್ಲೆಗಳೊಳಗೆ ಅತ್ಯಂತ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಅಂಶವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಅನುಮಾನವಿಲ್ಲದೇ ಉನ್ನತ ಪ್ರತಿಭೆಗಳ ಜನ್ಮಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ.
ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್,ಇವರು ಭಾರತೀಯ ಗಣರಾಜ್ಯದ ಮೊದಲನೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಾಗಿದ್ದು,. ಇವರು ಕೆಲಕಾಲದವರೆಗೆ ಇಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಗ್ರೇಟ್ ಭೂಮಿಹಾರ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದರು . ಈ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ದಿವಂಗತ ಮಹಾದೇವಿ ವರ್ಮ ಮತ್ತು ಆಚಾರ್ಯ ಕೃಪಾಲಿನಿಯಂತಹವರು ಕೂಡ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ನೇಪಾಳಕ್ಕೆ ಇರುವಂತಹ ಅನೇಕ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಪಟ್ಟಣವು ಒಂದಾಗಿದೆ. ನೇಪಾಳ ಮತ್ತು ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಗಳ ನಡುವೆ ಬಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಆಹಾರ ದವಸ ಧಾನ್ಯಗಳ ವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.
ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಖಾಸಗಿ ಹಣ್ಣಿನ ತೋಟಗಳು ಮತ್ತು ಸಹಜವಾದ ನದಿಗಳು ವಿಹಾರ ಪ್ರವಾಸಗಳಿಗೆ/ಸಾಹಸಗಳಿಗೆ/ಬೀಡು ಬಿಡಲು/ಸುತ್ತಾಡಲು ಪ್ರಶಸ್ತವಾಗಿವೆ. ಆದರೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಗೈರುಹಾಜರಿಯು ಎದ್ದುಕಾಣುತ್ತದೆ. ನಗರವು, ನೆಲಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಕೇವಲ 20 ಅಡಿಗಳಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಕೆಳಗಿರುವ ನೀರಜಾರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಭೂ ಪ್ರದೇಶವು ವರ್ಷವಿಡೀ ಹಚ್ಚಹಸಿರಾಗಿರುತ್ತದೆ. ನಗರವು, ಕಾರ್ಯ ಚಟುವಟಿಕೆಯಿಲ್ಲದ ಪತಹಿ ಎಂಬ ನಾಗರಿಕ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಭಾರತೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು, 4000 ಅಡಿ ಉದ್ದದ ವಿಮಾನಹಾದಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ .
ಮೇ ಯಿಂದ ಜೂನ್ ನ ವರೆಗೆ ದೊರೆಯುವಂತಹ ಲಿಚಿ ಬೆಳೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಾದ, ವೈಶಾಲಿ, ಸೀತಾಮರಿ, ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಚಂಪಾರಣ್ , ದರ್ಭಾಂಗ್ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ಟಿಪುರ್ ನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 25.27 ಸಾವಿರ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಒಟ್ಟು 3 ಲಕ್ಷ ಟನ್ ನಷ್ಟು ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಲಿಚಿ ಬೆಳೆಯ 54% ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಸರಿಸುಮಾರು 70% ನಷ್ಟಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತದಿಂದ ರಫ್ತು ಮಾಡಲಾಗುವ ಲಿಚಿ ಹಣ್ಣಿನ ಪಾಲು 1% ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೂ ಅದು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಭಾರತೀಯವೆನಿಸಿದ ಚೀನಿ ತಿನಿಸುಗಳಾದ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನೂಡಲ್ಸ್, ತಂದೂರಿ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ತಿನಿಸುಗಳನ್ನು ಕೂಡ ತಿನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಅವನ್ನು ರುಚಿಯಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಹುಪಾಲು ಜನಾಂಗೀಯ ಅಡುಗೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾದ ತಿನಿಸುಗಳನ್ನು ಹಬ್ಬಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಮಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಮದುವೆಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಜನಾಂಗೀಯ ಅಡುಗೆಗಳು ಪಾನ್ -ಇಂಡಿಯ ರೀತಿಯ, ಮಸಾಲೆಯುಕ್ತ, ಕಾರವಾದ, ಎಣ್ಣೆ ಹೆಚ್ಚಿರುವ ಅಡುಗೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಕಾರಣವಾಗಿವೆ.
1211 ಮತ್ತು 1226 ರ ನಡುವೆ ಬಂದಂತಹ ಬಂಗಾಳದ ರಾಜ ಗಾಯೈಸುದ್ಧೀನ್ ಐವಾಜ್ , ತಿಹ್ರತ್ ನ ಮೊದಲನೆಯ ಮುಸ್ಲಿಂ ಆಕ್ರಮಣಕಾರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೂ ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗದಿದ್ದರೂ, ಕಪ್ಪವನ್ನು ಸುಲಿಗೆ ಮಾಡಿದ. ಘಿಯಾಸುದ್ದೀನ್ ತುಗಲಕ್ 1323 ರಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೇಲೆ ಅವನ ಹಿಡಿತವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ.
ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಮಾತನಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಧಾನ ಉಪಭಾಷೆ ವಜ್ಜಿಕ,- ಇದು ಮೈಥಿಲಿ ಮತ್ತು ಬೊಜ್ ಪುರಿ ಭಾಷೆಯ ಸಂಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಗಳಾಗಿವೆ. ಬಿಹಾರ ನ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವ ಇತರ ಭಾಷೆಗಳೆಂದರೆ: ಅಂಗಿಕ, ಬೊಜ್ ಪುರಿ, ಬಂಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಮೈಥಿಲಿ.
1934 ರ ಆಗಸ್ಟ್ ನಲ್ಲಿ, ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದ 8.1 ತೀವ್ರತೆಯ ಭೂಕಂಪ , ನಗರವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡಿತು. ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕ ಹಾನಿಯಾಯಿತಲ್ಲದೇಕೊಲ್ಕತ್ತ ಮತ್ತು ಕಠ್ಮಂಡು ವಿನಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಭಾರಿ ಪ್ರಮಾಣದ ಹಾನಿಯುಂಟಾಯಿತು. ಈ ಪ್ರದೇಶವು 1988 ರ ಬಿಹಾರ ಭೂಕಂಪ ದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕಂಪಿಸಿತು.
ವೈಶಾಲಿ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಪುನರುದಯದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು , ಬಸೊ ಕುಂದ್, ಮಹಾವೀರನ ಜನ್ಮಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಇವನು 24 ನೇ ಜೈನ ತೀರ್ಥಂಕರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಬುದ್ಧದೇವನ ಸಮಕಾಲೀನನಾಗಿದ್ದು , ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗಡಿಗಳಾಚೆಯಿಂದ ಭಕ್ತರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿದನು.
ಹೆಂಡವು ಈಚಲು ಮರದಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾದ ಪಾನೀಯವಾಗಿದ್ದು, ಸರಿಸುಮಾರು 5%-8% / ಯಷ್ಟು ಆಲ್ಕಹಾಲ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಬಡವನ ಬಿಯರ್ ಎಂದೇ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಎಂಬುದು, ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯ ವಾದ ಬಿಹಾರ ದ ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ನಗರವಾಗಿದೆ. ಇದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ.
'ಆರ್ಯ ಸಮಾಜ ಎಂಬುದು ಒಂದು ಹಿಂದೂ ಸುಧಾರಣಾ ಆಂದೋಲನವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದ ಸರಸ್ವತಿಯವರಿಂದ 1875ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌ 10ರಂದು ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.://./?
ಅವರು ವೇದಗಳ ದೋಷಾತೀತ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆಯಿಟ್ಟಿದ್ದ ಓರ್ವ ಸನ್ಯಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದ ನಿರಾಡಂಬರತೆಯ) ಆದರ್ಶಗಳಿಗೆ ದಯಾನಂದರು ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ನೀಡಿದರು. ಆರ್ಯ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಸರಿಸುಮಾರು 3–4 ದಶಲಕ್ಷ ಅನುಯಾಯಿಗಳಿದ್ದಾರೆ.
ಗುಜರಾತ್ ರಾಜಸಂಸ್ಥಾನದ ಓರ್ವ ಸ್ಥಳೀಯರಾಗಿದ್ದ ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರು, 1869 ಮತ್ತು 1873ರ ನಡುವೆ ತಮ್ಮ ದೇಶೀಯ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗಣನೀಯವಾದ ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತವಾದ ಸುಧಾರಣೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಮನಃಪೂರ್ವಕವಾದ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಈ ಪ್ರಯತ್ನವು ಹಲವಾರು "ವೇದದ ಶಾಲೆಗಳ" ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಇತರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಲೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿರುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ಈ ಶಾಲೆಗಳು ತಮ್ಮ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ವೇದದ ಮೌಲ್ಯಗಳು, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವನ್ನು ಶ್ರುತಪಡಿಸುವೆಡೆಗಿನ ಪ್ರಯತ್ನದ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ನೀಡಿದವು. ಇಂಥ ಮೊದಲನೆಯ ಶಾಲೆಯು 1869ರಲ್ಲಿ ಫರೂಕಾಬಾದ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಮೊದಲ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ 50 ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಅದು ವರದಿಮಾಡಿತು. ಇದರ ಆರಂಭಿಕ ಯಶಸ್ಸಿನಿಂದಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಶಾಲೆಗಳು ಕ್ಷಿಪ್ರ ಅನುಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮಿರ್ಜಾಪುರ , ಕಸ್‌ಗಂಜ್‌ , ಛಾಲೇಸರ್‌‌ ಮತ್ತು ವಾರಣಾಸಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು.
ದೇಶಸಂಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ , ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರ-ಪರವಾಗಿದ್ದ ಆ ಕಾಲದ ಭಾರತೀಯ ಬುದ್ಧಿಜೀವಿಗಳ ಪೈಕಿ ಹಲವರ ಕುರಿತು ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರು. ಇವರಲ್ಲಿ ನವೀನ್‌ ಚಂದ್ರ ರಾಯ್‌, ರಾಜ್‌ನಾರಾಯಣ್‌ ಬಸು, ದೇಬೇಂದ್ರನಾಥ್‌ ಟ್ಯಾಗೋರ್‌‌ ಹಾಗೂ ಹೇಮೇಂದ್ರನಾಥ್‌ ಟ್ಯಾಗೋರ್‌‌ ಮೊದಲಾದವರು ಸೇರಿದ್ದು, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಬ್ರಹ್ಮೋ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. 1828ರಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಸುಧಾರಣಾ ಸಂಘಟನೆಯು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಪರಂಪರಾನುಗತವಾದ ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ರದ್ದುಮಾಡುವ ಅಗತ್ಯ ಹಾಗೂ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೂಲಕ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರನ್ನು ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವುದು) ವಿಷಯಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರು ಹೊಂದಿದ್ದ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಹೋಲುವ ಕೆಲವೊಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಬ್ರಹ್ಮೋ ಧರ್ಮ ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಪುಸ್ತಕವೊಂದನ್ನು ದೇಬೇಂದ್ರನಾಥ್‌ ಟ್ಯಾಗೋರ್‌‌ ಬರೆದಿದ್ದರು. ಆ ಸಮಾಜದ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಆ ಪುಸ್ತಕವು ಧರ್ಮ ಹಾಗೂ ನೈತಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಒಂದು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಕೈಪಿಡಿಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರು ಕಲ್ಕತ್ತಾದಲ್ಲಿರುವಾಗ ಇದನ್ನು ಓದಿದ್ದರು.
ಬ್ರಹ್ಮೋ ಸಮಾಜವನ್ನು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರನ್ನು ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮನವೊಪ್ಪಿಸಲಾಗಿತ್ತಾದರೂ, ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಹಲವಾರು ಚರ್ಚಾರ್ಹ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರು ಹಾಗೇಸುಮ್ಮನೇ ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲು ಸಿದ್ಧರಿರಲಿಲ್ಲ. ವೇದಗಳ ಸ್ಥಾನದ ಕುರಿತಾದ ಅಂಶವು ಆ ಚರ್ಚಾರ್ಹ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾದುದಾಗಿತ್ತು. ವೇದಗಳನ್ನು ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಕಾಶನವಾಗಿ ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡ ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರು, ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿವಾಗಿರುವ ಯಾವುದೇ ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಆದೇನೇ ಇದ್ದರೂ, ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯ-ಭೇದದ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಬ್ರಹ್ಮೋ ಸಮಾಜದ ಸದಸ್ಯರು ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರಿಂದ ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಲ್ಲೇ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು ವಿದಾಯ ಹೇಳಿದರು ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರ ಕಲ್ಕತ್ತಾ ಭೇಟಿಯ ಕುರಿತು ಬ್ರಹ್ಮೋ ಸಮಾಜದ ಸದಸ್ಯರು ಹಲವಾರು ನಿಯತಕಾಲಿಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಸೂಚಿಸಿದರು.
ಕಲ್ಕತ್ತಾಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿಬಂದ ನಂತರ, ಹಿಂದೂ ಸಮಾಜವನ್ನು ಸುಧಾರಣೆ ಮಾಡುವ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ತಮ್ಮ ವಿಷಯಪ್ರವೇಶದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರು ಹಲವಾರು ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಅವರು ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ಉಪನ್ಯಾಸವನ್ನು ಕೊಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದು ಈ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಪೈಕಿ ಅತ್ಯಂತ ಗಮನಾರ್ಹವಾದುದಾಗಿತ್ತು. ತಮ್ಮ ಬಂಗಾಳ ಪ್ರವಾಸಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ, ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರು ಯಾವಾಗಲೂ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳು ಹಾಗೂ ಚರ್ಚೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಹಾಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಟ್ಟದ ಗೌರವವನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತ್ತಾದರೂ, ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹಬ್ಬಿರುವ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಹರಡುವಲ್ಲಿ ಇದು ಅವರನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಿತ್ತು. ತಮ್ಮ ಉಪನ್ಯಾಸದ ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನು ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ, ಬೃಹತ್‌ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಅನುಯಾಯಿಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವುದು ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಸುಧಾರಣೆಯ ಕುರಿತಾದ ಅವರ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು ಸಮಾಜದ ಕೆಳ ವರ್ಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹರಡಲ್ಪಡಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು.
ವಾರಣಾಸಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರು ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ನೀಡಿದ ಕೆಲವೊಂದು ಭಾಷಣಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ನಂತರ, ಅಲ್ಲಿನ ಓರ್ವ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಯಾದ ರಾಜ್‌ ಜೈಕಿಶನ್‌ ದಾಸ್‌ ಎಂಬಾತ ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರಿಗೆ ಅವರ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಪುಸ್ತಕವೊಂದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸುವಂತೆ ಸೂಚಿಸಿದ ಮತ್ತು ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ನಡುವೆ ಅವನ್ನು ವಿತರಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಕೂಡಾ ಆತ ತಿಳಿಸಿದ. ಉದ್ದೇಶದ ಒಂದು ನಿಚ್ಚಳವಾದ ಹೇಳಿಕೆಯ ಒಂದು ಕೊರತೆ ಹಾಗೂ ಇದರ ಪರಿಣಾಮರೂಪಿಯಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಬೆಂಬಲವು ಕಡಿಮೆಯಾದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವೇದದ ಶಾಲೆಗಳು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕುಸಿದಿದುಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದ ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರು, ದಾಸ್‌ನ ಸಲಹೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿದ್ದ ಅನುಕೂಲ್ಯಗಳ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ತತ್‌ಕ್ಷಣ ಕ್ರಮವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು.
1874ರ ಜೂನ್‌ನಿಂದ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ವರೆಗೆ ಪಂಡಿತ್‌ ಭೀಮ್‌ಸೇನ್‌ ಶರ್ಮಾ ಎಂಬ ತಮ್ಮ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳ ನಕಲುಗಾರನಿಗೆ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳ ಒಂದು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಸರಣಿಯನ್ನು ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರು ಹೇಳಿ ಬರೆಯಿಸಿದರು. ದೇವರು, ವೇದಗಳು, ಧರ್ಮ, ಆತ್ಮ, ವಿಜ್ಞಾನ, ದರ್ಶನಶಾಸ್ತ್ರ, ಮಗುವನ್ನು ಸಲಹುವಿಕೆ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಸರ್ಕಾರ, ಮತ್ತು ಭಾರತ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚ ಎರಡರದ್ದೂ ಸಂಭವನೀಯ ಭವಿಷ್ಯ ಇವೇ ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ, ವಿಷಯಗಳ ಒಂದು ವ್ಯಾಪಕ ಶ್ರೇಣಿಯ ಕುರಿತಾದ ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಮತ್ತು ನಂಬಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಅದು ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಯು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸತ್ಯಾರ್ಥ ಪ್ರಕಾಶ ಅಥವಾ ಸತ್ಯದ ಅರ್ಥದ ಬೆಳಕು ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 1875ರಲ್ಲಿ ವಾರಣಾಸಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಈ ಬೃಹದ್ಗಾತ್ರದ ಕೆಲಸವು ಸಂಘಟನೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ನಂತರದಲ್ಲಿ ಅದರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿ ತನ್ನನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಅದೇ ಸಂಘಟನೆಯು ಮುಂದೆ ಆರ್ಯ ಸಮಾಜ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಚಿರಪರಿಚಿತವಾಯಿತು.
ಬಾಂಬೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಒಂದು ತಿಂಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅವಧಿಯನ್ನು ಕಳೆದ ನಂತರ, ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರು 60 ಹೊಸ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ತೆಕ್ಕೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು; ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಸಮಾಜದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸದಸ್ಯರು ಸೇರಿದ್ದರು. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ 'ಹೊಸ ಸಮಾಜ'ವೊಂದರ ಸಂಸ್ಥಾಪನೆಯ ಕುರಿತಾದ ಹಾಗೂ ಅದರ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಿಕ ತಳಹದಿಯಾಗಿ ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರ ಕುರಿತಾದ ತಮ್ಮ ಎಣಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸಿದರು.
ಗೋಪಾಲ್‌ರಾವ್‌ ಹರಿ ದೇಶ್‌ಮುಖ್‌ರಿಂದ ಒಂದು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ನಂತರ, ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರು ಬಾಂಬೆಯಿಂದ ಹೊರಟು ಗುಜರಾತ್‌‌ನ ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್‌‌ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸಿ, 1874ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 11ರಂದು ಅಲ್ಲಿ ಬಂದಿಳಿದರು. ಅಲ್ಲಿರುವಾಗ ಒಮ್ಮೆ ಅವರು, ಅಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಪಂಡಿತರೊಂದಿಗೆ ವೇದಗಳ ವಿವಾದಾಂಶದ ಕುರಿತು ಚರ್ಚೆಯೊಂದನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಜಯಶಾಲಿಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು. ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಸ್ವೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಚಾರ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟ ಚರ್ಚೆಯ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಮಾಜವೊಂದರ ರೂಪಿಸುವಿಕೆ ಹಾಗೂ ವೇದದ ಶಾಲೆಯೊಂದರ ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸುವಿಕೆಯ ಕುರಿತು ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸಲಾಯಿತು ಎಂಬುದಾಗಿ ವರದಿಯಾಗಿದೆಯಾದರೂ, ಇಂಥದೊಂದು ಸಾಹಸಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಂತೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಂತರ ತಿಳಿದುಬಂತು.
ಬಾಂಬೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವಾಗ ಮಾರ್ಗಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲ ತಂಗಿದ ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರು, ಅಲ್ಲಿ ಹಾಜರಿದ್ದವರಿಗೆ ನಿಯಮಗಳು ಹಾಗೂ ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳ ಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಗುಜರಾತ್‌‌ನ ರಾಜ್‌ಕೋಟ್‌ನ ಸುದ್ದಿಯು ಅವರಿಗೆ ತಲುಪುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಆರ್ಯ ಸಮಾಜವನ್ನು ರೂಪಿಸುವುದರ ಕುರಿತಾದ ಪ್ರಸ್ತಾವವನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಲು 1875ರ ಜನವರಿ 27ರಂದು ಒಂದು ಸಭೆಯನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಯಿತಾದರೂ ಸಹ, ಯಾವುದೇ ನಿರ್ಣಾಯಕ ತೀರ್ಮಾನವು ಅಲ್ಲಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಲಿಲ್ಲ. ಚರ್ಚೆಗಳು ಸಾವಧಾನವಾಗಿ ಕೊನೆಯಾಗುವವರೆಗೆ ಕಾಯಲು ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದ ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರು ಬಾಂಬೆಯೆಡೆಗಿನ ತಮ್ಮ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು.
ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ಇನ್ನೂ ದುರ್ಬಲ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದ ರಾಜ್‌ಕೋಟ್‌ ಆರ್ಯ ಸಮಾಜವು ಸ್ವತಃ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ರಾಜಕೀಯ ವಿವಾದದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಂಡಿತ್ತು ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸದಸ್ಯರ ವಿರುದ್ಧ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನು ಸಂಭಾಳಿಸಿತ್ತು ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರಿಗೆ ಮಾಹಿತಿ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ, ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳ ಹಿಂದಷ್ಟೇ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಸಮಾಜದ ಕುಸಿತವು ಅಷ್ಟುಹೊತ್ತಿಗಾಗಲೇ ಭಯಹುಟ್ಟಿಸುವಂತೆ ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತು.
1875ರ ಜನವರಿ 29ರಂದು ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರು ಬಾಂಬೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದರು, ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಆರ್ಯ ಸಮಾಜವೊಂದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಕುರಿತಾದ ಮನವಿಯು ತತ್‌ಕ್ಷಣವೇ ಪುನರುಜ್ಜೀವನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದಂತೆಯೇ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಸಾವಧಾನವಾದ ಪರಿಶೀಲನೆಗಳನ್ನು ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಹೊತ್ತುತರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೊಂದಿಗಿನ ಒಂದು ಲಂಬಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಚರ್ಚೆಯು ಇಲ್ಲಿಯೂ ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಂಭವಿಸುವುದನ್ನು ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರು ಬಯಸಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ, ಸದಸ್ಯತ್ವವನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುವ ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ಚಾಲನೆ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಈ ಕ್ರಮದಿಂದಾಗಿ ಚರ್ಚೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಬೇಕಾದ ಅಗತ್ಯಕ್ಕೆ ಭಂಗವುಂಟಾದಂತಾಯಿತು. ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, 100 ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಸ್ವತಃ ತಾವಾಗಿಯೇ ಭವಿಷ್ಯದ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು.
ಸದಸ್ಯತ್ವವನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಪ್ರಯತ್ನವು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ, ಬಾಂಬೆಯಲ್ಲಿನ ಧಾರ್ಮಿಕಗೋಷ್ಠಿಯೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರು ಈಗ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಒಂದು ಉಪನ್ಯಾಸವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿದರು. ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬರು: "ಒಂದು ಹೊಸ ಸಮಾಜವನ್ನು ನಾವು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕೇ?" ಎಂದು ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಅದಕ್ಕೆ ದಯಾನಂದರ ಉತ್ತರ ಹೀಗಿತ್ತು:
ಯಾವುದನ್ನು ನಂಬುದಕ್ಕೋಸ್ಕರ ಅವರು ನೇತೃತ್ವವನ್ನು ವಹಿಸಿದ್ದರೋ ಅದು ಒಂದು ಧನಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯಲು ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲದ ಥಿಯಾಸಾಫಿಕಲ್‌ ಸೊಸೈಟಿಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರುಗಳು, ಆರ್ಯ ಸಮಾಜದ ಒಂದು ಶಾಖೆಯಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸಂಘಟನೆಯನ್ನು ಪುನಃ ರೂಪಿಸುವಲ್ಲಿನ ತಮ್ಮ ಯೋಜನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಮುಂದುವರಿಯಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. 1878ರ ಮೇ 22ರಂದು, ಥಿಯಾಸಾಫಿಕಲ್‌ ಸೊಸೈಟಿಗೆ 'ದಿ ಥಿಯಾಸಾಫಿಕಲ್‌ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್‌ ದಿ ಆರ್ಯ ಸಮಾಜ್‌ ಆಫ್‌ ಆಯಾವರ್ತ' ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರನ್ನು ಅದರ ಪ್ರಧಾನ ನಿರ್ದೇಶಕರನ್ನಾಗಿ ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.
ಥಿಯಾಸಾಫಿಕಲ್‌ ಸೊಸೈಟಿ ಹಾಗೂ ಆರ್ಯ ಸಮಾಜದ ನಡುವೆ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಅನೇಕ ತೊಡಕುಗಳು ಹಾಗೂ ನಂತರದ ಹಗೆತನಗಳಿಗೆ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಒಳಸಂಚು ಮತ್ತು ಕಳಪೆ ಪರಿವರ್ತನೆಗಳ ಅಥವಾ ಗ್ರಹಿಕೆಗಳ ಒಂದು ದುರದೃಷ್ಟಕರ ಸಂಯೋಜನೆಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ತಾವು ತಪ್ಪಾಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದರ ಕುರಿತು ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಸ್ಥರು ಹಲವಾರು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಕೈಗೊಂಡ ಕೆಲಸದ ವೈಫಲ್ಯತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಎರಡೂ ಸಮಾಜದ ಸದಸ್ಯರೂ ಸಹ ಪರಸ್ಪರರನ್ನು ಹೊಣೆಗಾರರನ್ನಾಗಿಸಿ ಆಪಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಯಾವುದನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ, ಥಿಯಾಸಾಫಿಕಲ್‌ ಸೊಸೈಟಿ ಹಾಗೂ ಆರ್ಯ ಸಮಾಜದ ನಡುವಿನ ಮತಧರ್ಮ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಹಾಗೂ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಜೀವಂತವಾಗಿವೆ.
ಆದಾಗ್ಯೂ, ರಾಜ್‌ಕೋಟ್‌ ಆರ್ಯ ಸಮಾಜಕ್ಕಾಗಿ ದಯಾನಂದರಿಂದ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಹಾಗೂ ಬಾಂಬೆ ಆರ್ಯ ಸಮಾಜಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ 28 ನಿಯಮಗಳು ಹಾಗೂ ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳ ಮೂಲಪಟ್ಟಿಯು, ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಅನುಕೂಲವಾಗಿಲ್ಲದಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ, ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಸರಳೀಕೃತಗೊಳಿಸಬೇಕು ಎಂದೂ, ಹಾಗೂ ಬೈಲಾಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿಂದ ತೆಗೆದು ಒಂದು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ದಸ್ತಾವೇಜಿಗೆ ಸೇರಿಸಬೇಕು ಎಂದೂ ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸಲಾಯಿತು. ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಹಾಜರಿದ್ದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಇದಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮತಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ಇಂದು ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ಚಿರಪರಚಿತವಾಗಿರುವ ಆರ್ಯ ಸಮಾಜದ 10 ತತ್ತ್ವಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದವು.
ತರುವಾಯ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆರ್ಯ ಸಮಾಜದ ಎಲ್ಲಾ ಶಾಖೆಗಳೂ ಹತ್ತು ತತ್ತ್ವಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆಯೇ ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಸಮಾಜದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೊಸ ಶಾಖೆಯೂ ತಾನು ಯಾವ ಬೈಲಾಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆಯೋ ಅದನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ನಿರ್ಣಯಿಸುವ ಒಂದು ಮಟ್ಟದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಸಮಾಜದ ಓರ್ವ ಸದಸ್ಯನಾಗಲು ಬಯಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಈ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಸಮಗ್ರತೆಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮತಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಈ 10 ತತ್ತ್ವಗಳಿಗೆ ಆಚೆಯಿರುವ ಯಾವುದೇ ತತ್ತ್ವವೂ ಆರ್ಯ ಸಮಾಜದ ಯಾವುದೇ ಸದಸ್ಯನ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಬಂಧಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ, ಮುಂಚಿನ ಸಮಾಜವು ಹಲವಾರು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಆಕರ್ಷಣೀಯವಾಗಿ ಕಂಡಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಸಾಬೀತಾದಂತಾಯಿತು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜದ ಹಿಂದೂ, ಸಿಖ್‌‌, ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್‌ ಹಾಗೂ ಮುಸ್ಲಿಂ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗಳ ವರ್ಗಗಳಿಂದ ಒಂದು ಗಮನಾರ್ಹ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರಗಳು ಆಗುವುದನ್ನು ಅದು ಕಂಡಿತು.
ಈ ತತ್ತ್ವಗಳಿಂದ ಯಾವುದನ್ನು ತಾರ್ಕಿಕ ತೀರ್ಮಾನಗಳೆಂದು ನೋಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಬರೆದು-ರೂಪಿಸಿದ ಆರ್ಯ ಸಮಾಜವು, ಕೆಲವೊಂದು ಆಚರಣೆಗಳು ವೇದದ ಅನುಮೋದನೆಯ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು ಎಂಬ ಆಧಾರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವುಗಳನ್ನು ನಿಸ್ಸಂದಿಗ್ಧವಾಗಿ ಖಂಡಿಸುವ ಕೆಲಸಕ್ಕೂ ಕೈಹಾಕಿತು. ಅಂಥ ಆಚರಣೆಗಳೆಂದರೆ: ಬಹುದೇವತಾ ಸಿದ್ಧಾಂತ, ಮೂರ್ತಿಪೂಜೆ, ಪ್ರಾಣಿಬಲಿ, ಪೂರ್ವಜರ ಪೂಜೆ, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ, ಪುರೋಹಿತ ವೃತ್ತಿ, ದೇವರ ಅವತಾರಗಳು ಅಥವಾ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿನ ನಂಬಿಕೆ, ಪರಂಪರಾನುಗತವಾದ ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿ, ಅಸ್ಪೃಷ್ಯತೆ ಹಾಗೂ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ಇವೇ ಮೊದಲಾದವು.'ಆರ್ಯ ಸಮಾಜ ಹಾಗೂ ಥಿಯಾಸಾಫಿಕಲ್‌ ಸೊಸೈಟಿ
ಆರ್ಯ ಸಮಾಜ ಹಾಗೂ ಥಿಯಾಸಾಫಿಕಲ್‌ ಸೊಸೈಟಿಯ ನಡುವಣ 1877ರಿಂದ 1882ರವರೆಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ಬಾಂಧವ್ಯದ ನಿಖರವಾದ ಸ್ವರೂಪದ ಕುರಿತಾದ ಒಂದು ಪರಿಗಣನೀಯ ವಿವಾದವು ಇಂದಿನವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿದುಕೊಂಡೇ ಬಂದಿದೆ. ಇಂದಿನ ಆರ್ಯ ಸಮಾಜದ ಸದಸ್ಯರಿಂದ ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳ ಸರಮಾಲೆಯ ಒಂದು ವರದಿಯು ಇದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. (ಥಿಯಾಸಾಫಿಕಲ್‌ ಸೊಸೈಟಿಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ನಿರೂಪಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ, ಈ ಲೇಖನವನ್ನು ನೋಡಿ: ಆರ್ಯ ಸಮಾಜದ ಥಿಯಾಸಾಫಿಕಲ್‌ ಸೊಸೈಟಿ.)
1875ರಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಥಿಯಾಸಾಫಿಕಲ್‌ ಸೊಸೈಟಿಯ ಕೆಲವೊಂದು ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಸದಸ್ಯರು, ಹಾಗೂ ಅದೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಆದ ಬಾಂಬೆ ಆರ್ಯ ಸಮಾಜದ ಸ್ಥಾಪನೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಜರಿದ್ದ ಓರ್ವ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾದ ಮೂಲಿಜಿ ಥಾಕರ್ಷಿ ಎಂಬಾತನ ನಡುವೆ 1877ರಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭೇಟಿಯು ನಡೆಯಿತು. ಸಮಾನವಾಗಿರುವ ಅನೇಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಎರಡೂ ಸಮಾಜಗಳು ಹೊಂದಿವೆ ಎಂಬ ಅಂಶವು ಮಾತುಕತೆಗಳ ವಿನಿಮಯದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿಚ್ಚಳವಾಯಿತು, ಮತ್ತು ತಂತಮ್ಮ ಸಮಾಜಗಳ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ನಾಯಕರನ್ನು ನಿಕಟವಾದ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ತರುವಲ್ಲಿನ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಥಿಯಾಸಾಫಿಕಲ್‌ ಸೊಸೈಟಿಯ ಸಹ-ಸಂಸ್ಥಾಪಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾದ ಹೆನ್ರಿ ಸ್ಟೀಲ್‌ ಓಲ್ಕಾಟ್‌, ಮತ್ತು ಬಾಂಬೆ ಆರ್ಯ ಸಮಾಜದ ಕಾರ್ಯಾಧ್ಯಕ್ಷನಾದ ಹರೀಶ್‌ ಚಂದ್ರ ಚಿಂತಾಮಣಿ ಇವರ ನಡುವೆ ಪತ್ರವ್ಯವಹಾರವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.
ಚಿಂತಾಮಣಿಯ ಸಲಹೆಯ ಅನುಸಾರ, 1878ರ ಫೆಬ್ರುವರಿ 18ರ ದಿನಾಂಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ, ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಪತ್ರವೊಂದನ್ನು ಓಲ್ಕಾಟ್‌ ರೂಪಿಸಿದ. ಇತರ ವಿಷಯಗಳ ಜೊತೆಜೊತೆಗೇ ಸದರಿ ಪತ್ರವು ಈ ಕೆಳಕಂಡ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಉದ್ಧೃತಭಾಗವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ:
1875ರ ಏಪ್ರಿಲ್ 10ರಂದು, ಬಾಂಬೆ ಆರ್ಯ ಸಮಾಜವು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಮೂಲ ಸದಸ್ಯತ್ವವು ನಿಖರವಾಗಿ 100 ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಮುಟ್ಟಿತು. ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದರು ಸಮಾಜದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಅಥವಾ ಗುರುವಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಸದಸ್ಯರು ಅವರಿಗೆ ಮನವಿ ಮಾಡಿದರು, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ವಿನಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸಿದ ದಯಾನಂದರು, ಅದರ ಬದಲಿಗೆ ತಮ್ಮನ್ನು ಓರ್ವ ನಿಯಮಿತ ಸದಸ್ಯನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ಮನವಿ ಮಾಡಿದರು.
ಎಪ್ಪತ್ತರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಎಸ್. ರಾಮಚಂದ್ರ 75ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದರು. ವೀಕ್ಷಕರು ಅಚ್ಚರಿ ಪಡುವಂಥ ಅದ್ಭುತ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಕಲಾತ್ಮಕ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು. ರಾಮಚಂದ್ರ ಅವರ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣಕ್ಕೆ ಅಂಥದೊಂದು ಶಕ್ತಿ ಇತ್ತು. ಸಹಜವಾಗಿ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಬೇಕಿದ್ದ ದೃಶ್ಯವೊಂದನ್ನು ವಿಶೇಷವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ಇದನ್ನು ಹೀಗೂ ಸೆರೆಹಿಡಿಯಬಹುದೇ ಎಂದು ಬೆರಗಾಗುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಿಕೊಡುವ ಮಾಂತ್ರಿಕತೆ ಅವರಿಗಿತ್ತು. ಕಲಾತ್ಮಕ ಚಿತ್ರಗಳ ಪರಂಪರೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಮೂಲ್ಯ ಕೊಡುಗೆ ಇತ್ತು.
ಎಸ್. ರಾಮಚಂದ್ರ ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತರಾದ ಶಿವರಾಮಯ್ಯ ರಾಮಚಂದ್ರ ಐತಾಳ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಹೊಸ ಅಲೆಯ ಸಿನಿಮಾಗಳ ಯಶಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದ್ದ, ರಾಷ್ಟ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ ಪ್ರತಿಭಾನ್ವಿತ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ. ಇವರಿಗೆ ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ಜೀವಮಾನ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಲಾಯಿತು.
೧೯೭೭ರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಹಲವು ಬಾರಿ ರಾಜ್ಯಪ್ರಶಸ್ತಿ, ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ಜೀವಮಾನ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಸಂದ ಗೌರವಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಿಗೆ ರಾಮಚಂದ್ರ ಅವರು ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ.
ಇವರು ಕ್ಯಾನ್ಸರಿನಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದು ರಂದು ನಿಧನರಾದರು. ಇವರ ಪತ್ಮಿಯ ಹೆಸರು ಮೀನಾಕ್ಷಿ ಹಾಗು ಪುತ್ರಿಯರು ಚೈತ್ರಾ ಮತ್ತು ವರ್ಷಾ.
ಭಜನೆಯ ಕುಣಿತ ಸರಳವಾದದ್ದು, ಕುಣಿಯುವವರು ಕೈತಾಳಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ವೃತ್ತಾಕಾರವಾಗಿ ಸುತ್ತುತ್ತಾರೆ, ಮಧ್ಯ ಮಧ್ಯ ಭಜನೆಯ ತಾಳ ಲಯಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ಒಮ್ಮೆ ಎಡಗಾಲು ಮತ್ತೆ ಬಲಗಾಲನ್ನು ಎತ್ತುತ್ತಾ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಾಳವನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಒಂದು ವಿಧ, ಇನ್ನೊಂದು ವಿಧದಲ್ಲಿ ಮೇಳದವರೆಲ್ಲರೂ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ತಾಳ ಹಾಕಿ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ತಾಳ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ, ಹೀಗೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹಾರುವಾಗ, ತಿರುಗಿ ಅಂದರೆ ಬೆನ್ನ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಾಳ ಹಾಕುವುದು ವಾಡಿಕೆ, ಹೀಗೆ ಕೆಲವೊಂದು ಅಂಶಿಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿದ್ದರೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಈ ಕುಣಿತಗಳಲ್ಲಿ ಏಕತನತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಇಂತಹ ಭಜನೆಗಳಿಗೆ ಅಪಾರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿರುತ್ತಾರೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಬೆಳಗಿನವರೆಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಭಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀ ಪುರುಷರೆಂಬ ಭೇಧವಿಲ್ಲ, ಪರಸ್ಪರ ಕಲೆತು ಭಜನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮತ್ತು ಪುರುಷರು ಪ್ರತ್ಯೆಕವಾಗಿ ಪಂಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಇಂತಹ ಕುಣಿತಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಭಾಗವಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲದೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮರಣದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಮೈನೆರೆದಾಗ, ಗುರುಗಳ ಪುಣ್ಯ ದಿನದಲ್ಲಿ, ಉರುಸುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಭಜನೆ ನಡೆಯುವುದಿದೆ.
ನಿತ್ಯದ ಭಜನೆಗಳು, ವಾರದ ಭಜನೆಗಳು, ವರ್ಷದ ಭಜನೆಗಳೆಂದು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಭಜನೆಯ ಕಾಲಗಳನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸಬಹುದು, ಇದಲ್ಲದೇ ಸೋಮವಾರ, ಶನಿವಾರ ಮುಂತಾದ ಆಯಾ ದೇವರಿಗೆ ಸಲ್ಲುವ ವಾರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಭಜನೆ ನಡೆಯುವುದಿದೆ. ದೇವರ ಗುಡಿ, ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬೀದಿ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಧಿಷ್ಟ ವಾರಗಳಂದು ಭಜನೆ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೇವರ ಭಾವಚಿತ್ರವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿ ಮನೆ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಮನೆಯವರಿಂದ ಹಣ್ಣುಕಾಯಿ ದಕ್ಷಿಣೆ ಪೂಜೆಗಳಾದ ಮೇಲೆ ಗುಡಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಭಜನೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಇದಕ್ಕೆ 'ಊರಾಡುವುದು' ಎಂದೇ ಹೆಸರು.
ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಭಜನೆ ಮೇಳದವರಿಗೆ ಆಹಾರ ನಿರ್ಬಂಧಗಳಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಭಜನೆಕಾರರು ಫಲಾಹಾರವಷ್ಟೆ ಮಾಡುವುದಿದೆ, ತಿಂಗಳು ಭಜನೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಶ್ರಾವಣ ಮತ್ತು ಕಾರ್ತಿಕಮಾಸದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ನಿರಂತರ ಭಜನೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಕೊನೆಯ ದಿನ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಇಂತಹ ಭಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಾದಿಗಳು ಕುಣಿಯುವುದೂ ಇದೆ, ಇದನ್ನು ಭಜನೆ ಕುಣಿತ ಎಂದೂ ಕರೆಯಬಹುದು,
ಭಜನೆ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೆಂದರೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಮುರಿದುದು, ಅಷ್ಟು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಶೈವ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ ಎನ್ನುವ ವಿಂಗಡಣೆಯ ಗೆರೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಭಾವೈಕ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗಿದರು. ಜನಪದರ ಭಜನೆಗಳೆಂದರೆ ಜಾತಿ, ಮತಗಳನ್ನು ಮೀರಿದ ದೇಶಿಯ ಆರಾಧನಾ ಗೀತೆಗಳ ಸಂಪ್ರದಾಯ, ಅದರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಯ ಗ್ರಾಮ ದೇವತೆಗಳ ಸ್ತುತಿಯೇ ಮುಖ್ಯವಾದದು, ಛಂದಸ್ಸು ಕೂಡ ಶುದ್ಧವಾಗಿ ದೇಶೀಯ ದಾಸರು ಬಳಸಿದ ಭಾಷೆ. ಛಂದಸ್ಸುಗಳ ಶಿಷ್ಠ ರೂಪವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸುವಂತಿಲ್ಲ, ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಅವು ಆಯಾ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆಯ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಹಿಂದೂ ಮುಸಲ್ಮಾನ ಎನ್ನುವ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಭಜನೆಗಾರರ ಮೇಳಗಳು ಕಂಡು ಬರುತ್ತವೆ. ಹಿಂದೂಗಳು ಮುಸಲ್ಮಾನ ಧರ್ಮದ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಮುಸಲ್ಮಾನರು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಳಿಸುವುದು ಇಲ್ಲಿಯ ವಿಶೇಷ.
ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಭಕ್ತಿಯುಗ ಈ ಭಜನೆ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಾದದ್ದು. ಶೈವ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ ಪಂಥಗಳೆರಡೂ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಭಜನೆಯ ಪರಂಪರೆಯುನ್ನು ಹುಟ್ಟು ಹಾಕಿದವು. ವೈದಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ನಿಗೂಢತೆಯನ್ನು ಸೀಮಿತತೆಯನ್ನು ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪರಂಪರೆಯ ದಾಸರು ಭಜನೆಗಳಿಗೆ ತಾತ್ವಿಕ ರೂಪವೊಂದನ್ನು ಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಥರಾದರು. ನವ ವಿಧ ಭಕ್ತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಅವರು ಭಜನೆಗೊಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಹೀಗೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಕೊಡುವುದರ ಮೂಲಕವೇ ಅವರ ಭಜನೆಗೊಂದು ನಿರ್ಧಷ್ಟತೆ ದೊರೆಯಿತು.
ನಿಧಾನಗತಿಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿ ಆ ಮೇಲೆ ತ್ವರಿತಗತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುವುದು ಭಜನೆಗಳ ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಜನೆ ಆರಂಭವಾಗುವಾಗ ಮತ್ತು ಮುಗಿಯುವಾಗ ಮುಖ್ಯಗಾಯಕನು "ಹರ ಹರ ಮಹಾದೇವ" ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಆಗ ಎಲ್ಲರೂ ಅದನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ, ಹಾಗೆಯೇ "ಶ್ರೀ ಮದ್ರಮಾರಣ ಗೋವಿಂದ" ಎಂದಾಗ "ಗೋವಿಂದ ಗೋವಿಂದ" ಎಂದು ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಗೋವಿಂದವಾಗುವುದು ಇದೆ. ಭಜನೆಯ ಕೊನೆಯ ಹಂತವೆಂದರೆ "ಮಂಗಳ ಪದ". ಆಗ ಹೇಳಿದ ಜಯಕಾರಗಳು ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನವರೆಗೆ ನಡೆಯುತ್ತವೆ, ಸ್ಥಳೀಯ ದೇವರುಗಳಿಗೂ ಆಗ ಜಯಕಾರಗಳಿರುತ್ತವೆ.
ಸಾಮೂಹಿಕ ಭಜನೆ ಮೇಳ ರೂಪದ್ದು. ಇಲ್ಲಿಯ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳದೆ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಎನ್ನುವುದೇ ಸೂಕ್ತ. ತಾಳ, ತಪ್ಪಡಿ, ಏಕತಾರಿ, ಚಾಜು, ಶ್ರುತಿ ಮೊದಲಾದ ವಾದ್ಯ ವಿಶೇಷಗಳು ಇಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಸಾಮೂಹಿಕ ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಮ್ಮೇಳವಿರುತ್ತದೆ. ಮುಖ್ಯಗಾಯಕ ಭಜನೆಯನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾ ಹೋದಂತೆ ಉಳಿದವರು ಅದೇ ಧಾಟಿಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪಲ್ಲವಿಯ ಭಾಗವನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಜತೆಯಲ್ಲೆ ಇಡಿ ಹಾಡನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸುವುದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ,
ಭಜನೆ ಕರ್ನಾಟಕದಾದ್ಯಂತ ಕಂಡು ಬರುವ ಒಂದು ಜಾನಪದ ಕಲೆ. ಒಂದೊಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಾಡುವ ಭಜನೆಗಳ ಹಿನ್ನಲೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಒಟ್ಟಾಗಿ ಭಜನೆ ಮೇಳಗಳು ಒಂದಲ್ಲಾ ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಾಡಿನ ಉದ್ದಗಲಕ್ಕೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿವೆ.
ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಭಜನೆಯ ಸ್ಪಷ್ಟ ರೂಪಗಳನ್ನು ಏಕತಾರಿ ಪದಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ಏಕತಾರಿ ನುಡಿಸುತ್ತಾ ತಾನೊಬ್ಬನೆ ಭಜನೆ ಹಾಡುವುದು ಅಲ್ಲಿಯ ಕ್ರಮ,
ಭಜನೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಮತ್ತು ಸಾಮೂಹಿಕ ಎಂದು ಎರಡು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಾಗಿಸಬಹುದು.
ಕಛೇರಿ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಕೂಡ ರೂಢಿಗತವಾಗಿ ಒಳಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯಲ್ಲದೇ,ಅವುಗಳನ್ನು ಐರ್ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಒಟ್ಟು ಸ್ಥಳಾವಕಾಶಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಮೂಲಭೂತ ನಿರ್ಮಾಣ ಸಂಕೀರ್ಣಗಳ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಮೂಲ ಗಗನಚುಂಬಿ ಸೌಧಗಳೆಂದರೆ, ಮೋರ್ಲೇ ಟೌನ್ ಹಾಲ್, ಲೀಡ್ಸ್ನಲ್ಲಿರುವ ಮೂರು ಕಟ್ಟಡಗಳೆಂದರೆ, ಲೀಡ್ಸ್ ಟೌನ್ ಹಾಲ್, ಕಾರ್ನ್ ಎಕ್ಸ್ಚೇಂಜ್ ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಿ ಕಥ್ಬೆರ್ಟ್ ಬ್ರಾಡ್ರಿಕ್ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ಸ್ಕೈಲೈನ್ನಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಕ ಶ್ವೇತ ಭವನಗಳೆಂದರೆ, ಪಾರ್ಕಿನ್ಸನ್ ಲೀಡ್ಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಕಟ್ಟಡ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಅವಳಿ ಶೃಂಗತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸುವರ್ಣ ಗೂಬೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಗೊಂಡ ಸಿವಿಕ್ ಹಾಲ್ ಇದು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ಆರ್ಮ್ಲೇ ಮಿಲ್ಸ್, ಟವರ್ ವರ್ಕ್ಸ್ಗಳು ಮುಕ್ತ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಈಜಿಪ್ಟಿಯನ್ ವಿನ್ಯಾಸದ ಟವರ್ಗಳಾದರೆ, ದೇವಾಲಯಗಳ ಶಿಲ್ಪಕೆಲಸಗಳು ಸಿಟಿಯ ಹಿಂದಿನ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ. ಕಿರ್ಕಿಸ್ಟಾಲ್ ಅಬ್ಬಿಯ ಪಾಳು ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಪಾಳು ಅವಶೇಷಗಳು ಸಿಸ್ಟರ್ಸಿಯನ್ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ವೈಭವವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ.
ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ನಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚರ್ಚ್ಗಳೆಂದರೆ, ಲೀಡ್ಸ್ ಪ್ಯಾರಿಶ್ ಚರ್ಚ್, ಸೈಂಟ್ ಜಾರ್ಜ್ಸ್ ಚರ್ಚ್, ಮತ್ತು ಲೀಡ್ಸ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಮತ್ತು ಆಡೆಲ್ ನ ಚರ್ಚ್ ಆಫ್ ಸೈಂಟ್ ಜಾನ್ ಬ್ಯಾಪಿಸ್ಟ್, ಮತ್ತು ಕ್ವಾಯ್ಟೆರ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಬಾರ್ಡ್ಸೇ ಪ್ಯಾರಿಶ್ ಚರ್ಚ್ ಇವುಗಳು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ.
ಟವರ್ ಆಫ್ ಬ್ರಿಡ್ಜ್ವಾಟರ್ ಪ್ಲೇಸ್ನ್ನು ಡೇಲೆಕ್ ಎಂದು ಕೂಡ ಕರೆಯಲಾಗುವುದಲ್ಲದೇ, ಇದು ಪ್ರಮುಖ ಕಚೇರಿ ಮತ್ತು ವಸತಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಭಾಗವಾಗಿದೆಯಲ್ಲದೇ, ಆ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಅತೀ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡವೂ ಕೂಡ ಆಗಿದ್ದು ಅದನ್ನು ಮೈಲುಗಟ್ಟಲೇ ದೂರದಿಂದ ಕೂಡ ಕಾಣಬಹುದು. ಇತರ ಕಟ್ಟಡ ಸಮುಚ್ಛಯ ಗೋಪುರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದುದೆಂದರೆ, ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ನಿಂದ ಉತ್ತರಭಾಗಕ್ಕಿರುವ 37 ಮಹಡಿಗಳಿರುವ ಸ್ಕೈ ಪ್ಲಾಝಾವು ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರದ ಗೋಪುರವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಬ್ರಿಡ್ಜ್ವಾಟರ್ ಪ್ಲೇಸ್ಗಿಂತಲೂ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ.
ಲೀಡ್ಸ್ನಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ , ಯೆಹೂದಿ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇವೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿರುವ ಧರ್ಮೀಯ/ಪಂಥೀಯ ಶಾಲೆಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.
ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಬದಲಾವಣೆಯ ಹೊರತಾಗಿ ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಏಕರೀತಿಯಲ್ಲಿರುವುದು ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಐಲ್ ನಲ್ಲಿಯ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಸಾಗರ ಸಂಬಂಧಿ ವಾತಾವರಣದ ವಿಶಿಷ್ಠತೆಯಾಗಿದೆ.