polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ចៅពញាសួគ៌ាលោកពេជ្រ និង កូនទាំង៤នាក់នាំសេនាទាហានរេហ៍ពលថយទ័ពទៅក្រាបបង្គំគាល់ ព្រះចៅពញាចន្ទរាជានៅបន្ទាយពោធិ៍សាត់ ព្រមទាំងក្រាបបង្គំទូលតាមហេតុគ្រប់ប្រការ។ ចៅពញាចក្រី ឃើញថាចៅពញាសួគ៌ាលោកបន្ថយទ័ពទៅនោះ មិនហ៊ានដេញតាមទៅទេ ដោយខ្លាចចាញ់កលតាពេជ្រផង ដោយព្រះអាទិត្យអស្ដង្គតរលត់រស្មីទៅហើយផង។
ខណៈនោះ ពញាសួគ៌ាលោកពេជ្រ យល់ថាកងទ័ពចៅពញាចក្រីមានពលច្រើនណាស់ សេនាទាហានទាំងនោះ ក៏មានថ្វីដៃខ្លាំងៗទៀត ឯពលខាងខ្លួន ក៏ស្លាប់ប្រមាណជា ៦០ នាក់ទៅហើយឃើញថានឹងតយកជ័យជំនះពុំបានទេ។ លុះវេលាព្រលប់មកដល់ហើយ ចៅពញាសួគ៌ាលោកពេជ្រ ក៏វាយស្គរជាសញ្ញាឲ្យដំណឹងដល់កងទ័ពឲ្យឈប់ច្បាំងទាំងសងខាង។
ប៉ុន្តែពេលនោះ មេទ័ពទាំងពីរកាលទៅដល់បន្ទាយពោធិ៍សាត់ហើយមិនទាន់ចូលទៅវាយទេព្រោះមេទ័ពទាំងពីរនោះរង់ចាំកងទ័ពចៅពញាឧទ័យធិរាជជាចៅហ្វាយស្រុកខែត្រអាសន្នទុក ដែលត្រូវមកព័ទ្ធទ័ពសម្ដេចចៅពញាចន្ទរាជាពីក្រោយដើម្បីកុំឱ្យស្ដេចចៅពញាចន្ទរាជាស្ដេចរត់រួច។
ឯសម្ដេចចៅហ្វាកៅ និង ចៅពញាចក្រីកែវ កាលបែកទ័ពដោយសារទ័ពបិសាចនោះ ក៏ថយមកឈប់ប្រមូលកងទ័ពតាំងខ្ជាប់ខ្ជួននៅខែត្រក្រគរ។ ក្រោយពីនោះ បីបួនថ្ងៃ ចៅហ៊្វាកៅ និងចៅពញាចក្រីកែវ លើកទ័ពត្រឡប់មកចោមបន្ទាយពោធិ៍សាត់វិញ។
ជាភាសាខ្មែរថា សម្តេចឱកញាយស្យឝ្រីឝៅគន្ធបទ បានស្ថាបនាចៃតិយបញ្ចុះព្រះមហាសារីរិកធាតុ ធ្វើព្រះវិហារចន្លោះគោបុរៈខាងកើតនិងតួប៉មកណ្តាលនៃប្រាសាទ វត្តនគរបាជ័យ ខេត្តកំពង់ចាម ដែលពេលនោះហៅថា នគរជយវីរសក្តិ និងធ្វើសន្លឹកសីមាវធិបញ្ចុះព័ទ្ធជុំវិញវិហារនេះ ហើយវេរប្រគេនព្រះអរិយសង្ឃនាម មហានាគសេនបពិត្រ នៅវេលាពីរស្រមោលពេលព្រឹក ថ្ងៃច័ន្ទ ទី១៤រោជ ខែអាសាឍ ឆ្នាំខាល នក្សត្រត្រូវនឹងគ.
ព្រះពិជ័យនាគកាលបានស្ដាប់ថេរវាចាហើយក៏ក្រាបទូលថា: បើសម្ដេចមានបន្ទូលដូច្នោះ បុត្រភរិយាញាតិសន្តានរបស់ខ្ញុំព្រះករុណាមិនស្លាប់អស់ហើយឬ?
មានសេរីភាពអាចធ្វើអ្វីបានគ្រប់យ៉ាង)។ ព្រៃងារនឹងឲ្យឡើងជាមន្ត្រី ហើយមន្ត្រីនឹងឲ្យជានាម៉ឺនធំ តាមមានគុណបំណាច់តិចច្រើន។ ឯអស់ក្រមការ ប្រជារាស្ត្របានឮ ឃុនហ្លួងព្រះស្ដេចកន និយាយបោកប្រាស់ដូច្នោះ ក៏ជឿចិត្តចុះចូលទាំងអស់។ ព្រះស្ដេចកនចែកចាត់ជា មេកង មេទ័ព ទៅកេណ្ឌពលហើយឲ្យចេញទៅសង្កត់ស្រុកតូចធំ រៀងមកដល់ខេត្តព្រៃវែងជាមុន បណ្ដាលឲ្យចៅហ្វាយស្រុកទាំងនោះ ជឿស្ដាប់ទៅទើបបានខែត្រព្រៃវែងនោះ និង ​​​​​​​​​​​​​​​ខែត្រឯទៀតជាច្រើនជាចំណុះ។
ក្នុងពង្សាវតារខ្មែរមួយចំនួន និង ឯកសារមហាបុរស ព្រះនាមព្រះ អង្គកាលនៅមិនទាន់គ្រងជាស្ដេចគឺ ដំខត្តិយរាជា ក្រោយឡើងសោយរាជ្យជា ស្រីសុគន្ធបទ រឺ ស្រីសុគន្ធរថ ឈ្មោះទ្រង់ស្រដៀងគ្នានឹងរាជវង្សមួយអង្គទៀត ព្រះនាមស្រីសុគន្ធចក្រដែលជាព្រះអង្គម្ចាស់មួយអង្គកាលពីមុនសម័យទ្រង់ហើយបានក្លាយជាអ្នកតានៅនគរបាជ័យ ដូចគ្នាទៀត។
ស ៨៦៦ ក្នុងព្រះជន្មាយុ ២៦ ព្រះវស្សា ព្រះអង្គទ្រង់ព្រះនាមជា ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះឝ្រីឝៅគន្ធបទ ចក្រពត្តិពង្សវរវង្សខត្តិយោ មហាសេដ្ឋោវរោរិទ្ធិពិធ្យាស្រ័យ មហ័យ រាជាធិរាជរាមាធិបតី ជាអម្ចាស់ជីវិតលើត្បូងគ្រងព្រះមហានគរកម្ពុជា សិរីយយោធរបវរឥន្ទបត្ត កុរុរដ្ឋរាជធានី បុរីរម្យឧត្តមមហាស្ថាន។
ព្រះបរមបពិត្រ ព្រះអង្គទ្រង់ជ្រាបហើយ ទ្រង់ត្រូវព្រះទ័យ ពន់ប្រមាណ តាំងនាមនាង ស ជាអ្នកព្រះម្នាងកេសរបុប្ផា ព្រះស្នំឯក។ ទ្រង់ព្រះចិន្តាថា នាងនេះ រូបក៏ល្អសមសួន ចរិតឫកពាឥរិយាក៏ថ្លៃថ្លាលើសពីស្រីទាំងពួង គួរគប្បីនឹងយកនាមនាងនេះ តាងនាមព្រះនគរ កុំឲ្យបាត់ឈ្មោះតទៅ។ តាំងពីថ្ងៃនោះរៀងមក ទ្រង់ព្រះបញ្ញត្តិឲ្យលើកលែងហៅ ស្រុកបាសាន ឲ្យហៅថា ស្រុកស្រីសឈរ ឬ ខែត្រស្រីសឈរ វិញ តែពាក្យនេះយារៗមក ក៏ប្រែក្លាយជាខែត្រស្រីសន្ធររហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។
ចំពោះស្ថានការណ៍ដូច្នេះ សូមព្រះអង្គកុំព្រួយព្រះរាជហឫទ័យ។ ទូលព្រះបង្គំទាំងពីរនាក់ នឹងតាក់តែងទាហាន ឲ្យចាប់ខ្លួនឃុនលួងព្រះស្ដេចថ្វាយ ស្នងព្រះតេជៈគុណឲ្យបាន ថាហើយ ក៏ថ្វាយបង្គំលា ចេញទៅចាត់ទាហាន ស្រាល ឲ្យទៅល្បាតក្រវែល ចាំរកចាប់ខ្លួន ឃុនហ្លួងព្រះស្ដេចកន ជុំវិញបឹង។ សម្ដេចព្រះបរមបពិត្រ ទ្រង់គិតមកនេះ ពុំបានសម្រេចដូចព្រះចិន្តា ទ្រង់ពុំស្បើយព្រះវិតក្កសោះ ទើបស្ដេចត្រឡប់ចូលក្នុងព្រះបរមរាជវាំងវិញ ហើយស្ដេចក៏រឹតទ្រង់ព្រះវិតក្កណាស់ទៅទៀត។
មេទ័ពព្រះស្ដេចកន ក៏លើកទ័ពដេញតាមទៅ។ ចំណែកចៅពញាក្រឡាហោម ជាមេទ័ពហ្លួងដែលហ្លួងបង្គាប់ឲ្យលើកឆ្លងទៅជួយខែត្រខាងកើតនោះ លុះដល់ពាក់កណ្ដាលផ្លូវ ដឹងថាទ័ពហ្លួង បែកនឹងទ័ពសត្រូវហើយ ក៏លើកកងទ័ពត្រឡប់មកវាយទ័ពសត្រូវពីខាងក្រោយវិញ។ ឯសត្រូវ ក៏រាយទ័ពវាយត្រឡប់មក ប្រកាប់គ្នាយ៉ាងក្លាហាននឹងទ័ពចៅពញាក្រឡាហោមជាមេទ័ពហ្លួង។ ទ័ពសត្រូវនៅក្នុងចំណោមរេហ៍ពលហ្លួង ដែលវាយផ្ទប់ទាំងសងខាង ក៏ស្លុតស្លាប់ជាច្រើនពាន់ប្លាយ អន្តរាយបែកទ័ព រត់ត្រឡប់ចូលមកភ្នំពេញវិញ។
កូនប្រពន្ធញាតិសន្តាន របស់ទូលព្រះបង្គំជាខ្ញុំទាំងប៉ុន្មាននោះ សុំឲ្យនៅតាមហែព្រះករុណាជាអម្ចាស់ទៅជាមុនទាំងអស់ចុះ តែចំណែកខ្លួនទូលព្រះបង្គំជាខ្ញុំមួយ ទូលព្រះបង្គំសូមព្រះរាជទានពល ១០០០ នាក់​ចេញទៅតដៃនឹងអាកន ដែលក្បត់នោះយកថ្វីដៃថ្វាយ។ ថាបើទូលបង្គំជាខ្ញុំ ប្រែចិត្តក្បត់ជាមួយនឹងអាកនវិញ សូមឲ្យទូលព្រះបង្គំស្លាប់តែនឹងត្រូវគ្រឿងសស្ត្រាវុធ ហើយសូមឲ្យសំលាប់បុត្រភរិយា ញាតិសន្តានទូលព្រះបង្គំជាខ្ញុំទាំងអស់តាមសព្វព្រះរាជហឫទ័យ។
សម័យថ្ងៃមួយនោះ ព្រះបរមពិត្រ ស្ដេចទៅថ្វាយបង្គំព្រះនៅវត្ត ស្ដេចទ្រង់ទតព្រះនេត្រទៅឃើញស្រីម្នាក់ ស ឈរនៅលើខឿនព្រះវិហារនោះ ជាកូនព្រះពិជ័យនាគ មេបានជាភរិយា មានរូបរាងល្អប្រពៃ។ ស្ដេចទតម្ដងហើយម្ដងទៀត។ ខណៈនោះ ព្រះពិជ័យនាគ ស្គាល់ច្បាស់ព្រះរាជហឫទ័យ ទើបក្រោយមកក៏ចូលទៅ ក្រាបថ្វាយបង្គំព្រះបរមបពិត្រ ថ្វាយកូនស្រីនោះ ជាខ្ញុំបំរើល្អងធូលីព្រះបាទ តរៀងទៅ។ ព្រះបរមបពិត្រ ទ្រង់ព្រះសោមនស្សណាស់ ស្ដេចត្រាស់សួរថា : នាងនេះ កូនឯងឬ?
ស.៨៧០ ក្នុងខែចែត្រ ចូលមហាសង្ក្រាន្ត នៅថ្ងៃនក្ខត្តឫក្សនោះ អស់មហាជន សឹងជួបជុំធ្វើបុណ្យ សក្ការៈបូជាទាំងទេពនិករអមរមេឃ សូមមង្គលសួស្ដី ចូលឆ្នាំថ្មីតទៅ។ ខណៈនោះ ទ្រង់ព្រះករុណា ជាអម្ចាស់ជីវិតលើត្បូង ព្រះអង្គធ្វើសក្ការៈបូជា ថ្វាយព្រះស្រីរតនត្រ័យ សព្វទេពទិសទសស្រេចហើយ ស្ដេចចូលក្រឡាព្រះបន្ទំ បរមសេយ្យាសន៍ ជាសុខស្កល់។
ទ្រង់ព្រះមេត្តាប្រោស លើកលែងទោសដូច្នោះ នោះព្រះគុណធំឥតស្មើជាទីបំផុត។ ខ្ញុំនឹងចូលទៅជាខ្ញុំរាជការតាមដើមវិញ តែសូមបង្អង់ចាំចាត់ឲ្យរាស្ត្រប្រជាដែលតាមមកផងនោះ ត្រឡប់ទៅទីលំនៅវិញសិន។ ខ្ញុំចាត់ការនេះស្រេចកាលណា ខ្ញុំនឹងចូលទៅជាក្រោយ កុំឲ្យលោកឪពុកអ្នកបងព្រួយចិត្តឡើយ។ លុះប្រាប់ចប់ហើយ នាយកនក៏ឲ្យរាជបំរើនោះត្រឡប់មកវិញ។ រាជបំរើនោះចេញផុតទៅ ព្រះស្ដេចកនធ្វើជារត់តាមទៅស្រែកផ្ដាំថា :
ព្រះករុណាជាអម្ចាស់ជីវិតលើត្បូងត្រាស់មកឲ្យតឿនយើង ឲ្យយើងចេញមកជាមេកង ធ្វើគតចៅពញាចន្ទរាជា។ ថាក្រែងអស់រាស្ត្រពុំជឿ ទ្រង់ចាត់រាជាបំរើ ឲ្យអញ្ជើញព្រះរាជឱង្ការបានឡាយព្រះហស្ថលេខាមកថែមទៀតផង។ នោះបើឈ្មោះណាយកអាសា ចាប់ចៅពញាចន្ទរាជាសំលាប់បាន ទ្រង់ឲ្យជាមាសមួយរយតម្លឹង ហើយយើងនឹងក្រាបទូលឲ្យលើកយសសក្ដិអ្នកនោះ ជានាម៉ឺនធំផង។ អស់ក្រមការប្រជារាស្ត្របានឃើញសំបុត្រប្រកាសហើយ ពុំដឹងឧបាយ ក៏នាំគ្នាចុះចូលទទួលអាសាជាច្រើន។
ហោរា តាំងលេខតំរា គន់គូរបូកហត្ថទៅទៀត ដឹងច្បាស់ក្នុងតំរាហើយក្រាបទូលថា: " រាជសត្រូវនោះ នៅក្នុងព្រះនគរ"។ វាកើតឆ្នាំរោង ពង្សនាគ។ ទំនាយនេះ ឃើញចំពោះ ត្រូវត្រង់ខ្លួនឃុនហ្លួងព្រះស្ដេចកន ដ្បិតជតារាសីរបស់វាកំពុងឡើងខ្លាំងណាស់។ ទំនាយថា បើកើតកលិយុគម្ដងនេះ គឺកើតមកពីឃុនហ្លួនព្រះស្ដេចកននេះឯង ព្រោះវាកើតឆ្នាំនាគ។ នាគដើមឆ្នាំនេះ កំពុងក្លាហានណាស់ សូមទ្រង់ជ្រាប។ សូមព្រះអង្គ ស្ដេចកុំប្រហែសព្រះអង្គឡើយ។
នៅឡើយតែវង្សអ្នកព្រះស្នំឯក ដែលជាប់ក្នុងពលព្រះស្រីរតនត្រ័យ មិនទាន់បានគិតនឹងលោះដោះសារដូចម្ដេចឲ្យបានស្រឡះទាំងមាតាបិតា ទាំងអ្នកព្រះស្នំឯកផងនោះសោះ។ លុះទ្រង់ព្រះចិន្តាតែម៉្លោះហើយ ព្រះបរមបពិត្រ ស្ដេចចេញគង់ចង់ព្រះរាជរោងរម ជួបជុំព្រះរាជវង្សា ព្រាហ្មណ៍ ព្រឹទ្ធាចារ្យ សេនាបតី មន្ត្រីតូចធំ ខ្ញុំរាជការទាំងអស់ ទើបទ្រង់ត្រាស់ប្រឹក្សាដូច ទ្រង់គិតគ្រប់ប្រការនោះ។
មានថ្ងៃមួយនោះ ព្រះបរមបពិត្រ ទ្រង់ចង់ទតព្រះនេត្រពីសិល្ប៍ធ្នូ និងចំណេះវិជ្ជារបស់ ឧកម៉ឺនស្នេហាចមចិត្ត កន ទើបទ្រង់ត្រាស់ឲ្យសំដែងពីចំណេះទាំងឡាយនោះថ្វាយ។ ឧកម៉ឺនស្នេហា ចមចិត្តដំឡើងធ្នូ ចាប់ព្រួញម្ដង ៥ បាញ់ទៅម្ដង ព្រួញចេញទៅត្រូវដើមឈើ ផ្លែឈើទាំង ៥ ទិស។ ឧកម៉ឺនសូត្រគាថាបាលី និង ក្បួនតំរាអ្វីៗ ក៏ឃើញថាស្ទាត់ទាំងអស់ ទើបទ្រង់ត្រាស់សួរថា វិជ្ជាការទាំងនេះ ចេះពីគ្រូណាមក។
ព្រះបាទបរមពិត្រ ស្ដេចចេញកងទ័ពទៅក៏ឃើញថា: កងទ័ពព្រះស្ដេចកនច្រើនក្ដាត់ចោមព័ទ្ធជាបីផ្លូវដូច្នេះហើយកងទ័ពខាងព្រះអង្គក៏ចេះតែរត់រាមិនទទួលច្បាំងសោះ។ ខណៈនោះ ព្រះអង្គថយទ័ពទៅតាំងនៅខេត្តលង្វែក បន្ថយគ្រប់គ្រួឲ្យទៅឈប់នៅសំរោងសែន ដែនខេត្តអាសន្ទុក (សព្វថ្ងៃសំរោងសែនជាឃុំមួយ នៅក្នុងស្រុកកំពង់លែង ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង)។ ស្ដេចចាត់នាយកង នាយទ័ពឲ្យទៅកេណ្ឌកងទ័ពពីខេត្តខាងជើងថែមទៀត។
ឯមុខមន្ត្រី ដែលចូលជំនុំរាជការនោះ លុះទៅដល់មុខព្រះលានក្រៅហើយ ក៏បង្គាប់ឲ្យត្រៀមព្រះរាជយាន និង ព្រះទីនាំងនាវា សំរាប់គង់ប្រពាតមច្ឆា។ អស់ខ្ញុំរាជការទាំងពួង តំរូវឲ្យមានសំណាញ់មួយ ទូកមួយ។ សំណាញ់មួយម្នាក់ ប្រចាំហែស្ដេចទៅប្រពាតមច្ឆាក្នុងបឹង ថ្ងៃព្រឹកស្អែកនោះ។ មន្ត្រីគ្រប់ក្រុមខ្ញុំព្រះរាជការ ក៏ទទួលតាមបង្គាប់ ព្រៀងព្រមស្ដេចរង់ចាំនៅតាមតំណែងព្រះរាជការ។
សម្ដេចព្រះបរមបពិត្រ លុះបាត់ព្រះស្ដេច កន យូរពេក ទ្រង់ឲ្យស្រាវសំណាញ់ឡើង តែស្រាវមកពុំឃើញខ្លួនព្រះស្ដេច កន សោះ។ ស្ដេចឲ្យយកច្បូក សម ចាក់រកគ្រប់រាម ក៏ពុំឃើញទៀត។ ទ្រង់មិនអស់ព្រះទ័យសោះ ទើបទ្រង់ឲ្យមនុស្សពូកែមុជទឹក ឲ្យមុជចុះរកទៀតក៏ពុំឃើញ។ ស្ដេចរឹងព្រួយព្រះទ័យណាស់ ទ្រង់ត្រាស់ថា: "អានេះរត់រួចទៅ ដូចជាខ្លារួចពីទ្រុង វាគង់នឹងត្រឡប់មកសងសឹកវិញពុំខានឡើយ"។
កាលនោះ ព្រះរាជសីមា អាណាចក្រ នៅជាសុខក្សេមក្សាន្ត ឥតមានភ័យអន្តរាយអ្វីមកបៀតបៀនឡើយ។ អស់មន្ត្រី សេដ្ឋី ពាណិជកុះករប្រកបមុខរបររៀងមក ជាសុខគ្រប់ៗគ្នា។ ឃុនហ្លួងព្រះស្ដេច ក៏មានកេរ្តិ៍ឈ្មោះ អស់ខ្ញុំរាជការក៏កោតក្រែងណាស់ ម៉្លោះហើយឃុនហ្លួងព្រះស្ដេច ក៏កំរើកចិត្តព្រហើន អាងខ្លួនជាប្អូនព្រះស្នំឯក ជាមាព្រះរាជឱរសាធិរាជផង ពុំកោតក្រែងមន្ត្រីចាស់ទុំឡើយ។
សម្ដេចព្រះឝ្រីឝៅគន្ធបទរាជា ជាអម្ចាស់ជីវិតលើត្បូង កាលសម្ដេចព្រះអនុជថ្វាយបង្គំលាទៅហើយ ក្រោយនោះ ទ្រង់ព្រះតំរិះយល់ថា : ព្រះរូបរបស់អញ អញក៏បានសាងទុកជាព្រះកេរ្តិ៍ ជាព្រះយសរួចហើយ ខាងរាជការទៀត ត្រើយខាងកើតមានខ្លួនអញជាអ្នកត្រួតត្រារក្សាមាំមួនហើយត្រើយខាងលិច អញក៏បានចាត់ សម្ដេចព្រះអនុជចន្ទរាជាធិរាជ ឲ្យទៅត្រួតត្រាមាំមួនជ្រះស្រឡះហើយដែរ។
៨៦៧ ព្រះអង្គ និងរាជសេវកាមាត្យ ហែព្រះបរមអដ្ឋិ សម្ដេចព្រះវរបិតា ទៅសាងព្រះចេតិយ នៅខាងព្រះធាតុ ខេត្តអាសន្ទុក ប្របព្រះពុទ្ធចេតិយ ធ្វើបុណ្យជាឱឡារិកសន្ធឹកមហិមា បញ្ចុះព្រះបរមអដ្ឋិ សម្ដេចព្រះបិតាស្រេច ស្ដេចត្រឡប់មកចតុម្មុខមង្គលវិញ។ ព្រះអង្គសោយរាជ្យជាសុខមកបាន ៤ ឆ្នាំ។
ចំណែកឯ ឃុនហ្លួងព្រះស្ដេចធិបតី កន វិញ កាលខំរត់ឡើងអំពីបឹងហើយ ក៏ខំដើរទាំងយប់ទាំងអធ្រាត្រ ឥតឈប់ឈរ។ លុះដើរមកបានបន្តិច ក៏ជួបនឹងមនុស្សល្បាត។ មនុស្សល្បាត ឃើញឃុនហ្លួងព្រះស្ដេច កន ហើយក៏ដេញភ្លាមឥតបង្អង់។ ឃុនហ្លួងព្រះស្ដេចកន រត់ជ្រកពួនតាមគុម្ពព្រៃ ចេញផុតពីចំណោមទៅ ក៏ទៅប្រទះនឹងមនុស្សម្នាក់ទៀតកាន់ដាវវែង។ មនុស្សនេះឃើញហើយ ក៏ស្រែកថា:
ចៅពញាយោធាសង្គ្រាម កាលជិះដំរីចេញទៅជាមេទ័ពមុខនោះបានជួបនឹងទ័ព ព្រះស្ដេចកន។ ព្រះស្ដេចកន ក៏បរដំរីចេញចំមុខកងទ័ពនោះ ទើបចៅពញាយោធាសង្គ្រាម ស្រែកថា : " យើ អ្នកព្រះស្ដេច ម្ដេចក៏អ្នកឯងមិនកោតក្រែងព្រះចេស្ដាសោះ។ បំណាច់ទ្រង់ ព្រះមេត្តាប្រោសអ្នកឯងដល់ម៉្លេះម្ដេចក៏ហ៊ានចេញក្បត់ ប្រព្រឹត្តអកតញ្ញូនឹង ព្រះមហាករុណាទិគុណយ៉ាងនេះ"​​​​​​​?
ព្រះស្ដេចកន ស្ដាប់ហើយក៏នឹកថាស្ដេចនេះល្ងង់ណាស់។ បើល្ងង់យ៉ាងនេះ គង់នឹងបានរាជសម្បត្តិមកអញហើយ។ លុះគិតដូច្នេះហើយ ព្រះស្ដេចកន ក៏តបជាឧបាយថា: ឲ្យអ្នកបង បង្អង់ទំរាំតែរាស្ត្រត្រឡប់ទៅស្រុកដើមវិញចុះ ប្រហែលជាខែក្រោយៗនេះ នឹងចូលទៅក្រាបបង្គំគាល់ ព្រះបរមនាថបរមបពិត្រហើយ សូមកុំឲ្យទ្រង់ព្រួយព្រះទ័យឡើយ។ កុំភ័យនឹងខ្ញុំៗមិនក្បត់ទេ។
ឯសម្ដេចព្រះបរមបពិត្រ ស្ដេចត្រាស់ឲ្យចៅពញាសួគ៌ាលោក ជាមេទ័ពឃុំពល ១០០០០ នាក់ ទៅឈររក្សាខែត្ររលាប្អៀ ឲ្យចៅពញាយមរាជជាបិតាលៀង របស់ចៅពញាយសរាជានាំពល ៥០០០ នាក់ ទៅវាយយកខែត្រខាងកើតឲ្យបានមកវិញ។ លុះចាត់ការរួចហើយ សម្ដេចព្រះបរមបពិត្រ លើកទ័ពទៅប្រជុំនៅខែត្រអាសន្ទុក។
ពីដើមអញញញើតតែ ចៅពញាចន្ទរាជាមួយអង្គនេះឯង ក្រៅពីនេះ អញពុំឃើញនរណា នឹងក្លាហានចេញតនឹងអញបានឡើយ។ ឥឡូវចៅពញាចន្ទរាជា រត់ទៅស្រុកសៀមបាត់ហើយ បើដូច្នេះគំនិតអញនេះ គង់នឹងបានសំរេច ដោយងាយជាមិនខាន។ ព្រះស្ដេចកនថាហើយ ក៏ប្រជុំរេហ៍ពលចាត់ទ័ពជាប៉ែកឆ្វេងប៉ែកស្ដាំ ទ័ពស្រួចលើកទៅបោះនៅចុងខេត្តស្រីសឈរ ដែនព្រះនគរហ្លួង។
ឯព្រះម្នាងកេសរបុប្ផា ព្រះស្នំឯក កាលស្ដេចកំពុងប្រជុំមន្ត្រី ប្រឹក្សាការផែនដីនោះ លបស្ដាប់ផ្ទាប់ខាងឡប់ឡែ តែឮពុំច្បាស់។ អ្នកព្រះម្នាង ឮ តែចុងពាក្យថា: ឲ្យព្រះស្ដេចកនមុជទឹក ហើយឲ្យបង់សំណាញ់គ្របឲ្យស្លាប់ តែប៉ុណ្ណោះ ថាខុសពីហេតុអ្វីក៏ពុំដឹង។ លុះលបស្ដាប់បានប៉ុណ្ណេះហើយ ក៏លបវិលទៅដំណាក់ខ្លួនវិញ។
លុះព្រឹកព្រាងស្វាងស្រេច ស្ដេចគង់ព្រះរាជយាន នាំអស់រាជការខាងក្នុងក្រៅ ហែចុះព្រះទីនាំងតូច សំរាប់ទ្រង់សំណាញ់នោះ។ ពួកពលក៏តាំងស្រែកហ៊ោគឹកកង ឆ្លងទៅដល់ទំនាបមានម្លប់ព្រឹក្សាទើបស្ដេចត្រាស់ឲ្យឈប់តាំងគ្រឿងសោយ ហើយឲ្យរៀបលៀងភោជនាហារ អស់ខ្ញុំព្រះរាជការទាំងក្នុងទាំងក្រៅពុំរើសមុខជាសុខសប្បាយរាល់គ្នា។
ឯព្រះបរមបពិត្រ ព្រះអង្គចូលទៅដល់រតនបល្លង្ក តាំងប្រថាប់នៅមុខស្វេត្រច្ឆ័ត្រទើបត្រាស់ព្រះឥសីភ័ទ្ទ មហារាជគ្រូ និង រាជហោរាធិបតីឲ្យចូលទៅគាល់ខាងក្នុងទីស្ងាត់។ ខណៈនោះ ទ្រង់ប្រឹក្សាការណ៍ថា: ការផែនដីពេលនេះ មានហេតុគ្រប់ប្រការ ដូច្នេះអស់អ្នកយល់ថាដូចម្ដេច?
សម្ដេចព្រះបរមពិត្រទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយទ្រង់ត្រូវព្រះទ័យណាស់ ទើបត្រាស់បង្គាប់ព្រះពិជ័យនាគជាបិតា និង ព្រះស្នំឯកជាបងឲ្យធ្វើសំបុត្រប្រាប់ទៅព្រះស្ដេចកនឲ្យចូលមកគាល់ចុះ ទ្រង់នឹងលើកទោស លែងឲ្យមានទោសតទៅទៀតហើយ។ ព្រះពិជ័យនាគ និង ព្រះស្នំឯកក៏បានធ្វើតាមទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់។
ព្រះស្ដេចកន ឮហើយភ័យស្លុត រត់ទៅជល់នឹងដង្គត់ឫស្សីក៏ដួលចុះ។ នាយល្បាតម្នាក់នោះដេញទៅទាន់ ងាដាវទៅកាប់ ត្រឡប់ជាឃើញនាគមួយធំ បើកពពាដេញមក។ នាយភ័យណាស់ធ្លាក់ដាវពីដៃ ដួលចុះទៅនៅទីនោះ។ ព្រះស្ដេចកនយល់បានការណ៍ហើយក៏ស្ទុះកន្ត្រាក់យកដាវបានហើយកាប់ចៅនោះ ស្លាប់នៅនឹងកន្លែង។
ព្រះបរមបពិត្រ ទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយទ្រង់ឲ្យបុរោហិតអញ្ជើញគ្រឿងអាវុធមកពិធីសុំទឹកពិភទ្ទសច្ចា ឲ្យព្រះពិជ័យនាគផឹក។ ព្រះពិជ័យនាគផឹកស្រេចហើយ ព្រះបរមបពិត្រ ស្ដេចព្រះរាជទាន ពល ១០០០ នាក់ឲ្យទៅព្រះពិជ័យនាគឲ្យលើកជាក្បួនទ័ពចេញទៅ។
ឃុនហ្លួងព្រះស្ដេចធិបតីថ្វាយបង្គំលោតចុះទៅក្នុងទឹកចាប់រាម ក្រាបរាបទៅនៅបាតបឹងនោះ។ ទូកមន្ត្រីជាងពីររយ ចូលព្រួតប្រឹង បង់គ្របប្រកិត ច្រើនត្រួតច្រើនជាន់ ដោយគិតថាឲ្យស្លាប់ កុំឲ្យហែលរត់ចេញអំពីទីនោះរួច។
ព្រះពិជ័យនាគ នឹកខឹងព្រះស្ដេចកនណាស់ថាដ្បិតវាទទឹងរឹងនឹងសំបុត្របង្គាប់របស់ខ្លួន ដែលឲ្យចូលមកមិនចូលមកនេះមួយ ថាទ្រង់ប្រោសប្រាណម៉្លេះហើយនៅតែប្រែចិត្តជាគិតក្បត់វិញនេះមួយទើបព្រះពិជ័យយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថា:
ខ្ញុំម្ចាស់ឲ្យបំរើទៅតឿនវា វាថាកុំឲ្យភ័យនឹងវា វាមិនក្បត់ទេ។ ថាកាលណា វាជូនរាស្ត្រទៅស្រុករួចហើយ វានឹងចូលមកក្រាបបង្គំគាល់។ ឥឡូវស្រាប់តែបាត់ទៅៗ ចាំព្រឹកនេះ ខ្ញុំម្ចាស់នឹងចាត់បំរើ ឲ្យទៅតឿនវាទៀត។
កងល្បាតព្រះនគរ កាលឃើញថា ព្រះស្ដេចកនលើកកងទ័ពធំមក បោះនៅចុងខេត្តស្រីសឈរដូច្នេះហើយ ក៏ស្រូតរូតនាំយកសេចក្ដីនេះ ទៅប្ដឹងចៅពញាយមរាជ សេនាបតីនេះ ក៏នាំឡើងក្រាបបង្គំទូលថា :
ព្រះពិជ័យនាគ និង ភរិយា លុះបានដឹងថា កូនខ្លួនពុំស្លាប់ទេ ក៏ទៅក្រាបថ្វាយបង្គំប្រគេនទារកនោះថា ឲ្យនៅនឹងសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជចុះ។ សម្ដេចព្រះសង្ឃរាជឲ្យទារកនោះឈ្មោះ អា កៅ តែឪពុកម្ដាយហៅថា អាកន រៀងមក។
ស្ដេចកន ដែលចាត់មេកងទ័ព ឲ្យចេញសង្កត់ខេត្តតូចធំ កេណ្ឌរេហ៍ពលបានមកជួបជុំល្មមជាមាំមួនហើយ លុះបានដឹងថា ចៅពញាចន្ទរាជារត់ទៅស្រុកសៀម ដូចឧបាយដែលខ្លួនគិតដូច្នោះហើយក៏អរណាស់ ទើបប្រឹក្សានឹងនាយកងទ័ពថា:
លុះសុរេចការហើយ ព្រះស្ដេចកនចាត់ចែងនាយកងទ័ពឲ្យចេញកេណ្ឌសង្កត់ខេត្តធំតូច ត្រើយខាងកើតទាំងអស់ ហើយឲ្យប្រមូលមកជួបជុំលើកទ័ពជើងគោកជើងទឹកសន្ធឹកមហិមាឆ្លងទៅវាយបន្ទាយភ្នំពេញទៀត។
សម្ដេចព្រះបរមពិត្រ លុះបានទ្រង់ជ្រាបហើយទ្រង់ខ្ញាល់ណាស់ ទ្រង់ត្រាស់ថា : "អញស្មានថាវា នឹងចូលមកគាល់បំរើ នៅជាខ្ញុំរាជការតទៅទៀតមិនដឹងជាវាមានគំនិតចិត្តធំដល់ម៉្លេះឡើយ" ។
ស្រីបំរើទាំងនោះ ត្រឡប់វិលមក យកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូល តាមដំណើរវិញគ្រប់ប្រការ។ ព្រះបរមបពិត្រ ស្ដេចបានទ្រង់ជ្រាបហើយ ក៏ត្រាស់ឲ្យបង្អង់ស្ដាប់ការណ៍តទៅទៀត។
ឲ្យលោកឪពុក និង អ្នកបង ក្រាបទូលការណ៍នោះថាជិតបានសំរេចហើយ ខ្ញុំនឹងលើកទៅឆាប់ហើយឲ្យទ្រង់ទុកព្រះរាជហឫទ័យចុះ។ អ្នកឯងមក ឃើញមនុស្សម្នាមកកកកុំនឹងភ្នែកហើយ។
ក្រោយពីនោះមក អ្នកព្រះស្នំឯក មានព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គទ្រង់ព្រះនាមចៅពញាយសរាជា ជាព្រះរាជឱរសាធិរាជនៃព្រះបរមបពិត្រ អ្នកជាម្ចាស់ជីវិតលើត្បូង។
លុះផុតវេលា ក្រាបបង្គំគាល់ហើយ ព្រះអនុជ អង្គចន្ទរាជាធិបតី ស្ដេចយាងត្រឡប់ទៅភ្នំពេញវិញ។ ខ្ញុំរាជការទាំងពួង ក៏ថ្វាយបង្គំលាទៅផ្ទះទីទៃៗរៀងខ្លួន។
ព្រះពិជ័យនាគ ក្រាបទូលថា : នាងនេះហើយ ដែលទ្រង់ទតឃើញ ហើយមានព្រះបន្ទូលសួរថា : ស្រីនេះពីណាមក កូនចៅអ្នកណា ដែលឈរនៅខឿនព្រះវិហារនោះ គឺនាង សនេះឯង។
ខព្រះបរមបពិត្រ ស្ដេចត្រាស់ឲ្យនិមន្តព្រះសង្ឃរាជ សង្ឃសត្ថា នោះមកទ្រង់តាំងជាសម្ដេចព្រះសុគន្ធាធិបតី សិរីសង្ឃនាយក លើព្រះសង្ឃទាំងអស់។
ព្រះបាទបរមនាថ បរមពិត្រ ទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ មន្ត្រីក្រាបបង្គំទូលគ្រប់ប្រការហើយ ទ្រង់ចូលព្រះទ័យសព្វគ្រប់ទាំងអស់ ហើយស្ដេចចូលទៅខាងក្នុងវិញ។
ព្រះស្ដេចកន ឮហើយគិតថា: បើអញនឹងបើកឲ្យចៅពញាយោធាសង្គ្រាមនិយាយវែងទៅទៀតក្រែងកងទ័ពយល់ថាខ្លួនជាមនុស្សក្បត់ ពុំមែនជាត្រាស់ប្រើទេទើបឆ្លើយថា:
ព្រះបរមបពិត្រ បានទ្រង់ជ្រាបទំនាយ ត្រូវនឹងហេតុនិមិត្ត ដែលព្រះអង្គយល់ឃើញគ្រប់ប្រការហើយ ទ្រង់ស្លុតក្នុងព្រះរាជហឫទ័យណាស់ ទើបត្រាស់ថា:
ចំណែកក្រមការ និង កំណែនទាំងប៉ុន្មាន កាលបានស្ដាប់សំដីថ្លែង របស់ព្រះស្ដេចកននេះហើយក៏ជឿចូលចិត្តថា ហ្លួងឲ្យមកតឿនកងទ័ពឲ្យប្រញាប់ទៅមែន។
ព្រះខ័នជ័យមង្គល ដែលមានហេតុស្នឹមដល់គល់យ៉ាងនេះ តាមសម្ដេចព្រះឥន្ទ្រាធិរាជទ្រង់ទំនាយទុកនោះថា មុខជានឹងកើតហេតុធំពុំខានឡើយ។
បាកុំនៅក្នុងទីនេះឡើយបានឹងមានរាជភ័យជាមិនខាន។ បើបាឯងចង់ឲ្យរួចភ័យ ចូរបារត់ទៅទិសបូព៌ចុះ តែ ៣ ឆ្នាំបានឹងបានជាធំពុំខានឡើយ។
ចំណែកឯ ព្រះបរមបពិត្រ ដែលស្ដេចរង់ចាំព្រះស្ដេចកន នឹងចូលមកគាល់នោះ លុះយល់បាត់យូរពេក ក៏ត្រាស់សួរអ្នកព្រះស្នំឯកថា:
ព្រះស្ដេចកន ថាហើយក៏យឹតធ្នូបាញ់ទៅត្រូវដើមកចៅពញាយោធាសង្គ្រាម ចៅពញាយោធាសង្គ្រាម ក៏ធ្លាក់ពីលើដំរីស្លាប់មួយរំពេច។
ខណៈដែលព្រះស្ដេចកនស្រែកផ្ដាំដូច្នោះ បំរើចូលចិត្តថា ប្រាកដជានឹងលើកលែងក្បត់ហើយ ហើយឲ្យកងទ័ពត្រឡប់ទៅស្រុកវិញមែន។
ឥឡូវនេះ ព្រះស្ដេចលើកកងទ័ព មកបោះនៅចុងខែត្រស្រីសឈរ គឺចុងដែនក្រុងហើយ។ កងល្បាតទប់ពុំជាប់ ក៏រត់ចូលមកប្ដឹង។
ស្ដេចបានតែងព្រះមេរុ ថ្វាយព្រះភ្លើងព្រះបរមសព សម្ដេចព្រះវរបិតាស្រេចស្ដេចគង់នៅចតុម្មុខស្រុកភ្នំពេញ។
ឧកម៉ឺនស្នេហាចមចិត្ត ក្រាបទូលថា: ទូលព្រះបង្គំជាខ្ញុំ រៀនពីសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ កាលនៅជាព្រះសង្ឃសត្ថា។
អ្នកឯងកុំនិយាយការអ្វីជាជ្រៅខាងក្នុងនោះឲ្យសោះ ទ្រង់ព្រះបណ្ដាំនឹងខ្លួនខ្ញុំសព្វគ្រប់ហើយ។
សម័យទំនើបចុង បានចាប់ផ្តើមនៅប្រហែលឆ្នាំ 1750-1815 នៅពេលដែលអឺរ៉ុបបានជួបប្រទះ បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម និងភាពចលាចលនយោបាយយោធានៃ បដិវត្តន៍បារាំង និង សង្រ្គាមណាប៉ូឡេអុង ដែលត្រូវបានបន្តដោយ ។ សម័យចុងក្រោយនៃសម័យទំនើបនៅតែបន្តរហូតដល់ចុងបញ្ចប់នៃ សង្គ្រាមលោកលើកទី 2 ក្នុងឆ្នាំ 1945 ឬរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។ ព្រឹត្តិការណ៍​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ដ៏​គួរ​ឲ្យ​កត់​សម្គាល់​ផ្សេង​ទៀត​រួម​មាន និង ​បដិវត្តន៍​រុស្ស៊ី ។
បដិវត្តន៍យុគថ្មរំលីង បានកត់សម្គាល់ពីការអភិវឌ្ឍន៍ កសិកម្ម ដែលផ្លាស់ប្តូរជាមូលដ្ឋាននៃជីវិតរបស់មនុស្ស។ ដំណាំធញ្ញជាតិ ដាំដុះនិង សត្វផ្សាំង បានកើតឡើងនៅក្នុង មជ្ឈឹមភាគខាងកើត ដោយមានយ៉ាងហោចណាស់ 8500 មុនគក្នុងសំណុំបែបបទនៃការ ស្រូវសាលី, ស្រូវ, ចៀម និង ពពែ ។ នៅ ជ្រលងភ្នំ ដំណាំត្រូវបានដាំដុះ ហើយ គោក្របី ត្រូវបានចិញ្ចឹមដោយ 6000 មុនគ.
ដំឡូង ត្រូវបានដាំដុះជាលើកដំបូងនៅភ្នំ នៃអាមេរិកខាងត្បូង ជាកន្លែងដែល ត្រូវបានគេចិញ្ចឹមផងដែរ។ លោហធាតុ ត្រូវបានគេប្រើជាលើកដំបូងក្នុងការបង្កើត ឧបករណ៍ស្ពាន់ និងគ្រឿងតុបតែងលម្អប្រហែលឆ្នាំ 6000 មុនគ.
មិនយូរប៉ុន្មាន មាស បានធ្វើតាម ជាចម្បងសម្រាប់ប្រើក្នុងលម្អ។ តម្រូវការរ៉ែដែកបានជំរុញឱ្យមានការជួញដូរ ដោយសារតំបន់ជាច្រើននៃការតាំងទីលំនៅរបស់មនុស្សសម័យដើមខ្វះរ៉ែចាំបាច់។ សញ្ញាដំបូងនៃ លង្ហិន ដែលជាលោហធាតុនៃទង់ដែង និង សំណប៉ាហាំង មានអាយុកាលប្រហែលឆ្នាំ 2500 មុនគ.
ជាមួយនឹងអរិយធម៌មានការរីកចំរើន ប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណ (រួមទាំង យុគសម័យបុរាណ និង យុគមាសនៃប្រទេសឥណ្ឌា, រហូតដល់ប្រហែល 500 គ.
ចក្រភពបុរាណបានប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាទូទៅដែលទាក់ទងនឹងការរក្សាកងទ័ពដ៏ធំ និងការគាំទ្រការិយាធិបតេយ្យកណ្តាល។ ការ​ចំណាយ​ទាំង​នេះ​បាន​ធ្លាក់​ចុះ​យ៉ាង​ខ្លាំង​លើ ​កសិករ ខណៈ​ដែល​មហាសេដ្ឋី ​ដែល​មាន​ដី​កាន់​តែ​គេច​ពី​ការ​គ្រប់​គ្រង​មជ្ឈិម​និង​ការ​ចំណាយ​របស់​វា។ សម្ពាធដ៏ព្រៃផ្សៃ លើព្រំដែនបានពន្លឿនការរំលាយផ្ទៃក្នុង។ រាជវង្សហាន របស់ ប្រទេសចិន បានធ្លាក់ចូលទៅក្នុង សង្រ្គាមស៊ីវិល នៅឆ្នាំ 220 នៃគ.
នៅទ្វីបអ៊ឺរ៉ុប ចក្រភពរ៉ូម៉ាំង ដែលស្ថិតនៅកណ្តាល ប្រទេសអ៊ីតាលី បច្ចុប្បន្ន បានចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សទី 7 មុនគ.
សាធារណរដ្ឋរ៉ូម៉ាំង បានចាប់ផ្តើមពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនតាមរយៈការសញ្ជ័យ និងសម្ព័ន្ធភាព។ នៅសម័យ (63 មុនគ.
ដែលជាអធិរាជរ៉ូម៉ាំងទីមួយ រ៉ូមបានបង្កើតការគ្រប់គ្រងលើសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេភាគច្រើនរួចហើយ។ ចក្រភពនឹងបន្តរីកចម្រើន ដោយគ្រប់គ្រងទឹកដីភាគច្រើនពី ប្រទេសអង់គ្លេស រហូតដល់ មេសូប៉ូតាមៀ ដោយឈានដល់វិសាលភាពដ៏ធំបំផុតរបស់ខ្លួនក្រោមអធិរាជ (សុគតនៅឆ្នាំ 117 គ.
ចក្រភពបានបំបែកទៅជាតំបន់ភាគខាងលិច និងខាងកើតដោយមាន អធិរាជដាច់ដោយឡែកពីគ្នា។ ចក្រភពលោកខាងលិចនឹង ដួលរលំ នៅឆ្នាំ 476 នៃគ.
ដើម្បីឥទ្ធិពលរបស់អាល្លឺម៉ង់ក្រោម ។ ចក្រភពខាងកើត ដែលឥឡូវគេស្គាល់ថាជា ចក្រភព ដែលមានរាជធានីនៅ នឹងបន្តរាប់ពាន់ឆ្នាំទៀត រហូតដល់ ត្រូវបានសញ្ជ័យដោយ ចក្រភពអូតូម៉ង់ ក្នុងឆ្នាំ 1453។
មិន​ថា​នៅ​សម័យ​បុរេ​ប្រវត្តិ​ឬ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ទេ មនុស្ស​តែងតែ​ត្រូវ​ការ​នៅ​ជិត​ប្រភព ​ទឹក ដើម្បីអាស្រ័យក្នុងការរស់នៅ​។ ការតាំងទីលំនៅបានបង្កើតឡើងនៅដើមឆ្នាំ 4,000 មុនគ.
ជោគជ័យ​របស់​អឺរ៉ុប​នៅ​ក្នុង​សម័យ​នេះ​គឺ​ផ្ទុយ​ពី​តំបន់​ផ្សេង​ទៀត។ ជាឧទាហរណ៍ អរិយធម៌ជឿនលឿនបំផុតមួយនៃយុគសម័យកណ្តាលគឺប្រទេសចិន។ វាបានអភិវឌ្ឍ សេដ្ឋកិច្ចរូបិយវត្ថុ ជឿនលឿននៅត្រឹមឆ្នាំ 1000 គ.
អាណាចក្រក្នុងតំបន់ជោគជ័យក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ អាមេរិក ផងដែរ ដែលកើតចេញពីវប្បធម៌ដែលបានបង្កើតឡើងនៅដើមឆ្នាំ 2500 មុនគ.
អរិយធម៌ បានកើតឡើងនៅពេលដែល វប្បធម៌មាតា បានធ្លាក់ចុះបន្តិចម្តងៗ។ រដ្ឋនៃទីក្រុង ម៉ាយ៉ានដ៏អស្ចារ្យបានកើនឡើងបន្តិចម្តងៗនៅក្នុងចំនួននិងភាពល្បីល្បាញ ហើយវប្បធម៌ បានរីករាលដាលពាសពេញ និងតំបន់ជុំវិញ។ អាណាចក្រ ក្រោយមកត្រូវបានសាងសង់នៅលើវប្បធម៌ជិតខាង ហើយត្រូវបានទទួលឥទ្ធិពលពីប្រជាជនដែលបានសញ្ជ័យដូចជា ជាដើម។
ការ​វិវឌ្ឍ​ទាំង​នេះ​នាំ​ឱ្យ​មាន​ការ​កើន​ឡើង​នៃ​រដ្ឋ​ដែនដី និង ​អាណាចក្រ ។ នៅ មាន​ការ​ត្រួតត្រា​គំរូ​នៃ​រដ្ឋ​ទីក្រុង​ដែល​មាន​សង្រ្គាម​ឯករាជ្យ និង​នៃ​អនុត្តរភាព​រលុង​ដែល​ផ្លាស់ប្តូរ​ពី​ទីក្រុង​មួយ​ទៅ​ទីក្រុង​មួយ។ ផ្ទុយទៅវិញ នៅក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីប ទីមួយមានការបែងចែកពីរទៅជា អេហ្ស៊ីបខាងលើ និងខាងក្រោម ដែលត្រូវបានបន្តដោយការបង្រួបបង្រួមនៃជ្រលងភ្នំទាំងអស់នៅជុំវិញឆ្នាំ 3100 មុនគ.
បន្ទាប់មកដោយការបង្រួបបង្រួមជាអចិន្ត្រៃយ៍។ នៅប្រទេសក្រេត អរិយធម៌ បានចូលដល់យុគសម័យសំរិទ្ធត្រឹមឆ្នាំ 2700 មុនគ.
ស ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអរិយធម៌ដំបូងគេនៅអឺរ៉ុប។ ក្នុងរយៈពេលមួយសហវត្សបន្ទាប់ ជ្រលងទន្លេផ្សេងទៀតបានឃើញអាណាចក្ររាជាធិបតេយ្យឡើងកាន់អំណាច។ នៅសតវត្សទី 25 - 21 មុនគ.
ក្នុងរយៈពេលរាប់សហស្សវត្សរ៍បន្ទាប់ អរិយធម៌បានរីកចម្រើនពាសពេញពិភពលោក។ ពាណិជ្ជកម្ម កាន់តែខ្លាំងឡើងបានក្លាយជាប្រភពនៃអំណាច ខណៈដែលរដ្ឋដែលមានលទ្ធភាពទទួលបានធនធានសំខាន់ៗ ឬការគ្រប់គ្រងផ្លូវពាណិជ្ជកម្មសំខាន់ៗបានកើនឡើងដល់ការគ្រប់គ្រង។ នៅឆ្នាំ 1600 មុនគ.
ក្រិក បានចាប់ផ្តើមអភិវឌ្ឍ ហើយបានបញ្ចប់ដោយការ ដួលរលំនៃយុគសម័យសំរិទ្ធ ដែលចាប់ផ្តើមប៉ះពាល់ដល់អរិយធម៌មេឌីទែរ៉ាណេជាច្រើននៅចន្លោះឆ្នាំ 1200 និង 1150 មុនគ.
នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា សម័យនេះគឺជាសម័យ ដែលបានចាក់គ្រឹះនៃ សាសនាហិណ្ឌូ និងទិដ្ឋភាពវប្បធម៌ផ្សេងទៀតនៃសង្គមឥណ្ឌាដំបូង ហើយបានបញ្ចប់នៅសតវត្សទី 6 មុនគ.
ប្រវត្តិសាស្ត្រជាលាយលក្ខណ៍អក្សររបស់មនុស្សជាតិបានកើតមានតាំងពីសម័យបុរេប្រវត្តិ ដោយចាប់ផ្តើមពី យុគសម័យ ថ្មចាស់ មកដល់ យុគថ្មថ្មី ។ យុគថ្មរំលីងបានកត់សម្គាល់ឃើញមានការបដិវត្តន៍កសិកម្ម ចាប់ផ្តើមនៅចន្លោះ 10,000 និង 5000 មុនគ.
នៅក្នុងតំបន់ អឌ្ឍចន្ទដ៍មានជីជាតិនៅជិតអាស៊ីបូព៌ា ។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ មនុស្សបានចាប់ផ្តើមការ ចិញ្ចឹមសត្វនិងការដាំដុះ។ នៅពេលដែលវិស័យកសិកម្មមានការរីកចម្រើន មនុស្សភាគច្រើនបានផ្លាស់ប្តូរពី ការរស់នៅបែបពនេចរ ទៅជារបៀបរស់នៅបែបកសិករក្នុង ការតាំងទីលំនៅអចិន្ត្រៃយ៍ ។ សន្តិសុខដែលទាក់ទង និងបង្កើនផលិតភាពដែលផ្តល់ដោយការធ្វើកសិកម្មបានពង្រីកការរស់នៅទៅជាសហគមប្រមូលផ្ដុំធំជាងមុន ដែលជំរុញដោយភាពជឿនលឿននៃ ការដឹកជញ្ជូន ។
បានឃើញការបញ្ចប់នៃ យុគសម័យនគរទាំងបី ដែលនគរទាំង បីគឺ , និង ។ បានសញ្ជ័យ នៅឆ្នាំ 660 និង នៅឆ្នាំ 668 ជាការកត់សម្គាល់ការចាប់ផ្តើមនៃ សម័យកាលនៃរដ្ឋភាគខាងជើង និងខាងត្បូង ជាមួយនឹង នៅភាគខាងត្បូង និង ដែលជារដ្ឋស្នងតំណែងរបស់ នៅភាគខាងជើង។ នៅឆ្នាំ 892 នៃគ.
ស ការរៀបចំនេះបានត្រលប់ទៅ នគរទាំងបីនៅពេលក្រោយ ដោយ បានលេចចេញជាអាណាចក្រដែលលេចធ្លោដោយបង្រួបបង្រួមឧបទ្វីបទាំងមូលនៅឆ្នាំ 936 ។ រាជវង្ស ដែលបង្កើតបានគ្រប់គ្រងរហូតដល់ឆ្នាំ 1392 បន្តដោយ រាជវង្ស ដែលគ្រប់គ្រងប្រហែល 500 ឆ្នាំ។
" យុគសម័យអ័ក្ស " បានឃើញការវិវឌ្ឍន៍នៃបណ្តុំនៃការផ្លាស់ប្តូរគំនិតទស្សនវិជ្ជា និងសាសនា ដែលភាគច្រើនដោយឯករាជ្យ នៅកន្លែងផ្សេងៗគ្នា។ លទ្ធិខុងជឺ របស់ចិន ពុទ្ធសាសនា ឥណ្ឌា និង សាសនាចេ ន និង សាសនាជ្វីហ្វ ត្រូវបានអះអាងដោយអ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួនថាបានបង្កើតឡើងនៅសតវត្សទី 6 មុនគ.
ស។ ( ទ្រឹស្ដី - របស់ រួមបញ្ចូលផងដែរនូវលទ្ធិ របស់ ប៉ុន្តែអ្នកប្រាជ្ញផ្សេងទៀតជំទាស់នឹងការកំណត់ពេលវេលារបស់គាត់សម្រាប់ ។ ) នៅ​សតវត្ស​ទី​៥ មុន​គ.
សូក្រាត និង ​ផ្លាតូ ​បាន​ធ្វើ​ការ​ជឿនលឿន​យ៉ាង​ច្រើន​ក្នុង​ការ​អភិវឌ្ឍ ​ទស្សនវិជ្ជា​ក្រិក​បុរាណ ។
ភាគច្រើននៃ អាស៊ីខាងត្បូង ត្រូវបានរួបរួមគ្នាជាចក្រភព ដោយ ហើយបានរីកចម្រើននៅក្រោម ។ ចាប់ពីសតវត្សទី 3 នៃគ.
រាជវង្ស បានគ្រប់គ្រងសម័យកាលដែលហៅថាយុគសម័យមាសរបស់ឥណ្ឌាបុរាណ។ ពី​សតវត្ស​ទី​៤​ដល់​ទី​៦ ភាគ​ខាងជើង​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​ត្រូវ​បាន​គ្រប់គ្រង​ដោយ ​ចក្រភព ។ នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសឥណ្ឌា នគរ ដ៏លេចធ្លោចំនួនបីបានលេចចេញឡើង៖ ឆេរ៉ាស, កូឡា, និង ផេនដាយ៉ា ។ ស្ថេរភាពជាបន្តបន្ទាប់បានរួមចំណែកដល់ការប្រកាសនៅក្នុងយុគសម័យមាសនៃ វប្បធម៌ហិណ្ឌូ នៅសតវត្សទី 4 និងទី 5 ។
ដែលមានទីតាំងនៅ គឺជាអរិយធម៌ដ៏ស្មុគស្មាញដែលគេស្គាល់ដំបូងគេ ដោយបានបង្កើតរដ្ឋ ទីក្រុង ដំបូងគេនៅសហវត្សទី 4 មុនគ.
វាគឺនៅក្នុងទីក្រុងទាំងនេះដែលទម្រង់នៃការសរសេរដែលគេស្គាល់ដំបូងបំផុត អក្សរ បានបង្ហាញខ្លួននៅប្រហែលឆ្នាំ 3000 មុនគ.
ការសរសេរ បានចាប់ផ្តើមជាប្រព័ន្ធនៃ រូបភាព ដែលតំណាងរូបភាពរបស់វានៅទីបំផុតបានក្លាយទៅជាសាមញ្ញ និងអរូបីបន្ថែមទៀត។ អត្ថបទ ត្រូវបានសរសេរដោយប្រើ ដើមត្រែង ជា ស្ទីល ដើម្បីគូរ និមិត្តសញ្ញា នៅលើ បន្ទះដីឥដ្ឋ ។ ការ​សរសេរ​បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​ការ​គ្រប់គ្រង​រដ្ឋ​ដ៏​ធំ​ងាយ​ស្រួល​ជាង។
ពីចំណុចកណ្តាលរបស់ពួកគេនៅលើ ឧបទ្វីបអារ៉ាប់ ប្រជាជនម៉ូស្លីមបានចាប់ផ្តើមពង្រីករបស់ពួកគេក្នុងកំឡុងសម័យក្រោយបុរាណ។ នៅឆ្នាំ 750 នៃគ.
ពួកគេបានចូលមកដណ្តើមយកភាគច្រើននៃតំបន់ជិតបូព៌ា អាហ្រ្វិកខាងជើង និងផ្នែកខ្លះនៃទ្វីបអឺរ៉ុប ដោយចាប់ផ្តើមនៅក្នុងយុគសម័យនៃការរៀនសូត្រ វិទ្យាសាស្រ្ត និងការច្នៃប្រឌិតដែលគេស្គាល់ថាជា យុគសម័យមាសរបស់អ៊ីស្លាម ។ ចំណេះដឹង និងជំនាញនៃបូព៌ាជិតបូព៌ា ក្រិក និងពែរ្សត្រូវបានរក្សាទុកក្នុងយុគសម័យ ដោយជនមូស្លីម ដែលបានបន្ថែមការច្នៃប្រឌិតថ្មី និងសំខាន់ៗពីខាងក្រៅ ដូចជាការផលិតក្រដាសពីប្រទេសចិន និងលេខខ្ទង់ទសភាគពីប្រទេសឥណ្ឌា។
ហើយបានពង្រីកនៅចន្លោះឆ្នាំ 1200 និង 1500 ។ វប្បធម៌តុងហ្កា ភាសា និងអនុត្តរភាពបានរីករាលដាលយ៉ាងទូលំទូលាយនៅទូទាំង , និង ក្នុងអំឡុងពេលនេះ មានឥទ្ធិពលលើ ', , , , និង ក៏ដូចជាកោះជាក់លាក់ និងផ្នែកខ្លះនៃមីក្រូណេស៊ី វ៉ានូអាទូ និងកាលីដូនៀ (ជាពិសេស កោះភក្ដីភាព ដោយកោះសំខាន់ត្រូវបានប្រជាជនភាគច្រើនលើសលុបដោយប្រជាជន និងវប្បធម៌របស់ពួកគេ)។
ចក្រភពជាច្រើនបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងប្រទេសក្រិកសម័យទំនើប។ ដំបូងគឺ បាន និងជោគជ័យ ចក្រភព កណ្តាលសម័យបច្ចុប្បន្ន ប្រទេសក្រិច ។ ក្រោយមក អាឡិចសាន់ឌឺ ដ៏អស្ចារ្យ (៣៥៦–៣២៣ មុនគ.
នៃ ម៉ាសេដូន បាន បង្កើតអាណាចក្រនៃការសញ្ជ័យ ដោយលាតសន្ធឹងពីក្រិចសម័យបច្ចុប្បន្នរហូតដល់ប្រទេសឥណ្ឌាបច្ចុប្បន្ន។ ចក្រភពបានបែងចែកមិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ទ្រង់ ប៉ុន្តែឥទ្ធិពលនៃ អ្នកស្នងតំណែង របស់គាត់បានបង្កើតឡើងសម្រាប់រយៈពេល ដែល បានពង្រីក (323-31 មុនគ.
មុនពេលការមកដល់នៃ សាសនាឥស្លាម នៅសតវត្សទី 7 មជ្ឈិមបូព៌ា ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ ចក្រភព និង ចក្រភព ដែលតែងតែប្រយុទ្ធគ្នាទៅវិញទៅមកដើម្បីគ្រប់គ្រងតំបន់ជម្លោះជាច្រើន។ នេះក៏ជាសមរភូមិវប្បធម៌ផងដែរ ដោយវប្បធម៌គ្រិស្តសាសនា ប្រកួតប្រជែងនឹងទំនៀមទម្លាប់ ។ កំណើតនៃ សាសនាឥស្លាមបាន បង្កើតគូប្រជែងថ្មីមួយដែលវ៉ាដាច់ចក្រភពទាំងពីរនេះយ៉ាងលឿន។ សាសនាថ្មីបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដល់ប្រវត្តិសាស្ត្រ នយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និង យោធា នៃ ពិភពលោកចាស់ ជាពិសេសមជ្ឈិមបូព៌ា។
អាហ្រ្វិកខាងជើង បានឃើញការកើនឡើងនៃនយោបាយដែលបង្កើតឡើងដោយពួក ដូចជា រាជវង្ស នៅ ម៉ារ៉ុក រាជវង្ស នៅ អាល់ហ្សេរី និង រាជវង្ស នៅ ទុយនីស៊ី ។ តំបន់ឆ្នេរត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ឆ្នេរ ។ ចោរសមុទ្រដែលមានមូលដ្ឋាននៅកំពង់ផែអាហ្រ្វិកខាងជើងបានធ្វើប្រតិបត្តិការដែលរួមមានការចាប់យកកប៉ាល់ឈ្មួញ និងការវាយឆ្មក់ការតាំងទីលំនៅនៅតាមឆ្នេរសមុទ្រ។ ឈ្លើយ​អឺរ៉ុប​ជា​ច្រើន​នាក់​ត្រូវ​បាន​លក់​នៅ​ទីផ្សារ​អាហ្រ្វិក​ខាង​ជើង ដែល​ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ ​ជំនួញ​ទាសករ ។