polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
យុគសម័យសំរិទ្ធគឺជាផ្នែកមួយនៃ ប្រព័ន្ធអាយុបី ដែលជាប្រព័ន្ធដែលពិពណ៌នាយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាពអំពីប្រវត្តិដំបូងនៃ អរិយធម៌ សម្រាប់ផ្នែកខ្លះនៃពិភពលោក។ យុគសម័យសំរិទ្ធបានឃើញការអភិវឌ្ឍន៍នៃ រដ្ឋទីក្រុង ក៏ដូចជាការលេចឡើងនៃ អរិយធម៌ដំបូង ។ ការតាំងទីលំនៅទាំងនេះត្រូវបានប្រមូលផ្តុំនៅក្នុងជ្រលងទន្លេដែលមានជីជាតិ៖ ទីគ្រីស និងអឺប្រាត នៅ មេសូប៉ូតាមៀ ទន្លេនីល ក្នុង ប្រទេសអេហ្ស៊ីប ឥណ្ឌូ ក្នុង ឧបទ្វីបឥណ្ឌា, និង ទន្លេយ៉ាងសេ និង ទន្លេលឿង ក្នុងប្រទេសចិន។
មានអាណាចក្រក្នុងតំបន់ជាច្រើនក្នុងអំឡុងពេលនេះ។ រាជាណាចក្រ ​មេឌី ​បាន​ជួយ​បំផ្លាញ ​អាណាចក្រ​អាសស៊ើរ ​ស្រប​ជាមួយ​នឹង​ពួក ​ស៊ីធៀន​ដែល​ពោរ​ពេញ​ដោយ​ពូជពង្ស និង ​បាប៊ីឡូន ។ នីនីវេ ជា​រាជធានី​នៃ​ប្រទេស​អាស្ស៊ីរី ត្រូវ​បាន​ពួក​មេឌី​បណ្តេញ​ចេញ​នៅ​ឆ្នាំ ៦១២ មុន​គ.
ក្នុងពេលជាមួយគ្នានោះ ដ៏មានឥទ្ធិពលមួយបានលេចឡើងនៅប៉ូលីណេស៊ីភាគខាងកើត ដែលផ្តោតលើ កោះសង្គម ជាពិសេសនៅលើ ដ៏ពិសិដ្ឋ ដែលបានទាក់ទាញអ្នកអាណានិគមប៉ូលីណេស៊ីខាងកើតពីកន្លែងឆ្ងាយដូចជាហាវ៉ៃ នូវែលសេឡង់ និង ។ កោះសម្រាប់ហេតុផលនយោបាយ ស្មារតី និងសេដ្ឋកិច្ច រហូតដល់ការដួលរលំដែលមិនអាចពន្យល់បាននៃការធ្វើដំណើរផ្លូវឆ្ងាយជាទៀងទាត់នៅប៉ាស៊ីហ្វិកខាងកើតពីរបីសតវត្ស មុនពេលដែលជនជាតិអឺរ៉ុបចាប់ផ្តើមរុករកតំបន់នោះ។
ធម្មតានៃយុគថ្មរំលីងនេះគឺជានិន្នាការដើម្បីថ្វាយបង្គំ ព្រះអាទិទេព ។ ធាតុដូចជាព្រះអាទិត្យ ព្រះច័ន្ទ ផែនដី មេឃ និងសមុទ្រ ជារឿយៗត្រូវបានបន្សល់ទុក។ សក្ការៈបូជាបាន អភិវឌ្ឍ ដែលវិវឌ្ឍន៍ទៅ ជាសំណង់ប្រាសាទ បំពេញដោយឋានានុក្រមដ៏ស្មុគស្មាញនៃ សង្ឃ និងបូជាចារ្យ និងមុខងារផ្សេងៗទៀត។ ក្នុងចំណោមគម្ពីរសាសនាដែលនៅរស់រានមានជីវិតដំបូងបំផុតគឺ អត្ថបទពីរ៉ាមីត អេហ្ស៊ីប ដែលជាគម្ពីរចាស់ជាងគេដែលមានអាយុកាលចន្លោះឆ្នាំ 2400 និង 2300 មុនគ.
ស្ទើរតែគ្រប់អរិយធម៌កសិកម្មទាំងអស់ត្រូវបានរារាំងយ៉ាងខ្លាំងដោយ បរិស្ថាន របស់ពួកគេ។ ផលិតភាពនៅតែមានកម្រិតទាប ហើយ ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ បានបង្ក ជាវដ្តនៃការរីកដុះដាល យ៉ាងងាយស្រួលដែលនាំមកនូវការកើនឡើង និងការធ្លាក់ចុះនៃអរិយធម៌។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយនៅប្រហែល 1500 មានការផ្លាស់ប្តូរគុណភាពនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តពិភពលោក។ ភាពជឿនលឿននៃ បច្ចេកវិទ្យា និងទ្រព្យសម្បត្តិ ដែលបង្កើតដោយ ពាណិជ្ជកម្ម បន្តិចម្តងៗ បាននាំមកនូវលទ្ធភាពកាន់តែទូលំទូលាយ។
ពាក្យថា "យុគសម័យក្រោយបុរាណ" ទោះបីជាបានមកពីឈ្មោះ នៃយុគសម័យនៃ " បុរាណវត្ថុបុរាណ " ក៏ដោយ ក៏ត្រូវប្រើភូមិសាស្ត្រទូលំទូលាយដែរ។ យុគសម័យនេះត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទជាទូទៅពីការ ដួលរលំនៃសតវត្សទី 5 នៃចក្រភពរ៉ូមខាងលិច ដែលបានបែងចែកទៅជានគរដាច់ដោយឡែកជាច្រើន ដែលក្រោយមកខ្លះនឹងត្រូវបានបង្រួបបង្រួមនៅក្រោម ចក្រភពរ៉ូមបរិសុទ្ធ ។ ចក្រភព បាន រស់រានមានជីវិតរហូតដល់ចុងសម័យក្រោយបុរាណ ឬមជ្ឈិមសម័យ។
សម័យក្រោយបុរាណក៏រួមបញ្ចូលផងដែរនូវ ការសញ្ជ័យរបស់មូស្លីមដំបូង យុគសម័យមាសនៃឥស្លាម ជាបន្តបន្ទាប់ និងការចាប់ផ្តើម និងការពង្រីក ពាណិជ្ជកម្មទាសករអារ៉ាប់ បន្តដោយ ការលុកលុយរបស់ម៉ុងហ្គោលនៅ មជ្ឈិមបូព៌ា អាស៊ីកណ្តាល និង អឺរ៉ុបខាងកើត និងការបង្កើតនៅជុំវិញឆ្នាំ 1280 ។ នៃ ចក្រភពអូតូម៉ង់ ។ អាស៊ីខាងត្បូង បានឃើញជាបន្តបន្ទាប់នៃ នគរកណ្តាលនៃប្រទេសឥណ្ឌា បន្តដោយការបង្កើត អាណាចក្រអ៊ីស្លាមនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ។
នៅទ្វីបអាហ្រ្វិក ព្រះរាជាណាចក្រ ដែលស្ថិតនៅកណ្តាលប្រទេសអេត្យូពីបច្ចុប្បន្ន បានបង្កើតដោយខ្លួនវាផ្ទាល់នៅសតវត្សទី 1 នៃគ.
ជាអាណាចក្រពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់ ដោយបានត្រួតត្រាប្រទេសជិតខាងរបស់ខ្លួននៅអា រ៉ាប៊ីសាអូឌីត និង និងគ្រប់គ្រងពាណិជ្ជកម្ម សមុទ្រក្រហម។ វា រូបិយប័ណ្ណរបស់ខ្លួននិងឆ្លាក់ថ្មធំសម្បើម សិលាចារិក ដូចជា នៃ ដើម្បីសម្គាល់ផ្នូរស្ដេចរបស់ពួកគេ "។
បន្ទាប់ពី សង្រ្គាម - ជនជាតិ បាន មើលឃើញថា អាមេនី និង ហ្សកហ្ស៊ី រីកចំរើនជាអាណាចក្រឯករាជ្យ ដែលរួចផុតពីអធិបតេយ្យភាពបរទេស។ នៅពេលដែល និង អស់កំលាំងនៃសង្រ្គាមជាបន្តបន្ទាប់នោះ បានប្រើឱកាសដើម្បីពង្រីកទៅ ក្នុងអំឡុងពេលការ សញ្ជ័យរបស់មូស្លីមដំបូង ។ នៅសតវត្សទី 13 ការមកដល់នៃម៉ុងហ្គោលបានឃើញតំបន់នេះឈ្លានពានម្តងទៀត។
ក្នុង​អំឡុង​ពេល​នេះ មហា​អំណាច​អឺរ៉ុប​បាន​ចូល​មក​គ្រប់​គ្រង​ភាគ​ច្រើន​នៃ​ពិភពលោក។ ទោះបីជាតំបន់អភិវឌ្ឍន៍បំផុតនៃអរិយធ៌មបុរាណអ៊ឺរ៉ុបមានទីក្រុងច្រើនជាងតំបន់ផ្សេងទៀតនៃពិភពលោកក៏ដោយ ក៏អរិយធម៌អឺរ៉ុបបានឆ្លងកាត់រយៈពេលដ៏យូរនៃការធ្លាក់ចុះ និងការដួលរលំបន្តិចម្តងៗ។ ក្នុងកំឡុងសម័យដើមសម័យទំនើប អឺរ៉ុបអាចគ្រប់គ្រងឡើងវិញបាន; អ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តនៅតែជជែកវែកញែកអំពីមូលហេតុ។
នៅទ្វីបអាហ្វ្រិកខាងលិច ចក្រភពម៉ាលី និង ចក្រភពសុងហៃបាន អភិវឌ្ឍ។ នៅឆ្នេរសមុទ្រភាគអាគ្នេយ៍នៃទ្វីបអាហ្រ្វិក កំពង់ផែអារ៉ាប់ត្រូវបានបង្កើតឡើងដែលជាកន្លែងដែល មាស គ្រឿងទេស និងទំនិញផ្សេងទៀតត្រូវបានជួញដូរ។ នេះបានអនុញ្ញាតឱ្យទ្វីបអាហ្រ្វិកចូលរួមក្នុង ប្រព័ន្ធពាណិជ្ជកម្មអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដោយនាំវាទំនាក់ទំនងជាមួយអាស៊ី។ នេះ រួមជាមួយនឹងវប្បធម៌មូស្លីម បណ្តាលឱ្យមាន វប្បធម៌ ។
ភាគខាងត្បូងនៃ អរិយធម៌បានកើនឡើងនៅក្នុងព្រៃឆ្នេរសមុទ្រ។ ទាំងនេះរួមមានទីក្រុង នៃ ដែលត្រូវបានកត់សម្គាល់សម្រាប់សិល្បៈរបស់វា និង ចក្រភព ព្រះរាជាណាចក្របេនីន នៃ ប្រជាជន ដែល ស្ថិតនៅកណ្តាល ទីក្រុង ព្រះរាជាណាចក្រ នៃ ដែលផលិតសិល្បៈសំរិទ្ធកម្រិតខ្ពស់នៅ - និង ដែលត្រូវបានកត់សម្គាល់សម្រាប់ស្ថាបត្យកម្មស្មុគស្មាញរបស់ពួកគេ។
ការវាស់វែងហ្សែន បង្ហាញថាពូជសត្វស្វាដែលនឹងនាំទៅរក បាន បង្វែរចេញពីពូជពង្សដែលនឹងនាំទៅដល់ សត្វស្វា និង ដែលជាសាច់ញាតិរស់នៅជិតបំផុតរបស់មនុស្សសម័យទំនើបប្រហែល 4.6 ទៅ 6.2 លានឆ្នាំមុន។ មនុស្សសម័យទំនើបតាមកាយវិភាគវិទ្យាបាន កើតឡើងនៅទ្វីបអាហ្រ្វិកប្រហែល 300.000 ឆ្នាំមុន ហើយសម្រេចបាននូវ ភាពទំនើបនៃអាកប្បកិរិយា ប្រហែល 50.000 ឆ្នាំមុន។
ដែលសម្គាល់ដោយអគារទីក្រុងដ៏ទូលំទូលាយនៅសតវត្សទី 12 នៅ ។ បុព្វបុរស និងអ្នកកាន់តំណែងមុនរបស់ពួកគេ បានសាងសង់ការតាំងទីលំនៅអចិន្ត្រៃយ៍យ៉ាងទូលំទូលាយរួមទាំងសំណង់ថ្មដែលនឹងនៅតែជាអាគារធំជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើងរហូតដល់សតវត្សទី 19 ។
នៅបូព៌ា សាលាគំនិតចំនួនបីនឹងគ្របដណ្ដប់លើការគិតរបស់ចិនយ៉ាងល្អនៅក្នុងសតវត្សទី 20 ។ ទាំងនេះគឺជា សាសនាតាវ លទ្ធិច្បាប់ និង លទ្ធិខុងជឺ ។ ទំនៀមទំលាប់ខុងជឺ ដែលនឹងក្លាយទៅជាពិសេសនោះ បានស្វែងរក សីលធម៍ នយោបាយ មិនមែនសម្រាប់អំណាចនៃច្បាប់នោះទេ ប៉ុន្តែសម្រាប់អំណាច និងគំរូនៃ ប្រពៃណី ។ ក្រោយមកលទ្ធិខុងជឺនឹងរីករាលដាលដល់ ប្រទេសកូរ៉េ និងឆ្ពោះទៅ ប្រទេសជប៉ុន ។
ការអភិវឌ្ឍន៍ទីក្រុងគឺមានន័យដូចនឹងការកើនឡើងនៃ អរិយធម៌ ។ អរិយធម៌ដំបូងបានកើតឡើងដំបូងនៅ មេសូប៉ូតាមៀ ទាប (៣០០០ មុនគ.
អរិយធម៌ហារ៉ាប៉ាន នៅ ជ្រលងទន្លេ (នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាបច្ចុប្បន្ន និងប៉ាគីស្ថាន; 2500 មុនគ.
នៅ អាមេរិកខាងត្បូង សតវត្សទី 14 និង 15 បានឃើញការកើនឡើងនៃ ។ អាណាចក្រ នៃ ដែលមានរាជធានីនៅ បាន លាតសន្ធឹងលើ ទាំងមូល ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាអរិយធម៌ មុនសម័យកូឡុំប៊ីយ៉ាងទូលំទូលាយបំផុត។ មានភាពរីកចម្រើន និងជឿនលឿន ដែលគេស្គាល់ថាជា ប្រព័ន្ធផ្លូវ ដ៏ល្អឥតខ្ចោះ និងការសាងសង់កំរាលឥដ្ឋដែល មិនអាចប្រៀបផ្ទឹមបាន។
នៅភាគខាងលិច ប្រពៃណីទស្សនវិជ្ជា ក្រិក តំណាងដោយសូក្រាត ប្លាតុង អារីស្តូត និងទស្សនវិទូដទៃទៀត រួមជាមួយនឹងវិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកវិទ្យា និងវប្បធម៌បង្គរបានសាយភាយពេញ ទ្វីបអឺរ៉ុប អេហ្ស៊ីប មជ្ឈិមបូព៌ា និងភាគពាយ័ព្យនៃប្រទេសឥណ្ឌា ដោយចាប់ផ្តើមនៅក្នុង សតវត្សទី 4 មុនគ.
រាជធានីរបស់ ប្រជាជនខ្មែរ អង្គរ គឺជាទីក្រុងធំជាងគេលើពិភពលោកមុនយុគសម័យឧស្សាហកម្ម និងមានប្រាសាទជាងមួយពាន់ ដែលល្បីល្បាញជាងគេគឺ អង្គរវត្ត ។
ការដឹកជញ្ជូនត្រូវបានសម្របសម្រួលដោយផ្លូវទឹក-តាមទន្លេ និងសមុទ្រ។ សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ នៅចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីបទាំងបី បានជំរុញការព្យាករណ៍នៃអំណាចយោធា និងការផ្លាស់ប្តូរទំនិញ គំនិត និងការច្នៃប្រឌិត។ សម័យនេះក៏បានឃើញបច្ចេកវិទ្យាដីថ្មីផងដែរ ដូចជាទ័ពសេះ និងរទេះសេះ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យកងទ័ពផ្លាស់ទីបានលឿន។
រាជាណាចក្រគួរឱ្យកត់សម្គាល់ផ្សេងទៀតនៃសម័យនោះរួមមាន អាណាចក្រ និង នគរ ចាម្ប៉ា និង , , ។ , , និង ព្រះរាជាណាចក្រ ។
លក្ខណៈកំណត់នៃយុគសម័យទំនើបត្រូវបានអភិវឌ្ឍយ៉ាងលើសលប់នៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប ហើយដូច្នេះ ពេលខ្លះការបន្តវេនផ្សេងៗត្រូវបានអនុវត្តទៅផ្នែកផ្សេងទៀតនៃពិភពលោក។ នៅពេលដែលសម័យអឺរ៉ុបត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាសកល នេះច្រើនតែស្ថិតក្នុងបរិបទនៃការទំនាក់ទំនងជាមួយវប្បធម៌អឺរ៉ុបក្នុងយុគសម័យនៃការរកឃើញ។
ក្នុងអំឡុងពេលដូចគ្នានេះ អរិយធម៌នៅ អាមេរិក ដូចជា វប្បធម៌ បុព្វបុរស វ៉ារី និង អ៊ីនកា ម៉ាយ៉ា និង អា ហ្សេតស៊ី បានឈានដល់ចំណុចកំពូលរបស់ពួកគេ។ ទាំងអស់នឹងត្រូវបានសម្របសម្រួលដោយបន្ទាប់មកបានសញ្ជ័យបន្ទាប់ពីទំនាក់ទំនងជាមួយ អាណានិគមអឺរ៉ុប នៅដើម សម័យទំនើប ។
សម័យកាលនេះ ដែលបានមើលឃើញពីភាពចលាចលក្នុងសង្គម និងនយោបាយ និងបដិវត្តន៍ក្នុង ការស្វែងរកបញ្ញា ជាច្រើន ក៏ត្រូវបានប្រារព្ធសម្រាប់ ការអភិវឌ្ឍន៍សិល្បៈ និងការសម្រេចបាននូវ ពហុមាត្រ ដូចជា និង ដែលបានបំផុសគំនិតពាក្យថា " បុរសក្រុមហ៊ុន .
ប្រវត្តិសាស្រ្តមនុស្សជាតិ ឬ ប្រវត្តិសាស្រ្តពិភពលោក គឺជារឿងរ៉ាវនៃអតីតកាល របស់មនុស្សជាតិ។ ការណ៍នេះត្រូវ​បានគេធ្វើការសិក្សាស្វែងយល់តាម​រយៈ ​បុរាណវិទ្យា នរវិទ្យា ពន្ធុវិទ្យា និង ​ភាសាវិទ្យា ដោយរាប់ចាប់​តាំង​ពី​ការ​កើត​ឡើង​នៃ​ការ​សរសេរទាំងប្រភពដើមនិងប្រភពចម្លង។
សតវត្សទីប្រាំបួនបានឃើញការ តស៊ូត្រីភាគី ដើម្បីគ្រប់គ្រងភាគខាងជើងនៃប្រទេសឥណ្ឌា ក្នុងចំណោម ចក្រភព ចក្រភព និង ចក្រភព ។ រដ្ឋសំខាន់ៗមួយចំនួនដែលបានលេចឡើងនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌានៅពេលនេះរួមមាន និង ចក្រភព ។
ប្រទេស​ចិន​បាន ​ជួប​ប្រទះ​នឹង ​រាជវង្ស , , , និង​ដើម​រាជវង្ស ។ ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មមជ្ឈិមបូព៌ាតាមបណ្តោយមហាសមុទ្រឥណ្ឌា និង ផ្លូវសូត្រ តាមរយៈវាលខ្សាច់ បានផ្តល់ទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌មានកម្រិតរវាងអរិយធម៌អាស៊ី និងអឺរ៉ុប។
ក្រុមហ៊ុន របស់ អឺរ៉ុប - "ការកើតឡើងវិញ" នៃវប្បធម៌បុរាណ ដែលចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សទី 14 និងពង្រីកដល់ទី 16 - រួមមានការរកឃើញឡើងវិញនៃសមិទ្ធិផលវប្បធម៌ វិទ្យាសាស្រ្ត និងបច្ចេកវិទ្យារបស់ពិភពលោក បុរាណ និងការកើនឡើងនៃសេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមនៃទ្វីបអឺរ៉ុប។
ក្នុង​ផ្នែក​មនុស្សសាស្ត្រ និង​វិទ្យាសាស្ត្រ​សង្គម បទដ្ឋាន អាកប្បកិរិយា និង​ការអនុវត្ត​ដែល​កើត​ឡើង​ក្នុង​សម័យ​ទំនើប​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា ​ទំនើបកម្ម ។ ពាក្យដែលត្រូវគ្នាសម្រាប់វប្បធម៌ ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី 2 គឺក្រោយសម័យទំនើប ឬ ទំនើបចុងក្រោយ ។
រាជវង្សក្រោយបុរាណនៅឥណ្ឌាខាងត្បូងរួមមាន រាជវង្ស , , , , និង ។ វិទ្យាសាស្ត្រ វិស្វកម្ម សិល្បៈ អក្សរសាស្ត្រ តារាសាស្ត្រ និងទស្សនវិជ្ជាបានរីកចម្រើនក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់ស្តេចទាំងនេះ។
ចាប់​ពី​សតវត្ស​ទី​៩​មក អាណាចក្រ​ប៉ាហ្គាន ​បាន​រីក​ចម្រើន​ឡើង​ក្នុង ​ប្រទេស​មីយ៉ាន់ម៉ា ​ទំនើប។ ការដួលរលំរបស់វាបាននាំមកនូវការបែកបាក់ផ្នែកនយោបាយដែលបានបញ្ចប់ដោយការងើបឡើងនៃ អាណាចក្រតុងហ្គោ ក្នុងសតវត្សទី 16 ។
នៅភាគខាងជើងនៃ ប្រទេសអូស្ត្រាលី មានភស្តុតាងដែលថា ក្រុមជនជាតិដើមមួយចំនួន បានជួញដូរ ជាទៀងទាត់ជាមួយ អ្នកនេសាទ ពីប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីមុនពេលការមកដល់នៃជនជាតិអឺរ៉ុប។
នៅ អរិយធម៌ បានធ្លាក់ចុះ ហើយការ ដួលរលំនៃ បុរាណ បានកើតឡើង។ ចក្រភព បានចូលកាន់កាប់ភាគច្រើននៃ នៅសតវត្សទី 14 និងទី 15 ។
សម័យកាលនេះបានឃើញការរីករាលដាលនៃសាសនាឥស្លាមដល់ឥណ្ឌូណេស៊ីបច្ចុប្បន្ន និងការលេចឡើងនៃ រដ្ឋម៉ាឡេ រួមទាំង ម៉ាឡាកាស៊ុលតង់ និង ចក្រភពប្រ៊ុយណេ ។
ក្រុមហ៊ុន បានបង្កើតនូវវប្បធម៌នៃការ ចង់ដឹងចង់ឃើញ ដែលនៅទីបំផុតនាំទៅដល់ មនុស្សជាតិ និង បដិវត្តន៍វិទ្យាសាស្ត្រ ។
នៅខែមិនា ឆ្នាំ១៩៦០ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោកអែសិនហូវ័របានយល់ព្រមអនុញ្ញាតឱ្យសេអ៊ីអាបង្វឹកនិងផ្តល់គ្រឿងអាវុធឱ្យក្រុមជនភៀសខ្លួនគុយបាមួយក្នុងគោលបំណងបញ្ជូនទៅផ្តួលរលំរបបកាស្ត្រូ។ ប្រតិបត្តិការឈ្លានពានមួយ ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី១៤ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦១ ក៏ប៉ុន្តែត្រូវបរាជ័យ។ នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៦២ គុយបាត្រូវបានដេញចេញពីអង្គការរដ្ឋអាមេរិក (អ.
រ អ បានចាត់ដាក់ទណ្ឌកម្មប្រឆាំងនឹងគុយបាដែលមានលក្ខណៈប្រហាក់ប្រហែលនឹងទណ្ឌកម្មដែលដាក់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិកដែរ។ វិបត្តិមីស៊ីលគុយបា បានស្ទើរតែធ្វើឱ្យផ្ទុះឡើងនូវសង្គ្រាមលោកលើកទី៣ ទៅហើយ។ នៅឆ្នាំ១៩៦៣ គុយបាបានកំពុងតែឈានមុខឆ្ពោះទៅរកប្រព័ន្ធកុម្មុយនិស្តដែលយកគំរូតាមសហភាពសូវៀត។
ការរស់នៅក្នុងទស្សវត្ត ១៩៧០ នៅគុយបាគឺមានលក្ខណៈ"សាមញ្ញបំផុត"ហើយភាពទោមនស្សគឺជារឿងធម្មតានៅក្នុងសង្គម។ សូម្បីតែលោកកាស្រ្តូក៏បានទទួលស្គាល់ផងដែរក្នុងសុន្ទរកថាមួយនៃឆ្នាំ១៩៧០ ថាគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចរបស់លោកគឺត្រូវទទួលបរាជ័យទាំងស្រុង។ នៅឆ្នាំ១៩៧៦ អ.
ធនធានធម្មជាតិរបស់ប្រទេសគុយបាមានដូចជា៖ ស្ករ តូបាកូ ត្រី ផ្លែក្រូច កាហ្វេ សណ្តែក អង្ករ ដំឡូង និងបសុសត្វ។ ធនធានរ៉ែដ៏សំខាន់បំផុតប្រចាំប្រទេសគុយបាគឺនីកែល ដោយនៅឆ្នាំ២០១១ នីកែលប្រមាណ ២១% លើពិភពលោកគឺសុទ្ធតែនាំចេញពីគុយបា។ ទិន្នផលរ៉ែនីកែលរបស់គុយបានៅឆ្នាំនោះមានចំនួន ៧១,០០០ តោនដែលឈានដល់ ៤% នៃផលិតកម្មពិភពលោក។ គិតត្រឹមឆ្នាំ ២០១៣ នីកែលបំរុងរបស់ខ្លួនត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ៥.៥ លានតោនដែលស្មើនឹងជាង ៧% នៃបរិមាណសរុបរបស់ពិភពលោក។
ក្រោយពីបានចុះចតសំពៅនៅក្បែរកោះក្វាណាហានី នៅថ្ងៃទី១២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៤៩២ លោកគ្រីស្តុប កូឡុំក៏បានបន្តដឹកនាំសំពៅចំនួនបីទៅដល់ក្បែរឆ្នេរភាគឧត្តរនៃកោះគុយបានៅថ្ងៃទី២៨ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤២។ ពេលនោះ លោកកូឡុំបានប្រកាសថាដែនដីដែលបានរកឃើញថ្មីថ្មោងនេះគឺជាទឹកដីថ្មីនៃព្រះរាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ ហើយបានដាក់ឈ្មោះឱ្យវាថា តាមឈ្មោះរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ជូន ។
នៅថ្ងៃទី៣ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៩ អង្គការរដ្ឋអាមេរិកបានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយដើម្បីបញ្ចប់ការហាមឃាត់សមាជិកភាពរយៈពេល ៤៧ ឆ្នាំរបស់គុយបាក្នុងអង្គការនេះ។ សេចក្តីសម្រេចបានបញ្ជាក់ថាសមាជិកភាពពេញលេញនឹងត្រូវពន្យារហូតទាន់តែប្រទេសគុយបា"យល់ស្របនឹងការអនុវត្តគោលបំណងនិងគោលការណ៍របស់ អ.
អ"។ លោកហ្វីដែល កាស្ត្រូបានបញ្ជាក់ពីជំហររបស់លោកថាលោកកើតការមិនពេញចិត្តជាខ្លាំងលើជម្រើសចូលរួមរបស់គុយបាបន្ទាប់ពីសេចក្តីសម្រេចរបស់ អ.
ចាប់តាំងពីពេលនោះមក គុយបាបានរកឃើញដៃគូជំនួយគាំទ្រថ្មីគឺសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន។ លើសពីនេះទៅទៀត ហ៊ូគោ ឆាវែសដែលជាអតីតប្រធានាធិបតីប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា និងអតីតប្រធានាធិបតីបូលីវីលោកអេវ៉ូ ម៉ូរ៉ាលេសបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយគុយបាហើយប្រទេសទាំងពីរបានក្លាយជាអ្នកនាំចេញនូវប្រេងនិងឧស្ម័នដ៏ធំមួយនៅលើពិភពលោក។ នៅឆ្នាំ២០០៣ រដ្ឋាភិបាលគុយបាបានចាប់ខ្លួនសកម្មជនស៊ីវិលមួយចំនួនហើយបានដាក់ពួកគេក្នុងពន្ធនាគារ, គេសម្តៅលើរយៈពេលនេះថា"និទាឃរដូវខ្មៅ"។
គិតត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៤ កិច្ចពិភាក្សារវាងមន្ត្រីគុយបានិងមន្ត្រីអាមេរិកនិងរួមទាំងប្រធានាធិបតីអូបាម៉ាបានធ្វើឱ្យមានការដោះលែងនូវលោកអាឡែន ក្រូស អ្នកទោសនយោបាយចំនួនហាសិបពីរនាក់និងភ្នាក់ងារសម្ងាត់របស់សហរដ្ឋអាមេរិកម្នាក់ជាថ្នូរនឹងការដោះលែងភ្នាក់ងារគុយបាចំនួនបីនាក់។ ទោះបីជាទណ្ឌកម្មរបស់អាមេរិកលើគុយបាមិនទាន់បានដកចេញភ្លាមៗមែនប៉ុន្តែវាត្រូវបានបន្ថូរខ្លះៗដែរដើម្បីអនុញ្ញាតឱ្យមានការនាំចេញនាំចូលតិចតួច និងពាណិជ្ជកម្មមួយចំនួន។
ប្រទេសគុយបាចាយប្រភេទលុយចំនួនពីរ ក្នុងនោះលុយប៉េសូគឺនិយមជាងគេនិងត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅទូទាំងប្រទេស។ លុយមួយប្រភេទទៀតគឺប៉េសូប្តូរបាន ដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងវិស័យទេសចរណ៍ហើយកំណត់ស្មើនឹងប្រាក់ដុល្លារអាមេរិក។ រាល់គ្រប់គ្រួសារគុយបាទាំងឡាយគឺមានសៀវភៅរបបអាហារមួយក្បាល , សៀវភៅនោះបានផ្តល់សិទ្ធិឱ្យពួកគេទទួលបាននូវអាហារប្រចាំខែហើយនិងអាហារផ្សេងៗទៀតដែលត្រូវបានផ្តល់ជូនក្នុងតម្លៃនាមករណ៍។
ការរីករាលដាលនៃទេសចរណ៍ផ្លូវភេទបានធ្វើឱ្យរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងយុត្តិធម៌គុយបាកើតការព្រួយបារម្ភខ្លាំង។ យោងតាមគេហទំព័រប្រឹក្សាយោបល់នៃការធ្វើដំណើររបស់រដ្ឋាភិបាលកាណាដាបានឱ្យដឹងថា"គុយបាកំពុងធ្វើការយ៉ាងសកម្មដើម្បីការពារកុំឱ្យមានទេសចរណ៍ផ្លូវភេទកុមារហើយភ្ញៀវទេសចរមួយចំនួនរួមទាំងជនជាតិកាណាដាផងត្រូវបានផ្តន្ទាទោសពីបទល្មើសពាក់ព័ន្ធនឹងអំពើរួមរាក់ជាមួយអនីតិជនអាយុ ១៦ ឆ្នាំឬក្រោម។ ទោសជាប់ពន្ធនាគារអាចមានរយៈពេលពី ៧ ទៅ ២៥ ឆ្នាំ"។
សាធារណរដ្ឋគុយបាគឺជាប្រទេសសង្គមនិយមតែមួយគត់លើពិភពលោកដែលនូវប្រកាន់មនោគមវិជ្ជាម៉ាក្ស–លេនីន។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៧៦ ដែលបានចែងថាប្រទេសគុយបាគឺជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយម ត្រូវបានជំនួសមកវិញដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩២ ដែលចែងថា គុយបាគឺដើរតាមគំនិតនយោបាយនិងសង្គមរបស់លោកចូសេ ម៉ាទី បូករួមជាមួយគំនិតរបស់ម៉ាក្ស អង់ហ្គែល និងលេនីន។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩២ ក៏បានចែងមកទៀតថា បក្សកុម្មុយនិស្តគុយបាគឺជា"កម្លាំងដឹកនាំរបស់សង្គមនិងរដ្ឋ"។
នៅអំឡុងទស្សវត្ត ១៨២០ ការបះបោរជាច្រើនបានរីករាលដាលនៅក្នុងចក្រភពអេស្ប៉ាញនៃអាមេរិកឡាទីនហើយជាលទ្ធផល រដ្ឋឯករាជ្យមួយចំនួនបានបង្កើតឡើង។ មានតែកោះគុយបាប៉ុណ្ណោះដែលនៅស្មោះត្រង់ជាមួយអេស្ប៉ាញដោយសារតែសេដ្ឋកិច្ចរបស់កោះនេះកាលនុះគឺពឹងផ្អែកលើចក្រភពអេស្ប៉ាញស្ទើរទាំងស្រុង។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៨៦០ ទាសករគុយបាដែលរួចខ្លួនពីទាសភាពមានចំនួនប្រមាណ ២១៣,១៦៧ នាក់ដែលត្រូវនឹង ៣៩% នៃអ្នកមិនមែនជាជនជាតិស្បែកសសរុបចំនួន ៥៥០,០០០ នាក់។
នៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១០ គណៈកម្មាធិការសិទ្ធិមនុស្សក្រៅផ្លូវការរបស់គុយបាបាននិយាយថាអ្នកទោសនយោបាយនៅក្នុងប្រទេសគុយបាគឺមានចំនួន ១៦៧ នាក់ដែលជាចំនួនធ្លាក់ចុះពី ២០១ នៅដើមឆ្នាំនេះ។ ប្រធានគណៈកម្មការនោះបានបញ្ជាក់ថាការជាប់ពន្ធនាគាររយៈពេលយូរកំពុងត្រូវបានជំនួសដោយការប្រមាថនិងសម្លុត។ ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់កាស្ត្រូលើប្រទេសគុយបា ប្រជាជនប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់ត្រូវបានគេចាប់ដាក់គុកឬដកហូតសេរីភាពដោយសារហេតុផលនយោបាយ។
នៅឆ្នាំ២០០៣ ភ្ញៀវទេសចរណ៍ប្រមាណ ១.៩ លាននាក់បានមកទស្សនាលេងប្រទេសគុយបា ភ្ញៀវទេសចរណ៍ទាំងអស់នោះច្រើនមកពីប្រទេសកាណាដា និងសហភាពអឺរ៉ុប ហើយនៅឆ្នាំដដែលនោះ គុយបាបានរកចំណូលបាន ២.១ ពាន់លានដុល្លារពីវិស័យទេសចរណ៍។ នៅឆ្នាំ២០១១ គុយបាបានធ្វើការកត់ត្រាឃើញថាមានអ្នកទេសចរណ៍អន្តរជាតិចំនួន ២,៦៨៨,០០០ នាក់មកប្រទេសរបស់ខ្លួន នេះគឺជាតួលេខខ្ពស់បំផុតទី៣ នៅតំបន់ការ៉ាប៊ីន ។
នៅឆ្នាំ២០១០ ជនជាតិគុយបាត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យសាងសង់ផ្ទះផ្ទាល់ខ្លួន។ យោងតាមលោករ៉ាអ៊ូ កាស្ត្រូ៖ ឥឡូវនេះប្រជាជនគុយបាអាចកែលម្អផ្ទះរបស់ពួកគេបានតាមចំណង់ចំណូលចិត្តប៉ុន្តែសូមបញ្ជាក់ថារដ្ឋាភិបាលនឹងមិនចូលគាំទ្រឬប្រឆាំងទៅនឹងសកម្មភាពនេះទេ។ ប្រទេសគុយបាគឺមិនមានជនអនាថាច្រើនដូចប្រទេសផ្សេងៗនៅលើពិភពលោកនោះទេហើយប្រជាជនគុយបា ៨៥% ជាម្ចាស់លើគេហដ្ឋានរបស់ពួកគេនិងមិនបង់ពន្ធអចលនទ្រព្យឬការប្រាក់បញ្ចាំឡើយ។
នៅខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៩ គុយបាបានប្រកាសអនុវត្តនូវប្រព័ន្ធរបបរបស់សំខាន់ៗចែកដល់ប្រជាជនខ្លួនដែលនៅក្នុងនោះមាន សាច់មាន់ ស៊ុត អង្ករ សណ្តែក និងសាប៊ូជាដើម។ អ្នកនាំពាក្យម្នាក់បានបន្ទោសអាមេរិកពីការតម្លើងទណ្ឌកម្មពាណិជ្ជកម្មរបស់ខ្លួនលើគុយបាប៉ុន្តែសេដ្ឋវិទូជឿថាបញ្ហាសមភាពដ៏សំខាន់គឺ ការធ្លាក់ចុះនៃជំនួយពាណិជ្ជកម្មពីវេណេស៊ុយអេឡានិងការបរាជ័យរបស់ក្រុមហ៊ុនប្រេងគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋគុយបា។
គិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៩ ប្រទេសគុយបាបានចំណាយថវិកាប្រមាណ ៩១.៨ លានដុល្លារលើកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធខ្លួន។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៨៥ គុយបាបានចំណាយ ១០% នៃ ផសស របស់ខ្លួនលើផ្នែកយោធា។ ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងការឈ្លានពានរបស់អាមេរិក ប្រទេសគុយបាបានស្ថាបនាកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធដ៏ធំមួយប្រចាំអាមេរិកឡាទីនដែលស្ថិតនៅលំដាប់ថ្នាក់លេខ២ ពីក្រោយប្រទេសប្រេស៊ីល។
តាមវប្បធម៌ គុយបាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាផ្នែកមួយនៃអាមេរិកឡាទីន។ គុយបាជាប្រទេសជាតិចម្រុះ៖ វប្បធម៌ ជនជាតិ និងទំនៀមទម្លាប់សុទ្ធតែមានប្រភពនិងលក្ខណៈខុសផ្លែកពីគ្នា។ ជនជាតិដែលរស់នៅលើទឹកដីគុយបាដំបូងគឺជនជាតិតៃណូនិងស៊ីបូនី បន្ទាប់មកគឺពួកអាណានិគមអេស្ប៉ាញដោយមានការនាំចូលនូវទាសករមកពីអាហ្រ្វិក ហើយនិងការភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងជាមួយសហភាពសូវៀតក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមត្រជាក់។
នៅឆ្នាំ២០០៨ សហភាពអឺរ៉ុបនិងគុយបាបានយល់ព្រមបន្តធ្វើសកម្មភាពទំនាក់ទំនងនិងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការពេញលេញជាមួយគ្នាវិញ។ ប្រទេសគុយបាក៏ត្រូវជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃសម្ព័ន្ធបូលីវីដើម្បីអាមេរិកាំងផងដែរ។ នៅចុងឆ្នាំ២០១២ បុគ្គលិកពេទ្យគុយបាប្រមាណរាប់ពាន់នាក់បានធ្វើការនៅក្រៅប្រទេស ហើយនៅប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡាតែមួយមានវត្តមានគ្រូពេទ្យគុយបាដល់ទៅ ៣០,០០០ នាក់ឯណោះ។
កន្លែងទេសចរណ៍មួយចំនួនត្រូវបានទទួលការខូចខាតយ៉ាងខ្លាំងនៅថ្ងៃទី៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៧ នៅពេលដែលព្យុះសង្ឃអ៊ារឺម៉ាបានវាយប្រហារមកលើកោះនេះ។ ព្យុះនេះបានធ្វើឱ្យមានការបាក់ដីនៅក្នុងប្រជុំកោះកាម៉ាក្វេទៀតផង។ ការខូចខាតដ៏អាក្រក់បំផុតគឺនៅចំណុចភាគខាងជើងនៃកោះនេះតែជាភ័ព្វសំណាងវាមិនបានប៉ះពាល់ដល់តំបន់ទេសចរណ៍ពិសេសនិងសំខាន់ៗនោះទេ។
កោះធំបំផុតប្រចាំប្រទេសគឺមានឈ្មោះថា'កោះគុយបា'ដែលមានប្រវែង ១,២៥០ គីឡូម៉ែត្រ និងត្រូវជាកោះធំបំផុតនៅតំបន់ការ៉ាអ៊ីបនិងជាកោះធំបំផុតទី១៧ នៅលើពិភពលោក។ កោះគុយបាភាគច្រើនមានលក្ខណៈជាវាលទំនាបឬរាបស្មើរលើកលែងតែនៅភាគអាគ្នេយ៍នៃកោះដែលមានវត្តមានជួរភ្នំស៊ីរ៉ាម៉ៃស្ត្រានិងមានចំណុចខ្ពស់បំផុតគឺពីកូទើគីណូ ។
បន្ទាប់ពីលោកហ្វីដែល កាស្ត្រូបានទទួលមរណភាពនៅថ្ងៃទី២៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៦ រដ្ឋាភិបាលគុយបាបានប្រកាសការកាន់ទុក្ខរយៈពេល ៩ ថ្ងៃនៅទូទាំងប្រទេស។ ក្នុងអំឡុងពេលនៃការកាន់ទុក្ខរយៈពេលប្រាំបួនថ្ងៃនោះ ប្រជាជនគុយបាត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលហាមឃាត់មិនឱ្យលេងភ្លេងខ្លាំងៗ ធ្វើពិធីជប់លៀង ឬសេព្វគប់គ្រឿងស្រវឹងអ្វីឡើយ។
ការសិក្សានាពេលថ្មីៗនេះបានបង្ហាញថាសកម្មភាពដែលភ្ញៀវទេសចរណ៍ចូលចិត្តធ្វើជាងគេនៅគុយបាគឺការឡើងភ្នំ និងរួមទាំងសកម្មភាពដទៃទៀតដូចជា ការជិះកង់ ការមុជទឹក និងការចូលទស្សនាតាមរូងភ្នំជាដើម។ ការចូលលើកកម្ពស់ធនធានទាំងនេះអាចចូលរួមចំណែកក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍តំបន់នីមួយៗនៃប្រទេសគុយបាឱ្យមានវិបុលភាព និងសុខុមាលភាព។
ប្រវិត្តវិទូបានជឿថាឈ្មោះគុយបាគឺមានប្រភពមកពីភាសាតៃណូ ក៏ប៉ុន្តែគេមិនបានស្គាល់នូវពាក្យក្លាយរបស់ឈ្មោះនេះទេ។ អត្ថន័យពិតប្រាកដនៃឈ្មោះប្រទេសនេះគឺគេមិនសូវបានយល់ដឹងច្រើនឡើយ ប៉ុន្តែវាអាចបកប្រែបានថា"កន្លែងដែលដីមានជីជាតិច្រើន" ឬ"ទីកន្លែងដ៏ប្រសើរ" ។
លេខាទីមួយនៃបក្សកុម្មុយនិស្តគឺជាបុគ្គលដ៏មានអំណាចខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាលគុយបា បន្ទាប់មកគឺប្រធានាធិបតីនិងនាយករដ្ឋមន្ត្រី។ ប្រធានាធិបតីគុយបាត្រូវបោះឆ្នោតតែងតាំងដោយសភាហើយអាចបម្រើការបានរយៈពេលប្រាំឆ្នាំក្នុងមួយអាណត្តិ ។
ការរុករងប្រេងឆ្នាំ២០០៥ ដោយភូគព្ភវិទូអាមេរិកបានបង្ហាញថា អាងទឹកភាគខាងជើងប្រទេសគុយបាអាចផលិតប្រេងបានប្រហែលពី ៤.៦ ពាន់លានបារ៉ែល ដល់ ៩.៣ ពាន់លានបារ៉ែល ។ ក្នុងឆ្នាំ២០០៦ ប្រទេសគុយបាបានចាប់ផ្តើមសាកល្បងខួងជីកទីតាំងនោះដើម្បីរកប្រេងធ្វើអាជីវកម្ម។
អេស្ប៉ាញបានលះបង់ធនធានជាច្រើនដែលខ្លួនមានដើម្បីបន្តការកាន់កាប់របស់ខ្លួនលើកោះគុយបាទោះបីជាត្រូវលះបង់ទឹកដីអាណានិគមផ្សេងៗនៅអាមេរិកឡាទីនក៏ដោយ ប៉ុន្តែជាលទ្ធផលវាត្រូវបានវិនាសសាបសូន្យអស់ហើយសង្គ្រាមរវាងឆ្នាំ១៨៩៥–៩៨ បានសម្លាប់មនុស្សរបស់ខ្លួនចំនួន ៦២,០០០ នាក់សរុបថែមទៀត។
នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៣ ប្រធានាធិបតីគុយបាលោករ៉ាអ៊ូ កាស្ត្រូបានប្រកាសថាលោកនឹងលាឈប់ពីតំណែងនៅឆ្នាំ២០១៨ ដោយបញ្ចប់អាណត្តិប្រាំឆ្នាំរបស់លោកហើយលោកសង្ឃឹមថាការអនុវត្តនូវរយៈពេលកំណត់អាណត្តិសម្រាប់ប្រធានាធិបតីគុយបានឹងនូវតែបន្តដល់ពេលអនាគតនិងរួមទាំងការកំណត់អាយុផងដែរ។
ដំបូងឡើយ រាល់មរណីយដ្ឋានទេសចរណ៍ទាំងអស់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលរឹតបន្តឹងមិនឱ្យភ្ញៀវទេសចរណ៍បរទេសណាមើលឃើញពីទិដ្ឋភាពសង្គមរបស់គុយបាបាននោះទេ។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩៩២ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៧ ទំនាក់ទំនងរវាងជនបរទេសនិងប្រជាជនគុយបាធម្មតាត្រូវបានចាត់ទុកថាបទល្មើសនឹងច្បាប់។
ពួកតៃណូវិញគឺមានដើមកំណើតមកពីកោះហ៊ីស្ប៉ានីអូឡា ហើយបានមកបោះទីលំនៅលើកោះគុយបានៅក្នុងអំឡុងសតវត្សទី៣។ នៅពេលពួកអេស្ប៉ាញបានមកដល់ ជនជាតិតៃណូគឺជាជនជាតិដែលមានវប្បធម៌លិចធ្លោជាងគេនៅគុយបា ហើយមានប្រជាជនប្រមាណ ១៥០,០០០ នាក់។
ប្រទេសគុយបាមានចំនួនអ្នកកាសែតជាប់ពន្ធនាគារច្រើនជាងគេទីពីរនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨ បើយោងតាមប្រភពខ្លះៗមានដូចជាគណៈកម្មាធិការដើម្បីការពារអ្នកកាសែតនិងអង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស។
អ្នកនិពន្ធទ្រឹស្តីជាយដែលជឿថាលោកគ្រីស្តុប កូឡុំជាជនជាតិព័រទុយហ្គាល់បានបញ្ចេញមតិថា គុយបាគឺជាឈ្មោះដាក់ឱ្យដោយលោកកូឡុំផ្ទាល់តាមស្រុកតូចមួយនៅប្រទេសព័រទុយហ្គាល់ដែលមានឈ្មោះថា"គុយបា"ដូចគ្នា។
ទាសករតិចតួចណាស់នៅគុយបាដែលត្រូវរួចខ្លួនពីទាសភាពចំណែកឯការបះបោរក៏នូវតែជាបញ្ហាមួយនៅលើកោះដដែរ។ នៅឆ្នាំ១៨១២ ការបះបោរអាប៉ង់តេបានកើតឡើងប៉ុន្តែវាត្រូវបានបង្ក្រាបទៅវិញដោយរដ្ឋាភិបាល។
មុនពេលការមកដល់នៃពួកអេស្ប៉ាញ កុលសម្ព័ន្ធជនជាតិដើមផ្សេងៗគ្នាចំនួនបីបានរស់នៅលើកោះគុយបា។ ជនជាតិទាំងបីនោះរួមមាន៖ ពួកតៃណូ ក្វាណាហាតាបេ និងក្រុមស៊ីបូនី។
តុលាការកំពូលប្រជាជនគឺជាតុលាការជាន់ខ្ពស់នៃប្រទេស។ វាក៏ជាតុលាការចុងក្រោយសម្រាប់បណ្តឹងឧទ្ធរណ៍ទាំងអស់ដែលប្រឆាំងនឹងសេចក្តីសម្រេចរបស់តុលាការខេត្ត។
បុព្វបុរសរបស់ក្រុមស៊ីបូនីបានធ្វើចំណាកស្រុកមកលើកោះគុយបាពីទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូងតាំងពី ៥,០០០ ឆ្នាំ"មុនបច្ចុប្បន្ន" ) ឯណោះ។
គុយបាត្រូវបានចាត់ទុកថាជាប្រទេសផ្តាច់ការដោយលិបិក្រមប្រជាធិបតេយ្យនាឆ្នាំ២០១៦ និងដោយការសង្កតរបស់សេរីភាពនៅលើពិភពលោក។
ជនជាតិតៃណូភាគច្រើនបានប្រកបរបរកសិកម្ម រីឯជនជាតិស៊ីបូនីវិញបានប្រកបទាំងរបរកសិកម្ម នេសាទ និងការដើរប្រមាញ់ជាក្រុម។
នៅឆ្នាំ២០១៧ គុយបាបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញារបស់អង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីការហាមឃាត់ប្រើប្រាស់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ។
វិស័យទេសចរណ៍វេជ្ជសាស្រ្តបានទាក់ទាញអតិថិជនអឺរ៉ុប អាមេរិកឡាទីន កាណាដា និងអាមេរិករាប់ពាន់នាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ។
ដោយពុំទាន់គិតដល់ទោសទាំងឡាយដែលមានចែងទុកសំរាប់ជំនួញគ្រឿងញៀនខុស ច្បាប់ និងសារធាតុមានអិទ្ធិពលលើប្រព័
ជនណា អ្នកដឹកនាំ រឺអ្នកទទួលបន្ទុកត្រួតពិនិត្យរបស់អង្គការ ដែលមានចែង ក្នុងមាត្រា២៣ ដែលបានប្រាប់ម្ចាស់ប្រាក់ រឺម្ចាស់ប្រតិបត្តិការដែលមានចែងក្នុងមាត្រា២៣ អំពី សេចក្តីរាយការណ៍ដែលខ្លួនថា ខ្លួនមានកាតព្វកិច្ចត្រូវធ្វើ រឺអំពីផលវិបាកដែលម្ចាស់ប្រាក់ រឺម្ចាស់ ប្រតិបត្តិការនោះត្រូវរងទទួល រឺក៏ថាដោយចេតនា ខ្លួនមិនធ្វើសេចក្តីរាយ​ការណ៍ ដូចមានចែង ក្នុងមាត្រានេះឡើយ។
ជនណាដែលបានប្រើអត្តសញ្ញាណក្លែង ដើម្បីធ្វើអោយសំរេច រឺប៉ុនប៉ងធ្វើអោយបានសំរេច នូវកិច្ចប្រតិបត្តិការដែលមានចែងក្នុងមាត្រា១៨ និង២១ នៃច្បាប់នេះ។
ជនណាដែលបានប្រព្រឹត្តល្មើសនឹងកាតព្វកិច្ចត្រូវរាយការណ៍អំពីការផ្ទេរជាអន្តរជាតិ នូវ មូលនិធិមូលប័ត្រ រឺរបស់មាន​តំលៃទាំងឡាយដែលច្បាប់តំរូវអោយរាយការណ៍។
អ្នកដឹកនាំ រឺអ្នកទទួលបន្ទុកប្តូរប្រាក់ផ្ទាល់ដៃ អ្នកទទួលបន្ទុកគ្រឹះស្ថានល្បែងគ្រឹះ ស្ថានអិនទាន និងស្ថាប័នហិរញ្ញវត្ថុដែលប្រព្រឹត្តល្មើស នឹងបទប្បញ្ញត្តិនៃមាត្រា១៩ ដល់២២ នៃច្បាប់នេះ។
ជនណាដែលបានប្រព្រឹត្តបទល្មើសដូចមានចែងក្នុងមាត្រានេះ អាចត្រូវបានហាមឃាត់ជាស្ថាពរ រឺក្នុង រយពេលពី៦ខែ ទៅ៥ឆ្នាំមិនអោយ
ដោយពុំទាន់គិតដល់ការចោទប្រកាន់អំពីការដាំរុក្ខជាតិញៀន ការផលិត ការធ្វើ រឺការជួញ គ្រឿងញៀនខុសច្បាប់ ប្រសិនបើ
កម្មភាពត្រឹមត្រូវណាមួយ ដែលធ្វើឡើងក្នុងប្រយោជន៍វេជ្ជសាស្ត្រ រឺអោសថសាស្ត្រ បានល្មើសនឹងបទប្បញ្ញត្តិច្បាប់ និងបទបញ្ជា ចំពោះ :
ការហាមឃាត់មិនអោយដាំរុក្ខជាតិញៀន ផលិត រឺធ្វើជំនួញដុំ រឺរាយ ដឹកជញ្ជូន រក្សាទុក អោយលក់ ចែកចាយ ប្រើប្រាស់ក្នុងរោងចក្រ នាំចូល នាំចេញ ដឹក​ជញ្ជូន​ដោយ​មាន​ការសំចត នូវសារធាតុ រឺរុក្ខជាតិទាំងឡាយ ដែលបានចែងក្នុងតារាង ។
អាជ្ញាប័ណ្ណអនុវត្តសកម្មភាពណាមួយដែលចែងខាងលើនេះ រឺល័ក្ខខ័ណ្ឌដែលបានតំរូវដោយ អាជ្ញាប័ណ្ណនេះ។
ការនាំចូល រឺនាំចេញ ការដឹកជញ្ជូនដោយមានការសុំចតលើទឹកដីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា នៃសារធាតុដែលចែងក្នុងតារាង និង ។
ការកំរិតជាអតិបរមាដែលកំរិតដោយក្រសួងសុខាភិបាល ពីការផលិតសារធាតុ និងការរៀបចំ ផ្សំធ្វើ ដែលមានសារធាតុចែងក្នុងតារាង និង ។
ការផលិត ការធ្វើជំនួញ រឺការប្រើប្រាស់សារធាតុដែលចែងក្នុងតារាង , និង សំរាប់ សកម្មភាពស្រាវជ្រាវខាងវេជ្ជសាស្ត្រ វិទ្យាសាស្ត្រ រឺការសិក្សា។ ក្នុងករណីមិនរាងចាលត្រូវទ្វេរទោស។ ត្រូវផ្តន្ទាទោសដាក់ពន្ធនាគារពី៦ថ្ងៃ ដល់១ខែ និងផ្តន្ទាទោសពិន័យជាប្រាក់ពី ១.០០០.០០០០០ ដល់ ៥.០០០.០០០០០ រឺទោសណាមួយ ក្នុងទោសទាំងពីរនេះ ជនណាប្រឆាំងនឹងការបំពេញមុខងាររបស់អធិការអោសថសាស្ត្រ ទោះបីតាមមធ្យោបាយណាក៏ដោយ។
កាលបើចារីនៃបទល្មើសបានចូលរួមក្នុងសកម្មភាពខុសច្បាប់ផ្សេងទៀត ដែលបទល្មើស ដែលខ្លួនបានប្រព្រឹត្តក្នុងគ្រឿងញៀន សំរួលអោយប្រព្រឹត្តបាន។
កាលបើបទល្មើស ត្រូវបានប្រព្រឹត្តដោយអ្នកប្រកបវិជ្ជាជីវខាងសុខាភិបាល រឺអ្នកដែល ទទួលបន្ទុកប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងការប្រើ រឺការធ្វើជំនួញគ្រឿងញៀនខុសច្បាប់។
កាលបើមានគ្រឿងញៀនផ្តល់អោយ រឺស្នើអោយប្រើ រឺក៏មានការសំរួលអោយប្រើគ្រឿងញៀន ដល់អនីតិជន អ្នកវិកលចរិត​រឺ​អ្នក​ដែល​កំពុង​ទទួល​ការ​ព្យាបាល​បន្សាប​ជាតិ​ពុល​។
កាលបើគ្រឿងញៀនដែលបានផ្តល់នោះ បន្ដាលអោយជនណាម្នាក់ រឺច្រើននាក់ស្លាប់ រឺទទួលផល វិបាកធ្ងន់ធ្ងរខាងសុខភាព។
កាលបើបទល្មើសត្រូវបានប្រព្រឹត្តឡើងក្នុងគ្រឹះស្ថានពន្ធនាគារ គ្រឹះស្ថានយោធា គ្រឹះស្ថានសិក្សិអាប់រំ មន្ទីរពេទ្យ រឺមន្ទីរព្យាបាលរោគ មជ្ឈមណ្ឌលសង្គមកិច្ច នៅ​កន្លែង​ផ្សេង​ទៀត ដែលមានសិស្ស និងនិស្សិតធ្វើសកម្មភាពអប់រំ កីឡា រឺសង្គមកិច្ច រឺមួយក៏បទល្មើស ត្រូវបានប្រព្រឹត្តឡើង នៅជិតខាងជាប់នឹងគ្រឹះស្ថាន និងទីកន្លែងទាំងនោះ។
កាលបើចារីនៃបទល្មើស បន្ថែមក្នុងគ្រឿងញៀន នូវសារធាតុផ្សេងទៀត ដែលបន្ដាលអោយ មានគ្រោះថ្នាក់រឹតតែធ្ងន់ធ្ងរទៀត។
កាលបើចារីនៃបទល្មើសស្ថិតក្នុងភាពមិនរាងចាល ការកាត់ទោសទាំងឡាយនៅអែបរទេស ត្រូវបានយកមកគិតបញ្ចូលជាភាពមិនរាងចាល។
នីតិបុគ្គលទាំងឡាយ ត្រូវទទួលខុសត្រូវខាងបទព្រហ្មទណ្ឌ អំពីអំពើល្មើស ដែលមានចែងក្នុងច្បាប់នេះ តុលាការអាចផ្តន្ទាទោ
រំលាយចោលនីតិបុគ្គល កាលណានីតិបុគ្គលនោះ បានបង្កើតឡើងក្នុងគោលបំណងបង្វែរ កម្មវត្ថុរបស់នីតិបុគ្គលនោះ ដើម្បី​ប្រព្រឹត្ត​បទ​ល្មើស​ដែល​ត្រូវ​ផ្តន្ទាទោស​ដាក់​ពន្ធនាគារ​លើសពី៥ឆ្នាំ។
ហាមឃាត់ជាស្ថាពរ រឺសំរាប់ថិរវេលា ៥ឆ្នាំយ៉ាងយូរ មិនអោយប្រកបវិជ្ជាជីវ រឺធ្វើសកម្មភាព សង្គមណាមួយ ទោះបីដោយផ្ទាល់ រឺដោយប្រយោល។
បិទទ្វារជាស្ថាពរ រឺសំរាប់ថិរវេលា៥ឆ្នាំយ៉ាងយូរ គ្រឹះស្ថានទាំងឡាយ រឺគ្រឹះស្ថាន របស់សហគ្រាស ដែលប្រើប្រាស់សំរាប់ប្រព្រឹត្តបទល្មើស។
ហាមឃាត់ជាស្ថាពរ រឺសំរាប់ថិរវេលាមិនលើសពី៥ឆ្នាំ មិនអោយអំពាវនាវអោយសាធារណជន យកប្រាក់មកបើកគណនេយ្យសន្សំ។
ហាមឃាត់សំរាប់ថិរវេលា៥ឆ្នាំយ៉ាងយូរ មិនអោយចេញមូលប្បទានប័ត្រផ្សេងក្រៅពី មូលប្បទានប័ត្រសំរាប់បេឡា រឺមូលប្បទានប័ត្របញ្ជាក់​រឺ​មិន​អោយ​ប្រើ​ប្រាស់​ប័ណ្ណ​សង​ប្រាក់​។
បិទផ្សាយសេចក្តីសំរេចរបស់តុលាការ រឺផ្សាយសេចក្តីសំរេចនេះតាមសារពត៌មាន រឺទូរទស្សន៍។ ទោសទី១ ខាងលើនេះមិនយកទៅអនុវត្តលើស្ថាប័នតំណាងបុគ្គលិកទេ។ ទោសទី១ និងទី៣ខាងលើ មិនយកទៅអនុវត្តលើនីតិបុគ្គលសាធារណ ដែលការទទួល ខុសត្រូវអាចមានពាក់ព័ន្ធទេ។