polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ស។ នេះបើតាមសិលាចារឹកវ៉ូកាញ់និងតាព្រហ្មបាទី។ ព្រះពុទ្ធសាសនារុងរឿងនៅសតវត្សទី៥ និងទី៦ក្នុងរជ្ជកាលស្ដេចកៅណ្ឌិន្យជយវម៌្ម និង រុទ្រវម៌្ម ដោយមានការបញ្ជូនព្រះសង្ឃជាតិខ្មែរ និងឥណ្ឌាទៅប្រទេសចិន។ កាក់លុយនៅស្ថានីយអូរកែវត្រូវបានគេរកឃើញ តាមរយៈសិលាចារឹកជាច្រើនជាភាសាបាលី បង្ហាញនូវវត្តមាននៃព្រះពុទ្ធសាសនា ក្នុងតំបន់នេះក្បែរៗសតវត្សទី៥នៃគ.
ស។ កំណត់ត្រាជាច្រើនបង្ហាញថាការប្រមូលពន្ធត្រូវបង់ជា ប្រាក់ មាស គុជខ្យង និង ឈើក្រអូប។ លោកខាំង-ថែយ និង ជូ-យិន បានរាយការណ៍ថាប្រជាជនវ្នំបានអនុវត្តរបបទាសភាព និងការកាត់ក្ដីត្រូវបានកាត់តាមរយៈការល្បងនិងពិសោធន៍ រួមមានដូចជាវិធីជាច្រើនតាមការរើសយកច្រវាក់ដែកក្រហមក្ដៅ និងលូកយកចិញ្ចៀននិងពងចេញពីទឹកកំពុងតែពុះ។
៥៣៥ និង ៥៤៥ ដើម្បីឲ្យអធិរាជនគរវ្នំបញ្ជូនអ្នកប្រាជ្ញ និងខាងគម្ពីរសាសនាមកចិនវិញ។ គ្រានោះមានឥណ្ឌាម្នាក់ឈ្មោះបរមាថ៌ រឺ គុណរតន៍បានមកនគរវ្នំ ព្រះចៅអធិរាជក៏បញ្ជូនវរជននេះនាំយកគម្ពីរជាច្រើនទៅកាន់ប្រទេសចិនវិញនៅ គ.
៥៤៦។ គួរកត់សំគាល់ដែរថា ដោយសារតែស្ដេចរុទ្រវម៌្មឡើងសោយរាជ្យខុសទំនងបែបនេះហើយ ដែលបណ្ដាលឲ្យអាណាចក្រវ្នំមានភាពវឹកវរ រហូតដល់រលាយរលំអាណាចក្រវ្នំជាស្ថាពរនៅពាក់កណ្ដាលទី២នៃសតវត្សទី៦។
ឯកសារចិនបានបញ្ជាក់ថាស្ដេច ឝ្រីមារញ បានសោយទិវង្គតនៅពេលលើកទ័ពទៅវាយរដ្ឋ គីនលីន ដែលលោកសឺដេស ថាត្រូវនឹង សុវណ្ណភូមិ រឺ សុវណ៌កុដ្យ (កំពែងមាសក្នុងអត្ថបទសំស្ក្រឹត.
ដើម្បីនាំភ្លេងនិងផលិតផល​ទៅថ្វាយស្ដេចចិន។ គេអាចចោទសួរថាតើធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១នេះហើយ ដែលជាអ្នកនិពន្ធសិលាចារឹកវ៉ូកាញ់ដែលអះអាងថាព្រះអង្គជាញាតិនៃកុរុងឝ្រីមារ?
តាមពង្សាវតារជិនខាងត្បូងនិយាយថាប្រហែល ១០ ឆ្នាំក្រោយកាលកំណត់ ៤៣១-៤៣២ ក៏មានស្ដេចសោយរាជ្យបន្តនៅអាណាចក្រវ្នំដែរ ដែលស្ដេចអង្គនោះព្រះនាមថា ជយវម៌្ម ដែលមាននាមត្រកូល កៅណ្ឌិន្យ បានសេចក្ដីថាជាស្ដេចក្នុងរាជវង្សកៅណ្ឌិន្យដែរ។ តាមលោកប៉េ.
ដោយយល់ថា​កំណត់ហេតុរបស់​នគរវ្នំ មិនបាននៅមាន​សេសសល់មកដល់​សម័យបច្ចុប្បន្នទេ ភាគច្រើនអ្វីដែលយើងដឹង​គឺបានមកពីកំណាយខាងបុរាណវត្ថុ។ កំណាយជាច្រើនបានហុចជាលទ្ធផលជារបក​គំហើញ​មួយចំនួននៃ​សំណង់កំពែងឥដ្ឋ ឧបករ
ណ៍ធ្វើពីលោហៈ និងគ្រឿងស្មូន ជាក់ស្ដែងបានមកពីកម្ពុជាខាងត្បូងនិងវៀតណាម។ ផងដែរការស្ថាបនាប្រព័ន្ធប្រឡាយ
ធំៗភ្ជាប់ទីលំនៅដ្ឋាននៅអង្គរបុរី និងច្រកចេញទៅកាន់ឆ្នេរសមុទ្រ នេះជាផែនការរដ្ឋបាលដែលបានរៀបចំលំដាប់ខ្ពស់។ នគរវ្នំ ជាសង្គមដែលស្មុគស្មាញនិងពិបាកយល់ ដែលមាននៅសន្ទភាពអត្រាប្រជាជនខ្ពស់ បានអភិវឌ្ឍបច្ចេកទេស និងប្រព័ន្ធសង្គមដ៏ស្មុគស្មាញគ្រប់គ្រងលើតំបន់នៃប្រទេសកម្ពុជា ពីព្រោះដោយសារតែសមត្ថភាពនៃប្រជារាស្ត្រខ្មែរអាចផលិតស្បៀងអាហារក្នុងវាលទំនាបដ៏សំបូរ ដោយជីជាតិរបស់កម្ពុជា។ បើតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ
ត្រឹងងារ គេនិយាយថានគរវ្នំយករបបគ្រប់គ្រងរដ្ឋតាមបែបឥណ្ឌា។ ព្រះរាជាត្រូវគង់ក្នុងប្រាសាទឈើដែលមានច្រើនជាន់ហើយមានសង់របងព័ទ្ធជុំវិញ។ ព្រះរាជាយកឋានន្តរនាមជា កុរុងវ្នំ ព្រោះយកតាមភ្នំដែលព្រះអង្គធ្វើសក្ការៈបូជាចំពោះព្រះមហេឝ្វរ (ម៉.
ស៊ីសូវឡ) និងមានតំកល់លិង្គព្រះគិរិសគឺឈ្មោះព្រះឥសូរដែលសណ្ឋិតលើនោះ។ ដោយសារតែស្ដេចជាតំណាងនៃអាទិទេព ដូច្នោះហើយទើបព្រះអង្គមានអំណាចទូលំទូលាយណាស់។ រាជ្យសម្បត្តិត្រូវតពីបិតាទៅបុត្រ ជាមូលហេតុឲ្យមានវិបត្តិរាជវង្សច្រើនគ្រា។ ប៉ុន្តែរាស្ត្រក៏អាចលើកវរជនដែលខ្លួនពេញចិត្តឲ្យឡើងសោយរាជ្យដែរ តួយ៉ាងដូចជាស្ដេចឝ្រីមារវម៌្ម និង
ស្ដេចអស្សាជយបានសោយរាជ្យដល់ឆ្នាំ ២៨៩។ ពីនេះតទៅសតវត្សទី៤ គ្មានឯកសារណានិយាយពីអាណាចក្រវ្នំទាល់តែសោះ។ ពង្សាវតាររាជវង្សជិន និង លាងបាននិយាយថានៅឆ្នាំ ៣៥៧ ស្ដេចនគរវ្នំឈ្មោះ ធៀនឈូ-ឆានតាន បានលើកសួយដំរីផ្សាំងទៅថ្វាយស្ដេចចិន។ ធៀនឈូគឺជាឈ្មោះដែលចិនហៅប្រទេសឥណ្ឌា។ ដូច្នេះពាក្យថាធៀនឈូចានថាននេះមានន័យថាឥណ្ឌាឈ្មោះ ចានថាន ។ បើតាមលោកឡឺវី ចានថានគឺជាពាក្យកត់សូរសំឡេង (ចណ្ឌាល?
ដែលជាឋានន្តរនាមរបស់ឥណ្ឌូ-ស៊ីថជាពិសេសរបស់រាជវង្សកុឞាណ។ គួរគប្បីបញ្ជាក់ថាពួកកុឞាណនេះបានលើកទ័ពទៅវាយប្រទេសឥណ្ឌា ហើយត្រួតត្រាតំបន់ទន្លេគង្គាយ៉ាងហោចរហូតដល់ក្រុងពារាណសី។ នៅ គ.
មន្ត្រីក្នុងរាជការនៅប្របអធិរាជគឺមន្ត្រីពីរបែបគឺមន្ត្រីឆ្វេង និងមន្ត្រីស្ដាំ។ មន្ត្រីឆ្វេងនៅអង្គុយនៅឆ្វេងនិងមន្ត្រីស្ដាំអង្គុយនៅស្ដាំដែល
មានសក្ដិធំជាងមន្ត្រីឆ្វេង។ ក្រៅពីមន្ត្រីទាំងនេះនៅមានមន្ត្រីផ្សេងទៀតឈរត្រួតត្រាតាមខេត្ត។ ព្រះអង្គតែងប្រទានសវនការជាញឹក
ញាប់ជាមួយរាស្ត្រ​ និងជនបរទេសដែលយកដង្វាយមកថ្វាយ។ ក្នុងករណីនេះព្រះអធិរាជទ្រង់ប្រថាប់ទំលាក់ព្រះបាទឆ្វេងដល់ដី
ផ្ទុយទៅវិញបើទោសធ្ងន់គេយកអ្នកមានទោសនោះទៅឲ្យក្រពើ រឺ សត្វសាហាវស៊ី។ បើសិនជាសត្វទាំងនោះមិនស៊ីអស់ពេល ៣ ថ្ងៃគេនឹងលែងជននោះមកវិញ។
បន្ថែមទៀតនោះដែរ ការប្រែជាភាសាចិននៃកៅណ្ឌិន្យ រឺ កោណ្ឌញ្ញ។ល។ គឺត្រូវនឹង ឈ្ហាំវឆ្ហឹនយូ ។ មនុស្សម្នាក់ដែលត្រូវបានយកមកវែកញែកដែរនៅក្នុង លាំងឝ៊ូ តាមរយៈប្រភពនេះកៅណ្ឌិន្យ គឺជាអ្នកស្នងរាជ្យបន្តនៃកុរុងចន្ទន រឺ ធៀនជូចានថាន ជាព្រះរាជាមួយអង្គនៃនគរវ្នំ ដែលបានបញ្ជូនដំរីផ្សាំងមួយចំនួនក្នុងឆ្នាំ ៣៥៧ គ.
ព្រះរាជានគរវ្នំនិយមធ្វើសង្គ្រាមពង្រីកទឹកដី តួយ៉ាងដូចជាស្ដេចឝ្រីមារវម៌្មបានលើកទ័ពជើងទឹកទៅវាយរដ្ឋជាច្រើនមកដាក់ជាចំណុះរួមមាន​រដ្ឋខ្មែរខ្លះ មនខ្លះ ចាម រឺ ម៉ាឡេយូ។ ក្នុងសង្គ្រាមគេច្រើនចាប់ឈ្លើយសឹកមកធ្វើជាទាសាទាសី។ ដោយហេតុនេះហើយ
ទើបយើងហៅ អាណាចក្រវ្នំថាជាអធិរាជាណាចក្រ ហើយស្ដេចមានឋានៈថាជាមហារាជរឺ ជាសាវ៌កៅ ។ រដ្ឋដែលក្រោមអំណាចអាណាចក្រវ្នំទាំងនោះ មានស្ដេចសោយរាជ្យគ្រប់ៗរដ្ឋទាំងអស់ ហើយរដ្ឋទាំងនោះមានតួនាទីលើកសួយមកថ្វាយអធិរាជនគរវ្នំរៀងរាល់ឆ្នាំ រដ្ឋនេះគេហៅថាសាមន្តរាជ។ ហើយរដ្ឋបែបទី២គឺត្រូវគ្រប់គ្រងដោយព្រះរាជបុត្រ រឺ ព្រះញាតិរបស់ស្ដេច
អាណាចក្រវ្នំគេហៅថាវិស័យរដ្ឋ ដែលជាសម្បត្តិរបស់អាណាចក្រវ្នំផ្ទាល់ ដែលបង្កើតឡើងដោយកុរុងកៅណ្ឌិន្យទី១ ប៉ុន្តែ
ត្រូវរំលាយចោលវិញដោយកុរុងហ៊ុនផានហួងវិញ។ គួរកត់សំគាល់ដែលថារចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយបែបនេះគឺមានគ្រោះថ្នាក់
ណាស់គឺ ដោយសារតែពេលណាអំណាចកណ្ដាលចុះខ្សោយនោះសាមន្តរាជមួយចំនួននឹងងើបឡើង​បះបោរដូចករណី​សាមន្តរដ្ឋចេនឡានៅស.
ពាក្យ​ វ្យាធៈ ជាភាសា​សំស្រ្តឹត​​​ត្រូវ​នឹង​ពាក្យ​បារាំង​ថា ដែល​ប្រែ​ថា វាយ​ ទះ តប់ ។
នៅ​ឆ្នាំ១៩៩៦ កំណាយ​បុរាណ​វិទ្យា​​ដោយ​ បុរាណ​វិទូ​ជប៉ុន និង​អាមេរិច​ រួម​សហការ​​ដោយ​បុរាណ​វិទូ​ខ្មែរ​នៅ​សកល​វិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​វិចិត្រ​សិល្បៈ ។ កំណាយ​ និង​ការ​ពិនិត្យ​រូប​ភាព​ពី​លើ​អាកាស​ បាន​នាំ​ឲ្យ​គេ​អះ​អាង​ថា នៅ​បាភ្នំ​គ្មាន​ភស្តុ​តាង​ជា​អតីត​ទី​ក្រុង​បែប​ណា​មួយ​ទេ ។
កំណាយ​នៅ​ វត្ត​គំនូរ ការ​សិក្សា​លើ​សំណស់​បុរាណ​វត្ថុ​ និង​រូប​ថត​ពី​លើ​អាកាស​​នៅ​អង្គរ​បុរី បាន​បង្ហាញ​ភស្តុតាង​ពី​ទី​ក្រុង​​​​បុរាណ​ដែល​អាច​មាន​មនុស្ស​រស់​នៅ​តាំង​ពី​មុន គ.
សិលា​ចារឹក​ បន្ទាយ​ប្រាវ . 222 នា​សតវត្ស​ទី ១១ មាន​ជួរ​មួយ​សរសេរ​ថា លោញ​វ្រៃក្របាសវ្យាធបុរ ដែល​មានន័យ​ថា លោញ​នៃ​ស្រុក​ព្រៃ​ក្របាស​ក្នុង​ដែនដី​វ្យាធបុរៈ ។ ព្រៃ​ក្របាស នោះ​ត្រូវ​នឹង​ស្រុក​ព្រៃ​កប្បាស​ នៅ​ខេត្រ​តា​កែវ​ សព្វ​ថ្ងៃ ។
ពួកអ្នកប្រាជ្ញខ្លះបានព្យាយាមបញ្ចូលទេវកថានេះ ជាមួយរឿងព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ ដែលមាននាមថា កៅណ្ឌិន្យដែលបានរៀបអភិសេកជាមួយបុត្រីនាគ ដែលមានព្រះនាមថាសោមា ដែលដំបូងយោងទៅតាមសិលាចារឹកចាមមួយ ដែលមានចុះកាលបរិច្ឆេទ ៦៥៨ គ.
ស ។ វិខ្ខឺរី បានច្រានចោលដោយកែតំរូវទៅលើភាពដូចគ្នានេះ ដោយបង្ហាញថា ហ៊ុនធៀន មានត្រឹមតែពីរព្យាង្គប៉ុណ្ណោះ : ".វាគួរឲ្យដឹងថា គ្មានឯកសារណាដែលបានផ្ដល់នូវព្យាង្គទីបី ទេ ដោយហេតុថាតាមការសិក្សាខាងចិនវិទ្យាបានសង្កត់ធ្ងន់ថា ភាសាចិនមានសមត្ថភាពដ៏អស្ចារ្យ ក្នុងការកត់ឈ្មោះតាមភាសាមួយទៅភាសាមួយទៀតជាប្រព័ន្ធពីទីដទៃទៀតនៃអាស៊ី ជាពិសេសឈ្មោះនោះជាភាសាឥណ្ឌា។" បន្ថែមលើសពីនេះ គួរឲ្យកត់សំគាល់ដែរ ព្រោះរឿងនេះក៏មិនបញ្ជាក់ថាហ៊ុនធៀនជាព្រាហ្មណ៍ រឺ លីវយីជាបុត្រីនាគដែរ។
” នាម កៅណ្ឌិន្យ ល្បីល្បាញដោយសារសិលាចារឹកទមិឡមួយចំនួន នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសឥណ្ឌានៅសហវត្សទី១នៃគ.
ទី៤ដល់ពាក់កណ្ដាលនៃសតវត្សទី៥។ គឺនៅក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះហើយ ដែលអាណាចក្រវ្នំទទួលនូវសន្ទុះថ្មីនៃការផ្សាយអរិយធម៌ឥណ្ឌា។
អ្នកស្រុកនគរវ្នំរស់នៅដោយប្រមូលផ្ដុំជាកុលសម្ព័ន្ធ។ នៅដើមគ្រិស្តសករាជ ដោយសារកំណើនផលិតផល និងកំណើនប្រជាជន នគរវ្នំបានក្លាយទៅជារដ្ឋមួយ ដែលមានព្រះនាងលីវយីជាអ្នកគ្រប់គ្រង។ អ្នកស្រុកនគរវ្នំកាត់សក់ជ្រងផ្កាថ្កូវ លែងខ្លួនទទេ ស្លៀកសំពត់ញ៉ុក ហើយចោះត្រចៀក ពាក់ត្រសាល់ទាំងប្រុសទាំងស្រី។ ខ្មែរបុរាណជាអ្នកដំណើរតាមសមុទ្រដ៏ចំណាន ហើយប្រើ មាស ប្រាក់ សំរឹទ្ធ និង សំណ ធ្វើជាប្រាក់ចាយ។
ជា​ចុង​ក្រោយ​គឺ សៀវភៅ ប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេស​កម្ពុជា ដោយ​លោក វង់ សុធារ៉ា និង លោក ណុប សុខា ដែល​ជា​សាស្រ្តា​ចារ្យ​ដេប៉ាតឺម៉ង់​ប្រវត្តិវិទ្យា នៅ​សាកល​វិទ្យា​ល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ​​២ ដែល​ដក​ស្រង់​យក​អំណះអំណាង​របស់​លោក ម៉ាយ​ឃើល វីគឃីរី ដែល​មើល​ទៅ​ ជា​អំណះអំណាង​ថ្មី​ជាង​គេ​បំផុត និង​សមស្រប​ជាង​គេ​បំផុត​ដែរ ។ អំណះអំណាង​នោះ​គឺ៖
ឯកសារចិនដដែលនេះបាននិយាយទៀតថា មនុស្សនៅអាណាចក្រវ្នំច្រើនលែងខ្លួន អ្នកក្រស្លៀកសារុងអំបោះដើរជើងទទេ អ្នកមាននិងនាម៉ឺនស្លៀកសារុងចរបាប់ពាក់ស្បែកជើង។ ផ្ទះសង់ខ្ពស់ពីដីមានប្រក់ស្លឹកចាក (?
ដែលមានដុះនៅតាមមាត់សមុទ្រហើយមានការតុបតែង។ ផ្ទះទាំងនោះសុទ្ធសង់ពីឈើដែលគេកាប់ពីព្រៃ ហើយសង់ផ្ដុំគ្នាជាភូមិពី៥០ទៅ៦០ ហើយមានស្រះទឹកមួយសម្រាប់យកទឹកប្រើប្រាស់រួមគ្នា។
សង្គមនៅអាណាចក្រវ្នំជាសង្គមមេនិយមគឺទុកស្ត្រីជាធំទាំងក្នុងគ្រួសារនិងសង្គមតួយ៉ាងដូចរឿង​ព្រះនាងលីវយី​ទៅច្បាំង ជាមួយហ៊ុនធៀនជាភស្តុតាងជាក់ស្ដែង។ ពិធីបុណ្យការនិងបុណ្យសពមានលំនាំដូចនៅលីនយីដែរ ហើយស្រីៗនិយមទៅដណ្ដឹងប្រុសៗ។ នេះគឺធាតុមួយនៃអត្ថិភាពនៃលទ្ធិមេនិយមទៀតដែរ។ ចិនបានកត់សំគាល់ថានៅក្នុងគ្រួសារពួកស្រីប្រុសអាចទាក់ទងគ្នា បានតាមទំនើងចិត្ត។
អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រនិយមចាត់ទុកដោយសមហេតុផលថា ផ្វានឝ៊ឺម៉ានអង្គនេះត្រូវនឹងស្ដេចឝ្រីមារ ដែលមានឈ្មោះចារនៅក្នុងសិលាចារឹកវ៉ូកាញ់ ដែលពីដើមគេយល់ច្រឡំថាជារបស់ចាម្ប៉ា តែក្រោយមក គឺចាប់ពីគ.
តុលាការខ្មែរ ប្រើប្រាស់ច្បាប់តុលាការឥណ្ឌា រួមជាមួយនិងតុលាការតាមបែបប្រពៃណីខ្មែរ។ របបគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលខ្មែរអនុវត្តតាមរបបរាជានិយមបែបឥណ្ឌា។ ប៉ុន្តែមិនបែងចែកវណ្ណៈនៅក្នុងសង្គមតាមបែបឥណ្ឌាទេ។ ឯការបន្តមត៌ក ខ្មែរនៅតែប្រកាន់យកប្រពៃណីរបស់ខ្លួនដដែល។
ព្រះនាងលាវយ៉េកបានធ្វើសង្គ្រាមចាញ់កុរុងហ៊ុនធៀន ដែលជាជនជាតិឥណ្ឌា។ ចាប់ពីពេលនោះមក កុរុងហ៊ុនធៀនបានក្លាយជាព្រះមហាក្សត្ររបស់នគរវ្នំ។ អរិយធម៌ឥណ្ឌាមាន ភាសា សាសនា សិល្បៈជាដើម ក៏បានជ្រាបចូលទៅក្នុងសង្គមខ្មែរចាប់ពីពេលនោះមក។
ចំពោះរជ្ជកាលស្ដេចចន្ទននេះព្រឹត្តិការណ៍ដែលគេដឹងច្បាស់មានតែមួយគត់ គឺការលើកសួយទៅថ្វាយស្ដេចចិននៅឆ្នាំ ៣៥៧។ ក្រោយពីនោះអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រគឺជួបប្រទះនឹងកង្វះឯកសារម្ដងទៀត ព័ត៌មានដែលទាក់ទងនឹងនគរវ្នំគេអាចដឹងបានចាប់ពីចុងសតវត្សទី៤ប៉ុណ្ណោះ។
ក្នុងវិស័យនយោបាយក្រៅប្រទេស នគរវ្នំនិយមចងស្ពានមេត្រី ជាមួយប្រទេសធំៗដូចជាចិននិងឥណ្ឌា។ វិស័យនយោបាយក្រៅប្រទេសនេះមមាញឹកចាប់តាំងពីរាជ្យស្ដេចផ្វានចាន មកម៉្លេះ។ ទំនាក់ទំនងនេះមានក្នុងវិស័យនយោបាយ ពាណិជ្ជកម្ម និងវប្បធម៌ផងដែរ។
មនុស្សនៅអាណាចក្រវ្នំត្រង់ណាស់ មានការប៉ិនប្រសប់និងខិល ព្រោះចូលចិត្តចាប់អ្នកនៅក្រុងជិតខាង ដែលមិនគោរពរាប់អានខ្លួនធ្វើជាខ្ញុំកំដរ។ ពេលទំនេរចូលចិត្តលេងប្រជល់មាន់និងជ្រូក។
ភស្តុតាងខាងបុរាណវត្ថុឆ្លើយតបយ៉ាងទូលំទូលាយដល់កំណត់ត្រារបស់ចិន។ ពួកចិនបានពិពណ៌នាពួកអ្នកនគរវ្នំជាមនុស្សដែលរស់នៅលើផ្ទះសសរខ្ពស់ៗ ដាំស្រូវហើយបញ្ជូនសួយសារអាករជាមាស ប្រាក់ ភ្លុក និងសត្វប្លែកៗ។
ជាចុង​ក្រោយ​ ពួក​គាត់​បាន​សរសេរ​ថា វា​អាច​មាន​ន័យ​ថា រាជធានី វ្យាធបុរៈ ពិត​ជា​ត្រូវ​នឹង​ទីតាំង​ អង្គរ​បុរី​ ​ ។
លំដាប់លំហ - ពីវិធីសាស្រ្តនៃ យាន 1 ដែលបង្ហាញពីចលនានៃក្រុមបរិយាកាស និងការចរាចរនៃចំណុចក្រហមដ៏អស្ចារ្យ។ ថតក្នុងរយៈពេល 32 ថ្ងៃជាមួយនឹងរូបថតមួយសន្លឹកដែលថតរៀងរាល់ 10 ម៉ោងម្តង ។ មើល វីដេអូទំហំពេញ ។
បេសកកម្ម បង្ហាញថា មានក្រុមព្យុះស៊ីក្លូននៅតំបន់ប៉ូលជាច្រើននៅប៉ូលរបស់ ។ ក្រុមភាគខាងជើងមានព្យុះស៊ីក្លូន 9 ដោយមានមួយធំនៅកណ្តាលនិងប្រាំបីផ្សេងទៀតនៅជុំវិញវាខណៈពេលដែលសមភាគីភាគខាងត្បូងរបស់វាក៏មានខ្យល់កណ្តាលផងដែរប៉ុន្តែត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធដោយព្យុះធំចំនួនប្រាំនិងតូចមួយ។ រចនាសម្ព័ន្ធប៉ូលទាំងនេះត្រូវបានបង្កឡើងដោយភាពច្របូកច្របល់នៅក្នុងបរិយាកាសរបស់ភពព្រហស្បតិ៍ ហើយអាចប្រៀបធៀបជាមួយ នៅប៉ូលខាងជើងរបស់ ។
អង្កត់ផ្ចិតរបស់ភពព្រហស្បតិ៍គឺមួយ លំដាប់នៃរ៉ិចទ័រ តូចជាង ជាងព្រះអាទិត្យ និងមួយលំដាប់នៃរ៉ិចទ័រធំជាង ជាងផែនដី។ ចំណុចក្រហមដ៏អស្ចារ្យមានទំហំប៉ុនផែនដី។
គំរូទ្រឹស្ដីបង្ហាញថា ប្រសិនបើភពព្រហស្បតិ៍មានម៉ាស់ច្រើនជាងវានៅពេលបច្ចុប្បន្ន វានឹងថយចុះ។ សម្រាប់ការផ្លាស់ប្តូរតូចមួយនៃម៉ាស់ កាំ នឹងមិនផ្លាស់ប្តូរគួរឱ្យកត់សម្គាល់ទេ ហើយលើសពី 160% នៃម៉ាស់បច្ចុប្បន្ន ផ្ទៃខាងក្នុងនឹងកាន់តែបង្រួមនៅក្រោមសម្ពាធដែលកើនឡើងដែលបរិមាណរបស់វានឹង ថយចុះ ទោះបីជាបរិមាណនៃសារធាតុកើនឡើងក៏ដោយ។ .
ជាលទ្ធផល ភពព្រហស្បតិ៍ ត្រូវបានគេគិតថា មានអង្កត់ផ្ចិតធំប៉ុនភពផែនដី ដែលមានសមាសភាព និងប្រវត្តិវិវត្តន៍អាចសម្រេចបាន។ ដំណើរការនៃការរួញតូចបន្ថែមទៀតជាមួយនឹងការកើនឡើងនៃម៉ាស់នឹងបន្តរហូតដល់ការ បញ្ឆេះផ្កាយ ដែលគួរឱ្យសរសើរត្រូវបានសម្រេច ដូចជានៅក្នុង មនុស្សតឿពណ៌ត្នោត ដែលមានម៉ាស់ខ្ពស់មានម៉ាសប្រហែល 50 ភពព្រហស្បតិ៍។
ជុំវិញ​ភព​ព្រហស្បតិ៍​គឺជា​ប្រព័ន្ធ ​រង្វង់​ភព ​ខ្សោយ ​និង​ជា ​ដែន​ម៉ាញេទិក ​ដ៏​មាន​ឥទ្ធិពល ។ កន្ទុយម៉ាញេទិច របស់ភពព្រហស្បតិ៍ មានប្រវែងជិត 800 លាន គីឡូម៉ែត្រ ដែលគ្របដណ្តប់ចម្ងាយទាំងមូលទៅ គន្លងរបស់ ភពសៅរ៍ ។ ភពព្រហស្បតិ៍មាន ព្រះច័ន្ទចំនួន 80 ដែលគេស្គាល់ និងប្រហែលជាជាច្រើនទៀត រួមទាំង ព្រះច័ន្ទ ដ៏ធំចំនួនបួនដែល ត្រូវបានរកឃើញដោយ ក្នុងឆ្នាំ 1610: , , និង .
នៅឆ្នាំ 1892 បានសង្កេតមើលផ្កាយរណបទី 5 នៃភពព្រហស្បតិ៍ជាមួយនឹង 36- នៅ ក្នុងរដ្ឋ ។ ព្រះច័ន្ទនេះក្រោយមកត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះថា ។ វាគឺជាព្រះច័ន្ទចុងក្រោយបង្អស់ដែលត្រូវបានរកឃើញដោយផ្ទាល់ដោយការសង្កេតដោយភ្នែក។ ផ្កាយរណបចំនួនប្រាំបីបន្ថែមទៀតត្រូវបានគេរកឃើញមុនពេលការហោះហើររបស់ យាន 1 ក្នុងឆ្នាំ 1979។
នៅសម័យបុរាណ ភពព្រហស្បតិ៍ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាស្តេចនៃភពនានា ដោយសារតែរយៈពេលគន្លងដប់ពីរឆ្នាំរបស់វាត្រូវគ្នានឹងតារានិករទាំងដប់ពីរនៃ រាសីចក្រ ដោយវាបានឆ្លងកាត់ក្រុមតារានិករថ្មីជារៀងរាល់ឆ្នាំ។ ដូច្នេះវាត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះសម្រាប់ស្តេចនៃព្រះ ទៅក្រិកនិង ទៅរ៉ូម។ និមិត្តសញ្ញា ភព សម្រាប់ភពព្រហស្បតិ៍, , ចុះពីសេតាក្រិក ដែលមាន ជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាលផ្តេក , ⟨⟩ , ជាអក្សរកាត់សម្រាប់ ។
ទាំង និង បានធ្វើតារាងយ៉ាងប្រុងប្រយ័ត្ននៃចលនានៃព្រះច័ន្ទរបស់ ដោយអនុញ្ញាតឱ្យមានការទស្សន៍ទាយថាតើនៅពេលណាដែលព្រះច័ន្ទនឹងឆ្លងកាត់មុនឬនៅពីក្រោយភពផែនដី។ នៅទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ 1670 គេសង្កេតឃើញថានៅពេលដែលភពព្រហស្បតិ៍ស្ថិតនៅម្ខាងនៃព្រះអាទិត្យពីផែនដីព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះនឹងកើតឡើងប្រហែល 17 នាទីយឺតជាងការរំពឹងទុក។ បានសន្និដ្ឋានថា ពន្លឺមិនធ្វើដំណើរភ្លាមៗទេ ហើយភាពខុសគ្នានៃពេលវេលានេះត្រូវបានប្រើដើម្បីប៉ាន់ប្រមាណ ល្បឿននៃពន្លឺ ។
ការផ្ទុះវិទ្យុ ប្រែប្រួលជាមួយនឹងការបង្វិលរបស់ភពព្រហស្បតិ៍ ហើយត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយអន្តរកម្មនៃ ជាមួយដែនម៉ាញេទិចរបស់ ។
ការបំភាយវិទ្យុ ត្រូវបានសង្កេតឃើញជាលើកដំបូងដោយ និង ក្នុងឆ្នាំ ។ សញ្ញានេះត្រូវបានបង្កឡើងដោយ វិទ្យុសកម្ម ពីអេឡិចត្រុងដែលត្រូវបានបង្កើនល្បឿននៅក្នុងដែនម៉ាញេទិករបស់ភពព្រហស្បតិ៍។
ការ បង្វិល របស់ភពព្រហស្បតិ៍ គឺលឿនបំផុតក្នុងចំណោមភពទាំងអស់នៃប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ ដោយបញ្ចប់ការបង្វិលនៅលើ អ័ក្ស របស់វា ក្នុងរយៈពេលតិចជាងដប់ម៉ោង។ នេះបង្កើតជា ប៉ោងអេក្វាទ័រ ដែល អាចមើលឃើញយ៉ាងងាយស្រួលតាមរយៈតេឡេស្កុប។ ភព​នេះ​ជា​រាង​ស្វ៊ែរ​រាង​ស្វ៊ែរ ដែល​មាន​ន័យ​ថា​អង្កត់ផ្ចិត​ឆ្លងកាត់ ​អេក្វាទ័រ ​របស់​វា ​វែង​ជាង​អង្កត់ផ្ចិត​ដែល​វាស់​នៅ​ចន្លោះ ​បង្គោល ​របស់វា ។ នៅលើភពព្រហស្បតិ៍ អង្កត់ផ្ចិតអេក្វាទ័រគឺ 9,275 គីឡូម៉ែត្រ វែងជាងអង្កត់ផ្ចិតប៉ូល
ក្រដាសឆ្នាំ 2016 រាយការណ៍ថា ក្បួន ត្រូវបានប្រើដោយ ជនជាតិបាប៊ីឡូន មុនឆ្នាំ 50 សម្រាប់ការរួមបញ្ចូលល្បឿននៃភពព្រហស្បតិ៍តាមបណ្តោយ សូរ្យគ្រាស ។ នៅក្នុងការងារសតវត្សទី 2 របស់គាត់ ដែលជាតារាវិទូ បានបង្កើត គំរូភពផែនដីកណ្តាលដោយផ្អែកលើ និង ដើម្បី ពន្យល់ពីចលនារបស់ ទាក់ទងទៅនឹងផែនដី ដោយផ្តល់រយៈពេលគន្លងរបស់វាជុំវិញផែនដីជា 4332.38 ថ្ងៃ ឬ 11.86 ឆ្នាំ។
សមាមាត្របរិយាកាសនៃអ៊ីដ្រូសែន និងអេលីយ៉ូមគឺនៅជិតនឹងសមាសធាតុទ្រឹស្តីនៃ ណុបុល ព្រះអាទិត្យ ដំបូង ។ អ៊ីយូតានៅក្នុងបរិយាកាសខាងលើមានត្រឹមតែ 20 ផ្នែកប៉ុណ្ណោះក្នុងមួយលានដោយម៉ាស់ ដែលមានប្រហែលមួយភាគដប់ច្រើនដូចនៅក្នុងព្រះអាទិត្យ។ អេលីយ៉ូមក៏ត្រូវបានបាត់បង់ទៅប្រហែល 80% នៃសមាសធាតុអេលីយ៉ូមរបស់ព្រះអាទិត្យ។ ការថយចុះនេះគឺជាលទ្ធផលនៃ ទឹកភ្លៀង នៃធាតុទាំងនេះដែលជាដំណក់ទឹកដែលសំបូរទៅដោយអេលីយ៉ូមដែលជ្រៅនៅក្នុងផ្នែកខាងក្នុងនៃភពផែនដី។
នៅឆ្នាំ 1955 លោក និង បានរកឃើញរលកសញ្ញាវិទ្យុដែលចេញមកពីភពព្រហស្បតិ៍នៅ 22.2 ។ រយៈពេលនៃការផ្ទុះទាំងនេះត្រូវគ្នានឹងការបង្វិលនៃភពផែនដីហើយពួកគេបានប្រើព័ត៌មាននេះដើម្បីកែលម្អអត្រាបង្វិល។ ការផ្ទុះវិទ្យុពីភពព្រហស្បតិ៍ត្រូវបានគេរកឃើញថាមានពីរទម្រង់៖ ការផ្ទុះវែង មានរយៈពេលច្រើនវិនាទី និងការផ្ទុះខ្លី មានរយៈពេលតិចជាងមួយរយវិនាទី។
ភពព្រហស្បតិ៍ គឺជាឧស្ម័នយក្សមួយ ក្នុងចំណោម ឧស្ម័នយក្សទាំងពីរ ដែលផ្សំឡើងជាចម្បងនៃឧស្ម័ន និងអង្គធាតុរាវ ជាជាងសារធាតុរឹង។ វា​ជា​ភព​ធំ​បំផុត​ក្នុង​ប្រព័ន្ធ​ព្រះអាទិត្យ​ដែល​មាន​អង្កត់ផ្ចិត 142,984 គីឡូម៉ែត្រ នៅ ​អេក្វាទ័រ ​របស់​វា ​។ ដង់ស៊ីតេមធ្យមនៃភពព្រហស្បតិ៍ 1.326 ក្រាម / សង់ទីម៉ែត្រ 3 គឺជាភពខ្ពស់បំផុតទីពីរនៃភពយក្ស ប៉ុន្តែទាបជាង ភពផែនដីទាំងបួន ។
ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ មាត្រដ្ឋានពេលវេលានៃការបង្កើតរបស់ភពផែនដីដែលកើតចេញពីសម្មតិកម្មដ៏ធំ ហាក់ដូចជាមិនស៊ីសង្វាក់គ្នាជាមួយនឹងសមាសធាតុផែនដីដែលបានវាស់វែងនោះទេ។ លើសពីនេះ លទ្ធភាពដែលការធ្វើចំណាកស្រុកទៅខាងក្រៅពិតជាបានកើតឡើងនៅក្នុង ព្រះអាទិត្យ គឺទាបណាស់។ តាមពិត គំរូខ្លះព្យាករណ៍ពីការបង្កើតអាណាឡូករបស់ភពព្រហស្បតិ៍ ដែលលក្ខណៈសម្បត្តិរបស់វានៅជិតនឹងភពផែនដីនៅសម័យបច្ចុប្បន្ន។
បេសកកម្មបន្ទាប់ដើម្បីជួបជាមួយភពព្រហស្បតិ៍ គឺ យាន របស់ ព្រះអាទិត្យ។ នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ 1992 វាបានធ្វើសមយុទ្ធហោះហើរដើម្បីទៅដល់ គន្លងរាងប៉ូល ជុំវិញព្រះអាទិត្យ។ ក្នុងអំឡុងពេលឆ្លងកាត់នេះ យានអវកាសបានសិក្សាពីដែនម៉ាញេទិចរបស់ភពព្រហស្បតិ៍។ មិនមានកាមេរ៉ា ដូច្នេះគ្មានរូបភាពត្រូវបានថត។ ការហោះហើរលើកទីពីរប្រាំមួយឆ្នាំក្រោយមកគឺនៅចម្ងាយឆ្ងាយជាងនេះ។
ដោយផ្អែកលើ ភពសៅរ៍ត្រូវបានគេគិតថាមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងភពព្រហស្បតិ៍ ប៉ុន្តែភពយក្សផ្សេងទៀត និង មានអ៊ីដ្រូសែន និងអេលីយ៉ូមតិចជាង ហើយ មានធាតុដ៏សម្បូរបែប បន្ទាប់ទៀត ដែលរួមមានអុកស៊ីហ្សែន កាបូន អាសូត និងស្ពាន់ធ័រ។ ដោយសារ សមាសធាតុ ងាយនឹងបង្កជាហេតុ របស់ពួកគេ ភាគច្រើនជាទម្រង់ទឹកកក ពួកវាត្រូវបានគេហៅថា យក្សទឹកកក ។
លក្ខណៈពិសេស ដែលមានអាយុយូរបីហៅថា រាងពងក្រពើពណ៌ស ត្រូវបានគេសង្កេតឃើញក្នុងឆ្នាំ 1938 ។ អស់ជាច្រើនទសវត្សរ៍មកហើយ ដែលពួកវានៅតែជាលក្ខណៈពិសេសដាច់ដោយឡែកនៅក្នុងបរិយាកាស ពេលខ្លះខិតជិតគ្នាទៅវិញទៅមក ប៉ុន្តែមិនដែលបញ្ចូលគ្នាទេ។ ទីបំផុត រាងពងក្រពើពីរបានបញ្ចូលគ្នាក្នុងឆ្នាំ 1998 បន្ទាប់មកស្រូបទីបីក្នុងឆ្នាំ 2000 ក្លាយជា ។
យាន បានហោះហើរដោយភពព្រហស្បតិ៍ក្នុងឆ្នាំ 2007 សម្រាប់ជំនួយទំនាញនៅតាមផ្លូវទៅកាន់ ភពភ្លុយតូ ។ កាមេរ៉ារបស់យានស៊ើបអង្កេតបានវាស់វែងទិន្នផលប្លាស្មាចេញពីភ្នំភ្លើងនៅលើ និងសិក្សាព្រះច័ន្ទ ទាំងបួនយ៉ាងលម្អិត ព្រមទាំងធ្វើការសង្កេតពីចម្ងាយនៃព្រះច័ន្ទខាងក្រៅ និង ។
ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ 1660 លោក បានប្រើតេឡេស្កុបថ្មីមួយ ដើម្បីស្វែងរកចំណុច និងក្រុមចម្រុះពណ៌ សង្កេតឃើញថា ភពផែនដីមានសភាពអាប់អួរ និងប៉ាន់ស្មានរយៈពេលបង្វិលរបស់ភពផែនដី។ នៅឆ្នាំ 1690 បានកត់សម្គាល់ថាបរិយាកាសឆ្លងកាត់ការបង្វិលឌីផេរ៉ង់ស្យែល។
ភាពលំអៀងអ័ក្ស ទាបរបស់ភពព្រហស្បតិ៍ មានន័យថា ប៉ូលតែងតែទទួល វិទ្យុសកម្មព្រះអាទិត្យ តិច ជាងតំបន់អេក្វាទ័ររបស់ភពផែនដី។ នៅខាងក្នុងនៃភពផែនដីបញ្ជូនថាមពលទៅកាន់ប៉ូល ធ្វើឱ្យមានតុល្យភាពសីតុណ្ហភាពនៅស្រទាប់ពពក។
ជនជាតិរ៉ូមបានដាក់ឈ្មោះថ្ងៃទីប្រាំនៃសប្តាហ៍ សម្រាប់ភពព្រហស្បតិ៍។ ភាសាអង់គ្លេសស្មើនឹង ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ។
ភពព្រហស្បតិ៍មានបរិយាកាសភពជ្រៅបំផុតនៅក្នុង ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ ដែលលាតសន្ធឹងលើរយៈកម្ពស់ជាង 5,000 គីឡូម៉ែត្រ ក្នុងរយៈកម្ពស់។
ទំនោរអ័ក្ស របស់ ភពព្រហស្បតិ៍គឺតូចត្រឹមតែ 3.13 ដូច្នេះរដូវរបស់វាមិនសំខាន់ទេបើប្រៀបធៀបទៅនឹងភពផែនដី និងភពអង្គារ។
នៅឆ្នាំ 2000 យាន បានហោះហើរដោយភពព្រហស្បតិ៍ ឆ្ពោះទៅកាន់ភពសៅរ៍ ហើយបានផ្តល់រូបភាពដែលមានគុណភាពបង្ហាញខ្ពស់។
នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤០ អង់គ្លេសបានបើកការវាយប្រឆាំងវិញនឹងកងកម្លាំងអ៊ីតាលីនៅតំបន់អេស៊ីបនិងនៅអាហ្វ្រិកខាងកើត។ សកម្មភាពវាយតបប្រឆាំងរបស់អង់គ្លេសបានទទួលលទ្ធផលជោគជ័យខ្ពស់ គិតត្រឹមខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៤១ អ៊ីតាលីបានបាត់បង់ការត្រួតត្រារបស់ខ្លួននៅទឹកដីភាគខាងលិចលីប៊ីហើយទ័ពខ្លួនមួយក្រុមធំត្រូវបានសម្ព័ន្ធមិត្តចាប់ជាឈ្លើយសឹក។ ចំណែកឯផ្លូវទឹកនិងសមុទ្រវិញ អ៊ីតាលីបានបាត់បង់នាវាចម្បាំងជាច្រើនទៅកងកម្លាំងជើងទឹកអង់គ្លេស។
ជាទូទៅគេថាសង្គ្រាមនៅអឺរ៉ុបបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ គឺនៅពេលដែលអាល្លឺម៉ង់បានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសប៉ូឡូញហើយចក្រភពអង់គ្លេសនិងបារាំងក៏បានប្រកាសសង្គ្រាមមកលើអាល្លឺម៉ង់ពីរថ្ងៃក្រោយមក។ សង្គ្រាមនៅតំបន់ប៉ាស៊ីហ្វិកបានផ្ទុះឡើងនៅថ្ងៃទី៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៣៧ ចំណែកឯការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុននៅម៉ាន់ជូរីបានចាប់ផ្តើមតាំងពីថ្ងៃទី១៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣១ មកម្លេះ។
នៅចុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០ កតិកាសញ្ញាត្រីភាគីរវាងអាល្លឺម៉ង់ ជប៉ុន និងអ៊ីតាលីត្រូវបានចុះដែលបង្កើតបានជាសម្ព័ន្ធភាពមហាអំណាចអ័ក្ស។ កតិកាសញ្ញាមួយនេះបានកំណត់ថា បើប្រទេសណាហ៊ានធ្វើការវាយលុកលើប្រជាជាតិអ័ក្សមួយ មហាអំណាចអ័ក្សទាំងបីនឹងត្រូវប្រកាសសង្គ្រាមមកលើប្រទេសមួយនោះ។ នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៤០ ប្រទេសហុងគ្រី ស្លូវ៉ាគី និងរ៉ូម៉ានីបានសម្រេចចូលរួមក្នុងសម្ព័ន្ធភាពមហាអំណាចអ័ក្ស។
ក្រោយពីបានដៃគ្រប់គ្រងលើកំពង់ផែនិងនាវារបស់បារាំង ឥទ្ធិពលនៃកម្លាំងជើងទឹកអាល្លឺម៉ង់បានកើនឡើងលើសអង់គ្លេសទៅទៀត។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ នៅឯមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក អាល្លឺម៉ង់បានប្រើប្រាស់នាវាមុជទឹកបាញ់ពន្លេចនាវានិងទូកសម្ព័ន្ធមិត្តអស់រាប់រយគ្រឿង។ នៅថ្ងៃទី២៧ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤១ មហានាវាចម្បាំងមួយគ្រឿងរបស់អាល្លឺម៉ង់ឈ្មោះប៊ីស៍ម៉ាក់ត្រូវបានបាញ់ពន្លេចដោយកម្លាំងជើងទឹកអង់គ្លេស។
ដើម្បីទប់ស្កាត់សង្គ្រាមលោកកុំឱ្យកើតមានឡើងនាពេលអនាគត ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តបានបង្កើតអង្គការសង្គមប្រជាជាតិឡើងនៅអំឡុងសន្និសីទសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ១៩១៩។ គោលដៅចម្បងរបស់អង្គការនេះគឺទប់ស្កាត់ជម្លោះប្រដាប់អាវុធតាមរយៈសន្តិសុខសមូហភាព ការដកហូតអាវុធយោធានិងកម្លាំងជើងទឹកពីរដ្ឋអរិភាព និងការដោះស្រាយជម្លោះអន្តរជាតិតាមរយៈការចរចានិងមជ្ឈត្តវិនិច្ឆ័យដោយសន្តិវិធី។
កាលបរិច្ឆេទពិតប្រាកដនៃការបញ្ចប់នៃសង្រ្គាមលោកលើកទី២ ក៏មិនត្រូវបានឯកភាពគ្នាជាសកលដែរ។ ជាទូទៅគេបានចាត់ទុកយុទ្ធសន្តិភាពនៃថ្ងៃទី១៤ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ ជាកាលបរិច្ឆេទបញ្ចប់សង្គ្រាម។ សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពរវាងជប៉ុននិងសម្ព័ន្ធមិត្តគឺត្រូវបានចុះនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥១ ឯណោះ។ សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពផ្លូវការរវាងជប៉ុននិងសហភាពសូវៀតគឺមិនដែលត្រូវបានចុះនោះទេ។
ការបរាជ័យរបស់អ៊ីតាលីបាននាំឱ្យអាល្លឺម៉ង់បញ្ជូនកងកម្លាំងបេសនកម្មយោធាទៅកាន់តំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើងហើយដល់ចុងខែមីនា កងកម្លាំងអាល្លឺម៉ង់បានរុញច្រានកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តចេញពីវាលរហោឋានអាហ្វ្រិកខាងជើង។ នៅក្រោមតែមួយខែប៉ុណ្ណោះ កងកម្លាំងអ័ក្សបានធ្វើដំណើរមកដល់អេស៊ីបខាងលិចនិងបានធ្វើការឡោមព័ទ្ធកំពង់ផែតូព្រូក។
ហ៊ីត្លែរបានបំពាននូវសន្ធិសញ្ញាវែសៃនិងឡូកាណូនៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៣៦ ដោយបានបញ្ជូនទ័ពទៅតំបន់រ៉ាំង។ នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៦ អ៊ីតាលីនិងអាល្លឺម៉ង់បានចងសម្ព័ន្ធភាពនឹងគ្នា។ មួយខែក្រោយមក អាល្លឺម៉ង់និងជប៉ុនបានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើកតិកាសញ្ញាប្រឆាំងអង្គការកុម្មុយនិស្តអន្តរជាតិដោយមានអ៊ីតាលីចូលរួមនៅឆ្នាំបន្ទាប់។
នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤០ សហភាពសូវៀតបានកាត់ប្រទេសអេស្តូនី ឡេតូនី និងលីទុយអានី និងតំបន់មួយផ្នែកនៃប្រទេសរ៉ូម៉ានីបញ្ចូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួន។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ទំនាក់ទំនងនយោបាយនិងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ចណាស៊ី–សូវៀតបានឈានចូលសភាពជាប់គាំងហើយរដ្ឋទាំងពីរក៏ចាប់ផ្តើមត្រៀមខ្លួនធ្វើសង្គ្រាម។
នៅអំឡុងខែឧសភា នៅតំបន់បស្ចឹមបូព៌ាមានកុបកម្មមួយផ្ទុះឡើងនៅប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ដែលគាំទ្រដោយអាល្លឺម៉ង់ប៉ុន្តែវាត្រូវបានបង្ក្រាបវិញដោយកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្ត។ នៅចន្លោះខែមិថុនាដល់កក្កដា កម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តបានធ្វើការលុកលុយចូលទឹកដីស៊ីរីនិងលីបង់ដែលស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់បារាំងវីចឈី។
គេបានបរាជ័យក្នុងការបង្កើតទំនាក់ទំនងរវាង "ការវាយប្រហារដោយដ្រូនរបស់អ៊ុយក្រែន" និងករណីស្លាប់របស់កុមារម្នាក់នោះ។
ការប្រយុទ្ធគ្នានៅដុនបាសបានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងនៅថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២។ ខណៈពេលដែលចំនួននៃការវាយប្រហារប្រចាំថ្ងៃក្នុងរយៈពេលប្រាំមួយសប្តាហ៍ដំបូងនៃឆ្នាំ២០២២ គឺមានចាប់ពី ២ ទៅ ៥ ដង ប៉ុន្តែនៅថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ យោធាអ៊ុយក្រែនបានរាយការណ៍ថាមានការវាយប្រហារដល់ទៅ ៦០ ដងឯណោះ។ ប្រព័ន្ធ​ផ្សព្វផ្សាយ​រដ្ឋ​រុស្ស៊ី​ក៏បាន​រាយការណ៍​ផងដែរ​នូវ​ការ​វាយប្រហារ​ដោយ​កាំភ្លើងធំ​ជាង​ ២០ ​លើក​នៅលើ​ទីតាំងផ្តាច់ខ្លួន​អ៊ុយក្រែនក្នុង​ថ្ងៃ​តែមួយ។
នៅថ្ងៃបន្ទាប់ ក្រសួងការបរទេសអ៊ុយក្រែនបានរាយការណ៍ថា រុស្ស៊ីបានប្រកាសបិទផ្នែកខ្លះនៃសមុទ្រខ្មៅពីនាវាចម្បាំង និងនាវាធម្មតានៃប្រទេសផ្សេងៗរហូតដល់ខែតុលា ក្រោមហេតុផលថាធ្វើសមយុទ្ធយោធា។ ក្រសួងអ៊ុយក្រែនបានថ្កោលទោសសេចក្តីសម្រេចនេះថាជា "ការរំលោភលើសិទ្ធិសេរីភាពនាវាចរណ៍" ដែលធានាដោយអនុសញ្ញាអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីច្បាប់សមុទ្រ។ យោងតាមអនុសញ្ញានេះ រុស្ស៊ីមិនត្រូវ "រារាំងការឆ្លងកាត់ដែនសមុទ្រតាមច្រកអន្តរជាតិទៅកាន់កំពង់ផែ" នៅក្នុងសមុទ្រអាសូវឡើយ។
នៅថ្ងៃទី១០ ខែមេសា អ៊ុយក្រែនបានអំពាវនាវកថាខ័ណ្ឌទី ១៦ នៃឯកសារទីក្រុងវីយែន ហើយបានផ្តួចផ្តើមកិច្ចប្រជុំមួយនៅក្នុងអង្គការដើម្បីសន្តិសុខ និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការនៅអឺរ៉ុប ស្តីពីកំណើនកងទ័ពរុស្ស៊ីនៅតំបន់ក្បែរព្រំដែនរុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែន និងតំបន់គ្រីមៀរបស់រុស្ស៊ី។ គំនិតផ្តួចផ្តើមរបស់អ៊ុយក្រែនត្រូវបានគាំទ្រដោយប្រទេសមួយចំនួន ប៉ុន្តែគណៈប្រតិភូរុស្ស៊ីមិនបានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងកិច្ចប្រជុំនោះទេ ហើយបានបដិសេធមិនផ្តល់សេចក្តីពន្យល់ថែមទៀតផង។
នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២១ ក្រសួងការពារជាតិរុស្ស៊ីបានលើកឡើងនូវសកម្មភាពដាក់ពង្រាយនាវាចម្បាំងអាមេរិកនៅឯសមុទ្រខ្មៅថាជាការគំរាមកំហែងដល់សន្តិសុខក្នុងតំបន់ និងស្ថិរភាពជាយុទ្ធសាស្ត្រ។ ក្រសួងនេះបាននិយាយនៅក្នុងសេចក្តីថ្លែងការណ៍មួយថា "គោលដៅពិតប្រាកដនៅពីក្រោយសកម្មភាពរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់សមុទ្រខ្មៅគឺការរុករកឆាកប្រតិបត្តិការក្នុងករណីដែលទីក្រុងកៀវព្យាយាមដោះស្រាយជម្លោះនៅតំបន់ភាគអាគ្នេយ៍ដោយប្រើប្រាស់កម្លាំង"។
សំណើនេះត្រូវបានគាំទ្រដោយរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ លោកស៊ែរជី សូយហ្គូ។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីរុស្ស៊ី លោកមីខាអ៊ីល មីឈូសទីនបាននិយាយថា រដ្ឋាភិបាលបានរៀបចំមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់សកម្មភាពបែបនេះ"អស់ជាច្រើនខែមកហើយ"។ ក្រោយមកនៅថ្ងៃដដែរនោះ លោកពូទីនបានចុះហត្ថលេខាលើក្រឹត្យស្តីពីការទទួលស្គាល់រដ្ឋនោះ។ លើសពីនេះទៀត សន្ធិសញ្ញា"ស្តីពីមិត្តភាព កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ និងជនុបត្ថម្ភ" រវាងរុស្ស៊ី និងសាធារណរដ្ឋទាំងពីរក៏ត្រូវបានចុះផងដែរ។
នៅថ្ងៃបន្ទាប់ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍ បានបញ្ជាឱ្យមានការជម្លៀសជនស៊ីវិលពីរដ្ឋធានីរៀងៗខ្លួន ដោយគេបានកត់សម្គាល់ឃើញថា ការជម្លៀសជនស៊ីវិលចេញទាំងស្រុងនឹងចំណាយពេលជាច្រើនខែដើម្បីសម្រេចបាន។ ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយអ៊ុយក្រែនបានរាយការណ៍ពីការកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងនៃការបាញ់ផ្លោងដោយក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធដឹកនាំដោយរុស្ស៊ីនៅតំបន់ដុនបាស ហើយបានចាត់ទុកសកម្មភាពនេះជាការប៉ុនប៉ងញុះញង់ឱ្យកងទ័ពអ៊ុយក្រែនវាយបកវិញ។
យោងតាមលោកចន កឺរប៊ី ដែលត្រូវជាលេខាធិការសារព័ត៌មានមន្ទីរបញ្ចកោណបានអះអាងថា ប្រទេសរុស្ស៊ីបានប្រមូលផ្តុំកងទ័ពច្រើនបន្តិចម្តងៗនៅជិតព្រំដែនរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនជាងកាលពីឆ្នាំ២០១៤ មកម្លេះ។ តាមសេចក្តីរាយការណ៍ រុស្ស៊ីបានដាក់កម្រិតបណ្តោះអាសន្នលើជើងហោះហើរលើផ្នែកខ្លះនៃតំបន់គ្រីមៀ និងសមុទ្រខ្មៅចាប់ពីថ្ងៃទី២០ ដល់ទី២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២១ ដូចដែលបានចែងក្នុងរបាយការណ៍អន្តរជាតិសម្រាប់អ្នកបើកបរយន្តហោះ។
នៅចុងខែមករា ឆ្នាំ២០២២ អង្គភាពយោធាសំខាន់ៗរបស់រុស្ស៊ីត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទីតាំង និងដាក់ពង្រាយនៅប្រទេសបេឡារុសវិញ ដូចអ្វីដែលបានគ្រោងទុកកាលពីឆ្នាំមុនថា រុស្ស៊ីនឹងធ្វើសមយុទ្ធយោធារួមជាមួយបេឡារុស។ មន្ត្រីអ៊ុយក្រែន និងអាមេរិកជឿថា រុស្ស៊ីព្យាយាមប្រើប្រាស់បេឡារុសជាវេទិកាសម្រាប់ការវាយប្រហារលើអ៊ុយក្រែនពីភាគខាងជើង ដោយសារតែវាមានទីតាំងព្រំដែនបេឡារុស–អ៊ុយក្រែនស្ថិតនៅជិតទីក្រុងគៀវ។
នៅខែកក្កដាឆ្នាំ២០២១ លោកពូទីនបានចេញផ្សាយអត្ថបទមួយដែលមានចំណងជើងថា "ការរួបរួមជាប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ជនជាតិរុស្ស៊ី និងអ៊ុយក្រែន" ដោយក្នុងនោះលោកបានអះអាងឡើងវិញនូវទស្សនៈរបស់គាត់ថារុស្ស៊ីនិងអ៊ុយក្រែនគឺជា "ប្រជាជនតែមួយ"។ អ្នកសង្កេតការណ៍ផ្សេងៗបានកត់សម្គាល់ថា ថ្នាក់ដឹកនាំរុស្ស៊ីគឺមានទស្សនៈឆ្គងខ្លាំងចំពោះប្រទេសអ៊ុយក្រែនសម័យ និងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់វា។
រុស្ស៊ីបាននិយាយថា សេណារីយ៉ូអ៊ុយក្រែនចូលជាសមាជិកអង្គការណាតូ និងការពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ណាតូជាទូទៅគឺជាសកម្មភាពគំរាមកំហែងដល់សន្តិសុខជាតិរបស់ខ្លួន។ ជាការឆ្លើយតប អ៊ុយក្រែន និងប្រទេសអឺរ៉ុបផ្សេងទៀតដែលស្ថិតនៅជាប់ប្រទេសរុស្ស៊ី បានរួមគ្នាចោទប្រកាន់លោកពូទីនពីការប៉ុនប៉ងចង់ស្តារចក្រភពរុស្ស៊ី/សហភាពសូវៀតឡើងវិញ និងបន្តគោលនយោបាយយោធានិយមឈ្លានពានរបស់ខ្លួន។
ថ្វីបើជាប្រទេសឯករាជ្យដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩១ មែនប៉ុន្តែកាលពីនៅជាអតីតសាធារណរដ្ឋនៃសហភាពសូវៀត អ៊ុយក្រែនត្រូវបានមេដឹកនាំរុស្ស៊ីជាច្រើនយល់ឃើញថាជាផ្នែកមួយនៃដែនឥទ្ធិពលរបស់គេ។ នៅ​ឆ្នាំ២០០៨ ប្រធានាធិបតី​រុស្ស៊ីគឺលោកវ្ល៉ាឌីមៀរ ពូទីន បាន​និយាយ​ប្រឆាំង​នឹង​សមាជិកភាព​របស់​អ៊ុយក្រែន​ក្នុង​អង្គការណាតូ។
នៅថ្ងៃទី១៤ ខែមេសា នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំមួយនៅតំបន់គ្រីមៀ លោកនីកូឡៃ ប៉ាទ្រូឆេវ ដែលជាលេខាធិការនៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខប្រទេសរុស្ស៊ី បានចោទប្រកាន់សេវាពិសេសរបស់អ៊ុយក្រែនពីការព្យាយាមរៀបចំ "ការវាយប្រហារភេរវកម្ម និងអនត្ថការ" នៅលើឧបទ្វីបនេះ។