polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
២ ប្រាកដ​ក្នុង​រឿង​ចាម​ទេវី​វង្ស​ ដែល​ព្រះ​ពោធិរង្សី​ថេរ​ តែង​ជា​ភាសា​មគធ​ចំនួន​៥​ខ្សែ​ ថា​ក្នុង​កាល​ព្រះ​មហាក្សត្រិយ៍​ខ្មែរ​តាំង​រាជ​ធានី​នៅ​ស្រុក​លវោ​ ទ្រង់​ចាត់​ព្រះ​រាជ​ធីតា​ព្រះ​នាម​ចាម​ទេវី​ឲ្យ​ទៅ​គ្រប់គ្រង​ស្រុក​ ហរិភុញ្ជៃយ​ ឬ​ហៅ​ថា​ ឡានណា​ ឥឡូវ​នេះ​នៅ​ក្នុង​អាណាខេត្ត​របស់​សៀម​ភាគ​ខាង​លើ​ ក្នុង​កាល​ព.
១ កាល​មាន​ប្រវេណី​សាង​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​ឡើង​ក្នុង​ប្រទេស​ឥណ្ឌៀ​ ពួក​ឥណ្ឌៀ​ក៏​នាំ​បែប​នោះ​មក​សាង​ទុក​ក្នុង​ប្រទេស​សុវណ្ណ​ភូមិ​នេះ​ទៀត​ ពួក​ខ្មែរ​ក៏​បាន​ទទួល​រាប់អាន​ប្រវេណី​ថ្មី​នេះ​ដែរ​ ខ​នេះ​យើង​អាច​សង្កេត​ដឹង​បាន​ដោយ​លក្ខណ​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​បូរាណ​ ដែល​សាង​ឡើង​ជា​ដំបូង​ក្នុង​ប្រទេស​នេះ​ យ៉ាង​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​គ្រា​សំដែង​ព្រះ​ធម្ម​ចក្រ​ គង់​សំយុង​ព្រះ​បាទ​ដូច​យ៉ាង​អង្គុយ​កៅអី​ជា​ដើម​​ ជា​របស់​សាង​មុន​បង្អស់​តាម​បែប​ប្រទេស​មគធ​ ដែល​មាន​សាង​ឡើង​ក្នុង​សម័យ​គុប្ដ​រាជ​វង្ស​ ប្រមាណ​ព.
៩០០​ ក៏​មក​ឃើញ​មាន​នៅ​ក្នុង​តំបន់​ស្រុក​អំបាល​នេះ​ នៅ​វត្ត​ព្រះ​បថម​ចេតីយ៍​ក៏​មាន​មួយ​អង្គ​ដែរ ២
ខ​នេះ​គួរ​ជឿ​យក​ជា​ពិត​បាន​ ដោយ​ភាសា​អ្នក​ស្រុក​ដើម​ក្នុង​ទី​អំបាល​នេះ​ និយាយ​ភាសា​ខ្មែរ​ សូម្បី​ស្វ​ថ្ងៃ​នេះ​ពួក​មលៃយូ​ ក៏​នៅ​ប្រើ​ភាសា​ខ្មែរ​បង្គាប់​ដំរី​ទូទៅ​ ក៏​ក្នុង​ផ្ទៃ​ទី​អំបាល​នេះ​ មាន​បូរាណ​វត្ថុ​ដែល​ខ្មែរ​សាង​ទុក​នៅ​ជា​តឹកតាង​ច្រើន​ តែ​របស់​ទាំង​នេះ​មាន​ន័យ​គួរ​ឲ្យ​សង្កេត​ គឺ​ត្រើយ​ខាង​កើត​នៃ​ទន្លេ​វិស្ណុ​ ច្រើន​សាង​ជា​ទេវស្ថាន​ក្នុង​សាសនា​ព្រាហ្មណ​ ត្រើយ​ខាង​លិច​ច្រើន​សាង​ជា​វត្ត​ នឹង​ព្រះ​ចេតីយ​ក្នុង​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​លទ្ធិ​ថេរវាទ​ តែ​ដូច្នេះ​តាំង​អំពី​ចុង​ដែន​មលៃយូ​រហូត​ទៅ​ ទល់​នឹង​ប្រទេស​មន ។
បន្ទាប់​នឹង​សាសនា​ព្រាហ្មណ​នោះ​ ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​លទ្ធិ​ថេរវាទ​ ឬ​លទ្ធិ​អាចរិយ​វាទ​ផ្សាយ​មក​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​នេះ​មុន​ មាន​អ្នក​ខ្លះ​យល់​ថា​ លទ្ធិ​អាចរិយវាទ​ផ្សាយ​មក​មុន​ ដែល​ថា​ដូច្នេះ​ប្រហែល​ជា​អាង​បូរាណ​វត្ថុ​ ក្នុង​លទ្ធិ​នេះ​មាន​រូប​លោកេស្វរ​ជា​ដើម​ សឹង​មាន​នៅ​ក្នុង​កំឡុង​ក្រុង​មហិន្រ្ទ​បុរី​ ដែល​សាង​ឡើង​ក្នុង​រវាង​ព.
ស.១៣០០​ ដល់​១៥០០​នោះ​ឯង ។ តែ​ដោយ​មតិ​របស់​ខ្ញុំ​យល់​ថា​លទ្ធិ​ថេរវាទ​ផ្សាយ​មក​មុន​ ក្នុង​ពេល​ដែល​ខ្មែរ​កំពុង​កាន់​សាសនា​ព្រាហ្មណ​នោះ​ឯង​ ដែល​ពោល​ដូច្នេះ​ដោយ​អាស្រ័យ​ការ​ស្វះ​ស្វែង​ស្រាវជ្រាវ​រក​ទៅ​ ឃើញ​មាន​មូល​ល្មម​ជឿ​យក​ជា​ពិត​បាន​គឺ :
១​គ្រា​ភូមិ​ស្បស៌មុទ្រ​ ធ្វើ​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​គង់​ពត់​ព្រះ​ភ្នែន​ ព្រះ​ហស្ត​ឆ្វេង​ដាក់​ផ្ងា​លើ​ព្រះ​ជង្ឃ ខាង​ឆ្វេង, ព្រះ​ហស្ត​ស្ដាំ​ដាក់​ផ្កាប់​លើ​ព្រះ​ជង្ឃ​ខាង​ស្ដាំ​ ចុង​ព្រះ​អង្គុលី​ចង្អុល​ចុះ​ទៅ​ផែន​ដី។ ធ្វើ​ដំណាល​កាល​ព្រះ​អង្គ​គង់​នៅ​លើ​រតន​បល្ល័ង្ក​ក្រោម​ដើម​ពោធិព្រឹក្ស​ ទ្រង់​ផ្ចាញ់​មារា​ធិរាជ​ ដែល​មក​ប្រវញ្ចន៍​ច្បាំង​ដណ្ដើម​យក​រតន​បល្ល័ង្ក​ថា​ជា​របស់​ខ្លួន​ កាល​នឹង​ពិសោត្យ​រក​តឹក​តាង​ថា​ អ្នក​ណា​ជា​ម្ចាស់​ដោយ​ពិត​ ទើប​ទ្រង់​ផ្សង​ចង្អុល​ទៅ​ផែន​ដី​ ដើម្បី​យក​នាង​ទេព​ធរណី​ដែល​រក្សា​ផែន​ដី​ ជា​សាក្សី​ក្នុង​រឿង​នេះ ។
៥០០ មាន​ជន​ជាតិ​ខេមរ​នាំ​គ្នា​ចុះ​មក​ពី​ដែន​មជ្ឈឹម​ប្រទេស​ មក​តាំង​ភូមិ​លំនៅ​នៅ​ក្នុង​ស្រុក​ដែល​ហៅ​ថា​​ទ្វារាវតី​ ហៅ​ក្នុង​កាល​ឥឡូវ​នេះ​ថា​នគរ​បថម​ នៅ​ជា​ខាង​ជើង​ក្រុង​បាងកក​មិន​ឆ្ងាយ​ប៉ុន្មាន​ ក្នុង​មនុស្ស​អំបាល​នោះ​អ្នក​ខ្លះ​កាន់​សាសនា​ព្រាហ្មណ​ អ្នក​ខ្លះ​កាន់​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​ អ្នក​ណា​កាន់​សាសនា​អ្វី​ ក៏​នាំ​សាសនា​នោះ​យក​មក​ប្រព្រឹត្ត​នឹង​ប្រដៅ​អ្នក​ដទៃ​តទៅ​ ព្រោះ​ក្នុង​ពេល​នោះ​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​បាន​ផ្សាយ​សុះសាយ​ទូទៅ​ក្នុង​ដែន​ឥណ្ឌៀ​ហើយ ។
៣ សិលា​ចារិក​នៅ​ស្រុក​លវោ​ ជា​របស់​ដែល​ព្រះ​មហា​ក្សត្រិយ៍​ខ្មែរ​ចារិក​ទុក​ តែ​ក្នុង​ពុទ្ធ​សករាជ​ប៉ុន្មាន​មិន​ប្រាកដ​ ដោយ​ប្រមាណ​មើល​ប្រហែល​ជា​ក្នុង​រវាង​ព.
៥ តាម​ព្រះ​មតិ​ព្រះ​បាទ​សម្ដេច​ព្រះ​មហា​មកុដ នឹង​ក្រុម​ព្រះ​ដាំរុង​រាជា​នុភាព​ដែល​រាប់​ថា​ជា​អ្នក​ប្រាជ្ញ​បូណគតិ​ក្នុង​ទ្វីប​នេះ​ ក៏​ទ្រង់​យល់​ថា​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​លទ្ធិ​ថេរវាទ​បាន​ផ្សាយ​មក​ក្នុង​ប្រទេស​នេះ​តាំង​អំពី​សម័យ​ព.
២៣៦ ដល់​៥០០​ជា​ប្រាកដ ។ ព្រះ​បាទ​សម្ដេច​ព្រះ​ចមក្លៅ​បាន​ឲ្យ​ចារិក​ទុក​នៅ​ព្រះ​បថម​ចេតីយ៍​ថា​ មឿង​នេះ​ជា​មឿង​ដែល​បាន​ទទួល​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​មក​ប្រតិស្ឋាន​ តាំង​អំពី​សម័យ​ព្រះ​បាទ​ធម្មាសោក​ រាជ​បញ្ជូន​ព្រះ​ថេរ​មក​ប្រកាស​ដូច្នេះ ។
៧​គ្រាលេលា​ ឬ​ហៅ​គ្រា​យាង​យាស​ ធ្វើ​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​ឈាន​ព្រះ​បាទ​យាង​ គឺ​ឈាន​ព្រះ​បាទ​ខាង​ស្ដាំ​មុន​ បង្ហើប​កែង​ព្រះ​បាទ​ខាង​ឆ្វេង​បន្តិច​ ព្រះ​ហស្ដ​ធ្វើ​ជា​កិរិយា​បង្ឃោយ​ ជួន​កាល​គេ​ធ្វើ​ជា​លើក​ព្រះ​ហស្ដ​ស្ដាំ​បែប​រា​ បង្ហោយ​តែ​ព្រះ​ហស្ដ​ឆ្វេង ។ ធ្វើ​ដំណាល​កាល​ព្រះ​សាស្ដា​ស្ដេច​យាង​ទៅ​ក្រុង​កបិល​ពស្តុ​ជា​ដំបូង​ ដោយ​និមន្ត​នកិច្ច​នៃ​ព្រះ​ពុទ្ធ​បិតា​ ដែល​ត្រាស់​ប្រើ​កាឡុ​ទាយី​អាមាត្យ​ឲ្យ​មក​និមន្ត ។
៣ ប្រាកដ​ក្នុង​រឿង​ប្រវត្តិ​ខ្មែរ​ ដែល​ក្រុម​ព្រះ​ដាំរង់​រាជា​ន​ភាព​​ ទ្រង់​រៀប​រៀង​ទុក​ក្នុង​សៀវភៅ​ព្រះ​រាជ​ពង្សាវតារ ច្បាប់​ព្រះ​រាជ​ហត្ថលេខា​ ទំព័រ​៣៧​ដែល​បោះ​ពុម្ព​កាល​ព.
ពិធី​សិវ​រាត្រី​នេះ​ តាម​ប្រវេណី​គេ​ធ្លាប់​ធ្វើ​ក្នុង​ស្ទឹង​ព្រះ​គង្គាដ៏​ មាន​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ឥណ្ឌៀ​ឯណោះ​ ហេតុ​ម្ដេច​បាន​ជា​គេ​កំណត់​ធ្វើ​តែ​ក្នុង​ទី​នោះ​ មាន​រឿង​រ៉ាវ​មក​ដូចម្ដេច​ ក្នុង​ទី​នេះ​ឃើញ​សមគួរ​នឹង​នាំ​យក​ប្រវត្តិ​ព្រះ​គង្គា​មក​សំដែង​ទុក​ក្នុង​រវាង​នេះ​ ឲ្យ​ជ្រាប​មូល​ហេតុ​ជា​មុន​សិន​ ហើយ​នឹង​សំដែង​ពិធី​សិវ​រាត្រី​ជា​ខាង​ក្រោយ​ដូច្នេះ ។
១៧៥០ ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​លទ្ធិ​មហាយាន​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ ក៏​រៀវ​រោយ​ថយ​ចុះ​ទាល់​តែ​ផុត​វង្ស​ លទ្ធិ​ហីនយាន​ត្រឡប់​រុង​រឿង​ជា​ជំនួស​ឡើង​វិញ ។ គួរ​ឲ្យ​ពិចារណា​មើល​ថា​ ខ្មែរ​យើង​ធ្លាប់​រាប់អាន​លទ្ធិ​មហាយាន​មក​យូរ​ហើយ​ ក៏​ហេតុម្ដេច​ទើប​លើក​លែង​រាប់អាន​តាម​ផ្លូវ​ដែល​បាន​ពិនិត្យ​ទៅ​ហើយ​ឃើញ​ថា :
២៣៦​ដល់​៥០០​ ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​លទ្ធិ​ថេរវាទ​បាន​ផ្សាយ​មក​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​នេះ​ហើយ​ជា​ប្រាកដ ។ មិន​តែ​ក្នុង​សម័យ​នេះ​ សូម្បី​ក្នុង​សម័យ​ក្រោយ​មក​ គឺ​ពី​ព.
២​គ្រាធ្យានមុទ្រ​ ធ្វើ​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​គង់​ពត់​ព្រះ​ភ្នែន​ ព្រះ​ហស្ត​ទាំង​ពីរ​ដាក់​ផ្ងា​ដម្រួត​គ្នា​លើ​ព្រះ​ភ្នែន​ពី​ខាង​មុខ​ ជា​កិរិយា​សមាធិ ។ ធ្វើ​ដំណាល​កាល​ព្រះ​មហា​សត្ត​ធ្វើ​សមាធិ​ចំរើន​អនាបាន​សតិ​កម្មដ្ឋាន​ បាន​ត្រាស់​ដឹង​នូវ​អនុត្តរ​សម្មា​សម្ពោធិញ្ញាណ​ នៅ​ក្រោម​ដើម​ពោធិ​ព្រឹក្ស ។
ជា​របស់​ខ្មែរ​សាង​ក្នុង​សម័យ​ជាន់​ដើម​បំផុត​ មុន​សាង​ក្រុង​មហិន្រ្ទ​បុរី​ជា​ច្រើន​រយ​ឆ្នាំ​ មាន​ស្នារដៃ​មិន​សូវ​ល្អ​ផ្ចិតផ្ចង់​ មិន​ដូច​ស្នារដៃ​យក​ក្នុង​សម័យ​សាង​ក្រុង​មហិន្រ្ទ​បុរី ។
២ ដោយ​មាន​ពួក​បព្វជិត​ខ្មែរ​ ចេញ​ទៅ​ស៊ើប​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​ក្នុង​លង្កា​ទ្វីប​ កាល​ឃើញ​របៀប​គេ​ល្អ​ ក៏​សិក្សា​ហើយ​នាំ​មក​ផ្សាយ​ក្នុង​ប្រទេស​របស់​ខ្លួន​ ឬ​មាន​ទាំង​ព្រះ​សង្ឃ​លង្កា​ឯង​ មក​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​នេះ​ក៏​ថា​បាន ។
តាម​ដែល​បាន​ពិនិត្យ​ទៅ​ឃើញ​ថា​ ពួក​មហាយានិក​និកាយ​ក្នុង​ប្រទេស​គន្ធារ​ជា​ដើម​ បាន​សាង​បែប​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​នឹង​ពោធិសត្ត​រូប​ទុក​ ក្នុង​សម័យ​ព្រេង​នាយ​ជា​ច្រើន​បែប​ មាន​លក្ខណា​ការ​ផ្សេង​គ្នា​ដូច្នេះ ។
ធ្វើ​ទុក្ករ​កិច្ច​ទរ​មាន​រាង​កាយ​ ហៅ​ថា​បំពេញ​តបៈ​១​ តាំង​ពិធី​បួង​សួង​បូជា​ហៅ​ថា​ បូជា​អគ្រនី​ឬ​បូជា​យញ្ញ​១​ ធ្វើ​ពិធី​ជំរះ​លាង​បាប​ក្នុង​គង្គា​ ហៅ​ថា​សិវ​រាត្រី​១ ។
ក្នុង​គម្ពីរ​គោបថ​ព្រាហ្មណ៍ម​ សំដែង​អំពី​ពិធី​បូជា​ភ្លើង​តាម​បទ​អថ៌វវេទ, ក្នុង​គម្ពីរ​តលវការ​ព្រាហ្មណ៍ម​ សំដែង​អំពី​យញ្ញ​វិធី​តាម​បទ​សាមវេទ​ ចំណែក​ចេញ​ជា​៤​យ៉ាង​គឺ :
មាន​រូប​ថត​នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​ដំណាល​ពុទ្ធ​ចេតីយ៍​ ទំព័រ​១៨០​ ដែល​ខ្ញុំ​ប្រែ​មក​អំពី​សៀវភៅ​សៀម ។
១ ដោយ​ខ្មែរ​យើង​បាន​ព្រះ​ត្រៃបិដក​បែប​លង្កា​ ដែល​ជា​របស់​ត្រឹមត្រូវ​បំផុត​មក​រៀន​សូត្រ ។
ក) បានធ្វើកំណាយ និង រាវរកស្ថានីយ៍ជាច្រើនតាមបណ្ដោយទន្លេមេគង្គ និងដៃទន្លេមេគង្គក្បែរហ្លួងព្រះបាំង នៅភាគខាងជើងលាវ ដោយមានគោលដៅតាមដានពីការតាំងលំនៅមនុស្សដំបូងគេនៅតាមដងទន្លេមេគង្គនេះ។
អាណាចក្រជនជាតិដើមភាគតិចដែលបានកត់ត្រាជាលើកដំបូងដែលបានលេចឡើងនៅលើអាស៊ីអាគ្នេយ៍ត្រូវបានកត់ត្រាក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិនថាជា អាណាចក្រភ្នំ ហើយមានទីតាំងនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាសម័យទំនើប។និងឆ្នេរសមុទ្រនៃភាគខាងត្បូងវៀតណាម និងភាគខាងត្បូងប្រទេសថៃក្នុងអំឡុងសតវត្សទី 1 នៃគ.
ទាំងប្រវត្តិសាស្ត្រអាណានិគមបារាំង និង ប្រវត្តិសាស្ត្រក្រោយសម័យអាណានិគម បានរិះរកបែរត្រឡប់ទៅរកពូជសាសន៍និយមពិតៗអំពីដំណើររឿងរ៉ាវមុននោះ ដែលមានប្រជាប្រិយ ដែលនៅពេលនោះ ពួកលាវបានធ្វើទេសន្តរប្រវេសន៍ចូលទៅកាន់ប្រទេសនេះ ពួកគេជាធម្មតាបានសញ្ជ័យ និងយកពួកអ្នកស្រុកជនជាតិដើមជាទាសៈ (ន.
ដើមឡើយមនុស្សមូលខ្មែរ បានពិពណ៌នាក្នុងនោះដូចជាបរិការណ៍មួយជាមួយពាក្យអាក្រក់ថា ខា-ថាត។ សូមមើល ជនជាតិខ្មុ និង ដំណើររឿងរបស់ម៉ឹខាស៊ីអំពីដើមកំណើតលានជាង)។ ទិដ្ឋភាពជាប្រពៃណីនេះស្ទើរតែគ្មានមូលដ្ឋានច្បាស់លាស់ ប៉ុន្តែនៅតែបានលឺជាធម្មតានូវរហស្សប្រវត្តិសាស្ត្រ និងការព្រួយបារម្ភជាពិសេសចំពោះពួកគ្រូៗនិយាយ ក្នុងបន្ទប់រៀន។ លោកវឌ្ឍនា-ពលសេនា ផ្ដល់នូវការស្ទាបស្ទង់នៃប្រវត្តិលេខន៍លើចំណុចនេះនៅក្នុង លាវក្រោយសង្គ្រាម ២០០៦ សៀវភៅដង្កូវនាង។
នៅឆ្នាំ២០០៩ លលាដ៍ក្បាលបុរាណមួយត្រូវបានគេយកមកពីគុហាមួយនៅក្នុងជួរភ្នំអណ្ណាមនៅលាវភាគខាងជើងដែលយ៉ាងហោចណាស់មានអាយុកាល ៤៦០០០ឆ្នាំដែរ វាក៏បានក្លាយជាបាសាណីភូតមនុស្សសម័យទំនើបដ៏ចាស់បំផុតដែលបានរកឃើញកំណត់ក្នុងកាលបរិច្ឆេទនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ភស្តុតាងបុរាណវិទ្យាលើកឡើងថាសង្គមកសិកម្មនិយមបានរីកចំរើនកំឡុងសហវត្សទី៤ម.
គ ក្រឡដាក់សព និង ប្រភេទនៃម៉ុងផ្សេងៗទៀតដែលបញ្ចូលទៅក្នុងសង្គមមនុស្សដ៏ស្មុគស្មាញ ក្នុងនោះដែរវត្ថុធ្វើពីសំរឹទ្ធបានលេចធ្លោឡើងនៅប្រហែល ១៥០០ ម.
គ។ សម័យមូលប្រវត្តិសាស្ត្រត្រូវបានបញ្ជាក់ចរិកលក្ខណៈតាមរយៈទំនាក់ទំនងជាមួយវប្បធម៌ចិន និងអរិយធម៌នៃវប្បធម៌មហាឥណ្ឌា។ ចាប់ពីសតវត្សទីបួនដល់ទីប្រាំបី សហគមន៍នានាតាមបណ្ដោយទន្លេមេគង្គបានចាប់ផ្ដើមបង្កើតទៅជាមឿង ដែលជាទីប្រជុំជនត្រូវបានគេហៅដូច្នេះ។
ភស្តុតាងខាងបុរាណវិទ្យាលើកឡើងថាកសិកម្ម និង លោហូស្សកម្មក្រោយមកបានរីកចំរើននៅប្រទេសលាវកំឡុងពាក់កណ្ដាលស័កសវ៌កញ្ញ (ម.
វាមានសារៈសំខាន់ដើម្បីកត់សំគាល់នូវប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការទាំងអស់នេះដែលលើកលែងចេញ ឥទ្ធិពល នៃ សាសនាចិនក្នុងតំបន់នេះ។ ជាការពិតទៅ ប្រតិទិនលាវនិងប្រតិទិនថៃបុរាណទាំងពីរនឹងមានដើមកំណើតនៅចិន និងមិនឆ្លុះបញ្ចាំងនូវហោរាសាស្ត្ររបស់ឥណ្ឌាឡើយ។ ប្រតិទិនទាំងនេះគឺជាផ្នែកទាំងខាងព្រះរាជសាសនា និង ជាក់ស្ដែង ជាផ្នែកនៃសាសនាដែលគេនិយម អស់រយៈពេលជាច្រើនសតវត្សមកហើយ។
វាត្រូវបានគេសន្និដ្ឋានជាទូទៅថា នៅត្រឹមចុងសតវត្សទី១៦ ព្រះបាទពោធិសារាជបានជួយតាំងឡើងព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទជាសាសនាដែលមានមុនគេនៃប្រទេសនេះ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ទិដ្ឋភាពនៃប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការ ឥឡូវប្រហែលជាត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរដោយរបកគំហើញបុរាណវិទ្យាថ្មីៗជាក់លាក់នៅកម្ពុជា និង វៀតណាម ដែលបង្ហាញនូវអក្សរចារឹកបាលី នៅត្រឹមដើមសតវត្សទី៩។ (សូមមើល: ខ្សែ.
កំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ពួកជប៉ុនបានកាន់កាប់សហភាពឥណ្ឌូចិន។ នៅពេលជប៉ុនបានចុះចាញ់ ពួកជាតិនិយមលាវបានប្រកាសឯករាជ្យលាវ ប៉ុន្តែនៅដើមឆ្នាំ១៩៤៦ កងទ័ពបារាំងបានកាន់កាប់ប្រទេសនេះឡើងវិញ និង បានអនុញ្ញាតឱ្យមានស្វយ័តភាពមានកំហិតទៅឱ្យលាវ។ កំឡុងសង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ បក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិនបានបង្កើតអង្គការតស៊ូបទេសលាវ ដែលបានដំណើរការទៅដើម្បីឯករាជ្យលាវ។ លាវបានទទួលឯករាជ្យពេញទីនៅ ថ្ងៃ២២ តុលា ១៩៥៣។
ភស្តុតាងដ៏ល្បីល្បាញបំផុតនៃបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រនៃតំបន់នេះមានក្រឡបញ្ចុះសពធំៗបានរកឃើញនៅលើខ្ពង់រាបស៊ៀងខ្វាង​កណ្ដាលភាគខាងជើង ដែលផ្ដល់អោយតំបន់នោះ ឈ្មោះថាវាលក្រឡ។ តិចតួចដែលគេស្គាល់អំពីសង្គមនេះបានបង្កើតក្រឡទាំងនេះ ដែលចុះកាលបរិច្ឆេទចាប់ពីសតវត្សទីមួយម.
សំណុំនៃច្បាប់តាមចងចាំនេះត្រូវបានគេតែងឡើងជាប្រភេទនៃកាព្យគ្មានចុងជួនរបស់អ្នកស្រុកដើម ហើយឆ្លុះបញ្ចាំងនូវសភាពនៃសង្គមមូល-លាវដើមដំបូងត្រឹមសតវត្សទី៩ ប្រហែលមុនពេលការកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ និងពីមុន ការបំលាស់ទីទៅភាគខាងត្បូងទៅកាន់ទឹកដីដែលឥឡូវរួមមានលាវទំនើប ។
ក្នុងលក្ខខណ្ឌទូទៅ ច្បាប់បុរាណទាំងនេះពិពណ៌នានូវសង្គមកសិកម្មដែលជីវិតពាក់ព័ន្ធជុំវិញកសិកម្មចិញ្ចឹមពោះ ជាមួយក្របីស្រុក ។ ការដាក់ទោសដាច់ខាតដែលបានកត់ត្រាទុកចំពោះការលួច រឺ សម្លាប់ដំរីរបស់អ្នកជិតខាងឆ្លុះបញ្ចាំងថាសត្វទាំងនេះគឺជា ទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មានតម្លៃ និង សំខាន់ក្នុងសម័យនោះ។
កាលណោះ ពួលលាវខ្លះចាត់ទុកព្រះបរមជាប្រមុខនៃទេវកថាតែប៉ុណ្ណោះ ពួកអ្នកប្រាជ្ញលោកខាងលិចចាត់ទុកថាព្រះអង្គជាតួអង្គប្រវត្តិសាស្ត្រ សូម្បីតែត្រូវមានគេស្គាល់ជាក់ស្ដែងតិចតួចអំពីព្រះអង្គ ក្រៅពីអត្ថិភាពមិនមានរបស់ព្រះអង្គ និងការពិពណ៌នានៃនគរព្រេងនាយយូរលង់ក្នុងច្បាប់របស់ព្រះអង្គក៏ដោយ។
ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃតំបន់នេះគេបានស្គាល់បន្ទាប់ពីទេសន្តរប្រវេសន៍តៃ។ ក្នុងសតវត្សទី១៣ ជនជាតិតៃបានសាងរដ្ឋដំបូងៗរបស់ខ្លួន ដែលកំពុងទាក់ទាញសហគមន៍ជនជាតិផ្សេងៗអោយមករួមគ្នាក្រោមពួកអ្នកគ្រប់គ្រងដែលអះអាងនូវអំណាចប្រហាក់ប្រហែលទេវៈ និងឋានៈស្មើស្ដេច។
ឯកសារផ្លូវច្បាប់លាវដំបូងគេបង្អស់ ត្រូវគេស្គាល់ថាជាច្បាប់នៃព្រះឃុនបរម នៅតែបានរក្សាទុកជាទម្រង់អក្សរសរសេរដៃ។
ម្នាលអាវុសោ នៅមានបរិយាយដទៃទៀត ដែលនាំឲ្យព្រះដ៏មាន​ព្រះភាគ មិនទ្រង់ព្យាករនូវពាក្យនេះដែរឬ។ ម្នាលអាវុសោ បរិយាយនោះ មាន។ ម្នាលអាវុសោ កាលបើបុគ្គលមានសេចក្តីត្រេកត្រអាល ក្នុងឧបាទាន ត្រេកអរក្នុង ឧបាទាន រីករាយក្នុងឧបាទាន មិនដឹង មិនឃើញ នូវសេចក្តីរលត់នៃឧបាទាន តាម សភាវៈពិត បុគ្គលនោះ រមែង​មានសេចក្តីត្រិះរិះដូច្នេះថា សត្វស្លាប់ទៅ កើតទៀតក៏ មាន។ បេ។ បុគ្គលនោះ មានសេចក្តីត្រិះរិះដូច្នេះថា សត្វស្លាប់ទៅ កើតទៀតក៏មិនមែន មិនកើតទៀតក៏មិនមែន ក៏មាន។
ម្នាលអាវុសោ នៅមានបរិយាយដទៃទៀត ដែលនាំឲ្យព្រះដ៏មាន​ព្រះភាគ ​មិនទ្រង់ព្យាករ នូវពាក្យនេះដែរឬ។ ម្នាលអាវុសោ បរិយាយនោះ មាន។ ម្នាលអាវុសោ កាលបើបុគ្គលមានសេចក្តីត្រេកត្រអាលក្នុងតណ្ហា ត្រេកអរក្នុង​តណ្ហា រីករាយក្នុងតណ្ហា មិនដឹង មិនឃើញ នូវសេចក្តីរលត់នៃតណ្ហា តាមសភាវៈពិត បុគ្គលនោះ រមែង​មានសេចក្តីត្រិះរិះ ដូច្នេះថា សត្វស្លាប់ទៅ កើតទៀតក៏មាន។ បេ​។ បុគ្គលនោះ មានសេចក្តីត្រិះរិះ ដូច្នេះថា សត្វស្លាប់ទៅ កើតទៀតក៏មិនមែន មិនកើតទៀត​ក៏​មិនមែន ក៏មាន។
ម្នាលអាវុសោ នៅមានបរិយាយដទៃទៀត ដែលនាំឲ្យ​ព្រះដ៏មាន​ព្រះភាគ​មិនទ្រង់ព្យាករនូវពាក្យនេះដែរឬ។ ម្នាលអាវុសោ បរិយាយនោះ មាន។ ម្នាលអាវុសោ កាលបើបុគ្គលមានសេចក្តីត្រេកត្រអាលក្នុងភព ត្រេកអរក្នុងភព រីករាយក្នុងភព មិនដឹង មិនឃើញ នូវសេចក្តីរលត់នៃភព តាមសភាវៈពិត បុគ្គល​នោះ រមែង​មានសេចក្តីត្រិះរិះ ដូច្នេះថា សត្វស្លាប់ទៅ កើតទៀតក៏មាន។ បេ។ បុគ្គលនោះ មានសេចក្តីត្រិះរិះ ដូច្នេះថា សត្វស្លាប់ទៅ កើតទៀតក៏មិនមែន មិនកើតទៀតក៏មិនមែន ក៏មាន។
ម្នាលអាវុសោ កាលបើបុគ្គលមិនមានសេចក្តីត្រេកត្រអាល ក្នុងឧបាទាន មិនត្រេកអរក្នុងឧបាទាន មិនរីករាយក្នុងឧបាទាន ដឹង ឃើញ នូវសេចក្តី​រលត់នៃឧបាទាន តាមសភាវៈពិត ទើបបុគ្គលនោះ មិនមានសេចក្តីត្រិះរិះដូច្នេះថា សត្វ​ស្លាប់​ទៅ កើតទៀតក៏មាន។ បេ។ បុគ្គលនោះ មិនមានសេចក្តីត្រិះរិះដូច្នេះថា សត្វ​ស្លាប់​ទៅ កើតទៀតក៏មិនមែន មិនកើតទៀតក៏មិនមែន ក៏មាន។ ម្នាលអាវុសោ នេះឯងជាបរិយាយ ដែលនាំឲ្យព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនទ្រង់ព្យាករនូវពាក្យនេះ។
កាលបើបុគ្គលមិនមានសេចក្តីត្រេកត្រអាលក្នុងភព មិនត្រេកអរ ក្នុងភព មិនរីករាយក្នុងភព ដឹង ឃើញ នូវសេចក្តីរលត់នៃភព តាមសភាវៈពិត បុគ្គលនោះ មិនមានសេចក្តីត្រិះរិះ ដូច្នេះថា សត្វស្លាប់ទៅ កើតទៀតក៏មាន។ បេ។ បុគ្គលនោះ មិនមានសេចក្តីត្រិះរិះ ដូច្នេះថា សត្វស្លាប់ទៅ កើតទៀតក៏មិនមែន មិនកើតទៀតក៏មិន មែន ក៏មាន។ ម្នាលអាវុសោ នេះឯងជាបរិយាយ ដែលនាំឲ្យព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិន ទ្រង់ព្យាករនូវពាក្យនេះ។
ម្នាលអនុរាធ ​អ្នកសំគាល់សេចក្តីនោះ ដូចម្តេច អ្នកពិចារណា ឃើញ​នូវរូប ថាជាសត្វឬ។ មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រះអង្គ។ អ្នកពិចារណាឃើញនូវ​វេទនា ថាជាសត្វឬ។ មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រះអង្គ។ ​អ្នកពិចារណាឃើញនូវសញ្ញា ថា​ជាសត្វឬ។ មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រះអង្គ។ អ្នកពិចារណាឃើញនូវសង្ខារ​ទាំងឡាយ​ថាជាសត្វឬ។ មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រះអង្គ។ អ្នកពិចារណាឃើញនូវវិញ្ញាណ​ថាជា​សត្វឬ។ មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រះអង្គ។
សម័យមួយ ព្រះសារីបុត្តដ៏មានអាយុ និងព្រះមហាកោដ្ឋិតដ៏មានអាយុ នៅក្នុងព្រៃឥសិបតនមិគទាយៈ ជិតក្រុងពារាណសី។ បេ។ ការដណ្តឹងសួរនោះ ក៏កើតឡើងថា ម្នាលអាវុសោ ហេតុដូចម្តេចហ្ន៎ បច្ច័យដូចម្តេចហ្ន៎​​ ដែលនាំឲ្យ​ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនទ្រង់ព្យាករនូវពាក្យនេះ។
សម័យមួយ ព្រះសារីបុត្តដ៏មានអាយុ និងព្រះមហាកោដ្ឋិតដ៏មានអាយុ នៅក្នុងព្រៃឥសិបតនមិគទាយៈ ជិតក្រុងពារាណសី។ បេ។ ការសាកសួរនេះ​ឯងកើត​ឡើងថា ម្នាលអាវុសោ ហេតុដូចម្តេចហ្ន៎ បច្ច័យដូចម្តេចហ្ន៎ ដែលនាំឲ្យព្រះដ៏មាន​ព្រះភាគ ​មិ​នទ្រង់ព្យាករនូវពាក្យនេះ។
ម្នាលអនុរាធ អ្នកសំគាល់សេចក្តីនោះ ដូចម្តេច អ្នកពិចារណា​ឃើញ​នូវរូប វេទនា សញ្ញា សង្ខារ វិញ្ញាណ ថាជាសត្វឬ។ មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រះអង្គ។
បន្ទាប់ពីអាណាចក្រការតាចបានដួលរលំ ពួករ៉ូម៉ាំងមិនទាន់បានចូលមកកាន់កាប់តំបន់ទ្រីប៉ូលីតានីភ្លាមៗនោះទេតែផ្ទុយទៅវិញ ពួកគេបានបន្សល់តំបន់នេះឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់ស្តេចនៃអាណាចក្រនូមីឌីរហូតទាន់តែប្រជាជនទីក្រុងទ្រីប៉ូលីស្នើរកការការពារពីរ៉ូម។ ព្តូលេមី អាពីអ៊ុងដែលជាមេដឹកនាំជនជាតិក្រិកចុងក្រោយបង្អស់នៅលីប៊ីបានប្រគល់ក្រុងស៊ីរ៉ែណែក៍ទៅឱ្យរ៉ូមហើយតំបន់នេះត្រូវបានកាត់ជាទឹកដីរ៉ូមជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ ៧៤ មុន គ.
ស។ ក្រោមការត្រួតត្រារបស់រ៉ូម ទ្រីប៉ូលីតានីគឺជាទឹកដីដ៏រីកចម្រើនមួយនិងបានឆ្លងកាត់យុគសម័យមាសនៅក្នុងសតវត្សទីពីរនិងទីបីនៃគ្រិស្តសករាជ។
វាលទំនាបឆ្នេរសមុទ្រនៃលីប៊ីត្រូវបានមនុស្សសម័យនីអូលីទិកមកតាំងទីលំនៅចាប់តាំងពីដើមឆ្នាំ ៨០០០ មុន គ.
ស មកម្លេះ។ គេបានសន្មត់ថាបុព្វបុរសនៃជនជាតិប៊ែប៊ែរបានមកដល់តំបន់នេះនៅចុងយុគសម័យសំរិទ្ធ។ ឈ្មោះនៃកុលសម្ព័ន្ធដំបូងគឺ ហ្ការ៉ាម៉ាន់តេស ដែលមានមូលដ្ឋាននៅតំបន់ហ្កែរម៉ា។ ជនជាតិភេនីស៊ីគឺជាមនុស្សដំបូងដែលបានបង្កើតទីតាំងពាណិជ្ជកម្មនៅក្នុងទឹកដីលីប៊ី។ នៅសតវត្សទីប្រាំមុនគ្រឹស្តសករាជ រដ្ឋអាណានិគមរបស់ពួកភេនីស៊ីគឺ ការតាចបានពង្រីកអនុត្តរភាពខ្លួននៅទូទាំងតំបន់អាហ្រ្វិកខាងជើងហើយអរិយធម៌ដ៏ប្លែកមួយដែលគេស្គាល់ថាព្យូនិកក៏បាននិម្មិតឡើង។
គ្រោះធម្មជាតិភាគច្រើនតែងកើតឡើងក្នុងទម្រង់ជាស៊ីរ៉ុកូក្តៅ ស្ងួត និងធូលី ។ ស៊ីរ៉ុកូនេះគឺជាខ្យល់ធូលីល្បឿនលឿនដែលមានសកម្មភាពពីមួយទៅបួនថ្ងៃនៅនិទាឃរដូវ និងរដូវស្លឹកឈើជ្រុះ។ ភូមិសាស្ត្រប្រទេសលីប៊ីក៏អាចជួបនឹងព្យុះធូលី និងព្យុះខ្សាច់ផងដែរ។ តំបន់អូអេស៊ីសមានវត្តមាននៅពាសពេញផ្ទៃប្រទេសលីប៊ីហើយតំបន់អូអេស៊ីសដែលសំខាន់ជាងគេគឺ៖ ហ្កាដាម៉េសនិងគូហ្វ្រា។ ប្រទេសលីប៊ីគឺជាប្រទេសដែលទទួលពន្លឺថ្ងៃច្រើន និងស្ងួតបំផុតនៅលើពិភពលោក នេះក៏ដោយសារតែវាស្ថិតនៅលើបរិស្ថានវាលខ្សាច់។
ដោយអូសបន្លាយចម្ងាយ ១,៧៧០ គីឡូម៉ែត្រ ឆ្នេរសមុទ្ររបស់ប្រទេសលីប៊ីគឺជាឆ្នេរសមុទ្រជាប់ព្រំដែនសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេដែលមានប្រវែងវែងជាងគេក្នុងចំណោមប្រទេសអាហ្វ្រិកទាំងឡាយដែលមានព្រំដែនជាប់សមុទ្រនេះ។ ផ្នែកនៃតំបន់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេនៅជុំវិញប្រទេសលីប៊ីត្រូវបានគេហៅជាទូទៅថាសមុទ្រលីប៊ី។ អាកាសធាតុភាគច្រើនមានលក្ខណៈស្ងួតខ្លាំង និងដូចវាលខ្សាច់ក្នុងធម្មជាតិ។ ទោះជាយ៉ាងណាក្តី តំបន់ភាគខាងជើងច្រើនទទួលបានអាកាសធាតុមេឌីទែរ៉ានេស្រាលជាងតំបន់ផ្សេងៗនៅក្នុងប្រទេស។
ប្រទេសលីប៊ីលាតសន្ធឹងលើផ្ទៃដី ១,៧៥៩,៥៤០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាប្រទេសធំជាងគេទី ១៦ នៅលើពិភពលោកបើគិតតាមកក្រឡាផ្ទៃសរុប។ លីប៊ីមានព្រំដែនជាប់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេនៅភាគខាងជើង ខាងលិចជាប់ប្រទេសទុយនីស៊ីនិងអាល់ហ្សេរី ភាគនិរតីជាប់ប្រទេសនីហ្សេ ខាងត្បូងជាប់ប្រទេសឆាដ ភាគអាគ្នេយ៍ជាប់ប្រទេសស៊ូដង់ និងខាងកើតជាប់នឹងប្រទេសអេហ្ស៊ីប។ លីប៊ីស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹងខាងជើងទី ១៩ និងទី ៣៤ និងរយៈបណ្តោយខាងកើតទី ៩ និង ២៦។
សព្វថ្ងៃលីប៊ីកំពុងតែប្រឈមមុខនឹងវិបត្តិរចនាសម្ព័ន្ធជាច្រើន រួមទាំងកង្វះស្ថាប័ន អភិបាលកិច្ចទន់ខ្សោយ និងភាពអត់ការងារដ៏រ៉ាំរ៉ៃ។ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសនេះបានបង្ហាញពីកង្វះនៃពិពិធកម្មសេដ្ឋកិច្ច និងការពឹងផ្អែកដ៏ធំលើពលកម្មអន្តោប្រវេសន៍។ ជាទម្លាប់លីប៊ីតែងពឹងផ្អែកលើការជួលវិស័យសាធារណៈកម្រិតខ្ពស់ណាមួយដែលមិននៅស្ថិតស្ថេរបានយូរដើម្បីបង្កើតការងារជូនប្រជាជន។ នៅពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ រដ្ឋាភិបាលបានផ្តល់ការងារឱ្យបុគ្គលិកជាតិសរុប ៧០%។
ធនាគារពិភពលោកកំណត់ប្រទេសលីប៊ីជា 'ប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចដែលមានប្រាក់ចំណូលមធ្យមកម្រិតខ្ពស់' រួមជាមួយនឹងប្រទេសអាហ្វ្រិកចំនួនប្រាំពីរផ្សេងទៀត។ ប្រាក់ចំណូលយ៉ាងច្រើនពីវិស័យថាមពល គួបផ្សំនឹងចំនួនប្រជាជនតិចតួចបានផ្តល់ឱ្យលីប៊ីនូវផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗដ៏មានកម្រិតខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងទ្វីបអាហ្វ្រិក។ ទាំងនេះបានអនុញ្ញាតឱ្យរដ្ឋលីប៊ីអាចផ្តល់នូវកម្រិតសន្តិសុខសង្គមយ៉ាងទូលំទូលាយ ជាពិសេសក្នុងវិស័យលំនៅដ្ឋាន និងការអប់រំ។
រាជរដ្ឋាភិបាលលីប៊ីបានគាំទ្រវិបត្តិនយោបាយនៅតំបន់អារ៉ាប់រួមមានចលនាឯករាជ្យរបស់ម៉ារ៉ុកនិងអាល់ហ្សេរីជាដើមប៉ុន្តែលីប៊ីបានបញ្ចេញសកម្មភាពតិចតួចបំផុតទាក់ទងទៅនឹងជម្លោះអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល និងភាពវិកវរនៃនយោបាយអន្តរអារ៉ាប់ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០។ រាជាណាចក្រមួយនេះត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ថាមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយលោកខាងលិច ខណៈពេលដែលវាបានអនុវត្តគោលការណ៍អភិរក្សនិយមនៅក្នុងមាតុភូមិខ្លួន។
វាលខ្សាច់លីប៊ីដែលបានគ្របដណ្តប់លើទឹកដីមួយភាគធំនៃប្រទេសលីប៊ីគឺជាកន្លែងមួយដែលមានអាកាសធាតុស្ងួតហួតហែងបំផុតនៅលើភពផែនដី។ នៅទីកន្លែងនេះ ភ្លៀងគឺមិនងាយធ្លាក់មកស្រោះស្រោចលើដីនោះទេហើយសូម្បីតែនៅតំបន់ខ្ពង់រាប ទឹកភ្លៀងក៏កម្រនឹងកើតមានណាស់ដែរដោយវាធ្លាក់មករៀងរាល់ ៥–១០ ឆ្នាំម្តង។ នៅឯភ្នំអ៊ូវីយណាត បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៦ ដំណឹកទឹកភ្លៀងធ្លាក់ដែលបានកត់ត្រាទុកចុងក្រោយបង្អស់គឺនៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៨។
ក្នុងរយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍បន្ទាប់ លីប៊ីត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់កាលីហ្វអ៊ូម៉ាយ៉ាដនៃទីក្រុងដាម៉ាស់ រហូតដល់ពេលដែលអ៊ូម៉ាយ៉ាដត្រូវផ្តួលរំលំដោយពួកអាប់បាស៊ីដនៅក្នុងឆ្នាំ ៧៥០ ហើយលីប៊ីក៏បានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បាកដាដ ។ ដល់សតវត្សទី១០ ពួកហ្វាទីមីដ បានចូលគ្រប់គ្រងលើតំបន់ភាគខាងលិចលីប៊ីនិងបានត្រួតត្រាលីប៊ីទាំងមូលនៅក្នុងឆ្នាំ ៩៧២។
ប្រទេសលីប៊ីត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុងគោលនយោបាយរដ្ឋជិតខាងអឺរ៉ុប របស់សហភាពអឺរ៉ុបដែលមានគោលបំណងនាំសហភាពអឺរ៉ុប និងប្រទេសជិតខាងរបស់ខ្លួនប្រកាន់នូវទំនាក់ទំនងកាន់តែជិតស្និទ្ធជាមួយគ្នា។ អាជ្ញាធរលីប៊ីធ្លាប់បានច្រានចោលផែនការរបស់សហភាពអឺរ៉ុបក្នុងការបញ្ឈប់ដំណើរចំណាកស្រុកពីទឹកដីលីប៊ី។ នៅឆ្នាំ២០១៧ លីប៊ីបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាមួយរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីការហាមឃាត់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ។
កាដាហ្វីត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាអ្នកគាំទ្រមេដឹកនាំបរទេសមួយចំនួនដែលត្រូវបានបស្ចិមប្រទេសនិងអ្នកនយោបាយសេរីនិយមចាត់ទុកថាជាពួកអ្នកគួរឱ្យខ្ពើមរអារដោយក្នុងនោះរួមមាន៖ ប្រធានាធិបតីអ៊ូកង់ដាលោកអ៊ីឌី អាមីន ព្រះចៅអធិរាជអាហ្វ្រិកកណ្តាលនាមហ្សង់-បេដែល បូកាសា មេទាហានអេត្យូពីលោកអៃឡេ ម៉ារីអាម មិនហ្គីស្ទូ ប្រធានាធិបតីលីបេរីយ៉ាលោកសាល តេល័រ និងប្រធានាធិបតីយូហ្គោស្លាវីលោកស្លូបូដាន មីឡូសេវិច។ល។
នៅឆ្នាំ ១៦១១ ប្រមុខតំបន់ម្នាក់បានធ្វើរដ្ឋប្រហារទម្លាក់បាស្យាពីអំណាចហើយប្រមុខតំបន់ឈ្មោះស៊ូឡាយម៉ាន់ សាហ្វារត្រូវបានតែងតាំងជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាល។ អស់រយៈពេលមួយរយឆ្នាំបន្ទាប់ អំណាចគ្រប់គ្រងនៅទ្រីប៉ូលីតានីត្រូវស្ថិតនៅក្នុងដៃប្រមុខតំបន់ទាំងស្រុង។ ប្រមុខតំបន់ដ៏សំខាន់បំផុតគឺ មេមេដ សាគីស៊្លី និង អូសម៉ង់ សាគីស៊្លី ។ អូសម៉ង់គឺជាបុគ្គលដំបូងដែលកាន់កាប់ស៊ីរ៉ែណែក៍។
ដូចគ្នានេះដែរ សីតុណ្ហភាពនៅវាលខ្សាច់លីប៊ីអាចកើនឡើងយ៉ាងខ្ពស់។ នៅថ្ងៃទី១៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩២២ នៅទីក្រុងអាស៊ីស៊ីយ៉ាដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគនិរតីនៃរដ្ឋធានីទ្រីប៉ូលី បានកត់ត្រាសីតុណ្ហភាពអាកាសប្រមាណ ៥៨ ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាកំណត់ត្រាពិភពលោកមួយនៅពេលនោះ។ ក៏ប៉ុន្តែនៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១២ តួលេខកំណត់ត្រាពិភពលោក ៥៨ ត្រូវបានលុបចោលដោយអង្គការឧតុនិយមពិភពលោក។
រាជវង្សហ្ស៊ីរីដរបស់ជនជាតិប៊ែប៊ែរបានផ្តាច់ខ្លួនចេញពីរបបហ្វាទីមីដហើយមកទទួលស្គាល់អាណាចក្រអាប់បាស៊ីដវិញថាជាមហាកាលីហ្វពិតប្រាកដ។ ជាការសងសឹក ពួកហ្វាទីមីដបានធ្វើចំណាកស្រុកក្រុមកុលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់កៃស៊ីសំខាន់ៗពីរគឺបានូស៊ូឡេម និងបានូហ៊ីឡាល់មកតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង។ ទង្វើនេះបានផ្លាស់ប្តូរស្ថានភាពជនបទលីប៊ីយ៉ាងខ្លាំងហើយវាក៏បានពង្រឹងវប្បធម៌ និងភាសាអារ៉ាប់នៅក្នុងតំបន់ផងដែរ។
គោលនយោបាយ"សន្តិភាវកម្ម"របស់អ៊ីតាលីបានបណ្តាលឱ្យជនជាតិដើមភាគតិចនៃតំបន់ស៊ីរ៉ែណែក៍ប្រមាណមួយភាគបួនបាត់បង់ជីវិតដែលស្មើនឹងចំនួន ២២៥,០០០ នាក់។ លោកអ៊ីឡង់ ប៉ាប៉េបានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា៖ នៅរវាងឆ្នាំ ១៩២៨ និងឆ្នាំ ១៩៣២ កងយោធាអ៊ីតាលី "បានសម្លាប់ប្រជាជនបេឌូអ៊ីនអស់ជាងពាក់កណ្តាល (ជាការសម្លាប់ដោយផ្ទាល់ ឬតាមរយៈជំងឺ និងការបង្អត់អាហារនៅតាមជំរុំឃុំឃាំងនៅជុំវិញប្រទេសលីប៊ី)"។
អតីតសភារបស់ប្រទេសគឺមហាសន្និបាតជាតិ ដែលមានអាសនៈសរុបចំនួន ២០០។ មហាសន្និបាតជាតិថ្មីនៅឆ្នាំ២០១៤ ដែលធ្លាប់ជាក្រុមបក្សពួកប្រជែងនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលលីប៊ីលើកទីពីរភាគច្រើនមិនសូវជាត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់ប៉ុន្មានទេ។ វាមានមូលដ្ឋាននៅរដ្ឋធានីទ្រីប៉ូលីហើយតែងតែអះអាងថាខ្លួនជាអង្គភាពស្នងស្របច្បាប់ពីក្រុម ដើម។
នៅឆ្នាំ ៦៤៧ កងទ័ពអេហ្ស៊ីបក្រោមបញ្ជាការរបស់អាប់ឌុលឡា អ៊ីប៊ីន សាអាដបានវាយដណ្តើមក្រុងទ្រីប៉ូលីពីអាណាចក្រប៊ីហ្សង់ទីនបានដោយជោគជ័យ។ ឧត្តមសេនីយ៍នៃអាណាចក្រឥស្លាមរ៉ាស៊ីដិនឈ្មោះអ៊ូកបា អ៊ីប៊ីន ណាហ្វីបានចូលត្រួតត្រាតំបន់ហ្វីហ្សង់នៅក្នុងឆ្នាំ ៦៦៣។ កុលសម្ព័ន្ធប៊ែប៊ែរនៅតាមតំបន់ដាច់ស្រយាលបានទទួលយកសាសនាឥស្លាមប៉ុន្តែពួកគេមិនទទួលស្គាល់របបនយោបាយរបស់អារ៉ាប់នោះទេ។
នៅថ្ងៃទី១១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១២ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធឥស្លាមដែលមិនស្គាល់មុខនោះបានធ្វើការវាយប្រហារមកលើស្ថានកុងស៊ុលអាមេរិកនៅទីក្រុងបិនហ្កាហ្ស៊ីហើយជាលទ្ធផល វាបានសម្លាប់ឯកអគ្គរដ្ឋទូតសហរដ្ឋអាមេរិកប្រចាំប្រទេសលីប៊ីលោកចន គ្រីស្តុប ស្ទីវិនស៍ និងមនុស្សចំនួនបីនាក់ផ្សេងទៀត។ ឧប្បត្តិហេតុ​នេះ​បាន​បង្កឱ្យមាន​ការផ្ទុះកំហឹង​ទាំងភាគី​សហរដ្ឋ​អាមេរិក និង​ភាគីលីប៊ី។
កាសែត បានស៊ើបអង្កេត និងរកឃើញការបំពានយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរលើច្បាប់ហាមឃាត់អាវុធរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិដោយអារ៉ាប់រួមនិងប្រទេសតួកគីកាលពីថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២០។ យោងទៅតាមរបាយការណ៍ដដែរនេះបានឱ្យដឹងថា ប្រទេសទាំងពីរបានបញ្ជូនយន្តហោះដឹកគ្រឿងយោធាទ្រង់ទ្រាយធំជាច្រើនទៅកាន់ប្រទេសលីប៊ី ដើម្បីគាំទ្រភាគីសង្គ្រាមរបស់ពួកគេរៀងៗខ្លួន។
ប៉ុន្មានសប្តាហ៍ក្រោយមក កងកម្លាំងអាមេរិកបាននាំមុខគេនៅក្នុងប្រតិបត្តិការរបស់អង្គការណាតូប្រឆាំងនឹងប្រទេសលីប៊ី។ បុគ្គលិកយោធាអាមេរិកជាង ៨,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនតាមនាវាចម្បាំង និងយន្តហោះមកឈរជើងនៅក្នុងតំបន់ប្រទេសនេះ។ ការគាំទ្ររបស់កងកម្លាំងអាកាសអាមេរិកនិងណាតូគឺជាមូលហេតុចម្បងដែលនាំបដិវត្តន៍លីប៊ីប្រព្រឹត្តិទៅបានដោយជោគជ័យ។
គិតត្រឹមខែមករា ឆ្នាំ២០១៣ សាធារណជនកាន់តែច្រើនឡើងៗបានទាមទារឱ្យមហាសន្និបាតជាតិបង្កើតស្ថាប័នព្រាងមួយដើម្បីបង្កើតរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី។ សភា​ពេលនោះដែលកំពុងទទួលរងសម្ពាធពីសាធារណជនមិន​ទាន់​បានសម្រេច​ថា​តើ​សមាជិក​នៃ​ស្ថាប័ន​ថ្មីរបស់ខ្លួននេះ​នឹង​ត្រូវ​ឆ្លងកាត់បោះឆ្នោត​ជ្រើសរើស​សារជាថ្មីឬ​ត្រូវតែងតាំងយកសមាជិកដើមដដែរនោះទេ។
លីប៊ីមានវត្តមានអូអេស៊ីសតូចៗជាច្រើនដែលគ្មានមនុស្សរស់នៅ ជាធម្មតាត្រូវបានភ្ជាប់ទៅនឹងទំនាបដ៏ធំដែលគេអាចរកទឹកឃើញដោយការជីកទៅជម្រៅមួយម៉ែត្រទៅមួយម៉ែត្រកន្លះ។ នៅភាគខាងលិចប្រទេស មានអូអេស៊ីសដែលបែកខ្ចាត់ខ្ចាយពីគ្នាយ៉ាងច្រើននៅក្នុងទំនាបរាក់ៗដូចជាក្រុមគូហ្វ្រាជាដើមដែលត្រូវបែងចែកបន្តទៅជាអូអេស៊ីសតូចៗបន្ថែមទៀត។
ស កងទ័ពពែក្សនៅក្រោមបញ្ជាការរបស់ស្តេចកាំប៊ីសទី២ បានវាយលុកតំបន់ស៊ីរ៉ែណែក៍ដាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន។ មហារាជអាឡិចសាន់ដឺត្រូវបានស្វាគមន៍ដោយជនជាតិក្រិកនៅពេលដែលព្រះអង្គបានយាងចូលស៊ីរ៉ែណែក៍នៅក្នុងឆ្នាំ ៣៣១ មុន គ.
នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៤ មហាសន្និបាតជាតិបានសម្រេចបោះឆ្នោតបង្កើតសភាតំណាងរាស្ត្រថ្មី។ នីតិប្បញ្ញត្តិថ្មីនោះបានបែងចែកអាសនៈចំនួន ៣០ សម្រាប់ស្ត្រី និងមាន ២០០ អាសនៈសរុប និងថែមទាំងអនុញ្ញាតឱ្យជនជាតិលីប៊ីដែលមានសញ្ជាតិបរទេសឈរឈ្មោះបានទៀតផង។
នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ ដដែរ ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិបានស្នើសុំរបាយការណ៍អំពីស្ថានភាពលីប៊ី ដូច្នេះ ឧត្តមស្នងការសិទ្ធិមនុស្សលោកអាល់ហ៊ូសេនក៏បានបង្កើតស្ថាប័នស៊ើបអង្កេត មួយដើម្បីឃ្លាំមើលនិងរាយការណ៍អំពីសិទ្ធិមនុស្ស និងការកសាងឡើងវិញនូវប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌នៅលីប៊ី។
អង្គការស្ថាប័នរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិរួមទាំងអគ្គលេខាធិការ អសប លោកបាន គីមូន និងក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សអង្គការសហប្រជាជាតិបានប្រកាសថ្កោលទោសសកម្មភាពបង្រ្កាបរបស់រដ្ឋាភិបាលលីប៊ីថាជាការបំពានច្បាប់អន្តរជាតិដោយស្ថាប័នសិទ្ធិមនុស្សបានបណ្តេញប្រទេសលីប៊ីចេញទាំងស្រុង។
ប្រទេសលីប៊ីគឺជាសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់ អង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម និងអង្គការប្រទេសនាំចេញប្រេងកាត។ សាសនាផ្លូវការរបស់ប្រទេសនេះគឺសាសនាឥស្លាមដែលមានប្រជាជនប្រមាណ ៩៦,៦% ជាមូស្លីមនិកាយស៊ុននី។
នៅឆ្នាំ៦៣០ មុនគ្រិស្តសករាជ ជនជាតិក្រិកបុរាណបានចូលធ្វើអាណានិគមកិច្ចជុំវិញតំបន់បារកានៃភាគខាងកើតលីប៊ីនិងបានស្ថាបនាទីក្រុងមួយឈ្មោះថាស៊ីរ៉ែន។ ក្នុងរយៈពេល ២០០ ឆ្នាំ ទីក្រុងក្រិកសំខាន់ៗចំនួនបួនទៀតត្រូវបានស្ថាបនាឡើងនៅក្នុងតំបន់ដែលគេស្គាល់ពួកវាថាស៊ីរ៉ែណែក៍។
ប្រទេសលីប៊ីដែលកំពុងស្ថិតនៅក្នុងភាពចលាចលបានលេចឡើងក្លាយជាចំណុចឆ្លងកាត់ដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកដែលព្យាយាមភៀសខ្លួនទៅនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។ នៅចន្លោះរវាងឆ្នាំ២០១៣ និងឆ្នាំ២០១៨ ជនភៀសខ្លួនជិត ៧០០,០០០ នាក់បានរត់ចូលប្រទេសអ៊ីតាលីតាមផ្លូវទឹកដែលពួកគេភាគច្រើនមកពីប្រទេសលីប៊ី។
វាលទំនាបនៅភាគខាងជើងនៃអ៊ូរីយណាតមានចំណុចៗដែលមានលក្ខណៈជាសំណឹកភ្នំភ្លើងជាច្រើន។ ជាមួយនឹងការរុករកឃើញប្រេងនៅអំឡុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៥០ គេក៏បានរកឃើញនូវអាងទឹកក្រោមដីដ៏ធំមួយផងដែរ។ ទឹកនៅក្នុងប្រព័ន្ធទឹកក្រោមថ្មភក់នូប៊ីមានអាយុកាលតាំងពីសម័យយុគទឹកកកចុងក្រោយមកម្លេះ។
នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៤០ ប្រទេសអ៊ីតាលីបានសម្រេចចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២។ ទឹកដីលីប៊ីបានក្លាយជាសមរភូមិប្រយុទ្ធនៃយុទ្ធនាការអាហ្រ្វិកខាងជើង ហើយទីបំផុតបានបញ្ចប់ដោយការបរាជ័យសម្រាប់អ៊ីតាលី និងសម្ព័ន្ធមិត្តអាល្លឺម៉ង់របស់ខ្លួននៅឆ្នាំ ១៩៤៣។