polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ផានីត : ប្រាក់ខែបន្តិចបន្តួចពូអើយកុំស្តាយ។ចាំទៅៗតិចមានគ្រោះថ្នាក់ធំបើលោកស្ដាយពូត្រូវការលុយធ្វើសាហ៊ុយខ្លះខ្ញុំជូនខ្លះ
ហំ : នៅក្មេងណាស់គ្មានទាន់បានដឹងរឿងកន្លុកកន្លៀតជីវិតបន្តិចសោះ។ ពូមកនេះមកបើកលុយរង្វាន់មិនមែនមកបើកប្រាក់ខែ ទេប្រាក់ខែបើកចាយអស់១ខែមុនស្រេចទៅហើយ។
ហំ : រង្វាន់នោះលឺគ្រាន់តែនិយាយតែគេមិនដែលចែកទេ។រង្វាន់ពូគឺរង្វាន់ក្ដៅ។ គឺថៅកែណាដែលជាអ្នកបញ្ចេះឱ្យពូបុកឡាន
ហំ : ឱ្យតែបានមួយម៉ឺនរៀលគេចប្រាវឥលូវយូរៗភ្លេចខ្លួនបន្លំផ្លាស់ឈ្មោះមកវិញដដែល។ហើយម្យ៉ាងទៀតថៅកែគាត់សន្យាថា
ហំ : ពូត្រូវការលុយមួយម៉ឺនគ្មានលុយមួយម៉ឺនប្រពន្ធពូងាប់ឈឺដើមទ្រូងក្អកខេះៗត្រូវការសម្រាកមិនធ្វើការតើបានអ្វីស៊ី។ទៅ
សាលាតម្រូវឱ្យទិញសំពត់អាវសៀវភៅមុងតាមរបៀបគេមិនទិញឱ្យកូនកូនខាតរៀន។ខាតរៀនល្ងង់ដូចពូទៀត។ធំឡើង
វេទនាម្ល៉ោះហើយត្រូវពូហ៊ានប្ដូរឱ្យកូនបានចំណេះដឹងនឹងគេទើបដោះបញ្ហានេះឱ្យបានស្រេចខំវិលវល់តែដដែលៗនៅតែ
ល្ងង់ព្រោះហេតុក្រនៅតែក្រព្រោះហេតុល្ងង់…ម្ល៉ោះហើយប្រថុយធ្វើម្ដេចឱ្យតែបានលុយនឹងបានចំណេះទៅ។ម្ដាយពូគាត់
ចាស់ហើយហើយគាត់ចង់ធ្វើបុណ្យមុននឹងគាត់អនិច្ចកម្មគាត់សុំលុយពូឱ្យពូធ្វើដូចម្ដេចមិនឱ្យពូធ្វើបុណ្យធ្វើទានហាក់ដូចជា
ហំ : បានឬមិនបានទុកមួយឡែកសិនធ្វើម្ដេចឱ្យតែម៉ែបានស្រួលចិត្តដោយថាអញមានលុយធ្វើបុណ្យនឹងគេដែរស្រុកឥលូវអញ្ចឹង
គេកាប់ជ្រូកធ្វើបុណ្យគេស៊ីសំណូកបុណ្យដើម្បីមានផ្លូវរកស៊ីគេសំពះព្រះសង្ឃដើម្បីឱ្យគេស្រលាញ់(ផានីតគ្រវីក្បាលហួស
ចិត្ត)លោកក្មួយគ្រវីក្បាលហួសចិត្នេះហើយជីវិតពិតៗដែលមិនមែនជីវិតតែពាក្យសំដីតែក្បួនខ្នាតបានថាសរុបសេចក្តីឃើញ
ហើយតែទៅមិនរួចបានជាសល់ផ្លូវមួយហ្នឹងទើបប្រថុយទទួលថៅកែគាត់ត្រូវការស្រាប់ផងចាំអីហ្នឹងលេងមួយចានដើម្បី
ច្បាប់ជីវិតបង្ខំក្មួយឱ្យដោះស្រាយរឿងដែលមានចោទរាល់ថ្ងៃ។បើក្មួយគេចមិនដោះស្រាយគឺក្មួយព្រមទទួលងាប់ជាមុនហើយស្រេច។
ផានីត : ខ្ញុំនឹកថាខ្ញុំហើយជាមនុស្សអភ័ព្វជាងគេកំព្រាឥតឪពុកម្ដាយនៅជាមួយមាមីងគេអ្នកមានគេធ្វើបាបគ្រប់យ៉ាងដូចម្ដេចក៏
ហំ : មានមនុស្សវេទនាជាងក្មួយជាងមាច្រើនណាស់ទៅទៀតលោកក្មួយ។មានមនុស្សច្រើនបានព្រឹកខ្វះល្ងាចគ្មានអ្វីវ័ណ្ឌគ្មាន
ផានីត : នេះហើយសង្គមសក្ដិភូមិគ្មានរបៀបបណ្ដោយមនុស្សប្រយុទ្ធគ្នាតាមចិត្តប្រកាប់ប្រចាក់គ្នាបោកបន្លំគ្នាលួចប្លន់គ្នាកេងប្រវ័ញ្ចគ្នារហូតដល់ច្បាំងគ្នាដើម្បីតែម្យ៉ាងគឺដើម្បីរស់ទៅតាមសេចក្ដីលោភមិនចេះឆ្អែត។ នេះហើយសង្គមពុករលួយដែលអ្នកប្រសប់ចេះតែ សប្បាយនៅចំពោះមុខមនុស្សភាគច្រើនដែលវេទនាពីរឿងរស់។ នេះហើយសង្គមនាយទុនមនុស្សជិះជាន់មនុស្សព្រោះពួកឈ្នះចេះរៀបចំគ្នាដើម្បីសង្កត់ពួកអ្នកចាញ់អោយធ្វើការបង្កើតផលអោយខ្លួនរស់បានស្រួល។
ហំ : ត្រូវហើយថៅកែគាត់ហ៊ានលោភព្រោះគ្មានច្បាប់ណាមកកម្រិតសេចក្ដីលោភគាត់សោះ។ដល់ចង់មានបានហួសកម្លាំងគាត់គាត់យកទឹកលុយទៅទិញកម្លាំងគេសម្បត្តិគាត់កើនឡើងយូរៗទៅគាត់ទិញខ្មែរទាំងអស់មកប្រើ។
ហំ : កុំមាត់លឺសូរសំលេងអា”មែរសឺដេស”ថៅកែមកហើយ។នុះថៅកែមែនលោកក្មួយខ្ញុំលាលោកក្មួយឱ្យហើយណាព្រោះតែបានលុយមួយម៉ឺនចាយគ្ឌឹងហើយខ្ញុំ។
ហំ : ព្រះតេជគុណខ្ញុំទុកជាម៉ែឪហើយមេត្តាខ្ញុំចុះ។ជីវិតខ្ញុំថ្លៃតែ១ម៉ឺនរៀលម្ដេចព្រះបាទម្ចាស់មានប្រសាសន៍ឯណាទៅវិញ។ឱ្យខ្ញុំភ្លាមមក១ម៉ឺនដូចជាបោះចោលឱ្យសត្វលង់ទឹកទៅចុះ។ព្រះតេជគុណស្គាល់ចិត្តខ្ញុំស្រាប់ហើយស៊ូស្លាប់រស់នឹងព្រះតេជគុណយ៉ាងណា។
ថៅកែ : យីអានេះនិយាយច្រើនណាស់អញថាមិនដឹងៗហើយ។យកឡានអញទៅបុកគបុកគេខូចឡានអញងាប់មនុស្ស៣នាក់រឿងរ៉ាវនឹងអាឯងនេះសម្បើមណាស់ប៉ោគេវាក្ដីផងឥលូវមករឹតឯងមួយទៀត។ផានីតជួយគិតមើលអានេះវាគិតជញ្ជក់ឈាមឯងឱ្យនៅតែស្បែកនឹងឆ្អឹងតែម្ដង។ ព្រះតេជគុណជ្រៀបស្រាប់ហើយ!
ហំ : ថៅកែគ្មានបានបញ្ជាក់មុនថាកុំឱ្យមានស្លាប់ឬឱ្យមានទេ។ថៅកែគិតថាឱ្យតែបុកវាយកពីខាងសម្បើមថាពួកយើងសឿង
ហំ : ថៅថៅកែខ្ញុំត្រវការ១ម៉ឺនណាស់ប្រពន្ធខ្ញុំឈឺកូនត្រូវចូលអនុវិទ្យាល័យម្ដាយខ្ញុំចង់ធ្វើបុណ្យបន្តិចបន្តួចនឹងគេ។ ឱ្យតែបាន
១ម៉ឺនមកខ្ញុំយកទៅឱ្យប្រពន្ធកូនម្ដាយខ្ញុំសប្បាយយ៉ាងណាយ៉ាងនោះចុះខ្ញុំឥតគិតទេខ្ញុំសូមលើកដៃសំពះថៅកែម្ដងបើមិន
អាណិតខ្ញុំទេអាណិតតែប្រពន្ធកូនម្ដាយខ្ញុំចុះកុំតែមានវង្សត្រកូលខ្ញុំមិនត្រូវការ១ម៉ឺនធ្វើអ្វីទេ។
ថៅកែ : ឃើញទេអានេះមានត្រង់នឹងឯងឯណាវាធ្វើការឱ្យឯងមិនមែនស្រលាញ់ឯងទែតែវាធ្វើការឱ្យឯងដើម្បីសម្រេចប្រយោជន៍វាឯ
ហំ : ឥលូវឈប់និយាយពីអាណិតខ្ញុំចុះនិយាយពីពាក្យដែលថៅកែដែលបានសន្យានឹងខ្ញុំ។ថៅកែបានថា”អាហំអាឯងមើលស្រឿ
ឡានអាហុងលីឱ្យចំឆ្អឹងជំនីរអញឱ្យឯង១ម៉ឺនរៀល។ខ្ញុំបានបញ្ជាក់ថៅកែពីរបីដងថៅកែថាឱ្យ១ម៉ឺនរៀលមែនឱ្យតែខ្ញុំ
ថៅកែ : អញមិនដឹងអញមិនដែលនិយាយដូចនេះទេអាឯងចង់ទៅប្ដឹងៗទៅអាឯងនិយាយឱ្យបែកមេឃក៏គ្មានលោកណាជឿឯង
ចំពោះមុខអាដែងអស់នោះ:អាសុខអាមានអាទ្រីអាគង់សុទ្ធតែបានឮពួកទាំងនោះវាទាំងបានឃាត់ខ្ញុំកុំឱ្យធ្វើផង។
ថៅកែ : ពួកអាអស់នោះវាមិនឆ្កួតទៅសម្លាប់អញឱ្យអាឯងរស់នោះទេ។ ទុកជាវាឮមែនឱ្យលុយវាខ្លះទៅវាទៅជាមិនឮវិញ
ហំ : ព្រោះអ្នកក្រត្រូវការលុយយកមកចិញ្ចឹមជីវិតខុសពីអ្នកមានដែរត្រូវការលុយសំរាប់យកទៅអួតប្រាប់គេថាខ្លួនមានលុយច្រើន
ហំ : ផានីតជាសាក្សីខ្ញុំមួយទៀតថាថៅកែបានប្រើឱ្យខ្ញុំបុកឡានអាហុងលីមែនថាឱ្យខ្ញុំ១ម៉ឺនឥលូវមិនឱ្យ។យើងនិយាយគ្នាទាំង
ហំ : ក្រែងលោស្អីខ្លាំងណាស់ចូលគុកទាំងអស់គ្នា។រឿងបុកឡានខ្ញុំគ្រាន់ទេជាដៃជើងខួរក្បាលគឺថៅកែឯង។
ហំ : អង្វរខ្ញុំធ្វើអ្វីឋានះថៅកែមិនត្រូវអង្វរខ្ញុំទេខូចកិត្តិយសអ្នកមានអស់ហើយ។ ម្យ៉ាងទៀតខ្ញុំលែងឆោតហើយសំឡេងទន់របស់
សោះផ្គត់ផ្គង់តាំងពីខោអាវលុយស៊ុបខ្លះទៀតកូនប្រពន្ធឯងក៏អញមិនធ្មេចភ្នែកដែរ។តាំងពីនោះមកយើងមានរឿងសុខទុក
ជាមួយគ្នាច្រើន:អញពឹងអាឯងក៏មានឯងពឹងអញក៏មានម្ដេចឥលូវម៉េចនិយាយគ្នាស្ដាប់ពុំមាន។ អញអស់ប៉ុណ្ណឹងហើយ!
រឿងថៅកែកម្សត់មែនគួរសរសេរសៀវភៅទុកដើម្បីបញ្ជាក់ថាថៅកែជួយជាតិសាសនាយ៉ាងណាខ្លះ។ថៅកែនេះជួយខ្ញុំ
សាសនា។ គោរពសរសើរពីស្ដេចដើម្បីយកចំណេញពីស្ដេចកុំត្រដាងអំពើល្អប្រាប់យើងខ្ញុំនោះទៅមិនរួចទេថៅកែនិងខ្ញុំមាន
ខ្ញុំផងចុះរឿងអ្វីបានជាបាត់ប្ដីខ្ញុំមិនឃើញមកផ្ទះហើយស្រាប់តែមានលឺពួកគិញមកព័ទ្ធផ្ទះខ្ញុំ ។
យ៉ាន : ខ្ញុំ កំពុងតែជាត់បាយម៉ែគាត់ទើបនឹងមកពីវត្តមីកាទូចកំពុងរៀបចំ សៀវភៅចាស់ៗរបស់វាស្រាប់តែលោកមួយសួរខ្ញុំថានែអ្នក
នៅឯណាដែរឮម៉ែលើកដៃសំពះហើយនិយាយថា:ចាស់ទេ យកព្រះពុទ្ធធ្វើជាប្រធានខ្ញុំមិនបានដឹងទេ។ពួកអស់លោកក៏ថយ
ទៅវិញទៅ កាទូចលបមើលថាឃើញឡើងឡានហ្ស៊ីបទៅ។ពួកជិតខាងក៏មករោមយើងអ៊ូ សួរថាពួកគិញមករកចាប់អ្នកហំ
ថៅកែ : វាស្រវឹងឆ្កួតបើកឡានបុកឡានថៅកែហុងលីពីម្សិលដោយមានគ្រោះថ្នាក់ស្លាប់អ្នកជិះដល់ទៅ៣នាក់។
ថាឱ្យវាគេចសិនឱ្យតែរួចមួយគ្រាសិនទៅ។អញនឹងវែកផ្លូវទៅទៀតហើយអញក៏មិនមែនធ្មេចភ្នែកមិនមើលខុសត្រូវ
ហើយគាត់នឹងព្រួយដាច់ខ្យល់មិនខាន។ជាប់គុកលោតែគេបណ្ដើរឱ្យឯងមកធ្វើការជាប់ខ្នោះដៃស្លៀកខៀវពាក់ខៀវខ្ញុំខ្មាស់
ដាច់ខ្យល់ហើយ។ ថៅកែគាត់និយាយយើងតោងស្ដាប់តោងតាមគាត់ដែលស្រលាញ់យើងគាត់ចង់តែឱ្យយើងបានស្រួលម្ដេចក៏
ឪវាមិនព្រមធ្វើតាមកុំឈប់នៅស្ងៀមគិតមើលឱ្យមែនទែនអណិតកេរ្ត៍ឈ្មោះកូនស្រីអាណិតម្ដាយអាណិតខ្ញុំ។ស៊ូឱ្យបែកព្រាត់
ទាំងប៉ុន្មានយកមកប្រើក្នុងជីវិតនេះមិនត្រូវសោះ។ក្បួនប្រាប់ថាធ្វើនេះ”ល្អ”ជីវិតថា “ឆោត”ក្បួនថា “ចេះ”ជីវិតថា
ផានីត : មិនចាំបាច់ថៅកែដេញចោលទាន់ទេខ្ញុំឈប់មុនហើយព្រោះច្រមុះវាមិនចៀបខ្ញុំទ្រាំនៅជិតគំរង់មិនបានឡើយ។
ដោយថៅកែនិងតៃកុងហំចេញពីទីនោះទៅពួកកម្មករធ្វើឡានដោយមានលឺជជែកគ្នាយ៉ាងខ្លាំងនាំគ្នាមកសួរមើលតើមាននរណាមានរឿងអ្វី)
នែ…ពូហំគាត់មកហើយគាត់ជាប់ឈ្លោះនឹងថៅកែពីរឿង…ណ្ហើយកុំសួរខ្ញុំខ្ញុំនិយាយមិនរួចទេលោកអើយក្នុងលោកនេះ
បើខ្ញុំកើតមកហើយកុំឱ្យមានភ្នែកមានត្រចៀកប្រហែលជាខ្ញុំបានសប្បាយជាង។ខ្វាក់ថ្លង់គកុំឱ្យឃើញលឺនិយាយចេញឮរឿង
និយាយហើយធ្វើអ្វីមិនកើត។មនុស្សយើងរស់នៅសព្វថ្ងៃប្រយុទ្ធគ្នាក្នុងអយុត្តិធម៌លួចល្បិចគ្នាទៅវិញទៅមកដើម្បីម្នាក់ៗមាន
ស្រួលល្អពីរោះតែសំដីក្រៅតែមេទន្ទេញចាំមាត់សំរាប់បង្រៀនសិស្សានុសិស្សឱ្យគ្នាសូត្រមួយថ្ងៃៗអំពីសេចក្ដីល្អទៀងត្រង់ស
ម្បជញ្ញះករណីកិច្ចចិត្តមេត្តាចិត្តបរិសុទ្ធចិត្តមនុស្សធម៌តែក្នុងជីវិតក្នុងសង្គមរឿងល្អទាំអស់អំបាញ់មិញដែលបានរៀនចេះ
ទ្រី : ពួកអានាយទុនទុកចិត្តមិនបានទេដូចត្រីឆ្ដោរអញ្ចឹងដើម្បីវាធំធាត់វាគ្មានញញើតនឹងស៊ីកូនឯងឡើយ។
មាន : មកទៅធ្វើការវិញតិចលោរាលដាលដល់យើងរឿងនេះអញច្បាស់ជាមិនយកជ័រព្នៅមកត្បៀតក្លៀកទេ។អញស្រេចតែមិន ដឹងៗ
ថៅកែ : អញថាម៉ាត់ណាម៉ាត់ហ្នឹងហើយ។អាហំតិចលោថាអញមិនប្រាប់។តែគេចាប់អញៗឆ្លើយថាអញមិនដឹងអ្វីទេហើយអញត្រូវតែ
ហំ : ខ្ញុំសូមអរគុណថៅកែហើយៗដើម្បីតបគុណនេះខ្ញុំសូមជម្រាបថៅកែជាមុនវិញថាតែគេចាប់ខ្ញុំខ្ញុំឆ្លើយប្រាប់រាជការនូវរឿង
ផានីត : សូមទោស…ថៅកែ១ម៉ឺនរៀលល្មមឱ្យទៅពូហំដែរដូចជាធ្វើទានឱ្យប្រពន្ធកូនម្ដាយឪពុកគាត់ចុះ។
ថៅកែ : ខ្ញុំនិយាយឯងដឹងរឿងអ្វីដែរគិតតែកាន់បញ្ជីឱ្យត្រឹមត្រូវទៅមិនគិតទេ។អញទៅជួបគេបន្តិចថៅកែធ្វើជាដើរចេញទៅពូហំ
អ្នកធ្វើខុស រៀមច្បងយសតែមួយអង្គប៉ុណ្ណោះ ដែលជាព្រះសង្ឃពិតប្រាកដ ជាបុត្រសក្យ អ្នកដទៃឯទៀតមិនមែនជាព្រះសង្ឃ មិនមែនជាសក្យបុត្រឡើយ ។
ពេលនោះពួកសង្ឃវជ្ជីដ៏រឹងរុះនិងឥតអៀនខ្មាស់ ក៏មិនទទួលស្គាល់ព្រះថេរយស ដោយគ្មានការយល់ព្រមពីគណសង្ឃឯទៀត បន្ទាប់ពីដឹងអំពីលទ្ធផល នៃការដែលរៀមច្បង យសជួបជាមួយនឹង
គ្រហស្ថមក ។ រៀមច្បងយសចេញចាកអំពី ការជំទាស់របស់ពួក ភិក្ខុវជ្ជី ហើយនិមន្តទៅកន្លែងផ្សេងដើម្បីស្វែងរក ការគាំទ្រពីសង្ឃដទៃទៀត ដែលលើកតំកើនដល់គំនិតរក្សាទុកវិន័យបូរាណ របស់ព្រះអង្គ ។ ភិក្ខុក្នុងព្រៃបាវាចំនួន៦០អង្គ និង៨០អង្គទៀតពីតំបន់ខាងត្បូងនៃអវន្តិ ដែលមានទស្សនៈស្របគ្នា បានប្រកាសថានឹងគាំទ្រព្រះអង្គ ហើយនិងជួយពិនិត្យព្រះវិន័យ កុំឲ្យមានការខូចខាត ។
និងព្រះវិន័យនេះ មានព្រះសង្ឃ៧០០អង្គចូលរួម ការសូត្រនេះមានឈ្មោះថា សត្តសតិ ។ សង្គាយនានេះមានឈ្មោះយសត្ថេរសង្គីតិ ព្រោះរៀមច្បងយសមានមុខងារ
សំខាន់ផង ហើយជាអ្នកប្រឹងប្រែងខំរក្សាការពារព្រះវិនយផង ។ ពួកសង្ឃវជ្ជីដាច់ខាតមិនទទួលស្គាល់ ការសម្រេចរបស់សង្គាយនានេះទេ ហើយហៅរកប្រជុំសង្គាយនា ផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ
ព្រះថេរមហិន្ទ, ព្រះថេរឥត្តិយ, ព្រះថេរឧត្តិយ, ព្រះថេរសម្ពល និង ​ព្រះថេរ​ភទ្ទសាល ទៅ តម្ពបន្និ ។
ចំណាំ ៖ អ្នក​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​ និង អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​មួយ​ចំនួន​​បាន​ទាត់​ចោល​រាល់​ការអះអាង​​ទាំងឡាយ​​ដែល​​អួត​ថា​មាន​​​បឋមសង្គាយនា​​ ព្រោះ​ពួក​គេ​មិន​បាន​រក​ឃើញ​ថា​មាន​ឯកសារ​ផ្លូវការ​ដែល​​ត្រូវ​បាន​និពន្ធ​ដោយ​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​ឯករាជ្យណា​ម្នាក់​​​ទេ ។ ពួក​គេ​ឃើញ​មាន​តែ​ឯកសារ​​នានា​ដែល​​និពន្ធ​ដោយ​ពុទ្ធសានិក​ប៉ុណ្ណោះ ។ ចំណុច​នេះ​ អ្នក​​សិក្សា​ទាំង​ឡាយ​គួរ​ពិចារណា និង សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​​ឯកសារ​ផ្សេងៗ​បន្ថែម​ទៀត​មុន​នឹង​ទទួល​ជឿ​ថា ​ឯកសារ​ទាំងឡាយ​នៅ​ក្នុង​​គម្ពីរ​ព្រះត្រៃបិដក​សុទ្ធ​តែ​​ជាការពិត​​ទាំង​អស់ ។
សង្គាយនា​លើក​ទី​ ៣ ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ឡើង​នៅ​ខ្ទង់​ឆ្នាំ 218 មុន​គ្រិស្តសករាជ ។ បើ​ប្រៀបធៀប​សង្គាយនា​លើក​ទី ២ និង លើក​ទី ៣ អ្នក​សិក្សា​បាន​រក​ឃើញ​ថា សង្គាយនា​លើក​ទី​ ៣ មាន​​ចំណុច​​ជាច្រើន​​​​​​ខុស​ប្លែក​​​ពី​សង្គាយនា​លើក​ទី ២ ។ សង្គាយនា​លើក​ទី​ ២ ​មាន​​ឯកភាព​នៃ​អត្ថបទ​​រៀបរាប់​រឿងរ៉ាវ​ទាំងឡាយ ចំណែក​ឯ​សង្គាយនា​លើក​ទី ៣ គ្មាន​ឯកភាព​នៃ​អត្ថបទ​រៀបរាប់​រឿងរ៉ាវ​​ដែល​បាន​កើត​ឡើង​នោះ​ទេ ។ អត្ថបទ​ខុសៗ​គ្នា​ទាំងឡាយ​នោះ​​បាន​ដើរ​តួនាទី​យ៉ាង​សំខាន់​នៅ​ក្នុង​ការ​បង្កើត​និកាយ​ឬ​ក្រុម​នៃ​​ពុទ្ធសាសនិក​ជាច្រើន​ក្រុម ។
ការផ្សាយព្រះធម៌របស់ព្រះថេរៈទាំងនោះ បានប្រកបដោយនូវជោគជ័យ មានផ្លែផ្កាជាបន្តបន្ទាប់មក ធ្វើឲ្យអ្នករស់នៅក្នុងទឹកដីទាំងនោះ បាន​ខ្ពង់ខ្ពស់ យូរអង្វែង​ដោយសារ​អំណោយ​នៃ​ព្រះធម៌ និងលើកតំកើងអារ្យធម៌ និងវប្បធម៌របស់ជនជាតិទាំងនោះ ។ ដោយសារការផ្សាយនូវព្រះធម៌ តាមរយៈ ពាក្យ​ប្រៀន​ប្រដៅ​របស់​ព្រះពុទ្ធ អាណាចក្រ ឥណ្ឌា តាមពេលមកដល់ មាន​ឈ្មោះថា វិស្វគូរូ ឬ គ្រូពិភពលោក ។
ការសម្រេចផលមួយដ៏សំខាន់ក្នុងចំណោមជោគជ័យ នៃការប្រជុំនេះដែលឲ្យផ្លែផ្កាជាច្រើនសតវត្សរ៍តមកទៀត គឺព្រះចៅអធិរាជ​អសោក​បានបញ្ជូនព្រះសង្ឃ ដែល​ស្ទាត់​ជំនាញ​ខាង​ធម៌វិន័យ​របស់​ព្រះពុទ្ធ ហើយចាំស្ទាត់អាច​សូត្រចេញទាំងអស់បានពីក្នុងចិត្ត ដើម្បីបង្រៀនធម៌វិន័យទាំងអស់នោះក្នុងប្រទេស ៩ ដូច​រាយ​នាម​ខាង​ក្រោម ៖
សង្គាយនាលើកទី ២ ត្រូវប្រជុំឡើង ១០០ ឆ្នាំបន្ទាប់ពីព្រះពុទ្ធបរិនិព្វាន ដើម្បីដោះស្រាយជម្លោះខ្លាំងលើចំណុច ១០ ប្រការ ។ ជម្លោះនេះយោងទៅលើការរំលោភ លើសិក្ខាបទតូច ១០ ប្រការ របស់ព្រះសង្ឃខ្លះដែលទទួលការអនុញ្ញាតឲ្យ ៖
អំពើមិនប្រសើររបស់ព្រះសង្ឃទាំងនេះ ក្លាយទៅជារឿងហើយបង្កើតជាការជំទាស់គ្នាធំ ព្រោះគេគិតថាការរំលោភលើសិក្ខាបទនេះ ផ្ទុយស្រឡះអំពីច្បាប់ដើម ដែលព្រះពុទ្ធបានបញ្ញត្តិមក ។
សម្ដេចចៅពញាកំហែង រឺ ហែង លោកត្រូវជាបិតាក្មេក ព្រះស្ដេចកន ដែលកូនស្រីរបស់លោកជាម្នាងរបស់ព្រះស្រីជេដ្ឋាទី២ ម្នាងអង្គនេះ មានព្រះនាមថា ជាលែង។ លោកមានប្រពន្ធមានងារ និងឈ្មោះថា ជំទាវសួស ហើយមានបុត្រាម្នាក់ ជាលន់ ដែលត្រូវបានគេតាំងងារជា ស្នងធ្នឹមព្រះនគរជាលន់ ឱ្យយាមទ្វារបន្ទាយពិជ័យព្រៃនគរ។
ចិនបានលេចឡើងជាអរិយធម៌ដ៏ចំណាស់មួយដោយមានដើមកំណើតនៅក្នុងតំបន់អាងទឹកពហុពលនៃទន្លេលឿង។ ចិនធ្លាប់ជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោកអស់រយៈពេលជិត ២ សហស្សវត្សរ៍គឺចាប់ពីសតវត្សទី១ នៃគ.
ស។ ក្នុងរយៈពេលរាប់ពាន់ឆ្នាំមកនេះ នយោបាយប្រទេសចិនគឺផ្អែកទៅលើរបបរាជានិយមតំណពូជពង្សដោយចាប់ផ្តើមដំបូងនៅក្នុងរាជវង្សសៀ។ ក្រោយពីរាជវង្សសៀបានបង្កើតឡើង ប្រទេសចិនក៏ចាប់ផ្តើមពង្រីកឥទ្ធិពលនិងទឹកដីរបស់ខ្លួនហើយត្រូវបានបែកបាក់ជារដ្ឋតូចៗនិងត្រូវបង្រួបបង្រួមឡើងវិញជាច្រើនលើកច្រើនសារ។ នៅសតវត្សទី៣ មុន គ.
ស ពួកឈិនបានបង្រួបបង្រួមទឹកដីស្នូលនៃប្រទេសចិនហើយក៏បានបង្កើតចេញជាអាណាចក្រចិនដំបូងគេនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ រាជវង្សហាន (២០៦ មុន គ.
ប្រទេសចិនក៏បានធ្លាក់ចូលក្នុងភ្លើងសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងមួយរយៈទៀតតែមិនយូរប៉ុន្មាន រាជវង្សហានថ្មីក៏បានឡើងកាន់កាប់អំណាចបន្តពីឈិនដោយគ្រប់គ្រងប្រទេសចិនពីឆ្នាំ២០៦ មុនគ.
សភាប្រជាជនក្នុងស្រុកត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយផ្ទាល់ហើយសភាប្រជាជនកំពូលៗរហូតដល់សភាជាតិប្រជាជនត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយប្រយោលដោយសភាប្រជាជននៃកម្រិតទាប។
ប្រទេសចិនត្រូវបានហៅជាភាសាចិនថា ចុងគ័រ​ )។ ពាក្យថា ចុង​ ) មានន័យថា កណ្តាល ឯពាក្យថា គ័រ ) មានន័យថា ប្រទេស ឬ រដ្ឋ។ ពាក្យថាចុងគ័រ​ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដំបូងក្នុងសៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រចិន សសេរនៅសតវត្សទី៦ មុនគ.
បច្ចុប្បន្នពាក្យ ចុងគ័រ​ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាផ្លូវការសម្តៅលើសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ដែលបានកកើតឡើងតាំងពីឆ្នាំ១៩៤៩។
ភស្តុតាងបុរាណវត្ថុវិទ្យាបានបង្ហាញថា អម្បូរហូមីនីដាយដំបូងៗបានមកតាំងទីលំនៅលើទឹកដីប្រទេសចិនតាំងពី ២.២៥ លានឆ្នាំមុនមកម្លេះ។ ផូស៊ីលហូមីនីតបុរាណដែលមានសម្មតិនាមថាមនុស្សប៉េកាំង ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងរូបភ្នំមួយនៅចូកូឌានក្បែរទីក្រុងប៉េកាំង ហើយផូស៊ីលទាំងនោះមានអាយុកាលពីចន្លោះ ៦៨០,០០០ និង ៧៨០,០០០ ឆ្នាំមុន។ ផូស៊ីលធ្មេញនៃអូម៉ូសាព្យាង ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងរូបភ្នំហ្វុយាននៅស្រុកដាវ ខេត្តហ៊ូណាន។
ស។ ប៉ុន្តែរាជវង្សចូវមិនមានឥទ្ធិពលខ្លាំងដូចរាជវង្សមុនៗទេដោយសារតែខ្លួនត្រូវប្រឈមនឹងការរើបម្រះពីស្តេចត្រាញ់នៅតាមតំបន់នីមួយៗ។ ព្រឹត្តិការណ៍សង្គ្រាមស្តេចត្រាញ់នៅសម័យរាជវង្សចូវត្រូវបានគេសម្តៅថាសម័យផ្ការីកនិងស្លឹកឈើជ្រុះ។ រហូតមកដល់សម័យនគរចម្បាំងពីសតវត្សទី៥–ទី៣ មុនគ.
នៅឆ្នាំ១៦៤៤ រាជធានីប៉េកាំងត្រូវបានវាយត្រួតត្រាដោយកម្លាំងបះបោរជាច្រើនក្រុមដែលដឹកនាំដោយលី ស៊ីឆេង។ ព្រះចៅឆុងជិនបានធ្វើអត្តឃាតនៅពេលដែលរាជធានីប៉េកាំងកំពុងដួលរលំ។ រាជវង្សឆេងរបស់ជនជាតិម៉ាន់ជូបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយឧត្តមសេនីយ៍មិងរួចវាយដណ្តើមទីក្រុងប៉េកាំងមកវិញនិងផ្តួររលំរាជវង្សឈុនរបស់លីចោល។ ក្រោយពីដណ្តើមបានសម្រេច ទីក្រុងប៉េកាំងក៏ក្លាយជារាជធានីរបស់រាជវង្សឆេងម្តង។
គណបក្សនយោបាយចំនួន ៨ ផ្សេងទៀតមានសមាជិកតំណាងនៅក្នុងសភាជាតិប្រជាជន និងសន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន។ ប្រទេសចិនបានគាំទ្រគោលការណ៍លេនីននិយមនៃ"ប្រជាធិបតេយ្យនិយមកណ្តាល"។
មន្រ្តីចិនជាទូទៅតែងប្រតិកម្មខ្លាំងនៅពេលដែលប្រទេសក្រៅចាប់ផ្តើមធ្វើទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយតៃវ៉ាន់ ជាពិសេសគឺទាក់ទងនឹងការលក់គ្រឿងសព្វាវុធយោធា។
យ៉ាងណាក៏ដោយ មុនពេលបានទទួលឯករាជ្យដោយបរិបូណ៌នេះ បានមានហេតុផ្សេង ៗ សឹងធ្វើឲ្យប្រជាជនលាវបែកបាក់គ្នាទៀត ចាប់ផ្តើមតាំងពីពេលជប៉ុនឈ្លានពានចូលមកគ្រប់គ្រងឆ្នេរសមុទ្រឥណ្ឌូចិន ហើយដកខ្លួនចេញទៅនៅក្នុង ព.
ស.២៤៨៨ ប្រជាជនលាវបានបែកបាក់គ្នាក្នុងគោលការណ៍ថាតើនឹងព្រមនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់បារាំង ឬទាមទៀរឯករាជ្យដោយបរិបូណ៌ ជាហេតុនាំឲ្យកើតមានលាវឥស្សរះឡើងក្នុងព.
ស.២៥០៣ ប្រជាជនលាវបានបែកបាក់គ្នាជា ៣ ក្រុមគឺ ក្រុមភាគខាងស្ដាំ ក្រុមភាគខាងឆ្វេង និង ក្រុមភាគកណ្ដាល បានកាប់សម្លាប់គ្នាឯងយ៉ាងខ្លាំងក្លា ទោះបីជាមានការព្យាយាមជួយជ្រោមជ្រែងឲ្យមានការស្ម័គ្រសាមគ្គីគ្នា ដោយមានការចាត់តាំងរដ្ឋាភិបាលចំរុះជាដើម តែក៏ប្រព្រឹត្តទៅបានត្រឹមតែបណ្ដោះអាសន្ន ហើយសង្គ្រាមក៏បានប្រព្រឹត្តទៅទៀតរហូតដល់ទីបំផុតប្រទេសលាវក្លាយជាលានសមរភូមិទាំងជាតិឯង និង ជាតិឯង និង បរទេស ដែលចូលមកជួយឧបត្ថម្ភ ភាគីនីមួយៗ ជាពិសេសគឺតាំងពី ព.
ស.២៥០៨ ជាដើមមក សភាពបែបនេះគង់មិនមានអ្វីប្លែកជាងហេតុកាណ៍កាលពីមុន អាណាចក្រលាវទោះបីជាពេលក្រោយបានទទួលឯករាជ្យហើយតែក៏នៅមានភាពចលាចលគ្មានស្ថេរភាពខាងនយោបាយ គ្មានសន្តិភាពពេញលេញ ដែលនឹងជាគ្រឹះស្ថានសម្រាប់កសាងនូវវឌ្ឍនភាព ក្នុងវិស័យផ្សេង ៗ បានយ៉ាងពិតប្រាកដ។
ឆ្លងតាមរយៈចិនមក តាំងតែពេលនៅក្នុងអាណាចក្រអាយលាវ ដូចជនជាតិថៃជំពួកដទៃទៀត។ ក្នុងសម័យខុនហ្លួងម៉ៅ រយៈពេលប្រមាណ ព.
ស.៦២០ ហើយយ៉ាងណាក៏ដោយ ពេលដល់សម័យអាណាចក្រលានឆាងនេះ សេចក្តីជំនឿនោះបានលិចចុះដល់សាបបាតទៅហើយ ទើបប្រាកដថា ប្រជារាស្ត្រទូទៅគោរពខ្មោច ព្រាយ បិសាចអារក្ស អ្នកតា ដែលជាជំនឿដើមតាំងតែសម័យបូរាណ ធ្វើឲ្យព្រពុទ្ធសាសនាត្រូវប្រដិស្ឋានសាជាថ្មី ហើយនៅក្នុងគ្រានេះពុទ្ធសាសនាបែបថេរវាទ ដែលនាំចូរមកពីអាណាចក្រខ្មែរ។
សម្រាប់ព្រះបាងនោះ ជាព្រះពុទ្ធរូប ដែលក្ស័ត្រលង្កាបានបញ្ជូនមកថ្វាយចំពោះស្តេចផែនដីខ្មែរ ពេលស្តេចផែនដីខ្មែរព្រះរាជទានទៅឲ្យព្រះបាទហ្វាង៉ុមវិញ ហើយបាននាំទៅរក្សាទុកនៅទីក្រុងវៀងគាំ មុនពេលដល់ ព.
ស.២០៤៥ ទើបអារធនាមកទុកនៅនគរឆៀងថង គឺនគរជ្វាឬលានឆាង ហើយតមកនគរឆៀងថង ឬលានឆាងក៏ផ្លាស់ហៅតាមឈ្មោះព្រះបាងថា ក្រុងហ្លួងព្រះបាង ជួនកាលហៅអាណាចក្រទាំងអស់ថា អាណាចក្រហ្លួងព្រះបាង។ តាមន័យនេះ ស្តែងឲ្យឃើញថា ការស្ថាបនាអាណាចក្រលាវ ដំណើរការព្រមជាមួយការប្រដិស្ឋានព្រះពុទ្ធសាសនាបែបថេរវាទ ដោយមានព្រះបាងជាមជ្ឈមណ្ឌល ដែលរួបរួមចិត្តគំនិតរបស់ជាតិ និង ជាសញ្ញលក្ខណ៍របស់ព្រះពុទ្ធសាសនា និង ជាសម្បត្តិសក្តិសិទ្ធរបស់ប្រទេសជាតិ។
រជ្ជកាលព្រះបាទហ្វាង៉ុមពោរពេញដោយសឹកសង្គ្រាម ធ្វើឲ្យប្រជារាស្រ្តលាវ ដែលជាអ្នកមាននិស្ស័យស្រឡាញ់សន្តិភាព ត្រឡប់ជាធុញទ្រាន់ចិត្ត នៅទីបំផុត ព.
ស.១៩១៦អាមត្យទាំងអស់ក៏ព្រមព្រៀងគ្នាបណេ្តញព្រះអង្គចេញពីរាជបល្លង្ក ហើយក៏អភិសេកព្រះរាជឱរសព្រះជន្មាយុ ១៧ វស្សា ឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិ ទ្រង់ព្រះនាមតាមចំនួនប្រុសជំទង់ ដែលបានត្រួតក្នុងព.
ស.២៣២១ និង បាននាំយកនូវព្រះកែវមក៌តមកកាន់ប្រទេសថៃទៀតផង។ អាណាចក្រវ៉ៀងចន្ទន៍បានរលំ និង ក្លាយជាអាណានិគមរបស់ថៃក្នុង ព.
ស.២៣៧១ ចំណែកខាងហ្លួងព្រះបាងសឹងជាប្រទេសក្រោមអាណានិគមរបស់ថៃបានបញ្ជូនទូតទៅអង្វរក និង ជូនបណ្ដាការឲ្យវៀតណាមនៅក្នុង ព.
ស.២៣៧៤ ក្លាយជាគោលអាងរបស់បារាំង ដែលចូលទៅគ្រប់គ្រងប្រទេសវៀតណាមក្នុងគ្រាក្រោយមក ហើយចូលមកគ្រប់គ្រងប្រទេសលាវ ដោយលំដាប់ ចាប់ផ្ដើមតាំងតែពី ព.
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​លាវ ជនជាតិលាវមានប្រវត្តិមកតាំងពីដើមទាក់ទង និង ជាតិវង្ស ហើយការភៀសខ្លួនពីទីលំនៅជាដើម រហូតបានតាំងទីកន្លែងនៅក្នុងដែនដីបច្ចុប្បន្ន ដូចជាជនជាតិថៃមានរឿងរ៉ាវ ដែលគួរឲ្យដឹង ថាសង្ខេបថា ប្រមាណ ព.
ស.១២៩០ ព្រះបាទនគរជ្វាបានបន្តរាជវង្សមកតាមលំដាប់ ពេលអាណាចក្រខ្មែររុងរឿងមានអំណាចឡើង នគរជ្វាក៏ធ្លាក់ក្រោមអំណាចខែ្មរដូចជាជនជាតិថៃពួកដទៃតៀត ដែលនៅជិតគ្នា លុះដល់ព.
ស.១៧៩៦ អាណាចក្រណានចៅបានបាត់បង់ឆ្ពោះកុបលៃខាន ជនជាតិថៃក៏បានបែកក្រចាយមកតាមផ្លូវខាងត្បូងថែមចំនួនច្រើនទៀត។
ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាធិរាជទ្រង់បានគ្រប់គ្រងអាណាចក្ររបស់ព្រះអង្គឲ្យរួចផុតពីភ័យវិបត្តិរហូតដល់អស់រជ្ជកាល ថ្វីបើឡានណាថៃចាញ់ភូមាក្នុង ព.
២១១៧-២១១៨ ព្រះបាទហង្សាវតីក៏លើកទ័ពមកវាយយកលាវជាប្រទេសឯករាជ្យបាន និង ទ្រងនាំព្រះឱរសតែមួយគត់ព្រះអង្គរបស់ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាធិរាជ ទើបតែប្រសូតិក្នុងឆ្នាំព្រះអង្គសោយទិវង្គត់ទៅ ទុកជាចំណាប់ខ្មាំងនៅឯហង្សាវតីផង។ លុះតមកផែនដីលាវមានហេតុជ្រួលច្របល់ និង រឿងរាជសម្បត្តិជាច្រើនឆ្នាំទៀតរហូតដល់ ព.
ស.២១៣៤ ព្រះថេរៈជាចៅអធិការវត្តផ្សេងៗ បានប្រជុំគ្នាយល់ព្រមឲ្យបញ្ជូនទូតទៅយាងក្សត្រាណកែវកោម៉េន ដែលជាឈ្លើយក្នុងរាជសំណាក់ភូមាត្រឡប់មកគ្រងរាជ្យ ព្រោះពេលនោះព្រះបាទ បូរេងណង សោយទិវង្គត់ហើយ និង ភូមាក៏កំពុងតែទន់ខ្សោយទៅៗ ទើបបានយល់ព្រមដោយស្រួល ព្រះបាទណកែវកោម៉េនឡើងគ្រងរាជ្យក្នុង ព.
ស.១៨៩៣ ព្រះ បាទរាមាធិបតីទីមួយ នៃរាជវង្សអ៊ូទង បានតាំងអាណាចក្រថៃឡើងនៅក្រុងស្រីអយុធ្យា ហើយចាប់ផ្តើមពង្រីកអំណាចចេញទៅថែមទៀត ក្ស័ត្រខ្លាចក្រែងការរុករានរបស់ថៃអយុធ្យា ទើបទ្រង់ឲ្យព្រះបាទហ្វាង៉ុមគ្រប់គ្រងនគរលានឆាង ដើម្បីជាកំលាំងការពារថៃស្រីអយុធ្យាតទៅ ព្រះបាទហ្វាង៉ុមឡើងគ្រងរាជ្យក្នុងព.
ស.១៨៩៦ ទ្រង់ជាវីរៈក្ស័ត្រអាចរួបរួមខេត្តផ្សេងៗ ក្នុងទីទំនាបទន្លេមេគង្គភាគខាងលើរួមចូលតែមួយ មានអាណាខេត្តភាគខាងជើងទល់នឹងរហូត ១២អណាចក្រ។ ភាគខាងត្បួងទល់ និង អាណាចក្រខ្មែរ ភាគខាងលេចទល់ និង អាណាចក្រឆៀងម៉ាយ សុខោទ័យ និង ស្រីអយុធ្យា ភាគខាងកើតទល់ និង អាណាមនឹងចម្ប៉ា អាចហៅថាជាក្សត្រដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃអាណាចក្រលានឆាង និង តមកក្រុងលានឆាង ឬក្រុងធំរបស់អាណាចក្រលានឆាង ក៏មានឈ្មោះជាផ្លូវរាជការថា “ក្រុងស្រីសត្នាគុនហុតលានឆាងចូលគ្នា”។
តមកមិនយូរប៉ុន្មាន ដែនដីលាវក៏មានហេតុក្តៅក្រហាយជ្រួលច្របល់ផ្ទៃក្នុងទាក់ទងរឿងរាជសម្បត្តិទើបព្រះសុរិយវង្សាឡើងគ្រងរាជ្យក្នុងព.
ស ២១៩៤ ថ្វីត្បិតឆៀងខ្វាងបានចុះចាញ់ ក៏ក្លាយជាសត្រូវ និង គ្នាតមកជាខាងក្រោយដ៏យូរ រហូតដល់ធ្លាក់ទៅជាប្រទេសអាណានិគមរបស់បារាំងសេសទាំងអស់គ្នា។
រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រលាវ មាត្រាទី ៧ បញ្ញត្តិថា “ព្រះពុទ្ធសាសនាជាសាសនាប្រចាំជាតិ និង ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ជាឯកអគ្គសាសនូបត្ថម្ភក៍” មួយ​កន្លែងទៀតបញ្ញត្តិថា “គណសង្ឃលាវ មាននិកាយដើមតែនិកាយមួយគឺ ហិនយានបែបលង្កាវង្ស” ផ្នែក​ការគ្រប់គ្រងគណះសង្ឃ មានសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជជាប្រមុខ ក្នុងរវាង ព.
២៤៨៩ ជាដើមមកមានអ្នកគ្រប់គ្រង ប្រកបដោយព្រះសង្ឃនាយក មានសង្ឃាភិបាលគ្រប់គ្រងអង្គការសិក្សា អង្គការផ្សព្វផ្សាយ និង អង្គការជួសជុលស្ថាបនា ប៉ុន្តែ​ខាង​ក្រោយ​មក​បាន​រំសាយ​អង្គការ​គណៈសង្ឃទាំងនោះ ហើយបានបង្កើតទីប្រឹក្សាគណៈសង្ឃ ៤ អង្គ សម្រាប់ព្រះសង្ឃរាជ ធ្វើឲ្យមានលក្ខណះប្រហាក់ប្រហែលគ្នាជាមួយមហាថេរសមាគមនៅប្រទេសថៃ។
ក្នុងសម័យ ដែលនៅក្រោមអាណានិគមរបស់បារាំង ព្រះពុទ្ធសាសនានៅប្រទេសលាវបានមានការទ្រុឌទ្រោមទៅខ្លះ ព្រោះមិនមានការយកចិត្តទុកដាក់ទំនុកបម្រុងតាមការគួរ ប៉ុន្តែ ប្រជាជន ដែលមានសទ្ធាជ្រះថ្លាមោះមុតក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនានោះ បានជួយគ្នាផ្គត់ផ្គងព្រះពុទ្ធសាសនាឲ្យគង់វង់រហូតមក។ នៅពេលលាវបានទទួលឯករាជ្យរួចហើយ ទោះជាប្រទេសជាតិពុំទាន់បានស្ងប់រៀបរយក៏ដោយ តែខាងរាជរដ្ឋាភិបាលរួមជាមួយប្រជាជនបានដំណើរការស្ថាបនាទំនុកបម្រុងព្រះពុទ្ធសាសនាយ៉ាងអស់ពីសមត្ថភាព។
ស.២០៩០ ព្រះបាទពោធិសាលរាជទ្រង់ជួបប្រទះឧបទ្ទវហេតុ ក្នុងការប្រម៉ាញសត្វ ហើយសោយទិវង្គត់ទៅ ក៏កើតហេតុជ្រួលច្របល់ ទាក់ទង និង ការស្នងរាជ្យ សម្បត្តិ ព្រះបាទជេដ្ឋវំសោ ទើបទ្រង់យាងទៅរៀបចំក្រុងលានឆាងឲ្យមានភាពស្ងប់ស្ងាត់ និង ព្រះអង្គទ្រង់ឡើងគ្រងរាជ្យនៅអាណាចក្រនោះក្នុង ព.
ស.២០៩១ ទ្រង់ព្រះនាមថា ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាធិរាជ ព្រះអង្គមិនព្រមយាងត្រឡប់ទៅឆៀងម៉ាយ បណ្តោយឲ្យព្រះបាទថៃយ៉ៃ ឈ្មោះមេកុដិ ឡើងគ្រប់គ្រងឡានណារហូតមក។
ព្រះកំពូលកែវ ២.ព្រះកូនកែវ ៣.ព្រះល័កខាំ ៤.ព្រះគ្រូ ៥.ព្រះសា ៦.សម្ដេច និង កំណត់ឋានន្តរស័ក្តិព្រះសង្ឃជាថ្នាក់ ៗ ដូចជា ១.សម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ២.ព្រះមេគណខែត្រ ៣.ប្រធាននិគម ៤.ប្រធានឃុំ ៥.ព្រះចៅអធិការវត្ត ។
ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាធិរាជ ទ្រង់ជាមហារាជអង្គទី ២ របស់លាវ ទ្រង់ជាវីរៈក្ស័ត្រដ៏ស្ទាត់ជំនាញក្នុងសឹក្សាសង្គ្រាម និង ជាពុទ្ធសាសនូបត្ថម្ភ ដែលមានសទ្ធាយ៉ាងខ្លាំងក្លា ទ្រង់បានសាងវត្តសំខាន់ៗជាច្រើនវត្ត និង ព្រះពុទ្ធរូបសំខាន់ជាច្រើនព្រះអង្គ, ទ្រង់លើកស្ទួយការសិក្សាព្រះបរិយត្តិធម៌ ធ្វើឲ្យអក្នប្រាជ្ញតែងគម្ពីរផ្សេងៗ និង មានវណ្ណកម្មលាវកើតឡើងជាច្រើនរឿង។
ចំណែកភស្តុតាងមួយទៀតថា ពេលព្រះបាទហ្វាង៉ុមគ្រងរាជ្យមិនយូរប៉ុន្មាន ព្រះអង្គក៏ទ្រង់មានព្រះទ័យឃោរឃៅ ព្រឹត្តិការណ៍នោះបានជ្រាបដល់ព្រះមហាក្ស័ត្រកម្ពុជាព្រះស្សុរៈ“ជីតា” ទើបមានព្រះរាជបញ្ជាឲ្យព្រះបាទហ្វាង៉ុមទៅគល់ និង ទ្រង់រាជទានឱវាទឲ្យគ្រប់គ្រងប្រជានិករតាមគោលធម៌នៃព្រះពុទ្ធសាសនា ឲ្យសមាទានសីល ៥ ហើយព្រះអង្គទ្រង់ត្រឡប់មកលានឆាង ព្រមជាមួយព្រះភិក្ខុសង្ឃ ដែលបានចូលមកខាងដើម ។
ស្ថាប័នការសិក្សាពុទ្ធសាសនា ៣ ឆ្នាំ ការសិក្សាថ្នាក់បឋម និង មធ្យមរបស់ព្រះសង្ឃ នៅក្រោមការទទួលខុសត្រូវរបស់ក្រសួងធម្មការ ចំណែកជាន់ខ្ពស់គឺ ស្ថាប័នការសិក្សាពុទ្ធសាសនា នៅក្រោមការទទួលខុសត្រូវរបស់ក្រសួងសិក្សាធិការ។ តាមរបបការសិក្សានេះ ការសិក្សារបស់ព្រះសង្ឃ ទើបក្លាយជាការសិក្សាមួយភាគរបស់ជាតិ នៅក្រោមការទទួលខុសត្រូវ និង ឧបត្ថម្ភរបស់រដ្ឋមន្ត្រីដោយបរិបូណ៌។
ច្បាប់វិន័យគណះសង្ឃ ហៅថា “ព្រះរាជឱង្ការតែងតាំងរបៀបព្រះសង្ឃនៃព្រះរាជាណាចក្រលាវ ច្បាប់លេខទី ១៦០ ចុះថ្ងៃទី ២៥ ឧសភា ព.
ស.១៩៥៩)” បានកំណត់ក្នុងមាត្រាទី ៣ ថា “បព្វជិតកនុងព្រះពុទ្ធសាសនា គឺ ព្រះភិក្ខុ និង សាមណេរ ទាំងអស់ ក្នុងព្រះរាជាណាចក្រលាវ ត្រូវនៅក្រោមការបង្គាប់បញ្ជា របស់សម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ សឹងគង់នៅក្នុងរាជធានីនៃប្រទេស”។
ផ្នែកការសិក្សាខាងពុទ្ធសាសនា ភាគច្រើនព្រះសង្ឃថេរៈរបស់លាវច្រើនតែសិក្សាពីប្រទេសថៃ ការសិក្សាគណៈសង្ឃលាវ ទើបមានការចាត់របៀបតាមបែបថៃ គឺមានការរៀនភាសាបាលី បែងឲ្យមានការសិក្សាតាំងពីប្រយោគ ៣ ដល់ប្រយោគ ៩ ដូចគ្នានឹងប្រទេសថៃ ក្រោយមក ព.
ស.២២៣៥ រួចអាណាចក្រលាវក៏ជ្រួលច្របល់ទៅដោយបញ្ហាការដណ្តើមរាជសម្បត្តិ រហូតដល់បែកបាក់ទៅជាពីរអាណាចក្រគឺ រាជធានីព្រះបាង និង រាជធានីវៀងចន្ទន៍ ក្រៅពីនេះដែនដីចម្ប៉ាសក្តិ ដែលនៅមិនទាន់បានជាដែនដីក្នុងអាណាចក្រលាវដោយត្រង់ គ្រាន់តែធ្លាក់នៅក្នុងអំណាចគ្រប់គ្រងជាបណ្តោះអាសន្ន ក៏បានតាំងខ្លួនជាឥស្សរៈផងដែរ។
ថ្នាក់ឧត្តមបាលីបរិបូណ៌ (មានថ្នាក់ត្រៀមមហាវិទ្យាល័យ រួចហើយចូលរៀនថ្នាក់បាលីជាន់ខ្ពស់ បែងជាឧត្តមសិក្សា ត្រី-ទោ-ឯក ស្មើនឹងប្រយោគ ៧-៨-៩ តាមលំដាប់)។
ស.២៥០៨ បានមានការកែប្រែរបបការសិក្សាថ្មីទៀត តាមនយោបាយរបស់រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងសិក្សាធិការ សិល្បករ និង កីឡាយុវជន ដែលបានចាត់ការសិក្សាជា ៣ ថ្នាក់ ឲ្យស្របជាមួយការសិក្សារបស់គ្រហស្ថ គឺ
របកគំហើញនៃការតំណាងខាងរូបសាស្ត្រនៃតំណពូជបានចូលធ្លុងជាមួយនឹងគោលការណ៍វិវត្ត និង ពន្ធុវិទ្យាប្រជាជន ។ នៅទសវត្សឆ្នាំ ១៩៤០ និង ដើមទសវត្សឆ្នាំ ១៩៥០ ការពិសោធន៍ជាច្រើនបានបង្ហាញថា ជ.
ជាសមាសភាពនៃវណ្ណាង្គ ដែលបានផ្ទុកពន្ធុជាច្រើន ។ ការយកចិត្តទុកដាក់លើសារពាង្គកាយគំរូថ្មីដូចជា វិសាណូ និង វេត្រាណូ ស៊ីគ្នាជាមួយនឹងរបកគំហើញនៃរចនាសម្ព័ន្ធរាងដូចជណ្តើរវិលនៃជ.
នៅឆ្នាំ ១៩៥៣ បានកត់សំគាល់ស្ពាននៃយុគ អណូពន្ធុវិទ្យា ។ ចាប់ពីទសវត្ស ១៩៥០ មកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ន ជីវវិទ្យាត្រូវបានពង្រីកការត្រួតពិនិត្យអណូយ៉ាងទូលំទូលាយ ។ ក្រមពន្ធុត្រូវបានបំបែកដោយលោក ហា ហ្គោបិនដ៍ ខូរ៉ាណា រ៉ូបឺត ហូលី និង លោក ម៉ាស្ហឹល វ័ររ៉ិន ណារ៉ិនបឺក បន្ទាប់ពី ជ.
ត្រូវបានយល់ថាមានក្រុមក្រមាង្គ ។ ជាចុងក្រោយ គម្រោងបណ្ដុំពន្ធុមនុស្ស ត្រូវបានចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ ១៩៩០ ជាមួយគោលដៅនៃរាប់បណ្ដុំពន្ធុមនុស្សជាទូទៅ ។ គម្រោងនេះត្រូវបានសម្រេចជាសារវន្តនៅឆ្នាំ ២០០៣ ជាមួយនឹងការវិភាគវែកញែកល្អិតល្អន់នៅតែនឹងបោះពុម្ពផ្សាយទេ ។ គម្រោងបណ្ដុំពន្ធុមនុស្ស គឺជាជំហានទីមួយក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងជាសកល ដើម្បីបញ្ចូលចំណេះដឹងដែលបានប្រមូលបាននៃជីវវិទ្យាក្នុងការកំណត់អត្ថន័យ អណូ មុខងារ នៃខ្លួនប្រាណមនុស្ស និង ខ្លួនប្រាណនៃភាវៈរស់ដទៃៗទៀត ។
កើតឡើងជាធម្មតាជាពួកវណ្ណាង្គ ជាខ្សែបន្ទាត់នៅក្នុងសុធញ្ញ និង វណ្ណាង្គជារង្វង់មូលក្នុងពួកបុរេធញ្ញ ។ វណ្ណាង្គមួយគឺជារចនាសម្ព័ន្ធមួយដែលប្រកបដោយជ.
និង ពួកហ៊ីស្តូន ។ ការកំណត់នៃពួកវណ្ណាង្គក្នុងកោសិកាមួយ និង ពត៌មានតំណពូជដទៃផ្សេងទៀតបានរកឃើញនៅក្នុង សូត្រគុលិកា ខ្មហរិត ឬទីតាំងផ្សេងៗទៀតដែលគេស្គាល់ជាសំនុំថាបណ្ដុំពន្ធុរបស់វា ។ នៅក្នុងពួកសុធញ្ញ ជ.
នៃបណ្ដុំពន្ធុត្រូវតាំងនៅក្នុងស្នូលកោសិកា រួមគ្នាជាមួយនឹងចំនួនជាច្រើនតូចៗក្នុង ពួកសូត្រគុលិកា និង ពួកខ្មហរិត ។ នៅក្នុងពួកបុរេធញ្ញ ជ.
ត្រូវបានចាប់យកក្នុងអង្គដែលមានរាងទៀងទាត់មួយនៅក្នុងកោសិកាបោ ហៅថាស្នូលដូច ។ ពត៌មានពន្ធុក្នុងបណ្ដុំពន្ធុត្រូវចាប់បាននៅខាងក្នុងពួកពន្ធុ និង បង្គុំពេញលេញនៃពត៌មាននេះក្នុងសារពាង្គកាយមួយត្រូវបានគេហៅថាគំរូពន្ធុ ។
អភិវឌ្ឍនជីវវិទ្យា សិក្សាដំណើរការក្នុងសារពាង្គកាយជាច្រើនដែលធំធាត់ និង រីកចម្រើន ។ ការបង្កកំណើតនៅក្នុងភ្រូណាវិទ្យា អភិវឌ្ឍនជីវវិទ្យាទំនើបសិក្សាការគ្រប់គ្រងពន្ធុនៃការលូតលាស់កោសិកា បន្សេងកម្ម និង កំណរូបរាង ដែលគឺជាដំណើរការដែលផ្ដល់នូវកំណើនឆ្ពោះទៅមុខពួកជាលិកា ពួកសរីរៈ និង កាយវិភាគសាស្ត្រ ។
សារពាង្គកាយគំរូជាច្រើនផ្ដល់ដល់អភិវឌ្ឍនជីវវិទ្យារួមមានដង្កូវមូល ឃែនណហ៊ែបឌីទីស អេឡេហ្កង់ស៍ រុយផ្លែឈើដ្រូសូភីលឡា មេឡាណូហ្កាស្តឺរ ត្រីឆ្នូត ដានីអូ រ៉ឺរ្យ៉ូ កណ្ដុរ មុស មុសស្គូលុស និង តិណជាតិ អារ៉ាប់ប៊ីដូផស៊ីស ថាលីអាណា ។ (សារពាង្គកាយគំរូមួយគឺជាប្រភេទមួយដែលត្រូវបានសិក្សាយ៉ាងសន្ធឹកសន្ធាប់ ដើម្បីឲ្យយល់ បាតុភូតជីវវិទ្យាប្លែកៗ ជាមួយនឹងការរំពឹងថារបកគំហើញជាច្រើនបានបង្កើតក្នុងសារពាង្គកាយនោះ ដែលផ្ដល់ការយល់ច្បាស់លាស់ទៅក្នុងទង្វើមួយចំនួននៃសារពាង្គកាយដ៏ទៃៗទៀត ។)
ពន្ធុគឺជាអង្គសំខាន់ៗនៃទាយាទភាពក្នុងគ្រប់សារពាង្គកាយទាំងអស់ ។ ពន្ធុមួយគឺជាអង្គមួយនៃតំណពូជ ហើយស៊ីគ្នាទៅនឹងតំបន់មួយនៃជ.
ដែលជះឥទ្ធិពលទម្រង់ ឬក៏ មុខងារនៃសរីរាង្គមួយនៅក្នុងរបៀបជាក់លាក់ជាច្រើន ។ គ្រប់សារពាង្គកាយទាំងអស់ ចាប់ពីវេត្រាណូរហូតដល់ពួកសត្វ ចែករំលែកនូវយន្តម័យ គ្រឹះដែលចម្លង និង បកប្រែជ.
ទៅជាជំនូរអាមីន គឺដូចគ្នាចំពោះសារពាង្គកាយភាគច្រើន ប៉ុន្តែផ្សេងគ្នាតិចតួចចំពោះភាគខ្លះ ។ ជាឧទាហរណ៍ លទ្ធផលនៃជ.
ដែលសរសេរក្រមសម្រាប់ទីបជាតិ ក្នុងមនុស្សជាច្រើនក៏សរសេរក្រមសម្រាប់ទីបធាតុ នៅពេលបានបញ្ចូលទៅក្នុងសារពាង្គកាយផ្សេងៗ ដូចជារុក្ខជាតិជាច្រើន ។
ព្រឹត្តិការណ៍ពហុប្រភេទកម្មបង្កើតដើមឈើមួយ ដែលបានធ្វើរចនាសម្ព័ន្ធប្រព័ន្ធនៃទំនាក់ទំនងរវាងប្រភេទ ។ តួនាទីនៃប្រព័ន្ធវិទ្យាគឺដើម្បីសិក្សាទំនាក់ទំនងទាំងនេះ និង ដោយហេតុថាភាពផ្សេងគ្នា និង ភាពស្រដៀងៗគ្នារវាងប្រភេទ និង ពួកក្រុមនៃប្រភេទ ។