polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
លោកស្រី ប៊ូតូ បាន​ស្បថ​ចូលកាន់​តំណែង​ជា​នាយករដ្ឋមន្ត្រី​ប៉ាគីស្ថាន ជា​លើក​ដំបូង​របស់​គាត់​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៨៨ នៅ​អាយុ ៣៥ ឆ្នាំ ប៉ុន្តែ​គាត់​ត្រូវ​បាន​បណ្ដេញ​ចេញពី​តំណែង​ក្នុងរយៈពេល ២០ ខែ​ក្រោយមក ដោយ​លោក​ប្រធានាធិបតី ពី​បទចោទប្រកាន់​ប្រព្រឹត្ត​អំពើ​ពុករលួយ​។ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៩៣ គាត់​បាន​ជាប់ឆ្នោត​ជា​នាយករដ្ឋមន្ត្រី​សាជាថ្មី ប៉ុន្តែ​គាត់​ត្រូវ​បាន​បណ្ដេញ​ពី​តំណែង​ម្ដងទៀត ស្ដីពី​បទចោទប្រកាន់​ដូចមុន​ដែរ តែ​ម្ដង​នេះ​ដោយ​ប្រធានាធិបតី ។ គាត់​បាន​ធ្វើ​និរទេស​ដោយខ្លួនឯង​ទៅ​ទីក្រុង នៅ​ឆ្នាំ ១៩៩៨​។
នៅ​ថ្ងៃ​ទី ០៣ វិច្ឆិកា ២០០៧ លោក​ប្រធានាធិបតី ពែរវេ មូសារ៉ាហ្វ បាន​ប្រកាស​ដាក់​ប្រទេស​ក្នុង​ភាពអាសន្ន​។ នៅ​ពេល​ដឹង​ថា​ប្រទេស​ប៉ាគីស្ថាន​ត្រូវ​ប្រឈម​នឹង​វិបត្តិនយោបាយ​ហើយ លោកស្រី​បាន​កំណត់​ថា​ការ​ប្រកាស​ដាក់​ប្រទេស​ក្នុង​ភាព​អាសន្ន​របស់​លោក​មូសារ៉ាហ្វ នឹង​បង្ក​ការលំបាក​ដល់​ការ​ធ្វើឲ្យ​មាន​ការបោះឆ្នោត​មួយ​ប្រកបដោយ​សេរី និង​យុត្តិធម៌​ណាស់ ប្រសិនបើ​មិន​ដក​វា​ចេញ​ទេ​។ លោកស្រី​បាន​មានប្រសាសន៍ថា ពួកបះបោរ​ត្រូវការ​អំណាចផ្ដាច់ការ ហើយ​អំណាចផ្ដាច់ការ​ត្រូវការ​ពួកបះបោរ​។
សាកសព​របស់​លោកស្រី​ប៊ូតូ ត្រូវ​បាន​គេ​ដឹក​តាម​យន្តហោះ​យោធា​មួយ​គ្រឿង​ទៅកាន់​ស្រុកកំណើត​របស់​គាត់​នៅ ស្រុក ខេត្ត ហើយ​លោក​អាស៊ីហ្វ ហ្សាដារី ស្វាមី​របស់​លោកស្រី​ប៊ូតូ និង​កូន​របស់​គាត់ ៣ នាក់​រួម​ទាំង​មេដឹកនាំ​ថ្នាក់ខ្ពស់​ខ្លះ នៃ​គណបក្ស​ប្រជាជន​ប៉ាគីស្ថាន​របស់​លោកស្រី​ក៏​បាន​ធ្វើដំណើរ​តាម​យន្តហោះ​ដឹក​សព​នោះ​ដែរ​។ សាកសព​របស់​គាត់ ត្រូវ​បាន​គេ​បញ្ចុះ​បន្ទាប់ពី​ឪពុក​នៅ​ក្នុង​ផ្នូរសព​គ្រួសារ​នៅ​ក្នុង​ពិធីបុណ្យ​មួយ ដែល​មាន​ការចូលរួម​ពី​អ្នក​កាន់ទុក្ខ​រាប់​ម៉ឺន​នាក់​។
ទោះជា​ការចោទប្រកាន់​ខាងលើ​នេះ បាន​បង្កើត​ឱ្យ​មាន​មន្ទិល​ជាច្រើន​ពី​សាធារណៈ ហើយ​ក៏​មាន​ផង​ដែរ​ការ​សុំ​ឱ្យ​មាន​ការ​លើកលែងទោស​ពី​បណ្ដា​មេដឹកនាំ​ប្រទេស​ជាច្រើន​នៅ​លើ​ពិភពលោក​។ លោក ហ្ស៊ូលហ្វីការ អាលី ប៊ូតូ ត្រូវ​បាន​គេ​ព្យួរ​ក​នៅ​ថ្ងៃ​ទី ០៤ មេសា ១៩៧៩​។ ការ​អំពាវនាវ​ឲ្យ​មាន​ការ​លើកលែងទោស​ត្រូវ​បាន​ច្រានចោល​ដោយ​ប្រធានាធិបតី​ស្ដីទី ឧត្ដមសេនីយ៍ -- ។ លោកស្រី​ប៊ូតូ និង​ម្ដាយ​របស់​គាត់ ត្រូវ​បាន​ឃាត់ខ្លួន​នៅ​ក្នុង​ជំរំ​របស់​ប៉ូលិស​របស់​ដល់​ដំណាច់​ខែ ឧសភា ក្រោយ​ការ​ប្រហារជីវិត​ឪពុក​របស់​គាត់​។
នៅ​ពាក់កណ្ដាល​ឆ្នាំ ២០០២ លោក​ប្រធានាធិបតី មូសារ៉ាហ្វ បាន​កំណត់​អាណត្តិ​នាយករដ្ឋមន្ត្រី​ត្រឹមតែ​ពីរ​អាណត្តិ​ប៉ុណ្ណោះ​។ ទាំង​លោកស្រី​ប៊ូតូ និង​សត្រូវ​របស់​លោក​មូសារ៉ាហ្វ គឺ​លោក ណាវ៉ា សារីហ្វ សុទ្ធ​តែ​បាន​កាន់​តំណែង​នាយករដ្ឋមន្ត្រី​ពីរ​លើក​រួចមក​ហើយ​។ សម្ពន្ធភាព​របស់​លោក​មូសារ៉ាហ្វ នៅ​ក្នុង​សភា ជាពិសេស​គណបក្ស - មិន​ដូចគ្នា​ឡើយ​គឺ​អាច​មាន​ឱកាស​កាន់​តំណែង​ជា​នាយករដ្ឋមន្ត្រី​ជា​លើក​ទី​បី​បាន លើកលែង​តែ​ករណី​លោកស្រី​ប៊ូតូ និង​លោក​ណាវ៉ា សារីហ្វ​។
ការបោះឆ្នោត បាន​ធ្វើឡើង​ម្ដងទៀត​នៅ​ខែ តុលា ១៩៩៣ ហើយ​សម្ពន្ធភាព​នៃ​គណបក្ស​ប្រជាជន​ប៉ាគីស្ថាន បាន​ទទួល​សំឡេង​ឈ្នះ​ដាច់ខាត បាន​នាំ​លោកស្រី​ប៊ូតូ​ឲ្យ​ត្រឡប់​មក​កាន់អំណាច​សាជាថ្មី ដែល​អនុញ្ញាត​ឲ្យ​គាត់​បន្ត​អនុវត្ត​គំនិត​ធ្វើ​កំណែទម្រង់​តទៅទៀត​។ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៩៦ ដោយសារ​រឿងអាស្រូវ​នៃ​អំពើពុករលួយ​ផ្សេងៗ​ជាច្រើន លោកស្រី​ប៊ូតូ ត្រូវ​បាន​បណ្ដេញ​ចេញពី​អំណាច​ម្ដងទៀត ដោយ​ប្រធានាធិបតី ដែល​បាន​ប្រើ​មាត្រា៨ ស្ដីពី​អំណាច​នៃ​ការសម្រេចចិត្ត ដើម្បី​រំលាយ​រដ្ឋាភិបាល​។
បន្ទាប់មក​ទៀត គាត់​បាន​បន្ត​ការសិក្សា​នៅ​ប្រទេស​អង់គ្លេស​។ ចន្លោះ​ឆ្នាំ ១៩៧៣ និង ១៩៧៧ លោកស្រី​ប៊ូតូ បាន​សិក្សា​ផ្នែក​ទស្សនវិជ្ជា នយោបាយ និង​សេដ្ឋកិច្ច នៅ​សាកលវិទ្យាល័យ​ លើស​ពី​នេះ​ទៀត​ លោក​ស្រី​ក៏​បាន​សិក្សា​ពី​ច្បាប់​អន្តរជាតិ និង​ការ​ទូត​ប្រកប​ដោយ​ជោគ​ជ័យ នៅ​សាកលវិទ្យាល័យ​ ផង​ដែរ។ នៅ​ខែ ធ្នូ ១៩៧៦ គាត់​ត្រូវ​បាន​ជ្រើសតាំង​ជា​ប្រធាន ជា​ស្ត្រី​អាស៊ី​ទី​មួយ​ដែល​នាំមុខ​នៅ​ក្នុង​សង្គម​ប្រកបដោយ​កិត្តិយស​។
លោកស្រីប៊ូតូ បាន​ប្រកាស​ពី​ចេតនា​របស់​គាត់​ក្នុងការត្រឡប់ចូលប្រទេសប៉ាគីស្ថានវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៧ ដូចដែលគាត់បានសន្យាមែន បើទោះជា​មាន​សេចក្ដីថ្លែងការ​របស់​លោក​មូសារ៉ាហ្វ នៅខែ ឧសភា ឆ្នាំ ២០០៧ ថា​នឹង​មិន​អនុញ្ញាតឲ្យ​លោកស្រី​វិលត្រឡប់មក​ដឹកនាំ​ការបោះឆ្នោត​សកល ដែល​បម្រុង​ធ្វើ​នៅ​ចុង​ឆ្នាំ ២០០៧ ឬ ដើមឆ្នាំ ២០០៨ នោះឡើយ។ លោកស្រីប៊ូតូ ត្រូវ​បាន​គេ​រំពឹងថា​អាច​នឹង​ឡើងកាន់តំណែង​ជា​នាយករដ្ឋមន្ត្រី​ជាថ្មី​ម្ដងទៀត​។
លោកស្រី​ប៊ូតូ បាន​ដឹង​យ៉ាង​ច្បាស់​ពី​គ្រោះថ្នាក់​ដល់​ជីវិត ដែល​បណ្ដាល​មកពី​ការ​ធ្វើ​មាតុភូមិនិវត្តន៍​ចូល​មាតុប្រទេស ដើម្បី​ចូលរួម​យុទ្ធនាការ​ឃោសនា​បោះឆ្នោត​សម្រាប់​តួនាទី​ជា​អ្នក​ដឹកនាំ​របស់​លោកស្រី​។ នៅ​ក្នុង​បទ​សម្ភាស​កាលពី​ថ្ងៃ​ទី ២៨ ខែ កញ្ញា ឆ្នាំ ២០០៧ ជាមួយ​លោក អ្នកយកព័ត៌មាន​របស់ លោកស្រី​បាន​ដឹង​រួចជាស្រេច​អំពី​លទ្ធភាព​នៃ​ការវាយប្រហារ​លើ​រូប​គាត់​។
ក្នុង​ពេល​សម្ភាស​តាម​ទូរស័ព្ទ​ជាមួយ​វិទ្យុជាតិ​សាធារណៈ នៃ​សហរដ្ឋអាមេរិក លោកស្រី​ប៊ូតូ បាន​និយាយ​ថា ខ្ញុំ​មាន​សេរីភាព​ដើរហើរ​នៅ​ក្នុង​ផ្ទះ​តែប៉ុណ្ណោះ​។ ខ្ញុំ​ពុំ​មាន​សេរីភាព​ដើរហើរ​នៅ​ក្រៅ​ផ្ទះ​ឡើយ​។ ពួកគេ​បាន​ដាក់​កម្លាំង​ប៉ូលិស​យ៉ាង​ច្រើន ហើយ​យើង​មាន​កម្លាំង​ប៉ូលិស ៤០០០ នាក់​នៅ​ជុំវិញ​ជញ្ជាំង​ផ្ទះ​ទាំងបួន​របស់​ខ្ញុំ គឺ ១០០០ នាក់​ក្នុង​មួយ​ជ្រុង​។
នៅ​ឆ្នាំ ១៩៨៥ ប្អូន​ប្រុស​ម្នាក់​របស់​លោកស្រី​ឈ្មោះ ត្រូវ​បាន​គេ​សម្លាប់​នៅ​ក្នុង​ព្រឹត្តិការណ៍​ដ៏​គួរឲ្យ​សង្ស័យ​មួយ​នៅ​ប្រទេស​បារាំង​។ ក្រោយមក​ប្អូន​ប្រុស​ម្នាក់​ទៀត​របស់​គាត់​ឈ្មោះ ត្រូវ​បាន​គេ​ធ្វើឃាត​ទៀត ជាហេតុ​ធ្វើឲ្យ​មាន​ការផ្លាស់ប្ដូរ​ស្ថានភាព​នយោបាយ​នាំឲ្យ​លោកស្រី​បាន​ជាប់ឆ្នោត​ជា​នាយករដ្ឋមន្ត្រី​មួយលើក​ទៀត​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៩៦​។
ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ ២០០៧ សហរដ្ឋអាមេរិកហាក់ដូចជាជំរុញឲ្យលោកមូសារ៉ាហ្វ ធ្វើការ​ចរចា​ចែករំលែក​អំណាច​ជាមួយ​លោកស្រី​ប៊ូតូ ដោយ​ទុកឲ្យ​លោក​មូសារ៉ាហ្វ​ខ្លួនឯង​នៅ​រក្សា​តំណែង​ជា​ប្រធានាធិបតី​ដដែល ដោយ​បោះបង់​តំណែង​មេបញ្ជាការ​កងទ័ព ហើយ​លោកស្រីប៊ូតូ ត្រូវ​ឈរឈ្មោះជាបេក្ខជន​សម្រាប់​តំណែង​នាយករដ្ឋមន្ត្រី។
ពីរបី​ថ្ងៃ​ក្រោយមក រដ្ឋាភិបាល​ប៉ាគីស្ថាន​បាន​ប្រកាស​ថា​ការ​ឃាត់ខ្លួន​លោកស្រី​ប៊ូតូ​ត្រូវ​បាន​ដកចេញ ហើយ​លោកស្រី​អាច​មាន​សេរីភាព​ក្នុង​ការ​ធ្វើដំណើរ និង​បង្ហាញខ្លួន​ជា​សាធារណៈ​។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏​មេដឹកនាំ​គណបក្ស​នយោបាយ​ប្រឆាំង​ដទៃ​ទៀត​នៅតែ​ត្រូវ​គេ​ហាមឃាត់​មិន​ឲ្យ​និយាយ​ស្ដី​ជា​សាធារណៈ​ដដែល​។
ពីរបី​ថ្ងៃ​ក្រោយ​មក មេធាវី​របស់​លោកស្រី​ប៊ូតូ . បាន​មានប្រសាសន៍​ថា​គាត់​បាន​ទទួល​សំបុត្រ​មួយ​ច្បាប់​ដែល​គំរាម​សម្លាប់​កូនក្ដី​របស់​គាត់​។ សំបុត្រ​នោះ​បាន​បញ្ជាក់​ថា​មាន​ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​ពួក​អាល់កៃដា​ដែល​ដឹកនាំ​ដោយ​អូសាម៉ា ប៊ិនឡាឌិន ។
នៅ​ថ្ងៃ​ទី ០៨ វិច្ឆិកា ២០០៧ លោកស្រី​ប៊ូតូ ត្រូវ​ជាប់​ឃុំខ្លួន​នៅ​ក្នុង​ផ្ទះ តែ​ពីរបី​ម៉ោង​មុន​នេះ លោកស្រី​បាន​ដឹកនាំ និង​និយាយ​ទៅកាន់​ការប្រជុំ​មួយ​ប្រឆាំង​នឹង​ការ​ដាក់​ប្រទេស​ក្នុង​ភាពអាសន្ន​។
នៅ​ថ្ងៃ​ទី ១៨ ខែ ធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៨៧ គាត់​បាន​រៀបការ​ជាមួយ​លោក អាស៊ីហ្វ អាលី ហ្សាដារី នៅ​ក្រុងការ៉ាជី​។ គូរ​ស្វាមី​ភរិយា​នេះ​មាន​កូន​បី​នាក់​ជា​ចំណងដៃ​គឺ , និង ។
ករណី​ឃាតកម្ម​លើ​រូប​លោកស្រី បេណាហ្សៀរ ប៊ូតូ ក៏​ត្រូវ​បាន​ស្ដី​បន្ទោស​ផង​ដែរ​ចំពោះ​ភ្នាក់ងារ​ជំនាញ​បរទេស​ជាច្រើន ដែល​មាន​ពាក់ព័ន្ធ​ទៅ​នឹង​អស្ថិរភាព​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ប៉ាគីស្ថាន​។
ថ្មីៗ​នេះ​ទៀត លោកស្រី​មាន​ជំហរ​ប្រឆាំង​ពួក​តាលីបាន ហើយ​បាន​ថ្កោលទោស​ដល់​សកម្មភាព​វាយប្រហារ​ភេរវកម្ម​ជាច្រើន ថា​បាន​រៀបចំ​ឡើង​ដោយ​ពួក​តាលីបាន និង​អ្នកគាំទ្រ​របស់​ពួក​នេះ​។
បទបញ្ញត្តិ ត្រូវ​បាន​លុបចោល​ជាស្ថាពរ​ដោយ​លោក​ប្រធានាធិបតី ពែរវេ មូសារ៉ាហ្វ នៅ​ខែ កក្កដា ២០០៦​។
ប) មាន​លោក ខឹម វាសនា ជា​ប្រធាន​បក្ស។ គណបក្ស​នេះ​មិន​មាន​គោលនយោបាយ​សម្រាប់​អភិវឌ្ឍ​ឃុំ-សង្កាត់​នៅ​មូលដ្ឋាន​នោះ​ទេ។ ប៉ុន្តែ​ប្រធាន​គណបក្ស​នេះ​បាន​ដាក់​ចេញ​នូវ​គោលការណ៍ ២​ចំណុច​គឺ មិន​ពុករលួយ និង​មាន​វត្តមាន​បេក្ខភាព​ប្រធាន​ក្រុម​ប្រឹក្សា​ឃុំ-សង្កាត់​របស់​ខ្លួន​២៤​ម៉ោង​នៅ​កន្លែង​ធ្វើ​ការ បើ​គណបក្ស​នេះ​ឈ្នះ​ឆ្នោត។ ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា គណបក្ស​នេះដាក់​ចេញ​នូវ​គោលដៅ និង​វិធី​ចំនួន៤ ដែល​នាំ​ទៅ​ដល់​គោលដៅ​របស់​ខ្លួន។
គោលដៅសុបិន​រួម​ "មាតុភូមិ​មួយ​ដែល​ពួក​យើង​រស់នៅ​ដោយ​ស្មើភាព​គ្នា​ក្នុង​ភាព​ជា​ម្ចាស់" ដែល​នឹង​ត្រូវ​ធ្វើ​ឲ្យ​ស្ដែង​ឡើង​តាមរយៈ​ការ​ប្រែ​ក្លាយ​យន្តការ៨ចំណុចឲ្យ​ទៅ​ច្បាប់។
ពន្យល់​ប្រជា​ពលរដ្ឋ​ឲ្យ​យល់​អំពី​សង្គម​ប្រជាធិបតេយ្យ របៀប​បង្កើត​សង្គម​ប្រជាធិបតេយ្យ និង​ផល​សង្គម​ប្រជាធិបតេយ្យ
ពន្យល់​ប្រជាពលរដ្ឋ​ឲ្យ​យល់ដឹង​អំពី សិទ្ធិ​របស់​គាត់​ក្នុង​នាម​ជា​ម្ចាស់​ប្រទេស ករណីកិច្ច​ក្នុង​ភាព​ជា​ម្ចាស់​ក្នុង​ការ​ចូលរួម​សាង​ប្រទេស និង​អំណាច​ដែល​ខ្លួន​ត្រូវ មាន​ដើម្បី​អនុវត្ត​សិទ្ធិ
ពន្យល់​ប្រជា​ពលរដ្ឋ​ឲ្យ​យល់​ដឹង​អំពី គោលដៅ ចំណុច​ចាប់ផ្ដើម ឥរិយាបថ និង ធនធាន​មនុស្ស​នៃ​ការ​ធ្វើ​នយោបាយ​របស់ គ.
ប ដើម្បី​បញ្ចប់​ការ​ធ្វើ​នយោបាយ ដោយ​ការ​ដើរ​តាម ដោយ​ការ​ស្រលាញ់ និង​ដោយ​ការ​ដឹង​គុណ មក​ជា​ការ​ធ្វើ​នយោបាយ​ដោយ​ការ​រួម​គិត រួម​ធ្វើ​និង​រួម​ទទួលខុសត្រូវ
ប ដើម្បី​បញ្ចប់​ការ​ចាក់​ទុក​ព្រះធម៌​ជា​ជំនឿ​សាសនា មក​ជា​ការ​ប្រតិបត្តិ​ព្រះធម៌ ដោយ​ការ​ពិចារណា​រក​ហេតុផល ដើម្បី​ធ្វើ​ឲ្យ​ជីវិត​រស់​នៅ​មាន​បុព្វហេតុ​ច្បាស់លាស់​នៅ​ក្នុង​បច្ចុប្បន្ន​ជាតិ
ពន្យល់​ប្រជា​ពលរដ្ឋ​ឲ្យ​មាន​មូលដ្ឋាន​គ្រឹះ​សម្រាប់​ការ​អប់រំ​សីលធម៌​ផ្ទាល់​ខ្លួន និង​ការ​ពង្រឹង​ចំណេះដឹង​ទូទៅ ដែល​ជា​មូលដ្ឋាន​នៃ​ការ​បញ្ចប់​សង្គម​ដែល​ពោរពេញ​ទៅ​ដោយ​ការ​បែង​ចែង​វណ្ណៈ ទៅ​ជាមួយ​សង្គម​ដែល​ប្រជា​ពលរដ្ឋ​រស់នៅ​ដោយ​ស្មើ​ភាព​គ្នា
ពន្យល់​ប្រជា​ពលរដ្ឋ​ដោយ​ប្រើប្រាស់​មេរៀន​ត្រាស់​ដឹង​របស់​ព្រះពុទ្ធ អំពី​ជីវិត​ដើម្បី​ផ្លាស់ប្ដូរ​ផ្នត់​គំនិត​ពី​ភាព​អសកម្ម និង​អសីលធម៌​ឲ្យ​ជា​ប្រជា​ពលរដ្ឋ​មាន​សីលធម៌ និង​សកម្ម​ក្នុង​សកម្មភាព​សង្គម
ឥរិយាបថ​នយោបាយ សុចរិត​ភាព​ជា​បាត​គ្រឹះ​ដែល​ជា​អត្តចរិត​ផង និង​ជា​ឧត្ដមគតិ​ផង​ដែល​ជា​ខ្លឹម​ពិត​ប្រាកដ​របស់​គណបក្ស​សម្ព័ន្ធ​ដើម្បី​ប្រជាធិបតេយ្យ ស្រប​តាម​ទិស​ស្លោក "ដាក់​ខ្លួន​ឲ្យ​ទាប ឫកពា​ឲ្យ​សុភាព តែ​ការងារ​ឲ្យ​ណាស់ "និង​ប្រកាន់​ខ្ជាប់​នូវ​គំនិត​ដើម "យើង​បង្កើត​បក្ស​នេះ​ឡើង​ដើម្បី​ជាតិ មិន​យក​ប្រយោជន៍​ជាតិ​ដើម្បី​បក្ស​ឡើយ" ។
ធនធាន​មនុស្ស ត្រូវ​មាន​គុណសម្បត្តិ​របស់​បេះដូង (ជួយ​សង្គ្រោះ មិន​អាត្មា​និយម ស្អប់​អាក្រក់ និង​ជា​អ្នក​បង្ក្រាប​អំពើ​អាក្រក់) និង​គុណសម្បត្តិ​របស់​ខួរក្បាល (មាន​សមត្ថភាព​ពិចារណា មាន​ទស្សន​វិស័យ គឺ​មាន​សកម្មភាព​ដើម្បី​បម្រើ​ទស្សនៈ​របស់​ខ្លួន​ឲ្យ​ក្លាយ​ជា​ពិត​បាន) ជា​លក្ខណ​សម្បត្តិ​មិន​អាច​ខ្វះ​បាន សម្រាប់​ចលនា​ស្នូល​របស់​គណបក្ស​សម្ព័ន្ធ​ដើម្បី​ប្រជាធិបតេយ្យ។
ពង្រឹង​សិទ្ធិ​អំណាច​ប្រជាពលរដ្ឋផ្ដល់​ឱកាស និង​លើកទឹកចិត្ត​ប្រជាពលរដ្ឋ បង្កើត​សហគមន៍ ផ្ដល់​យោបល់ វាយតម្លៃ និង​ចូលរួម​ធ្វើ​សេចក្ដី​សម្រេច​នានា​ក្នុង​ឃុំ-សង្កាត់
ការពារ​កម្មសិទ្ធិ​ដីធ្លី​ស្របច្បាប់ របស់​ប្រជាពលរដ្ឋ និង​មិន​ចុះ​ហត្ថលេខា​លើ​ការ​វិនិយោគ ឬ​សម្បទាន​ណា​ដែល​ប៉ះពាល់​ផល​ប្រ​យោជន៍​ជាតិ និង​ប្រជាពលរដ្ឋ
ប្រឹក្សា​យោបល់ និង​ផល់​ព័ត៌មាន​ជូន​ប្រជាពលរដ្ឋ​ពាក់ព័ន្ធ​និង​ការ​ខ្ចី​បុល និង​ទីផ្សារ​កសិផល
អភិវឌ្ឍន៍ និង​វិនិយោគ​ដោយ​ផ្ដល់​ផល​ប្រ​យោជន៍​ជា​អាទិភាព​ដល់​ប្រជាពលរដ្ឋ​ក្នុង​ឃុំ-សង្កាត់
ពង្រឹង​ប្រសិទ្ធភាព និង​លើកកម្ពស់​ការងារ​នគរបាល​ដើម្បី​ឃុំ-សង្កាត់​ប្រកបដោយ​សុវត្ថិភាព​គ្មាន​គ្រឿងញៀន និង​គ្មាន​អំពើ​ហិង្សា
វិមជ្ឈការ​អំណាច ៖ ប្រគល់​សិទ្ធ​អំណាច​ធ្វើ​សេចក្ដី​សម្រេច​ចិត្ត​ក្នុង​ការ​អភិវឌ្ឍន៍​ឃុំ-សង្កាត់
វិមជ្ឈការ​សេវា​សាធារណៈ​ក្នុង​វិស័យ​អាទិភាព ( អប់រំ សង្គមកិច្ច ប្រព័ន្ធ​ទឹក​ស្អាត ផ្លូវ​ឃុំ-សង្កាត់ និង​ផ្ដល់​អ្នក​ជំនាញ​បច្ចេកទេស​កសិកម្ម សុខាភិបាល)។
ផ្លូវជាតិ​លេខ១ ៖ ពីភ្នំពេញ​ទៅ​ព្រំប្រទល់​វៀតណាម កាត់​តាម​អ្នក​លឿង​ និង​ស្វាយ​រៀង មានប្រវែង ១៦៧គ.
ផ្លូវជាតិ​លេខ២ ៖ ពី​ភ្នំពេញ​ទៅ​ព្រំប្រទល់​វៀតណាម កាត់​តាម​តាខ្មៅ និង​តាកែវ ប្រវែង​ ១៣៧គ.
ផ្លូវជាតិ​លេខ៣ ៖ ពី​ភ្នំពេញទៅ​ក្រុង​ព្រះសីហនុ កាត់​តាម​កំពត និង​ព្រៃ​នប់ មាន​ប្រវែង ២៦០គ.
ផ្លូវជាតិ​លេខ៥ ៖ ពី​ភំ្នពេញ​ទៅ​ប៉ោយប៉ែត កាត់​តាម​កំពង់ឆ្នាំង ពោធិសាត់ បាត់ដំបង និង​បន្ទាយមានជ័យ មាន​ប្រវែង ៤០៨គ.
ផ្លូវជាតិ​លេខ៦ ៖ ពី​ភ្នំពេញ​ទៅ​សេរីសោភ័ណ កាត់​តាម​កំពង់ធំ និង សៀមរាប មានប្រវែង ៣៨៦គ.
ឃុំសិត្បូមានទីតាំងតាមផ្លូវជាតិលេខ២១អា ពីរង្វង់មូលក្រុងតាខ្មៅ មកទិសខាងកើតមកទល់និងសួនច្បារក្រុងតាខ្មៅ បត់ស្ដាំ មកតាមដងទន្លេបាសាក់មកទិសខាងត្បូង ឆ្លងកាត់សង្កាត់តាខ្មៅ ត្រង់ភូមិព្រែកសំរោង និងភូមិថ្មី។ ហើយបន្តដំណើរឆ្លងកាត់ស្ពានទី១ ជាព្រំប្រទល់សង្កាត់តាខ្មៅ និងឃុំស្វាយរលំ ភូមិស្វាយរលំ១ ភូមិស្វាយរលំ២ ឆ្លងកាត់ស្ពានទី២(?
ភូមិស្វាយរលំ៣ ភូមិស្វាយរលំ៤ និងភូមិស្វាយរលំ៥ ជាព្រំប្រទល់រវាងឃុំស្វាយរលំ និងឃុំសិត្បូ។ ឆ្លងកាត់ភូមិព្រែកតាព្រីង ភូមិសិត្បូ ភូមិកំពង់ព្រីង និងភូមិព្រែកត្រែងដែលជាដែលជាព្រំប្រទល់រវាង ឃុំសិត្បូ និងឃុំរការខ្ពស់។
ផ្លូវជាតិ ៖ គឺជាផ្លូវ​ដែល​ធ្វើ និង​ថែរក្សា​ដោយ​ថវិកាជាតិ ហើយជា​ផ្លូវ​ដែល​ចេញ​ពី​រាជធានី​ភ្នំពេញ​ទៅកាន់​ខេត្ត​នានា។
ផ្លូវរុក្ខបាល ៖ គឺជា​ផ្លូវ​ដែល​ធ្វើ និង​ថែរក្សា​ដោយ​ក្រសួង​រុក្ខា និង​ប្រម៉ាញ់​សម្រាប់​ដឹក​នាំ​ផលិត​ផល​ព្រៃ​ឈើ សម្រួល​តំហែទាំ​ព្រៃឈើ និង​ធ្វើ​ទេសចរណ៍​ធម្មតា​ផងដែរ។
​ ផ្លូវលំ ៖ ផ្លូវ​តូចៗ​គ្មាន​ក្រាល​ថ្ម ដែល​គេ​ឃើញ​មាន​នៅ​តំបន់​ជន​បទ។ ផ្លូវ​នេះ​កសាង​ដោយ​រដ្ឋបាល​មូលដ្ឋាន សហការជាមួយ​អង្គការ​ក្រៅ​រដ្ឋាភិបាល និង​ប្រជាជន​ក្នុង​តំបន់។
ផ្លូវខេត្ត ៖ ផ្លូវនេះ​ថែ​រក្សា​ដោយ​ថវិកា​ខេត្ត ជា​​ផ្លូវកាត់​ផ្លូវជាតិ​ ឬ​ជា​ផ្លូវ​ចេញពី​​ទី​ប្រជុំ​ជនមួយក្នុង​ខេត្ត​ទៅ​ទីប្រជុំ​ជន​មួយ​ទៀត។
យោង​តាម​របាយការណ៍​របស់​ក្រសួង​ធម្មការ និង​កិច្ចការ​សាសនា បាន​ឲ្យ​ដឹង​ថា ប្រទេស​កម្ពុជា​សព្វថ្ងៃ​នេះ មាន​វត្តអារាម​ប្រមាណ​ជា​ជិត ៥ ០០០ វត្ត នៅ​ទូទាំង​ប្រទេស។ ដូច្នេះ​វត្តទាំង​អស់​នឹង​ត្រូវ​ទូងស្គរព្រម​ៗ​គ្នា វេលាម៉ោង ៩ ព្រឹក ថ្ងៃ​ទី ១៥ ខែ​កក្កដា ២០១៨។
វត្តគិរីសោភ័ណ ហៅ ភ្នំទែតក្នុង ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិបុសខ្នុរ ឃុំបុសខ្នុរ ស្រុកចំការលើ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តវង្គត្តបូរីសិរី ហៅ ភ្នំពេញថ្មី ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិចំការអណ្តូង ឃុំចំការអណ្តូង ស្រុកចំការលើ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តសិរីខ្នុរដំបង ហៅ ខ្នុរដំបងកើត ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិខ្នុរដំបងកើត ឃុំខ្នុរដំបង ស្រុកជើងព្រៃ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តអម្ពវនារាម ហៅ ចំការអណ្តូង ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិចំការអណ្តូង ឃុំចំការអណ្តូង ស្រុកចំការលើ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តជោតនារាម ហៅ ខ្នុរដំបងលិច ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិខ្នុរដំបងលិច ឃុំខ្នុរដំបង ស្រុកជើងព្រៃ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តព្រះពុទ្ធមុនីរង្សី ហៅ ស្ទឹងក្តី ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិច្រណោម ឃុំបុសខ្នុរ ស្រុកចំការលើ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តគិរីអម្រិតមានជ័យ ហៅ ស្រែប្រាំង ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិស្រែប្រាំង ឃុំតាប្រុក ស្រុកចំការលើ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តទូលអណ្តែត ហៅ ប្រាសាទអណ្តែត ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិប្រាសាទអណ្តែត ឃុំសំពងជ័យ ស្រុកជើងព្រៃ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តពោធិព្រះពន្លា ហៅ សូទិព្វក្រៅ ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិសូទិព្វក្រៅ ឃុំសូទិព្វ ស្រុកជើងព្រៃ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តសូទិព្វក្នុង ហៅ សូទិព្វក្នុង ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិសូទិព្វក្នុង ឃុំសូទិព្វ ស្រុកជើងព្រៃ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តនិគ្រោធធម្មា ហៅ អន្លង់ជ្រៃ ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិអន្លង់ជ្រៃ ឃុំច្បារអំពៅ ស្រុកបាធាយ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តសុវណ្ណគង្គារសេដ្ឋារាម ហៅ ទួលប្រសើរ ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិចំរើនផល ឃុំតាអុង ស្រុកចំការលើ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តព្រះទន្ទឹម ហៅ ព្រៃចារក្នុង ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិព្រៃចារក្នុង ឃុំព្រៃចារ ស្រុកជើងព្រៃ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តពោធិអម្ពវនារាម ហៅ ស្វាយទាប ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិប្រម៉ាត់ដី ឃុំស្វាយទាប ស្រុកចំការលើ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តជ័យមង្គលារាម ហៅ ត្រពាំងស្លា ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិត្រពាំងស្លា ឃុំសំពងជ័យ ស្រុកជើងព្រៃ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តស្វាយដង្គំ ហៅ ស្ទឹងឆ្វេង ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិស្ទឹងឆ្វេង ឃុំច្បារអំពៅ ស្រុកបាធាយ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តមុនីសោភ័ណរង្សី ហៅ តាំងក្រង ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិតាំងក្រង ឃុំស្វាយទាប ស្រុកចំការលើ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តសិរីបុទុម ហៅ ព្រៃចារក្រៅ ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិព្រៃចារក្រៅ ឃុំព្រៃចារ ស្រុកជើងព្រៃ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តសំរោងកូនខ្លា ហៅ ច្បារអំពៅ ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិច្បារអំពៅ ឃុំច្បារអំពៅ ស្រុកបាធាយ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តសុធម្មារាម ហៅ ត្រពាំងឫស្សី ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិត្រពាំងឫស្សី ឃុំជយោ ស្រុកចំការលើ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តពោធិធម្មរង្សី ហៅ ទួលស្បូវ ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិថ្នល់បែក ឃុំស្វាយទាប ស្រុកចំការលើ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តមុនីសុវណ្ណជោតនរាម ហៅ ស្វាយមាស ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិស្វាយមាស ឃុំតាអុង ស្រុកចំការលើ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តមង្គលសាលវ័ន ហៅ រវាំងកើត ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិរវាំងកើត ឃុំខ្នុរដំបង ស្រុកជើងព្រៃ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តបាត្តលីវ័ន ហៅ ត្រពាំងកក់ ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិត្រពាំងកក់ ឃុំសំពងជ័យ ស្រុកជើងព្រៃ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តវេឡុវនារាម ហៅ ឫស្សីជ្រុំ ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិឫស្សីជ្រុំ ឃុំសូទិព្វ ស្រុកជើងព្រៃ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តគិរីសត្ថារាម ហៅ តាំងស្រែ ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិត្បូងភ្នំ ឃុំតាំងក្រាំង ស្រុកបាធាយ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តសុវណ្ណារាមសាមគ្គី ហៅ ដូនពៅ ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិត្រពាំងល្ពៅ ឃុំជយោ ស្រុកចំការលើ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តភ្នំព្រះវិហារ ហៅ ព្រះវិហារ ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិបឹងវែង ឃុំតាំងក្រាំង ស្រុកបាធាយ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តពោធិវង្ស ហៅ ត្រពាំងកក់ ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិត្រពាំងកក់ ឃុំសំពងជ័យ ស្រុកជើងព្រៃ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តមនោព្រហ្ម ហៅ មនោព្រហ្ម ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិផ្តៅជុំ ឃុំផ្តៅជុំ ស្រុកជើងព្រៃ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តសុវណ្ណគិរី ហៅ ជើងឆ្នុក ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិជើងឆ្នុក ឃុំតាំងក្រាំង ស្រុកបាធាយ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តមុសិខារាម ហៅ ផ្តៅជុំ ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិផ្តៅជុំ ឃុំផ្តៅជុំ ស្រុកជើងព្រៃ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តសិរីអម្ពវ័ន ហៅ ព្នៅកើត ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិព្នៅកើត ឃុំព្រៃចារ ស្រុកជើងព្រៃ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តវេឡុវ័ន ហៅ ស្វាយបាក់ ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិស្វាយបាក់ ឃុំសូទិព្វ ស្រុកជើងព្រៃ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តភ្នំជើងព្រៃ ហៅ ជើងព្រៃ ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិគោករឿង ឃុំស្តើងជ័យ ស្រុកជើងព្រៃ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តខ្លាគ្រហឹម ហៅ ចន្ទវត្តី ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិឱម៉ាល់ ឃុំបាយធាយ ស្រុកបាធាយ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តជ័យមង្គល ហៅ បន្ទាយជ័យ ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិបន្ទាយជ័យ ឃុំស្ពឺ ស្រុកចំការលើ ខេត្តកំពង់ចាម
វត្តសំរិទ្ធិជ័យ ហៅ ខ្នារ ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិខ្នារ ឃុំស្តើងជ័យ ស្រុកជើងព្រៃ ខេត្តកំពង់ចាម
វេណទី១៤” ។ រយៈពេល១៤ថៃ្ងនេះ អោយឈ្មោះថា “បុណ្យកាន់បិណ្ឌ ឬ បុណ្យដាក់បិណ្ឌ” ។ ចំណែកថ្ងៃ១៥រោច ដែលជាថ្ងៃចុងក្រោយនោះ ពុទ្ធសាសនិក ពីគ្រប់វេណទាំងអស់បានមកជួបជុំគ្នា ធ្វើទានចំពោះសង្ឃជាមួយគ្នាដើម្បីបញ្ចប់បុណ្យកាន់បិណ្ឌ ។ ថ្ងៃទី១៥ ត្រូវនឹងថ្ងៃ១៥រោចខែភទ្របទ ដែលជាថ្ងៃចុងក្រោយនេះអោយឈ្មោះថា “ភ្ជុំបិណ្ឌ ឬ ថ្ងៃភ្ជុំបិណ្ឌ” ។បុណ្យនេះធ្វើឡើងក្នុងបំណងសំខាន់ៗ៣គឺ
ដើម្បីទំនុកបំរុងដល់ព្រះសង្ឃដែលកំពុងគង់ចាំវស្សា ដោយហេតុរយៈពេលនេះ ជាពេលដែលមានភ្លៀងធ្លាក់ជោគជាំខ្លាំង នាំអោយមានការលំបាកសំរាប់ព្រះសង្ឃក្នុងការត្រេចចរបិណ្ឌបាត្រ ។ហេតុនេះ បុណ្យកាន់បិណ្ឌ ឬ បុណ្យដាក់បិណ្ឌ នេះ ត្រូវបានធ្វើឡើងដើម្បីសម្រាលដល់ជីវភាពរបស់អ្នកបួសក្នុង ព្រះពុទ្ធសាសនា ។
ចំពោះបុណ្យបិណ្ឌភ្ជុំនេះ បុរាណាចារ្យរាជបណ្ឌិតខ្មែរយើងបានរៀបចំរយៈពេល១៥ថ្ងៃ ដោយចាប់គិតពីថ្ងៃទី០១រោច ដល់ថ្ងៃទី១៥រោច ខែភទ្របទ ជាពិធីមួយសម្រាប់ឧទ្ទិសកុសលទៅដល់បេតជនញាតិដែលបានស្លាប់ទៅ។
ទាក់ទិននឹងជំនឿដែលពុទ្ធបរិស័ទលើកឡើងអំពីការពូនភ្នំខ្សាច់ នៅអំឡុងពេលបុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌនេះ វាជាជំនឿមួយដែលខ្មែរយើងទូទៅយល់ថា វាល្អហើយមានប្រយោជន៍ទើបពួកគាត់ធ្វើ។ ហើយបានដាក់លុយទៅតាមភ្នំខ្សាច់នីមួយៗ ព្រមទាំងអុជធូបស្មាលា កំហុសបាបមួយចំនួនដែលខ្លួនបានសាងឡើង ដោយមិនបានចាប់អារម្មណ៍កន្លងមក។ ការពូនភ្នំខ្សាច់នេះក៏ជាការឧទ្ទិសកុសលមួយជូនដល់ឧបការីជនទាំងឡាយដែលបានលាចាកលោកផងដែរ។
៨៨៩ ដល់ ៩១០ យើងដឹងថា នៅក្នុងអាវាសជាច្រើនដែលព្រះអង្គទ្រង់បានកសាងគេតែងធ្វើពិធីបូជាបាយបិណ្ឌចំពោះវិញ្ញាណក្ខ័ន្ធអ្នកស្លាប់ក្នុងចំបាំងរាំងជល់ និង ចំពោះខ្មោចដែលគ្មានបងប្អូនជាទីពឹងទាំងឡាយជារៀងរាល់ខែ ។
ប្រជាជនខែ្មរ ក៏តែងតែចងចាំ និងយល់គ្រប់ៗគ្នាថា "បុណ្យភ្ជុំបិណ្យ" គឺជាការធ្វើបុណ្យដាក់បិណ្ឌ ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ បេតបុគ្គលជាឪពុក ម្តាយ បងប្អូន ញាតិសន្តានទាំងឡាយ ដែលបានចែកស្ថានទៅ ហើយ មិនដឹងជាទៅចាប់កំណើតនៅលោកខាងមុខជាអ្វីនោះ។ ប៉ុនែ្តបើ តាមអត្ថបទរបស់ លោក សុង ស៊ីវ វិញការធ្វើបុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ ពុំមែនមានន័យតែប៉ុណ្ណឹងទេ គឺលោកបានបកស្រាយដោយលើកយកអត្ថន័យចំនួន ៣ គឺ :
ដើម្បីបង្កើតសាមគ្គីរបស់ជាតិ គឺការស្រុះស្រួលគ្នាទាំងពេលវេលាកំណត់ទាំងការធ្វើនំគម អន្សមពេញទូទាំង ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា យើងក៏អាចកត់សម្គាល់ នូវពាក្យមួយទៀតថា "បុណ្យសែនដូនតា" ដែលជាពាក្យសាមញ្ញសម្រាប់ប្រជារាស្រ្តខ្លះ ព្រោះថាពាក្យទាំងពីរគឺមានន័យដូចគ្នា
ដើម្បីពុទ្ធបរិស័ទខ្មែរនៃយើងបានឱកាសធ្វើនូវបុណ្យនេះ ក្នុងពេលដែលនៅឆ្ងាយពីប្រទេសរបស់ខ្លួន។
ដោយទឹកដីរបស់ខ្លួនត្រូវចង្អៀតតូច ដោយប្រជាជនចេះតែកើនឡើងចំនួន ហើយម្យ៉ាងទៀតដោយសារនៅទិសខាងលិច មានជញ្ជាំងភ្នំអណ្ណាមយ៉ាងខ្ពស់ស្កឹមស្កៃមិនអាចឆ្លងកាត់បាន នគរចាម្ប៉ាគ្មានមធ្យោបាយអ្វីក្រៅអំពីវាតទឹកដីចុះទៅក្រោមឬឡើងទៅលើឡើយ។
ពីសតវត្សទី៣ទៅទី៤នៃគ្រិស្តសករាជ បានពង្រឹងកម្លាំងទាំងអស់វាយលុកប្រហារដណ្ដើមយកខេត្តចិន តុងកឹង។ តែសង្គ្រាមនេះហាក់ដូចជាមិនបាននាំមកនូវជោគជ័យដល់នគរចាម្ប៉ាទេ។ ជនជាតិយួនបានវាយតបវិញ ធ្វើអោយចាមទប់មិនបាន ហើយដកឃ្លារើរាជធានីឥន្ទ្របុរៈចុះមកតាំងទីនៅឯបណ្ឌុរង្គ។ បន្ទាប់មក រាជធានីចាមត្រូវលើកមកនៅកៅធរៈ។
មិនតែប៉ុណ្ណោះជាច្រើនលើកច្រើនគ្រា នគរចាម្ប៉ាត្រូវពួកជ្វាចោរសមុទ្រលើកទ័ពតាមទូកសំពៅចូលមកលុកលុយ វាយប្រហារកាប់សម្លាប់ ធ្វើបាបលួចប្លន់​ ដុតបំផ្លិចបំផ្លាញជារឿយៗ ពីគ្រិស្តសករាជ ៧៦៥ ទៅ ៧៨៧។ កងទ័ពចិនដែលត្រួតត្រានៅតុងកឹងក៏ធ្លាប់​បានវាយកម្ទេចចាម្ប៉ាដាក់ជាចំណុះដែរ។ បន្ទាប់មកក្នុង គ.
១០៤៥ កងទ័ពយួនបានយកជ័យជម្នះលើកងទ័ពចាម ដណ្ដើមយកបានព្រះរាជធានីឥន្ទ្របុរៈ ហើយលួចប្លន់យកអស់ភោគទ្រព្យសម្បត្តិធនធានរបស់ចាមផង។ ក្នុងគ.
៨០៩ ក្នុងរាជ្យព្រះបាទជយវម៌្មទី២ ដោយមានចាមមួយអង្គឈ្មោះពោរ ជាមេទ័ពធំ នគរចាម្ប៉ាបានលើកពលសេនាយោធា យ៉ាងគគ្រឹកគគ្រេងចូលមកវាយប្រហារនគរខ្មែរ។ តែកងទ័ពចាម ត្រូវបរាជ័យបាក់បែករត់ខ្ចាត់ខ្ចាយរលាយអស់។ វិបត្តិរវាងខ្មែរនិងចាម ក៏ចេះតែរីកធំឡើងជាលំដាប់តាមកាលវេលា។
៩៤៥-៩៤៦ វិវាទខ្មែរ-ចាមមានកម្រិតយ៉ាងខ្ពស់ខ្លាំងក្លាយផ្ទុះជាសង្គ្រាម។ កងទ័ពខ្មែរក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវម៌្មបានវាយរុញច្រានកម្ចាត់កងទ័ពចាម វាយប្រយុទ្ធចូលលុកសម្រុកដល់នគរចាម្ប៉ា ហើយដណ្ដើមយកបានព្រះរាជធានី កៅធរៈ។ សិលាចារឹកចាមបានសរសេរចាររៀបរាប់អំពីសង្គ្រាមនេះ ដោយបញ្ជាក់ថាកងទ័ពខ្មែរបានលួចយករូបព្រះបដិមាករព្រះនាងភគវត្តីដែលធ្វើអំពីមាស។
សង្គ្រាមនិងអធិករណ៍រវាងនគរខ្មែរនិងចាមមានរយៈពេលជាង ៧៥ ឆ្នាំ។ តែក្នុងរយៈពេលចុងក្រោយ ដែលនគរចាម្ប៉ាទទួលការវាយប្រហារកៀបសង្កត់ យ៉ាងខ្លាំងពីសំណាក់យួន ចាម្ប៉ាហាក់ដូចជាងាកមកស្វែងរកការគាំទ្រពីកម្ពុជាវិញ។
ជំលោះមួយទសវត្សបានបន្ត បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះបាទជយវម៌្មទី៦​។ ពួកស្ដេចដែលបានសោយរាជ្យបន្តបានត្រឹមតែរយៈពេលពីរបីឆ្នាំ គឺត្រូវបានប្ដូរចេញដោយអំពើហិង្សាជាបន្តបន្ទាប់​ដោយអ្នកស្នងរាជ្យរបស់ព្រះអង្គរហូតនៅទីបំផុត ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី១ (សោយរាជ្យគ.
ស ១០១០-១០៥០) បានទទួលបានរាជ្យបល្លង្ក។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានកត់សំគាល់ដោយការប៉ុនប៉ងដដែលៗ ដោយពួកសត្រូវរបស់ព្រះអង្គដើម្បីផ្ដួលរំលំព្រះអង្គ តាមរយៈការសញ្ជ័យយោធាជាច្រើនលើក។ នៅភាគខាងលិច ព្រះអង្គបានពង្រីកនគរទៅកាន់លវបុរីស្ថិតក្នុងប្រទេសថៃសព្វថ្ងៃនេះ នៅភាគខាងត្បូងទៅដល់បួរដីក្រៈ។ នៅអង្គរ សំណង់នៃបារាយណ៍ខាងលិចបានចាប់ផ្ដើមក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី១ ជាអាងទឹកដ៏ធំទីពីរ (៨ គុណនឹង ២.២ គ.
ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី២បានបញ្ជូនគណៈប្រតិភូមួយទៅកាន់រាជវង្សចោលនៅឥណ្ឌាភាគខាងត្បូង និងបានថ្វាយថ្មមានតំលៃដល់មហារាជកុលោត្តុង្គចោលទី១នៅ គ.
ស ១១១៤។ ការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី២នៅតែស្រពិចស្រពិលនៅឡើយ។ សិលាចារឹកចុងក្រោយបង្អស់ បានរំលឹកដល់ព្រះនាមរបស់ព្រះអង្គក្នុងការជាប់ទាក់ទងជាមួយការលុកលុយយួនដែលបានរៀបចំ​តាមផែនការ​រួចហើយ គឺចាប់ពីឆ្នាំ ១១៤៥។ ព្រះអង្គបានសុគតកំឡុងបេសនកម្មយោធាបានបរាជ័យ​នៅលើទឹកដីដាយវៀតនៅក្បែរៗឆ្នាំ ១១៤៥ និង ១១៥០។
បន្ទាប់ពី ព្រះអង្គនៅទីបញ្ចប់បានត្រឡប់មកប្រទេសកំណើតរបស់ព្រះអង្គវិញ អតីតនគរកម្វុជ ព្រះអង្គភ្លាមៗក៏បានកសាងឥទ្ធិពលរបស់ទ្រង់ ដោយធ្វើសញ្ជ័យជាបន្តបន្ទាប់នឹងស្ដេចដែលកំពុងប្រណាំងប្រជែងនឹងទ្រង់ ហើយនៅឆ្នាំ ៧៩០ គ.
ព្រះអង្គបានក្លាយជាព្រះមហាក្សត្រនៃនគរមួយហៅថា កម្វុជទេឝ របស់ជាតិខ្មែរ។ នៅប៉ុន្មានឆ្នាំជាបន្តបន្ទាប់ ព្រះអង្គបានពង្រីកទឹកដីរបស់ទ្រង់និងទីបញ្ចប់បានបង្កើតឡើងរាជធានីថ្មីរបស់ទ្រង់ នៅហរិហរាល័យក្បែរទីប្រជុំជនមួយនៅរលួសក្នុងប្រទេសខ្មែរ។ ដោយហេតុនេះហើយទើបទ្រង់បានពង្រីកវិសាលភាពការស្ថាបនាអង្គរ ដែលចាប់ពីប្រមាណ ១៥ គ.
ទៅទិសពាយព្យ។ នៅឆ្នាំ ៨០២ ទ្រង់បានប្រកាសព្រះអង្គឯងថាជាចក្រវរ្តិន៑ នៅក្នុងក្បួនរីត៍ដែលយកតាមប្រពៃណីឥណ្ឌា។ ដោយហេតុនេះហើយទ្រង់មិនត្រឹមតែបានតែងតាំងដោយទេវៈប៉ុណ្ណោះទេ និងក៏ជាអ្នកដឹកនាំដែលគ្មានគូប្រៀប ក៏ប៉ុន្តែក្នុងពេលដំណាលគ្នាដែរ ទ្រង់ក៏បានប្រកាសឯករាជ្យព្រះនគររបស់ព្រះអង្គពីជ្វាផងដែរ។ ព្រះបាទជយវម៌្មទី២បានសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ ៨៣៤ នៃ គ.
ស ហើយព្រះអង្គត្រូវបានស្នងរាជ្យបន្តដោយព្រះបុត្រាព្រះអង្គ ព្រះបាទជយវម៌្មទី៤។ ព្រះបាទជយវម៌្មទី៤បានសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ ៨៧៧ នៃ គ.
ប្រាសាទភ្នំដើមដំបូង គឺប្រាសាទអារាមរោងចិន និង ប្រាសាទថ្មដាប់) ទោះបីយ៉ាងណា ការរៀបចំខុសប្លែករបស់ប្រាសាទហាក់បីដូច​ជាតាមបែបផែនខ្មែរ។
ការគ្រប់គ្រងរដ្ឋត្រូវស្ថិតនៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃរបស់អភិជនមួយក្រុមតូច។ តំណែងធំៗត្រូវបានទៅរាជវង្សានុវង្ស ឯតំណែងជាបុរោហិត អ្នកប្រារព្ធពិធីនៃទេវរាជ ព្រះរាជគ្រូត្រូវបានទៅសមាជិកត្រកូលព្រាហ្មណ៍ខ្លះដែលនិយមការបន្តតំណែងដោយរាប់ញាតិ​តាមខ្សែស្រី។
វណ្ណៈក្សត្រិយ៍​និងវណ្ណៈព្រាហ្មណ៍ជាវណ្ណៈខ្ពស់ស្ថិតដាច់ពីវណ្ណៈរាស្ត្រទូទៅគឺជាវណ្ណៈបញ្ញវន្តនិងជាតំណាង​អរិយធម៌ឥណ្ឌា។ វណ្ណៈកំពូលទាំងពីរនេះច្រើនចងសម្ព័ន្ធមេត្រីជាមួយគ្នា។ ព្រះរាជាទ្រង់ប្រទានសវនការពីរដងក្នុងមួយថ្ងៃ សំរាប់ដោះស្រាយកិច្ចការរដ្ឋ។ ពួកនាម៉ឺនឬពួកប្រជារាស្ត្រដែលមានការចូលមកបង្គំគាល់ត្រូវរង់ចាំព្រះអង្គដោយអង្គុយផ្ទាល់ដី។ ពេលដែលព្រះអង្គយាងមក​ដល់ទាំងមន្ត្រីទាំងប្រជារាស្ត្រត្រូវលើកដៃប្រណម្យ​ហើយអោនក្បាលដល់ដី។
នៅក្នុងរដ្ឋបាលកណ្ដាល គេឃើញមានមន្ត្រីច្រើន មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ខ្លះមានមុខងារជាទីប្រឹក្សាខ្លះទៀតទទួលបន្ទុកធំៗ​នៅក្នុងវាំងឬកាន់ទ័ពនិងឈរត្រួតនៅតាម ខេត្ត ខណ្ឌ ឯមន្ត្រីជាន់ទាបត្រូវបានជ្រើសរើសដោយមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់​ហើយមាននាទីនៅបំរើពួកនេះ។ សញ្ញាសក្ដិគេសំគាល់ដោយប្រភេទគ្រែស្នែង និងចំនួនក្លស់ ។
វទី១៣ ទៅការចុះដុនដាបក៏ចាប់មានបន្តិចម្ដងៗ​រហូតដល់ត្រូវបោះបង់រាជធានីអង្គរចោលនៅសតវត្សទី១៥ ដោយព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌ទី២ ។ តទៅនេះយើងសាកល្បង បង្ហាញរូបភាព នៃសង្គមខ្មែរក្នុងសម័យដ៏រុងរឿងនោះ។
ជនជាតិចាមមានដើមកំណើតចេញមកពីជនជាតិជ្វា ឬម៉ាឡេនិងប៉ូឡេណេស៊ី ដែលរស់នៅក្នុងភូមិភាគ ប្រទេសម៉ាឡេស៊ីនិងឥណ្ឌូនេស៊ីបច្ចុប្បន្ននេះ។
នៅដើមសតវត្សទី១នៃគ្រិស្តសករាជ ជនជាតិចាមដែលមានឈ្មោះល្បីល្បាញ ជាអ្នកប៉ិនប្រសប់ខាងធ្វើដំណើរតាមសមុទ្រ បាននាំគ្នាមកកាន់កាប់ទឹកដីចន្លោះ ជួរភ្នំអណ្ណាម និងសមុទ្រ។ ព្រំប្រទល់ខាងជើងជាប់នឹងទឹកដីខេត្តចិន តុងកឹង​និងខាងត្បូងជាប់នឹងទឹកដីខ្មែរកម្ពុជាក្រោម។ គឺជាច្រកទឹកដីមួយចង្អៀត ដោយមានរបាំងធម្មជាតិ ឃាំងជាប់នៅទិសខាងលិចនិងខាងកើត ។
ក្នុងសតវត្សទី២នៃគ្រិស្តសករាជ ជនជាតិចាមបានរៀបចំទឹកដីនេះ អោយក្លាយទៅជានគរមួយមានឈ្មោះនគរចាម្ប៉ា​ដែលអ្នកដំណើរចិនដាក់ឈ្មោះថា លីនយី​។ ជាដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន នគរចាម្ប៉ាបានទទួលឥទ្ធិពលអំពីឥណ្ឌា ហើយគោរពបូជាព្រហ្មញ្ញសាសនា។ ព្រះមហាក្សត្រចាមទាំងប៉ុន្មានតែងតែប្រកាសតាំងខ្លួន ចុះមកពីព្រះសិវៈ ឬ ព្រះឥសូរ។
ចាប់ផ្ដើមនៃសតវត្សទី១០ នគរបានបែកបាក់ផ្ទៃក្នុង។ ព្រះបាទជយវម៌្មទី៥បានបង្កើតរាជធានីថ្មីនៅឆោកគគីរ នៅចំងាយ ១០០ គ.
ស) ដែលបានរើរាជវាំងត្រឡប់ទៅយសោធរបុរៈវិញ។ ព្រះអង្គបានបង្កើតគ្រោងការសំណង់ដ៏ស្កឹមស្កៃម្ដងទៀត​ក្នុងចំណោមស្ដេចដំបូងៗទាំងនោះ ​និងបានសាងប្រាសាទជាបន្តបន្ទាប់នៅតំបន់អង្គរ មិនត្រឹមតែមេបុណ្យខាងកើត នៅលើកោះមួយនៅចំកណ្ដាលនៃបារាយណ៍ខាងកើតនោះទេ ប្រាសាទពុទ្ធនិយមនិងវត្តជាច្រើនក៏បានកសាងឡើងផងដែរ។ នៅឆ្នាំ ៩៥០ នៃ គ.
ចេញមកពីកម្វុជ - និងមកពីតំបន់អង្គរដូចគ្នា - គ្មានកំណត់ត្រាដែលបាននៅគង់វង្សក្រៅតែពីសិលាចារឹកទេ។ ដូច្នេះហើយចំណេះដឹងថ្មីៗ​អំពីអរិយធម៌ខ្មែរតាមរយៈប្រវត្តិសាស្ត្រត្រូវទាញចេញតាំងពីដើមមកពី៖
ចំលាក់លៀនជាច្រើន​នៅបន្តគ្នាលើជញ្ជាំងប្រាសាទរួមជាមួយនឹងការពិពណ៌នាអំពី ក្បួនទ័ព​ ជីវិតនៅក្នុងរាជវាំង​ ទិដ្ឋភាពទីផ្សារ និង ជីវភាពប្រចាំថ្ងៃនៃប្រជាជនផងដែរ
ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍នីមួយៗ ​មានភស្តុតាងអំពីសម័យកាលក្រោយមកទៀតអំពីការប្រាស្រ័យទាក់ទងនឹងរមណីយស្ថានអង្គរ។ ក្រោមរបបនៃព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌ទី២ ទ្រង់បានស្នងរាជ្យជាបណ្ដោះអាសន្នដើម្បីរុញច្រានពួកសៀមឱ្យចាកចេញ ព្រះរាជវាំងក៏ត្រូវបានរើត្រលប់ទៅអង្គរវិញមួយរយៈកាលខ្លី។ ចាប់ពីសតវត្សទី១៧មក មានសិលាចារឹកខ្លះដែរ ផ្ដល់សក្ខីកម្មអំពីការតាំងលំនៅរបស់ជនជាតិជប៉ុន​ស្របពេលនោះ ក៏មានខ្មែររស់នៅទីនោះដែរ។
រឿងនិទានល្បីបំផុតរបស់យូកុនដាភ្វូ-កាហ៊្សូភ្វូសាក ដែលលោកជាអ្នកបានចូលរួមបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរនៅទីនោះនៅឆ្នាំ ១៦៣២។
ស្ដេចសោយរាជ្យបន្តបន្ទាប់ពីព្រះបាទជយវម៌្មទី២​បានពង្រីកទឹកដីកម្ពុជាជាបន្តបន្ទាប់។ ព្រះបាទឥន្ទ្រវម៌្មទី១ (រជ្ជកាល គ.
ស ៨៧៧-៨៨៩) បានចាត់ចែងពង្រីកនគរដោយគ្មានសឹកសង្គ្រាម ហើយព្រះអង្គបានចាប់ផ្ដើមគំរោងសំណង់ដ៏ស្កឹមស្កៃ អរគុណចំពោះភោគទ្រព្យដែលបានមកតាមរយៈពាណិជ្ជកម្ម និង កសិកម្ម។ ជាបឋមគឺប្រាសាទព្រះគោនិងស្នាព្រះហស្ថប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រ។ ព្រះអង្គត្រូវបានស្នងរាជ្យបន្ដដោយព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គ យសោវម៌្មទី១ (សោយរាជ្យ គ.