polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
គឺសកម្មភាពអំពើពុករលួយជាពិសេសគឺនៅក្នុងជួរមន្ត្រីយោធា។ អំពើពុករលួយនោះរួមមាន៖ ការកេងប្រវ័ញ្ចកូនទាហាន ការលក់អាវុធ គ្រាប់កាំភ្លើង និងសម្ភារៈផ្សេងៗទៅឱ្យទីផ្សារងងិត .។ អាក្រក់ជាងនេះទៅទៀតនោះគឺអសមត្ថភាពខាងកលយុទ្ធរបស់មន្ត្រីយោធាមួយចំនួន។
ស្ថាវិរៈ​និង​ថេរៈ​មាន​ន័យ​ដូច​គ្នា​ថា ព្រឹទ្ធា​ចារ្យ។ គេ​បាន​ប្រើ​ពាក្យ​ថេរ​វាទក្នុង​ការ​សរ​សេរ សម្រាប់​ការ​ហាត់​រៀន​របស់​គេ តាំង​ពី​សតវត្សរ៍​ទី​៤ នៅ​ពេល​ដែល​ពាក្យ​នេះ ឃើញ​មាន​នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​ទិប​វង្ស ។ តាម​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​មួយ​ផ្នែក​ធំ នៃ​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​ស្រី​លង្កា ថេរ​វាទ​ក្នុង​ស្រី​លង្កា​ចែក​ជា​ចំណែក​៣​គឺ ពួក​ភិក្ខុ​នៃ​មហា​វិហារ, អភយ​គីរី​វិហារ និង​ជេត​វន​វិហារ ។ តាម​ពាក្យ​របស់​លោក​អា.
ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ថៃ​នា​ពេល​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ ត្រូវ​បាន​​នាំ​បញ្ចូល​ពី​ប្រទេស​កម្ពុជា ឬ​ជា​សាសនា​ដែល​បាន​ចាក់​ឫស​នៅ​លើ​ទឹក​ដី​នោះ​តាំង​ពី​យូរ ​ពោល​គឺ តាំង​ពី​ទឹក​ដី​នោះជា​ទឹក​ដី​របស់​ខ្មែរ​មុន​ការ​ចូល​មក​ដល់​នៃ​ជន​ជាតិ​ថៃ​ម៉្លេះ ។ ចំពោះ​ជន​ជាតិ​វៀត​ណាម ក្នុង​ដំណាក់​កាល​ពី​ស.
យើង​គួរ​លើក​យក​ពី​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​នៃ​ព្រះ​បាទ​ធម្មា​សោក​ដែល​ឲ្យ​ពត៌​មាន​ថា «ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​បាន​ផ្សព្វ​ផ្សាយ​ចូល​មក​ដល់​ដែន​ដីសុវណ្ណ​ភូមិ​នៅ​ស.
» យក​មក​ត្រិះ​រិះ​ពិចារណា​ដើម្បី​កំ​ណ​ត់​កាល​បរិច្ឆេទ​នៃ​ការ​ចូល​មក​ដល់​របស់​លទ្ធិ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា​យើង ។ បញ្ហា​ចោទ​នោះ គឺ​ដែន​សុវណ្ណ​ភូមិ​ជា​ដែន​ដី​របស់​ប្រទេស​ណា?
បើ​យើង​ពិនិត្យ​ទៅ​លើ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ និង​ពិនិត្យ​លើ​ការ​ជាក់​ស្តែង​ឃើញ​ថា​នៅ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​នេះ ប្រទេស​ដែល​គោរព​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​មាន​ចំ​ណាស់
ជាង​គេ គឺ​មាន​តែ​ប្រទេស​កម្ពុជា​យើង​នេះ​ឯង។ ចំពោះ​បណ្តា​ប្រទេស​ដទៃ​ទៀត ឃើញ​ថាមាន​​ប្រទេស មួយ​ចំនួន គេ​គោរព​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ដូច​យើង​ដែរ តែ​គេ​គោរ​ព​នោះ​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ដំណាក់​កាល​ក្រោយ​យើង ។ ឧទាហរណ៍ ដូច​ជា​ករណី​ប្រទេស​ថៃ ចាប់​ពី ស.
ទី ៩ ក្នុង​ពេល​ដែល​ប្រទេស​យើង​បាន​កសាង​ជា​ប្រទេស​មាន​អធិបតេយ្យ​និង​មាន​វប្បធម៌​រឹង​មាំ​រួច​ទៅ​ហើយ​នោះ ប្រទេស​នេះ​កំពុង​ស្ថិត​នៅ​ជា​កុលសម្ព័ន្ធ ឬ​ជា​ជន​ជាតិ​ភាគ​​តិច ឬ​ជា​ជន​ជាតិ​បញ្ញើ​ក្អែក គ្មាន​ឯក​ភាព​នៅ​ក្នុង​ខេត្ត​យូ​ណាន់​នៃ​ប្រទេសចិន ពោល​គឺ​មិន​ទាន់​កើត​ជា​រដ្ឋ​នៅ​ឡើយ​ទេ។ លុះ​មក​ដល់​ស.
ទី៩ ទើប​ជន​ជាតិ​នេះ​បាន​ជ្រៀត​ចូល​មក​ក្នុង​ឥណ្ឌូ​ចិន តាម​ខ្សែ​ទឹក​នៃ​ទន្លេ​មេ​ណាម ធ្វើ​ដំណើរ​ពី​ជើង​ចុះ​មក​រក​ទិស​ត្បូង ដោយ​ដណ្តើម​ទឹក​​ដី​ពី​ជន​ជាតិ​ខ្មែរ​យើង​ខ្លះ​ពី​ជន​ជាតិ មន​ខ្លះ​.
វ​ ទី​១៣។ ដូច​នេះ ជន​ជាតិ​ថៃ​ពុំ​បាន​ទទួល​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​ដោយ​ផ្ទាល់​ពី​ជន​ជាតិ​ឥណ្ឌា​ដូច​ជា​ជន​ជាតិ​ខ្មែរ​យើង​ទេ ។
ប្រទេសកម្ពុជាជាតិសាសនាមហាយាននិកាយ ព្រះមហាក្សត្របរមនាថ នរោត្ដម សីហមុនី ។ ព្រះពុទ្ធសាសសុវណ្ណភូមិ។ ម១ .
ចំនួន​ប្រជាជន​នៅ​កម្ពុជា តាម​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ខាង​ជាតិ​ពន្ធុ​វិទ្យា​បាន​សន្និដ្ឋាន​ថា ពួក​​អូ​ស្ត្រាលី​អ៊ីដ​និង​​ពួក​មេឡានេ​ស៊ី សម្បុរ​ខ្មៅ បាន​មក​នៅ​ឥណ្ឌូចិន​តាំង​ពី​ច្រើន​ស.
ស ម៉្លេះ ។ ​បន្ទាប់​មក មាន​ពួក​ឥណ្ឌូនេ​ស៊ី​ ជា​ជន​ជាតិ​ស្បែក​លឿង​ចូល​មក​នៅ​លាយ​ឡំ​នឹង​ប្រជាជន​ចាស់ បង្ក​បង្កើត​ឡើង​ជាជន​ជាតិ​សាសន៍​មន-ខ្មែរ។ ក្រោយ​មក មាន​ពួក​ឥណ្ឌា​ជា​អ្នក​ជំនួញ ជា​អ្នក​ភៀស​ខ្លួន​ពី​សង្គ្រាម​និង​ជា​អ្នក​ផ្សាយ​សាសនា បាន​មក​រស់​នៅ​លាយ​ឡំ​ជា​មួយ​ម្ចាស់​ស្រុក​ដើម បង្ក​បង្កើត​បាន​ជា​អរិយ​ធម៌​មួយ ។ តែ​ពួក​កុល​សម្ព័ន្ធ​ខ្លះ ពុំ​ព្រម​ទទួល​យក​នូវ​បញ្ហា​ទាំង​នេះ ។​ ក្រោយ​មក​ទៀត​មាន​ជាតិ​សាសន៍​ផ្សេង​ៗ​បាន​មក​រស់​នៅ​ជា​បន្ត​បន្ទាប់ ដូចជា​ជាតិ​ជ្វា ព្រាហ្មណ៍ (ស.
ទី៨ ជា​សម័យ​មួយ​ដែល​គ្មាន​ស្ថិរភាព​ខាង​នយោ​បាយ​ព្រោះ​តែ​មាន​ការ​បែក​បាក់​ផ្ទៃ​ក្នុង​យ៉ាង​តំណំ ។ នេះ​ហើយ​ជា​ហេតុ​មួយ​ឲ​ជាតិ​ជិត​ខាង​មើល​ងាយ ដោយ​ហ៊ាន​លូក​ដៃ​ចូល​កកូរ​ក្នុង​កិច្ចការ​ផ្ទៃ​ក្នុង​ទៀត​ផង ។​
មាន​អ្នក​សិក្សា​ខ្លះ​បក​ស្រាយ​ថា ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​បាន​ចូល​មក​ដល់​ប្រទេស​កម្ពុជា​យើង​​តាំង​ពី​ស.
ស ដោយ​សំអាង​ទៅ​លើ​ប្រវត្តិ​សាស្រ្ត​នៃ​ព្រះ​បាទ​ធម្មា​សោក​នៃ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា ដែល​ព្រះ​អង្គ​ជា​មហា​ពុទ្ធសាស​និក​ជន​មួយ​រូប គោរព​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​ថេរ​វាទ បាន​ឧបត្ថម្ភការ​បញ្ជូន​សមណ​ទូត​ពីរ​អង្គ​គឺ ​សោណត្ថេរ និង ឧត្តរត្ថេរ មក​ផ្សព្វ​ផ្សាយ​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​លើ​ដែន​ដី​សុវណ្ណ​ភូមិ ។ បញ្ជាក់​ដោយ​សម្តេច​ព្រះ​មហា​​សុមេធា​ធិបតី ហួត តាត វិជិរប្ប​ញ្ញោ ព្រះ​សង្ឃនាយក​គណៈ​មហានិកាយ ក្នុង​ស្នា​ព្រះ​ហស្ត​របស់​ព្រះ​អង្គ​ស្តី​ពី « ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​នៅ​កម្ពុជា​សង្ខេប » បោះ​ពុម្ព​លើក​ទី២​​នៅគ.
១៩៧០ ទំព័រ​ទី ១ ថា​ «ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​ផ្សាយ​ចូល​មក​កម្ពុជា​ជា​មុន​ដំបូង ​តាម​គម្ពីរ​ពុទ្ធសាសនា​សាមន្ត​បាសា​ទិកា​ អដ្ឋ​កថា វិន័យ​បិដក​ជា​ភាសា​បាលី​បាន​ប្រាប់​​ពត៌​មាន​ថា កាល​ក្រោយ​ដែល​ធ្វើ​តតិយ​សង្គាយនា​រួច​ហើយ​នៅ​ក្នុង​ជម្ពូ​ទ្វីប គឺ​ក្នុង​​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​ក្នុង​ព.
ទី​៣ ព្រះ​មហាថេរ​មួយ​ព្រះ​អង្គ​នាម​​ព្រះ​មោគ្គលិ​បុត្ត​តិស្សៈ​បា​ន​ចាត់​ចែង​បញ្ជូន​ព្រះ​ថេរៈ​ពីរ​អង្គ គឺ​ព្រះ​សោណត្ថេរ​និង​ព្រះ​ឧត្ត​រត្ថេរ​ចេញ​ពី​ជម្ពូទ្វីប​ មក​ផ្សាយ​ព្រះ​ពុទ្ធ​សា​ស​នា​នៅ​សុវណ្ណ​ភូមិ ក្នុង​ព្រះ​រាជូបត្ថម្ភ​នៃ​ព្រះ​មហាក្សត្រ​នាម​ធម្មា​សោក» ។ អ្នក​សិក្សា​ខ្លះ​ទៀត បាន​រក​ឃើញ​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​ចូល​មក​ដល់​ប្រទស​ខ្មែរ​យើង​នៅ​ស.
ទៅ​វិញ ។ បញ្ហា​នេះ អ្នក​ស្រី​ត្រឹង ងា បាន​​សរសេរ​នៅ​ក្នុង​ស្នាដៃ​អរិយធម៌​ខ្មែរ បោះ​ពុម្ព​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៧៣ ទំព័រ​៨០ ថា ​« តាម​សិលា​ចារឹក​វ៉ូកាញ់ ​ ទំនង​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​ចូលម​ក​ប្រតិ​ស្ថាន​ក្នុង​ស្រុក​ខ្មែរ នៅ​ស.
ក្នុង​រជ្ជកាល​ព្រះបាទ​ស្រី​មារៈ ឬ ហ្វាន​ចេ​ម៉ាន់ ។ ទស្សនៈ​បែប​នេះ​គេ​បាន​ពន្យល់​ថា​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​មាន​កំណើត​ក្រោយ​ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា ប្រហែល​នឹង​អាច​ចូល​មក​ដល់​ប្រទេស​កម្ពុជា​ក្រោយ​ការ​ចូល​មក​ដល់​នៃ​លទ្ធិ​ព្រាហ្មណ៍​សាសនា​ ។​
ចេនឡា​ទឹក​លិច​គឺ​ជា​តំបន់​សម្បូរ​ដោយ​បឹង​បួរ និង​សមុទ្រ​ហ៊ុមព័​ទ្ធ​ជុំវិញ​គ្រប​ដណ្ដប់​លើ​តំបន់​អាង​ទឹក​ទន្លេ​មេគង្គ ចាប់​ពី​ល្បាក់​ទឹក​ខោន រហូត​ដល់​សមុទ្រ ។ ព្រោះ​តែ​ដូច្នេះ​ហើយ​ទើប​គេហៅ​ថា​ចេនឡា​ទឹក​ដូច​នេះ ។​
ស ។ យុគ​នេះ​អាច​ជា​ការ​ចាប់​ផ្តើម​នៃ​អរិយ​ធម៌​ខ្មែរ ហើយ​ការ​ចង​ក្រង​ទំព័រ​​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​កម្ពុជា ត្រូវ​ស្ថិត​នៅ​លើ​សម្ភារៈ​វប្បធម៌​កម្ពុជា​ដំបូង​បង្អស់​ជា​មូលដ្ឋាន​។ វប្បធម៌ អរិយធម៌​ខ្មែរ ដូច​បាន​បញ្ជាក់​ជូន​ខាង​លើ ​ក៏​អាច​បង្ហាញ​ឲ្យ​អ្ន​ក​សិក្សា​ស្រាវ​ជ្រាវ​វិភាគ​បាន​ពី​ប្រភព​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា នៅ​កម្ពុជា​ដែរ​ ។​
ទ្រឹស្តី​របស់​វិភជ្ជវា​ទិន ប្រហែល​គ្នា​នឹង​ស្ថាវិរៈ​ជំនាន់​ចាស់​ដែរ ប៉ុន្តែ​មិន​ដូច​គ្នា​ទាំង ស្រុង​ទេ ។ ក្រោយ​ពេល​ធ្វើ​សង្គាយនា​លើក​ទី៣​មក ដោយ​មក​មាន​ពី​ទី​តាំង​ឆ្ងាយ​ៗ ពី​គ្នា ជា​ហេតុ​បណ្តាល​ឲ្យ​វិភជ្ជវា​ទិន អភិវឌ្ឍន៍​បន្តិច​ម្តង​ៗ​ជា​៤​ពួកៈ មហី​សាសកៈ​១ កាស្យ​បី​យៈ​១ ធម្មគុប្តកៈ១ និង​តា​ម្រ​ប​នីយៈ​១ ។ ថេរវាទ​ចុះ​មក​អំពី​តា​ម្រប​នីយៈ ដែល​មាន​ន័យ​ថា ពូជ​ពង្ស​ជន​ជាតិ​ស្រី​លង្កា ។ ប្រភព​ខ្លះ​អះ​អាង​ថា មាន​តែ​ថេរវាទ​ទេ​ដែល​អភិវឌ្ឍន៍​មក​ពី​វិភជ្ជវា​ទិន​ផ្ទាល់ ​។ តាម​រយៈ​អ្ន​ក​ស្រាវ​ជ្រាវ​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា អា.
​ បញ្ហា​បរិច្ឆេទ​នៃ​ការ​ចូល​មក​ដល់​នៃ​លទ្ធិ​ពុទ្ធសាសនា​នេះ យើង​គួរ​សិក្សា​ឲ្យ​បាន​ដឹង​ច្បាស់​ព្រោះ​បញ្ហា​នេះ វា​បាន​ឆ្លុះ​បញ្ចាំង​ទៅ​លើ​ការ​រីក​ចំរើន​របៀប​​របប​ការ​រស់​នៅ និង​និន្នាការ​របស់​សង្គម​ខ្មែរ​យើង​នៅ​គ្រប់​ដំណាក់​កាល​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​របស់​ខ្លួន​រយៈ​កាល​កន្លង​មក ។ បញ្ហា​នេះ អ្នក​សិក្សា​ជា​ច្រើន​បាន​ស្រាវ​ជ្រាវ​ឃើញ​កាល​បរិច្ឆេទ​ខុស​ៗគ្នាៈ​
ប្រវត្តិ ប្រភ​ព​នៃ​ការ​បង្រៀន​គ្រឹះ​នៃ​ការ​បង្រៀន​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​ថេរ​វាទ​បែក​ចេញ​មក​អំពី វិភ​ជ្ជ​វាទ ដែល​តមក​អំពី​ស្ថាវិរៈ ក្នុង​ជំនាន់​ពេល​ធ្វើ​សង្គាយ​នា​លើក​ទី៣ ព.
ស២៩៤ ក្នុង​រជ្ជ​កាល​មហា​អធិរាជ​អសោក នៃ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា។ វិភជ្ជវា​ទិន ​ សំគាល់​ខ្លួន​ថា​ជា​អ្នក​បន្ត​ប្រពៃណី​ស្ថាវិរៈ ហើយ​បន្ទាប់​ពី​សង្គាយ​នា​លើក​ទី​៣​មក ក៏​នៅ​តែ​បន្ត​ហៅ​ការ​រៀន​សូត្រ ថា​ជា​ស្ថាវិរ​ថេរៈ ។
ពួក​កុល​សម្ព័ន្ធ មាន​ច្រើន​ក្រុម ដូច​ជា​ពួក​ព័រ ស្អូច សំរ៉ែ កួយ ស្ទៀង ព្នង ។ ពួក​គេ​រស់​នៅ​ដាច់​​ស្រយាល​ពី​គេ, ប្រកប​អាជីវ​កម្ម​ប្រមាញ់ នេសាទ និង​កសិកម្ម​នៅ​ព្រៃ​ដុត ។
ពួក​ចំណូល​ស្រុក ឬ​ខ្មែរ​ចូល​ជាតិ ជា​ប្រជាជន​ដែល​មក​រស់​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ជា​យូរ​យារ​ណាស់​មក​ហើយ មាន​សិទ្ធិ និង​កាតព្វ​កិច្ច​ដូច​ខ្មែរ​ដែរ ។ ជន​​ជាតិ​ទាំង​​នេះ​​មាន​​ចាម ជ្វា ឡាវ​វៀតណាម និងភូមា…។
ជា​យូរ​យារ​ណាស់​មក​ហើយ អ្នក​ធ្វើ​ការ​សិក្សា​ស្រាវ​ជ្រាវ​ខ្មែរ បាន​ខិត​ខំ​ដោះ​ស្រាយ​បញ្ហា​កំណើត​​ខ្មែរ​​នេះ ។ ពួក​​គេ​បាន​បញ្ចេញ​យោបល់​ប្លែក​ៗ​គ្នា ហើយ​ជួន​កាល​ផ្ទុយ​ស្រឡះ​តែម្តង ។ ប៉ុន្តែ​យោបល់​ទាំង​នោះ​អាច​ចែក​ជា​ពីរ​ក្រុម​គឺៈ​
ចំណែកខាងទិសបស្ចឹម និង ទិសទក្សិណចុះមក គឺ ភាគកណ្ដាលនៃប្រទេសឥណ្ឌាទាំងមូល ដែលមានអាណាចក្រតាំងខ្លួនជាឥស្សរៈឡើង ហើយក្រោយមកក៏រុងរឿង គឺអាណាចក្ររបស់ក្សត្ររាជវង្សសត្តវាហនៈ នៃអាណាធរនគរ សឹងមានមណ្ឌលនៃសេចក្ដីចម្រើននៅក្នុងអមរវតី ។ អាណាចក្រនេះបានចាប់ផ្ដើមកកើតឡើងនៅចុងសម័យនៃរាជវង្សមោរិយៈ ពេល ដែលអាណាចក្រនៃព្រះបាទអសោកមហារាជកំពុងបែកបាក់ទន់ខ្សោយ បានច្បាំងឈ្នះក្សត្រនៃក្រុងមគធៈ នៅប្រមាណព.
ហូឡងដ៍កាន់កាបអំណាចបានមិនយូរប៉ុន្មានក៏អនថយ អង់គ្លេសក៏ចូលមកជំនួសនៅបរិវេណមាត់ទន្លេ ប្រមាណ ព.
ស.២៣៤០ និង ១៩ កន្លងមក អំណាចរបស់អង់គ្លេសបានគ្របដណ្ដប់ទូទាំងលង្កាទ្វីប ដោយអង់គ្លេសវាយឈ្នះព្រះរាជានៃកែនឌី ហើយចុះសន្ធិសញ្ញាធានាសិទ្ធិនៃភាគីខាងលង្កា និង ការពារព្រះពុទ្ធសាសនា ក្រោយមក ព.
ស.២៣៦២ កើតមានការក្បត់ឡើងយ៉ាងខ្លាំងក្លា ពេលអង់គ្លេសបង្ក្រាបរាបហើយ ក៏កែប្រែសេចក្តីក្នុងសន្ធិសញ្ញាសាជាថ្មី រាជវង្សលង្កាតាំងពីបូរាណក៏ត្រូវបញ្ចប់ត្រឹមនេះ។
ស.២៤៩១ ការវាយប្រហារគាបសង្កត់ពីគូបដិបក្សចំពោះពុទ្ធសាសនា បង្កឲ្យកើតប្រតិកិរិយាបង្ខំឲ្យមានការស្ថាបនាស្រោចស្រង់ព្រះពុទ្ធសាសនា និង បង្កើតនូវភាពរឹងប៉ឹងខ្នះខ្នែងធ្វើយ៉ាងប្រកដប្រជាក្នុងការរក្សាការពារសាសនាវប្បធម៌ប្រពៃណីប្រចាំជាតិរបស់ខ្លួនឲ្យរឹតតែល្អប្រសើរឡើង ហើយអាការៈបែបនេះក៏បានស្ថិតស្ថេរគង់វង់នៅរហូតដល់បច្ចប្បន្ននេះ
គណៈសង្ឃនៅប្រទេសលង្កាបច្ចប្បន្ននេះមាន ៣ និកាយគឺ សៀមវង្ស ឬឧបាលីវង្ស អមរបុរនិកាយ និង រាមញ្ញវង្ស។ សេចក្ដីផ្សេងគ្នាមានត្រឹមបន្តិចបន្តួច ហើយជារឿងនៃប្រវត្តិសាស្រ្ត គឺ កើតមកពីឧបសម្បទវង្សបន្តមកពីប្រទេសថៃឬភូមា។
ចាប់តាំងពីស្ដេចចក្រពត្តិទី ១ នៃព្រះបាទអសោកមហារាជ ដល់ស្ដេចចក្រពត្តិទី ២ នៃព្រះបាទកនិសកៈ ប្រមាណ ព.
ស.២៣៦ ទ្រងកសាងព្រះវិហារចំនួន ៨៤.០០០ កន្លែង សាងសិលាចារិកប្រកាសពុទ្ធសាសនាតាមនយោបាយធម្មវិជ័យ ទូទាំងមហាអណាចក្រ ផ្ដល់សេរីភាពក្នុងការគោរពសាសនា បម្រុងរក្សាឧបត្ថម្ភរាល់សាសនា ទ្រង់បញ្ជូនសមណទូតទៅប្រកាសពុទ្ធសាសនាចំនួន ៩ កន្លែង ទាំងក្នុងរដ្ឋ ដែលនៅក្រោមការគ្រប់គ្រង និង ប្រទេសផ្សេង ៗ ទៀត។ សិល្បកម្មរីកចម្រើនរុងរឿង ចាប់ផ្ដើមមានស្ថាបត្យកម្ម ដែលធ្វើដោយសិលាដុះដាលក្នុងដែនជម្ពូទ្វីបជាលើកដំបូង។
ស.១៣៥០ ព្រះសាន្ត្រក្សិតៈ និង បទមសម្ភវៈបានធ្វើដំណើរពីនាលន្ទាទៅផ្សព្វផ្សាយពុទ្ធសាសនាក្នុងប្រទេសទីបេ នៅពុទ្ធសតវត្សរ៏ទី ១៤ និង ព្រះអតិស បាននិមន្តពីសាកលវិទ្យាល័យវិក្រមសិលា ទៅប្រកាសពុទ្ធសាសនានៅទីបេក្នុងពុទ្ធសតវត្សរ៍ទី ១៦ ជាដើម ចំណែកវិក្រមសិលានោះ ក្រោយមកបានរីកចម្រើនលូតលាស់ជាងនាលន្ទាទៅទៀត។
យ៉ាងណាក៏ដោយ ស្ថាប័នពុទ្ធសាសនាទាំងនេះទោះជាមានចំនួនកើនឡើង និង បានទទួលការទំនុកបម្រុងយ៉ាងប្រសើរ តែក្នុងសម័យនេះ បានបែរមកសង្កត់ធ្ងន់ចំពោះតែការសិក្សាព្រះពុទ្ធសាសនាបែបតន្ត្រៈម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ ហើយពុទ្ធសាសនា ដែលចម្រើនរុងរឿងក្នុងសម័យនេះ ក៏តែពុទ្ធសាសនាបែបតន្ត្រៈ ដែលមានរូបភាពស្រដៀងគ្នានឹងតន្ត្រៈក្នុងសាសនាហិណ្ឌូគ្រប់កន្លែង ជាភាពរីកចម្រើន ដែលអន់ថយនាំឲ្យសាបសូន្យនៅទីបំផុតនោះឯង។
ស.២០៤១ ជនជាតិអីរ៉ុប បានចាប់ផ្ដើមចូលមកទាក់ទងធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយជនជាតិឥណ្ឌា ដោយជនជាតិព័រទុយហ្គ័លមុនគេ ក្រោយនោះជនជាតិហូឡង់ដ៍ និង ជនជាតិអង់គ្លេសបានចូលមកជាលំដាប់។ ឥណ្ឌាបានធ្លាក់ទៅក្នុងអាណានិគមរបស់អង់គ្លេសតាំងពី ព.
ក្នុងសម័យ ដែលឥណ្ឌាធ្លាក់ទៅក្នុងអាណានិគមនោះ អីរ៉ុបបាននាំសាសនាគ្រិស្តចូលទៅផ្សព្វផ្សាយ ប៉ុន្តែមិនសូវបានទទួលផលប៉ុន្មាន ពេល ដែលឥណ្ឌាភ្ញាក់ខ្លួនក្លាយជាអ្នកជាតិនិយម ក៏ភ្ញាក់ខ្លួនក្នុងរឿងនៃសាសនាផងដែរ ធ្វើឲ្យមានការទំនុកបម្រុងស្ថាបនាសាសនាហិណ្ឌូ ប្រជាជនគង់នៅមានការគោរពបូជាសាសនាហិណ្ឌូយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន តាមស្ថិតិពី ព.
ប្រការនេះបានក្លាយជាហេតុនាំឲ្យព្រះសង្ឃលង្កាបែកខ្ញែកចេញជាជាពីរពួកគឺ ពួកមហាវិហារ សឹងជាពួកប្រកាន់ខ្ជាប់នូវគោលធម៌ និង បែបផែនប្រពៃណីបូរាណ ជាមួយពួកអភ័យគិរីវិហារ សឹងមាននាមថាជាពួកនិកាយធម្មរុចិ មានគំនិតគិតឃើញជាឥស្សរៈ ទទួលយកទស្សនៈថ្មី ៗ ពីបរទេស សិក្សាទាំងរឿងរបស់ថេរវាទ និង មហាយាន។ អភ័យគិរីវិហារនេះ ក្រោយមកបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលសំខាន់យ៉ាងក្រៃលែងនៃពុទ្ធសាសនាមួយគ្រា។
ប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យតមក មានការជ្រួលច្របលខាងនយោបាយ ដែលពាក់ព័ន្ធជាមួយគណៈសង្ឃជាច្រើន ដល់ថ្នាក់ធ្វើឲ្យមហាវិហារ ដែលមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងត្រូវធ្លាក់ចុះអស់មួយរយៈ តែឥទ្ធិពល ដែលឋិតថេរគង់វង់ ក៏ជាហេតុនាំឲ្យមានការស្ថាបនាឡើងសាជាថ្មីទៀត ចំណែកអភ័យគិរីវិហារក៏នៅតែជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃព្រះពុទ្ធសាសនាតរៀងមក។
ស.៨៥៤)បានមានការអារាធនាព្រះទាឋាធាតុ អំពីទន្តបុរៈក្នុងនគរកលិង្គរដ្ឋ មកកាន់លង្កាទ្វីប ព្រះរាជាទ្រង់ឲ្យរក្សាទុកក្នុងព្រះនគរ និង នាំចេញមកឲ្យប្រជាជនក្រាបនមស្សការឯអភ័យគិរីវិហារជាប្រចាំរាល់ឆ្នាំ(ស្រុក ដែលសាងវិហារដំកល់ព្រះទន្តធាតុនេះ បច្ចុប្បន្នហៅថា ស្រុកកែនដី។ ព្រះទន្តធាតុជាគ្រឹះស្ថានរួមចិត្តមួយដ៏សំខាន់បំផុត នៃប្រជាជនលង្កា រហូតមកទល់បច្ចុប្បន្ន) លុះដល់រជ្ជកាលព្រះបាទមហានាម (ព.
ស.៩៥៣-៩៧៥) ព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យ អដ្ឋកថាចារ្យមួយអង្គដ៏ឆ្នើម បាននមន្តមកពីជម្ពូទ្វីបមកស្នាក់អាស្រ័យនៅមហា
តាមពិតប្រវត្តិសាស្ត្រពុទ្ធសាសនានៅលង្កាទ្វីបបានចាប់ផ្ដើមក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ ទេវានម្បិយតិស្សៈ (ព.
ព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះទ្រង់មានមេត្រីភាពស្និទ្ធស្នាលជាមួយព្រះបាទអសោកមហារាជ នៃជម្ពូទ្វីប។ ព្រះបាទអសោកមហារាជទ្រង់បានបញ្ជូនព្រះមហិន្ទត្ថេរ ព្រមជាមួយគណៈ មកផ្សព្វផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនានៅលង្កាទ្វីប។ គណៈសាសនទូតបានទទួលការស្វាគមន៍អំពីព្រះមហាក្សត្រ និង ប្រជាជនលង្កាយ៉ាងកក់ក្ដៅព្រះពុទ្ធសាសនាបានជ្រួតជ្រាបយ៉ាងឆាប់រហ័សមានមនុស្សជាច្រើនចូលមកឧបសម្បទា។
អាណាចក្រកុសាណៈបានរុងរឿងហើយជាស្ពានចម្លងរវាងអារិយធម៌ឥណ្ឌា ចិន និង រ៉ូម៉័ង ឬបច្ឆឹម និង បូព៌ាអស់ប្រមាណ ២០០ ឆ្នាំ នៅចុងសម័យ បានសន្សឹម ៗ ត្រូវបាត់បង់ទឹកដីឲ្យទៅពួកព្រហ្មណ៍ដោយលំដាប់ លុះដល់ដើមពុទ្ធសតវត្សរ៍ទី ៩ ក៏សាបសូន្យព្រះរាជវង្ស និង មានអាណាចក្រគុបតៈនៃរាជវង្សខាងព្រាហ្មណ៍រុងរឿងឡើងជំនួសវិញ។
យុគទី៤ មណ្ឌលដ្ឋានការសិក្សា វប្បធម៌ប្រពៃណី និង ការផ្សំផ្គុំជាមួយសាសនាហិណ្ឌូ (យុគសុវណ្ណនៃឥណ្ឌា ក្នុងសម័យអាណាចក្រហិណ្ឌូ-ពុទ្ធ របស់ចក្រពត្តិគុបតៈទី ៣ នៃព្រះបាទហស្សវឌ្ឍនៈ អាណាចក្រពុទ្ធរបស់រាជវង្សមៃត្រកៈ ប្រមាណ ព.
ដើមសម័យរាជធានីថ្មីនេះ កើតការនិយមលើកដំកើងព្រះសង្ឃពួកបង្សុកូលិកៈ កើតឡើង មានទំនងជាប្រតិកិរិយាដល់ការរស់នៅបែបសុខសប្បាយហួសប្រមាណនៃព្រះសង្ឃជំនាន់នោះ និង ក្រោយមកក៏មានការនិយមរាប់អានការប្រព្រឹត្តរបស់សាសនាព្រាហ្មណ៍ច្រើនឡើង មានការសាងទេវរូប ទេវស្ថាន និង មានចំណងសម្ព័ន្ធយ៉ាងជិតដិតរវាងពុទ្ធសាសនាជាមួយព្រហ្មញ្ញសាសនាជាខ្លាំងឡើង។
ពោលដោយសរុប ក្នុងរវាងពុទ្ធសតវត្សទី ១៣ ដល់ទី ១៧ ជាសម័យ ដែលលង្កាប្រទះជួបការជ្រួលច្របលមកពីការត្រូវរុករានពីប្រទេសឥណ្ឌាផង ផ្ទៃក្នុងមិនស្ងប់រម្ងាប់ផង ។ ក្នុងសម័យនេះឯង ភិក្ខុនីសង្ឃត្រូវសាបសូន្យអស់ និង ព្រះភិក្ខុសង្ឃក៏អន់ថយ រហូតដល់សម័យព្រះបាទវិជ័យពាហុ ទី ១ ទ្រង់មានព្រះរាជបំណង នឹងស្ថាបនាសាសនាក្នុង ព.
ស.១៦០៩ ទ្រង់ស្វែងរកភិក្ខុ ដែលឧបសម្បទាត្រឹមត្រូវតាមព្រះវិន័យស្ទើរតែមិនគ្រប់ ៥ អង្គ និង ទ្រង់អារាធនា ព្រះសង្ឃពីប្រទេសភូមាភាគខាងត្បូងមកធ្វើឧបសម្បទាកម្មដល់ព្រះសង្ឃលង្កា។
យុគទី៥ សេចក្ដីអន់ថយ និង សាបសូន្យចាកពីប្រទេសឥណ្ឌា សម័យបច្ចប្បន្ន ហេតុ ដែលនាំឲ្យព្រះពុទ្ធសាសនាសាបសូន្យពីប្រទេសឥណ្ឌា
រយៈកាលនេះ ប្រជាជនហូឡង់ដ៍ បានប្រកបពាណិជ្ជកម្ម មានអំណាចខ្លាំងឡើងក្នុងដែនដីបរិវេណនេះ លង្កាបានស្វាគមន៍ជនជាតិហូឡងដ៍ឲ្យចូលមកដើម្បីជួយបណ្ដេញជនជាតិ រហូតបានសម្រេចក្នុង ព.
ស.២២០០ តែទីបំផុតហូឡងដ៍ក៏បានដណ្ដើមយកទឹកដីមួយភាគ គ្រប់គ្រងជំនួស ។ ហូឡងដ៍បានព្យាយាមប្រតិស្ឋានគ្រឹស្តសាសនា និង ហាមឃាត់ព្រះពុទ្ធសាសនា ប៉ុន្តែមិនបានសម្រេច ព្រះមហាក្ស័ត្រលង្កាបានទទួលពាក្យណែនាំរបស់ព្រះរាជសរណង្ករ ពី ព.
ស.២២៩៤ ឲ្យបញ្ជូនព្រះសង្ឃទៅកាន់ប្រទេសថៃ ហើយនាំព្រះសង្ឃមួយគណៈចំនួន ១០ អង្គមានព្រះឧបាលីជាប្រធាន មកប្រកបពិធីឧបសម្បទាកម្មក្នុងស្រុក កែនឌី មានអ្នកចូលរួមឧបសម្បទាទៅដល់ ៣០០០ នាក់ ព្រះសរណង្ករ បានឧបសម្បទាជាភិក្ខុថ្មីក្នុងគ្រានេះ បានទទួលព្រះរាជទានដំណែងពីព្រះមហាក្ស័ត្រឲ្យជាសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជាការប្រតិស្ឋានគណៈសង្ឃឧបាលីវង្ស ឬសៀមវង្ស ឬនិកាយសៀម នៅលង្កាទ្វីប។
ការអារាធនាមែកព្រះស្រីមហាពោធិ៍ពីពុទ្ធគយាក្នុងគ្រានេះ រាប់ថាជាហេតុការណ៍មួយដ៏អស្ចារ្យក្នុងបរវត្តិសាស្ត្រព្រះពុទ្ធសាសនា និង ប្រជាជននៅលង្កា ព្រះបាទទេវានម្បិយតិស្សៈទ្រង់ឲ្យដាំមែកស្រីមហាពោធិ៍ទុកក្នុងព្រះនគរអនុរាធបុរៈ ដើមពោធិ៍នេះបច្ចុប្បន្នជាដើមឈើប្រវត្តិសាស្ដ្រ ដែលមានអាយុច្រើនជាងគេបំផុតក្នុងលោក ប្រការសំខាន់ក្រៅពីនេះគឺ បានកសាងមហាវិហារ និង ថូបារាម ដែលជាព្រះចេតិយដំបូងរបស់លង្កាទុកក្នុងនគរជាមួយគ្នា។
ក្រោយពីរជ្ជកាលព្រះបាទទេវានម្បិយតិស្សៈមក លង្កាទ្វីបត្រូវធ្លាក់នៅក្នុងការគ្រប់គ្រងរបស់ក្សត្រទមិឡ និង ក្សត្រជាតិផ្សេង ៗ ទៀតជិតមួយសតវត្សរ៍ បន្ទាប់មកព្រះបាទទុដ្ឋគាមណី (ព.
ស.៣៨២-៤០៦) ទ្រង់រំដោះរាជបល្ល័ងមកវិញបាន ព្រះអង្គទ្រង់មានរាជសទ្ធាចាស់ក្លា បានទ្រង់កសាងលោហប្រាសាទ ៧ ជាន់ ជារោងឧបោសថនៃមហាវិហារ និង មហាស្ថូប ឬចេតិយរុវ័នវេលី ឯនគរអនុរាធបុរៈ។
ដៅក្នុងសាសនាហិណ្ឌូ ដើរប្រកាស និង ចោទឆ្លើយក្នុងភូមិស្ថាននានា និង នាំយកគតិនៃការបង្កើតគណៈសង្ឃ និង សាងវត្តក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ទៅចាត់តាំងគណៈអ្នកបួស និង សាងវត្តហិណ្ឌូឡើង ផ្សព្វផ្សាយសាសនា និង សង្គ្រោះប្រជាជន ធ្វើឲ្យសាសនាហិណ្ឌូរីកចម្រើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័ស ចំណែកព្រះសង្ឃក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលកំពុងវង្វេងភ្លេចតួនាទីរបស់ខ្លួន និង មានគំនិតវិប្បរិតទៅ ទើបត្រូវធ្លាក់នៅក្នុងសភាពចាញប្រៀប ថែមទាំងជម្រុញឲ្យទន់ខ្សោយរឹតតែឆាបឡើងទៀត។
ស.២០៥០ ជនជាតិ ក៏បានចូលមកឈ្លានពានថែមទៀត។ ជនជាតិ បានចូលមកជួញដូរ ទន្ទឹមនឹងនោះក៏បានស្វែងរកផលប្រយោជន៍អំពីជម្លោះនៃប្រជាជនទាំងពីរនោះ ហើយគ្រប់គ្រងបានដែនដីមួយចំណែក និង ព្យាយាមគាបសង្កត់ប្រជាជន ដែលនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន ឲ្យប្តូរទៅកាន់សាសនាគ្រឹស្តនិកាយកាតូលិក។ សម័យមួយបានដណ្ដើមអំណាចពីព្រះរាជាលង្កាបាន ស្ថានភាពពុទ្ធសាសនាក៏សាបសូន្យជាខ្លាំងឡើង រហូតដល់ត្រូវនិមន្តព្រះសង្ឃពីភូមាមកប្រកបពីធីឧបសម្បទាកម្មម្ដងទៀត។
ស.១៦៩៧-១៧៣០) ជាព្រះរាជឱរសរបស់ព្រះបាទវិជ័យពាហុទី ១ ព្រះអង្គជាបុគ្គលដ៏ឆ្នើមខាងចម្បាំង និង គ្រប់គ្រងប្រទេស ព្រះអង្គបានចាត់របៀបគ្រប់គ្រងយ៉ាងត្រឹមត្រូវ ស្ថាបនាប្រឡាយទឹកពង្រីកកសិកម្មបានយ៉ាងប្រសើរ។ មានសេចក្ដីដំណាលថា ព្រះអង្គត្រាស់ថា នឹងមិនព្រមបណ្ដោយឲ្យដំណក់ទឹកភ្លៀងហូរចុះទៅទន្លេដោយមិនបានធ្វើប្រយោជន៍អ្វីដល់ប្រជាជនជាដាច់ខាត។
កាលពីដើម អាហ្វហ្គានិស្ថាន គឺជាភូមិភាគមួយនៃដែនដីជម្ពូទ្វីបព្រះពុទ្ធសាសនាបានផ្សាយចូលមកដែនដីបរិវេណនេះតាំងតែពីសម័យ ដែលដែនដីចំណែកមួយនៃអាណាចក្រព្រះបាទអសោកមហារាជ ក្រោយមកភូមិភាគនេះត្រូវបានឋិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អាណាចក្រកុសាណៈ និង បានក្លាយទៅជាមជ្ឈដ្ឋានសំខាន់នៃសិល្បកម្មគន្ធារៈ ដូចបានឃើញប្រាកដពីសំណល់បូរាណវត្ថុ ឯ បេក្រេម និង ផាមិយ៉ាន។
នៅពុទ្ធសតវត្សទី ១២ ការសិក្សាផ្នែកព្រះអភិធម្មបានទទួលការនិយម និង រុងរឿងជាខ្លាំង ក្រោយមកក្នុងសតវត្សទី ១៣ លង្កាបានប្ដូររាជធានី ពីអនុរាធបុរៈ មកនៅឯបូលូន្នរុវៈ ឬ បុរត្ថិបុរៈ ព្រោះហេតុផលខាងផ្នែកយុទ្ធសាស្ត្រជាសំខាន់ ក្រៅពីនេះ មណ្ឌលវប្បធម៌ក៏ប្ដូរមករួមគ្នានៅទីក្រុងថ្មី អនុរាធបុរៈ ក្លាយជាទីក្រុងបូរាណ មានន័យទៅខាងភាពសក្តិសិទ្ធិ រឿងរាវនៃមហាវិហារ អភ័យគិរីវិហារជាដើម ក៏ត្រូវអណ្តែតត្រសែតទៅ។
ចាប់ពីពេលនេះទៅ ពុទ្ធសាសនាបែបតន្ត្រៈ បានប្រែរូបទៅក្នុងផ្លូវអន់ថយជាខ្លាំងឡើង វង្វេងងប់ងល់ក្នុងរឿងអបិយជំនឿ មន្តអាគមគាថា យន្ត ការសម្ដែងខាងភេទអនាចារផ្សេង ៗ រហូតដល់ញែកមិនចេញអំពីតន្ត្រៈតាមលទ្ធិសក្តិសិទ្ធិនៃសាសនាហិណ្ឌូ និង ផ្សព្វផ្សាយលទ្ធិនេះចេញទៅកាន់ទីបេ នេបាល ជាដើមទៀតផង សភាពបែបនេះបានប្រព្រឹត្តិទៅរហូតដល់ទីអវសាននៃពុទ្ធសាសនាក្នុង ព.
លោកសង្ឃចិន ឈ្មោះ ហ្វាហៀន បាននមិន្តមកនាពាក់កណ្ដាលពុទ្ធសតវត្សទី ១០ បានពោលថា អភ័យគិរីវិហារមានព្រះសង្ឃ ៥០០០ អង្គ ចំណែកមហាវិហារមានព្រះសង្ឃចំនួន ៣០០០ អង្គ។ ក្នុងរយៈពេលនេះ លង្កាចាត់ថាជាមជ្ឈមណ្ឌលសំខាន់មួយកន្លែងនៃព្រះពុទ្ធសាសនា វត្តនានាមានកិត្តិនាមថា ជាមណ្ឌលឋាននៃការសិក្សា ធ្វើឲ្យមានអ្នកប្រាជ្ញពីដែនឆ្ងាយនាំគ្នាមកសិក្សាស្រាវជ្រាវ។
ចាប់តាំងពីពេលនេះតទៅ គឺជាយុគនៃអាណាចក្រមុស្លីម អូសវែងអន្លាយអស់កាលប្រមាណ ៥០០ ឆ្នាំ។ ក្នុងយុគនេះជាទីរួមអំណាចរបស់ចក្រពត្តិម៉ោកុល ឬមុខុលបានច្រើនបំផុត តាំងពី ព.
ប្រវត្តិព្រះពុទ្ធសាសនានៅប្រទេសឥណ្ឌាសម័យពុទ្ធកាល ជារឿង ដែលមាននៅក្នុងពុទ្ធប្រវត្តិទើបមិនយកមកសម្ដែង ក្នុងទីនេះនឹងពោលចំពោះតែប្រវត្តិក្រោយពីព្រះពុទ្ធបរិនិព្វាន បើសិនជាបែងឲ្យទូលាយ ប្រវត្តិពុទ្ធសាសនាក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាប្រាកដមានជាសម័យដូចតទៅនេះ ៖
ព្រះនាងឧនុឡាទេវី និង ស្រ្តីជាបរិវារចំនួនច្រើនប្រាថ្នាចង់ឧបសម្បទាខ្លះ ព្រះបាទទេវានម្បិយតិស្សទើបទ្រង់បញ្ជូនគណៈទូតឲ្យទៅកាន់រាជសំណាក់ព្រះបាទអសោក ទូលអារាធនាព្រះនាងសង្ឃមិត្តាថេរី និង មែកព្រះស្រីមហាពោធិ៍ខាងទិសទក្សិណមកកាន់ប្រទេសលង្កាផង។
ប៉ុន្តែពេលការសង្គាយនាចប់សព្វគ្រប់ហើយ ព្រះសង្ឃមួយក្រុមមានព្រះបុរណៈ ជាប្រធាន មិនទទួលស្គាល់នូវការសង្គាយនាគ្រានោះ។
ផ្នែកខាងសាសនា ទ្រង់បានជម្រះមន្ទិលក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាឲ្យបរិសុទ្ធ បង្រួបបង្រួមគណៈសង្ឃឲ្យរួមចូលគ្នាជាតែមួយក្រុមបានម្ដងទៀត។
យុគទី ១ ការរក្សាសង្ឃមណ្ឌលឲ្យគង់វង់(រាប់តាំងតែព្រះពុទ្ធបរិនិព្វាន ដល់មុនសម័យព្រះបាទអសោកមហារាជ ឬ ប្រមាណព.
យុគទី ៥ សេចក្ដីអន់ថយ និង សាបសូន្យចាកពីប្រទេសឥណ្ឌា សម័យបច្ចប្បន្ន ហេតុ ដែលនាំឲ្យព្រះពុទ្ធសាសនាសាបសូន្យពីប្រទេសឥណ្ឌា។
តារាចម្រៀង ស្លៀក​ស​ម្លៀ​ក​បំពាក់​និង​វ៉ែនតា​ពណ៌​ស​បាន​ដើរ​ហ្គីតា​សូរស័ព្ទ​ខណៈ​ពេល​ឈរ​នៅ​ឈរ​មីក្រូហ្វូន
ការសំដែង បាន​នៅ​ក្នុង​មជ្ឈមណ្ឌល​ព្រូ​ដិ​ន​ស​នៅ​រដ្ឋ ក្នុង​អំឡុង​ពេល នៅ​ឆ្នាំ 201​​0 ខ្លាច
តារាចម្រៀង ត្រូវ​បាន​គេ​ចេញ​ផ្សាយ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី 24 ខែ​តុលា​ឆ្នាំ 2006 លោក របស់​កាសែត បាន​ពិពណ៌នា​វា​ថា​ជា "ជា​ស្នាដៃ​ដ៏​តូច​របស់​ប្រទេស​លេច​គំនិត​ទាំង​ពីរ​ធំ​ទូលាយ - និង​ឥត​អៀន​ខ្មា​ស់​ដែល​ប្រារព្ធ​ធ្វើ​រួម​គ្នា​ដោយ​ក្រុមហ៊ុន​របស់​លោកស្រី បាន​ទូល​អង្វរ​សំ​លេង​" ។ សា​សា ​- បាន​របស់​ថ្មី បាន​ពណ៌នា បាន 16 ឆ្នាំ​រូប​នេះ​បាន​ថា​ជា "អស្ចារ្យ​" ។ លោក​បាន​កត់​សម្គាល់​ថា​: «​សុង​របស់​យើង "" បញ្ឈប់ ខ្ញុំ​នៅ​ក្នុង​បទ​របស់​ខ្ញុំ​»​និង​បាន​សរសើរ​ទំនុក​ច្រៀង​នេះ​: "។ គាត់​បាន​ទទួល​មួយ​ដៃ​មាន​អារម្មណ៍​ថា​មាន​នៅ​លើ​ដៃ​ចង្កូត​, ផ្សេង​ទៀត​នៅ​លើ​បេះដូង​របស់​ខ្ញុំ​"
មើល​រំកិល​ថ្ម​បាន​ពណ៌នា បាន ជា "ភ្នែក​ភ្លឺ​គួរ​ឱ្យ​កត់​សម្គាល់​ប៉ុន្តែ​នៅ​រដូវ​កាល​»​និង​មាន​ការ​កោតសរសើរ​" សុង​របស់​យើង "របស់​" បទ​ភ្លេង​ច្រៀង​បទ​ចម្រៀង ដេ​ល​ឆ្កួត​-ថា​ជា​ការ បាន​ដូច​ជា​វា​គឺ "។
នៅ បាន​ចូល​រួម​ក្នុង​វិទ្យាល័យ​សម្រាប់ និង ប៉ុន្មាន​ឆ្នាំ​និស្សិត​ឆ្នាំ​ទី​មួយ​របស់​នាង​។ ក្រោយមក​ទៀត​ដើម្បី​សម្រុះសម្រួល​កាលវិភាគ​ទេសចរណ៍​របស់​នាង បាន​ផ្ទេរ​ទៅ​លោក​អើ​រ៉ុ​ន​បណ្ឌិតសភា​សាលា​គ្រិស្ត​សាសនា​ឯកជន​ដែល​ផ្តល់​សេវា ។ នាង​បាន​រក្សា​ជា​មធ្យម 4,0 និង​បាន​ទទួល​សញ្ញាប័ត្រ​ថ្នាក់​វិទ្យាល័យ​របស់​នាង​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ 2008 ដោយ​បាន​បញ្ចប់​ការ​ប្រកួត​វគ្គ​ផ្តាច់​ព្រ័ត្រ​ពីរ​ឆ្នាំ​របស់​នាង​នៃ​ការងារ​ពិត​ណាស់​នៅ​ក្នុង​ដប់​ពីរ​ខែ​។
លោក បាន​រំឭក​ខ្ញុំ​ពី​ខ្លួន​ឯង​នៅ​ក្នុង​ការ​ប្តេ​ជ្ញា​ចិត្ត​និង​ធម្មជាតិ​ក្មេង​របស់​នាង​។ វា​ជា​ការ​គ្មាន​ទោស​ថា​ជា​ការ​ពិសេស​និង​កម្រ​មួយ​។ ក្មេងស្រី​ម្នាក់​នេះ​បាន​សរសេរ​បទ​ចម្រៀង​ដែល​ធ្វើ​ឱ្យ​ពិភព​លោក​ទាំង​មូល​ច្រៀង​ដូច​ជា​លោក ពេជ្រ​ឬ . ស្ត្រី​អ្នក​និពន្ធ​បទ​ចម្រៀង​រ៉ុ​ក​'' វិល​ជុំ​ប្រទេស​- គឺ​ត្រឡប់​មក​វិញ​និង​ឈ្មោះ​របស់​នាង​គឺ​នាង ។ ហើយ​វា​ជា​ការ​ដែល​ស្ត្រី​ដូច​ជា​នាង​ដែល​នឹង​ត្រូវ​រក្សា​ទុក​ការ​អាជីវកម្ម​តន្ត្រី​។
ឪពុក​ម្តាយ​របស់​ខ្ញុំ​បាន​យក​សម្ពាធ​បិទ​ដោយ​ពោល​ថា​: «​យើង​គ្រាន់​តែ​ផ្លាស់​ប្តូ​រ​ដោយ​សារ​តែ​យើង​ស្រឡាញ់​តំបន់​នោះ​ទេ​ដូច្នេះ​កុំ​បារម្ភ "។ ពួកគេ​បាន​ដឹង​អ្វី​សោះ​អំពី​ឧស្សាហកម្ម​នេះ​និង​បាន​ចូល​រួម​នៅ​ក្នុង​ការ​កម្សាន្ត​នោះ​ទេ​ប៉ុន្តែ​ខ្ញុំ​ត្រូវ​បាន​ផ្ដើម​វា​ហើយ​ដូច្នេះ​ពួក​គេ​បាន​ធ្វើ​ការ​ស្រាវជ្រាវ​របស់​ពួក​គេ​និង​បាន​អាន​អំពី​វា​ដើម្បី​ជួយ​ខ្ញុំ​ក្នុង​វិធី​ដែល​ពួកគេ​អាច​ធ្វើ​បាន​ជា​រៀង​រាល់​។ ពួកគេ​ជា​មនុស្ស​ដ៏​អស្ចារ្យ​។
បាន​ឈ្នះ​ពាន​រង្វាន់​កម្មវិធី ចំនួន​បួន​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ 201​​0 ពី​ការ​សរុប​ចំនួន​ប្រាំបី​មួយ​។ ខ្លាច​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់ឈ្មោះ​អាល់ប៊ុម​ប្រចាំ​ឆ្នាំ​និង​ល្អ​បំផុត​ប្រចាំ​ប្រទេស​អាល់ប៊ុម​ខណៈ​ដែល "ស​សេះ​»​ត្រូវ​បាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ប្រទេស​ដ៏​ល្អ​បំផុត​និង​ល្អ​បំផុត​ស្រី​សុង ការ​ស​ម្តែ​ង​ប្រទេស​។ នាង​គឺ​ជា​ក្មេង​បំផុត​ដែល​មិន​ធ្លាប់​មាន​សិល្បករ​ក្នុង​ការ​ឈ្នះ​អាល់ប៊ុម​ក្នុង​ឆ្នាំ​នេះ​។
ភេទសម្រាប់​សំគាល់​នាមសព្ទ​នៅក្នុងវេយ្យាករណ៍​បាលី មានបី​គឺ បុំលិង្គ , ឥត្ថីលិង្គ , នបុំសកលិង្គ ។ នាមនេះ​ត្រូវ​បានបែងចែង​ជាពីរ គឺ ឯកវចនៈ និងពហុវចនៈ។ ម្យ៉ាងទៀត នៅពេល​ប្រើជាប្រយោគ​មួយៗ នាមសព្ទនេះ​ត្រូវបាន​បំបែកដើម្បី​បញ្ជាក់ន័យ​អោយ​ប្រធាន ឬកម្មបទ ដើម្បី​អោយ​​មានសេចក្តី​​ស្តាប់បាន ដែលគេហៅថាវិភត្តិ។ វិភត្តិនេះត្រូវបានចែកជា៨ប្រភេទគឺ បឋមា , ទុតិយា ,តតិយា , ចតុត្ថី , បញ្ចមី , ឆដ្ឋី , សត្តមី , អាលបន ។
ភាសាបាលីមិនត្រូវបានប្រើទាំងស្រុងដើម្បីបង្ហាញការប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទេ ដូចដែលអាចសន្និដ្ឋានបានពីអត្ថិភាពនៃអត្ថបទខាងលោកិយមួយចំនួនដូចជា សៀវភៅវិទ្យាសាស្ត្រវេជ្ជសាស្រ្ត/ការណែនាំជាភាសាបាលី។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការចាប់អារម្មណ៍របស់អ្នកប្រាជ្ញលើភាសាត្រូវបានផ្តោតលើអក្សរសិល្ប៍សាសនា និងទស្សនវិជ្ជា ដោយសារតែបង្អួចតែមួយគត់ដែលវាបើកក្នុងដំណាក់កាលមួយក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍ព្រះពុទ្ធសាសនា។
បាលី គឺជាភាសាឥណ្ឌូ-អារ្យមជ្ឈិមមួយ នៃឧបទ្វីបឥណ្ឌា ។ បាលីជាភាសាបុរាណមួយបែប ដែលមនុស្សជំនាន់​​ដើម​និយាយ​ទាក់ទងគ្នា ។ មនុស្ស​ខ្លះ​និយម​ហៅ​ភាសា​បាលី​ថា​ជា​ភាសារបស់ព្រះពុទ្ធ។ សព្វថ្ងៃ គេឃើញមានភាសានេះនៅក្នុងក្បួនច្បាប់មួយចំនួនធំ ដូចជាក្នុងព្រះពុទ្ធ​វចនៈ ជាដើម​ និង មាន​ពុទ្ធបរិស័ទខាងនិកាយ​ថេរវាទ​យក​ទៅ​ប្រើ​តាម​ប្រទេស​រៀង​ខ្លួន ។
អ-ការន្ត គឺជាស្រៈទីបំផុតមួយនៃនាមសព្ទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបុំលិង្គ និង នបុំសកលិង្គ ។ គេសំគាល់"អ-ការន្ត" បានដោយពាក្យមាន"អ" នៅ​ខាង​ចុង មាន​ដូច​ជា បុរិស(បុ.
សៈ), លោក , ធម្ម ជា​ដើម។ នាម​សព្ទ​ដែល​ជា​ភេទ​ប្រុស និងភេទ​ខ្ទើយ​នេះ មាន​លក្ខណៈ​ខុស​គ្នា​តែនៅ​ក្នុង​សព្វ​នាម, អាលបនៈ, និង​កម្មបទ​ប៉ុណ្ណោះ។
ស្ទើរតែគ្រប់ពាក្យទាំងអស់ក្នុងភាសាបាលី​ត្រូវបាន​ផ្លាស់​ប្តូរទំរង់​ដើម សម្រាប់ប្រើក្នុងការ​តភ្ជាប់ពាក្យដើម្បី​អោយ​មានន័យ​អាច​ស្តាប់បាន។ គេអាច​យល់​ន័យ​នៅក្នុង​ប្រយោគ​នីមួយៗដោយ​ការ​សំគាល់​លើពាក្យដែលត្រូវ​បាន​បំលែងទាំងនោះ ឧទាហរណ៍ ដូចជា គេ​អាច​ស្គាល់​ប្រធាន ឬស្គាល់កាល តាមរយៈការបំបែក​កិរិយាសព្ទក្នុង​ប្រយោគនោះ ជាដើម។​
ឥ-ការន្ត និង ឧ-ការន្ត ភាគច្រើនជាបុំលិង្គ ឬ នបុំសកលិង្គ ។ នាមដែលបំបែកក្នុងទំរង់ ទាំង​ពីរ​នេះខុសគ្នាតែ​​សព្វនាម និង​កម្មបទ។ ចំណែក​ឯ​អាលបនៈដូចគ្នាទៅនឹង​សព្វនាម។
ព្រោះអំពើអាក្រក់នោះឯង, សេចក្តីទុក្ខរមែងដេញជាប់​តាមក្រោយបុគ្គលនោះដូចកង់រទេះវិលតាមស្នាមជើងគោដែលអូសនឹមរទេះនោះ។
ជញ្ជាំង​ប៊ែរឡាំង រលំ បាន​ន័យ​ថា មិន​យូរ​មិន​ឆាប់ អាល្លឺម៉ង់​ខាង​លិច និង អាល្លឺម៉ង់​ខាង​កើត គង់​តែ​រួបរួម​គ្នា​ជា​ប្រទេស​តែ​មួយ​វិញ។ ម្ល៉ោះ​ហើយ បាន​ជា​អឺរ៉ុប ពិសេស​បារាំង​ភ័យខ្លាច​ប្រទេស​អាល្លឺម៉ង់​តែ​មួយ ធំ​ជាង​មុន និង​ខ្លាំង​ជាង​មុន ធ្វើ​ឲ្យ​អឺរ៉ុប​រួម​បាត់បង់​តុល្យភាព។ ក៏​ប៉ុន្តែ​ផ្ទុយ​ទៅ​វិញ នៅ​ទីបំផុត ព្រឹត្តិការណ៍​ជញ្ជាំងប៊ែរឡាំង​ រលំ បែរ​ជា​ជួយ​ផ្តល់​សន្ទុះ​ថ្មី​ដល់​ការ​បន្ត​កសាង​អឺរ៉ុប​ទៅ​វិញ​ទេ។
ក្រោយ​ពី​សង្គ្រាម​ត្រជាក់​បាន​រលត់​បាត់​ទៅ ប្រទេស​បារាំង​និង​ប្រទេស​អាល្លឺម៉ង់ ដែល​ជា​ក្បាល​រទេះភ្លើង​នៃ​អឺរ៉ុប សម្រេច​បង្កើន​ល្បឿន​សមាហរ័ណកម្ម ដើម្បី​ស្រោចស្រង់​អឺរ៉ុប​រួម​ឲ្យ​រួច​ពី​គ្រោះថ្នាក់។ នៅ​ក្នុង​ន័យ​នេះ តាម​រយៈ​សន្ធិសញ្ញា​ម៉ាសទ្រិច ឆ្នាំ១៩៩២ សហគមន៍​សេដ្ឋកិច្ច​អឺរ៉ុប​ ដូរ​ឈ្មោះ​ជា​សហភាព​អឺរ៉ុប។
អ៊ីចឹង ​ហើយ​​បានជា​ចាប់​ពី​ឆ្នាំ ​១៩៨៦​មក បណ្តា​ប្រមុខរដ្ឋ និង​បណ្តា​ប្រមុខ​រដ្ឋាភិបាល​​សមាជិក​​អឺរ៉ុប​ទាំង​អស់ ចាប់​ផ្តើម​រួម​ប្រជុំ​គ្នា​ជា​ច្រើន​ដង ក្នុង​មួយ​ឆ្នាំៗ។ គឺ​ជា​ការ​ចាប់​កំណើត​ឡើង​នៃ ស្ថាប័នក្រុម​ប្រឹក្សា​អឺរ៉ុប ដែល​គេ​អាច​ចាត់​ទុក​ថា ជា​អំណាច​នីតិប្រតិបត្តិ​របស់​អឺរ៉ុប។ តាម​រយៈ​ស្ថាប័ន​ក្រុម​ប្រឹក្សា​អឺរ៉ុប បណ្តា​ប្រទេស​សមាជិក​ ត្រួត​ពិនិត្យ​និង​ក្តាប់​យ៉ាង​ជាប់​អភិក្រម​នៃ​ការ​បន្ត​កសាង​អឺរ៉ុប ឲ្យ​ក្លាយ​ទៅ​ដូច​អ្វី​ដែល​ពួក​គេ​ចង់​បាន ពោល​គឺ​ទុក​ឲ្យ​នៅ​ជា​អឺរ៉ុប​សមាគមប្រជាជាតិ​ សិន។
នៅ​ក្នុង​កាលៈទេសៈ​បែប​នេះ ប្រទេស​បារាំង​មាន​គំនិត​ស្នើ​ឲ្យ​បង្កើត កងទ័ព​អឺរ៉ុប​រួម​មួយ រវាង​បណ្តា​ប្រទេស​សមាជិក​ទាំង​៦។ គំនិត​នេះ​លិចចេញ​ជា​រូបរាង​ឡើង តាម​រយៈ សន្ធិសញ្ញា​ទី​ក្រុង​ប៉ារីស​ឆ្នាំ​១៩៥២ តែ​រលត់​សាបសូន្យ​ទៅ​វិញ នៅ​ឆ្នាំ​១៩៥៤។ ពីព្រោះ កាលនោះ រដ្ឋសភា​បារាំង​ដែល​ខ្លាច​ប្រទេស​បារាំង​បាត់បង់​អធិបតេយ្យ​របស់​ខ្លួន មិន​ព្រម ឲ្យ​សច្ចាប័ន​ទៅ​លើ​សន្ធិសញ្ញា​នេះ​ទេ ខុស​ផ្ទុយ​ពី​រដ្ឋសភា​ប៊ែលហ្ស៊ិក អាល្លឺម៉ង់​ខាង​លិច ហូឡង់ លុចហ្សាំប៊ិក និងអ៊ីតាលី ។