polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
1966-75 жылдары республикалық Өлкелік патология институтында сектор меңгерушісі, директордың орынбасары, 1975 — 82 жылдары КСРО медицина Ғылым Академиясының Тағам институтының Қазақ филиалында директордың орынбасары, директоры болды.
Ол құрқұлақ, рахит, ақшам соқыры ауруларының пайда болуы витамин тапшылығымен қатар амин қышқылдарының және сүт тағамдарындағы кальций, фосфор тұздарының жетіспеушілігінен болатынын дәлелдеп, олардың биохимиялық механизмін ашты.
Институтта 135 жоғары білікті оқытушы, соның ішінде 17 ғылым докторы мен профессор, 55 ғылым кандидаты, доценттер, АҚШ, Ұлыбритания, Германия мен Ресейде стажировкадан өткен оқытушылар, Президент Аппаратындағы, Сенаттағы және Парламент Мәжілісіндегі, Конституциялық кеңестегі, Әділет министрлігіндегі, ҚР-дың Кедендік бақылау агенттігіндегі басқарушы мамандар жұмыс істейді.
Аударма ісі, шет ел филологиясы, юриспруденция, тарих, құқық және экономика негіздері, тарих және география, қазақ тілі мен әдебиеті, орыс тілі мен әдебиеті, бастауыш білім беру педагогикасы мен әдістемесі, шетел тілі, экономика, қаржы және кредит, кеден ісі, баға , информациялық жүйе, қаржы және қаржы құқығы факультеттері бойынша жоғары білімді кадрлар даярланады.
Еуродеңгейде модернизацияланудағы материалды-техникалық база, заманауи аудиториялар, оқу кабинеттері, Интернет пен ЖОО-ың электронды кітапханаға қосылған компьютерлік класстары, көрнекті Акт, Конференц-және спортзалдары, кітапхана, жатақхана, асхана.
Еуразия гуманитарлық институтындегі мемлекеттік және орыс тілдерінде оқытудың күндізгі және сырттай нысаны бойынша, сондай-ақ қысқартылған мерзім бойынша сапалы және сұранысқа ие білім алуға мүмкіндік беред.
Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстан Республикасының қазіргі заманғы (қоғамның әлеуметтік құрылымының эволюциясы, саяси өзгерістер, халықтың демографиялық құрылымындағы өзгерістер) тарихи мәселелерін зерттеуге арналған.
“Қазақстан мемлекеті: қоғамдық жүйелердің эволюциясы” , “Кеңестік социализмнің шарықтау шегі мен батуы. Қазақстан полигоны” , “Қызылдар мен қаралар”, т.б. кітаптардың, көптеген ғылыми мақалалардың авторы.
Мектеп оқушылары мен жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған оқулықтарды жазуға қатысты (жалпы білім беретін орта мектептің 11 сыныбына арналған “Қазақстан тарихы” , 9 сыныпқа арналған “Қазіргі заманғы Қазақстан тарихы” , жоғары оқу орындарына арналған “Социология негіздері” оқулықтары, т.б.).
1979 – 90 жылдары Қазақ педагогикалық институтында комсомол ұйымының хатшысы, оқытушы, 1990 жылы Қазақ КСРі Жоғарғы білім министрігінде жетекші ғылыми қызметкер, 1990 – 96 жылдары Президент әкімшілік мен Министр Каб-нің баспасөз қызметінің кеңесшісі, сектор меңгерушісі, ішкі саясат бөлімі меңгерушісінің орынбасары қызметтерін атқарды.
Бүркітбай Ғелманұлы Аяған (20.11.1954 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Ақтас ауылы) – тарихшы, тарих ғылымдарының докторы , профессор, Қазақстан Республикасының Ұлттық Кеңесінің мүшесі, Қазақ Білім академиясының академигі .
1968 жылы қазан айында Атырау-Астрахан теміржолы уақытша іске қосылып, Волгоград мұнай айыру зауытына Атыраудан мұнай тиелген эшалондар жіберілуі аудан аумағынан өткен алғашқы тасымал жүгі болатын.
1969 жылы 3 санатты станса ашылған кезде 5 кезекші, 5 пойыз құрастырушы, 4 пойыз құрастырушы көмекшісі, 4 жүк қабылдап тапсырушы, 2 жүк кассирі, 4 билет кассирі, 5 станция кезекшісінің көмекшісі, 4 вокзал кезекшісі қызмет атқарған.
1970 жылдардан бастап Каспий теңізін бойлай бірнеше кен орындарының жиі ашылуы, жерасты газдарының ауаға еркін жіберілуі, мұнайлы ортадағы май қалдықтарының орынсыз төгіліп-шашылуы аудан көлеміндегі экологиялық ахуалды күрт ушықтырып жіберген болатын.
Қазақстан Республикасы Экологиялық кодексінің және «Міндетті экологиялық сақтандыру» заңдылықтары жарық көргеннен кейін, «Жайықмұнайгаз» мұнай өндіру басқармасының негізгі бағыттарының бірі - мұнай өндірумен қатар, өндіріс нысандарында экологиялық ахуалды сауықтыруға бағыт алды.
1972 жылы Аққыстау ауылынан 110/35 (10 кВ-тік Аққыстау қосалқы стансасы салынып, оған 10 кВ-тік 70 километрге жуық жоғарғы кернеулі әуе желілері жалғанып, Новобогат ауылы, одан кешікпей қараша айында Чапаев ауылы, Қызыл үй елді мекені, 1973 жылдың жазында Жанбай ауылы жоғарғы кернеулі электр желісіне қосылды.
Ерғалиев ауылынан қуаты 2500 кВА 83-ші Новобогат қосалқы стансасының салынуы, оған Бақсай өзегінің бойынан 14-16 электр сораптары жалғанып, кеңшардың жем-шөп дайындауына мол үлесін қосты.
Ауданда Забурын кен орнының ашылуына байланысты Зинеден ауылынан 95-ші Октябрьская қосалқы стансасы 1991 жылы іске қосылып, оған кен алаңынан басқа Зинеден ауылы мен Амангелді ауылының тұрғын үйлері және бірнеше малшы қыстақтары қосылды.
Исатай ауданы аумағында болған Обалы мен Орпадағы Байғазы мен баласы Мақаш, Қорықтағы Дәулетияр, Бегайдардағы Ахмет, Сүйектідегі Лұқпан, Забұрындағы Меңетай, Кетешағылдағы Елеш, Тұщықұдықтағы Құрманбек, Дуабергендегі Нұртаза, Жанбайдағы , Төлеміс, Забурындағы Құрманбай т.б. кұдай үйлері діни сауат ашу жолындағы істің бастамашылары бола білді.
Халық арасында емшілігімен танылған Ақмаңдай әже Мырзағұлқызы, Жабас, Сәт-Ата, Толыбай әулиелердің жолын Қайыр Жақияұлы, Дәрісқали Иманғалиұлы, Тәни Есалыұлы, Мүтіш Серғазыұлы, Әжен Батырбекұлы, Ғизат Аяшев, Зейнеден Құрасұлы, оның ұлдары Уалитхан мен Рыспайлар жалғастырып, халықтың жан шипасы үшін аянбай қызмет жасады.
Тіркелген кәсіпкерлердің басым бөлігі, яғни 55%-ы сауда-саттық саласында, 21%-ы жолаушы және жүк тасымалымен айналысатындар, 7%-ы ауыл-шаруашылығы, ал қалған 17%-ы қызмет көрсету түрлерінің үлесіне тиіп отыр.
2018 жылдың 1 қаңтарына алынған есеп бойынша, 4 қонақ үй, 16 мейрамхана, 27 шайхана, кафе-бар, 102 азық-түлік дүкені, 6 наубайхана, 2 жылыжай, 7 сауда орталығы, 10 кеңсе, құрылыс және шаруашылық дүкені, 16 шаштараз, тұрмыстық қызмет көрсету орталығы, 12 техникалық қызмет көрсету орны, 4 жанар-жағармай стансасы, 1 тіс салу емхана, 1 жекеменшік дәріхана қызмет көрсетеді.
Аудандағы газ жүйесі тарихы Исатай ауданы Аққыстау селосында салынған кірпіш зауытын іске қосу мақсатында алғаш рет 1996 жылы Тұщықұдық ауылында «Ташкент-2» АГТС-і құрылысы аяқталып, пайдалануға берілуінен бастау алады.
2006 жылдың қаңтар айынан «ОблТрансГаз» КМК, 2012 жылдың тамыз айынан «Атырауоблгазжелілері» АҚ, 2012 жылдың қараша айынан «ҚазТрансГазАймақ» АҚ-ы, Атырау өндірістік филиалдары болып өзгертілген мекемелердің аудандық Исатай газ шаруашылығы филиалы қалыпты жұмыс жасап келеді.
2006 жылы Гран, Қызылүй елді мекендеріне телефон байланысы жеткізіліп, 2008 жылы аудан орталығынан 200 шақырымдай қашықтықтағы Үштаған, Мыңтөбе, Айбас елді мекендеріне спутниктік жүйе арқылы телефон байланысы орнатылды.
Жайықтың жоғары сағасында сәуір айының ортасынан басталатын көктемгі су тасқыны кезінде су арналары толғанмен жаздың аптап ыстығы кезінде тайыздап, тіпті шет жерлердегі тарамдары кеуіп қалады.
Құм жазықтығында ақ жусан, алабота, ебелек, майқаңбақ, қарақаңбақ, қияқ, шырмауық, сүттіген, желкен, шағыр, түйежапырақ, құланқұйрық, ақ селеу, қияқ, құртқашаш, жуа, қой жуа, сіңбірік, сәлбен сияқты өсімдіктер өседі.
Солтүстігінде Батыс Қазақстан облысының Жаңақала ауданымен, батысында Атырау облысының Құрманғазы, солтүстік-шығысында Индер, шығысында Махамбет аудандарымен, оңтүстігінде Каспий теңізімен шектеседі.
Орал өңірі өз алдына облыс болып, Орынбор губерниясынан бөлініп, Астрахан губерниясына берілгенде Астрахан губерниясымен екі аралық мың шақырым қашықтықты тең бөлетін шекара сызығы жыртылып белгіленген.
Жаңа филиалға бұрынғы МТС орны беріліп, филиалдың құрамында 35 жүк машинасы, 4 автобус транспорты ғана болып, оларға 1 колонна бастығы, 1 механик, 2 диспетчер, 60 жүргізуші, 8 жөндеуші жұмыс жасады.
Ауданда құрылған СУ-1 құрылыс мекемесі, ДСУ-89 - жол құрылысы мекемесі, ПМК-909 мекемелері мұнай кеніштері мен аудан орталығының, ауылдық елді мекендердегі әлеуметтік-тұрмыстық ғимараттарды салуда айтарлықтай із қалдырды.
Халық тұтынатын заттар, газет-журналдар, марка, конверт сату, пошталық хабарлама жөнелтімдерін, хат-хабар, жеделхат, посылка қабылдау мен жіберу, мерзімді баспасөзге жазу мен жеткізіп беру, коммунальдық қызмет түрлері төлемдерін және жергілікті салықтар мен алымдарды қабылдау, еңбекақы, зейнетақы, жәрдемақы төлеу мен жеткізу, несие беру мен несие қайтарымын қабылдау, бағалы қағаздар нарқы қызметін көрсету және тағы да басқа қызмет түрлерін көрсетеді.
Шөлейт климатқа шыдамды қоян, қосаяқ, қасқыр, құмтышқан, сарышұнақ т.б. сүтқоректілер, жылан, кесіртке, батпан сияқты бауырымен жорғалаушылар, бақа, құрбақа тәрізді қосмекенділер көптеп кездеседі.
Атмосфералық жауын-шашын мөлшерінің мардымсыздығы салдарынан жыл бойына аңызақ желімен, шаңға толы дауылымен, ылғалдың ауаға бостан-бос тарайтын пайдасыз булануымен, кейде тіпті қысқы қардың өз мөлшерінен аз түсуімен жайсыз ауа райы қалыптасып келеді.
Қазіргі уақытта аудандық пошта торабы құрамында алты пошта байланыс бөлімшесі, бір пошта байланыс тірегі және бір жылжымалы пошта байланыс бөлімшесі қызмет көрсететін құрылым және екінші дәрежелі банк деңгейінде несие берумен айналысады.
«Жамбай» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі — 1999 жылдың 7 сәуірінде Каспий теңізі қазақстандық секторы қайраңының Оңтүстік Жамбай - Оңтүстік Забурунье бөлікшесінен 100%-дық үлеспен көмірсутектерді барлау, игеру және өндіру мақсатында құрылған.
Осы Конвенцияға қатысушы әрбір мемлекет кез келген басқа Қатысушы мемлекетке залал келтіру, залал келтіру немесе зиян келтіру тәсілдері ретінде кең, ұзақ мерзімді немесе елеулі салдары бар табиғи ортаға әсер ету құралдарын әскери немесе кез келген өзге де дұшпандық пайдалануға жүгінбеуге міндеттенеді.
Осы Конвенцияға қатысушы әрбір мемлекет кез келген мемлекетке, мемлекеттер тобына немесе халықаралық ұйымға осы баптың 1-тармағының ережелеріне қайшы келетін қызметті жүзеге асыруға көмектеспеуге, көтермелемеуге және ынталандырмауға міндеттенеді.
Табиғи ортаға әсер ету құралдарын әскери немесе кез келген өзге де дұшпандық пайдалануға тыйым салу туралы Конвенция - Ол соғыс құралы ретінде табиғи ортаны дұшпандық пайдалануға тыйым салады.
Қаратау өңіріндегі экологиялық дағдарыс: 2019 жылы Жамбыл облысы, Қаратау ауданындағы қалдықтарды кәдеге жарату полигондарында бірқатар өрттер мен қауіпті заттар шығарындылары орын алды.
Теміртаудағы металлургия кәсіпорындарынан ауыр металдар мен басқа да қауіпті заттардың шығарындылары атмосфераның айтарлықтай ластануына алып келеді, бұл халықтың денсаулығы мен қоршаған ортаға теріс әсер етеді.
Сібірдегі орман өрттерінің едәуір бөлігі кеңестік ауылшаруашылық жерлерін қайта пайдалануға беруді ынталандыратын қолданыстағы заңнаманың шарттарынан туындайды, әдетте нақты жағдайларда жабайы өсімдіктердің жаппай заңсыз өртенуімен бірге жүреді.
Амазонкадағы орман өрттері-бұл жергілікті тұрғындар ауылшаруашылық жерлеріне орманды және бұталы жерлерді тазарту мақсатында әдейі ұйымдастырған, сондай-ақ бұрын қол жетімсіз орман алқаптарын пайдалануды жеңілдету мақсатында жасалған өрттер.
Қызылорда қаласындағы радиоактивті қалдықтар үйіндісі: 1999 жылы Қызылорда облысында құрамында уран шлактары мен басқа да радиоактивті заттар бар радиоактивті қалдықтардың заңсыз қоймасы табылды.
Ауылшаруашылық жерлерін суару үшін су ресурстарын дұрыс басқармағандықтан, теңіздегі су деңгейі айтарлықтай төмендеп, экожүйенің бұзылуына және теңіз аймағының айтарлықтай қысқаруына әкелді.
2019 жылғы орман өрттеріне тікелей байланысты Ресей Федерациясы 2006 жылы Орман кодексін қабылдады, ол ағаш кесу және тау-кен өнеркәсібінің басқа секторларына бұрын қол жетімсіз орман учаскелеріне кіруге мүмкіндік берді, сонымен қатар іс жүзінде ормандарды өртегені үшін ешқандай жазаның болмауы.
Өсмдктер әлемін немесе жануарлар дүниесн жаппай жою, атмосфераны, жер немесе су ресурстарын улау, сондай-ақ экологиялық зілзаланы немесе төтенше экологиялық ахуал туғызған немесе туғызуы мүмкн өзге де әрекеттерд жасау
«Казахский роман и совремменность», «Замандас парасаты», «От фольклора до романа-эпопеи», «Әдебиет және ұлт тағдыры» , «Сүлулыққа іңкәрлік , «Ғасырмен сырласу» , «Қазақ әдебиеті тәуелсіздік кезеңінде» , «Казахская литература: новое прочтение» , «Тәуелсіздік биігінен» , «Мағжан. Өмірі мен шығармагерлігі» атты кітаптары, «Әттең, дүние» романы мен «Мұхаметжан — Мархума» атты деректі повесі, «Кітаптану негіздері» , «Қазақ кітабының тарихы» оқулықтарын, «Маржан Жұмабаев» кітапшасы және мектеп оқушыларын арналған «Мағжан Жұмабаев» атты оқулықтары жарық көрді.
1967—1971 жылдары партия қызметіне: ККП ОК-нің Насихат және үгіт бөлімінің нүсқаушысы, баспасөз, радио және теледидар секторының меңгерушісі, бөлім меңгерушісінің орынбасары қызметтерін атқарды.
Шығыс Қазақстан облысы «Коммунизм туы» газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі , ҚазМУ-дың журналистика факультетінде аға оқытушы , Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің аппаратында нұсқаушы, сектор меңгерушісі, бөлім меңгерушісінің орынбасары , Қазақстан Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетітінің төрағасы , Әдебиет және өнер институтының директоры , осы институттағы орыс әдебиеті бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарған.
Қазақстан тарихи және мәдени ескерткіштерін қорғау қоғамы орталық кеңесінің мүшесі, ГДР-мен достықтың Кеңес қоғамы қазақ бөлімінің төрағасы, Қазақстан Республикасы Үкіметі жанындағы Әдебиет, өнер және сәулет саласындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлықтары жөніндегі комиссияның мүшесі секілді қоғамдық жұмыстарды ұзақ жылдар бойы атқарыл келеді.
Компания ақша нарығына ұзақ мерзімді қаржы тартуды жүзеге асырады және бұл ақшаны банктерден тұрғындарға тұрғын үй сатып алуға, жөндеу немесе құрылыс салуға берілген ипотекалық несиелер бойынша талап ету құқықтарын сатып алуға бағыттайды.
Ресей Федерациясы Орталық банкімен және Қазақстан Республикасының қаржы нарығы мен қаржылық ұйымдарды қадағалау және реттеу агенттігімен берілген Рұқсаттарға сәйкес «АТФ Банк» АҚ мен «Сибирь» ЖАҚ акционерлері арасында АТФ Банктің «Сибирь» банкінің 100% акциясына ие болуы туралы келісімге қол қойылды.
2001 жылы 3 шілдеде «АТФ Банк» АҚ және «Қазақстандық ипотекалық компания» АҚ арасында жеке тұлғаларды тұрғын үй сатып алуға, жөндеу немесе құрылыс салуға несиелеу саласындағы өзара ынтымақтастық туралы Негізгі келісімге қол қойылды.
Жарғыға сәйкес Қор ипотекалық несиелеумен байланысты несие берушілер шығындарының бір бөлігіне кепілдік беру бойынша қызметті жүзеге асыратын, ұйымдық-құқықтық түрде акционерлік қоғам ретінде құрылған коммерциялық емес ұйым болып табылады.
Қор қызметінің басты бағыты қарыз алушы ипотекалық тұрғын-үй қарызы келісім-шарты бойынша өз міндеттемелерін орындамаған жағдайда ипотекалық несиелерді кепілдендіру есебінен несие берушілердің қаржылық тәуекелдерін төмендету мақсатында елімізде ипотекалық несие беру жүйесін қалыптастыру, дамыту және жетілдіру.
Австрияның Кредитанштальт банкі, Орталық және Шығыс Еуропадағы сауда банкілік операцияларға арналған ЮниКредит Групп бөлімшесі «АТФ Банк» АҚ шығарған акционерлік капиталдың жалпы санының 91,8%-ын иемдену үдерісін аяқтады».
Басшылық «АТФ Банк» АҚ Басқармасы оперативті басқаруды жүзеге асырады және АТФ Банктің стратегиялық жоспарларын орындайды, 6 адамнан тұрады: Александр Пикер, Фон Гляйх Кристоф Александер Ханс-Юрген, Сеитова Мухаббат Болатовна, Армин Хубер, Якупбаев Рустам Куатович, Иван Радойчич.
Қор негізгі міндеттері ипотекалық тұрғын-үй қарызын алғысы келетін азаматтардың әртүрлі категорияларына қолайлы шарттар қамтамасыз ету, несие мерзімдерін ұзарту, пайыздық мөлшерлемесі мен алғашқы жарна мөлшерін төмендету арқылы ипотекалық несиеге қол жетімділікті жоғарылату.
қатысушы-банктен барлық банкілік операциялар өткізуге лицензиясын алып қою немесе консервациялау кезінде тағайындалатын уақытша әкімшілік құрамына, сонымен қатар ликвидациялық комиссия және мәжбүрлі ликвидацияланатын қатысушы-банктің несие берушілер комитетіне.
2007 жылы 21 маусымда - (Орталық және Шығыс Еуропадағы сауда банкілік операцияларға арналған ЮниКредит Групп бөлімшесі) мен «АТФБанк» АҚ жеке акционерлері АТФ Банк акцияларының мажоритарлық пакетіне ие болу туралы келісімге қол қойды.
Несиелік есеп беру – бұл есеп беру субъектісі тиісті несие беруші алдында өз міндеттемелерін қалай өтегендігін сипаттайтын өткен және ағымдағы несиелік транзакциялар туралы ақпарат, яғни субъектінің төлеу қабілеті, сенімділік және төлеу тәртібі туралы ақпарат.
Қазақстанда «АТФБанк» АО-ның 17 филиалы жұмыс істейді, олар: Алматы, Астана, Ақсай, Ақтау, Ақтөбе, Атырау, Алматы облыстық филиалы, Карағанды, Семей, Тараз, Теміртау, Өскемен, Қостанай, Қызылорда, Павлодар, Петропавл, Орал, Шымкент, Көкшетау.
Сіздердің өткен көрсеткіштеріңіз алдындағы міндеттемелердің өшіру көңіл болуында және сіздердің төлеу тәртібіңізді бағалау өшіру динамикасын несие берушіге ағымдағылардың мүмкіндік туғызып жатыр .
«АТФ Банк» АҚ және Қазақстан Республикасының қаржы нарығы мен қаржылық ұйымдарды қадағалау және реттеу агенттігі АТФ Банк қызметінің мөлдірлік деңгейін жоғарылату мәселелері бойынша ынтымақтастық және әрекеттестік туралы меморандумға қол қойды
Жетекші дүниежүзілік қаржылық басылым «» АТФ Банкті бірлескен басқару саласындағы Қазақстан Республикасының көшбасшы қаржы институты және Қазақстанның шағын және орта кәсіпкерлігіне арналған ең үздік банк деп таныды.
Қазақстан тұтынушыларының Ұлттық Одағы 2005 жылғы жұмыс нәтижелері бойынша АТФ Банкті «Мінсіз» Халықтық Сапа Белгісі және «Қазақстанның шағын және орта кәсіпкерлігінің дамуына ат салысқаны үшін» Сертификатымен марапаттады.
Банк Қазақстандық франчайзинга қауымдастығымен ынтымақтаса отырып, Қазақстанда алғаш рет жергілікті кәсіпкерлердің белгілі дүниежүзілік компаниялардың брэндтерін пайдалануын қаржыландыру бағдарламаласын орындауға кірісті.
«АТФ Банк» АҚ қайта тіркелуіне байланысты банкілік заңнамада қарастырылған теңге және шетел валютасында операциялар өткізуге Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің 08.12.2003 239 Лицензиясы берілді.
АТФ Банк банкілік заңнамада қарастырылған ұлттық және шетел валютасында операциялар жүргізуге Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің 2004 жылдың 01наурызындағы 239 жаңа Лицензиясына ие болды.
Жүйкедегі бірыңғай құбылыстардың екі жағы құрайтын, қозу мен тежелудің тепе-теңдік арақатынасы жануарлар мен адамның сыртқы ортаның өзгермелі түрткілеріне бейімделу іс-әрекетінің нәтижесін анықтайды.
Егер шартты тітіркендірудің шартсыз тітркендіргішпен ұштасуы тоқталса, бұрынғы қалыптасқан тұрақты шартты рефлекс әлсірейді, кейін қолданған сигнал бірнеше рет нықталмаса ол тіпті жойылады.
Өшіретін тежелудің жасалу дәрежесі мен жылдамдығы: 1) шартты рефлекстің беріктігіне ; 2) нығайтушы рефлектің күшіне ; 3) нығайтылмау жиілігіне (жедел түрінде бірнеше минут және сағат созылмалы түрінде нығайтылмаса өшіретін тежелу бірнеші күнде қалыптаспайды) байланысты болады.
Ажырататын тежелудің қасиеттері: 1) тітіркендірулердің белгілері өте ұқсас болса, оны қалыптастыру қиынға соғады; 2) тежелу дәрежесі нығайтушы тітіркендірістің күшінен тәуелді келеді; 3) бұл тежелудің түрін қалыптастыру толқын тәрізді болады; 4) тежелуді жаттықтыруға болады, бұл ортаның сезімдік түрткілерін жіті айырып танудың негізін құрады.
Шартты тежегіштердің негізгі қасиеттері: 1) ол әлсіз тітіркегішке қосымша күшті тітіркендіру қосылса оңай қалыптасады; 2) бұрынғы қолданылған күшті тітіркендірудің іздері қосымша түрткі ретінде әсер ете алады; 3) егер қосымша тіткендіріс әлсіз болса, ол екінші ретті рефлекстің түрткісі бола алады; 4) егер қосымша тітркендіргіш шартты тежегіш мәнін иемденсе, ол басқа да ұқсас шартты бейнелістерді тежейді; 5) қосымша тітркендіргіш бірнеше рет жағымды сигналмен бірге берілгенде, ол бағдарлау рефлексін тудырады.
Кешіктіретін тежелудің негізгі қасиеттері: 1) шартты тітіркендіргіш неғұрлым күшті болса, бұл тежелу соғұрлым қиын жасалады; 2) нығайтушы түрткі күшті болса, шартты рефлексті кешіктіру қиынға соғады; 3) тәжірибелерді қайталау кезінде оқшауланған шартты тітркендіру біртіндеп баяулап ұзартылса, кешіктіру оңай болады.
Тітіркендірулердің арасы 2-3 минут болған жағдайда кешіктіретін тежелу қалыптаспайды; 4) шартты рефлекстің бірге берілуі көбірек нығайтылса немесе қысқа уақытқа кешіктірілсе тежелуді ұзартуға кедергі жасайды.
Негізгі жүйке процестері – қозу мен тежелудің көрсеткіштері, олардың өзара әсері ағзаға көптеген тітіркендіруді талдап және синтездеп, өзін әртүрлі жағдайда бағдарлауына мүмкіндік туғызады.
Соңғы жылдары көптеген зерттеушілер, шартты тежелу әуелі мидың қыртысасты құрылымдарында немесе олардың белсенді қатысуымен пайда болып, үлкен ми сыңары қыртысына жоғары көтеріледі деп санайды.
Ал егер олар өз әсерлерін белгілі тәртіппен бір уақытта ұзақ қайталап отырса, осындай өзара функциональдық әрекеттесуден алдыңғы қалған із күшейе береді де , ақырында ол екі ошақтың арасанда бұрын болмаған шартты байланыс орнайды.
Шартты рефлекстердің механизмін И.П. Павловша түсіндіруден байқалатыны – олардың негізінде уақытша байланыс «горизонталь» құрылымды болып келеді және ми қыртысындағы сигналдық тітіркендіргіш орталығы мен шартсыз рефлекстің өкілдігіндегі клеткалар арасында тұйықталады.
Мұның мәнісі – белгілі бір нейрондар тізбегі арқылы қозу импульстері қайталап өте берсе олардың бұрын іске қосылмаған синапстарындағы медиатор мөлшері көбейіп оның кванттары келесі нейронда қозу тудыратын болады.
Шартты рефлекторлық байланыстар тұйықталуының конвергенттік механизмі туралы бойынша нейрндардың үлкен екі тобы бар: мультивалентті (модальдығы әр түрлі тітіркендірулерді қабылдайды; мысалы, дыбыс пен жарыққа, теріден шығатын және қозғалыстан туатын, көзден келетін т.с.с. тітіркендірулерге жауап береді) және поливалентті (жалпы бір жүйке шеңберіндегі, мысалы, бір анализатордан, айталық теріден келетін әр түрлі тітіркендірулерге жауап береді).
Әр түрлі анализатордан шығатын қозуларды қабылдап, жинайтын нейрондардың болатындығы тітіркендірулердің бірігуі және уақытша байланыстардың орнауы ми қыртысындағы әр түрлі учаскелердің транскортикальды байланыстар арқылы бірігуінен емес шығар деген ойға жетелейді.
Нейрондар арасында ылғи да өзара әрекеттесу болып отыратындығын ескерсек, шартты рефлекстің уақытша байланысының механизмін жауап беру қасиетіндегі ортақ таңдамалыққа негізделген нейрондар белсеңділіктерінің белгілі бір өрнегінің қалыптасуы болар деп те қарауға болады.
Өрнектің пайда болуын анықтайтын факторлар: жиіліктің белгілі бір диапазонында белсеңділіктің синхрондығы мен синфазалығы (қозулар тізбегін түзуші нейрондардың едәуір санының бірыңғай лабильдікке көшуі) – ми құрылымында қозу өтуді жеңілдететін жағдайлар тудырады.
Алдымен шартсыз, кейін бөтен тітіркендірумен әсер еткенде шартты рефлекстің жасалуының қиын болатын себебі, теріс индукция заңымен және шартсыз тітіркендірудің күшінен бөтен тітіркендіргіш күшінің кемдігімен түсіндіріледі).
Шартты рефлекстің жасалу жылдамдығы басқа да көптеген жағдайларға байланысты: қозу мен тежелу процестерінің бір-біріне қатынасы, бөтен және шартсыз тітіркендіргіштердің күштерінің қатынасы, қоршаған орта, ондағы өзгерістер, т.б.
Егер бірнеше рет итке 10 секундтай қара дақты көрсетіп, оның артынша метраномның дыбысын естіртсе , біраз уақыттан кейін, метрономның дыбысы ғана емес, қара дақты көрсетудің өзіне сілекей бөліне бастайды.
Мысала, бір минут бойы иттің терісін механикалық тітіркендіріп, содан соң 1 минуттай үзілістен кейін тамақтандырса, шартты сілекей ағу тері тітіркенген кезінде байқалмайды да, тек одан 1 минуттай өткен соң ғана басталады.
Егер 30 минут өтісімен метрономның дыбысын естіртсе, одан соң тамақ берсе және осыны бірнеше рет қайталаса, біраздан соң метраномның дыбысын 10 минут өткен соң естіртсе, сілекейдің 1-2 тамшысы ғана ағады, 30 минут өткенде естіртсе – 10 тамшы болған.
Тіпті 30 минуттық уақытқа жасалған шартты рефлекстің тұрақтылығы соншалық, егер метрономның дыбысы 28-29 минутта естіртілсе сілекей бөлінуі болмай, ал 30 минутта үнемі сілекей бөлініп отырған.
Егер екі тітіркендіргіштің екеуінің жеке әсерлерін тамақпен бекітпей, ал бірге әсерін үнемі бекітіп отырса, онда біраздан соң жеке етілген әсерлерге сілекей ақпайды да, ал екеуі бір кезде әсер етсе сілекей бөлінеді.
Вегетативтік шартты рефлекстердің өзін секреторлық, жүрек-қан тамырлық, тыныс алу, ас қорыту рефлекстері, ішкі секрециялық бездердің қызметін өзгертетін, зат алмасуын және иммунитетті өзгертетін рефлекстер деп бөлінеді.
Шартты рефлекс шартсыз тітіркендіргішсіз, бұрын шартты тітіркендіргіш ретінде пайдаланып, қзақ мерзім шартсыз тітіркендіргішпен нығайтылған шартты әсерді пайдалану арқылы да пайда болады.