polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
«Сз осы субъектерд күнбе-күн тынымсыз жазып, оларды бастырмайсыз ба?» – дегенмде, Әлкей Марғұлан көп кдрмей-ақ: «Менң мақсатым, жинаған деректерд ғылыми негзде жазып қалдыру. Қолжазбамды кейн шығарып аласыздар ғой», – деген есмнен кетпейд» – деп жазады .
1974 жылы Жамбыл облысының Шу ауданындағы Ақтөбе қонысын У.Х.Шәлекенов бастаған топ бастап арнайы қазған кезде күтпеген жерден келп, ескерткшпен жан-жақты танысып, оның тарихи Баласағұн болуын алғаш болжап айтқан да Әлкей Марғұлан екен.
Әсресе есм халқымызға белгл, Қазақстан Халық жазушысы, Мемлекеттк сыйлықтың лауреаты Шерхан Мұртазаның ғасырдың 80 жылдары Актөбе ескерткшне арнайы келп, ондағы жүрп жатқан археологиялық зерттеудң қаншалықты маңызды екенн айтып оған қолдау қажеттгн жазып, өз пкрн блдрген ғалымдар мен мамандарға ой салатыны анық.
Профессор У.Х.Шәлекенов өзнң монографиясында Баласағұн қаласының негзн салуда Алты Алаштың перзенттер қатысқаны туралы деректер келтрген, олардың шнде ежелден отырықшы өмр сүрген оғыз тайпалары болғанын ерекше айтады.
Бұл атау Еуразия кұрылығындағы ұлы дала көшпеллернң ұранына айналған, бүкл бүтн оғыз, қыпшақ, қарлұқ, басмыл, он-оқ түркештердң кейнг ұрпағы – қазақ халқының ұранына айналған».
Ұзақ жылдар бойына тарих ғылымында үстемдк еткен түрклер туралы айтылған евроцентристердң пкрлернң жалған екенн жазба және археологиялық зерттеулердң материалдарын кеңнен пайдалану арқылы әшкерелейд: «Түрклер ежелден шетнен көшпел болмаған, - деп жазады автор. – Олардың отырықшы мәдениетнң орталықтары болған үлкенд-кшл қалалары, тұрақты мекендер өздер ерте заманнан бастап, Тұран өлкеснде салғандағы аты аңызға айналған, тег түрк Афрасиабпен байланысты екендг тарихи деректерде кең көлемде суреттелген. Афрасиаб туралы иран, араб, түрк тлдес әдебиеттерде көп жазылған.» .
Оның кезнде салынған қалалар: Ниса, Мерв, Термез, Самарқанд , Бұхара, Соғда, Мар, Пайкент, Ферғана, Ахсикент, Ходжент, Өзкент, Ош, Ташкент, Түркстан, Янкент, Қият, Үргенш, Испиджаб ,Манкент, Құмкент, Саудакент, Бабата, Тараз, Құлан, Мерке, Баласағұн, Аспара, Қарақастек, Алматы, Қойлық, Жаркент, Қашқар және т.б. Бұл қалалардың басым көпшлг Қазақстан жерне салынған және оларды салған оғыздар.
«Тарихта дәлелденген мәселенң бр, оғыздар осы күнг түркмен, азербайжан, Осман түрктернң этногенезне белгл үлесн қосқан тайпа. Олар ертедег ортағасырда Орталық Азияны мекендеген. Кейн әртүрл тарихтың тәлкегмен оғыздардың бр бөлг батысқа қарай жылжып, жаңа қоныстарға ие болған. Солай болса, олар ертеде отырықшы мәдениетнң орталықтарына айналған қалалар салған, әсресе Ұлы Жбек жолдарында» .
Өйткен, ғылымның барлық саласының гуманизациялау кезнде өздерне ғана тән-тарихының болуы және олардың даму тарихының жиынтығы қазақ халқының азаматтық тарихына ену керектг қазрг кезеңнң талабы болып отыр.
Сонымен, профессор У.Х.Шәлекеновтың аса құнды монографиялық еңбегнң жарық көру қазақ халқының ұлттық тарихына қосқан үлкен үлес деп қабылданып, ғалымдар қауымының, қалың оқырмандардың назарында болуына және тист бағасын алатынына сенм блдргенмз орынды болар.
1832 жылы Орынбор губернаторы Сухтеленнің тапсырмасы бойынша Карелин Каспий теңізінің солтүстік-шығыс жағалауына экспедицияға шығып, Өліқолтық, Қашақ шығанақтарын, Бозащы түбегін, Үстірттің солтүстік-батысын зерттейді.
Каспий теңізінің солтүстік-шығыс бөлігінің және оған іргелес аудандардың картасын жасайды, жануарлар мен өсімдіктер жайында, жалпы қазақ халқына қатысты түрлі этнография, тағы басқа бай материалдар жинайды.
1843 жылы Көкпекті округі арқылы Зайсан-Нар өзенне жетіп, сол өзеннен Өскеменге дейінгі 400 шақырымға ағып жатқан Қара Ертісті сипаттап жазып, маңызды мағлұматтар келтірді.
Қазір бақта: ашықтұқымдылар, басқа аймақтан әкелінген жалпақ жапырақтылар, жергілікті флора, жеміс-жидек, шырмауық, гүлді-сәндік өсімдіктер, жем-шөп дақылдарының жаңа түрлері бөлімдері жұмыс істейді.
Ботаника бағының негізгі ғылыми-зерттеу бағыттары: басқа жерлерден әкеліп отырғызылған өсімдіктерді жерсіндіру; қолайсыз климат жағдайында түрлердің өсуі мен олардың биоэкологиялық ерекшеліктерін анықтау; интродуценттерді күтіп-баптау; өсімдік өсірудің агротехникасы мен олардың көбею заңдылықтарына бақылау жүргізу; Маңғыстау өңіріндегі өсімдік жамылғысының қорын зерттеп, өте бағалы түрлерді шаруашылыққа пайдалану; бау-бақша және саябақ құрылыстарын ғыл.
Қызметкерлер өсімдіктер жамылғысының эстетикалық бағасының кешенді шкаласын; басқа жақтан әкелінген бағалы өсімдіктерді анықтау шкаласын; Маңғыстаудың топырақ жамылғысы-мелиоративтік жағдайының бір жүйеге келтірілген жіктелімін; белдемдік қоңыр және күлгін-қоңыр топырақтың агрохимиялық көрсеткішінің экспресс-әдістік диагностикасын жасады, интродуценттердің формаға түсірілген экологиялық сипаттамасының принциптерін анықтады.
Мәртөк ауданы солтүстігінде Ресей Федерациясының Орынбор облысымен, оңтүстік-батысында Қобда, оңтүстігінде Алға ауданы мен Ақтөбе қаласының әкімшілік аумағы, шығысында Қарғалы ауданымен шектеседі.
Кеңес кинематографистері Ф.М. Эрмлер мен С.И. Юткевичтің “Жолығыс” , Г.Н. және С.Д. Васильевтердің “Чапаев” , Г.М. Козинцев пен Л.З. Траубергтің “Максим туралы трилогия” , Е.Л. Дзиганның “Біз Кронштадтанбыз” , А.Г. Зархи мен И.Е. Хейфицтің “Балтық депутаты” , А.П. Довженконың “Щорс” секілді фильмдерінде кеңес идеологиясы басты орын алды.
“Абай әні” , “Шоқан Уәлиханов” , “Қыз Жібек” , “Сұлтан Бейбарыс” , “Отырардың күйреуі” , “Махаббат бекеті” , “Жамбылдың жастық шағы” , т.б. картиналар шықты.
Балаларға арналған “Қанатты сыйлық” , “Менің атым Қожа” , “Қызыл тас заставасы маңында” , “Көксерек” , “Алпамыс мектепке барады” , “Балалық шақтың кермек дәмі” , “Сүйрік” , “Ауылым Алатаудың баурайында” , т.б. секілді фильмдер жарық көрді.
КСРО-да С.М. Эйзенштейннің “Потемкин” бронды кемесі” , “Қазан” , В.И. Пудовкиннің “Ана” , “Санкт-Петербургтің ақыры” , А.П. Довженконың “Арсенал” , т.б. фильмдері дүниежүз.
Жат жұртқа барғанда ата-анасы мен туған-туысқандарының, құрбы-құрдастарының орыны толмайтындығын өлеңге қосып, әлі де болса ойнап-күліп жүре тұруға мұрша бермей аттандырып жатқан ата-анасына наразылығын білдіреді.
Жігіттер жағы “Алып келген базардан қара насар, жар-жар-ау, Қара мақпал сәукеле шашың басар, жар-жар-ау, Мұнда әкем қалды деп қайғырмаңыз, жар-жар-ау, Жақсы болсаң, қайын атаң орын басар жар-жар-ау” десе, қыздар жағы “Есік алды қара су майдан болсын, жар-жар-ау, Ақ жүзімді көргендей айнам болсын жар-жар-ау. Қайын атасы бар дейді осы қазақ, жар-жар-ау, Айналайын әкемдей қайдан болсын, жар-жар-ау”, — деп сызылта әндетіп айтатын өлең мәтіні, көбінесе, бір-біріне ұқсас болып келеді.
Қазіргі заманғы үйлену тойындағы Жар-жар жаңа мазмұнға ие болған, оған ақын-жазушылар жаңа сөз жазып, жаңа әнмен жас жұбайлар тойында міндетті түрде орындалатын өнер туындысына айналған.
Ұзатылған қызбен қоштасатын бозбалалардың той үстіндегі айтылатын сағыныш сәлемдері, көбінесе жеке-жеке айтудан гөрі екі жаққа бөлініп көп дауыспен айтылады, бір жағы — күйеу, екінші жағы — қалыңдық.
Массалар мәндерінің жиынтығы және бұлардың салыстырмалы құрамы масс-спектр деп аталады. М.- с-да массасының е зарядқа қатынастарының шамасы әр түрлі иондарды вакуумда электр және магнит өрістерінің әсері арқылы бөлуде қолданылады .
саудада жүк жөнелтуші жүктің саны, сапасы, буып-түйілуі, таңбалануы, т.б. бойынша шағым-талаптардың бәрін өз мойнына алуға әзір екендігі жөнінде жүк тасымалдаушыға беретін кепілдікті хаттар кең таралған.
Басқаша айтқанда жүк жөнелтуші жүк тасымалдаушыға жүктің таңбалары, салмағы, саны және сыртқы күйі туралы коносаментке енгізілген мәліметтердің дәл болмауы салдарынан келтірілген зиянды оған өтеу жөнінде кепілдік береді;
Кепілдік, біріншіден, сатушының сатып алушыға сатып алу-сату шартының талаптарына сай келетін тауарды ұсынуға, ал шартта тауардың сапасы туралы талаптар жоқ болған жағдайда – мұндай тауардың пайдаланылу мақсатына жарамдысын ұсынуға міндеттілігін көздейді, екіншіден, сатушының немесе дайындаушының тауардың кепілдікті мерзім бойына жұмыс істеуін қамтамасыз етуге міндеттілігін көздейді.
Сатып алушыға сапасы төмен тауар ұсынылған жағдайда ол сатушыдан: елеулі және жөндеуге келмейтін ақаулар анықталған жағдайда – сатып алу-сату шартының күшін жоюды немесе сапасыз тауардың ауыстырылуын; елеусіз және жөндеуге болатын ақаулар анықталғанда – сатып алу бағасын лайықтап азайтуды, тауардың кемістіктерін тиісті уақытта тегін жөндеп беруді, тауардың кемістіктерін жөндеуге жұмсаған өзінің шығынын өтеуді талап етуге құқылы.
Қылмыстық құқықта — сенімге ие болған адамдардың олар сезіктінің немесе айыпталушының және олардың қылмыстық істі жүргізуші органның шақыруы бойынша келетіндігіне кепілдік беретіндігі туралы жазбаша міндеттемесінен тұрады.
егемендікке қол жеткеннен кейін экономикалық өзгерістердің өзіндік үлгілерін іске асыру және нарыққа көшу бағытын ұстаған Қазақстан Республикасының кеден саясаты ішкі және сыртқы саясаттың құрамдас бөлігіне айналды.
қызметті ырықтандыру нәтижесінде алуан түрлі мыңдаған кәсіпорындарға, сондай-ақ, жеке тұлғаларға өз өнімімен сыртқы рынокқа тікелей шығу құқығы берілді, мұның өзі тауарлар мен көлік құралдарын кеден шекарасы арқылы алып өту саласындағы мемл.
Кеден саясаты ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің кеден заңнамасының негіздері туралы келісімі негізінде 1995 жылы 20 шілдеде қабылданған “Қазақстан Республикасындағы кеден ісі туралы” Заңына сәйкес жүзеге асырылды.
Түрлі кеден қызметтерінің жұмысын ұйымдастыруға, кеден қоймалары мен уақытша сақтау қоймаларының, бажсыз сауда дүкендері тораптарының, кеден жүк тасушыларының, экспорттық ақша түсімін валюталық бақылаудың жұмысына түзетулер енгізілді.
Сондай-ақ, кедендік реттеу саласында жасаған Беларусь, Қазақстан және Ресейдің кеден одағы туралы 1995 жылы 20 қаңтардағы келісімінің маңызы зор болды, бұл келісімге кейінірек Қырғызстан мен Тәжікстан да қосылды.
Кеден органдары тауарлар мен көлік құралдарының шекарадан кесіп өтуі кезінде өткізілетін тауарлар туралы негізделген шешімдерді қабылдау үшін барлық қажетті ақпаратты бір жерде жинауға, олар туралы құжатта бар мәліметтерді нақты деректермен салыстыруға, деректердің осы екі түрі арасындағы кездейсоқ немесе әдейі жасалған сәйкессіздікті табуға, қателіктерді түзетуге және мемлекетке келтірілетін ықтимал зиянды болдырмауға, заң мен кеден ережелерінің бұзылуының себептері мен жағдайларын анықтап жоюға, оларға қатысты адамдарды анықтау шараларын қолдануға, бұл бұрмалаушылықтардың заңи бағасын беруге тиіс.
Халықаралық қатынастар үшін ашылған әуежайлар мен кемежайларда, темір жол ст-ларында кеден шекарасы арқылы өткізілетін немесе автомобиль қатынасы бар жерлердегі өтуге рұқсат етілетін бекеттерде мемл.
Германия үкіметін тез арада сауда шартын жасасуға итермелеу мақсатымен Ресей үкіметі қосарлы кеден тарифі туралы заң шығарды, бұл заң бойынша Ресей тауарларының әкелімі мен транзитіне жеңілдіктер бермейтін елдердің тауарларына басқа елдер үшін белгіленген жай мөлшерлемелерден гөрі 15 – 30% жоғары баж салынды.
Оларды ұстау үшін түрлі салықтар мен алымдар, солардың ішінде саудадан, тауарларды алып өтуден, сондай-ақ, сауда жасау кезінде аялдаған болса, қоймаларды пайдаланғаны үшін алымдар белгіленді.
Ежелгі Грекияда б.з.б. 6 ғ-да кіре тауарларына салынған кірелік баждар олардың құнының 1/10 бөлігін құрады, ал одақтастар үшін – 1/100 бөлігін, Грекияға тәуелсіз қалалардан 1/20 бөлігін құрады.
АҚШ-та кеден-тариф саясаты бүгінгі күнге дейін Америка рыногін қолдампаздықпен қорғаудың іргетасы болып отыр және ол кей реттерде Кеден мөлшерлемелерінің жоғары деңгейінен гөрі импорт жолына қойылған тым елеулі кедергіге айналды.
Кеден одағына кірген елдердің мемлекет басшыларының 2000 жылы қазанда өткен кеңесінде осы одақтың негізінде жаңа халықаралық ұйымның – Еуразия экономикалық қоғамдастығының құрылуы кеден ісін дамытуға жаңа серпін берді.
Бұл қоғамдастық “бестік”" шеңберінде бірыңғай экономикалық кеңістік құру, экономикалық саясатты үйлестіруде, соның ішінде микроэкономикада, валюта-қаржы және әлеуметтік салаларда ынтымақтастық түрлерін айтарлықтай кеңейту мақсатын көздейді.
Осы кеңесте келісілген сауда-тарифтік және әлеуметтік-экономикалық саясат мәселелері бойынша құжаттар да талқыланды, кеден одағына қатысушы мемлекеттердің экономикасындағы құрылымдық жаңғыртуларды үйлестіру жөнінде 2005 жылға дейін тындырылатын нақты істер межеленді, сондай-ақ, салық заңнамаларын жуықтату жөніндегі практикалық іс-қимылдардың жобасы да бекітілді.
Бірақ бұл жүйені реформалаудың ең түбегейлі кезеңі 1986 жылы басталды, осы жылы Бас кеден басқармасы КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы Мемлекеттік кеден бақылауы бас басқармасы болып қайта құрылып, оған дербес мемлекттік орган мәртебесі берілді.
Алайда, өзгеріс шамалы болды, өйткені бұл жүйені қайта құру үшін заңнамалық база жоқ еді, Кеден жүйесін ішкі және сыртқы саудада нарықтық қатынастарға көшудің пісіп-жетілуі жағдайында халықар.
Бүгінгі таңда Қазақстан Республикасында кеден құзыретіне шекара арқылы өткізілетін тауарлар мен көлік құралдары туралы мәліметтер жинап, өңдеу, кеден қылмыстарының жасалу фактілері бойынша қылмыстық іс қозғау, анықтау және шұғыл іздестіру қызметін жүзеге асыру, санитарлық және карантиндік ережелердің орындалуын бақылау міндеттері де жатады.
Ол шекара арқылы тасылатын тауарларды тексермелейді; кеден бақылауын жүзеге асырады; белгіленген кеден баждары мен алымдарын есептейді және оларды өндіріп алады; жүктердің өткізілуіне берілетін рұқсатнаманы рәсімдейді, егер олар белгіленген талаптарға сай болмаса немесе әкелуге және әкетуге тыйым салынған болса, ұстап қалады; контрабандаға,кеден ережелерінің бұзылуына қарсы күреседі, қажет болған жағдайда елден мәдени және тарихи құндылықтардың әкетілмеуін бақылайды; заңды немесе жеке тұлғалардың шекара арқылы жүктерді алып өтуіне байланысты басқа да алуан түрлі міндеттерді орындайды.
Карфагенде б.з.б. 3 ғасырда кеден баждарының маңызды болғаны соншалық, қолбасшы әрі әмір Ганнибал өзінің Рим империясымен жүргізген соғысына жұмсалған барлық шығынды осы баждармен жауып отырды.
Сол замандардағы басқа мемлекеттерде де баждар алым-салық ретінде пайда болып, кейіннен қазына үшін ақша табудың қолайлы амалына айналды, түрлі елдердің сыртқы экономикалық қызметінің маңызды бөлігін құрады.
19 ғ-да Англия сауда еркіндігін бірінші болып жариялады, жергілікті буржуазия тауар әкетуге қандай да болсын сыйлық пен бажды жоюды, тауарлардың шекарада екі жаққа да еркін алып өтілуін жақтап бой көтерді.
Сөйтіп, 19 ғ-дың 60 – 70-жылдары еркін сауда принципі салтанат құрды, мұның өзі Кеден тыйымдары мен шектеулерінің қамқорлығынан біржолата шыққан ірі монополиялардың үстемдік құруына әкелді.
Кеден, таможня – тауардың және көлік құралдарының, мүлік пен басқа да заттардың кеден шекарасы арқылы өтуі тәртібін қамтамасыз ететін, кеден режимдерін қолданатын, кеден төлемдерін өндіріп алатын, кеден бақылауын жүргізіп, кеден рәсімдемесін жүзеге асыратын мемлекеттік орган.
Әдетте, тауарлар мен мүліктер алып өтілетін, сондай-ақ, адамдар шет елге баратын және шет елден келетін сапарларында өтетін шекаралық бекеттерде, әуежайларда, теміржол вокзалдарында, теңіз, өзен кемежайларында құрылып, орналасады.
Қытай, Әзірбайжан, Моңғолия және Өзбекстанның кеден органдарымен ынтмақтастық жөніндегі келісімдерге қол қойылды, Еуропалық одаққа мүше 15 елдің кеден қызметін біріктіретін Еурокеденмен тығыз ынтымақтастық орнатылды.
француздарда 499 жылы олар король бишікештеріне теңестіріліп, епископтармен және графтармен бірдей дәрежеде болды, ал Ұлы Карл тұсында графқа бағындырылды, ол сонымен бірге корольдің аға кеден бишікеші деп саналды.
Қазіргі кезде республиканың кеден органдары халықаралық мәндегі 14, республикалық мәндегі 73 автомобиль жолын, 17 темір жолы магистралін, 13 кемежайды бақылайды, оларда жұмыс істейтін өткізу бекеттерінің саны: 121 автомобиль, 28 темір жолы, 12 әуежолы бекеті және Ақтау теңіз кемежайы.
Халықаралық өткел бекеттер мен кеден күзеттерін дамыту және оларды барлық керек-жарақтармен қамтамасыз ету республика экономикасының дүниежүзілік шаруашылыққа тиімді бірігуіне, ел көлігінің мүмкіндігін дамытуға, мемлекеттің кірісін молайтуға, кеден бақылауының тиімділігі мен сапасын жақсартуға, құжаттардың ресімделуін жеделдетуге, сервистік қызмет көрсетуге, сондай-ақ, тасымалдаушылардың арнаулы қажеттерін қанағаттандыруға септігін тигізеді.
Біртіндеп жайық шебі бекіністерінде қоныс тепкен казактар Ресей мемлекетінің қарулы қолшоқпарына айналды, күшейіп келе жатқан Мәскеу үкіметінің жаулап алу соғыстарына белсене қатысты.
1864 — 66 жылдары Қашқариядағы тұрақсыз саяси жағдайдың әсерінен Оңтүстік Тянь-Шань маңындағы Турфан мен Тоқсун және олардың батысындағы Қарашарға дейінгі қалалар Дүнген Хандығының билігіне көшті.
Бұлардың ішінде Әуезовтің “Еңлік — Кебегіндегі” Еңлік, “Қара қыпшақ Қобыландыдағы” Құртқа, “Абай” трагедиясындағы Тоғжан, “Айман — Шолпандағы” Шолпан, “Түнгі сарындағы” Жүзтайлақ, “Абай әні” кинофильміндегі Мағыш бейнелері бар. Ғ.Мүсірепов пьесалары қойылымындағы — Ақтоқты , Баян , Ш.
Хұсайыновтың “Алдаркөсесіндегі” Қарашаш, “Қилы-қилы тағдырларындағы” Рәуәш, т.б. бейнелердің ішкі иірімдері мен көңіл күй толғаныстарын нәзік те терең ашқан шеберлігімен Жандарбекова сахна өнері тарихында қалды.
Ол Салқия , Марфуға, Ева Бройер (Қ.Мұхамеджановтың “Бөлтірік бөрік астында”, “Құдағи келіпті” және “Жат елдесінде”), Үрия , Фатима ханым, Жаңыл , Алмагүл , Ажар (С.Жүнісовтің “Ажар мен ажалында”; Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы, 1980), Жамал , т.б. рөлдерді ойнап, өз замандастарының сан қилы кескін-келбетін ашты.
Оның Марианна , Дездемона , Шырын , Негина және Кручинина (А.Н. Островскийдің “Таланттылар мен табынушылары” және “Жазықсыз жазалыларында”), Параська , Кей , т.б. бір топ рөлдері — отандық сахнагерлердің классик.
Философтар мен ғалымдардың бірнеше мыңжылдық анализдеуіне, анықтама беруіне, түсіндіруіне және пікірталас жасауына қарамастан, "өміріміздегі ең таныс және ең жұмбақ аспект" ретінде зерденің қасиеті мен мәні баяғыдай сырлы және даулы болып қалуда.
Бұл мәселеде әлемдік философия әрқилы бағыт ұстанғанымен бірақ бәрібір бұл тақырып мысалы құрлықтық философия мен аналитикалық философия үшін, феноменология мен сана философиясы үшін бірдей өзекті мәселе есептеледі, Кейбір негізгі сұрақтарға жататындар: зерде затпен бірдей нәрсе ме; компьютер немесе робот секілді есептеуіш машиналары зерделі бола ала ма; зерденің тілмен байланысы; болмыс ретінде зерденің тәжірибе әлеміне қатысы қандай; тәжірибедегі Меннің рөлі; дара ойлау мүмкін бе; ұғым объектпен түбегейлі үйлесімді ме, тб.
Зерде — өмірде белсенді бола алатын адамның ішкі қабілеттілігі, адамның заттармен байланыс іс-әрекеті, табиғи және мәдени қатынасы, қашықтағы, жақындағы адамдар өзара қатынасы мен қызметі, яғни осы образдарды өзінің мінез-құлық бағытында әдіс-тәсілі ретінде пайдалану.
Сана түсінігі бұл психика түсінігі; психика тірі жанның қоршаған ортамен тікелей байланыс тәсілі деп түсіндіріледі, демек олардың өмірлік үрдістерінде әсерлендірушісі және көрінісі ретіндегі, психикалық қабілеттілік жыйынтық, табиғи және ғарыштық ырғақтар байланыстарында адамның қоғамдық және мәдени іс-әрекеттерінде өз-өзіне бағыт-бағдар жасай алуы мен басқара алатын қабілеттілікпен қамтамасыз етуі.
Адамның психикалық өмірінде кездесетін негізгі психикалық процестерге таным процестері — түйсік, қабылдау, зейін, елес, ес, қиял, ойлау мен сөйлеу: эмоциялық, процестер адамның көңіл-күйлері сезімі; ерік процестері — адамның алдына қойған мақсатына ұмтылуы, талаптануы және соған байланысты әрекет жасауы жатады.
Сипаттау, анықтау және түсіндіру ауқымын білдіретін мысалдар: қарапайым ояулық, "өзін тану" арқылы зерттелетін адамның өздік сезімі мен жаны; метафоралық мағынадағы "мазмұн ағыны", мидағы рухани күй, рухани оқиға және рухани үрдіс; Фанерон , квалиа және субъективтілік; "бейне сондайлықты" иелеу, немесе болу; "ішкі театр", немесе санадағы басқарушы-атқарушы жүйесі, тб.
Ол адам өмірінің «мүшесі» ретінде қызмет атқарғанымен, бірақ оның өмірі, адам дене мүшесімен ғана шектеліп қалмайды, керісінше одан шығатын күштер оның сыртында ,— адамзаттық қарым-қатынастар әлемінде, адамдар әрекеттерінің әдіс-тәсілдерінде, мәдени формалар мен әртүрлі табиғи күштерде көрініс табады.
Зерде ұғымы философияда негізінен адам болмысы тұрғысынан, яғни қоғамдық үдірістердің көрінісі, құбылыс және адамзаттық тарих пен мәдениетті жалғастыруды қамтамас етуші әдіс ретінде қарастырылады.
Мысалы, климаттың ғаламдық жылынуы, Әлемдік мұхиттардың ластануы, озон қабатының жұқаруы, қышқылды жаңбырдың жаууы, т.б. Экологиялық апаттың пайда болуына әсер ететін жағдайларға байланысты табиғи және антропогендік болып бөлінеді.
Экологиялық апаттар көбіне кенеттен болатын табиғи жағдайлардың әсерлерінен (жерсілкіну, жанартау атқылау, құйынды борандар, су тасқындары, т.б.) және ұзақ уақытқа созылған экология дағдарыс зардаптарынан пайда болады.
Оған Әлемдік мұхиттар деңгейінің алғаш күрт төмендеуі және екінші рет оның күрт көтерілуі әсер етіп, бұрынғы тіршілік еткен теңіз жануарларының көптеген түрлері толықтай жойылып кеткені дәлел.
Мысалы, 1945 жылы атом бомбасының қолданылуы, 1986 жылы Чернобыль АЭС-сындағы техногендік апат, т.б. 20 ғасырда адам қолымен жасалған Экологиялық апатқа Арал теңізінің тартылып қалуы жатады; қ.
Экологиялық апат кезінде төтенше жағдайлар туып, табиғи экожүйелер мен әлеуметтік жағдайлар күрт өзгереді, жалпы тіршілікке, соның ішінде адамның қалыпты өмір сүруіне қауіпті жағдай төнеді.
Соңғы жылдары Каспий теңізінің көтерілуі салдарынан оның жағалауындағы мұнай ұңғымаларын, мұннай қоймаларын, жолдар мен елді мекендерді, мұнай өңдейтін зауыттарды су басып қалып, мұнай өнімдері теңіз суына араласы, табиғатқа үлкен экологиялық апат әкелді.
Нәрестенің алғашқы көйлегінің иткөйлек аталуы, оны иттің мойнына байланғандығынан емес, өркендеу идеясының іргелі категорияларының бірі балаға иттің жүйрік, ақылы озық, алғыр қасиеттері дариды, сәби күшікше бауырын тез көтеріп, жаны берік, "итжанды" болады деп те ырымдайды.
1958 жылдан ҚазКСР мемлекеттік симфониялық оркестрінің құрамымен Германияда, Польшада, Италияда және т.б. шет елдерде өнер көрсетті, ал 1963 жылдан Қазақ мемлекеттік опера және балет театрының бас дирижері болды.
Қырыққабаттың: қауданды қырыққабат, савойя қырыққабаты, брюссель қырыққабаты, кольраби қырыққабаты, жапырақты қырыққабат, Қытай қырыққабаты, Пекин қырыққабаты, түсті қырыққабат, т.б. түрлері бар.
Қырыққабат зиянкестері: қырыққабат шыбыны, қырыққабат қоңыр көбелегі, қырыққабат ақ көбелегі, қырыққабат бітесі, т.б. жиі кездеседі; аурулары: фомоз, түкті және шырышты бактериоз.
Қырыққабатты жуып, тазалайды, бөліп кеседі де, өзегін алып тастап, ұсақтап турайды, сосын табаға салып, үстіне май және аздап су құнды , қақпағын жауып, оқтын-оқтын араластырып, дайын болғанша бұқтырып пісіреді.
Содан кейін сәл ғана суытыл, шикі жұмыртқа, тұз салып араластырады, қамырша илеп, сосын бөліп-бөліп, кептірілген нан ұнтағына аунатады, табадағы қыздырылған майға екі жағын аударыстыра отырып қуырады.
1 кг қырыққабатға: 2 бас пияз, 2 ас қасық томат-пюре, 1 ас қасық сірке суы, 1 ас қасық құмшекер, 0,5 қасық ұн, 1—2 лавр жапырағы, 2—3 түйір қалампыр, бірнеше түйір қара бұрыш, тұз, 1 стакан су немесе сорпа, 3 ас қасық май керек.
Қырыққабаттың 8 түрі ең танымал болып саналады: кәдімгі қырыққабат, савой қырыққабаты, түсті қырыққабат , кольраби, қытай қырыққабаты, жапырақты қырыққабат, брюссель қырыққабаты және пекин қырыққабаты.
Жапырақтар аздап кепкен соң, оларды жаныштайды, екі-екіден бөліп, арасына қою сүт тұздығын жағады, жапырақтарды сопақша формаға келтіріп, тегістейді, ұнға аунатады, көпіршітілген жұмыртқа жағыл, кептірілген нанға аунатады.
500 г түсті қырыққабатқа: 1 піскен жұмыртқа, 2 ас қасық ұсақтап туралған пияз, 1 ас қасық өсімдік майы, 11 /2 ас қасық асхана сірке суы, 1 шай қасық құмшекер; татымына қарай тұз, бұрыш қажет.
Жетестің онысы 1855-58 жылдары Кіші жүз қазақтарының Ресей патшалығының отаршылдық саясатына қарсы шаруалар көтерілісін басқарған Бекет Серкебайұлы, Ерназар Қаржауұлы сияқты батырларды Нияз би ауылдарының жігіттері ұстап беріп, жер аудартқанын тұспалдап айтқаны екен.
Батыр болмаса, еліңді жаудан кім қорғайды, сенің сөзге дес бермей, шешенсіп отырғаның біз сияқты батырлардың арқасы емес пе? - дегенде мен Есет ағаның алдында басымды иіп, "мен жеңілдім" деп сөз кезегін бердім.
Қонақасы беріп, өзін сыйлаған үйдің берекелі мол дастарқанынан артылған бауырсақ, нан, жакана ет, өрік, мейізді әлгі шанашына салып алып, жолда кездескен жолаушыны тамақтандырып сыйлап жібереді екен.
дейтін әні елден-елге тарап кеткен сол сары салға бұрыннан өшігіп жүрген Шолан мен Мырзағүл "Есенаманның өлімі Сарыдан болды" деп жала жауып, солдат шақыртып, Ырғыз түрмесіне жаптырады.