polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
“Қорқыт Ата кітабы’’ Қазақстанда М.Әуезов, Ә.Марғұлан, Ә.Қоңыратбаев, Р.Бердібаев, Х.Сүйіншәлиев, Н.Келімбетов, М.Жолдасбеков, Ш.Ыбыраев, Т.Қоңыратбай, т.б. еңбектерінде зерттелді. Кітаптың 1300 жылдығы 1999 жылы ЮНЕСКО тарапынан халықар. деңгейде атап өтілді, “Қорқыт ата” энциклопедия жинағы жарыққа шықты .
Жер ортасы Сырдың жағасы, қазіргі Қорқыт моласы тұрған тұс екен. М.Әуезов: “ажалды тоқтату мүмкін еместігін мойындағысы келмеген Қорқыт ата жұрттан безіп, айдалаға, табиғат аясына кетеді, бірақ таулар да, жазықтар да, ормандар да оған өлім күтіп тұрғанын айтады. Содан қорқып, шырғайдан алғашқы қобызды жасап, жер бетінде бірінші болып күй тартады. Сөйтіп өлмеудің амалын өнерден табады”, – деп жазады.
Қазақ аңызындағы Қорқыт ата бейнесі енді өлімнен қашқан шаман емес, керісінше, өмір үшін күрескен, өлімнен құтылуды қандай бір құдіретті күштен емес, өнерден іздеген, ажалмен айқасқан алып рухани тұлға болып көрінеді.
Зерттеушілер өлімнен қашқан Қорқыт Ата философиясын әйгілі шумер эпосы “Гильгамеш туралы жырдағы” Гильгамеш әрекетімен салыстырады. М.Әуезов Қорқыт аңызын адамзатқа от ұрлап әкеліп сыйлаған Прометей туралы грек аңызымен теңестіреді.
Оның өмір сүйгіштік дүниетанымы күнделікті күйкі тірліктің шеңберінен шыға білу және адамзат үшін әрбір тіршілік сәтінің құнды екенін ескерту, қайталанбас уақытты қадірлеуге шақыру, сол арқылы өмірді мәңгілік ету идеясы Қорқыт философиясының іргетасын құрайды.
Рашид әд-Дин “Жамиғ Ат-Тауарих” атты тарихи шежіресінде Қорқыт Атаны қайы тайпасынан шыққан десе, Әбілғазының “Түрік шежіресінде” оның тегі баят екендігі, оғыздардың елбегі болып, 95 жасқа келіп қайтыс болғандығы айтылады.
Қазақ философиясы тарихында Қорқыт ата– ел бірлігін нығайтқан кемеңгер қайраткер, түркі дүниетанымының негізін жасаған ғұлама ойшыл, әлемдік ақыл-ой мәдениетінде өзіндік орны бар философ-гуманист ретінде көрінеді.
Негізінен 5 бөлімнен тұратын бұл күрделі еңбекке Қорқыт Ата туралы ел аузында сақталған аңыздар мен күйлер, әфсаналар, ата мұрасын зерттеу, әулиенің әдебиет пен өнердегі бейнесі мәселелеріне арналған отандық және шетел ғалымдарының мақалалары топтастырылған.
Бұл материалдарда Қорқыт Атаның әлем тарихы мен философиясындағы орны, оның ұлы мұрасының көркемдік ерекшеліктері мен мазмұны, тілдік, түрлік айшықтары, тарихи белгілер мен жәдігерлік деректер хақында жан-жақты мағлұмат беріліп, талдау жасалады.
Тарихшылар Салқам Жәңгір хан жоңғардың Батыр Қонтайшысының 50 мыңдық әскеріне 600 жауынгермен қарсы тұрып, шайқасып жатқанда 20 мың әскермен көмекке келетін Жалаңтөс баһадүрдің әскерінің ішінде осы Көкі батырдың да болғандығын, сонда оның шеп бұзып, үлкен ерлік көрсеткенін жазады.
Осындай шайқастардың бірінде найзагерлігімен көзге түсіп, ерен ерлік көрсеткен Есетке риза болған Тәуке хан кейін шақырып алып: «Айбатың аса түссін, найзаң мұқалмасын, ел намысы тұздығың болсын» деп бата беріпті деген әңгіме де бар.
Әсіресе, орыс патшасының қол астына өтер кездегі хан басына үйірілген қауіп бұлтын сейілтуде ол сол кездің тарихи ірі тұлғалары Бөгенбай батыр, Жәнібек батырлармен бірлесе отырып, оған үлкен көмек көрсетеді.
Есет батыр әйгілі «Ақтабан шұбырындыдан» кейін ел болып бірігіп, жоңғарларға алғашқы алапат соққы берген Бұланты шайқасына қатысып, езілген елдің еңсесін көтерткен Ұлы жеңіске өз үлесін қосады.
Әбілқайыр хан Ресейге қосылу мәселесін көтергенде соның қасында болып, Кіші жүз бен Орта жүздің орыс патшасының қол астына өтуіне белсенді атсалысқан атақты Кіші жүз Бөкенбай батырдың күйеу баласы.
Бұл мағынадағы Истанбул сөзінің тегі көптеген дереккөздерінде көрсетіледі. Б.з. 2-ші жүзжылдығынан армян дереккөздерінде Станбол не Стинбол формасында шаһар аты аталады, түрікшеге бұл осы тілден енген сөз болуы мүмкін.
Халық саны бойынша қала Шанхай, Бейжің, Лагостан кейінгі 4-ші орынды иемденсе де, ол қалалық шекаралар бойынша бар болғаны 24-ші орында және қаланың шегі агломерацияға теңдей болғандықтан қалалық агломерация бойынша 18-ші орында.
Бүгінде ол Мәскеумен бірге Еуропадағы ең ірі қалалық агломерациялардың бірі және Ыстанбұл халқының жыл сайынғы 3.45% өсуі Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы елдерінің жетпіс сегіздігінің ең үлкені.
Жет солтүстк және шығыс провинциялардан шыққан қала тұрғындарының саны осы провинциялардың тұрғындарынан жоғары; Ыстанбұлдың жарты миллионнан астам тұрғыны Сивас пен Кастамону провинцияларынан тұрады.
Ыстанбұл өз тарихының көп бөлігінде әлемнің ірі қалаларына кірді. Б.з.д 500 жылдары 400 000-нан 500 000-ға дейінгі халқы бар Константинополь әлемнің үлкен қаласы деген атаққа талас-тартыста өзінің ізашары Римді басып озды.
Истанбул - болған бұл болған Константинополь болған шығу болжам бар болады, брақ оның дәлелдердң түзулер, алмағанында емес, шамаланған бастапқы форманың аралығында айырмашылық және түпк өте бұл болжамды қабылдауға болу үшн едәур сол үшн.
Византий , Ыстанбұлдың белгілі алғашқы атауы. Б.з.д 667 жылы Ежелгі Грекиядағы Мегара шаһарынан орын тепкен дорилік гректер бүгінгі күнгі Ыстанбұл орнындағы бекіністің негізін қалаған және жаңа бекініске Визас немесе Византтың патшасының құрметіне атауын берген.
Айвансарай, Ақсарай, Байрампаша, Бақыркөй, Балат, Бебек, Бешікташ, Беязыт, Ғазиосманпаша, Галата, Долмабахче, Йешілкөй, Зейтінбұрны, Кяғытхане, Қапалы Чаршы, Вефа, Джибали, Зейрек, Қабаташ, Қасымпаша, Лалелі, Ортакөй, Пера, Сарыйер, Сұлтанахмет, Сулыкуле, Тақсим, Фатих, Фенер, Шұқыржұма, Шишлі, Еминөңі, Эйүп.
330 жылы Рим императоры Константин тарапынан Рим империясының астанасын болып жарияланған соң, қалаға латынша "Жаңа Рим" деген мағына беретін Нова Рома атын қойды және бұл атты қанша көтермелеуге тырысқанымен бұл атау аса қабылдана қоймады.
Бұл негізінде ашық ақпарат түрінде жасалынады — франчайзердің коммерциялық ұсыныстар және жұмыс істеп тұрған өзінің, сондай-ақ серіктестік кәсіпорындармен танысқаннан кейін болашақ кәсіпкер шешім қабылдайды.
Франчайзи франчайзер тағайындаған жеткізушілерден шикізат және өнімдерді сатып алуға жиі міндеттеледі, бұл франчайзиді еркін нарыққа шығу жолдарын шектейді және шикізат пен өнімді жоғары бағамен сатып алуға мәжбүрлейді.
Бұл талаптар өте қарапайым (мысалы, франчайзи брендті нақты сала бойынша пайдалануға құқығы бар), сондай-ақ қатал (франчайзи дүкендегі жабдықтарды, мысалы сөрелердің көлемі мен түсі, қызметкерлердің киімдері франчайзердің нақты талаптарына сәйкес пайдалануға міндеттеледі) болуы мүмкін.
Франчайзинг, франшизинг ; франшиза – коммерциялық концессия, нарықтық субъектілер арасындағы қарым-қатынастардың түрі, бір тарап екінші тарапқа ақы үшін белгілі бір бизнес түрін, әзірленген бизнес-моделін және оның жүргізу әдісін пайдалануға береді.
Көтерме сатушы кіші бөлшек сауда ұйымдарына көптеген қосымша жеңілдіктер алуға мүмкіндік берген, сонымен қатар сауда-саттық фирмалардың маркасын пайдалануға және бұл ретте өз тәуелсіздігін сақтауға ырзалығын білдірген.
Вирусқа қарсы бағдарламалық жасақтама жаңартылған кезде жаңа вирустар туралы мәлімет вирустарды тексеру тізіміне үстеледі де, бұл компьютердің жаңа шабуылдан қорғалуын қамтамасыз етеді.
Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінде лазер технологиясын ауыл шаруашылығында пайдаланып, ауыл шаруашылық дақылдардың тұқымын, егістіктерді, суды гелий-неон лазерінің сәулесімен өңдеу арқылы астықтың өнімін, өсімдіктің әр түрлі кеселге төзімділігін арттыруға болатындығы дәлелденді .
Суды лазермен активтендіру арқылы өндірістік ластанған судағы ауыр металдардың мөлшерін және органикалық зиянды заттарды азайтуға болатындығы анықталды Ауыл шаруашылық дақылдарының биоэлектрлік активтілігі олардың физиологиялық қасиеттерімен , ал жүйке жасушасының биоэлектрлік активтілігі жылу реттелу процестерімен байланыстылығы зерттелді.
Гендік ақпаратты ядродан цитоплазмаға тасымалдайтын молекулалардың бір жерден екінші жерге ауыстырылуын қамтамасыз ететін биополимерлерде байқалатын бірқатар физикалық-химиялық процестер молекулалық биология мәселелерімен байланыстыра зерттелді.
Ол қозғалыстың физикалық-химиялық теориясын құрды, сезім органдарының физиологиялық бейімделу үдерісін оларға әсер ететін ынталандыру әдістерін зерттеді, тітіркенудің бірыңғай заңын жасады, термодинамика заңдарының биологиялық процестерге қолданылу проблемасын жасады.
Клеткалық процестердің Биофизикасы жасушалардың физикалық-химиялық негіздерін, биологиялық мембраналар мен жасуша органоидтарының молекулалық құрылысын, олардың атқаратын қызметіне сәйкес механикалық және электрлік қасиеттерін, жасушадағы биохимиялық процестердің энергиясын, биологиялық процестердің термодинамикасын зерттейді, Биофизикалық факторлардың тірі организмдерге әсерлерін анықтайды.
Эрвин Шрёдингердің «Физика тұрғысынан өмір деген не?» биофизиканың негізі ретінде өмірдің термодинамикалық негіздері, тірі ағзалардың жалпы құрылымдық ерекшеліктері, кванттық механика заңдарына биологиялық құбылыстардың сәйкес келуі сияқты ғылымның негізі және т.б. ретінде жұмыс жасайды деп айтуға болады.
Биофизикалық зерттеулердің заманауи бағыттары: космогеофизикалық факторлардың физикалық және биохимиялық реакцияларға әсері, фотобиологиялық процестер, математикалық модельдеу, ақуыз және мембрана құрылымдарының физикасы, нанобиология және т.б.
Соның ішінде Гиппократ алғаш адам мен жануарлардың анатомиялық және морфологиялық құрылысына жүйелі түрде сипаттама беріп, оларда болатын түрлі аурулардың қалыптасуындағы сыртқы орта мен тұқымқуалаушылықтың рөлін атап көрсеткен.
Мысалы, генетика мен селекцияның заңдарын мәдени өсімдіктер мен ауыл шаруашылығы жануарларының физиологиялық ерекшіліктерін білу — агротехника мен зоотехниканы кәмілдендіріп, өсімдіктер мен жануарлардың анағұрлым өнімді түрлерін шығаруға мүмкіндік береді.
Анатомиялық зерттеулер жүргізу арқылы адамның ішкі мүшелерін, көздің тор қабығын сипаттап жазған александриялық ғалымдар: Герофил алғаш рет артерия және вена қан тамырларының арасындағы айырмашылықты ажыратса, ал Эрасистрат мидың құрылысына сипаттама берген.
Көне заманның тағы бір ұлы зерттеушісі Гален сүтқоректілерге көптеген тәжірибелер жүргізіп, олардың орталық және шеткі жүйке жүйесі жайлы құнды мәліметтер қалдырып, анатомия мен физиологияның дамуына үлкен ықпалын тигізді.
ғасырларда микроскоптың ашылуына байланысты өсімдіктердің ішкі құрылысы , олардың жыныстық ерекшеліктері , микроорганизмдер, эритроциттер мен сперматозоидтар зерттеліп, жәндіктердің құрылысы мен дамуы анықталды.
Осы кезде жануарлар физиологиясындағы ірі жетістік — бауырда гликогеннің синтезделуі , жоғарғы жүйке әрекеті анықталса, француз ғалымы Луи Пастер қазіргі тірі организмдердің өздігінен пайда болу мүмкіндігін біржолата теріске шығарды.
Ген белсендік танытқан жағдайда ДНҚ кодтары транскрипция арқылы геннің РНҚ көшірмесіне өтеді, кейіннен рибосома РНҚ трансляциясын жасап, әртүрлі ақуыздарды түзіп шығарады.
Бұл ағзаның тіршілік қабілетін сақтау және сыртқы ортамен қарым-қатынасын, ағзаға қоректік заттардың еніп, олармен ферменттер әсерінен ыдырауын, пайда болған жай заттардың жасушалар мен мүшелерге тасымалданып, олардың тотығуын, энергия бөлініп шығуын, жасуша құрамындағы түзілістердің биосинтезделуін және қорытылған өнімдердің ағзадан бөлініп шығуын қамтамасыз етеді.
Биологияның негізгі міндеті — бүкіл органикалық дүниенің (жануарлардың, өсімдіктердің, саңырауқұлақтардың, бактериялардың, вирустардың) қасиеттерін, пайда болуы мен даму заңдылықтарын зерттеу арқылы жалпы тіршіліктің мәнін анықтау, оны басқару, мақсатқа сай өзгерту әдістерін табу.
Жасуша теориясы жасушалардың қалай пайда болатынын, қалай көбейетінін, қоршаған ортасымен қалай араласатынын, олардың қандай заттардан құралатынын, жасушаның құрамдас бөліктерінің қалай жұмыс атқаратынын және жасушаның басқа бөлімдерімен қалай қатынаста болатыны сияқты мәселелерді қамтиды.
Түрлердің таралуы әртүрлі факторлардан тәуелді болады, олардың ішінде температура, жауын-шашын, биіктік не тереңдік, топырақ түрі, т.с.с. Жердегі түрлердің 90% тропикалық ормандарда мекендейді, ал ондай ормандар Жер бетінің 10%-дан кем аумағын алып жатыр.
Ал көміртегінің сіңірілу тәсілдеріне қарай ағзалар үлкен екі топқа бөлінеді: автотрофтар — көміртегін ауадағы көмірқышқыл газынан сіңіреді; гетеротрофты ағзалар — көміртегін дайын органикалық қосылыстардан алады.
Эволюциялық ілімнің негізгі салалары: тіршіліктің пайда болуы, тірі ағзалар эволюциясын айқындау, эволюция факторлары (өзгергіштік, тұқым қуу, тіршілік үшін күрес және табиғи сұрыптау), эволюциялық процестің бағыты мен заңдылықтары (түр пайда болуы, прогресс және регресс, онтогенез бен филогенез арасындағы байланыс т.б.).
Іле-Алатауы мемлекеттік ұлттық табиғи паркі — Іле Алатауының әсем ландшафтарын қорғау, өсімдік жамылғысы мен жануарлар әлемін сақтау, туризмді дамыту мақсатында ұйымдастырылған.
Климаты биіктік белдеулер бойынша өзгереді: тау етегіндегі далалық белдеу ылғалды, жазы құрғақ әрі ыстық, қысы жылы, қары жұқа; аласа және орташа тау аймағы ылғалды әрі ыстық; альпі және субальпі шалғындары белдеуінде ылғалд.
Қоректік өсімдіктерден: Тянь-Шань сұлыбасы, шалғын қоңырбас, беде, сиыржоңышқа, т.б.; илік – қымыздық, рауғаш, таран, т.б.; дәрілік – түймешетен, өгейшөп, шырғанақ, бақбақ, т.б.; эфирлі-майлы – аюбалдырған, арша, жусан, т.б.; жеміс-жидектерден – өрік, алма, таңқурай, бүлдірген, бөріқарақат, долана, т.б. өседі.
Омыртқасыздардың 24 түрі (мыс., Түркістан туркомиласы, әшекейленген жүйрік қоңыз, шығыс ахраноксиясы, Іле хош иісті отын кескіш қоңызы, т.б.) Қазақстанның “Қызыл кітабына” тіркелген.
Жаңа өнеркәсп салалары пайда болды, олар: қара металлургия, мұнай өндру, ауыл шаруашылығы машиналарын жасау, станок жасау, кен және шахта жабдықтарын өндру, сығымдағыш-автомат шығару, шағын литражды моторлар, прокат, құбырлар, сымдар, жасанды талшық жасау, т.б. Мата, жүн иру, тоқыма заттар, шұлық, метиз-фурнитура, айна, кондитер, жемс-консерв, темек және шай өлшейтн өндрстер жұмыс стед.
Соғыс жылдарында Ақтөбе ферроқорытпа зауыты, Қазақ металлургия зауыты, Текел полиметалл комбинаты, Қарағанды көмр шахталары, Емб мұнай кәспшлктер, Гурьев мұнай айыру зауыты, кен байыту фабрикалары, кенштер, Қаратау кен-химия комбинаты, электр станциялары, жеңл және тамақ өнеркәсб орындары, жүздеген км темір жол желлер ске қосылды.
Ол қазақтардың ата-бабаларының құнарлы қоныстарын қоныс аудару қорына күшпен алып қосу арқылы жартылай отырықшы мал шаруашылығына және егншлкке беймделмеген қазақ көшпеллернң табиғи дамуын тежед.
Көшпел шаруашылығы дағдарысы құнары аз аймақтарға ығысқан жұрттан мал шаруашылығын анағұрлым тимд жүргзуд, сондай-ақ, егншлк пен отырықшылыққа көшу мәселесн шұғыл күн тәртбне шығарды.
Қазақ халқының жерге қоныстану, оны пайдалану жолындағы күрес, атап айтқанда, жерд әдл бөлу, орталықтан көшрп келген шаруаларға кеплд жер телмдерн қазақтардан тартып алып беруд доғартуға ұмтылу аса маңызды мәселелердң брне айналды.
Қазақтардың Мемлекеттік Думаға, басқа да мекемелерге жазған көптеген арыздарында жер иелену құқықтарының нақты еместг салдарынан көшпел шаруашылықтар жағдайының тиянақсыз болып отырғандығы атап көрсетлд.
Мұның өз олардың еңсесн түсрд, ертеден орныққан үй-жай, қора-қопсыларынан айрылып, шөл және шөлейт, басқа да қолайсыз аймаққа қайта орнығуға, шаруашылықты жетлдруге деген ықыласын кемтт.
Жалпы КСРО-да халық шаруашылығын бртұтас кешенге айналдыру бағдарламасы жасалып, одақтас республикалардың экономикасын жалпы одақтық көлемде орталықтандырылған басқарумен ұштастыру, республикалар арасындағы еңбек бөлнсн тереңдету көзделд.
Сан алуан табиғи байлықтарды қарқынды түрде халық шаруашылығы айналымына қосу, өндрс құрал-жабдықтары өндрсн басымырақ дамыту, республиканың жерглкт жағдайлары мен ерекшелктерн ескере отырып жалпы одақтық және аймақтық мүдделерге сай келетн өнмдер өндруге мамандандыру мндет алға қойылды.
Өнм өндрудң жалпы көлем өнеркәспте 5 есе, ауыл шаруашылығында 1,7 есе, материалдық-техникалық жабдықтауда — 2,9, құрылыста — 3,4, көлк пен байланыста — 4,6, сауда мен қоғамдық тамақтандыруда — 4,5, өнм дайындауда — 2,4 есе өст.
Павлодар, Екбастұз, Қаратау, Жамбыл, Маңғышлақ аумақтық-өндрстк кешендер қалыптасты, Қарағанды — Темртау, Шығыс Қазақстан, Торғай және Шымкент — Кентау аумақтық өндрстк кешен дамытылды.
Бейөндрстк аяның барлық салаларының негзг қорлары 1975 жылмен салыстырғанда 1985 жылы 3,1 есе өст, оның шнде денсаулық сақтау, дене шынықтыру, әлеуметтік қамсыздандыру салаларының қорлары 5,7 есе, ағарту снде 5,8, мәдениет пен өнерде 4,8 есе өст.
Қазақстан мен Ресей арасындағы сауда байланыстары әуелг кезде тек орыс бекнстер мен қалаларындағы айырбас орындарында ауыс-түйс жасау жолымен ғана жүзеге асырылды және мұнда тауарлардың құнын көрсететн балам ретнде тек қой ғана пайдаланылды.
Қазақстанның несие жүйес Ресей империясының бр бөлшег ретнде Мемлекеттік банк бөлмшелернен, акционерлік сауда банкснң бөлмшелернен, несие беретн қоғамдар мен қалалық қоғамдық банктерден, сондай-ақ, несие корпорациялары мен басқа да ұсақ несие мекемелернен құралды.
Мал және мал шаруашылығы шикзатын сату көлемнң елеул түрде ұлғая түсуне байланысты 1894 жылдан бастап жыл сайын несие операцияларын қамтамасыз ету үшн ең р жәрмеңкелердң бр – Қоянды қыстағында мемлекеттік банктң уақытша бөлмшес жұмыс стед.
Солтүстік аймақтарда саудалық егншлк аудандары және бүкл Қазақстан аумағы бойынша тауарлы мал шаруашылығы аудандары пайда болып, Қазақстан ауыл шаруашылығының тауар-ақша қатынастарына тартылуы күшейе түст.
Қоғамды демократияландыру с орталық пен республикалар арасындағы, одақтас республикалардың өз арасындағы қалыптасқан экономикалық қарым-қатынасты, сондай-ақ, бұл қарым-қатынастың мемлекеттік-құқықтық негздерн қайта қарауды қажет етт.
Қазақстанда Президенттк басқарудың енгзлу мемлекеттік билк әлсреп, экономикадағы дағдарыс тереңдей түскен жағдайда елдег экономикалық және саяси ахуалды тұрақтандыруға бағытталған заңды құбылыс ед.
ҚР Президент одақтық бағыныстағы мемлекеттік кәспорындарды Қазақстан Үкметнң құзырына алу, Қазақ КСР-нң алтын және күмс қорын жасау туралы жарлықтар, сыртқы экономикалық қызмет пен мекемелердң тәуелсздгн қамтамасыз ететн басқа да жарлықтар шығарды.
Беларусьпен, Әзірбайжанмен, Қырғызстанмен, Өзбекстанмен, Ресей Федерациясымен және Украинамен экономикалық шарт жасасып, достық пен ынтымақтастық туралы әр түрл келсмдерге қол қойды.
Қазақстанның тәуелсз мемлекет болып жариялануы нәтижеснде осы уақытқа дейн шикзат аймағы және арзан жұмыс күшнң көз саналып келген республика экономикаға меншктң көп түрллгне негзделген нарықтық қатынастарды енгзе отырып, дербес экономикалық өрлеу жолына түст.
Осы жылдары Қазақ металлургия, Балқаш мыс қорыту, Балқаш кен-металлургия зауыттары, Лениногор қорғасын комбинаты, Шымкент қорғасын, Өскемен қорғасын-мырыш, Ақтөбе ферроқорытпа зауыттары мен Ақтөбе химия комбинаты, Жамбыл суперфосфат зауыты, мұнай өндретн Қаратон және Мұнайлы кәспшлктер, т.б. кәспорындар салынып, өндрстк қуаттары кеңейтлд.
Шымкент қорғасын зауыты, Балқаш мыс қорыту, Ащысай полиметалл, Ақтөбе химия комбинаттары, Қарағанды көмр алабының шахталары, Емб мұнай кәспшлктер, т.б. барлығы 120 өнеркәсп пайдалануға берлд.
Қазақстандағы сот билігі жаңадан құрылған әскери-соттық комиссияларға, уездік судьяларға, уезд бастықтарына, облыстық басқармаларға, көшпелі халық ішінде билер сотына, оңтүстіктегі отырықшы халық ішінде қазы сотына бөлінді.
Кеңестк дәурдң алғашқы кезеңдернде өндрс құрал-жабдықтарын мемлекеттік меншгне айналдыру, қоғамдастыру сне басшылық жасау мақсатымен социалистік мемлекеттік органдар, оның шнде халық шаруашылық органдары құрылды.
Сөйтп, өндрс құрал-жабдығына социалдық меншкт орнату, халық шаруашылығын жоспарлы дамыту, аймақтардың экономикасын КСРО халық шаруашылығы кешеннң бр бөлг ретнде өркендету, т.б. негздернде социалдық экономикалық жүйес қалыптаса бастады.
Қазақ өлкеснде өндрс құрал-жабдықтарын мемлекет меншгне алу, жерд тәрклеу үдерс саяси, экономикалық, әлеуметтік өзндк ерекшелктерге байланысты 20-жылдардың бас кезне дейн созылды.
Олардың шнде рлер: Қазақ кен өнеркәсб акционерлік қоғамы, Кенд Алтай кәспорындары, Екбастұз көмр кендер, Спасск мыс қорыту зауыты, Атбасар мыс кеннң зауыттары мен кенштер, Қарағанды мен Байқоңыр кендер, Орал — Жем өңрнң мұнай кәспшлктер.
20 ғасырдың 70-жылдары және 80-жылдарының брнш жартысында Қазақстан экономикасы экстенсивт негзде, экономикалық ынталандыруға мән берлмей, жаңа технологиялық үрдстерд елеместен, бұрынғы сарынмен дами берд.
Көп жылдар бойы шикзат салаларының үлкен кәспорындар түрнде дамуы өнеркәсптң ғылыми жолмен дамымауына, өндруш және қайта өңдеу өнеркәсб деңгейнң төмен болуына, халық тұтынатын тауарлардың өте баяу шығарылуына әкелп соқтырды.
Сөйтп, өнеркәсп өнмдер өсунң орташа шапшаңдығы 9-бесжылдықтағы 8,4%-дан 11-бесжылдықта 3,8%-ға дейн қысқарды, ұлттық табыс 4,4%-дан 1,4%-ға төмендед.
Соғыстан кейнг бесжылдықтарда Қазақстан экономикасы бейбт жағдайға көшрлп, қандай да болсын халық шаруашылығы мәселелерн шеше алатын, одақтың негзг ауыл шаруашылығы базаларының брне айналды.
Жаудың басып алуынан зардап шеккен және өнеркәсптң соғысқа дейнг дәрежесне 1949 жылдың аяғында ғана жеткен аудандардан Қазақстан халық шаруашылығының өзгешелг сонда, ол қалпына келтру кезеңне соқпай, бұрынғысынша ұдайы өндрс негзнде дамыды.
Бұл 70-жылдардың аяғында КСРО экономикасы нақты секторының жаппай үдере қожырауы салдарынан туған ед, оның үстне өзгерске ұшыраған сыртқы және шк әлеуметтік-экономикалық, қоғамдық-саяси бағытта жүргзлген экономикалық саясат өрстеп кете алмады.
Тұрмыс сапасының негізгі көрсеткіштерін салыстырсақ, соңғы 10 жыл ішінде қазақстандықтардың ақшалай табысы орта есеппен 5 есе өсті; орташа айлық жалақы 6 есеге жуық өсті; ең төменгі жалақы 25 есе өсті; ең төмен жалақы мөлшері 25 есе; зейнетақының орташа айлық мөлшері 4,6 есе артты.
Болатбек Баянұлы Қуандықов (14 сәуір 1969, Қызылорда облысы Қармақшы ауданы « Интернационал» ұжымшары) - Қазақстан Денсаулық сақтау министрлігі Тұтынушылар құқығын қорғау агенттігінің басшысы.
Баяғыда осы маңайда тұратын тайпалар арасында жаугершілікке тыйым болмай бара жатқаннан кейін Ләтпай деген кісі бастаған ру адамдары құлақ естіп, көз көрмеген алыс жаққа кетіп қалуға қам жасайды.
Сол мақсатта Изенді ондағы табиғатты ақ жартас түбін паналап, шолпанның тууын күтіп отырғандарында, олар жаққан оттың маңайына жыртық шапанды, тесік тымақты бір ақсақал келіп, Ләтпайға қарап: “Ол аралдан қорықпаңдар, онда зұлымдық жоқ, қасқыр жоқ, адамдар жоқ. Аралда табиғатты сақтасаңдар, бақытты да ұзақ өмір сүресіңдер. Ұрпақтарың ештеңеден зәрулік көрмейді. Мыңғырған мал болады. Аң-құсты өлтірмеңдер. Аққуларға тимеңдер”, – дейді.
Осы ұзақ аңыздың ақыры аралдағы ағайынның жылдардың жылы баяғы қарияның өсиетін естерінен тарс шығарып, сексеуілді отап, аң-құсты қырып, аққуға ауыз сала бастауы салдарынан бір түнде маңайды түгел ордалы жыланның жалмауымен аяқталады.
Қазіргі таңда сол жердегі шаңды тозаң желмен көтерілгенде 3-5 метрдегі ағаштарды ақ түтек тұзды шаңға орайды, осы құбылыстың салдарынан адамның көзі қызарады, бет-аузы тұзды топырақтан ашиды, тыныс алуы қиындайды.
Мемлекет басшысы сол жолы қала орталығында қорық жөніндегі анықтамалық стендтерді қарап тұрып, аймақтың табиғатында әлі де сақталып, өсіп-өнген эндемикалық жануарлар мен өсімдіктер дүниесіне қызығушылық білдірген еді.
Солтүстік Арал акваториясы содан бергі бар-жоғы екі жылдан сәл астам уақыт ішінде мамандар күткен мөлшердегіден әлдеқайда тез және мол суға толып, түстіктегі қорық аумағына да өзінің оң ықпалын тигізе бастады.
Сол тіршілік көздерін сақтап, молайтумен бірге, оған тұрақты мониторингтік бақылау жасау, жыл сайын жануарлар мен өсімдіктер әлемін санақтан өткізу, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы табиғат пен адам арасындағы үндестік түсіністікке дәнекер болу, күнделікті табиғат жылнамасын жазу, ғылыми семинарлар мен сабақтар ұйымдастыру осы жұмыстарды жалғастырады.
Бұлардың “Барсакелмес қорығының флорасы және табиғат қорғау іс шаралары” тақырыбымен осындағы қорық директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары. З.Әлімбетова, “Барсакелмес қорығының герпетофаунасы және континенталдық байланыста өзгеруі” тақырыбымен маман Г.
Сол уақыттан бастап бұл жерден ұзын-саны 250 қаралы құлан көшіріліп әкетіліп, негізгі бөлігі Алматы маңындағы Алтынемел ұлттық паркіне жіберілсе, тағы бір тобы Маңғыстау маңындағы Үстірт жоталарына аттандырылды.
Биылғы жылы БҰҰ резидент-үйлестірушісі Т.С.Кертешовтің басшылығымен “Солтүстік Арал теңізінің сулы-батпақты өңіріндегі тіршілік әлемін сақтау” атты тақырыпта семинар ұйымдастырылмақшы.
Бірақ, бұл аққан шипалы су медициналық тұрғыда өзінің лайықты бағасын алып, тиісті емдеу мекемесі санатында болмағандықтан, өз деңгейінде толық пайдаланылмай, босқа ысырапқа ұшырауда.