polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Бірқатар мамандар ҮАК-те өткізілетін тәжірибелердің қауіпсіздігіне алаңдаушылық білдірсе де, ғалымдардың арасында ҮАС-те өткізілетін бөлшектер соқтығыстырулары елеулі қауіп туғызбайды деген пікір кең тараған.
Мойнында дөңгелек жүзік сияқты алтын алқа, іш көйлегі, көкірегінің тұсы, жеңі алтын тоғалармен өрнектелген, саусағында екі алтын жүзік, камзолы құрастырылмалы ауыр белбеумен буылған.
Белбеуге аңға ұқсас бейнелер, 16 тоға жапсырылған, оң жағында қызыл қынапты ұзын семсер, сол жағында алтын пластиналар жапсырылған қынға салынған темір қанжар — ақинақ, шалбар балағы да алтын тоғалармен әшекейленген.
Юрий Васильевич Мельниченко - Қазақстандық грек-рим күресінен палуан, Олимпиада чемпионы, Әлем чемпионы, Үш дүркін Азия чемпионы, Азия ойындарының чемпионы, Қазақстаннның жеті дүркін чемпионы, 2004 жылдан бері Қазақстан Республикасының күрес федерациясы мен ассоциациясының вице-президенті.
Грек-рим күресінен Атланта Олимпиадасының чемпионы, Әлем және Азия чемпионаттарының сондай-ақ, Азия ойындарының бірнеше дүркін жеңімпазы Қазақстанға еңбек сіңірген спорт шебері, әрі жаттықтырушы.
Екінші-үшінші айналымда қазақ балуаны тиісінше Еуропаның экс-чемпионы украиндық Руслан Хакимовпен және әлем біріншілігінің жүлдегері румын Мариан Сандуды айқын жеңіп, жартылай финалға жолдама алды.
Мөңке би өз заманында «ердің құнын екі ауыз сөзбен шешкен сұңғыла би», келер күнді айнытпай болжайтын сәуегей және дала даналығының көрінісі іспетті ой-тұжырымын тағылымды поэтикалық жырға айналдырған жырау ретінде танылды.
Оның “Түрлі-түрлі халық болады‚ Күндіз-түні жарық болады… Дүниенің жүзіне‚ Өре мен темірден жол тартылады… Адам ақысыз жұмыс істемейді‚ Дүниені түрлеп кестелейді” деген толғау жолдарынан келер күнді болжаған сәуегейлік көрінеді.
Әбілқайыр хан дүние салған соң Нұралы ханның билігін тану туралы Елизавета Петровнаға жазылған хатқа Орта жүздің беделді адамдары Жәнібек тархан мен керей Наурыз би бастаған топпен, сондай-ақ Кіші жүздің 30 би, батырларымен бірге қол қойған.
Қыпшақ — Ұраны — "Ойбас";Қоңырат — Мекендеген аумақтары: Оңтүстік Қазақстан, Сырдарияның ортаңғы ағысының оңтүстік жағалауы, Шымкент, Первоск, Ташкент ояздары.
Жоңғар шапқыншылығы кезінде жан-жаққа бытырай көшуге мәжбүр болған Орта жүз тайпалары мен рулары ғасырда өз Орта жүз руларына ежелгі жерін қайтару үшін әскери және дипломатиялық әдістерді қатар қолданды.
ғасырларда Қасым хан, Ақназар, Тәуекел, Есім хан, Тәуке хан тұсында қазақ хандығының аумағы күрт кеңейіп, бір-біріне жақын тайпалар бірігіп, аумақтық-әкімшілік бөлік болып қалыптасты .
Жеке-жеке бытырай қоныстанған олар жоңғарлардың ұйымдасқан тегеурінді күшіне төтеп бере алмады. Ш.Уәлиханов бұл жайында былай жазады:“Құтырынған жоңғарлар түре қуған Орта жүз қазақтары Самарқанд маңынан барып шықты, олардың бірқатары көмек пен қамқорлық іздеп, Ресей шекарасына жақын қоныстанды”.
Жоңғар хандығы жойылғаннан кейін абақ керей руы малға жайылым іздеп бұрынғы қоныстарынан шығысқа қарай көшіп, қазіргі Қытай жеріндегі Алтайдың таулы аймақтарын, Қара Ертіс бойын жайласа, қыста Моңғолия жеріне өтіп, қыстап жүрген.
Арғын руы өз ішінде екі үлкен атадан тұрады: бес мейрам және жеті момын (атығай, қарауыл, қанжығалы, тобықты, бәсентиін, шақшақ, сарыжетім); Найман руы өз ішінде төрт үлкен атадан тұрады: Терістамғалы ,Сарыжомарт (Бораншы,Сарғалдақ,Шоңмұрын,Қожас,Қожамберді,Беске,Дәулет,Шеруші,Тенеке),Төлегетай бабадан (Матай,Қаракерей,
Төртұл,Садыр) Сүгірші ;қыпшақ: жолаба қыпшақ, қара қыпшақ, құлан қыпшақ, сары қыпшақ, қытай қыпшақ қоңырат: жаманбай, аманбай, жетімдер, божбан, саңғыл, байдар, жандар, құлыншақ; керей: ашамайлы және абақ; уақ: жантелі және жангелді деген үлкен аталарға бөлінеді.
1917 жылға дейін Орта жүз рулары қыста Сырдария, Қызылқұм, Қаратау, Мойынқұм өңірлерінде, Балқаш көлінің солтүстігінде, жазда Тобыл, Есіл, Нұра, Торғай, Ертіс, Сарысу өзендері салаларының алқабында, Орталық Қазақстанның кең байтақ далаларында көшіп-қонып жүрген.
Яғни, Алтын Орданың, оның шығысындағы автониялық құрылым Ақ Орданың ыдырауы, жаңадан құрылған тәуелсіз ұлыстардың өзара соғыстары өзара жақын, туысқан руларды біріктіруге мәжбүр етті.
Ватсонды немесе Скотланд-Ярдтың қызметкерлерін таңырқату үшін ол қылмыскерді қолға түсіруді ерекше әсерлі бір көрініске айналдыруға ұмтылады (мысал ретінде «Норвуд құрылысшысы» әңгімесінің соңында инспектор Лестрейдті таңғалдырғанын немесе Төртеудің белгісі әңгімесінде Джонатан Смоллды қалай қолға түсіргенін келтіруге болады).
Ол дедуктивті пайымдау әдісін қолдана отырып өзіне мүлдем бейтаныс адамның бұрын айналысқан немесе қазір айналысып жүрген ісін анықтай алады, мысалы отставкаға шыққан әскери теңіз сержанты ; қазір ломбардта жұмыс істеп жүрген, бұрынғы кеме ағаш ұстасы ; биллиард белгілеушісі және отставкадағы артиллерия кіші офицері ; демікпесі бар адвокат ; бала тәрбиешісі және музыка мұғалімі .
Басынан кешірген оқиғаларының бірнешеуінде ол өзінің ісін жеңілдету үшін немесе айналадағы адамдарды әшкерелеу үшін жараланған немесе қатты науқастанып қалған адамды айнытпай салады мысалы Өлейін деп жатқан детективтің хикаясы деген әңгімеде.
«Рейгейт шонжарының хикаясында» Холмс Каннинхемдердің бір парақ қағаздың маңызына көз жеткізе алмаулары үшін немесе қағаздың бір жыртық шеті қаза болған адамның уысында қалғанын біліп қоймаулары үшін ол өзінік артистік дарынын пайдаланады.
Холмстың ойынша, егер Каннинхемдер осы бір парақ қағаздың маңызын біліп қойса, олар қағазды бірдер жойып жіберер еді, ал оның жыртық шетін табу бүкіл істі табысты аяқтау үшін өте маңызды болды.
Басында бұл тиімді болып шығады, бірақ ол қайтып кеткеннен кейін Ирен Адлер не болғанын түсініп қойып, шетелге кетіп қалады, бірақ одан бұрын жасырын жерде басқа бір суретті және өзінің істеген әрекеттерін сипаттайтын Холмсқа арналған хатты қалдырып кетеді.
Әңгімелердің төртеуінен басқасының бәрі Холмстың досы және өмірбаяншысы дәрігер Ватсон атынан жазылған, екеуін баяндайтын Шерлок Холмстың өзі, және тағы екеуі үшінші жақтан баяндалады.
Бұндай жағдайларда мәселенің іс жүзінде қалай болғанын білетін Ватсон ғана («Теңіз келісімі хикаясында» ол өзі ашқан 53 қылмыстық істің 49-ы үшін атақ-даңқтың полицияға кеткенін айтады).
Оның жеке басының әдеттерін Ватсон "«Масгрейв рәсімінің хикаясында»" өте тәртіпсіз етіп көрсетеді: ол өздері тұратын бөлмелердің ішінде бұрынғы істері туралы жазбалардан бастап химиялық тәжірибелердің қалдықтарына дейін бейберекет қалдырып тастап, темекісін өзінің персиялық үй шәркейінің ішінде қалдырып кетеді.
Алайда «Этюд в багровых тонах» әңгімесінің соңында Холмстың латын тілін білетіндігі, дегенмен тілді білу детективтік жұмыстағы керектілігі күмәнді болғанымен де, латын дәстүрлі түрде анатомиямен байланысты.
Саясатшылдыққа немқұрайлы қарағанымен, ол «Скандал в Богемии» әңгімесінде, Шерлок Граф фон Краммның кім екенін бірден таниды, ал «Второе пятно» хикаясында ол Еуропаның қай монархының абайсызда хат жазғанын, оның жоғалып кеткенін бірден болжайды.
Ол Эдгар Поның «Уби́йство на у́лице Морг» классикалық әңгімесінен басталды, одан кейін детективтік әңгімелерді Чарльз Диккенс, Эмиль Габорио, Уилки Коллинз және басқа да көптеген жазушылар кеңінен пайдаланды.
Жазушы өз кейіпкерлерін Лондонның орталығында, Бейкер-стрит 221-б мекен-жайына орналастырды (мұнда әріппен нөмір 221-дің екінші қабатындағы жеке кіреберісі бар пәтерді білдіреді); шын мәнінде Бейкер-стриттегі 221 үй бұрында болмаған.
Мәскеуде әр түрлі тарихи кезеңдерде тек Ресей мәдениеті ғана емес, дүниежүзілік мәдениетке елеулі үлес қосқан әйгілі ақындар мен жазушылар, ғалымдар, суретшілер, сазгерлер, әртістер, т.б. өнер адамдары өмір сүріп, шығармашылық қызметпен айналысты.
Әкесінің күтпеген ерте қайтыс болуынан кейін Мұхаммед пен оның ағасы Махмұт алдымен атасы Әбілқайыр ханның қолында болды, атасы қайтыс болғаннан кейін, содан кейін нағашысы Шайх-Хайдар жанында болды, содан кейін 1471 жылы қайтыс болғаннан кейін олар Қарашын Баһадур Кушидің қолына өтті.
Мәуереннаһр мен Хорасандағы Тимурид мемлекеттеріндегі азаматтық қақтығыстар туралы біле отырып, Шайбани хан бұл күреске араласып, Түркістанда біртұтас орталықтандырылған мемлекет құруға тырысты.
Өзіне адал болып қалған әскерді жинап, 1499 жылы ол оңтүстікке, Мәуераннахрға жорыққа аттанды және Темір қайтыс болғаннан кейін бөлшектеніп тұрған Тимуридтер мемлекетін басып ала бастады.
Абай өзінің «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» атты еңбегінде: «. Жошының Сибан, яки Шибан деген баласының тұқымынан бір белгілі Шайбақ деген хан шығып, Әмір Темір тұқымынан Һират, Бұхар, Самарқан шәһарларын тартып алып жүргенде,. біздің қазақ біз өзбек жұртымен аталас едік және де Шыңғыс хан тірі күнінде бізді Жошыға тапсырып еді, «сарт-садағам, өзбек-өз ағам»деп, Шайбаққа қарап кетіпті» деген дерек келтіреді.
Сефевидтер шахы Ысмайыл-мен соғысқа дайындалып, Шайбани хан өзінің солтүстік-шығыс шекараларын қауіпсіздендіру туралы шешім қабылдады және 1510 жылдың қысында Бұрындық хан мен Қасым ханға қарсы төртінші жорық жасады.
Керейдің ұлы Бурындук ханның Қаратау тауларындағы Сағұндық асуындағы, содан кейін Отырардағы, Түркістандағы, Арқұқтағы жеңісі Мұхаммед Шайбаниді Мұсаның штаб-пәтерінен кетуге мәжбүр етті, ал олардың келісімдері орындалмады.
Староое Ермаково ауылының шежіресінде: «1521-1535 жж. Түйқожа тайпасынан шыққан Сафа Гирей мен Мұхаммед Әмин хандар кезінде оның ұлы Асыл қожа Хұсайын Бүгілме маңында жер иелену құқығы туралы жарлық алды. Сок ө. бойымен».
1743 жылы «Ямск татарларының ауылдарына егістік жерлер, орманнан шөп шабатын және барлық жерлермен Жаңа Орынбор жолының бойында басқа ұлттарға, соның ішінде Ішмұхаммет Бүгілме ауылына дейін басқа ұлттарға Ішмұхамет Иштеряковқа » қосылғаны айтылады.
1781 жылы Бүгілме еркін ауылы уездік қала мәртебесін алды, кейінірек ол әр түрлі әкімшілік субъектілерде болды: алдымен қала Үфі наменгерлігінің бөлігі, 1796 жылдан бастап Орынбор, 1851 жылдан бастап - Самара губерниясы құрамында болды.
1890 жылғы жағдайға сәйкес қалада 5 шіркеу, 2 аурухана, 3 оқу орны, қалалық қоғамдық банк, бұқаралық бақ, земство кітапханасы, пошта-телеграф кеңсесі, 40-қа жуық зауыт болды.
Ел “Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама” нәубетіне ұшырап, қатты күйзеліске түскен кезеңде Қазыбек би өзге де билермен бірге Сәмеке, Әбілмәмбет хандардың, Барақ, Батыр, Абылай сұлтандардың арасын жарастыруға күш салды, оларды өзара ынтымаққа шақырды.
Қазыбек бидің қайраткерлік қызметі мен шешендік өнері туралы Алексей Левшин, Шоқан Уәлиханов, Шаһабуддин Маржани, Балтабай Адамбаев, Нысанбек Төреқұлов, т.б. зерттеулері сақталған.
Дегенмен, ел аузындағы әңгіме, аңыздар мен биден жеткен шешендік сөздер оның өз заманында білімді де жетелі, халықтың ауыз әдебиеті мен салт-дәстүр, рәміздерін, ата жолы заңдарын мейлінше мол меңгерген, озық ойлы, әділ де көреген, батыл да батыр адам болғандығын айқын аңғартады.
Би Әз Тәукенің тұсында хан кеңесінің белді мүшелерінің бірі болса, Сәмеке, Әбілмәмбет, Абылай ел билеген кезеңдерде де мемлекет басқару ісіне жиі араласып, ішкі-сыртқы саясатта ақыл-кеңестер беріп отырған.
Жиғаның мен мейманыңның тұрағы емес пе! - боп бас косып: "Қалмақта шынымен-ақ ұлымыз құл, қызымыз күң болып кеткені ме? Қол жинап, бір шайқассақ қайтеді?" - деп Абылайдың алдына келіпті.
Жиғаның мен мейманыңның тұрағы емес пе! - боп бас қосып: "Қалмақта шынымен-ақ ұлымыз құл, қызымыз күң болып кеткені ме? Қол жинап, бір шайқассақ қайтеді?" - деп Абылайдың алдына келіпті.
Бидің жастық шағы мен бүкіл саналы өмірі қазақ елінің өз ішінде рулық-тайпалық алауыздықтар мен хандық билікке таластың неғұрлым өршіген, көрші мемлекеттердің көз тігуі жиілеп, Жоңғар шапқыншылығы үдей түскен кезеңге тап келді.
Ел аузындағы аңыз-әңгімелерге қарағанда, ол Тәуке ханның белгілі би-батырлары бастаған елшілігіне ілесіп алғаш рет қалмақ қоңтайшысы Цэван Рабданға барғанында 14 жаста екен.
Қылышынан қан тамған қаһарлы қалмақ ханының алдында қазақ билері жасқаншақтық танытып, күмілжіңкіреп қалған сәтте жасөспірім Қазыбек: “Дат, тақсыр!” деп жұлқынып алға шығады да:
Жас баланың бұл сөздерінен бас алыспақ батырлықты да, ынтымаққа шақырған ізгілікті де аңғарған қалмақ ханы әділдікке жығылып, өжеттігі мен шешендігіне риза болып: “Дауысың қаздың дауысындай екен, бұдан былай сенің есімің Қаз дауысты Қазыбек болсын”, – деген екен.
Сөйтіп, ұлы үш бидің көмегімен ел ішіндегі әдет-ғұрып нормалары, жер-су, қоныс иеліктерінің мөлшері, жесір дауы, құн төлеу, кек алу, ұрлық-қарлыққа тыйым салу, ағайын-туыс, ру арасындағы дау-дамайлар, ел бірлігі, мемлекет басқару, Отан қорғау, сыртқы жаулардың шабуылдарына тойтарыс беру, ұрпақ тәрбиесі, т.б. мәселелердің шешілу жүйесі жаңаша белгіленді.
Барынша күтіп сыйлапты да, мынадай шарткойыпты: Біріншіден, Әбілхайыр, Әбілмәмбет хандар, Барақ сұлтан, Жәнібек батыр тағы сол сиякты он атақты кісілерің бір-бір жігіттен кепілдік берсін.
Сондықтан мұнда мынадай билік еткім келеді, - дейді де, баланың екі қолынан екі әйелге ұстатып қойып, қара балтаны жоғары көтеріп: "екеуіңе қақ бөліп беремін, осыған ризасыңдар ма?" - дейді.
Біреуі - сенің даусың қаздың даусындай қаңқылдап шығады екен, сондықтан сенің атың бұдан былай "Қаз дауысты Қазыбек" болсын: Екінші - Тоқсан жеті жүлдені саған арнап байладым, бұдан былай сен екі сыбағалы бол! - депті.
Қазыбек қыздың қойшыны шын ықыласымен сүйгеніне риза болып, намыс қуған ағайын-жұртына: Байлық мұрат емес, Жоқтық ұят емес, Теңін тапқанды тегін бер, Қосағымен қоса ағарсын, - деп, тоқтам салып кетіпті.
"Аузым жеткенше сөйлеймін, қолым жеткенше сермеймін, аяғым жеткенше жүремін, төңіректің төрт бұрышына болса да сөйлесуге жараймын, халықты қара шыбындай аузыма үймелетемін", - деп тұр екен, - дейді.
Бір күні Келдібек жылқысын қаптатып келе жатып, қара жал құла қулықтың іші жер сызып, жылқыға ере алмай, ептеп басып келе жатқанын байқайды: "Мынаның ішінде тас бар ма, тұлпар бар ма? Бір құлынды мұнша неге ауырлайды жануар!" - дейді.
Бір күні Келдібек жылқысын қаптатып келе жатып, қара жал құла қулықтың іші жер сызып, жылқыға ере алмай, ептеп басып келе жатқанын байқайды: "Мынаның ішінде тас бар ма тұлпар бар ма? Бір құлынды мұнша неге ауырлайды жануар!" - дейді.
Сонда, мал-жанын түп-түгел қайырып алып, Қазыбек бастаған қазақ елшілері көшкен елдей гулеп жүріп кеткен де, қасында бір топ кісісі бар Қоңтажы танқалғандай мең-зең болып бір дөңнің үстінде қала беріпті.
Акылы асса аға ғой", - деген бұрынғылардың айтуы бар еді, уа, жаным, Қазыбек, төбе билікті саған бердік, айтқан сөздеріңнің бөрі жоба болсын, - деп Төле оң жағына отырғызып, батасын береді.
Тек Л. Эйлер, Ломоносов тәрізді алдыңғы қатарлы ғалымдар ғана салмақсыз материя жайлы түсініктің дәйексіздігін көрсетіп, жылулық құбылыстар мен газ қасиеттері көзге көрінбейтін өте кішкентай бөлшектердің тынымсыз қозғалысына байланысты екендігін айтты.
Жан-жақты және ұзақ уақыт бойы жүргізілген тәжірибелердің көмегімен, сондай-ақ бұрыннан қалыптасқан ескі түсініктерге қарсы қиян-кескі күрес жағдайында, әр түрлі физикалық процестердің өзара қайтымдылығы және осыған орай сол кездегі белгілі физ.
Жаңа теория материя қозғалысын және сол қозғалысқа қатысты Ф-ның негізгі ұғымдары — кеңістік пен уақыт жөніндегі түсініктерді жаңа белеске көтеріп, олардың қа-сиеттері жөніндегі ғасырлар бойы қалыптасқан көзқарасты негізінен өзгертті.
20 г-дың 2-ширегінен бастап атом ядросының қүрылымын және онда байқалатын процестерді зерттөуге, соы-дай-ақ элементар бөлшектер Ф-сының жасалуына байланысты Ф-дағы революциялық өзгерістер онан әрі жалгас-ты.
А. Ф. Иоффе бастаган совет физиктері дүние жүзін-де алғаш рет жартылай өткізгіштерден жасалран төрмоэлектрлік генераторды , сонан соң жартылай өткізгішті тоңазытқыш құ-рылгыларды жасады.
Ф. Егшіет пен Вавилон ескерткіш-терінен бастап, атом электр станция-сына, лазерлерге, космостык, ұшу сапарының жүзеге асуына дейінгі дәуір-ді ңамтитын ұзаң жолды жүріп өтті.
Ф-ның КСРО-да және Қазақстанда дамуы жайлы Советтік Социалистік Республикалар Одағы және Қазақ Советтік Социалистік Республикасы деген мақалалардың ғылым және ғылми мекемелер деген бөлімдерін қараңыз.
Демокрит, Аристотель, Архимед тәрізді ерте дүниедегі ұлы ғалымдардың ғылымға қосқан теңдесі жоқ мол үлесі халықтың ғасырлар бойына жинақталан тәжірибесімен ұштаса келіп, Ф-ның ірге тасы болып саналатын классикалық механиканың тууына қолайлы жағдай жасады.
Әбу Насыр әл-Фараби өзінің «Вакуум» атты трактатында ежелгі гректерде қолданылған эксперименттік тәсілдер мөн Ф. ғылымының сол кездегі жетістіктеріне сүйене отырып, «абсолют вакуумның» жоқ екендігін дәлелдеуге ұмтылды.
Ол өзінен бұрынғы ғалымдардың жұмыстарын қорытындылай отырып, күш туралы ұғымды жалпылады және масса ұғымын енгізді; жүйе динамикасының негізгі заңы — әсер мен қарсы әсердің теңдік заңын тағайындады.
Грек-рим мәдениеті дәуірінде статиканың қарапайым заңдары , геометриялық оптиканың алғашқы заңдылықтары (жарықтың түзу сызықты таралу заңы, шағылу заңдары, жарықтың сыну құбылысы) ашылды.
Қазақстан мен Орта Азияның Ресейге қосылуы аяқталған соң, Шымкент Жаңақоқан бағытының құрамында болып, соңынан Түркістан уезіның, ал 1867 жылдан Түркістан генерал-губернаторлығына қарасты Сырдария облысының уездік қаласы болды.
ғасырдың соңында қалада сауда-саттық дамыған: 19 мануфактуралык, 70 ұсақ-түйек дүкені, 50 шайхана, 10 керуенсарай, 9 тамақ-тандыру орны, 27 ұн дүкені, ал ғасырдың басында — 3 май шайқататын, 5 тері илейтін, 15 кірпіш шығаратын, 26 диірмен, 4 мақта тазалайтын, ұсақ өнеркәсіп, 15 ұстахана және 15 сабын қайнататын өндіріс орындары бар үлкен өнеркәсіп қалаға айналды.
Олардың ішінен мақта-қағаз комбинаты, қаракөл, цемент, гидролиз зауыттары, «Восход» тігін фабрикасы, металлқұрастыру және тұрғын үй құрылысына қажетті материалдарды өндіретін кәсіпорынды, «Электроаппарат» зауыты, ал, тамақ өнер-кәсібінен ет, сүт, сыра, салқындатылған сусындарды шығаратын кәсіпорындарды атауға болады.
60-80 жылдары ақын Омарбай Малқаров, халық ақындары Көпбай Омаров, Әселхан Қалыбекова, жазушылар Әбжапар Жылқышиев, Нәмет Сүлейменов, Уәлихан Сүлейменов, Ханбибі Есенқараева, Олег Постников, Юрий Кунгурцев, Мархабат Байғұт шығармашылық шарықтау кездері.
Қазақ театрлық өнерінің негізін қалаушылар халық әртістері Хадиша Бөкеева, Ғайни Хайруллина, Құрманбек Жандарбеков, ақын әрі қоғамдық қайраткер Мұхтар Шаханов, композитор Шәмші Қалдаяқов, жазушылар Фёдор Чирва мен Жұмабек Еділбаев біздің жерлестеріміз.
Біздің заманымызға жеткен жазба деректерде Шымкент алғаш рет елді мекен ретінде парсы тарихшысы Шараф ад-Дин Әли Йаздидің біздің жыл санауымыз бойынша 1365-1366 жылдардағы Әмір Темірдің әскери жорық-тары туралы жазған «Зафар Наме» атты кітабында кездеседі.
Ал, металлургияда «Южполиметалл» АҚ , машина жасауда «Карданвал» (автомобильдер мен тракторларға қажетті қосалқы бөлшектер өндіру), «Южмаш» (ұсталық пресс машиналарын, қосалқы белшектер және қүрал-жабдықтар өндіру), «Электроаппарат» кәсіпорындары бар.
Тамақ өнеркәсібін өндіретін ірі кәсіпорындардың ішінен «Шымкентмай» және «Қайнар» (мақта шитінен, күнбағыстан зығыр, соядан тазартылған май шығаратын және т. б. өнімдер), «Шымкентпиво» , «Визит» акционерлік қоғамдарын атауға болады.
Қалада жүзеге асырылып жатқан мәдениет саясаты Оңтүстік Қазақстанда жасайтын ұлттық мәдени-полиэтникалық қоғамдардың қалыптасқан мәдениетін, салт-дәстүрлерін, достықты, татуластықты жандандыруға бағытталған.
Абай атындағы мәдениет және демалыс саябағы, аквабағы, техносаябағы, «Кең-баба» этнографиялық саябағы, « » пен «Бамзик» ойын-сауық орталықтары балалар мен үлкендердің сүйікті демалыс орындарына айналған.
«Қала келбеті саябақтар, скверлер, демалыс орындары және сәнді ғимараттармен ажарланып келеді. Мұнда іссапармен келушілер бизнеске қатысты мәселелерді сәтті шешумен қатар, бос уақыттарын да қызықты өткізе алады» – деп жылы лебіздерін білдіреді.
Сонымен қатар, әлеуетті инвесторларды қосымша ынталандыру мақсатында аумағы 136 гектар болатын Шымкент агроөнеркәсіптік аймағын құру процесі басталды, онда көтерме және бөлшек сауда қоймалары мен ауылшаруашылық кәсіпорындары орналасатын болады.
Олардың шнде «Қыз Жбек», «Айман — Шолпан», «Сал-сал», «Алпамыс», «Шах-Мұрат», «Қасым Жомарт», «Шәкр-Шәкрат» қиссалары мен «Құла мерген», «Сәтбек батыр», «Мәлк Ажда», «Наурыз» жырлары бар.
«Қазақ мақалдары», «Жұмбақтар мен мақалдар» , «Жұмбақ», «Шопан ата» , «Тоғыз құмалақ», т.б. Сонымен брге араб, парсы, Әзірбайжан, өзбек фольклорларының шығармалары қазақ тлне аударылған: «Ғашықтар ктабы» , «Дарбұға туралы аңыз», «Өлеңмен жазылған махаббат хаты», түрк тлнен «Қаһарман», «Зұлқарнай», «Сейфлмәлк», «Бахдам» аударылған.
газеттер: «Егемен Қазақстан» , «Казахстанская правда» , «Жас Алаш» , «Экспресс К» , «Ұлан» , «Дружные ребята» , «Қазақ әдебиет» , «Қазақстан мұғалм», «Учитель Казахстана» , «Спорт» , ұйғыр тлнде «Коммунизм туғи» , оның араб алфавитмен шығатын «Йени һаят» қосымшасы және үш ауданы газет; корей тлнде «Ленин кичи» ; немс тлнде «Фройндшафт» ; өзбек тлнде ек ауданы газет шығады.
журналдар: «Ақиқат» , «Здравоохранение Казахстана» , «Қазақстан әйелдер» , «Народное хозяйство Казахстана» , «Жұлдыз» , «Мысль» , «Простор» , «Қазақстанның ауыл шаруашылығы», «Сельское хозяйство Казахстана» , «Ара», «Шмель» , «Парасат» , «Балдырған», «Автомобильный транспорт Казахстана», «Кооператор Казахстана» , «Зерде» , «Жалын» , т.б.
Септуагинта — Еврей Киелі кітабының еврей тілінен Ескендір Зұлқарнайынның заманынан бері Жерорта теңізінің шығыс бөлігінің ортақ тіліне айналған грек тіліне жасалған бірнеше аудармаларының ең ежелгісі.
«Септуагинта» сөзінің мағынасы «жетпіс» деген сөзді білдіреді, олай аталу себебі, аңыз бойынша, осы еврейшеден грекшеге аударманы ІІ-ші Птолемей Филадельфостың кезінде жетпіс еврей ғалымы жасаған.
Жоғарғы палеозой, юра, палеоген, неоген, антропоген кезеңдерінде пайда болған, құрамында қазба көмірі бар континенттік жыныстар бірен-саран тауаралық ойыстар мен грабендер де (Шыңғыстай, Голубовка ауылдары маңында, Құрай даласы, Көкпекті, Кіші Бөкен, Үлбі өзендерінің бойында) кездеседі.
Онда қорғасын, мырыш, мыс, темір, алтын, күміс, вольфрам, молибден, қалайы, тантал, ниобий, сынап, т.б. металдык кентастар, тас көмір, қоңыр көмір, жанғыш тақтатастар, асыл және әшекей тастар, құрылыс материалдары мол.
Алтайдың ең биік және қатты тілімденген жоталары Қатын, Оңтүстік және Солтүстік Шуй, Оңтүстік Алтай, Сарымсақты, Сайлүгім, Чихачев, т.б. Олардың орташа биіктігі 3000 м-ден асады.
Орталық және Оңтүстік Алтайдың басты жоталары мен тау тізбектері, негізінен, ендік бағытта, ал Батыс және Солтүстік тау жоталары оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай, кейбірі бойлық бағытта созылған.
Алтай таулары 4 мемлекеттің шекараласқан территорияларында орналасқан: Қазақстан , Моңғолия (Гобь Алтайы — Баян-Өлгей аймағы, Ховда аймағы, Алтай аймағы, Увс аймағы ) Ресей , Қытай .
Ақ Берел, Тұрғысын, Березовка, Көкпекті, Кіші Үлбі, Қалжыр, Қалғұты, Ұлан, Білезікті, Қызылсу, Алқабек, Аққаба, Қайыңды, Бөкен, Бұлғын т.б. өзендерді атауға болады.
1499 жылы қыркүйек айында Португалияға қайтқанда, Васко да Гаманы құрметпен кездесіп, үлкен ақшамен марапаттап, оған «Үнді Мұхитының Адмиралы» деген атағын, Дон лауазымын беріп, Синеш және Вила-Нова-де-Милфонтеш қалаларын өз меншігі ретінде сыйлаған.
Адай елі: ежелден Каспий теңізінің шығысынан, Арал теңізінің батыс, оңтүстігіне дейін, Мұғалжар тауынан , солтүстік Балқанға дейін, Ойыл өзені мен Мойнақ шөлі жерлерінде өмір сүрген халық.
Адайдың Тәзіке атты немересінен тарайтын ұрпақ қазіргі Атырау облысында кеңінен тараған, олар ерте заманда қалмақтармен болған соғыстарға қатысып, Жем, Нарын бойларында қалған Адай руының ұрпақтары.
Шыңғысханның тегі Адай тайпасы, Мұңал руынан, тарихшының бәрі Мұңал атамыздың атын Мунгал, монгол, могол деп тарихта болмаған, түбі негізсіз атауларды он үшінші ғасырдан бері санаға тықпалап келеді.
Сонда Жаулы оған былай депті – міс: « Мен уәде бердім , олар бітімге шақырыпты, бітсе – біткенін, бітпесе – жаулығын көріп қайтам. Қазақтың қырық батырына берген уәдем бар. Ұл тусаң, атын қоярсың » - деп кете беріпті.
Сол Бұзаудан 2 бала Жеменей және Айтұмыс одан кейін Мұңал, Мұңалдан 5 бала: Әли Бәйімбет Жаулы Шоғы Алақұнан Шоғы батыр лақап аты Қырықмылтық Шоғы батыр болған ол 1667-1726 жылдары өмір сүрген ол қазіргі Түркістан да Қожа Ахмет Ясауи кесенесінде жерленген.
Тек С.А.Аманжолов қана адайлар, оның өзі жазғандай, Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, б.з.б. ІІ ғасырдың өзінде-ақ, Каспий теңізінің жағалауында мекендеген ежелгі дайлардың ұрпақтары болуы мүмкін деген жорамал пікір айтқан.
Б.з.б. - ғасырларда Сырдарияның төменгі ағысында мекендеген дахтар ІІІ ғасырдың өзінде-ақ, Геродот пен Страбонның деректеріндегідей, ішінара Теджен өзені аңғарына қоныс аударып, қалғандары бұрынғы жерінде тұра беруі ықтимал.