polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
1811 წელს რუსეთმა ქართული ეკლესიის ავტოკეფალია გაუქმებულად გამოაცხადა, საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ანტონ რუსეთში გადაასახლა და რუსეთის წმინდა სინოდისადმი დაქვემდებარებული ეგზარქოსობა დააწესა.
იმდენად ძლიერი იყო თბილისის მისიონერთა კავშირი, რომ 1885 წელს საქართველოს ეგზარქოსის წინადადებით იხსნება თბილისის მისიონერთა კავშირთან არსებული ვლადიკავკაზის ფილიალი.
გახდა რა კავკასიაში რელიგიური მიმართულების ერთ-ერთი მსხვილი საზოგადოებრივი ორგანიზაცია, დაიწყო მის რიგებში წევრების მიღება როგორც რუსეთის ისე საზღვარგარეთიდან.
1860-იანი წლების შუა ხანებში საზოგადოების წევრთა რაოდენობამ ათასს გადააჭარბა, ხოლო შემოწირულობის ცენტრები მოფენილი იყო 200-მდე ქალაქში როგორც რუსეთში ისე საზღვარგარეთ.
1850 წლებში, როცა დასრულდა კავკასიის დაპყრობის „ძალოვანი პერიოდი“, მეფის რუსეთმა ყურადღება მიაპყრო რეგიონის სამშვიდობო მმართველობას, სადაც დიდი როლი ქრისტიანულ ეკლესიას ევალებოდა.
სწორედ ქრისტიანული ეკლესიის სამშვიდობო პოტენციალს მნიშვნელოვანი წვლილი უნდა შეეტანა ადგილობრივი მოსახლეობის რუსეთის იმპერიის საერთოსახელმწიფოებრივ წესებთან ადაპტირების საქმეში.
რუსეთიდან გამოგზავნილმა მისიამ 1814 წლიდან, საქართველოში ეგზარქოს თეოფილაქტეს მოღვაწეობის დროს კავკასიის მთიანეთში 40000-მდე ადამიანი მონათლა და ააშენა 40 ეკლესია.
კავკასიაში მართლმადიდებელი ქრისტიანობის აღდგენის საზოგადოება — კავკასიაში მოქმედი მართლმამდებელი ქრისტიანობის მისიონერული ორგანიზაცია რუსეთის იმპერიის დროს.
დიდი ინტერესით მოეკიდა აღნიშულ წამოწყებას კავკასიისა და შავიზღვისპირეთის ეპარქიის ყოფილი პირველი ეპისკოპოსი იერემია, რომელმაც აზრები თავის წერილებში «24 » გადმოსცა.
უმაღლესი სამხედრო პირი რეგიონში, შემდგომში შამილის დამმარცხებელი თვლიდა რომ მთიელი ხალხი აითვისებდნენ რა ქრისტიანულ რწმენას თავს დაანებედნენ მტაცებლურ მიდრეკილებებს.
პირველი ქართველი მსოფლიო რეკორდსმენი მძლეოსანი ქალი, საბჭოთა კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატი , საქართველოს ფიზკულტურისა და სპორტის დამსახურებული მუშაკი .
ფერმერს სნაიპერიდან ნასროლი ტყვია ხვდება და მხედველობას კარგავს, შემდეგ ჩნდება მაქსი, რომელიც ფერმერის მებრძოლებს კლავს და იარაღასხმული ბრუნდება სატვირთოსთან.
ოსკარის 88-ე დაჯილდოებაზე ფილმმა გაიმარჯვა 6 ნომინაციაში: საუკეთესო მონტაჟი, საუკეთესო ხმა, საუკეთესო გრიმი, საუკეთესო კოსტიუმების დიზაინის, საუკეთესო მხატვრული გაფორმება, საუკეთესო ხმის მონტაჟი.
მიუხედავად მათი ყოველდღიური მძიმე სამუშაოებისა და სხვებისადმი დამორჩილებისა, ტამილელებს სწამთ, რომ ქალებს შეუძლიათ აკონტროლონ და შეცვალონ მოვლენები და მეტიც, სიკვდილისგან იხსნან საკუთარი მეუღლეები.
იმისათვის, რომ მართოს საკუთარი ძალები, გაბატონებული იდეოლოგიის თანახმად, ქალი აუცილებლად უნდა აკონტროლოს მამრობითი სქესის წარმომადგენელმა ქალის ოჯახსა და ნათესაობაში.
ქორწილამდე მთელ თავის ძალებს მიმართავს მამისა და ძმის საკეთილდღეოდ, ქორწილის შემდეგ კი იგი აძლევს ჯანმრთელობას, კეთილდღეობასა და რაც მთავარია, ვაჟებს საკუთარი ქმრის ოჯახსა და საგვარეულოს.
დიდი ოჯახები ჩართულები არიან სტუმრების მიღებაში, ქოქოსის გახსნაში, რაც ერთ-ერთი რიტუალია, აგრეთვე დადიან სტუმრებს შორის და სთხოვენ მათ იმ საქორწინო ყელსაბამის დალოცვას, რომელიც ლანგარზეა განთავსებული და განკუთვნილია პატარძლისთვის.
აგრეთვე, ერთ-ერთი წეს-ჩვეულებაა, რომ დაქორწინებული წყვილი ახტება სხვადასხვა გაფორმებით შემკულ ცოცხს, რაც ნიშნავს ორი ოჯახის გაერთიანებას.
წარსულში ტაძარში შესვლა დაბალი კასტების წარმომადგენლებს ეკრძალებოდათ და ბრაჰმანები, ძირითადად, თავს არიდებდნენ ისეთი საკვების მიღებას, რომელიც სახლში არ იყო მომზადებული.
სოფლის ყავის მაღაზიებს 1980-იან წლებში გამოყოფილი ჰქონდათ სპეციალური სკამები საშუალო კასტებისთვის, დაბალი სკამები მომუშავე კასტებისთვის და იატაკი ყველაზე დაბალი კასტებისთვის.
მეორე საუკუნის მიწურულს კასტების დიფერენცირება ამ კუთხით შედარებით შემცირდა სოფლებშიც კი, მაშინ, როდესაც სოფლის მეურნეობაში უფრო მეტად დასაქმებული კასტები ზრდიან მათი ნაკვეთების ფართობს და არჩევნების გზით ცდილობენ პოლიტიკური ძალის ზრდას.
ბრაჰმანები ათწლეულების განმავლობაში იყენებდნენ განათლებას ქალაქურ სტილთან ადაპტაციისთვის, ასევე მრავალი კასტა ქალაქებში გადავიდა საცხოვრებლად მუშაობისა და მომსახურების სფეროში დასაქმების მიზნით.
მთავრობა და განათლებული კლასის ადამიანები ცდილობენ საკუთარი ძალაუფლებისა და პრივილეგიების შენარჩუნებას ინგლისური ენის გამოყენებით, ამიტომ მცირე ქალაქების მცხოვრები ტამილელებიც კი ითხოვენ იმას, რომ მათ სკოლებში ბავშვებმა შეძლონ ინგლისური ენის საშუალო დონეზე შესწავლა.
მიწა არის ორად კლასიფიცირებული: ერთი-ტენიანი ნიადაგი, რომელზეც ირიგაციის მეშვეობით მოჰყავთ ბრინჯი და მეორე - მშრალი ნიადაგი, რომელზეც წვიმის წყლით მკვებავი ან კარგად მორწყული ნათესებია.
ასევე, აქ გატარდა კომპლექსური ეკონომიკური პოლიტიკა, განსაკუთრებით აღსანიშნავია შუა საუკუნეების ჩოლას დინასტიაში შემუშავებული პოლიტიკა, რომელიც აგრარული სექტორის პროდუქტიულობის ზრდისაკენ იყო მიმართული.
პრივილეგირებული ფენის კონფლიქტები ზოგჯერ მწიფდება არასაკმარისი რესურსის განაწილების გამო, ძირითადად ამ კულტურაში პრობლემატური რესურსი იყო წყალი, რომლის სიმწირის გამოც მისი გაყოფა საზოგადოებაში დიდ პრობლემას წარმოადგენდა, შესაბამისად, იწყებოდა კონფლიქტები და უთანხმოებები ყველასათვის მომგებიან განაწილებასთან დაკავშირებით.
ყველაზე დაბალი ადმინისტრაციული დონე არის ტალუკი, რომელიც განთავსებულია ქალაქის ცენტრში, პოლიციის ოფისების, მიწის სარეგისტრაციოს, ელექტროენერგიის მომმარაგებელი დაწესებულების, ადგილობრივი სასამართლოს და გოგოებისა და ბიჭებისთვის განკუთვნილი უმაღლესი სასწავლო დაწესებულებების გვერდით.
მისი შემოსავალი ერთ სულ მოსახლეზე 2007-2008 წლებში იყო შტატებს შორის მესამე, 10 მილიონი მოსახლის პირობებში და ამის მიუხედავად, მთლიანი ქვეყნის საშუალო შემოსავალზე გაცილებით მეტი იყო.
ქვეყნის აღმოსავლეთ ნაწილი უმეტესწილად მზიანია, კლიმატი დამაკმაყოფილებელი და გამოსადეგი, მის ცენტრში მდებარეობს კავერის მდინარის მთავარი, საბაზისო წყალშემკრები აუზი.
პოლიტიკური პარტიების კონკურენციამ ხალხის ხმებისათვის მთელი შტატის მასშტაბით შეაღწია სოფლის ინსტიტუტებში და ძირითადად დრავიდული იდენტობის წარმომადგენლებს ირჩევდნენ სამთავრობო პარტიის დომინანტ წევრებად.
ხოლო დაწინაურებული და მიწისმფლობელი ოჯახები საკუთარ ეკონომიკურ და პოლიტიკურ ძალაუფლებას იხვეჭდნენ ამ ახალი მექანიზმებით, მაშინ, როდესაც მსგავსი პოზიცია მშრომელთა და მდაბიოთა კასტებისა იგივე რჩება.
დაქორწინებული წყვილი აწყობს სახლს, ძირითადად ბიჭის სოფელში, მაგრამ თუ საჭიროა ბიჭის ან გოგოს ოჯახის სახლში ცხოვრობენ მანამ, სანამ ეს შესაძლებელია.
ასეთია, მაგალითად, გათხოვილი ქალი, რომელიც ხელშემწყობი და კეთილმოსურნეა და რომლის დალოცვაც როგორც ქორწილის დროს, ისე სხვა შემთხვევაშიც ძალიან მნიშვნელოვანია.
ძირითადად ინდიელი ტამილები არიან მამის ხაზის მიმდევრები, რაც გულისხმობს იმას, რომ ტამილის კულტურაში ამ ეტაპზე იყო პატრიარქალური რეჟიმი, მაგრამ, ამისგან განსხვავებით, ჩრდილოეთ ინდოეთში ბევრად მნიშვნელოვანია მატრიარქალური შტრიხები.
მაგალითად: რამდენიმე თვის განმავლობაში ქალს აქვს შესაძლებლობა დარჩეს იმ სახლში ან იმ ადგილას, სადაც იმშობიარა, იმ მიზნით, რომ გადალახოს პოსტსამშობიარო ეტაპი, დაისვენოს, აიმაღლოს თვიშეფასება და გაიწვრთნას ბავშვის მოვლის საკითხებში.
უძველესი დროიდან ადგილობრივი მოსახლეობის სოფლის სამეურნეო სამუშაოებთან მიჯაჭვულობის გამო ინდუსტრიული საქმიანობა წარმოადგენდა საოჯახო საქმიანობის ნაწილს, მაგრამ მომდევნო ხანებში ხელოსანთა კლასმა შეძლო ჩამოყალიბება, რომელიც დღემდე ამზადებს შესანიშნავ პროდუქტებს თიხისგან, ტყავისგან, ლერწმისაგან, ბამბისგან, ხისაგან, რკინისგან, სპილენძისგან, ვერცხლისა და ოქროსგან.
ტამილელები ცნობილნი არიან ქსოვით, მათ მონაქსოვს ჯერ კიდევ ძველი რომაელები უკეთებდნენ იმპორტს და დღეს მათ ჰყავთ ყველაზე წარმატებული ხელით მქსოველთა კოოპერატივები მთელს ინდოეთში, მიუხედავად იმ ფაქტისა, რომ მთელი ძალაუფლება საქსოვ დაზგებს ეკუთვნის.
კაცის საქმეა გუთანი, ფარცხი, ბრინჯის მოსავლის აღება, მაგრამ ქალები ნერგებს გადანერგავენ და სარეველებს სპობენ, რისთვისაც მათი დღიური შემოსავალი კაცისაზე ნაკლებია, მაგრამ მათ ასევე შეუძლიათ მოუარონ ძროხას და მიიღონ რძე.
ისინი ძირითადად ასრულებენ სამზარეულოს საქმიანობას, რეცხავენ, ასუფთავებენ და ბავშვებს უვლიან, მაგრამ მამაკაცებმაც შეიძლება თავის თავზე აიღონ იგივე მოვალეობები.
ბრიფადეშვარას ტაძარი თანჯავურში, აშენებული ჩოლას იმპერიის მიერ, აერავატესვარას ტაძარი დურასურამში და შორეს ტაძარი, ასევე დიდი კოლექცია სხვა მონუმენტებისა აღიარებულია -ს მიერ მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლებად.
გოგოები საოჯახო საქმეებში ეხმარებიან დედას, ბიჭები კი იმ შემთხვევაში, თუ არ იმყოფებიან სკოლაში, დაკავებულები არიან სასოფლო-სამეურნეო საქმიანობით ან ათი წლიდან უკვე მწყემსავენ ცხოველებს.
როდესაც ტამილელი კაცი მუშაობის მიზნით ქალაქში ჩადის საცხოვრებლად, ცდილობს, რომ საკუთარი ცოლ-შვილიც თან წაიყვანოს, ამიტომაც ტამილის ქალაქებში არ არის მდედრობითი სქესის ინდივიდების დეფიციტი, თუმცა ქალაქის ზოლში მოქცეული ოჯახები ხვდებიან, რომ სოფელში მცხოვრებთა რიცხვი ნელ-ნელა იკლებს.
თუმცა, დამწერლობის პირველწყაროდ ჩამოყალიბებამ, ტერიტორიების ათვისებამ, ურბანიზაციის დონის ზრდამ, კლასიკური მმართველობის ფორმამ და ასევე სხვა ასპექტებმა, რომლებმაც შემდეგში შექმნეს კომპლექსური ინდური ცივილიზაცია, ტამილ ნადუმდე ჩამოაღწია ძველი წელთაღრიცხვით მეხუთე-მეორე საუკუნეებში ზღვის გავლით.
აგრარულ მიწას სულ უფრო და უფრო ხშირად იკავებენ დომინანტ ფერმერთა კასტები, მაშინ როდესაც ყოველ სოფელშია დაბალი კასტის უმიწაწყლო კადრი, რომელსაც შეუძლია იმუშაოს ყანაში.
1960-იანი წლებიდან ფერმერებმა დაამონტაჟეს ათასობით ელექტროენერგიაზე მომუშავე სარწყავი ტუმბოები და დაიწყეს ისეთი კომერციულად მომგებიანი კულტურების მოყვანა, როგორებიცაა: შაქარი, ბამბა და არაქისი.
მთავრობა ამ ყველაფრის წინააღმდეგია, თუმცა ადგილობრივი მმართველები მაინც ცდილობენ ამ კუთხით წესრიგის დამყარებასა და მშობლებისთვის მსგავსი რიტუალების ჩატარებისთვის ნების დართვას.
ეს უკანასკნელი აქვეყნებდა ტამილ სანგამის ლიტერატურას, უნიკალურ პოეტურ წიგნებს,რომლებშიც აღწერილი იყო ევროპელებთან საზღვაო ვაჭრობა ძველი წელთაღრიცხვით მესამე-პირველ საუკუნეებში.
სხვა ტამილური სამეფოები იყო კოლები, მდინარე კავერის აუზში, კერალაში მცხოვრები სერები და მეშვიდე-მეცხრე საუკუნეებში მადრასთან ახლოს მდებარე კანჭიპურამთან მობინადრე პალავასები.
ეს ნაკლებობა ხელს უშლის მოსახლეობის ზრდას და არსებული მოსახლეობა უკვე შესამჩნევად იტანჯება წყლის რესურსის ნაკლებობით, რაც დამატებით პრობლემას უქმნის ტამილელებს ყოველდღიურ ცხოვრებაში.
1990-იან წლებში ტამილელი მოსახლეობის დაახლოებით 38% იყო ურბანიზებული, რაც ინდოეთის ნებისმიერ, სხვა ძირითად ეთნიკურ ჯგუფს შორის უმაღლესი მაჩვენებელია.
ტამილელთა წარმოდგენით, ზოგიერთ მამრობითი სქესის ღმერთს აქვს ბავშვისთვის დამახასიათებელი ნაკვთები და ამგვარად დახატული ღმერთის გამოსახულებებს მრავლად შეხვდებით ტამილელთა სახლებში.
პროცესი, რომელიც ცნობილია სანკრიტიზაციის სახელით, წარმოადგენდა ნაწილობრივ ასიმილაციას ინდური ცივილიზაციის ფორმისა, რომელიც პროგრესირებდა შუა სუკუნეების მიწურულს.
მე-20 საუკუნეში ამ ტენდენციამ უარყო ის ნიშან-თვისებები, რომლებიც ჩრდილოეთ ინდოეთს მიეწერებოდა და რომელიც ძირითად აქცენტს ტამილურ თვითმყოფადობაზე, ენის თავისებურებაზე, კვების კულტურასა და სახელმწიფო მოწყობის პრინციპებზე აკეთებდა.
თუ პატარძლის ოჯახმა მიზანს მიაღწია და ხელში ჩიაგდო სასიძოს ფეხსაცმელი, მათ მანამდე უჭირავთ ის, სანამ ამ „მძევლისთვის“ გამოსასყიდს არ მიიღებენ.
ბრიტანელებმა მადრასში 1639 წელს ააგეს სავაჭრო ცენტრი, ციხესიმაგრე „წმინდა გიორგი“ და ასევე მართავდნენ ტამილ ნადუს მთელ ტერიტორიას 1801-დან 1947 წლამდე.
თანამედროვე ტამილური ენის სტრუქტურა პირვანდელი სახითაა შენარჩუნებული და არაფრით განსხვავდება იმ ენისაგან, რომელზეც თანამედროვე ტამილელთა წინაპრები საუბრობდნენ საუკუნეების განმავლობაში.
იმ ფაქტის გამო, რომ ენა, ფაქტობრივად, უნაკლო, დახვეწილი, მარტივი იყო, ხალხი არ გამორიცხავდა და ხშირად ახდენდა მის ასიმილაციას სანსკრიტულ და ჰინდურ სიტყვებთან.
სამედიცინო მომსახურების წყალობით ჩენაიში, ველორეში, კოიმბატორში და მადურაიში, ტამილ ნადუ გამოირჩევა კარგად განვითარებული სამედიცინო ტურიზმით მთელს ინდოეთში.
მამრები უპირატესობას ანიჭებენ დედის ძმისშვილ გოგოსთან დაქორწინებას, მაშინ, როდესაც ზოგიერთ ჯგუფში მისაღებია მამის დის შვილ გოგოსთან და უფროსი დის შვილთან დაქორწინება.
ყოველ დილით, ადრიანად, თითოეულ ოჯახში მცხოვრებ ქალთაგან ერთ-ერთი წაუსვამდა სახლის შესასვლელს, ქუჩის მხარეს, საქონლის ექსკრემენტებს, შემდეგ კი ზედაპირზე მოასხამდა კირს, რათა შეექმნათ თავისებური დიზაინის ელემენტები.
იგი მაჰარაშტრას გავლით ვრცელდებოდა სამხრეთით, განსაკუთრებით, ძველი წელთაღრიცხვით ათას წელს, სწორედ მაშინ, როდესაც მოიშინაურეს ცხენები, გამოიგონეს უთო, შეისწავლეს წითელი და შავი თიხის დამუშავება.
ეს კულტურა გამოხატულია არა მარტო ტრადიციებსა და წეს-ჩვეულებებში, არამედ ფილოსოფიაში, შრომის გადანაწილებაში, მედიცინაში, ტექნოლოგიებში, ეკონომიკაში, სოციალურ და პოლიტიკურ მოწყობაში.
ელექტრონიკის წარმოება მზარდი ინდუსტრიაა ტამილ ნადუში, ძალიან ბევრი საერთაშორისო კომპანიის, როგორიცაა: ნოკია, მოტოროლა, ფლექსტრონიქსი, სონი-ერიქსონი, სამსუნგი და სხვა, არჩევანია ჩენაი, როგორც მათი სამხრეთ აზიური წარმოების ჰაბი.
ტამილ ნადუს აგრარული უნივერსიტეტს, თავისი 7 კოლეჯითა და 32 საკვლევი ობიექტით, დიდი წვლილი შეაქვს აგრარული სექტორის პროდუქტიულობის ზრდასა და ახალი ტექნოლოგიების ათვისებაში.
ტამილელებს ოდითგანვე განსაკუთრებული წარმოდგენები ჰქონდათ და მიაჩნდათ, რომ მათი ენა ყველაზე საკრარული იყო სხვა მთავარ დრავიდულ ოჯახებს შორის.
პრივილეგირებულ ფენასა და სოფლის უხუცესებს შეუძლიათ შემაძრწუნებელი განაჩენის გამოტანასთან დაკავშირებით გადაწყვეტილების მიღება, რომელიც ეხებათ წესებისა და ჩვეულებების ნორმების დამრღვევებს, ასევე სქესობრივ , სექსუალურ კავშირებს.
რიგით მეორე ყველაზე დიდი მწარმოებელი მანგოსი, ნატურალური რეზინის, ქოქოსისა და მიწისთხილისა, ხოლო რიგით მესამე ადგილზეა ყავის, ჩაისა და ახრასის.
დომინანტური დასახლების ფორმას წარმოადგენდა გაბნეული, შემოუღობავი სოფლები, სადაც ხშირად მოსახლეობის რაოდენობა შეადგენდა 2000-ს და 5000-მდეც კი მერყეობდა, თუმცა ინარჩუნებდა ტრადიციული სოფლის ხასიათსა და ფორმას.
დიდ სოფლებს, ჩვეულებრივ, ჰქონდა რამდენიმე ღია ჭა, ერთი დიდი ციხესიმაგრე, საერთო სალეწი კალო, მიწის ნაკვეთი კრემაციისა და დაკრძალვებისათვის და, უმეტეს შემთხვევებში, წყლის რეზერვუარები ბრინჯის ნათესების ირიგაციისათვის.
ტამილ ნადუ ასევე ცნობილია თავისი სადგურებით, უამრავი ნაციონალური პარკით, ბიოსფეროს რეზერვებით, ცხოველთა მრავალფეროვნებით , დაცული ტყის ტერიტორიებით, ზოოპარკებით, ნიანგის ფერმებით.
დაძაბული მდგომარეობის საწყისი ტამილის კულტურის სოფლებში არის პრივილეგირებული ფენის ნორმები და ჩვევები, მათი საქციელები, ასევე განსხვავებულობა პრივილეგირებულ ფენებს შორის და მიწებისთვის დავა.
დღესდღეობით არ არსებობს რაიმე თვალსაჩინო წყარო, რომელიც დაადასტურებს უფრო ადრეულ ხანებში ტამილურის გარდა სხვა ენების არსებობას, რომელზეც სამხრეთ ინდოეთში საუბრობდნენ მომთაბარე და მონადირე ტომები.
კოლებმა ჩამოაყალიბეს ბრწყინვალე ცივილიზაცია მეათე-მეცამეტე საუკუნეებში, სწორედ იმ დროის განმავლობაში, როდესაც ისინი მართავდნენ შრი ლანკას, მალდივის კუნძულებსა და ინდონეზიის უდიდეს ნაწილს.
ისინი არასდროს დაუპყრია ჩრდილო ინდურ სამეფოს, მაგრამ მეთექვსმეტე საუკუნიდან ტერიტორიას მართავდნენ ტელუგუზე მოსაუბრე დინასტიები ვიჯაიანაგარის იმპერიიდან.
ბიჭების სათამაშოები შედგებოდა მინიატურული სამუშაო და საბრძოლო იარაღებისაგან, გოგონებისა კი სიმინდის ფუჩეჩისაგან დამზადებული თოჯინების, პატარა სათამაშო ფილთაქვების, სანაყებისა და ტოლჩებისაგან.
სასიამოვნო დროისსატარებელი აზარტული თამაში "თასი და ქინძისთავი" , რომლის სათამაშოდ საჭირო ნივთები ირმის ფეხის ჩლიქებისა და ჯოხებისაგან მზადდებოდა, საკმაოდ დიდი პოპულარობით სარგებლობდა დელავერთა შორის.
თამაშის პრინციპი შემდეგში მდგომარეობდა: ძვლებისა და გარეული ქლიავის გულის ნატეხები ცალ მხარეს იღებებოდა და შემდეგ მას ხის მშვილდისრით ჰაერში ისროდნენ, შედეგის ქულებით შეფასება დამოკიდებული იყო იმაზე თუ თითოეული ფერი რამდენი ცალი ამოვიდოდა; მეორე, მოკასინების თამაშში ერთი ადამიანი აიღებდა ოთხ მოკასინს და ერთ-ერთის ქვეშ რაიმეს დამალავდა, მეორე მოთამაშეს უნდა გამოეცნო სად იყო ეს ნივთი დამალული.
შემდეგ უფროსი და გამოცდილი პროფესიონალები მათ სამედიცინო დანიშნულების მცენარეების გადარჩევასა და გამოყენებასთან დაკავშირებულ რიტუალებს ასწავლიდნენ, ისინი ახალბედებს ასევე გადასცემდნენ ცოდნას მცენარეების ძალის შესახებ დიაგნოზირებისა და დაავადებების განკურნებისათვის; შელლოცვებსა და თითოეული მცენარის მომზადება-დამუშავებას.
ეს-თქვა მან-არის კუ, იგი წევს წყალში, რომელიც გარს არტყამს.ეს კუ არის დედამიწა, ხოლო წყალი რომელიც ირგვლივ აკრავს-არსებული წყლის მთელი მარაგი;როდესაც, კუ წამოიზარდა, მისმა ზურგმა წყლის ზემოთ ამოყო თავი, წყლის ზემოთ ამოწვერილი კუს ზურგი წარმოადგენდა დედამიწის მშრალ ნაწილს, იგივე ხმელეთს.
მათ ბურთისათვის წიხლი უნდა დაეტყათ და ეკრძალებოდათ ქალებისათვის ხელი შეეშალათ, თუმცა ქალებს შეეძლოთ ბურთიც დაეჭირათ, მასთან ერთად გაერბინათ, სხვისთვის გადაეწოდებინათ, წიხლი დაერტყათ და უფლება ჰქონდათ თამაშისას შეეფერხებინათ კაცები, ყველანაირად ეცადათ რომ მოწინააღმდეგეებისთვის გამარჯვების საშუალება არ მიეცათ: შეებოჭათ, მოექაჩათ და ა.
ისინი აკონსტრუირებდნენ თევზაჭერებს და ფართო თევზის კალათებს, რომლებშიც დაჭერილ თევზებს აგროვებდნენ; მშვილდ-ისრებით კაცები ნადირობდნენ სხვადასხვა ცხოველებზე, თუმცა ირემი, ცხენ-ირემი და დათვი ლენეპელთა ყველაზე დიდ ნანადირევად ითვლებოდა.
ირემზე ხშირად შემდეგი მეთოდით ნადირობდნენ: ბევრი ადამიანი ერთად რაც შეიძლებოდა დიდ წრეწირს კრავდა, და ცეცხლითა და ხმაურით ირმების ჯოგს მიიმწყვევდნენ ადგილას, სადაც ამ უკანასკნელთ გამოცდილ მონადირეთა ბასრი იარაღი ელოდათ.
ხაფანგის დადება ნადირობის მეორე საშუალება, რომლითაც ლენეპელები იჭერდნენ ისეთ ცხოველებს, როგორიცაა: თახვი, წავი, ონდატრა, ენოტი, წაულა და გარეული კატები.
როგორც საკვები რაციონის განუყოფელ ნაწილს, ინდაურს, არწივს და სხვა, კაკაბების, მტრედების, გარეული იხვებისა და ბატების მსგავს ფრინველებს ლენეპელები ასევე ხაფანგში აბამდნენ ან გასროილით ხოცავდნენ;
თავდაპირველად, ისინი მიწაში ვერტიკალურად ჩარჭობილი სარებით ოვალის ფორმას შემოხაზავდნენ; შემდეგ ამ სარებს ერთმანეთისკენ მიწასთან შეხების წერტილამდე გადახრიდნენ,ისე რომ საცხოვრებელს გუმბათოვანი/კამარისებური აგებულება მიეღო.
ამგვარ სახლს ისეთივე მრგვალგუმბათოვანი ფორმა ჰქონდა, როგორც ყველა სხვა დანარჩენს, სხვებისაგან ის მხოლოდ ზომით განსხვავდებოდა, კერძოდ, ის უფრო გრძელი იყო.
კაცები მას იყენებდნენ სახლების, კანოების, თევზსაჭერების, მშვილდ-ისრების, ჰარპუნების, ხისტარიანი სანაყების, ხის თასებისა და მრავალი სხვა გამოსადეგი თუ ორნამენტული ობიექტების დასამზადებლად.
ამ იარაღთაგან ზოგიერთი, სადგისებსა და ნემსებთან ერთად, გამოიყენებოდა ტანსაცმლის, მოკასინების , ჭილობების, კალათებისა და სათევზაო ბადეების გასაკეთებლად.
ინდიელები რომლებიც ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში დასახლდნენ საუბრობდნენ მუნსის დიალექტზე, , ხოლო ინდიელები, რომლებმაც ლენაპეჰოკინგის სამხრეთ ნაწილი აითვისეს-უნამის -იგივე ენის ოდნავ განსხვავებულ დიალექტზე.
კაცების ჩაცმის სტილის ნათელი მაგალითი იქნებოდა ფეხზე მომდგარი, ელასტიკისმაგვარი, ვიწრო შარვალი და წელზე ქამრით მიმაგრებული მოკლე, გვერდებში ჩახსნილი ქსოვილი, რომელიც მხოლოდ ბარძაყებს ფარავს; ქალების შემთხვევაში კი -მრგვალ ფორმაზე მოჭრილი შემოსახვევი ქვედაბოლო.
მარცვლეულის ნაწილი მომკვისთანავე იჭმეოდა, მათი დიდ ნაწილს კი-ველურ საკვებთან ერთად, როგორიცაა მაგალითად: კენკრა, ფესვები და თხილი-ზამთარში გამოყენების მიზნით აშრობდნენ და ინახავდნენ.
მათი მიწა მოიცავდა დღევანდელ ნიუ-ჯერსის, აღმოსავლეთ პენისლავიას, სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნიუ-იორკის შტატს, დელავერის ჩრდილოეთ ნაწილსა და სამხრეთ-აღმოსავლეთ კონექტიკუტის მცირე ნაწილს.
როგორც აღმოსავლეთის ტყიანი ადგილის შემადგენელი ნაწილს, ლენაპეჰოკინგს-დელავერ ინდიელთა მიწაზე მრავლად იყო მდინარეები, ჩანჩქერები, ტბები, ხშირი ტყეები და მდიდარი ველური ბუნება.
ტყეებსა და მინდვრებში თავმოყრილი საჭირო მცენარეების შეგროვებისას, ნენტიპკი საძიებო მცენარის პირველსავე ეგზეპლართან გაჩერდებოდა და შეუხებლად დატოვებდა.
ამის შემდეგ ნენტიპკუ მცენარის ფესვების აღმოსავლეთ მხარეს და იქ ერთ მწიკვ ადგილობრივ თამბაქოს ჩაყრიდა, იმ სულების, ასე ვთქვათ, მოსათაფლად, რომლებიც ამ მცენარეს პატრონობდნენ.
ყოველ ათ ან ოც წელიწაში მათ სხვა მიმართულებით უნდა გადაეტანათ თავიანთი იმჟამინდელი სოფელი, რადგანაც იქ უკვე ბუნებრივი რესურსები ამოეწურათ.
ამ ტიპის იარაღებს, სპეციალურად ამ მიზნით დამუშავებულ,წამახვილებულთავიან ქვას გადაბმულად "უნისკარტებენ", მანამ სანამ ეს რიყის ქვა თუ ფრიალო კლდის ნაგლეჯი მათთვის სასურველ ფორმას არ მიიღებდა.
ახალგაზრდა კაცები ხშირად იჭრიდნენ თმას ან ძირიანად იგლეჯდნენ მას, ისე რომ მოშიშვლებულ თავზე დარჩენილ თმას ბიბილოს ფორმ აჰქონოდა.
ბიჭებს ასწავლიდნენ ნადირობასა და ტყეში მუშაობასთან დაკავშირებულ საკითხებს, როგორიცაა მაგალითად,ხის მოჭრა, გზის გაკვლევა, ტყეში ნადირისაგან თავდაცვა და სხვ.
ისინი ქსოვდნენ ჩუსტებს, ჭილობებსა და თოჯინებს სიმინდის ჩენჩოებისგან; ასევე ამზადებდნენ კონტეინერებს თელასა და არყის ხის ქერქებისაგან; მცენარის ძარღვებით ისინი გრეხდნენ დაწნულ ბაწრებს, რომლებითაც კრავდნენ ტრანსპორტირებისათვის გამზადებულ ფუთებს.
საჭმელად დახოცილი ირმები და ცხენ-ირმები, დელავერ ინდიელებს ასევე ამარაგებდნენ ძვლებითა და რქებით, რომელთაგანაც სათევზაო ანკესებს, ნემსებს, სადგისებს, შამფურებსა და ჩუქურთმებს ამზადებდნენ.
მათ მყესებსა და ნაწლავებს საკერავად და რაღაცების შესაფუთად/შესაკვრელად, პირველადად დამუშავებულ ტყავის ნედლეულს კი ტანისსამოსისა და საბურავების დასამზადებლად იყენებდნენ.
სამი ყველაზე მნიშვნელოვანი დასარგავი მარცვლეულობა იყო სიმინდი, ლობიო და სქვაში , რომლებსაც აღმოსავლეთ ტყიანი ადგილების მკვიდრი ტომები "სამ დას" უწოდებდა.
ხანდახან ქალები სიმინდის ტაროდან ფხეკდნენ მარცვალს, მას ერბოზელილ ცომს შეაზელდნენ და ღვეზელის ფორმებს მისცემდნენ, შემდეგ მიღებულ ცომის ნაჭრებს ფოთლებში შეახვევდნენ და გამოაცხობდნენ ან მოხარშავდნენ.
თუ არჩეული მცენარის სამკურნალო ფესვები უხეში და ჩახლართული აღმოჩნდებოდა, მაშინ პაციენტი რთულად განსაკურნებელი იქნებოდა; ხოლო თუ ფესვები სუფთა იყო და კარგად იყო ფორმირებული, მაშინ, დელავერ ინდიელთა რწმენით, ადვილად განკურნება გარანტირებული იყო.
სამხედრო ლიდერები ბელადებისაგან უფლება-მოვალეობებით განსხვავდებოდნენ, კერძოდ: ისინი ძალაუფლებას იხვეჭდნენ გულადობისა და ბრძოლებში მიღწეული წარმატებებისათვის; მათ შეეძლოთ შეეკრიბათ ახალგაზრდა ჭაბუკები და საომარი იერიში განეხორციელებინათ ბელადისაგან დამოუკიდებლად, მათი თანხმობის გარეშე.
ეს მიწისქვეშა სასაწყობე არეები შემოწერილი იყო ჭილობებითა და ბალახებით, იმისათვის რომ საკვები მტვრის, თაგვებისა და სხვა მღრღნელებისა თუ მავნებლებისაგან დაეცვათ.
ლენეპელებში არსებობდა 3 დიდი კლანი -მგლის, კუს და ინდაურის-რომლებიც კვალდაკვალ მიყვებოდა ლენეპელთა შთამომავლებს, ოჯახის ხაზის გავლით; მაგალითად, თუ დედა ეკუთვნოდა კუს კლანს, მაშინ მისი შვილებიც იმავე კლანს ეკუთვნოდნენ.
ამ ქალის ვაჟებს უფლება ჰქონდათ ცოლად შეერთოთ ქალი, რომელიც განსხვავებული კლანიდან იქნებოდა, მათი შვილები, რაღა თქმა უნდა დედის კლანს განეკუთვნებოდნენ და ა.
ქალები იყენებდნენ დათვის ქონში არეულ მცენარე ბლადრუთ-ისაგან (-ყაყაჩოს ოჯახის ჩრდილოეთ ამერიკული მცენარე, თეთრი ყვავილებითა და ბოლქვებით, რომლებიც გადატეხვისას წითელი ფერის მცენარის წვენს გამოყოფენ) დამზადებულ საღებავს, რომლითაც წერტილოვან ნახატებს იკეთებდნენ ლოყებზე, ყურებზე და თავზე, თმის გაყოფის ადგილას.
ბელადად ირჩევდნენ პიროვნებას მისი საქრციელის, საუბარში გაწაფულობის ანუ ორატორული ნიჭის, პატიოსნებისა და ბრძნული გადაწყვეტილებების მიღების შესაძლებლობის მიხედვით.
ნედლეულობა რომელიც ქვის იარაღების, საჭურველისა და საოჯახო ნივთების დასამზადებლად იყო საჭირო ყველაზე ხშირად ლოკალურად იძებნებოდა, თუმცა განსაკუთრებული ქვები, ისეთები როგორებიცაა მაგალითად, საპნის ქვა, მოძიებულ უნდა ყოფილიყო შედარებით შორეული ქვის სამტეხლოებიდან.
ხშირად ისინი უბრალოდ ფეხით მიდიოდნენ და გზას თვითონ იკვალავდნენ ან ცხოველებისაგან უკვე გაკვალულ ბილიკს ან ამომშრალი მდინარის კალაპოტს მიყვებოდნენ.
ისინი პასუხისმგებლობას გრძნობდნენ ერთმანეთის მიმართ და არ ქურდობდნენ თავიანთ სოფელში, რამეთუ ამის საჭიროება არ არსებობდა:მიწა რომელზეც ისინი ცხოვრებდნენ ყველას, მთელ საზოგადოებას თანაბრად ეკუთვნოდა, თავშესაფრებს ყველა იზიარებდა და არავინ ფლობდა ღირებულ საკუთრებას.
მეტი მორთულობა-სილამაზისთვის, შეეძლოთ ამ ნაწნავსა თუ კოსაზე გველის ტყავი შემოეკრათ ან იმისათვის რომ თავი მბზინვარე თმებით მოეწონათ, დათვის ცხიმი წაეცხოთ მასზე.
როგორც ქალები ასევე კაცები ატარებდნენ ბუნებრივი მასალისაგან-ნიჟარა,ძვალი, ბუმბული, ქვა, თიხა, ცხოველის ბრჭყალები და კბილები-დამზადებულ საყურეებს, ყელსაბამებსა და თმის მორთულობა-ორნამენტებს.
შუბები, ისრის თავები, საფხეკები, დანები და გრავერები საბოლოოდ მზადდებოდა შედარებით წვრილმარცვლოვანი ქვებისაგან, რომლებიც შეიცავდა კაჟსა და კვარცს, რომლებთანაც მუშაობა უფრო ადვილი იყო ბასრი, ხრაშუნა ფანტელებიანი ხელსაწყოთი.
მოკაფული ფართო ხეებით ამზადებდნენ კანოებს (მოკლენიჩბიანი სპორტული ნავი, რომელშიც ცალ მუხლზე დგებიან და ისე უსვამენ); მოჭრილ ხეებს მონაცვლეობით წვავდნენ, აპობდნენ, წვავდნენ, აპობდნენ და ა.
კულონები, ყელსაბამები და სხვა აქსესუარები, რომლებიც ადმიანების გარკვეულ სტატუსებს აღნიშნავდა,ხშირად იჭრებოდა-იკვეთებოდა, გულდასმით, დიდი ყურადღებით პრიალდებოდა.
მუსიკალური ინსტრუმენტები შედგებოდა მარტივი დრამებისაგან, ჩიტის ძვლისაგან დამზადებული სასტვენების, ხის ფლეიტებისა და ჩხრიალა ჟღარუნებისაგან, დამზზადებული კუს ბაკნის, ხის ქერქისა და გოგრებისაგან.
ლეპენელები იმოსებოდნენ თოვლისა და ყინულიანი ქარების ან წებოვანი სიცხისაგან თავის დასაღწევად, ეს დამოკიდებული იყო იმაზე თუ წელიწელიწადის რომელი დრო იდგა.
მიუხედავად იმისა, რომ ეს არ შეისწავლის ქრისტიანობაზე მუნდურუკუელების მოქცევის მცდელობით გამოწვეულ რელიგიურ ცვლილებებს, ეს მონაცემები მაინც აუცილებელია კონკრეტულად ადგილობრივ რწმენა-წარმოდგენებზე მისიის გავლენაზე დაკვირვებისთვის.
ქრისტიანობაზე მოქცევის მცდელობები ძირითადად კურურუის მდინარის პირას მცხოვრებ იმ ინდიელებზე ვრცელდებოდა, რომლებთანაც მისიონერებს სავაჭრო ურთიერთობა ჰქონდათ.