polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
1947—1948 წლებში მარიონ-აილენდის კუნძულის აღმოსავლეთით სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკამ ააშენა მეტეოროლოგიური სადგური, ხოლო კუნძულები გამოაცხადა ქვეყნის ნაწილად.
მუზეუმის შექმნისას განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობდნენ აზერბაიჯანის ისტორიის სხვადასხვა პერიოდის ასახვას, ასევე ჰეიდარ ალიევის ცხოვრებისა და საქმიანობის ასახვას.
ალიევის საქმიანობის სხვადასხვა ასპექტები, როგორც საბჭოთა ხელისუფლებისა და დამოუკიდებლობის პერიოდში, წარმოდგენილია მუზეუმის მონაკვეთებში „სურათბზე ასახული ცხოვრება“, „აზერბაიჯანის საზოგადოებრივ-პოლიტიკური ცხოვრება“, „ჩვენი სახელმწიფოებრიობა, მემკვიდრეობა, მიღწევები“.
ასევე შენობაში არსებობს სხვადასხვა ინტერაქტიული საინფორმაციო ჯიხურები, რომელთა საშუალებით სტუმრებს შეუძლიათ მიიღონ ინფორმაცია ცენტრისა და გამართული ღონისძიებების შესახებ.
ჰეიდარ ალიევის ცენტრი წარმოადგენს თხევად ფორმას, რომელიც ჩნდება ბუნებრივი ლანდშაფტის ტოპოგრაფიის და შესაფუთი ინდივიდუალური ფუნქციების დაკეცვის დროს.
ცენტრის სითხის ფორმა, სხვადასხვა კულტურული სივრცეების დაკავშირების საშუალებას იძლევა და ამავე დროს, უზრუნველყოფს ცენტრის თითოეული ელემენტის საკუთარი იდენტობის და კონფიდენციალურობის შენარჩუნებას.
გარკვეული ხნის შემდეგ, როცა ალფ-არსლანი ბიზანტიის იმპერიის წინააღმდეგ მოწყობილი ლაშქრობებიდან დაბრუნდა, დერბენტის მოსახლეობამ მასთან გააპროტესტა ფარიბურზის მიერ მათი რამდენიმე წინამძღოლის დატყვევება.
გარდა ამისა, შირვანშაჰის ძმა, გუზდაჰამი ლეზგისტანში გაიქცა და თან წაიღო ის ხარკი, რომელიც ფარიბურზს ალფ-არსლანისთვის უნდა გადაეხადა.
ფარიბურზ -სთვის ვითარება კიდევ უფრო დაიძაბა მაშინ, როდესაც 2 000 თურქისგან შემდგარი არმია შირვანში ჩავიდა, როგორც ყარა-თეღინის დამატებითი საბრძოლო ძალა.
არმიის მოლაშქრეებმა შირვანშაჰის მოტყუება სცადეს და წერილი გაუგზავნეს, სადაც ეწერა: შემდეგ, მათ ყარა-თეღინი დააპატიმრეს და ფარიბურზს უხმეს, რათა მოტყუებით შეეპყროთ, მაგრამ შირვანშაჰი მიხვდა მათ ჩანაფიქრს და არ წავიდა.
ამასობაში, ფარიბურზ -მა ფარულად გაუგზავნა შიკრიკი სელჩუკი მმართველის — ალფ-არსლანის ხაზინადარს, რომელიც ყარა-თეღინის მბრძანებელი იყო და თურქებს, რომლებიც უკვე დათარეშობდნენ კავკასიაში.
1064 წლის იანვარში, აბუ ლ-ასვარ შავურ შირვანში მეოთხედ შეიჭრა, სადაც აიღო რამდენიმე ქალაქი და შირვანშაჰ ფარიბურზს 40 000 დინარის გადახდა აიძულა.
ეს შეტევა დერბენტის მაცხოვრებელთათვის იმდენად მძიმე აღმოჩნდა, რომ ისინი იძულებულნი იყვნენ გაეთავისუფლებინათ შირვანშაჰის მამიდა — შამქუია და გადაეხადათ ხარკი.
შირვანშაჰის ძალებმა თითქმის მოახერხა გუზდაჰამის ძალების მოგერიება, მაგრამ მოწინააღმდეგეთა არმიის ზოგიერთი წევრის გამბედაობის გამო, ფარიბურზი ბრძოლაში დამარცხდა.
თუმცა, მოგვიანებით, დერბენტის მმართველმა მოახერხა დერბენტის ზოგიერთი ტერიტორიის და შემდეგ მთელი ქალაქის ალყაში მოცევა იმ დროს, როცა გუზდაჰამი ლეზგისტანში გაიქცა.
ფარიბურზ , აფრიდუნთან ერთად დერბენტში ჩავიდა, მაგრამ 4 დღის შემდეგ, შირვანში დაბრუნდა, აფრიდუნი კი — მეორედ დაინიშნა ქალაქის მმართველად.
1067 წლის მარტში, გიორგის უცნობი ძე ფარიბურზის წინააღმდეგ აჯანყდა და დასქარათ ალ-ჰუსეინის ციხე აიღო, მაგრამ გარკვეული დროის შემდეგ, იგი კახეთ-ჰერეთის მეფეს — აღსართან -ს დაუთმო.
ამავე წლის განმავლობაში, ყარა-თეღინი კიდევ ერთხელ ჩავიდა შირვანში, მაგრამ ამჯერად მშვიდობიანი მისიით — მან ფარიბურზ იბნ სალარის ბიძის — ქუბადის ასული შეირთო ცოლად.
შირვანშაჰმა სცადა თურქების გაძევება ხარკის გადახდით, მაგრამ ეს მცდელობა წარუმატებელი აღმოჩნდა: თურქთა მხედარმთავარი ყარა-თეღინი მეორედ ჩავიდა შირვანში, ფარიბურზის ბიძასთან — მამლან იბნ იაზიდთან ერთად.
გარკვეული ხნის შემდეგ, ფარიბურზ იბნ სალარმა აღმოაჩინა, რომ გუზდაჰამმა, რომელმაც ალფ-არსლანისთვის გადასახდელი ხარკი წაიღო, ლეზგისტანი დატოვა და დერბენტში ჩავიდა, სადაც თავშესაფარი ქალაქის მეთაურებისგან მიიღო.
ნადიმის განმავლობაში, მამლანი დათვრა და წასვლის წინ ფარიბურზის გამოგზავნილმა სამმა ჩასაფრებულმა მოხელემ — ლაშქარსითანმა, შად-თექინმა და ნამდარ იბნ მუზაფარმა მოკლეს იგი.
ასევე, მათი თანაკლასელები ყოფილან შემდგომ ემიგრაციაში წასული ახალგაზრდები: ბერეჟიანი, თოხაძე, ჯორჯაძე, ჯინჭარაძე, მზარეულიშვილი, გედევანიშვილი, ძმები – ფაშალიშვილები, ანდრონიკაშვილები, ვაჩნაძეები.
თბილისში ქართული გიმნაზიისა და კონსერვატორიის დამთავრების შემდეგ, გერმანიაში განაგრძო სწავლა, ერთი წლის შემდეგ კი, როგორც პიანისტი, უკვე კონცერტებით გამოდიოდა ჯერ გერმანიაში, შემდეგ – საფრანგეთსა და იტალიაში.
1930 წელს კი ამერიკის შეერთებულ შტატებში გადასახლდა და უკვე 1931 წლის ბოლოს სამი კონცერტი გამართა: პირველი 12 ნოემბერს „ასტორ გალერეაში". მეორე კონცერტის შემდეგ „ნიუ-იორკ ჰერალდ ტრიბუნი" წერდა, რომ მსმენელები გულითადად ესალმებოდნენ „ყოფილ ქართველ თავადს, რომელმაც ტიტულს მუსიკოსობა ამჯობინა". მესამე კონცერტი 4 დეკემბერს ხალხით სავსე „სტენვეის" დარბაზში ჩატარდა.
სერგეი რახმანინოვი, რომელიც ოჯახის მეგობარი და თამარ გრუზინსკაიას სალონის ხშირი სტუმარი იყო, ამბობდა: „ჩემს შემდეგ ჩემს ნაწარმოებებს ყველაზე უკეთ ირაკლი ორბელიანი ასრულებსო".
საკონცერტო საშემსრულებლო მოღვაწეობის გარდა, ერეკლე ორბელიანი წერდა მუსიკას, მათ შორის, რომანსებს ემიგრანტი პოეტების შალვა ამირეჯიბისა და სიმონ ბერეჟიანის ლექსებზე და ხშირად თვითონვე ასრულებდა.
1801 წელს ბატონიშვილთა ერთი ჯგუფი ერეკლე -ის შვილები – იოანე, ბაგრატი და მიხეილი – იმპერატორ ალექსანდრე -ის კორონაციაზე მიიწვიეს პეტერბურგში.
მხოლოდ რამდნიმემ მოახერხა სამშობლოში დარჩენა, საქართველოდან არ წასულან და მშობლიურ მიწაში განისვენებენ ალექსანდრე ბატონიშვილის ვაჟი, დიდი პაპის ერეკლე -ის მოსახელე ერეკლე ბატონიშვილი, მისი მეუღლე და ქალიშვილები.
მამა, მამუკა ჯამბაკურ-ორბელიანი, ბორჩალოს მიწების მფლობელი, მდიდარი მემამულე, მეფის არმიის ოფიცერი, „ქართული დრუჟინის" ერთ-ერთი ორგანიზატორი იყო. დედა – ელისაბედ ბაგრატიონი , ერეკლე ბატონიშვილისა და თამარ ჭავჭავაძის უფროსი ქალიშვილი, მწერალი და საზოგადო მოღვაწე, „საზანდარის" ფსევდონიმით ცნობილი, „ვეფხისტყაოსნის" ფრანგულად მთარგმნელი, საქართველოს დამოუკიდებლობის დროს ორი გაზეთის – ფრანგული „ჟორჟი ინდეპედენტის" და ინგლისური „ჯორჯიან მესენჯერის" დამაარსებელი და რედაქტორი.
აქტიურად მონაწილეობდა სათვისტომოს ცხოვრებაში, ემიგრანტული პრობლემების მოგვარებაში, რითაც ამერიკელ ქართველთა დიდი პატივისცემა და ამერიკის ადმინისტრაციის ნდობა დაიმსახურა.
მაგალითად გაზურ მდგომარეობაში პროპანზე აზოტმჟავის მოქმედებით წარმოიქმნება ნიტრომეთანის, ნიტროეთანის, 1-ნიტროპროპანისა და 2-ნიტროპროპანის ნარევი.
კლასტიკურ ელექტროფილური ჩანაცვლების რეაქციაში აზოტმჟავა და გოგირდმჟავა წარმოქმნიან ნიტრონიუმის იონს, რომელიც ურთიერთქმედებს არომატულ ნივთიერებებთან არომატული ნიტრირების რეაქციით.
საჰელიანის იმპერია — რიგი სამეფოები და იმპერიების კავშირი, რომლებიც ორიენტირებული იყო სამხრეთ საჰარაში არსებულ საძოვრების და უდაბნოს სავაჭრო მარშრუტების კონტროლზე.
საჰელის სამეფოები და იმპერიები ინტეგრირებული იყო ერთმანეთში თავისი მნიშვნელოვანი ქალაქებით, ციხე-სიმაგრეებით და ნაკლებად ოგანიზებული დიდ ტერიტორიაზე გაფანტული მოსახლეობით.
საჰელის წევრები შეზღუდული იყვნენ სამხრეთით გაფართოებისაგან, რადგან ტყის ზონაში ცხოველები ვერ გადარჩებოდნენ იქაური ბუნებრივი პირობებისა და გავრცელებული დაავადებებისაგან.
ავტორია მხატვრული ფილმისა „დაგვიანებული სასიძო“ 1941 წელს სამამულო ომის თემაზე ივანე პერესტიანის სცენარის მიხედვით გადაიღო მხატვრული ფილმი „ფორპოსტი“.
სამსახურეობრივი და დიპლომატიური პასპორტების შიგნით მოცემულია ოფიციალური მიმართვა აზერბაიჯანის საგარეო საქმეთა სამინისტროს აზერბაიჯანულ და ინგლისურ ენებზე, სხვა ქვეყნის შესაბამის ორგანოებს, სადაც თხოვნაა საჭიროებისამებრ დაეხმაროს და მისცეს ნება შეუფერხებლად მოძრაობის პასპორტის მფლობელს.
პასპორტის მოქმედების ვადებია: ბავშვები 1 წლამდე — ერთი წლის ვადით, ბავშვები 1 წლიდან 3 წლამდე — სამი წლის ვადით, 3 წლის ასაკიდან 18 წლამდე — ხუთი წლის ვადით და 18 წლიდან — ათი წლის ვადით.
1968 წელს თბილისის შოთა რუსთაველის სახელობის თეატრალური ინსტიტუტის დამთავრების შემდეგ მოღვაწეობას იწყებს ახლადშექმნილ საქართველოს ტელეფილმების სტუდიაში ჯერ პროდიუსერად, ხოლო 1973 წლიდან კინორეჟისორად.
განსაკუთრებით აღსანიშნავია სრულმეტრაჟიანი პუბლიცისტური ფილმი „საქართველოს მატიანე“, რომელიც შედგება 20 ფილმისაგან და რომელშიც აღწერლია საქართველოს მაჯისცემა 1976-88 წლებში.
იტალიის „სატელიტ 2000“-ის და საფრანგეთის „-5“„“-ის დაკვეთით გადაიღო ფილმი „უფლის რწმენითა და შეწევნით“, ხოლო ტელეკომპანია „“„“-ს დაკვეთით 2 სერიანი ფილმი „ “ .
აღსანიშნავი ფაქტია ისიც, რომ რამიდუსის ყბის ნაწილის ფოტო ერთ-ერთი ცნობილი ჟურნალის გარეკანზეც კი განათავსეს, რათა საზოგადოებისთვის უფრო გასაგები და თვალსაჩინო ყოფილიყო ეს რევოლუციური აღმოჩენა.
ებს კბილები თხელი მინანქრით ჰქონდათ დაფარული, აქედან გამომდინარეობს ის რომ მათი კვების რაციონი შესაძლოა უმნიშვნელოდ განსხვავდებოდა თანამედროვე შიმპანზეების რაციონისაგან, ამიტომ ჰომინიდთა ამ სახეობის შესწავლისას ჩვენი ყურადღების ცენტრში ექცევა კბილები, კიდურები და ტვინი.
მიუხედავად იმისა, რომ ეშვების ზომა ბევრად უფრო დიდია, ვიდრე თანამედროვე ადამიანისა, ის მაინც არ არის გამოზნექილი ისე როგორც ეს ფიქსირდება მაიმუნებში.
ფაქტობრივად ეს ცვლილება არ გულისხმობს იმას რომ კბილების მდებარეობის შეცვლით შეიცვლებოდა მათი ფუნქცია, მაგრამ ეს ითვლება ერთ-ერთ მთავარ მიზეზად რის გამოც -ი მიაკუთვნეს ჰომინიდთა ჯგუფს.
მახასიათებლების ასეთმა შერწყმამ შთააგონა ანთროპოლოგი - თიმ უაითი და მისი კოლეგები და ამ არსებას გადამწყვეტი როლი მიანიჭეს ადამიანის ევოლუციაში, ანუ ამით განისაზღვრა მისი უმნიშვნელოვანესი როლი როგორც ჰომინიდების წინაპარი და ადამიანთა პირველი წარმომადგენელი.
ზედა ყბის ეშვები და ქვედა ყბის პრემოლიარების წყვილები სახეცვლილებით გვხვდება არდის ფრაგმენტებში, სწორედ ეს ფაქტი ითვლება მთავარ მიზეზად თუ რატომაც მიაკუთვნეს -ი კლასიფიკაციის მიხედვით ჰომინიდთა სახეობას.
მეცნიერები სხვადასხვა განამარხების შესწალამ უფრო დაარწმუნა ადამიანის ევოლუციის პროცესში როგორი ცვლილებები მოხდა, რა გარდაქმნები განიცადა -მა რომ ევოლუციის იმ საფეხურამდე მოეღწია, რომელსაც შემდგომში ანთროპოლოგებმა - -ი უწოდეს.
მაგალითად, შეიცვალა ზედა და ქვედა ყბის ეშვების მდებარეობა და განლაგების ფორმა, გლუვი და ნაკლებად წახნაგოვანი, დამჯდარი ფორმის კბილები შეიცვალა უფრო წახნაგოვანი კბილებით, რომლებიც მწყობრად არიან განლაგებულნი.
ეშვები გახდა უფრო დიდი და ფართე, ემალის ფენის სიმაღლე უფრო მოიმატა, რაც მიუთითებს იმაზე, რომ შეიცვალა ეკოლოგიური სიტუაცია, კლიმატური პირობები და ამან თავისთავად გამოიწვია კვებითი რაციონის ცვლილება, ანუ თუ ადრე ისინი მცენარეული საკვებით იკვებებოდნენ, მალე - ებმა თავიანთ კვებით რაციონს ხორციც შემატეს.
ამ უცნაური ქმნილების პირველი დამადასტურებელი ნიშანი გამოჩნდა 1992 წლის 17 დეკემბერს, როდესაც უაითის ყოფილმა სტუდენტმა, ჯენ სუვამ უდაბნოში არსებულ ქვებს შორის შეამჩნია რაღაც ძვლის ნაწილი, სოფელ არამისთან ახლოს.
თიმ უაიტის თქმით, მათ შეაგროვეს ყველაფერი, რაც განლაგებული იყო საკვლევ ტერიტორიაზე, ქვების , მარცვლის, ტოტების, ძვლებისა და ლოკოკინების ნაჭუჭების ჩათვლით.
ბუნების მიერ დატოვებულ ამ სიმდიდრეში მათ აღმოაჩინეს გროვები განამარხებული ცხოველების და მცენარეებისა, მათ შორის კი იყო პალეონტოლოგიის ერთ–ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი აღმოჩენა, -ის განამარხებული ძვლები.
მისი საღეჭი კბილები იმდენად პრიმიტიული იყო, რომ მკვლევართა ჯგუფმა მაშინვე გააცნობიერა, რომ ეს კბილი ეკუთვნოდა ჰომინიდს, რომელიც იყო უფრო ძველი და უფრო პრიმიტიული, ვირე ცნობილი ავსტრალოფითეკი ლუსი.
როდესაც ჯგუფმა შეატყობინა ჟურნალ ,“- ს ნამარხების ფრაგმენტების შესახებ, რომლებიც ეკუთვნოდნენ ,დიდი ხნის ძებნილ ჰომინიდთა ფესვებს“, მათ პასუხად მიიღეს, რომ მათ სჭირდებოდათ ფეხის ძვლები, იმისათვის, რომ დაემტკიცებინათ ამ არსების გამართულად მოსიარულე ჰომინიდობა.
1994 წლის ნოემბერში, უამრავი ნამარხებზე მონადირე ჩავიდა აღმოჩენის ადგილას, მათ შორის იყო ბერკელეის უნივერსიტეტის ახლად დამთავრებული სტუდენტი - იოჰანეს ჰაილე სელასსი, რომელიც წარმოშობით იყო ეთიოპელი.
მან აღმოაჩინა ხელის მტევნის ორი ნაწილი, ამას მოჰყვა მენჯის, კოჭის, წვივისა და ტერფის ძვლებიც, აგრეთვე ხელისა და მკლავის ძვლები, შემდეგ კი კბილებიანი ყბები და თავის ქალაც.
1995 წლის იანვრისთვის, ცხადი გახდა, რომ მათ გააკეთეს ერთ–ერთი ყველაზე იშვიათი აღმოჩენა, ნაწილობრივი ჩონჩხი, რომელიც ეკუთვნოდა აქამდე აღმოჩენილ ყველაზე ძველ ჰომინიდს, თანაც ასეთი ჩონჩხები, რომელიც 1 მილიონ წელზე მეტი ხნისაა, მეტისმეტად იშვიათია და მხოლოდ რამდენიმეა აღმოჩენილი.
ი, თავიდან აღწერეს 1994 წელს ნაპოვნი კბილებისა და ყბის ფრაგმენტების მიხედვით, ხოლო დღესდღეობით კი, უკვე წარმოდგენილია 110 ფრაგმენტით, რომელთა შორისაც არის მდედრობითი სქესის წარმომადგენლის ჩონჩხი.
მისი ხელები, ფეხები, მენჯი, ასევე აღმოჩენილი პრიმიტიული იარაღები გვამცნობს, რომ ჰომინიდთა ამ სახეობაშიც განვითარებული იყო ბრაქიაცია - რამიდუსებმა გადაინაცვლეს ხეებზე, რომლებსაც ეჭიდებოდნენ ფეხის გულებით, თუმცა მათ არ ახასიათებდათ ვერტიკალურ მდგომარეობაში ასვლა, ჩამოკიდება, ან მუჭად შეკრული ხელებით სიარული, როგორც გორილებსა და შიმპანზეებს.
საფუძვლიანი დაკვირვებები გვიჩვენებს, რომ მათი საღეჭი აპარატი შერწყმულია მათ საარსებო გარემოსთან, რაც არ ახასიათებს უძველეს პრიმატებს, რომლებიც მსგავს გარემოში ცხოვრობდნენ.
ჩვენამდე მოღწეული ეს ჰომინიდი და ბევრი სხვა აღმოჩელილი ჰომინიდთა განამარხები არიან საერთოდ განსხვავებული ექსპოზიციები, რომლებმაც განვლეს განსხვავებული ევოლუციური გზა.
თავიდან იყო მოსაზრება, რომ ადამიანის წინაპარი თითქოს იყო შიმპანზე, რადგან მათ აქვთ ბევრი გენეტიკური მსგავსება, მაგრამ საბოლოოდ მეცნიერები მივიდნენ იმ დასკვნამდე, რომ ადამიანების შორეულმა წინაპრებმა სრულიად განსხვავებული და ვიწრო, სპეციალიზირებული ევოლუციური საფეხურები განვლეს, რომლის ერთ-ერთი აშკარა მაგალითია -ი, რადგან მისმა აღმოჩენამ სრულიად გააქარწყლა უამრავი გაბატონებული მოსაზრება, რომლებიც არ შეესაბამებოდა სიმართლეს.
ჰომინიდების ტვინი არის უმნიშვნელოვანესი მოვლენა, რადგან ტვინმა მისცა მათ იმის საშუალება, რომ გადაელახათ წინააღმდეგობა და მოეპოვებინათ საკვები ისეთ ადგილებში, სადაც სხვა ცოცხალმა არსებებმა ვერ შეძლეს.
ხშირად არის შემთხვევები, როდესაც ტუფის დანალექ ქანებს შორის აღმოჩენილი ნამარხების დათარიღება ძნელდება, რადგან ზედა და ქვედა ქანების წარმოშობის ასაკი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ერთმანეთისაგან, თუმცა - ის ნამარხის აღმოჩენისას შეიძლება ითქვას, რომ ანთროპოლოგებს ძალზედ გაუმართლათ, რადგან ამ ნამარხის ზედა და ქვედა ტუფის დანალექი ქანები თითქმის ერთი და იგივე წლოვანებით დათარიღდა და ეს დაახლოებით უდრიდა 4.4 მილიონ წელს.
აქედან გამომდინარე, მეცნიერებმა დაადგინეს, რომ თანამედროვე ადამიანის შორეული წინაპრები - კერძოდ, ზემოთ ხსენებული -ები ცხოვრობდნენ დაახლოებით 4.4 მილიონი წლის წინ.
ეს განსხვავება შეინიშნება არა მხოლოდ ეშვებში, რომლებიც პირდაპირ კავშირში არ არის კვების რაციონთან, არამედ პრემოლარებში და მოლარებშიც რომელთა ზომაც უშუალოდაა დამოკიდებული საკვებზე.
მეცნიერები მუშაობენ იმის გასარკვევად, თუ რამდენად დიდია დამოკიდებულება, ჰომინიდთა ორი წარმომადგენლის - აუსტრალოპითეკსა და რამიდუსს შორის, კბილების და სხეულის ზომასა და კვების რაციონის მიხედვით.
არსებობს აზრი, რომ ჰომინიდები ამ ადგილების შორეული მცხოვრებლები არ არიან, ისინი აქ რაღაც მიზეზების გამო აღმოჩნდნენ, ამიტომ ისინი ცდილობდნენ ადაპტაციას ახალ გარემოსთან.
ჩვენ უკვე აღვნიშნეთ რომ, ბალახის თესლები და პარკოსანი მცენარეები მდიდარია ნახშირწყლებით , ისინი არის ნოყიერი, მიუხედავად იმისა, რომ არ შეიცავენ პროტეინების დიდ რაოდენობას (პარკოსანი მცენარეების პროტეინები უნდა იყოს წესისამებრ დამუშავბული შეწოვისთვის).
პარანთროპუსებმა გამოიგონეს საკუთარი ტექნიკა, ამიტომ მოცულობაში გაიზარდა პრემოლარები და მოლარები, კუნთები რომლებიც მათ ამოძრავებს და ძვლები, რომლებზეც კუნთებია ფიქსირებული.
ზოგიერთი მცენარის მიწისქვეშა სამარაგო ნაწილები მდიდარია ნახშირწყლებითა და პროტეინებით, მიუხედავად იმისა, რომ მიწა რომელსაც ისინი ყლაპავენ საკვებთან ერთად მონაწილეობს კბილის ცვეთაში.
მისი ფეხის ძვლები მიუთითებდა განსაკუთრებით დიდი თითებისა და ხისტ ფეცებებზე- ჯერ კიდევ გაურკვეველია, ნიშნავს თუ არა ეს ,ბიპედალისტურ“ ქცევას.
მენჯი, რეკონსტრუირებული საწყისი განადგურებული ნიმუშიდან, მეტყველებდა იმაზე, რომ ამ შემთხვევის აიხსნა შეიძლებოდა ადაპთაციით, კერძოდ, ისინი დაცოცავდნენ როგორც ხეზე ასევე ჰქონდათ ორ ფეხზე გადაადგილების უნარი .
აღმომჩენები ამტკიცებენ, რომ არდიპითეკუს რამიდუსის, ზემოთხსენებული, მკვლევარების მიერ აღმოჩენილი ჩონჩხი, წარმოადგენს აფრიკელ ადამიანთა წინაპარს, რომელიც ნამდვილად არ იყო შიმპანზეს მსგავსი.
ასევე კარგი ნიმუშია ამ სახეობისთვის კბილების გარკვეული ნაწილი, კერძოდ ეშვები, რომლებიც მიუთითებს ქალისა და მამაკაცის ზომებს შორის განსხვავებაზე ამ კონკრეტულ სახეობაში.
ამ პრობლემას შესაძლოა უფრო უშუალოდაც მივუდგეთ: საშუალო ზომის მდედრ , რომელიც ნაკლებს იწონის საშუალო ზომის მდედრ შიმპანზეზე, უნდა ჰქონდეს მასზე ოდნავ პატარა ძირითადი კბილები, თუ მათი კვების რააციონი მსგავსი იქნებოდა.
რამდენადაც, სახეობის ნამარხების მოლარები ბევრად დიდია ვიდრე შიმპანზესი, ეს მიუთითებს განსხვავებულ საკვებზე და მეტ დატვირთვაზე ღეჭვისას შემთხვევაში.
ეს სახეობა, რომელიც არის ავსტრალოპითეკზე ბევრად პრიმიტიული, ნათელს ჰფენს ბევრ ბუნდოვანებას, რომელიც დაკავშირებულია ადრეული ადამიანის ევოლუციასთან, ბოლო საერთო წინაპრის ჩათვლით, რომელსაც საერთო ჰქონდა შიმპანზეებთან და ბონობოს ხაზთან.
ათასობით ძვლებისა და მცენარეების ნამარების შეგროვებითა და კლასიფიკაციით აგრეთვე იზოტოპების შემადგენლობით ნიადაგსა და კბილებში დადგინდა, რომ -ი ცხოვრობდა ტყიან ადგილას.
ის იკვებებოდა ცოტაოდენი ღია სივრცის რესურსებით, რაც არის საწინააღმდეგო არგუმენტი იმ იდეისა, რომ ღია ველებზე ცხოვრება იყო გამართულად სიარულის ჩამოყალიბების მთავარი მამოძრავებელი ფაქტორი.
დარტ და ლი გროს კლარკების თეორია, რომლის თანახმადაც, პირველი ჰომინიდები უმეტესწილად იყვნენ მტაცებლები და იყენებდნენ იარაღს რომ მოენადირებინათ ნადავლი, ახლა საეჭვოა.
ბობ ბრეინმა სააშკარაოზე გამოიტანა, რომ ჰომინიდები, რომელთა სხეულებიც მრავლადაა ნანახი სამხრეთ აფრიკის გამოქვაბულებში, იყვნენ არა ამ ადგილის მრისხანე მაცხოვრებლები, არამედ ნადავლი იქ მიტანილი ნამდვილი მონადირეების- ლეოპარდების მიერ.
ბაბუინების სახე იმდენად დიდია, რომ უკანა ყბის მონაცვლეობა შესაძლებელია, მიუხედავად იმისა, რომ მამრებში კბილების წინა ჯგუფი ბლოკირებულია ძლიერად განვითარებული ეშვებით.
თვითონ უაითმა რამდენიმე წელი გაატარა მყიფე ნამარხებიდან ნიადაგის მოცილებაში, ადის აბების ეროვნულ მუზეუმში, ფუნჯებისის, ნემსებისა და დანტისტის იარაღების გამოყენებით, ჩვეულებრივ მიკროსკოპის ქვეშ.
ამავე დროს ტოკიოსა და ოჰაიოში სუვამ და ლავჯოიმ შექმნეს ვირტუალური რეკონსტრუცია დამსხვრეული თავის ქალისა და მენჯისა, ზოგიერთი ნამახი წაღებულ იქნა პირდაპირ ტოკიოში, და დასკანერდა სპეციალური მიცრო–კომპიუტერული ტომოგრაფიული სკანერით, რომელსაც შეეძლო გამოეჩინა, თუ რა იმალებოდა ძვლებსა და კბილებში.
ინფორმაცია, რომელზეც ხელი მიგვიწდება ამ ნამარხებთან დაკავშირებით, მიგვანიშნებს, რომ ისინი ეკუთვნიან ჰომინიდის პრიმიტიულ ფორმას, რომელიც დაახლოებით 4.4 მილიონი წლის უნდა იყოს.
აღმოჩენილი ძვლებს ჰქონდათ იმდენად პრიმიტიული მახასიათებლები ჰომინიდებისა, განსაკუთრებით კბილებსა და ყბებში, რომ ისინი ძალიან შორს ვერ იქნებოდნენ იმ რგოლიდან, რომელიც ყოფდა ადამიანებისა და შიმპანზეების ხაზს.
შიმპანზეებისა და ადამიანების ხაზის გაყოფა მოხდა დაახლოებით 4.5 და 7 მილიონ წელს შორის, ამიტომაც ეს შესაძლებელია მართლაც ასე იყოს, თუმცა დაზუსტებითი პასუხი ჯერ არაა ნაპოვნი.
გეოლოგიური კვლევები მიუთითებენ, რომ ნამარხების უმეტესობა დაიმარხა დროის მოკლე პერიოდში, რამდენიმე ათასი წლიდან, მაქსიმუმ 100 000 წლის შორის, ამას ადასტურებს გეოლოგი - გიდეი ვოლდე გაბრიელი მლოს ალამოსის ეროვნული ლაბორატორიიდან, რომელიც მდებარეობს ნიუმექსიკოში.
სწორედ ამ დროის პერიოდში არამისი არ იყო ხშირი ტროპიკული ტყე, არამედ ტენიანი, გრილი ტყე, რომლის თანამედროვე ანალოგად შეგვიძლია მივიჩნიოთ კიბვეზის ტყე კენიაში.
მხოლოდ რამდენიმე ნეანდერტალელის ნამარხითა და ცოცხალი პრიმატების შეზღუდული ცოდნის საფუძველზე მათ დაახლოებით განსაზღვრეს და დაასკვნეს, რომ ადამიანის უმნიშვნელოვანესი ნიშან-თვისებები როგორიცაა : გამართულად სიარული, პატარა ეშვები, ზომიერი ხელები და ჩვენი განსაკუთრებული გონებრივი შესაძლებლობები იყო ევოლუციის და ბუნებრივი გადარჩევის შედეგი, რამაც მოგვიყვანა ჩვენი ცხოვრების კომპლექსურ ვარიანტამდე.
მკვლევართა ჯგუფმა შეაგროვა 150 000–ზე მეტი ნიმუში განამარხებული მცენარეებისა და ცხოველების ახლომახლო ადგილებიდან, რომელთაც დაახლოებით იგივე ასაკი ჰქონდა.
ამ ნიმუშებში შედიოდა უამრავი რამ დაწყებული განამარხებული სპილოებიდან და ჩიტებიდან დამთავრებული მწერებით, განამარხებული ხეებით, ყვავილის მტვრით, ლოკოკინებითა და ლარვებით.
მოცემული განამარხებული კონტექსტის წყალობით მკვლევარებმა აღადგინეს ის გარემო, რომელშიც ცხოვრობდა, მათი აზრით ეს ჰომინიდი ცხოვრობდა ტყიან გარემოში , და თანაარსებობდა მაიმუნებთან, ანტილოპებთან და ფარშევანგებთან ერთად, მის საცხოვრებელ გარემოში უნდა არსებულიყვნენ მტრედებიცა და თუთიყურშებიც.
ის ხელი თითქმის ჩვენი ხელის მსგავსია, თუმცა ფალანგები არის შედარებით ღრმა ნაკეცებით, როგორც შიმპანზესი; უფრო მეტიც, ხელისგული არის პროპორციურად უფრო მოკლე და მტევნის დასაწყისი უმნიშვნელოდ გრძელი, ვიდრე ჩვენი სახეობისა.
მათი ნამარხების უმეტესობა -ისაა, მაგრამ იქ ასევეა -ს ნაშთები, ამიტომ არ შეგვიძლია დარწმუნებულები ვიყოთ იმაში, თუ ვის ეკუთვნის ეს მტევნის ძვლები.
ამგვარად, ჩვენ შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ -ის შემდეგ, ჰომინიდებს შეეცვალათ მტევნის ფორმა, რომ მოეხდინათ მანიპულირება პატარა საგნებზე რადგან შეიცვალა მათი საკვები.
ზემოთ აღწერილი მეთოდის გამოყენებით, ჰენრი მაკჰენრიმ გამოითვალა მეგადონტიის ინდექსი (მან გაზომა ბოლო პრემოლარებისა და პირველი ორი მოლარის საღეჭი ზედაპირი).
ახლა ფიქრობენ რომ -ს უნდა ებინადრა ტენიან ტყეებში, თუმცა -ის ყველა სახეობა უნდა ყოფილიყო შერეული საცხოვრებელი გარემოს მკვიდრი ვეგეტარიენელი, იქნებოდა ეს მშრალი ნათელი ტყე თუ მჭიდრო ტყიანი სავანა.
ორი სახის ჰომინიდი, რომელიც ნამდვილად იყო სპეციალიზირებული ღია საცხოვრებელისთვის, -ი და პირველი , პირველად მხოლოდ 2.5 მილიონი წლის წინათ გამოჩნდნენ.
ბევრი მათგანის კბილების წყობა არის მაიმუნის მსგავსი და აქედან გამომდინარე ივარაუდება, რომ ამ ჰომინიდებს ჰქონდათ მნიშვნელოვნად განსხვავებული დიეტური ნიშა, ვიდრე მოგვიანებით არსებულ ჰომინიდებს.
პატარა წინა კბილები და ეშვები, ნაწილი წინაეშვამდელი სტომატოლოგიური რაციონისა, რომელიც დამახასიათებელი იყო ყველა სხვა იქამდე ცნობილი ჰომინიდისთვის, ჰქონდა არდიპითეკუს რამიდუსსაც.
თავდაპირველად, მორფოლოგიიური აღწერა, უფრო ძირითადად სტომატოლოგიური, არდიპითეკუს რამიდუსის ნამარხი ნაშთების შესწავლის შედეგად გამოსცა უაითმა და კიდევ სხვებმა 1994 წელს.
ამ ჰომინიდების ფიზიკური ატრიბუტები პრიმატთა თვისევების ფართო სპექტრს წარმოადგენს, რომლებიც სავარაუდოდ მოიცავს შემდეგს, რომ ხასიათი შეითვისა უკანასკნელი ჰომინიდი ან შიმპანზე წინაპრისგან.
ამჟამად ცნობილია არდიპითეკუს რამიდუსის გარკვეული რაოდენობის თვისებები, რომლებიც შეგვიძლია დავყოთ ორ კატეგორიად, კერძოდ: თვისებები რომელიც არდიპითეკუს რამიდუსს ამდგავდებდა მაიმუნს და თვისებები, რომლითაც ის წააგავდა ,ავსტრალოპითეკს“.
არა მხოლოდ მოლარები, ასევე პრემოლარები არის უფრო დიდები, განსაკუთრებით კი უკანა პრემოლარები, რომლებიც გარდაიქმნენ „მოლარებად“ , ვინაიდან გაიზარდა კბილის ბორცვების რაოდენობა და მიიღეს მოლარების ფორმა.
რამიდუსი იკვებებოდა ტყის და არა სავანის მცენარეებით, მაგალითად ლეღვითა და სხვა მწიფე ხილით, თუმცა იგი არ ჭამდა იმდენ ხილს, რამდენსაც დღევანდელი შიმპანზეები.
მიუხედავად იმისა, რომ მან ნელა მოიხვეჭა სახელი როგორც ადამიანის წინაპარმა, დღეს უკვე ცნობილია, რომ ის მიეკუთვნებოდა წინაპრების ჯგუფს საიდანაც მოხდა ჰომოს წარმოშობა.
თუმცა რა აკავშირებდა მცირე ზომის ტვინიან, მცირე ეშვებიან, გამართულად მოსიარულე ავსტრალოპითეკს ბოლო საერთო წინაპარტან, რომელსაც საერთო ჰქონდა შიმპანზეებთან დიდი ხნის განმავლობაში უცნობი იყო.
წინამოლარული და მოლარული მორფოლოგიებიც ასევე უნდა აღვნიშნოთ, რომ წარმოადგენს კავშირების დიდ ნიშას, რომელიც არდიპითეკუს რამიდუსს გააჩნია პრიმატ წინაპრებთან.
საინტერესოა ის, რომ ბაბუანების კვების რაციონი ითხოვდა განსაკუთრებულ მოქნილობას, რათა ერთი ხელით მოეხდინათ მანიპულაცია ისეთ პატარა საგნებზე, როგორიცაა თესლი.
არ არის დამტკიცებული თუ როგორი იყო -ის მტევანი, თუმცა შესაძლებელია, რომ პირველი ჰომინიდის ხელი ყოფილიყო მაიმუნის მსგავსი, მოკლე ცერით და გრძელი ხელისგულითა და თითებით.
ის ფაქტი, რომ არდიპითეკუს რამიდუსის თავის ქალა იყო ხერხემლის სვეტის ზედა ნაწილში, და არა მის წინა მხარეს, გულისხმობს იმას, რომ თუ ეს არსება არ იყო ორფეხა თანამედროვე გაგებით, როგორც მინიმუმ ჰქონდა ადაპტაციის მიმართ გარკვეული გასაღები, რაც მისი დიდი პრივილეგია იქნებოდა არსებულ ბუნებრივ პირობებში.
ეჭვგარეშეა თანამედროვე ბაბუინების მსგავსი, მაგარი მცენარეების თესლი, ახალი ან მშრალი პარკოსანი მცენარეები და კაკალი, ასევე მაყვალი და ცირცელი, კურკოვანი ნაყოფები, რომლებიც შედარებით მარტივია დასაღეჭად, მიწისქვეშა სამარაგო ნაწილები, როგორიცაა ბოლქვები,გორგლები და ფესვები (ბაბუინები იკვებებიან თითქმის ყველაფრით, მათ შორის პატარა ცხოველებითაც)
ეს ყოველივე კი ეწინააღმდეგება ღია სავანის თეორიას ბიპედალიზმის წარმოშობის შესახებ, რომელშიც ნათქვამია, რომ ადამიანმა ისწავლა სიარული ვერტიკალური ფორმით, რადგან კლიმატი იყო მშრალი, საცხოვრებელი გარემო საკმაოდ ვრცელი და მეტწილად მცენარეებით დაფარული.
როდესაც მან უკვე ააწყო ნაწილები ციფრული რეკონსტრუქციით, მან და პალეოანთროპოლოგმა ბერჰეინ ასვაფმა შეადარეს თავის ქალა სხვა უძველეს პრიმატებსა და ჰომინინებს მტელი მსოფლიოს მუზეომებიდან.
სუვა სრუალიად კმაყოფილი დარჩა მხოლოდ მისი მეათე რეკონსტრუქციით, ხოლო ოჰაიოში ლავჯოიმ იგივე ტექნოლოგიით ააწყო მენჯის ძვლის მოდელი, რომლის სრულყოფაც მოხდა მისი მე–14 ცდით.
აღმოჩენილი თვის ქალა და კბილები აჩვენებს, რომ -ს ჰქონდა პატარა სახე და შემცირებული ეშვისა და წინა საღეჭი კბილის კომპლექსი, რაც მიანიშნებდა მინიმალურ სოციალურ აგრესიას.
ჰომინიდების ყველაზე ძველი ნამარხები აღმოჩენილი იყო 1992 წელს, ჯგუფის მიერ, რომელსაც ხელმძღვანელობდა თიმ უაითი, კალიფორნიის უნივერსიტეტის მეცნიერი, ჯენ სუვა და ბერჰეინ ასვაფი, მდინარე ავაშის შუა წელთან ახლოს, აფარის რეგიონში, ეთიოპიაში.
გუნდმა, რომელსაც ხელმძღვანელობდა ტიმ ვაითი, აღმოაჩინეს პირველი არდიპითეკუს რამიდუსის ნამარხი აფრიკაში, კერძოდ ეთიოპიის მახლობლად 1992 და 1994 წლებში.