polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ამ განსხვავებებს მთელი სხეულის მასშტაბით, ემატება განსხვავება ქსოვილთა განაწილებაში - ზრდასრულ მამაკაცს აქვს მეტი კიდურთა კუნთების მასა, უფრო დიდი და უფრო ძლიერი ძვლები და ნაკლები კიდურის ცხიმი, მაგრამ ცენტრალური მუცლის ცხიმი გვხვდება იგივე რაოდენობით, რაც ქალებში.
ქალებში გამოხატულია ცხიმის მეტად პერიფერიული გავრცელება ახალგაზრდა ასაკში თუმცა, მშობიარობა, ასაკი, და მენოპაუზა უფრო მეტად უწყობს ხელს მეტი ცხიმის დაგროვებას კორპუსის მიდამოებში, ისე, როგორც ეს გვხვდება მამაკაცებში.
ორგანიზმის აგებულების სქესობრივი განსხვავებები პირველ რიგში განპირობებულია სქესობრივი სტეროიდული ჰორმონების მოქმედებით, რომელებიც განაპირობებენ დიმორფიზმს პუბერტატული განვითარების პერიოდში.
ესტროგენი მნიშვნელოვან როლს თამაშობს არა მარტო სხეულის ცხიმის განაწილებაში, არამედ განაპირობებს ქალური ტიპის ძვლის განვითარებას, რაც ქმნის ოსტეოპოროზის უფრო დიდ რისკს ქალებში სიბერის დროს.
სქესობრივი განვითარების დარღვევები ასოცირდება ორგანიზმის აგებულების მნიშვნელოვან პათოლოგიებთან, რაც მეტწილად ჰორმონალური რეგულაციის მექანიზმების დარღვევითაა განპირობებული.
ისტორიულად, სქესობრივი კანიბალიზმი განიხილებოდა,როგორც ანომალია, რადგან ეწინააღმდეგებოდა გავრცელებულ წარმოდგენას, რომ სქესები ყველაზე კარგად ეწყობიან ერთმანეთს ჰარმონიული არშიყობისა და სქესობრივი აქტის დროს.
ამავე დროს, არსებობდა მოსაზრება, რომ სქესობრივი კანიბალიზმის რისკმა ბუნებრივი გადარჩევით მამრებს ჩამოუყალიბა მორფოლოგიური და ქცევითი თვისებები, რომელიბიც იცავდნენ მათ მდედრის თავდასხმისგან.
ბევრი მეცნიერი მიიჩნევდა, რომ ბუნებრივი გადარჩევით შეძენილი მამრების ქცევითი თვისებები, ამცირებდნენ მდედრის მტაცებლურ ინსტიქტებს და იწვევენ სექსულური აღქმის გაძლიერებას.
ბევრი ნეიროანატომიური სქესობრივი განსხვავებაა აღწერილი როგორც ადამიანებში ასევე ცხოველებში, რომლებმაც შეიძლება განაპირობონ ნერვული საფუძვლის შექმნა სქესს-სპეციფიკური ქცევებისა და რეპროდუქციული, ისევე როგორც არა-რეპროდუქციული ფუნქციებისათვის.
ჩვენი დაკვირვებებით ადამიანის ჰიპოთალამუსზე დადგინდა, რომ სუპრაქიაზმური ბირთვის ფორმა (ესაა სტრუქტურა, რომელიც ჩართულია ცირკადიული რითმების და რეპროდუქციული ციკლის რეგულირებაში) უფრო მოგრძოა ქალებში და უფრო სფერულია მამაკაცებში.
ისაგან განსხვავებით, რომელშიც მხოლოდ სქესთან დაკავშირებული, ფორმის განსხვავებები იპოვეს, სქესობრივად დიმორფული პრეოპტიკური მიდამოს ბირთვის შემთხვევაში, ნანახი იქნა აშკარა განსხვავება მოცულობასა და ნერვულ უჯრედთა რაოდებობაში.
სქესობრივი კანიბალიზმის გამოკვლევისას მკვლევარები ყურადღებას აქცევენ დანაკარგის დადებით მხარეებს, ერთგვარ კომპენსირებას მდედრისთვის,რომელიც კარგავს მომავალ გამნაყოფიერებელს ან მსხვერპლისთვის, ანუ მამრისთვის, რომელიც სიცოცხლეს წირავს სქესობრივი აქტის დროს.
სქესობრივი კანიბალიზმის დროის შერჩევას აქვს უკიდურესად მნიშვნელოვანი შედეგები, შესაბამისად ეს აქტი შეგვიძლია მდედრების, ან მამრების შეწყვილების სტრატეგიად განვიხილოთ.
მამრის მოკვლა შეჯვარებამდე უდავოდ მას არანაირ სარგებელს არ აძლევს, მაგრამ აქტის შემდგომი კანიბალიზმი შეიძლება წარმოადგენდეს ორივე სქესის სტრატეგიას.
ისეთი ზღვის ცხოველები, როგორიც მაგალითად არიან ვეშაპი, დელფინი, გამოირჩევნიან მყარი და მჭიდრო თავით, რომელთაც იყენებენ სხვა მამრებთან ომში, მათთვის ზიანის მისაყენებლად.
ერთ-ერთი საინტერესო ნიშანი სელაპების არის ასევე ის, რომ საკუთარი ძალის დემონსტრირებისთის და მდედრების მისაზიდად ისინი ბერავენ ცხვირს, რომელიც წითელ ტომარას ჰგავს.
ნათელია, რომ სქესობრივი დიმორფიზმი უნდა იყოს უფრო მეტად გაბატონებული დიდი ზომის, პოლიგამიურ ძუძუმწოვრებში, რომელთაც გააჩნიათ შედარეიბთ ნაყოფიერი რესურსები და მდედრებს შორის კონკურენცია არის იშვიათი.
ამისგან განსხვავებით, პოლიგამიური სახეობებისთვის დამახასიათებელია დიმორფულობა, მდედრები, როგორც წესი, სიმწიფეს მამრებზე ადრე აღწევენ, თანაც საკმაოდ ადრეულ პერიოდში.
არც ისე დიდი ხანია რაც მეცნიერებისთის ცნობილი გახდა, რომ კომკურენცია მდედრთან შესაჯვარებლად არ მოიაზრებს მხოლოდ ფიზიკურ ჩხუბს ან ტრაბახს.
იქიდან გამომდინარე, რომ მდედრი შიმპანზეს რეპროდუქციულ არხი სხვა მამრების სპერმასაც შეიცავს, დიდი რაოდენობით სპერმის გამომუშავება განაყოფიერების ალბათობას ზრდის.
ამის საპირისპიროდ, მამრ გორილას აქვს მოპოლოა ყველა მდედრზე და იმის შანსი, რომ მდედრი სხვა მამრისგან განაყოფიერდება ნულის ტოლია, შესაბამისად მამრს სპერმის მცირე რაოდენობითაც შეუძლია მდედრის განაყოფიერება.
ქეით სუკელს მოჰყავს მაგალითი ფარშევანგის სქესობრივად დიმორფულ კუდებზე და ამბობს: მამრს აქვს გრძელი კუდი, ფერადი ბუმბულით, ხოლო მდედრს აქვს მოკლე, უფრო უსახური კუდი.
როგორც მოსალოდნელი იყო, ეს განსხვავებები ჩანს ტვინის ისეთ ანატომიურ წარმონაქმნებში, სფეროებში, როგორიცაა ჰიპოთალამუსი, რომელიც ჩართულია სქესობრივი და რეპროდუქციული ქცევის რეგულირებაში.
მაგრამ მეცნიერებმა ასევე შეამჩნიეს, რომ განსხვავებები აღინიშნება ტვინის იმ ტრაქტებში, რომლებიც დაკავშირებულია მეხსიერებასთან, ემოციასა და სტრესთან.
ქალის ტვინში აღინიშნება ოდნავ უფრო დიდი ზომები ისეთ რეგიონებში, როგორიცაა შუბლის და ლიმბური ქერქი, ხოლო მამაკაცის ტვინში - ნუშიაებრი სხეული და თხემის წილი.
მიმდინარე კვლევები ცხადყოფს, რომ ზოგიერთი განსხვავება შეიძლება უკავშირდებოდეს ჰორმონების და მათ ზემოქმედებაზე სქესობრივად დიმორფულ ტვინის ტრაქტებზე.
მაგალითად, მეცნიერებმა ცოტა ხნის წინ აჩვენეს, რომ ქალებს, რომელთაც სერიოზული დეპრესიული აშლილობა ჰქონდათ, აღენიშნებოდათ ჰიპოაქტივაცია ტვინის სტრესის ტრაქტებში, რაც უკავშირდება დაბალი ესტრადიოლის და მაღალი პროგესტერონის დონეებს.
სხვა ნამუშევრებმა აჩვენეს განსხვავებები სამუშაო მეხსიერებაში, ემოციური მეხსიერებაში და სტრესის საპასუხო რეაქციებში მენსტრუალური ციკლის სხვადასხვა ფაზაში.
მენჯის ძვალი, რომელიც მორფოლოგიურია და დაკავშირებულია ფუნქციონალურ მოთხოვნებთან , წარმოადგენს უაღრესად მნიშვნელოვან სქესობრივი დიმორფიზმის მაგალითს.
ყველა ეს ჰიპოთეზა დამყარებულია იმ ფაქტზე, რომ სხეულის ზომებს შორის სხვაობა უფრო ნაკლებია ისეთ სახეობებში, რომლებიც ნადირობენ შედარებით მძიმე, ნელ ნადავლზე, ვიდრე მტაცებლები, რომელთა მსხვერპლიც მოქნილი და სწრააფია.
ძუძუმწოვრებზე ნადირობამ, ისეთი ფრინველებში, როგორიცაა მაგალითად არწივი, მდედრები მეტად განავითარა, ვიდრე მამრები, მაშინ, როდესაც ფრინველზე ნადირობისას მდედრი არწივი მამრის სხეულის ზომის ნახევარიც არაა.
მაშინ როდესაც სქესობრივი დიმორფიზმის შემსწავლელ მეცნიერებაში ბევრი რამ არის საკამათო, ძალიან ხშირად დასკვნები ამ სფეროში ზედმეტად სენსაციურად არის წარმოდგენილი მედიის მიერ.
მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ტვინის დიმორფული განსხვავებები არანაირად არ განაპირობებს უკეთეს შემეცნებას ან ფუნქციონირებას, როგორც ზოგიერთი ვარაუდობს.
არის მოსაზრება, რომ ზოგიერთი სქესობრივი დიმორფული ტვინის სქემები შეიძლება რეალურად იყოს საკომპენსაციო, რათა მამაკაცებსა და ქალებს, რომელთა სისხლსა და ტვინში სხვადასხვა ჰორმონების განსხვავებული რაოდენობაა, საბოლოო ჯამში ჰქონდედ მსგავსი ქცევითი გამოსავალი.
ამგვარად, ზოგიერთ საქმიანობაში, როგორიცაა სივრცეში ორიენტირება ან მოკლევადიანი მეხსიერება, ტვინის ეს განსხვავებები საშუალებას აძლევენ მამაკაცებსა და ქალებს გამოიყენოთ სხვადასხვა სტრატეგია, რათა მოქმედების შედეგი იყოს ერთნაირი.
ჰორმონების რეცეპტორები დიდი რაოდენობითაა ასევე ტვინშიც, რაც იძლევა საშუალებას რომ სასქესო ჰორმონებმა ზეგავლენა მოახდინონ მთელ ტვინზე, და არა მხოლოდ ჰიპოთალამუსსა და ტვინის იმ მიდამოებზე, რომლებიც დაკავშირებული არიან სექსუალურ ქცევასთან.
სასქესო ჰორმონები, როგორიცაა ესტროგენი და ტესტოსტერონი, მოქმედებენ როგორც ნეირო-გადამცემები და შეუძლიათ გავლენა მოახდინოს კომუნიკაციაზე ტვინის უჯრედებს შორის.
ფაქტობრივად, მეცნიერებმა განსაზღვრეს რამდენიმე სხვადასხვა ტიპის ტესტოსტერონის და ესტროგენის რეცეპტორები, რომლებიც სხვადასხვაგვარად ზემოქმედებენ ნერვული სიგნალების გადაცემაზე, მაგალითად უჯრედის გარსის თვისებების შეცვლით ან უჯრედის მიერ სხვა ქიმიური ნივთიერებების გამოყოფის სტიმულირების მეშვეობით.
ლურჯ ვეშაპს რაც შეეხება, როგორც მეცნიერები ამბობენ მათაც გამოკვეთილი აქვთ დიმორფიზმი ზედა ყბის ნაწილზე, თუმცა ჯერჯერობით არ არის გარკვეული ამის მიზეზი.
მაგალითად მდედრი სელაპის მდედრის ზომა დაახლოებით 20 %-ით აღემატება მამრისას, (ამას რევერსული სქესობრივი დიმორფიზმი ჰქვია. როგორც ცხოველთა სამყაროში მიჩნეული რაც უფრო დიდია მდედრი, მით კარგი დედაა, ვინაიდან უკეთ დაიცავს შთამომავლობას და უფრო მეტ ნაშიერს გააჩენს), როდესაც მამრი გორილა ორჯერ დიდია მდედრზე.
ეს საშუალებას იძლევა ტვინის ეს ტრაქტები განვითარდეს ნაყოფად ყოფნის და ადრეული ბავშვობის პერიოდში და სრული ძალით ამოქმედდეს პუბერტატულ პერიოდში ჰორმონების მოზღვავებასთან ერთად.
ისინი ზეგავლენას ახდენენ მთელს ტვინიზე განვითარების დროს და მთელი ზრდასრული ცხოვრების განმავლობაში: სქესობრივად დიმორფული ტვინის სქემების ჩამოყალიბება, გააქტიურება და სტიმულაცია უშუალო კავშირშია სტრესთან, და მეხსიერებასთან, ისევე როგორც ზოგიერთ ფსიქიატრიულ დარღვევებთან.
მაგალითად, როგორც ვახსენე, მდედრმა შეიძლება აირჩიოს შესაჯვარებლად მამრი, რომელიც გარეგნულად არის მკვეთრად შეფერილი, , დარვინს უკვირდა, თუ როგორ მოახერხა ფარშევანგმა, ასეთი თვალშისაცემი კუდით გადარჩენა, ვინაიდან იმის მიუხედავად რომ ის ადვილად შესამჩნევი მსხვერპლია, კუდის გაზრდა საკმაოდ დიდ ენერგიას მოითხოვს და საკმაოდ მძიმეცაა.
ქრომოსომას შეიცავს გენი, რომელიც ექვსი-თორმეტი კვირის ორსულობის შუალედში იწვევს ანდროგენების წარმოქმნას , რაც იწვევს მამაკაცის სასქესო ორგანოების განვითარებას.
მაგრამ ნაყოფში ეს ტესტოსტერონის მოზღვავება ასევე ზემოქმედებას ახდენს ტვინის ჩამოყალიბებაზე, რის შედეგადაც აღმოცენდება სქესობრივად დიმორფული ტვინის ტრაქტები.
სქესობრივი დიმორფიზმის ფენომენი ევოლუციის ბუნებრივ გადარჩევასთან პირდაპირ კავშირშია, ვინაიდან შეჯიბრი რეპროდუქციული წარმატებისთის მამრებს და მდედრებს სხვადასხვა ევოლუციური გზისკენ უბიძგებს.
მაგალითად ნადირობისას, მამრი ფრინველები უკეთ შესამჩნევები არიან მონადირეებისთვის, მაშინ როდესაც მდედრებს მათი შეფერილობის გამო გადარჩენის მეტი შანსი აქვთ, ისევე როგორც ირმის და სხვა სახეობის რქების ტარება და ამოსვლა საკმაოდ დიდ ენერგიას მოითხოვს.
ჰორმონებმა შეიძლება იმოქმედონ, როგორც ნეირომედიატორებმა, ხელი შეუწყონ რა სხვა ნეირო-გადამცემების ან ნეიროპეპტიდების მოქმედებას რომ შეცვალონ სიგნალის გადაცემა სინაფსში, ან თავად იმოქმედონ უშუალოდ უჯრედზე.
მკვლევარები, რომლებიც შეისწავლიან ჰორმონების მოქმედებას უჯრედულ დონეზე, ხშირად უწოდებენ მათ „კარიბჭე გამღებებს“, რაშიც იგულისხმება, რომ ჰორმონები ეხმარებიან უჯრედებს გაატარონ ან აღიქვან ნერვული სიგნალი, რამაც საბოლოოდ, შეიძლება გავლენა მოახდინოს ადამიანის ქცევაზე სტიმულის შესუსტებული ან გაძლეირებული აღქმის მეშვებით.
იმის გამო, რომ კაცები ნაკლებ რესურსებს დებენ შთამომავლობაში და ბევრს არ დაკარგავენ თუკი არასწორ პარტნიორთან ექნებათ სექსუალური კავშირი, ისნი უფრო მეტად არიან ორიენტირებულნი ხანმოკლე ურთიერთობებზე.
ხოლო რაც შეეხებასეპირისპირო სქესს, ქალლები დიდი რაოდენობით რესურს დებენ შთამომავლობაში, უფრო მეტად ფრთხილობენ პარტნიორის არჩევისას და ნაკლებად გახსნილნი არიან სქსობრივი კავშირის მიმართ, რაც მათთვის საფრთხის შემცველია.
კაცისთვის სექსის სურვილის დანახვა ასეთის არსებობის შემთხვევაში, საბოლოო ჯამში მომგებიანია, ვინაიდან ამ გზით უფრე მეტია ალბათობა იმისა, რომ სექსის სურვილი აღიქვას, როცა ის მართლა არსებობს.
ნევროლოგიაში მომუშავე მეცნიერებმა მოახერხეს შეექმნათ მხოლოდ უხეში სქემატური წარმოდგენა თუ როგორ ზემოქმედებენ ჰორმონები შემეცნებასა და ქცევაზე - ძირითადად იმიტომ, რომ კვლევითი პროგრამები ისტორიულად ხშირად სწავლობდნენ ამა თუ იმ სახეობის მხოლოდ მამრ წარმომადგენლებს.
მაგრამ ახლა ამ სფეროში შეხედულებათა ცვლა ხდება, რაც მეცნიერებს სძენს მეტ ინტერესს რომ გამოიკვლიონ სხესობრივი ფაქტორები და ჰორმონები თავიანთი კვლევის სფეროში, რაც საშუალებას მოგვცემს უკეთ გავიგოთ სასქესო ჰორმონების ზემოქმედება ტვინზე.
სქესობრივი დიმორფიზმი არის მდგომარეობა, როდესაც ერთი და იგივე სახეობის სხვადასხვა სქესის წარმომადგენლები მათი სქესობრივი ორგანოების განსხვავებების გარდა ავლენენ განსხვავებას სხვა მახასიათებლებში.
უკეთ გასაგებად მოვიყვანოთ მაგალითი: ფიზიკურად დიდ მამრს არ შეუძლია მიწვდეს ახალგაზრდა და უდრო სასარგებლო ფოთლებს, რომლებიც ხის კენწეროში მდებარედობს და რითაც იკვებებიან მდედრები.
თუ განვიხილავთ ამ ფენომენს პოპულაციურ-გენეტიკური და სელექციური კუთხით, ორივე თეორია ღიად ტოვებს კითხვას: რამდენად მნიშვნელოვანია მამრის სხეულის ზომის შემცირება.
რაც შეეხება ჯოგებად მცხოვრებ ცხოველების, როგირიცაა მაგალითად ირემი, რეპროდუქციული წარმატება პროპორციულია სქესობრივად რეცეპტული მდედრების რიცხვზე, რომლთანაც შეჯვარებაც შეუძლია.
რქები კი არის სქესობრივი დიმორფიზმის საშუალება, რათა ერთმანეთთან ბრძოლით შეჯვარების უფლება მოიპოვონ, მიუხედად იმისა, რომ ირმის რქები საკმაოდ ძვირადღირებულია და ინდივიდუალური გადარჩენის დროს მათ ნაკლები შანსი აქვთ.
დიქრომატიზმის ერთ-ერთი ნათელი მაგალითია მამალი ფარშევანგი და მისი გაშლილი ფერადი კუდი იმ დროს როცა ცდილობს დედალ რუხ ფარშევანგს თავი მოაწონოს.
ამ დროს თითქოს ორ სხვადასხვა სახეობას ვხედავთ (ამ მომენტში მისი გრაციოზულობა რისკთანაც არის დაკავშირებული: გაშლილი კუდი ფრენაში ხელს უშლის და ასევე ადვილი შესამჩნევია შორიდან მტაცებლისთვის).
თუმცა იმისთვის რომ კონკრეტულ შემთხვევებში მდედრს გადარჩენის შანსი ჰქონდეს, ბუნებრივმა გადარჩევამ „დანერგა“ რევერსული სქესობრივი დიმმორფიზმი.
მეოცე საუკუნეში რობერტ ტრივერსმა ივარაუდა, რომ სქესობრივი გადარჩევა პირდაპირ უკავშირდება იმას, რომ განსხვავებული სქესის ინდივიდები ასიმეტრიულად დებენ ძალისხმებას თავიანთი შთამომავლის გაზრდაში.
ისინი ღებულობენ ჰორმონ-მაცნეებს, რომლებიც გამოიყოფიან სისხლის ნაკადში ენდოკრინული ჯირკვლების მიერ, ჰიპოფიზი და ფარისებრი ჯირკვალი.
ამის ერთ-ერთი შესაძლო ახსნა არის ის, რომ მდედრების სხეულის ზომა იცავს მათ აგრესიული მამრებისგან, რომლებიც აღჭურვილნი არიან ბასრი ბრჭყალებით და ნისკარტით.
მცირე ზომის მამრები, როგორც წესი უფრო მალე ვითარდებიან და აღწევენ სწესობრივ მომწიფებას, ამიტომაც მათი სიკვდილიანობა, მსხვილ მამრებზე უფრო ნაკლები უნდა იყოს.
მომდევნო ჰიპოთეზა ეხება იმ ფაქტს, რომ სხეულის ზომა საშუალებას აძლევს მტაცებლებს ინადირონ სხვადასხვა ნადავლზე, შესაბამისად კონკურენცია სსაკვებზე მაქსიმალურად შეამცირონ.
უელშის დედა მუშაობდა მოახლედ, მამამისი კი, გემთშემკეთებლად ლეითში, მანამდე სანამ ჯანმრთელობის ცუდმა მდგომარეობამ აიძულა იგი დაენებებინა თავი, რის შემდეგაც დაიწყო ხალიჩებით ვაჭრობა.
რაც შეეხება სოფლის მეურნეობას, აქ განვითარებულია ორი უმსხვილესი კულტურა — ბამბა, რომელიც წარმოებულია ექსპორტისთვის და — ხორბალი, რომელიც ქვეყნის შიგნით მოიხმარება.
1998-2005 წლებში, თურქმენეთს მუდმივად აწუხებდა ბუნებრივი აირის ადეკვატური საექსპორტო მარშრუტების ნაკლებობა და ფართოვდებოდა მოკლევადიანი საგარეო ვალის ვალდებულებები.
ამავე დროს, მთლიანი ექსპორტი გაიზარდა საშუალოდ დაახლოებით 15%-ით 2003-2008 წლებში, ძირითადად საერთაშორისო არენაზე ნავთობისა და გაზის ფასების გაზრდით.
როგორც საბჭოთა ეპოქაში, ცენტრალური დაგეგმვის და სახელმწიფო კონტროლის გაბატონებული სისტემა და ნიაზოვის მთავრობამ თანმიმდევრულად უარყო ბაზრის რეფორმირების პროგრამები.
მას შემდეგ, რაც 2007 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში გაიმარჯვა გურბანგული ბერდიმუჰამედოვი, დაიწყო ქვეყნის ორმაგი ვალუტის კურსის გაცვლა, გასცა ბრძანება მანათის დომინაციაზე, შემცირდა სახელმწიფო სუბსიდიები ბენზინზე და ინიცირებული იყო სპეციალური ტურისტული ზონის ავანზა-ს განვითარება კასპიის ზღვაში.
1990-იან წლებში თურქმენეთის გაზის მომხმარებლების უმეტესობა დსთ-ს წევრი ქვეყნები იყო, რომლებიც გაზის საფასურის დროულად გადახდა ვერ შეძლეს ან ბარტერული გარიგებების მოლაპარაკება ვერ მოასწრეს.
ამავე დროს, თურქმენეთის ხელისუფლება ცდილობს, ინვესტიციების მოზიდვას გაზსადენის მშენებლობაზე ირანის გავლით თურქეთსა და დასავლეთ ევროპისთვის და ავღანეთის გავლით, პაკისტანისთვის გაზის მიწოდებას.
გარიგება ჩაიშალა, რეგიონში არასასურველი ვითარების და არსებული უსაფრთხოების გარემოს და მაღალი ხარჯების გამო; ინფლაცია და ბიუჯეტის დეფიციტი გაიზარდა, მაგრამ პრივატიზაციას წინააღმდეგობა გაუწია.
1990-იანი წლების დასასრულს მთავრობამ ხელახალი შეთანხმება გააფორმა მისი ექსპორტის და ფასის გადახედვით გაზპრომთან და განაახლა გაზის მიწოდება საქართველოში, უკრაინასა და სხვა ქვეყნებში.
კანონი აფიქსირებს ორგანიზებას სამართლებრივი საფუძვლების, ბიუჯეტის სისტემის მართვას და ოპერაციულობას, არეგულირებს ურთიერთობებს ყველა დონის ბიუჯეტებს შორის.
ერთი თვით ადრე, ფინანსური წლის დასაწყისამდე, თურქმენეთის პრეზიდენტი წარუდგენს თურქმენეთის პარლამენტს სახელმწიფო ბიუჯეტის პროექტს განხილვისა და მიღებასათვის.
2012 წლის დადგენილებით, ბიუჯეტის ხარჯები შეადგინა $26.9 მილიარდი დოლარი და შემოსავლებმა შეადგინა $26.4 მილიარდი დოლარი, შეიქმნა უმნიშვნელო დეფიციტი.
ეს 2009 წლის აპრილში „ცენტრალური აზია-ცენტრი“ გაზსადენზე მომხდარი აფეთქების გამო მოხდა, რომელის გამო თურქმენეთმა რუსული კომპანია გაზპრომი დაადანაშაულა.
თურქმენეთის ძირითადი გაზის საბადოები აღმოაჩინეს ცენტრალურ და აღმოსავლეთ რაიონებში 1940 და 1950 წლებში, ხოლო 1980 წელს რესპუბლიკა გახდა მეორე უმსხვილესი გაზის მწარმოებელი საბჭოთა კავშირში, რუსეთის სფსრ-ს შემდეგ.
საბჭოთა პერიოდში გაზის ექსპორტი ძირითადად ხორციელდებოდა საბჭოთა რესპუბლიკებში, ხოლო თურქმენეთი სტაბილურად იზრდიდა მიწოდებას 9.2 მილიონი მ³-დან 1940 წელს დაახლოებით 234 მლნ მ³-დე 1960 წელს, დაახლოებით 51 მლრდ.
პოსტ-საბჭოთა ეპოქაში, თურქმენეთის სამრეწველო სექტორში უფრო დომინირებდა საწვავისა და ბამბის გადამამუშავებელი მრეწველობა, მსუბუქი მრეწველობის საზიანოდ.
1991-2004 წლებს შორის, დაახლოებით 14 ახალი ბამბის გადამამუშავებელი საწარმო გაიხსნა, მკვეთრად გაიზარდა ადგილობრივი წარმოებული ბამბის გადამუშავების შესაძლებლობები.
მდინარე სათავეს იღებს მესხეთის ქედის ჩრდილოეთ განშტოებაზე არსებული მთა კვინისთავის ჩრდილო-აღმოსავლეთით 1 კმ-ში 1925 მეტრის სიმაღლეზე.
სოფელ ამაღლების ჩრდილოეთით 2 კმ-ში მარცხნიდან უერთდება ეგრეთ წოდებულ რიონის შტოს, რომელიც სოფელ დიდველიდან მოყოლებული გამოყოფილია რიონის ძირითადი ნაწილიდან და პარალელურად მიედინება, გზად კვინისწყლისა და სხვადასხვა მცირე შენაკადების გარდა შეირთავს ბანურას, ფერეთას, კორისწყალს და ამაღლების სიახლოვეს რიონის სხვა რამდენიმე ნაკადში იხლართება.
მდინარის ხეობა სათავიდან სოფელ ზედა გორამდე -ეს ფორმისაა, ქვემოთ ტრაპეციული ფორმის, ხოლო რიონის მარცხენა ტერასაზე არამკაფიოდ არის გამოხატული.
არსებობს მტკიცებულება იმისა, რომ ერთ თამაშში ზოგჯერ ასობით, და შესაძლოა ათასობით მოთამაშე იღებდა მონაწილეობას, თამაშის პროცესი კი მთელი დღე გრძელდებოდა.
მოთამაშეებმა მოპოვებული თხის ლეში მოწინააღმდეგის „კაზანში“ უნდა მოათავსონ, ან მიიტანონ დათქმულ ადგილას, რომელიც შეიძლება იყოს საკუთარი საცხოვრებელი აული, რის შემდეგაც მოწინააღმდეგეს აღარ აქვს ბრძოლის უფლება.
ყირგიზეთში არაერთი საცხენოსნო სპორტის სახეობა ფინანსდება ქვეყნის ბიუჯეტიდან, ზოგიერთი ცნობით ყველაზე მეტი დაფინანსება კოკ ბორუს აქვს.
კოკ ბორუ , - , ) — ზოროასტრიზმის დროიდან ცნობილი ძველი ტრადიციული საცხენოსნო სპორტის სახეობა ყირგიზ, ალტაელ, ბაშკირ და სხვა შუა აზიის ხალხში.
ოფიციალურ მატჩებზე ლეშის მასა ოცდახუთიდან ოცდახუთმეტ კილოგრამს შეადგენს, თუმცა ტრადიციის თანახმად ლეშის მასა სამოც კილოგრამზე მეტი უნდა იყოს.
მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ იტალიის სომალიმ შეწყვიტა თავისი არსებობა, მის ადგილზე შეიქმნა გაეროს სომალის სამეურვეო ტერიტორია, მის პარლამენტში ქალაქ ბოსასოს წარმოადგენდნენ ჰაჯი ბაშირ ისმაილ იუსუფი და უგაას იასინ აბდირაჰმანი.
კომპანია შეიქმნა 2002 წელს და ამ დროის განმავლობაში თავისი ქსელით დაფარა 40 რაიონზე მეტი პუნტლენდში და მეზობელ სომალილენდში — კლიენტებს ემსახურებიან, როგორც სტაციონარული და მობილური სატელეფონო კავშირით, ასევე ინტერნეტით.
1960 წელს, ყოფილი იტალიის სომალისა და დამოუკიდებლობა მიღებული ბრიტანეთის სომალის გაერთიანების შემდეგ, ბოსასო შევიდა ახლადჩამოყალიბებულ სომალის სახელმწიფოს შემადგენლობაში.
1990-იან წლებში, სომალიში სამოქალაქო ომის შედეგად, ქალაქი აღმოჩნდა თვითგამოცხადებული პუნტლენდის სახელმწიფოს ტერიტორიაზე, რომელშიც მან მიიღო მთავარი პორტის მნიშვნელობა, სადაც შედიან წითელი ზღვის და სპარსეთის ყურის პორტებიდან მომავალი გემები.
ამასთან ერთად, ბოსასო საშუალედო პუნქტი და დროებითი თავშესაფარია ადენის ყურის გასწვრივ არსებული ტერიტორიიდან დევნილებისთვის, რომლებიც მიემართებიან, პირველ რიგში, სპარსეთის ყურის მდიდარ ქვეყნებში.
კონფლიქტის მიმდინარეობისას ბოსასოში დიდი რაოდენობით ჩამოსვლა დაიწყო ჰარტის ეთნოსის წარმომადგენლებმა, რომლებიც მანამდე ქვეყნის სამხრეთ რეგიონებში ცხოვრობდნენ.
ქალაქში ცხოვრობენ სომალის სხვადასხვა კლანების და ხალხის წარმომადგენლები, თუმცა მოსახლეობის უმრავლესობას შეადგენენ სუბკლან ჰარტის წარმომადგენლები, რომლებიც მიეკუთვნებიან სომალულ კლან დაროდს.
ანტიკური გეოგრაფიული თხზულების — «ერიტრეის ზღვის პერიპლის» თანახმად, ძველი ბერძენი ვაჭრები სტუმრობდნენ ამ რეგიონს, რომელიც მდებარეობდა საზღვაო გზაზე ევროპიდან აზიამდე და მას დაარქვეს მოსილონი.
სხვადასხვა სომალური კლანების წარმომადგენლებთან ერთად, ქალაქში ცხოვრობენ ეთიოპიიდან და ჩრდილო-აღმოსავლეთ აფრიკის სხვა ქვეყნებიდან ჩამოსულები, ასევე არაბი-მეჰრების მცირე ჯგუფი.
ფრანსისთაუნი — ბოტსვანის სიდიდით მეორე ქალაქი მოსახლეობის რაოდენობის მიხედვით, მდებარეობს ჩრდილო-აღმოსავლეთის ოლქის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, გაბორონედან 400 კმ-ში.
ფრანსისთაუნი მდებარეობს მდინარე ლიმპოპოს შენაკადების — ტატის და ინჩვეს ერთმანეთთან შეერთების ადგილას, 90 კმ-ში ზიმბაბვესთან სახელმწიფო საზღვრიდან.
მინერალური რესურსების მოპოვების ძირითადი კომპანიებია: ტატი ნიკელი , რომელიც ამუშავებს სელკირკის და ფენიქსის ნიკელით, სპილენძით და კობალტით მდიდარ საბადოებს; დუმელას სამრეწველო კომპლექსი, რომელიც მსხვილი დამსაქმებელია; ბოტსვანის ლითონის გამწმენდი ქარხანა, მდებარეობს ქალაქთან ახლოს, 2008 წლიდან ერთობლივად იმართება ტატისთან.
აქ მას ჰქონდა სასწაულებრივი ხილვა: წარმოუდგა ნათელი სახის კაცი, რომელმაც მაცხოვრისაგან ბეჭედდასმული ნაწერი გადასცა და უბრძანა მცხეთაში წასულიყო და ეს ნაწერი მეფისათვის მიეცა.
1828 წელს ჯავახეთი საქართველომ რუსეთის დახმარებით კვლავ დაიბრუნა, მაგრამ გამაჰმადიანებული ქართველები ოსმალეთში გადაიხვეწნენ და ეს მხარე დაცარიელდა.
აქ ისინი მონასტრის სულიერი ცხოვრებით ცხოვრობენ, ესწრებიან წირვა-ლოცვებს, ტარდება სხვადასხვა შეხვედრები, კონფერენციები, გასვლები ამ მხარის წმინდა ადგილების მოსალოცად.
გარდა მძიმე კლიმატური პირობებისა (აქ ზამთარში ყინვა 37 გრადუსამდე აღწევს და თითქმის ექვსი თვის განმავლობაში მონასტერი სრულიად მოწყვეტილია გარე სამყაროს), აქ სხვა სირთულეებიც იყო.
წმინდა ნინოს საქართველოში შემოსვლის ადგილას 1989 წელს სრულიად საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქის, უწმიდესისა და უნეტარესის ილია მეორის ლოცვა-კურთხევით დაარსდა მამა მონასტერი, ხოლო 1992 წელს ახლოსვე გაიხსნა დედათა მონასტერიც.
სხვა რეგიონების ბანდიტური ფორმირებები აგრძელებდნენ საბრძოლო მოქმედებებს, მაგრამ მიუხედავად ამისა შეთანხმება მიღწეული იქნა 1993 წლის აგვისტოში ჯუბალენდის დედაქალაქში, რომელშიც მონაწილეობა მიიღო სხვადასხვა დაჯგუფებების 154 ლიდერმა.
გაეროს სამშვიდობო ოპერაცია სომალიში ეცადა გამოეყენებინა კისმაიოს კონფლიქტის მოსაგვარებელი ყოვლისმომცველი შეთანხმება ბოევიკებს შორის, როგორც შაბლონი ეროვნული შერიგებისათვის.
1994 წლის მაისში გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის სპეციალურმა წარმომადგენელმა ლანსანა კუიატემ მიაღწია შეთანხმებას ნაირობიში და წარმოთქვა: «დღეისათვის საველე მეთაურები არიან მშვიდობიანი ლიდერები», მაგრამ ოპტიმისტური დასკვნა არ დასტურდება შემდგომი მოვლენებით.
ჯუბალენდის კონფლიქტი შეეხო თითქმის ყველა სომალულ კლანს, რომლებიც ასე თუ ისე პრეტენზიებს აცხადებდნენ ამ ტერიტორიებზე, რადგანაც თითოეულ კლანს აქვს ნაწილობრივი ქონება კისმაიოში ან ქვემო ჯუბის რეგიონში.
ბრძოლის ეპიცენტრში მოხვდა კონტროლი პორტზე, რომელიც გამოიყენება ქვანახშირის ექსპორტის და სხვა საქონლის იმპორტისაგან მიღებულ შემოსავლებზე, ხოლო განსაკუთრებით კენიიდან შაქრის კონტრაბანდაზე.
კისმაიოს მაკონტრირებელ სომალურ კლანებს აქვთ საუკეთესო პირობები ჯუბალენდში ცხოვრებისათვის და ქალაქი მათ მიერ აღიქმევა, როგორც ამ არაღიარებული ქვეყნის დედაქალაქი.
ეთნიკურ სომალელებთან ერთად ქალაქში ცხოვრობენ მოსახლეობის სხვადასხვა ჯგუფები, ინდოელების, არაბების, ბანტუს ხალხის, ბარავანის, ბაჯუნის და სხვების ჩათვლით.
მიუხედავად დაროდის კლანური ოჯახის ფართე გავრცელებისა, მდინარე ჯუბასა და ტანას შორის ტერიტორიაზე დომინირებული ბევრი სხვა კლანი და სოციალური ჯგუფები შეადგენენ მოსახლეობის საერთო რაოდენობის მნიშვნელოვან ნაწილს და აუცილებლობად თვლიან მიიღონ გარკვეული ნაწილი პორტიდან.
მაგრამ ამ შემთხვევაში კისმაიოზე კონტროლის გადანაწილება შეიძლება გახდეს შემოსავლის წყარო შეიარაღებული ოპოზიციისათვის, ჰარაკატ აშ-შაბააბის სახით.
აქედან დაიწყო ებრუს კარიერული წინსვლა, რასაც მოჰყვა 2014 წელს საკმაოდ ცნობილი ფილმის „უბის წიგნაკი“-ის თურქული ვერსია სადაც სუნას პერსონაჟი განასახიერა.
2014 წელს, მისი მონაწილეობით გამოვიდა სერიალი „ნამსხვრევები“ სადაც დილარა გურფინარის როლი შეასრულა, მან პარტნიორობა ერკან პეტეკაიასა და ბარიშ ფალაის გაუწია.
გარდა ამისა, სერიალმა მრავალი ჯილდო აიღო როგორც საუკეთესო საპნის ოპერა და წარდგენილიც იყო -ზე, „ნამსხვრევები“ ინდონეზიაში ყველაზე რეიტინგულ სერიალად გამოცხადდა.
უკანასკნელმა სერიებმა რეიტინგის პიკს მიაღწიეს, ქართველმა მაყურებელმა სწორედ ამ სერიალით გიცნო ებრუ, ებრუმ ამ როლით მიიღო ჯილდო როგორც საუკეთესო მსახიობი დრამა ჟანრში, თამამად ჩაცმულობამ კი მას ერთ-ერთი თურქი სექს სიმბოლოს სახელი მიანიჭა.
მან დაამთავრა ბილკენტის უნივერსიტეტი, სადაც 21 წლიდან 25 წლამდე სწავლობდა, ხოლო შემდგომ კი ჩააბარა ანკარის უნივერსიტეტში, სადაც სწავლობდა თურქული ენის, გეოგრაფის, ისტორისა და თეატრალურის ფაკულტეტზე.
მისი მიზანი გამხდარიყო მსახიობი ჯერ კიდევ პატარა ასაკიდან დაიწყო ამიტომ უნივერსიტეტში სწავლისას მან დაიწყო მონაწილეობის მიღება თეატრალურ დადგემბში, მან მონაწილეობა მიიღო რომეო და ჯულიეტა-ში სადაც „ჯულიეტა“ განასახიერა.
2015 წელს მონაწილეობა მიიღო ფილმში „ქარის მოგონებები“ სადაც პარტნიორობა ტუბა ბუიუკუსტუნს და მის მეუღლეს ონურ საილაკს გაუწია ფილმის გადაღება 4 ქვეყანაში მიმდინარეობდა თურქეთში, გერმანიაში, საფრანგეთში და საქართველოში.
მეცხრამეტე საუკუნიდან იყო ძალისხმევა ზოგიერთი ინტელექტუალის მხრიდან, მაგალითად მირზა ფათალი ახუნდოვის და მამედ აღა შაჰტახტინსკის მხრიდან, რომ შეეცვალათ არაბული დამწერლობა და შეექმნათ ლათინური ანბანი აზერბაიჯანული ენისთვის.