polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
კანადა ცდილობდა, რომ ფინანსების გაწევით გამოესყიდათ ამერიკული მიწები აბორიგენებისაგან, თუმცა ამ გარიგების დადებისას რამდენიმე მიუვალ ადგილას მცხოვრებ კრი და ბუშ ტომებს ყურადღება არ მიექცა.
დღეს უკვე მრავალ კრის აქვს მიღებული განათლება და ბევრ მათგანს უკავია წამყვანი თანამდებობები საკუთარ ხალხსა თუ კანადის სახელმწიფო ეკონომიკურ, პოლიტიკურ ან სხვა დაწესებულებებში.
1781 წელს ყვავილის ეპიდემიამ კრის მოსახლეობას დიდი დაღი დაასვა, ამის შემდგომაც მათ უჭირდათ ევროპელების მიერ შემოტანილ დაავადებებთან ბრძოლა, რომელთა წინააღმდეგაც იმუნიტეტი არ ჰქონდათ ჩამოყალიბებული.
საბოლოოდ 1970 წელს დასავლეთ ტყეების კრის ლეგალური სტატუსის მქონე მოსახლეობა ითვლიდა დაახლოებით 40 000 ადამიანს, რაც შეეხება კრის და ევროპელი ადამიანების საერთო შთამომავლებს, რომელთაც კანონით ინდიელის სტატუსი არ ენიჭებოდათ, მათი რაოდენობა უცნობია.
გოგოებს რვა წლის ასაკიდან აქორწინებდნენ და ქმართან აწყებინებდნენ ცხოვრებას, მაგრამ ქორწინება სრულად არ ითვლებოდა სანამ იგი მომწიფების ასაკს არ მიაღწევდა.
ალისფერი ან მწვანე შალის მატერიის ქურთუკები, რკინის ან ვერცხლის ღილებით, ინგლისურ სამხედრო სტილში გადაწყვეტილი, ხშირად გამოიყენებოდა ტყავის ჟაკეტზე შემოსაცმელად.
წელზე ქამარი ჰქონდათ შემოჭდობილი და წელს ზევითა ნაწილზე უფრო გრძელი ნაჭერი ჰქონდათ ვიდრე მამაკაცებს, რადგან ქალებს უკეთესად ეტარებინათ პატარა ბავშვები ზურგით.
მისიონერული გავლენის ქვეშ მყოფი ნაწილი, უინიპეგის ტბასთან დასახლებული ჯგუფი მეტად მოერგო გარემოსა და უფრო წარმატებული გახდა მარცვლეულის მოყვანის კულტურის აყვავებით, მიუხედავად მოკლე ზაფხულისა.
ამ ტერიტორიაზე სასუქისთვის კარგი მასალა იყო, მუქი კარგად ფერტილიზებული შავი შლამი, რომელსაც დრო და დრო აპოხიერებდნენ, რათა მოესპოთ მასში არსებული პარაზიტები და მუხლუხოები.
მათ სწამდათ ჯადოქრობის და ეს რწმენა მათთვის ძალზედ მნიშვნელოვანი იყო, თუმცა ძალიან ცოტა ინფორმაცია მოგვეპოვება კონკრეტული პრაქტიკების შესახებ.
დაპირისპირებამდე ცოტა დროის წინ ასინიბოინები გამოეყვნენ სიუს დიდ გაერთიანებას და გაიქცნენ კრის ტერიტორიებზე, სადაც ისინი თბილად მიიღეს და გააწევრიანეს ამ ალიანსში.
ადგილობრივი ჯგუფები, რომლებიც წესისამებრ შედგებოდა რამდენიმე მონათესავე ოჯახისაგან, წარმოადგენდნენ შემოდგომის, ზამთრის და გაზაფხულის სანადირო ჯგუფებს.
როდესაც მდინარეები დიდებოდა, ცხოველები იძულებულნი იყვნენ დაეტოვებინათ თავიანთი მდინარისპირა სოროები, რომლების დატბორვის საფრთხის წინაშე იყვნენ, ამით ძალზე სარგებლობდნენ ინდიელები და ბადეებს ამაგრებდნენ გამოსასვლელთან, რომლებშიც ეგებოდნენ დამფრთხალი თახვები გამოსვლისას.
ეს ოჯახების კავშირის სიმტკიცისა და ხანგრძლივობისათვის ხელსაყრელი იყო და ძირითადად ახლოს მყოფი მონადირე ოჯახების ერთმანეთთან დასაკავშირებლად ხდებოდა ხოლმე.
გაზრდილ განათლებას ხელს არ უწყობდა გაზრდილი ეკონომიკური შესაძლებლობები, თუმცა ზოგი მათგანი დასაქმებული იყო ადგილობრივ ბიზნესში, ზოგი კი გიდად სათევზაო კურორტებში.
საცხოვრებელ ადგილებზე ერთდროულად ცხოვრობდა ათი–თოთხმეტი ნათესავი, მაგრამ ხანდახან ემატებოდა ხალხი და შეიძლებოდა მათი რაოდენობა ორჯერ გაზრდილიყო.
სოციოტერიტორიული ორგანიზაციის შესახებ ჩვენ ხელი მიგვიწვდება მხოლოდ ინფორმაციის ფრაგმენტებზე, დასავლეთის ტყის კრის მთელი ისტორიის მანძილზე.
თუმცა, უძველესი ფრაგმენტები საკმაოდ დიდი სიზუსტით ემთხვევა იმ ინფორმაციას, რომელსაც გვაწვდის შედარებით გვიანი კონტაქტურ-ტრადიციული პერიოდი.
კრი არის სუბარქტიკული მოსახლეობის ჯგუფი, რომელთა სახელიც ეფუძნება რამდენიმე სპეციფიურ დაჯგუფებისას, რომლებიც სუპერიორის ტბასა და ჰუდსონის ყურეს შორის არიან მოთავსებულნი.
უინიპეგის ტბასთან მოსახლე კრის მოსახლეობაში ალექსანდრე ჰენრიმ აღმოაჩინა სამაჯურები და საყურეები, რომლებიც დამზადებული იყო სპილენძისა და თითბერის ძველი ჩაიდნებისგან.
საბოლოოდ 1900 წლისთვის ინდიელებმა მიაღწიეს რომ მოეპოვებინათ ევროპული ახალი საქონელი, რომლითაც შეძლეს თავიანთი სახასიათო ტანსაცმელი შეექმნათ.
თანდათანობი ტყავი ჩაანაცვლა ბამბისა და მატყლის საქონელმა, იქაური მოსახლეობა ცდილობდა მიმსგავსებოდა თავის თეთრ მეზობლებს და ბაძავდა ჩაცმულობის სტილით.
სილაბური დამწერლობის სისტემა დროდადრო შეცვალა რომანულმა ორთოგრაფიამ, გამომდინარე იქიდან, რომ ამ უკანასკნელს ასწავლიდნენ კანადურ სკოლებსა და უნივერსიტეტში.
ეს საქმიანობა მოითხოვდა დიდ მოთმინებასა და რესურსებს, რადგანაც სქელი ყინულის ზედაპირის გაჭრა იმდროინდელი იარაღებით რთულ სამუშაოს წარმოადგენდა.
ჰუდსონის ყურე, უთვალავი ტბა თუ მდინარე, თავზობდა ფართო არჩევანს იქაურ მოსახლეობას, იქ უხვად იყო გავრცელებული ქარიყლაპია, თართი, კობრი, კალმახი და ქორჭილა.
კრის ტომი იყენებდა მშვილდ–ისარს, ხისგან ნათალ მშვილდს ცეცხლზე აპირკეთებდნენ, ისრებსა და შუბებს კი თავის ნაწილში წვეროზე უკეთებდნენ კარგად დამუშავებულ, ბასრ ძვლებს, რომლებიც სხვადასხვა ცხოველის იყო.
ქვემოთ მოყვანილია სილაბური დამწერლობის მაგალითი ჯენეტ ფეიტზის ნაწარმოებიდან „დათვებთან შეტაკება“, რომელიც თარგმნილია დასავლეთ ტყის კრის ენაზე.
1555 წელს, ძალაში შევიდა აუგსბურგის ზავი, როემლსაც საღვთო რომის იმპერატორმა, კარლ -მ მოაწერა ხელი, ზავის შედეგად დასრულდა ყოველგვარი დაპირისპირება ლუთერან და კატოლიკე გერმანელებს შორის.
დაძაბულობა აშკარად 1582-83 წელს, მომხდარი კიოლნის ომით გამოაშკარავდა, კონფლიკტი რომელიც ქალაქის მმართველი-მთავარეპისკოპოსის კალვინიზმზე გადასვლამ გამოიწვია.
რელიგიურმა დაძაბულობამ ასევე თავი იჩინა გერმანულ თავისუფალ ქალაქ დონაუვერთში, როდესაც ლუთერანმა მოსახლეობამ კათილიკებს რელიგიური მსვლელობა აუკრძალა, რაც 1606 წელს, კათოლიკების მიერ მოწყობილ ბუნტამდე გადაიზარდა.
ერთ მხარეს იყო შეიარაღებული კალვინისტები, რომლებსაც სურთად კათლიკე მეფე ფილიპ -ის წინააღმდეგ ომის გაგრძელება და დანარჩენი ჰოლანდიელი მოსახლეობის კალვინიზმზე გადაყვანა.
მათ შორის კი იყვნენ უმრავლესობა კათოლიკური მრწამსის მქონე მოსახლეობა, რომელსაც არ ჰქონდა განსაკუთრებული მიზანი, მაგრამ იზიარებდნენ იმ მოსაზრებას, რომ ჰოლანდიური პრივილეგიები აღდგენილიყო და ესპანური ჯარი განედევნათ ქვეყნიდან.
თუმცა დაქირავებულებისთვის ფულის გადახუხდელობამ, ჯარი პერიოდულმა აჯანყებებმა მოიცვა, ხოლო 1576 წელს, მათ ანტვერპენი გაძარცვეს, რასაც 8.000 მოქალაქე შეეწირა.
საპასუხოდ ლუთერანი მთავრები, რომლებსაც პროტესტანტული მრწამსი თავიანთ სამფლობელოებში ჰქონდათ დააკანონებული, 1530 წლის დეკემბერისთვის შმალკალდენში შეიკრიბნენ.
1532 წელს, იმპერატორი ახალი კავშირის შექმნაში, დიდ საშიშროებას ხედავდა და დაპირისპირების თავიდან ასარიდებლად, გენერალური საეკლესიო საბჭოს მოწვევამდე, ნიუნბერგის ზავი მოითხოვა, რომელის თანახმადაც პროტესტანტული ქვეყნების წინააღმდეგ, ყოველგვარი დაპირისპირება დროებით უნდა შეეწყვეტილიყო.
მშვიდობა ათწლეულები გაგრძელდა, თუმცა ეს იყო პერიოდი, რითიც ოკუპირბეულ ტერიტორიებზე პროტესტანტიზმი საფუძვლიანად დამკვიდრდა და ის უკვე სხვაგანაც ვრცელდებოდა.
პირველი ფართომასშტაბიანი ძალადობა, პირველად ლუთერის ყველაზე რადიკალურმა მიმდევრებმა ჩაიდინეს, მათ სურდათ ის რეფორმები, რაც ეკლესიაში გაატარეს, უკვე მთელ საზოგადოების რეფორმაციასაც შეხებოდა.
ეს იყო რიგი ეკონომიკური და რელიგიური საფუძვლის მქონე აჯანყებები, რომელმაც საზოგადოების თითქმის ყველა ფენა: გლეხების, მოქალაქეების და დიდებულების ჩათვლით, ყველა მოიცვა.
კონფლიკტი ძირითადად დღევანდელი გერმანიის სამხრეთ, დასავლეთ და ცენტრალური ტერიტორიები მოიცვა, ის ასევე თანამედროვე შვეიცარიის და ავსტრიის ტერიტორიებსაც შეეხო.
ისტორიკოსების ერთი ნაწილი აღნიშნავს, რომ ზოგიერთ ომს არ გააჩნდა რელიგიური ელემენტი, ასეთია იტალიური ომები და ჩრდილოეთის შვიდწლიანი ომები .
სხვები ხაზს უსვამენ იმ ფაქტს, რომ არსებობდა რელიგიათაშორისი კავშირები, მაგალითად საქსონიის ჰერცოგი მაურისი, 1547 წელს, მხარს უჭერდა კათოლიკ იმპერატორ ჩარლზ -ეს შმალკალდენის ომებში, რათა საქსონიის კურფიურსტი გამხდარიყო ნაცვლად მისი ლუთერანელი ნათესავისა, ხოლო საფრანგეთის კათოლიკე მეფე ჰენრი , 1552 წელს, მეორე შმალკალდენურ ომებში მხარს უჭერდა ლუთერანებს, რათა შეენარჩუნებინა ლოთარინგია.
იმპერია წარმოადგენდა ნახევრად დამოუკიდებელ სახელმწიფოების ერთობლიობას, რომელსაც არჩევითი საღვთო რომის იმპერატორი მართავდა; საუკუნეებში ეს ტიტული ძირითადად ჰაბსბურგების საგვარეულოს ეკავა.
ჰაბსბურგთა მონარქიის დინასტია ერთ-ერთ გავლენიან ევროპულ ძალას წარმოადგენდა, რომელიც დაახლოებით რვა მილიონამდე ადამიანს და დაახლოებით, დღევანდელი გერმანიის, ავსტრიის, ბოჰემიის და უნგრეთის ტერიტორიებს მოიცავდა.
იმპერია ასევე მოიცავდა რეგიონალურ ძალებს, როგორებიც იყო ბავარია, საქსონიის საკურფიურსტო, ბრანდერბურგის საკურფიურსტო, პფალცის საკურფიურსტო, ჰესენის ლანდსაგრაფო, ვიურტემბერგი, ასევე დიდი რაოდენობით დამოუკიდებელი საგრაფოები, თავისუფალი ქალაქები, მონასტრები და საეპისკოპოსოები, რომელიც საერთო ჯამში საღვთო რომის იმპერიის ერთიან სტრუქტურას წარმოადგენდა.
მიწისქვეშა კალვინისტურმა ქადაგებებმა და დიდგვაროვნებთან საიდუმლო კავშირების დამყარებამ, ასევე პოლიტიკური და რელიგიური მართველობის ხელში ჩაგდების სურვილმა, მალევე მიგვიყვანა პირდაპირ ქმედებებამდე.
ამას დამატებული ახალი კალვინისტური სწავლება, რომელიც მოსახლეობას "უღმერთო" მართველის გადაყენებას ავალებდა, 1560 წლის მარტში გამართული ამბბუასის შეთქმულება, იყო უკმაყოფილო თავადების უშედეგო მცდელობა, გაეტაცათ ახალგაზრდა მეფე ფრანცის და ამოეძირკვათ გიზების კათოლიკური დინასტია.
რევოლუციური იდეების გატარებისთვის, რადიკალური რეფორმატორები, მათ შორის როგორიც იყო ტომას მიუნცერი, იძულებული გახდა, 1520 წლისთვის, დაეტოვებინა ჩრდილოეთ გერმანიაში მდეაბრე ლუთერანული ქალაქები.
ომის პერიოდში გერმანიის მოსახლეობა 30%-ით შემცირდა, ბრანდერბურგის ტერიტორიაზე დანაკარგები მოსახლეობის ნახევარს წარმოადეგნდა, თუმცა სხვაგან მონაცემები ორი მესამედსაც აღწევდა.
სამხრეთ ნიდერლანდების მდიდარ სავაჭრო ქალაქებში კალვინიზმის გავრცელების შემდეგ, ანტიკათოლიკურმა პროტესტებმა უფრო და უფრო ხშირი ხასიათი მიიღო.
1566 წელს, 400 წევრიანმა ლიგამ, რომლის წევრებს გავლენიანი ფეოდალები წარმოადგენდნენ, უკმაყოფილება გამოაცხადეს ესპანელების მართველობით და მათ მარგარეთ პარმასთან, გაგზავნეს პეტიცია რომ კალვინისტების დევნა შეჩერებულიყო.
მსგავსი სიტუაცია განმეორდა ჩრდილოეთ ნიდერლადნებშიც, ეს მოვლენა „ბილდენსტორმის“ სახელით იყო ცნობილი, რაც კალვინისტების მიერ ორგანიზირებული, მასიური ხატმებრძოლეობრივი მოძრაობა იყო.
ოცდაათწლიანი ომი, დღევანდელი გერმანიის ტერიტორიაზე, 1618 წლიდან 1648 წლამდე მიმდინარეობდა, სადაც იმდროინდელი ევროპის თითქმის ყველა ძალები ჩაერთო.
რამოდნეიმე მცირე ინციდენტების შემდეგ, ორივე მხრიდან გაჩენილმა პროვოკაციებმა, 1528 წლის, მაისში, კათოლიკე მღვდლის სიკვდილით დასჯა გამოიწვია, ხოლო, 1529 წელს, ამ მოვლენას პროტესტანტი ღვთისმსახურის კოცონზე დაწვა მოჰყვა.
ომის თავიდან აცილება სამშვიდობო ხელშეკრულებით მოხდა, რომელიც არ იყო ხელსაყრელი კათოლიკური მხარისთვის, მოგვიანებით მათ კავშირი გაწყვიტეს ავსტრიის ჰაბსბურგებთან.
1579 წელს, კალვინისტების მიერ ოუდენარდის, კორტრიკის, ბრიუგეს და ლეპერის დაკავებამ, ასევე ჩრდილოელ კალვინისტების მიერ აგრესიულმა ქმედებებმა, რამდენიმე სამხრეთ ნიდერლანდიურმა პროვინციებმა არასის კავშირი ჩამოაყალიბეს და მათ ერთგულება ესპანეთის მეფეს გამოუცხადეს.
საპასუხოდ, 1579 წლის, 23 იანვარს, ვილჰელმის მეთაურობით, ჰოლანდიის, ზელანდიის, უტრეხტის, გელდერნის და გრონინგენის პროვინციებმა უტრეხტის კავშირი ჩამოაყალიბეს.
სამხრეთი, ესპანეთის მართველობის ქვეშ, კათოლიკების დასაყრდენს წარმოადგენდა; მცირე ხნიანი მშვიდობა დასრულდა, ომი 1622 წელს განახლდა, მაგრამ ის 1648 წლის 30 იანვარს, მიუნსტერის ზავით დასრულდა.
ეს მოიცავდა „სავოი-ვალდესურ ომებს“ , „ცხრა წლიან ომებს“ (1688–1697, მოიცავდა „სახელოვანი რევოლუციას“ და „ორი მეფის ომებს“ ირლანდიაში) და ომი ესპანური მემკვიდრეობისათვის .
ითვლება თუ არა ზემოთ ჩამოთვლილი ომები ევროპის რელიგიურ ომების ნაწილად, დამოკიდებულია იმაზე თუ როგორ განვმარტავთ „რელიგიურ ომებს“ და თუ რამდენად შეიძლება ეს ომები ჩაითვალოს ევროპულად .
პროტესტანტებს სურდათ ნიდერლანდები ოთხი სხვადასხვა მიმართულებით დაეკავათ, ვილჰემლის ძმები გერმანიიდან და ფრანგი ჰუგენოტები კი სამხრეთიდან უნდა შეჭრილიყვნენ.
1568 წლის, 23 აპრილს, რურმონდის მახლობლად, გაიმართა დაილჰაიმის ბრძოლა, სადაც ესპანეთმა გაიმარჯვა, 1568 წლის 23 მაის, კი ჰეილიგერლეს ბრძოლა სადაც აჯანყებულებმა გაიმარჯვეს.
მიუხედავად ამისა, 1570 წლისთვის ესპანეთმა თითქმის მთლიანად გაანადგურა აჯანყებულები, თუმცა 1572 წლის, აპრილისთვის კალვინისტმა ჰოლანდიელებმა, რომლებიც ცნობილი იყვნენ როგორც "ზღვის მათხოვრები", მოულოდნელად დაიაკვეს დაუცველი ქალაქი ბრილი.
მშვიდობის პერიოდი საბოლოოდ 1546 და 1547 წლებში, მომხდარი შმალკალდენის ომის შედეგად დასრულდა, რომელიც კარლ -ის ძალებსა და შმალკალდენის კავშირს შორის წარიმართა.
კონფლიკტი კათოლიკების უპირატესობით მიმდიანრეოდა, თუმცა იმპერატორმა აუგსბურგის დროებით შეთანხმებას მოაწერა ხელი, რომელსაც გენერალური საეკლესიო კრების ჩატარებამდე უნდა ემოქმედა.
1617 წლისთვის გერმანია ძალიან დანაწევრებული იყო და ის რეალური საშიშროების წინაშე დადგა, რადგან საღვთო რომის იმპერატორს, ბოჰემიის მეფე მატიას, მემკვიდრე აღარ ჰყავდა.
ჰუსიტური ბოჰემიის მიერ პრინც ფერდინანდის მემკვიდრედ უარყოფამ და 1618 წელს, მისი წარმომადგენლების პრაღაში, ფანჯრიდან გადმოყარამ ოცდაათწლიანი ომი გამოიწვია.
1521 წელს, ლუთერი რომის კათოლიკური ეკლესიიდან განკვეთეს, რამაც დასავლეთ ქრისტიანული სამყაროში განხეთქილება გამოიწვია, რომაულ კათოლიკურ ეკლესიასა და ლუთერანებს შორის, ამ მოვლენამ გზა გაუხსნა სხვა პროტესტანტულ მოძრაობებსაც, რომლებიც ასევე ეწინააღმდეგებოდნენ პაპის ძალაუფლებას.
გამოჩენილმა მოქალაქეებმა, როგორებიც იყო ლუთერანი ღვთისმსახურები: ბერნარდ როთმენი, ჟან მატისი და იოან ლეიდენი 1524 წელს, დიდი სირთულეების გარეშე ქალაქი მიუნსტერი დაიკავეს, რომელსაც მატისი "ახალ იერუსალიმად" მოიხსენიებდა.
ფრიდრიხ , ფილიპე და სხვა ჩრდილოელი გერმანელი გრაფები, არა მხოლოდ ლუთერის უსაფრთხოებას იცავდნენ, საღვთო რომის იმპერატორის, კარლ -ის შურისძიებისგან, არამედ ისინი თავიანთ სამფლობელოებშიც ხელს უწყობდნენ ლუთერანული სწავლებების გავრცელებას.
ბურბონებმა ინგლისელების მხარდაჭერით, კონდეს გრაფ ლუის -ის და ადმირალ კოლინის მეთაურობით დაიწეს მდინარე ლუარას გაყოლებით, სტრატეგიული ქალაქების ალყაში მოქცევა.
1563 წელს, ორლეანში, გიზის გრაფი ფრანცისკო მოკლეს, ეკატერინე შიშობდა რომ ომი გაჭიანურდებოდა და ამბუასის ედიქტი განაახლა, რომელიც ისევ აწესებდა კონტროლს რელიგიურ ტოლერანტობაზე და პროტესტანტების ღვთისმსახურობებზე.
1532 წელს, მეფე ფრანსუა , და მეფე ანრი პოლიტიკურად და სამხედრო დახმარებით, ჰაბსბურგების წინააღმდეგ მხარს უჭერდა პროტესტანტ გერმანელ მთავრებს.
1550-იან წლებში ორგანიზებულმა კალვინისტი მქადაგებლების შემოსვლამ, საფრანგეთში შესაძლებელი გახადა ასობით კალვინისტური მიწისქვეშა საზოგადოებების ჩამოყალიბება.
მასიურმა შიმშილმა და დაავადებებმა, მნიშვნელოვნად დააზარალა ქვეყნის მოსახლეობა გერმანულ ქვეყნებში, ყველაზე ნაკლებად იტალია და ქვემო ქვეყნები დაზარალდა, ხოლო ქვეყნები რომლებიც ომში იყვნენ ჩაბმული გაკოტრდნენ.
1529 წელს, ულრიხ ცვინგლის მეთაურობით, ზიურიხის კანტონის პროტესტანტებმა, სხვა პროტესტანტების კანტონებთან ერთად, როგორებიც იყო კონსტანცასა და სტრასბურგი, გადაწყვიტეს პროტესტანტული კავშირის გამყარება.
ძლიერი წინააღმდეგობის შემდეგ, ქალაქი 1545 წლის, 25 ივნისში მოწინააღმდეგეებმა აიღეს და ლეიდენი და მისი გამოჩენილი მომხრეები სიკვდილით დასაჯეს.
ევროპის რელიგიური ომები, ასევე ცნობილი როგორც „რეფორმაციის ორმები“ — ცენტრალურ, დასავლეთ და ჩრდილოეთ ევროპაში პროტესტანტული რეფორმაციის გავრცელების შემდეგ, არსებული დაპირისპირების შედეგად, მომხდარი მთელი რიგი ომების ერთობლიობა.
საუკუნის ბოლომდე, რაინში და სამხრეთ გერმანიის დიდ ნაწილიში ისევ კათოლიკური უმრავლესობა აღინიშნებოდა, ხოლო ჩრდილოეთში ლუთერანები და დასავლეთსა და ცენტრალურ გერმანიაში კი კალვინისტები დომინირებდნენ.
ციურიხის ჯარებს გარკვეული მხარდაჭერა ჰქონდათ პროტესტანტული კანტონებისაგან, ულრიხ ცვინგლი, ოცდაოთხ ღვთისმსახურთან ერთად ბრძოლაში დაიღუპა.
საუკუნის დასაწყისში შედგენილი სამართლებრივი ძეგლი: „კათალიკოზის ხელქვეშეთი მღვდელმთავარნი და სამწყსონი სამცხე-საათაბაგოში“ წარმოადგენს სამცხე საათაბაგოს ტერიტორიაზე არსებულ ეპარქიათა დიპტიქს, მასში პატივის მიხედვით ჩამოთვლილია ცამეტი მღვდელმთავარი და კათედრა, რომელიც ექვემდებარებოდა ქართლის კათოლიკოსს და ასევე, ამ ეპარქიათა საზღვრები: მაწყუერელის, კუმურდოელის, იშხნელის, ანჩელის, მტბევარის, წურწყაბლის, წყაროსთუელის, ერუშნელის, ვალაშკერტელის, ანელის, კარელის, ბანელის, დადაშნელის.
როგოც ზემოთმოყვანილი წყაროდან ჩანს, გურჯისტანის ვილაიეთის ტერიტორიაზე არსებული მართლმადიდებლური საეპისკოპოსოები ოსმალეთის სასულთნოს დაქვემდებარებაშია და უშუალოდ სულთანი ამტკიცებდა ეპისკოპოსებს საგანგებო ფირმანით.
როგორც თანამედროვე ადამიანის ჩონჩხში ასევე ლუსის ძვლებიც გვაძლევს მტკიცებულებას და ნათლად მიუთითებს იმ ფაქტზე, რომ ის ნამდვილად ბიპედი იყო.
მისი ძვლოვანი ეპიფიზის გამონაშვერი გალხდათ დიდი და შესაბამისად შეეძლო ადაპტირება დამატებით წონასთან, რომელიც იწვევს ოთხი კიდურიდან ორ კიდურზე გადასვლას.
მთელი დანარჩენი სტრუქტურის რეკონსტრუქცია მოხდა, რათა შესაძლებელი გამხდარიყო თავდაყირა პოზიციაში გადააადგილება ასევე ადგილი ჰქონდა საჭიროებას დაბალანსირებულიყო ერთი კიდურის მაგისტრალური მდგომარეობა თითოეული ნაბიჯის გადადგმისას.
მის ტერფზე არსებული კოჭის ძვალი გვაძლევს მტკიცებულებას კონვერგენტული დიდი ფეხის თითის არსებობისა, რომელიც ფაქტობრივად შეეწირა მანიპულაციურ შესაძლებლობებს ეფექტური ბიპედალური გადაადგილებისა.
მაშინ როდესაც უამრავი ანთროპოლოგი იღებს წიაღისეული ნიმუშების სიმრავლეს, რომლებიც მიეკუთვნება აფარენსისს და მართლაც წარმოადგენს ერთ სქესობრივად დიმორფულ სახეობას, ნაწილი მაინც მიიჩნევს, რომ ეს ნამარხი ორ ან უფრო მეტ სახეობას მიეკუთვნება.
დიდი ხნის განმავლობაში აფარენსისთან დაკავშირებით არსებობდა ვარაუდი იმის შესახებ, რომ იგი წარმოდგენილი იყო დამფუძნებელი სახეობის ჰომინინურ ჯგუფად და ყველა მოგვიანებით განვითარებული სახეობის წინაპრად.
ეთიოპიის ჰომინინების ნამარხი აღმოჩენილია 1970-იანი წლებში, ამ ქვეყნის ისეთ რეგიონში სადაც საერთაშორისო გუნდი მუშაობდა, ფრანგი პალეონტოლოგისა და ადამიანის წარმოშობის ინსტიტუტის წარმომადგენლის დონალდ იოჰანსონის მეთაურობით.
ნამდვილი“ ლუსი ინახება სპეციალურად შექმნილ სეიფში, რომელიც მდებარეობს პალეოანთროპოლოგიურ ლაბორატორიაში, ეთიოპიის ეროვნულ მუზეუმში, ქალაქ ადის-აბებაში .
იმის გამო, რომ საკმაოდ იშვიათი და მტვრევადია განამარხებული ობიექტების უმრავლესობა, მათ შორის ჰომინიდები, შაბლონები ხშირად მზადდება ორიგინალი ნამარხების გამოყენებით.
მართალია ნამარხების პირდაპირი დათარიღება შეუძლებელია, მაგრამ ის ადგილები სადაც ისინია ნაპოვნი ხშირად შეიცავს ვულკანურ ამონაფრქვევებსა და ნარჩენებს, მათი დათარიღება კი შესაძლებელია 40/39 დათარიღების ტექნიკით.
ამ თარიღებით შეიარაღებით და პალეომაგნეტიკის, პალეონტოლოგიური თუ სედიმენტოლოგიური კვლევების მხარდაჭერით, მკვლევრებს შეუძლიათ ნამარხი მოათავსონ თარიღის ჩარჩოებში საკმაოდ დიდი სიზუსტით.
ყველაზე პატარა და უმნიშვნელო ძვლისაც კი თავისთავად გაამცდარებდა მოსაზრებას იმის შესახებ, რომ ეს ძვლები მხოლოდ ერთ ინდივიდს ეკუთვნოდა , მაგრამ ძვლების მსგავსი გამეორება ლუსის შემთხვევაში არ აღმოჩენილა.
ამას გარდა, კიდევ ერთი ფაქტორი რაც ზემოთ ხსენებულ მოსაზრებას ამყარებს , ის არის, რომ ეს ძვლები ერთიანობაშია განვითარების ეტაპის მიხედვითაც, ანუ ისინი ზუსტად ერთნაირად არიან განვითარებულნი .
ზოგიერთი კვლევა კი გვთავაზობს, რომ აფარენსისი იყო განსაკუთრებული ორფეხა არსება, მაშინ როდესაც დანარჩენი არსებები იყვნენ ნაწილობრივ ხის მკვიდრი და ხეზე მაცხოვრებები არსებები.
თითის გამრუდება და ფეხის თითების ძვლები მიახლოებულია თანამედროვე ეპოქის მაიმუნისმაგვარ არსებებთან და ასევე ძალზედ დამაფიქრებელია მათი უნარი ეფექტურად დაიჭირონ ტოტები და აცოცდნენ მასზე.
გარდა ამისა, ტერფის დიდი თითის დაკარგვამ და ამასთანავე უნარმა ფეხით მოეზიდათ ან ჩაბღაუჭებოდნენ ტოტს გახდა წინარე ფაქტორები იმისა, რომ აფარენსისს უკვე აღარ შეეძლო ცოცვა.
ეს თვისება შესაძლებლობას მისცემდა ფეხს დაცემულიყო ან ჩამოწეულიყო სხეულის შუახაზისკენ, რაც ასევე არის სერიოზული ინდიკატორი ნამდვილი ორფეხა არსებების მოძრაობისა.
ფეხის განსაკუთრებულობა ასევე გამოიხატება მოძრავ ფეხის დიდ თითში, რაც საკმაოდ რთულია, თუ არა შეუძლებელი რომ ჩაუბღაუჭო ტოტებს უკანა კიდურებით.
მოძრავი უკანა კიდურების დაკარგვამ ასევე გაზარდა რისკი ჩვილის დაცემისა ან ჩამოვარდნისა, გამომდინარე იქიდან, რომ პრიმატები როგორც წესი ატარებენ საკუთარ ჩვილებს მანამ, სანამ ისინი თავად არ შეძლებენ გადაადგილებას.
უამრავი თვისება აფარენსისის ჩონჩხში ამტკიცებს იმას, რომ ისინი ორ ფეხზე მოსიარულეები იყვნენ, დამატებით გარკვეული მკვლევრები გვთავაზობენ თეორიას იმის შესახებ, რომ ბიპედალობა განვითარდა დიდი ხნით ადრე აფარენსისამდე.
მიუხედავად იმისა, რომ მენჯის ძვალი არ არის მთლად ადამიანის მენჯის ძვლის მსგავსი (როგორ საგრძნობლად ფართო ან გაშლილი ლატერალურად ორიენტირებულ თეძოს პირებთან ერთად) ეს თვისებები მიანიშნებს სტრუქტურაზე, რომელიც შესაძლოა მიჩნეული იყოს რადიკალურ გარდაქმნად ორფეხიანობის მნიშვნელოვანი ხარისხისა ცხოველების საყრდენ რეპერტუარში.
ბოლო დრომდე ცნობილი ყველაზე ადრეული ჰომინინი, რომელიც საკმარის სადიაგნოსტიკო ანატომიურ მტკიცებულებას წარმოადგენდა, შესაძლებელი იყო რომ ავსტრალოპითეკ აფარენსისი ყოფილიყო.
იგი მოიცავს შემდგომს: ეთიოპიიდან, რომელიც დათარიღებულია 4,4 მილიონი წლის წინანდელ ნიმუშად, კენიიდან, რომელიც დათარიღებულია დაახლოებით 4,2-3,9 მილიონი წლის წინანდელ ნიმუშად და ჩადიდან, რომელიც დათარიღებულია დაახლოებით 3-3,5 მილიონი წლის წინანდელ ნიმუშად.
ტიპურ შემთხვევებში, როდესაც არსება მოკლულია მტაცებლის მიერ და შემდეგ გადამუშავებული გვამის მჭამელი ორგანიზმების მიერ, მის ძვლებს ეტყობა ღეჭვის, მტვრევისა და ღრღნის კვალი.
თუ ეს დაზიანება მოხდა მაშინ, როდესაც ის ახალი გარდაცვლილი იყო და ძვლები ჯერ კიდევ ცოცხალი იყო, მაშინ ეს შესაძლოა სულაც არ უკავშირდებოდეს მის სიკვდილს.
აფარენსისი იყო საკმაოდ ეფექტური ბიპედი, რომელიც მოკლე მანძილზე გადაადგილდებოდა და ლაეტოლის ნაკვალევზე აღმოჩენილი ფეხის ანაბეჭდების ინტერვალი მიუთითებს იმაზე, რომ ისინი ფეხით გადაადგილდებოდნენ 1 მ/წმ სიჩქარით ან მეტით, რომელიც შესაბამისობაშია ადამიანების გადაადგილების სიჩქარესთან, რომელიც ფიქსირდება პატარა ქალაქებში.
მიუხედავად იმისა, რომ ეს საკითხი ჯერ კიდევ ეჭვქვეშაა, ავსტრალოპითეკის ფეხის ძვლები მიუთითებს იმაზე, რომ ლაეტოლში აღმოჩენილი ფეხის ნაკვალევი შესაძლოა არ იყოს ავსტრალოპითეკისა.
ბევრი მეცნიერი ასევე ეჭვის თვალით უყურებს ბიპედალობის შემოთავაზებას და ამტკიცებს, რომ ავსტრალოპითეკს რომც შესძლებოდა ორ ფეხზე გადაადგილება, ის მაინც ვერ მოახერხებდა გადაადგილებას ისე როგორც თანამედროვე ადამიანი გადააადგილდება.
მხრის სახსარი ასევე ბევრად უფრო ორიენტირებულია თავის ქალის მიმართ, ვიდრე თანამედროვე ადამიანისა, მაგრამ იგი მსგავსია დღევანდელი მაიმუნებისა, რომელიც შეთავსებულია შედარებით გრძელ მხრებთან რასთან დაკავშირებითაც არსებობს აზრი, რომ აფარენსისს სწორედ ასეთი მხრის სახსარი უნდა ჰქონოდა.
გარდა ამისა თავის ქალის სკანირება ნათელს ჰფენს არხისა და სხეულის ლაბირინთულ მორფოლოგიას, რომელიც არ არის ხელშემწყობი ფაქტორი სათანადო ბიპედალური გადაადგილებისათვის.
ორი კვირის შემდგომ, მრავალ-საათიანი გათხრების, სკრინინგისა და დახარისხების შემდგომ აღმოაჩინეს რამდენიმე ასეული ძვლის ფრაგმენტები, რომელიც 40 %-ით ერთი ჰომინიდის ჩონჩხს მიეკუთვნება.
ჩვენს ხელთ არსებული მტკიცებულებები მიუთითებს იმაზე, რომ ჰადარში აღმოჩენილი მასალები ისევე, როგორც ნამარხები რომლებიც აღმოჩენილია იმავე პერიოდში უბრალოდ განსხვავებულ ტერიტორიებზე აღმოსავლეთ აფრიკაში, მიეკუთვნება ერთ სქესობრივად დიმორფულ სახეობას, რომელიც ცნობილია როგორც ავსტრალოპითეკ აფარენსისი.
აქ გვხვდება დიდი ზომის ძლიერი სქესის წარმომადგენლის სხეული და შედარებით მცირე ზომის სუსტი სქესის წარმომადგენლის სხეული, შესაბამისად მათი ერთმანეთისგან გამორჩევა საკმაოდ მარტივი პროცესი იყო.
მისი ყველა ძვალი გამომდნარი, ერთმანეთზე გადაბმული იყო, ხოლო მისი თავის ქალა სრულად შეკრული, რაც მიუთითებს მისი ჩონჩხის დასრულებულ, სრულყოფილ განვითარებაზე.
ყველა ეს ინდიკატორი, ერთად აღებული მიგვანიშნებს იმაზე, რომ ლუსი იყო ახალგაზრდა მაგრამ სრულად ჩამოყალიბებული და ზრდასრული, როდესაც დაასრულა სიცოცხლე.
გარდა ძვლოვანი ნამარხებისა, ასევე გამოაშკარავდა 30 იარდის სიგრძის ფეხის ნაკვალევის კვალი, რომელიც ადამიანის ნატერფალს ჰგავს და სამ ბიპედალურ არსებას ეკუთვნის.
ის წარმოადგენს ერთ-ერთ ძალზე მნიშვნელოვან ერთგვარ რელიქვიას ადამიანთა პრეისტორიიდან, რომელზეც აღბეჭდილია სამი ჰომინიდის ცხოვრების მცირე მომენტი.
ტერმინი ჰომინიდი კავშირშია ზოოლოგიურ ოჯახ -თან, რომელიც მოიცავს ადამიანის შემდგომ წარმოშობილ ყველა სახეობას, სადაც გამოყოფილია აფრიკის მაიმუნისებრთა საგვარეულო, მასში წამყვანი როლი უკავია და ყველა სახეობას მოიცავს ავსტრალოპითეკსა და ჰომოს გვარის წარმომადგენლებს.
მიუხედავად იმისა, რომ ეს სახეობები ერთმანეთისგან მრავალმხრივ განსხვავდება, ჰომინიდები ერთმანეთისგან იზიარებენ მახასიათებლების მთელ კომპლექტს, რომლებიც მათ ჯგუფს განსაზღვრავენ.
კომპიუტერული სიმულაციები, დინამიური მოდელირებით ჩონჩხის ინერციული თვისებებისა და კინემატიკისა, გვაძლევს ვარაუდს იმის შესახებ, რომ აფარენსისს შეეძლო იმ გზით და იმგვარად გადაადგილება, როგორც თანამედროვე ადამიანი გადაადგილდება, მაგრამ არ შეეძლოთ ისე გადაადგილება როგორც შიმპანზეებს.
დონალდ იოჰანსონისა და მისი კოლეგების უახლესმა კვლევებმა ჰადარისა და ავაშის რეგიონებში კიდევ არაერთი ნიმუში გამოააშკარავა, მათ შორის პირველი სრულყოფილი თავის ქალაც, რომლის შესახებ ინფორმაცია 1993-1994 წლებში გამოქვეყნდა, ამ სამუშაოებში ჩართული იყო კალიფორნიის ბერკელეის უნივერსიტეტიც.
მიუხედავად იმისა, რომ მისთვის ყველაზე ტიპურ ჰაბტატად მიჩნეულია ლაეტოლი , ნამარხები ყველაზე ხშირად აღმოჩენილია ჰადარში , მათ შორის აქ არის ნაპოვნი „ლუსი“ და ასევე „პირველი ოჯახი“ .
სხვა ლოკაციები, სადაც ავსტრალოპითეკ აფარენსის ნამარხებია ნაპოვნი არის: ომო, მაკა, ფეჯე და ბელოდელიე ეთიოპიაში, ასევე კობი, ფორა და ლოთაგამი კენიაში.
ავსტრალოპითეკ აფარენსისის ყველაზე ცნობილი ნამარხი დონალდ იოჰანსონმა და მისმა კოლეგებმა აღმოაჩინეს და იგი არის 3,2 მილიონი წლის წინანდელი არასრული ჩონჩხი, რომელსაც ლუსი დაარქვეს (დონალდი და კოლეგები თავიანთი აღმოჩენის აღსანიშნავად -ის ცნობილ სიმღერას „ “ უსმენდნენ).
ბოლშევიკების შემოჭრის შემდეგ კოკი დადიანმა მეუღლესთან, უფროს ვაჟთან და უმცროს შვილებთან ერთად, 1921 წლის 18 მარტს დატოვა საქართველო და სიკვდილამდე ცხოვრობდა პარიზში.