polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
1947 წელს სომხეთის სსრ კომუნისტური პარტიის პირველმა მდივანმა გრიგორ არუთინოვმა მიაღწია სსრკ მინსტრთა საბჭოსაგან დადგენილების — კოლმეურნეთა და სხვა აზერბაიჯანლ მოსახლეთა სომხეთის სსრ-დან აზერბაიჯანის სსრ-ს მტკვარ-არაქსის დაბლობში გადასახლების" მიღებას, რომლის შედეგად "ნებაყოფლობით საწყისებზე" მოხდა 100 ატასზე მეტი აზერბაიჯანელის გადასახლება .
სომხეთში აზერბაიჯანელთა რაოდენობა ყარაბაღის კონფლიქტამდე მნიშვნელოვანი იყო, მაგრამ ომის შემდგომ მათმა უმრავლესობამ დატოვა საცხოვრებელი ადგილები და საერთოდ, სომხეთი.
აზერბაიჯანელები თითქმის არ მოიხსენებიან ღია საზოგადოების ინსტიტუტის ანგარიშებში ეთნიკურ უმცირესობათა შესახებ, ისევე, როგორც სხვა სტატისტიკურ წყაროებში.
ისტორიკოს ჯორჯ ბურნუთიანის თანახმად, მე- საუკუნის მეოთხედში მუსლიმები შეადგენდნენ ერევნის სახანოს მოსახელობის 80%-ს, დანარჩენ 20%-ს შეადგენდნენ ქრისტიანი სომხები.
ბროკჰაუზენისა და ეფრონის ენციკლოპედიის თანახმად, საუკუნის დასაწყისში, ერევნის გუბერნიაში მოსახლეობის 38%-ს აზერბაიჯანელები შეადგენდნენ, რომლებიც ლექსიკონში მითითებულნი არიანს, როგორც "აზერბაიჯანელი თათრები".
უკვე სელჩუკების პერიოდიდან იწყება სომხეთის მთიანეთზე ადგილობრივი სომეხი და მოსული სელჩუკების მრავალსაუკუნოვანი შერწყმის პროცესი, რომელიც კიდევ უფრო გაძლიერდა თემურ-ლენგის შემოსევების შედეგად.
თომას დე ვაალის ცნობით, დაშნაკთა ლიდერმა გარეგინ ნჯემ 1921 წელს დაიპყრო ზანგეზური და განდევნა იქიდან დარჩენილი აზერბაიჯანელი მოსახლეობა და მიაღწია, როგორც ევფემისტურად გამოხატა სომეხმა ავტორმა მუტაფიანმა, რეგიონის „რეარმენიზაციას“.
ამავე დროს, - საუკუნეების კავკასიაში არა მხოლოდ სპონტანურად, არამედ განზრახ დასახლდნენ თურქმანი და ქურთი მომთაბარე-მესაქონლე ტომები, რომლებსაც ადგილობრივი მთავრები თავიანთ მხარდამჭერებად მიიჩნევდნენ.
მოგზაური ლუიჯი ვილარი 1905 წელს წერს, რომ აზერბაიჯანელებს დიდი რაოდენობით მიწები ერევანში, მაშინ, როცა სომხების დიდი ნაწილი გლეხთა ფენას ეკუთვნოდა.
ჯორჯ ბურნუტიანის აზრით, საუკუნეში აღმოსავლეთ სომხეთში სომხები უმეტესობას შეადგენდნენ, მაგრამ შემდგომში ეს რაოდენობა მნიშვნელოვნად შემცირდა.
ჭუნირისათვის მასალად იყენებენ წიწვიან ჯიშებს — ნაძვს, სოჭსა და ფიჭვს, მაგრამ ზოგჯერ აკეთებენ ფოთლოვანი ჯიშებისგანაც, შაგალიოად, არყისაგან.
საქართველოს მუზეუმში და სხვა მუზეუმებში დაცული სვანური ჭუნირების ზომების შედარებითმა შესწავლამ გამოავლინა სვანური ჭუნირის დამზადებისას დაცული შემდეგი თანადარდობანი: კორპუსის დიამეტრის ფარდობა ყელის სიგრძესთან შეესაბამება 2/3-ს.
ქუჩის ზედა ნაწილში, 1896 წლის 14 აგვისტოს, ძმებ ლუმიერების დილერებმა, ფერდინანდ ბონ ბენარდმა და გაბრიელ ვეირემ მექსიკის ისტროიაში პირველი კინოჩვენება მოაწყვეს.
ფრანსისკო მადეროს ქუჩა ან უბრალოდ მადეროს ქუჩა — გეოგრაფიული და ისტორიული მნიშვნელობის მქონე საფეხმავლო ქუჩა მეხიკოში, მთავარი გასასვლელი ქალაქის ისტორიულ ცენტრში.
ამჟამინდელი სახელი 1914 წლის 8 დეკემბრის დილას ფრანსისკო პანჩო ვილიამ უწოდა მას შემდეგ, რაც მისი ჯარი და ემილიანო საპატას სამხრეთის განმათავისუფლებელი არიმია მეხიკოში შევიდა.
ქუჩას სახელი ეწოდა მექსიკის რევოლუციის ერთ-ერთი მთავარი ფიგურის — ფრანსისკო იგნასიო მადეროს პატივსაცემად, რომელიც ხელახლა არჩევის საწინააღმდეგო მოძრაობის ლიდერი იყო, შემდეგ კი მექსიკის პრეზიდენტი გახდა, თუმცა სულ მალე, 1913 წელს იგი მოკლეს.
ამ პერიოდში საერთაშორისო გამჭვირვალობის კორუფციის აღქმის ინდექსში საქართველომ 51-ზე გადაინაცვლა , რითაც ევროკავშირის ზოგიერთ წევრ ქვეყანას გაუსწრო.
ვატო ლეჟავა იყო წამყვანი წევრი იმ სამთავრობო გუნდის, რომელიც ატარებდა მნიშვნელოვანი ეკონომიკური, სტრუქტურული, მარეგულირებელ და ბიზნესკლიმატის გაუმჯობესებისკენ მიმართულ რეფორმებს, ისეთებს, როგორების არის: ეკონომიკური თავისუფალების აქტი, სექტორული რეფორმები, პრივატიზაცია, საერთაშორისო ვაჭრობა და საინვესტიციო გარემო.
2012 წლიდან ვატო ლეჟავა კანცლერის ამპლუაში მართავს საქართველოში ყველაზე რეიტინგულ უმაღლესი განათლების დაწესებულებას, თბილისის თავისუფალ უნივერსიტეტს, რომელმაც გააორმაგა მიღება, შეინარჩუნა სწავლის მაღალი ხარისხი და კურსდამთავრებულთა დასაქმების მაღალი მაჩვენებელი.
ვახტანგ ლეჟავა — თავისუფალი და აგრარული უნივერსიტეტების რექტორი, 2009-2012 წლებში საქართველოს პრემიერ-მინისტრის მრჩეველი, ეკონომიკისა და მმართველობის საკითხებში მრჩეველთა ჯგუფის ხელმძღვანელი.
2009-2012 წლებში იყო მომლაპარაკებელთა გუნდის მნიშვნელოვანი წევრი საქართველოსა და ევროკავშირს შორის ღრმა და ყოვლისმომცველი სავაჭრო ხელშეკრულების მოლაპარაკებების პროცესში.
იუნონა ასევე ეძებს პასუხებს კითხვებზე თუ, როგორ ჩამოყალიბდა პლანეტა, ამის კვლევა ხდება ქვიანობის, ატმოსფეროში წყლის შემცველობის შესწავლით, მასის გადანაწილების დადგენით, ქარების შესწავლით, რომელთა სიჩქარე საშუალოდ 618 კილომეტრია საათში.
ხომალდმა სასურველი ტრაექტორიის მისაღწევად გამოიყენა დედამიწის გრავიტაცია სიჩქარის ასაკრებად, დედამიწის ორბიტიდან გავიდა და თითქმის დედამიწასთან ერთად მოძრაობდა მზის გარშემო 2013 წლის ოქტომბრიდან, 2016 წლის 5 ივლისს ხომალდმა შეასრულა იუპიტერის ორბიტაზე შესასვლელი წვა, რათა სიჩქარე შეემცირებინა.
იუნონა შეასრულებს ორ 53-დღიან შემოვლას იუპიტერის გარშემო, ამის შემდეგ 19 ოქტომბერს მოხდება კიდევ ერთი წვა, რათა ხომალდი მოხვდეს 14-დღიან პოლარულ ორბიტაზე.
პოლარულ ორბიტაზე მოხვედრის შემდეგ, ინფრაწითელი და მიკროტალღური ინსტრუმენტები დაიწყებენ ფუნქციონირებას და გაზომავენ იუპიტერის ატმოსფეროდან გამოსხივებულ თერმორადიაციას.
ეს დაკვირვებები სრულყოფს წინა კვლევებს იუპიტერის შემადგენლობისა, კერძოდ შეიქმნება ღრმა წარმოდგენა ამ პლანეტაზე წყლისა და ჟანგბადის განაწილებასა და რაოდენობაზე.
ჯუნო მეორე კოსმოსური ხომალდია, რომელიც გავიდა იუპიტერის ორბიტაზე, მისი წინამორბედი იყო გალილეო, რომელიც იუპიტერს გარს უვლიდა 1995 - 2003 წლებში.
"ღმერთმა იუპიტერმა გარშემო შემოირტყა ღრუბლები, რათა დაემალა საკუთარი ვნება და ხასიათი, თუმცა მის მეუღლეს იუნონას შეეძლო განეჭვრიტა ღრუბლებს მიღმა და დაენახა იუპიტერის ნამდვილი სახე".
ამ დროისათვის ხომალდი ორბიტიდან გამოვა, რათა დაიწვას პლანეტის ატმოსფეროში და ამით თავიდან იქნას აშორებული იუპიტერის რომელიმე ბუნებრივ თანამგზავრთან შეჯახება.
ნომენკლატურის პრინციპი, რომელიც პოუველმა შექმნა მდომრეობდა შემდეგში: ოჯახის სახელი წარმოადგენდა იმ ძირითადი ენის სახელს საიდანაც წარმოიშვა სხვა პატარა ენები და ემატებოდა-‘ან, მაგ.
ბოლო დრომდე პოუველის კლასიფიკაცია შეუცვლელია, ბევრი მკვლევარი ეცადა უფრო ჩაღრმავებოდა ენების ისტორიულ მსგავსებებს და მათ შორის კავშირებს, თუმცა უკეთესი შედეგი ვერ აჩვენეს.
საპირის კლასიფიკაციის მიხედვით ყველა ენა მოქცეულია 6 ფილეში: ესკიმო-ალეუტური, ალგანკვიანი-ვაკაშური, ნა-დენე, პენუტური, ჰოკან-სიოანური და აზტეკურ-ტანოანური.
1958 წელს ამერიკელმა ლინგვისტმა მერი ჰაასმა დაადგინა ზუსტი ბგერითი კორესპონდენცია ალგანკვიან ენებსა და ‘გალფ’ ჯგუფს შორის, რომელიც სამხრეთ ამერიკის შეერთებული შტატებში მდებარეობს.
ამის შემდეგ ენათა კლასიფიკაციის უამრავი მცდელობა იყო, ჩარლზ და ფლორენს ვოგელინებმა შექმნდეს კლასიფიკაციის რუკა 1966 წელს, წარმოიშვა ენათა ახალი დაჯგუფებები, თითქმის საპირის მსგავსი, თუმცა ბევრი ენა, დაახლოებით ენათა 9 ოჯახი კლასიფიკაციის გარეთ დარჩა.
ზია პუებლოს ეკონომიკა ძირითადად ფერმერობით/მიწათმოქმედებით იზრდება, მაგრამ მათ ცხოველების მოვლა უჭირთ რადგან ოჯახების ზრდასთან ერთად მეტი ყურადღება ეთმობა ახალგზარდებს და ახალი თაობის აღზრდას, შესაბამისად ერთ-ერთი მთავარი შემოსავლის წყარო კარგავს თავის უწინდელ ძლიერ სახეს.
ეს ყველაფერი კი ზია პუებლოს მაცხოვრებლების ძალიან დაბალ საცხოვრებელ პირობებს განაპირობებს და სამიდან ორი ოჯახი ელემენტარულად ძალიან ღარიბად ცხოვრობს.
ეს საკითხი საკმაოდ პარადოქსულია, რადგან ბავშვების სიკვდილის პროცენტული მაჩვენებელი ასევე ძალიან მაღალია, ამას კი ისევ და ისევ ტომის პრინციპულობა განსაზღვრავს, რომელიც ვერ ეგუება ბოლომდე ახალ სამედიცინო გამოწვევებს.
მიწათმოქმედებაზე ხელის ჩაქნევა იწვევს ნაკლებ საჭმელს და უარესს პირობებს, ეკონომიკურ დაცემას; ეს ხელის ჩაქნევა კი ისევ და ისევ ბავშვების გამო ხდება, მაგრამ შედეგად ამ ბავშვებსვე არააქვთ საჭმელი ან ავადდებიან და ოჯახს არააქვს ფული რომ ექიმი მოიყვანოს; ამ ყველაფერს კი ის ემატება, რომ ზიას მაცხოვრებლები ეტანებიან სიგარეტს და ალკოჰოლს და მისი უმეტესობა, ქალების გამოკლებით, დიდი დოზით მოიხმარს ორივეს.
ამ ყველაფერს კი იქამდე მივყავართ, რომ მიწათმოქმედება ამ ტომის მთავარი მამოძრავებელი ძალაა და მისი დაკრგვა წერტილს უსვამს მთლიანი ტომის განვითარებას.
ზოგი უფრო განვითარებული ზოგი კი დღემდე “კარვებში” და პატარა მიწის სახლებში ცხოვრობს, მაგრამ სოციალური მენტალობა დიდად არცერთის განსხვავდება ერთმანეთისგან.
ინდიელები ცდილობენ თავიანთი ტომები შეინარჩუნონ რაც დღევანდელ კულტურაში უკვე ძალიან რთულია შესაბამისად ბევრი მათგანი ნადგურდება და “მიგრაციას” ახდენს დღევანდელობაში, რაც შეიძლება ინდივიდუალურად კარგი მაგრამ ისტორიულად და ტრადიციულად ცოტა საწყენია, მაგრამ მათი კარგად ყოფნა, კომფორტი და პირობები რა თქმა უნდა უფრო წინ უდნა იქნას დაყენებული ვიდრე ზოგადი ქვეყნის კულტურული ინტერესი და მრავალფეროვნება.
შესაბამისად არ არის გამორიცხული, რომ ინდიელების ცხოვრების გაუმჯობესების მიზნით უკეთესი იყოს მათი ინტეგრაცია ამერიკის სხვადასვხა ქალაქებში, სადაც უფრო გაუადვილდებათ ადაპტაცია, თვითონ კულტურა კი რომელიმე წიგნის ერთ ფურცელზე იყოს შემონახული.
აქტივობები განსხვავდება და სხვადასხვა ტომები სხვადასხვანაირად აღნიშნავენ მას, თუმცა მთავარი წესი მდგომარეობს იმაში, რომ სიმინდის ჭამა არ შეიძლება სანამ „დიდ სულს“ სათანადო პატივს არ მიაგებენ.
ამ ცერემონიის დროს ტარდება ბევრი სხდომები, სადაც განიხილიება წინა წლის პრობლემები, მიუტევებენ ტომის წევრებს ჩადენილ ცოდვებს, სახელებს არქმევენ ახალშობილებს და ასე შემდეგ.
ადგილობრივი ჩრდილოეთ ამერიკელების მუსიკა ძირითადად არის ვოკალური ხელოვნება, ხშირშემთხვევაში იგი საგუნდოა, მიუხედავად იმისა, რომ ბევრი ქვეყანა უპირატესობას ანიჭებს სოლო შესრულებას.
ადგილობრივი ამერიკული მუსიკა მთლიანად მელოდიურია, მასში არ არსებობს ჰარმონია ან პოლიფონია, ასევე სოლისტსა და გუნდს შორის არის ხოლმე ანტიფონური სიმღერაც.
არ არსებობს აბსოლუტური ბგერის სიმაღლის კონცეფცია და ინტონაცია შეიძლება იყოს გაურკვეველიც კი, რაც გამოწვეულია ხმის დამუშავების და წარმოშვების გამორჩეული მეთოდით- ვოკალურ აღჭურვილობაში კუნთების დაჭიმვით.
საუკუნის შუა რიცხვებში, მართალია ძირძველი ამერიკული ენების ორი მესამედი უკვე გადაშენების პირას იყო, თუმცა დასავლეთ ნახევარსფეროს დაპყრობამ და ევროპელების დასახლებამ გამოიწვია მათი მთლიანად გაქრობა, და ჩვენს დროში მოახერხეს მკვარებმა აღმოეჩინათ ეს უძველესი ენები.
არსებობს მოსაზრებაც, რომ მექსიკელი ამერიკელების მშობლიური ენების მხოლოდ ნახევარი გადაშენდა, ხოლო მეორე ნახევარი დღემდე გამოიყენება დაახლოებით 1000 ადამიანის მიერ, ამ უძველეს ენებზე მოლაპარაკე ხალხების უმეტესობა ორენოვანია.
საუკუნის ბოლოს 175 მშობლიური ენა ფიქსირდება, მაგრამ მათგან მხოლოდ 20 იყო ფართოდ გავრცელებული, 55 ენაზე ძირითადად ტომის ხანში შესული წევრები საუბრობდნენ, ხოლო დანარჩენი 100 ენა არც ისე დიდი პოპულარობით სარგებლობდა.
სიკვდილის ცერემოენიები- ადგილობრივი ამერიკელები ზეიმობდნენ სიკვდილს, რადგან ფიქრობდნენ რომ ეს იყო დასასრული დედამიწაზე სიცოცხლისა, ხოლო სიკვდილის შემდეგ იწყებოდა სულიერი ცხოვრება.
ბევრ თემს სჯეროდა, რომ "მოგზაურობა" საკმაოდ გრძელი იყო, ამიტომაც გარდაცვალების შემდეგ გარდაცვლილს პატივს სცემდნენ როგორც საჭმლით, ასევე საჩუქრებითაც, რათა დარწმუნებულიყვნენ ისინი კარგად აგრძელებდნენ ცხოვრებას.
მაგალითად- ჰოპი ინდლიებელს სჯეროდათ, რომ მოგზაურობა გრძელდებოდა ცაში ფრენით და ისინი, ვინც სწორი გზით იცხოვრებდნენ, ფრენასაც ასევე კარგად გააგრძელებდნენ, ხოლო ვისაც არც თუ ისე შესაშური განვლილი ცხოვრება ჰქონდა, დაიტანჯებოდნენ შემდგომ მოგზაურობაში.
რომ დარწმუნებულიყვნენ, თუ რამდენად მშვიდობიანი იქნებოდა მოგზაურობა, ისინი გარდაცვლილს ნატურალური იუკას საპნით აბანავებდნენ და ტრადიციულ სამოსს აცმევდნენ.
უმეტესწილად ლათინურ ქვეყნებში ეს სიტყვა ყველა იმ “ქალაქთან” თუ დასახლებასთან ასოცირდება, რომელიც მეგაპოლისის ან უბრალო ჩამოყალიბებული, განვითარებული ქალაქის სტანდარტებს ვერ წვდება.
შესაბამისად ზია პუებლო ვულკანური კრესტით წარმოშობილ პატარა გორაზეა გაშენებული დაახლოებით 64 კილომეტრის დაშორებით ქალაქ ‘ალბაკურკიდან’, რომელიც შტატ ‘ახალ მექსიკა’-ში მდეობარეობს.
ასევე მიხუედავად იმისა, რომ სხვა ტომებმა რაღაც დონეზე მიიღეს ახალი სამყაროს შემოთავაზებები, ზია პუებლო თავიდან ბოლომდე ინარჩუნებს მის პირვანდელ იერსახეს, რაც მის ეკონომიკურ სტატიკურობაზეც ისახება.
მაგალითად თუ ქალი უშვილოა და თუ ოჯახს შვილი არ ჰყავს ისინი კოშაირში, კვირაინაში ან სხვა მახლობელ სოფლებში უნდა გადავიდნენ და იქ ხდება ამ პრობლემის გადაჭრა.
წესჩვეულისამებრ ამ პროცესს ცეკვა, სიმღერა და ერთგვარი რიტუალი მოჰყვება სადაც ქალი იღებს სათამაშოს, რომელიც სამი-ოთხი დღე მასთან რჩება, როგორც იღბალის სიმბოლო შემდეგ კი უბრუნებს კუთვნილ სოფელს.
თითქმის შეუძლებელია იმის დადგენა თუ რამდენი ენა არსებობდა ახალ მსოფლიოში, ევროპელების ჩამოსვლამდე, ასევე იმისა თუ რამდენი ადამიანი საუბრობდა ამ ენებზე.
ზოგიერთი მკვლევარი ფიქრობს, რომ ევროპელების ჩამოსვლისთვის დაახლოებით 40 მილიონი ადამიანი ლაპარაკობდა 1800 ერთმანეთისგან განსხვავებულ ენებზე, ხოლო სხვა ფართოდ აღიარებული გამოკვლევებით ცნობილია, რომ კოლუმბის დროს დასავლეთ ნახევარსფეროში 2000ზე მეტი ენა არსებობდა და 15 მილიონზე მეტი მაცხოვრებელი.
გეოგრაფიული დაყოფის ფარგლებში, 1,5 მილიონი მკვიდრი მექსიკელი ამერიკელები 300 ცალკეული ენას გამოიყენებდნენ, ასევე მექსიკაში და ცენტრალურ ამერიკაში 300 ენა მოდიოდა დაახლოებით 5მილიონ მოსახლეზე, ხოლო სამხრეთ ამერიკისა და დასავლეთ ინდიელების 9მილიონზე მეტი მაცხოვრებელი 1400 განსხვავებულ ენაზე საუბრობდნენ.
ენების ასეთი კლასიფიკაცია ხშირად სპეკულაციას ჰგავს, თუმცა ნაწილობრივ ასე იმიტომ ხდება, რომ ენების უმრავლესო გადაშენებულია ან ჯერ კიდევ არ არის შესწავლილი და ნაწილობრივ იმიტომ, რომ მათი განსხვავება ღრმა ისტორიულ დონეზე ძალიან რთულია, ვინაიდან ინდიურ ენებს საერთო წარმომავლობა აქვთ.
ხშირად, რიტუალები მოიხსენიება როგორც რელიგია, თუმცა ადგილობრივი მოსახლეობის უმრავლესობა ცერემონიებსა და რიტუალებს არ აღიქვამენ ისეთ რელიგიად როგორც, მაგალითად - ქრისტიანები.
კიდევ ერთი პარადოქსი კი იმ შინაარს მოიცავს რომ ზია პუებლოს მაცხოვრებლები იმის და მიუხედავად რომ ძალიან რელიგიურები არიან საერთოდაც არ მიაკუთვნებენ სიკვდილს ზეციურ ძალებს.
თუ ბავშვი ოჯახში გარდაიცვლება ეს იმას არ ნიშნავს, რომ იგი ღმერთმა წაიყვანა, მათ თავიანთი ექიმების და განკურნების წესების სჯერათ ამიტომ მიწათმოქმედების აღიარებას წინ რელიგია ნამდვილად არ უდგას.
ეს რა თქმა უნდა არ გამორიცხავს მათ ძალიან ღრმა რელიგიურობას და იმ ფაქტებს რომ ისინი ასევე ძალიან ბევრს ღმერთების ანგარიშზეც წერენ, მაგრამ ეს მოყვანილი ფაქტებიც არ ამბობენ ცოტას კულტურის იერსახეზე და თავიანთ განვითარების პოტენციას მსოფლიოს აჩვენებენ.
უკლებლივ ყველა ტომი ისევ იმ იდოლოგიით ცხოვრობს, რომლითაც ოდითგანვე არსებობდა და შესაბამისად მათი ყოფა თანამედროვე სამყაროსგან ძალიან განსხვავდება.
ტრადიციები, კულტურა, ადათწესები და წესჩვეულებები ინდიელებს დღემდე შემონახული აქვთ და არანაირი ეკონომიკური განვითარებით ან სულაც მედიცინის წინსვლით არ არიან დაინტერესებულნი.
ასეთ რიტუალებთან ერთად ერთგვარი ყოველდღიური და ჩვეულებრივი რელიგიო-სოციალური ცხოვრებაც მოიცავს ბევრ წესჩვეულებებს, როგორებიცაა მშობიარობა, ქორწილი ან დაკრძალვა.
სამკურნალო რიტუალები- სიმბოლური სამკურნალო რიტუალები და ცერემონიები ხშირად ტარდებოდა, რომ თემის ყველა წევრი ჰარმონიაში ყოფილიყო გარემოსთან და ერთმანეთთან.
სხვადასხვა თემებში ერთმანეთისგან განსხვავებულად ტარდებოდა ცერემონიები, მაგალითად და თემები იყენებდნენ სამედიცინო ბორბალს, ბორბლის გარშემო მღეროდნენ და ცეკვავდნენ.
ზიას მოსახლეობა კათოლიციზმის მიმდევრობის, რიტუალების და ძველი პაგანური ადათწესების გარდა, კოსმოლოგიასაც დიდ ყურადღებას ანიჭება, რომელიც მათ ერთგვარ მითოლოგიას წარმოშობს და განაპირობებს ისეთ წმინდა ღმერთებს, ცხოველებს, ან ადგილებსაც როგორებიცაა გველები, ხეები, სულები, ფერები, მთები, ფრინველები, ცხოველები, მეომრები და ქალები.
ეს კულტურის და ცხოვრების მხარე კი ზია პუებლოს ხელოვნებას უთქვამს სახელს, რომელიც გამოხატავს ხალხის ამ ღრმა დამოკდებულებას კოსმოლოგიაზე და არაამქვეყნიურ ცხოვრებაზე, რაც თანამედროვე ტურიზმის განვითარებასაც უწყობს ხელს.
ინდიური ენების მაგალითზე შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ არსებობს სხვადასხვა ხარისხით ენობირივი კულტურული და ფსიქოლოგიური შერწყმა, ანუ შეიძლება ენებმა ერთმანეთისგან ‘ისესხონ’ ლექსიკური ელემენტები,ასევე ფონეტიკური, გრამატიკული და სემატიკური ნიშნები.
მკვდრი მოსახლეობისთვის მნიშვნელოვანი იყო ბილინგუალიზმი, განსაკუთრებით ჩრდილო-დასავლეთში, სადაც ძალიან კარგად იყო დაცული ენობრივი კუთვნილების გენეტიკური მრავალფეროვნება, საიდანაც შემდგომში კარგად განვითარდა ენათა ‘მსესხებლობის’ სისტემა.
ინდიური წარმოშობის ჩრდილო ამერიკული ენების მრავალფეროვნების მიუხედავად მათი ზოგადი დახასიათება შესაძებელია, ძირითადად ეს ენები სტრუქტურულად ერთნაირია, მაგრამ აქვთ თავისი განმასხვავებელი და დამახასიათებელი ნიშან-თვისებები, რომლებიც ერთმანეთისგან მკაფიოდ განასხვავებს.
თუ ენების ისტორიულ კავშირს გადავხედავთ, ვნახავთ,რომ სისტემურად ესპანური, იტლიური და ფრანგული ენები ძალიან ჰგვანან ერთმანეთს, სწორედ მსგავსებებით ხდება ენების ოჯახებად დაყოფა.
ადგილობრივი ამერიკელებისთვის სიმღერა ტრადიციულად არის მთავარი გზა ზებუნებრივ ძალებთან საკონტაქტოდ და მუსიკა იშვიათად სრულდება საკუთარი სიამოვნებისთვის.
მაგალითად; ჩრდილო-დასავლეთ კალიფორნიის კაროკი, ტომი, რომელსაც საკმაოდ მკაცრად მოექცდნენ თეთრკანიანები, მხოლოდ რამდენიმე ნასესხები ენა აქვთ ინგლისელებისგან , ასევე ზოგი სიტყვა ოდნავ არის გადაკეთებული თავიანთი ინტერპრეტაციით და ლექსიკის გავლენით, მაგალითად სასტუმროს არის ‘-’, ანუ ოთახი საჭმელად .
ერთ-ერთი მაგალითია ჩრდილო-დასავლეთის ჩინუკის ჟარგონი, რომელიც ბევრი თეთრკანიანის მიერ გამოიყენებოდა და იღებდა ბევრ სიტყვას როგორც ფრანგულიდან ისე ინგლისურიდან, მანამ სანამ არ დაძველდა და არ გაქრა.
ზოგჯერ ამ რიტუალში მონაწილეობს მთელი თემი, სადაც მონაწილეები მღერიან, ცეკვავევნ, ხატავენ ავადმყოფის ორგანოებს და ეხმარებიან მკურნალს რომ ბოროტი სული განიდევნოს.
მიწათმოქმედება არა მარტო ფიზიკურად არჩენს მომავალ თაობებს და განაპირობებს მათთვის საჭმელს, არამედ ასევე ყველას უნარჩუნებს სამსახურს, განაპირობებს აქტიურ ცხოვრებას და ჯანსაღ ცხოვრების წესს.
ექვსი ათასი მაცხოვრებელი ოცამდე ასულა და დღესდღეობით 2-3-მდე შემცირებულა, მაგრამ ეს დარჩენილი ორი ათასი ისედაც გაცილებით უფრო ფასობს ვიდრე რომელიმე სხვა ტომის მეტი “მიმდევარით”, რომელსაც ომი არ უნახავს.
ამ ყოველივემ ასევე შეცვალა მათი სულიერი ტრადიციებიც და 1882 წელს ამერიკის შეერთებული შტატების ფედერალურმა მთავრობამ მუშაობა დაიწყო ადგილობრივი ამერიკელების რელიგიური უფლებების აკრძალვაზე.
სწორედ ამ დროს, აშშ-ს შინაგან საქმეთა მდივანმა ეს პერიოდი გამოაცხადა როგორც „წარმათული ცეკვებისა და ცერემონეიბის“ დასასრულის პერიოდი, რადგან, მისი აზრით, ეს ყოველივე ხელს უშლიდა ცივილიზაციის განვითარებას.
იმისდა მიუხედავად, რომ 1890 წელს წარმართული ცეკვების აკრძალვას დაახლოებით 150-ზე მეტი ადგილობრივი შეეწირა და ბევრი რამ გადაიტანეს აბროიგენებმა, არის ტრადიციები და ცერემონიები, რომლებიც მაინც შემორჩათ საბოლოოდ და დღესაც არიან თემები, რომლებიც აგრძელებენ ცერემონიებითა და ძველი რწმენით ცხოვრებას.
ინდიური წარმოშობის ჩრდილოეთ ამერიკის ენების რადოენობა 300 და დაახლოებით 1,5 მილიონი მკვიდრი მაცხოვრებელი ლაპარაკობდა ამ ენებზე, როგორც კვლევებმა აჩვენა 1962 წლისთვის დაახლოებით 200 ენა არსებობდა, თუმცა დროთა განმავლობაში მათი რაოდენობა უფრო და უფრო მცირდება, არის გამონაკლისი ნავაჯო, რომელიც პირიქით სტაბილური ზრდით გამოირჩევა და დღემდე აქტუალურია.
მშობლიური ამერიკული ენების რაოდენობა ძალიან დიდია, დაახლოებით 175 ენა არსებობდა, აქედან უმრავლესობა გადაშენდა, თუმცა საუკუნემდე, ‘ახალი მსოფლიოს’ ჩამოყალიბებამდე ისინი აქტუალური იყო.
აფრიკული და ინდო-ევროპული ენებისგან განსხვავებით ძველი ენები ძირითადად არ მიეკუთვნებოდნენ არც-ერთ ოჯახთა ენას, მათი დახასიათება გეოგრაფიული მდებარეობით ხდებოდა.
ჩრდილო ამერიკულ-ინდიური ენები არის ამერიკის შეერთებული შტატებისა და სუბარქტიკული კანადის მშობლიური ენები, მაგრამ მათზე მექსიკის ჩრდილოეთ საზღვართანაც საუბრობენ.
რეგიონში შედის ქალაქები: განჯა და ნაფთალანი; ასევე რაიონები: აღსთაფის, ყაზახის, დაშქესანის, გადაბეის, თოუზის, გორანბოის, გოიგოლის, სამუხის და შამქორის.
რეგიონის მთავარი მიწისქვეშა რესურსება: ნავთობი, ბუნებრივი აირი, კობალტი, ბარიტი, რკინის მადანი, კირქვა, მარმარილო, თაბაშირი, ცეოლითი, ბენტონიტური, ცემენტის ნედლეული, დაშქესანის რკინის საბადო, ოქრო და სპილენძი.
რეგიონის ეკონომიკაში მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია მძიმე მრეწველობას, რომელიც წარმოდგენილია მანქანათმშენებლობის, ინსტრუმენტი მიღების, საკომუნიკაციო მოწყობილობების წარმოების, სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის აწყობის საწარმოებით.
პროქსიმალური თეძოს სიდიდისა და უზარმაზარი მაიმუნების მრავალფეროვანი ნიმუშის შედარებისას, თანამედროვე ადამიანები (აფრიკული პიგმის ანდამას კუნძულის საზოგადოების და პატარატანიანი ინდივიდების ჩათვლით), ისევე როგორც პლიო-პლესტოცენის ჰომინიდების თეძოები, ორორინ ტუგენესისის განამარხებული ნაშთები მეტად ჰგავს ადრეული ჰომინიდის ტაქსინის თეძოს ვიდრე აქამდე მოღწეული ჰომინიდების ნაშთებისას და თანამედროვე ადამიანებისას.
ორგანგუტანებს გააჩნიათ დიდი თავები , თეძოს ვიწრო მაღაროები, გააჩნდათ იმ მახასიათებლების კომბინაციები, რაც არ გააჩნიათ თანამედროვე ან ჰომინიდების უკვე აღმოჩენილ თეძოებს.
მესამე ღერძი, რომელიც ორიენტირებულია კისრის სიგრძესთან და მაღაროს სიგანესთან, განაცალკევებს ადრეული ჰომინიდების თეძოებს მაიმუნებისგან, თანამედროვე ადამიანებისგან და ნაპოვნი ჰომო ტაქსონებისაგან.
1002'00 ჰგავს ადრეული ჰომინიდების თეძოებს, რომლებიც დახასიათებულნი იყვნენ არსებულსა და წინა ანალიზებში გრძელ კომბინაციებში ჰომინიდების პალეობიოლოგიაში, ანთროპოლოგიის განყოფილებაში, ჯორჯ ვაშინგტონის უნივერსიტეტში.
1002'00 ატარებს ნიშნებს მედიასა და ლატერულ მუსკულატურაზე, მაგრამ მას აკლია თვალსაჩინო, დაყენებული ლინსპერი, რომელიც თანამედროვე და განამარხებულ ჰომო თეძოდ ითვლება.
ამ თეძოს ზომა არის 1002'00 - ის შუალედს შორის, და ნაწილობრივ პან და ჰომო თეძოს ანაწილებს; 1002'00 თეძოს ყველაზე მეტად ადარებენ ავსტროლოპითებს, პარანტროპებს და აფრიკელი მაიმუნების თეძოებს, მაგრამ ისინი შედარებით მცირე არიან ვიდრე ორგანგუტანები და განამრხებული და თანამედროვე ჰომინიდები.
მკვლევართა ჯგუფმა, ფრანგ პალეონტოლოგ ბრიჯეტ სენუტისა და ფრანგ გეოლოგ მარტინ ფიკფორდის ხელმძღვანელობით, აღმოაჩინა ორორინ ტუგენენსისის ნიმუშები ტუგენ ჰილსთან ახლოს, აღმოსავლეთის მხარეს, ბარინგო დისტრიქტში, კენიაში.
მაიმუნის მსგავსი ცხოველი, ახალი კომბინაციის და ადამიანური თვისებების გამო, მკვლევრებმა მიიჩნიეს ახალ სახეობად და დაარქვეს , რაც ადგილობრივთა ენაზე ნიშნავს „პირველი ადამიანი ტუგენის რეგიონში“.
ძვლების დათარიღებისთვის გამოიყენეს რადიოაქტიური იზოტოპის მეთოდი, პალეომაგნეტიზმი (დედამიწის მაგნიტური პოლუსების დასრულებული დიაგრამის ცვლილების გამოყენება), ბიოქრონოლოგია .
თანამედროვე ადამიანის სიარული მკაფიოდ განსხვავებულია ბიპედალიზმის კინემატიკის პრიმატებისგან სხვადასხვა გზების მეშვეობით - გვერდითი გადაადგილებებისა და მცირე წვეთის ჩათვლით კონტრალატერული თეძოს ფაზაში.
ეს მახასიათებლები შესაძლებელს ქმნის გაშლილ და პატარა თეძოს არსებობას დუნდულას პატარა კუნთის ადგილას, რომელიც უპირისპირდება ტანის წონის პატარა ძალასა და კონტრალატერულ თეძოს.
ამ ცვლილებად მომენტებს წინააღმდეგობას უწევენ თეძოს დიაფიზიკის, განსაკუთრებით პროქსომალური მედიოლატერული სიგანეები, სადაც ეს მომენტები ყველაზე ხშირია.
ადრინდელი ჰომოს თეძოები ინარჩუნებენ პრიმიტიულ გრძელ კისერსა და ფართო ლილვებს, რომლებიც სთავაზობს შედარებით ფართო იღლიის შეკავებას, მაგრამ უფრო მეტად ჰგავს თანამედროვე ადამიანის თეძოებს რომლებსაც დიდი თავები და ფართო კისრები ახასიათებს.
საკმაოდ დიდ თეძოს სიგრძესთან ერთად ეს თვისებები წარმოადგენენ უფრო თანამედროვე, ადამიანის ბიპედალური გადაადგილების მსგავსი გადაადგილებაზე გადასვლის დასტურს, რომელიც მოიცავს მაღალ სიჩქარესა და ენერგიულ ეფექტურობას ადრინდელ ჰომინიდებთან შედარებით.
სამომავლო ცვლილებები ბარძაყის ანატომიაში , ხორციელდება ჰომოს საგვარეულოს საშუალო პლეისტოცენში და შესაძლოა ნაწილობრივ უკავშირდებოდეს სამეანო ფაქტორებს.
ტუგან ჰილსში აღმოჩენილი მასალა არის უფრო ახალგაზრდა ვიდრე -ის თავის ქალა ( , აღმოაჩინეს ტოროს-მენალაში, ასაკი არის 6-7 მილიონის წელი, დათარიღდა ფაუნასთან დაკავშირებული თანაფარდობებით) და უფრო ძველი ვიდრე ნარჩენები ’ -ის მინდვრებიდან, რომელიც უფრო ზუსტად არის დათარიღებული, ვიდრე -ი.
ადრეული ჰომინიდების შედარება გართულებულია ტუგენის მასალებში თავის ქალის მცირერიცხოვნობით, უკანა თავის ქალის ჩაღრმავების არარსებობით , და მხოლოდ ერთი პროქსიმალური ფეხის ფალანგით -ის ნარჩენებს შორის.
თუ დამტკიცდა, რომ ორორინი არის თანამედროვე ადამიანის პირდაპირი წინაპარი, მაშინ ავსტრალოპითეკი, როგორიცაა ავსტრალოპიტეკ აფარენსისი შესაძლოა იყოს ადამიანთა ოჯახის ხის ცალკე ტოტი: ორორინი არის ორივეზე ადრეული, დაახლოებით 3 მილიონი წლით და უფრო ახლოს თანამედროვე ადამიანთან ვიდრე არის აფარენსისი.
მისი პირის აპარატი განსხვავდება ავსტრალოპითეკის კბილის აპარატისგან იმით, რომ მისი ძირითადი კბილები არის პატარა და ნაკლებად წაგრძელებული, ხოლო არდიპითეკის პირის აპარატისგან განსხვავდება იმით, რომ მინანაქარი არის უფრო სქელი.
ეს დაკსვნა გაკეთდა განამარხებული ძვლების საფუძველზე, კერძოდ მაჯის დისტალური რიგის ძვლის პოზიციით -ში, პროქსიმალური ბარძაყის ანატომიით ორორინში და მენჯის და ტერფის მორფოლოგიით -ში.
ეს მორფოლოგიური კომპლექსი არ არის მხოლოდ ალლომეტრიული შედეგი პატარა თეძოებისა, . . 288-1 და 1002’00-ის ჩათვლით პატარა ტანის თანამედროვე ადამიანები და მაიმუნები არ ჰგვანან ადრეულ ჰომინიდებს.
სამი ინდივიდუალური კლასტერი აერთიანებს ამ ნათესაობებს, თანამედროვე ადამიანებს და ჰომოს განამარხებული ნაშთები ქმნის ჯგუფს, რომელიც ეხება ავსტრალოპითეკებს, ცლასტერებს, პარანტროპებსა და სხვ.
ორორინის საქმე არის დამაინტრიგებელი, რადგან ზოგიერთი მკლევარი თუ პალეოანთროპოლოგი მის ბარძაყის ძვალს აღწერს, როგორც თამანედროვე ადამიანის მსგავსს ვიდრე გვიანდელი პლიო-პლეისტოცინის ავსტრალოპითეკის.
მრავალგანზომილებიანი სტატისტიკის გამოყენებით დაასკვნეს, რომ 1002‘00 უფრო ემსგავსება გვიანდელ ავსტრალოპითეკს პატარა თავში, გრძელ ყელში და ძვლის განიერ პროქსიმალურ ღეროვან სტრუქტურაში.