polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
რაოდენ გასაკვირიც უნდა იყოს, ეკლესია სასტიკად ეწინააღმდეგებოდა მონების გათავისუფლების პროცესს და 1861-65 წლებში აშშ-ის სამოქალაქო ომში რეაქციონერთა მხარეზე იდგა.
დღესდღეობით ძნელია განაცალკევო ერთმანეთისგან ის , რაც აფრიკიდან მოჰყვა მონებს და ის, რაც მათ შეიძინეს სამი საუკუნის განმავლობაში თეთრკანიანებისაგან.
მას ჩრდილო-დასავლეთით, ჩრდილოეთით და ჩრდილო-აღმოსავლეთით ესაზღვრება ზამბეზის ხეობა, აღმოსავლეთიდან კი ინდოეთის ოკეანეთით არის გარშემორტყმული, სამხრეთით დელაგოას ყურეა, ასევე სამხრეთით მდებარეობს ლიმპომპოს მდინარე და მშრალი დრაილენდის ხეობა.
ზამბეზის სამხრეთით მდებარე პლატოს ტერიტორიაზე სახელწოდებით „ზოუტპანსბერგ“ ვითარდებოდა და ყალიბდებოდა შონას ხალხის ისტორია ათას წელზე მეტი ხნის განმავლობაში.
შონა არის ადამიანების გარკვეულ ჯგუფი, რომლებიც საუბრობენ ბანტუს ენაზე ზიმბამბვეში და ზოგიერთ ახლომდებარე ქვეყნებში, მაგალითად როგორიცაა: მოზამბიკი, ბოტსვანა, სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა და ზამბია.
დღესდღეობით ზიმბამვეს ტერიტორიაზე 8,000,000 შონას ხალხიხს წარმომადგენელია, ხოლო ზიმბამბვეს გარდა, იმ არეალზე, სადაც გავრცელებულია შონას ხალხი, მათი რაოდენობა ნახევარ მილიონს შეადგენს.
ყოველთვის ცხადი არ არის კონკრეტული ჯგუფი მიეკუთვნება თუ არა შონას, თუმცა არსებობს ერთიანი შეთანხმება შონას ტომებისათვის, ეთნიკური გავრცელება უნდა გაიმიჯნოს ლინგვისტურისგან.
შონას საცხოვრებელი არეალის კლიმატი ნოემბრიდან მარტამდე ტენიანია, ხოლო აპრილიდან ოქტომბრამდე მშრალი, ასევე წვიმების დაწყებამდე პლატოზე განსაკუთრებით მაღალია ტემპერატურა, ხშირია გვალვა და სიცხე, ხოლო წელიწადის ყველაზე ცივ პერიოდში შესაძლებელია ყინვებიც.
წლის ციკლი მიმდინარეობს შემდეგნაირად: თავდაპირველად არის ცხელი პერიოდი, შემდეგ შედარებით ცივი და წვიმიანი პერიოდი, ხოლო ბოლოს მშრალი და ცივი ზამთარი.
სავანას მცენარეების ფოთლები ხშირად უხეშია ამ ტერიტორიაზე გავრცელებული ხშირი გვალვების გამო, ბალახებს შორის ჭარბობს მარცვლოვანები, რომლებიც 3-5 მეტრ სიმაღლემდე აღწევენ.
კარანგას დიალექტი იყოფა ქვედიალექტებდ, რომელიც შონას ხალხში გავრცელბულია ეთნიკური ჯგუფების მიხედვით: ვიქტორიას დუმა, ვიქტორიას ჯენა, ჩიბის მარი, გუტუს გოვერა, ჩილიმანზი, ვიქტორია და სხვ.
ზეზურუს ქვედიალექტებია: შავაშა სალისბურის უბანში, ჰარავა სალისბურისა და ჰართლის უბნებში, გოვა მაზოეში, ნოვე მრევასა და მარანდელაში, ჰერა, ნჯანჯა და ნობვუ კარტერში, მბირე მარანდელასში და ვაკვაზიმბა ლომანგუნდში.
ნდაუ აღმოჩენილია ძირითადად აღმოსავლეთ აფრიკაში, მაგრამ ამ დიალექტზე მოსაუბრე ხალხი ასევე ცხოვრობს მელსეტერში, ჩარტერში, გუტუს და ბიკიტას უბნებში.
ყველაზე მნიშვნელოვანი ქვედიალექტი თავად კალანგაა, რომელზეც საუბრობენ ბულალიმა-მანგვესა და ნიამანდჰლოვუს უბნებში, ასევე მცირე რაოდენობით ბეჩუანალენდის პროტექტორატშიც.
სამწუხაროდ, შონას ისტორიას არ შემორჩა წერილობითი წყაროები, ამიტომ ყველაზე მნიშვნელოვან მასალას მეცნიერებისთვის წარმოადგენდა აღმოჩენილი არტეფაქტები და ნანგრევები, რომლებიც შონას კულტურის შესწავლისთვის ძალიან მნიშვნელოვანია.
მიუხედავად იმისა რომ არქეოლოგიური წყაროები ძალიან მცირეა, მათი შესწავლის საფუძველზე შესაძლებელია დადგინდეს ადგილობრივი ტომების მიგრაცია, ცხოვრების სტილი, კულტურა.
ასევე ისეთი ნივთები, როგორებიცაა ფაიფურის ნაწარმი, რომლებიც უცხო მხარედან არის შემოტანილი, ინფორმაციას გვაწვდის მათი ეკონომიკური მდგომარეობისა და სავაჭრო კონტაქტების შესახებ.
მეცნიერებმა არსებულ მონაცემებზე დაყრდნობით დაადგინეს, რომ დიდად განსხვავდებოდა ერთმანეთისგან პლატოს ადრინდელი და გვიანდელი ჯგუფები ჭურჭლის დამზადებთ.
ამ და სხვა ფაქტების გაანალიზების შედეგად, ასევე მოხდა იმის დადგენაც, რომ გვიან პერიოდის ხალხს მეტად ჰქონდა განვითარებული ეკონომიკა, კერძოდ მეცხოველეობა.
როგორც ცნობილია, პლატოზე ცხოვრობდა 4 ტომი - პირველი ლეოპარდ კოპჯეს კულტურა, რომელიც სამხრეთ დასავლეთ პლატოზე ცხოვრობდა დაახლოებით 940 წელს, 1020 წლისთის მათი საცხოვრებელი არეალი გავრცელდა ლიმპომპოს დაბლობზე, მეორე ცნობილი კულტურაა გუმანიეს კულტურა, სამხრეთ პლატო, 1090წ.
შემდეგი არის ცენტრალურ პლატოზე ჰარარეს კულტურა, რომელიც ყვაოდა 1150 - 1180 წლებში, ხოლო ჩრდილოეთით და ჩრდილო-დასავლეთით იყო მუსენგეზის კულტურა, რომელიც დაახლოებით 1210 წელს იყო.
მეოცე საუკუნეში მოსახლეობა ძირითადად სოფლის მეურნებას მისდევდა, განსაკუთრებით გავრცელებული იყო მარცვლეულის კულტურა, კერძოდ, სიმინდი და ფეტვი ძირითად კულტურებს წარმოადგენდა, ასევე მოჰყავდათ ლობიო და ბრინჯი.
ახალი პოლიტიკა, რომელიც ნელ-ნელა მოქმედებდა, ქვეყნის მასშტაბით შეიცავდა შეზღუდვებსა და სახნავი მიწების მკაცრ კონტროლს, ასევე მინდვრების უფრო ინტენსიურ კულტივაციას.
მაგრამ მიუხედავად გავრცელებული სადემონსტრაციო ნაკვეთების გამოყენებისა და დატრეინირებული აფრიკელი სოფლის მეურნეების არსებობისა, ადმინისტრაციას უწევდა ბრძოლა სულელური და ახლო მხედველი კონსერვატიზმის და პასუხისმგებლობის არქონის წინააღმდეგ მიწის გაუმჯობესებული მეთოდებით გამოყენებასთან დაკავშირებით.
შონას ხალხის წარმომადგენლები ყველაზე დიდი რაოდენობით ზიმბაბვეში გვხვდებიან, თუმცა ასევე გავრცელებულნი არიან ისეთ ქვეყნებშიც, როგორიცაა: ბოტსვანა, მოზამბიკა, ზამბია და სამხრეთ აფრიკა.
ხშირად სირთულეს წარმოადგენს იმის დადგენა, არის თუ არა კონკრეტული ჯგუფი შონას წარმომადგენელი, ამ დროს მნიშვნელოვანია, რომ ერთმანეთისგან გაიმიჯნოს ლინგვისტური და ეთნიკური გავრცელება.
შონას საზოგადოება დაყოფილია კლანებად, რომელსაც ხელმძღვანელობს ბელადი, ისინი პაასუხს აგებენ მიწის განაწილებაზე, გარე მტრების მოგერიებასა და დავების გადაწყვეტაზე.
ასევე, მეცნიერების შესწავლის საგანს წარმოადგენს შონას ხალხის მედიცინა, რომელიც არ გულისხმობს მხოლოდ სხეულის განკურნებას, მედიცინის დახმარებით მათ შესაძლებლად მიაჩნიათ აკონტროლონ საკუთარ თავში ის, რისი გაკონტროლებაც სხვა შემთხვევაში შეუძებელი იქნებოდა.
ამ ჩვევის გამოსამუშავებლად ოჯახის წევრები მიმართავენ შემდეგ ხერხს: დედა აძლევს თავის შვილს,მაგალითად, ერთ ნაჭერ მოხარშულ გოგრას, მოხარშულ სიმინდს და ეუბნება მას, რომ უნდა გაუნაწილოს თავის ძმას.
როდესაც ხვნის სეზონია ოჯახის წევრბი ზრუნავენ, რომ ყველას მინდორი იყოს მოხნული, თუკი რომელიმეს არ ჰყავს ხარი ან არ აქვს გუთანი, დანარჩენები უზრუნველყოფენ საჭირო ნივთით.
თუკი კაცი წასულია სამუშაოდ ქალაქში, მის როლს ოჯახში მისი ძმა ასრულებს, მას ევალება ყველაფერი, რაც ოჯახში კაცს და აქვს ყველა ის უფლება, რაც თავის ძმას ექნებოდა.
დაავადებები, როგორებიცაა ხველება, გაციება, ოდნავი ტემპერატურა, მუცლის და თავის ტკივილი ითვლება ნორმად, რადგან ისინი ცალკეული ადამიანის ცხოვრებაში დროდადრო გამოვლინდება და სწრაფად და სრულად ქრება.
ამგვარ სიტუაციაში ძირითადად სამკურნალო საშუალების არჩევა დამოკიდებულია თითოეული წამლის ღირებულებაზე, ხელმისაწვდომობასა და პაციენტის ცოდნაზე მოსალოდნელი შედეგის შესახებ.
განათლების შემდეგ საფეხურზე, იგულისხმება საშუალო კლასები და ასევე უნივერსტეტებზე დაფინანსების პროცენტი შედარებით პატარაა, 37,5 % აფინანსებდნენ იმ მოსწავლეებს, რომლებიც ტექნიკურ სასწავლებლებში იღებენ განათლებას.
მშობლები ვალდებულნი არიან, რომ ხელი შეუწყონ თავიანთ შვილებს განათლების მიღებაში და შესაძლებლობებიდან გამომდინარე მაქსიმალურად დააფინანსონ მათი შვილების სწავლა.
დღესდღეობით სიტყვა შონა გამოიყენება, როგორც სახელწოდება სამხრეთ ცენტრალურ პლატოზე მცხოვრები გვიანი რკინის პერიოდის ხალხებისა, რომლებიც საუბრობდნენ შონას ენის სხვადასხვა დიალექტზე, სამხრეთ როდეზიასა და აღმოსავლეთ აფრიკაში ისინი არასდროს არ ყოფილან გაერთიანებულნი, მაგრამ ბევრი მათგანი გაერთიანებული იყო როზვის ტომში, ასევე აღსანიშნავია, რომ თვითონ ეს ტომები თავიანთ თავს არ მოიხსენიებდნენ, როგორც შონას ტომებს, ასე ვთქვათ, ეს მეცნიერების შემოღებული ტერმინია.
წ ზიმბამბვეს ნანგრევებს, მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ შონა შთამომავალი იყო იმ ტომისა, რომელიც ვაჭრობდა ორქოთი და სპილოს ძვლით არაბებთან, რომლებმაც შექმნეს ბაზარი და მონების სავაჭრო ადგილები აღმოსავლეთ სანაპიროზე მერვე საუკუნეში.
ოჯახის მიტოვება და სიღარიბე არის ყველაზე გავრცელებული სასჯელი; ღალატი ხშირ შემთხვევაში დავიწყებულად ჩაითვლება თუ შეთავაზებულ იქნება კომპენსაცია, თუმცა უწინ მკვლელი ქმარი გამართლდებოდა თუ მოღალატე ცოლს უშუალოდ ფაქტზე წაასწრებდა.
ტომის ჩვეულებრივ წევრთა შემთხვევაში თუ მამაკაცი აღიარებდა მიყენებულ ზიანს და ქალს მისგან შვილი ეყოლებოდა, ეს კაცი მის შვილს ანიჭებდა გარკვეულ უფლებებს და აძლევდა კლანის სახელს.
მატრილოკალურ ქორწინებაში მამაკაცი, როგორც წესი, მისი მეუღლის ოჯახს ემსახურება მანამ სანამ თავისი ქალიშვილები არ გაიზრდებიან, გათხოვდებიან და მათი გათხოვების სანაცვლოდ მიღებული ქონება არ გადაეცემა ბაბუას დედის მხრიდან.
ამ ტიპის ქორწინება ხდება მაშინ, როდესაც მამაკცი არის იმდენად ღარიბი, რომ არ შეუძლია ქონების მიცემა მომავალი მეუღლის ოჯახისათვის ან არის მეორე შემთხვევა, როდესაც მამა ათხოვებს საკუთარ ქალიშვილს ისეთ მამაკაცზე, რომელსაც გააჩნია გარკვეული ქონების გადაცემის შესაძლებლობა, თუმცა მაინც თანხმდება ასეთ თანაცხოვრებას.
ამას ადასტურებს მათი რწმენა, რომ ოჯახის უფროსი დაცული ვერ იქნება მანამ, სანამ არ ჩაატარებს შემდეგ რიტუალს: მან უნდა აიღოს ხის თეფში მასზე უნდა მოათავსოს რაპოკო ან კარიფი , ხოლო შემდეგ მფარველობა უნდა სთხოვოს წინაპრებს.
ისინი ინტერესდებიან მათი შთამომავლების ყოფაქცევით და ცუდად მოქცევის შემთხვევაში სასჯელს სწორედ მათ მიაწერენ, მაგალითად, თუ ადამიანი დაქორწინდება საკუთარ ნათესავზე ან ვერ შეასრულებს რიტუალს თავისი გარდაცვლილი ახლობლებისთვის, წინაპრის სული მას სასჯელის სახით გარკვეულ დაავადებას გამოუგზავნის ან ზოგ შემთხვევაში სიკვდილითაც კი დასჯის.
მძიმე დაავადებებისა ან მსგავსი პრობლემის წარმოშობის შემთხვევაში ოჯახს თავიანთი წინაპრების სულებს მედიუმის საშუალებით შეუძლიათ დაუკავშირდნენ, მაგალითად, თუ კაცი დაუკავშირდა სულებს შვილის ავადმყოფობის გამო, მას მედიუმმა შიძლება უთხრას, რომ სულები გაბრაზებულნი არიან იმის გამო, რომ ბვშვის მამამ ქორწინების გადასახადი სრულად არ გადაიხადა.
ამ შემთხვევაში ბავშვის მამამ მდგომარეობის გამოსასწორებლად მსხვერპლი უნდა შესწიროს გაბრაზებულ სულს და ჰქონდეს იმედი, რომ მის დანაშაულს აპატიებენ.
რამდენიმე ათწლეულის წინ, „რურას“, იგივე ქორწინების ანაზღაურება ხდებოდა საქონლით და დღესაც ქორწინება ვერ ჩაითვლება სრულყოფილად ერთი-ორი ცხოველის გარეშე პატარძლის მშობლებისათვის.
სისხლით არანათესავებს შორის კი ყალიბდება მეგობრული ურთიერთობები, რომლებიც ორივე მხარეს ავალდებულებს გარკვეულ საკითხებში, როგორიცაა სტუმართმოყვარეობა, საჭიროების შემთხვევაში მატერიალური დახმარება, გარკვეული რიტუალების სერვისი და ასე შემდეგ.
პატრილოკალური ქორწინების დროს ძველად ქონების გადაცემაში ხშირად იგულისხმებოდა რამდენიმე თხა, თოხები ან გარკვეული მონეტები, რომლებსაც არანაირი ეკონონმიკური ღირებულება არ გააჩნიათ.
ქონების, გადასახადის გადახდის ოდენობა და დრო დამოკიდებული იყო რეგიონსა და ქორწინების სახეზე - იყო ეს მშობლების თანხმბოს გარეშე გაპარვა, ბავშვობაში დანიშვნა თუ ორი ოჯახის მიერ გარიგებით.
თუკი გოგონა რაიმე ცუდს და სამარცხვინოს ჩაიდენს მისი მშობლები, როგორც წესი, არაფერს მოიმოქმედებენ, ისინი საქმის კურსში ჩააყენებენ დეიდას და ბიძას და უკვე მათ ევალებათ გოგოს დარიგება თუ დასჯა.
ენდოგამური ქორწილი შონას ხალხში აკრძალულია კერძოდ, თუ წყვილი ერთი და იგივე კლანისა და ქვე-კლანის წარმომადგენელია მათ შორის სექსუალური კავშირი აკრძალულია, თუმცა მხოლო კლანის იგივეობა არ კრძალავს ქორწინებას.
ზოგიერთ ტომში ქორწინება აკრძალულია მაშინაც კი, როდესაც წყვილის ოთხ მშობელში ან 8 ბებია-ბაბუას შორის კლანი და ქვე-კლანი ერთმანეთს ემთხვევა.
როდესაც მამაკაცი გარდაიცვლება, მის ქვრივს აქვს გარკვეული თავისუფლება მეუღლის არჩევისას, თუმცა ეს არჩევანი გარდაცვლილის ნათესავ კაცებს შორის უნდა მოხდეს.
შონას ხალხის ენის დიალექტებსა და ქვედიალექტებს აერთიანებთ საერთო ლექსიკონი, საერთო ფონეტიკური მახასიათებლები - 5ხმოვნიანი სისტემა, ენაში 3 ძირითადი ტონის გამოყენება, სასისმიერი ფრიკატიული ბგერები, გარკვეული საერთო გრამატიკული მახასიათებლები, მაგალითად, ერთმარცვლიანი წინსართების სიჭარბე, ერთნაირი გრამატიკული დროის სისტემა, თვლის ათობითი სისტემა.
როდესაც გოგონა მომწიფდება, მას ბებიასთან აგზავნიან, სადაც იღებს ცოდნას იმის შესახებ თუ როგორ უნდა მოიქცეს ის ქორწინების შემდეგ და როგორ უნდა მოუაროს შვილებს.
საქონლის ხშირ ბეწვიან კუდს იყენებენ ექიმბაშები, ხოლო რქას ჩასაბერი ინსტრუმენტის დანიშნუებას აძლევენ და ის გამოიყენება სხვადასხვა რიტუალების მიმდინარეობისას.
არსებობს მრავალი მეთოდი შონაში ქირწინებისა მათ შორისაა ძალიდატანებითი, მატრილოკალური, (გულისხმობს ქირწინების შემდეგ მამაკაცის საცხოვრებლად ქალის საზოგადოებაში გადასვლას) და ბევრი სხვადასხვა ტიპის პატრილოკალური ქორწინება, რომელიც მოიცავს მამაკაცის ოჯახიდა გარკვეული ქონების ქალის ოჯახში გადატანას.
თუკი მამაკაცი გარდაიცვლება, მისი ნათესავი მამაკაცები ვალდებულნი არიან არა მარტო მოუარონ მის ცოლსა და შვილებს, არამედ ერთ-ერთმა მათგანმა ცოლადაც შეირთოს ძმის ქვრივი.
ქალს შეუძლია დაშორდეს ქმარს თუ ის არის უნაყოფო და უარყოფს შვილის გაჩენის გამო ცოლის სხვასთან თანაცხოვრების უფლებას; თუ ქმარი წინასწარ განზრახვით და მტკიცებულებების გარეშე ადანაშაულებს ცოლს ჯადოსნობაში; თუ ქმარმა მოკლა უახლოესი ნათესავი და ჩაიდინა უჩვეულო დანაშაული.
ადამიანი ამ სინდრომით ცდილობს კონტროლი გაუწიოს თავის რეაქციებს, მათ შორის უნებლიესაც, ეშინია ოფლიანობის და გაწითლების, მაგრამ ეს ყოველთვის არ გამოსდის, რასაც მიჰყავს სოციალური იზოლაციისკენ.
ტაიძინ კიოფუშოს აქვს ორი ფორმა: „შემაწუხებელი ტიპს“ - ეშინია თავისი გარეგნობით, სუნითა ან ქცევით სხვა არ შეაწუხოს, და „სენსიტიური“ - რომლის დროსაც შეინიშნება პერსონებს შორის ურთიერთობების ძლიერი შიში.
ტაიძინ კიოფუშოს მკურნალობის იაპონური სტანდარტი არის მორიტა-თერაპია, რომელიც შემუშავდა შომა მორიტას მიერ 1910-იან წლებში, ფსიქიკური აშლილობების, ტაიძინ კიოფუშოს და შინკეიშიცუს სამკურნალოდ.
აბსოლუტურად ყველა სიმღერა დაბალი ტონით სრულდება,რაც გაცილებით უფრო მიმზიდველს ხდის მელოდიურობას, რაადგან ამ მხრივ დეტონაციების დომინირება გამორიცხულია.
როგროც ცნობილია, ღამით, როცა ბანაკის უმრავლესობა საკუთარ თავშესაფარში ემეშიდობება დღის დამღლელ მშაობას, შესაძლებელია ტომის რომელიმე წევრმა მოულოდნელად სიმღერა დაიწყოს.
ეს ბგერები ცხადია იქნება აბსოლუტურად ლირიკისა და სევდის მაუწყებელი და რაც არ უნდა შემაწუხებელი იყოს ის ნებისმიერი თანატომელისთვის, ყველა მათგანი ვალდებულია აბსოლუტური სიჩუმე შეინარჩუნოს.
მიუხედავად ამისა, მე-20 საუკუნის მეორე ნახევრის განმავლობაში ნენეტების მოსახლეობისა დამკვიდრდა, დასახლდა სოფლებში, რომელიც დაწესებული იყო კოლმეურნეობისთვის.
ბოლო რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში ტრადიციული რელიგიური კონცეფციები შეერივნენ ქრისტიანულ საწყისებსა და მიიღეს გავლენა მართლმადიდებლური პანთეონებიდან, განსაკუთრებით ნიკოლოზ სასწაულმოქმედი ან „მიკულაი“ ნენეტებში, მიიღეს როგორც მფარველები.
ოფიციალურად ქრისტიანობა მიიღწა მხოლოდ დასავლეთ ტუნდრაში მცხოვრებ ნენეტებში მაშინ, როდესაც რამდენიმე აღმოსავლეთში მცხოვრებმა ნენეტებმა შეინარჩუნეს შამანობა სტალინის პერიოდამდე.
რამდენიმე ხნის განმავლობაში, საბჭოთა მმართველობის დროს შამანური მსოფლმხედველობა თითქოს ბოლომდე გაქრა ოფიციალური მატერიალისტური იდეოლოგიის სასარგებლოდ.
იაკუტები ძირითადად ცხოვრობენ სახას რესპუბლიკაში, რომელიც დაარსდა 1992 წელს, მაგრამ მათი მცირე ჯგუფები ამავდროულად გვხვდებიან, რუსეთის უფრო აღმოსავლეთ ნაწილშიც, კერძოდ კი: ამურის, მაგადანისა და სახალინის ტერიტორიებზე.
იაკუტები ცხოვრობენ რუსეთის არქტიკულ სფეროში, მათ ტერიტორიას კვეთს 700 000-მდე დასახელების მქონე მდინარე, რომლებიც თავისთავად წარმოშობენ გარკვეული რაოდენობის სასოფლო-სამეურნეო მიწებს.
ზოგადად იაკუტების ტერიტორია სავსეა არასასოფლო-სამეურნეო მიწებით, რომლებსაც ძირითადად ტაიგა წარმოადგენს, მაგრამ აქაურობა მდიდარია ოქროს, გაზის, ნავთობისა და სხვა მინერალების საბადოებით.
ესენია „ვერხოიანსკი“ და „ოიმიაკონი“ სადაც ტემპერატურამ –79-მდეც კი მიაღწია, ხოლო საშუალო ტემპერატურა ზამთარში 0–დან –40–ია, ხოლო ზაფხულში 10–30 სითბო.
მათ შორის თვალთახედვა და გაქანება ფიგურალურ ხელოვნებაში იყო ტრადიციული ორნამენტებით გაფორმებული არტიფაქტები და ტანსაცმლის ორნამენტები, მაგრამ ნენეტებს ჰქონდათ მდიდარი ტრადიცია ზეპირ ლიტერატურასა (შეიძლება ყოფილიყო რიტუალის ტექსტები, ეპიკური პოემები, ხალხური ან მოგონილი ზღაპრები, მითები, ლეგენდები, გამოცანები და სხვ.) და მუსიკაში.
კლიმატი ოკეანურია კამჩატკაზე, ხოლო მატერიკის არეაში ჩრდილოეთით და ჩრდილო-დასავლეთით, სადაც საშუალო წლიური ტემპერატურა 0 გრადუსი ცელსიუსის ტოლია - კონტინენტურია.
სწორედ ამ მტრულმა და შემდგომ მშვიდობიანმა ურთიერთობამ, ციმბირული ,ტიურკული, ჩინური და მონღოლური კულტურებს შორის, ჩამოაყალიბა რუსული ჰეგემონია.
როდესაც პირველმა კაკაზებმა გადაკვეთეს ლენას მდელო 1620 წელს იაკუტებმა ისინი მშვიდობიანად და მეგობრულად მიიღეს, ყოველივე ეს მათ სტუმართლმოყვარეობასა და სიფრთხილეზე მეტყველებდა.
1642 წლისთვის ლენას მდელოზე მდებარე იაკუტა ხარკს უხდიდა რუსეთის "ცარ"–ს , მაგრამ მათ შეძლეს მისგან განთავისუფლება დიდხნიანი იაკუტას ციხესიმაგრის ალყის შედეგად.
ისინი, ვინც ბუნებრივი სიკვდილით დაიღუპებოდნენ კრემაციას უკეთებდნენ; ახალშობილებს, რომლებიც მკვდრები იბადებოდნენ, მიწაში მარხავდნენ; ვინც თვითმკვლელობას ჩაიდენდა, დაკრძალვის გარეშე ტოვებდნენ.
მწყემსები კრემაციას ანიჭებდნენ უპირატესობას და ყველაფერს - ჭურჭელს, ტანსაცმელს, ნივთებს, ათავსებდნენ დაკრძალვის კოცონში, რათა მიცვალებულს ის გამოეყენებინა იქეთა სამყაროში.
გამცილებელ“ ირმებს უკუღმა აბამდნენ სპეციალურად, რადგან მათ მიაჩნდათ რომ იმ სამყაროშ ყვეალფერი დიამეტრულად საპირისპირო იყო ამ სამყაროსთან შედარებით.
ბავშვის დაღუპვა, რა თქმა უნდა, სამწუხარო იყო, მაგრამ გაცილებით უფრო ტრაგიკული მოვლენა იყო ქალის გარდაცვალება, რადგან ამის შემდეგ ბავშვიც აუცილებლად უნდა მომკვდარიყო, მათი აზრით ის ჯანმრთელი ვერ გაიზრდებოდა.
ტრადიციული პროდუქცია რასაც კორიაკები აწარმოებენ არის, ჩრდილოეთის ირემი, რომელსაც მომთაბარე კორეაკები მწყემსავენ, დაჭერილი თევზი, ზღვაში ნანადირები და ბეწვი დაჭერილი ცხოველების.
ამ კონკრეტულ პროცესიას შემდეგი იდეური ახსნა აქვს- ყველა გარდაცვლილი, ამ დღეასწაულზე, დიდებულ წინაპრად ირაცხება , რომელსაც სამუდამოდ უშვებენ ცოცახლთა ცხოვრებიდან და რომელთა ღირსებაც დასაფასებელი ხდება ყველა შთამომავლისთვის.
რაც შეეხება თავად დაღუპვის შემდეგ ცერემონიას, ისინი ფიქრობენ, რომ სიკვდილის სული ჩასახლდება ხოლმე მომავდავ ადამიანში, სწორედ ამიტომ ის აუცილებლად უნდა დაწივას რათა გაანადგურონ სული , რომელმაც არ უნდა მიაკითხოს გარდაცვლილის ნათესავებს.
მის გვამთან მთელი ღამის განმავლობაში ანთია ორი ლამფა , რომლებიც იცავენ ოჯახს სიკვდილისაგან, რომელიც, როგორც აღვნიშნეთ, გარდაცვლილის მახლობლად ცხოვრობს.
რუსეთის მოსახლეობის დიდ ნაწილს სლავური წარმომავლობისა და კულტურის ადამიანები წარმოადგენენ , რომლებიც ძირითადად დასავლეთ რუსეთის ტერიტორიაზე ცხოვრობენ.
სწორედ ასე ჩამოყალიბდა რუსეთის რთულ და გაუსაძლის პირობებში ისეთი კულტურები, როგორებიცაა: კორიაკები, ნენეტები, ნივხები, სამოედები, იაკუტები, ჩუქჩები და ა.
სანამ რუსეთის ადმინისტრაციული საზღვრები გაიზრდებოდა და ისინი ამ კონკრეტულ ეთნოსამდე მივიდოდნენ, როგორც ცნობილია ნივხებს დაკავებული ჰქონდათ ქვედა ამურის მდინარიდან ოხოტის ზღამდე მთელი აუზი.
მარხილის დამზადების შემდეგ ხის ბურბუშალებს იყენებდნენ ცეცხლში შესანთებად, გასაღვივებლად ან ტენტის („ჩუმი“ - ნენეტების საცხოვრებელი კარავი ხის ღეროებით გაკეთებული) პირველ სართულზე აფენდნენ.
განივიხილოთ ერთ-რთი შემთხვევა, როცა წყვილი სიყვარულის გამო გადაწყვეტს სიცოცხლეს ერთდროლად გამოემშვიდობოს და ამ დროს გაცილებით უფრო უბედური შემთხვევა ხდება, მამაკაცის თოკი მოულოდნელად გაწყდება მისი წონის ან სხვა პრიმიტიული მიზეზების და გამო.
ქორწინება კორეაკებში იყო მხოლოდ ენდოგამური (ცოლად მიყვანდი ან გაჰყვებოდი მხოლოდ შენი წარმომავლობისა თუ ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენელს).
რაც შეეხება ანაზღაურებას, ეს ტრადიციული მეთოდი არის თითქმის ყველა რელიგიური სუბკულტურისთვის, შამანების „ხელფასი“ სხვადასხვა პროდუქტები, მიწები და სხვა მსგავსი ტიპის ობიექტებია.
მეტიც, ნებისმიერი დაავადება უბრალოდ ბოროტი სულების ჩასახლებასთან ასოცირდებოდა და შესაბამისად თითქმის არაფერს აკეთებდნენ რასაც მკურნალობა ჰქვია, გარდა იმისა, რომ შამანები ცდილობენ ამ სულების ადამიანის სხეულიდან გამოდევნას.
შემდგომში იაკუტელთა ნაწილი ჩრდილოეთისაკენ გაემართა ახალი მიწების აღმოსაჩენად, ნაწილი რუსეთის შუა ნაწილში დასახლდა , რომელსაც სულ მდელოები ერტყა გარსს.
წ იაკუტელი რობინ ჰუდი სახელად "მანჩარი" , რომელიც ძარცვავდა მდიდრებს , რომლებსაც ძირითადად რუსები წარმოადგენდნენ და შემდგომში ნადავლს ურიგებდა ღარიბებს იგივე იაკუტელებს.
ძირითადად ფოთლები უყვარს და იმ შმეთხვევაში, თუ სხვა რამეს მიიღებს მსხვერპლისგან ის განრისხდება და ყვირის, რომ თუ ადამიანს არ აქვს ის, რაც მას სჭირდება, მაშინ არც არაფერი უნდა შესთავაზოს, შემდეგ კი აქრობს მას.
1923 წლამდე იაკუტას რესპუბლიკა არ იყო უსაფრთხო , რადგან სოციალისტურმა რევოლუციამ გამოიწვია დიდი ცვლილება აგრალულ სფეროში , სადაც გლეხები საკუთარი მიწების გარეშე დარჩნენ და ამავდროულად რესპუბლიკაში იდევნებოდა ინტელექტუალები, როგორებიც იყვნენ ოიუნსკი ისტორიის , ენებისა და ლიტერატურის მასწავლებელი და კულაკოვსკი, რომელიც ენთოგრაფი იყო.
როგორც ცნობილია, თავდაპირველად მათთვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა ზღვების, მთებისა და ტყეების რაობას, რომელსაც საკუთარ მბრძანებლებად და სათაყვანო ობიექტებად მოიხსენიებენ.
სწორედ ის იყო საწყისი და დასასრულიც მათი არსებისა, რადგანაც ძირითადი და ყველაზე გვარცელებული მითის თანახმად, სწორედ წყალი აბობბოქრდა ერთ დროს მათთვის ისე, რომ წყალდიდობამ მთები ზღვად აქცია ზღვა კი მთებად.
1920–იან წლებში რესპუბლიკის 82 %–ს წარმოადგენდნენ იაკუტები , ხოლო ბოლო რამდენიმე ათწლეულში კი დაფიქსირდა ურბანიზაციის მაღალი დონე, რის შედეგადაც 1989 წლისთვის მათი რაოდენობა რესპუბლიკაში იყო 35 % რასაც წარმოადგენდა 382 000 ადამიანი.
იაკუტები ძირითადად ქორწინდებოდნენ მსგავსი კულტურის მქონდე ადამიანებთან , ხოლო სხვა გარე კულტურებთან დაქორწინების შანსი 10% იყო 1970–1980–იან წლებში და ის დღემდე თანდათანობით იკლებს.
რაც არ უნდა გასაკვირი იყოს, ადამიენბს, რომლებიც საკმაოდ პრიმიტიულად აზროვნებენ რელიგიური შეხედულებების თვალსაზრისით, საოცრად მრავალმხრივი და განსაცვიფრებელი წამროდგენები აქვთ ხელოვნებისადმი.
დაუდგენელია რა შეიძლება იყოს მათი ამ საზღვრების ინსპირაციის წყრო, თუმცა ისინი ერთგვარ ახალ განზომილებას ქმნიან ამ ასპექტისთვის და მათთვის ხელოვნების ყოველი დარგი ამურის სხვა ტომებთან შედარებით გაცილებით განვითარებული და დაფასებულია.
1854 წლის მონაცემებით, როდესაც ამ კონკრეტული კულტურის შესწავლა მიმდინარეობდა, აღმოჩნდა, რომ მათ არ ჰქონდათ პასუხი კითხვაზე ცხოვრობდა თუ არა ღმერთი სამოთხეში და მეტიც, ისინი ვერც იაზრებდნენ თუ რას ნიშნავდა ეს სიტყვა.
ერთ-ერთი მითის თანახმად, ზამთარში, როდესაც მთები თოვლით იფარებიან მმართველის თვალი წყლის გავლით მოაღწევს ადამიანებამდე და რომელიმე კაცის სხეულში ჩასახლდება , რათა მიიღოს მისი სისხლი.
მაგრამ თუ ტომის სხვა წევრები იმღერებენ ან შექმნიან ნაწარმოებს, ვალდებულები არიან წარუდგინონ შამანს და მხოლოდ ამის შემდეგ მოასმენინონ საზოგადოებას.
აღსანიშნავია, რომ ამ კულტურის რელიგიისთვის ცა არის ცალკეული ობიექტი, რომელიც არ ეკუთვნს დედამიწას და ის ზოგჯერ სტატიკურია, ზოგჯერ კი - მოძრაობს.
აღსანიშნავია ტყეების საკრალური მნიშვნელობა , რომელის თანახმადაც, ადამიანები სწორედ ხეებისგან წარმოიშვნენ და სწორედ ამიტომ უნდა სცენ მათ განსაკუთრებული პაატივი.
უგანდიდან დაბრუნების შემდეგ კი მუსოვინიმ მისცა რუანდელი ნაციონალისტური პარტიის წარმომადგენლებს იარაღი და სამხედრო ტექნიკა, რათა შეჭრილიყვნენ რუანდაში.
1990 წელს ტუტსის არმიის ნაწილმა, დაახლოებით 6 000-მა სამხედრომ, რომლებიც თავიანთ თავს რუანდის ნაციონალისტურ ფრონტს უწოდებდნენ, გადაწყვიტეს რუნდაში შეჭრილიყვნენ.
რუანდის ანტინაციონალისტთა ფრთა შეაჩერეს, მაგრამ ჰაბიარიმანას მოუწია ერთპარტიულ მმართველობაზე ეთქვა უარი და ტუტსის წარმომადგენლებისთვისაც დაერთო ნება დემოკრატიულად მიეღოთ მონაწილეობა საკანონმდებლო თუ მმართველობით სისტემაში.
ამის მიუხედავას ჰუტუს წარომადგენლებს მაინც ჰქონდათ შუღლი ტუტსის ტომის შთამომავლებთან და ნელ-ნელა მაინც დევნიდნენ მათ, ხშირ შემთხვევაში დევნა ძალადობითა და მკვლელობითაც მთავრდებოდა.
მიუხედავად იმისა, რომ რუანდელებს არ უყვართ საკუთარ ისტორიაზე საუბარი, მათაც ჰყავთ გამორჩეული მეფეები, რომლებზეც ხშირად ამახვილებენ ყურადღებას.
უკვე გვიანდელ ხანაში ევროპული კოლონიზაციის შემდეგ, მეცნიერები რუანდაში არსებულ მმართველებზე წყაროების სიმწირეს აღარ უჩივიან და მეცხრამეტე საუკუნის ლიდერების მმართველობის შესახებაც ბევრი ინფორმაცია მოგვეპოვება.
მუტარა ლუოგერას შემდეგ ლუაბუგირი განაგებდა რუანდას სახელმწიფოს, რომლის მმართველობის ხანა მუდმივი ომებით იყო სახელგანთქმული, საბოლოოდ კი, როგორც ისტორიული ცნობები გვამცნობენ, მცველებმა მოწამლეს.
მიზეზი გაუთავებელი ომების შეწყვეტა იყო, მაგრამ აღსანიშნავია ისიც, რომ ზოგიერთ ანგარიშში მკვლელად ლუაბუგირის მეუღლე, კანზოგერა არის მოხსენებული, რომელიც რუანდას შემდგომი მმართველის, მუსინგას დედა იყო.
უშუალოდ პიკს კი 1994 წლის აპრილში მიაღწია, როდესაც ჰაბიარიმანასა და ბურუნდის ახალი პრეზიდენტის სიფრინ ნტარაჟამირას თვითმფრინავი ჩამოაგდეს, რომელიც ქალაქ კიგალის აეროპორტს უახლოვდებოდა.
ცოტა ხანში, პოლ კაგამეს ლიდერობით, მათ მოიპოვეს კიდეც მმართველობა, რასაც შიშის ნიადაგზე ჰუტუს ტომის წარმომადგენელთა მასიური მიგრაცია მოჰყვა ზაირში.
პოლ კაგამეს მოსვლის შემდეგ, ფორმარულად კოალიციური მმართველობა დამყარდა, რომლის სათავეშიც კვლავ ჰუტუს ტომის წარმომადგენლები იყვნენ, მაგრამ რეალურად რუანდას ნაციონალისტთა ფრთის ლიდერი მართვის სადავეებს არავის უთმობდა და ერთპიროვნულად, სასტიკად განაგებდა ხელისუფლებას.
ნაინა ბატუტსი გამოძევების შემდეგ მოხვდა ბურუნდის რეგიონში, ვიქტორიას ტბის დასავლეთ ნაწილში, სადაც სამოთხიდან მანამდე გამოძევებული ჰუტუს ოჯახები იხილა.
1994 წლიდან მოყოლებული რუანდას ნაციონალისტთა ფრთა ედგა სათავეში რომელსაც მეორე მხრიდან რესპუბლიკური დემოკრეტიული მოძრაობა არეგულირებდა, პატარ-პატარა პარტიებთან ერთად.
პრეზიდენტად ჰუტუელი, რესპუბლიკურ-დემოკრატიული მოძრაობის წარმომადგენელი და ლიდერი პასტუარ ბიზიმანგა აირჩიეს, ხოლო ვიცეპრეზიდენტად პოლ კაგამე.
მიუხედავად იმისა, რომ პოლ კაგამემ მოუწოდა ემიგრანტებს ქყევანაში დაბრუნებულიყვნენ მაინც აგრძელებდა ჰუტუელებზე რეპრესიას და ამ ფაქტით კიდევ უფრო აფერხებდა მათ ქვეყანაში დაბრუნებას.
მიგრაციის თეორიას თან ახლავს დაპყრობის თეორიაც, რომელიც ტუტსის არა მიგრაციას, არამედ დაპყრობით შემოსვლას გულისხმობს, რაც უკეთ ახსნის ჰუტუსა და ტუტსის ასიმილაციას.