polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
წარბებს შორისი ნაწილი ბრტყელია თუმცა, როგორც ვარაუდობენ აქამდე აღმოჩენილი ნიმუშების მსგავსად, 101-ის ეს დეტალიც ამობურცული უნდა ყოფილიყო, რომელმაც მოგვიანებით დაკარგა ფორმა.
მას შემდეგ, რაც რაიმონდ დართმა აღმოაჩინა ავსტრალოპითეკ აფრიკანუსი, რობერტ ბრუმმა მხარი დაუჭირა მის იდეას, რომ ეს სახეობა იყო წინაპარი ჰომო საპიენსისა.
ნარჩენების ასაკი დაახლოებით 2 მილიონი წელი იყო, ჰგავდნენ დართის მიერ აღმოჩენილ ფრაგმენტებს, მაგრამ ჰქონდათ მორფოლოგიური განსხვავებები, რის გამოც ბრუმმა შექმნა პარანთროპუსების სახეობა და თავისი აღმოჩენაც მას მიაკუთვნა.
ბრუმის გამოკვლევებმა აჩვენა, რომ ევოლუცია, რომელმაც მოავლინა ქვეყნად ჰომოსაპიენსი, არ იყო სწორხაზოვანი, არამედ დატვირთული იყო უამრავი სხვადასხვა ვარიანტით.
ასევე ანალიზი ჩაუტარდა მათი თანამედროვე და იმავე არეალში მობინადრე ანტილოპების სახეობის 3 წარმომადგენლის ემალს, რათა გაეკონტროლებინათ კარბონის იზოტოპების პროცენტული შეფარდების ცვლილებები სიკვდილის შემდგომ პერიოდში.
მკვლევარებმა დაითვალეს კბილის ზრდის სტრუქტურის ცვლილებები, რომლებიც გამოვლინდა ემალის ზედაპირზე და ესაზღვრებოდა დაშლის კვალს ჰომინინების ნიმუშებზე, რათა დროებით დაეკავებინათ იზოტოპების მონაცემები იქ , სადაც ეს შესაძლებელია.
რადგან უძველესი ადამიანების კბილებზე ამ ცვლილებების განმეორებადობის დადგენა მხოლოდ სექციებად დაყოფის შემდეგაა შესაძლებელი, პარანთროპუსის შემთხვევაში პერიოდულობა შვიდი დღით განისაზღვრა.
რობუსტუსს ჰქონდა ძალიან დიდი კბილები, რომლებიც დაფარულიიყო სქელი მინანქრით, სწორედ ეს გახდა მიზეზი, რატომაც გამოყო ბრუმმა ეს სახეობა ავსტრალოპითეკებს.
კვების რაციონის აღდგენის ტრადიციული მეთოდები არ იძლევა დიეტურ ცვალებადობასთან დაკავშირებული გამოძიების ჩატარების საშუალებას ინდივიდუალური ჰომინინების სასიცოცხლო ციკლის პერიოდში.
თუმცა, ლაზერული დაშლის მეთოდით მდგრადი იზოტოპების ანალიზმა გამოავლინა, რომ 13 პარანთროპუს რობუსტუსის ინდივიდუმებში ხშირად იცვლებოდა როგორც სეზონურად, ისე ყოველწლიურად.
8 მილიონი წლის წინ, რობუსტუსის კვების რაციონში, მნიშვნელოვან, მაგრამ დიდი გადახრებით ცვალებად ნაწილს შეადგენდა სავანებში გავრცელებული საკვები-მათ შორის ისლი, ბალახი და ბალახისმჭამელი ცხოველები.
თავის ქალის დეტალური განხილვით და შედარებით სხვა ჰომინინების ნიმუშებთან, რომლებიც აფრიკის ტერიტორიაზე აღმოაჩინეს, ნათელი ხდება, რომ 101-ს უამრავი საერთო მახასიათებელი აქვს პარანთროპუს რობუსტუსთან 101 -ის აღმოჩენა ზრდის აფრიკის კონკრეტულ ტერიტორიაზე, კუპერის გამოქვაბულსა და სამხრეთ აფრიკის ტერიტორიაზე აღმოჩენილ ჰომინინთა ნიმუშების რიცხვს.
ადრე ითვლებოდა, რომ ეს დამახასიათებელი თვისებები მიანიშნებდა იმაზე, რომ რობუსტუსი იკვებებოდა მაგარი საკვებით, რაც ღეჭვას მოითხოვს, თუმცა ახალმა გამოკვლევებმა აჩვენა, რომ ეს იყო ადაპტაცია ისეთ მსუბუქ მცენარეულობებზე, როგორებიცააა: ბალახი და ხის ფოთლები.
რობუსტუსს შეეძლო მოეხმარა უფრო მაგარი საკვები, თუმცა ის ძირითადად იკვებებოდა მცენარეულობით და მხოლოდ ამის დეფიციტის შემთხვევაში იკვებებოდა მაგარი საკვებით.
შედარებისთვის ცხენსაც და ძროხასაც, რომლებიც უმეტესად იკვებებიან ბალახითა და მაგარი საკვებით, აქვთ დიდი ზომის ლოყის კბილები და დიდი ზომის საღეჭი ზედაპირი.
ამ ანალოგიების არსებობით და ასევე ჩატარებული მიკროსკოპული კვლევებით კბილების ზედაპირზე, მეცნიერებმა გადაწყვიტეს, რომ 46-ის დიდი ლოყის კბილები გამოიყენებოდა მაგარი, ფიბრული საკვების დასაღეჭად.
ნიმუშის შესწავლა მას შემდეგ დაიწყეს, რაც აღმოაჩინეს ტრანსვაალის მუზეუმის ჩანაწერები, რომლებიც კუპერის გამოქვბულში აღმოჩენილ ნიმუშს ეხებოდა.
კუპერის გამოქვაბული, მდებარეობს სტერკფონტეინსა და კრომდრააის შორის, გამოირჩევა დოლომიტის სიმრავლით, გათხრებმა აჩვენა რომ გამოქვაბულის არეალში, ნამარხთა სიმრავლით გამოირჩევა სამი უბანი, რომლებსაც პირობითად , და ზონებად მოიხსენიებენ.
მიზეზებად სახელდება აღნიშნული ზედა ყბის მესამე საღეჭი კბილის დაზიანება, რის საფუძველზეც მკვლევართა მიღებული დასკვნები უფრო მეტად შეფასებებია ვიდრე დასაბუთებული ფაქტები, გარდა ამისა ეს კბილი მსგავსია როგორც პ.
სუპრაორბიტალური, თვალს ორბიტის ზედა ,წარბის ადგილის, მოყვანილობითა და სასუნთქი და ზედა ყბის ფორმით 101-ის ნიმუში მსგავსია პარანთროპუს რობუსტუსის იმავე მახასიათებლების.
აღნიშნული მახასიათებლები ძირითადად დაკავშირებულია რობუსტუსებთან და მკვლევარები ახალაღმოჩენილ ნიმუშებს ხშირად სწორედ ამ მახასიათებლების მიხედვით გამოყოფენ მათ ავსტრალოპითეკებისგან.
პარანთროპუს რობუსტუსის სახეობა აღმოჩენილია მხოლოდ ხუთ ადგილას: სამხრეთ აფრიკაში, დრიმოლენის გამოქვაბულში, სვარტკრანსში, გონდოლინსა და კუპერსში.
გარდა ამისა, რობუსტუსის თავის ქალისა და კბილების ზომის სხვაობამ განაპირობა იმ აზრის ჩამოყალიბება, რომ რობოსტუსი უფრო მეტად იკვებებოდა მცენარეული საკვებით ვიდრე პარანთროპუს აფრიკანუსი.
საბოლოო ჯამში მეცნიერები დაეთანხმნენ ბრუმს და გარკვეულ განსხვავებათა გამო, რობუსტუსი გამოყვეს ავსტრალოპითეკ აფრიკანუსისგან და მიანიჭეს მას საკუთარი სახეობა, რაშიც გაერთიანდა პარანთროპუს რობუსტუსი, პარანთროპუს ბოსეი, ავსტალოპითეკ რობუსტუსი.
ისინი იყვნენ განსხვავებულები სხვა ავსტრალოპითეკთაგან, მაგრამ ჰქონდათ საერთო მახასიათებლები, რის გამოც გაერთიანდნენ ერთ სახეობაში - რობუსტუსში.
იმის და გამო რომ ალვეოლები შემორჩენილი ჰქონდა ნამარახს, პალეონტოლოგებმა შეძლეს აღედგინათ ლოყის კბილების ზომა, ეშვებისა და საჭრელი კბილების მიმართებით.
ზემოთ ჩამოთვლილი მახასიათებლები, რომლებიც აღმოჩენილი ნიმუშის სახის ნაწილზე გვხვდება შესაბამისობაში მოდის პარანთროპუს რობუსტუსის სახეობის ინდივიდთა უმრავლესობასთან, რაც კიდევ ერთხელ განაპირობებს 101- ის კავშირს პ.
ერთადერთი ნაწილი, რაც დაუზიანებელია არის კბილის შიდა მხარე, „გვირგვინის“ ოთხი ეშვისებრი წანაზარდიდან ერთ-ერთი -პროტოკონე საერთოდ არ აღინიშნება.
ჯერჯერობით მეცნიერებს ვერ უპოვნიათ, რაიმე ქვის ხელსაწყოები პარანთროპუს რობუსტუსის ნამარხებში, ამიტომ ივარაუდება, რომ ისინი იყენებდნენ ძვლებს, რათა ამოეთხარათ ტერმიტების საცხოვრებელი.
პარანთროპუს რობუსტუსს ჰქონდა დიდი და სქელი კბილები, რაც საშუალებას აძლევდა ეკვება ისეთი მაგარი საკვებით, როგორებიცაა: თხილი, რაიმეს თესლი, ფესვები, ბოლქვები და ა.
მკვლევარებს შორის არსებობს დავა: ნაწილი კრომდრაასა და სვარტკრანსში აღმოჩენილ ნამარხებს ერთმანეთისგან განსხვავებულ სახეობებად მიიჩნევს, როდესაც მეცნიერთა საკმაოდ დიდი ჯგუფის აზრით, აღმოჩენილი ნამარხები ერთსა და იმავე სახეობას მიეკუთვნება.
მათი აღნაგობიდან გამომდინარე ივარაუდება, რომ რობუსტუსები იკვებებოდნენ უხეში საკვებით და ჰომოებისგან განსხვავებით ძნელად ეგუებოდნენ გარემოს ცვლილებებს.
სასუნთქი სისტემის გზები მრგვალი ფორმებითაა წარმოდგენილი და თანამედროვე ადამიანთან შედარებით, რომელსაც ცილინდრული ფორმის სასუნთქი არხები აქვს, 101-ის ნიმუშს ბევრად უფრო სფეროს ფორმის არხები ახასიათებს, თუმცა სიღრმის ზუსტი ზომის დადგენა ვერ ხერხდება ვინაიდან ყბების სპეციფიკური ფორმა არ იძლევა ამის საშუალებას, ამიტომ სასუნთქი გზების სიღრმე შეიძლება გაზვიადებულიც კი იყოს.
კვლევის შედეგებიდან შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ პარანთროპუსის შესწავლილი მაგალითების შემთხვევაში, ცვლილებები 4 შემადგენლობის კვებით რაციონში უფრო მკვეთრი და ხშირი იყო ვიდრე 3 ის ნაწილში.
ეს ინფორმაცია არ გვაძლევს უფლებას, ზუსტად დავასახელოთ 4 ში შემავალი საკვები ცალ-ცალკე, თუმცა დიდი ალბათობით რაციონში შედიოდა როგორც ბალახები და ისლი, ისე მათი მომხმარებელი ცხოველები.
დავკირვების შედეგად აღმოჩნდა რომ აღნიშნულ ნიმუშს ახასიათებდა „კურდღლის ტუჩის’’ ფორმირება, რომელიც ერთგვარად ემსგავსება ცხოველებში დინგის ფორმას.
2011 წლის კვლევებმა, რომელებიც ჩატარდა პარანთროპუს რობუსტუსის კბილებში აღმოჩენილ სტრონციუმის იზოტოპზე დაყრდნობით, დაადასტურა, რომ ავსტალოპითეკ აფრიკანუსის და პარანთროპუს რობუსტუსის ჯგუფები სამხრეთ აფრიკაშიიყვნენ პარტილოკალურები: მდედრები იყვნენ უფრო მიდრეკილნი იმისადმი, რომ დასახლებულიყვნენ უფრო შორს მათი დაბადების ადგილიდან, ვიდრე მამრები.
46-ის შემონახულ თავის ქალას აქვს სხვა ტიპური დეტალები, რაც დამახასიათებელია პარანთროპუს რობუსტუსისთვის, მათ შორის ყვრიმალის დიდი თაღები და საგისტალური ნათხემი.
ვინაიდან 101 გაურკვეველი წარმომავლობის ნიმუშია მკვლევართა აზრით, მცდარი იქნება რომ მას პარანთროპუსების რომელიმე ინდივიდი ვუწოდოთ ან დავაკავშიროთ ავსტრალოპითეკ აფრიკანუსთან და რომელიმე ჰომოსთან.
პარონთროპუს რობუსტუსის არსებობის დამადასტურებელი ფაქტები აღმოჩენილია კრომდრააში,სვარტკრანსში,დრიმოლენსა და კუპერის გამოქვაბულში ბლაუვბაანკის ველზე, იოჰანესბურგთან ახლოს, სამხრეთ აფრიკაში.
წარმოებული ძრავების რაოდენობის ზრდა ასევე განაპირობა სამ სმენაში მუშაობის რეჟიმმა, რომელიც პროდუქციის ნოშოვიცეში მდებარე ჩეხური ქარხნის -ისთვის მიწოდებით იყო გამოწვეული.
ეს პრეპარატი გარკვეულწილად ეხმარება შიდსით დაავადებულებს სიცოცხლის გახანგრძივებაში, მაგრამ ამავდროულად, ის მხოლოდ საცდელი პრეპარატია, რომელიც არაა გაყიდვაში — პაციენტების ნახევარი იღებს მას, მეორე ნახევარი კი იღებს პლაცებოს.
ფილმის მთავარი გმირი ტეხასის მცხოვრები რონ ვუდრუფი , ელექტრო-მექანიკოსი და როდეო-კოვბოია, რომელიც ყოველდღიური ცხოვრებითაა და სამსახურითაა დაკავებული.
ფილმმა საერთაშორისო აღიარება მოიპოვა, მას კარგად ახასიათებდნენ პრესაში, აღნიშნავდნენ, რომ მსახიობების მუშაობის ხარისხი მაღალი იყო, განსაკუთრებით კი მეთიუ მაკ-კონეჰისა და ჯარედ ლეტოსი.
უცხო ქვეყანაში ის იგებს, რომ შიდსის განკურნება შეუძლებელია, მაგრამ იშვიათი პრეპარატების წყალობით შესაძლებელია დაავადების პროგრესირების გარკვეული დროით შეჩერება.
მსოფლიო პრემიერა შედგა 2013 წლის სექტემბერში გამართულ საერთაშორისო კინოფესტივალზე ტორონტოში, ფართო ამერიკულ რელიზში, ფილმი გამოვიდა ორი თვის შემდეგ.
მათი კომპანია მალევე გახდება პოპულარული მთელ ამერიკის შეერთებულ შტატებში, მაგრამ რადგანაც მათი სამკურნალო ნარკოტიკები არ გახდება ლეგალური, ისინი იაპონიასთან, ისრაელთან და ამსტერდამთან კავშირს ამყარებენ.
ტიბეტში განათლებაზე პასუხისმგებელია "ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკის განათლების სამინისტრო", ეთნიკური ტიბეტელების განათლება სუბსიდირებულია მთავრობის მიერ, დაწყებითი და საშუალო განათლება სავალდებულოა.
მთავარი პრობლემა, რის წინაშეც ტიბეტელი მასწავლებლები დგანან ეხება ბალანსის დაცვას ტიბეტურ და ჩინურ ენებს შორის, რადგან ბავშვები ვალდებული არიან ისწავლონ ორი სრულიად განსხვავებული ენა და გამოიყენონ ორი განსხვავებული სკრიპტი.
ბევრი მასწავლებელი ამტკიცებს, რომ ტიბეტელი სტუდენტები რომლებიც სწავლობენ საკუთარ მშობლიურ ენას, უკეთესი შედეგები აქვთ გამოცდებში ვიდრე მათ, ვინც ჩინური ისწავლეს.
მეორეს მხრივ ზოგიერთი ხაზს უსვამს იმ პრობლემებს რომლებსაც ტიბეტელი ენის მცოდნეები პირისპირ უმკლავდებიან, როდესაც ეს სტუდენტები იძულებულები არიან უმაღლესი განათლება მიიღონ ჩინურ ენაზე და მათთვის სტრესია გამოცდები, როდესაც მათი კონკურენტია ადამიანი, რომლის მშობლიური ენა ჩინურია.
იმ ხალხთა კატეგორია, რომელსაც სურვილი აქვს ისწავლოს კოლეჯში და დაამთავროს უნივერსიტეტი, უმეტესად მიმართულნი არიან ჩინური ენის სწავლებაზე და ზოგჯერ უკანა ფლანგზე ინაცვლებს მშობლიური ენა.
დღესდღეობით, უკვე მოგვეპოვება ცნობები იმის შესახებ, რომ ტიბეტელები ორივე, როგორც ზედა ისე ქვემო ზეგანში, საუკუნიდან მოყოლებული კარგად იცნობდნენ და აქტიურად ეწოდნენ ექსპორტისა და იმპორტის პრაქტიკას.
შემოჰქონდათ სხვადასხვა სახეობის ნაწარმი და საზღვრებს გარეთ გაჰქონდათ ადგილობრივი წარმოების პროდუქციაც, კერძოდ, სახმელეთო გზით ჩინეთის, ინდოეთის, ნეპალის, ცენტრალური აზიის მიმართულებით აქტიურად მიმდინარეობდა ცხოველური ნაწარმის გატანა, ასევე თაფლი, მარილი, ბურა, სამკურნალო მცენარეები, ძვირფასი ქვები, მეტალი, რომელიც, როგორც წესი აბრეშუმში იცვლებოდა, ქაღალდი, ჩაი, ადგილობრივი წარმოების რკინისა და ფოლადის ნივთები.
ადგილობრივი გლეხები აწარმოებდბენ სხვადასხვა სახის საოჯახო მეურნეობის წვრილმან პროდუქტებს საკუთარი გამოყენებისთვის ან ყიდნენ ადგილობრივ მცირე ბაზარზე.
საუკუნის ბოლოსა და საუკუნის დასაწყისში, ტიბეტში წარგზავნილი ბრიტანული, რუსული და ჩინური სავაჭრო მისიები ცდილობდნენ ვაჭრობის სრულ გაკონტროლებას, ამავე მიზნით მათ დაიწყეს ბაზრის გახსნა სხვადასხვა მხარეში, მთელი ქვეყნის მასშტაბით.
გარდა ამისა, კანონმდებლობამ შეიმუშავა გეგმა ტიბეტური საშუალო ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლების აშენების და ყველა უნივერსიტეტში ტიბეტურ ენაზე მიმართულების არსებობის, 2000 წლისათვის.
ლჰასაში ტიბეტის დედაქალაქში, პირველი საშუალო სკოლის ერთ ნახევრიდან ორ მესამედამდე სტუდენტებისა ჩინურ ჯგუფში შესაძლოა იყოს წარმომავლობით ტიბეტელი.
ეს არის მხოლოდ ტვირთი, რომ შეისწავლო ორივე — ტიბეტური და ჩინური, რადგან უნივერსიტეტის მისაღებ გამოცდებში ითხოვენ მხოლოდ ჩინურს ან ინგლისურს, მაგრამ არა ტიბეტურს“ მოსახლეობის უმეტესობა ესე ფიქრობს.
თუკი სტუდენტი აირჩევს ჩინური და ტიბეტური ენის სწავლას ის გამოტოვებს ინგლისური ენის კურსებს, რის გამოც ჩამორჩებიან სხვა სტუდენტებს, ისინი კი დაწინაურებულები იქნებიან მხოლოდ ჩინურის და ინგლისურის არჩევით.
ის არის ფორმა ბუდიზმისა, რომელიც ჩაისახა ტიბეტში საუკუნეში - მაჰაიანასა და ტანტრიზმის, აგრეთვე ტიბეტელთა ძველი სარწმუნოების ბონ-პოს ბაზაზე, საუკუნიდან ლამაიზმი გავრცელდა მონღოლებში, ხოლო საუკუნეში შეაღწია რუსეთის ტერიტორიაზე - ბურიატებში, ტუველებსა და ყალმუხებში.
მასში ბუდიზმი შეერწყა ადგილობრივ წარმართულ რწმენა-წარმოდგენებს, რის გამოც ლამაიზმში ძლიერაა განვითარებული სხვადასხვა წეს-ჩვეულება, მაგალითად, შამანიზმი.
ტიბეტელთა ბუდიზმი არის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი და სახელგანთქმული მსოფლიოსთვის დალაი ლამას მოღვაწეობით (ტიბეტელი ხალხის პოლიტიკური ლიდერი და ტიბეტური ბუდიზმის მიმდევრების სულიერი ლიდერი. ხშირად „მის უწმინდესობას“ უწოდებენ, ტიბეტელები დალაი-ლამას ეპითეტებით უხმობენ: იშინ ნორბუ, ანუ „სურვილების აღმსრულებელი მჭედელი“. „ლამა“ მასწავლებელს აღნიშნავს და ტიბეტურ-ბუდისტური რელიგიის მესვეურთა მიერ სხვადასხვა წარმომადგენელს ეძლევა).
ტიბეტი ზოგადად მნიშვნელოვნად განსხვავდება ჩინეთისგან, ამ განსხვავებას განაპირობებს ეთნიკური ფაქტორებიც, კერძოდ, როგორც ცნობილია, ტიბეტი, ტიბეტური ენა, განეკუთვნება ე.
ტიბეტური, ანბანური დამწერლობაა, მრავალმარცვლიანი, ბრუნვა-უღლებისა და სქესის განმსაზღვრელი გრამატიკული ფორმები მეტწილად ადაპტირებული და გადმოღებულია სანსკრიტიდან, რაც შეეხება ტონალობას - სემანტიკურად არც ისე ჟღერადია.
ნიშანდობლივია, რომ 30-წლიანი ოკუპაციის შემდეგ, დღესდღეობით, თანამედროვე ჩინელი მოსახლეობის მხოლოდ უმნიშვნელო ნაწილს შეუძლია ტიბეტურად საუბარი, მაშინ როცა, ახალგაზრდა თაობას ტიბეტში იძულებით ასწავლიან ჩინურ ენას.
მეექვსე დალაი ლამა ცანგიანგ გიაცო თავისუფლად მოაზროვნე პიროვნება იყო და ასევე მწერალი რომანტიკული ლექსებისა, რაც არ ერგებოდა რეალურად მის ფუნქციასა და პოზიციას .ის ტახტიდან გადაყენებული იქნა მონღოლების მიერ და გარდაიცვალა ჩინეთში სამხედრო ექსკორტის მიერ გადაყვანისას.
შემდეგი ხუთი დალაი ლამა, ანუ მერვედან - მეთორტმეტემდე, ყველა ადრეულ ასაკში გარდაიცვალა და შესაბამისად, ქვეყანა მართული იყო რეგენტების მიერ, ისინი წარმოადგენდნენ ქვეყნის მმართველებსა და ადმინისტრატორებს მონარქის არყოფნის პერიოდში.
კლასიკური, ტრადიციული ტიბეტური ხელოვნება, შეიძლება ითქვას, მეტწილად ორიენტირებულია რელიგიურ კულტზე და შესაბამისად, ძირითადად, მოიცავს რელიგიური ღვთაებების სხვადასხვა სახით შესრულებულ ნახატებს, სკულპტურებს, ამოკვეთილ საკურთხევლებს, რელიგიურ წარწერებს, ძვირფასი ქვისა და მეტალისაგან შექმნილ მოზაიკებს, სპეციალურ კოსტიუმების შექმნას რელიგიური რიტუალებისა და წარმოდგენებისთვის, ასევე რელიგიური ხასიათის მუსიკას.
ასეთ ყოვლისმომცველ რელიგიურ ელემენტებს, განაპირობებს ისიც, რომ უმეტესობას ამ ხელობათაგან ეუფლებოდნენ და პრაქტიკაში ავითარებდნენ სწორედ წმინდა ბერები მონასტერში მოღვაწეობისას.
ამას გარდა, აღსანიშნავია უძველესი ბუდისტური წმინდა წერილების კოლექციები, ტიბეტური მწერლობა და ლიტერატურა, უაღრესად მნიშვნელოვანი ფილოსოფიური, ისტორიული, სამედიცინო, სამეცნიერო, მათემატიკური თუ ასტრონომიული დისკურსის ნაშრომები, ასევე პოეზიაც და ბელეტრისტიკაც.
ბევრი დაბრკოლებებისა თუ წინააღმდეგობების მიუხედავად, ტიბეტური და არატიბეტური არასამთავრობო ორგანიზაციების დახმარებით, მოხდა დევნილი ტიბეტელი ბავშვებისათვის სათანადო განათლების მინიჭება.
დღეს ტიბეტელი დევნილები დადიან პრესტიჟულ უნივერსიტეტებში და მონაწილეობას იღებენ სხვადასხვა აქტივობებში მსოფლიოს მასშტაბით, რომლებიც ეხმარებათ საკუთარი თავისა და მომავალი პროფესიის საპოვნელად.
ზოგიერთ წინსვლას მოჰყვება ახალი დაბრკოლებები, მთავარ უთანხმოებას ამჟამინდელ ტიბეტელ ხალხს შორის წარმოადგენს უმუშევრობის პრობლემა, ქვეყანა დგას მაღალი უმუშევრობის ზღვარის წინაშე, რომელსაც ტიბეტელი სტუდენტები პირისპირ ეჯახებიან, სწორედ ისინი რომლებსაც დამთავრებული აქვთ უნივერსიტეტები და მიღებული აქვთ უმაღლესი განათლება.
დიაგნოზის დასასმელად და ორგანიზმის სრულად გამოსაკვლევად გავრცელებული მეთოდი იყო მაჯაში მოწოლილი სისხლის ნაკადის მოსმენა-ერთგვარი პულსის გაზომვა; შარდის ანალიზი და სხეულის თითქმის ყველა ნაწილის შემოწმება, გულისა და ფილტვების მოსმენა, აუცილებელი იყო პაციენტის დეტალური გამოკითხვაც.
ითვლებოდა, რომ თითოეული ადამიანის სხეული შედგებოდა, ბალანსდებოდა და გავლენას განიცდიდა სხვადასხვა ფიზიკური თუ სულიერი ფაქტორების ზემოქმედებით, როგორიც იყო საკვები, რელიგიური მრწამსი და სწავლება, მენტალური მდგომარეობა, დიეტა ან მარხვა.
გამოხატა საკუთარი მწუხარება ბოლო წლიური ანგარიშების გამოქვეყნების შემდეგ, რომელშიც ეწერა, რომ ტიბეტელები ჩინური იურისდიქციის ქვეშ იძულებულები არიან არჩევანი გააკეთონ დამოუკიდებელ მშობლიური კულტურული სისტემისა და ფინანსურად დამოუკიდებლობას შორის, უკანასკნელი კი ჩინური ენის დომინირებაზე მიგვანიშნებს.
მიუხედავად იმისა, რომ 121-ე მუხლი ჩინეთის კონსტიტუციისა საშუალებას აძლევს „ეროვნულ უმცირესობების დასაქმება მოხდეს წერილობითი და სალაპარაკო ენის ხმარება, რომელიც გავრცელებულად გამოიყენება“ ტიბეტელები, რომლებიც ინდოეთში ცხოვრობენ ამტკიცებენ, რომ ტიბეტის ენა ითვლება გამოყენებად ენად ისინი შეზღუდული არიან ენობრივ ბარიერში.
მაგალითად საშუალო შემოსავალი ლითანგურ ქვეყანაში 2001 წლის მონაცემებით არის 590 იუანი წლიურად, და კერძო დაწყებითი სკოლის სწავლის საფასურია 600 იუანი წელიწადში.
1642 წლიდან 1959 წლის ჩათვლით, არის ტიბეტელთა სასულიერი და საერო ლიდერი .ამჟამინდელი დალაი ლამა ტენზინ გიაცო არის რიგით მეთოთხმეტე დალაი ლამა იმ წარმატებული ხაზისა, რომლის დამაარსებელი გენდუნ დრუპია რიგით პირველი დალაი ლამა.
ეს სიტყვა მონღოლური წარმოშობისაა და მისი ექვივალენტი ტიბეტურ ენაზეა სიტყვა „ოკეანე“ ანუ გამოხატულებაა დალაი ლამას ღრმა და ყოვლისმომცველი სიბრძნისა.
თვითონ ტიბეტელები დალაი ლამას უწოდებენ: გაია რინპოჩე , იშინ ნორბუ, ანუ „სურვილების აღმსრულებელი მჭედელი“ , ან მარტივად ქუნდუნი ანუ აწმყო .
ტიბეტელებმა დაამოწმეს თავიანთი დამოუკიდებლობა ჩინეთისგან 1912 წელს და შეინარჩუნეს ეს ყველაფერი 1951 წლამდე, როდესაც ტიბეტი „განთავისუფლებული„ იქნა ჩინეთის მიერ.
ამჟამინდელი დალაი ლამა, სულიერი და პოლიტიკური ლიდერი ამ ხალხისა, გადასახლებულია ინდოეთში და ჩინელი თანამდებობის პირები რიცხობრივად აჭარბებენ ტიბეტელებს საკუთარ მიწა-წყალზე.
ტიბეტელი ბუდისტები იყენებენ ვიზუალიზაციის მედიტაციებს და სხვა სავარჯიშოებს, რათა რაღაც მხრივ წარმოიდგინონ სიკვდილი, ანუ მოემზადნონ ბარდოსთვის .
სხვა გზა სიკვდილისთის მოსამზადებლად არის ის, რომ მიიღო მონაწილეობა იმ ადამიანების დასახმრებლად, რომლებიც გარდაიცვალნენ მათი მედიტაციის პერიოდებში ბარდოს დროს.
ისინიც კი, ვისაც არ შეუძლია დააგროვოს ეს სულიერი ცოდნა თვითშეგნებისა დახმარებული არიან, რათა ჰქონდეთ გამოცდილება ამქვეყნად ყველაფერი დროებითის გამოსაყენებლად.
ტიბეტელებს ასევე გააჩნიათ სიკვდილის წიგნი, რომელიც უმნიშვნელოვანესი და უდიდესი, წმიდათა წმინდა ტექსტია ტიბეტური ბუდიზმისა და ამავდროულად ფართოდ გაყიდვადი წიგნია არა მხოლოდ აღმოსავლეთში, არამედ დასავლეთშიც.
შემდეგი საუკუნის ადრეულ პერიოდში ინდოეთის რეგიონი იღებს უფრო მეტ დახმარებას ვიდრე ბუდისტები ცენტრალური აზიიდან, ამის მიზეზი კი მხოლოდ ერთი რამ იყო, რომ თავი აერიდებინათ ისლამის განვითარებისთვის.
ბუდისტური მოძღვრებების გავლენით, ცხადია, ტიბეტში სიკვდილისა და სიცოცხლის შესახებ უჩვეულო, სპეციფიკური წარმოდგენები და შესაბამისი წეს-ჩვეულებები აქვთ.
მიიჩნევა, რომ თოთოეულ ადამიანს ინდივიდუალური კარმული საწყისი გააჩნია, რომელიც გარდაცვალებიდან 49 დღის განმავლობაში ორ სამყაროს შორის ზღურბლზე იმყოფება, სადაც ამ დროის განმავლობაში სრულიად ახალ სხეულსა და სიცოცხლეს იღებს, ცხოვრების ახალი ციკლის დასაწყებად.
სიკვდილ-სიცოცხლის ეს გამუდმებული ციკლი, შეუქცევადი, უწყვეტი პროცესია, რომელიც გრძელდება მანამ, სანამ, სული, საწყისი საბოლოოდ არ ამაღლდება და გასხივოსნდება.
მომავალში ნებისმიერი ადამიანი/კულტურა დამოკიდებული იქნება მის ახალგაზრდებზე და რა ზეგავლენას თუ გადატრიალებას მოახდენენ ისინი სოციალურ და საგანმანათლებლო სტრუქტურებზე.
ტიბეტელი დევნილი ხალხი განსაკუთრებით მიმართულია კულტურის გადარჩენაზე და ცდილობენ მომავალმა თაობებმა არ დაივიწყონ თავიანთი კულტურა და ტრადიციული განათლება, რადგან მათ უწევთ მუდმივი ბრძოლა კულტურული გადარჩენისა.
ტიბეტი აჩვენებს გაუნათლებლობის უმაღლეს მაჩვენებელს ჩინეთში: 42 % 2005 წლის მაჩვენებლით, რომელიც საბედნიეროდ ბევრად ჩამოუვარდება მის წინამორბედებს 72 %-1990 წ.
ის ხალხიც რომლებიც მცირე ბიზნესს აწარმოებენ, იძულებულნი არიან, დაეყრდნონ შუამავლებს, მუსლიმების სახით, რომლებიც აწარმოებენ ანგარიშს, ახდენენ სხვადასხვა მასების აწონვას და პროდუქტის ბაზარზე გატანას.
მიუხედავად იმისა, რომ მშობლები შვილების განსაკუთრებული სიყვარულითა და გაფეტიშებით გამოირჩეოდნენ, ისინი მაინც ამჯობინებდნენ მათ აღზრდას მკაცრი დისციპლინითა და რელიგიური დოგმატიკის ფარგლებში.
ტრადიციული ტიბეტური აღმზრდელობითი მეთოდი მდგომარეობდა იმაში, რომ შვილები აღზრდილიყვნენ და დაუფლობოდნენ ზუსტად მშობლების მსგავს საქმიანობას, მანამ სანამ ისინი მზად იქნებოდნენ აერჩიათ საკუთარი ცხოვრებს გზა, იქნებოდა ეს ვაჭრობა თუ თავი მიეძღვნათ რელიგიისთვის - ამ შემთხვევაში, ისინი, სამუდამოდ ტოვებდნენ ოჯახს
1904 წლის აგვისტოში, მას შემდეგ რაც დიდი შესვნებები მიმდინარეობდა იმ იმედით, რომ მოლაპარაკება გაიმართებოდა დიდი ბრიტანეთი შევიდა წმინდა ქალაქ ლხასაში.
ხელშეკრულების პირობები მეტად მომგებიანი იყო დიდი ბრიტანეთისათვის, მეტიც, იმის საშუალებასაც კი აძლევდა ამ უკანასკნელს ჩარეულიყო ტიბეტის შიდა საქმეებში და ზოგადად კონტრორილებადი გამხდარიყო მათ მიერ.
ტიბეტელები თავიანთ ყოველდღიურობაში ფლობდნენ საკმაოდ ბევრ მრავალფეროვან საქმიანობას, მათ შორის იყო წისქვილის სამუშაოები: ხორბლის დაფქვა, კანვასა და იალქნების ხატვა, ქაღალდის წარმოება, თოკის დაწვნა, მატყლის დამუშავება, სხვადასხვა ქსოვილების წარმოება, მეტალის დამუშავება - ზეინკლობა, ხალიჩების დამზადება, ხის დამუშავება და სხვადასხვა აქსესუარების დამზადება.
ინდივიდუალური საოჯახო მეურნეობაც და მცირე წარმოებაც სტანდარტული ხასიათის იყო, გარდა რამდენიმე გამონაკლისისა, როგორსაც წარმოადგენდა რელიგიური მანუსკრიპტებისა და წიგნების ბეჭდვა.
რაც შეეხება განათლებას, დაწყებითი და საშუალო კურსის სწავლებით განსაკუთრებით გამოირჩევა ცნობილი მანდარინის რეგიონი, სადაც ტიბეტური ენა მეორე ოფიციალურ ენად მიიჩნევა და ასევე ისწავლება.
სწორედ ამიტომ, ბევრი ტიბეტელი დღესდღეობით დაკავებულია ადგილობრივ დონეზე ენის სწავლებით, რათა ხელი შეუწყოს საკუთარი ქვეყნის კულტურის გადარჩენასა და განვითარებას.
დაახლოებით 640 წელს ტიბეტთა მეფემ გააგზავნა მინისტრი ტონ მი სამბჰოტა იმ მიზნით, რომ შეესწავლა სანსკრიტული ენა აზიის ერთ-ერთ ისტორიულ რაიონში - ქაშმირში.
ამ პიროვნებამ იმის დროც კი გამონახა, რომ დაეწერა რვა ხელშეკრულება ტიბეტურ ენის გრამატიკაზე, ამ რვიდან ორი დღემდეც კი არსებობს და უვნებლადაა შემონახული.
ტიბეტში ფართოდ გავრცელებული და ამ კულტურისთვის განუყოფელი სხვადასხვა ასტროლოგიური თუ კოსმიური ძალებისა და მატერიებს გავლენის მიუხედავად, ქორწინება აქ არ განიხილებოდა რელიგიურ კონტექსტში, შესაბამისი რიტუალებიც დაცლილია ყოველგვარი მსგავსი შინაარსის დეტალებისგან, ოჯახის შექმნა უკავშირდებოდა მხოლოდ მხარეთა მხრდან ინდივიდუალური ნების არსებობასა და შესაბამისად გამოვლენას.
ყველაზე მნიშვნელოვანი და განსაკუთრებული მოვლენა ტიბეტელთა ბუდიზმის ისტორიაში მოხდა 641 წელს, როცა ტიბეტი გააერთიანა მეფე სონგცენ გამპომ და ორი ბუდისტი ცოლი შეირთო .
მისი უწმინდესობა ტენზინ გიაცო არის ტიბეტური ბუდიზმის მიმდევართა სულიერი ლიდერი, რომლებსაც სწამთ, რომ იგი არის ბუდისტური წმინდანის ავალოკიტეშვარას რეინკარნაცია, რათა ემსახუროს დედამიწაზე ყოველ ცოცხალ არსებას და შვება მოუტანოს მათ.
როგორც წესი, ტიბეტელები, ითვლიდნენ და დიდ ყურადღებას აქცევდნენ ნათესაური ხაზის სიძლიერეს ქორწინებაში, კერძოდ მათი ტრადიციის მიხედვით ნათესავებს შორის ოჯახის შექნა დასაშვები იყო მხოლოდ დედის მხრიდან 5 თაობის გასვლის, მამის მხრიდან კი 7 თაობის შემდეგ.
თუმცა, ბუნებრივია ასეთი ცხოვრების წესიდან გამომდინარე გენეოლოგიის ამგვარი დეტალური გარკვევა უდიდეს სირთულეებთან იყო დაკავშირებუილი, პრაქტიკულად შეუძლებელიც კი იყო.
ტიბეტში, ყველა სხვა კულტურისგან განსხვავებით, თავიდავნე საგრძნობლად დაბალანსებული იყო გენდერული საკითხები, მაგალითად, ბევრი სხვა კულტურისგან განსხვავებით ტიბეტში, დასაშვებია, რომ როგორც ქალმა ისე მამაკცმა მიიღოს მამული მემკვიდრეობით.
ლამაიზმისათვის დამახასიათებელია თეატრალური მისტერიები, ფუფუნებით აღსავსე მსახურებები, რომლებიც სრულდება დაცანებში , „ათ შავ ცოდვად“ ლამაიზმი ასახელებს: მკვლელობას, ქურდობას, „არასწორ შეერთებას“, ტყუილს, ცილისწამებას, ბოროტისმეტყველებას, ამაოდმეტყველებას, სიხარბეს, მრისხანებას, „ცრუ წარმოდგენებს“.
ბავშვი, რომელიც დაიბადა 1340 წელს, ფიქრობდნენ რომ იყო იმ აბატის გარდასახვა და გაზარდეს, იმ მიზნით, რომ ყოფილიყო ამ სექტის წინამძღვარი.
სტანდარტული“ დიალექტი არის დედაქალაქ ლჰასის ირგვლივ გამოყენებული ლაპარაკის მანერა, არის კიდევ ერთი დიალექტი, რომელიც დღეისათვის არსებულ წერის მანერაში გამოიყენება, მას უწოდებენ თანამედროვე ლიტერატურულ ტიბეტურ ენას.
ეს უკანასკნელი მხოლოდ იმ კატეგორიის ხალხისთვისაა მისაწვდომი, რომლებსაც მიღწეული აქვთ დახვეწილი და ღრმა გაგებისთვის სასულიერო ვარჯიშში.
მცირე გამონაკლისი ხდება საუკუნეში, ტიბეტურმა კავშირმა ჩინეთის მონღოლ იმპერატორებთან, ტიბეტს ფორმალური გაერთიანება მოუტანა ჩინეთის იმპერიასთან.
და საუკუნეებში, სრონგ-ცან გამ-პოსა და მისი მემკვიდრეების მმართველობის პერიოდში, ტიბეტი გარდაიქმნა გაერთიანებულ სამეფოდ, რომელიც ავრცელებდა მის ძალაუფლებას, როგორც ტიბეტის პლატოზე, ასევე აბრეშუმის გზის მნიშვნელოვან რეგიონებზე, როგორიცაა კაშგარი და ხოტანი.
საბოლოოდ რამდენიმე ასეულმა იპოვა თავიანთი ლიდერი მსგავსი გზით, მაგრამ მხოლოდ ერთი ხაზის ლიდერმა მიაღწია მსგავს წარმატებას და მიუახლოვდა ნამდვილი დალაი ლამას ავტორიტეტს.