polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Նոյեմբերի 6 -ին Տպագրական գործի աշխատավորների միության լիազորների ժողովը, որը ղեկավարում էին մենշևիկները, որոշեց համընդհանուր գործադուլ-ցույց սկսել թերթերի փակման կապակցությամբ։
Մենշևիկների և Էսէռների կուսակցությունների կենտկոմները, Պետրոգրադի քաղաքային դուման, Տպագրական գործի աշխատավորների միությունն ստեղծեցին «Տպագրության ազատության համար պայքարի կոմիտե»։
Այդ ժամանակաշրջանում գրաքննական հարցերում կուսակցության ուղիղ վերահսկման մասին են վկայում Համամիութենական կոմունիստական կուսակցության Կենտկոմի կողմից ընդունված մի շարք կարևորագույն փաստաթղթեր՝ «Գեղարվեստական գրականության ոլորտում կուսակցության քաղաքականության մասին» , «Հրատարակչական աշխատանքի մասին» , «Գրական-գեղարվեստական կազմակերպությունների բարեփոխման մասին» , «Մանկական գրականության հրատարակչության մասին» , «Գրաքննադատության և մատենագրության մասին» , ինչպես նաև 1946-1948 թվականների այլ որոշումներ (մասնավորապես, «Զվեզդա» և «Լենինգրադ» ամսագրերի մասին որոշումները)։
Խորհրդային գրաքննության զարգացման այս շրջանն Առլեն Բլյումը կոչում է «համընդհանուր ահաբեկման դարաշրջան», իսկ Գենադի Ժիրկովը՝ «համընդհանուր կուսակցական գրաքննության» ժամանակաշրջան։
Այս տարիներին վերջնականապես ձևավորվեց գրաքննության բազմամակարդակ համակարգ՝ ինքնագրաքննությունից մինչև գրաքննական ապարատի կուսակցական վերահսկում. գրաքննության արդյունքում արգելվեցին ոչ միայն բռնաճնշումների ենթարկված հեղինակների սիրելի ստեղծագործությունները, այլև դրանց մասին հիշատակումները։
1944 թվականի օգոստոսի 17-ին Համամիութենական կոմունիստական կուսակցության Կենտկոմի քարոզչական բաժինը Ա. Իվանովի ստեղծագործությունների վերաբերյալ հրամանի առիթով փաստաթուղթ կազմեց «Գլավլիտի աշխատանքներում լուրջ թերացումների մասին». Իվանովը բռնազավթման ժամանակ համագործակցում էր գերմանացիների հետ, «դավաճանեց հայրենիքը և անցավ թշնամու կողմը»։
Գլավլիտն արգելված գրականության ցանկում ավելացրեց բոլոր Ա. Իվանովների ստեղծագործությունները՝ ներառյալ Ռազմածովային բժշկական ակադեմիայի պետ, գեներալ-մայոր Ալեքսեյ Իվանովին, որը ռազմաճակատում էր և թշնամու կողմն անցած Իվանովի հետ որևէ կապ չուներ։
1933 թվականի հունվարին ԽՍՀՄ Ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդը որոշում ընդունեց ուժեղացնել ռազմական գաղտնիքների պահպանումը, որով նախատեսվում էր ԽՍՀՄ ժողկոմխորհի կողմից լիազորված ինստիտուտ ստեղծել՝ տպագիր մամուլում ռազմական գաղտնիքների պահպանման նպատակով։
1991 թվականի հուլիսի 25-ին ԽՍՀՄ տեղեկատվության և տպագրության նախարարությանը կից ստեղծված «Զանգվածային լրատվական միջոցներում պետական գաղտնիքների պաշտպանության գործակալությունը», 3 ամիս գործունեություն ծավալելուց հետո, լուծարվեց ՌԽՖՍՀ մինիստրների խորհրդի 1991 թվականի հոկտեմբերի 15-ի որոշմամբ և ԽՍՀՄ տեղեկատվության և տպագրության նախարարության 1991 թվականի հոկտեմբերի 24-ի հրամանով։
Մասնավորապես, «Գրականության և արվեստի պետական կենտրոնական արխիվ»-ի բաց ֆոնդեր փոխանցեցին մոտ 30 հազ․ արիխվային գործեր, այդ թվում՝ Բաբելի, Բալմոնտի, Զամյատինի, Մեյերխոլդի, Մերեժկովսկու, Պիլնյակի, Ռոզանովի, Սևերյանինի, Խոդասևիչի և շատ այլոց նյութերը։
Պատերազմից հետո որոշ ժամանակ կինոթատրոնների էկրաններին ցուցադրվում էին այսպես կոչված «հաղթական ֆիլմեր». հետագայում Հոլիվուդի աշխատանքներն անհետացան էկրաններից, և ամբողջ համաշխարհային կինոարտադրությունից խորհրդային հանդիսատեսը կարող էր դիտել միայն ֆրանսիական կատակերգություններ և հնդկական մելոդրամաներ։
Այնուամենայնիվ, «կինոհաղթանակները» ևս նախապես գրաքննվում էին, առաջարկվող ֆիլմերի մի մասը թույլ չէր տրվում ցուցադրել, մի մասը վերամոնտաժվում էր, մի մասի ենթագրերն էլ՝ փոխվում։
1987 թվականին գործի անցավ ԽՍՀՄ Գլավլիտի կողմից ղեկավարվող Միջգերատեսչական կոմիտեն, որն սկսեց հրատարակումների վերանայումը՝ դրանք հատուկ պահպանվող բաժիններից «բաց» ֆոնդեր տեղափոխելու նպատակով։
1985 թվականի սկզբին Ռուսաստանի գրականության և արվեստի պետական արխիվի հատուկ պահպանության բաժնում պահվում էր ընդհանուր արխիվային նյութերի 1,5 %-ը՝ մոտ 150 000 միավոր։
Որոշ հետազոտողներ նշում են, որ խորհրդային գրաքննությունը մասնավորապես չէր խոչընդոտում բռնի տեսարանների ցուցադրմանը, եթե դրանք համապատասխանում էին ընթացիկ գաղափարաբանական դրույթներին, օրինակ՝ ցույց էին տալիս խորհրդային իշխանության թշնամիների ոչնչացումը կամ երևան էին հանում թշնամու վայրագությունը, սակայն, այդուհանդերձ, մյուս հետազոտողները նշում են, որ խորհրդային աուդիովիզուալ ողջ պատմության ընթացքում չկար այնպիսի դեպք, երբ հեռարձակվող նյութերում առկա բռնության կերպարները բացասական ազդեցություն թողնեին։
Գլավլիտի բարձրաստիճան աշխատակից Վլադիմիր Սոլոդինը պնդում էր, որ «գրաքննությունը երբեք չի վերահսկել տեխնիկական և գիտական գրականությունը», սակայն մի շարք հետազոտողներ գրում են, որ գրաքննության և արգելքների էին ենթարկվում այնպիսի գիտական ուղղություներ, ինչպիսիք են միջուկային ֆիզիկան, հոգեբանությունը, սոցիոլոգիան, կիբեռնետիկան, կենսաբանությունը, գենետիկան։
Ընդհանուր առմամբ այդ ժամանակաշրջանում նվազագույնի հասցվեց ուղիղ հեռարձակումը, իսկ գրեթե բոլոր հաղորդումները մանրամասն մոնտաժվում էին և նախապես գրաքննվում։
1970 թվականին ԽՍՀՄ մինիստրների խորհրդին կից Ռադիո- և հեռուստահեռարձակման պետական կոմիտեն վերակազմավորվեց Մինիստրների խորհրդի Ռադիո- և հեռուստահեռարձակման պետական կոմիտեի, իսկ 1978 թվականի հուլիսի 5-ին՝ ԽՍՀՄ հեռուստա- և ռադիոհեռարձակման պետական կոմիտեի։
Վերջին վերակազմավորմամբ հեռուստատեսությունը դուրս եկավ Մինիստրների խորհրդի ենթակայության տակից և անմիջական կախման մեջ ընկավ երկրի ղեկավար Լեոնիդ Բրեժնևից։
Քաղաքացիական պատերազմի ավարտից և նոր տնտեսական քաղաքականության ազդարարումից հետո ՌԽՖՍՀ-ում ի հայտ եկան բազում նոր մասնավոր հրատարակչություններ, թերթեր և ամսագրեր, առօրյա գործածության մեջ մտավ «նէպ» եզրը՝ անկախ տպագրությունը, իսկ կուսակցական խորհրդային մամուլը հայտնվեց «ծանրագույն ճգնաժամում»։
Հենց այս ժամանակ տեղի ունեցավ Վ․ Լենինի և Գ․ Մյասնիկովի հանրային բանավեճը, որով ժողովրդավարացման կոչ էր արվում, այդ թվում՝ «խոսքի և տպագրության ազատության»՝ «տպագրության ազատության՝ միապետականներից մինչև անարխիստները ներառյալ»։
Մոլոտով-Ռիբենտրոպ պակտի կնքումից հետո գրադարաններից հանվեց հակաֆաշիստական գրականությունը, թատրոնների խաղացանկի և կինովարձույթի ցանկերից հանվեցին ֆաշիզմը քննադատող ստեղծագործությունները։
Բացի այդ արգելքի տակ հայտնվեցին ռուս-պրուսական պատերազմի մասին ստեղծագործությունները, պատմության մեջ Ռուսաստանի և Գերմանիայի միջև տեղի ունեցած պատերազմների մասին ցանկացած այլ հիշատակումները։
1967 թվականի վերջին տեղի ունեցավ հեռուստատեսության «4-րդ հաղորդման» բացման փորձը, որը բարձր մտավոր մակարդակ ուներ՝ նախատեսված բարձրագույն կրթություն ունեցող հանդիսատեսի համար։
Փորձը շարունակվեց մոտ մեկ տարի, որից հետո Կուսակցական բարձրագույն դպրոցի գիտական գրախոսները բացասական արձագանքեցին՝ այն բնութագրելով որպես ոչ բոլորին հասանելի էլիտար հաղորդում ստեղծելու գաղափարապես սխալ և քաղաքականապես վնասակար փորձ։
1918 թվական հունիսի 21-ին Հեղափոխական զինվորական խորհրդի նախագահ Լև Տրոցկին հաստատեց «թերթերի, ամսագրերի և բոլոր տպագիր ստեղծագործությունների ռազմական գրաքննության ենթարկվելը» և «նախնական զննման ենթակա տեղեկությունների ցուցակը»։
1980 թվականին Մոսկվայի Օլիմպիական խաղերի բացման նախօրեին «Օլիմպիյսկայա պանորամա» ամսագրում գրաքննիչը հայտնաբերեց Ֆիլիի շրջանում գտնվող «խլացուցիչի» գրեթե աննկատելի կայանի լուսնակար։
Եվ թեև լուսանկարն արված էր Լենինյան լեռների բոլորին հասանելի դիտակետից, որտեղից արտասահմանցիներն ամեն օր լուսանկարում էին այդ տեսարանը, գրաքննիչը թույլ տվեց թողարկել այդ համարը միայն լուսանկարից կայանը հեռացնելուց հետո
Գլավլիտի վերահսկողությունից ազատվեցին Ռուսաստանի կոմունիստական կուսակցության , Կոմունիստական ինտերնացիոնալի, Պետհրատի, Համառուսաստանյան կենտրոնական կատարողական կոմիտեի «Իզվեստիա» թերթի հրատարակությունները, Գիտությունների ակադեմիայի գիտական աշխատանքները։
Հետագայում նախնական գրաքննությունից ազատվեցին նաև Ռուսաստանի Գիտությունների ակադեմիայի Հասարակական գիտությունների գիտական տեղեկատվության ինստիտուտի հրատարակությունները և, որոշ տվյալներով, մի շարք նեղ մասնագիտական ամսագրեր։
1940-ական թվականներին, երբ նոր էին իրենց աշխատանքն սկսել ռուսերեն և ԽՍՀՄ այլ ժողովուրդների լեզուներով հեռարձակվող արտասահմանյան ռադիոկայանները («Ազատություն» ռադիո, «Ամերիկայի ձայն», «Գերմանական ալիք», «Բի բի սիի ռուսական ծառայություն» և այլն), որոնք չէին ենթարկվում խորհրդային գրաքննության, և երբ ժողովրդի մեծ մասը կարճալիքային ռադիոհաղորդիչներ ուներ, ԽՍՀՄ-ում հզոր ռադիոէլեկտրոնային սարքավորման օգնությամբ սկսեցին այդ ռադիոկայանների զանգվածային խլացումը։
Խորհրդային քաղաքացիների համար՝ «դրսից եկող» տեղեկատվության հասանելիությունը սահմանափակելու միջոցներից մեկը 25 մետրից կարճ ալիքների լայնքաչափ ունեցող ռադիոհաղորդիչների արտադրության սահմանափակումն էր։
Այդ իսկ պատճառով ԽՍՀՄ-ում հատկապես արժեքավոր էին կարճալիքային լայնքաչափով արտասահմանյան հաղորդիչները, ինչպես նաև այն վարպետները, որոնք կարողանում էին հաղորդիչները վերափոխել բարձր հաճախականության լայնքաչափի։
Այս նպատակով իրականացվեց արգելող և սահմանափակող միջոցառումների համակարգը՝ քաղաքական գրաքննություն ներմուծելուց, մշակութային֊տեղեկատվական կենտրոնների, գրադարանների և արևմտյան երկրների ինստիտուտների լուծարումից սկսած մինչև օտարերկրյա քաղաքացիների ազատ տեղաշարժի արգելում։
Գաղտնի մարմինների կառույցը նախատեսում էր՝ գաղտնի գործավարություն, մեքենագրական բյուրո, գծագրական բյուրո, սղագրական բյուրո, վերահսկիչ խումբ, հաշվարկային-բաշխողական աշխատանքի խումբ, անցագրերի և տեղեկանքների բյուրո։
1941 թվականի հունիսի 25-ին ԽՍՀՄ Ժողկոմխորհի որոշմամբ բնակչությունը պետք է Համախորհրդային Ռադիոկոմիտե ժամանակավոր հանձներ իր ռադիոընդունիչները և ռադիոհաղորդիչները։
Փոխարենը ստացական էր տրվում, որով պատերազմից հետո կա՛մ հետ էին վերադարձնում հանձնած ընդունիչները, կա՛մ նույն դասի այլ սարք էին տրամադրում, կա՛մ դրամական փոխհատուցում էին տալիս։
Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ գրաքննությունը կենտրոնացած էր ռազմական գաղտնիքի պահպանման վրա, սակայն ռազմական գործողությունների ավարտից հետո կրկին գաղափարական մաքրում սկսվեց։
Օրինակ, 1946 թվականին արգելվեց Իլյա Էրենբուրգի և Վասիլի Գրոսմանի «Սև գիրքը»՝ Հոլոքոստի ժամանակ ԽՍՀՄ-ի հրեա բնակչության դեմ գերմանական բռնազավթների կատարած հանցագործությունների մասին փաստագրական ստեղծագործությունը։
1990 թվականի հունիսի 12-ին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդն ընդունեց ԽՍՀՄ «Տպագրության և զանգվածային լրատվական այլ միջոցների մասին» օրենքը, որտեղ ուղիղ նշվում էր, որ «չի թույլատրվում ԶԼՄ-ների գրաքննություն»։
Օրենքի գործարկման մասին Գերագույն խորհրդի որոշման մեջ ԽՍՀՄ մինիստրների խորհրդին հանձնարարված էր «ԽՍՀՄ գերագույն խորհուրդ պատրաստել և ներկայացնել օրենքների նախագծեր, որոնք կարգավորում են պետական և այլ գաղտնիքների պաշտպանության», առանձին զանգվածային լրատվական միջոցների հարցերը՝ ներառյալ հեռուստատեսությունը և ռադիոն։
Գրքում, որի հիման վրա նկարահանվել է ֆիլմը, Շերլոկ Հոլմսը դեդուկտիվ մեթոդով եկավ այն եզրահանգման, որ այդպես հուսահատված դոկտոր Վաթսոնը վերադարձել է Աֆղանստանի պատերազմից։
Գրաքննության հիմնական առարկաներն էին այսպես կոչված «հակախորհրդային քարոզչությունը» (որի մեջ էր մտնում այն ամենը, ինչը չէր համապատասխանում ընթացիկ գաղափարաբանական դրույթներին), ռազմական և տնտեսական գաղտնիքները (օրինակ՝ ազատազրկման վայրերի և աշխարհագրական քարտեզների մասին տեղեկատվությունը), երկրի գործերի մասին բացասական ինֆորմացիան (աղետներ, տնտեսական խնդիրներ, միջազգայնական հակամարտություններ, բացասական սոցիալական երևույթներ և այլն), ցանկացած տեղեկատվություն, որը կարող էր անցանկալի ալյուզիաներ առաջացնել։
Գրաքննությունը ԽՍՀՄ-ում, ԽՍՀՄ կուսակցական և այլ մարմինների կողմից տեղեկատվության բովանդակության և տարածման վերահսկումը, այդ թվում՝ տպագրվող նյութերի, երաժշտական և բեմական ստեղծագործությունների, կերպարվեստի, կինեմատոգրաֆիական գործերի, լուսանկարների, ռադիո և հեռուստահաղորդումների՝ պաշտոնական տեղեկատվությունից տարբերվող տեղեկատվության բոլոր այլընտրանքային աղբյուրների ճնշման, խորհրդային տեսանկյունից վնասակար և անցանկալի համարվող գաղափարների և տվյալների տարածումը սահմանափակելու կամ թույլ չտալու նպատակով։
1925 թվականին «Հույժ գաղտնի» մակագրությամբ Գլավլիտը թողարկեց առաջին «Տեղեկությունների ցանկը, որոնք գաղտնի էին և ենթակա չէին տարածման՝ ԽՍՀՄ քաղաքատնտեսական շահերը պաշտպանելու նպատակով»։
Փաստաթուղթը, որի հետ աշխատում էին գրաքննիչները ԽՍՀՄ գոյության վերջին տարիներին, բաղկացած էր 213 պարագրաֆից, որից յուրաքանչյուրն ուներ 5, 6, նույնիսկ 12 կետ։
1933-1935 թվականներին ՌԽՖՍՀ լուսավորության ժողովրդական կոմիսարիատի՝ «Գրադարաններից գրքերի հանման, կոմպլեկտավորման և պահպանման կարգի մասին» հրամանից հետո գրքերի հանումը որոշ քանակով կրճատվեց։
Ինչպես գրում է Առլեն Բլյումը, հաշվետվությունների հիման վրա միայն 1935 թվականի հուլիսին «Լենինգրադի 500 ստուգված կոմունիստներ ստուգեցին 1078 գրադարաններ և գրախանութներ, հանեցին մոտ 20000 գիրք, որոնք այրեցին աղբայրման կայանում»։
Հայրենական մեծ պատերազմի թանգարանի ցուցադրությունից հանեցին ԲԽՍՀ ժողովրդատնտեսական օբյեկտների պայմանական նշանակումները, ռազմատուգանքից ստացված խոշոր եղջերավոր անասունների քանակի մասին տվյալները, պատերազմի ժամանակ պարտիզանական ջոկատների տեղաբաշխման քարտեզները և շատ այլ բաներ։
Հետագա տարիներին գրաքննության էական տարրերից դարձան ՌԽՖՍՀ ՔՕ 70 և 190-1 («խորհրդային կարգերն արատավորող ակնհայտ կեղծ հերյուրանքների տարածում») և խորհրդային հանրապետությունների քրեական օրենսգրքերի նմանատիպ հոդվածները։
Այդ ժամանակաշրջանի որոշ ստեղծագործություններ հայտնի դարձան նաև Արևմուտքում, այդ թվում՝ Վլադիմիր Դուդինցևի «Ոչ միայն հացիվ» վեպը և Ալեքսանդր Սոլժենիցինի «Իվան Դենիսովիչի մեկ օրը» պատմվածքը։
Ձնհալի ժամանակաշրջանի այլ նշանակալի ներկայացուցիչներից էին գրողներ և պոետներ Վիկտոր Աստաֆևը, Վլադիմիր Տենդրյակովը, Բելլա Ախմադուլինան, Ռոբերտ Ռոժդեստվենսկին, Անդրեյ Վոզնեսենսկին, Եվգենի Եվտուշենկոն։
Գրաքննության փաստը հրապարակայնորեն ճանաչվեց Միխայիլ Գորբաչյովի՝ «Յումանիտե» ֆրանսիական թերթին տրված հարցազրույցում, որը խորհրդային մամուլում հայտնվեց 1986 թվականի փետրվարի 8-ին։
Կարևոր էր գրաքննական սահմանափակումների խնդիրների մատնանշումը. պետական և ռազմական գաղտնիքների պաշտպանություն, պատերազմի քարոզչության, դաժանության և բռնության արգելք, անձի անձեռնամխելիության պաշտպանություն։
Մասնավորապես, 1954 թվականին Լավրենտի Բերիայի ձերբակալությունից հետո Սովետական մեծ հանրագիտարանի յուրաքանչյուր բաժանորդ խմբագրությունից փոստով հրահանգ ստացավ կտրել ժողովրդի թշնամու նկարը և կենսագրական հոդվածը ու դրա փոխարեն սոսնձել «Բերինգի նեղուց»-ի մասին հոդվածը։
Ֆիլմը մտածվել էր, որպես քարոզչական պարսավագիր՝ որը նկարահանվել էր քաղաքական փախստական Աննաբել Բյուկարի գրքի մոտիվներով, որը ԽՍՀՄ էր գաղթել ԱՄՆ-ից։
Նույն ժամանակաշրջանում արգելք դրվեց ԽՍՀՄ-ում հրեատեցության դրսևորումների մասին ցանկացած տեղեկության վրա, իսկ հրեատեցությունը մինչհեղափոխական ժամանակաշրջանում բացառապես ներկայացվում էր որպես ցարական կառավարության կողմից հրահրվող երևույթ։
Արդյունքում մանկաբանության բոլոր գրքերը հանվեցին գրադարաններից և գրախանութներից, հանվեցին նաև բոլոր մատենագիտական նյութերը, որոնցում հիշատակվում էին այդ գրքերը, դրանք բոլորը մտան Գլավլիտի հրատարակած «Գրքերի ցանկ, որոնք ենթակա էին գրադարաններից և վաճառքից հանման»։
Երկրում քաղաքացիական պատերազմ սկսելու հետ կապված, որը վերահսկում էր Բանվորա-գյուղացիական Կարմիր բանակը, ռազմական գրաքննություն մտցվեց, որը վերահսկում էր ռազմական թեմայի հետ կապված ցանկացած տեղեկություն։
Սկզբում գրաքննությամբ զբաղվում էր Հեղափոխական զինվորական խորհուրդը և ՌԽՖՍՀ փոստերի և հեռագրատների ժողովրդական կոմիսարիատը, իսկ 1921 թվականին ռազական գրաքննության բոլոր գործառույթները փոխանցվեցին ՀԱՀ-ին ։
ԽՄԿԿ Կենտկոմի 1986 թվականի սեպտեմբերի 25-ի որոշմամբ դադարեցվեց որոշ արտասահմանյան ռադիոկայանների հաղորդումների խլացումը և ուժեղացվեց մյուսների խլացումը ։
1960-ական թվականների վերջին Դամանսկի կղզու պատճառով Չինաստանի հետ հարաբերությունների սրման ժամանակ Գլավլիտը հրահանգ ստացավ հավելյալ գրաքննական սահմանափակումներ կիրառելու մասին. արգելվեցին Հեռավոր Արևելքի տնտեսական ցուցանիշների վերաբերյալ հրատարակությունները՝ տեքստիլի թողարկումից մինչև ձկնորսություն։
Հանրային օգտագործման համար արգելված գրքերի թվին էին պատկանում ավելի քան 400 արևմտյան քաղաքական առաջատար թերթերը, ինչպես նաև տարագիրների բոլոր հրատարակությունները՝ բովանդակությունից անկախ։
Մի կողմից սահմանափակվեց Ստալինի հասցեին հնչող քննադատությունը, որը գերիշխում էր «ձնհալի» շրջանում, մյուս կողմից էլ որոշում կար, որ պետք է համարել, որ Հայրենական մեծ պատերազմում հաղթանակ էր տարվել ամբողջ կոմունիստական կուսակցության և ոչ թե անձնապես Ստալինի շնորհիվ,։
Գրաքննությունը վերահսկում էր տեղեկատվության տարածման բոլոր ներքին պաշտոնական ուղիները՝ գրքերը, պարբերական հրատարակությունները, ռադիոն, հեռուստատեսությունը, կինոն, թատրոնը և այլն, դրսից եկող տեղեկատվությունը (ԽՍՀՄ ժողովուրդների լեզվով հեռարձակվող արտասահմանյան ռադիոկայանների խլացումը, «հակախորհրդականության» թեմայով արտասահմանյան տպագիր ԶԼՄ-ների մանրակրկիտ վերահսկումը)։
Կարևոր ջրբաժան էր գրողներ Անդրեյ Սինյավսկու և Յուլի Դանիելի ձերբակալումը, որոնք Արևմուտքում տպագրել էին իրենց ստեղծագործությունները, քանի որ գրաքննական սահմանափակումների պատճառով չէին կարող դրանք տպագրել ԽՍՀՄ-ում։
1942 թվականի հոկտեմբերի 23-ին բարձրացվեց Ռազմական գրաքննության կենտրոնական բաժանմունքի կարգավիճակը․ Ի․ Ստալինի պաշտպանության ժողկոմի հրամանով այն դուրս բերվեց Գլխավոր հետաքննչական վարչության կազմից և ընդգրկվեց Պաշտպանության ժողկոմխորհի կազմի մեջ, սակայն 1943 թվականի սեպտեմբերի 18-ին «ռազմական գրաքննության ղեկավարումը բարելավելու նպատակով» ռազմական գրաքննության բաժանմունքը ներառվեց Գլխավոր շտաբի կազմի մեջ։
Ինչպես գրում է պրոֆեսոր Պավել Ռեյֆմանը՝ գրաքննությունը մինչհեղափոխական Ռուսաստանում խիստ էր, սակայն «Խորհրդային Միությունում այն նոր որակ ձեռք բերեց, դարձավ համապարփակ, ամենազոր»։
Մասնավորապես, ԶԼՄ-ներում հայտնվեցին կուսակցական և պետական գործիչների չարաշահումների, տնտեսական դժվարությունների և ապրանքային դեֆիցիտի, սոցիալական բացասական երևույթների , երիտասարդական շրջանում երաժշտական և այլ ենթամշակույթների մասին հրապարակումներ։
Արգելվում էր նաև տարածել Սոլովեցկի համակենտրոնացման ճամբարների, գնացքների վթարների մասին ինֆորմացիան, անչափահասների գործերով հանձնաժողովի նիստերի զեկույցները, «գործադուլների, զանգվածային հակախորհրդային ցույցերի, անկարգությունների և խռովությունների մասին տեղեկությունները» և այլն։
1918 թվականի հունվարի 28-ին ժողկոմխորհն ընդունեց «Տպագրման հեղափոխական տրիբունալի մասին» որոշումը, որով «հակահեղափոխական ելույթների» համար տարբեր պատժամիջոցներ էին սահմանվում՝ տուգանքից և թերթի փակումից մինչև քաղաքական իրավունքների զրկում կամ ազատազրկում։
«Գարնան տասնյոթ ակնթարթները» հայտնի հեռուստասերիալն էկրան բարձրացավ 1973 թվականին ԽՍՀՄ Պետանվտանգության կոմիտեի ղեկավար Յուրի Անդրոպովի հովանավորության շնորհիվ։
Միխայիլ Սուսլովը պահանջում էր թույլ չտալ ֆիլմի ցուցադրությունը, որտեղ «ցույց չի տրված պատերազմում խորհրդային ժողովրդի կատարած սխրանքը», ինչին Անդրոպովը պատասխանեց, որ «ողջ խորհրդային ժողովուրդը չէր կարող ծառայել Շելենբերգի ապարատում»։
Բացի այդ, հատուկ պահպանության բաժին էին ուղարկում կենսաբանության, միջուկային ֆիզիկայի, հոգեբանության, սոցիոլոգիայի, կիբեռնետիկայի, գենետիկայի գիտական աշխատությունները։
Ֆոնդի կազմի մեջ էր մտնում նաև տարբեր խորհրդային հաստատություններից և ինստիտուտներից գրադարան ուղարկված գրականությունը՝ «ծառայողական օգտագործման» նշումով․ դրանք հիմնականում տեխնիկական, տնտեսագիտական, վիճակագրական գրքեր էին։
1918-1919 թվականներին բոլոր մասնավոր տպարանները և թղթի արդյունաբերություները բռնագրավվեցին, այսպիսով, տպագրական ոչ մի օրգան չէր կարող լույս տեսնել առանց կառավարության թույլտվության։
Այս որոշման իրավաբանական հիմքը ամրագրված էր 1918 թվականի ՌԽՖՍՀ օրենսդրության մեջ, որով խոսքի ազատությունը երաշխավորվում էր միայն բանվորներն և ամենաաղքատ գյուղացիներին, սակայն հասարակության ոչ բոլոր խավերին։
1943 թվականի հունիսի 21-ին Գլավլիտի պետ Ն. Սադչիկովը Համամիութենական կոմունիստական կուսակցության Կենտկոմի քարտուղար Պուզինին ուղարկեց Կրասնովոդսկի «Կոմունիստ» թերթում նկատված 2 վրիպակների մասին գաղտնի հաղորդումը․ հունիսի 21-ի թողարկման մեջ «» բառի մեջ բաց է թողնված «լ» տառը, իսկ մայիսի 14-ի թողարկման մեջ «» բառում՝ «ր» տառը։
Մասնավորապես, տպագրվեցին Ալեքսանդր Սոլժենիցինի «Արշիպելագ ԳՈՒԼԱԳ», Բորիս Պաստեռնակի «Դոկտոր Ժիվագո», Վասիլի Գրոսմանի «Կյանք և ճակատագիր» և այլոց վեպերը։
1932-1952 թվականներին ԽՍՀՄ Գլավլիտի և նրա տեղական բաժանմունքների կողմից հանրային օգտագործումից տպագիր հրատարակությունների հանման վերաբերյալ հրապարակվեց 289 ցանկ, մատենագիտական տեղեկատուներ և հրամաններ։
Տեղում գրաքննիչները բավականին ակտիվ աշխատանք էին տանում. օրինակ, 1949 թվականին Խաբարովսկի տարածաշրջանում տպագրված տեքստերից հանվեցին 239-ը, իսկ 1952 թվականին՝ արդեն 630-ը։
Հետագայում քաղվերահսկողության աշխատակիցները ղեկավարության դատին ներկայացրին գրական ստեղծագործությունների վերաբերյալ Գլավլիտի և Գլավռեպերտկոմի թույլատրական որոշումների չեղարկման մասին առաջարկություններ։
Մասնավորապես այս բաժնի առաջարկությամբ ՄՊՔՎ-ն որոշում ընդունեց բռնագրավել Բորիս Պիլնյակի «Մահացու հրապույր» պատմվածքների ժողովածուն, որը վրիպել էր գրաքննության աչքից։
Ըստ Էտինգոֆի՝ 1922 թվականի սեպտեմբերի 4-ին ՄՊՔՎ-ի գաղտնի օպերատիվ բաժնի պետի տեղակալ Հենրիխ Յագոդային ներկայացրած զեկույցի՝ միայն մեկ ամսվա ընթացքում' 1922 թվականի օգոստոսին, քաղվերահսկողության աշխատակիցներն ստուգել էին արտասահմանից ՌԽՖՍՀ ուղարկված 300 000 փոստային առաքումներից 135 000-ը և գրաքննության ենթարկել ՌԽՖՍՀ-ից արտասահման ուղարկված բոլոր 285 000 նամակները։
Աֆղանստանում զոհված զինվորների ընտանիքների և ծնողների համայնքների Կոորդինացիոն Խորհրդի կարծիքով հենց գրաքննական սահմանափակումները «անհնար դարձրին սուտ քարոզի քննադատումը, անօրինության մերկացումը և ռազմական իշխանությունների բռնությունը»։
Նույն ճակատագրին արժանացավ նաև Սերգեյ Էյզենշտեյնի «Իվան Ահեղ» ֆիլմի երկրորդ սերիան, որն արգելվեց ցուցադրել պաշտոնական պատմական ուսմունքի անբավարար արտացոլման պատճառով և էկրան բարձրացավ միայն 1958 թվականին։
Այդուհանդերձ, Էյզենշտեյնի հասցեին հնչած «գեղարվեստական քննադատությանը» կողմ արտահայտվեցին կինեմատոգրաֆում նրա գործընկերներ Սերգեյ Գերասիմովը և Իվան Պիրևը։
Այսպես, Արթուր Կոնան Դոյլի «Մարաքոտի անդունդը» վեպի թարգմանության երկրորդ մասը, որը լույս տեսավ 1929 թվականին «Վսեմիրնի սլեդոպիտ» ամսագրի 5 և 6-րդ համարներում, կրճատվեց, ընդ որում թարգմանիչը փոխարինեց Կոնան Դոյլի տեքստի մի մասն իր գրած տեքստով։
Այսպես, 1961 թվականի ապրիլի 12-ին Յուրի Գագարինի առաջին տիեզերական թռիչքից մեկ տարի անց գրաքննիչն արգելեց «Օգոնյոկ» ամսագրի նկարիչներին նկարել «տիեզերանավը, քաղաքները և երկրները, որոնք տեսել էր Գագարինը լուսանցույցից», քանի որ նույնիսկ մտացածին նկարները նրանք համարում էին «գերգաղտնի օբյեկտներ»։
Խոշոր գրադարաններում առաջին հատուկ պահպանության բաժինները ստեղծվում էին մինչ հեղափոխությունը գործող «գաղտնի բաժինների» հիման վրա, որտեղ բավականին քիչ գրքեր էին պահ տրված։
Խորհրդային հատուկ պահպանության բաժինների մասշտաբներն ուղղակի վիթխարի էին. 1980-ական թվականների վերջերին դրանցից որոշներում կարելի էր գտնել մինչև կես միլիոն գրքեր և պարբերականներ։
1950-ական թվականների սկզբին Լենինգրադում լայնածավալ գրաքննական ակցիա անցկացվեց. հանվեցին ոչ վաղ անցյալում «Լենինգրադի գործով» բռնաճնշված հեղինակների ստեղծագործությունները, իսկ բացի այդ նաև Լենինգրադի շրջափակման հետ կապված նյութերը։
Ակադեմիկոս Անդրեյ Սախարովի՝ Աֆղանական պատերազմի վերաբերյալ արտասահմանյան ԶԼՄ-ներին տված 2 հարցազրույցներից հետո, որտեղ նա քննադատում էր կառավարության քաղաքականությունը, նրան զրկեցին բոլոր պետական պարգևներից՝ ներառյալ Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչումը և 1980 թվականի հունվարի 22-ին նրան արտաքսեցին Գորկի քաղաք, որտեղ տնային կալանքի տակ դրվեց։
Քաղաքական համընդհանուր գրաքննության համակարգը ներառում էր գաղափարաբանական և քաղաքական վերահսկման տարբեր ձևեր և մեթոդներ․ ուղղակի մեթոդների հետ մեկտեղ (հրատարակման վրա արգելք, գրաքննական միջամտություն, շեղում բնագրից) կիրառվում էին ամենատարբեր անուղղակի մեթոդներ, որոնք վերաբերվում էին կադրային, հրատարակչական, հոնորարային քաղաքականությանը։
Պատմական գիտությունների դոկտոր Ալեքսանդր Նեկրիչի կարծիքով խորհրդային գրաքննության նպատակը «ժողովրդի նոր, հավաքական հիշողություն ստեղծելն էր. ամբողջությամբ դուրս նետել իրականում կատարվող իրադարձությունների մասին հիշողությունները, պատմությունից հանել այն ամենը, ինչը չի համապատասխանում կամ ուղղակիորեն մերժում է ԽՄԿԿ-ի պատմական պահանջները»։
Գրաքննիչները ևս ենթարկվում էին բռնաճնշումների. 1937 թվականին Գլավլիտի տասնյակ աշխատակիցներ ձերբակալվեցին, իսկ կազմակերպության պետ Սերգեյ Ինգուլովը՝ գնդակահարվեց։
Հունվարի 4-ին եթեր չհեռարձակվեց «Հայացք» հանրահայտ ծրագրի հերթական հաղորդումը, որտեղ ծրագրվում էր ցույց տալ Արտաքին գործերի պաշտոնաթող նախարար Էդուարդ Շևարնաձեի հետ հարցազրույցը։
Այն վերջնականապես հաստատվեց 1927 թվականին «Ռադիոհաղորդումներ» բաժնետիրական միության հրամանով, ըստ որի՝ բոլոր հաղորդումների տեքստերը պետք է նախօրոք պատրաստվեին և հաստատվեին գրաքննությամբ։
1986 թվականի սեպտեմբերի 4-ին ԽՍՀՄ Գլավլիտն արձակեց 29 հրամանը, որտեղ գրաքննիչներին հանձնարարված էր ուշադրությունը կենտրոնացնել տպագրության մեջ պետական և ռազմական գաղտնիքների պաշտպանության հետ կապված հարցերի վրա և կուսակցական մարմիններին տեղեկացնել միայն գաղափարական ոլորտում տեղի ունեցող խախտումների մասին։
1935 թվականի հունիսի 1-ից ԽՍՀՄ Պաշտպանության ժողովրդական կոմիսարի 031 հրամանով բանակում և նավատորմում նոր որոշում ընդունվեց «Բանվորա-գյուղացիական Կարմիր բանակում ռազմական գրաքննություն մտցնելու մասին»։
1925 թվականին արգելվեցին անգործության և սովի պատճառով տեղի ունեցած ինքնասպանությունների և խելացնորության դեպքերի մասին հրապարակումները, չէր կարելի գրել «կնճիթավոր բզեզով, տզով և այլ վնասատուներով հացի վարակվածության մասին՝ խուճապից․․․ և այդ տեղեկությունների չարակամ մեկնաբանություններից խուսափելու համար»։