polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
૧૮૫૭ના વિપ્લવ સુધી રેજિમેન્ટને ભારત અને નેપાળની સરહદ પર રક્ષણ કરવાના આશયથી તેનાત રાખવામાં આવી. વિપ્લવને ડામવાના અભિયાનમાં રેજિમેન્ટ સક્રિય હતી. માર્ચથી સપ્ટેમ્બર ૧૮૫૭ સુધી ચાલેલા દિલ્હીના ઘેરામાં તે સામેલ હતી અને તે કાશ્મીરી દરવાજા તરફથી દિલ્હીમાં દાખલ થનાર સેનાનો ભાગ હતી. તેને દિલ્હી ૧૮૫૭ યુદ્ધસન્માન અપાયું હતું.
૧૮૮૫માં શરૂ થયેલ ત્રીજા બર્માના યુદ્ધમાં ભાગ લીધો. ૧૮૮૭માં બીજી પલટણ ઉભી કરવામાં આવી. તેમાં ગઢવાલી સૈનિકોને ભરતી કરવામાં આવ્યા. બાદમાં તેને રેજિમેન્ટથી અલગ કરી અને ગઢવાલ રેજિમેન્ટમાં ઉમેરવામાં આવી. ૧૮૯૧માં ફરી બીજી પલટણ ઉભી કરવામાં આવી અને રેજિમેન્ટને રાઇફલ રેજિમેન્ટ બનાવવામાં આવી.
વાયવ્યના સરહદી પ્રાંતમાં રેજિમેન્ટની પ્રથમ પલટણ ૨૦ ઓક્ટોબર ૧૮૯૭ના રોજ તીરાહના અભિયાનમાં દારગાઇ હાઇટ્સ ખાતે લડાઈમાં સામેલ થઈ. તે આફ્રિદી અને ઓરાક્ઝાઈ આદિવાસીઓ દ્વારા કરાયેલા વિદ્રોહને દબાવવામાં ભાગરૂપ બની. તે લોકહાર્ટ અને ગુલિસ્તાન કિલ્લાને રાહત પહોંચાડવામાં પણ અગ્રેસર રહી.
૨૪ એપ્રિલ ૧૮૧૫ના રોજ ગુરખા યુદ્ધ દરમિયાન રેજિમેન્ટ સર રોબર્ટ કોલકુહોન દ્વારા ઉભી કરાઈ અને તે કુમાઉં પલટણ તરીકે ઓળખાઈ. તેમાં ગુરખા ઉપરાંત કુમાઉં અને ગઢવાલના નિવાસીઓ પણ હતા.
ત્યારબાદ ૧૮૬૧માં રેજિમેન્ટને બંગાલ સેનાનો ભાગ બનાવાઈ અને તેને ૧૮મી બંગાલ સ્થાનિક સેના નામ અપાયું.તેના થોડા સમયમાં જ તેને ૩જી ગુરખા રેજિમેન્ટ નામ અપાયું અને ભૂતાન ખાતે તૈનાત કરાઈ.
લા બસ્સી ખાતે ૧૨ ઓક્ટોબરના રોજ લડાઈમાં ભાગ લીધો. નવેમ્બરમાં ફેસ્ટ્યુબર્ટના અને ડિસેમ્બરમાં ગિવેન્ચીના રક્ષણમાં પણ ભાગ લીધો.
ઓગષ્ટ ૧૯૧૪માં પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધની શરૂઆતથી જ રેજિમેન્ટ પશ્ચિમી મોરચે અને મધ્ય પૂર્વમાં સક્રિય રહી.
પ્રોફેસર ઓ એન નેગી, ભાષાવિજ્ઞાનના પ્રોફેસર પીજીઆઈ. ચંદીગઢ અને ઓર્થોપેડિક વિભાગના વરિષ્ઠ સલાહકાર, સર ગંગારામ હોસ્પિટલ, નવી દિલ્હી.
આચાર્ય લોકેશ વત્સ- શિવાય જ્યોતિષશાસ્ત્ર ( અદભુત સેવા, સિદ્ધિઓ અને જ્યોતિષશાસ્ત્ર અને પુસ્તકોમાં યોગદાન બદલ)
ઈન્દિરા ગાંધી પ્રિયદર્શિની પુરસ્કાર દર વર્ષે સ્વ. શ્રીમતી ઈન્દિરા ગાંધીની જન્મજયંતિ 19 નવેમ્બરના રોજ તેમની યાદમાં એનાયત કરવામાં આવે છે. આ પુરસ્કાર અખિલ ભારતીય રાષ્ટ્રીય એકતા સંમેલન દ્વારા સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે અને રાષ્ટ્રીય એકતા, સંકલન અને ભાઈચારાને પ્રોત્સાહન આપનાર વ્યક્તિઓને આપવામાં આવે છે.
આ પુરસ્કારો ઓરિસ્સાના માનનીય રાજ્યપાલ શ્રી મુરલીધર ચંદ્રકાંત ભંડારે દ્વારા પ્રદાન કરવામાં આવ્યા હતા. પુરસ્કાર સમારોહ 19 નવેમ્બર 2008ના રોજ ભારત આંતરરાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર ઓડિટોરિયમ, લોઢી એસ્ટેટ, નવી દિલ્હીમાં યોજાયો હતો. આ પુરસ્કારો પોતાના સંબંધિત વ્યવસાયોમાં સફળ 69 વ્યક્તિઓને આપવામાં આવ્યો હતો.
ડૉ. પંકજ નરમ ને પારંપારિક ભારતીય ચિકિત્સા ક્ષેત્રમા ઉત્તમ સેવા, સિદ્ધિ અને યોગદાન આપવા બદલ પુરસ્કાર પ્રદાન કરવામાં આવ્યો હતો.
ડૉ. રાધા મહેશ્વરી- આસાધારણ સામાજિક કાર્ય અને છોકરીઓના શિક્ષણ માટે ઉત્કૃષ્ટ સેવા પ્રદાન બદલ.તે સિવાય તેમને હોમિયોપેથીના ક્ષેત્રમાં પણ ઘણાં સન્માનિત પુરસ્કારો મળી ચૂક્યા છે.
તાજેતરના વર્ષોમાં, રંગોમાં નવીનતાનો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં કાળા, વાદળી, લીલા, આઇવરી, તાંબુ, ચાંદી અને બર્ગન્ડી રંગમાં આ ફર્નિચર બનાવવામાં આવે છે. આ ઉત્પાદનનું વ્યાપક માર્કેટિંગ ભારતમાં મોટું નથી, પરંતુ યુરોપ અને પશ્ચિમ એશિયા સહિત ઘણા દેશોમાં નિકાસ કરવામાં આવે છે. હવે આધુનિકતાની સાથે કદમ મિલાવી પરંપરાગત કાર્બનિક રંગોને અને કેવડા ના પાંદડાના માવાનો રંગ આધાર તરીકે ઉપયોગ કરવાને બદલે રાસાયણિક રંગોનો ઉપયોગ કરી ઘણા રંગોમાં ફર્નિચર બનાવવામાં આવે છે. જો કે "કલાઈના વરખની ભાત સાથે પારદર્શક લાખના આવરણ"ની મૂળભૂત પરંપરાગત પદ્ધતિ ચાલુ રહેલ છે, જેને અકીક વડે પોલિશ કરવામાં આવે છે.
સ્થાનિક દંતકથા સાંભળ્યા અમુસાર મૂળ આ ફર્નિચર-કળા સંખેડા આવી એક ઝૂંપડીમાં રોકાયેલા અધ્યાત્મ લક્ષી વ્યક્તિએ મુઘલ આક્રમણકારોને ટાળવા માટે એક કઠિયારો કે જે તેની દેખરેખ રાખતો, તેને શીખવાડી હતી. તેની સાથે લાંબા ગાળા માટે રહીને પછી તે અચાનક અદ્રશ્ય થઇ ગયા. જો કે રાત્રે અદ્રશ્ય થઇ ગયેલી વ્યક્તિ કઠિયારાના સ્વપ્નમાં આવી અને આ સાધુ જેવા વ્યક્તિએ તેને સુથારીકામમાં કુશળતાના આશિર્વાદ આપ્યા હતા. આ ઘટના પછી તે કઠિયારામાંથી સુથાર બન્યા અને રંગીન ભાત તેમ જ લાખના આવરણવાળા આ ફર્નિચર બનાવવાની શરૂઆત કરી છે.
આ ફર્નિચર શૈલી ભારત સરકારના જ્યોગ્રાફિકલ ઈન્ડીકેશન ઓફ ગુડ્સ એક્ટ ૧૯૯૯ હેઠળ સુરક્ષિત કરવામાં આવી હતી. તે કંટ્રોલર જનરલ ઓફ પેટન્ટ ડિઝાઈન અને ટ્રેડમાર્ક દ્વારા ૫ જુલાઈ, ૨૦૦૭ના રોજ "સંખેડા ફર્નિચર" શીર્ષક હેઠળ રજીસ્ટર કરવામાં આવી હતી અને તેનો જીઆઇ અરજી ક્રમાંક-૧૦૦ના વર્ગ ૨૦ હેઠળ ૫ જુલાઈ ૨૦૦૭ના રોજ હસ્તકલાની વસ્તુ તરીકે યાદીમાં સમાવેશ કરવામાં આવેલ છે.
ઐતિહાસિક રેકોર્ડ અનુસાર આ પ્રકાર ના ફર્નિચરની 17 મી સદીમાં જ્યોર્જ રોકયુસ નામના એક ફ્રેન્ચ લેખક અને જેમ્સ ફોર્બ્સ, એક બ્રિટિશ અધિકારી દ્વારા વિશ્વને જાણ કરવામાં આવી હતી. તે સમયે આ ફર્નિચર બનાવવા માટે સાગનું લાકડું વલસાડથી પરિવહન કરી લાવવામાં આવતું હતું અને રંગકામ માટે સ્વદેશી રંગો વાપરવામાં આવતા હતા. આ ઉત્પાદનની નિકાસ સુરત અને ખંભાત બંદરો ખાતેથી કરવામાં આવતી હતી.
સંખેડા ફર્નિચર એ રંગબેરંગી સાગી લાકડાંનું ફર્નિચર છે, જે ભારત દેશના ગુજરાત રાજ્યમાં પ્રવાહી વડે પ્રક્રિયા કરીને તેમ જ પરંપરાગત તેજસ્વી મરુન અને સોનેરી રંગોથી બનાવવામાં આવે છે. આ ફર્નિચર માત્ર સંખેડા ખાતે જ બનાવવામાં આવતું હોઈ તેને સંખેડા ફર્નિચર કહેવામાં આવે છે. આ ગામ વડોદરા થી જેટલા અંતરે આવેલ છે.
સાબરમતી કે સંત ભારતીય કવિ પ્રદીપ દ્વારા લખેલ દેશભક્તિ ગીત છે. આ ગીત મહાત્મા ગાંધી પ્રતિ તેમની અહિંસા માટે કૃતજ્ઞતા પ્રદર્શિત કરે છે. હિન્દી સિનેમાની એક ફિલ્મ જાગૃતિ માં આ ગીત રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ ગીત આશા ભોંસલે દ્વારા ગવાયું હતું.
ત્યાર પછીના કાળમાં બાંટવાના અધિપતિઓ જુનાગઢના નવાબ વિરુદ્ધ કાવતરાં કરતા રહ્યા પરંતુ છેવટે શાંતિ માટે તેમને સુલેહ કરવી પડતી હતી. જો કે એક વખતે મુક્તાર ખાન અને એદલ ખાને વંથલી પર કબ્જો કરી લીધો હતો પણ જુનાગઢના દિવાન અમરજીએ તેમને ખદેડી કાઢ્યા હતા. ઈ.સ. ૧૭૯૪-૯૫માં બાંટવાના રાજકુળની કન્યા સાથે જુનાગઢના નવાબના લગ્ન થયા તે સમયે વિસાવદર પરગણું બાંટવાને જાગીરમાં અપાયું હતું. પરંતુ તેમણે કાઠીઓ પર એટલો બધો અત્યાચાર કર્યો કે કાઠીઓએ બહારવટે ચઢી વિસાવદરને બાંટવા થાણાથી મુક્ત કરાવ્યું. જો કે પાછળથી વિસાવદરનું બાંટવા ફરીથી જુનાગઢના હાથમાં આવ્યું.
ઈ.સ. ૧૯૪૭માં બ્રિટિશ રાજના અંત પછી જુનાગઢ રજવાડાને આધીન હોવાને કારણે માણાવદરને ભારત કે પાકિસ્તાન સાથે જોડાવાનો નિર્ણય કરવાનો સ્વતંત્ર અધિકાર ન હતો તેમ છતાં ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૭ના રોજ માણાવદરના ખાન સાહેબ ગુલામ મોઈન્નુદ્દીન ખાનજીએ પોતાનું રજવાડું પાકિસ્તાનમાં વિલિન કર્યું. અલબત્ત જુનાગઢ પોતે બરોડા રજવાડાને અધિન હોવાથી તેને પણ એ પ્રકારનો નિર્ણય લેવાનો હક્ક નહતો. ૨૨ ઓક્ટોબર ૧૯૪૭ના ભારતીય પોલીસ ટુકડીઓ માણાવદર મોકલવામાં આવી અને સરકારે માણાવદરનું વ્યવસ્થાપન પોતાના હાથમાં લીધું અને નવાબ સાહેબને સોનગઢમાં નજરકેદ કરવામાં આવ્યા.
આઈને-અકબરીમાં બાંટવા માણાવદરને બાંટવા ચોર્યાશી તરીકે ઓળખાવાયું છે. ઈ.સ. ૧૭૩૩માં ઘોઘાના સોહરાબ ખાને જુનાગઢના નવાબના ભાઈઓ દિલેરખાન સલબત અને મોહમ્મદ ખાન બાબીને કાઢી મૂક્યા હતા, ત્યાર બાદ નવાબ બહાદૂર ખાને તેના ભાઈઓને બાંટવાની જાગીર આપી હતી. અન્ય મત અનુસાર સોહરાબે પોતે બાંટાવા પરગણા નવાબના ભાઈઓને સોંપ્યા હતા જ્યારે તેઓ સોરઠના ફોજદાર હતા. ત્યાર બાદ બાંટવા દિલેરખાન અને સેહ્ર ઝમાન ખાનના વારસોના તાબામાં રહ્યું હતું. આ પરગણું રજવાડાનું સૌથી અમીર પરગણું ગણાતું હતું.
સંયુક્ત રાષ્ટ્રના આ રાજ્યના નિરીક્ષકો હેઠળ લોકમત લેવાય ત્યાં સુધી એક મધ્યસ્થ વ્યવસ્થાપકની નિમણૂંક કરવામાં આવી હતી. લોકોએ ભારતીય સંઘરાજ્યની તરફેણમાં લોકમત આપ્યો અને ૧૫ ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૮ના દિવસે પાકિસ્તાનમાં વિલિનીકરણનો નિર્ણય રદ્દ થયો. ૨૦ ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૯ના દિવસે આ રજવાડાને ભારતના સૌરાષ્ટ્ર રાજ્યમાં વિલિન કરવામાં આવ્યું.
કામાકુરાની આ વિશાળ બુદ્ધ પ્રતિમા એ ખુલ્લા પરિસરમાં આવેલી કાંસાની અમિતાભ બુદ્ધની પ્રતિમા છે. કો-તક-ઇન મંદિર ખાતે આવેલી આ પ્રતિમા મંદિરના સુત્રો મુજબ ૧૨૫૨માં બાંધવામાં આવેલી હોવાનું મનાય છે. આ પ્રતિમા પૂર્વે અહી વિશાળ લાકડાની પ્રતિમા હતી જેને દસ વરસની મેહનતે ૧૨૪૩માં પૂર્ણ કરવામાં આવી હતી. તે માટેની ધનરાશિ ઇનાડા-નો-ત્સુબોને નામની સ્ત્રી અને જોકો નામના બૌદ્ધ સાધુ દ્વારા ઊભી કવામાં આવી હતી. ૧૨૪૮માં આવેલા વાવાઝોડાથી આ પ્રતિમા અને તે જે વિશાળ ખંડમાં હતી તે બંને નાશ પામ્યા. આથી જોકો એ કાંસાની પ્રતિમા અને નવો વિશાળ ખંડ બાંધવાની જાહેરાત કરી અને નવી ધનરાશિ ઊભી કરી. નવી કાંસાની પ્રતિમા ઓનો ગોરેમોન અથવા તાનજી હિસાતોમો ઘડવામાં આવેલી હશે. એક સમયે આ પ્રતિમા સોનાનો ઢોળ ચઢાવેલ હશે કારણકે પ્રતિમાના કાન પાસે આજે પણ કેટલાક સોનાના નિશાન છે.
નીચેના આસન સાથે આ પ્રતિમાની ઊંચાઈ ૧૩.૩૫ મીટર છે જયારે અંદાજીત વજન ૯૩ ટન છે. પ્રતિમા અંદરથી પોલી છે અને મુલાકાતી અંદર જઈ શકે છે. એક સમયે પ્રતિમાના આસનને ૩૨ કાંસાના બનેલા કમળદલ હતા જેમાંથી માત્ર ચાર જ બચ્યા છે અને તે પણ તેના સ્થાને નથી. મંદિરના પરિસરના દરવાજે લખેલ છે, "હે અપરિચિત, તારી કળા જે હોય તે અને તારો ધર્મ પણ જે હોય તે, આ અભયારણ્યમાં પ્રવેશતા પૂર્વે એ યાદ રાખજે કે તું જે સ્થળે દાખલ થઇ રહ્યો છે તે સદીઓની પૂજા દ્વારા પવિત્ર થયેલું છે. આ બુદ્ધનું મંદિર અને શાશ્વત દ્વાર છે અને તેથી આદરપૂર્વક અંદર પ્રવેશ કરજે."
આ મંદિર તેના "વિશાળ બુદ્ધ" અર્થાત "દાઈબુત્સુ" , જે એક કાંસાની વિશાળ અમિતાભ બુદ્ધની પ્રતિમા છે, માટે જાણીતું છે. ખુલ્લા પરિસરમાં આવેલી આ પ્રતિમા જાપાનના સૌથી જાણીતા ચિહ્નોમાંની એક છે.
બોર્ડર સ્કાઉટ્સએ પૂર્વ પંજાબના સરહદી ગામોના લોકોએ ઉભી કરેલા હંગામી સેના દળ હતા. તેમાં હાલના પંજાબ, હરિયાણા અને હિમાચલ પ્રદેશમાંથી લોકો ભરતી કરાયા હતા. તેમાં વિવિધ સમુદાયના લોકોનો સમાગમ હતો અને ભારતીય સેના પ્રમાણેના કોઈ ધારા ધોરણો નહોતાં. ભાગલા દરમિયાન તેમણે સરહદના ગામોને હુમલાઓથી બચાવવા મહત્ત્વપૂર્ણ રક્ષણ આપ્યું હતું. ૧૯૪૮માં તેમને પૂર્વ પંજાબ સરહદી સ્કાઉટ્સ એવા નામ હેઠળ કાયમી કરાયા અને પંજાબ હથિયારી પોલીસ સાથે ફરજ સોંપાઈ. ૧૯૫૧માં તેમને બોર્ડર સ્કાઉટ્સ નામ આપી અને ૧લી, ૨જી અને ૩જી પલટણમાં સુવ્યવસ્થિત ગોઠવવામાં આવ્યા. તેમાં ઉત્તર ભારતના વિવિધ સમુદાયોમાંથી સૈનિકોની ભરતી કરવામાં આવી. ૧૯૫૬માં આ ત્રણ પલટણો મહાર રેજિમેન્ટ સાથે ૪થી, ૫મી અને ૬ઠી પલટણ તરીકે વિલિન કરવામાં આવી. આ પરથી રેજિમેન્ટને તેનો વિવિધ સમુદાયમાંથી ભરતી કરવાનો વારસો મળ્યો. આજે પણ આ ત્રણ પલટણો પોતાને મહાર રેજિમેન્ટ એવા નામથી ઓળખાવે છે.
જુલાઈ ૧૯૪૧માં ડૉ. આંબેડકરને રક્ષા સલાહકાર સમિતિમાં નિમવામાં આવ્યા. આ નિયુક્તિનો લાભ લઈ અને તેમણે સૈન્ય ઉપર મહાર રેજિમેન્ટ ઉભી કરવા દબાણ કર્યું. આ દબાણને કારણે ઓક્ટોબર ૧૯૪૧માં બેલગામ ખાતે ૧લી પલટણ ઉભી કરવામાં આવી. જૂન ૧૯૪૨માં કામ્ટી ખાતે ૨જી પલટણ ઉભી કરાઈ. તે જ વર્ષે ૩જી અને ૨૫મી પલટણ પણ ઉભી કરાઈ. યુદ્ધ દરમિયાન ૧લી અને ૩જી પલટણ સરહદી પ્રાંતમાં તૈનાત હતી. તેને આંતરિક સુરક્ષાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી. ૨જી અને ૨૫મી પલટણ પણ આંતરિક સુરક્ષામાં તૈનાત હતી. ૨જી પલટણને બર્મા ખાતે લડવાનો મોકો મળ્યો હતો અને તેણે પાંચ સૈનિકો ગુમાવ્યા અને એક અફસરને સન્માનનીય ઉલ્લેખ અપાયો હતો. યુદ્ધ બાદ તેણે ઈરાક ખાતે પણ ફરજ બજાવી હતી. ૧૯૪૬માં ૨૫મી પલટણનું વિસર્જન કરાયું અને તેના સૈનિકો અને અફસરોને અન્ય ત્રણ પલટણોમાં વિલિન કરી દેવાયા. ઓક્ટોબર ૧૯૪૬માં તેનું રેજિમેન્ટનું મુખ્યાલય કામ્ટી ખાતે સ્થાપવામાં આવ્યું.
બળવા બાદ ભારતીય સેનાના અંગ્રેજ અફસરો અને ખાસ કરીને અફઘાન યુદ્ધમાં ભાગ લઈ ચુકેલા અફસરોએ માર્શલ સમુદાયના સિદ્ધાંતને પ્રચલિત કર્યો. સિદ્ધાંત અનુસાર ભારતીયોમાંના કેટલાક સમુદાય કુદરતી રીતે જ લડાયક વૃત્તિ ધરાવતા હતા અને અન્ય કરતાં તેઓ યુદ્ધ માટે વધુ આદર્શ હતા. આ સિદ્ધાંતને આધારે ભારતીય સેનાનું કાળક્રમે પંજાબીકરણ કરવામાં આવ્યું અને અન્ય સમુદાયોને દૂર કરવામાં આવ્યા. ૧૮૯૨માં ભારતીય સેનાની ગોઠવણી સમુદાયને આધારે કરવામાં આવી અને આમાંથી મહાર સમુદાયને બાકાત રાખવામાં આવ્યો. મહાર સહિત અન્ય કેટલાક સમુદાયમાંથી સૈનિકોની ભરતી બંધ કરવાની જાહેરસૂચના બહાર પાડવામાં આવી. આ સમયે સેનામાં આશરે ૧૦૪ અફસરો અને અનેક સૈનિકો મહાર સમુદાયના હતા તેમને છૂટા કરવામાં આવ્યા. આ ઘટનાને મહાર સમુદાય દ્વારા અંગ્રેજ સરકારનો વિશ્વાસઘાત તરીકે ગણવામાં આવ્યો.
મહાર સૈનિકોને મરાઠી રાજા શિવાજી દ્વારા સ્કાઉટ્ અને દુર્ગપાળ તરીકે ભરતી કરતા હતા. આ જ પરંપરા અનુસરી અને અંગ્રેજોએ પણ તેમને મોટી સંખ્યામાં તેમની સેનામાં લીધા. એક સમયે તેઓ બોમ્બે સેનાના ૧૬% સંખ્યાબળ ધરાવતા હતા. અંગ્રેજો મહાર સૈનિકોને તેમની વીરતા અને વફાદારી માટે ભરતી કરતા હતા અને તેનો મરાઠા સામેના યુદ્ધમાં વિશ્વાસપાત્ર સાબિત થયા હતા. કોરેગાંવની લડાઈમાં સંખ્યાબળની દ્રષ્ટિએ ચડિયાતા પેશ્વા બાજી રાવ બીજાના સૈન્યને મુખ્યત્વે મહાર સૈનિકો ધરાવતી અંગ્રેજ સેનાએ હરાવી દીધા હતા. આ લડાઈના સ્મારક તરીકે કોરેગાંવ સ્તંભ ઉભો કરાયો હતો જે સ્વતંત્રતા સુધી રેજિમેન્ટના ચિહ્ન તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતો હતો. ૧૮૫૭ના વિપ્લવ દરમિયાન બે પલટણોએ બળવો કર્યો હતો.
મહાર સૈનિકોના વિસર્જન બાદ સમુદાયના અનેક નેતાઓ દ્વારા સેનામાં ભરતીમાં છૂટ આપવા સરકારને અરજીઓ કરાઈ. જેમાં ૧૮૯૪માં ગોપાલ બાબા વાલાંગકર અને ૧૯૦૪માં શિવરામ જાનબા કામ્બલે નામના ભૂતપૂર્વ સૈનિક હતા. આ અરજીઓને રાજકારણી અને સમાજ સુધારક ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલે એ સૈદ્ધાંતિક ટેકો આપ્યો કારણ કે તેઓ પણ માર્શલ સમુદાય સિદ્ધાંતના વિરોધિ હતા. તે અરજીઓને કોંગ્રેસનો પણ ટેકો મળ્યો કારણ કે તે પણ ભારતીય સૈન્યની ભરતીના નિયમોની વિરુદ્ધ હતી.
યુદ્ધો વચ્ચેના ગાળામાં સરકારને ભરતી માટે મનાવવાના પ્રયત્નો અનેકગણા વધારવામાં આવ્યા અને તેના એક આધાર તરીકે ડૉ. ભીમરાવ આંબેડકર પણ આગળ આવ્યા. જેમના પિતા સુબેદાર મેજર રામજી માલોજી સકપાલ અંગ્રેજ ભારતીય સેનામાં સૈનિક હતા. જોકે સેનામાં ફેરફાર કરવાનો મૂળ પ્રસ્તાવ ૧૯૩૦નો હતો પરંતુ વૈશ્વિક આર્થિક મંદીને કારણે તેને પડતો મૂકવામાં આવ્યો. દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધને કારણે સરકારને ફરી એક વખત ભરતી પ્રક્રિયામાં ફેરફાર કરવાની ફરજ પડી.
સૈન્યની ભરતી નીતિઓ પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધની શરૂઆત ૧૯૧૪ સુધી ન બદલાઈ. યુદ્ધના કારણે સરકારને આમાં ફેરફાર કરવા ફરજ પડી અને મહાર સમુદાયને અંતે સેનામાં ભરતી થવા છૂટ મળી. જૂન ૧૯૧૭માં એક પલટણ ઉભી કરવામાં આવી. જોકે યુદ્ધમાં તેને કાર્યવાહીમાં ભાગ લેવાનો અવસર ન મળ્યો. ૧૯૨૦માં તેને પંજાબ રેજિમેન્ટની પલટણમાં વિલિન કરવામાં આવી અને પલટણને વિખેરી નાખવામાં આવી.
મહાર રેજિમેન્ટ એ ભારતીય ભૂમિસેનાની પાયદળ રેજિમેન્ટ છે. તે શરુઆતમાં મહાર સમુદાયના જ સૈનિકોને ભરતી કરવા માટે ઉભી કરાઈ હતી. પરંતુ, કાળક્રમે વિસ્તાર થતાં તેમાં સૈનિકો સમગ્ર ભારતમાંથી લેવામાં આવે છે.
૨/૫ પલટણ બર્મા ખાતે તૈનાત હતી અને તેણે બ્રિટીશ ભારતીય સેનાની પીછેહઠમાં ભાગ લીધો હતો. તે સિટ્ટાંગ નદી ખાતે પાછળ રહી અને લડવાનું પસંદ કરનારી ચાર પલટણોમાંની એક હતી. જ્યારે જાપાનીઓને ભારતમાં પ્રવેશતા રોકવા નદી પરનો પુલ ઉડાવવામાં આવ્યો ત્યારે પલટણના ઘણા સૈનિકો સામા કાંઠે હતા. ૧૯૪૩માં બર્મા ખાતે ફરીથી પ્રવેશ કરવામાં પલટણ મોખરે રહી અને ત્રણ સૈનિકોને વિક્ટોરીયા ચંદ્રક એનાયત કરાયો. યુદ્ધ બાદ પલટણને ટોક્યો, જાપાન ખાતે તૈનાત કરવામાં આવી હતી.
૫ ગુરખા રાઇફલ્સ એ ભારતીય ભૂમિસેનાની પાયદળ રેજિમેન્ટ છે. તેમાં ભારતીય અને નેપાલ મૂળના ગુરખા સૈનિકોને ભરતી કરવામાં આવે છે. તે ઈસ ૧૮૫૮માં ઉભી કરવામાં આવી હતી. તેણે પ્રથમ અને દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધમાં ફરજ બજાવી છે. તે ઈસ ૧૯૪૭માં આઝાદી સમયે ભારતના ફાળે આવી હતી. ત્યારબાદ તેણે ભારત-પાકિસ્તાનના ૧૯૬૫ અને ૧૯૭૧માં ફરજ બજાવી હતી. તેણે શ્રીલંકા ખાતેની શાંતિસેનામાં નિયુક્તિ મેળવી હતી.
૧૮૫૮માં રેજિમેન્ટ હઝારા ગોરખા રેજિમેન્ટ તરીકે ઉભી કરવામાં આવી હતી અને ૧૮૬૧માં તેને ગોરખા રેજિમેન્ટ નામ આપવામાં આવ્યુંપ્રથમ મોટી લડાઈ તેણે દ્વિતીય અફઘાન યુદ્ધ દરમિયાન લડી હતી અને આ માટે તેમને પેવાર કોટલ યુદ્ધ સન્માન અપાયું અને રેજિમેન્ટના અફસર કેપ્ટન જોન કુકને વિક્ટોરીયા ચંદ્રક અપાયો
પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન રેજિમેન્ટ મધ્ય-પૂર્વમાં તૈનાત કરવામાં આવી. તેણે ૧૯૧૫માં ગેલિપોલિમાં સખત લડાઈનો સામનો કર્યો હતો. તેમાં તેણે સાત અફસરો અને ૧૨૯ સૈનિકો ગુમાવ્યા હતા. પીછેહઠ દરમિયાન સૌથી આખરે રહેવામાં ૫ ગુરખા રાઈફલ્સની એક કંપની હતી.
દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધમાં ૧/૫ પલટણ ભૂમધ્ય સમુદ્ર અને મધ્ય-પૂર્વ ખાતે ફરજ પર હતી. તેણે ઈટલી કબ્જે કરવાની કાર્યવાહીમાં પણ ભાગ લીધો હતો. તે અભિયાનમાં રાઇફલમેન થમન ગુરુંગને વિક્ટોરીયા ચંદ્રક એનાયત કરાયો હતો.
પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં સેવાને મહત્ત્વની ગણી અને રેજિમેન્ટને શાહી ખિતાબ આપવામાં આવ્યો હતો. ૧૯૧૯માં તૃતીય અફઘાન યુદ્ધ દરમિયાન રેજિમેન્ટને ત્રણ યુદ્ધ સન્માન એનાયત કરાયાં.
ઇશોપનિષદ શુક્લ યજુર્વેદનું એક ઉપનિષદ છે. આ ઉપનિષદ પોતાના નાનકડા કલેવરના કારણે અન્ય ઉપનિષદોની વચ્ચે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે. આમાં કોઇ કથા-વાર્તા નથી માત્ર આત્મવર્ણન છે. આ ઉપનિષદના પ્રથમ શ્લોક ाा्िं्ं्िं ्ां-… થી અઢારમાં શ્લોક ्े ुा ाे ्ा् ि्ाि े ुाि ि्ा्… સુધી દરેક શબ્દોમાં બ્રહ્મવર્ણન, ઉપાસના, પ્રાર્થના વગેરે ઝંકૃત થાય છે. આ ઉપનિષદનો એક જ શ્વર છે— બ્રહ્મ, જ્ઞાન, આત્મ-જ્ઞાન.
આ ઉપનિષદમાં કહેવાયું છે કે જે લોકો આત્માને પોતાના 'સ્વ'ને ઓળખતા નથી. આત્માને ઠુકરાવે છે, નકારે છે અને આ રીતે આત્માનો અસ્વીકાર કરીને પૂરું જીવન વિતાવે છે તેઓને મૃત્યુ પછી એ જ અંધકારભર્યો લોક-મતલબ અસૂર્યા લોક-ગર્ભમાં જવું પડે છે. જ્યાં સુધી આત્માનો સાક્ષાત્કાર ન થાય ત્યાં સુધી ફરી ફરી જન્મ લેવો પડે છે.
આ જગતમાં રહેવા છતાં નિ:સંગ ભાવે જીવન વ્યતિત કરવાનો માર્ગ તેમાં બતાવવામાં આવ્યો છે. તેમાં 'અસુર્યા' નામના લોકનીએ વાત આવે છે. અસુર્યા એટલે કે સૂર્યથી રહિત લોક. જ્યાં સૂર્યના કિરણો કદી પણ પહોંચી શકતા નથી, જે ગાઢ અંધકારથી ભરેલો છે તે અર્થાત ગર્ભનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
અદ્ભુત કલેવર ધરાવતા આ ઉપનિષદમાં ઇશ્વર સર્વનિર્માતા હોવાની વાત કરવામાં આવી છે અને સમસ્ત બ્રહ્માંડના માલિક તરફ્ અંગૂલિનિર્દેશ કરવામાં આવ્યો છે. સાત્વિક જીવનશૈલીની વાત કરીને અન્ય ધન પર દૃષ્ટિ ન કરવા જણાવાયું છે.
આ રીતે આ ઉપનિષદમાં ઇશ્વરને સર્વનિર્માતા અને પોતાને નિમિત્ત માત્ર માનીને જીવન જીવવાનો ઇશારો કરવામાં આવ્યો છે, તો બીજી તરફ આત્માને ન ભૂલવાનું પણ કહેવામાં આવ્યું છે.
ત્યાર પછી આત્મતત્વને નિરુપિત કરાયુ છે કે એ અચલ છે, સાથે સાથે મનથી પણ વધુ ઝડપે ગતિ કરનાર છે. આ આત્મ બધી જ ઇન્દ્રીયો કરતાં સૌથી વધુ તેજ છે.
૧૯૪૭માં સ્વતંત્રતા બાદ તમામ ગુરખા રેજિમેન્ટ ભારતીય સેના અને બ્રિટિશ સેના વચ્ચે વિભાજીત કરવામાં આવી. બ્રિટનના ભાગે આવેલ ૨, ૬,૭ અને ૧૦ ગુરખા રાઇફલ્સના સૈનિકોને તેમની ઇચ્છા અનુસાર પસંદગી આપવા મતદાન યોજવામાં આવ્યું. જેમાં ૪/૨ પલટણના તમામ સૈનિકોએ ભારત સાથે જોડાવાનું નક્કી કર્યું અને તેને ૮ ગુરખા રાઇફલ્સમાં પાંચમી પલટણ તરીકે જોડવામાં આવી. ૭ અને ૧૦ ગુરખા રાઇફલ્સના સૈનિકો પણ મોટા પ્રમાણમાં ભારત સાથે જોડાવા માગતા હતા. આ તમામ સૈનિકોને સમાવી લેવા માટે ૧૧ ગુરખા રાઇફલ્સનું પુનઃગઠન કરવામાં આવ્યું. તમામ ગુરખા કુળોમાં રાય અને લીંબુ સૌથી આક્રમક સૈનિકો ગણવામાં આવે છે અને નેપાળી સૈન્યમાં પણ તેઓ અગ્રેસર રહે છે.
૧૯૧૮માં ૧૧ ગુરખાને હંગામી ધોરણે ઉભી કરવામાં આવી હતી અને તેના સૈનિકો અને અધિકારીઓ અન્ય ગુરખા રેજિમેન્ટમાંથી લેવામાં આવ્યા હતા. રેજિમેન્ટ પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં પેલેસ્ટાઈન અને મેસોપોટેમિયા ખાતે કાર્યવાહીનો ભાગ બની. તે ૧૯૧૯માં ત્રીજા અફઘાન યુદ્ધમાં પણ સામેલ થઈ હતી. જોકે ૧૯૨૨માં તેને વિખેરી નાખવામાં આવી અને તેના સૈનિકો અગાઉની મૂળ રેજિમેન્ટમાં પાછા મોકલી દેવાયા. તે સમયે રેજિમેન્ટને કોઈ ચિહ્ન સત્તાવાર નહોતાં અપાયાં અને સૈનિકો તેમની મૂળ રેજિમેન્ટના ચિહ્નો જ પહેરતા હતા. જોકે કેટલાક બિનસત્તાવાર ચિહ્નો બનાવાયા હતા અને તે કેટલાક સૈનિકો પહેરતા હતા.
૧૧ ગુરખા રાઇફલ્સ એ ભારતીય ભૂમિસેનાની એક પાયદળ રેજિમેન્ટ છે. તેમાં મુખ્યત્ત્વે નેપાળ મૂળના ગુરખા સૈનિકોને ભરતી કરવામાં આવે છે. તેમાં મુખ્યત્વે રાય, લીંબુ અને તમાંગ કુળના પૂર્વ નેપાળના તપલેજંગ, પંચથાર, સંખુવાસભા અને ધનકુટ જિલ્લાના સૈનિકો ભરતી કરવામાં આવે છે. તેમાં ભારતીય મૂળના ગુરખા મુખ્યત્ત્વે સિક્કિમ અને દાર્જિલિંગ જિલ્લોમાંથી ભરતી કરવામાં આવે છે. રેજિમેન્ટનો ઈતિહાસ ૭ ગુરખા અને ૧૦ ગુરખા જેટલો જૂનો છે જોકે તેને ભારતીય સૈન્યની સૌથી યુવા રેજિમેન્ટ ગણવામાં આવે છે.
રેજિમેન્ટની ૩જી, ૪થી અને ૫મી પલટણ સૌથી જૂની પલટણો છે. જોકે પાછળથી ૪થી પલટણને વિખેરી નાખવામાં આવી હતી. રેજિમેન્ટમાં ૫મી પલટણ સૌથી વધુ લેફ્ટ જનરલ સેનાને આપવાનો વિક્રમ ધરાવે છે. રેજિમેન્ટને એક પરમવીર ચક્ર, ત્રણ અશોક ચક્ર, એક વિક્ટોરીયા ક્રોસ, ૬ મિલિટરી ક્રોસ, બે મહાવીર ચક્ર, સાત પરમ વિશિષ્ટ સેવા ચંદ્રક, નવ અતિ વિશિષ્ટ સેવા ચંદ્રક, ૧૧ વિશિષ્ટ સેવા ચંદ્રક, ૧૧ વીર ચક્ર, ૫ શૌર્ય ચક્ર અને ૩૫ સેના ચંદ્રક એનાયત કરાયા છે.
૧૯૭૧ના યુદ્ધમાં રેજિમેન્ટની પાંચમી પલટણ પૂર્વ પાકિસ્તાન મોરચે કાર્યવાહીનો ભાગ હતી અને તેને બોગરા યુદ્ધ સન્માન એનાયત કરાયું હતું. તેણે બોગરા ગામ કબ્જે કર્યું હતું અને તે કાર્યવાહી દરમિયાન લેફ્ટ તેજા બેદીએ ૫૨ બલુચ પલટણનું મુખ્યાલય, તેનું નેતૃત્વ કરી રહેલ અધિકારી અને પલટણના ડૉક્ટરને પલટણના ધ્વજ સહિત એકલહથ્થુ કબ્જે કર્યા હતા. તે ધ્વજ આજે પણ અફસર મેસમાં વિજેતાના ઇનામ તરીકે ઉલટો લગાવવામાં આવે છે.
રેજિમેન્ટને સત્તાવાર રીતે જાન્યુઆરી ૧, ૧૯૪૮ના રોજ ઉભી કરવામાં આવી અને તેના રેજિમેન્ટ મુખ્યાલય પાલમપુર અને મુંબઈ ખાતે રાખવામાં આવ્યા. જે બાદમાં દાર્જિલિંગ અને દેહરાદૂન ખાતે ખસેડાયા બાદ અંતે લખનૌ ખાતે સ્થાપવામાં આવ્યું. અગાઉની ૧૧ ગુરખા રાઇફલ્સની પરંપરા અને વારસો ન જાળવવાનું નક્કી કરવામાં આવ્યું.
૧૯૯૯ના કારગિલ યુદ્ધ દરમિયાન રેજિમેન્ટની ૧લી પલટણના કેપ્ટન મનોજ કુમાર પાંડેને ભારતનો સર્વોચ્ચ વીરતા પુરસ્કાર પરમવીર ચક્ર મૃત્યુપર્યંત એનાયત કરાયો હતો.
વઝીર ખાન મસ્જિદ એ પાકિસ્તાનના લાહોરમાં આવેલી મસ્જિદ છે જે તેની સુશોભિત ટાઈલ્સના લાદીકામ માટે જાણીતી છે. તેને 'લાહોરના ગાલ પરના તલ' તરીકે ઓળખવામાં આવી છે. મુઘલ શહેનશાહ શાહજહાંના સમયમાં ઈસ્વીસન ૧૬૩૪-૧૬૩૫માં આ મસ્જિદનું કામ શરુ થયું જેને પૂર્ણ થતા સાત વરસ લાગ્યા હતા. ચીનીયોતના વતની શેખ અલીમુદ્દીન અન્સારીએ આ મસ્જિદ બાંધી હતી. તેઓ શાહજહાંના દરબારમાં તબીબ હતા જેઓ બાદમાં લાહોરના સુબા બન્યા હતા. તેઓ સામાન્યતઃ વઝીર ખાન તરીકે જાણીતા છે કારણકે તેમણે વઝીર ખાનનું બિરુદ આપવામાં આવ્યું હતું. આ મસ્જિદ લાહોરના જુના શહેરમાં આવેલી છે અને દિલ્હી દરવાજાથી સરળતાથી પહોંચી શકાય છે. આ મસ્જિદ મુઘલ સમયના કાશાની પદ્ધતિથી કરેલા ટાઈલ્સની કારીગરી માટે જાણીતી છે. કાશાની એ નાના ચમકાવેલા ટાઈલ્સના ટુકડાઓ વડે વિવિધ ચિત્રો, ફૂલો અને આકૃતિઓ બનાવવાની ફારસી પદ્ધતિ છે. આ મસ્જિદને વિશ્વ ધરોહર સ્થળના સંભવિતોની યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું છે.
મસ્જિદ ઈંટ-ચુના વડે બાંધવામાં આવેલી છે. કાશાકારી અથવા કાશાની પદ્ધતિ વડે અહિયાં ચિત્રો અને કલાકૃતિઓનો દીવાલો પર અને છતો પર કારીગરી કરવામાં આવી છે. નાના ટાઈલ્સના ટુકડાઓને વિવિધ રીતે ગોઠવી જડી લેવામાં આવે એટલે વિવિધ ફૂલબુટ્ટા અને ચિત્રો રચાય જેને કાશાકારી કહેવાય છે. તે માટેની ટાઈલ્સ પર્શિયાના કાશા નગરથી મંગાવવામાં આવતી હતી તેથી તેનું આ નામ પડ્યું છે. આ સ્થાનિક રીતે અને ફારસી મસ્જિદોમાં જોવા મળતી કારીગરી છે જે મુઘલ સમયમાં પ્રખ્યાત થઇ. મુઘલ સમયની આગ્રા અને દિલ્હીની મસ્જિદોમાં આ કારીગરી જોવા મળતી નથી. છત પરની કેટલીક કારીગરી સ્પેનના અલ્હામ્બ્રાની મસ્જિદોની છતની કારીગરીને મળતી આવે છે. લાહોરની આ પ્રથમ મસ્જિદ હતી જેના મિનારા બાંધવામાં આવ્યા હતા. વાદળી, ફિરોઝી, લીલા, પીળા, નારંગી, જાંબલી જેવા વિવિધ રંગોની ટાઈલ્સના ટુકડાઓનો ઉપયોગ અહીં કરવામાં આવ્યો છે.
આ મસ્જિદ વિસ્તારમાં ફેલાયેલી છે. તેને એક મધ્યદ્વાર અને પાંચ અટારીઓ છે. મસ્જિદ ઊંચી સમથળ જગ્યા પર ઊભી કરેલી છે જેનો પ્રવેશદ્વાર પૂર્વ દિશામાં છે. આ દ્વાર અંદરથી અષ્ટકોણીય ઓરડો છે. નમાજનો ઓરડો શહેરમાં જ આવેલી મરિયમ ઝમાની બેગમની મસ્જિદ મુજબ જ બનાવ્યો છે. મધ્યમાં આવેલા ખુલ્લા અને ઇંટથી જડેલી ફરસવાળા ચોગાન ચારે બાજુથી ઊંચી કમાનવાળી ઓસરી વડે ઘેરાયેલ છે. તેની ચારે બાજુ ૩૨ હિજ્ર અર્થાત મુલાકાતી ખંડો આવેલા છે. મસ્જિદને ચારે ખૂણે એક એમ ચાર મિનારા છે.
મસ્જિદના ઘુમ્મટો લોદી પદ્ધતિથી બાંધવામાં આવ્યા છે. દિવાલોને વિવિધ ભાગમાં વહેંચવામાં આવેલી છે જેથી કાશાકારી થઇ શકે. આ દીવાલો પર અરબી અને ફારસી ભાષામાં કલાત્મક લખાણો કરવામાં આવ્યા છે અને સાથે સાથે તેને શણગારવામાં પણ આવી છે. ટેરાકોટા ની જાળીઓ મસ્જિદમાં આવેલી છે. મસ્જિદના ઈંટની ફરસવાળા મુખ્ય રસ્તાની બંને બાજુએ ૨૨ દુકાનો પણ બાંધવામાં આવેલી જે હજુ પણ છે.
વઝીર ખાન મુઘલ શહેનશાહ શાહજહાંના સમયમાં તેમના દરબારી તબીબ અને બાદમાં પંજાબના સુબા હતા. તેમણે લાહોરમાં ઘણા બાંધકામ કર્યા. તે પૈકીની આ મસ્જિદ ૧૬૩૫માં સુફી મીરાન બાદશાહની કબરની નજીક બાંધવામાં આવી, જેથી હવે કબર મસ્જિદના ચોગાનમાં છે. આ મસ્જિદ બંધાતા મરિયમ ઝમાની બેગમની મસ્જિદના સ્થાને તે શહેરની મુખ્ય જામા મસ્જિદ બની ગઈ.
મસ્જિદના નિભાવ માટે વઝીર ખાને આ મસ્જિદની આસપાસ કેટલાક ઘરો અને દુકાનો લોકોને આપી. આ ઉપરાંત નજીકના સરાઈ અને સ્નાનગૃહોથી થતી આવકનો ઉપયોગ મસ્જિદના નિભાવ માટે થતો. ઇતિહાસકાર સ્ટીફન અલ્ટર લખે છે કે , "મસ્જિદને બહારથી જોવી અશક્ય હતી" કારણકે તે ચોતરફથી મકાનોથી ઘેરાયેલી છે.
પાકિસ્તાનના પંજાબના લાહોરના કિલ્લાથી દિલ્હી દરવાજા જવાના માર્ગ પર વઝીર ખાન દ્વારા આ મઝાર અને મસ્જિદ બાંધવામાં આવેલ છે.
રામના વનવાસની પ્રથમરાત્રિએ લક્ષ્મણ ચોકી કરવા ઊભો રહ્યો અને તેણે નિશ્ચય કર્યો તે વનવાસના ચૌદ વર્ષ દરમ્યાન તે કયારેય સૂશે નહિ. લક્ષ્મણ ચોકી કરતો હતો તે સમયે નિદ્રા દેવી આકર્ષક સ્વરૂપે પ્રકટ થઈ. લક્ષ્મણના પૃછા કરવાથી નિદ્રા દેવીએ પોતાની ઓળખાણ આપી અને કહ્યું કે ૧૪ વર્ષ સુધી ન સુવું એ તો પ્રકૃતિના નિયમ વિરૂદ્ધ છે. લક્ષ્મણે નિદ્રા દેવીને કોઈ માર્ગ શોધી આપવા વિનંતિ કરી જેથી તે અસ્ખલિત રીતે તેના ભાઈ પ્રત્યે તેનો ધર્મ બજાવી શકે. નિદ્રા દેવીએ કહ્યું કે જો કોઈ લક્ષ્મણના ભાગની નિદ્રા ૧૪ વર્ષ માટે ભોગવવા માટે તૈયાર હોય લક્ષ્મણને નિદ્રાથી ઇચ્છીત મુક્તિ મળી શકે. લક્ષ્મણે નિદ્રા દેવીને તેની પત્ની ઊર્મિલા પાસે જવા કહ્યું.
જ્યારે રામ અને સીતા સાથે લક્ષ્મણ ૧૪ વર્ષના વનવાસમાં જવા તૈયાર થયો ત્યારે ઊર્મિલાએ લક્ષ્મણને તેમની સાથે લઈ જવા વિનંતિ કરી. પણ લક્ષ્મણે તેને રજા ન આપી. લક્ષ્મણે કહ્યું કે તે તેના ભાઈ રામની સેવામાં દિવસ અને રાત રોકાયેલો રહેશે, અને ઊર્મિલા માટે સમય આપી નહિ શકે, આથી અયોધ્યામાં રહેવું એ જ ઊર્મિલા માટે હિતકર છે. છેવટે ઘણી રીતે સમજાવ્યા પછી ઊર્મિલા કમને પતિને જે પસંદ હોય તેમ કરી અને શક્ય તેટલી સહાયક થવાના વિચાર સાથે અયોધ્યામાં રહેવા સહમત થઈ.
ઊર્મિલા હિંદુ મહાકાવ્ય રામાયણનું એક પાત્ર છે. તે રાજા જનક અને તેમની પત્ની સુનયનાની પુત્રી હતી. તે સીતાની નાની બહેન હતી. તેના લગ્ન રામના નાના ભાઈ લક્ષ્મણ સાથે થયા હતાં. તેમને બે પુત્રો હતા - અંગદ અને ચંદ્રકેતુ. જ્યારે રામ અને સીતા સાથે લક્ષ્મણ વનવાસે જવા તૈયાર થયા ત્યારે ઊર્મિલા પણ સાથે જવા તૈયાર થઈ. પણ લક્ષ્મણે તેને આયોધ્યામાં રહીને તેના ઘરડાં માતા પિતાની સેવા કરવા જણાવ્યું. ઊર્મિલાનું પાત્ર તેના અનન્ય બલિદાન - ઊર્મિલા નિંદ્રા માટે નોંધપાત્ર છે.
રાજસ્થાનના ભરતપુર જિલ્લામાં લક્ષ્મણ અને ઊર્મિલાને સમર્પિત એક મંદિર આવેલું છે. આ મંદિર ઈ.સ. ૧૮૭૦માં બાંધવામાં આવ્યું હતું. આ મંદિર ભરતપુરના રાજા બલવંત સિંહે બંધાવ્યું હતું અને તેને ભરતપુર રાજનું શાહી મંદિર માનવામાં આવે છે.
આ કથા શ્રીમદ્ દેવી ભાગવતના પ્રથમ સ્કંધના બીજા અધ્યાયમાં સવિસ્તાર આપેલી છે. તે કથા મુજબ, હયગ્રીવ દૈત્યએ દેવી મહામાયાનું તપ કરીને વરદાન માગ્યું હતું કે તેને અમરત્વ પ્રાપ્ત થાય, પણ અમરત્વ પ્રદાન કરવું શક્ય નહોતું તેથી હયગ્રીવે એવું માગ્યું કે તેનું મૃત્યુ એવી વ્યક્તિ દ્વારા જ થાય જેનું મોઢું અશ્વનું હોય. કાળક્રમે એક વખત ભગવાન હયગ્રીવ સાથે ભગવાન વિષ્ણુનું યુદ્ધ થયું. યુદ્ધમાં થયેલાં પાપોનું પ્રાયશ્ચિત કરવા માટે ભગવાન શિવ, બ્રહ્મા અને અન્ય દેવોએ યજ્ઞનું આયોજન કર્યું. યજ્ઞ વિષ્ણુ વગર સફળ ન થાય એટલે યજ્ઞ બાદ બધા વિષ્ણુના આશીર્વાદ લેવા ગયા. પરંતુ વિષ્ણુ યોગનિંદ્રામાં સૂતેલા હતા. તેમને જગાડવા માટે બ્રહ્માએ કીડીનું સર્જન કર્યું. તે સમયે અંધારૂં હતું. કીડીએ બ્રહ્માના આદેશ પ્રમાણે ધનુષની પણછ કાપી નાખી. ધનુષ પડ્યું. ભયંકર અવાજ થયો. દુનિયામાં જાણે તોફાન આવી ગયું. જ્યારે બધું શાંત થયું અને દેવોએ જોયું ત્યારે તેઓ ચોંકી ગયા. ભગવાન વિષ્ણુનું માથું કપાઈ ગયું હતું. મા ભગવતીએ પોતાનું વરદાન યાદ કરીને દેવોને કહ્યું કે વિષ્ણુના ધડ પર અશ્વનું મસ્તક લગાવે. આમ, વિષ્ણુ ભગવાને હયગ્રીવ અવતાર લીધો અને હયગ્રીવ દૈત્યનો વધ કરી નાખ્યો.