polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ચીન-ભારત યુદ્ધ તે ચીન-ભારત સરહદી સંઘર્ષ તરીકે પણ ઓળખાય છે. આ યુદ્ધ 1962માં ભારત અને ચીન વચ્ચે લડાયું હતું. આ યુદ્ધનું મુખ્ય કારણ હિમાલયની વિવાદિત સરહદ હતી, પરંતુ આ યુદ્ધમાં અન્ય કારણોએ પણ ભૂમિકા ભજવી હતી. ભારતે દલાઇ લામાને આશ્રય આપ્યો તે સમયે 1959ના તિબેટના બળવા બાદ સરહદ પર શ્રેણીબદ્ધ હિંસક બનાવો બન્યા હતા. ભારતે ફોરવર્ડ પોલિસીનો આરંભ કર્યો હતો જે હેઠળ તેણે સરહદ પર ચોકીઓ મૂકી હતી, જેમાં 1959માં ચીનના પ્રમુખ ઝોઉ એનલાઇ દ્વારા જાહેર કરાયેલી વાસ્તવિક અંકુશ રેખાના પૂર્વીય હિસ્સારૂપ, મેકમોહન લાઇનની ઉત્તરે આવેલી ઘણી ચોકીઓનો પણ સમાવેશ થતો હતો.
જોકે, નહેરુના અસ્પષ્ટ માર્ગદર્શનને કારણે થાગ લા કબ્જે કરવાનું અભિયાન અપૂર્ણ રહ્યું અને તે આ કારણોસર ખૂબ જ ધીમું ચાલ્યું હતું. આ ઉપરાંત, સરહદ પર દરેકજણે લાંબા રસ્તા પર 35 કિલોગ્રામના સામાનનું વહન કરવું પડ્યું હતું, જેને કારણે પ્રતિક્રિયા ખૂબ જ ધીમી પડી ગઇ હતી. ભારતની બટાલિયનો સંઘર્ષના સ્થળે પહોંચે તે સમય સુધીમાં, ચીનના દળોએ નામ્કા ચુ નદીના બન્ને કિનારાઓ પર અંકુશ મેળવી લીધો હતો. 20 સપ્ટેમ્બરના રોજ, ચીનના દળોએ ભારતીય સૈનિકો ઉપર ગ્રેનેડ ફેંક્યા અને તોપમારો થયો, જેને કારણે બાકીના પૂરા સપ્ટેમ્બર મહિના દરમિયાન અથડામણોની એક લાંબી શ્રેણી સર્જાઈ.
1865માં, બ્રિટિશ મોજણી અધિકારી કાશ્મીરના મહારાજા, કે જેમણે તેમને કામ સોંપ્યું હતું, સૂચિત "જોનસન લાઇન"ના નિષ્કર્ષ પર આવ્યા જેમાં અક્સાઇ ચીન કાશ્મીરમાં આવતું હતું. ચીને આ વ્યવસ્થાને ફગાવી દીધી, અને બ્રિટિશ સરકારે પણ તેની સામે વાંધો લીધો, આથી સમાધાન પર પહોંચવાના પ્રયાસરૂપે આ મુદ્દાને ઉઠાવવાનો નિર્ણય કરવામાં આવ્યો. જોકે આ પ્રશ્ન ઉકેલાય તે પૂર્વે 1892માં, ચીને ઝિન્જીયાન્ગ અને લડાખ વચ્ચેના પૌરાણિક આવનજાવનના માર્ગ પર કારાકોરમ ઘાટ ખાતે સરહદના ચિહ્નોનું બાંધકામ કરી દીધું .
ભારતના દાવા પ્રમાણે અક્સાઇ ચીન કાશ્મીરનો ભાગ હતું અને ચીનના દાવા મુજબ તે ઝિન્જીયાન્ગનો હિસ્સો હતું, આ વિસ્તાર એક મહત્વપૂર્ણ કડીરૂપ માર્ગ છે
જે ચીનના તિબેટ અને ઝિન્જીયાન્ગને જોડે છે. આ માર્ગનું ચીને કરેલું બાંધકામ એ આ સંઘર્ષના મુખ્ય પરિબળો પૈકીનું એક હતું. અરૂણાચલ પ્રદેશ પર પણ બન્ને દેશોએ દાવો કર્યો છે - કદની દ્વષ્ટિએ તે ઓસ્ટ્રિયા જેટલો હોવા છતાં, યુદ્ધના દિવસો દરમિયાન ત્યાં પર્વતાળ પ્રદેશને કારણે છૂટીછવાઇ વસતી હતી. જોકે, આજે તે આશરે દસ લાખની વસતી ધરાવે છે.
1950ના દશકમાં ભારતે આ પ્રદેશમાં સક્રિયપણે પેટ્રોલિંગ કરવાનું શરૂ કર્યું. એવું જાણવા મળ્યું કે, આ વિસ્તારના ઘણા સ્થળોએ આવેલા સૌથી ઊંચા પર્વતો હકીકતમાં તો મેકમોહન લાઇનની ઉત્તરે હતા. આ લાઇનનો મૂળ હેતુ બન્ને રાષ્ટ્રોને વિશ્વના સૌથી ઊંચા પર્વતો દ્વારા અલગ રાખવાનો છે એવો ઐતિહાસિક દ્વષ્ટિકોણ ભારત ધરાવતું હોવાથી, આ સ્થળઓએ ભારતે પર્વતોની વધુ ઉત્તરે પોતાની ફોરવર્ડ પોસ્ટ્સ ખસેડી. ભારતના મતે આ પગલું મૂળ સીમા પ્રસ્તાવ સાથે સુસંગત હતો, અલબત્ત સિમલા કન્વેન્શનમાં આ હેતુને સ્પષ્ટપણે જણાવવામાં આવ્યો ન હતો.
ભારત અને ચીન વચ્ચેના વિવિધ સીમાકીય અથડામણો અને "સૈનિક ઘટનાઓ" 1962ના ઊનાળા અને પાનખર ઋતુ દરમિયાન ભડકતી રહી. મે મહિનામાં, ભારતીય વાયુ સેનાને ક્લોઝ એર સપોર્ટની યોજના નહીં બનાવવા જણાવવામાં આવ્યું હતું, જોકે આને ચીન સામે ભારતના સૈનિકોના અસંતુલિત ગુણોત્તરનો ઉકેલ લાવવાનાં સંભવિત માર્ગ તરીકે જોવામાં આવતો હતો. જૂનમાં, એક અથડામણમાં ડઝન જેટલા ચીનના સૈનિકોના મોત થયા. ભારતના ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરોને સીમા પર ચીનની તૈયારી અંગે જાણકારી મળી જે યુદ્ધનું પૂર્વચિહ્નન બની શકે એમ હતી.
જૂન-જુલાઈ 1962 દરમિયાન, ભારતના સૈન્ય વ્યૂહરચનાકારોએ ચીનની વિરુદ્ધમાં "પ્રોબિંગ એકશન"ની તરફેણ કરવાનું શરૂ કર્યું, અને તે અનુસાર, પર્વતીય દળોને ચીનની પૂરવઠા રેખાઓ કાપી નાખવા માટે આગળ વધારવામાં આવ્યા. પેટરસને જણાવ્યા અનુસાર, ભારતના ત્રણ હેતુઓ હતાઃ
તાઇવાનમાં રાષ્ટવાદીઓની સૈન્ય ગતિવિધિઓને કારણે ચીનનું ધ્યાન થોડા સમય માટે તે તરફ ખેંચાયું હતું, પણ 23મી જૂને અમેરિકાએ ચીનને એવું આશ્વાસન આપ્યું કે રાષ્ટ્રવાદીઓના આક્રમણને છૂટ અપાશે નહીં. તે સમયે તાઇવાન સમક્ષ તકાયેલી ચીનનું વિશાળ તોપદળ તિબેટ ખસેડી શકાય તેમ નહોતું. ભારતના સત્તાવાર ઇતિહાસના લેખક અનિલ આઠલેએ જણાવ્યા અનુસાર, યુદ્ધ માટે જરૂરી સાધનો એકત્ર કરવામાં ચીનને છથી આઠ મહિના લાગ્યા હતા. ચીને ભારતના કલકત્તા બંદર મારફત તિબેટમાં બિન-સૈનિક પૂરવઠાનો વિશાળ જથ્થો મોકલ્યો હતો.
6 ઓક્ટોબર 1962ના રોજ, ચીનના નેતાઓ ભેગા થયા. લિન બાયાઓએ એવો અહેવાલ આપ્યો કે પીએલએ ના ઇન્ટેલિજન્સ એકમોને ખાતરી થઇ ચૂકી છે કે ભારતના દળો 10 ઓક્ટોબરના રોજ થાગ લા ખાતેના ચીનના થાણાંઓ ઉપર હુમલો કરે એવી શક્યતા છે. ચીનના નેતાઓ અને મધ્યસ્થ સૈન્ય પરિષદે ભારત તરફથી કથિત સૈન્ય ઉશ્કેરણી સામે પાઠ ભણાવવા માટે વિશાળ પાયે હુમલો કરીને યુદ્ધ કરવાનો નિર્ણય કર્યો. બેજિંગમાં, આગામી સંઘર્ષ માટેની યોજના ઘડી કાઢવા માટે ચીનના સૈન્યની એક વિશાળ બેઠક બોલાવવામાં આવી.
1950ના દાયકા દરમિયાન, ચીને અક્સાઇ ચીનમાં ઝિન્જીયાન્ગ અને તિબેટને જોડતા એક માર્ગનું બાંધકામ કર્યું, જે ઘણી જગ્યાએ જોન્સન લાઇનની દક્ષિણે પસાર થતો હતો. ચીનના લોકો માટે અક્સાઇ ચીન પહોંચવું સરળ હતું, પરંતુ ભારતના પક્ષેથી કારાકોરમની પહાડીઓમાં થઇને ત્યાં પહોંચવું વધુ અડચણભર્યું હતું. પરિણામસ્વરૂપે, 1957 સુધી તો ભારતને આ માર્ગના અસ્તિત્વ વિશે જાણવા સુદ્ધાં નહોતું મળ્યું - આખરે જ્યારે ત્યારપછીના વર્ષમાં ચીનના નકશાઓ જોવા મળ્યાં ત્યારે આ વાત પાકાપાયે જાણવા મળી.
આરંભમાં ચીનના નેતાઓએ ભારત પ્રત્યે સહાનુભૂતિભર્યો દ્વષ્ટિકોણ અપનાવ્યો હતો કેમ કે ભારત પર સદીઓ સુધી બ્રિટિશ શાસકો દ્વારા શાસન કરવામાં આવ્યું હતું. જોકે, નેહેરુની ફોરવર્ડ પોલિસીએ પીઆરસી ના નેતાઓને એ વાત ગળે ઉતારી દીધી કે સ્વતંત્ર ભારતની નેતાગીરી એ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદના પુનઃ અવતારરૂપ હતી. માઓ ઝેદોન્ગે જણાવ્યું હતું કેઃ "સતતપણે ઉશ્કેરણીનો ભોગ બનવા કરતા, ચીન જ્યારે હકીકતમાં પોતાની બાંયો ચઢાવે ત્યારે શું થાય છે તે દુનિયાને બતાવી દેવું વધું સારું છે."
1940ના દશકમાં દક્ષિણ એશિયામાં ભારે ફેરફારો થયા, જૈ પૈકી 1947માં ભારતનું વિભાજન થયું , અને 1949માં પિપલ'સ રિપબ્લિક ઓફ ચાઇનાની સ્થાપના થઇ. નવી ભારત સરકારની સૌથી પાયારૂપ નીતિઓમાં જૂના સમયના મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધોને પુર્નજીવિત કરવા સાથે ચીન સાથે સૌહાર્દપૂર્ણ સંબંધો નિભાવવાની નીતિનો સમાવેશ થતો હતો. ભારત, નવરચિત પીઆરસી ને રાજદ્વારી માન્યતા આપનારા સૌપ્રથમ દેશો પૈકીનું એક હતું.
બન્નેમાંથી એકપણ પક્ષે યુદ્ધ જાહેર કર્યું નહોતું, તેમના વાયુદળનો વપરાશ કર્યો નહોતો, અથવા સંપૂર્ણપણે પોતાના રાજદ્વારી સંબંધો તોડ્યાં નહોતા; જોકે, આ સંઘર્ષનો સંદર્ભ એક યુદ્ધની જેમ જ સામાન્યપણે આપવામાં આવે છે. આ યુદ્ધ ક્યુબાની મિસાઇલ કટોકટીની સાથોસાથ જ થયું અને તે સમયે પશ્ચિમી રાષ્ટ્રોએ આ યુદ્ધને સામ્યવાદી જૂથના વધુ એક આક્રમણ તરીકે જોયું.
યુદ્ધની વ્યૂહરચના નક્કી કરનારા જૂથનો દોરીસંચાર માર્શલ લિયુ બોશેન્ગના હાથમાં હતો. તેમણે એવો નિષ્કર્ષ કાઢ્યો કે ભારતીય સૈનિકોનો પ્રતિકાર કરવો એ ભારતના લાભમાં છે, અને યુદ્ધમાં વિજય મેળવવા માટે ક્રેક ટ્રૂપ્સને તૈનાત કરવી આવશ્યક બનશે અને નિર્ણાયક વિજય મેળવવા માટે દળોની જમાવટ પર નિર્ભર રહેવું પડશે. 16 ઓક્ટોબના રોજ, યુદ્ધની યોજનાને મંજૂરી આપવામાં આવી, અને 18મીએ, પોલિટબ્યુરોએ 20મીએ થનારા "આત્મ-સુરક્ષા માટેના પ્રતિ-હુમલા"ને આખરી મંજૂરી આપી.
સીઆઇએ એ તાજેતરમાં જ વર્ગીકૃત કરેલા પોલો દસ્તાવેજો આ યુદ્ધના સમયગાળા દરમિયાન ચીનના હેતુઓના સમકાલીન અમેરિકન વિશ્લેષણની વિગતો છતી કરે છે. આ દસ્તાવેજમાં જણાવવામાં આવ્યા પ્રમાણે, "ચીન દેખીતી રીતે એક મુખ્ય કારણને લીધે હુમલા માટે પ્રેરિત થયું હતું - તેઓ 1962માં પીએલએ ના દળો જે જમીન ઉપર ઊભા હતા તે જમીનને પુનઃપ્રાપ્ત કરવાનો તથા આ જમીન લઇ લેવાનો પ્રયાસ કરવા બદલ ભારતીયોને સજા કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો."
2 ઓક્ટોબરના રોજ, માઓ સાથેની એક બેઠકમાં સોવિયેત યુનિયનના પ્રમુખ નિકિતા ખ્રુશ્ચોવે નહેરુનો બચાવ કર્યો. આ પગલાને કારણે સોવિયેત યુનિયન, અમેરિકા અને ભારત- આ તમામ દેશો ચીનની વિરુદ્ધમાં વિસ્તરણવાદી યોજના ધરાવે છે એવી ચીનની ધારણાને પાકી બની. પિપલ'સ લિબરેશન આર્મી આત્મ-સુરક્ષા માટેના પ્રતિહુમલાની યોજનાને લઇને ઘણી આગળ વધી ગઇ હતી. બન્ને રાષ્ટ્રો વચ્ચે પુનઃ વાટાઘાટો શરૂ કરાઇ પણ કોઇ પ્રગતિ સાધી શકાઇ નહીં.
મેકમોહન લાઇનની દક્ષિણે ચીનના સૈનિકોએ ભારતીય સૈન્યને શ્રેણીબદ્ધ હુમલાઓમાં કચડી નાખ્યું અને તેમને નામ્કા ચુમાંથી પાછાં જવા ફરજ પાડી. સતત નુકશાન થવાના ડર સાથે, ભારતીય સૈનિકો ભૂતાનમાં ચાલ્યા ગયા. ચીનના દળોએ સીમાનો આદર કર્યો અને તેનું ઉલ્લંઘન કર્યું નહીં. થાગ લાની અથડામણના સમયે વિવાદમાં રહેલો તમામ પ્રદેશ હવે ચીનના દળોના નિયંત્રણમાં હતો, પણ તેમણે બાકી બચેલા નેફા માં આગળ ધપવાનું ચાલુ રાખ્યું.
નેવિલ મેક્સવેલ અને એલન વ્હાઇટિંગ એવી દલીલ કરે છે કે ચીનના નેતાઓ એવું માનતા હતા કે તેઓ એક એવા પ્રદેશની સુરક્ષા કરી રહ્યાં છે જેને તેઓ ચીનનો કાયદેસરનો પ્રદેશ ગણે છે અને તે ભારતની મોજૂદગીની પહેલેથી જ ચીનના આધિપત્ય હેઠળ હતો. તેઓ ફોરવર્ડ પોલિસીને પ્રદેશમાં ધીમે ધીમે આગળ વધવાના ભારતનાં પ્રયાસ માનતા હતા. ખુદ માઓ ઝેદોન્ગે જ ફોરવર્ડ પોલિસીની ચાઇનીઝ ચૅસમાં ભારતની વ્યૂહાત્મક આગેકૂચ સાથે તુલના કરી હતી:
આ હુમલાની ગંભીરતાને સમજ્યા બાદ, ભારતના પશ્ચિમી કમાન્ડે એકલી અટૂલી ચોકીઓ પૈકીની ઘણી પાછી ખેંચી લઇને દક્ષિણ-પૂર્વમાં લાવી દીધી. દૌલેત બેગ ઓલ્ડીને પણ ખાલી કરાવવામાં આવી, પરંતુ તે ચીનના દાવાવાળી લાઇનની દક્ષિણે હતી અને ચીનના દળોએ તેના સુધી ગયા નહોતા. ચીન દાવાવાળી લાઇનની દક્ષિણે આગળ વધે તે ઘડીનો સામનો કરવા માટે સૈનિકોને એકઠાં કરવા તથા પુનઃગઠન કરવા માટે ભારતીય સૈનિકોને પાછા ખેંચી લેવામાં આવ્યા.
ક્યુબાની મિસાઇલ કટોકટીની સાથે સાથે, 20 ઓક્ટોબર 1962ના રોજ લડાખ અને મેકમોહન લાઇન પર ચીને લડાખ અને મેકમોહન લાઇન પર એકસાથે હુમલાઓ શરૂ કર્યાં. બન્ને મોરચે ચીનના દળોએ ભારતીય સૈન્ય પર જીત મેળવી અને પશ્ચિમી મોરચે ચાઉશુલમાં રેઝાન્ગ લાને, તેમજ પૂર્વીય મોરચે તવાન્ગને કબ્જે કર્યું. 20 નવેમ્બર 1962ના રોજ ચીને યુદ્ધવિરામ જાહેર કરતા આ યુદ્ધનો અંત આવ્યો હતો અને ભારત વિવાદિત ક્ષેત્રમાંથી ખસી ગયું હતું.
આ હુમલાએ ભારતને ચિંતામાં મૂકી દીધું અને નહેરુએ આ સમસ્યાને ઉકેલવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ 18 ઓક્ટોબર સુધીમાં એ વાત સ્પષ્ટ થઇ ગઇ હતી કે ચીન ભારત પર હુમલા માટે તૈયારી કરી રહ્યું છે, અને સરહદ પર વ્યાપકપણે સૈન્ય જમાવટ કરી રહ્યું છે. થાગ લા પર્વતની દક્ષિણે આવેલી ચોકીઓ સ્થાપવામાં તથા ચોકીઓને વધારે મજબૂત બનાવવાના કાર્યમાં સહાય કરતી ખચ્ચરો અને મજૂરોની એક લાંબી કતાર પણ જોવા મળી હતી.
સંબંધોમાં સધાઇ રહેલી દેખીતી પ્રગતિને એ વખતે મોટો આંચકો લાગ્યો કે જ્યારે, 1959માં, ચીનના શાસનની વિરુદ્ધના નિષ્ફળ તિબેટિયન બળવા બાદ લ્હાસાથી ભાગી આવેલા તિબેટના એ સમયના ધાર્મિક નેતા, 14મા દલાઇ લામાને નહેરુએ આશ્રય આપ્યો. ચીનના સામ્યવાદી પક્ષના ચેરમેન માઓ ઝેદોન્ગ ગુસ્સે ભરાયા હતા અને ઝિન્હુઆ ન્યૂઝ એજન્સીને તિબેટમાં ભારતીય વિસ્તરણવાદીઓની કામગીરી વિશે અહેવાલો રચવા જણાવ્યું.
તાજેતરમાં જ વર્ગીકૃત થયેલા અને તે સમયે સંપાદિત થયેલા સીઆઇએના દસ્તાવેજોમાં એવો ઘટસ્ફોટ કરવામાં આવ્યો છે કે ચીનની ક્ષમતા વિશેના ભારતના અંદાજોમાં આર્થિક વૃદ્ધિની તરફેણમાં તેમની સૈન્ય તાકાતની અવગણના કરવામાં આવી હતી. એમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે નહેરુની જગ્યાએ જો બીજો કોઇ સૈન્યની વિચારસરણી ધરાવતો માણસ હોત તો, ભારત ચીન તરફથી પ્રતિ-હુમલાના પડકાર માટે તૈયાર રહ્યું હોત.
ચીન-ભારત સરહદના પશ્ચિમી હિસ્સાનો ઉદભવ 1834માં થયો હતો, જ્યારે શીખ કન્ફેડરેશને લડાખ પર વિજય મેળવ્યો હતો. 1842માં શીખ સંઘે, જે તે સમયે મોટાભાગના ઉત્તર ભારત પર શાસન કરતું હતું, એક સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યાં હતા જેમાં પોતાના પડોશીઓ સાથેની તેની પ્રવર્તમાન સરહદની અખંડિતતાની બાંયધરી આપવામાં આવી હતી.
પૂર્વીય મોરચે, પીએલએ એ 17 નવેમ્બરે સે લા અને બોમ્બ્દી લા નજીક ભારતીય દળો પર હુમલો કર્યો. આ સ્થળોની ભારતની ચોથી ઇન્ફ્રન્ટ્રી ડિવિઝન દ્વારા રક્ષા કરવામાં આવી હતી. અપેક્ષા અનુસાર માર્ગ દ્વારા હુમલો કરવાને બદલે, પીએલએ એ પહાડના ઢોળાવ પરથી હુમલો કર્યો, અને તેમના હુમલાએ મુખ્ય માર્ગને બંધ કરી દીધો તથા 10,000 ભારતીય સૈનિકો એકલાં પડી ગયા.
ચીન-ભારત યુદ્ધની કપરા સંજોગો માટે નોંધ લેવામાં આવે છે જેમાં આશરે 4,250 મીટર ની ઊંચાઇએ ભિષણ યુદ્ધ ખેલાયું હતું. આ યુદ્ધને પગલે બન્ને પક્ષે લશ્કરની હિલચાલના સંદર્ભમાં અનેક સમસ્યાઓ ધ્યાનમાં આવી હતી. ચીન-ભારત યુદ્ધની એટલે પણ નોંધ લેવાય છે કે તેમાં ચીન અને ભારત, બન્નેમાંથી કોઇ પણ પક્ષે નૌકાદળ અથવા વાયુસેનાને સામેલ કરી નહોતી
અક્સાઇ ચીનના મોરચે, ચીન પહેલેથી જ મોટાભાગનો વિવાદિત વિસ્તાર પોતાના અંકુશમાં ધરાવતું હતું. આ પ્રદેશને બાકી બચેલા ભારતીય સૈનિકોથી ખાલી કરવા માટે ચીનના સૈન્યએ ઝડપથી કાર્યવાહી કરી. 19 ઓક્ટોબરના રોજ, ચીનના દળોએ સમગ્ર પશ્ચિમી મોરચામાં સંખ્યાબંધ હુમલાઓ કર્યાં. 22 ઓક્ટોબર સુધીમાં, ચુશુલની ઉત્તરે આવેલી તમામ ચોકીઓ ચીનના કબજામાં હતી.
થાગ લા ખાતેના દળોના ઉપરી બ્રિગેડિયર દલવી સહિતના કેટલાક ભારતીય સૈનિકોને પણ એક વાતે ચિંતિત હતા કે જેના માટે તેઓ લડી રહ્યાં છે તે પ્રદેશ એવો પ્રદેશ હતો જ નહી કે "જેને તેઓ પોતાનો માનીને ચાલી શકે". નેવિલ મેક્સવેલના મત પ્રમાણે, ખુદ ભારતીય સંરક્ષણ મંત્રાલયના સદસ્યો પણ થાગ લા ખાતેની અથડામણની યથાર્થતા વિશે સ્પષ્ટપણે ચિન્તિત હતા.
1846માં બ્રિટિશરો સામે શીખોની હારના પરિણામે જમ્મુ અને કાશ્મીર પ્રદેશના હિસ્સારૂપ લડાખનું સાર્વભૌમત્વ બ્રિટિશરોના હાથમાં આવ્યું, અને બ્રિટિશ કમિશનરોએ સરહદ અંગે વાતચીત કરવા ચીનના અધિકારીઓનો સંપર્ક કર્યો. આ સરહદ તેના બે છેડાં - પેન્ગોન્ગ તળાવ અને કારાકોરમ ઘાટ સુધી સ્પષ્ટ હતી પણ વચ્ચે આવતો અક્સાઇ ચીન વિસ્તાર અસ્પષ્ટ હતો.
સવારે 5:14 કલાકે, ચીનનાં મોર્ટાર મારા સાથે ભારતીય થાણાંઓ પર હુમલો શરૂ થયો. આની સાથોસાથ, ચીને ભારતની ટેલિફોન લાઇનો કાપી નાખી, અને તે રીતે ભારતીયોને તેમના મુખ્ય મથકનો સંપર્ક કરવા દીધો નહીં. સવારે 6:30 કલાકે ચીનનાં પાયદળે સામેથી આશ્ચર્યજનકરીતે હુમલો કર્યો અને ભારતીયોને તેમણે ખોદેલા ખાડાને છોડી જવાની ફરજ પાડી.
ચાઉને નહેરુનો પત્ર મળ્યા બાદ, 14 નવેમ્બરે પૂર્વીય મોરચે લડાઇ પુનઃ શરૂ થઇ, ભારતે ચીનના દાવાવાળાં વૅલોન્ગ પર સે લાનાં રક્ષણાત્મક સ્થાનેથી હુમલો કર્યો અને ચીનના પક્ષે ભારે જાનહાનિ થઇ. વૅલોન્ગની લડાઇના કલાકો બાદ ચીને અક્સાઇ ચીન અને નેફા માં સૈન્ય ગતિવિધિ પુનઃ શરૂ કરી.
પશ્ચિમી મોરચે, પીએલએ ના પાયદળોએ 18 નવેમ્બરે ચુશુલ નજીક ભારે હુમલો કર્યો. આ પ્રદેશના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં ધુમ્મસ છવાયેલું હોવાછતાં, તેમનો હુમલો સવારે 4:35 કલાકે શરૂ થયો. 5:45 કલાકે ચીની સૈન્ય ગુરુન્ગ હિલ પરની ભારતીય ટૂકડીઓની પ્લાટૂન પર હુમલો કરવા માટે ધસી ગઇ.
આ સમયગાળા દરમિયાન સીમાના છમકલાં સતત ચાલું રહ્યાં. ઓગસ્ટ 1959માં, પિપલ'સ લિબરેશન આર્મીએ મેકમોહન લાઇન પર શંકાસ્પદ સ્થિતિ ધરાવતા એક ભારતીય કેદીને લોન્ગ્જુ ખાતે લાવી, અને બે મહિના બાદ અક્સાઇ ચીનમાં થયેલી એક અથડામણમાં ભારતના નવ સરહદી પોલિસના જવાનોના મોત થયા.
12 ઓક્ટોબરના રોજ, નહેરુએ એવી જાહેરાત કરી કે તેમણે "નેફા માં ભારતીય પ્રદેશમાં રહેલા ચીનના આક્રમણખોરોની સાફસૂફી" કરવા માટે ભારતીય સૈન્યને આદેશ આપ્યો હતો અને કૌલને રૂબરૂ મળીને આદેશો આપ્યા હતા.
8 ઓક્ટોબરના રોજ, વધુ અનુભવી અને ચુનંદા ડિવિઝનોને ચેન્ગદુ અને લાન્ઝોઉના સૈન્ય પ્રદેશોમાંથી તિબેટમાં કૂચ કરી જવા માટે તૈયારીઓ કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો.
સે લા ઊંચી ભૂમિ ધરાવતું હતું, અને આ રક્ષણની દ્વષ્ટિએ મજબૂત સ્થળ પર હુમલો કરવાને બદલે, ચીને થેમ્બાન્ગને કબ્જે કર્યું, જે સે લાનો પૂરવઠા માર્ગ હતો.
23 ઓક્ટોબરના રોજ, ચીનના સૈન્યએ તવાન્ગ પર ત્રિપાંખિયો હુમલો કર્યો, જેને ભારતીયોએ કોઇ પણ પ્રકારના પ્રતિકાર વિના જ ખાલી કરી દીધો.
24મી ઓક્ટોબરે, ભારતીય સૈનિકો નજીકની હવાઇપટ્ટીને ચીનના હાથમાં જતી અટકાવી રેઝાન્ગ લા પર્વતને જાળવી રાખવા માટે યુદ્ધ લડ્યાં.
આ યુદ્ધનું મુખ્ય કારણ વિસ્તૃત રીતે અલગ અક્સાઇ ચીન અને અરુણાચલ પ્રદેશના સરહદ પ્રદેશોના સાર્વભૌમત્વને લગતાં વિવાદો હતા.
જે દિવસોમાં તેઓ વડોદરાની કોલેજમાં વિજ્ઞાન તથા ગણિત વિષયોના પ્રાધ્યાપક હતા, ત્યારે એ જ કૉલેજમાં મહર્ષિ અરવિંદ દર્શનશાસ્ત્ર વિષયનું અધ્યાપન કરતા હતા. તેઓ બંન્ને એકબીજાના સંપર્કમાં આવ્યા તથા રાષ્ટ્રીય ચેતના જાગૃત કરી દેશને સ્વાધીન કરાવવાને માટેની યોજના બનાવવા લાગ્યા. ઇ. સ. ૧૯૦૫ના વર્ષમાં બંગાળમાં સ્વદેશી આંદોલને જોર પકડ્યું હતું. વેંકટરમણ શાસ્ત્રી તથા મહર્ષિ અરવિંદ બંન્નેએ કલકત્તા પહોંચીને એમણે આ ચળવળને ગતિ પ્રદાન કરી. એમના ઓજસ્વી તથા તર્કપૂર્ણ ભાષણોના કારણે બંગાળનું પ્રશાસન કાંપી ઉઠ્યું હતું. વેંકટરમણ શાસ્ત્રીની રુચિ આધ્યાત્મ તરફ વધતી ગઇ તથા એમણે શૃંગેરીના મઠના જગદગુરુ શંકરાચાર્ય સ્વામી સચ્ચિદાનંદ શિવાભિનવ નૃસિંહ સરસ્વતીજી મહારાજના સાનિધ્યમાં કઠોર યોગ સાધના આદરી. ગોવર્ધનપીઠ, પુરીના શંકરાચાર્ય સ્વામી મધુસૂદન તીર્થે એમને સંન્યાસ દીક્ષા આપીને વેંકટરમણ નામ બદલીને સ્વામી ભારતી કૃષ્ણતીર્થ એવું નામકરણ કર્યું.
સ્વામી ભારતી કૃષ્ણતીર્થ આદિ શંકરાચાર્યજી દ્વારા સ્થાપિત મઠોના શંકરાચાર્યની શૃંખલામાં એક એવા અનોખા ધર્માચાર્ય હતા, જેમના વ્યક્તિત્વમાં બહુમુખી પ્રતિભા તથા વિભિન્ન વિધાઓનો અનુપમ સંગમ થયો હતો. અનોખા જ્ઞાનથી પરિપૂર્ણ હોવા છતાં તેઓ પરમ વિરક્ત તથા પરમહંસ કોટિના સંન્યાસી હતા. તેઓ અસ્વસ્થ થયા ત્યારે એમના ભક્તોની ઇચ્છા હતી કે એમને અમેરિકા લઇ જઇ ત્યાં એમની ચિકિત્સા કરાવવી. એમણે ૨જી ફેબ્રુઆરી ૧૯૬૦ના દિવસે નિર્વાણ પ્રાપ્ત કર્યું તેના એક સપ્તાહ પૂર્વે જ કહી દિધું હતું કે સંન્યાસીએ નશ્વર શરીરની ચિંતા નહીં કરવી જોઇએ, જ્યારે ભગવાનનું તેડું આવે તેણે પરલોક ગમન કરવા માટે તૈયાર રહેવું જોઇએ.
સ્વામીજીએ અંગ્રેજી ભાષામાં લગભગ પાંચ હજાર પૃષ્ઠો ધરાવતો એક બૃહદ ગ્રંથ ‘વંડર્સ ઑફ વૈદિક મૈથેમેટિક્સ’ લખ્યો હતો. સ્વામીજીના આ ગ્રંથનું વૈદિક ગણિત એવા નામથી હિંદી અનુવાદ પણ કરવામાં આવ્યો છે. સ્વામીજીએ વૈદિક ગણિત સિવાય બ્રહ્માસૂત્ર ભાષ્યમ, ધર્મ વિધાન તથા અન્ય અનેક ગ્રંથોનું પણ સર્જન કર્યું હતું. બ્રહ્માસૂત્રના ત્રણ ખંડોનું પ્રકાશન કલકત્તા વિશ્વવિદ્યાલય તરફથી કરવામાં આવ્યું હતુ. ઇ. સ. ૧૯૫૩ના વર્ષમાં એમણે વિશ્વપુનર્નિર્માણ સંઘની સ્થાપના કરી હતી. એમનો મત એવો હતો કે આધ્યાત્મિક મૂલ્યોના માધ્યમ દ્વારા જ વિશ્વશાંતિ સ્થાપિત કરી શકાશે.
સ્વામી ભારતી કૃષ્ણતીર્થ જી મહારાજ જગન્નાથપુરી મઠના શંકરાચાર્ય હતા. શાસ્ત્રોક્ત અષ્ટાદશ વિદ્યાઓના જ્ઞાતા, અનેક ભાષાઓના પ્રકાંડ પંડિત તથા દર્શનના અધ્યેતા પુરીના શંકરાચાર્ય સ્વામી ભારતી કૃષ્ણતીર્થ જી મહારાજે વૈદિક ગણિતની શોધ માટે જાણીતા છે. તેઓ એક એવા અનોખા ધર્માચાર્ય હતા કે જેમણે શિક્ષણના પ્રસારથી લઇને સ્વદેશી, સ્વાધીનતા તથા સામાજિક ક્રાંતિમાં અનોખું યોગદાન કરી સમસ્ત સંસારમાં ખ્યાતિ મેળવી હતી.
ઇ. સ. ૧૯૨૧માં એમને શંકરાચાર્ય પદ પર અભિષિક્ત કરવામાં આવ્યા. એ જ વર્ષમાં એમને અખિલ ભારતીય કોંગ્રેસ મહાસમિતિની કાર્યકારિણીના સદસ્ય તરીકે પણ જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા. આ દિવસોમાં સ્વામીજીએ રાજધર્મ ઔર પ્રજાધર્મ વિષય પર એક ભાષણ આપ્યું, જેને સરકારે પ્રજાને રાજદ્રોહ માટે ભડકાવવાના અપરાધ હેઠળ એમને ગિરફ્તાર કરી કરાંચીની જેલમાં બંધ કરી દિધા હતા. ત્યારબાદ સ્વામીજી કોંગ્રેસના ચર્ચિત અલી બંધુઓની સાથે બિહારની જેલમાં પણ રહ્યા હતા.
કારાગારના એકાંતવાસમાં જ સ્વામીજીએ અથર્વવેદનાં સોળ સૂત્રો આધાર તરીકે લઇ તેના પર ગણિત વિષયક અનેક પ્રવૃત્તિઓનું સમાધાન તથા અનુસંધાન મેળવવાનું કાર્ય કર્યું. તેઓ બીજગણિત, ત્રિકોણમિતિ આદિ ગણિતશાસ્ત્રની જટિલ ઉપપ્રશાખાઓનું સમાધાન વેદમાં શોધવામાં સફળ રહ્યા. જેલમાંથી બહાર આવ્યા બાદ એમણે અનેક વિશ્વવવિદ્યાલયોમાં ગણિત પર વ્યાખ્યાન આપ્યાં. થોડા જ સમયમાં દેશ - વિદેશમાં એમના શોધકાર્યની ચર્ચા થવા લાગી હતી.
૧૪મી માર્ચ, ૧૮૮૪ના દિને તિરુન્નિવલ્લી ખાતે ડેપ્યુટી કલેક્ટર પી. નૃસિંહ શાસ્ત્રીના ઘરે પુત્રના રૂપમાં જન્મેલા વેંકટરમણ જન્મજાત અસાધારણ પ્રતિભાના સ્વામી હતા. એમણે ઇ. સ. ૧૯૦૪ના વર્ષમાં એકી સાથે સાત વિષયોમાં એમ.એ. સુધીનું શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યું હતું. સાહિત્ય, ભૂગોળ, ઇતિહાસ, સંગીત, ગણિત, જ્યોતિષ જેવા વિષયોમાં એમની અત્યંત ઊંડી પકડ હતી.
જ્યાં ગૌતમ બુદ્ધે સૌ પ્રથમ ધર્મનો ઉપદેશ આપ્યો અને જ્યાં બુદ્ધ સંઘની સ્થાપના થઈ એ સ્થળે સમ્રાટ અશોકે એક સ્તંભ બંધાવ્યો. તેની ઉપર એક શિલ્પ બનાવડાવ્યું. તે શિલ્પમાં ચાર સિંહ એકબીજાની તરફ પીઠ કરી ઊભેલા છે. આ ચાર સિંહો એક વર્તુળાકાર ઓટલા પર ઊભા છે. તે વર્તુળાકાર ઓટલાની ઊભી બાજુ પર એક હાથી, દોડતો ઘોડો, એક આખલો અને એક સિંહની આકૃતિ કોતરાયેલ છે તે દરેકની વચ્ચે ધર્મચક્ર કે અશોક ચક્ર છે. આ ઓટલો એક ઉલ્ટા કરેલ કમળ આકાર પર ગોઠવાયેલ છે. આ સમગ્ર શિલ્પ એક અખંડ રેતીયા પથ્થરમાંથી કોતરાયેલ છે.
આ ચાર સિંહો એ શક્તિ, બહાદુરી, માન અને આત્મવિશ્વાસનું પ્રતીક છે, જે વર્તુળાકાર ઓટલા પર સ્થિત છે. આ ઓટલાની ચારે તરફ નાના પ્રાણીઓ છે - જે ચાર દિશાના રખેવાળ છે: ઉત્તરમાં સિંહ, પૂર્વમાં હાથી, દક્ષિણમાં આખલો અને પશ્ચિમમાં ઘોડો. આ ઓટલો પૂર્ણ ખીલેલા ઉલ્ટા કમળ પર સ્થિત છે, જે જીવનનો ઉત્સ્ફૂર્ત ઝરો અને રચનાત્મકતાનું પ્રતીક છે. તેની નીચે 'સત્યમેવ જયતે' એ સૂત્ર દેવનાગરીમાં લખેલુ છે જેનો અર્થ છે 'સત્યનો જ વિજય થાય છે'.
રાજ ચિહ્ન તરીકે વપરાયેલ આકૃતિમાં ઊલ્ટા કમળનો ભાગ નથી વપરાયો. સિંહોની નીચેના ઓટલાની કેંદ્રમાં ધર્મચક્ર દેખાય છે તેની જમણી તરફ બળદ અને ડાબી તરફ દોડતો અશ્વ દેખાય છે તેની કિનારીએ બે ધર્મ ચક્રની કિનાર દેખાય છે.
મધ્ય-1990ની સાલ સુધી ઊંચા કોલેસ્ટ્રોલનો ભય વારંવાર તોળાતો હતો. જોકે, હાલના સંશોધન મુજબ જ્યારે કોલેસ્ટ્રોલની ખરાબ અસરની વાત જ્યાં કરવામાં આવતી હોય ત્યાં, ઉચ્ચ અને ઓછી ધનતાના લિપોપ્રોટીન ના વિષયમાં સમાધાન કરવું જોઇએ. વિવિધ પ્રકારના આહાર ચરબી કોલેસ્ટ્રોલના લોહીના સ્તરો પર અલગ અલગ અસર કરે છે. ઉદાહરણ માટે, પોલીસેચ્યૂરેટેડ ચરબીઓ બંને પ્રકારના કોલેસ્ટ્રોલને ઘટાડવા માટે કારણભૂત છે; મોનોઅનસેચ્યૂરેટેડ ચરબીઓ એલડીએલ ને ઘટાડવા અને એચડીએલ ને વધારવા માટે કારણભૂત છે; અને સેચ્યૂરેટેડ ચરબીઓ કાં તો એચડીએલ ને વધારવા, કે બંને એચડીએલ અને એલડીએલ ને વધારે છે; અને ટ્રાન્સ ચરબી એલડીએલ ને વધારવા અને એચડીએલ ને ઘટાવામાં મદદરૂપ થાય છે. રોજના આહારમાં માત્ર પશુઓના માંસમાંથી બનતા ઉત્પાદનો જેવા કે માંસ, ઇંડાઓ અને દૂધની પેદાશોમાંથી જ કોલેસ્ટ્રોલ પ્રાપ્ત થાય છે, પણ અભ્યાસોએ તેવું બતાવ્યું છે કે વધુ માત્રમાં રોજીંદો આહારનો કોલેસ્ટ્રોલ લોહીના કોલેસ્ટ્રોલ પર નજીવી અસર કરે છે.
ખાસ કરીને, પાછલા પાંચ વર્ષોમાં સરકારી એજન્સીઓ "જંક" ખાદ્ય પદાર્થો માટે મીડિયા કવરેજ પર ખર્ચ કરવામાં આવેલ રકમ અને રીતનો સામનો કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. સરકાર પણ વેપારીઓ પર સ્વસ્થ આહારના વિકલ્પનો પ્રચાર કરવા માટે દબાણ મૂકી રહી છે, રાજ્ય દ્વારા ચાલતી શાળાઓમાં પણ જંક ફૂડની ઉપલબ્ધતાને ઓછી કરવા, અને વધુ ચરબીવાળા ખાદ્ય પદાર્થો પર કર લગાવાનો વિચાર કરવામાં આવી રહ્યો છે. હાલમાં જ, યુનાઇટેડ કિંગડમે મેકડોનલ્ડસ પર પોતાના ઉત્પાદનો અંગે જાહેરાત કરવાનો અધિકાર દૂર કર્યા, કારણ કે તેમાં મોટા પ્રમાણમાં ઓછા પોષક તત્વોવાળા ખાદ્ય પદાર્થોને "યોગ્ય ભોજન"ના ઢોંગમાં બાળકોને ઉદ્દેશીને બતાવવામાં આવી રહ્યા હતા માટે. બ્રિટિશ હાર્ટ ફાઉન્ડેશને 4 ના લેબલ હેઠળ પોતાના સરકારી ભંડોળથી ચાલતી જાહેરાતો ચાલુ કરી છે, જેમાં બાળકો અને વ્યસ્કોને નિશાનો બનાવીને મોટેભાગે ફાસ્ટ ફૂડ કેવી રીતે બને છે, તેની વિકરાળ પ્રકૃતિને રજૂ કરવામાં આવી છે.
કોશિકાને પરિપૂર્ણતા અને પ્રોટીનના પરિવહન પ્રાપ્ત કરાવવા માટે પૂરતો એમીનો એસિડ અનિવાર્ય છે. તમામ જરૂરી એમીનો એસિડ પ્રાણીઓમાં હાજર છે. કેટલાક છોડો તમામ જરૂરી એસીડો આપે છે. અન્ય છોડોની સાથે મળીને પણ તમામ જરૂરી એમીનો એસીડો મેળવી શકાય છે. એવાકાર્ડો અને કોળા જેવા ફળોના બીજમાં પણ તમામ જરૂરી એમીનો એસીડ હોય છે.
વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇજેશન ) એટલે કે વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાએ જનસંખ્યાઓ અને વ્યક્તિઓ બંન્નેને સંદર્ભીને નીચે મુજબ પાંચ સૂચનો બનાવ્યા છે:
સંયુક્ત રાજ્યોનું સ્વાસ્થય મંત્રાલય, ફ્રેન્ચ., યુકે , નોર્વે, સ્વીડન, ડેનમાર્ક, રશિયા અને ઇટલીમાંથી આ માહિતી ઉપલબ્ધ કરી આ લોકોએ ખોરાકમાં ઉમેરવામાં આવતી તેવી વસ્તુઓ જે સ્વાસ્થય માટે હાનિકારક હોય તેની એક સૂચિ બનાવી છે. આ લાંબી સૂચિમાં આપણે કંઇ ખોરાકમાં ઉમેરાતી વસ્તુઓ, જેવી કે કૃત્રિમ મીઠાસ, રંજકો, સાચવી રાખતી વસ્તુઓ, અને સ્વાદો આપણા સ્વાસ્થય માટે મુશ્કેલી ઊભી કરે શકે છે તે જોઇ શકીએ છીએ, ઉદાહરણ માટે એડીએચડી કે કેન્સરના જોખમમાં થઇ રહેલ વધારો.
એક અતંદુરસ્ત આહારમાં અસંખ્ય લાંબી માંદગીના રોગોની ખતરો રહે છે જેમ કે ઉચ્ચ લોહીનું દબાણ, મધુમેહ, અસામાન્ય લોહી લીપીડ્સ, મોટાપો, સ્થૂળતા, હૃદય રોગો અને કેન્સર. ડબલ્યુએચઓ ના એક અંદાજ મુજબ દર વર્ષે 2.7 મિલિયન લોકોની મૃત્યુ તેમના આહારમાં ઓછા ફળો અને શાકભાજી ખાવાને લીધે થાય છે. વૈશ્વિક અંદાજ મુજબ વિશ્વભરમાં લગભગ 19% લોકો જઠરઆંતરડા સંબંધી કેન્સર, 31% લોકો અરક્ત્તા હદયની બિમારી અને 11% આધાતના કારણે મૃત્યુ પામે છે, જે મૃત્યુના અટકાવવાના કારણોમાં સૌથી આગળ છે.
મનોવૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટ્રિકોણથી, ખાવાની અસ્વસ્થ આદતોવાળા વ્યક્તિ માટે એક નવો સ્વસ્થ આહાર મેળવવો મુશ્કેલી હોય છે. જેની પાછળ પ્રારંભિક કિશોરઅવસ્થામાં સ્વાદ અને ચરબીયુક્ત ખાદ્ય પદાર્થો અંગે તેમની પસંદગી કારણભૂત હોઇ શકે છે. આવા વ્યક્તિઓના સ્વસ્થ આહાર માટે પરિવર્તન ત્યારે સહેલું થઇ શકે છે જ્યારે તેને ચોકલેટ જેવી વસ્તુઓ ખાવાની અનુમતી આપવામાં આવે, મીઠાઇ મૂડ સ્થિરકારક તરીકે કામ કરતી હોય છે, જે યોગ્ય પોષક પદાર્થોના સેવનને વધારવામાં સહાયક થઇ શકે છે.
સ્વસ્થ આહાર એક એવો આહાર છે જે તંદુરસ્તીને જાળવી રાખવામાં કે સુધારવામાં મદદ કરે છે. સ્થૂળતા, હૃદય રોગ, મધુપ્રમેહનો વિકાર અને કેન્સર જેવી લાંબી માંદગીના જોખમને રોકવામાં તે મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. એક સ્વસ્થ આહારમાં તમામ પોષક તત્વો અને પાણીની યોગ્ય માત્રા સમાવેલી હોવી જોઇએ. પોષક તત્વો અનેક ખાદ્ય પદાર્થોમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે, આથી જ વિશાળ વિવિધતાવાળા આહારોને સ્વસ્થ આહાર માનવામાં આવે છે.
બાળકો માટે મીડિયા કવરેજથી "નાસ્તા" કે "મીઠા" ઉત્પાદનોનું મોટા પાયે ઉત્પાદન અને પ્રક્રિયા કરી સીધી રીતે વેચાણ કરવામાં આવી રહ્યું છે, જે તેમની ખાવાની આદતોમાં સુધાર સંબંધી નીતી પ્રયત્નોને ક્ષતિ પહોંચાડવાનું કામ કરે છે. આવી જાહેરાતોમાં ખાદ્ય પદાર્થોની મૂળ સમસ્યા તે હોય છે કે તે દારૂ અને ફાસ્ટ ફૂડને ઉત્તેજના, પલાયન અને તત્કાળ આનંદ આપનાર તરીકે ચીતરે છે.
અનેક ચિકિત્સા અને સરકારી સંસ્થાઓ દ્વારા સ્વાસ્થયને પ્રોત્સાહન પૂરું પાડવા માટે અનેક આહારો અને સૂચનાઓ આપવામાં આવે છે. હૃદયની ધમનીને લગતા રોગના પ્રમાણને ધટાડવામાં સેચ્યૂરેટેડ ચરબીઓ બદલે પોલીસેચ્યૂરેટેડ ચરબીઓના વપરાશ વધુ ફાયદાકારક છે અને પૂરાવા પણ આ વાતને ટેકો પૂરો પાડે છે.
એક સ્વસ્થ આહારમાં, વધુ માત્રામાં ઝેરીપણાથી પ્રેરીત થયા વગર વ્યક્તિગત આવશ્યકતાની પૂર્તિ માટે દિર્ધપોષકો / ઊર્જા અને સૂક્ષ્મ પોષકોની સમતુલાની જરૂરીયાત હોય છે.
અમેરિકન હાર્ટ એસોસિયેશન ફળ, શાક અને સ્વસ્થ ફેટી એસિડ અને ઓછી સેચ્યૂરેટેડ ચરબીવાળો આહાર લેવાનું સૂચન કરે છે.
હરિતદ્રવ્ય એક ક્લોરિન રંગદ્રવ્ય છે, જે હેમે જેવા અન્ય પોર્ફિરિન રંગદ્રવ્યો જેવા સમાન મેટોબોલિક પાથવે મારફતે પેદા થતા રંગદ્રવ્યો જેવા છે. ક્લોરિન રિંગની કેન્દ્રમાં મેગ્નેશિયમ આયન હોય છે. આ લેખમાં દર્શાવવામાં આવેલા માળખામાં વધુ સ્પષ્ટતા દર્શાવવા માટે 2+ કેન્દ્ર સાથે જોડાયેલા કેટલાક લિગાન્ડ દર્શાવેલા નથી. ક્લોરિન રિંગ લાંબી ફાયટોલ સાંકળ સહિત કેટલીક વિવિધ આડ સાંકળ ધરાવી શકે છે. એવા કેટલાક સ્વરૂપ છે કે પ્રાકૃતિક રીતે થાય છે પરંતુ પૃથ્વી પર છોડમાં વ્યાપકપણે જોવા મળતું સ્વરૂપ હરિતદ્રવ્ય છે. હરિતદ્રવ્ય ના સામાન્ય માળખા અંગે સૌ પ્રથમ સ્પષ્ટતા 1940માં હેન્સ ફિશર દ્વારા કરાઇ હતી અને 1960 સુધીમાં જ્યારે હરિતદ્રવ્ય ની મોટા ભાગની સ્ટિરીયોકેમિસ્ટ્રી જાણીતી બની હતી ત્યારે રોબર્ટ બર્ન્સ વૂડવર્ડએ તે સમયે જાણીતા પરમાણુનું કુલ સંશ્લેષણ પ્રસિદ્ધ કર્યું હતું. 1967માં છેલ્લી બાકીની સ્ટિરીયોકેમિકલ સ્પષ્ટતા ઇયાન ફ્લેમિંગ દ્વારા પૂર્ણ કરવામાં આવી હતી. અને 1990માં વૂડવર્ડ અને સહ-લેખકોએ અપડેટેડ સંશ્લેષણો પ્રસિદ્ધ કર્યા હતા.
હાલમાં રંજકદ્રવ્યતંત્રના બે સ્વીકૃત એકમોમાં રંજકદ્રવ્યતંત્ર બિજું અને રંજકદ્રવ્યતંત્ર પહેલું નો સમાવેશ થાય છે, જેઓ પોતાના આગવા પ્રક્રિયા કેન્દ્ર હરિતદ્રવ્ય ધરાવે છે, જેઓ અનુક્રમે 680 અને 700 છે. આ રંગદ્રવ્યોને તેમની લાલ-ટોચ શોષણ મહત્તમ તરંગલંબાઇ ને આધારે નામ આપવામાં આવ્યા છે. પ્રત્યેક રંજકદ્રવ્યતંત્રમાં હરિતદ્રવ્યના પ્રકારની ઓળખ, કાર્ય અને વર્ણપટીય ગુણધર્મો ભિન્ન છે અને તેમને તેમની આસપાસ આવેલા પ્રોટીન માળખાના આધારે એકબીજાથી અલગ પાડી શકાય છે. હરિતદ્રવ્ય રંગદ્રવ્યોને પ્રોટીનમાંથી બહાર કાઢીને દ્રાવકમાં ઓગાળ્યા બાદ હરિતદ્રવ્ય રંગદ્રવ્યોને સરળ પેપર ક્રોમેટોગ્રાફી પ્રયોગ દ્વારા છૂટા પાડી શકાય છે. અને હરિતદ્રવ્ય અને હરિતદ્રવ્ય વચ્ચેના ધ્રૂવીય જૂથની સંખ્યાને આધારે પેપર પર રાસાયણિક રીતે છૂટા પડશે.