polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
તે સમયની પરંપરા અનુસાર સમાજીક કાર્યોમાં સક્રીય રહેવાની ટિળક પાસે આશા રખાતી હતી. ટિળક માનતા હતાં કે ધર્મ અને ગૃહસ્થ જીવન જુદા નથી. સંન્યાસ લેવાનો અર્થ જીવનનો ત્યાગ એવો નથી. ખરી ચેતના તો એ છે કે જેમાં તમારા દેશને તમારું કુટુંબ માનવામાં આવે અને તેના ઉત્થાન માટે કાર્ય કરવામાં આવે. તેનાથી આગલ એક પગલું તે કે સર્વ માનવ સમાજ માટેની સેવા કરવામાં આવે અને તેનાથી આગળનું પગલું તે પ્રભુની સેવા કરવામાં આવે.
ટિળકે તેમના છાપાંમાં ક્રાંતીકારીઓનો બચાવ કર્યો અને તત્કાલિક સ્વરાજ્યની માંગણી કરી. સરકારે તેમની ધરપકડ કરી. તેમણે યુવક મોહંમદ અલી જીન્હાને તેમનો પક્ષ લડવાની વિનંતી કરી. પણ બ્રિટિશ જજે તેમને ગુનેગાર ઠરાવ્યા અને તેમને ૧૯૦૮થી ૧૯૧૪ સુધી બર્માની માંડલેની જેલમાં કેદ ની સજા આપી. કેદમાં હતાં ત્યારે પણ તેમણે પોતાનું વાંચન અને લેખન ચાલુ રાખ્યું અને ભારતીય રાષ્ટ્રીય આંદોલનના ભવિષ્યની યોજનાઓ કરતાં રહ્યાં.
અંગ્રેજ વસાહતી હોદ્દેદારો તેમનું અપમાન કરવા અને તેમને નીચા પાડવા "ભારતીય અશાંતિના જનક" એવા નામે બોલાવતાં, જ્યારે ભારતીય લોકોએ તેમને સન્માનથી 'લોકમાન્ય'નું વિશેષણ આપ્યું હતું. ટિળક સ્વરાજ્યની માંગણી કરનાર પ્રથમ પેઢીના નેતા હતા. "સ્વરાજ્ય એ મારો જન્મ સિદ્ધ અધિકાર છે, અને તે હું મેળવીને જ જંપીશ" એ વાક્ય આજે પણ ભારતીય લોકોને સારી રીતે યાદ છે.
૩૦ એપ્રિલ ૧૯૦૮ ના દિવસે કલકત્તાના ચીફ પ્રેસીડેંસી મેજીસ્ટ્રેટ ડગ્લસ કિંગ્સફર્ડની હત્યા કરવા માટે બે બંગાળી યુવકો પ્રફુલ્લ ચંદ્ર ચાકી અને ખુદીરામ બોઝે મુઝફ્ફરપુરમાં એક ગાડી પર બોમ્બ ફેંક્યો. આમ કરતાં ભૂલ થઇ અને એક પ્રવાસી મહિલા મૃત્યુ પામી. પકડાઇ જતાં ચાકી એ આત્મઘાત કર્યો અને બોઝને ફાંસીની સજા અપાઇ.
ટિળકે સરકારની વિચાર સ્વાતંત્ર્યય પરની જોહુકમીનો પ્રખર વિરોધ કર્યો ખાસ કરીને બંગાળના ભાગલા, ભારતીય સંસ્કૃતિ, લોકજીવન, વગેરેની અવહેલના સંદર્ભે તેઓ સરકારની સખત ઝાટકણી કાઢતાં. તેમણે બ્રિટીશરો ભારતને સ્વરાજ્ય તાત્કાલ આપે તેવી માંગણી કરી.
ટિળક તેમના સહકર્મચારીને હમેંશા કહેતાં - તમે વિદ્યાપીઠના વિદ્યાર્થી માટે નથી લખતાં. કલપના કરો કે તમે એક ગામડાંના માણસ સાથે વાત કરો છો અને લખો. તમારા તથ્યો એકદમ પાકા રાખો. તમારા શબ્દો દિવસના પ્રકાશ સમાન સ્પષ્ટ રાખો.
માત્ર બે વર્ષમાં કેસરીનો વાચક વર્ગ ભારતના કોઈ પણ વર્તમાનપત્ર કરતાં વધુ થઈ ગયો. આ છાપાનો તંત્રીલેખ મોટે ભાગે બ્રિટિશ રાજમાં લોકોને ભોગવવી પડતી હાલાકી પર હતો. આ છાપાએ લોકોને પોતાના હક્ક માટે લડી લેવાની વાત કહી.
લોકમાન્ય ટિળક તરીકે જાણીતા બાળ ગંગાધર ટિળક ભારતની આઝાદીની લડતના પ્રથમ લોકપ્રિય આગેવાન, સ્વાતંત્ર્ય સેનાની, શિક્ષક અને સમાજ સુધારક હતા.
રાષ્ટ્રવાદી ચળવળને નબળી પાડવા લોર્ડ કર્ઝને ૧૯૦૫માં બંગાળના ભાગલા કર્યાં, તેના પ્રતિરોધ રૂપે ટિળકે બહિષ્કારની નિતી અપનાવી, અને સ્વદેશી ચળવળનો જન્મ થયો.
ટિળકે તેમના મિત્રો ગોપાલ ગણેશ આગરકર અને વિષ્ણુશાસ્ત્રી ચિપલુણકર સાથે મળી ઈ.સ. ૧૮૮૧માં બે વર્તમાનપત્રો ચાલુ કર્યાં:
ખોડિયાર મંદિર - રાજપરા ભારત દેશનાં પશ્ચિમે આવેલા ગુજરાત રાજ્યનાં ભાવનગર જિલ્લા નાં સિહોર તાલુકાનાં રાજપરા ગામે આવેલ છે. જે ભાવનગર થી ૧૮ કિ.મી. તથા સિહોર થી ૪ કિ.મી. નાં અંતરે ભાવનગર-રાજકોટ હાઇવે ઉપર આ ખોડિયાર માતાજીનું મંદિર આવેલું છે. આ મંદિરની સામે જ પાણીનો ધરો આવેલો છે. જે તાંતણીયા ધરા તરીકે પ્રખ્યાત છે. જેથી આ મંદિર તાંતણિયા ધરાવાળા ખોડિયાર અથવા રાજપરાવાળા ખોડિયાર તરીકે ભારતભરમાં પ્રખ્યાત છે. આ મંદિર ચોતરફ કુદરતી સૌંદર્ય વચ્ચે ધેરાયેલું રમણીય ધાર્મિક સ્થળ છે. ભાવનગરનો રાજવી પરિવાર કુળદેવી તરીકે ખોડિયાર માતાજીને પુજે છે. રાજપરાનું આ ખોડિયાર મંદિર સૌ પ્રથમ આતાભાઈ ગોહિલે બંધાવ્યુ હતું. ત્યાર બાદ ઈ.સ.૧૯૧૪ની આસપાસ ભાવનગરનાં રાજવી ભાવસિંહજી ગોહિલે આ મંદિરનું સમારકામ કરાવીને તેમાં સુધારા કર્યા હતાં. અહીં આઈ શ્રી ખોડિયાર માતાજીને સોનાનું છત્ર ભાવસિંહજીએ ચડાવ્યુ હતું. કહેવાય છેકે તાંતણિયા ધરાવાળા સ્થળે માતા ખોડીયાર પ્રગટ થયાં હતાં. માઇભકતો દર રવિવારે અને મંગળવારે આ શકિતપીઠ જેવા જ તીર્થધામે આવી માતાજીની કૃપા મેળવવા પૂજન-અર્ચન પાઠ-વિધિ કરે છે.
ભાવનગરનાં ગોહિલ વંશના પ્રજાવત્સલ રાજવી પોતાના વંશના કુળદેવી ખોડિયાર માતાનું સ્થાપન રાજધાનીમાં કરવા ઇરછુક હતા. જેથી આ રાજવીએ રાજપરા નજીક ખોડિયાર માતાજીને ભાવનગર આવવા પ્રસન્ન કર્યા હતાં. માતાજીએ પ્રસન્ન થઈને શરત રાખી કે હું તારી પાછળ-પાછળ આવીશ પણ તારે પાછું વળીને જોવું નહીં. જેથી મહારાજા આગળ-આગળ અને પાછળ આ ભકતવત્સલ માતાજી ચાલતા હતાં. આમ રાજાની સાથે આવેલો રસાલો હાલના ભાવનગર બાજુ આગળ ને આગળ ચાલ્યો જતો હતો, પણ વરતેજ આવ્યું ત્યારે મહારાજાના મનમાં સંશય જાગ્યો કે ખોડિયાર માતા પાછળ આવે છે કે નહીં?
આ પ્રશ્નના નિરાકરણ માટે શંકા વધુ ને વધુ ગાઢ થતાં આખરે મહારાજાએ પાછું વળીને જોયું. બસ ખલ્લાસ, આ જ સ્થળે માતાજી સમાઈ ગયાં. આ સ્થળે માતાજીનું સ્થાનક થયું તે આજે વરતેજ નજીકનું સુપ્રસિદ્ધ નાની ખોડિયાર મંદિર. રાજપરા મંદિર નારી ચોકડીથી ૯ કિલોમિટરનાં અંતરે આવેલ છે, પરંતું મોટાભાગના લોકો ત્યાંથી ચાલીને જવું પસંદ કરે છે અને રાજપરા ખોડિયાર મંદિર તરફ ભાવનગરથી ચાલીને જતાં દરેક માઇભકતો નાની ખોડિયાર મંદિરે પણ અચૂક દર્શન કરે છે.
આમ રાજપરા ખોડિયાર મંદિર એ માતાજીનું પ્રાગટય સ્થાન સમું મોટું તીર્થ છે, અને નાની ખોડિયાર મંદિર એ માતાજી જયાં સમાયા તે સ્થાનક છે. આ સ્થળ હરવા-ફરવા, ઉજવણીના સ્થળ તરીકે જાણીતું છે. અહીં આવવા ભાવનગરથી દર રવિવારે સિટી બસની ખાસ વ્યવસ્થા આખો દિવસ હોય છે. ખોડિયાર મંદિરની બાજુમાં જ તાંતણીયો ધરો નામનું તળાવ આવેલું છે થોડે દુર આવેલા રાજપરા બંધનું બાંધકામ ૧૯૩૦થી ૧૯૩પ દરમિયાન રૂ. ૩,૩૮,૦૪૫ ખર્ચે ભાવનગરના રાજવી પરિવારે કરાવ્યું હતું. ખોડિયાર મંદિર નજીકની ડુંગરમાળામાંથી ઉરચ કક્ષાના પથ્થરો મળી આવે છે. આ યાત્રાધામે દર ભાદરવી અમાસે બહોળી સંખ્યામાં રાજય અને રાજય બહારથી પ્રવાસીઓ આવે છે. ભાવનગર, સિહોર, વરતેજ જેવાં સ્થળોએથી દર શનિવારની મોડી રાત્રે મોટી સંખ્યામાં પગપાળા યાત્રિકોનો બહોળો સમુદાય ખોડિયાર મંદિર ભણી વહેતો હોય છે. અહીં મંદિરથી હાઈવે સુધી અનેક દુકાનો આવેલી છે. જે દુકાનો અહીંનાં ગામનાં લોકોનું આજીવિકાનું એક સાધન બની રહી છે. આ ધાર્મિક સ્થળ રેલવે તથા એસ.ટી.ની સેવાથી જોડાયેલું છે.
વર્તમાનયુગમાં આ યોગની આરાધનાનું અલ્પત્વ થયું ચે, તેથી તેની લબ્ધિઓ પણ પગટપણે જણાતી નથી. હઠયોગની પ્રક્રિયામાં કોઈ પ્રસંગો જાણવા મળે ચે, પણ તે સર્વ દૈહિક હોવાથી આત્મસાધનામં બાધક બનવાનો સંભવ હોવાથી તેની ગૌણતા થઈ છે. કારણકે આ યોગસાધક યોગીનાં કફ, થૂંક, મળ કે સરીરનો સ્પર્શ પણ ઔષધિનું કામ કરતાં હોય છે. એક ઇંદ્રિય વડે પાચે ઇંદ્રિયનું કાર્ય થઈ શકે છે. સુવર્ણસિદ્ધિ થઈ શકે છે. સુંદર રસ કે ગંધ પણ શરીરમંથી પ્રગટે છે. આકાશ્ગમન, અનુશાસન કરવાનું સામર્થ્ય, અવધિજ્ઞાનાદિ જેવી સંપદા વગેરે આ યોગનાં પરિણામો છે, જે મર્યાદિત છે. ચતાં યોગનું વાસ્તવિક ફળ તો મોક્ષ છે. યોગસાધનાનું ધ્યેય અને પરિણામ મોક્ષ છે, જો તેમ ન હોય તો તે યોગ સમ્યગ નથી, કેવળ ક્રિયાત્મક પ્રયોગ છે.
ગમે તેવાં ઘન વાદળાં પણ પ્રચંડ પવનથી વિખરાઈ જાય છે, તેમ સમ્યગદર્શનાદિ યોગના પ્રભાવથી અનંત પ્રકારનાં કર્મો નાશ પામે છે, વળી ઘણાં લાકડાં આદિ બળતણ અગ્નિના સ્પર્શથી બળીને ભસ્મ થાય છે, તેમ દીર્ઘકાળનાં કર્મો કે પાપો પણ યોગરૂપી અગ્નિથી નાશ પામે છે. લાકડાં એકઠાં કરવામાં જેટલો સમય લાગે, તેટલો બળતાં લાગતો નથી. તેમ ઘણાં કર્મો ભેગાં થતાં ભલે કાળ ગયો હોય પણ યોગના બળે તે અલ્પ સમયમાં નાશ પામે છે. સમ્યગદર્શનાદિ યોગ સમયે કર્મોનું જે ઉપાર્જન થાય તેવા મિથ્યાત્વ, અવિરતિ, કષાય કે યોગનું વિદ્યમાનપણું નથી.
ગ્રંથના પ્રારંભમાં યોગની વ્યાખ્યા જ પૂર્ણતાની પ્રાપ્તિના પ્રયોજનરૂપ દર્શાવી છે. યોગ શબ્દ યુજ ધાતુ પરથી આવ્યો છે. યોગ એટલે જોડાવું. ક્યાં જોડાવું ?
મોક્ષ માર્ગમાં. મોક્ષનું કારણ યોગ કહ્યું છે. જ્ઞાન, શ્રદ્ધા અને ચારિત્રરૂપ ત્રણ યોગ છે. યોગ તો અસંખ્ય પ્રકારના છે પણ મોક્ષમાર્ગને જોડતા યોગ આ ત્રણ છે. જો કે આ પડતા કાળમાં આ યોગમાર્ગ તત્ત્વરૂપે કંઈ લુપ્ત થયો જણાય છે, આ શાસ્ત્રના છેલ્લા અધ્યાયમાં ધ્યાનયોગથી વર્તમાનમાં જીવો યોગમાર્ગ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી શકે તેનું નિરૂપણ છે.
પ્રસ્તુત ગ્રંથમાં વિશાળ એવા જૈનદર્શનનું રહસ્ય સરળપણે, સ્પષ્ટપણે અને સંક્ષિપ્તમાં નિરુપણ કર્યું છે. સિંધુમાં બિંદુ સમાન હોવા છતાં જેમ સાગરના જળનો સ્વાદ અનુભવવા એક ટીપું બસ થાય તેમ આ ગ્રંથ જૈન દર્શનના પ્રાયોગિક સાહિત્યસાગરનો અણસાર આપે છે. તેમાં સિદ્ધાંતોની પ્રરૂપણા ગૌણ છે પરંતુ તે સિદ્ધાંતો જેમાં સમાય તેવા બોધની રચના દષ્ટાંત સહિત સવિશેષપણે છે. જેથી સાધકને તે વધુ ઉપયોગી બની રહે છે. જીવનમાં સતધર્મનો આરંભ અને પરિણામે મોક્ષ એનું નિરૂપણ આ ગ્રંથમાં કરવામાં આવ્યું છે.
અર્થાત મનુષ્ય જન્મનું કર્તવ્ય શું છે તેનો બોધ, બાળ, વૃદ્ધ કે યુવા જે તરવાને ઇચ્છુક છે તેને સંપુર્ણપણે મળી રહે તેમ છે. સામાન્ય સાધક શુદ્ધ વ્યવહારથી સન્માર્ગનો પ્રારંભ કેવી રીતે કરે તે માર્ગાનુસારીપણાના ગુણોથી દર્શાવ્યું છે. પરમાર્થ માર્ગનો પ્રારંભ કેવી રીતે કરે તે સમ્યગ દર્શાનદિથી વિશદપણે જણાવ્યું છે અને પરિભ્રમણથી મુક્તિ કેમ થાય તે ધ્યાન માર્ગથી જણાવ્યું છે.
અર્થાત જીવે આત્માને શ્રુતજ્ઞાન અને સ્વભાવજ્ઞાનથી જાણ્યો, દર્શન દ્વારાઅ તેનો નિર્ણય અને પ્રતીત થઈ તે પ્રમાણે ચારિત્રમાં આચરણ થયું. આમ થવાથી સહેલાઈથી માર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે. જો અંશે દોષો નાશ પામે તો દેશવ્રતરૂપે દેશચારિત્ર છે, મુનિને મહવ્રત હોય છે અને સંપૂર્ણપણે દોષો નાશ પામે તો તે પૂર્ણચારિત્ર પામે છે. પાંચ મહાવ્રત ચારિત્રયોગ તે મોક્ષનું કારણ છે.
સંસારમાં રખડતા જીવને નદીધ્રોળ પથ્થરના ન્યાયે સવિશેષ મનુષ્યજન્મમાં જીવનાં પરિણામ શુદ્ધ થતાં કર્મોનો ક્ષયોપશમ થાય છે. ત્યાર પછી તે ધર્મભાવનાનો વિકાસ સાધે છે અથવા સદ્દગુરુના ઉપદેશ દ્વારા બોધ પામે છે ત્યારે તેને સમ્યકત્વરૂપ રત્નત્રયીની પ્રાપ્તી થાય છે અર્થાત આ સમ્યગદર્શન નૈસર્ગિક કે નિમિત્તથી થાય છે.
અપરિગ્રહ : આંતર કે બાહ્ય આરંભ પરિગ્રહ રૂપ સર્વ પદાર્થોનો ત્યાગ, તે પદાર્થોમાં રહેલા મમત્વનો ત્યાગ, તૃષ્ણા- ઇચ્છા શાંત થાય, તો જ જીવ સમતા અનુભવે અને પરિગ્રહ પરિણામ કરી શકે. આ પાંચ મહાવ્રતને સુદ્દઢ કરવા સાધકે દરેકની પાંચ પાંચ ભાવનાઓથી વાસિત થવાનું છે. તેનો વિસ્તાર શાસ્ત્રમાં જોવો.
વળી આ ચારિત્રયોગની વિશેષતા અને પવિત્રતા પાંચ સમિતિ, ત્રણ ગુપ્તિમાં રહી છે. મન, વચન, કાયાના યોગોનો નિરોધ તે ગુપ્તિ, ચારિત્રનો મુખ્ય માર્ગ છે અને યત્નાપૂર્વક શાસ્ત્રાજ્ઞા પ્રમાણે મનાદિ યોગનો પ્રસંગોપાત્ત સમ્યગ વ્યાપાર કરવો તે સમિતિરૂપ ચરિત્ર છે. તેનો વિસ્તાર શાસ્ત્રમાંથી જાણવો.
જિનેશ્ર્વર ભગવાને જણાવેલાં તત્ત્વોની શ્રદ્ધા થવી, પદાર્થથી પ્રતીતિ થવી તે સમ્યકશ્રદ્ધાન છે. તે સદ્દગુરુના ઉપદેશ દ્વારા પ્રગટ થાય છે. તેને દર્શનયોગ કહેવામાં આવે છે. સમ્યગ શ્રદ્ધા સહિતનું જ્ઞાન સમ્યગ છે. જ્ઞાનથી જાણેલાં તત્ત્વો પર સમ્યગશ્રદ્ધા ન થાય ત્યાં સુધી પ્રતીતિ ન થાય.
આકાશાસ્તિકાય : અરૂપી છે. અવકાશ આપવાનો ગુણ છે. સર્વ જીવ અને અજીવ દ્રવ્યોને જગ્યા આપે છે. જ્યાં જીવાદિ પદાર્થો છે તે લોકાકાશ છે. અને તે સિવાયનું આકાશ અલોકાકાશ છે. બંને મળી અનંત પ્રદેશ છે. વાદળી, વાદળાં તે પૌદગલિક સ્કંધો છે, આકાશ નથી.
જીવ : ચૈતન્ય સ્વરૂપ, દસ પ્રાણોથી જીવનાર, ઉપયોગ લક્ષણવાળો જીવ છે. તે જીવો સંસારી અને સિદ્ધ એમ બે પ્રકારે છે. સંસારી જીવોના બેથી માંડી ૫૬૩ સુધીના ભેદ છે. તેમાં મુખ્ય ત્રસ અને સ્થાવર છે. તે જંતુ, નારક, મનુષ્ય, દેવ, વગેરે.
પ્રસ્તુત ગ્રંથની સમીક્ષા કરીએ તો એમ કહી શકાય કે સાચા સુખના કામીને કે જીવનના રહસ્યનું સંશોધન કરનારને માટે આ ગ્રંથ સર્વ સામગ્રી પુરી પાડે છે. શુદ્ધ સાધન, સાધ્ય અને સાધનાની કેડી આ ગ્રંથમાં સરળપણે મળી રહે છે.
સંસારમાં ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ પુરુષાર્થ મનાયા છે પણ તેમાં મોક્ષ જ શ્રેષ્ઠ છે. અને તે યોગ દ્વારા જ પ્રગટ થાય છે. તે યોગ એટલે સમ્યગ દર્શન, જ્ઞાન, ચરિત્ર છે. રત્નત્રય એ યોગ છે. તેનો વિસ્તાર હવે કહેવામાં આવે છે.
સ્થાવર : પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ. વનસ્પતિમાં જીવ છે. તે સુખધુ:ખની લાગણી અલ્પ માત્રામાં અનુભવી શકે છે પરંતુ ચાલી શકતા નથી. અગ્નિથી બળે કે તડકે તપે તેનું દુ:ખ લાગે પરંતુ ચાલી ન શકે. ખસી ના શકે તો સ્થાવર કહેવાય.
દંશ મારવાની બુદ્ધિથી પગને સ્પર્શ કરનાર પૂર્વ જન્મના કૌશિકગોત્રી સર્પના ઉપર અને નમન કરવાની બુદ્ધિથી પગનો સ્પર્શ કરનાર ઇંદ્રના ઉપર પણ તે ભગવાનનું મન સરખા ભાવવાળું છે તે શ્રી મહાવીર સ્વામીને નમસ્કાર કરું છું.
અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ યોગને દ્દષ્ટાંતથી સમજવા પ્રસ્તુત ગ્રંથમાં દ્દષ્ટાંતો આપ્યાં છે તે સાધકને પ્રેરણાદાયી છે. મનાદિ યોગ તે ચંચળતાનું પરિણામ છે, જ્યારે દર્શનાદિ યોગ સ્થિરતા રૂપ છે. તે દ્દષ્ટાંતોથી સમજાય છે.
પ્રસ્તુત યોગશાસ્ત્ર વાસ્તવમાં આચાર્યજીએ યોગના અનુભવથી લખ્યું છે, તેમાં અન્ય ગ્રંથોનો અને પરંપરાનો આધાર જરૂર છે, છતાં આ ગ્રંથના બારમા પ્રકાશ પરથી તેમના અનુભવનો આધાર મળે છે તે નીચેના નિર્દેશ પરથી જણાય છે :
આ દ્દષ્ટાંત મુનિની યોગ દ્વારા પ્રાપ્ત થયેલી લબ્ધિનું માહાત્મ્ય જણાવે છે. વાસ્તવમાં લબ્ધિ કે સિદ્ધિઓ પ્રગટ થવી તે યોગનું સ્વરૂપ કે માહાત્મ્ય નથી, પરંતુ સમગ્ર દર્શનાદિ યોગ દ્વારા મોક્ષ પ્રગટ થવો તે યોગ છે.
'દુનિયાની નાના પ્રકારની વિપત્તિઓના સમૂહરૂપ વેલીઓને કાપવા માટે આ રત્નત્રય-યોગ, એક તીક્ષ્ણ ધારવાળા કુહાડા સરખો છે અને કોઈ પણ પ્રકારના મંત્ર તંત્ર વિનાનું વશીકરણ કરી શકે તેવું મોહરૂપી લક્ષ્મીનું એ મૂળ છે.'
પુદ્દગલ : રૂપી છે. રસ, સ્પર્શ, ગંધ ને વર્ણવાળું છે. તેના સૂક્ષ્મ પરમાણૂં ચક્ષુગોચર નથી. અનંત પરમાણુનો સ્કંધ બને છે તે ઉપભોગ્માં આવે છે અને દ્દષ્ટિગોચર થાય છે. જીવ સાથે અને જીવથી અલગ આ પુદ્દગલો હોય છે.
આવો આત્મપ્રભાવ પ્રગટ થવા છતાં જીવને મોહનીય કર્મનું જોર વધી જતાં સંસારમાં અધિક પર્યટન કરે છે અને કોઈવાર સમ્યકત્વ વમી પણ જાય છે, માટે જીવે સાવધાન રહીને ચારિત્રની શુદ્ધિ કરવી તેને ચારિત્રયોગ કહે છે.
ધર્માસ્તિકાય : અરૂપી હોવાથી ચક્ષુગોચર નથી તે તેના ગુણથી જાણી શકાય છે. જીવ અને અજીવ તમામ પદાર્થોને એક સ્થાનેથી બીજે સ્થાને ગતિ કરવામાં સહાય કરે છે. તે લોકાકાશવ્યાપી અને અસંખ્યાત પ્રદેશી છે.
સર્વ સંસારી જીવો કર્મો અને દેહ સહિત હોય છે. સ્વશક્તિએ શુદ્ધ હોવા છતાં વિભાવ દશાએ સંસારરૂપ બંધનમાં થાય છે. સર્વ કર્મોનો નાશ થતાં તે સિદ્ધપણે પ્રગટ છે. તેના ભેદ નથી. ભેદ માત્ર સંસારી જીવના છે.
યોગની પ્રબળતા એ જ કર્મરૂપ લાકડાંને બાળવામાં અગ્નિની ગરજ સારે છે. યોગ સિઘ્રતાથી કર્મોને બાળે છે. નવીન કર્મબંધ થતો નથી તેથી જીવ મુક્તિ પામે છે. - શ્રી હેમચંદ્રાચાર્યજી યોગશાસ્ત્ર.
"સિદ્ધાંતરૂપ સમુદ્રમાંથી કેટલોક ભાગ લઈને તથા સદગુરુના અનુભવની પરંપરાનો કેટલોક ભાગ લઈ અને મને પોતાને જે અનુભવ થયો એમ ત્રણેનો આધાર મેળવીને આ યોગશાસ્ત્ર બનાવું છું."
સર્વ દોષવાળા મન, વચન, કાયાદિ યોગોનો ત્યાગ કરવો તેને ચારિત્ર કહેવામાં આવે છે. વ્યવહારથી અહિંસાદિ વ્રતના ભેદે કરી પાંચ પ્રકારે ચારિત્ર કહેલું છે. પરમાર્થથી વીતરાગતા ચારિત્રયોગ છે.
આચાર્યજીએ આ પાંચ મહાવ્રતો સાથે સમ્યગયોગનું નિરૂપણ કરીને પ્રથમ વ્રતના ભેદ દર્શાવ્યા છે. તે અહિંસા, સત્ય, અચૌર્ય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્ર છે જેનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન આ પ્રમાણે છે :
ઘણા પુરુષાર્થ દ્વારા દૂર કરી શકાય એવા રોગાદિ શત્રુઓના સમૂહનું નિવારણ કરનાર તેવા અર્હત યોગીઓના સ્વામી અને જગતના જીવોનું રક્ષણ કરનાર શ્રી મહાવીર સ્વામીને નમસ્કાર કરું છું.
ગીતાર્થ જનોએ જિનભાષિત તત્ત્વના સ્વરૂપને યથાર્થપણે જાણવું તેને સમ્યગજ્ઞાન કહ્યું છે. તેનો સંક્ષેપથી કે વિસ્તારથી બોધ થવો તેને પણ વિદ્વાન પુરુષોએ સમ્યગજ્ઞાન કહ્યું છે.
અહિંસા - પ્રમાદથી કે અસદબુદ્ધિથી નાના મોટા કે ત્રસ સ્થાવર જીવોનો નાશ કરવો નહિ કે મન, વચન, કાયાથી દુભાવવા નહિ તે દ્રવ્ય અહિંસા છે. રાગાદિ ભાવ ન કરવા તે ભાવ અહિંસા છે.
આ નવ તત્ત્વોની યથાર્થ સમજ શ્રદ્ધા અને હેય - ઉપાદેયનું વિવેકસહિત જ્ઞાન આત્મદર્શનનું કારણ બને છે. અને યોગ્ય દ્રવ્ય, ક્ષેત્ર, કાળાદિ પામીને જીવ મુક્તિગામી થાય છે.
બ્રહ્મચર્ય : દૈહિક વિષયોનો મન, વચન, કાયાથી ત્યાગ કરવો, કરાવવો, અનુમોદવો, અર્થાત દેવ, મનુષ્ય કે તિર્યંચ સંબંધી કોઈ પણ પ્રકારે વિકલ્પ કે વાસના ન જાગવી જોઈએ.
કાળ : અરૂપી છે. જૂનાને નવું કરવું, વર્તના કાળ છે. સૂર્યાદિ ગ્રહોથી કાળનો વ્યવહાર તે વ્હવહાર કાળ છે. દરેક પ્રદેશ પર રહેલા કાળાણુ તે નિશ્ર્ચય કાળ છે.
સરળ જીવો યોગથી પરમપદ પામે છે તે તો સમજાય છે, પણ મહાપાપી જ્યારે યોગને સાધે છે ત્યારે મુક્તિ તેની પાસે આવે છે. તે માટે જુઓ દ્દઢપ્રહારીનું દ્દષ્ટાંત.
પુદ્દગલ સિવાય ચાર દ્રવ્યો આત્માને બંધન કરતાં નથી. પુદ્દગલનો સંયોગ પામીને જીવ અજ્ઞાનવશ રાગદ્વેષ કરે છે. મોહના જોરે પુદ્દગલમાં આસક્ત થાય છે.
દ્દષ્ટાંત : મહાત્મા દ્દઢપ્રહારીની યોગસાધના. શુદ્ધ યોગના અવલંબનથી પાપી પણ પાવન બની પરમપદને પામે છે તે યોગનું મહાન સામર્થ્ય છે.
અચૌર્ય : કોઈ વસ્તુ આપ્યા વગર કે પૂછ્યા વગર લેવી નહિ. કોઈનું ધન હરણ કરવું તે તેના પ્રાણ લેવા જેવું છે, માટે અદત્તનો ત્યાગ કરવો.
આશ્રવ : મન, વચન, કાયાની શુભ ક્રિયા તે શુભ આશ્રવ અને અશુભ ક્રિયાથી થતો અશુભ આશ્રવ તે મિથ્યાત્વ, અવિરતિ કષાય ને યોગથી થાય છે.
સત્ય - અન્યને હિતકારી અને મધુર લાગે તેવું સત્ય વચન બોલવું. અહિતકર કે અપ્રિય વચન, કપટ સહિતનું વચન સત્ય નથી તેનો ત્યાગ કરવો.
આ પુલ ૭ ડિસેમ્બર ૧૮૭૭થી રોજ સર જોન હોક્શોની રુપરેખા મુજબ તૈયાર કરવાની શરૂઆત થયેલી અને ૧૬ મે ૧૮૮૧ને દિવસે તે બનીને તૈયાર થઇ ગયો હતો. પુલ બનાવવાનો કુલ ખર્ચ રૂ. ૪૫,૬૫,૦૦૦ થયેલો. આ પુલમાં રીવૅટૅડ જોઇન્ટસનો ઉપયોગ થયેલો છે. અપૂરતી જાળવણીને કારણે તેના પર કાટ ચડવા લાગ્યો છે. આ પુલ હાલમા ફક્ત નાના વાહનો માટેજ વપરાય છે. તેને નર્મદા પુલ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. એના થાંભલાઓ તો આવતા જતા વાહનો માટે બેવડી લાઈન માટે નંખાતા હતા, પણ ઉપરનો ભાગ માત્ર એક રેલવેની અવરજવર માટેનો ૧૪ ફૂટ પહોળો હતો. ઈ.સ. ૧૮૬૦માં રેલના પાટા નાખવાનું કાર્ય શરુ થયેલું તેની સાથેસાથે આ પુલ બાંધવાની યોજના પણ શરૂ થઈ હતી.
આ પુલ ૧૮૬૦ની સાલમાં બંધાવા માંડ્યો તે ૧૮૭૭ સુધીમાં અને ત્યાર બાદ મજબૂત પુલ બંધાયો તે સહિત આ પુલ પાછળ આશરે રૂ. ૮૫,૯૩,૪૦૦નો ખર્ચ થયો હતો. જૂનો પુલ સ્થિર કરવા પાછળ એ જમાનામાં જે ખર્ચ થતો રહ્યો તે સોનાનો પુલ બાંધ્યો હોય ને થયો એટલો બધો ખર્ચ આની પાછળ સરકારને - રેલ્વેને થયેલ હોવાથી આ પુલ "સોનાનો પુલ" તરીકે ઓળખાય છે.
સને ૧૮૬૩માં નર્મદામાં આવેલ ભયંકર પૂરથી પુલના છ ગાળા ખેંચાઈ ગયા હતા. ફરીથી બનાવેલા આ ગાળાઓમાંથી ચાર જ વર્ષ પછી ૧૮૬૮ના ઓગસ્ટ મહિનામાં પુનઃ ભયંકર પૂર આવવાથી ચાર ગાળાઓને નુકશાન થયું. આથી આ પુલની સાથે બીજો એક પુલ બાંધવામાં આવ્યો. તેનું બાંધકામ ૧૮૭૧માં પૂર્ણ થયું.
યુરિયા એક કાર્બનિક સંયોજન છે જેનું રાસાયણિક સૂત્ર 2 છે. કાર્બનિક સંયોજનના ક્ષેત્રમાં એને કાર્બામાઇડ પણ કહેવામાં આવે છે. આ એક રંગહીન, ગંધહીન, સફેદ, રવાદાર તેમજ ઝેરી ઘન પદાર્થ છે. તે પાણીમાં સહેલાઈથી ઓગળી જાય છે. તે સસ્તન અને સરીસૃપ વર્ગના પ્રાણીઓના મૂત્રમાં જોવા મળે છે. ખેતીમાં નાઇટ્રોજનયુક્ત ખાતરના સ્વરૂપે યુરિયાનો બહોળા પ્રમાણમાં ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. યુરિયા સર્વપ્રથમ ૧૭૭૩ના વર્ષમાં મૂત્રમાંથી ફ્રેંચ વૈજ્ઞાનિક હિલેરી રાઉલેએ શોધ્યું હતું, પરંતુ કૃત્રિમ રીતે સૌથી પહેલાંં યુરિયા બનાવવાનો શ્રેય જર્મન વૈજ્ઞાનિક વોહલરને ફાળે જાય છે.
એમણે સિલ્વર આઇસોસાઇનેટમાંથી યુરિયાનું નિર્માણ કર્યું તથા સ્વીડનના વૈજ્ઞાનિક બર્જેલિયસને એક પત્ર લખ્યો કે મેં કિડનીની મદદ લીધા વગર કૃત્રિમ વિધિ દ્વારા યુરિયા બનાવ્યું છે. આ સમયકાળમાં આખા જગતમાં બર્જેલિયસના સિદ્ધાંત મુજબ યુરિયા જેવા કાર્બનિક સંયોજન સજીવોના શરીરની બહાર બનાવી શકાય નહીં તેમજ એને બનાવવા માટે પ્રાણશક્તિની જરૂર પડે છે, એવું માનવામાં આવતું હતું.
યુરિયાનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે ખેતી માટેની જમીનમાં નાઇટ્રોજનનું પ્રમાણ વધારી, જમીનની ઉર્વરક શક્તિ વધારવા માટે કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત યુરિયાનો ઉપયોગ વાહનોના પ્રદુષણ નિયંત્રકના રૂપે પણ કરવામાં આવે છે. રસાયણ ઉદ્યોગોમાં યુરિયા ફોર્માલ્ડીહાઇડ, રેઝીન, પ્લાસ્ટિક તેમ જ હાઇડ્રેજિન બનાવવામાં યુરિયાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ઔષધનિર્માણ એટલે કે ફાર્મસી ક્ષેત્રે યુરિયામાંથી યુરિયા-સ્ટેબામિન નામની કાળો તાવ નામના રોગની દવા બનાવવામાં આવે છે, જેનું સંશોધન પણ ભારત દેશમાં કોલકાતા ખાતે ડો. ઉપેન્દ્રનાથ બ્રહ્મચારી એ કર્યું હતું અને વેરોનલ નામની ઉંઘ માટેની દવા બનાવવા માટે પણ યુરિયાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. દર્દશામક તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતી દવાઓ બનાવવામાં પણ યુરિયાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. પશ્ચિમના દેશોમાં ઢોરોનો ખોરાક બનાવવા માટે પણ યુરિયા ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.
મોટા પાયા પર યુરિયાનું ઉત્પાદન દ્રવ એમોનિયા તેમ જ દ્રવ કાર્બન ડાઇ-ઓક્સાઇડ વચ્ચેની રાસાયણિક પ્રક્રિયા વડે કરવામાં આવે છે.
ઈસાપૂર્વ છઠી સદી થી લઈ સાતમી સદી ના મધ્ય સુધી અહીં ઈરાન ના ત્રણ વંશોં નું શાસન રહ્યું - હખ઼ામની, પાર્થિયન અને સાસાની. સાતમી સદીમાં મુહમ્મદ સાહેબ ના જીવનકાળમાં જ ઓમાનમાં ઇસ્લામનું આગમન થઈ ગયું હતું . સન્ ૧૫૦૮-૧૬૪૮ સુધી અહીં પોર્ટુગીઝ ઉપનિવેશ હતું જે વાસ્કોડિગામા દ્વારા ભારત ની શોધ કરાયા બાદ સમુદ્રી રસ્તા પર નિયંત્રણ માટે બનાવેલ હતું . પોર્ટુગલ પર સ્પેનનો અધિકાર બાદ પોર્ટુગલ ઓને પાછું જાવું પડ્યું . આ બાદ ઓમાનિઓએ પૂર્વી અફ્રીકી તટીય પ્રદેશોંથી પણ પોર્ટુગલ ને મારી ભગાવ્યાં.
ઓમાન અરબી પ્રાયદ્વીપ ના અગ્નિ ભાગમાં સ્થિત એક દેશ છે. આ સાઉદી અરેબિયા ની પૂર્વ અને દક્ષિણ દિશામાં અરબી સમુદ્ર ની સીમા થી લાગેલો છે. સંયુક્ત અરબ અમીરાત આની વાયવ્યમાં સ્થિત છે.
ઓમાન ની કુલ જનસંખ્યા ૨૫ લાખ ની આસપાસ છે અને અહીં બાહરથી આવીને રહવા વાળા ની સંખ્યા ઘણી છે. લગભગ પૂરી જનસંખ્યા મુસ્લિમ છે જેમાં ઇબાદિયોં ની સંખ્યા સૌથી અધિક છે.
આઝાદી પૂર્વે તેઓ પાજોદ ગામના દરબાર હતા. ગુજરાતી ગઝલકાર અમૃત ઘાયલ ઇ.સ. ૧૯૩૯ થી ઇ.સ. ૧૯૪૯ દરમ્યાન એમના રહસ્યમંત્રી રહી ચૂક્યા હતા. યુવાન થતાં તેઓ પાજોદમાં શાયરી, સંગીત, વોલીબોલ, ઘોડેસવારી અને શિકારમાં ચકચૂર થયાં. ભારતને સ્વતંત્રતા મળ્યા બાદ કાઠિયાવાડના નવાબો પાકિસ્તાનમાં જોડાવાના સ્વપ્ના સેવતા હતા ત્યારે ભારત સંઘમાં જોડાવા હસ્તાક્ષર કરી આપનાર તેઓ પહેલા નવાબ હતા. મુસલમાનને ઘેર ન ખાનાર હિંદુને ઘેર જમવા ગયા ત્યારે તેમના એક મંત્રી ન જમ્યા તે માટે તેમને નોકરીમાંથી રૂખસદ આપીને તેમણે ધર્મ નિરપેક્ષતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ સ્થાપિત કર્યું, એટલું જ નહી, તે કાળમાં પાજોદમાં વૈષ્ણવ સંપ્રદાયના ઉત્સવોમાં કોઇ છોછ વગર ભાગ લેતા અને યથાશક્તિ મદદ પણ કરતા. પ્રજાસહિષ્ણુ પણ એટલા જ હતાં, જ્યારે દૂર બહારગામ જવાનું થાય ત્યારે કોઇને કોઇ ઘેર જમવા જતા અને તેને બક્ષીસ આપી પાઘડી પહેરાવતા.
ઇમામુદ્દીનનો જન્મ જૂનાગઢ જિલ્લાના માંગરોળ ખાતે થયો હતો. બાળપણમાં જ તેઓનાં માતા-પિતાનું અવસાન થતાં તેમનો ઉછેર મામા અહમદમિયાંએ કર્યો. તેઓનાં ચરિત્ર ઘડતરમાં મામા અને રાજકુમાર કોલેજના મેજર હાર્વે અને તેમનાં પત્નીનો મોટો ફાળો હતો. યુવાનીમાં પ્રવેશતાં તેઓ આદર્શ જાગીરદાર થવું, ઉત્તમ શાયર થવું, ધર્મ અને અંધશ્રધ્ધાની દિવાલ તોડવી, વિગેરે જેવા આદર્શો કેળવતા થયાં અને ખેલકુદમાં પણ પાછા ન પડતાં તેમણે અભ્યાસકાળ દરમ્યાન રાજકોટમાં ‘પાજોદ પેન્થર્સ’ નામે હોકીની ટીમ બનાવી.
પાજોદમાં ગુર્જરી ગઝલશાળાની આધારશિલા સ્થાપી એમાંથી પ્રગટેલા બે રત્નો, ‘શૂન્ય’ પાલનપુરી અને અમૃત ‘ઘાયલ’ આધુનિક સમયનાં ગુજરાતી ગઝલકારો છે. તેઓએ જુનાગઢમાં ‘મિલન’ સાહિત્યની સંસ્થાની પણ સ્થાપના કરી હતી. તેમના પૂજ્ય ધાર્મિક સંત મઝલૂમ શાહની યાદમાં ઉપનામમાં ‘મઝલૂમી’ ઉમેરે છે.
ઇમામુદ્દીન મુર્તુઝાખાન બાબી એ રુસ્વા મઝલૂમી ઉપનામથી જાણીતા ગુજરાતી કવિ અને જુનાગઢ જિલ્લાના પાજોદ રાજ્યના રાજવી હતા.
દરબારપણું ગયા બાદ માંગરોળ, સુરત, મુંબઇ, વિગેરે ઘણી જગ્યાઓએ રહ્યા અને ઘણા સંઘર્ષો વેઠ્યા, ઘણી નોકરીઓ પણ કરી. પણ શાયરી સાથે મુહબ્બત ટકાવી રાખી.
માનવ વસવાટ અહીં પર ઈસાના ૨૦૦૦ વર્ષ પહલાથી છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આજના ઉઝબેકોએ ત્યાં પહલાથી વસ્યા આર્યોં ને વિસ્થાપિત કરી દીધાં. સન્ ૩૨૭ ઈસાપૂર્વ માં સિકંદર જ્યારે વિશ્વ વિજય પણ નિકળ્યો તો અહીં તેને ખૂબ પ્રતિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો. તેણે અહીંની રાજકુમારી રોક્સાના સાથે લગ્ન પણ કર્યાં પણ યુદ્ધમાં તેને વધુ ફ઼ાયદો ન થયો. સિકંદર પછી ઈરાનના પાર્થિયન તથા સાસાની સામ્રાજ્ય નો આ આઠમી સદી સુધી અઁગ રહ્યો. આ બાદ અરબોએ ખ઼ુરાસાન પર કબ્જો કરી લીધો અને ક્ષેત્ર માં ઇસ્લામ નો પ્રચાર થયો.
એશિયાના કેન્દ્રિય ભાગમાં સ્થિત એક દેશ છે જે ચારે તરફથી જમીનથી ઘેરાયેલો છે. આટલું જ નહિ, એની ચારે તરફના દેશ પોતે પણ સમુદ્રકિનારાથી દૂર છે. આની ઉત્તરમાં કજાકિસ્તાન, પૂર્વમાં તાજિકિસ્તાન દક્ષિણમાં તુર્કમેનિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન આવેલા છે. ૧૯૯૧ સુધી આ દેશ સોવિયત સંઘનો એક ઘટક હતો. ઉઝબેકિસ્તાનના પ્રમુખ શહેરો રાજધાની તાશકંદ સિવાય સમરકંદ તથા બુખારા છે. અહીંના મૂળ નિવાસી મુખ્યતઃ ઉઝબેક જાતિના છે, જેઓ બોલચાલમાં ઉઝબેક ભાષાનો પ્રયોગ કરે છે.
નવમી સદીમાં આ સામાની સામ્રાજ્ય નો અંગ બન્યો. સામાનિયોં એ પારસી ધર્મ ત્યાગી સુન્ની ઇસ્લામને આત્મસાત કર્યો. ચૌદમી સદી ના અંતમાં આ ત્યારે મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્ર બની ગયું જ્યારે અહીં તૈમૂર લંગનો ઉદય થયો. તૈમૂરએ મધ્ય અને પશ્ચિમી એશિયામાં અદ્વિતીય સફ઼ળતા પામ્યો. તૈમૂરએ ઉસ્માન સમ્રાટ ને પણ હરાવી દીધો હતો. ઓગણીસમી સદીમાં આ વધતાં રૂસી સામ્રાજ્ય અને ૧૯૨૪માં સોવિયત સંઘના સદસ્યનો અંગ બન્યો. ૧૯૯૧ માં આણે સોવિયત સંઘથી આઝાદી હાસિલ કરી.
તુર્કી કે તુર્કસ્તાન યુરેશીયા ખંડમાં સ્થિત એક દેશ છે. આની રાજધાની અંકારા છે. આની મુખ્ય- અને રાજભાષા તુર્કી ભાષા છે. આ દુનિયા નો એકલો મુસ્લિમ બહુમત વાળો દેશ છે જે ધર્મનિરપેક્ષ છે. આ એક લોકતાંત્રિક ગણરાજ્ય છે. આના એશિયાઈ ભાગને અનાતોલીયો અને યુરોપીય ભાગને થ્રેસ કહે છે.
ભૂતાનમાં ઘણી ભૌગોલીક વિવિઘતા છે અને ત્યાં દક્ષિણમાં ઉષ્ણકટિબંધ વિસ્તાર પાસેના મેદાનોથી લઈને ઉત્તરમાં હિમાલયની ઉંચાઈઓ છે કે જેમાં અમુક શિખરો ૭,૦૦૦ મિટર કરતા પણ ઉંચા છે. બૌદ્ધ ધર્મની વર્જયાન શાખાની ગણત્રી ત્યાનાં રાષ્ટ્રીય ધર્મ તરીકે કરવામાં આવે છે અને ત્યાંની કુલ વસતી કે જે ૬,૯૧,૧૪૧ની છે તેમાંથી મોટાભાગના લોકો બૌદ્ધ ધર્મ પાળે છે. ત્યાર બાદ હિંદુ ધર્મ પાળનારાઓની સંખ્યા બીજે સ્થાને આવે છે. થિમ્ફુ અહીંનું સૌથી મોટું શહેર તેમજ રાજધાની છે. સદીઓથી ચાલી આવતી રાજાશાહીની શાષક પદ્ધતિ બાદ માર્ચ ૨૦૦૮માં ત્યાં પહેલીવાર લોકશાહી ચુંટણી યોજાઈ હતી. બીજા ઘણા અંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનો ઉપરાંત ભૂતાન સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંધ તેમજ સાર્ક તરિકે ઓળખાતા દક્ષિણ એશિયાઈ પ્રાદેશિક સહકાર સંગઠન નું પણ સભ્ય છે. ભૂતાન દેશનું કુલ ક્ષેત્રફળ ૩૮,૩૯૪ ચોરસ ફુટ છે.
ભૂતાન ખુબ દુર્ગમ તેમજ બાકીની દુનિયાથી અલાયદો દેશ હતો, ૨૦મી સદીનાં અંતમાં અહીં થયેલા વિકાસને પગલે, શહેરી વિસ્તારમાં સીધી અંતરરાષ્ટ્રીય ઉડાનો, ઈન્ટરનેટ, મોબાઈલ ફોન તેમજ કેબલ ટી.વી. જેવી આધુનિક સગવડોના આવવાથી ત્યાં પણ ઘણી પ્રગતી સધાઈ છે. ભૂતાને ગ્રોસ નેશનલ હેપીનેસ ની વિચારધારાને અપનાવી પોતાની પ્રાચીન સંસ્કૃતિ અને રિવાજો તથા આધુનિકરણ વચ્ચેનું સમતોલપણું જાળવી રાખ્યું છે, જેના થકી તેમણે પર્યાવરણનો નિરંકુશ નાશ કર્યા વગર પ્રગતિ સાધી છે. ભૂતાનની સરકારે ત્યાંની રાષ્ટ્રીય પરંપરાગત સંસ્કૃતિ, ઓળખ તથા પર્યાવરણને જાળવી રાખવા માટે ઘણા પગલા લીધા છે. ૨૦૦૬માં લેસ્ટર વિશ્વવિદ્યાલયે કરેલા 'વર્લ્ડ મેપ ઓફ હેપીનેસ' નામના સર્વેક્ષણના આધારે બિઝનેઝ વિક નામના સાપ્તાહિકે ભૂતાનને એશિયાનો સૌથી ખુશાલ દેશ અને દુનિયામાં આઠમો ખુશાલ દેશ તરીકે ગણાવ્યો હતો.
સત્તરમી સદીના અંતમાં ભૂતાને બૌદ્ધ ધર્મ અંગીકાર કર્યો. ૧૮૬૫માં બ્રિટન અને ભૂતાન વચ્ચે સિનચુલુ સંધિ પર હસ્તાક્ષર થયા, જે અનુસાર ભૂતાને સીમાવર્તી અમુક ભૂભાગને બદલે અમુક વાર્ષિક અનુદાનનો કરાર કરવામાં આવ્યો. બ્રિટિશ પ્રભાવ હેઠળ ૧૯૦૭માં ત્યાં રાજશાહીની સ્થાપના થઈ. ત્રણ વર્ષ બાદ એક અન્ય સંધિ થઈ, જેની હેઠળ અંગ્રેજો એ વાત પર સહમત થયા કે તેઓ ભૂતાનના આંતરિક મામલાઓમાં હસ્તક્ષેપ નહીં કરે પરંતુ ભૂતાનની વિદેશ નીતિ ઇંગ્લેન્ડ નક્કી કરાશે. પાછળથી ૧૯૪૭ પછી આ જ ભૂમિકા ભારતને મળી. બે વર્ષ પછી ૧૯૪૯ માં ભારત-ભૂતાન સંધિ હેઠળ ભારતે ભૂતાનની તે બધી જમીન તેને પરત કરી જે અંગ્રેજોને અધીન હતી. આ સંધિ હેઠળ ભારતને ભૂતાનની વિદેશ નીતિ અને સુરક્ષા નીતિમાં ઘણી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા સોંપવામાં આવી.
ભૂતાન ચારે તરફથી જમીનથી ઘેરાયલ પર્વતીય ક્ષેત્ર છે. ઉત્તરમાં પર્વતોની ટોચ ક્યાંક-ક્યાંક ૭૦૦૦ મીટરથી પણ ઊંચી છે, સૌથી ઊંચી ટોચ કુલા કાંગરી ૭૫૫૩ મીટર છે. ગાંગખર પુએનસુમની ઊંચાઈ ૬૮૯૬ મીટર છે, જેના પર અત્યાર સુધી માનવના પગ નથી પહોંચ્યા. દેશનો દક્ષિણી ભાગ અપેક્ષાથી ઓછો ઊંચો છે અને અહીં ઘણીં ઉપજાઊ અને સઘન ખીણ છે, જે બ્રહ્મપુત્રની ખીણ ને મળે છે. દેશનો લગભગ ૭૦% ભાગ વનોથી આચ્છાદિત છે. દેશની વધુ પડતી જનસંખ્યા દેશના મધ્યવર્તી ભાગમાં રહે છે. દેશનું સૌથી મોટું શહેર, રાજધાની થિંકુ છે, જેની જનસંખ્યા ૫૦,૦૦૦ છે, જે દેશના પશ્ચિમી ભાગમાં છે. અહીંનું આબોહવા મુખ્ય રૂપથી ઉષ્ણકટિબંધીય છે.