polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
એક સંબંધિત પાઠ,રત્નગોત્રવિભાગ,સૂચવે છે કે તથાગતગર્ભની વિદ્યાનો આશય સંવેદનશીલ વ્યક્તિઓની ત્યાગ પર જીત માટેનો છે "જાત માટે મમતા" - અ-બૌદ્ધ વિદ્યા દ્વારા થતી પાંચ ક્ષતિઓમાંથી એક. યોઉરું વાંગ લંકાવતાર સૂત્રમાં સમાન ભાષા નોંધીને,લખે છે: " આ સંદર્ભ નોંધવો અગત્યનો છે. એ આપણને એવા તારણ પર આવતા રોકે છે કે તથાગતગર્ભનો કિસ્સો ફક્ત અન્ય કોઇ તત્ત્વમીમાંસાની કલ્પના જેવો જ છે." જોકે, અમુક લોકો આ વાંચન ખાસ કરીને મહાપરિનર્વાણ પર વાંધો ઉઠાવે છે, અને દાવો કરે છે કે બુદ્ધ બાદમાં આ સ્થાને સ્વની વાસ્તવિકતા વિષે પોતાની ટિપ્પણીઓને હકારાત્મક કરી નાખી,તેમ જાહેર કર્યુ કે તેઓ વાસ્તવમાં સ્વ છે.
જ્યારે આ શાસ્ત્ર લખાયુ, ત્યારે નિર્વાણ અને બુદ્ધ વિષે સકારાત્મક વાતો કહેવાઇ ચુકી હતી. જ્યારે પૂર્વ બૌદ્ધ વિચારમાં નિર્વાણને સ્થિરતા,આનંદ, અને શુદ્ધતાથી બનેલ હોવાનું વિચારાય છે,તેને "હું છું" અભિગમની વિકાસ-ભૂમિને અટકાવવા તરીકે જોવાય છે, અને સ્વ-માયાની બધી શક્યતાથી પર છે. મહાપરિનર્વાણ સૂત્ર , એક લાંબો અને સારી રીતે સંકલિત મહાયાન ગ્રંથ, બુદ્ધના "સ્વ" શબ્દના પ્રયોગને અ-બૌદ્ધ વૈરાગીઓને જીતવા માટે કર્યો હોવાનો સંદર્ભ આપે છે. તેમાંથી, તે આગળ ચાલે છે,: "બુદ્ધ-પ્રકૃતિ વાસ્તવમાં સ્વ નથી. સંવેદનશીલ વ્યક્તિઓ માટે , હું એને સ્વ તરીકે વર્ણવું છું."
અમુક મહાયાન પરંપરાઓ બુદ્ધને લગભગ દસ્તાવેજી શબ્દોમાં જુએ છે, તેના દેખીતા લક્ષણોને નિર્વાણની સ્થિતિ પરથી કરેલ કલ્પના તરીકે. પ્રોફેસર એટીન લેમોટ મુજબ,બૌદ્ધો હંમેશા અને બધો સમય નિર્વાણમાં હોય છે, અને તેમનુ પોતાનુ દૈહિક પ્રદર્શન અને તેમની બૌદ્ધિક કારકિર્દી અંતે ભ્રામક છે. લેમોટ બૌદ્ધો વિશે લખે છે:
‘તેમનો જન્મ થાય છે,બોધ મેળવે છે,ધર્મનુ ફરતુ ચક્ર ગોઠવે છે,અને નિર્વાણમાં પ્રવેશ કરે છે. જોકે,આ બધા ફક્ત ભ્રમ છે બુદ્ધનો દેખાવ અસ્તિત્વ,સમય અને વિનાશની ગેરહાજરી છે;તેમનુ નિર્વાણ એ સત્ય છે કે તેઓ હંમેશા અને બધો સમય નિર્વાણમાં હોય છે.
'તથાગતગર્ભના ઉપદેશ હંમેશા વિવાદાસ્પદ રહ્યા છે, એ મૂળભૂત રીતે સત્ય અને વિદ્વતા માટે તે હકારાત્મક અભિગમ ધરાવે છે,જેમાં વાસ્તવિકતાનું વર્ણન નકારાત્મક શબ્દો કે તેમાં જેની કમી છે કે રિક્ત છે તેમાં નહીં તેની બદલે એ જે છે તેને સકારાત્મક શબ્દોંમાં તેના (પ્રક્ષેપક વર્ણન, વઘુ લાક્ષણિક ભક્તિમય,તાંત્રિક, મહાપરિનર્વાણ અને કમળ સૂત્ર પરંપરાઓ, અને, અદ્વૈત શબ્દો રૂઢિચુસ્ત બ્રહ્મણિક પ્રણાલીઓની, નોંધ લેવી જોઇએ)'
અપ્રતિદેય સ્તર સુધીની વ્યક્તિઓ નિર્વાણનો માનસિક ચેતનાના એક ઉદ્દેશ તરીકે અનુભવ કરી શકે. નિબ્બાન સમયેનુ ચોક્કસ ચિંતન સમાધિ સુધી માટેના માર્ગદર્શનનો ઉદ્દેશ છે,જો તેનો ,અપ્રતિદેયના સ્તર કે અરહંતના આધ્યાત્મિક જ્ઞાન સુધી વિકાસ કરાય. ચિંતનના એ બિંદુએ, કે જ્યાં સુધી જ્ઞાનની પ્રગતિ દ્વારા પહોંચી શકાય છે,જો ધ્યાની અનુભવ કરી શકે કે આ સ્થિતિ પણ નિર્મિત છે અને તેથી અશાશ્વત છે, બંધનો નાશ પામે છે, અરહંતતા પ્રાપ્ત થાય છે,અને નિબ્બાનની અનુભૂતિ થાય છે.
ઉપર દર્શાવ્યા મુજ્બ,જાપાની ઝેન ગુરુ, ડોજન,બુદ્ધ-પ્રકૃતિનો જુદો અર્થ કરે છે,જેમાં 'સંપૂર્ણ-અસ્તિત્વ' છે તે બુદ્ધ-પ્રકૃતિ તરીકે જોવાય છે, અને કંઈ પણ એમાંથી અલગ કે વિશિષ્ટ નથી. બુદ્ધ-પ્રકૃતિ બૌદ્ધતાની 'સંભાવના' માટે નથી,પણ એ જ બધા પદાર્થોની પ્રકૃતિ છે. તેમના અસ્થાયિત્વમાંની બધી વસ્તુઓને બુદ્ધ-પ્રકૃતિ તરીકે જોવામાં આવે છે, અને બુદ્ધ-પ્રકૃતિ માટે 'શક્યતા'નુ એક બીજની પણ રચના થતી નથી. ડૉ. મસાઓ અબે આ સમજ પર લખે છે:
અમુક મહાયાન સૂત્રો આગળ જઇને નિર્વાણની પ્રકૃતિનુ જ પાત્રાલેક્હન કરવા પ્રયત્ન કરે છે. મહાયાન મહાપરિનિર્વાણ સૂત્ર, જેમાં તેના મુખ્ય વિષયોમાંનો એક ખાસ કરીને નિર્વાણનું ક્ષેત્ર કે ધાતુ છે જેમાં બુદ્ધે નિર્વાણ માટે અગત્યના ચાર તત્વો કહ્યા છે. તેમાંનું એક છે ‘સ્વ’ , જેને બુદ્ધનાં અસ્તિત્વને ટકાવી રાખવા તરીકે સમજવામાં આવેલ છે. આ મહાયાન પર લખતા નિર્વાણને સમજતા, વિલિયમ એડવર્ડ સૂધીલ અને લેવિસ હોડસ વિધાન કરે છે:
ડૉ. યમામોટો મુદ્દો દર્શાવે છે કે નિર્વાણનું આ ‘હકારાત્મક’ વર્ણન ધારેલ ઉચ્ચતર સ્વરૂપ નિર્વાણના – ‘મહા નિર્વાણ’ સાથે સંબંધિત છે. નિર્વાણ સૂત્ર નું પ્રકરણ 'ખૂબ સદ્‌ગુણી રાજા બોધિસત્વ' વિષે વાત કરતા, યમામોટો સ્વયં ગ્રંથને અવતરિત કરે છે: 'નિર્વાણ શું છે? . વ્યક્તિને ભૂખ લાગી હોય અને થોડો આહાર લીધો હોય તેવી શાંતિ અને આનંદ મળે આ એવું છે.' . યમામોટો અવતરણ સાથે આગળ વધે છે,તેની પોતાની ટિપ્પણી ઉમેરે છે:
નિર્વાણ શ્રમણિક વિચારમાં પીડા થી મુક્ત હોવાની સ્થિતિ છે. આ શબ્દનો શાબ્દિક અર્થ "હવાનું જોશભેર બહાર નીકળવાના" — નાં સંદર્ભે થાય છે, બૌદ્ધ સંદર્ભમાં,લોભ, દ્વેષ, અને ભ્રમની અગ્નિથી બહાર નીકળી જવું. આ શબ્દ બૌદ્ધવાદ,હિંદુ ધર્મ અને જૈન ધર્મના કેન્દ્રીય વિચારોને સંદર્ભિત કરે છે.
'વિવિધ કારણો અને સ્થિતિઓને લીધે,મેં શિખવ્યું કે સ્વ એ સ્વથી મુક્ત છે,તો પણ સ્વનું સાચે જ અસ્તિત્વ છે,મેં શીખવ્યું કે જાત નથી, અને તેમ છતા તેમાં કશુ ખોટું નથી. બુદ્ધ-ધાતુ સ્વ વિનાની છે. જયારે તથાગત સ્વ ન હોવાનું શીખવે છે,એ શાશ્વતને લીધે છે. તથાગત સ્વ છે,અને તેની વિદ્યા કે સ્વ નથી તે તેઓએ પ્રાપ્ત નિપુણતા/સર્વોપરિતા ને લીધે છે.'
નિર્વાણ ઉપસર્ગ નિ - નું સંયોજન છે.અર્થાત્‌ "બહાર, થી દૂર, ની વગર", અને મૂળ વા જેનો અનુવાદ "મુક્ત થવું" એટલે કે "વાયુનું મુક્ત થવું", અને "ગંધ,વગેરે" તરીકે પણ કરી શકાય છે. અભિધર્મ-મહાવિભાષા-શાસ્ત્ર , સર્વસ્તિવાદિન ભાષ્ય, તેના સંસ્કૃત મૂળોના શક્ય અર્થોનો પૂર્ણ સંદર્ભ આપે છે.
‘નિર્વાણ સૂત્ર ઇન્દ્રિયાતીત ક્ષેત્રમાં સ્થિરતાનાં પ્રાચીન વિચારો, આનંદ, વ્યક્તિત્વ, શુદ્ધતા નિર્વાણ હોવાનો દાવો કરે છે. મહાયાન જાહેર કરે છે કે હીનયાન,ઇન્દ્રિયાતીત ક્ષેત્રમાં વ્યક્તિત્વનો અસ્વીકાર કરીને,બુદ્ધના અસ્તિત્વનો અસ્વીકાર કરે છે. મહાયાનમાં, અંતિમ નિર્વાણ ઇન્દ્રિયાતીત છે, અને સંપૂર્ણ શબ્દ માટે પણ વપરાય છે.’
નાગાર્જુને દિગ્નિકાયમાં બે જુદા કાર્યોમાં એક જગ્યાએ ચેતનાના આ સ્તર સંબંધી સંકેત આપ્યો છે. તેઓએ લખ્યું: ઋષિઓએ ઘોષિત કર્યુ છે કે જે પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, અને વાયુ,લાંબુ, ટૂંકુ, સુઘડ અને અણઘડ, સારુ, અને વગેરે ચેતનામાં વિલુપ્ત થાય છે. અહીં લાંબું અને ટૂંકુ, સુઘડ અને અણઘડ, સારુ અને ખરાબ, અહીં નામ અને રૂપ બધા અટકે છે.
નિર્વાણનો અર્થ ખાસ કરીને -આધ્યાત્મિક જ્ઞાન સાથે સંલગ્ન - કે જે મન ની ઓળખ અસાધારણ અનુભવ સાથે અંત થાય છે. સૈદ્ધાંતિક રીતે,એવા મનને નિબ્બાન કહે છે "જેમાં કંઇ આવતું કે અને જતું નથી ", પણ જેણે ચીરસ્થાયિત્વની ની સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરી છે,જેને "મુક્તિ કહી શકાય".
શુદ્ધ,અદ્વૈત 'શ્રેષ્ઠ મન'નો નિર્વાણ તરીકેનો વિચારમાં અમુક મહાયાન/તાંત્રિક પાઠોમાં મળી શકે છે. સંપુટ' ,ઉદાહરણ માટે,દર્શાવેલ છે: વાસના અને ભાવોની અશુદ્ધિઓ દ્વારા અપ્રદૂષિત,કોઇ દ્વૈત દ્રષ્ટિકોણથી ન ઘેરાયેલ,આ શ્રેષ્ઠ મન ખરેખર શ્રેષ્ઠ નિર્વાણ છે.'
‘તેઓ કહે છે કે અજાત જે તેઓએ એક વાર શીખવેલ તે બીજુ કંઇ નહીં પણ અનુકૂળતા માટે છે તેઓ કહે છે કે તેઓ હવે અપ્રગટ વિદ્યા વિષે બોલવા તૈયાર છે. મનુષ્ય બદલાતા વિચારોને નિભાવી લે છે. તો તેઓ હવે નિર્વાણના હકારાત્મક ગુણો વિષે બોલશે, જે અન્ય કોઈ નહિ પણ શાશ્વત,આનંદ,અહં અને શુદ્ધતા છે.’
અમુક વિદ્વાનો મુજબ,સંબંધિત સૂત્રોમાં અને ચર્ચિત "સ્વ" પ્રત્યક્ષ સ્વ દર્શાવતું નથી . તેને બદલે, એ શૂન્યતાનો સકારાત્મક ભાષા પ્રયોગ છે અને બૌદ્ધતા બૌદ્ધ આચરણોથી બૌદ્ધતાની અનુભૂતિને દર્શાવે છે. તે દ્રષ્ટિમાં,'તથાગતગર્ભ'/બુદ્ધ પ્રકૃતિ શીખવવાનો આશય સૈદ્ધાતિક કરતા ધાર્મિક છે.
સૂત્રોમાં કદી નિર્વાણની કદી એક સ્થાન તરીકે કલ્પવામાં નથી આવ્યું કે ,પણ સંસારથી વિસંગત જે સ્વયં અજ્ઞાનનું સમાનાર્થક છે,જે સ્વયં અજ્ઞાનતા . તેમાં કહ્યું છે કે :
"‘પણ આવા નિર્વાણને “મહા નિર્વાણ” ન કહી શકાય". અને એ “મહાન સ્વ”, “મહાન સ્વર્ગસુખ”, અને “મહાન શુદ્ધતા”,જેમાંના બધા,શાશ્વત સાથે, મહાન નિર્વાણની ચાર વિષેશતાઓની રચના કરે છે.’
વિસુદ્ધિમાગ્ગમાં, . , . 6 , બુદ્ધઘોષ પાલી સિદ્ધાંતમાં નિર્વાણના માર્ગની શોધના ઘણા વિકલ્પો ઓળખાવે છે, જેમાં આનો સમાવેશ થાય છેઃ:
નિર્વાણ સૂત્રમાં,બુદ્ધ કહે છે કે તેઓ હવે પહેલા અપ્રગટ ઉપદેશો શીખવશે અને તેના પહેલાની અજાત પરની વિદ્યા એક ફક્ત એક અનુકૂળતા હતી. ડૉ. કોશો યમામોટો લખે છે:
એક સંબંધિત વિચાર,જેને પાલી સિદ્ધાંત અને સમકાલીન થરવાડા રુઢિમાં આધાર મળે છે થરવાડા ભાષ્યો અને અભિધમ્મમાં તેની ગેરહાજારી છતા, જે અરહંતના મન છે તે જ નિબ્બાન છે.
પૃથક્કરણના આધારે,દરેક વિકલ્પને સ્વરૂપને બુદ્ધની સદ્‍ગુણ, માનસિક વિકાસ અને વિદ્વતાની ત્રેવડી તાલીમનાં પુનઃસ્વરૂપ તરીકે જોઈ શકાય.
કર્મ એ એક વૈચારિક સિદ્ધાંતનો પણ ઉલ્લેખ કરે છે જેનો મૂળ ભારતમાં ઉદ્ભવ્યો હતો, જેને વર્ણનાત્મકરૂપે કર્મના સિદ્ધાંત તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સિદ્ધાંતના સંદર્ભમાં જોઈએ તો કર્મ જટિલ છે અને તેને વ્યાખ્યાયિત કરવું મુશ્કેલ છે. ભારતીય વિદ્યાશાસ્ત્રીઓએ પ્રાચીન ભારતીય ગ્રંથો માંથી કર્મ ખ્યાલ માટે વિવિધ વ્યાખ્યાઓ લીધી છે; તેમની વ્યાખ્યા આ મુજબ છે: તે એવા કાર્યકારણનું કેટલાક સંયોજન છે જે નૈતિક અથવા બિન-નૈતિક હોઈ શકે છે નૈતિકતા,કે સારી અથવા ખરાબ ક્રિયાઓના પરિણામો હોય જ છે; અને પુનર્જન્મ.
કર્મ નો અર્થ ક્રિયા અથવા કાર્ય થાય છે. તે વ્યક્તિ દ્વારા કરવામાં આવેલા હેતુ અને અસરોની તેના ભવિષ્ય પર પડતી અસરને આધ્યાત્મિક રીતે રજૂ કરે છે. સારા હેતુ અને સારા કાર્યો એ સારા કર્મ અને સુખી પુનર્જન્મ માટે ફાળો આપે છે, જ્યારે ખરાબ ઉદ્દેશ અને ખરાબ કાર્યો ખરાબ કર્મ અને ખરાબ પુનર્જન્મમાં ફાળો આપે છે.
કર્મનું તત્વજ્ઞાન એ ભારતીય ધર્મો તેમજ તાઓવાદમાં પુનર્જન્મના વિચાર સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલ છે. આ વિચારપદ્ધતિમાં, વર્તમાનમાં કરવામાં આવેલ કર્મ આ જન્મમાં વ્યક્તિના ભાવિ તેમજ ભાવિ જીવનની પ્રકૃતિ અને ગુણવત્તાને અસર કરે છે, જેને સંસાર પણ કહેવાય છે.
કર્મ એ કરેલું કાર્ય અથવા કામ છે, તે હેતુ અથવા ઉદ્દેશ્ય પણ છે. વિલ્હેમ હલ્ફબાસ અન્ય સંસ્કૃત શબ્દ ક્રિયા સાથે વિરોધાભાસ કરી દ્વારા કર્મ સમજાવે છે. ક્રિયા એ માત્ર કરવામાં આવતું કાર્ય છે જ્યારે કર્મ એ ઉદ્દેશ્ય અને પાછળથી ઉદ્ભવતી અસરો પણ છે.
કર્મનો સિધ્ધાંત એક વિભાવના તરીકે વિવિધ ભારતીય ધાર્મિક પરંપરાઓમાં, કેટલાક સામાન્ય વિષયો વહેંચે છે: કાર્યકારણ, નૈતિકતા અને પુનર્જન્મ.
કોન્સ્ટાન્ટીન ટીઓલકોવ્સ્કી, રોબર્ટ ગોડાર્ડ , હર્મન ઓબેર્થ અને રેઈનહોલ્ડ ટિલિંગ એ 20મી સદીના પ્રારંભિક વર્ષોમાં રોકેટ્રીના પાયાના કામમાં આગેવાની લીધી.
વેર્નહર વોન બ્રૌન દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન નાઝી જર્મનીના વી-2 રોકેટ પ્રોજેકટનો અગ્રણી રોકેટ એન્જિનિયર હતો. યુદ્ધના અંતિમ દિવસોમાં જર્મન રોકેટ પ્રોગ્રામના કારીગરોને દોરીને અમેરીકનોની સરહદ સુધી લઇ આવ્યો, જયાં તેમણે શરણાગતિ સ્વીકારી અને તેમને અમેરિકાના રોકેટના વિકાસ માટે કામ કરવા માટે અમેરીકા લઇ આવવામાં આવ્યા. તેણે અમેરિકન નાગરિકત્વ મેળવ્યું અને અમેરીકાના પ્રથમ ઊપગ્રહ એકસપ્લોરર-1 વિકસાવનારી અને તેને લોન્ચ કરનારી ટીમનું નેતૃત્ત્વ કર્યું. વોન બ્રૌને પછીથી નાસાના માર્શલ સ્પેસ ફલાઈટ સેન્ટર ખાતે સેટર્ન-5 નામના ચંદ્ર રોકેટને વિકસાવનારી ટીમનનું પણ નેતૃત્ત્વ કર્યું.
પ્રારંભિક વર્ષોમાં અવાકાશી દોડનું નેતૃત્ત્વ સર્જેઈ કોરોલ્યોવે પણ સંભાળ્યું, જેના વારસમાં આર-7 અને સોયુઝ બંનેનો સમાવેશ થાય છે, જે આજે પણ સેવામાં છે. પૃથ્વીની ભ્રમણ કક્ષામાં પ્રથમ સેટેલાઈ, પ્રથમ પુરુષ લઇ જનાર અને પ્રથમ સ્પેસવોક લોન્ચ કરવામાં પણ કોરોલેવનું ભેજું હતું. તેના મૃત્યુ સુધી તેની ઓળખને રાજકીય ભેદ તરીકે સાચવવામાં આવી હતી, એટલી હદ સુધી કે તેની માતાને પણ ખ્યાલ ન હતો કે તે રશિયાના અવકાશ કાર્યક્રમો માટે જવાબદાર છે.
કેરીમ કેરીમોવ સોવિયેટ અવકાશ કાર્યક્રમોના સ્થાપકોમાં સ્થાન ધરાવતો હતો અને સર્જેઈ કોરોલ્યોવની સાથે મળીને પ્રથમ માનવ યાન ના નિર્માણમાં ભાગ ભજવનારો અગ્રણી આર્કિટેકટ હતો. 1966માં કોરોલ્યોવના મૃત્યુ બાદ કેરીમોવ સોવિયેટના અવકાશ કાર્યક્રમોમાં અગ્રણી વૈજ્ઞાનિક બની ગયો અને સેલ્યુટ અને મીર સીરીઝ સહિત 1971થી 1991 દરમિયાન પ્રથમ સ્પેસ સ્ટેશન અને તેના પહેલાંના 1967માં કોસમોસ 186 અને કોસમોસ 188 લોન્ચ કરવા માટે જવાબદાર હતા.
વેલેન્ટીન ગ્લુશ્કો એ યુએસએસઆર માટે ચીફ એન્જિન ડિઝાઈનરની ભૂમિકા ભજવી. ગ્લુશ્કોએ પ્રારંભના વર્ષોમાં સોવિયેટ દ્વારા લોન્ચ કવરામાં આવેલા રોકેટ્સમાં ઊપયોગમાં લેવાયેલા એન્જિન ડિઝાઈન કર્યા હતા, પરંતુ તેને કોરોલ્યોવ સાથે ગજગ્રાહ રહેતો હતો.
વેસીલી મિશીન સર્જેઈ કોરોલ્યોવના હાથ નીચે કામ કરતો ચીફ ડિઝાઈનર અને જર્મન વી-2 ડિઝાઈનની ચકાસણી કરનારા સોવિયેટ વૈજ્ઞાનિકોમાં સ્થાન ધરાવતો હતો. સર્જેઈ કોરોલ્યોવના મૃત્યુ બાદ ચંદ્ર પર પ્રથમ માનવ મોકલનારા દેશ તરીકેની સિદ્ધિ મેળવવામાં રશિયાના નિષ્ફળતા માટે મિશીનને જવાબદાર ઠેરવવામાં આવ્યો હતો.
બોબ ગીલરુથ સ્પેસ ટાસ્ક ફોર્સનો નાસાનો વડો અને 25 માનવ અવકાશ યાનનો ડિરેકટર હતો. ગીલરુથએ જ જહોન એફ કેનેડીને અવકાશી સંશોધનના ક્ષેત્રમાં સોવિયેટ પર ફરીથી સરસાઈ મેળવવા માટે ચંદ્ર પર પહાચવાનું બહાદુરીભર્યું પગલું ભરવાનું સૂચન કર્યું હતું.
ક્રિસ્ટોફર સી. ક્રાફટ, જુનિયર મિશન કન્ટ્રોલ અને તેને સંલગ્ન ટેકનોલોજી અને પ્રક્રિયા પર દેખરેખ રાખનાર નાસાનો પ્રથમ ફલાઈટ ડિરેકટર હતો.
મેકસીમ ફેગેટ મકર્યુરી કેપ્સ્યુલનો ડિઝાઈનર હતોઃ તેણે જેમિની અને અપોલો અવકાશયાન ડિઝાઈન કરવામાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો અને સ્પેસ શટલની ડિઝાઈનમાં પણ પોતાનું યોગદાન આપ્યું હતું.
વોયેજર 2ની 1986ની મુલાકાત દરમિયાન યુરેનસના અત્યંત સમાન દેખાવ છતાં એવી ધારણા રખાય છે કે નેપ્ચ્યૂન પણ કેટલીક દૃશ્યમાન વાતાવરણીય ઘટનાઓ ધરાવતો હશે. વોયેજર 2એ શોધ્યું હતું કે નેપ્ચ્યૂન સ્પષ્ટ પટ્ટા, દૃશ્યમાન વાદળ, ઓરોરા અને એન્ટિસાયક્લોન સ્ટોર્મ સિસ્ટમ પણ ધરાવે છે અને તેના કદની તુલના ગુરુના મહાન કલંક સાથે જ થઇ શકે તેમ છે. નેપ્ચૂયન પર સૂર્યમંડળના કોઇ પણ અન્ય ગ્રહ કરતા સૌથી ઝડપી પવન હોવાનું પણ સાબિત થયું છે જે 2,100 કિલોમીટર પ્રતિકલાક જેટલી ઊંચી ઝડપ ધરાવે છે. વોયેજર 2એ નેપ્ચ્યૂનના વલય અને ચંદ્ર મંડળની પણ તપાસ કરી હતી. તેણે નેપ્ચ્યૂનની ફરતે ચાર પૂર્ણ વલય અને એક વધારાનો આંશિક વલય પણ શોધ્યો હતો. નેપ્ચ્યૂનના અગાઉ જાણીતા ત્રણ ચંદ્રની તપાસ કરવા ઉપરાંત વોયેજર 2એ અગાઉ અજાણ્યા પાંચ ચંદ્રની પણ શોધ કરી હતી જેમાંથી એક પ્રોટિયસ હતો અને તે મંડળનો બીજા ક્રમનો સૌથી મોટો ચંદ્ર હોવાનું સાબિત થયું હતું. વોયેજરની માહિતીએ તે દ્રષ્ટિકોણને વધુ મજબૂત બનાવી છે કે નેપ્ચ્યૂનનો સૌથી મોટો ચંદ્ર ટ્રાઇટોન એ ઝડપાયેલો ક્યુઇપર પટ્ટો પદાર્થ છે.
સોવિયેટ યુનિયને ઓકટોબર 4, 1957ના રોજ પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં માનવરહિત સ્પુટનિક લોન્ચ કર્યો, જે ભ્રમણકક્ષામાં સફળતાપૂર્વક લોન્ચ કરવામાં આવેલો પ્રથમ પદાર્થ બની રહ્યો. આ ઉપગ્રહનું વજન આશરે 83 કિલોગ્રામ હતું અને પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં તે પૃથ્વીથી આશરે 250 કિલોમીટર ના અંતરે ભ્રમણ કરતો હોવાનું માનવામાં આવે છે. તેમાં બે રેડિયો ટ્રાન્સમીટર લગાવેલા હતા, જેમાંથી પેદા થતો "બીપ" અવાજ દુનિયાભરના રેડિયોમાં સાંભળી શકાતો હતો. રેડિયો સિગ્નલોનું પૃથક્કરણ કરીને આયોનોસ્ફીયરની ઈલેકટ્રોનની ઘનતા અંગેની માહિતી એકત્ર કરવામાં આવતી હતી, જયારે દબાણ અને તાપમાનના આંકડાઓ રેડિયો બીપના સમયગાળા પરથી મેળવવામાં આવતા હતા. પરીણામોએ દર્શાવ્યું કે ઉલ્કા પરમાણુથી ઉપગ્રહને પંચર પડ્યું ન હતું. સ્પુટનિક-1 આર-7 રોકેટ દ્વારા લોન્ચ કરવામાં આવ્યો હતો. આ ઉપગ્રહ પૃથ્વી પર પાછા ફરતી વખતે જાન્યુઆરી 3, 1958ના રોજ બળી ગયો હતો.
ઈ.સ. 1959માં સોવિયેટે માનવજાતને કયારેય દૃશ્યમાન ન થઇ શકી હતી તેવી ચંદ્રની બીજી બાજુની પ્રથમ તસવીર મેળવી. અમેરિકાનું ચંદ્રનું સંશોધન ઈ.સ. 1962માં રેન્જર-4 સાથે શરૂ થયું. ઈ.સ. 1966થી શરૂ કરીને સોવિયેટે ચંદ્ર પર અનેક અવકાશયાન સફળ રીતે ઉતાર્યા જેણે ચંદ્રની સપાટી પરથી માહિતી મોકલી આપીઃ માત્ર ચાર જ મહિના બાદ, સર્વેયર-1એ ચંદ્ર પર અમેરિકાના સફળ યાન ઊતરાણની શ્રેણીના મંડાણ કર્યા. સોવિયેટની માનવવિહીન અવકાશયાત્રા 1970ના દાયકામાં લુનોખોડ પ્રોગ્રામમાં પૂરી થઇ જેમાં પ્રથમ માનવવિહીન રોવર્સ અને ચંદ્રની સપાટીની માટી પૃથ્વી પર અભ્યાસ માટે લાવવાની સફળતાનો સમાવેશ થાય છે. આ એવી પ્રથમ ઘટના બની રહી જેમાં અન્ય ગ્રહોની માટીના નમૂના પૃથ્વી પર ઓટોમેટીક રીતે લાવવામાં આવ્યા હોય. અનેક દેશો દ્વારા ચંદ્રના પરીભ્રમણ માટે છોડવામાં આવેલા માનવવિહીન અવકાશ યાન દ્વારા ચંદ્રનું સંશોધન ચાલુ રહ્યું અને ભારતે પણ 2008માં મૂન ઇમ્પેક્ટ પ્રોબ મિશન હાથ ધર્યું.
માનવર્સિજત પદાર્થને અવકાશમાં તરતો મૂકવાની દિશામાં પ્રથમ પગલું બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન વી-2 રોકેટના પરીક્ષણ દરમિયાન જર્મન વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા ભરવામાં આવ્યું, જે ઓકટોબર 3,1942ના દિવસે વી-4ના અવકાશમાં લોન્ચ થવાની સાથે અવકાશમાં પ્રથમ માનવર્સિજત પદાર્થ બની રહ્યો. યુદ્ધ પછી, મિત્રરાજયોએ જર્મન વૈજ્ઞાનિકો અને યુદ્ધ દરમિયાન જપ્ત કરવામાં આવેલા તેમના રોકેટનો ઉપયોગ લશ્કરી અને નાગરિક અમે બંને પ્રકારના સંશોધનો માટે કર્યો. વી-2 રોકેટ પર અમેરીકાએ મે 10,1946માં કરેલું કોસ્મિક રેડિયેશન લોન્ચ અવકાશમાંથી પ્રથમ અવકાશીય સંશોધન બની રહ્યું. આ જ વર્ષે અવકાશમાંથી પૃથ્વીની પ્રથમ તસવીર લેવામાં આવી અને ત્યારબાદ 1947માં ફ્રુટફલાઈસને અવકાશમાં લઇ જવા સાથે પ્રથમ એનિમલ એકસપરીમેન્ટ કરવામાં આવ્યો, આ બંને પ્રયોગો અમેરીકનોએ લોન્ચ કરેલા મોડીફાઈડ વી-2એસ પર કરવામાં આવ્યા. આ બંને પ્રયોગો અવકાશમાં માત્ર થોડા સમય સુધી જ થઇ શકયા હોવાથી તેમની ઉપયોગીતા મર્યાદિત બની ગઇ.
અવકાશીય સંશોધનનો ઉપયોગ ઘણીવાર શીત યુદ્ધ જેવી ભૂરાજકીય દુશ્મનાવટમાં આડકતરી હરીફાઇ તરીકે પણ કરવામાં આવે છે. અવકાશીય સંશોધનનો પ્રારંભિક યુગ સોવિયેત યુનિયન અને અમેરિકા વચ્ચેની અવકાશીય દોડ દ્વારા આલેખાયેલો છેઃ યુએસએસઆર દ્વારા ઓકટોબર 4, 1957ના રોજ પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં મૂકવામાં આવેલા પ્રથમ માનવ ર્સિજત પદાર્થ સ્પુટનિક-1 અને અમેરિકાના અપોલો-11 ક્રાફટ દ્વારા જુલાઈ 20, 1969ના રોજ ચંદ્ર પર કરવામાં આવેલા પ્રથમ ઉતરાણને આ પ્રારંભિક ગાળાની સીમારેખા માનવામાં આવે છે. સોવિયેટ અવકાશ કાર્યક્રમએ ઘણાં સીમાચિહ્નો પ્રથમ વખત સિદ્ધ કર્યા હતા, જેમ કે 1957માં ભ્રમણકક્ષામાં પ્રથમ જીવિત વસ્તુને મોકલવી, 1961માં પ્રથમ માનવસહિત અવકાશીવિમાન , 1965માં પ્રથમ સ્પેસવોક , 1966માં અન્ય અવકાશી પદાર્થ પર પ્રથમ ઓટોમેટીક ઉતરાણ અને 1971માં પ્રથમ સ્પેસ સ્ટેશન .
દાખલા તરીકે, અમેરીકાના પ્રથમ કૃત્રિમ ઊપગ્રહ એકસપ્લોરર-1 એ શોધ કરી ત્યાં સુધી વાન એલન વલયના અસ્તિત્વ અંગે બધા અજાણ હતા. આ બેલ્ટ્સ પૃથ્વીના ચુંબકિય ક્ષેત્રો દ્વારા આંતરવામાં આવેલા રેડિયેશન ધરાવે છે, જે હાલમાં 1000 કિમી ઊપરથી ઊપર અવકાશમાં માનવજીવન ધરાવતા સ્પેસ સ્ટેશનના બાંધકામને બિનવ્યવહારુ બનાવે છે.
આ આકસ્મિક શોધ બાદ, પૃથ્વીના અવકાશીય દૃષ્ટિકોણથી સંશોધન માટે અનેક ઊપગ્રહો પૃથ્વીના નિરીક્ષણ માટે તેની ભ્રમણકક્ષામાં તરતા મૂકવામાં આવ્યા છે. આ ઉપગ્રહોએ પૃથ્વી પર આકાર લેતી અનેકવિધ ઘટનાઓને સમજવામાં ખૂબ જ મોટો ફાળો આપ્યો છે. દાખલા તરીકે, ઓઝોનના સ્તરમાં પડેલા ગાબડું પૃથ્વીના વાતાવરણનું સંશોધન કરી રહેલા કૃત્રિમ ઉપગ્રહ દ્વારા શોધી કાઢવામાં આવ્યું હતું અને ઉપગ્રહોનો ઉપયોગ પુરાતત્ત્વીય સ્થળો અથવા તો ભૂસ્તરીય બંધારણની શોધ માટે પણ કરવામાં આવે છે જેની ઓળખ અન્ય રીતે મુશ્કેલ કે અશકય બની રહે છે.
વચગાળાના કદના દૂરના બરફીલા પદાર્થોના નવા અને ઉભરી રહેલા વર્ગમાં દળની દ્રષ્ટિએ બાકીના આઠ ગ્રહો અને લઘુગ્રહો તરીકે ઐતિહાસિક રીતે ઓળખાતા નાના ખડકાળ પદાર્થોમાં અગ્રણી અને સૌથી નિકટના સભ્ય તરીકે ફેરવર્ગીકરણ છતાં પ્લુટો રસપ્રદ ગ્રહ રહ્યો છે. (તે ભ્રમણકક્ષાને આધારે વ્યાખ્યાયિત કરાયેલા મહત્ત્વના પેટાવર્ગનો પ્રથમ સભ્ય પણ છે અને તે "પ્લુટિનો" તરીકે ઓળખાય છે.) પ્લુટો પર પહોંચવાના ન્યૂ હોરાઇઝન તરીકે ઓળખાતા મિશનને ભારે રાજકીય ચર્ચા બાદ 2003માં અમેરિકન સરકારે ભંડોળને મંજૂરી આપી હતી. ન્યૂ હોરાઇઝન 19 જાન્યુઆરી 2006નીમ સફળતાપૂર્વક લોન્ચ કરાયું હતું. 2007ની શરૂઆતમાં અવકાશયાને ગુરુની ગુરુત્વાકર્ષણ સહાયનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તે 14 જુલાઈ 2015ના રોજ પ્લુટોની સૌથી નજીક પહોંચશે, આ મુસાફરીના પાંચ મહિના અગાઉ પ્લુટોના વૈજ્ઞાનિક નિરીક્ષણ શરૂ થઇ જશે અને એનકાઉન્ટર બાદ લગભગ એક મહિના સુધી ચાલશે.
અવકાશ પ્રવાસની શોધ પહેલા લઘુગ્રહ પટ્ટામાં પદાર્થો સૌથી મોટા ટેલિસ્કોપમાં પણ પ્રકાશના માત્ર પિનપ્રિક્સ જેવા જ દેખાતા હતા અને તેમના આકાર અને પ્રદેશો એક રહસ્ય રહ્યાં હતા.
કેટલાક લઘુગ્રહોની તપાસ દ્વારા મુલાકાત લેવાઇ છે જેમાં સૌ પ્રથમ ગેલિલીયો નો સમાવેશ થાય છે તેણે બે વખત ઉડાન ભરી હતી, 1991માં 951 ગેસપ્રા અને 1993માં 243 ઇડા. આ બંને ઉડાના ગેલિલીયોના સ્વીકાર્ય ખર્ચમાં ગુરુની મુલાકાતની દિશામાં પ્રવાસની ઘણી નિકટ છે. લઘુગ્રહ પર પ્રથમ ઉતરાણ 2000માં નીયર શૂમેકર તપાસ દ્વારા કરાયું હતું. ત્યાર બાદ પદાર્થના પરિભ્રમણકક્ષાનો સરવે થયો હતો. વામન ગ્રહ સિરીઝ અને લઘુગ્રહ 4 વિસ્ટા, નાસાના સપ્ટેમ્બર 2007માં શરૂ થયેલા ડોન મિશનના ત્રણ સૌથી મોટા લક્ષ્યાંક પૈકીના બે છે.
અવકાશ સંશોધને બાહ્ય અવકાશના સંશોધન માટે ખગોળશાસ્ત્ર અને અવકાશ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ છે. અવકાશમાં ભૌતિક સંશોધન માનવસહિત સ્પેસફલાઈટ અને રોબોટિક અવકાશયાન એમ બંને દ્વારા કરવામાં આવે છે.
અવકાશીય પદાર્થોના નિરીક્ષણના વિજ્ઞાન ખગોળશાસ્ત્રનું અસ્તિત્વ ભરોસાપાત્ર રીતે નોંધાયેલા ઇતિહાસ પહેલાંનું છે, પરંતુ 20મી સદીમાં પ્રવાહી ઈંધણ ધરાવતા મોટા રોકેટ એન્જિનની શોધ થયા બાદ અવકાશનું ભૌતિક સંશોધન વાસ્તવિકતા બન્યું. અવકાશીય સંશોધનના સામાન્ય કારણોમાં વૈજ્ઞાનિક શોધખોળ, વિવિધ દેશોનું જોડાણ, માનવજાતના ભવિષ્યના બચાવની ખાતરી અને અન્ય દેશો સામે લશ્કરી અને વ્યૂહાત્મક સરસાઇ વધારવા માટેનો સમાવેશ થાય છે. ઘણીવાર અવકાશીય સંશોધનની અનેક રીતે ટીકા કરવામાં આવે છે.
રોકેટ ટેકનોલોજીએ પૃથ્વીના બહારના વાતાવરણમાં પહોંચવાના સ્વપ્નને વેગ આપ્યો. બળ પૂરું પાડવાના અને મટીરીયલ નિષ્ફળ જવાની સમસ્યાથી ઊપર ઊઠીને અવકાશમાં યાત્ર કરનાનું પ્રથમ રોકેટ જર્મન વી-2 હતું. દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધના અંતિમ દિવસો દરમિયાન આ ટેકનોલોજી અમેરીકા અને રશિયા એમ બંનેએ તેના ડિઝાઈનરની જેમ જ હસ્તગત કરી લીધી. આ ટેકનોલોજીના વિકાસનું પ્રારંભિક બળ અણુશસ્ત્રોને ઝડપથી વહન કરવા માટે લાંબા અંતરની ઈન્ટરકોન્ટીનેન્ટલ બેલિસ્ટિક મિસાઈલ્સ માટેની શસ્ત્રો માટેની દોટે પૂરું પાડ્યું, પરંતુ 1961માં યુએસએસઆરએ અવકાશમાં પ્રથમ માનવ મોકલતાં અમેરીકાએ રશિયા સાથે અવકાશી દોડમાં પોતાને સામેલ કર્યું.
અંદરના ગ્રહોમાં બુધ પર સૌથી ઓછું સંશોધન થયું છે. જાન્યુઆરી 2008ની સ્થિતિએ, મરાઇનર-10 અને મેસેન્જર મિશન જ બુધનું સૌથી નજીકથી નિરીક્ષણ કરનારા મિશન બની રહ્યા છે. મરાઇનર-10એ 1975માં કરેલા નિરીક્ષણોની વધારે તપાસ માટે મેસેન્જરે જાન્યઆરી 14, 2008ના રોજ બુધ પર ઊડાન ભરી હતી. બુધ પરનું ત્રીજી અવકાશ યાત્રા ઈ.સ. 2020માં આયોજન કરવામાં આવેલું બેપિકોલોમ્બો છે, જેમાં બે સંશોધનનો સમાવેશ થાય છે. બેપિકોલોમ્બો જાપાન અને યુરોપીયન અવકાશી સંસ્થાનું સંયુકત સાહસ છે. મેસેન્જર અને બેપીકોલોમ્બોનો ઊદ્દેશ્ય મરાઇનર-10ની ઊડાન દ્વારા શોધી કાઢવામાં આવેલી ઘણી રહસ્યમયને સમજવામાં વૈજ્ઞાનિકોને મદદરૂપ થવા માટે ખૂટતી માહિતી એકત્ર કરવાનો છે.
અન્ય ગ્રહ પરથી તેની સપાટી પરથી મર્યાદિત પ્રમાણમાં પણ માહિતી મેળવવા માટેની સૌ પ્રથમ આંતરગ્રહીય ઊડાન 1970માં વિનેરા-7એ શુક્ર પર ભરી હતી, જેણે 23 મિનિટ સુધી માહિતી મોકલી હતી. 1971માં માર્શ-3 મિશને મંગળ પર પ્રથમ સોફટ લેન્ડિંગ કરવાની સિદ્ધિ મેળવીને લગભગ 20 સેકન્ડની માહિતી મોકલી હતી. પછીથી ઘણાં લાંબા સમય સુધી અન્ય ગ્રહની સપાટી પર રહેવાની સિદ્ધિ પણ મેળવવામાં આવી હતી, જેમાં વાઇકિંગ-1ના 1975થી 1982 સુધી એમ લગભગ 6 વર્ષ કરતાં પણ વધારે સમય મંગળની સપાટી પર કાર્ય કરવાના અને 1982માં વિનેરા-13ના શુક્રની સપાટી પરના લગભગ બે કલાકના ટ્રાન્સમિશનનો સમાવેશ થાય છે (જે અત્યાર સુધીનું સૌથી લાંબુ સોવિયેટ પ્લાનેટરી સરફેસ મિશન હતું).
યુરેનસનું સંશોધન સમગ્રપણે વોયેજર 2 અવકાશયાન દ્વારા થયું છે અને અત્યારે તેની અન્ય કોઇ મુલાકાતનું આયોજન નથી. તેના 97.77 ઢોળાવને કારણે તેના ધ્રૂવીય પ્રદેશો લાંબા સમય સુધી સૂર્યપ્રકાશ અથવા અંધકારના સંપર્કમાં આવે છે, યુરેનસ પર શું છે તેની વૈજ્ઞાનિકો ધારણા કરી શકતા નથી. 24 જાન્યુઆરી 1986ના રોજ યુરેનસની સૌથી નજીક જવાયું હતું. વોયેજર 2 એ ગ્રહના અનન્ય વાતાવરણ અને ચુંબકીયઆવરણનો અભ્યાસ કર્યો હતો. વોયેજર 2 એ તેની વલય પ્રણાલી અને યુરેનસના ચંદ્રની પર તપાસ કરી હતી જેમાં અગાઉ જાણમાં આવેલા ચંદ્રોનો પણ સમાવેશ થાય છે, તેણે અગાઉ જાણમાં ન આવ્યા હોય તેવા દસ ચંદ્રો પણ શોધ્યા હતા.
સોવિયેટ યુનિયન , અમેરિકા, યુરોપ અને જાપાનના અવકાશી સંશોધન કાર્યક્રમમાં મંગળનું સંશોધન મહત્ત્વનો ભાગ છે. 1960ના દાયકામાં ઓર્બિટર, લેન્ડર્સ અને રોવર્સ સહિતના ડઝનબંધ રોબોટિક અવકાશયાનો મંગળ તરફ મોકલવામાં આવ્યા હતા. આ અવકાશયાત્રાઓનો ઊદ્દેશ્ય મંગળની વર્તમાન પરિસ્થિતિ અને ઇતિહાસ અંગેના સવાલોના જવાબ આપવા માટેની માહિતી એકઠી કરવાનો હતો. વૈજ્ઞાનિક સમુદાય દ્વારા ઊભા કરવામાં આવેલા પ્રશ્નો માત્ર આ લાલ ગ્રહ અંગેની વધારે સમજ પૂરી પાડવા ઉપરાંત પૃથ્વીના ભૂતકાળ અને શકય ભવિષ્ય અંગે પણ વધારે ઉંડાણપૂર્વકની માહિતી પૂરી પાડશે તેવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે.
અવકાશજીવવિજ્ઞાન એ ખગોળશાસ્ત્ર, જીવશાસ્ત્ર અને ભૂસ્તરશાસ્ત્ર સહિતના બ્રહ્માંડમાં રહેલા જીવનનો અભ્યાસ કરતી વિદ્યાશાખા છે. તે પ્રાથમિક રીતે જીવનના ઉદભવ, વહેંચણી અને ઊત્ક્રાંતિ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તેને એકસોબાયોલોજી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. શબ્દ ઝેનોબાયોલોજીનો પણ ઊપયોગ કરવામાં આવે છે, પરંતુ ટેકનિકલ રીતે આ શબ્દ પ્રયોગ ખોટો છે કારણ કે તેનો અર્થ અજાણી વસ્તુઓનું જીવશાસ્ત્ર થાય છે. અવકાશજીવવૈજ્ઞાનિકે પૃથ્વી પર જોવા મળતા જીવન કરતાં સ્રાસાયણિક રીતે સંપૂર્ણ અલગ હોય તેવા જીવનની શકયતાને પણ ધ્યાનમાં લેવી જ જોઈએ.
શનિને ઓછામાં ઓછા 60 ઉપગ્રહો છે,જો કે તેની ચોક્કસ સંખ્યા અંગે મતભેદ છે કારણ કે શનિના વલયો સ્વતંત્ર રીતે પરિભ્રમણ કરતાં જુદા-જુદા કદના અનેક પદાર્થોના બનેલા છે. આ ચંદ્રમાંથી સૌથી મોટો ટાઈટન છે. ટાઈટન સૂર્ય મંડળનો એવો એકમાત્ર ચંદ્ર છે જે પૃથ્વી કરતાં વધારે ગાઢ અને ઊંડું વાતાવરણ હોવાની વિશિષ્ટતા ધરાવે છે. કેસીની અવકાશયાનમાંથી હ્યજીન પ્રોબ્સને ટાઈટન પર સફળતાપૂર્વક ઊતારવાને પરિણામે, ટાઈટન લેન્ડર દ્વારા સફળતાપૂર્વક સંશોધન કરવામાં આવ્યો હોય તેવા એક માત્ર ચંદ્ર હોવાની પણ વિશિષ્ટતા ધરાવે છે.
સૂર્ય પર ભૌતિક રીતે સંશોધન હાથ ધરવું નજીકના ભવિષ્યમાં શકય બને તેમ લાગતું ન હોવાં છતાં અવકાશમાં જવાના એક કારણમાં સૂર્ય વિશે વધારે જાણવાની તમન્નાનો પણ સમાવેશ થાય છે. એકવખત વાતાવરણથી અને પૃથ્વીના ચુંબકીય ક્ષેત્રથી ઊપર ગયા બાદ પૃથ્વી પર ન પહાચી શકતા સૌર પવન અને ઈન્ફ્રારેડ અને પારજાંબલી કિરણો સુધી પહાચી શકાય છે. સૂર્યમાંથી જ મોટો ભાગના અવકાશી હવામાનનું સર્જન થાય છે, જે પૃથ્વી પર વીજળીના ઊત્પાદન અને ટ્રાન્સમિશન સિસ્ટમને અસર કરે છે અને તેમાં અવરોધ કરીને ઊપગ્રહ કે અવકાશીની તપાસને બગાડી પણ શકે છે.
વામન ગ્રહ પ્લુટો તેના પૃથ્વીથી અત્યંત દૂર અંતર અને નાના કદને કારણે અવકાશયાન માટે મોટો પડકાર બન્યો છે. પ્લુટો ઓક્ટોબર 2006માં આઇએયુએ ગ્રહની ફેરવ્યાખ્યા કરી ત્યાં સુધી એક ગ્રહ ગણાતો હતો. પ્લુટોના અત્યંત નાના કદને કારણે અત્યારે ભમ્રણકક્ષમાં ઘુસવું બહુ મુશ્કેલ છે. વોયેજર 1 પ્લુટોની મુલાકાત લઇ શક્યું હોત પરંતુ અંકુશકારોએ તેના સ્થાને શનિના ચંદ્ર ટાઇટનની ઉડાનની પસંદગી કરી હતી જેને કારણે પ્લુટોની ઉડાન પ્રવાસમાર્ગને અસંગત બની હતી. વોયેજર 2 પ્લુટો સુધી પહોંચવા માટે ક્યારેય વૃદ્ધિપથ ધરાવતો ન હતો.
યુરેનસની તસવીરો સૂચવે છે કે તે દેખાવમાં અત્યંત સમાન છે અને તેમાં ગુરુ અને શનિ પર જોવા મળે છે તેમ વાવાઝોડા કે વાતાવરણીય પટ્ટા નથી. ગ્રહની છબીમાં માત્ર કેટલાક વાદળાઓની ઓળખ કરવા પણ સખત મહેનતની જરૂર પડી હતી. જો કે યુરેનસનું ચુંબકીયઆવરણ એકદમ અલગ હોવાનું સાબિત થયું છે અને તેના પર ગ્રહની અસાધારણ અક્ષીય ઢાળની ભારે અસર છે. યુરેનસના સપાટ દેખાવથી વિપરિત યુરેનસના ચંદ્રની ચમકતી છબીઓ મેળવવામાં આવી છે જેમાં તે પુરુવાનો પણ સમાવેશ થાય છે કે મિરાન્ડા અસાધારણ રીતે ભૌગોલિક રીતે સક્રિય છે.
મંગળનું સંશોધન ખૂબ જ ખર્ચાળ પણ પૂરવાર થયું છે કારણ કે લગભગ બે-તૃત્યાંશ જેટલા અવકાશયાનો મંગળ પરની તેમની યાત્રા પૂરી કરે તે પહેલાં જ તૂટી પડ્યા છે તો કેટલાક તો યાત્રા શ જ કરી શકયા ન હતા. આટલી મોટી નિષ્ફળતાનું કારણ આ આંતરગ્રહીય યાત્રામાં સમાવિષ્ટ ગૂંચવડો અને અનેકવિધ વિવિધતાઓને કારણે ગણી શકાય અને તેના કારણે સંશોધકો મજાકમાં તેને મહાન મોટામસ ભૂત તરીકે ઓળખાવે છે જે મંગળ પર જતા યાનને ખાઇને જીવન ગુજારે છે. આ પરિસ્થિતિને મંગળના શ્રાપ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
ઇરિઝ સૂર્યમંડળનો જાણમાં આવેલો સૌથી મોટો વામન ગ્રહ છે અને સૂર્યનું પરિભ્રમણ કરતો જાણમાં આવેલો નવમો સૌથી મોટો પદાર્થ છે. પાલોમર વેધશાળા દ્વારા જાન્યુઆરી 2005માં તેની શોધ થઇ હતી. ઇરિઝનો વ્યાસ અંદાજે 2,500 કિલોમીટર ચે અને અને પ્લુટો કરતા 27% વધુ દળ ધરાવે છે. તે ડાયસ્નોમિયા નામનો એક ચંદ્ર ધરાવે છે. સૂર્યથી તેનું વર્તમાન અંતર 96.7 એયુ છે જે પ્લુટોના અંતર કરતા ત્રણગણુ વધુ છે. કેટલાક ધૂમકેતુઓને બાદ કરતા તેને સૂર્યમંડળમાં કુદરતી પદાર્થો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.