polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
આ ઘણાં ઇતિહાસકારો નો મત છે, કે કોણાર્ક મંદિરના નિર્માણકર્તા, રાજા લાંગૂલ નૃસિંહદેવની અકાળ મૃત્યુને કારણે, મંદિરનું નિર્માણ કાર્ય ખટાઈમાં પડ્યું. આના પરિણામસ્વરૂપ, અધૂરો ઢાંચો ધ્વસ્ત થઈ ગયો. પણ આ મત ને ઐતિહાસિક આંકડાનું સમર્થન નથી મળતું . પુરીના મદલ પંજીના આંકડા અનુસાર, અને અમુક ૧૨૭૮ ઈ. ના તામ્રપત્રોથી ખબર પડે છે, કે રાજા લાંગૂલ નૃસિંહદેવએ ૧૨૮૨ સુધી શાસન કર્યું. ઘણાં ઇતિહાસકાર, એ મત ના પણ છે, કે કોણાર્ક મંદિર નું નિર્માણ ૧૨૫૩થી ૧૨૬૦ ઈ. ની વચ્ચે થયું હતું. અતઃ મંદિરના અપૂર્ણ નિર્માણનું કારણ તેનું ધ્વસ્ત થવું તર્કસંગત નથી.
આ મંદિર પોતાની કામુક મુદ્રાઓ વાળી શિલ્પાકૃતિઓ ના માટે પણ પ્રસિદ્ધ છે.આ પ્રકારની આકૃતિઓ મુખ્યતઃ દ્વારમંડપના દ્વિતીય સ્તર પર મળે છે. હજારો માનવ, પશુ તથા દિવ્ય લોકો આ જીવન રૂપી મેળામાં કાર્યરત દેખાય છે, જેમાં આકર્ષક રૂપે એક યથાર્થવાદનો સંગમ કરેલો છે. આ ઑડિશાની સર્વોત્તમ કૃતિ છે. આની ઉત્કૃષ્ટ શિલ્પ-કળા, નક્શ, તથા પશુઓ તથા માનવ આકૃતિઓનું સટીક પ્રદર્શન, આને અન્ય મંદિરોથી ઘણું બેહતર સિદ્ધ કરે છે.
મુખ્ય મંદિર ત્રણ મંડપોમાં બનેલ છે. આમાંથી બે મંડપ પડી ગયા છે. ત્રીજા મંડપમાં જ્યાં મૂર્તિ હતી ત્યાં અંગ્રેજોએ ભારતીય સ્વતંત્રતા પૂર્વ જ રેતી અને પત્થર ભરાવી બધાં દ્વારોને સ્થાયી રૂપે બંધ કરાવી દીધા હતાં, જેથી તે મંદિર વધુ ક્ષતિગ્રસ્ત ના થઈ શકે. આ મંદિરમાં સૂર્ય ભગવાનની ત્રણ પ્રતિમાઓ છે:
તો પણ કોણાર્કમાં, સૂર્ય વંદના મંદિરથી મૂર્તિના હટવા બાદ બંધ થઈ ગઈ. આ કારણે કોણાર્કમાં તીર્થયાત્રિઓની આવન જાવન બંધ થઈ ગઈ. કોણાર્ક બંદર પણ ડાકુઓ ના હુમલા ને કારણે, બંદ થઈ ગયું. કોણાર્ક સૂર્ય વંદના ની સમાન જ વાણિજ્યિક ગતિવિધિઓ હેતુ પણ એક કીર્તિવાન નગર હતું, પરંતુ આ ગતિવિધિઓ નું બંધ થઈ જવાને ના કારણે, આ એકદમ નિર્વાસિત થઈ ગયું, અને વર્ષોં સુધી એક ગહન જંગલથી ઢંકાઈ ગયું.
આ મંદિર પોતાના વાસ્તુ દોષોના કારણે માત્ર ૮૦૦ વર્ષોમાં જ ધ્વસ્ત થઈ ગયું. આ ઇમારત વાસ્તુ-નિયમોની વિરુદ્ધ બનેલ હતી. આ કારણે જ આ સમયથી પહેલા જ ઋગવેદકાળ તથા પાષાણ કળાનું અનુપમ ઉદાહરણ હોવા છતાં પણ સમયથી પૂર્વ ધરાશાયી થઈ ગયું.
આફ્રીકાની બહાર એક કરતાં વધુ માંસાહારી પ્રજાતિ જેમકે ભારતીય વાઘ અને ભારતીય દીપડોનું સંવર્ધન ક્ષેત્ર હોય વતેવી અમુક એક જગ્યામાં કાઝીરંગા એક છે. ૨૦૦૬માં કાઝીરંગાને વાઘ અનામત ક્ષેત્ર જાહેર કરાયું. અહીં વાઘની વસતી નું સૌથી વધારે ઘનત્વ છે અન્ય ક્ષેત્રોમાં જંગલ બિલાડી, માછીમાર બિલ્લી, અને ચિત્તા બિલ્લીઓ. નાના સસ્તનમાં વિરલ હીસ્પીડ સસલું, ભારતીય રાખોડી નોળીયો, નાનો ભારતીય નોળીયો, મોટી ભારતીય જબાદી બિલાડી, નાની ભારતીય જબાદી બિલાડીઓ, બંગાળી શિયાળ, સોનેરી શિયાળ, સુસ્ત રીંછ, ચીની કીડીખાઉ પેંગોલીન, ભારતીય કીડીખાઉ, હોગ બેજર, ચીની ફેરેટ બેજર, અને પાર્ટી રંગીલી ઉડતી ખીસકોલી. ભારતની ૧૪ મૂળ વાનર પ્રજાતિમાંની ૯ આ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં મળે છે. તેમાંની મુખ્ય છે આસામી લઘુ વાનરમેકેક્યુ, કેપ્ડ, સોનેરી લંગૂર, અને ભારતમાં મળે આવતા એક માત્ર એપ , હૂલોક ગીબન. કાઝીરંગા ની નદીઓ લુપ્તપ્રાયઃ ગાંગેય ડોલ્ફીનનું પણ ઘર છે.
કાઝીરંગા ને બર્ડલાઈફ ઈંટરનેશનલ દ્વારા મહત્ત્વપૂર્ણ પક્ષી ક્ષેત્ર તરીકે ઓળખાયું છે. આ ઉદ્યાન ઘણાં સ્થળાંતર કરનારા પક્ષીઓનું પણ ઘર છે, જળ પક્ષીઓ, શિકારી પક્ષીઓ, મૃતભક્ષી પક્ષીઓ , અને આખેટ પક્ષીઓ આદિ. પક્ષીઓ જેવાકે લેસ્સર સફેદ-છાતી બતક, ફેરુજીનીયસ બતક, બાએર્સ પોકાર્ડ બતક અને લેસ્સર અજ્જુટન્ટ, ગ્રેટર અજ્જુટન્ટ, શ્યામ-કંઠી બગલો, અને એશિયન ખુલ્લીચાંચી બગલો શિયાળામં મધ્ય એશિયાથી સ્થળાંતર કરી આ ઉદ્યાનમાં આવે છે. નદી કિનરાના પક્ષીઓમાં બ્લાઇથનો કલકલિયો , સફેદ-પેટવાળું બગલું, ડાલમેશિયન પેલીકન , ટીપકાં-ચાંચ વાળો પેલીકન, ટીપકાં વાળો ગ્રીન શેન્ક, અને શ્યામ-ઉદર ટર્ન નો સમાવેશ થાય છે. શિકારી પક્ષીઓમાં લુપ્તપ્રાયઃ પૂર્વી સામ્રાજ્ઞી સમડી, મહા ટીપકાવાળી સમડી, સફેદ પૂંછ વાળી સમડી, પલાની મચ્છી સમડી, રાખોડી-માથાળી મચ્છી સમડી, અને લેસ્સર બાજનો સમવેશ થાય છે.
કાઝીરંગા એક વિશાળ સપાટ કાંપસર જમીન છે જે બ્રહ્મપુત્રા નદીના ધોવાણ અને સ્થાપનથી બનેલ છે. આ ક્ષેત્ર રેતીપુલિયા અને નદીના પુર દ્વારા બનેલા નાના બીલ તરીકે ઓળખાતા તળાવો દ્વારા બનેલ છે, અને ઉંચાઈ વાળા ક્ષેત્રો જે ચાપોરીસતરીકે ઓળખાય છે, તે પ્રાણીઓને પૂર ના સમયે આસરો અને સહારો આપે છે. આમં ઘણાં ચાપોરીસ પ્રાણીઓની સલામતી માટે ભારતીય સેનાની મદદ વડે બનાવાયા છે કાઝીરંગા ઉપ-હિમાલયન ક્ષેત્રમાં આવેલ સૌથી મોટો સંરક્ષિત મુલક છે અને ખૂબજ વિવિધતા ભરેલ અને દ્રશ્ય જીવાવરણ ને કારણે આ ક્ષેત્રને સક્રીય જીવવિવિધતા ક્ષેત્ર કહ્યું છે. આ ઉદ્યાન ઈંડોમલય ઇકોઝોનમાં આવેલ છે, અને તેનું પ્રમુખ ભૌગોલિક પ્રકાર ઉષ્ણ કટિબંધના પહોળા પત્ર ધરાવતા જંગલોના બ્રહ્મપુત્રાની ઉપ્-નિત્ય લીલા જંગલોનો અને ઉષ્ણ કટિબંધીય અને ઉપ ઉષ્ણ કટિ બંધિય ઘાસભૂમિ અને ઝાંખર ભૂમિના વારંવાર પુરગ્રસ્ત થતાં તેરાઈ-દુઅર સવાનાની ઘાસભૂમિનો છે
કાઝીરંગા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ભારતના આસામ રાજ્યના ગોલાઘાટ અને નાગાંવ જિલ્લામાં આવેલ છે. આ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનને વિશ્વ ધરોહર સ્થળ તરિકે ઘોષિત કરવામાં આવ્યું છે. ભારતીય ગેંડા પ્રજાતિના બે તૃતિયાંશ ગેંડાઓ અહીં રહે છે. સુરક્ષીત ક્ષેત્રોમાં વાઘની વસ્તીની સૌથી વધારે ગીચતા કાઝીરંગામાં છે અને તેને ૨૦૦૬માં વાઘ અભયારણ્ય જાહેર કરાયું છે. આ ઉદ્યાન એશિયાઈ હાથી, પાણીની જંગલી ભેંસ અને સાબર નું ઘર છે. બર્ડ લાઈફ ઈંટરનેશનલ દ્વારા કાઝીરંગાને પક્ષીઓના સંરક્ષણ માટે મહત્ત્વપૂર્ણ સ્થળ જાહેર કર્યું છે. ભારતનાં અન્ય અભયારણ્યોની તુલનામાં કાઝીરંગાએ વન્ય જીવન સંરક્ષણમાં વધુ સફળતા મેળવી છે. પૂર્વી હિમાલયના કિનારે જૈવિક વિવિધતા ભરેલા આ ક્ષેત્રમાં વન્ય જીવનની ઘણી પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે.
કાઝીરંગા લગભગ ૩૭૮ ચો કિમી જેટલું ક્ષેત્ર ધરાવે છે. લગભગ ૫૧.૧૪ ચો કિમી જેટલું ક્ષેત્ર હાલના વર્ષોમાં ખવાણ અને ધોવાણ ને કારણે નાશ પામ્યું છે. આ ઉદ્યાન ક્ષેત્રમાં વધારાનું ૪૨૯ ચો કિમી ક્ષેત્ર વર્તમાન સીમામાં ઉમેરાયું છે અને તેને ભિન્ન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન કતરીકે નો દરજ્જો અપાયો છે જેથી વધતી વન્ય પ્રાણીઓની વસતિ ને રહેઠણ આપી શકાય કે પ્રાણીઓના કાર્બી અંગલોંગ પહાડી સુધીના આવાગમન માટે સલામત માર્ગ બની રહે. . આ ઉદ્યાનને ફરતે બ્રહ્મપુત્રા નદી પૂર્વ અને પશ્ચિમ પ્રાકૃતિક સીમા રચે છે અને મોરા દીફૂલુ નદી દક્ષિણ તરફ સીમા રચે છે. દીફૂલુ અને મોરા ધનશીરીઆ ઉદ્યાનની અન્ય પ્રમુખ નદેઓ છે.
ઉદ્યાનના પૂર્વી અને પશ્ચિમી ભાગની સપાટી વચ્ચે ફરક છે. પશ્ચિમી ભાગની સપાટી નીચલા સ્તરે છે. ઉદ્યાનના પશ્ચિમી ક્ષેત્રો મોટે ભાગે ઘાસભૂમીથી આચ્છાદિત છે. ઉંચાઈ પર આવેલા ભૂભાગમાં ઊંચુ એલીફન્ટ ઘાસ જોવા મળે છે જ્યારે નીચાળ વાલા ક્ષેત્રોમાં બીલની કે પૂર દ્વારા રચાયેલા તળાવોની આસપાસ ટુંકુ ઘાસ જોવા મળે છે. વાર્ષીક પૂર, શાકાહારી પ્રાણીઓના ચરવાથી, અને નિયંત્રિત દહન આ ઘાસભૂમિની અને બરુ ભૂમિની ફળદ્રુપતા જાળવી રાખે છે. સામાન્ય ઉંચું ઘાસ માં શેરડી, ભાલા ઘાસ, હાથી ઘાસ, અને સામાન્ય બરુ. ઘાસ સાથે સપુષ્પ વનસ્પતિ મળી આવે છે. આ ઘાસ ભૂમિની વચ્ચે છૂટા છવાયા વૃક્ષો જેમકે કુંભીૢ આમળાૢ કપાસ વૃક્ષ હાથી સફરજન આદિ જોવા મળે છે.
આસામ રાજ્ય સરકારના જંગલ વિભાગનો વન્યજીવન વિભાગ જેનું મુખ્યાલય બોકાખાટમાં છે તે કાઝીરંગાના વ્યવસ્થાપન માટે જવાબદાર છે. આ ઉદ્યાનનો વ્યવસ્થાપક ડાયરેક્ટર તરીકે ઓળખાય છે જે કંઝરવેટીવ ઓફીસર છે. ક્ષેત્રીય જંગલ અધિકારી વ્યવથાપકીય કાર્યકારી હોય છે. તેમની નીચે બે અધિકારીઓ સહાયક સંરક્ષક અધિકારી કક્ષાના હોય છે. આ ઉદ્યાન ક્ષેત્રને ચાર રેંજમાં વહેંચવામાં આવ્યું છે, જેની રેંજ જંગલ અધિકારી દ્વારા દેખરેખ રખાય છે. આ ચાર રેંજ છે બુરાપહાર, બાગુરી, મધ્ય અને પૂર્વી. તેમના મુખ્યાલય અનુક્રમે ઘોરાકટ્ટી, બાગુરી, કોહોરા અને અગોરાટોલીમાં છે. આ દરેક રેંજ બીટમાં વિભાજીત કરાઈ છે જેનો ઉપરી જંગલ અધિકારી છે, અને ઉપ-બીટ, જંગલ રક્ષક દ્વારા સંરક્ષીત હોય છે.
કાઝીરંગા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ને ભારતીય કાયદા દ્વારા સૌથી વધારે સંરક્ષણ અપાયું છે. ઘણાં કાયદાઓ જે આસામ જંગલ નિયંત્રણ કાયદો ૧૮૯૧ અને જીવવિવિધતા સંરક્ષણ કાયદો ૨૦૦૨ જેમને વન્ય સૃષ્ટીના સંરક્ષણ માટે ઘડી કાઢવામાં આવ્યાં હતાં. ગેરકાયદે શિકાર, ખાસકરીને શિંગડા માટે થતો ગેંડાનો શિકાર, વ્યવસ્થાપકોની ચિંતાનો વિષય છે.૧૯૮૦ અને ૨૦૦૫ની વચ્ચે , શિકારીઓએ ગેરકાયદેસર ૫૬૭ ગેંડાનો શિકાર કર્યો છે. , 18 - 2007. એવા પણ અહેવાલ છે કે આ ગેરકાયદેસર ગેંડાના શિકાર અને અલ કાયદાના બાંગ્લાદેશના આતંકવાદવાદી સંગઠનોને આર્થિક સહાય વચ્ચે સંબંધ છે.
કાંચનઝુરીૢ પાનબારી અને તમુલીપાથેર ક્ષેત્રોના નીત્ય લીલા જંગલોમાં એફાનેમિક્સીસ પોલીસ્ટાચ્યા, ટેલૌમા હોજ્જ્સોની, ડીલેનીયા ઇંડીકા, ગ્રેસીનીયા ટીંક્ટોરીયા, ફીકસ રુમ્ફી, સીનામોનમ જેજોલઘોટા, અને સીઝીગીયમની પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે. ઉષ્ણ-કટિબંધના ઉપ-નીત્યલીલા જંગલો બાગુરી, બિમાલી, અને હલ્દીબારી ક્ષેત્રોમાં જોવા મળે છે. આ ક્ષેત્રમાં અલ્બીઝીયા પ્રોસેરા, દૌબંગા ગ્રેંડીફ્લોરા, લેગેરસ્ટ્રોમીઆ સ્પેસીઓસા, ક્રાટાવા યુનીલોક્યુલેરીસ, સ્ટેર્ક્યુલિયા યુરેનસ, ગ્રેવીઆ સેર્રુલાટા, માલ્લોટસ ફીલીપ્પેનીસ, બ્રીડેલીઆ રેટુસા, એફાનીયા રુબ્રા, લીઆ ઇંડિકા, અને લીઆ અમ્બ્રાક્યુલીફેરા.
વિશ્વના બે સૌથી મોટા સાપ જેવા કે જાળીદાર અજગર અને ખડક અજગર અને સૌથી લાંબો ઝેરી સાપ નાગ આ પાર્કમાં રહે છે. અન્ય સર્પ પ્રજાતિઓ માં ભારતીય નાગ, કાળો નાગ, રસલ્સ વાઇપર અને સામાન્ય ચીતળો આદિનો સમાવેશ થાય છે. મોનીટર ગરોળી પ્રજાતિમાં આ ઉદ્યાનમાં બંગાળી ગરોળી અને જળ ગરોળી આદિ મળી આવે છે. અન્ય સરીસૃપમાં જળ કાચબાની ૧૫ પ્રજાતિઓ, જેવીકે એન્ડેમીક આસામ છત કાચબો અને કાચબાની એક પ્રજાતિ કથ્થઇ કાચબો નો સમાવેશ થાય છે. આ ક્ષેત્રમા ૪૨ પ્રકારની માછલીઓ મળી આવે છે,જેમાં ટેટ્રાઓડોન નો પણ સમાવેશ થાય છે.
ચોમાસું જુન થી સપ્ટેંબર વચ્ચે હોય છે જ્યારે કાઝીરંગાનો મોટા ભાગનું પાણી વરસે છે. જુલાઈ અને ઓગસ્ટના મહિનાના તીવ્ર વર્ષાના ગાળામાં બ્રહ્મપુત્રાની વધેલી પાણીની સપાટીને કારણે ઉદ્યાનના પશ્ચિમ ભાગનો ૩/૪ ભાગ ડૂબેલો હોય છે. આને લીધે મોટા ભાગના પ્રાણીઓ સ્થળાંતર કરીને યા તો ઉંચાઈ વાળા ક્ષેત્રોમાં યાતો ઉદ્યાનની દક્ષિણસીમા ની બહાર ના જંગલ ક્ષેત્ર જેમ કે મીકીર પહાડીઓમાં આશ્રય લે છે. જોકે, પ્રસંગોપાત આવતો શુષ્ક કાળ પણ તકલીફો લાવે છે જેમકે વન્ય જીવો માટે ભોજનની ઉણપ.
કાઝીરંગાના એક સંરક્ષિત ક્ષેત્ર તરીકેનો ઇતિહાસ ૧૯૦૪ સુધી મળે છે જ્યારે મેરી વિક્ટોરિયા લીઇટર કર્ઝન, ભારતના ગવર્નર જનરલ કે ભારતના વાઈસરોય જ્યોર્જ કર્ઝન ના પત્ની એ ભારતની મુલાકાત લીધી હતી તેઓ ગેંડાઓ માટે પ્રસિદ્ધ આક્ષેત્રની મુલાકાત લીધી પણ તેમને એક પણ ગેંડો જોવા ન મળ્યો ત્યારે તેમણે પોતાના પતિને આ લુપ્ત પ્રાયઃ થતી આ પ્રજાતિ ના સંરક્ષણ માટે તત્કાલીક પગલાં લેવા સૂચન કર્યું. તેમની વાત માની જ્યોર્જ કર્ઝને ગેંડાના સંરક્ષણ માટે પગલાં લીધા અને તે માટે પ્રબંધન કર્યું.
કાઝીરંગા માં ૩૫ સસ્તન પ્રજાતિઓ ઉછરે છે, જેમાંની ૧૫ આય યુ સી એન રેડ લીસ્ટ દ્વારા લુપ્તપ્રાયઃ ઘોષિત છે. આ ઉદ્યાનને ભારતીય ગેંડાની સૌથી મોટી વસતિ ના સંરક્ષક હોવાનું સન્માન પ્રાપ્ત છે, તે ઉપરાંત એશિયાટીક જંગલી જળ ભેંસો અને પૂર્વી કળણ હરણ . શાકાહરી પ્રાણીઓની સારી વસતિ ધરાવતાં સમુહમાં હાથીઓ , ગોર અને સાબર નો સમાવેશ થાય છે. નાના શાકાહરી પ્રાણીઓ માં ભારતીય મંટજેકનાનકા હરણ, જંગલી ડુક્કર, અને હોગ હરણનો સમાવેશ થાય છે.
કાઝીરંગા આ નામની વ્યુત્પતિ ની કોઇ ઠોસ માહિતી નથી પણ સ્થાનીય લોકકવાયકા અને નોંધ અનુસાર તેની ઘણી સમજૂતીઓ મળી આવે છે. એક વૃતાંત કથા અનુસાર નજીકના હગામમાં રહેતી રંગા નામની એક કન્યા અને કારબી અંગલોંગ જિલ્લાનો કાઝી નામનો એક યુવક એક બીજાના પ્રેમમાં પડ્યાં. આ પ્રેમ સંબંધ તેમના પરવારોને માન્ય ન હતો તેથી આ કન્યા અને યુવક જંગલમાં લુપ્ત થઈ ગયાં અને ફરી પાછાં ક્યારેય ન દેખાયાં. તેમના નામ પાછળ આ જંગલ કાઝીરંગા તરીકે ઓળખાયું.
નજીકના જ ભૂતકાળમાં કાઝીરંગાએ ઘણી માનવ નિર્મિત અને પ્રાકૃતિક આફતો નો સામનો કર્યો છે. બ્રહ્મપુત્રામાં આવેલા પુરને કારણે ઘણા મોટા પ્રાણીજીવનને હાનિ પહોંચી છે. માનવ વસાહતો દ્વારા ઉદ્યાનના સીમા ક્ષેત્રોમાં અતિક્રમણ થતાં વન ક્ષેત્રોમાં ઘટાડો આવ્યો છે અને પ્રાણીઓનો વસવાટ ક્ષેત્ર ઘટ્યો છે. આસામ ક્ષેત્રમાં યુનાયટેડ લીબરેશન ફ્રંટ ઓફ અસોમ દ્વારા ચાલતા ભાગલાવાદી આંદોલનને કારણે આ ક્ષેત્રનો આર્થિક વિકાસ રુંધાઈ ગયો છે.
આ નામના લાંબા ઐતિહાસિક અસ્તિત્વનો પુરાવો અમુક નોંધમાં મળી આવે છે જે કહે છે કે એક વખત સત્તરમી શતાબ્દીમાં જ્યારે અહોમ વંશના રાજા પ્રતાપ સિંઘા જ્યારે આ ક્ષેત્રમાંથી પસાર થઈ રહ્યાં હતાં ત્યારે તેમને અહીં ની માછલી ખૂબ ભાવી તેમને કહેવામાં આવ્યું હતું કે આ માછલી કાઝીરંગાની હતી. કાઝીરંગાનો એક અન્ય અર્થ લાલ બકરી ની ભૂમિ એવો પણ થાય છે. કાર્બી ભાષામાં કાઝીનો અર્થ બકરી થાય છે અને રંગાઈ નો અર્થ લાલ એવો થાય છે.
કાઝીરંગામાં રહેતી અન્ય પક્ષી પ્રજાતિઓમાં ભારતીય વિશાળ દૂધરાજ અને પોલું દૂધરાજ, પ્રાચીન વિશ્વ બેબ્લર જેવાકે જેર્ડનનો બેબ્લર અને કળણ બેબ્લર, સુઘરીઓ જેવીકે સામાન્ય બયા સુધરી, ભયાતીત ફીનની સુઘરી, થ્રશ પક્ષી જેવાકે હોગસનની બુશચેટ અને પ્રાચીન વિશ્વ વોર્બલર્સ જેવાકે બરછટ ઘાસપંખી. અન્ય લુપ્તપ્રાયઃ પ્રજાતિ માં શ્યામ-છાતી પેરોટબીલ અને રુફસ-છીદ્ર પ્રીનીયાનો સમાવેશ થાય છે.
આ ઉદ્યાનમાં ચાર મુખ્ય પ્રકારની વનસ્પતિ ઉગે છે. તે છે કળણ ઘાસભૂમિ, કળણ સવાના વનભૂમિ, ઉષ્ણ કટિબંધીય આર્દ્ર મિશ્ર પાનખર જંગલો, અને ઉષ્ણ કટિબંધીય અને ઉપ- ઉષ્ણ કટિબંધીય આર્દ્ર ઉપાનીત્ય લીલા જંગલો. લેન્ડસૅટના ૧૯૮૬ની માહીતી અનુસાર, લીલોતરની ટકાવારી આ મુજબ છે: ઉંચું ઘાસ ૪૧%, ટૂંકું ઘાસ ૧૧%, ખુલ્લું જંગલ ૨૯%, કળણ ૪%, નદી અને અન્ય જળ સ્ત્રોત ૮%, અને રેતાળ પ્રદેશ ૬%.
ઘણાં તળાવ અને સરોવરોમાં અને નદી કિનારે વિવિધ જળ વનસ્પતિઓ મળી આવે છે. આક્રમણકારી પ્રજાતિઓ જળ હાયસીંથ ઘણી મલી આવે છે, તેઓ હમેંશા જળ સ્ત્રોત્રને રોકી દે છે, પણ તે વિનાશક પુરના સમયે સાફ થઈ જાય છે. એક અન્ય આક્રમણકારી પ્રજતિ છે, મીમોસા ઈનવીસા, જે ઘાસ ખાનારા માટે ઝેરી છે, તેને કાઝીરંગાના કર્મચારીઓ દ્વારા તેને વાઈલ્ડ લાઈફ ટ્રસ્ટ ની મદદ વડે ૨૦૦૫માં સાફ કરી દેવાઈ.
અમુક ઇતિહાસ કારો માને છે કેૢ ભલે કાઝીરંગા આ નામ કર્બી ભાષાના શબ્દ કાઝીર-એ-રંગ પરથી આવ્યો છે જેનો અર્થ કાઝીરનું ગામ એવો થાય છે. કાર્બીઓમાં કાજીર એ બાલિકા માટે વપરાતું સામન્ય સમુહવાચક નામ છે, અને એમ મનાય છે કે કાઝીર નામની એક મહિલા એ આ ક્ષેત્ર પર રાજ કરતી હતી. કાર્બી રાજ ને સંલગ્ન સ્તંભ ના અવશેષો આ વાતની પૂર્તિ કરે છે.
આ ઉદ્યાનને આર્થિક સહાય રાજ્ય સરકાર અને પર્યાવરણ અને વન મંત્રાલય વિવિધ યોજના અંતર્ગત અને બિન યોજનાગત રીતે મળે છે. પ્રોજેક્ટ એલીફંટ હેઠળ વધારાની રાશિ કેન્દ્ર સરકાર તરફથી મળે છે. ૧૯૯૭-૯૮માં વિશ્વ ધરોહર ફંડ તરફથી ૧૦૦૦૦૦ ડોલરની સહાયતા રાશિ સુરક્ષાને વધુ મજબુત કરવા માટે મળી હતી.
પૂર્વે કાઝીરંગા ગીધની સાત પ્રજાતિઓનું ઘર હતું, પણ તેઓ જે પ્રાણીના શબ આરોગતા તેમાં ડાયક્લોફેનૅક નામનો ઔષધિય પદાર્થ હતો જેને ખાતાં તેમનું નિકંદન નીકળી ગયું અને તે નામ શેષ થઈ ગયાં. હવે ફ્ક્ત ભારતીય ગીધ, પાતળી-ચાંચવાળા ગીધ, અને ભારતીય સફેદ-પૂંઠવાળા ગીધબચ્યાં છે.
આ ઉદ્યાન ત્રણ ઋતુઓ અનુભવે છે: ઉનાળોૢ ચોમાસું અને શિયાળો. શિયાળો નવેંબર અને ફેબ્રુઆરી વચ્ચે હોય છે જે હળવો અને સૂકો હોય છે જેમાં સરાસરી ઉચ્ચત્તમ તાપમાન ૨૫ સે અને ન્યૂનત્તમ તાપમાન ૫ સે હોય છે. આ ઋતુમાં , બીલ અને નાળાઓ સુકાઈ જાય છે.
આ ઉદ્યાને ૨૦૦૫માં ઘણાં ઠાઠ માઠ થી પોતાની શતાબ્દી ઉજવી જેમાં બેરોનેસ ઓફ લોર્ડ કર્ઝન ના વારસદારો એ પણ ભાગ લીધો હતો. ૨૦૦૭માં, હાથીઓ અને બે ગેંડાઓને માનસ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં સ્થાનાંતરીત કરાયા. આવું ભારતમાં પ્રથમ વખત કરાયું.
એક અન્ય વૃતાંત કથા અનુસાર, શ્રીમંત શંકરદેવ, ૧૬મી સદીના વૈષ્ણવ સંત-વિદ્વાનએ, એક વખત એક નિસંતાન યુગલને આશિર્વાદ આપ્યાં, જેમના નામ કાઝી અને રંગાઈ હતાં, અને તેમને એક મોટું તળાવ ખોદવાનું કહ્યું જેથી તેમનું નામ અમર થઈ જાય.
માર્ચ અને મે વચ્ચે આવતો ઉનાળો ગરમ હોય છે, જ્યારે તાપમાન ૩૭ સે સુધી ઉંચુ જાય છે. આ ઋતુમાં પ્રાણીઓ પાણીના સ્ત્રોતોની આજુબાજુ રહે છે.
ડીવીડી - સીડી જેવા જ ડાયમેન્શન્સ ધરાવતો પરંતુ બાર ગણી માહિતીનો સંગ્રહ કરતો રીમુવેબલ મીડીયાનો એક લોકપ્રિય પ્રકાર.ડિજિટલ વીડીયો ટ્રાંસફર કરવાનો સૌથી સામાન્ય માર્ગ અને ડેટા સ્ટોરેજ માટે લોકપ્રિય.
બ્લુ-રે ડિસ્ક - ડેટા અને હાઇ-ડેફનિશન વીડીયો માટે હાઇ-ડેન્સિટી ઓપ્ટિકલ ડિસ્કસીડી કરતા 70 ગણી માહિતીનો સંગ્રહ કરી શકે છે.
ફ્લોપી ડિસ્ક - ફ્લેક્સિબલ મેગ્નેટિક સ્ટોરેજ મીડીયમની પાતળી ડિસ્કની બનેલી આઉટડેટેડ સ્ટોરેજ ડીવાઇસ.આજે આરએઆઇડી ડ્રાઇવર્સ લોડ કરવા માટે મુખ્યત્વે વપરાય છે.
ઝિપ ડ્રાઇવ - 1994માં લોમેગા દ્વારા દાખલ થયેલી મધ્યમ-ક્ષમતાની રીમેવેબલ ડિસ્ક સ્ટોરેજ સીસ્ટમ, જે હવે આઉટડેટેડ છે.
યુએસબી ફ્લેશ ડ્રાઇવ - વિશિષ્ટ રીતે નાની, વજનમાં હલકી, રીમુવેબલ અને રીરાઇટેબલ યુએસબી ઇન્ટરફેઇસ સાથે સુગ્રથિત ફ્લેશ મેમરી ડેટા સ્ટોરેજ ડીવાઇસ.ક્ષમતા જુદી જુદી છે, સીડી જેટલા જ વિસ્તારમાં સેંકડો મેગાબાઇટ્સથી માંડીને સેંકડો ગીગાબાઇટ્સ .
ટેપ-ડ્રાઇવ - મેગ્નેટિક ટેપ પરનો ડેટા વાંચતી અને લખતી તેમ જ લાંબા ગાળાના સ્ટોરેજ અને બેકઅપ્સ માટે વપરાતી ડીવાઇસ
મધરબોર્ડ કમ્પ્યુટરનું "બોડી","મુખ્ય ભાગ"છે, જેના દ્વારા અન્ય તમામ કમ્પોનન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ થાય છે.મધરબોર્ડ સાથે સીધા જોડાયેલા કમ્પોનન્ટ્સમાં નીચે મુજબના સાધનોનો સમાવેશ થાય છેઃ
સેન્ટ્રલ પ્રોસેસિંગ યુનિટ મોટા ભાગની ગણતરીઓ કરે છે, જેનાથી કમ્પ્યુટર કામગીરી કરવા સક્ષમ બને છે અને તેને કમ્પ્યુટરનું "મગજ" કહે છે.તે સામાન્યપણે હીટ સિન્ક અને પંખાથી ઠંડુ થાય છે.
રેમ તમામ ચાલુ પ્રક્રિયાઓ અને જે તે વખતે ચાલુ ઓપરેટિંગ સીસ્ટમને સંગ્રહીત કરે છે. રેમ એટલે રેન્ડમ એક્સેસ મેમરી.
આંતરિક બસીસ સીપીયુને ગ્રાફિક્સ અને સાઉન્ડ માટે વિવિઘ આંતરિક કમ્પોનન્ટ્સ સાથે તેમ જ એક્સપાન્શન કાર્ડ્સ સાથે જોડે છે.
આઇએસએ (ઓદ્યોગિક કમ્પ્યુટર્સમાં હજુ વપરાતા, પરંતુ પીસી માટે જરીપુરાણાં એક્સપાન્સન કાર્ડ સ્લોટ ફોર્મેટ)
એક્સટર્નલ બસ કન્ટ્રોલર્સ બહારના પેરિફેરલ્સ માટેના પોર્ટ્સને સપોર્ટ કરે છે.આ પોર્ટ્સ સીધે સીધા સાઉથબ્રિજ ઇનપુટ/આઉટપુટ કન્ટ્રોલર દ્વારા અંકુશિત હોઈ શકે છે અથવા તો પીસીઆઈ બસ દ્વારા મધબોર્ડ સાથે જોડાયેલા એક્સપાન્સન કાર્ડ્સ આધારિત હોઈ શકે છે.
નેટવર્ક કાર્ડ - ડીએસએલ/કેબલ ઇન્ટરનેટ માટે અને/અથવા અન્ય કમ્પ્યુટર્સને જોડવા માટે. તેમાં ઇથરનેટ કોર્ડનો ઉપયોગ થાય છે.
ડાયરેક્ટ કેબલ કનેક્શન - તેમાં નલ મોડમ નો ઉપયોગ થાય છે. બે કમ્પ્યુટર્સના સીરીયલ પોર્ટ્સનો અથવા લેપલિન્ક નો ઉપયોગ કરીને તેમને જોડે છે.બંને કમ્પ્યુટર્સને તેમના સમાંતર પોર્ટ્સ સાથે જોડે છે.
સોલિડ-સ્ટેટ ડ્રાઇવ - હાર્ડ ડિસ્ક જેવી જ ડીવાઇસ, પરંતુ તેમાં મુવિંગ પાર્ટ્સ હોતા નથી અને તે ડિજિટલ ફોર્મેટમાં ડેટાનો સંગ્રહ કરે છે.
રેઇડ એરે કન્ટ્રોલર - રેઇડ એરેમાં પરફોર્મન્સ અથવા રીલાયેબિલિટી ઇમ્પુવમેન્ટ હાસંલ કરવા માટે કેયલીક હાર્ડ ડિસ્કનું સંચાલન કરવા માટેની ડીવાઇસ
ઓડીયો ડીવાઇસીસમાં સાઉન્ડના આઉટપુટ માટે તેમ જ માઇક્રોફોન માંથી ઇનપુટ સ્વીકારવા માટે કમ્પ્યુટરને સક્ષમ બનાવે છે.મોટા ભાગના આધૂનિક કમ્પ્યુટર્સ મધરબોર્ડમાં ઇન-બિલ્ટ સાઉન્ડ કાર્ડ ધરાવે છે, તેમ છતાં સામાન્યપણે વપરાશકર્તા અપગ્રેડ તરીકે અલગ સાઉન્ડ કાર્ડ ઇન્સ્ટોલ કરાવતા હોય છે.બિલ્ટ-ઇન કે ઉમેરેલા, મોટા ભાગના સાઉન્ડ કાર્ડ, બદ્ધ ધ્વનિ ક્ષમતા ધરાવે છે.
વિઝ્યુઅલ ડિસપ્લે યુનિટ માટે આઉટપુટ સર્જે છે.આનું ક્યાં તો મધરબોર્ડમાં જ નિર્માણ કરેલું હશે, કે પછી ગ્રાફિક્સ કાર્ડ ના સ્વરુપમાં તેના પોતાના અલગ સ્લોટ માં જોડાયેલું હશે.
પીસી ઘણી બધી રીતે એસેમ્બલ થાય છે, તેમ છતાં એક વિશિષ્ટ પર્સનલ કમ્પ્યુટર એક ટાવર આકારના કેસ કે ચેસિસનું અને નીચે પ્રમાણેના પાર્ટ્સનું બનેલું હોય છેઃ
પર્સનલ કમ્પ્યુટર કમ્પ્યુટર હાર્ડવેરનું બનેલું છે, જે મલ્ટિપલ ફિઝિકલ કમ્પોનન્ટ્સ છે, જેમાં કમ્પ્યુટરની કામગીરી બજાવતા અસંખ્ય સોફ્ટવેર લોડ કરી શકાય છે.
પાવર કોર્ડ, સ્વિચ અને કુલિંગ ફેનનો સમાવેશ થાય છે.મધરબોર્ડ અને આંતરિક ડીસ્ક ડ્રાઇવ્ઝને યોગ્ય વોલ્ટેજીઝ પર પાવર પૂરો પાડે છે.
પાછળથી ઉપયોગ કરવા માટે કમ્પ્યુટરની અંદર ડેટા રાખતું હાર્ડવેર, કમ્પ્યુટર પાસે પાવર ના હોય, ત્યારે પણ જે સાતત્યપૂર્ણ રહે છે.
વધુમાં, હાર્ડવેર ડીવાઇસીસમાં કમ્પ્યુટર સીસ્ટમના બાહ્ય કનીચે પ્રમાણેના સાધનો સ્ટાન્ડર્ડ અથવા અત્યંત સામાન્ય છે.
રશિયન સામ્રાજ્યના દિવસોથી રશિયાએ વિશ્વમાં પોતાનું સ્થાન એક પ્રમુખ શક્તિના રૂપમાં કર્યું હતું. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પછી સોવિયેટ સંઘ વિશ્વનો સૌથી મોટો સામ્યવાદી દેશ બન્યો. અહીંના લેખકોએ સામ્યવાદી વિચારધારાને વિશ્વભરમાં ફેલાવી. દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ પછી સોવિયેટ સંઘ એક પ્રમુખ સામરિક અને રાજનીતિક શક્તિ બનીને ઉભર્યો. સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાની સાથે આની વર્ષો સુધી પ્રતિસ્પર્ધા ચાલી જેમાં સામાજિક, આર્થિક, રાજનૈતિક અને તકનીકી ક્ષેત્રોમાં એક બીજાથી આગળ નીકળવાની હોડ હતી. ૧૯૮૦ના દશકથી આ સંઘ આર્થિકરૂપે નબળું થતો ગયો અને આખરે ૧૯૯૧માં એનું વિઘટન થયું જેના ફળસ્વરૂપ રશિયા સોવિયેટ સંઘનો સૌથી મોટો દેશ બન્યો.
આટલા મોટા દેશ હોવાને કારણે રશિયા વિભાગોના પણ ઘણાં પ્રકાર છે. રશિયામાં ગણરાજ્ય, સ્વાયત્ત પ્રદેશ, કેન્દ્રીય નગર અને સ્વાયત્ત જિલ્લા જેવા ઘટક વિભાગ છે. જો તેમને સંયુક્ત રૂપથી પ્રદેશ કહે તો રશિયા ના ૮૩ પ્રદેશ છે — ૪૬ પ્રાન્ત, ૨૧ ગણરાજ્ય , ૮ સ્વાયત્ત રિયાસત, ૪ સ્વાયત્ત જિલ્લા, ૧ સ્વાયત્ત પ્રાન્ત અને ૨ કેન્દ્રશાસિત નગર — માસ્કો અને સેંટ પીટર્સબર્ગ.
રશિયા યુરેશીયા મહાખંડમાં સ્થિત એક દેશ છે. એની રાજધાની મોસ્કો છે. આની મુખ્ય અને રાજભાષા રશિયન છે. ક્ષેત્રફળની દૃષ્ટિએ રશિયા દુનિયાનો સૌથી વિશાળ દેશ છે. પહેલાં આ સોવિએટ યુનિયનનો સૌથી મોટો ઘટક હતો.
રશિયા સાથે જે દેશોની સીમાઓ મળે છે તેમના નામ છે — નોર્વે, ફિનલેન્ડ, ઇસ્ટોનિયા, લાટવિયા, લિથુઆનિયા, પોલેંડ, બેલારૂસ, યૂક્રેન, જ્યોર્જિયા, અઝરબીજાન, કઝાકિસ્તાન, ચીન, મંગોલિયા અને ઉત્તર કોરિયા.
પત્તદકલ ભારતના કર્ણાટક રાજ્યનું એક નગર છે. જે ભારતીય સ્થાપત્યકળાની વેસર શૈલીના આરંભિક પ્રયોગોવાળા સ્મારક સમૂહ માટે પ્રસિદ્ધ છે. આ મંદિર આઠમી સદીમાં બંધાવાયા હતાં. અહીં દ્રવિડ તથા નાગર બંને શૈલિઓના મંદિરો છે. પત્તદકલ દક્ષિણ ભારતના ચાલુક્ય વંશની રાજધાની બાદામીથી ૨૨ કિ.મી. દૂર છે. ચાલુક્ય વંશના રાજાઓએ સાતમી અને આઠમી સદીમાં અહીં ઘણાં મંદિર બંધાવ્યાં. એહોલને સ્થાપત્યકળાનું વિદ્યાલય મનાય છે, બાદામીને મહાવિદ્યાલય તો પત્તદકલને વિશ્વવિદ્યાલય કહેવાય છે. પત્તદકલ શહેર ઉત્તર કર્ણાટક રાજ્યમાં બાગલકોટ જિલ્લામાં મલયપ્રભા નદીના તટ પર વસેલું છે. આ બાદામી શહેરથી ૨૨ કિ.મી. અને ઐહોલ શહેરથી માત્ર ૧૦ કિ.મી. દૂર છે. અહીંનું સૌથી નજીકનું રેલવે સ્ટેશન ૨૪ કિ.મી. દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં બાદામી છે. આ શહેરને ક્યારેક કિસુવોલાલ કહેવાતું, કેમકે અહીંના બલુઆ પત્થર લાલ આભા વાળા છે.
અહીંના ઘણા શિલ્પ અવશેષ અહિં જ બનેલા પ્લેન્સના સંગ્રહાલય તથા શિલ્પ દીર્ઘામાં સુરક્ષિત રખાયા છે. આ સંગ્રહાલયોનું સંરક્ષણ ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ વિભાગ કરે છે, જે ભૂતનાથ મંદિર માર્ગ પર સ્થિત છે. આ સિવાય અન્ય મહત્વપૂર્ણ સ્મારકોમાં, અખંડ એકાશ્મ સ્તંભ, નાગનાથ મંદિર, ચંદ્રશેખર મંદિર તથા મહાકુટેશ્વર મંદિર પણ છે, જેમાં અનેક શિલાલેખ છે. વર્ષના આરંભિક ત્રૈમાસમાં અહીં વાર્ષિક નૃત્યોત્સવનું આયોજન કરવામાં આવે છે, જેને ચાલુક્ય ઉત્સવ કહે છે. આ ઉત્સવનું આયોજન પત્તદકલ સિવાય બાદામી અને ઐહોલમાં પણ થાય છે. આ ત્રિદિવસીય સંગીત તથા નૃત્યનો સંગમ કલાપ્રેમીઓ ની ભીડ જમાવે છે. ઉત્સવના મંચની પૃષ્ઠભૂમિમાં મંદિરના દૃશ્ય અને પ્રખ્યાત કલાકાર આ દિવસોમાં અહીંના ઇતિહાસને જીવંત કરી દે છે.
ચાલુક્ય શૈલીનો ઉદ્ભવ ૪૫૦ ઈ.માં એહોલમાં થયો. અહીં વાસ્તુકારોએ નાગર અને દ્રવિડ સમેત વિભિન્ન શૈલિઓના પ્રયોગ કર્યા હતાં. આ શૈલિઓના સંગમથી એક અભિન્ન શૈલીનો ઉદ્ભવ થયો. સાતમી શતાબ્દીની મધ્યમાં અહીં ચાલુક્ય રાજાઓના રાજ્યાભિષેક થતાં હતાં. કાલાંતરમાં મંદિર નિર્માણ નું સ્થળ બાદામીથી પત્તદકલ આવી ગયું. અહીં કુલ દસ મંદિર છે, જેમાં એક જૈન ધર્મશાળા પણ શામિલ છે. આને ઘેરેલા ઘણાં ચૈત્ય, પૂજા સ્થળ અને ઘણી અપૂર્ણ આધારશિલાઓ છે. અહીં ચાર મંદિર દ્રવિડ શૈલીના છે, ચાર નાગર શૈલીના છે તથા પાપનાથ મંદિર મિશ્રિત શૈલીનું છે. પત્તદકલને ૧૯૮૭માં યુનેસ્કો દ્વારા વિશ્વ ધરોહર સ્થળ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે.
રદીફ ગઝલને એકસૂત્રથી બાંધે છે. લાંબો રદીફ ગઝલને એક આગવું ભાવવિશ્વ આપે છે. જેમ કે, ‘બેસું તો વરસોના વરસ લાગે’ જેવો રદીફ અનિવાર્યપણે પ્રલંબ પ્રયાસોની નિ:સહાયતાનો ભાવ દરેક શેરમાં લઈ આવે. એ જ રીતે ‘મળે ન મળે’ જેવો રદીફ દરેક શેરમાં અનિશ્ચિતતાનો ભાવ લઈ આવે. રદીફ જેમ વધુ લાંબો* તેમ રદીફ વધુ ચુસ્ત ગણાય, કેમ કે એ ગઝલના અર્થવિસ્તાર કે વ્યાપની ક્ષમતાને એટલે અંશે સીમિત કરે છે, પરંતુ એ સીમિત પટાંગણમાં જે વિવિધ અર્થછટાઓના ખેલ ખેલવાની ગઝલકારની ક્ષમતાને લલકારે છે અને ચુનંદા ગઝલકારો આ પડકાર ઝીલીને મેદાન મારી જાય છે, એ વાતની પ્રતીતિ આ બંને ગઝલોમાં થાય છે.
રદીફ જેમ વધુ ટૂંકો તેમ વધુ મુકત ગણાય. રદીફ વિનાની ગઝલોને ‘ગેર-મુરદફ’ ગઝલો કહેવામાં આવે છે. કેટલાક આવી ગઝલો માટે ‘હમરદીફ હમકાફિયા’ શબ્દનો પ્રયોગ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો સંદર્ભ ગઝલ-૧૪ ‘તમારા પગ મહી જ્યારે પડ્યો છું’માં રદીફ ‘છું’ માત્ર એકાક્ષરી છે. આવો રદીફ ગઝલના અર્થવિશ્વને ખૂબ મુક્ત કરી દે છે. સંદર્ભ ગઝલ તરીકે મૂકેલી મરીઝની ગઝલ ગઝલ-૫ ‘એવો કોઈ દિલદાર જગતમાં નજર આવે’, ગઝલ- મનહર મોદીની ગઝલ-૧૧ ‘એ જ મારા પરિચયની કથા’, તેમ જ શ્રી રમેશ પારેખની ગઝલ-૨ ‘આપણે આપણો ધર્મ સંભાળીએ’- આ ત્રણે ગઝલોમાં રદીફ નથી. એટલે કે આ ગઝલો ‘ગેરમુરદદૂક ‘ છે. આવી ગઝલો પણ સ્વીકાર્ય છે. અર્થાત ગઝલમાં રદીફ અનિવાર્ય નથી.
કાફિયા શબ્દનો ઉદભવ અરબી શબ્દ ‘કફુ’ પરથી થયો છે, જેનો અર્થ છે પાછળ આવવા માટે તૈયાર, . કાફિયા એક અસવારની માફક, પોતાની પાછળ રદીફ નામના સાથીને બેસાડીને, દરેક શેરની પાછળ આવવા તૈયાર હોય છે, એવો સંકેત આ નામકરણની પાછળ છે.
ગુજરાતીમાં જેને આપણે ‘પ્રાસ’ અથવા ‘તૂકાન્ત’ તરીકે ઓળખીએ છીએ, એ જ ગઝલમાં કાફિયા છે. શરૂઆતમાં અરબી પરંપરામાં પણ, ભારતીય પરંપરાની જેમ જ પ્રાસ તરીકે પંક્તિના અંતે જ કાફિયા લાવવાનું વલણ હતું, પરંતુ ફારસી અને ઉર્દૂ પરંપરામાં રદીફનો વપરાશ વધ્યો અને કાફિયા રદીફની આગળ આવતા થયા.
સંદર્ભ ગઝલ-૧માં વાત, મુલાકાત, જાત, રાત વગેરે કાફિયા છે અને ‘કરશું’ રદીફ છે. કાફિયા તરીકે વપરાતો શબ્દ બદલાતો રહે છે, રદીફ એક જ રહે છે. સંદર્ભ ગઝલ-૩માં પણ કાફિયા આ જ પ્રકારના છે, વલોપાત, શરૂઆત, વાત, મુલાકાત, રજૂઆત, વસૂલાત વગેરે. રદીફ તરીકે ‘વગર’ શબ્દ છે, સંદર્ભ ગઝલ-૪માં પરવરદિગાર, વિચાર, દ્વાર, આવકાર વગેરે કાફિયા છે, અને રદીફ તરીકે ‘દે’ શબ્દ છે. સંદર્ભ ગઝલ-૬માં નગર, ઉપર, અસર, નજર, કબર વગેરે કાફિયાની સાથે ‘મળે ન મળે’ રદીફ છે. ગઝલ-૨માં સંભાળીએ, પંપાળીએ, ટાળીએ, ગાળીએ, જાળીએ વગેરે કાફિયા છે. આ ગઝલ રદીફ વગરની છે. ગઝલ-૫માં આવે, બનાવે, બતાવે, મનાવે વગેરે કાફિયા છે અને રદીફ નથી.
ગઝલ: : પ્રેમીકા સાથે વાર્તાલાપ, ઉર્દૂ–ફારસી કવિતાનો એક વિશેષ પ્રકાર જેમાં સામાન્ય રીતે પથી ૧૧ શેર હોય છે. તમામ શેર એક જ રદીફકાફિયામાં હોય છે. દરેક શેરોમાં વિષય અલગ હોય છે. પહેલા શેરને મત્લા કહે છે. છેલ્લા શેરને મક્તા કહે છે જેમાં શાયર પોતાનું ઉપનામ વણી લે છે. આ વર્ણનાત્મક વ્યાખ્યા એકંદરે સ્વીકાર્ય લાગે છે. પ્રિયતમાની સાથેની ગોષ્ઠિ અને રૂપનાં વખાણ જેવા સીમિત વિષયોમાથી શરૂ થયેલો કસીદાનો આ પેટાપ્રકાર આજે જ્યારે એના શાબ્દિક અર્થની સીમાઓને પાર કરી ચૂક્યો છે ત્યારે ગઝલને “ખાસ છંદોમાં લખાતું, વિશિષ્ટ સ્વરૂપ અને સ્વભાવ ઘરાવતું ઊર્મિકાવ્ય” ગણી શકાય. શેર : શેર શબ્દની ઊત્પત્તિ અરબી ભાષાના ‘શઉર’ શબ્દ પરથી થઈ છે, જેનો શાબ્દિક અર્થ છે જાણવું, શેરનો ઉચ્ચાર ‘શેઅર’ જેવો કરવામાં આવે છે. શેરનો સામાન્ય અર્થ જાણવા જેવી વાત એવો કરી શકાય. શેર ગઝલનો મૂળભૂત એકમ છે. ગઝલમાં દરેક શેર પોતે અર્થની દૃષ્ટિએ સ્વતંત્ર હોય છે. અર્થાત કોઈ એક ગઝલનો ત્રીજો શેર સમજવા માટે બીજો કે ચોથો શેર વાંચવાની જરૂર ન પડવી જોઈએ. એક શેરમાં છેડેલી વાત એ જ શેરમાં સંપૂર્ણ થવી જોઈએ. એ રીતે શેર ગઝલનો અંશ હોવા છતાં પોતાની રીતે સ્વતંત્રતા એકમ છે.