polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
વિટામિન બી6 ખાદ્ય પદાર્થોમાં મુક્ત અને બંધન સ્વરૂપ એમ બંને સ્વરૂપમાં વ્યાપકપણે વહેંચાયેલું હોય છે. સારા સ્ત્રોતોમાં માંસ, આખા અનાજની પેદાશો, શાકભાજી, નટ અને કેળાનો સમાવેશ થાય છે. રાંધણ, સંગ્રહ અને પ્રસંસક્રણમાં વિટામિન બી6નું નુકસાન ભિન્ન હોય છે અને કેટલાક ખોરાકમાં આ નુકસાન ખોરાકમાં હાજર રહેલા વિટામિનના સ્વરૂપને આધારે 50 ટકાથી વધુ હોઇ શકે છે. છોડ ખોરાક, પ્રસંસ્કરણ દરમિયાન સૌથી ઓછું વિટામિન ગુમાવે છે કારણકે તેઓ મોટે ભાગે પાયરિડોક્સિન ધરાવતા હોય છે જે પ્રાણી ખોરાકમાંથી મળતા પાયરિડોક્સલ અથવા પાયરિડોક્સામાઇન કરતા વધુ સ્થિર હોય છે. દાખલા તરીકે, દૂધને જ્યારે સુકવવામાં આવે છે ત્યારે તે તેનું 30-70% વિટામિન બી6 તત્ત્વ ગુમાવે છે. વિટામિન બી6 અનાજના અર્ધવિકસિત અને એલ્યુરોન સ્તર પર જોવા મળે છે અને તેને દળીને સફેદ લોટ બનાવાતા આ વિટામિનમાં ઘટાડો થાય છે. ઠારણ અને કેનિંગ ખાદ્ય પ્રસંસ્કરણની અન્ય પદ્ધતિઓ છે જેમાં ખોરાકમાં વિટામિન બી6માં ઘટાડો થઇ શકે છે.
વિટામિન બી6 એ જલદ્રાવ્ય સંયોજન છે અને તે 1930ના દાયકામાં ઉંદર પર થઇ રહેલા પોષણ અભ્યાસ દરમિયાન શોધાયું હતું. 1934માં, હંગેરીના એક ફિઝીશિયન, પૌલ ગ્યોર્ગીએ એક પદાર્થ શોધ્યો હતો જે ઉંદરમાં ત્વચાની બિમારી નો ઇલાજ કરવા સક્ષમ હતો. આ પદાર્થને તેણે વિટામિન બી6 નામ આપ્યું હતું. 1938માં, લેપ્કોવ્સ્કીએ ચોખાની કુશકીમાંથી વિટામિન બી6 છુટું પાડ્યું હતું. 1939માં હેરિસ અને ફોકર્સે પાયરિડોક્સિનનું બંધારણ નક્કી કર્યું હતું અને 1945માં સ્નેલ તે સાબિત કરી શક્યો હતો કે વિટામિન બી6 બે સ્વરૂપ ધરાવે છે જેમાં પાયરિડોક્સલ અને પાયરિડોક્સામાઇનનો સમાવેશ થાય છે. વિટામિન બી6ને તેની પાયરિડિન સાથે બંધારણીય સમરૂપતા દર્શાવવા પાયરિડોક્સિન નામ આપવામાં આવ્યું હતું. માનવ શરીરમાં મોટી સંખ્યામાં જરૂરી ઉત્સેચકોના સહકારક તરીકે મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવતા વિટામિન બી6ના ત્રણ સ્વરૂપ પાયરિડોક્સલ 5'-ફોસ્ફેટ ) તરીકે જાણીતા સક્રિયકૃત સંયોજનના પૂર્વગામી છે.
વિટામિન બી6 ચયાપચયની નિપજો પેશાબ મારફતે બહાર નિકળે છે, જેમાંની મુખ્ય પેદાશ 4-પાયરિડોક્સિક એસિડ છે. એક અંદાજ મુજબ શરીરમાં ખોરાક મારફતે લેવાયેલા 40-60% વિટામિન બી6નું 4-પાયરિડોક્સિક એસિડમાં ઓક્સિડેશન થાય છે. કેટલાક અભ્યાસોએ દર્શાવ્યું છે કે વિટામિન બી6ની ઉણપવાળા પદાર્થોમાં 4-પાયરિડોક્સિક એસિડ શોધી શકાતો નથી, જેને પગલે તે વિટામિન બી6ના વ્યક્તિગત સ્તરનું આકલન કરવા માટે ઉપયોગી ક્લિનિકલ સૂચક બને છે. જ્યારે વિટામિનની ઊંચી માત્ર આપવામાં આવે છે ત્યારે પેશાબમાં વિસર્જન પામતી અન્ય વિટામિન બી6 ચયાપચય નિપજોમાં પાયરિડોક્સલ, પાયરિડોક્સામાઇન, અને પાયરિડોક્સિન અને તેમના ફોસ્ફેટનો સમાવેશ થાય છે. વિટામિન બી6ની થોડી માત્રાનું મળ મારફતે પણ વિસર્જન થાય છે.
વિટામિન બી6નું પરોક્ષ પ્રસરણ મારફતે જેજુનમ અને ઇલિયમમાં શોષણ થાય છે. શોષણની ક્ષમતા ઊંચી હોવાથી પ્રાણીઓ દેહધાર્મિક જરૂરિયાત કરતા પણ વધુ માત્રામાં શોષણ કરી શકે છે. પાયરિડોક્સલ ફોસ્ફેટ અને પાયરિડોક્સામાઇન ફોસ્ફેટના શોષણમાં પટલથી બંધાયેલા આલ્કલાઇન ફોસ્ફેટેઝના ઉત્પ્રેરણ દ્વારા તેમનું ડિફોસ્ફોરાયલેશન થાય છે. પાચન માર્ગમાં આ ઉત્પાદનો અને બિનફોસ્પોરાયલેટેડ વિટામર્સ પ્રસરણ દ્વારા શોષાય છે. તેનું સંચાલન જેજુનલ શ્લેષ્મમાં ફોસ્ફોરાયલેશનની ક્રિયા મારફતે વિટામિનને 5'-ફોસ્ફેટ તરીકે જકડીને થાય છે. જકડાયેલા પાયરિડોક્સિન અને પાયરિડોક્સામાઇન પેશીઓમાં પાયરિડોક્સલ ફોસ્ફેટમાં ઓક્સિડાઇઝ થાય છે.
વિટામિન બી6ની ગંભીર ઉણપ ડર્મેટોલોજિક અને ન્યૂરોલોજિક પરિવર્તનોમાં પરિણમે છે, ઓછા ગંભીર કેસો સહઉત્સેચક પાયરિડોક્સલ ફોસ્ફેટની અપુરતી પ્રવૃત્તિ સાથે જોડાયેલા મેટાબોલિક લેઝન સાથે હાજર હોય છે. સૌથી અગ્રણી લેઝન ટ્રિપ્ટોફન-નાયસિનના નબળા રૂપાંતરણને કારણે છે. ઓરલ ટ્રિપ્ટોફન લોડ બાદ પેશાબમાં વિસર્જિત થયેલા ઝાન્થ્યુરેનિક એસિડના આધારે તેને શોધી શકાય છે. મિથીયોનાઇનના સિસ્ટીનમાં નબળા ટ્રાન્સસલ્ફ્યુરેશનને કારણે પણ વિટામિન બી6ની ઉણપ પરિણમી શકે છે.
પાયરિડોક્સલ ફોસ્ફેટ-અવલંબી ટ્રાન્સએમિનેઝ અને ગ્લાયકોજન ફોસ્ફોરાયલેઝ એ ગ્લુકોનિયોજીનેસિસમાં ભૂમિકાવાળા વિટામિન પુરા પાડે છે, માટે વિટામિન બી6ની નબળાઇ ગ્લુકોઝની નબળી સહિષ્ણુતામાં પરિણમે છે.
પ્રતિકૂળ અસરો માત્ર વિટામિન બી6 પૂરકમાંથી જ નોંધાઇ છે તે ક્યારેયખાદ્ય સ્ત્રોતોમાંથી નોંધાઇ નથી. આ લેખમાં વિટામિન બી6 પાયરિડોક્સિનના સામાન્ય પૂરક સ્વરૂપની સલામતી અંગે માહિતી આપવામાં આવી છે. . વિષશાસ્ત્રીય પ્રાણી અભ્યાસો ડોર્સલ રૂટ ગેંગ્લીયાના ચોક્કસ ભંગાણને ઓળખે છે જે માનવમાં પાયરિડોક્સિનના વધુ પડતા ડોઝના કિસ્સામાં નોંધાયેલું છે. વિટામિન બી6 જલદ્રાવ્ય વિટામિન છે અને તે પેશાબ મારફતે વિસર્જન પામે છે છતાં આરડીઆઇ ના પ્રમાણમાં પાયરિડોક્સિનના લાંબા સમય સુધી ડોઝને કારણે પીડાકારક અને અપ્રતિવર્તી ન્યૂરોલોજીકલ સમસ્યા પેદા થઇ શકે છે.
પ્રાથમિક ચિહ્નો પીડા અને હાથપગમાં સંવેદનશૂન્યતા અને ગંભીર કેસોમાં ચાલવામાં મુશ્કેલી જેવા ચિહ્નોનો સમાવેશ થાય છે. પાયરિડોક્સિનના દૈનિક 1,000 મિલિગ્રામના ડોઝ પર સંવેદના ન્યૂરોપથી વિકસે છે. જોકે, એવા પણ વ્યક્તિગત કિસ્સા નોંધાયા છે કે જેમાં મહિનાઓ સુધી 500 મિલીગ્રામથી ઓછા ડોઝથી સંવેદના ન્યુરોપેથી વિકસી હોય. એક પણ અભ્યાસમાં, જેમાં હેતુલક્ષી ન્યૂરોલોજીકલ ચકાસણી કરાઇ ન હતી, પાયરિડોક્સિનના 200 મિલીગ્રામ/દિવસથી ઓછા ડોઝના અંતઃગ્રહણથી સંવેદી ચેતાને કોઇ નુકસાન થયું હોવાના પુરાવા મળ્યા ન હતા.
વિટામિન બી6 એ સ્ફિન્ગોલિપીડના જૈવસંશ્લેષણને મદદ કરતા ઉત્સેચકોનું આવશ્યક ઘટક છે. સેરામાઇડના સંશ્લેષણ માટે પીએલપી જરૂરી છે. આ પ્રક્રિયામાં સેરિનનું ડિકાર્બોક્સિલેશન થાય છે અને સ્ફિન્જાનાઇન રચવા પાલ્મિટોયલ-સીઓએ સાથે જોડાય છે, જે બાદમાં ફેટી એસિલ સીઓએ સાથે જોડાઇને ડાઇહાઇડ્રોસેરાઇમ બનાવે છે. બાદમાં ડાઇહાઇડ્રોસેરામાઇડ વધુ વિસાંદ્ર થઇને સેરામાઇડ રચે છે. વધુમાં, સ્ફિન્ગોલિપીડનું ભંજન પણ વિટામિન બી6 પર આધાર રાખે છે કારણકે સ્ફિન્જોસાઇન-1-ફોસ્ફેટના ભંજન માટે જવાબદાર ઉત્સેચક એસ1પી લાયેઝ પણ પીએલપી પર આધાર રાખે છે.
પીએલપી અવલંબિત ઉત્સેચકો રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓની વ્યાપક શ્રેણી, તેમાં પણ ખાસ કરીને એમિનો એસિડ સાથેની પ્રક્રિયાઓ, પર ભાર મૂકે છે. એમિનો એસિડ પર પ્રક્રિયા કરતા પીએલપી -અવલંબિત ઉત્સેચકો દ્વારા કરાતી પ્રક્રિયાઓમાં એમિનો સમુહની તબદીલી, ડિકાર્બોક્સિલેશન, રેસિમાઇઝેશન અને બિટા અથવા ગેમા-વિલોપન અથવા પ્રતિસ્થાપનનો સમાવેશ થાય છે. પીએલપી ની કિણ્વભોજ સાથે સહસંયોજક રીતે જોડાવાની અને બાદમાં ઇલેક્ટ્રોફિલિક ઉત્પ્રેરક તરીકે કામ કરવાની ક્ષમતામાંથી આવી કુશળતા ઉભી થાય છે, આમ તે કાર્બનઆયોનિક પ્રક્રિયાના વિવિધ પ્રકારોના ઇન્ટરમિડીયેટ્સને સ્થિર કરે છે.
હોમોસિસ્ટીન સિસ્ટેશનમાં અને બાદમાં સિસ્ટીન રૂપાંતરણ કરે છે. ચોક્કસ જનીનની અભિવ્યક્તિમાં વધારા કે ઘટાડા માટે પાયરિડોક્સલ ફોસ્ફેટને જવાબદાર ગણવામાં આવ્યો છે. વિટામિનના ઊંચા આંતરકોષીય સ્તરને પગલે ગ્લુકોકોર્ટિકોઇડ અંતઃસ્ત્રાવોના ટ્રાન્સ્ક્રીપ્શનમાં ઘટાડો થશે. વિટામિન બી6ની ઉણપથી આલ્બ્યુમિન એમઆરએનએન ની અભિવ્યક્તિ પણ વધશે.
પાયરિડોક્સલ ફોસ્ફેટ વિવિધ ટ્રાન્સક્રીપ્શન પરિબળો સાથે પ્રક્રિયા કરીને ગ્લાયકોપ્રોટીન આઇઆઇબી ની જનીન અભિવ્યક્તિને પ્રભાવિત કરશે. જેને પરિણામે રૂધિરકણિકાઓના હુમલા પર અંકુશ આવશે.
વિટામિન બી6નું ચયાપચયની દૃષ્ટિએ સક્રિય સ્વરૂપ પાયરિડોક્સલ ફોસ્ફેટ ગુરુપોષક તત્ત્વ ચયાપચય, ચેતાપ્રેષક દ્રવ્ય સંશ્લેષણ, હિસ્ટામાઇન સંશ્લેષણ, હિમોગ્લોબીન સંશ્લેષણ અને કાર્ય તેમજ જનીન અભિવ્યક્તિના ઘણા પાસાઓમાં સંકળાયેલું છે. પાયરિડોક્સલ ફોસ્ફેટ ઘણી પ્રક્રિયાઓ માટે સહઉત્સેચક તરીકે કામ કરે છે ડિકાર્બોક્સિલેશન, ટ્રાન્સએમિનેશન, રેસમાઇઝેશન, વિલોપન, પ્રતિસ્થાપન અને બીટા-સમહૂ આંતરરૂપાંતરણ પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે. યકૃત વિટામિન બી6ના ચયાપચયનું સ્થળ છે.
ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિસિન નોંધે છે કે "ખોરાકમાંથી મળતા વિટામિન બી6 સાથે કોઇ પ્રતિકૂળ અસર સંકળાયેલી હોવાના કોઇ અહેવાલ મળ્યા નથી. તેનો અર્થ તે નથી કે ઊંચા અંતઃગ્રહણને લીધે પ્રતિકૂળ અસર થવાની કોઇ શક્યતા નથી. વિટામિન બી6ની પ્રતિકૂળ અસરની માહિતી મર્યાદિત હોવાથી સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે. પૂરક સ્વરૂપોના ઊંચા અંતઃગ્રહણને કારણે સેન્સરી ન્યૂરોપથી થયું છે." જુઓ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિસિનનું સંપૂર્ણ આહાર સંદર્ભ અંતઃગ્રહણ પત્ર
એકલી વિટામિન બી6ની ઉણપ પ્રમાણમાં આસામાન્ય છે અને ઘણી વાર બી કોમ્પ્લેક્સના અન્ય વિટામિનો સાથે જોડાઇને સર્જાય છે. મોટી ઊંમરના અને દારૂના વ્યસનીઓમાં વિટામિન બી6ની ઉણપ તેમજ અન્ય લઘુપોષક તત્ત્વોની ઉણપનું જોખમ વધું હોય છે. ડાયાલિસિસ હેઠળ રહેલા મૂત્રપિંડના દર્દીઓ વિટામિન બી6ની ઉણપ અનુભવી શકે છે. એન્ટિકોનવલ્સન્ટ અને કોર્ટિકોસ્ટરીઓડ જેવી ચોક્કસ દવાઓને કારણે પણ શરીરમાં વિટામિન બી6ની પ્રાપ્યતા પર અસર થઇ શકે છે.
કોષરસમાં પાયરિડોક્સલ ફોસ્ફેટની હાજરીને શરીરમાં વિટામિન બી6ની સ્થિતિ દર્શાવતા શ્રેષ્ઠ સૂચક તરીકે માનવામાં આવે છે. જ્યારે કોષરસ પાયરિડોક્સલ ફોસ્ફેટ 10/ કરતા ઓછું હોય છે ત્યારે તે વિટામિન બી6ની ઉણપનો સંકેત આપે છે. પેશાબમાંનું 4-પાયરિડોક્સિક એસિડ પણ વિટામિન બી6ની ઉણપનું સૂચક છે. પેશાબમાનું 4-પાયરિડોક્સિક 3.0 /દિવસ કરતા ઓછું હોય તો તે વિટામિન બી6ની ઉણપનો સંકેત આપે છે.
સિલિનોએમિનો એસિડ ચયાપચય: સિલિનોમેથિયોનાઇન એ સિલિનિયમનું પ્રાથમિક આહારીય સ્વરૂપ છે. પાયરિડોક્સલ ફોસ્ફેટ એ આહારીય સ્વરૂપમાંથી સિલિનિયમનો ઉપયોગ કરતા ઉત્સેચકો માટે જરૂરી સહઉત્સેચક છે. પાયરિડોક્સલ ફોસ્ફેટ સિલિનોહોમોસિસ્ટીનમાંથી સિલિનિયમ મુક્ત કરીને હાઇડ્રોજન સિલિનાઇડ મેળવવાની ક્રિયામાં પણ સહકારક તરીકે ભૂમિકા ભજવે છે. બાદમાં આ હાઇડ્રોજન સિલિનાઇડનો ઉપયોગ સિલિનિયમને સિલિનોપ્રોટીનમાં સમાવેશ કરવા થાય છે.
વિટામિન બી6 એ જલદ્રાવ્ય વિટામિન છે અને તે વિટામિન બી કોમ્પલેક્સ જૂથનો ભાગ છે. વિટામિનના કેટલાક સ્વરૂપ જાણીતા છે પરંતુ પાયરિડોક્સલ ફોસ્ફેટ ) સક્રિય સ્વરૂપ છે અને ટ્રાન્સએમિનેશન, ડિએમિનેશન અને ડિકાર્બોક્સિલેશન સહિતની એમિનો એસિડની ચયાપચયની ઘણી પ્રક્રિયાઓમાં તે સહકારક છે. પીએલપી ગ્લાયકોજનમાંથી ગ્લુકોઝ મુક્ત થવાની ક્રિયાનું નિયમન કરતી ઉત્સેચકીય પ્રક્રિયા માટે પણ જરૂરી છે.
વિટામિન બી6 ગ્લુકોનિયોજીનેસિસમાં પણ ભૂમિકા ભજવે છે. પાયરિડોક્સલ ફોસ્ફેટ ટ્રાન્સએમાઇનેશન પ્રક્રિયાઓ ઉત્પ્રેરિત કરી શકે છે જે ગ્લુકોનિયોજીનેસિસની ક્રિયામાં કિણ્વભોજ તરીકે એમિનો એસિડ પુરા પાડવા માટે જરૂરી છે. વિટામિન બી6 એ ગ્લાયકોજનોલાયસિસની પ્રક્રિયા થવા માટે જરૂરી છે ઉત્સેચક ગ્લાયકોજન ફોસ્ફોરાયલેઝનો સહઉત્સેચક પણ છે.
વિટામિન બી6ની મુખ્ય ભૂમિકા શરીરમાં ચયાપચયની ક્રિયા સાથે સંકલાયેલા અન્ય ઘણા ઉત્સેચકો માટે સહઉત્સેચક તરીકે કામ કરવાની છે. આ ભૂમિકા સક્રિય સ્વરૂપ પાયરિડોક્સલ ફોસ્ફેટ દ્વારા ભજવવામાં આવે છે. આ સક્રિય સ્વરૂપ ખોરાકમાંથી મળતા અન્ય બે કુદરતી સ્વરૂપો પાયરિડોક્સલ, પાયરિડોક્સિન અને પાયરિડોક્સામાઇનના રૂપાંતરણમાંથી મેળવવામાં આવે છે.
પાયરિડોક્સલ ફોસ્ફેટ-અવલંબી ઉત્સેચકો ચાર મહત્ત્વના ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યના જૈવસંશ્લેષણમાં ભૂમિકા ભજવે છે જેમાં સેરોટોનિન, એપિનેફ્રાઇન, નોરએપિનેફ્રાઇન અને ગેમા-એમિનોબ્યુટાયરિક એસિડનો સમાવેશ થાય છે. ન્યુરોમોડ્યુલેટર ડી-સેરિનનું સંશ્લેષણ કરતો સેરિન રેસમેઝ પણ પાયરિડોક્સલ ફોસ્ફેટ-અવલંબી ઉત્સેચક છે.
વર્તમાન માન્યતા અને મૂલ્યાંકન દુનિયાભરમાં નોંધપાત્ર રીતે અલગ અલગ છે. 1993માં યુરોપીયન કમ્યુનિટી સાયન્ટિફિક કમિટી ઓન ફૂડે દૈનિક 50 મિલિગ્રામ વિટામિન બી6ના અંતઃગ્રહણને હાનિકારક ગણાવ્યું હતું અને 2000માં પુખ્તો માટે સહ્ય ઉપલું સ્તર 25 મિલીગ્રામ/દિવસ નક્કી કર્યું હતું.
બી6 ઉણપના ક્લાસિક ક્લિનિકલ સિન્ડ્રોમમાં વિસ્ફોટની જેમ સેબોરિક ડર્માટિટિસ, અલ્સરેશન, એન્ગ્યુલર ચીલીટીઝ, કન્જક્ટિવાઇટિસ, ઇન્ટરટ્રિગો, અને સોમ્નોલન્સના ન્યુરોલોજિકલ ચિહ્નો, કન્ઝ્યુઝન, અને ન્યૂરોપથી સાથે એટ્રોફિક ગ્લોસિટિસનો સમાવેશ થાય છે.
ટ્રાન્સસલ્ફ્યુરેશન: પાયરિડોક્સલ ફોસ્ફેટ એ સહઉત્સેચક છે જે ઉત્સેચકો સિસ્ટાથાયોનાઇન સિન્થેઝ અને સિસ્ટાથાયોનેઝ ઉત્સેચકોના યોગ્ય કાર્ય માટે જરૂરી છે. મેથિયોનાઇનનું સિસ્ટીનમાં રૂપાંતરણ કરવામાં આ ઉત્સેચકો કામ કરે છે.
ટ્રાન્સએમાઇનેશન: એમિનોએસિડના ભંજન માટે જરૂરી ટ્રાન્સએનિમેઝ ઉત્સેચકો પાયરિડોક્સલ ફોસ્ફેટ પર આધાર રાખે છે. એમાઇન સમૂહને એક એમિનો એસિડમાંથી બીજામાં લઇ જવાની પ્રક્રિયા માટે આ ઉત્સેચકોની યોગ્ય સક્રિયતા જરૂરી છે.
ધ એક્સપર્ટ ગ્રૂપ ઓન વિટામિન્સ એન્ડ મિનરલ્સ ઓફ ધ ફૂડ સ્ટાન્ડર્ડ એજન્સી યુકે )એ 2003માં 60 કિલો વજન ધરાવતા પુખ્ત માટે સલામત ઉપલું સ્તર ) 10 મિલીગ્રામ/દિવસ નક્કી કર્યું હતું.
પાયરિડોક્સલ ફોસ્ફેટ હેમીના સંશ્લેષણમાં મદદ કરે છે અને હિમોગ્લોબિનની ઓક્સિજન બંધન ક્ષમતા વધારવા હિમોગ્લોબિનના બે સ્થાન સાથે જોડાય છે.
પાયરિડોક્સલ ફોસ્ફેટ એમિનો એસિડના લગભગ તમામ તબક્કે, ચયાપચય, સંશ્લેષણથી લઇને ભંજન સુધીના તમામ તબક્કે જોડાયેલું છે.
ટ્રિપ્ટોફનના નાયસિનમાં રૂપાંતરણ માટે પણ વિટામિન બી6 જરૂરી છે અને વિટામિન બી6નું નીચું સ્તર આ રૂપાંતરણને નબળું પાડશે.
મડકરી નાયકના શાસન દરમિયાન, ચિત્રદુર્ગ શહેરને હૈદર અલીના સૈનિકોએ ઘેરી લીધું હતું. હૈદર અલીએ એક મહિલાને ખડકો વચ્ચેની જગ્યામાંથી એક મહિલાને ચિત્રદુર્ગમાં પ્રવેશતા જોઈ અને તેણે પોતાના સૈનિકોને તે જગ્યામાંથી ચિત્રદુર્ગ મોકલ્યાં. આ જગ્યા નજીકના બંદરનો ચોકિયાત પોતાની પત્ની ઓબાવ્વાને આ જગ્યાની સુરક્ષા માટે રાખીને પોતે ઘરે ભોજન માટે ગયો હતો. મહિલાએ સૈનિકોને આ જગ્યામાંથી બહાર આવતા જોયા, પરંતુ તેણે સૈનિકોને મારવા માટે પોતાનાં ચોખાનાં કણસલાં ઝૂડવા માટેના ધોકા નો ઉપયોગ કર્યો. ભોજન પતાવીને પરત ફરેલો ઓબાવ્વાનો પતિ લોહી વડે રંગાયેલા ધોકા સાથે પોતાની પત્ની તથા બાજુમાં સેંકડો મૃતક સૈનિકોને પડેલા જોઈને ચોંકી ઉઠ્યો. તન્નિરુ દોનીની બાજુમાં આ કથાની નિશાનીરૂપ આ રસ્તો આવેલો છે. તન્નિરુ દોની એ પાણીનું નાનકડું ઝરણું છે જેમાં સમગ્ર વર્ષ ઠંડુ પાણી હોય છે. હૈદર અલીએ ફરીવાર 1799માં હુમલો કર્યો અને કિલ્લાનો કબ્જો લઈ લીધો. આ સ્થળ પોતાના કલ્લિના કોટી માટે સુવિખ્યાત છે, અને ત્યાં ફોર્ટ ઓફ સેવન રાઉન્ડ્સ છે, જે વિશાળ પત્થરો વડે બનાવાયેલો છે.
1721માં તેના મૃત્યુ બાદ, ભારમપ્પા નાયકના સ્થાને તેનો પુત્ર હિરી મડકેરી નાયક આવ્યો. સત્તારોહણના બે અથવા ત્રણ વર્ષની અંદર જ, યુવાન રાજકુમારને દુષ્કાળ અને પિરાજીના નેતૃત્વ હેઠળ મરાઠાના હુમલાનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. તેનો શાસનકાળ હરપનહલ્લી, સવાનુર, બિદનોર અને મરાઠા વિરુદ્ધના સંખ્યાબંધ વિગ્રહોમાં વહેંચાયેલો છે. તે સામાન્યરીતે તેના કાર્યોમાં સફળ રહ્યો હતો અને તેણે મોલાકાહનુરુની આગળ ઉત્તર-પૂર્વમાં દેશની સીમા નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં વિસ્તારી હતી. 1747-48માં માયાકોન્ડામાં ચિત્રદુર્ગ અને સાથી રાજ્યો ના દળો વચ્ચે ભીષણ યુદ્ધ થયું હતું. ચિત્રદુર્ગના સૈન્યને સંપૂર્ણ નિષ્ફળતા મળી હતી, અને હરપનહલ્લીના સોમશેખર નાયકે હિરી મડકેરી નાયકનો વધ કર્યો હતો. આ નાયકના સત્તાકાળ દરમિયાન, ચિત્રદુર્ગમાં સમૃદ્ધિ ખિલી હતી; રાજ્યની આવક 3,00,000 દુર્ગી પેગોડાએ સ્પર્શી ગઈ હતી. આ રાજાને સંખ્યાબંધ મંદિરોના નિર્માણ માટે યાદ કરાય છે, પરંતુ તેમે વિવિધ મંદિરોમાં સંખ્યાબંધ ભક્તિ સમારોહ અને ઉત્સવોની વ્યવસ્થા પણ કરી હતી.
ચિક્કન્ના નાયક બાદ તેના સ્થાને તેનો મોટો ભાઈ લિંગન્ના નાયક આવ્યો, જે મડકેરી નાયક ત્રીજા તરીકે પણ ઓળખાય છે. આ સમયે દલેવાયિસોમાં ગાદીના યોગ્ય વારસદારને લઈને ગંભીર મતભેદ હતા. પંચામરામુદ્દન્નાની રાહબરી હેઠળના એક જૂથે લિંગન્ના નાયકને કેદ કરીને બાદમાં મારી નાખ્યો હતો, દોન્ને રંગપ્પા નાયકને ગાદીએ બેસાડ્યો. દલવાયી ભારમપ્પાની આગેવાની હેઠળના અન્ય એક જૂથે સત્તા કબ્જે કરી ત્યાં સુધી મુદ્દન્ના ચિત્રદુર્ગમાં સૌથી શક્તિશાળી માણસ રહ્યો હતો. મુદ્દન્ના અને તેના ભાઈઓ ટૂંક સમયમાં જ વિનાશ પામ્યાં, અને દોન્ને રંગપ્પાને કેદ કરાયો.
રંગપ્પા નાયક બાદ તેના સ્થાને 1652માં તેનો પુત્ર મડકેરી નાયક બીજો આવ્યો, જેણે સંખ્યાબંધ વિજયો મેળવ્યાં હતા, તેમાં ખાસ કરીને પૂર્વમાં મેળવેલા વિજયો મુખ્ય હતા. તેના સમયગાળામાં, આ રાજ્ય ચાર પ્રદેશોમાં વહેચાયેલું હતું. આ પ્રદેશો માટે જવાબદાર સ્થાનિક અધિકારીઓમાં હોટ્ટે ગુરુકન્ના, કર્ણિકા ભુનપ્પા, અબ્બીગેરે માલ્લન્ના અને કર્ણિકા અપ્પાન્નાનો સમાવેશ થાય છે. રંગપ્પા 1674માં મૃત્યુ પામતી વેળાએ 1,00,000 દુર્ગી પેગોડાની નીપજ ધરાવતું રાજ્ય છોડી ગયો હતો.
ઓબાના નાયક બાદ તેના સ્થાને 1602માં તેનો પુત્ર કસ્તૂરી રંગપ્પા નાયક આવ્યો. તેનો શાસનકાળ પડોશી સરદારો સાથેનાં સંઘર્ષોથી ભરેલો હતો. બાસવપટ્ટણના પલેયગાર સાથે માયાકોન્ડા, સાંતેબેન્નુર, હોલાલકીરી, અન્જાઈ અને જેગાલુર જેવા વિવિધ સ્થળોએ ઘણી લડાઈઓ થઈ, આ પૈકીના તમામ પ્રદેશો છેવટે ચિત્રદુર્ગ પ્રદેશના ભાગરૂપ રહ્યાં. 1652માં પોતાના મૃત્યુ સમયે, ઓબાનાની માલિકીનું રાજ્ય 65,000 દુર્ગી પેગોડાની આવક ધરાવતું હતું.
તિમ્મન્ના નાયક પોતાની પાછળ પુત્ર ઓબાના નાયકને છોડી ગયો હતો. તેણે મડકેરી નાયક નામ ધારણ કર્યું, અને તાજ ધરણ કર્યાંના અમુક વર્ષમાં જ તેણે વિજયનગર સામ્રાજ્યથી પોતાને સ્વતંત્ર ઘોષિત કર્યો.
મડકરી નાયક એ ભારતના ચિત્રદુર્ગનો છેલ્લો શાસક હતો. હૈદર અલીએ મૈસુરને ઘેરી લેતા નાયકે ચિત્રદુર્ગ ગુમાવ્યું હતું, અને હૈદર અલીના પુત્ર ટીપુ સુલતાનના હાથે તેનું મોત થયું હતું.
144 ગામ ફાળવી આપ્યાં. પ્રાચીન બ્રાહ્મણ શ્રદ્ધાને પુનઃસ્થાપિત કરવાના પ્રયત્નના ભાગરૂપે અને રાજાશાહી કર્મકાંડો કરવા તેમજ આનુભાવિક સરકારના સંબધિત કાર્યો કરવા માટે, મયુરાશર્માએ ઉત્તર ભારતના અહિચ્છાત્રમાંથી અનેક વિદ્વાન વૈદિક બ્રાહ્મણોને બોલાવ્યા હતાં. હવ્યક બ્રાહ્મણો, કેરાલાના નામ્પુથિરિઓ અને નાયરો ના કેટલાક જૂથો દાવો કરે છે કે તેઓ ચોથી સદીમાં સ્થાયી થયેલા આ બ્રાહ્મણોના વંશજો છે.
મયુરાશર્માના કુટુંબ અને તેમના સામ્રાજ્યની ઉત્પત્તિ વિશે જાણવા માટે 450નો તાલગુંડા શિલાલેખ સૌથી વિશ્વસનીય માહિતી સ્ત્રોત માનવામાં આવે છે. આ શિલાલેખમાં કોઇ દંતકથાઓ નથી, જેથી તે કદંબ રાજાઓના ક્રમનું વાસ્તવદર્શી અને સાચું ચિત્ર રજૂ કરે છે. શિલાલેખ મુજબ, મયુરાશર્મા વૈદિક બ્રાહ્મણ વિદ્વાન હતાં અને તાલગુંડાના વતની હતાં. તેઓ બંધુસેનાના પુત્ર, ગુરૂ વીરશર્માના પૌત્ર અને તાલગુંડાનાં અગ્રહારા ના વિદ્યાર્થી હતાં. શિલાલેખ એ વાતનું સમર્થન કરે છે કે આ કુટુંબનું નામ કદંબ વૃક્ષ પરથી જ પડ્યું છે જે તેમના ઘર નજીક મોટું થયું હતું. એવો દાવો પણ કરવામાં આવ્યો છે કે તેઓ કનારીસ દ્રવિડિયન કુટુંબના હતાં જેઓ પાછળથી બ્રાહ્મણ સમુદાયમાં જોડાયા હતાં. કારણ કે મધ્ય યુગમાં તે બ્રાહ્મણ સમુદાય લોકપ્રિય હતો. ગુદ્નાપુરનો શિલાલેખ મયુરાશર્માના વંશવેલાની અને તેમણે ક્ષત્રિય ધર્મ અપનાવ્યો તેની વિગતો પણ આપે છે.
બ્રાહ્મણ વિદ્વાન અને તાલગુંડાના ના વતની મયુરાશર્મા બનવાસીના કદંબ સામ્રાજ્યના સ્થાપક હતાં. ભારતના કર્ણાટક રાજ્ય પર સૌથી પહેલાં રાજ કરનારા લોકો કદંબ સામ્રાજ્યના જ હતાં. તેમણે બ્રાહ્મણમાંથી ક્ષત્રિય બની ગયા છે તે દર્શાવવા માટે મયુરવર્મા નામ ધારણ કર્યું હતું. કદંબોના ઉદય પહેલાં, આ ભૂમિ પર રાજ કરનારા લોકોના સત્તાના કેન્દ્રો કર્ણાટક પ્રદેશની બહાર સ્થિત હતાં; આમ માતૃભૂમિની ભાષા એવી કન્નડને મુખ્ય ભાષા બનાવીને સ્વતંત્ર ભૂ-રાજકીય અસ્તિત્વ તરીકે કદંબોની સત્તા સુધી પહોંચવાની ઘટના, આધુનિક કર્ણાટકના ઇતિહાસમાં સીમાચિહ્નરૂપ ગણી શકાય. જેમાં મયુરાશર્મા મહત્વના ઐતિહાસિક પાત્ર ગણાશે. કન્નડ ભાષામાં સૌથી જૂનાં શિલાલેખો બનવાસીના કદંબોએ જ તૈયાર કર્યા હોવાનું મનાય છે.
કદંબ કુટુંબના વંશનું વર્ણન કરતી કેટલીક દંતકથાઓ અને વાર્તાઓ છે. એક દંતકથામાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે આ કુટુંબ ત્રણ-આંખ અને ચાર-હાથ ધરાવતાં ત્રિલોચન કદંબ માંથી ઉદ્ભવ્યું છે. શિવના કપાળ પરથી પરસેવાનાં ટીપાં કદંબ વૃક્ષના મૂળ પર પડતાં ત્રિલોચન કદંબને જીવન મળ્યું હતું. અન્ય દંતકથા પ્રમાણે મયુરાશર્માનો જન્મ રુદ્ર અને પૃથ્વી માતા થકી કદંબ ના શુકનિયાળ વૃક્ષ નીચે થયો હતો અને જન્મ વખતે તેમના કપાળ પર ત્રીજું નેત્ર પણ હતું. તો એક બીજી વાર્તા એવું કહે છે કે એક જૈન તીર્થંકરની બહેને કદંબ વૃક્ષ નીચે મયુરાશર્માને જન્મ આપ્યો હતો. આ તમામ દંતકથાઓ તેમના સામ્રાજ્યના સ્થાપકને દેવ જેવા ગણવા માટે ઉપસાવી હોય તેમ જણાય છે.
તાલગુંડાના શિલાલેખ મુજબ, મયુરાશર્મા તેમના ગુરુ અને દાદા વીરાશર્માની સાથે વૈદિક અભ્યાસ માટે પલ્લવોના પાટનગર કાંચી ગયા હતાં. તે સમયે કાંચી મહત્વનું ઘટિકાસ્થાન હતું. ત્યાં પલ્લવોના સૈનિક દ્વારા અપમાનિત થતાં મયુરાશર્માએ બ્રાહ્મણોનો અભ્યાસ પડતો મૂક્યો અને તેમના અપમાનનો બદલો લેવા માટે હથિયાર ધારણ કર્યા. સમગ્ર ઘટનાને શિલાલેખ આ રીતે સ્પષ્ટ વર્ણવે છે:
મસ્જિદના ગુંબજની અંદરના ભાગમાં પશ્ચિમ તરફ પડતા સાત કમાનવાળા પ્રવેશદ્વારો સાથેનો સભાખંડ છે અને મસ્જિદની દીવાલોને કમર જેટલી ઊંચાઇ સુધી આરસપહાણથી આવરી લેવામાં આવી છે. વધુમાં આ પ્રાર્થના સભાખંડ, કે જે 61 મીટર 27.5 મીટરનો છે અને 11 કમાનવાળા પ્રવેશદ્વારો ધરાવે છે, જેમાંથી મધ્યની કમાન પહોળી અને ઊંચી છે અને અનેક દરવાજાઓના સ્વરૂપમાં છે, જેમાં દરેક ખૂણે પાતળા મિનારાઓ સાથે તેની પર સામાન્ય અષ્ટકોણ શામિયાનો છે. આ કમાનવાળા પ્રવેશદ્વારો ઉપરાંત ચાર ફૂટ લાંબી અને 2.5 ફૂટ પહોળી સફેદ આરસપહાણની તકતીઓ છે, જેમાં કાળા આરસપહાણથી શિલાલેખનું જડતર કરવામાં આવ્યું છે. આ શિલાલેખો મસ્જિદના બાંધકામનો ઇતિહાસ પૂરો પાડે છે, અને શાહજહાંના શાસન અને ચારિત્ર્યની મહત્તા વ્યક્ત કરે છે. મધ્ય કમાન પરનો સ્લેબ ફક્ત "ધી ગાઇડ!" એવા સરળ શબ્દો ધરાવે છે.
મસ્જિદ પશ્ચિમ તરફે છે. તેની ત્રણ તરફને ખુલ્લી કમાનો સાથેની સ્તંભાવલી આવરી લેવામાં આવી છે, જે પ્રત્યેક કેન્દ્રમાં ઊંચો ટાવર જેવો પ્રવેશમાર્ગ ધરાવે છે. મસ્જિદ આશરે 261 ફૂટ લાંબી અને 90 ફૂટ પહોળી છે, અને તેના છાપરાને કાળા અને સફેદ આરસપહાણના એકાંતર પટ્ટા સાથે ત્રણ ગુંબજોથી બનાવવામાં આવ્યું છે, જેમાં તેનો મોટા ભાગનો હિસ્સો સોનાનું આવરણ ધરાવે છે. બે ઊંચા-પાતળા મિનારાઓ, 130 ફૂટ ઊંચા છે, અને 130 પગથિયાં ધરાવે છે, લંબાઈમાં સફેદ આરસપહાણ અને લાલ રેતિયા પથ્થરના પટ્ટા ધરાવે છે, અને બીજી બંને બાજુ ગુંબજો ધરાવે છે. ત્રણ મિનારાઓને પ્રોજેક્ટિંગ ગૅલેરીઓથી અલગ કરવામાં આવ્યા છે અને તેની ઉપર ખુલ્લા 12 બાજુઓવાળા ગુંબજવાળો શામિયાનો છે. મસ્જિદના પાછળના ભાગમાં, ચાર મિનારાઓને આગળના ભાગની જેમ જ શણગારવામાં આવ્યા છે.
ઐતિહાસિક જામા મસ્જિદ નો પાયો મુઘલ સમ્રાટ શાહજહાં દ્વારા 6 ઓક્ટોબર ઈ.સ. 1650 ના રોજ શાહજહાનાબાદમાં એક ટેકરી પર નાખવામાં આવ્યો હતો. આ મસ્જિદ એ 5,000 કામદારોના છ વર્ષોના પ્રયત્નોનું પરિણામ છે. તે સમયે બાંધકામ પાછળ 10 લાખ રૂપિયાનો ખર્ચ થયો હતો અને આ તે જ સમ્રાટ હતો જેણે જામા મસ્જિદની સામે આગ્રામાં તાજમહાલ અને લાલ કિલ્લો બાંધ્યો હતો, અને તે અંતે ઈ.સ. 1656 માં જામા મસ્જિદ તૈયાર થઈ હતી, જેમાં લાલ રેતિયા પથ્થર અને સફેદ આરસપહાણના પટ્ટાઓમાંથી બનાવવામાં આવેલા ત્રણ દરવાજાઓ, ચાર ટાવરો અને બે 40 મીટર ઊંચા પાતળા મિનારાનું કામ પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું હતું.
મસ્જિદના મોખરાના ભાગ સુધી પૂર્વ, ઉત્તર અને દક્ષિણમાંથી ત્રણ પગથિયા ચઢીને પહોંચી શકાય છે, તે તમામનું લાલ રેતિયા પથ્થરથી બાંધકામ કરવામાં આવ્યું છે. મસ્જિદનો ઉત્તરીય દરવાજો 39 પગથિયાં ધરાવે છે. મસ્જિદનો દક્ષિણ દરવાજો 33 પગથિયાં ધરાવે છે. મસ્જિદનો પૂર્વીય દરવાજો શાહી પ્રવેશદ્વાર હતો અને તેને 35 પગથિયાં છે. આ પગથિયાંનો ખાણીપીણીના ખૂમચાઓ, દુકાનો અને શેરી-મનોરંજન કરનારાઓને સમાવવા માટે ઉપયોગ કરાતો હતો. સાંજે મસ્જિદના પૂર્વીય ભાગનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે મરઘાં-બતકાં અને અન્ય પક્ષીઓ માટેના બજાર તરીકે કરાતો હતો. ભારતીય સ્વતંત્રતાના 1857ના બળવા પહેલાં, મસ્જિદના દક્ષિણ ભાગ નજીક મદ્રેસા હતી, જેને બળવા બાદ પાડી નાખવામાં આવી હતી.
મસ્જિદ અગાશીની ફરસબંધીથી પાંચ ફૂટ ના પ્લેટફોર્મ પર ઊભી છે અને ત્રણ પગથિયા ઉપર જતા મસ્જિદના પૂર્વ, ઉત્તર અને દક્ષિણ તરફેના આંતરિયાળ ભાગ તરફ દોરી જાય છે. મુસ્લિમોની પ્રાર્થનાની સાદડીનું અનુકરણ કરવા માટે મસ્જિદના માળને સફેદ અને કાળા આરસપહાણના શણગારથી આવરી લેવાયો છે; પાતળી કાળા આરસપહાણની બોર્ડર પ્રાર્થના કરનારાઓની નિશાની આપે છે, જે ત્રણ ફૂટ લાંબી અને 1 ½ ફૂટ પહોળી છે. કુલે થઇને 899 જેટલી આ પ્રકારની જગ્યાઓ છે, જેને મસ્જિદના માળ પર અંકિત કરવામાં આવી છે. મસ્જિદના પાછળના ભાગને ખડકની ઊંચાઇથી આવરી લેવાયો છે, જેની પર મસ્જિદ પથ્થરમાંથી કંડારવામાં આવેલા ભાગ સાથે ઊભી છે.
શાહ જહાંએ દિલ્હી, આગ્રા, અજમેર અને લાહોરમાં પણ અન્ય અગત્યની મસ્જિદો બનાવી હતી. જામા મસ્જિદનો ફ્લોરપ્લાન આગ્રા નજીક આવેલી જામા મસ્જિદ, ફત્તેહપુર સિક્રી જેવો જ છે, પરંતુ દિલ્હીની જામા મસ્જિદ વધુ મોટી છે અને તે બે મસ્જિદો જેટલો વિસ્તાર ધરાવે છે. તેના શાસકે આ મસ્જિદ ઊભી કરવા માટે વિશાળ મેદાનની પસંદગી કરી હોવાથી તેનો વધુ વિસ્તાર કર્યો હતો. લાહોરની બાદશાહી મસ્જિદની થોડી મોટી સ્થાપત્ય રચનાનું બાંધકામ શાહજહાંના પુત્ર ઔરંગઝેબ દ્વારા 1673માં કરવામાં આવ્યું હતું, જે દિલ્હીની જામા મસ્જિદ સાથે ગાઢ સંબંધ ધરાવે છે.
14 એપ્રિલ 2006ના જામા મસ્જિદમાં બે વિસ્ફોટો થયા હતા. પ્રથમ વિસ્ફોટ આશરે 17:26 અને બીજો સાત મિનિટ બાદ આશરે 17:33 વાગ્યે ) થયો હતો. ઓછામાં ઓછી તેર વ્યક્તિઓને તે વિસ્ફોટમાં ઇજા થઇ હતી. તે દિવસ મુસ્લિમોનો પવિત્ર દિવસ શુક્રવાર હોવાથી અને ઇસ્લામિક સ્થાપક મુહમ્મદનો જન્મદિવસ મિલાદ ઉલ નબી પછીનો પ્રથમ શુક્રવાર પણ હોવાથી, તે સમયે મસ્જિદમાં આશરે 1000 વ્યક્તિઓની હાજરી હતી. સત્તાવાર પ્રવક્તાના અનુસાર મસ્જિદને કોઇ નુકસાન થયું ન હતું.
મસ્જિદ-ઇ જહાં-નૂમા , જે સામાન્ય રીતે દિલ્હીની જામા મસ્જિદ તરીકે ઓળખાય છે તે ભારતમાં આવેલી જૂની દિલ્હીની મુખ્ય મસ્જિદ છે. તેનું બાંધકામ તાજમહાલના સર્જક મુઘલ સમ્રાટ શાહ જહાં દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને ઈ.સ. ૧૬૫૬માં પૂર્ણ થયું હતું, તે ભારતમાં સૌથી મોટી અને વિખ્યાત મસ્જિદ છે. તે જૂની દિલ્હીના ચાવરી બાઝાર રોડની અત્યંત વ્યસ્ત મધ્ય શેરીની શરૂઆતમાં આવેલી છે.
પાછળથી તેને આપવામાં આવેલું, જામા મસ્જિદનું નામ મુસ્લિમોની શુક્રવારની બપોરની સાપ્તાહિક સામૂહિક નમાઝ, જુમ્માહનો ઉલ્લેખ કરે છે, જે સામાન્ય રીતે મસ્જિદમાં, "સમૂહ પ્રાર્થના મસ્જિદ" અથવા "જામી મસ્જિદ"માં કરવામાં આવે છે. મસ્જિદનું પ્રાંગણ ૨૫,૦૦૦ જેટલા પ્રાર્થનાર્થીઓને સમાવી શકે છે. મસ્જિદમાં ઉત્તર દરવાજા પર વિવિધ યાદગીરીઓ રાખવામાં આવી છે, જેમાં હરણના ચામડા પર લખેલી કુરાનની પ્રાચીન પ્રતનો પણ સમાવેશ થાય છે.
15 સપ્ટેમ્બર 2010ના રોજ, મસ્જિદના ત્રણ નંબરના દરવાજા પાસે મોટરસાયકલ પર સવાર બંદૂકધારીએ ઊભેલી બસ પર ગોળીઓ છોડતા બે તાઇવાનના પ્રવાસીઓને ઇજા થઇ હતી.
મુની ની અહિંસા પૂર્ણ છે. આ સ્થિતિ માં શ્રાવકની અહિંસા અપૂર્ણ છે. મુનિ ની જેમ શ્રાવક બધા પ્રકાર ની હિંસા થી મુક્ત રહી શકતો નથી. મુનિ ના પ્રમાણમાં શ્રાવકની અહિંસા નું પરિમાણ બહુ ઓછું છે.ઉદાહરણ : મુનિની અહિંસા 20 બિસ્વા છે તો શ્રાવકની અહિંસા સવા બિસ્વા છે.(પૂર્ણ અહિંસા કે અંધ બીસ હૈં, ઉનમેં સે શ્રાવક કી અહિંસા કા સવા અંશ હૈ૤) ઇસકા કારણ યહ હૈ કિ શ્રાવક 19 જીવોં કી હિંસા કો છોડ઼ સકતા હૈ, વાદર સ્થાવર જીવોં કી હિંસા કો નહીં૤ ઇસસે ઉસકી અહિંસા કા પરિમાણ આધા રહ જાતા હૈ-દસ બિસ્વા રહ જાતા હૈ૤ ઇસમેં ભી શ્રાવક ઉન્નીસ જીવોં કી હિંસા કા સંકલ્પપૂર્વક ત્યાગ કરતા હૈ, આરંભજા હિંસા કા નહીં૤ અત: ઉસકા પરિમાણ ઉસમેં ભી આધા અર્થાત્ પાઁચ બિસ્વા રહ જાતા હૈ૤ સંકલ્પપૂર્વક હિંસા ભી ઉન્હીં ઉન્નીસ જીવોં કી ત્યાગી જાતી હૈ જો નિરપરાધ હૈં૤ સાપરાધ ન્નસ જીવોં કી હિંસા સે શ્રાવક મુક્ત નહીં હો સકતા૤ ઇસસે વહ અહિંસા ઢાઈ બિસ્વા રહ જાતી હૈ૤ નિરપરાધ ઉન્નીસ જીવોં કી ભી નિરપેક્ષ હિંસા કો શ્રાવક ત્યાગતા હૈ૤ સાપેક્ષ હિંસા તો ઉસસે હો જાતી હૈ૤ ઇસ પ્રકાર શ્રાવક કી અંહિસા કા પરિમાણ સવા બિસ્વા રહ જાતા હૈ૤ ઇસ પ્રાચીન ગાથા મેં ઇસે સંક્ષેપ મેં ઇસ પ્રકાર કહા હૈ :
આત્મા ની અશુદ્ધિ માત્ર હિંસા છે. આ બાબત નું સમર્થન કરતા આચાર્ય અમૃત્ચંદ્ર એ લખ્યું છે: અસત્ય વગેરે વિકાર આત્મપરિણતિ ને બગાડે એવું છે, તેથી તે બધી હિંસા છે. અસત્ય વગેરે જે દોષ બતાવ્યા છે તે કેવળ "શિષ્યાબોધાય" છે. સંક્ષેપ માં રાગદ્વેષનો અપ્રાદુર્ભાવ અહિંસા અને તેનો પ્રાદુર્ભાવ હિંસા છે. રાગદ્વેષરહિત પ્રવૃત્તિ થી અશક્ય કોટિનો પ્રાણવધ થઇ જાય તો પણ નૈશ્ચયિક હિંસા ગણાતી નથી. જે રાગદ્વેષની પ્રવૃત્તિ કરે છે તે પોતાના સાતમાં નો જ ઘાત કરે છે, પછી તે બીજા જીવો નો ઘાત કરે કે ના કરે. હિંસાનો વિરોધ ના કરવો તે પણ હિંસા છે અને હિંસા માં પરિણત થવું પણ હિંસા છે. તેથી જ જ્યાં રાગદ્વેષ ની પ્રવૃત્તિ છે ત્યાં નિરંતર પ્રાણવધ થાય છે.
પૃથ્વી, જલ, અગ્નિ, વાયુ અને વનસ્પતિ, આ બધા અલગ જીવ છે. દરેક માં ભિન્ન ભિન્ન વ્યક્તિત્વ ધારક અલગ અલગ જીવ છે. ઉપર્યુકત સ્થાવર જીવો ઉપરાંત અન્ય ન્નસ પ્રાણી છે કે જેમના માં હરવા ફરવા નું સામર્થ્ય છે. આ જ જીવોના ૬ વર્ગ છે. આના સિવાય દુનિયા માં કોઈ જીવ નથી. જગત માં કોઈ જીવ ન્નસ છે અને કોઈ સ્થાવર. એક પર્યાય માં હોવું કે બીજા માં એ કર્મો ની વિચિત્રતા છે. પોતપોતાની કમાણી છે, જેનાથી જીવ ન્નસ કે સ્થાવર હોય છે. એક જીવ જો એક જન્મ માં ન્નસ હોય તો બીજા જન્મ માં સ્થાવર હોઈ શકે છે. ન્નસ હોય કે સ્થાવર બધા જીવોને દુખ અપ્રિય હોય છે. આ સમજી ને મુમુક્ષ બધા જીવો પ્રતિ અહિંસા ભાવ રાખે.