polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
રાસાયણિક અથાણાંમાં, ખોરાકને એક ખાદ્ય પ્રવાહી જે બેક્ટેરિયાને અટકાવે કે મારી શકે અને જેમાં અન્ય સૂક્ષ્મ જીવો પણ હોય છે તેમાં રાખવામાં આવે છે. લાક્ષણિક અથાણાંના પરિબળોમાં ખારા પાણીમાં બોળવું , સરકો, દારૂ, અને ખાદ્ય તેલ, ખાસ કરીને જેતૂનનું તેલ અને અન્ય તેલો સમાવિષ્ટ છે. ધણાં રસાયણિક અથાણાંની પ્રક્રિયાઓમાં ગરમ કરવું કે ઉકાળવાનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવે છે જેથી ખોરાક અથાણાંના એજન્ટ સાથે સંતૃપ્ત થઇને જળવાઇ રહે. સમાન રસાયણિક અથાણાંના ખોરાકમાં કાકડી, મરી, આથેલું ગોમાંસ, હેરિંગ અને ઇંડાઓ, સાથે જ મિશ્ર શાકભાજીઓ જેવી કે પિકલિલિ, ચાઉ-ચાઉ, જાર્ધિનિયરા, અને આચારનો સમાવેશ થાય છે.આથેલા અથાણાંમાં, ખોરાક પોતેજ જાળવણીના એજન્ટનું ઉત્પાદન કરે છે, એક ખાસ પ્રક્રિયા દ્વારા તે લેક્ટીક એસિડ નું ઉત્પાદન કરે છે. આથેલા અથાણાંમાં સાર્વક્રાઉટ, નુક્ઝુકે, કીમચી, સર્સ્ટ્રોમીંગ, અને કુર્ટીડોનો સમાવેશ થાય છે. કેટલાક રાસાયણિક કાકડીના અથાણાંને પણ આથો આપવામાં આવે છે. વ્યાપારી અથાણાંમાં, સોડિયમ બેન્જોયેટ કે ઇડીટીએ જેવા સાચવણીના પદાર્થોને સમય અવધિ વધારવામાં માટે પણ નાંખવામાં આવે છે.
ખાંડનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે ફળોની જાળવણી માટે કરવામાં આવે છે, સફરજન, નાસપતી, પીચ, જરદાળુ, પ્લમ જેવા ફળોની સાથે ચાસણી તરીકે કે સ્ફટીકરણનો ઉપયોગ કરવામાં આવે, જ્યાં વસ્તુને ખાંડ સાથે ત્યાં સુધી રાંધવામાં આવે છે જ્યાં સુધી તેનું સ્ફટીકરણ ના થઇ જાય અને જે પરિણામ સ્વરૂપ પદાર્થ મળે છે તેને સૂકી રીતે સંગ્રહ કરી શકાય છે. આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ ખટાશવાળા ફળોની છાલ , એન્જલિક અને આદુ માટે કરવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિમાં ફેરફાર કરીને ખાંડવાળા ફળનું ઉત્પાદન કરી શકાય છે જેમ કે ખાંડવાળી ચેરીઓ, જેમાં ફળને ખાંડની અંદર સાચવી રાખવામાં આવે છે ત્યારબાદ તેને ચાસણીમાંથી નીકાળીને વેચાય છે, આ ફળની જાળવણી ખાંડના તત્વો અને ચાસણીના બાહરના થર દ્વારા થાય છે. વૈભવી ઉત્પાદનો જેવા કે બ્રાન્ડીમાં ફળો કે અન્ય દારૂના ઉત્પાદની જાળવણી માટે ખાંડ અને દારૂને મોટેભાગે સાથે મેળવીને નાંખવામાં આવે છે જોકે તેને ફળોના સ્વાદવાળા માદક પીણાં જેવા કે ચેરી બ્રાન્ડી કે સ્લો જીન સાથે જોડવાની ગેરસમજ ન કરવી જોઇએ.
ડબ્બામાં ભરવાની પ્રક્રિયામાં ગુણવત્તાના અભાવને કારણે પાણીનો પ્રવેશ કે સૂક્ષ્મજંતુઓ રહી જાય તેવું પણ બની શકે છે. વિઘટનની આવી નિષ્ફળતાને ઝડપીથી શોધી શકાય છે કારણ કે વિઘટનથી ડબ્બામાં વાયુનું નિર્માણ થાય છે અને ડબ્બો ફૂલી કે ફાટી જાય છે. જોકે, ડબ્બામાં બંધ ખોરાકમાં દૂષિતતાને છૂટ આપતા ખરાબ ઉત્પાદન અને ખરાબ આરોગ્યના કેટલાક ઉદાહરણોમાં ખોરાક એનારોબ ક્લોસ્ટ્રીડિયમ બોટુલિનમ ની અસર હેઠળ, તીવ્ર ઝેર ઉત્પન્ન થાય છે, જે કેટલીક બિમારી કે મૃત્યુ તરફ દોરી જાય છે. આ જીવતંત્ર કોઇ પણ પ્રકારનો વાયુ કે કોઇ ખાસ સ્વાદ પેદા નથી કરતો અને તેને સ્વાદ કે ગંધ દ્વારા શોધવો અશક્ય છે. જોકે રાંધવાથી તેના વિષ નકામું બની જાય છે. રાંધેલા મસરૂમો, ખરાબ પરિસ્થિતિમાં રાખી અને ત્યારબાદ તેને ડબ્બામાં બંધ કરવાથી, તે સ્ટેફીલોકોકસ ઓરીયસની વૃદ્ધિમાં સહાય કરે છે, જે એક વિષનું ઉત્પાદન કરે છે અને તેનો ડબ્બામાં બંધ કરવાથી કે ફરીથી ગરમ કરવાથી પણ આ વિષનો નાશ નથી કરી શકાતો.
ડબ્બામાં ભરવા ને રાંધેલા ખોરાક જંતુરહિત ડબ્બા કે બરણીમાં સીલબંધ કરવાની રીતે જોડવામાં આવે છે, અને જંતુરહિત કરવાની માટે ઉકાળેલા પાત્રો દ્વારા બાકીના બેક્ટેરિયા પણ નબળા પાડવામાં કે મારી નાંખવામાં આવે છે. નિકોલસ અપ્પેર્ટ દ્વારા તેની શોધ કરવામાં આવી હતી. ખોરાકને બગાડની સામે પ્રકૃતિક રીતે જાળવણીના વિવિધ તબક્કા હોય છે અને પ્રેશર કૂકરમાં છેલ્લા ચરણ માટે જરૂરી હોઇ શકે છે. સ્ટ્રોબેરી જેવા ઉચ્ચ એસિડીક ફળોને કોઇ પણ જાળવણીના પદાર્થોની જરૂર નથી હોતી અને તેના માટે એક ટૂંકી ઉકાળવાની પદ્ધતિ યોગ્ય રહે છે, જ્યારે ટમાટા જેવા સીમાંત ફળો અને વધુના અન્ય એસિડિક ધટકોને લાંબાં સમય સુધી ઉકાળવા પડે છે. ઓછા એસિડવાળા ખોરાક, જેવા કે શાકભાજી અને માંસને દબાણથી ડબ્બામાં બંધ કરવા જરૂરી હોય છે. ડબ્બા કે બોટલમાં બંધ કરી જાળવેલો ખોરાકમાં એક વાર જ્યારે તેને ડબ્બા કે બોટલમાંથી ખોલવામાં આવે છે ત્યારે તેનો તરત જ બગડી જવાનો ભય રહે છે.
ખાદ્ય પદાર્થનું ઇરેડિયેશન થવું તે ખાદ્ય પદાર્થના આયનયુક્ત વિકિરણ સામે ખુલ્લા મુકાવાને લીધે બને છે; જે કાં તો ઉચ્ચ-ઉર્જા ધરાવતા ઈલેક્ટ્રોન કે વેગ વધારનાર યંત્રના ક્ષ-કિરણોને લીધે કે ગામા કિરણો (જે કોબાલ્ટ-60 કે સીજીયમ-137 જેવા વિકિરણ ધરાવતા સ્ત્રોતમાંથી ઉત્સર્જીત થતા હોય)ના લીધે બનતું હોય છે. આ પદ્ધતિની અસરોમાં, બેક્ટેરિયાને મારી નાંખવા, આકાર અને જીવડાનો નાશ કરવો, વધુ પડતું પાકવાથી રોકવું અને ફળોને બગડતા રોકવા, અને ઊંચી માત્રામાં જંતુરહિત કરવાનું સમાવિષ્ટ છે. આ પદ્ધતિને જીવાણુનાશક વિધિ સાથે સરખાવવામાં આવે છે, તેને કેટલીક વાર 'ઠંડી જીવાણુનાશક વિધિ' પણ કહેવાય છે, કારણકે તેના ઉત્પાદનને ગરમ કરવામાં નથી આવતા માટે. ઇરેડિયેશન વાયરસ કે પ્રાયોનની સામે અસરકારક નથી, સૂક્ષ્મજંતુઓમાંથી તે ઝેરને નીકાળી નથી શકતું, અને ખાલી ખોરાક અને ઊંચી પ્રારંભિક ગુણવત્તા માટે જ તે ઉપયોગી છે.
ખોરાકને એક પદાર્થમાં રાંધીને તેને મુરબ્બાની જેમ ઘટ્ટ બનાવીને પણ સાચવી શકાય છે. આવા પદાર્થોમાં જેલેટીન, અગર, મકાઈનો લોટ અને આરારૂટના લોટનો ઉપયોગ થાય છે. બામ માછલીઓ અને તેના બચ્ચાઓ અને સીપન્કીલ્ડ જેવા આહારને જ્યારે રાંધવામાં આવે છે ત્યારે તેમના પ્રાકૃતિક સ્વરૂપવાળી પ્રોટીન જેલથી તેમનો સ્વાદ વધે છે આથી જ આ આહાર પીપલ્સ રીપબ્લિક ઓફ ચીનના ફુજિયાન પ્રાન્તના ઝિંયામેન શહેરની એક સ્વાદિષ્ટ વાનગી છે. લંડનના પૂર્વ ભાગમાં જેલ્ડ્ડ બીમમાછલીઓને એક સ્વાદિષ્ટ વાનગી ગણાય છે અને તેને છૂંદેલા બટાકાની સાથે ખાવામાં આવે છે. એસ્પીકમાં માંસના જાડા રસ, 1950ની સાલ સુધી યુકે માં માંસને પીરસવાની એક સામાન્ય રીત હતી. ધણા માંસોને પણ આવી રીતે જેલીથી ઘટ્ટ કરવામાં આવતા હતા.
ખૂબ ઊંચા પાણીનું દબાણ , એક પ્રકારનું ઠંડુ પાડવાની જીવાણુનાશક વિધિ, જેમાં દબાણથી રોગજનક જંતુઓ જે ખોરાકમાં બગાડ અને ખોરાકની સલામતી પર અસર કરે છે તેને પ્રાકૃતિક રીતે મારી નાખે છે.)
વિકિરણની પ્રક્રિયાને અણુ ઊર્જાની સાથે ન જોડાય પણ તેનો ઉપયોગ અણુકેન્દ્ર સંબંધી પ્રતિક્રિયાકારકોમાંથી ઉત્પન્ન થતા કિરણોત્સર્ગી ન્યૂક્લાઇડમાંથી વિકિરણને બહાર કાઢવા માટે થઇ શકે છે. આયનયુક્ત વિકિરણો જીવન માટે જોખમકારક છે ; માટે આ પ્રક્રિયા ભારે કવચવાળા ઇરેડિયેશન ઓરડામાં કરવામાં આવે છે. વિકિરણની સુરક્ષાની સંભાળ લેનારાઓ આવી સુવિધામાં કામ કરતા મજૂરો અને વાતાવરણને આ કારણે વિકિરણની કોઇ પણ પ્રકારની માત્રાનો ભોગ ન બનવું પડે તેનું ધ્યાન રાખે છે. ઇરેડિયેશન આહારમાં કિરણોત્સર્ગી નથી બનાવતું, અને રાષ્ટ્રીય અને અંતરાષ્ટ્રીય જાણકારોએ અવિકરણીય આહારને આરોગ્યવર્ધક જાહેર કર્યું હતું.
મોટાભાગની જાળવણી બેક્ટેરિયા, ફૂગ અને અન્ય સૂક્ષ્મજંતુઓની વૃદ્ઘિને અટકાવવા સાથે જોડાયેલી છે, સાથે જ તે ચરબીના ઓક્સિડેશન, જે બગડવા માટે કારણભૂત હોય છે તેને પણ ધીમું પાડે છે. તેમાં પ્રાકૃતિક આયુષ્યને અટકાવવાની અને ખોરાકને બનાવતી વખતે તેના રંગને બદલતો અટકાવો (ઉદાહરણ તરીકે સફરજનને કાપ્યા પછી તેની એન્જેમાટીકથી કથ્થઇ થઇ જવું) પણ સમાવિષ્ટ છે. કેટલીક જાળવણીની પદ્ધતિઓમાં ખોરાકને પ્રક્રિયા બાદ સૂક્ષ્મજંતુઓથી થતી દૂષિતતાને અટકાવવા માટે સજ્જડ બંધ કરવું પણ જરૂરી હોય છે, અન્ય પદ્ધતિઓ જેવી કે સૂકવણીમાં, ખોરાકને કોઇ ખાસ વસ્તુમાં સંગ્રહ કર્યા સિવાય પણ લાંબા સમય સુધી રાખી શકાય છે.
ખાદ્ય પદાર્થની સાચવણી એ ખોરાકને સૂક્ષ્મજંતુઓ દ્વારા બગડતો અટકાવતા કે બગાડની પ્રક્રિયાને ધીમી કરતી પ્રક્રિયા અને વ્યવસ્થાને કહેવાય છે. કેટલીક પદ્ધતિઓમાં, હિતકારક બેક્ટેરિયા, યીસ્ટ કે ફૂગને ખોરાકમાં ખાસ ગુણવત્તા અને સાચવણી માટે ઉમેરવામાં આવે છે . ખોરાક તરીકે તેના ગુણને ટકાવી રાખવા કે પોષણ સંબંધી ગુણોનું નિર્માણ કરવું, તેની બનાવટ અને સ્વાદ માટે મહત્વપૂર્ણ છે. આ વાત અલગ અલગ સંસ્કૃતિ માટે અલગ અલગ હોય શકે, એક સંસ્કૃતિ માટે જે અનુરૂપ ખોરાકની યોગ્યતા હોય તે અન્ય સંસ્કૃતિ માટે અયોગ્ય પણ હોઇ શકે.
વિશાળ વિવિધતાવાળા ખોરાકની જાળવણી માટે વ્યાપારી અને ઘરગુથ્થુ પ્રક્રિયાઓમાં ખોરાકને ઠંડો પાડવાની પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ ખૂબ જ સામાન્ય છે, જેમાં રાંધેલા ખોરાકની ચીજોનો પણ સમાવેશ થાય છે જેને બનાવ્યા પહેલા ઠંડા પાડવાની જરૂર નથી હોતી. ઉદાહરણ તરીકે, બટાકાની વેફરને ઠંડામાં સાચવવામાં આવે છે, પણ બટાકાને ખાલી ઠંડી અંધારાવાળી જગ્યા કેટલાય મહિનાઓ માટે જાળવણી માટે રાખવામાં આવે છે. ધણા દેશો રાષ્ટ્રીય કટોકટી વખતે યુદ્ધમાં ઉપયોગી થાય તેવા ખોરાકના વિશાળ જથ્થાને લાંબા સમય સુધી ભંડારોમાં સાચવી રાખે છે.
જોકે, આ અનાજના સેવનની આરોગ્યવર્ધકતાને લઈને વિરોધીઓ અને ગ્રાહક મંડળો દ્વારા વિવાદો ઉભા થાય છે. રાષ્ટ્રિય અને આંતરરાષ્ટ્રિય તજજ્ઞોએ અન્ન અવિકરણીયને 'સ્વાસ્થયપ્રદ' જાહેર કર્યુ છે; યુએન ની સંસ્થાઓ તરીકે, ડબલ્યુએચઓ અને એફએઓ પણ આહાર વિતરણને પુષ્ટિ આપી છે. આહારનું અવિકરણીય થવું જોઈએ કે નહીં તે મુદ્દે આંતરરાષ્ટ્રિય કાનૂનમાં દુનિયામાં એકંદર અલગ અલગ મત છે, કોઈ દેશમાં તેની પર કોઇ અંકુશ નથી તો કોઈ દેશમાં તે અંગે સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ છે.
સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ ખોરાકને એટલો ખારો બનાવી દે છે કે બેક્ટેરિયાનો વિકાસ થઇ શકે. લાઇ ખોરાકની ચરબીને રૂપાંતરિત કરે છે, જે તેના સ્વાદ અને બનાવટને બદલી દે છે. લૂટેફીક્સનો ઉપયોગ લાઇમાં તેની બનાવટ વખતે કેટલીક જેતૂનની બનાવટ વખતે કરવામાં આવે છે. આધુનિક રેસીપીમાં સેન્ચૂરી ઇંડાને પણ લાઇ કહેવાય છે. મસા હરીના અને મકાઈની ઘેંસનો ઉપયોગ કૃષિ ચૂનો બનાવવામાં થાય છે અને તેની બનાવટને ધણીવાર ખોટી રીતે લાઇ તરીકે સૂચવવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયાની સામાન્ય પદ્ધતિઓમાં સૂકવણી, સ્પ્રે સૂકવણી, ઠંડું પાડીને સૂકવવું, ઠંડુ પાડવું, વેક્યુમ-પેકિંગ, ડબ્બામાં ભરવું, ચાસણી દ્વારા સાચવણી, ખાંડનું સ્ફટિકરણ, આહાર ઇરેડિયેશન, અને સાચવતા પદાર્થોને ઉમેરવા કે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ જેવા મંદ ગેસના ઉપયોગનો સમાવેશ થાય છે. અથાણું, મીઠું ભરવું, ઘુમાડો આપવો, ચાસણીમાં કે દારૂમાં નાખીને જાળવણી કરવી, ખાંડ સ્ફટિકરણ અને કરીઇંગ જેવી અન્ય પદ્ધતિઓ ખોરાકની સાચવણીમાં મદદરૂપ થવાની સાથે, તેમાં સ્વાદ પણ ઉમેરે છે.
બરણીમાં પણ માંસની જાણવણી કરી શકાય છે, આ પ્રક્રિયામાં માંસને બાફીને માટીની બરણી કે કેસેરોલમાં મૂકી ઢાંકવામાં આવે છે. મોટેભાગે પ્રાણીના ટુકડા કરીને, તેને ખારા પાણી કે રસામાં બાફીને સજ્જડ બંધ બરણીમાં મૂકવામાં આવે છે. રેડ વાઇન અને/કે પ્રાણીના લોહીને પણ કેટલીક વાર રાંધવાના પાણીમાં નાંખવામાં આવે છે. 20મી સદીના મધ્ય સુધી બરણીમાં માંસને ભરીને સાચવવાની પ્રક્રિયા જાણીતી હતી.
મોટેભાગે એર ટાઇટ બેગ કે બરણીમાં, વેક્યૂમ પેંકિંગ દ્વારા સંગ્રહ કરેલો ખોરાક એક વાયુરહિત વાતાવરણમાં રહે છે. બેક્ટેરિયાને જીવવા માટે ઓક્સિજન મળવો જરૂરી હોય છે પણ વાયુરહિત વાતાવરણમાં ઓક્સિજન ન મળતા ખોરાકને બગાડવાની તેમની પ્રક્રિયા ધીમી થઇ જાય છે. વેક્યુમ પેકિંગનો સામાન્ય ઉપયોગ શિંગોનો સંગ્રહ કરવા માટે થાય છે જેથી ઉપચયનથી તેનો સ્વાદમાં ઘટાડો ના થાય.
ફળોને જેલીથી સાચવવાની રીતને પણ જેલી, મુરબ્બો કે ફળોની જાળવણી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ વિષયમાં, સામાન્યરીતે પેક્ટિન જેલીંગનો ઘટક હોય છે, જેને રાંધતી વખતે કે પ્રાકૃતિકરીતે ફળને ઉગાડતી વખતે તેનામાં ઉમેરવામાં આવે છે. સૌથી વધુ સાચવણી માંગતા ફળને બરણીમાં ખાંડ નાંખીને પણ રાખવામાં આવે છે. ગરમ કરવું, પેકેજીંગ, એસિડ અને ખાંડ સંરક્ષણ પૂરું પાડે છે.
મીઠું કે કરીંગ માંસમાંથી ઝરતા રસની પ્રક્રિયા વખતે ભેજને ચૂસી લે છે. માંસને કર્ડેડ માટે મીઠા કે ખાંડ સાથે, કે બંન્નેની સાથે મેળવવામાં આવે છે નાઇટ્રેટ અને નાટ્રીટેસનો ઉપયોગ પણ માંસને સાફ કરવા માટે અને તેનો લાક્ષણિક ગુલાબી રંગને મેળવવા માટે કરવામાં આવે છે, તથા તે ક્લોસ્ટ્રીડીયમ બોટુલીનુમને અટકાવવામાં પણ સહાય કરે છે.
અથાણાં તે ખોરાકની સાચવણી માટે ખાદ્ય પ્રતિ-માઇક્રોબિયલ પ્રવાહીમાં રાખવાની એક પદ્ધતિ છે. અથાણાંને વિસ્તૃતરીતે રાસાયણિક અથાણાં અને આથો લાવતા અથાણાં તરીકે વર્ગીકૃત કરી શકાય છે.
એક અંદાજ મુજબ વિશ્વભરના 40 જેટલા દેશોમાં પ્રતિવર્ષે 500,00 ટન આહારની સામગ્રીનું ઇરેડિયેશન કરવામાં આવે છે. મુખ્યત્વે ગરમ મસાલા અને ચટણીનું ઇરેડિયેશન કરવામાં આવે છે સાથે જ ફળ માખીના ચેપથી બચવા માટે હાલમાં તાજા ફળોનું પણ મોટા ભાગે અવિકરણ થઇ રહ્યું છે.
માંસની જાળવણી ની પારંપરિક બ્રિટિશ રીત મુજબ માંસને એક પાત્રમાં ભરી તેને ચરબીના થરથી સજ્જડ બંધ કરવામાં આવે છે. પાટેની સરખામણીમાં પાત્રમાં ભરેલ મરધીનું યકૃત પણ સામાન્ય છે.
સૂકવણી, ખોરાકની સાચવણીની સૌથી જૂની પદ્ધતિઓમાંની એક છે, જે પાણીની ગતિવિધિને ઘટાડીને બેક્ટેરિયાની વુદ્ધિને સારી રીતે રોકે કે ઘીમી પાડે છે.સૂકવવાથી તેનું વજન પણ ઘટે છે
અદ્વૈત જણાવે છે કે કાર્ય એ કારણથી અલગ સ્વરૂપ નથી. જો કે, કારણ એ કાર્યથી અલગ છે. આ સિદ્ધાંતને કાર્ય-કારણ અનન્યત્વ કહે છે. તેને વધારે વિસ્તૃત રીતે સમજાવતા,
જો કારણનો નાશ કરવામાં આવે તો અસર લાંબા સમય સુધી અસ્તિત્વ ધરાવતી નથી. દાખલા તરીકે, સુતરાઉ કાપડ રૂપી અસરમાંથી તાંતણારૂપી કારણને કાઢી લેવાં આવે તો તે કાપડ રહેતું નથી, એટલે કે કાપડનો નાશ થાય છે. તેવી જ રીતે જો તાંતણારૂપી અસરમાંથી સુતરરૂપી કારણને કાઢી લેવામાં આવે તો તાંતણો રહેતો નથી એટલે કે તાંતણો નાશ પામે છે. આ બાબતને આદિ શંકરાચાર્યએ બ્રહ્મ સૂત્ર માં બ્રહ્મ સૂત્ર,2.1.9 પરના ભાષ્યમાં, ઉજાગર કરી છે કે, કારણ અને અસર વચ્ચે અભેદ રહેલો હોવા છતાં, અસરનો આત્મા કારણમાં રહેલો છે પરંતુ કારણનો અસરમાં નહીં. અસરએ કારણનું સ્વરૂપ છે અને કારણએ અસરનું સ્વરૂપ નથી. તેથી અસરની ગુણવત્તા કારણને સ્પર્શી શકતી નથી.
તેના અસ્તિત્વના સમય દરમિયાન, વ્યક્તિ સરળતાથી એ જાણી શકે છે કે અસર એ કારણ થી અલગ નથી. જો કે કારણ એ અસર થી અલગ નથી તે સરળતાથી સમજી શકાતું નથી. આથી, કારણને અસરથી અલગ કરવું ખરેખર શક્ય નથી. પરંતુ તે માત્ર કલ્પના કરીને જ શક્ય કરી શકાય છે. દાખલા તરીકે, અરીસામાં જોવામાં આવતું સોનાના દાગીનાનું પ્રતિબિંબ માત્ર દાગીનાનું સ્વરૂપ છે પરંતુ તે દાગીના નથી કારણ કે તેમાં સોનું નથી. આદિ શંકરાચાર્યએ છાંદોગ્ય ઉપનિષદમાં, છાંદોગ્ય ઉપનિષદ, 6.3.2 પરના ભાષ્યમાં, જણાવ્યું કે, સત ની સાથે જોવામાં આવે ત્યારે તમામ નામ અને સ્વરૂપ વાસ્તવિક છે પરંતુ જ્યારે તેને બ્રહ્મથી સ્વતંત્ર રીતે જોવામાં આવે ત્યારે તે મિથ્યા છે.
આત્મા અથવા સ્વ બ્રહ્મ સાથે એકરૂપ છે. તે આખરે બ્રહ્મમાં ઓગળી જતો ભાગ નહીં પરંતુ પોતે જ સંપૂર્ણ બ્રહ્મ છે. હવે દલીલ કરનારાઓ પૂછે છે કે વ્યક્તિગત આત્મા, જે મર્યાદિત છે અને દરેકના શરીરમાં છે, કેવી રીતે બ્રહ્મ જેવો હોઈ શકે?
બીજી બાજુ, આદિ શંકરાચાર્યએ દાવો કર્યો છે કે વિશ્વ સંપૂર્ણપણે અવાસ્તવિક પણ નથી. જ્યારે બ્રહ્મની સાથે તેની સરખામણી કરવામાં આવે છે ત્યારે જ તે અવાસ્તવિક લાગે છે. વ્યવહારિક સ્થિતિમાં, વિશ્વ સંપૂર્ણ વાસ્તવિક છે – જ્યાં સુધી આપણે માયાના પ્રભાવ હેઠળ હોઈએ છીએ ત્યાં સુધી આપણને તેનું લાગ્યા કરે છે. વિશ્વ ક્યારેય એક સાથે સત્ય અને અસત્ય ન હોઈ શકે, તેથી આદિ શંકરાચાર્યએ વિશ્વને અવર્ણનીય રીતે વર્ગીકૃત કર્યું છે. નીચેના મુદ્દાઓ સૂચવે છે કે આદિ શંકરાચાર્ય અનુસાર, વિશ્વ ખોટું છે (આદિ શંકરાચાર્યએ પોતે જ મોટાભાગની દલીલો રજૂ કરી છે, સિન્હા, 1993 )
જો વિશ્વ અવાસ્તવિક હોય તો, પ્રથમ વ્યક્તિની મુક્તિની સાથે વિશ્વનો નાશ થઈ ગયો હોત. જો કે માનવીઓ મુક્તિ મેળવતા રહે છે છતાં વિશ્વ હજુ ચાલુ જ છે.
સર્વોપરી વાસ્તવિકતા બ્રહ્મ જ આ વિશ્વનો આધાર છે. વિશ્વ પ્રતિબિંબ સમુ છે. તેથી વિશ્વ સંપૂર્ણ રીતે અવાસ્તવિક ન હોઈ શકે.
ખોટું શબ્દ જે વસ્તુઓ અસ્તિત્વ ધરાવતી ન હોય તેના માટે વાપરવામાં આવે છે, જેમકે આકાશી-કમળ. વિશ્વ તાર્કિક છે જેને આપણી ઇન્દ્રિયો દ્વારા અનુભવવામાં આવે છે.
આદિ શંકરાચાર્યના જણાવ્યા અનુસાર, ઇશ્વર, સર્વોપરી વૈશ્વિક આત્મા અથવા બ્રહ્મ એક જ છે, સર્વસ્વ અને એકમાત્ર વાસ્તવિકતા છે. બ્રહ્મ સિવાય તમામ, બ્રહ્માંડ, ભૌતિક પદાર્થો અને વ્યક્તિઓ સહિતના, મિથ્યા છે. બ્રહ્મને સૌથી સારી રીતે અનંત, સર્વવ્યાપી, સર્વશક્તિમાન, અપાર્થિવ, કાલ્પનિક વાસ્તવિકતા જે તમામ વ્યક્તિઓનું દિવ્ય સ્થાન છે. બ્રહ્મને ઘણી વખત નેતી નેતી એટલે કે આ નહીં, આ નહીં તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે કારણ કે બ્રહ્મને સાચી રીતે આ કે તે તરીકે દર્શાવી શકાય નહીં. 'તે' (વ્યાકરણની રીતે નાન્યેતર છે, પરંતુ અપવાદરૂપે તેને પુરુષવાચી તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે) આ અને તેનું ઉદ્દભવ, શક્તિઓ, સત્ત્વ, તમામ અસ્તિત્વો, અવ્યાખ્યયિત, તમામના આધાર, અજન્મા, મૂળભૂત સત્ય, અપરિવર્તનશીલ, સંપૂર્ણનું મૂળ છે. જે વસ્તુ તમામ વાસ્તવિકતાઓનું મૂળ હોય તેને આ ભૌતિક વિશ્વમાં કઇ રીતે યોગ્ય રૂપે વર્ણન કરી શકાય?
બ્રહ્મ તમામ ઇન્દ્રિયોથી પર છે, અંધ વ્યક્તિ કોઇ રંગનું યોગ્ય રીતે વર્ણન કરતો હોય તેના જેવી આ વાત છે. તે ભૌતિક પદાર્થનું સ્વરૂપ હોય તે જરૂરી નથી છતાં ભૌતિક વિશ્વનો ભાગ છે, જે તેની રીતે તેનું ભ્રામક પરિવર્તન છે. બ્રહ્મ વિશ્વની અસર નથી. બ્રહ્મ સૌથી શુદ્ધ જ્ઞાન છે અને તે અનંત પ્રકાશના સ્ત્રોત તરીકે પ્રકાશમાન છે.
આદિ શંકરાચાર્યના મતે માયા એ બ્રહ્મ ની જટિલ ભ્રામક શક્તિ છે, જે બ્રહ્મને ભૌતિક વિશ્વમાં અલગ સ્વરૂપોમાં જોવામાં આવે છે તેનું કારણ છે. માયાના બે મુખ્ય કાર્યો છે – એક તો બ્રહ્મ ને સામાન્ય માનવીય ધારણાથી બ્રહ્મ ને "છુપાવવું", અને બીજું ભૌતિક વિશ્વને તેના સ્થાને ગોઠવવું. માયા પણ અવર્ણનીય હોવાનું કહેવાય છે, પરંતુ એવું કહી શકાય છે વ્યક્તિની જાગૃતિમાં પાંચ ઇન્દ્રિયોના માધ્યમથી પ્રવેશતી તમામ અનુભૂતિઓની માહિતી માયા છે, કારણ કે ઇન્દ્રિયગત અનુભૂતિની અંદર રહેલી મૂળભૂત વાસ્તવિકતા સંપૂર્ણરૂપે છુપાયેલી હોય છે. એવું પણ કહેવામાં આવે છે કે માયા સંપૂર્ણપણે વાસ્તવિક કે સંપૂર્ણપણે અવાસ્તવિક નથી અને તેથી અવર્ણનીય છે. તેનો આશ્રય બ્રહ્મ છે, પરંતુ બ્રહ્મ પોતે માયાના ભ્રમથી અલિપ્ત છે, જેમ એક જાદુગર પર તેના પોતાના જાદુને ચલાવી શકાતો નથી. માયા ક્ષણિક છે અને સાચા જ્ઞાનથી અથવા માયાને પરવાનગી આપતી વધારે મૂળભૂત વાસ્તવિકતા અંગેની ધારણાઓથી પર છે. ઉપનિષદ પ્રમાણે માત્ર બ્રહ્મ જ વાસ્તવિક હોવાને કારણે અને ભૌતિક વિશ્વને હજુ પણ વાસ્તવિક રીતે જોવાતું હોવાથી, આદિ શંકરાચાર્યએ ભિન્નતાઓ ની ભ્રામક શક્તિઓના ખ્યાલથી વર્ણન કર્યું છે.
મોક્ષ મેળવવા માંગતી કોઈ પણ વ્યક્તિ માં નીચે મુજબની ચાર સંપત્તિ હોવી જોઇએ જેને સંયુક્ત રીતે સાધના ચતુષ્ચય સંપત્તિ કહેવાય છેઃ
નિત્યા-અનિત્ય વસ્તુ વિવેક — નિત્ય પદાર્થ, બ્રહ્મ અને બદલાતા અસ્તિત્વવાળા પદાર્થો વચ્ચેના ભેદને યોગ્ય રીતે પારખવાની ક્ષમતા .
ઇહમૃતાર્થ ફલભોગ વિરાગ — આ વિશ્વ અને સ્વર્ગ વગેરે જેવી અન્ય દુનિયા માં પદાર્થના આનંદ નો સ્વૈચ્છિક ત્યાગ .
આદિ શંકરાચાર્ય જણાવે છે કે વિશ્વ વાસ્તવિક નથી, પરંતુ તે ભ્રમ છે, અને આમ થવા પાછળ કેટલાક તાર્કિક કારણો કારણભૂત છે. પ્રથમ આદિ શંકરાચાર્યની સત્યની વ્યાખ્યાનું અને શા માટે વિશ્વને વાસ્તવિક નથી માનવામાં આવતું તેનું વિશ્લેષણ કરીએ.
આદિ શંકરાચાર્ય જણાવે છે કે જે પણ વસ્તુ અનંત રહે છે તે સત્ય છે અને જે પણ નાશવંત છે તે અસત્ય છે. વિશ્વનું સર્જન અને સંહાર થાય છે તેથી તે વાસ્તવિક નથી.
જે રીતે વ્યક્તિ ઊંઘમાં સ્વપ્ન જુએ છે, તેવી રીતે જાગૃત અવસ્થામાં પણ બહુમોટા સપના જુએ છે. વિશ્વને આ સભાન અવસ્થામાં જોવામાં આવતા સ્વપ્નની સાથે સરખાવવામાં આવે છે.
અદ્વૈત વેદાંતમાં વ્યક્તિગત ભગવાન નું સ્થાન નથી એવું માનવુંએ દર્શનની ગેરસમજ નથી. અંતિમ રીતે તો ઇશ્વરને ખોટી રીતે જ વર્ણવવામાં આવ્યા છે કારણ કે જ્યારે માયાનો પડદો હોય ત્યારે જ બ્રહ્મ ઇશ્વર તરીકે દેખાય છે. જો કે, અગાઉ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે તે મુજબ, જેમ વ્યવહારિક સ્તરે વિશ્વ સત્ય છે તેવી જ રીતે ઇશ્વર પણ વ્યવહારિક રીતે સત્ય છે. જેવી રીતે વિશ્વ સંપૂર્ણ રીતે ખોટું નથી, તેમ ઇશ્વર પણ સંપૂર્ણ રીતે ખોટો નથી. તે વ્યક્તિના કર્મના ફળો આપનાર છે. વધારે માહિતી માટે કર્મ ઇન હિન્દુઇઝમ જુઓ. જ્યારે પણ આપણે બ્રહ્મ વિશે વાત કરીએ છીએ ત્યારે આપણે ઇશ્વર વિશે વાત કરીએ છીએ. ઇશ્વર શાસ્ત્રીયરીતે શક્ય હોય તેટલું સર્વોચ્ચ જ્ઞાન છે. ભક્તિ ખરાબ કર્મોની અસરને દૂર કરે છે અને વ્યક્તિના મનને શુદ્ધ કરીને સાચા જ્ઞાનની વધારે નજીક લાવે છે. ધીરે-ધીરે, ભક્ત અને ભગવાન વચ્ચેનું અંતર ઘટતું જાય છે અને જ્યારે સત્ય જ્ઞાન મળે છે ત્યારે મુક્તિ મળે છે.
આદિ શંકરાચાર્યએ આપેલો ઇશ્વર માટેનો એકમાત્ર પૂરાવો શ્રૃતિમાં ઇશ્વરના ઉલ્લેખો છે કારણ કે ઇશ્વર તર્ક કે વિચારની પર છે. તેવી જ રીતે કાંતના ઇશ્વર વિષેના દર્શનમાં તેમણે જણાવ્યું છે કે ઈશ્વરવાદનો આધાર શ્રદ્ધા છે. જો કે આદિ શંકરાચાર્યએ ઇશ્વર અંગેના અન્ય કેટલાક તાર્કિક પુરાવાઓ પણ આપ્યા છે, પરંતુ તેમના પર સંપૂર્ણ આધાર નહીં રાખવાની ચેતવણી પણ આપણને આપી છેઃ
લોકો સારા અને પાપી કર્મો કરે છે અને તેના ફળ આ જન્મે કે પછીના જન્મે ભોગવે છે. લોકો પોતે જ ફળ આપનાર ન હોઈ શકે કારણ કે કોઇપણ વ્યક્તિ પોતાની જાતને પાપનું ફળ ન આપે. વધુમાં, આ આપનાર વ્યક્તિ પણ સભાનતાવિહિન પદાર્થ ન હોઇ શકે. તેથી કર્મનું ફળ આપનાર ઇશ્વર છે. વધારે માહિતી માટે કર્મ ઇન હિન્દુઇઝમ જુઓ.
શ્રૃતિ – ઉપનિષદ અને બ્રાહ્મસૂત્ર બ્રહ્મને આદિ શંકરાચાર્યની જેમ જ વર્ણવે છે. આ બ્રહ્મ નું પુરવાર થયેલો પુરાવો છે.
મનોવિજ્ઞાનિક રીતે – દરેક વ્યક્તિને આત્માની અનુભૂતિ છે. આદિ શંકરાચાર્યના મતે આત્મા જ બ્રહ્મ છે. આ દલીલ પણ બ્રહ્મ સર્વજ્ઞતાને પુરવાર કરે છે.
ટેલિઓલોજીક/ઇન્ટેલિજેન્ટ ડિઝાઇન – વિશ્વ સારી રીતે ગોઠવાયેલું લાગે છે, આ માટેનું કારણ કોઇ અજ્ઞાત સિદ્ધાંત ન હોઈ શકે. આ માટેનું કારણ બ્રહ્મ જ હોઈ શકે.
અનુભવાતી લાગણી – ઘણાં લોકો જ્યારે તુરીયા અવસ્થામાં પહોંચી જાય છે ત્યારે તેમણે તેમનો આત્મા અન્ય તમામ ચીજો સાથે એકાકાર થઈ જતો હોવાનો દાવો કર્યો છે.
અદ્વૈતવાદમાં શ્રદ્ધા ધરાવતા લોકો માને છે કે દુઃખનું મૂળ માયા છે અને બ્રહ્મનું જ્ઞાન જે માયાનો નાશ કરી શકે છે. જ્યારે માયા દૂર થાય છે ત્યારે જીવ-આત્મા અને બ્રહ્મ વચ્ચે કોઈ જ ભેદ રહેતો નથી. જીવનમાં જ્યારે આ પ્રકારના સુખની સ્થિતિ જ્યારે મેળવી લેવામાં આવે છે ત્યારે તેને ' જીવન મુક્તિ' કહેવામાં આવે છે. જ્યારે વ્યક્તિ વ્યવહારિક અવસ્થામાં હોય ત્યારે તે ઇશ્વરની પોતાની ઇચ્છા અનુસાર કોઈપણ રીતે અને કોઇપણ સ્વરૂપમાં ઉપાસના કરે છે, જેમ કે કૃષ્ણ અથવા અયપ્પા, આદિ શંકરાચાર્ય પોતે જ સમર્પિત પૂજા અથવા ભક્તિના પ્રચારક હતા. પરંતુ આદિ શંકરાચાર્ય માનતા હતા કે વૈદિક ત્યાગ, પૂજા અને સમર્પિત ઉપાસના વ્યક્તિને જ્ઞાનના માર્ગે લઈ જાય છે, તે સીધા જ મોક્ષ તરફ લઈ જઈ શકતા નથી.
હવે પ્રશ્ન એ પેદા થાય છે કે ઇશ્વરે વિશ્વનું સર્જન શા માટે કર્યું. જો કોઈ એવી ધારણા કરી લે કે ઇશ્વરે આ વિશ્વનું સર્જન કોઈ પ્રોત્સાહન માટે કર્યું છે, તો તે ઇશ્વરની સંપૂર્ણતા અને પૂર્ણતાનું અપમાન છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ વ્યક્તિ એવી ધારણા કરી લે કે ઇશ્વરે વિશ્વનું સર્જન કાંઇક મેળવવા કર્યું છે, તો તે તેની પૂર્ણતા વિરુદ્ધ છે. જો આપણે એમ માની લઈએ કે તેમણે કરુણા માટે કર્યું છે, તો તે અતાર્કિક છે, કારણ કે કરુણાની લાગણી પ્રાંરભિક શૂન્યાવકાશ અને ખાલી વિશ્વમાં ઉદભવી શકે નહીં. તેથી આદિ શંકરાચાર્યએ ધારણા કરી કે સર્જન એ ઇશ્વરનું મનોરંજન કે ખેલ છે. આ તેમનો સ્વભાવ છે, જેમ માણસનો સ્વભાવ શ્વાસ લેવાનો છે.
અજ્ઞાનતાને કારણે, બ્રહ્મ ભૌતિક વિશ્વ અને તેના પદાર્થો તરીકે દેખાય છે. વાસ્તવિક બ્રહ્મ આરોપણરહિત અને સ્વરૂપવિનાનું છે. તે સ્વ-વિદ્યમાન, સંપૂર્ણ અને અવિનાશી છે. બ્રહ્મ હકીકતમાં અવર્ણનીય છે. તે સર્વશ્રેષ્ઠ "સચ્ચિદાનંદ" ("સત્" + "ચિત્" + "આનંદ"નું મિશ્રણ, એટલે કે અનંત સત્ય, અનંત સભાનતા અને અનંત સુખ). વધુમાં, બ્રહ્મ કોઇ પણ પ્રકારના ભેદભાવ કે અલગતાથી પણ મુક્ત છે. તેને કોઇપણ સજાતીયતા નો ભેદ નથી કારણ કે કોઇ બીજું બ્રહ્મ છે જ નહીં. તેને કોઇપણ વિજાતીયતા નો ભેદ નથી કારણ કે વાસ્તવમાં બ્રહ્મ સિવાય બીજા કશાનું અસ્તિત્વ જ નથી. તેને સ્વગત ભિન્નતા પણ નથી, કારણ કે બ્રહ્મ પોતે જ સમાન છે.
જ્યારે આત્માનું પ્રતિબિંબ અવિદ્યા પર પડે છે ત્યારે આત્મા જીવ બને છે – શરીર અને ઇન્દ્રિયો સાથેની જીવતી વ્યક્તિ. દરેક જીવને એવી લાગણી થાય છે કે તેનું પોતાનો, અનોખો અને અલગ તરી આવતો આત્મા છે, જેને જીવત્મા કહેવામાં આવે છે. જીવનો ખ્યાલ માત્ર વ્યવહારિક સ્તર પર જ સાચો છે. કાલ્પનિક ખ્યાલમાં આત્મા એક જ છે અને તે બ્રહ્મ ને સમાન છે તે જ સાચું છે. આદિ શંકરાચાર્યએ સંબંધિત અને આમ વિશ્વના ઉદ્દેશ્યનો અવાસ્તવિક સ્વભાવ જાહેર કર્યો છે અને આત્માના અનુભવના ત્રણ તબક્કા – જાગૃત , સ્વપ્નવત અને ગાઢ નિંદ્રા નું વિશ્લેષણ કરીને અદ્વૈત {બીજાની હાજરી વગરનું એકમાત્ર}ના સત્યને પ્રતિપાદિત કર્યું છે.
બ્રહ્મનિષ્ઠ — શાબ્દિક રીતે બ્રહ્મમાં પ્રસ્થાપિત થયલો હોવો જોઇએ, એટલે કે જેને તમામ વસ્તુઓ ઉપરાંત પોતાનામાં પણ બ્રહ્મના એકાકારની અનુભૂતિ થયેલી હોવી જોઇએ
સત્યની શોધનાર વ્યક્તિએ ગુરુની સેવા કરવી જોઇએ અને તેના તમામ સંશયોને દૂર કરવા માટે વિનમ્ર ભાવે પોતાના પ્રશ્નો રજૂ કરવા જોઇએ . આમ કરવાથી, અદ્વૈત કહે છે કે, સત્યની શોધ કરનારને મોક્ષ મળે છે.
કાર્ય અને કારણએ વેદાંતની તમામ વ્યવસ્થાઓના સંશોધનનમાં ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. બે કારણત્વ ને ઓળખવામાં આવ્યા છેઃ
નિમિત્ત કારણત્વ - સાધનરૂપ કારણ બનવું દાખલા તરીકે, કુંભારને નિમિત્ત કારણત્વ નું કાર્ય સોંપવામાં આવ્યું છે કારણ કે તે ઘડાના સર્જક તરીકે કાર્ય કરે છે અને તેથી તે ઘડાનું સાધનરૂપ કારણ છે.
ઉપાદાન કારણત્વ - સામગ્રીરૂપ કારણ બનવું . દાખલા તરીકે, માટીને ઉપાદાન કારણત્વ નું કાર્ય સોંપવામાં આવ્યું છે કારણ કે સ્વરૂપ ની સામગ્રી તરીકે કાર્ય કરે છે અને ઘડાનું સામગ્રીરૂપ કારણ બને છે.
આદિ શંકરાચાર્યએ અદ્વૈત વેદાંતને દ્રઢિભૂત કર્યું, જે ગૌડપદ અને ગોવિંદ ભાગવતપદ સિદ્ધન્ત દ્વારા યોગ્ય ઠેરવેલા તથા સ્વીકારાયેલા વૈદિક સાહિત્યનું અર્થઘટન છે. કેટલાક ઉપનિષદ ગુરુઓ અને તેમના પોતાના ગુરુના ગુરુ ગૌડપદની વિચારધારા ને આગળ વધારતાં, આદિ શંકરાચાર્યએ અદ્વૈત - અનન્ય વાસ્તવિકતાનો સિદ્ધાંત પ્રતિપાદિત કર્યો. તેમણે પ્રસ્થાન ત્રયી પર ભાષ્ય લખ્યા. વીવેકચૂડામણિ માંના જાણીતા લખાણ,તેમના તત્વચિંતક લખાણોમાંથી એક પ્રકરણનું વાક્ય તેમના દર્શનને ટૂંકમાં નીચે પ્રમાણે રજૂ કરે છેઃ
અદ્વૈત વેદાંત અનુસાર, જ્યારે મનુષ્ય આરોપણરહિત બ્રહ્મને માયાના પ્રભાવ હેઠળ પોતાના મનથી જાણવાનો પ્રયત્ન કરે છે ત્યારે બ્રહ્મ ઇશ્વર બની જાય છે. ઇશ્વર માયા સાથેનું બ્રહ્મ છે – જે બ્રહ્મ નું પ્રગટ સ્વરૂપ છે. આદિ શંકરાચાર્યએ રૂપકનો ઉપયોગ કરે છે કે જ્યારે વૈશ્વિક ચેતનાનું પ્રતિબિંબ માયારૂપી અરીસા પર પડે છે ત્યારે તે ઇશ્વર અથવા સર્વોપરી ભગવાન તરીકે દેખાય છે. ઇશ્વર માત્ર તેના વ્યવહારિક સ્તર પર જ સત્ય છે. કાલ્પનિક સ્તર પર પરમાત્માનું વાસ્તવિક સ્વરૂપ વૈશ્વિક ચેતના છે.
ઇશ્વરને સગુણ બ્રહ્મ અથવા આરોપણ સહિત બ્રહ્મ તરીકે વર્ણવી શકાય જેને કદાચ માનવ અથવા ઇશ્વરીય આરોપણ સહિતની પ્રતિભા તરીકે ગણી શકાય. ઇશ્વરનો ખ્યાલ પણ દ્વૈતિય લોકો દ્વારા શિવ, વિષ્ણુ કે દેવીની સહિતના દેવાતાઓને માણસના સ્વરૂપમાં કલ્પના કરવા કે પૂજા કરવા ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે જે હિંદુ ધર્મમાં અનેકાશ્વરવાદમાં વિષ્નુ, શિવ અને શક્તિની પૂજા ઉપરાંત અદ્વૈતવાદમાં ભગવાનના ખ્યાલને સમજવામાં ઘણી જ ગૂંચવણ પેદા કરે છે.
શંકરાચાર્યનું માનવું હતું કે મુક્તિ માટેની પૂર્વઆવશ્યકતા એવા વૈદિક લખાણોનો અભ્યાસ વર્ણવ્યવસ્થાને આધારે માત્ર ઉચ્ચવર્ગના પુરુષ સુધી સીમિત રાખવો જોઇએ. તેમનો સામાન્ય મત એવો હોવાનું જણાય છે કે મુક્તિ માત્ર બ્રાહ્મણ જ્ઞાતિના તપસ્વી પુરુષ જ મેળવી શકે છે. શંકરાચાર્ય અને અન્ય લોકો મત મુજબ, અદ્વૈત વેદાંતના દર્શનને અનુસારતા કોઇપણ વ્યક્તિએ ગુરુ ના માર્ગદર્શન પ્રમાણે આમ કરવું જોઇએ.
પ્રિય પુત્ર, જેમ માટીના એક જ લોંદામાંથી બનેલી તમામ વસ્તુઓ માટીની વસ્તુઓ તરીકે ઓળખાય છે, માટે સ્વરૂપમાં ફેરફાર કરવા છતાં નામ શબ્દ પર આધારિત છે અને માત્ર માટી જ વાસ્તવિક છે
અર્થાપત્તિ — જ્ઞાત જ્ઞાનની દેખીતા જ્ઞાન પર સર્વોપરીતા મેળવીને પરંતુ જ્ઞાત જ્ઞાન પર વિજય નહીં મેળવીને પ્રાપ્ત કરેલું જ્ઞાન
પ્રતિભાસિક સ્તર જેમાં ભૌતિક વિશ્વની વાસ્તવિકતા હકીકતમાં મિથ્યા છે, જેમકે દોરડાને સાપ માની લેવાનો ભ્રમ અથવા સ્વપ્ન.
આદિ શંકરાચાર્યના જણાવ્યા અનુસાર, ઉપનિષદના શબ્દોના ચિંતનથી બ્રહ્મનું જ્ઞાન મળે છે, અને શ્રૃતિના માધ્યમથી મેળવવામાં આવતું બ્રહ્મનું જ્ઞાન અન્ય કોઇ જ રીતે મેળવી શકાતું નથી. માત્ર ગુરુ જ શ્રૃતિની વિસ્તૃત સમજૂતી અને શબ્દોના કૌશલ્યપૂર્ણ ઉપયોગના માધ્યમથી શિષ્યમાં અત્યાર સુધી અજ્ઞાત રહેલું જ્ઞાન પેદા કરી શકે છે. ગુરુએ માત્ર પ્રોત્સાહન કે સૂચનો જ આપવાના નથી હોતા.
અદ્વૈત વેદાંત ને હિંદુ દર્શનશાસ્ત્રની વેદાંત શાખાની સૌથી વધારે પ્રભાવશાળી ઉપશાખા માનવામાં આવે છે. વેદાંતની અન્ય શાખા દ્વૈત અને વિશિષ્ટાદ્વૈત છે. અદ્વૈત એ એકેશ્વરવાદ વિચારધારાની પરંપરા છે. "અદ્વૈત" એટલે સ્વ અને સર્વ ની ઓળખ.
જ્યોર્જ ફ્યુઅરસ્ટેઇન અદ્વૈતની અનુભૂતિને આ મુજબ ટૂંકમાં જણાવે છેઃ "સાચી રીતે જોઇએ તો આ બહુસ્તરીય વિશ્વ એક જ વાસ્તવિકતા છે. માત્ર એક જ મહાન વ્યક્તિ છે, જેને સંતો બ્રહ્મ કહે છે, જેમાં અસ્તિત્વના અસંખ્ય અગણિત સ્વરૂપો સમાઈ જાય છે. તે મહાન વ્યક્તિ માત્ર સભાનતા છે, અને તે જ તમામ વ્યક્તિઓનું મૂળ અથવા આત્મા છે."
સંસ્કૃતમાં પરમ શબ્દનો અર્થ સાચું જ્ઞાન થાય છે, જે કોઇપણ પદાર્થ પરથી તાર્કિક રીતે મેળવવામાં આવ્યું હોય. પ્રમાણો ત્રિપુટીમાંનો એક જ ભાગ છે જે નીચે મુજબ છે,