polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
આ ઉપરાંત હયગ્રીવ નામના દૈત્યની પણ કથા પુરાણોમાં મળે છે જે કંઈક અંશે આ અવતારને સમજવામાં ગેરસમજ ઊભી કરી શકે. જો કે એ હયગ્રીવ દૈત્યની કથા વિષ્ણુના મત્સ્ય અવતાર સાથે સંકળાયેલી છે. એ કથા મુજબ હયગ્રીવ દૈત્ય હતો. બ્રહ્માની બેદરકારીના લીધે તે વેદ ચોરી ગયો હતો. આથી જ્ઞાન રહ્યું નહીં અને ચો તરફ અજ્ઞાનનું અંધારું છવાઈ ગયું, અરાજકતા વ્યાપી ગઈ. પાપ અને અધર્મ ચારે તરફ મોટા પાયે વ્યાપી ગયા. આથી ભગવાને મત્સ્ય અવતાર લીધો અને હયગ્રીવનો વધ કર્યો.
હયગ્રીવ ભગવાન વિષ્ણુનો ચોથો અવતાર છે. એક કથા મુજબ એમણે મધુકૈટભ દેત્ય, જે વેદને પાતાળમાં ચોરી ગયો હતો તે,ને મારી નાખી બ્રહ્માને વેદ પાછા આપ્યા હતા. અન્ય એક કથા મુજબ હયગ્રીવ નામનો એક દૈત્ય હતો. તેણે ઉગ્ર તપ કરીને દેવીને પ્રસન્ન કર્યાં અને વરદાન માગ્યું કે, મારા જ નામનો માણસ હોય તેને જ હાથે મારું મૃત્યુ થાય. પછી એણે પ્રાણીમાત્રને પીડા કરવાનો આરંભ કર્યો. એને મારવા સારુ વિષ્ણુએ એ જ નામે અવતાર ધારણ કર્યો અને એને માર્યો હતો.
ભારતમાં ખાસ કરીને દક્ષિણમાં હયગ્રીવ ભગવાનની પૂજા થાય છે. પંચરાત્ર આગમમાંથી લીધેલો નીચેનો મંત્ર હયગ્રીવ ભગવાનના ભક્તો તેમના પ્રણામમંત્ર તરીકે વાપરે છે. શ્રાવણ માસની પુનમનો દિવસ હયગ્રીવ જયંતિ તરીકે ઉજવાય છે. આ ઉપરાંત મહાનવમી એટલે કે નવરાત્રીનો નવમો દિવસ પણ હયગ્રીવ ભગવાનની પૂજામાં મોટો તહેવાર ગણાય છે.
હયગ્રીવ એ હિંદુ ધર્મના ભગવાન વિષ્ણુનો એક અવતાર છે. સંસ્કૃત શબ્દ હયગ્રીવ, હય અને ગ્રીવા એમ બે શબ્દોની સંધિથી બનેલો છે, જેમાં હય એટલે ઘોડો અને ગ્રીવા એટલે ગળું, આમ હયગ્રીવ અવતાર માણસનું શરીર અને ઘોડાનું મસ્તક ધરાવતો અવતાર છે.
અર્થ: સ્ફટિક જેવા નિર્મળ સ્વરૂપવાળા હે ભગવાન કે જે જ્ઞાનના આનંદમાં લીન છો અને સર્વ વિદ્યાઓના આધારરૂપ છો તેવા હયગ્રીવ ભગવાનની હું ઉપાસના કરૂં છું.
ખાસ કરીને દક્ષિણ ભારતમાં હયગ્રીવ ભગવાનની પૂજા થતી હોવાથી હયગ્રીવ ભગવાનનાં મોટાભાગનાં મંદિરો દક્ષિણ ભારતમાં જ આવેલા છે.
મૃત્યુ પામનારમાં મોટા ભાગના નાગરિકો હતા સિવાયકે ૩૪૪ અગ્નિશામકો અને ૭૧ કાયદાના અમલીકરણ અધિકારીઓ જે વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરમાં ન્યુયોર્કની ભૂમિ પર મૃત્યુ પામ્યા, એક કાયદાના અમલીકર અધિકારી યુનાઈટેડ એરલાઈન્સ ફ્લાઈટ્સ ૯૩ પેન્સિલવેનિયાના શેક્સવિલ વિસ્તારમાં અથડાયું ત્યારે મૃત્યુ પામ્યા, ૫૫ લશ્કરી કર્મચારીઓ પેન્ટાગોનમાં આર્લિંગટન કાઉન્ટી, વર્જિનિયા નજીક મૃત્યુ પામ્યા, અને ૧૯ આતંકવાદીઓ મૃત્યુ પામ્યા જે આ સમયે વિમાનમાં હાજર હતા. કુલ ૨૬૦૫ અમેરિકન શહેરવાસીઓ, જેમાં ૨૧૩૫ અમેરિકન નાગરિકો અને વધુમાં ૩૭૨ બિન-અમેરિકન નાગરિકો હુમલામાં મૃત્યુ પામ્યા જે કુલ ૧૨ ટકા જેટલા હતા. આ હુમલામાં ૯૦ કરતાં વધારે દેશોના લોકોએ પોતાના નાગરિકોને ગુમાવ્યા, જેમાં યુનાઈટેડ કિંગડમ , ડોમિનિક રિપબ્લિક અને ભારત જેવા દેશોનો સમાવેશ થાય છે.
ઓગસ્ટ ૨૦૧૩ અનુસાર, તબીબી સત્તાધિકારીઓએ તારણ કાઢ્યુ કે, ૧૧૪૦ લોકો જેઓ હુમલા દરમિયાન લોઅર મેનહૅટનમાં કામ કરતા હતા, રહેતા હતા અથવા ભણતા હતા તેઓ ગ્રાઉન્ડ ઝીરોમાં ઝેરી તત્ત્વોના સંપર્કમાં આવતા તેમનું કેન્સરના રોગનું નિદાન થયું છે. એવા અહેવાલો નોંધવામાં આવ્યા છે કે ૧૪૦૦ કરતાં વધારે બચાવ કર્મચારીઓ જેમણે દિવસ દરમિયાન આ ઘટના સ્થળે પ્રતિક્રિયા આપી હતી અને હુમલાના અમુક મહિનાઓ બાદ તેઓ મૃત્યુ પામ્યા હતા. તેમાં ઓછામાં ઓછી ૧૦ ગર્ભવતી મહિલાઓએ પોતાનો ગર્ભ ગુમાવ્યો હતો.
સપ્ટેમ્બર ૧૧, ૨૦૧૧ અનુસાર, હુમલાને લગતા કુલ ૨૭૫૩ મૃત્યુના પ્રમાણપત્રો નોંધવામાં આવ્યા છે. તેમાના ૧૫૮૮ ફોરેન્સિક રીતે પુનપ્રાપ્ત ભૌતિક અવશેષોમાંથી ઓળખાયા છે. એસોસિએટેડ પ્રેસના અહેવાલ મુજબ તબીબ પરિક્ષકોના ઓફિસમાં લગભગ ૧૦ હજાર ઓળખ નહીં થયેલા હાડકા અને પેશીઓના નમૂના છે જે મૃતકોની યાદી સાથે મેળ ખાતા નથી. વર્ષ ૨૦૦૬માં જ્યારે કર્મચારીઓ નુકસાન પામેલી ડોશે બેન્ક બિલ્ડિંગને તોડ્યું હતું ત્યારે તેમાંથી હજુ પણ હાડકાંના નમૂના મળી રહ્યા હતા.
125 લોકોના મૃત્યુમાં, સિત્તેર નાગરિકો હતા, જેમાં સુડતાલીસ આર્મી કર્મચારીઓ, છ આર્મીના ઠેકેદારો, છ નેવી કર્મચારીઓ, ત્રણ નૌકાદળીઓના ઠેકેદારો, સાત ડિફેન્સ ઇન્ટેલિજન્સ એજન્સીના કર્મચારીઓ, એક ડિફેન્સ કોન્ટ્રાક્ટરના સેક્રેટરી ઓફિસર અને પંચાવન યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ આર્મી ફોર્સિસના સભ્ય હતા.
એપ્રિલ ૧૭, ૨૦૧૩ સ્ટેટન દ્વીપ પર ફ્રેશ કિલ્સ લેન્ડફિલ ખાતે ચાળ્યા બાદ પાંચ શક્ય અવશેષો મળ્યા. મેડિકલ પરિક્ષકનું કહેવું છે કે શક્ય છે કે હુમલાના બે દિવસ બાદ ભોગ બનનારના પુરાવાઓ પ્રાપ્ત થયા હતા.
પેન્ટાગોન ખાતે 125 લોકો માર્યા ગયા હતા જેમાંથી મોટા ભાગના લોકો માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ આર્મી અથવા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નૌકાદળ કામ કર્યું હતું.
આ સ્થળે ભવ્ય જૈન મંદિર હતું. તે શક્યત: અલાઉદ્દિન ખીલજીના સરદારો ઉલુગ ખાન અને નુસરત ખાન દ્વારા ઇ.સ. ૧૨૯૮માં ખંડિત થયું હતું. પ્રથમ આક્રમણ સમયે મંદિરનો ઉપલો ભાગ નાશ પામ્યો હતો અને તેનો નીચલો હિસ્સો આક્રમણખોરોથી બચાવવા માટે માટીના ટીંબાની નીચે ઢાંકી દેવામાં આવ્યો હતો. ૨૫૦ વર્ષ પછી દરબાર ઉમ્મતસિંહ રાણાએ આ ટીંબા પર રાજગઢી બંધાવી હોવાનું મનાય છે. ઇ.સ. ૧૭૨૬માં મરાઠા કુંતાજી બાંડે દ્વારા રાજગઢીનો નાશ કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૮૯૦માં સયાજીરાવ ગાયકવાડે આ ટીંબા પર શાળા બંધાવી હતી. ૧૯૮૫માં શાળાના બાંધકામને તોડતી વખતે મંદિરનો નીચલો હિસ્સો મળી આવ્યો હતો.
રાજગઢી ટીંબો એ ગુજરાતના મહેસાણા જિલ્લાના વિસનગર તાલુકાના ઉમતા ગામે આવેલું મધ્યકાલીન જૈન મંદિરનું ઐતહાસિક સ્થાન છે. આ સ્થળ ગુજરાત રાજ્યના પુરાતત્વ વિભાગ દ્વારા સંરક્ષિત ‍ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે.
રાજગઢી ટીંબાનું સ્થળ ૫૦ ફીટ ઉંચાઇ ધરાવે છે અને ગામની વચ્ચે આશરે ૧૦૦ ચોરસ મીટર વિસ્તારમાં પથરાયેલું છે.
આ હંગામી સૈન્યએ ૧૯૬૫ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધમાં સર્વોચ્ચ કામગીરી બજાવી અને ૧૯૭૧ના યુદ્ધમાં ત્રણ વીરતા પદક જીત્યા. સૈન્યના સભ્યોમાં કાયમી સૈન્યને મળતા સન્માન અને લાભો મેળવવા પ્રબળ ઈચ્છા જાગૃત થઈ હતી. ખાસ કરીને તત્કાલીન યુદ્ધોમાં તેમના કાર્યક્ષમતા અને બલિદાનને ધ્યાનમાં રાખીને તે વધુ પ્રબળ થઈ. આ વાતને ધ્યાનમાં લેતાં જમ્મુ અને કાશ્મીર સૈન્યના ગઢવાલ રાયફલ્સના તત્કાલીન વડા બ્રિગેડિયર લેખરાજ સિંઘ પુઆર, જેઓ ભારતીય ભૂમિસેનાથી ગૃહ મંત્રાલયમાં પ્રતિનિયુક્ત થયા હતા, તેમણે મંત્રાલયને આ બાબતે રજુઆત કરી. ૧૯૭૨માં તેઓ સફળ થયા અને સૈન્ય ભારતીય ભૂમિસેનામાં રેજિમેન્ટ તરીકે સામેલ થયું. ૧૯૭૬માં તેનું નામ બદલી અને જમ્મુ અને કાશ્મીર લાઈટ ઇન્ફન્ટ્રિ કરાયું.
૧૯૮૪ના ઓપરેશન મેઘદૂત દરમિયાન જેક લાઈની નિમણૂક સિઆચીન હિમનદી ખાતે થઈ. ૧૯૮૭માં જેક લાઈની આઠમી પલટણે ૨૧,૦૦૦ ફિટની ઉંચાઈએ પાકિસ્તાની ચોકી કબ્જે કરી મોટું સન્માન પ્રાપ્ત કર્યું. નાયબ સુબેદાર બાના સિંઘ, આઠમી જેક લાઈ, રેજિમેન્ટ માટે આ લડાઈમાં પરમવીર ચક્ર પ્રાપ્ત કર્યું. તેઓ રેજિમેન્ટ માટે આ સન્માન પ્રાપ્ત કરનાર પ્રથમ અને એકમાત્ર સૈનિક છે. આ જ લડાઈમાં વીરતા માટે મેજર મિન્હાસ અને સેકન્ડ લેફ્ટનન્ટ રાજીવ પાન્ડેને વીર ચક્ર એનાયત કરાયું.
પાકિસ્તાન દ્વારા કરાયેલા ૧૯૪૭ના આક્રમણ દરમિયાન ક્ષેત્ર અનુસાર સ્થાનિક સૈન્યો ઉભા કરાયા હતા, જેમ કે, જમ્મુ, લેહ, નુબ્રા વગેરે. આ સૈન્યો અર્ધલશ્કરી પ્રકારાના હતા અને ગૃહ મંત્રાલયના નેજા હેઠળ અંકુશ રેખા પર ફરજ બજાવતા હતા. ૧૯૬૨ના ભારત-ચીન યુદ્ધ બાદ ૧૯૬૩માં રેજિમેન્ટની સાતમી અને ચૌદમી પલટણને અલગ કરી અને લદ્દાખ સ્કાઉટ્સની રચના કરવામાં આવી.
તેનું મુખ્ય મથક એટલે કે રેજિમેન્ટલ કેન્દ્ર શ્રીનગર ના હવાઈ મથક, અવંતીપુર ખાતે છે અને જમ્મુ નજીક એક નાનું કેન્દ્ર છે. તેનું ચિહ્ન એકમેકને ચોકડી પર રહેલ બે બંદુકો છે. તેમનું સૂત્ર "બલિદાનમ્ વીર લક્ષણમ્" એટલે કે બલિદાન એ વીરનું લક્ષણ છે.
રેજિમેન્ટમાં મુખ્યત્વે જમ્મુ અને કાશ્મીર રાજ્યના સ્વેચ્છાએ જોડાયેલા યુવાનો હોય છે. તેમાં ૫૦% મુસ્લિમ અને બાકી રાજ્યના અન્ય જાતિના લોકો હોય છે.
તેઓ સામાજીક અને ધાર્મિક સુધારાવાદી હતા. તેઓ સ્ત્રી શિક્ષણ, વિધવા વિવાહ, પરદેશ જવા પર પ્રતિબંધ મૂકતી પ્રથાની નાબૂદી, અસ્પૃશ્યતાનો વિરોધ, અંધવિશ્વાસ દૂર કરવો વગેરે પર કામ કરતી ઘણી સામાજીક સંસ્થાઓ સાથે સંકળાયેલા હતા. તેઓ અને અન્ય સુધારાવાદી જેવા કે દુર્ગારામ મહેતા, દલપતરામ અને અન્ય બે સહકાર્યકરોએ માનવ ધર્મ સભાની સ્થાપના કરી હતી જે સામાજીક અને ધાર્મિક સુધારાઓ પર કામ કરતી હતી. તેઓ બુદ્ધિવર્ધક સભાના પણ સભ્ય હતા, જેની સ્થાપના મુંબઈમાં ૧૮૫૧માં થઇ હતી. ડો. સુમંત મહેતા તેમના પૌત્ર હતા.
૧૮૫૮માં શાળામાં મુખ્યશિક્ષક તરીકે નિમાયા અને પછીથી સુરતમાં ટીચર્સ ટ્રેઇનિંગ કોલેજમાં પ્રિન્સીપાલ પદે નિમાયા, જે પદ તેમણે ૧૮૬૭ સુધી સંભાળ્યું. તેમની કુશળતા જોઇને સરકારના પાઠ્યપુસ્તક મંડળના સભ્ય સર થિયોડોર હોપ નામના અંગ્રેજે તેમને સનદી સેવામાં જોડાવા સમજાવ્યા અને તેઓ અંકલેશ્વર ખાતે મામલતદાર તરીકે જોડાયા. ૧૮૮૦માં તેઓ કચ્છના દિવાનપદે રહ્યા અને ૧૮૮૩માં ગોધરામાં સહાયક પોલિટિકલ એજન્ટ તરીકે તેમની નિમણૂક થઇ.૧૮૭૭માં તેમને રાય બહાદુરનો ખિતાબ મળ્યો.
નંદશંકર મહેતાનો જન્મ ૨૧ એપ્રિલ ૧૮૩૫ના રોજ ગંગાલક્ષ્મી અને તુળજાશંકરને ત્યાં નાગર બ્રાહ્મણ કુટુંબમાં સુરત ખાતે થયો હતો. ૧૦ વર્ષની વયે તેમણે અંગ્રેજી માધ્યમમાં અભ્યાસની શરુઆત કરી હતી. ૧૮૫૫માં નંદગૌરી સાથે લગ્ન બાદ તેઓ એ જ શાળામાં સહાયક શિક્ષક તરીકે જોડાયા.
તેમણે આર.જી. ભંડારકરની સંસ્કૃત માર્ગોપદેશિકા અને અંગ્રેજી ત્રિકોણમિતિ પાઠ્યપુસ્તકનું ગુજરાતીમાં ભાષાંતર કર્યું હતું. તેમણે અનેક સમાચારપત્રોમાં લેખો લખ્યા હતા. તેમનાં પુત્ર વિનાયક મહેતાએ તેમનું જીવનચરિત્ર લખ્યું છે.
નંદશંકર મહેતા ગુજરાતી ભાષાના લેખક હતા. તેઓ તેમની નવલકથા કરણ ઘેલો માટે પ્રખ્યાત છે, જે ગુજરાતી ભાષાની પ્રથમ નવલકથા કહેવાય છે.
૧૮૧૭માં આ રેજિમેન્ટ ફતેહગઢ લેવી તરીકે ઉભી કરાઈ હતી. ૧૮૨૩માં તેને ૬૩મી રેજિમેન્ટ નામ આપવામાં આવ્યું અને તેને બંગાળ સ્થાનિય સેનાનો ભાગ બનાવવામાં આવી. ૧૮૫૭ના વિપ્લવ બાદ તેને ૯મી બંગાળ સ્થાનિય રેજિમેન્ટ એવું નામ આપવામાં આવ્યું. તે સમયે રેજિમેન્ટમાં એક જ પલટણ હતી અને તેની એક કંપની ગુરખા સૈનિકો અને અન્ય પહાડી સૈનિકો ધરાવતી હતી. ત્યાર સુધીમાં રેજિમેન્ટ ભરતપુર ખાતે અને પ્રથમ અંગ્રેજ-શીખ યુદ્ધના સોબ્રાઓની લડાઈમાં લડી ચૂકી હતી.
૯ ગુરખા રાઇફલ્સ એ ભારતીય ભૂમિસેનાની પાયદળ રેજિમેન્ટ છે. તેમાં નેપાળ મૂળના ગુરખા સૈનિકોને ભરતી કરવામાં આવે છે. રેજિમેન્ટ શરૂઆતમાં ૧૮૧૭માં અંગ્રેજો દ્વારા ગઠિત કરાઈ હતી અને સ્વતંત્રતા સમયે તે ભારતના હિસ્સામાં આવી. તેમાં મુખ્યત્ત્વે છેતરી અને ઠાકુરી કુળના ગુરખા સૈનિકો ભરતી કરવામાં આવે છે. તેમાં ભારતીય મૂળના ગુરખા સૈનિકો પણ લેવામાં આવે છે, જે રેજિમેન્ટના આશરે ૨૦% સૈનિકો હોય છે.
પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન રેજિમેન્ટ યુરોપના મોરચે લડી અને યુદ્ધ વચ્ચેના ગાળામાં સરહદી પ્રાંત ખાતે કાર્યવાહીમાં ભાગ લીધો. આ રેજિમેન્ટના સૈનિકોએ જનરલ ડાયરના નેતૃત્વ હેઠળ જલિયાવાલાં બાગ ખાતે નાગરિકો પર ગોળીબાર કર્યો હતો.
દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધમાં રેજિમેન્ટની પલટણો મલાયા, ઈટલી અને ઉત્તર આફ્રિકા મોરચે લડી. ૩/૯ અને ૪/૯ પલટણો બર્મા ખાતે ચિંદીત કાર્યવાહીનો ભાગ બની અને દુશ્મનના વિસ્તારમાં ઉંડે સુધી ઘૂસણખોરી કરી અને હુમલો કરવા માટે જાણીતી બની.
૧૮૯૩માં રેજિમેન્ટ સંપૂર્ણ ગુરખા રેજિમેન્ટ બનાવવામાં આવી. તેમાં હિંદુ પરંપરા સાથે સંકળાયેલ સૈનિકો જ લેવામાં આવતા હતા, બૌદ્ધ નહિ. ૧૯૦૩ માં રેજિમેન્ટને ૯મી ગુરખા રાઇફલ્સ નામ આપવામાં આવ્યું.
૧૯૧૯માં પુણેમાં અખિલ ભારતીય પ્રાચ્ય વિદ્યા પરિષદ નું અધિવેશન ભરાયું. અહીં તેમણે આચાર્ય હરિભદ્રસૂરિના કાલનિર્ણય અંગેના સંસ્કૃતમાં લખાયેલા લેખનું વાચન કર્યું. તેમણે પ્રતિપાદિત કરેલ કાલનિર્ણયને પ્રખર જર્મન વિદ્વાન હરમન જેકોબીએ સમર્થન આપ્યું. ઘણા મહાન પ્રાચ્યવિદ્ વિદ્વાનો તેમની વિદ્વત્તા અને સંશોધનપદ્ધતિથી પ્રભાવિત થયા અને વધુ અભ્યાસ માટે આમંત્રણ મળતાં તેઓ ૧૯૨૮માં જર્મની ગયા. ત્યાંથી પાછા ફર્યા બાદ તેમણે આઝાદીની લડતમાં ભાગ લીધો. તેમને છ માસની સજા થઈ હતી. તેમની રાહબરી નીચે ‘પુરાતત્ત્વ’ માસિક/ત્રૈમાસિક શરૂ કરાયું.
તેમનાં કેટલાંક મહત્ત્વનાં પુસ્તકો : જૈનતત્ત્વસાર , વિજ્ઞપ્તિત્રિવેણી , રાજશેખરસૂરિનો પ્રબંધકોશ , પ્રાચીન જૈન લેખસંગ્રહ , ગુજરાતના ઇતિહાસના સાધનસંગ્રહ , ઉક્તિ રત્નાકર, રાજસ્થાન પુરાતત્ત્વમંદિરના હસ્તલિખિત ગ્રંથોની સૂચિ , રાજસ્થાન પ્રાચ્યવિદ્યા પ્રતિષ્ઠાન, જોધપુરના સંસ્કૃત અને પ્રાકૃત ગ્રંથોનું સૂચિપત્ર , પાલિ ભાષાનો શબ્દકોશ ‘અભિધાનદીપિકા’, પ્રાચીન ગુજરાતી ગદ્યસંદર્ભ વગેરે છે.
જોધપુરમાં આવેલા રાજસ્થાન ઓરિયેન્ટલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના તે માનાર્હ સંચાલક હતા. ગુજરાત પુરાતત્ત્વ મંદિર ગ્રંથાવલિ, ભારતીય વિદ્યા ગ્રંથાવલિ, જૈન સાહિત્ય સંશોધક ગ્રંથાવલિ, રાજસ્થાન પુરાતત્ત્વ ગ્રંથમાળા વગેરેના તે પ્રમુખ સંપાદક હતા. ૧૯૬૧માં ભારત સરકારે તેમને ‘પદ્મશ્રી’ની ઉપાધિથી નવાજી બહુમાન કર્યું હતું. રાજસ્થાન સાહિત્ય અકાદમીએ ૧૯૬૪માં તેમને ‘મનીષી’ની પદવી આપી.
માતા રાજકુમારી તથા પિતા વૃદ્ધિસિંહ. મૂળ નામ કિશનસિંહ. પરમાર જાતિના રજપૂત. નાનપણમાં જ માતાપિતાનું છત્ર ગુમાવ્યા બાદ તેઓ દેવીહંસ મુનિના લાંબા સહવાસથી જૈન ધર્મ તરફ આકર્ષાયા અને તેમણે શ્વેતાંબર પંથની દીક્ષા લીધી હતી. તે વખતે તેમણે જિનવિજય નામ ધારણ કર્યું હતું.
તેઓ જર્મન ઓરિયેન્ટલ સોસાયટી, ભાંડારકર ઓરિયેન્ટલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, ગુજરાત સાહિત્ય સભા અને વિશ્વેશ્વરાનંદ વૈદિક શોધ પ્રતિષ્ઠાન જેવી સંસ્થાઓના સભ્ય હતા.
આ રાજ્યમાં ક્રિકેટને ખૂબ મહત્ત્વ આપવામાં આવતું હતું. ઈ.સ. ૧૯૨૮માં ઈંગ્લેન્ડ અને ભારત વચ્ચેની એક મેચમાં ઘનશ્યામસિંહજી ભારતીય ક્રિકેટ ટીમના ઉપ કપ્તાન હતાં. સ્વાસ્થ્ય માટે લીંબડીમાં આઠ હોસ્પીટલો સ્થપાઈ હતી. વધુ અભ્યાસ અર્થે ડૉ. એ. ડી. પોપટને લીંબડી રાજે ઇંગ્લેન્ડ મોકલ્યા હતાં. ઈ.સ ૧૯૧૪માં લોકોની સહુલીયત માટે સ્ટેશન અને મહેલ વચ્ચે ટ્રામ સેવા ચાલુ કરવામાં આવી હતી. ઈ. સ. ૧૯૦૯માં વુડ હાઉસ વેજીટેબલ માર્કેટ અને સર્કીટા હાઉસ બાંધવામાં આવ્યું હતું. રેલ્વે સ્ટેશનની બાજુમાં બાળુબા ધર્મશાળા રૂ. ૮૦,૦૦૦ને ખર્ચે બાંધવામાં આવી હતી. ઈ. સ. ૧૯૩૬માં ભોગાવો નદી પર દોલતસિંહ પુલ બાંધવામાં આવ્યો જેનું ઉદ્ઘાટન વાઈસરૉય લોર્ડ વેલિંગ્ડને કર્યું હતું. તેમની પાસે એ બે સીટ વાળું વિમાન અને એક વિમાન પટ્ટી હતી. તેમને બ્રિટિશ સરકારનો એવોર્ડ અને એવોર્ડ મળ્યો હતો.
પ્રાથમિક કક્ષાથી મેટ્રીક્યુલેશન સુધીનો અભ્યાસ મફતમાં અપાતો, તે છોકરાઓ માટે ફરજીયાત અને છોકરીઓ માટે મરજીયાત હતો. જો કોઈ છોકરી શાળામાં જાય તો તેને પુસ્તકો, દફતર, કપડા આદિ મફત આપવામાં આવતાં મુંબઈ સરકારના કેળવણી ખાતાના ઉપરી શ્રી. ડી. પરજયે સર જસવંત હાઈસ્કુલ ને દેશની ૧૦ સર્વોતકૃષ્ટ શાળામાં ગણી હતી. ઉચ્ચ અભાસ માટે વિદેશ જનારને સર્વ ખર્ચ મળે તેવી સર જટાશંકરે વ્યવસ્થા કરાવી હતી. આ કાર્ય માટે તે સમયના રૂ. ૨૦,૦૦૦ અલાયદા રખાયા હતા. આ રાજાએ માત્ર લીંબડીના જ નહીં પણ બહારની શાળા કોલેજના વિકાસ માટે પણ દાન આપ્યું હતું. રાજાએ બનારસ હિંદુ વિશ્વવિદ્યાલયને રૂ. ૧ લાખનું દાન આપ્યું હતું. તે સિવાય રવિન્દ્રનાથ ટાગોરના શાંતિનીકેતનને પણ દાન આપ્યું હતું. તેમણે અમુક જ્ઞાતિ આધારિત છાત્રાવાસોને પણ દાન આપ્યું હતું. રાજાએ પાંચ હરતા-ફરતા પુસ્તકાલયો શરૂ કરાવ્યા હતાં.
રાજા જટાશંકરના સમય દરમ્યાન અહીં કપાસનો વ્યાપાર અને જીનીંગ મિલોનો ખૂબ વિકાસ થયો. આ સિવાય સાબુ, કાંસુ, નીકલ પ્લેટીંગ, ચાકુ છુરી આદિના ઘણાં કારખાના અહીં ખોલવામાં આવ્યાં. લોકહિત માટે રાજાએ એ સમયે ૧૫થી ૨૦ હજારની આવકને ભોગે નશાબંદી દાખલ કરી હતી. દારૂના ઉત્પાદન અને વેચાણ પણ સખત પ્રતિબંધ હતો. આવા કામ કરનાર અપરાધીને ખૂબ ભોગવવું પડતું. ઈ.સ. ૧૯૧૨માં બાળ વિવાહ વિરૂદ્ધ કાયદો લાવવામાં આવ્યો. તે સિવાય ભિખ માગવા પર પણ પ્રતિબંધ હતો. લીંબડી રાજમાં કોઈ પણ ભૂખું ન સુવે તેની તકેદારી રખાતી. જન્મ પહેલાં અને મૃત્યુ પછીના કુરિવાજો પણ બંધ કરવામાં આવ્યા હતાં. શ્રાવણ માસમાં અને હોળીના તહેવાર પર પશુ બલિ પર પ્રતિબંધ મુકવામાં આવ્યો હતો. ઈસ. ૧૯૦૯માં રાજ્યમાંથી ગાયની નિકાસ પર પ્રતિબંધ મુકવામાં આવ્યો હતો.
સર જશવંતસિંહ બાદ સર જટાશંકર લીંબડીની ગાદીએ આવ્યા. તેમણે પોતાના શાસન દરમ્યાન નવા મૂલ્યો અમલમાં લાવ્યાં. લોકોને શાસનના નીતિ નિયમોની જાણ થાય તેમાટે તેમણે ઈ.સ. ૧૯૦૯માં લીંબડી દરબારી ગેઝેટ પ્રસિદ્ધ કરાવવાની શરૂઆત કરી. લીંબડી રાજના સુવ્યવસ્થાપન માટે તેમણે "સુધારી" નામની સમિતિની પરંપરા ચાલુ કરી, આ સમિતિમાં કુલ ૩૦ સભ્યો હતાં, તેમાં ૧૮ સભ્યો જન સમુદાયના અને ૧૨ સભ્યો વ્યવસ્થાપન સમિતિના હતા. આ વ્યવસ્થા હેઠળ સ્વચ્છતા, સ્વાસ્થ્ય, અજ્ઞિ શમન, દીવા બત્તી આદિ જેવા સામાજિક ફાયદા જ્યારે જરૂરિયાત પડતી તે વખતે ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવતાં.
ઈ. સ. ૧૯૦૮માં ખેતી હેઠળ હતી. જે ઈ.સ. ૧૯૩૫માં સુધી પહોંચી હતી. ખેડૂતોના ઉત્થાન માટે લીંબડી સહકારી બેંક ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. ખેડૂતો માટે નવા નવા કાયદાઓ કાઢીને તેમને ધીરાણના બોજામાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી હતી. તેના સમય દરમ્યાન વારંવાર દુકાળ પડતા હતાં આથી કપરી પરિસ્થિને પહોંચી વળવા રાજા હંમેશા ખેડૂતોને અન્ન અને ઘાસચારાનો સંગ્રહ કરીને મૂકવાની સલાહ આપતાં. આને કારણે ઈ.સ. ૧૯૧૨ પછી દુકાળને કારણે લીંબડી રાજને કોઈ મોટી અસર થઈ નહીં.
જશવંતજીના સમય દરમ્યાન સ્વામી વિવેકાનંદ તેમની સૌરાષ્ટ્રની મુલાકાત દરમ્યાન લીંબડી શહેરમાં આવ્યા હતાં. રાજ જશવંતજી તેમના મિત્ર બન્યા હતાં. ૪ મે ૧૮૯૨ થી ૨૮ મે ૧૮૯૨ દરમ્યાન તેઓ મહાબળેશ્વરમાં સાથે રહ્યાં હતાં. તેમની વચ્ચેની આધ્યાત્મીક ચર્ચાઓ રાજા જશવંતસિંહની રોજનીશીમાં વર્ણવાયેલા છે. એવું માનવામાં આવે છે કે વિશ્વ ધર્મ પરિષદમાં ભાગ લેવા માટે રાજા જશવંતસિંહજીએ સ્વામી વિવેકાનંદને પ્રેરણા આપી હતી.
સૌરાષ્ટ્રમાં આમ તો ઘણાં રજવાડાં હતાં, પણ રસ્તા પર સૌપ્રથમ વિદ્યુત દીવા રાજા જટાશંકરના સમયમાં લીંબડી શહેરમાં મુકવામાં આવ્યાં હતાં. જટાશંકરના સમયમાં ખેતી અને ખેડૂતોની સ્થિતિ સુધારવા ઉપર સૌથી વધુ મહત્ત્વ આપાવામાં આવતું હતું. ભૂમિ સંપદાના વિકાસ માટે જરૂરિયાતમંદ લોકોને રાજા તરફથી ત્રણ વર્ષ માટે કોઈ પણ કર લીધા વિના જમીન ખેડવા દેવામાં આવતી હતી.
કાઠિયાવાડમાં રજવાડાઓના અસ્તિત્વના કાળખંડમાં લગભગ ૨૨૨ નાના અને મધ્યમ કદના રજવાડાંઓ હતાં. લીંબડી તેમાંનું એક રજવાડું હતું. ઈ.સ. ૧૭૬૮થી ૧૯૪૮ના કાળ દરમ્યાન હરીસિંહજી, ભોજરાજજી, હરભમજી, ફતેહસિંહજી, જશવંતસિંહજી, જટાશંકર એમ ઘણાં શાસકોએ લીંબડી પર રાજ કર્યું.
લીંબડી રજવાડું એ બ્રિટિશ રાજની કાઠિયાવાડ એજન્સી હેઠળ ૯ તોપની સલામી ધરાવતું રજવાડું હતું. તે સમયે લીંબડી પર ઝાલા વંશના શાસકોનો અધિકાર હતો. ૧૯૪૭માં ભારતને સ્વતંત્રતા મળતા અન્ય રજવાડાંની જેમ લીંબડી ભારત સંઘરાજ્યમાં ભળી ગયું હતું.
સોલંકી વંશના સંસ્થાપક મૂળરાજે ચાવડા વંશના છેલ્લા રાજા સામંતસિંહ ચાવડાને હરાવીને ઈ.સ. ૯૪૦-૯૪૧માં અણહિલવાડ પાટણમાં તેમનું સ્વતંત્ર સામ્રાજ્ય સ્થાપ્યું હતું. તેમના ઉત્તરાધિકારીઓ ચુડાસમા, પરમાર અને શાકમ્ભરીના ચાહમન જેવા પડોશી શાસકો સાથે અનેક લડાઈઓ લડ્યા હતા. ભીમદેવ પ્રથમના શાસનકાળ દરમિયાન ગઝનીના શાસક મહમૂદે રાજ્ય પર આક્રમણ કર્યું હતું અને ઈ.સ. ૧૦૨૪-૧૦૨૫ દરમિયાન સોમનાથ મંદિર પર હુમલો કર્યો હતો. મહમદ ગઝનીની વિદાય પછી સોલંકી શાસકોએ પોતાની સત્તા પાછી મેળવી. ૧૨મી સદીમાં સિદ્ધરાજ જયસિંહ અને કુમારપાળના શાસન હેઠળ રાજ્ય તેની ચરમસીમાએ પહોંચ્યું. કેટલાક નાના રાજવંશો જેવા કે જાલોરના ચાહમન અને નદુલાના ચાહમન આ સમયગાળા દરમિયાન સોલંકી શાસકોના જાગીરદાર રૂપે શાસન કરતા હતા. કુમારપાળના મૃત્યુ પછી સામંતોના વિદ્રોહ; પરમાર, ઘોરી, દેવગિરિના યાદવો વગેરેના બાહ્ય આક્રમણો તેમજ આંતરિક બળવાને કારણે સોલંકી રાજ્ય ધીમે ધીમે નબળું પડ્યું. તેનો લાભ લઈને, વાઘેલા વંશ, જેમણે અગાઉ ચાલુક્ય સેનાપતિ તરીકે સેવા આપી હતી, તેમણે સત્તા હસ્તગત કરી અને ૧૨૪૦ના દાયકામાં એક નવા વંશની સ્થાપના કરી હતી.
સોલંકી વંશ અથવા ગુજરાતના ચાલુક્ય એક રાજપૂત વંશ હતો, જેણે ઉત્તર-પશ્ચિમી ભારતમાં ઈ.સ. ૯૪૦ થી ૧૨૪૪ દરમિયાન વર્તમાન ગુજરાત અને રાજસ્થાનના કેટલાક ભાગો પર શાસન કર્યું હતું. તેમની રાજધાની અણહિલવાડ ખાતે આવેલી હતી. એક સમયે તેમનું શાસન હાલના મધ્ય પ્રદેશના માલવા વિસ્તાર સુધી વિસ્તરતું હતું. આ રાજવંશને પ્રાંતીય ભાષામાં સોલંકી વંશ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ૧૨મી સદીમાં ઘોરી આક્રમણોની આસપાસ રાજપૂત તરીકેની તેમની ઓળખ વધુ સ્પષ્ટ થઈ હતી.
હેમચંદ્રાચાર્ય, જૈન સાધુ આ સમયમાં ખ્યાતિ પામ્યા અને તેમના રાજા સાથે સારા સંબંધો હતા. સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ સિવાય જયસિંહે માળવા પર પણ કબ્જો કર્યો. તેની પ્રખ્યાત દંતકથા જુનાગઢ સાથે જોડાયેલી છે. જુનાગઢનો કબ્જો તેણે ચુડાસમા વંશના રા ખેંગારની પત્નિ રાણકદેવી સાથે મેળવ્યો. રાણકદેવીએ જયસિંહ સાથે લગ્ન કરવા કરતાં સતી થવાનું પસંદ કર્યું અને તેણે પોતાની જાતને વઢવાણ ખાતે અગ્નિમાં હોમી દીધી. રાણકદેવીનું મંદિર વઢવાણમાં તે જગ્યાએ આવેલું છે.
મૂળરાજ પછી ભીમદેવ પ્રથમ ગાદીએ આવ્યો. તેણે મોઢેરાનું પ્રખ્યાત સૂર્ય મંદિર બંધાવ્યું. તેની રાણી ઉદયમતી એ રાણકી વાવ તેની યાદમાં બંધાવી હતી. સોલંકી વંશના કુળ દેવી પ્રભાસ ખાતે સોમનાથમાં હતા. ભીમદેવના શાસન દરમિયાન મહમદ ગઝનીએ પવિત્ર સોમનાથ મંદિરનો નાશ કર્યો હતો. ભીમદેવ સોલંકીએ પાલોદરનું મલાઇમાતાનાનું મંદિર બંધાવ્યુ હતું.
મૂળરાજે ગુજરાતના ચાવડા વંશના છેલ્લા રાજાને ઉથલાવીને ઇસ ૯૪૦-૯૪૧માં અણહિલવાડ પાટણમાં પોતાનું સ્વતંત્ર રાજ્ય સ્થાપ્યું. તે શૈવ પંથી રાજા હતો અને રાજાની વૈદિક પરંપરામાં માનતો હતો. તેણે દિગંબરો માટે મૂળવસ્તિકા મંદિર અને શ્વેતાંબરો માટે મૂળનાથ-જિનદેવ મંદિર બંધાવ્યું હતું.
સિદ્ધરાજના અનુગામી કુમારપાળનું શાસન ૩૧ વર્ષો સુધી ઇસ ૧૧૪૩થી ૧૧૭૪ સુધી રહ્યું. તેના પણ હેમચંદ્રાચાર્ય સાથે સારા સંબંધો રાખ્યા અને તેના શાસન દરમિયાન ગુજરાતમાં જૈનધર્મનો ફેલાવો થયો. તેણે સોમનાથ મંદિરનું ફરીથી નિર્માણ કરાવ્યું. કુમારપાળના શાસન દરમિયાન ગુજરાતની સમૃદ્ધિ ટોચ પર હતી.
ભીમદેવના વંશજ કર્ણદેવ પહેલાએ ભીલ સરદારને હરાવીને કર્ણાવતીની સ્થાપના કરી, જે હાલના અમદાવાદ પાસે આવેલું હતું. કર્ણદેવે મીનળદેવી સાથે લગ્ન કર્યા હતા અને તેમનું સંતાન સિદ્ધરાજ જયસિંહ હતા.
સિદ્દરાજ જયસિંહે ઇસ ૧૦૯૪થી શરૂ કરીને લગભગ અડધી સદી સુધી રાજ કર્યું અને રાજ્યને સામ્રાજ્યમાં પરિવર્તિત કર્યું. સિદ્ધપુરમાં આવેલો રુદ્ર મહાલય તે સમયના શાસનના સ્થાપત્યનું પ્રતિબિંબ છે.
ગુપ્ત સામ્રાજ્ય પ્રાચીન ભારતનું સામ્રાજ્ય હતું, જેની સ્થાપના મહારાજા શ્રી ગુપ્તે કરી હતી. મોટાભાગનાં ભારતીય ઉપખંડમાં ફેલાયેલા આ સામ્રાજ્યનો સમયગાળો આશરે ઈ.સ.૩૨૦ થી ૫૫૦ ગણાય છે.ગુપ્ત શાસનકાળની શાંતિ અને સમૃદ્ધિને કારણે વિજ્ઞાન અને કલાના ક્ષેત્ર ખુબ ફાલ્યાફૂલ્યા હતા. આ સમયગાળાને ભારતનો સુવર્ણકાળ કહેવામાં આવે છે અને આ સમયગાળામાં વિજ્ઞાન અને તકનિકી, ઈજનેરી, કલા, ભાષા-બોલીઓ, સાહિત્ય, તર્કશાસ્ત્ર, ગણિત, ખગોળવિદ્યા, ધર્મ અને તત્વચિંતન જેવા ક્ષેત્રોમાં વ્યાપક શોધ સંશોધનો થયાનું નોંધાયું છે જેણે સામાન્યપણે હિંદુ સંસ્કૃતિનાં તત્વોને પાસેદાર બનાવી ઉજાળ્યા છે. ચંદ્રગુપ્ત પ્રથમ, સમુદ્રગુપ્ત અને ચંદ્રગુપ્ત બીજો એ ગુપ્ત વંશના ખુબ જ નોંધપાત્ર શાસકો હતા. ઈસાની ચોથી સદીના સંસ્કૃત કવિ કાલિદાસ ગુપ્તવંશીઓને એકવીશ સામ્રાજ્યોના વિજેતા ગણાવે છે જેમાં ભારતની અંદર અને બહારના એમ બંન્ને જેવાકે, પરસિકાના સામ્રાજ્યો, હુણ, કંબોજ, ઓક્ષસ ખીણની પશ્ચિમ અને પૂર્વે વસતી જનજાતિઓ, કિન્નર, કિરાત વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
આ સાંસ્કૃતિક સર્જનાત્મકતાનું શિરોબિંદુ ભવ્ય સ્થાપત્યો, શિલ્પો અને ચિત્રો છે. ગુપ્તકાળે કાલિદાસ, આર્યભટ્ટ, વરાહમિહિર, વિષ્ણુ શર્મા અને વાત્સ્યાયન જેવા વિદ્વાનો આપ્યા છે જેમણે વિવિધ શૈક્ષણિક ક્ષેત્રોમાં મહાન પ્રગતિ કરી. ગુપ્ત કાળમાં વિજ્ઞાન અને રાજકીય વહીવટ નવી ઊંચાઈઓ પર પહોંચ્યા હતા. મજબૂત વ્યવસાઈક સંબંધોએ પ્રદેશને અગત્યનું સાંસ્કૃતિક મથક બનાવ્યો અને આ પ્રદેશનો પ્રભાવ નજીકનાં સામ્રાજ્યો તથા બર્મા, શ્રીલંકા અને દક્ષિણપૂર્વ એશિયાનાં પ્રદેશો પર પણ પડ્યો. એવું મનાય છે કે હાલ ઉપલબ્ધ જુનામાં જુના પુરાણો પણ આ સમયગાળામાં જ રચાયા હતા.
તેમણે સાહિત્યના વિવિધ પ્રકારોનું ખેડાણ કરેલું હતું, જેમ કે, નવલકથા, નિબંધ, નાટક અને ટુંકી વાર્તાઓ. તેમની રચનાઓનો સંગ્રહ, "રણજિતકૃતિ સંગ્રહ", તેમનાં અવસાન પછી સને ૧૯૨૧માં કનૈયાલાલ મુનશીએ પ્રગટ કર્યો હતો. તેમનાં નિબંધોનો સંગ્રહ, "રણજિતરામના નિબંધો", પણ તેમનાં અવસાન પછી સને ૧૯૨૩માં પ્રકાશિત થયો હતો. સને ૧૯૮૨માં, તેમની જન્મ શતાબ્દિ નિમિત્તે, ગુજરાત સાહિત્ય પરિષદ દ્વારા તેમનાં સંપૂર્ણ કાર્યો, રચનાઓનો સંગ્રહ, "રણજિતરામ ગદ્યસંચય ૧-૨", પ્રકાશિત કરાયા હતા. ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી દ્વારા "રણજિતરામ વાવાભાઈ અને તેમનું સાહિત્ય" નામક ગ્રંથ પ્રગટ કરાયો છે. તેમની "એહમદ રૂપાંદે" નામની રચના એક હિન્દુ છોકરી અને મુસ્લિમ છોકરા વચ્ચેની પ્રેમકથા છે. તેમણે એકઠાં કરેલાં ૧૩૪ જેટલાં લોકગીતોના સંગ્રહનું ઈ.સ.૧૯૨૨માં "લોકગીતો" નામથી પ્રકાશન થયું. સને ૧૯૦૫માં તેમણે ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ ખાતે પ્રગટ કરેલા એક સંશોધન પત્ર દ્વારા ગુજરાતી લોકરચનાઓ માટે "લોકગીત" અને "લોકકથા" એવા બે નવા શબ્દો આપ્યા હતા. ગુજરાતની અસ્મિતા શબ્દસમૂહની રચનાનું શ્રેય પણ રણજીતરામ મહેતા ને ફાળે જાય છે.
તેમનો જન્મ ૨૫ ઓક્ટોબર, ૧૮૮૧ના રોજ સુરત ખાતે થયેલો. તેમનાં પિતા વાવાભાઈ અમદાવાદ મ્યુનસિપલ કમિટિમાં મુખ્ય ઈજનેર પદે હતા, આથી તેમનું પ્રાથમિક શિક્ષણ અમદાવાદ ખાતે જ થયું. સને. ૧૯૦૩માં તેમણે ગુજરાત કોલેજમાંથી આર્ટ્સમાં સ્નાતકની ઉપાધી મેળવી અને ત્યાં જ આઠ માસ સુધી સંશોધક તરીકે કાર્ય કર્યું. સને. ૧૯૦૬ થી ૧૯૧૭ દરમિયાન તેઓએ પ્રો. ગજ્જર અને ભાવનગર રાજ્યના દિવાન પ્રભાશંકર પટ્ટણીનાં અંગત મદદનિશ તરીકે કાર્ય કર્યું. સને. ૧૯૦૫માં તેઓએ ઉમરેઠ ખાતે ઉચ્ચત્તર માધ્યમિક શાળાનાં આચાર્ય તરીકે પણ સેવા આપી.
રણજિતરામ વાવાભાઇ મહેતા જાણીતા ગુજરાતી લેખક હતા. ગુજરાતી સાહિત્યનો સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર રણજિતરામ સુવર્ણ ચંદ્રક તેમના માનમાં ગુજરાતી સાહિત્યકારોને અપાય છે.
૪ જૂન, ૧૯૧૭ના રોજ, મુંબઈના જુહુના સમુદ્રકાંઠે, સમુદ્રમાં ડુબી જવાથી તેમનું અવસાન થયું. ગુજરાતી સાહિત્ય અને સંસ્કૃતિનો સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર, રણજિતરામ સુવર્ણ ચંદ્રક, તેમનાં નામે અપાય છે.
આ સ્થળનો ઇતિહાસ અંદાજીત ૫૦૦૦થી વધુ વર્ષ જૂનો છે અને પાંડવોની સાથે સંકળાયેલો છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં મેરઠથી લગભગ ૩૫ કિ.મી. દૂર મેરઠ-બડૌત માર્ગ પર બાગપત જિલ્લાનો બરનાવા તાલુકો આવેલો છે. ઐતિહાસિક માન્યતા મુજબ આની સ્થાપના રાજા અહિબારન તોમરે કરી હતી. આ સ્થળ પર જ મહાભારત સમયનું લાક્ષાગૃહ આવેલું છે. યુદ્ધ ન થાય તે માટે શ્રીકૃષ્ણની સલાહથી પાંડવોએ માત્ર પાંચ ગામો પાનીપત, સોનીપત, બાગપત, તિલપત અને વરુપત માગ્યા હતા, પણ કૌરવોએ સોયની અણી જેટલી જમીન પણ પાંડવોને આપવાની ના પાડી દીધી હતી. પાંડવોનું હંમેશ માટે કાસળ કાઢી નાખવા કૌરવોએ એક યોજના બનાવી અને હાલનું બરનાવા છે તે સ્થળે લાક્ષાગૃહનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું અને પાંડવોને જીવતા જ સળગાવી દેવાની યોજના હતી. વિદુરની સમજદારીથી પાંડવોને અગાઉથી જ આ ષડયંત્રની ભાળ મળી ગઈ અને લાક્ષાગૃહમાંથી સુરંગ દ્વારા સલામત રીતે ભગી જવામાઆં સફળ થવાથી પાંડવોની જાન બચી ગઈ હતી. તે સુરંગ આજે પણ આ સ્થળે આવેલી છે.
લાક્ષાગૃહ એક પ્રાચીન ભવન છે જેનો ઉલ્લેખ પ્રાચીન ગ્રંથ મહાભારતમાં વેદવ્યાસ દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે. કૌરવો દ્વારા પાંડવોનું કાસળ કાઢવાના એક ષડયંત્ર અંતર્ગત આ લાક્ષાગૃહનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. મામા શકુની આ ષડયંત્રના મુખ્ય સૂત્રધાર હતા. બાદમાં રાત્રે આગ લગાડીને આ ભવન સળગાવી દેવાયું હતું, પરંતુ પાંડવોને આ ષડયંત્રની અગાઉથી જ્ જાણ થઈ જવાથી અગાઉથી જ બચીને નીકળી ગયા ગયા હતા. જે સ્થળે લાક્ષાગૃહ હતું તે સ્થળ હાલ ઉત્તર પ્રદેશમાં વરણાવત કે બરનાવા તરીકે ઓળખાતા વિસ્તારમાં આવેલું છે. અહીં એક સુરંગ છે જે હિડન નદીના કિનારે ખૂલે છે. પાંડવો આ સુરંગ દ્વારા જ બચીને બહાર નીકળી ગયા હોવાનું માનવામાં આવે છે.
એરલિફ્ટ ૨૦૧૬ની ભારતીય યુદ્ધ રોમાંચક રાજા કૃષ્ણ મેનન દ્વારા નિર્દેશિત ફિલ્મ અને અગત્યની ભૂમિકામાં અક્ષય કુમાર, નિમરત કૌર, પૂરબ કોહલી અને લેના અભિનેતા તરિકે છે. રાજા કૃષ્ણ મેનન દ્વારા લખવામાં અવેલ સ્ક્રિપ્ટ, જે સમગ્ર યુદ્ધ ઘટનાનો અભ્યાસ કર્યા પછી વિચાર વિકસાવે છે, અને જે તેમણે ત્યારબાદ વિસ્તૃત કરી હતી. આ ફિલ્મ રણજિત કટ્યાલ , એક કુવૈત આધારિત ઉદ્યોગપતિ, ઇરાક પ્રમુખ સદ્દામ હુસૈનના શાસન દરમિયાન થયેલ ઇરાક-કુવૈત યુદ્ધ દરમિયાન કુવૈત આધારિત ભારતીયોનું વિરેચન કરી એક મોટી બિન-લશ્કરી કામગીરી હાથ ધરે છે.
ફિલ્મની મુખ્ય ફોટોગ્રાફી ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫ માં શરૂ થઈ ગઈ હતી અને ભારત અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત માં થઈ હતી, અને એક આંતરરાષ્ટ્રીય ટીમ દ્વારા દેખરેખ રાખવામાં આવી હતી. ₹ ૩૦ કરોડ ના બજેટ સાથે, આ ફિલ્મ ૨૨ જાન્યુઆરી ૨૦૧૬ ના દિવસે વિશ્વભરમાં પ્રકાશિત થઈ હતી. ફિલ્મના માર્કેટિંગએ ફિલ્મના પ્રમોશનમાં એક મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે અને ફ્લાઈટ કંપની એર ઇન્ડિયાના સહયોગથી, જેણે યુદ્ધ દરમિયાન વિક્રમજનક સંખ્યાના ભારતીયનું વિરેચન કરીને એક મુખ્ય યોગદાન અપ્યું હતું.