polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
સંજય લીલા ભણસાલી ની 1999માં આવેલી હમ દિલ દે ચુકે સનમ ફિલ્મ ઐશ્વર્યા માટે બોલીવુડની સફળ હિટ ફિલ્મ સાબિત થઈ હતી. આ ફિલ્મને વિવેચકોએ પણ વખાણી હતી. ઐશ્વર્યાને તેના માટે પ્રથમ વખત ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો એવોર્ડ મળ્યો હતો.તે જ વર્ષે સુભાષ ઘાઈની તાલ ફિલ્મમાં પણ તેણે કામ કર્યુ હતુ અને તેને જબરજસ્ત સફળતા મળી હતી, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ આ ફિલ્મના વખાણ થયા હતા અને તેમાં પણ અમેરિકા માં તો આ ફિલ્મે નોંધપાત્ર સફળતા મેળવતા વેરાયટી ની બોક્સ ઓફિસની યાદીમાં ટોચની ૨૦ ફિલ્મોમાં સ્થાન મેળવ્યું હતું. આ ફિલ્મમાં અભિનય બદલ રાય ફિલ્મફેર એવોર્ડ માટેની શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી તરીકેના દાવેદારોમાં સ્થાન પામી હતી. વિવેચકોએ બંને ફિલ્મમાં ઐશ્વર્યાના કામના વખાણ કર્યા હતા. રાયે ૨૦૦૦માં બે હિટ ફિલ્મ મોહબ્બતે અને જોશ માં સહાયક ભૂમિકા ભજવી હતી. પછીના વર્ષે રાયની તામિલ ફિલ્મ કન્ડુકોન્ડૈન કન્ડુકોન્ડૈન માં પણ તેની અદાકારીના વખાણ થયા હતા.
સંજય લીલા ભણસાલીએ ૨૦૦૨માં બનાવેલી ભવ્ય ફિલ્મ દેવદાસ માં શાહરૂખ ખાન અને માધુરી દીક્ષિત ની સાથે રાય પણ હતી.આ ફિલ્મએ સમગ્ર વિશ્વમાં પથરાયેલા બોલીવુડના પ્રશંસકોમાં આકર્ષણ પેદા કર્યું હતું, કાન્સ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ માં તેનું સ્પેશિયલ સ્ક્રીનિંગ કરવામાં આવ્યું હતું.આ જ સમયે પશ્ચિમનું ધ્યાન પણ ભારતની આ અભિનેત્રી પર પડ્યું હતું અને તેને હોલિવૂડ ના પ્રોજેક્ટમાં કામ કરવાનું આમંત્રણ મળ્યું હતું.દેવદાસે ભારત અને વિદેશમાં જબરજસ્ત સફળતા મેળવતા વર્ષની સૌથી વધુ કમાણી કરતી ફિલ્મ બનવાની સિદ્ધિ મેળવી હતી. આ ફિલ્મએ રાયને બીજી વખત ફિલ્મફેરનો શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો એવોર્ડ અપાવ્યો હતો.
મણિરત્નમની તમીલ ફિલ્મ ઇરુવર થી ફિલ્મ કારકિર્દી શરૂ કરનાર ઐશ્વર્યા રાયની સૌપ્રથમ વ્યાવસાયિક સફળ ફિલ્મ તામિલ ફિલ્મ જિન્સ હતી, આ ફિલ્મે તેને ફિલ્મફેર નો શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો એવોર્ડ અપાવ્યો હતો.સંજય લીલા ભણસાલી દિગ્દર્શિત ફિલ્મ હમ દિલ દે ચૂકે સનમ થી તે બોલીવુડના ધ્યાનમાં આવી હતી.ફિલ્મમાં તેની ઉત્કૃષ્ટ અદાકારીને પગલે તેણે ફિલ્મફેરનો શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો એવોર્ડજીત્યો હતો.૨૦૦૨માં તેણે ભણસાલીની આગામી ફિલ્મ દેવદાસમાં કામ કર્યું હતું, જેમાં તેણે ફિલ્મફેરમાં બીજી વખત શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો એવોર્ડ જીત્યો હતો. ઇ. સ. ૨૦૦૩થી ઇ. સ. ૨૦૦૫ દરમિયાન તેની કારકિર્દીમાં નબળા તબક્કા બાદ તેણે બ્લોકબસ્ટર ફિલ્મ ધૂમ 2 માં કામ કર્યું હતું, જે તેની સૌથી મોટી વ્યાવસાયિક સફળ ફિલ્મ બની હતી.ઐશ્વર્યાએ ત્યાર બાદ ગુરુ' અને જોધા અક્બર જેવી ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો હતો. આ ફિલ્મો વ્યાવસાયિક રીતે સફળ રહી હતી અને તેની ભૂમિકાની સરાહના પણ થઇ હતી.આમ, રાયે ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં અગ્રણી અભિનેત્રીઓમાં તેનું સ્થાન જમાવ્યું છે.
રાયે તામિલ ફિલ્મ ઉદ્યોગ માં પાછા ફરતા રજનીકાંત સાથે અંધિરન ફિલ્મ કરી. તેનું નિર્દેશન એસ. શંકરે કર્યું હતું. આજ તક ન્યૂઝ ચેનલને આપેલી મુલાકાતમાં તેણે આ ફિલ્મ માટે રૂ. છ કરોડ લીધા હોવાનું કહ્યું હતું. આમ તે ભારત ની સૌથી વધુ રકમ લેતી અભિનેત્રી બની ગઈ હતી.આ ઉપરાંત તે વિક્રમ સાથે મણિરત્નમ ની આગામી ફિલ્મ અશોકવનમ કરવાની હોવાનું મનાય છે, જે જોડે-જોડે હિન્દીમાં રાવણ ના શીર્ષક હેઠળ બનવાની છે અને અભિષેક બચ્ચન તેમાં મુખ્ય ભૂમિકામાં છે.તેણે તાજેતરમાં સંજય લીલા ભણસાલી ની આગામી ફિલ્મ સાઇન કરી છે. તેમા તેની સામે ઋત્વિક રોશન , છે. વિપુલ શાહ ની આગામી ફિલ્મમાં તે અક્ષયકુમાર સામે ચમકવાની છે. ફરહાન અખ્તર દ્વારા બનાવવામાં આવનારી અને અભિનય દેવ દ્વારા નિર્દેશિત ફિલ્મ તથા વિશાલ ભારદ્વાજ દ્વારા દિગ્દર્શિત આગામી સાહસમાં પણ તે કામ કરશે.
ઐશ્વર્યા રાયે અગાઉ બોલીવુડના અભિનેતા સલમાન ખાન અને વિવેક ઓબેરોય સાથે લાગણીના સંબંધોથી જોડાઇ હતી.પરંતુ તેણે પછી તેનાથી ત્રણ વર્ષ નાના ભારતીય અભિનેતા અભિષેક બચ્ચન સાથે લગ્ન કર્યા છે. તેમના સંબંધો અંગે ઘણી બધી અટકળો પછી અભિષેક બચ્ચન સાથે તેની સગાઈની જાહેરાત ૧૪ જાન્યુઆરી, ૨૦૦૭ના રોજ થઈ હતી. અમિતાભ બચ્ચને પછી આ જાહેરાતને સમર્થન આપ્યું હતું. રાયે ૨૦ એપ્રિલ, ૨૦૦૭ના રોજ દક્ષિણ ભારત ના બન્ટ સમાજની પરંપરા મુજબની હિન્દુ વિધિથી બચ્ચન સાથે લગ્ન કર્યા હતા. રાય પોતે બન્ટ સમાજની છે.પછી ઉત્તર ભારતીય અને બંગાળી બંને વિધિઓ પણ કરવામાં આવી હતી. મુંબઈ માં જુહુ ખાતે પ્રતીક્ષામાં બચ્ચનના નિવાસ્થાને યોજાયેલા ખાનગી સમારંભમાં તેમના લગ્ન કરવામાં આવ્યા હતા. આ લગ્ન સમારંભ ફક્ત બચ્ચન કુટુંબ અને રાયના કુટુંબીઓ તથા મિત્રો પૂરતો જ મર્યાદિત હોવા છતાં પ્રસારમાધ્યમોના થયેલા સમાવેશે તેને રાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચાસ્પદ બનાવી દીધો હતો.
રાય ૨૦૦૨થી કાન્સ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં નિયમિત રીતે હાજર રહી છે. ૨૦૦૩ના વર્ષમાં તો તે કાન્સની જ્યુરીની સભ્ય હતી.તે જ મહિને તેની પ્રથમ વિદેશી ફિલ્મ બ્રાઇડ એન્ડ પ્રેજુડિસ પ્રદર્શિત થઈ હતી.આ ફિલ્મ જેન ઓસ્ટિનની ક્લાસિક નોવેલ પ્રાઇડ એન્ડ પ્રેજુડિસ નું ભારતીય રૂપાંતરણ હતી.તેના પછીની તેની વિદેશી ફિલ્મ મિસ્ટ્રેસ ઓફ સ્પાઇસીસ હતી, જે બોક્સ ઓફિસ પર સફળ થઈ ન હતી. ઐશ્વર્યાને થોડા સમય પૂરતી બોક્સ ઓફિસ પર સતત નિષ્ફળતા સાંપડી હતી. આ દરમિયાન મેલબોર્ન માં ૨૦૦૬ની કોમનવેલ્થ ગેમ્સ ની સમાપનવિધિમાં ભારતીય કળાનું પ્રદર્શન કરવા માટે તે હાજર રહી હતી. નવી દિલ્હી માં યોજાનારી ૨૦૧૦ કોમનવેલ્થ ગેમ્સ ના ભાગરૂપે ભારતીય કલાકારોએ મેલબોર્નમા સમાપનવિધિમાં પ્રદર્શન કર્યું હતું.વિદેશી ફિલ્મોમાં અભિનય કરવા દરમિયાન ભારતીય ફિલ્મ બન્ટી ઓર બબલી માં ઐશ્વર્યાના “કજરા રે” ગીત પરના સાત મિનીટના નૃત્યને જબરજસ્ત લોકપ્રિયતા મળી હતી.
મેંગલોર માં કૃષ્ણરાજ રાય અને વૃંદા રાયના ઘરે ઐશ્વર્યાનો જન્મ થયો હતો. તેનો પરિવાર મેંગલોરના બંટ સમાજ નો છે. તેને એક મોટો ભાઈ છે, જેનું નામ આદિત્ય રાય છે અને તે નૌકાદળમાં કામ કરે છે તથા તેણે ઐશ્વર્યાની ફિલ્મ દિલ કા રિશ્તા નો કો-પ્રોડ્યુસર પણ હતો. ઐશ્વર્યા નાની હતી ત્યારે તેના માતા-પિતા મુંબઇ આવીને વસ્યા, જ્યાં તેણે સાંતાક્રૂઝ માં આર્ય વિદ્યા મંદિરમાં અભ્યાસ કર્યો. ઐશ્વર્યાએ "એચએસસી"નો અભ્યાસ એક વર્ષ ચર્ચગેટ ની જય હિંદ કોલેજ માં અને ત્યાર બાદ માટુંગાની રુપારેલ કોલેજ માં પૂરો કર્યો હતો. શાળામાં તે હોંશિયાર હતી અને તેણે આર્કિટેક્ટ બનવાનો નિર્ણય કર્યો હતો અને આર્કિટેક્ચરમાં અભ્યાસ શરૂ કર્યો. તે માતૃભાષા તુલુ , તેમજ હિન્દી , અંગ્રેજી , મરાઠી અને તમીલ સહિત કેટલીક ભાષા જાણે છે.તેણે આર્કિટેક્ચર માં અભ્યાસ શરૂ કર્યો હતો.
તેણે ૨૦૦૮માં તેના કુટુંબ સાથે ઉત્તર પ્રદેશ ના દૌલતપુર ગામમાં અનાથ બાળકીઓ માટેની જ શાળાનો શિલાન્યાસ કર્યો હતો.આ શાળા બચ્ચન કુટુંબ દ્વારા બનાવવામાં આવશે અને તે ઐશ્વર્યાના નામે હશે. ૨૦૦૮ના ઉનાળામાં ઐશ્વર્યા તેના પતિ અને સસરા તથા પ્રીટિ ઝિન્ટા , શિલ્પા શેટ્ટી , રિતેશ દેશમુખ , માધુરી દીક્ષિત સાથે અનફર્ગેટેબલ વર્લ્ડ ટુરમાં જોડાઈ હતી. આ પ્રવાસના પ્રથમ તબક્કામાં અમેરિકા, કેનેડા, લંડન અને ટ્રિનિદાદ આવરી લેવાયા હતાઆ પ્રવાસનો બીજો તબક્કો ૨૦૦૮ના વર્ષના અંતે યોજાય તેવી શક્યતા છે. આ કોન્સર્ટનું આયોજન અમિતાભની કંપની એબી કોર્પ લિમિટેડે વિઝક્રાફ્ટ ઇન્ટરનેશનલ પ્રાઇવેટ લિમિટેડના સહયોગમાં કર્યું છે.
રાયને ૨૦૦૯માં ભારતીય સિનેમામાં કરેલા પ્રદાન બદલ પદ્મશ્રી પારિતોષિક આપવામાં આવ્યો હતો૨૦૦૯માં જ વર્ષે રાયે ફ્રાન્સના બીજા નંબરના એવોર્ડ ઓર્ડર ઓફ ફ્રાન્સ , ઓર્ડર ડેસ આર્ટ એટ ડેસ લેટર ને સ્વીકારવાનો ઇન્કાર કરી દીધો હતો, કારણ કે તેના પિતા ગંભીર માંદગીથી પીડાઈ રહ્યા હતા અને તેની ઇચ્છા હતી કે તેનું સમગ્ર કુટુંબ એવોર્ડ સમારંભમાં હાજર રહે.અમિતાભ બચ્ચન , નંદિતા દાસ , શાહરૂખ ખાન પછી ઓર્ડર ઓફ ફ્રાન્સ માટે પસંદ થનારી તે ફક્ત ચોથી ભારતીય અભિનયકાર હતી.
રાયે મણિરત્નમ ની તમીલ ફિલ્મ ઇરુવર માં મોહનલાલ , સામે હીરોઈન તરીકે ચમકીને અભિનયક્ષેત્રે પદાર્પણ કર્યુ હતુ.તે જ વર્ષે રાયે બોબી દેઓલ સાથેની ફિલ્મ ઔર પ્યાર હો ગયા દ્વારા બોલીવુડ ક્ષેત્રે પદાર્પણ કર્યું હતું. જો કે ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર નિષ્ફળ ગઈ હતી. જોકે, તેની ત્રીજી ફિલ્મ એસ. શંકર ની તમીલ ફિલ્મ જિન્સ મહત્વની રહી હતી. આ ફિલ્મને વ્યવસાયિક સફળતા મળી હતી. તેણે ઐશ્વર્યાને દક્ષિણની શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો ફિલ્મફેર એવોર્ડ અપાવ્યો હતો. રાયને બેવડી ભૂમિકામાં ચમકાવતી ફિલ્મ બે વર્ષે પૂરી થઈ હતી.
૨૦૦૩માં કાન્સ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ ની જ્યુરી મેમ્બર બનનારી તે પ્રથમ ભારતીય અભિનેત્રી બની હતી.તેણે ૨૦૦૪માં ૧૩,૦૦૦ ફૂટની ઊંચાઈએ આવેલા વિશ્વના સૌથી ઊંચા યુદ્ધક્ષેત્ર સિયાચીન ગ્લેસિયરની મુલાકાત લીધી હતી. એનડીટીવી ના પર દર્શાવાતા જય જવાનના નવા વર્ષ ના સ્પેશિયલ એપિસોડ માટે તેણે જવાનોનો જુસ્સો વધારવા આ મુલાકાત લીધી હતી. રાય ૨૦૦૫માં પલ્સ પોલિયો ની બ્રાન્ડ એમ્બેસેડર બની હતી. ભારત સરકારે ૧૯૯૪થી ભારત માંથી પોલિયો નાબૂદી માટે પલ્સ પોલિયોનું અભિયાન શરૂ કરેલું છે.
રાયે ૨૦૦૩માં વિવેચકોની પ્રશંસા અને વ્યવસાયી સફળતા મેળવનારી ફિલ્મ બંગાળી ફિલ્મ ચોખેર બાલી માં કામ કર્યુ હતુ, આ ફિલ્મ રવિન્દ્રનાથ ટાગોર ની નવલકથા પરથી તે જ નામે બનાવવામાં આવી હતી.
ને સરિયામ નિષ્ફળતા મળી હતી.આ ઉપરાંત હો ગયા ના અને રેઇનકોટ ની સાથે તેની આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ બ્રાઇડ એન્ડ પ્રેજુડિસ , મિસ્ટ્રેસ ઓફ સ્પાઇસીસ ને પણ નિષ્ફળતા મળી હતી.
આર્કિટેક્ચરના અભ્યાસની સાથે સાથે તેણે મોડેલિંગ પણ શરૂ કર્યું હતું. ઇ. સ. ૧૯૯૪માં મિસ ઇન્ડિયા સ્પર્ધામાં તેણે સુસ્મિતા સેન પછી બીજુ સ્થાન મેળવ્યું હતું અને મિસ ઇન્ડિયા વર્લ્ડ 'નો તાજ જીત્યો હતો.તે મિસ વર્લ્ડ બની તે જ વર્ષે તેણે મિસ ફોટોજેનિકનો એવોર્ડ પણ જીત્યો હતોતેણે સૌંદર્ય સ્પર્ધા જીત્યા પછી અભ્યાસ છોડી દીધો અને મિસ વર્લ્ડના તાજ ધારણ કર્યો હોવાથી એક વર્ષનો સમય લંડન માં પસાર કર્યોરાયે તેની કારકિર્દીની શરૂઆત પ્રોફેશનલ મોડેલ તરીકે કરી હતી અને પછી તેણે અભિનેત્રી તરીકે ફિલ્મક્ષેત્રે ઝંપલાવ્યું હતું.
ઐશ્વર્યા રાય-બચ્ચન અથવા ઐશ્વર્યા બચ્ચન એક ભારતીય અભિનેત્રી અને ભૂતપૂર્વ મિસ વર્લ્ડ છે.અભિનેત્રી તરીકે કારકિર્દી શરૂ કરતાં પહેલાં તેણે એક મોડેલ તરીકે કામ કર્યું હતું અને ૧૯૯૪માં મિસ વર્લ્ડનો તાજ જીત્યા બાદ અત્યંત લોકપ્રિયતા મેળવી હતી.ભારતીય અભિનેત્રી ઐશ્વર્યા રાય, તેના લગ્ન બાદ ઐશ્વર્યા રાય બચ્ચન જેવા શ્રેય, પાંચ ભાષાઓ, મુખ્યત્વે હિન્દી, તમિલ અને ઇંગલિશ માં 40 ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો છે.
તેની કારકિર્દી દરમિયાન રાયે અંગ્રેજીમાં આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રોડક્શનની બ્રાઇડ એન્ડ પ્રેજુડિસ , મિસ્ટ્રેસ ઓફ સ્પાઇસ , ધ લાસ્ટ લીજન અને ધ પિંક પેન્થર 2 સહિત હિન્દી , અંગ્રેજી , તામિલ અને બંગાળીમાં ૪૦ ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો છે.
અષ્ટાઘ્યાયી રુદ્રીના પાંચમા અઘ્યાયને ‘રુદ્ર’ કહેવામાં આવે છે કારણ કે આ અઘ્યાયમાં કેવળ શિવજીનું વર્ણન આવે છે. આ અઘ્યાયને ‘શતરુદ્રીયમ્’ પણ કહેવામાં આવે છે, કારણ કે આ અઘ્યાયમાં શિવજીનાં સો સ્વરૂપોનું વર્ણન આવે છે. ‘નમ:સભાભ્ય:’ દેવોની સભામાં સભાપતિ બનીને બેઠેલા, પાર્વતી સાથે બેઠેલા, સ્મશાનમાં બેઠેલા, જટાવાળા, જટા વગરના, ઉપદેશ આપતા, કવચ ધારણ કરીને બેઠેલા, આનંદમાં આવીને દુંદુભી વગાડી રહેલા, પારધીના રૂપમાં, ભીલના રૂપમાં, હિંસક પ્રાણીઓના રૂપમાં ભ્રમણ કરતા શિવ. આવાં સો સ્વરૂપોનું વર્ણન આવે છે, માટે પાંચમા અઘ્યાયને ‘શતરુદ્રીયમ્’ કહેવામાં આવે છે. આ અઘ્યાયમાં ૬૬ મંત્રો આવે છે. શિવજીના યજ્ઞમાં બીજા અઘ્યાય માત્ર એક વાર બોલવામાં આવે છે, જયારે પાંચમો અઘ્યાય વારંવાર બોલવામાં આવે છે. આ અઘ્યાય ૧૧ વખત બોલવાથી ૧ રુદ્રી ગણાય છે. ૧૨૧ વાર બોલવાથી ૧ લઘુરુદ્ર થયો કહેવાય તથા ૧૩૩૧ વાર બોલવાથી ૧ મહારુદ્ર ગણાય છે. શિવજીને સંહારના દેવ માનવામાં આવે છે. માણસના મરણ સમયે કફ-તાવ-પિત્તનો હુમલો થાય છે, જીવ ગભરાય છે ત્યારે શિવજી તેને આ પીડામાંથી મુકત કરે છે. હે પ્રભુ!
અષ્ટાઘ્યાયી રુદ્રીના બીજા અઘ્યાયને આપણે ‘પુરુષસૂકત’ના નામે જાણીએ છીએ. આ પુરુષસૂકત ભારત વર્ષના દરેક પંડિતો બોલે છે. તેના દિવ્ય મંત્રોથી દેવોની ષોડશોપચાર પૂજા થાય છે. આ પુરુષસૂકતના ૧૬ મંત્રોમાં પરમાત્માના વ્યાપક સ્વરૂપનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. ભગવદ્ ગીતામાં જેમ ભગવાનના વિરાટ સ્વરૂપનું વર્ણન આવે છે તે જ રીતે આ બીજા અઘ્યાયમાં ભગવાનના વિરાટ સ્વરૂપનું વર્ણન છે. હે પ્રભુ!
રુદ્રીના આઠ અઘ્યાય હોવાથી અષ્ટાઘ્યાયી કહેવાય છે તથા જેમાં ભગવાન રુદ્ર એટલે કે શિવનું વર્ણન હોવાથી ‘રુદ્રી’ કહેવાય છે. આ આઠ અઘ્યાયોમાં પ્રથમ અઘ્યાયને ‘શિવસંકલ્પ સૂકત’ના નામે ઓળખવામાં આવે છે. આ અઘ્યાયમાં આવતા છ મંત્રોમાં આપણા મનનું સૂક્ષ્મ વર્ણન છે. શાસ્ત્ર અનુસાર બ્રહ્માએ પહેલા માનવીના મનની રચના કરી ત્યાર બાદ માનવ શરીરની રચના કરી છે.
અષ્ટાઘ્યાયી રુદ્રીના ચોથા અઘ્યાયને ‘મૈત્રસૂકત’ કહેવામાં આવે છે. સૂર્યનું એક નામ મિત્ર છે. સૂર્યની કૃપાથી જ ભૌતિક ક્રિયાઓ થાય છે. વરસાદ, ધન, ધાન્ય, વનસ્પતિ આ બધું સૂર્યકૃપાથી જ આપણને મળે છે. નવ ગ્રહો તથા આપણી પૃથ્વીને પણ સૂર્યમાંથી બળ પ્રાપ્ત થાય છે. સૂર્યનારાયણની ઉપાસનાથી આત્મબળ તથા જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.
અમારું આ ચંચળ મન અનેક પ્રકારના તર્ક-વિતર્ક અને વિચારો કરે છે. તમારી પૂજામાં સ્થિર બનતું નથી. આપ અમારા આ મર્કટ જેવા મનને સ્થિર કરો, પવિત્ર વિચારોવાળું બનાવો. દરેક મંત્રના અંતમાં આવે છે ‘તન્મે મન: શિવસંકલ્પમસ્તુ’ હે શિવ!
રુદ્રીના ત્રીજા અઘ્યાયને ‘અપ્રતિરથસૂકત’ કહેવામાં આવે છે. અપ્રતિરથનો અર્થ છે, જેના રથને કોઇ અટકાવી શકતું નથી. સૂર્યના રથને કોણ અટકાવી શકે?
લોખંડ એક રાસાયણિક તત્વ છે જેનું ચિહ્ન છે.તેની ક્રમાંક ૨૬ છે. લોખંડ એ નરમ, ચળકતી ધાતુ છે. અવકાશ માં તારાઓના નિર્માણ ચક્રમાં લોખંડ અને નિકલ એ બે ધાતુઓ અંતિમ ભાગમાં બને છે, અને તે આ પ્રક્રિયા દ્વારા બનતું સૌથી ભારે તત્વ છે. આ કારણે તે પૃથ્વી પર, તેમજ અવકાશી પદાર્થોમાં મોટા પ્રમાણમાં મળી આવે છે. લોખંડ એક મજબુત ધાતુ છે, આથી તેનો ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રે, ઓજારો તથા હથિયારો બનાવવામાં ભરપૂર ઉપયોગ થાય છે. આ રીતે માનવ ઇતિહાસ ઘડવામાં લોખંડનો મહત્વનો ફાળો રહેલો છે.
વ્યાપારીક રીતે ઉપલબ્ધ લોહ શુદ્ધતા અને ઉમેરણોની ઉપલબ્ધિ પર આધારિત વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. પિગ આયર્ન 3.5-4.5% કાર્બન અને જેમ કે અશ્શુદ્ધિઓ વિવિધ માત્રામાં ધરાવે છે. કાચું લોખંડ વેચાઉ ઉત્પાદન નથી પરંતુ બીડ અને લૌહ અયસ્ક કે લોખંડ, સ્ટીલના ઉત્પાદન માટેનુ એક મધ્યવર્તી પગલું છે. બીડ એ 2-4% કાર્બન, 1-6% સિલિકોન, અને થોડી માત્રામાં મેંગેનીઝધરાવે છે.
અશુદ્ધિઓ પિગ આયર્નમા હાજર છે કે ગુણધર્મો પર નકારાત્મક અસર કરે છે તેમને એક સ્વીકૃત સ્તર સુધી ઘટાડી દેવામાં આવી છે. તેઓનુ ગલન બિંદુ 1420-1470 કેલ્વિન છે, જે તેના બે મુખ્ય ઘટકો ક્યાં કરતાં ઓછુ છે અને તેને કાર્બન અને લોહ મળીને જ્યારે ગરમ કરે છે ત્યારે ઓગાળી શકાય અને લોહ ઉત્પાદન કરી શકાય છે. કાર્બન સ્વરુપ પર આધારિત તેના યાંત્રિક ગુણધર્મોમા મોટો ફેરફાર તેમને મિશ્રધાતુ માં લઈ જાય છે.
આયર્ન સૌથી વ્યાપક રીતે તમામ ધાતુઓના વપરાય છે, વિશ્વભરમાં ધાતુ ઉત્પાદનમાં 95% હિસ્સો ધરાવે છે. તેના નીચા ખર્ચ અને વધુ મજબૂત તેને મશીનરી અને મશીન ટૂલ્સ, ઓટોમોબાઇલ્સ, તો મહત્વના ખુબ જ જરુરી બાંધકામ જેમ કે એન્જિનિયરિંગ કાર્યક્રમોમાં અનિવાર્ય માળખાકીય ઘટકો બનાવવા મોટા જહાજો, અને ઇમારતો માટે વપરાય છે. શુદ્ધ લોહ તદ્દન સોફ્ટ છે, તે એકદમ સામાન્ય રીતે સ્ટીલ સ્વરૂપમાં જ વપરાય છે.
"શ્વેત" કાસ્ટ આયરન એ કાર્બનને તેમના આયરન, અથવા લોહ સ્વરૂપમાં સમાવે છે. આ હાર્ડ, બરડ સંયોજન સફેદ કાસ્ટ આયરન યાંત્રિક ગુણધર્મો પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે, તેમને હાર્ડ બનાવે છે, પરંતુ આઘાત માટે છે. સફેદ કાસ્ટ આયર્નની તૂટેલી સપાટી તૂટેલ , બહુ નિસ્તેજ, ચાંદી, ચળકતી સામગ્રી, તેથી સજ્ઞા દંડ પાસા ભરેલી છે.
એક દિવસ ખીમ સાહેબ અને તેમના અન્ય સત્સંગીઓ સૌરાષ્ટ્રમાં જતા હતાં. તે જાણીને ત્રિકમ સાહેબ પણ તેમની સાથે દરીયાઈ માર્ગે હોડી મારફત જવા પહોંચી ગયાં. પરંતુ તે સમયનાં ઉંચનીચ અને છુઆછુતનાં રિવાજ મુજબ લોકોએ તેમને હોડીમાં બેસવાની ના પાડી દીધી. પરંતુ ત્રિકમ સાહેબ અંતરથી લાગેલી ભક્તિ અને આસ્થાથી રોકાયા નહી અને પોતાનો અંચળો દરિયામાં નાખતા તે દરિયા પર તરવા લાગ્યું અને તેની પર ઉભા રહી દરિયો પાર કરી. જે જગ્યાએ ખીમ સાહેબ અને સત્સંગીઓ પહોંચવાનાં હતાં તે જગ્યાએ તેમના પહેલા પહોંચી ગયાં અને બધાને આશ્ચર્યચકિત કરી દીધાં. આ પ્રંસંગ ખીમ સાહેબને પ્રભાવિત કરી નાખ્યા.અને તેઓને થયું કે આ યુવાન ખરેખર ભક્તિપ્રવાહને જીવંત રાખે તેમ છે. જેથી ત્રિકમ સાહેબની આસ્થા અને ભકિતની તાલાવેલી જોઈને ખીમ સાહેબે તેમનાં શિષ્ય બનાવી દીધા અને તેમને સાહેબનું બિરુદ આપ્યું. ત્યાર થઈ તેઓ ત્રિકમ સાહેબ કહેવાયા. આમ તેમણે ભાણ સંપ્રદાયમાં આગળ વધીને ગુરૂ આદેશથી રાપર તાલુકાનાં ચિત્રોડ ગામે આશ્રમ સ્થાપ્યો. જે હાલ સંત શ્રી ત્રિકમ સાહેબની જગ્યા વિકાસ સંસ્થાના નેજા હેઠળ ચાલે છે.
પોતાનાં ગુરૂ આદેશને શિરોમાન્ય સમજીને તેઓએ ચિત્રોડ ગામે સ્થાપેલા તેમનાં આશ્રમે સદાવ્રત ચાલુ કર્યુ. તે સમયે ઝડપી વાહન વ્યવહારની કોઈ સગવડ ન હતી, તેથી ધાર્મિક દેવસ્થાનોની યાત્રાએ નીકળેલા સાધુ-સંતોને અને અન્ય યાત્રાળુને નાત-જાતનાં ભેદભાવ રાખ્યા વિના જમાડવાની શરુઆત કરી. તે દરમિયાન તેમણે લોકોની ટીકાઓ અને વિરોધનો ઘણોબધો સામનો કર્યો હતો અને છતા પણ અડગ રહીને તેઓ સામાજિક પ્રવૃતિઓ કરવા લાગ્યા. તેમનાં આ કાર્યની સાથે તેઓએ ગુજરાતી ભાષામાં મહત્વનુ યોગદાન કહી શકાય તેવા ભજનોની રચનાં કરી. તેમનાં ભજનો આજે પણ વિખ્યાત છે. ભાણ સંપ્રદાયની પરંપરાને જીવંત રાખતાની સાથે તેમણે ઘણા શિષ્યોને કંઠી બાંધી હતી. તેમના સાત શિષ્યો હતા જેમાં મુખ્ય બે શિષ્ય, જેમાં રાધનપુરનાં નથુરામ સાહેબ અને બીજા સૌરાષ્ટ્રનાં આમરણ ગામનાં મેઘવાળના બ્રાહ્મણ જ્ઞાતિનાં ભીમ સાહેબ. ભીમ સાહેબનાં પણ એક શિષ્ય થયા તે ઘોઘાવદરનાં દાસી જીવણ. આમ કબીરથી શરૂ થયેલી આ પરંપરામાં ઘણાબધા સિધ્ધ સંતો થયા જેઓએ સદાવ્રતની સાથે સાહિત્યને સમૃધ્ધ રાખવા ભજનોની રચના કરી.
ત્રિકમ સાહેબે અનેક ભજનવાણીઓ રચી છે. તેમની વાણીઓમાં જ્ઞાન-રહસ્યના કટોરા છલોછલ ભર્યા પડ્યા છે. અને તેમની વાણીમાં અવધૂતી રંગ સોળે કળાએ ખિલી ઊઠે છે. તેમણે ગુજરાતી, હિન્દી અને કચ્છી બોલીમાં અનેક રચનાઓ આપી છે. તેમની વાણીઓનું લિપિકરણ ન થતાં માત્ર કંઠસ્થ પરંપરાથી જ જળવાયેલી હોવાથી તેમની વાણીઓમાંથી ઘણી વાણીઓ અન્ય સંતોના નામે ચડી ગઇ છે. ડૉ.નાથાલાલ ગોહિલ, ડૉ. નિરંજન રાજ્યગુરુજી અને ડૉ. દલપતભાઈ શ્રીમાળી જેવા સંતવાણીના અત્યારના ગણનાપાત્ર વિદ્વાનોએ સંશોધનો કરીને જે તે વાણીને તેના મૂળ સર્જક સંતને નામે ચડાવવાનું બીડું ઝડપ્યું છે. ત્રિકમ સાહેબની અનેક વાણીઓમાંથી અતિપ્રસિદ્ધ એવી કેટલીક રચનાઓ અત્રે આપી છે.
ત્રિકમ સાહેબનો જન્મ ભારત દેશનાં ગુજરાત રાજ્યનાં કચ્છ જિલ્લાનાં રાપર તાલુકાનાં રામવાવ ગામે થયો હતો. તેમનાં પિતા ગોકળદાસ વ્યવસાયે ખેતી અને વણાટકામ સાથે જોડાયેલા હતાં. તેથી નાનપણથી જ ત્રિકમ સાહેબ ખેતીકામ કરતા હતાં. પોતાના ખેતરમાંથી પક્ષીઓ પાકનાં દાણા ચણી જતા છતા પણ તેઓ તો ભક્તિમાં જ લીન રહેતા હતાં. આમ તેમને નાનપણથી આધ્યાત્મિક અને દયાળુ જીવન પસંદ કર્યુ હતુ. તેઓનાં ખેતરની પાસે જ આવેલ કાગનોરાની ગુફા આવેલી હતી. ત્યાં રામગુરુ નામનાં એક યોગી મહાત્મા નિવાસ કરતા હતાં. તેથી ત્રિકમ સાહેબ ત્યાં વારંવાર જતા હતાં.
ત્રિકમ સાહેબ એ ભારત દેશનાં ગુજરાત રાજયનાં કચ્છ જિલ્લાનાં ચિત્રોડ ગામે કબીર પરંપરાનાં એક મહાન, તેજસ્વી અને ચમત્કારીક સંત થઈ ગયાં. તેઓ એ પોતાનાં જીવનકાળ દરમિયાન ઘણા બધા ભાવવાહી ભજનોની રચનાઓ કરી હતી. તેમની ભજનવાણીમાં નિર્ગુણ બ્રહ્મ ઉપાસના, રહસ્યાત્મક ભજન અને કબીરવાણીનો વિશેષ પ્રભાવ જોવા મળે છે. પોતાનાં જીવન દરમિયાન તે સમયે છુતાછુતનાં રિવાજથી તેઓએ ઘણો સંઘર્ષ કર્યો હતો અને તેઓ એક સિધ્ધ સંતમાં સ્થાન પામ્યા હતાં અને તેઓને ભાણસંપ્રદાયમાં ત્રિકમ સાહેબનું બિરૂદ પામ્યા હતાં.
ભક્તિમય જીવન જીવતા-જીવતા એક દિવસ ત્રિકમ સાહેબે સંત રામગીરીની પાસે દિક્ષા લેવા અરજ કરી. આ સાંભળીને પહેલાથી ત્રિકમ સાહેબનાં આત્માને ઓળખતા યોગી રામગીરી હસતા હસતા કહેવા લાગ્યા કે તુ રાપર ગામે બિરાજતા સંતશ્રી ખીમ સાહેબ પાસે જવા કહ્યુ. જેથી તારૂ કલ્યાણ થશે. આ યોગી મહાત્માની વાત ઉપર વિશ્વાસ રાખીને તેઓ રાપર ગામે ખીમ સાહેબનાં આશ્રમે અવાર નવાર જવા લાગ્યાં અને સેવા પ્રવૃતિઓ કરવા લાગ્યા. તેમજ ત્યાં આશ્રમમાં ઉજવાતા પ્રંસંગોમાં પણ જવા લાગ્યા.
વિક્રમ સંવત ૧૮૯૨ નાં શ્રાવણ વદ ૮ એટલે કે જન્માષ્ટમીનાં દિવસે ચિત્રોડ ગામે આવેલા તેમનાં આશ્રમે તેઓએ દેહત્યાગ કર્યો. તેમની સમાધિ ગુરૂ શ્રી ખીમ સાહેબની સમાધીની બાજુમાં રાપરનાં આશ્રમે છે.
૮મી સદીમાં સીવાન વારાણસી રાજ્યનો ભાગ હતો. ૧૩મી સદીમાં અહીં મુસ્લિમોનું આગમન થયું. ૧૫મી સદીમાં સિકંદર લોદીએ આ પ્રદેશને પોતાના શાસન હેઠળ આણ્યો. બાબરે પોતાની વળતી મુસાફરીમાં સીવાન પાસે ઘાઘરા નદીને ઓળંગી હતી. ૧૭મી સદીના અંત ભાગમાં ડચ લોકો અહીં આવ્યા અને ત્યારબાદ અંગ્રેજો આવ્યા. ૧૭૬૫માં બક્સરના યુદ્ધ પછી, તે બંગાળનો ભાગ બન્યો. ૧૮૫૭ના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં સીવાને અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો હતો. બાબુ કુંવર સિંહની આગેવાની હેઠળ અહીંથી મોટી સંખ્યામાં ભોજપુરી તરીકે ઓળખાતા લોકોએ વિપ્લવમાં ભાગ લીધો હતો. સીવાનના છેલ્લા શાસક રાજા ઇસ્માઇલ અલી ખાન હતા. ૧૯૨૦માં અસહકારની ચળવળની સાથે બિહારમાં પડદા પ્રથાનો વિરોધ બ્રિજ કિશોર પ્રસાદે શરૂ કર્યો હતો, જે સીવાનના રહેવાસી હતા. ૧૯૭૨માં સીવાન બિહારનો એક જિલ્લો બન્યો.
સીવાનનું નામ "શિવમન" નામના રાજા પરથી પડ્યું છે, જેના વંશજો બાબરના આગમન સુધી અહીં શાસન કરતા હતા. સીવાનનો અર્થ સરહદ થાય છે, જે એક સમયમાં બિહારની સરહદ પરનો પ્રદેશ હતો. સીવાનનો એક પ્રદેશ મહારાજગંજ છે, જે મહારાજાની બેઠક પરથી પડેલું નામ સૂચવે છે. ભેરબનિયા ગામમાંથી મળેલી વિષ્ણુની મૂર્તિ અહીં મોટી સંખ્યામાં વિષ્ણુપૂજકો હોવાનું સૂચન કરે છે.
સીવાન જિલ્લો ભારતના બિહાર રાજ્યનો એક જિલ્લો છે. સીવાન નગર આ જિલ્લાનું મુખ્ય મથક છે. ૧૯૭૨થી સિવાન જિલ્લો સારન પ્રમંડલનો ભાગ છે. આ જિલ્લો પહેલા અલીગંજ તરીકે ઓળખાતો હતો, જે નામ અહીંના રાજા અલી બક્ષ ખાન પરથી પડ્યું હતું.
સીવાન જિલ્લો મૂળ સારન જિલ્લાનો ભાગ હતો, જે પ્રાચીન કૌશલ રાજ્ય આવેલું હતું. ૧૯૭૬માં સીવાન જિલ્લો સારનમાંથી અલગ થઇને સ્વતંત્ર જિલ્લો બન્યો.
લોકવાયકા મુજબ મહાભારતના દ્રોણાચાર્ય અહીંના દારૌલીના દોન ગામના હતા. કેટલાકના મુજબ ગૌતમ બુદ્ધે અહીં દેહોત્સર્ગ કરેલો.
તેઓ તેમના લખાણોનો ક્યારેય એક કરતાં વધુ કાચો મુસદ્દો તૈયાર કરતા નહોતા. તેમનાં લખાણોમાં ગુજરાતી અને ઉર્દૂ શબ્દોનું મિશ્રણ રહેતું. તેમની નવલકથા અને વાર્તાઓના પાત્રો મુશ્કેલીભર્યું જીવન જીવતા દર્શાવાયા છે. તેમણે ઐતહાસિક નવલકથાઓ અતીતવન અને અયનવૃત પણ લખી છે. ચંદ્રકાંત બક્ષીની ટૂંકી વાર્તાઓ શહેરી જીવન, લાગણીઓનો ઉભરો, યુદ્ધનું વાતાવરણ વગેરે પાર્શ્વભૂમિકાઓ ધરાવતી હતી. તેમણે ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિ પર ખૂબ લખ્યું છે. રેડિફ અનુસાર જ્યારે તેઓ તેમને ન ગમતાં વ્યક્તિઓ વિશે લખતા ત્યારે તેમનું લખાણ તીક્ષ્ણ અને ભેદક હતું. તેમની આત્મકથા બક્ષીનામા ગુજરાતી દૈનિક સમકાલીનમાં હપ્તાવાર પ્રગટ થઇ હતી. આ આત્મકથાના કેટલાંક પ્રકરણો તેઓ તેમનાં દુશ્મનના મૃતદેહમાં પેશાબ કરતા હોવાની કલ્પનાને કારણે પ્રગટ નહોતા કરવામાં આવ્યા.
કલકત્તામાં તેમણે ૧૨ વર્ષ કપડાંની દુકાનમાં વેપાર કર્યો અને ત્યાં તેમણે પોતાની પ્રથમ વાર્તા મકાનનાં ભૂત લખી હતી. તેમનું પ્રથમ પુસ્તક પડઘાં ડૂબી ગયા ૧૯૫૭માં પ્રકાશિત થયું. ૧૯૬૯માં તેઓ મુંબઇમાં સ્થાયી થયા અને ઇતિહાસ અને રાષ્ટ્રવિજ્ઞાનના અધ્યાપક તરીકે ૧૯૭૦થી ૧૯૮૦ સુધી તેઓ મીઠીબાઈ કૉલેજ તથા મુંબઈ યુનિવર્સિટીના અનુસ્નાતક વિભાગમાં કાર્યરત રહ્યા. તેઓ યુનિવર્સિટીમાં સેનેટના સભ્ય હતા. ૧૯૮૦–૮૨ સુધી તેઓ મુંબઈની એલ.એસ. રાહેજા આર્ટ્સ અને કોમર્સ કૉલેજના પ્રિન્સિપાલ પદે રહ્યા અને ત્યાંથી નિવૃત્ત થયા. આ પછી તેઓ પૂર્ણ સમયના લેખક/પત્રકાર તરીકે જ સક્રિય રહ્યા. તેઓ વિવિધ સામયિકો અને દૈનિકોમાં લેખ લખતા હતા.
ચંદ્રકાંત બક્ષીનો જન્મ પાલનપુર ‍ ખાતે ૨૦ ઓગસ્ટ, ૧૯૩૨ ના રોજ થયો હતો. તેઓ ગુજરાતી જૈન કુટુંબના કેશવલાલ બક્ષી અને ચંચળબેનના બીજા પુત્ર હતા. તેમણે પ્રારંભનું શિક્ષણ પાલનપુર અને કલકત્તામાં લીધું હતું. ૧૯૫૨માં તેઓ કલકત્તા યુનિવર્સિટીની સેન્ટ ઝેવિયર્સ કોલેજમાંથી બી.એ. થયા. તેઓ કલકત્તા સ્થાયી થયા અને કલકત્તા યુનિવર્સિટીમાંથી ૧૯૫૬માં એલ.એલ.બી. અને ૧૯૬૩માં ઇતિહાસ અને રાજકારણ વિષય સાથે એમ.એ. થયા.
તેમની પ્રથમ વાર્તા મકાનનાં ભૂત કુમાર માસિકમાં જાન્યુઆરી, ૧૯૫૧ દરમિયાન પ્રકાશિત થઇ હતી. તેમણે કુલ ૧૭૮ પુસ્તકો લખ્યા છે, જેમાં ૧૭ પુસ્તકો ઇતિહાસ પર, ૨૬ નવલકથાઓ, ૧૫ ટૂંકી વાર્તાઓના સંગ્રહો, ૬ રાજકારણ સંબંધી પુસ્તકો, ૮ પ્રવાસવર્ણનો, ૨ નાટકો અને ૨૫ પુસ્તકો વિવિધ વિષયો પર છે. તેમની આત્મકથા બક્ષીનામા ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલી છે. તેમનાં ૧૫ જેટલાં પુસ્તકો હિન્દી, મરાઠી, અંગ્રેજી તેમજ અન્ય ભાષાઓમાં અનુવાદિત થયેલ છે.
૧૯૬૮માં પેરેલિસિસ નવલકથા માટે તેમને ત્રીજા ઇનામનો અડધો ભાગ ગુજરાત સરકાર તરફથી એનાયત થયો હતો, જેનો તેમણે અસ્વીકાર કર્યો હતો. ૧૯૮૪માં મહાજાતિ ગુજરાતી માટે ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી દ્વારા અપાયેલ પ્રથમ ઇનામ તેમણે પાછું આપી દીધું હતું, તેમના મત મુજબ આ ઈનામો યુવા લેખકોને આપવા જોઈએ.
ગુજરાત સરકારે તેમની ટૂંકી વાર્તા કુત્તી પર અશ્લીલ લખાણ માટે કેસ કરેલો. તેમણે આ માટે સરકાર વિરુદ્ધ કોર્ટમાં કેસ લડેલો. છેવટે ગુજરાત સરકારે તેમની સામેના બધાં આરોપો પાછાં ખેંચી લીધા હતા.
જાપાન અને ઉત્તરભારત તથા કુલુમનાલીની કલાયાત્રાનું વર્ણન કરતું ‘કલાકારની સંસારયાત્રા’ તથા વિયેના અને મોસ્કોની વિશ્વશાંતિ પરિષદ નિમિત્તે કરેલી વિદેશયાત્રાના અનુભવો નિરૂપતું ‘મેં દીઠાં નવાં માનવી’ એમનાં પ્રવાસપુસ્તકો છે. ગુજરાતી કલા અને સંસ્કૃતિની વિકાસરેખા નિરૂપતી એમની આત્મકથા ‘જીવનપટનાં સ્મૃતિચિહ્નો ’ પણ નોંધપાત્ર છે. આત્મકથાના ૧૯૦૯ પછીના અગ્રંથસ્થ પ્રકરણો સાથેની બૃહદ આત્મકથા 'ગુજરાતમાં કલાનાં પગરણ' શીર્ષક હેઠળ અમિતાભ મડિયા દ્વારા સંપાદિત કરવામાં આવેલ છે.
તેમનો જન્મ ગુજરાતના ભાવનગરમાં ઔદીચ્ય બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો. આપમેળે આગળ વધેલા પિતા રાવ સાહેબ મહાશંકર રાવળ સૌરાષ્ટ્રની એક માત્ર બેંક “ભાવનગર દરબાર બેંક”ના પ્રણેતા હતા, તેમને કલાના સ્રોત રવિભાઈને તેમના બા માણેકબા પાસેથી મળ્યાં. ઇ.સ. ૧૯૦૯માં તેઓ મેટ્રિક પાસ થયા અને તેજ વર્ષે તેમના લગ્ન શિવશંકર ત્રવાડીના પુત્રી રમાબેન સાથે થયા.
રવિશંકર રાવળ ગુજરાતના ચિત્રકાર, સાક્ષર, કલા વિવેચક, પત્રકાર અને નિબંધકાર હતા. તેમણે ૧૯૨૧ સુધી વીસમી સદી સામયિકમાં કામ કર્યું હતું અને સાહિત્યિક સામયિક કુમારની સ્થાપના કરી હતી.
કનુ દેસાઈ, રવિશંકર પંડિત, ગજાનન ખરે, રસિકલાલ પરીખ, જગન મહેતા, સોમાલાલ શાહ, છગનલાલ જાદવ, સી નરેન વગેરે તેમના હાથ નીચે કલાનું શિક્ષણ પામેલા, મશહૂર બનેલા ચિત્રકારો છે.
રવિશંકર રાવળે કુમાર ઉપરાંત અન્ય સામાયિકોમાં કલા વિશેના અનેક લેખો લખ્યા હતા. આ ઉપરાંત કલા વિશે સ્વતંત્ર પુસ્તકો પણ લખ્યાં છે.
એમણે સિંજારવ , ગુલઝારે શાયરી , દીપ્તિ અને આચમન કાવ્યસંગ્રહોની રચનાઓમાં ગીત, ભજન, ગઝલ, સૉનેટ, મુક્તક તેમ જ લાંબી વર્ણનાત્મક રચનાઓ જેવા કાવ્યપ્રકારો અજમાવ્યા છે. માત્રા મેળ દેશીઓ, સંસ્કૃતવૃત્તો ને અછાંદસમાં પણ એમણે રચનાઓ કરી છે. એમની કવિતાનું ઉત્તમાંગ ગીતો અને ભજનો છે. બાળવયે વતનમાં મળેલા સંગીતના સંસ્કારો એમનાં ગીતોમાં શબ્દસંગીતથી સૂક્ષ્મ સૂઝ સાથે પ્રગટ થયા છે. નાનકડી નારનો મેળો, ઝરમર, અમારા મનમાં, પરોઢિયાની પદમણી વગેરે નોંધપાત્ર ગીતો છે. ભજનોમાં તળપદી વાણીની બુલંદતા, પ્રાચીન લયઢાળોની સહજ હથોટી અને ભક્તિ તથા ભાવનાભર્યું સંવેદનતંત્ર એમને સિદ્ધિ અપાવે છે.
ઉમાશંકર જોષી તેમને બંદો બદામી કહેતા હતા. કવિ બાલમુકુંદ દવે તેમના ખાસ મિત્ર હતા. ગુજરાતી ચલચિત્ર કંકુ ના બધા ગીતો તેમના લખેલા છે. આ ઉપરાંત "ડાકુરાણી ગંગા", "ગુણ સુંદરીનો ઘરસંસાર", "બહુરૂપી", "ગજરા મારુ", "ધરતીના છોરું", "ઘરસંસાર" વગેરે ચલચિત્ર માં પણ તેઓએ ગીતો લખ્યાં હતાં. તેમણે લખેલું તારી આંખનો અફીણી ગીત અત્યંત લોકપ્રિય બન્યું હતું.
એમની કેટલીક ગઝલો સ્મરણીય છે; અખા ભગત ના ઉપનામથી એમણે જન્મભૂમિમાં "ગોફણ ગીતા" નામે કટાક્ષ-કટાર ચલાવી હતી, તેમાં તત્કાલીનતા વધુ અને કવિતા ઓછી છે. કાવ્યપ્રયાગ માં પ્રાચીન-અદ્યતન કાવ્યોનો અરૂઢ ભાષામાં ભાવલક્ષી આસ્વાદ કરાવેલો છે. એમણે અત્તરના દીવા , વાંસનું વન, સેતુ નામના વાર્તાસંગ્રહો પણ આપ્યાં છે.
નયણાં, અમલકટોરી, હેલી, વિસામો, સુખડ અને બાવળ વગેરે ઉત્તમ ભજનો છે. મસ્તી, માધુર્ય, ચિત્રાત્મકતા, પ્રવાહિતા અને મોકળાશ એ એમની અભિવ્યક્તિની લાક્ષણિકતાઓ છે. પ્રણય, પ્રભુ, દેશભક્તિ, પ્રકૃતિ અને તત્કાલીન ઘટનાઓનું નિરૂપણ એમણે રંગદર્શી દ્રષ્ટિથી કર્યું છે.
કાંકરિયા તળાવ સુલતાન કુતુબુદ્દીન અહમદશાહ બીજાએ ૧૫મી સદીમાં બંધાવેલું જેનું બાંધકામ ૧૪૫૧માં પૂર્ણ થયું હતું અને તે સમયે તે "કુતુબ-હૌજ" અથવા "હૌજ-એ-કુતુબ" નામે જાણીતું હતું. તે મુખયત્વે રાજા સ્નાનાર્થે ઉપયોગ કરતા હતા. તેમાં શુદ્ધિકરણ માટે પણ વ્યવસ્થા હતી, ૧૭૮૧માં નગીનાવાડી સુધીનો પુલ, ઘટ્ટામહલ નામની ઈમારત અને કિનારાનાં ચણેલા ભાગો નાશ પામ્યા હતા. એ બધી જ વસ્તુઓ જ્યાં સુધી ૧૮૭૨માં કલેક્ટર બોરાડેઇલે સમારકામ ન કરાવ્યું ત્યાં સુધી એની એ જ પરીસ્થિતિમાં રહેવા પામી હતી. એ જ અરસામાં રાયપુર દરવાજાથી તળાવ સુધીનો ૬૬૦૦ ફીટની લંબાઇ ધરાવતો રસ્તો પણ બનાવવામાં આવ્યો હતો.