polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
કાબુલ દરવાજાથી આશરે એક કિમી દૂર જ એક ટેકરાની શરુઆત થતી હતી જે ૬૦ ફિટ ઉંચો હતો અને યમુના નદીથી આશરે ૫ કિમી દૂર હતો. યમુનાથી પશ્ચિમમાં એક નહેર કાઢેલી હતી જેના કિનારે હુમલો કરનાર સૈન્યએ પડાવ નાંખ્યો અને તેમને ટેકરા તથા નહેરનું રક્ષણ મળ્યું. વધુમાં, નહેર દ્વારા પીવા માટે તાજું પાણી પણ મળી રહ્યું. શહેરની સૌથી નજીક અને ખુલ્લો વિસ્તાર હતો તે "હિંદુ રાવના ઘર" તરીકે જાણીતો હતો જેનું રક્ષણ સિરમુર પલટણના ગુરખા સૈનિકો કરી રહ્યા હતા. તેની દક્ષિણે સંખ્યાબંધ ગામડાં અને દીવાલબંધ બગીચા હતા જે વિસ્તાર સબ્ઝી મંડી તરીકે ઓળખાતો હતો. તે સ્થળ પર ક્રાંતિકારીઓ એકઠા થઈ અને અંગ્રેજો પર જમણી તરફથી હુમલો કરી શકે તેમ હતા.
શહેરનો વહીવટ અને તેનું સૈન્ય અવ્યવસ્થાથી ગ્રસ્ત હતું પણ તે કાર્ય કરતું રહ્યું. બાદશાહે તેમના પુત્ર મિરઝા મુઘલને સેનાધ્યક્ષ તરીકે નીમ્યા પણ તેમને કોઈ સૈન્ય અનુભવ નહોતો અને તેમના માટે સિપાહીઓમાં સન્માનની લાગણી નહોતી. વધુમાં સિપાહીઓમાં પણ કોઈ એક વડા માટે સહમતી નહોતી અને વિવિધ પલટણોના સિપાહીઓ પોતાની પલટણના ઉપરીનો આદેશ માનતા હતા. જોકે મિરઝા મુઘલે નાગરિક વહીવટને સુવ્યવસ્થિત કરવા પ્રયાસ કર્યો પણ તેમની આણ શહેર પૂરતી સિમીત હતી. પ્રવાસીઓ પર ગુર્જરોએ પોતાનો કર વસૂલવાની શરુઆત કરી અને શહેરમાં ખાધાખોરાકી અછત સર્જાવા લાગી.
બહાદુર શાહના પુત્ર મિરઝા મુઘલ અને પ્રપૌત્ર મિરઝા અબુ બકરની સૈન્ય નિષ્ફળતાને કારણે દિલ્હીમાં મનોબળ નબળું પડ્યું હતું. કંપની સૈન્યના વરિષ્ઠ તોપચી અધિકારી બખ્ત ખાનના નેતૃત્વ હેઠળ બરેલી ખાતેથી મોટી સંખ્યામાં સિપાહીઓ સહાય માટે આવ્યા હતા. તેમણે લાવેલ ખજાનાથી ખુશ થઈ બહાદુર શાહે બખ્ત ખાનને સેનાધ્યક્ષ બનાવ્યા. બખ્ત ખાન શહેરના અર્થતંત્રને સુધારવામાં સફળ થયા અને ક્રાંતિકારી સિપાહીઓને વધુ પ્રયત્ન કરવા ઉત્સાહિત કર્યા. બહાદુર શાહ જોકે નિરાશામાં ઉતરી રહ્યા હતા અને તેમણે અન્ય ક્રાંતિકારી નેતાઓની સહાયની અપીલને નકારી.
૧૨ મે ના રોજ ઘણા વર્ષો બાદ બહાદુર શાહે પ્રથમ વખત દરબાર ભર્યો. તેમાં ઘણા સિપાહીઓએ ભાગ લીધો. બહાદુર શાહે અવ્યવસ્થા અને લૂંટની ઘટનાઓ વિરુદ્ધ અણગમો વ્યક્ત કર્યો પણ તેમણે ક્રાંતિ માટે ટેકાની જાહેરાત કરી. ૧૬ મે ના રોજ સિપાહીઓ અને મહેલના સેવકોએ બંદી બનાવેલ ૫૨ અંગ્રેજોની બહાદુર શાહના વિરોધ છતાં હત્યા કરી. હત્યાઓ મહેલની સામે રહેલા પીપળાના વૃક્ષ હેઠળ કરવામાં આવી. હત્યા પાછળનો ઉદ્દેશ એ હતો કે બહાદુર શાહને તેમના માટે જવાબદાર ગણાવવામાં આવે જેથી તેઓ કંપની સાથે વાટાઘાટ કરી સમજૂતી ન કરી શકે.
૧૦ સપ્ટેમ્બરના રોજ "લડલો કિલ્લા" આસપાસના વિસ્તારમાં ગોઠવી અને કુલ ૧૮ તોપોએ કાશ્મીરી ગઢ પર તોપોમારો શરુ કર્યો. યમુના પાસેના વિસ્તારમાં છ તોપો અને બાર મોર્ટાર તોપોએ પાણી ગઢ પર તોપમારો કર્યો. ચોથી તોપચી ટુકડીએ ખુદસિઆ બાગ ખાતેથી તોપમારાની શરુઆત કરી. પ્રથમ તોપચી ટુકડી સિવાયની ટુકડીઓ ગોઠવાતી વખતે આશ્વર્યનો લાભ તેમણે ગુમાવ્યો હતો. ગોઠવણીનું તમામ કાર્ય ભારતીય તોપચીઓએ કર્યું હતું અને તેમાં તેમણે ૩૦૦ સૈનિકો ગુમાવ્યા હતા. પણ ૫૦ તોપોએ દિવસ રાત ગોલંદાજી કરી અને દિવાલોમાં ગાબડાં પાડવાની શરુઆત કરી.
આમ બે કારણોસર ઘેરો નિર્ણાયક બન્યો. પ્રથમ મોટી સંખ્યામાં ક્રાંતિકારીઓએ અન્ય સ્થળો પર થઈ શકતા ફાયદાના ભોગે એક જ સ્થળનું રક્ષણ કરવા નિર્ણય કર્યો અને જેને કારણે દિલ્હી ખાતેની હારને બહુ મોટો સૈન્ય આઘાત ગણાયો. બીજું અંગ્રેજોએ દિલ્હી પર પુનઃકબ્જો કર્યો અને મુઘલ બાદશાહ બહાદુર શાહ ઝફર એ સંઘર્ષ ચાલુ રાખવા નકાર કર્યો જેને કારણે ક્રાંતિની રાષ્ટ્રિય ઓળખ નાશ પામી. દિલ્હીના ઘેરા બાદ પણ ક્રાંતિકારીઓના કબ્જામાં મોટા પ્રદેશો હતા પણ તેમની વચ્ચે કોઈ તાલમેલ નહોતો અને અંગ્રેજો તેમને હરાવવામાં સફળ રહ્યા.
ભાગવામાં સફળ થયેલા યુરોપીયન અધિકારીઓ અને નાગરિકો દિલ્હીની ઉત્તરમાં ફ્લેગસ્ટાફ મિનારમાં એકત્ર થયા હતા, જ્યાંથી ટેલિગ્રાફ ઓપરેટરો ઘટનાઓના સમાચાર અન્ય અંગ્રેજ મથકો પર મોકલવા કોશિષ કરી રહ્યા હતા. મેરઠથી જે મદદની અપેક્ષા હતી તે નહીં આવે તે સ્પષ્ટ થઇ ગયા બાદ તેઓ ઘોડાગાડીઓમાં બેસીને કરનાલ જવા રવાના થયા. જેઓ મુખ્ય ભાગથી અલગ થઇ ગયા અથવા મિનાર પહોંચી શક્યા ન હતા તેઓ પણ પગપાળા કરનાલ જવા રવાના થયા. કેટલાકને રસ્તામાં ગામવાસીઓએ મદદ કરી હતી, અન્યોને લૂંટી લેવાયા હતા અથવા હત્યા કરવામાં આવી હતી.
ઘણા વર્ષો સુધી સિપાહીઓમાં અસંતોષ વધ્યા બાદ મેરઠ ખાતે સિપાહીઓએ અંગ્રેજો વિરુદ્ધ બળવો પોકાર્યો. તત્કાલીન તણખો નવતર ૧૮૫૩ની એન્ફિલ્ડ રાઇફલ માટેના દારુગોળા અંગે કંપનીના અધિકારીઓના પ્રતિભાવના કારણે સર્જાયો હતો. નવી રાઇફલને ભરવા માટે સિપાહીએ કારતુસને મોઢેથી તોડીને ખોલવી પડતી હતી. એવું માનવામાં આવતું હતું કે રાઇફલ સાથે આપવામાં આવેલા કારતુસના બહારના પડ પર ડુક્કરની ચરબી, જે મુસ્લિમો માટે વર્જ્ય છે અને ગાયની ચરબી, જે હિંદુઓ માટે પ્રતિબંધિત છે, તે લગાવવામાં આવતું હતું
ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની વિરુદ્ધની ક્રાંતિ સમગ્ર ઉત્તર ભારતમાં પ્રબળ હતી પણ તેના કેન્દ્રમાં કંપનીની બંગાળ પ્રાંતની (જેમાં ફક્ત બંગાળ નહિ પણ આસામથી પેશાવર સુધીનો પ્રદેશ સમાવિષ્ટ હતો) સેનાના ક્રાંતિકારી સિપાહીઓ હતા. એવા સ્તંભ જેની આસપાસ બળવાને દિશા આપી શકાય તેની શોધમાં સિપાહીઓએ આગલી સદીઓમાં ભારત પર શાશન કરનાર મુઘલ સામ્રાજ્યની સત્તાને પુનઃસ્થાપિત કરવા કોશિષ કરી. કોઈ કેન્દ્રિત દોરવણીના અભાવે ઘણા ક્રાંતિકારીઓ દિલ્હી ખાતે એકઠા થયા.
મેરઠ ખાતે પોતાના આવાસ અને શસ્ત્રાગારોના રક્ષણ સિવાય અંગ્રેજ અધિકારીઓએ કોઈ પગલાં ન લીધાં અને તેમણે આસપાસના સૈન્ય મથકોને ચેતવ્યા પણ નહિ. તારની સુવિધા કપાઈ ગઈ હતી પણ જો ઘોડેસવાર સંદેશવાહકને રવાના કરાયા હોત તો તેઓ ક્રાંતિકારી સિપાહીઓ પહેલાં દિલ્હી આસાનીથી પહોંચી શક્યા હોત. બીજા દિવસે ૧૧ મે એ જ્યારે અધિકારીઓએ બળવો દાબવા અંગ્રેજ સૈનિકોને તૈયાર કર્યા ત્યારે તેમને જાણ થઈ કે મેરઠ શાંત હતું અને સિપાહીઓ દિલ્હી તરફ કૂચ કરી ગયા હતા.
૮ જૂનના રોજ ક્રાંતિકારી સિપાહીઓએ શહેરની બહાર રક્ષણાત્મક હરોળમાં ગોઠવણી કરી હતી. તેમણે મોટા પણ અવ્યવસ્થિત સૈન્ય વિરુદ્ધ બદલી-કે-સેરાઇ ખાતે બળવાખોરોની સામે લડાઈ કરી અને તેમને પાછા દિલ્હી ધકેલ્યા. અંગ્રેજોએ બદલાની ભાવના રાખી દિલ્હીની ઉત્તર પશ્ચિમે રહેલ સૈનિક આવાસોને સળગાવી દીધા. આ કાર્યવાહી ભૂલભરેલી હતી કેમ કે તેને કારણે ઘેરો ઘાલનાર સિપાહીઓ અને ઘાયલોને ઉનાળુ હવામાન અને બાદમાં ચોમાસા દરમિયાન તંબુઓમાં રહેવા ફરજ પડી.
દિલ્હી મુઘલ સામ્રાજ્યનું પાટનગર હતું અને તેણે પુરોગામી સદી દરમિયાન પોતાનું મહત્ત્વ ગુમાવ્યું હતું. બાદશાહ બહાદુર શાહ ઝફર ૮૨ વર્ષના હતા અને તેમને ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ જાણ કરી હતી કે તેમની પદવી તેમના મૃત્યુ સાથે ખતમ થશે. તે સમયે દિલ્હી કંપનીના વહીવટનું મોટું કેન્દ્ર નહોતું પણ તેના જ અધિકારીઓ શહેરના ન્યાયાલયો અને આર્થિક મામલાઓ સંભાળતા હતા. તેઓ પરિવાર સહિત શહેરની ઉત્તરે "સિવિલ લાઇન્સ"માં રહેઠાણ ધરાવતા હતા.
તે વાત તુરંત જ સ્પષ્ટ થઈ ગઈ કે ઓચિંતા આશ્ચર્યચકિત કરનાર હુમલા વડે દિલ્હી પર કબ્જો કરવો શક્ય નથી કેમ કે તેનું રક્ષાત્મક કવચ ખાસ્સું એવું મજબુત છે. જૂન ૧૩ ના રોજ સવારમાં બર્નાર્ડએ હુમલા માટે આદેશ આપ્યા પણ તે અસ્પષ્ટ હતા અને મોટા ભાગના અધિકારીઓને સમયસર પહોંચવામાં નિષ્ફળ ગયા. અનેક આરોપ પ્રતિઆરોપ વચ્ચે હુમલો રદ કરવો પડ્યો. ત્યારબાદ એ નક્કી થયું કે સીધા હુમલા દ્વારા શહેર પર કબ્જો કરવો અશક્ય હતો.
પ્રાથમિક પગલાં તરીકે ૬ સપ્ટેમ્બરના રોજ છ તોપોની "બેટરી" બનાવાઈ જેને મોરી બુરજ પર રહેલ ક્રાંતિકારીઓની તોપોને શાંત કરવા જવાબદારી સોંપાઈ. તેના દ્વારા પૂરા પડાતા રક્ષણ વચ્ચે ચાર તોપોએ કાશ્મીર ગઢ પરની તોપો સામે ગોલંદાજીની શરુઆત કરી. વધુ સાત તોપોએ મોરી ગઢ પર તોપમારો કર્યો. આ તમામ તોપો પૂર્વમાંથી ગોલંદાજી કરી રહેલ હોવાથી ક્રાંતિકારીઓને ગેરસમજ થઈ કે અંગ્રેજો ઉત્તરને બદલે પૂર્વમાંથી હુમલો કરશે.
સિમલા અને આસપાસના વિસ્તારમાં કંપની પાસે સંખ્યાબંધ તેમને વફાદાર પલટણો હોવા છતાં પરિવહન અને પુરવઠાના અભાવે તેઓ દિલ્હી પર પુનઃકબ્જો કરવાની કાર્યવાહીમાં ધીમા રહ્યા. આર્થિક કારણોને ધ્યાનમાં લેતાં બીજું આંગ્લ-શીખ યુદ્ધ બાદ પરિવહન પલટણોને વિખેરી નાખવામાં આવી હતી. વધુમાં, ઘણા અંગ્રેજ અધિકારીઓ વયસ્ક હતા અને તેથી તેઓ કાર્યવાહી કરવામાં ધીમા અને નિર્ણય લેવાની ક્ષમતામાં નબળા હતા.
પંજાબ જેને અંગ્રેજોએ ટૂંક સમય પહેલાં જ કબ્જે કર્યું હતું ત્યાં બંગાળ પાયદળ પલટણોને તુરંત જ નિઃશસ્ત્ર કરાયા હતા અને જેમણે બળવો કર્યો તેમને તુરંત દબાવી દેવાયા. વધુમાં તેઓને પંજાબ અનિયમિત દળો સાથે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા જેમાં મોટાભાગના સૈનિકો શીખ અને પખ્તુન હતા જેમને બંગાળ પાયદળના સિપાહીઓ સાથે સાંસ્કૃતિક સમાનતા નહોતી.
પંજાબમાં સ્થિતિ સુધરતાં ત્યાંની પલટણોને દિલ્હીના ઘેરામાં સહાય કરવા રવાના કરવામાં આવી. સૌપ્રથમ ગાઇડ કોરના સૈનિકો હતા જેમણે સેંકડો કિમીની પગપાળા સફર ઉનાળા દરમિયાન કરી અને દિલ્હી પહોંચ્યા. વધુમાં તે રમઝાન મહિના દરમિયાન કરાઈ હતી જેમાં મુસ્લિમ સૈનિકો દિવસ દરમિયાન ભૂખ્યા અને તરસ્યા રહેતા હતા. તેમ છતાં તેઓએ આવતાંવેત લડાઈમાં ભાગ લીધો.
વિલ્સનના વડા ઇજનેર રિચાર્ડ સ્મિથે શહેરની દિવાલમાં છીડું પાડી અને હુમલો કરવા માટે યોજના બનાવી. વિલ્સન કોઈ પ્રકારનું જોખમ લેવા નહોતા માગતા પણ નિકોલસને પ્રોત્સાહિત કરતાં સ્મિથની યોજના મંજૂર કરવામાં આવી. અંગ્રેજ અધિકારીઓમાં છૂપી ચર્ચા થઈ સહમતી થઈ હતી કે જો યોજના માટે મંજૂરી ન મળે તો વિલ્સનને હટાવી નિકોલસનને કમાન સોંપવી.
વધુમાં પંજાબથી "ફ્લાઇંગ કોલમ" નામે ૪,૨૦૦ સૈનિકોને બ્રિગેડિયર જ્હોન નિકોલસનના નેતૃત્વ હેઠળ રવાના કરવામાં આવી. આ બાબતની ક્રાંતિકારીઓને જાણ થતાં તેમણે તેને વચ્ચે જ આંતરવા એક સૈન્ય રવાના કર્યું. ૨૫ ઓગષ્ટના રોજ તેમની વચ્ચે નજફગઢની લડાઈ લડવામાં આવી. તેના અંતે અંગ્રેજો વિજયી નીવડ્યા.
૧૪ સપ્ટેમ્બરના રોજ સવારમાં ત્રણ વાગ્યાનો સમય હુમલા માટે નક્કી કરવામાં આવ્યો. સપ્ટેમ્બર ૧૩ની રાત્રિમાં જ હુમલો કરનાર ટૂકડીઓ નિશ્વિત સ્થળ પર નિયુક્ત થઈ ગઈ. તત્કાલીન ગૌણ અધિકારી અને ભવિષ્યના ફિલ્ડ માર્શલ લોર્ડ રોબર્ટસ્ એ તેમના સૈન્યના બંધારણી નોંધ આ પ્રમાણે કરી.
ઘેરાના આ તબક્કા દરમિયાન જ ક્રાંતિકારી સિપાહીઓએ દારુગોળાની અછત સર્જાઈ હોય અને તે કારણે તેમની ગોલંદાજીએ અસરકારકતા ગુમાવી. વિલિયમ હડસન દ્વારા મોકલાયેલા જાસુસોએ ક્રાંતિકારીઓમાં હતાસાનો માહોલ ઉભી કરતી અફવાઓ પણ આ સમયે ફેલાઈ હતી.
મેરઠ ખાતેના બળવા અને ક્રાંતિકારોના દિલ્હી પરના કબ્જાના સમાચાર સમગ્ર દેશમાં ફેલાઈ ગયા અને તેને કારણે અન્ય સ્થળોએ પણ ક્રાંતિની શરુઆત થઈ. જોકે કંપનીને તારની સુવિધાને કારણે દિલ્હીની ઘટનાઓની જાણકારી બહુ પહેલાં મળી ચૂકી હતી.
ટૂંક સમય બાદ મુખ્ય ચોકિયાત દરવાજા પરના સિપાહીઓને પીછેહઠ કરવા આદેશ અપાયો જેમણે બળવો નહોતો કર્યો. આ આદેશ મળતાં તેમણે પણ બળવો કર્યો અને અંગ્રેજ અધિકારીઓ પર હુમલો કર્યો જેમાંથી થોડા જીવિત બચી નીકળવામાં સફળ રહ્યા.
૨૯ માર્ચ ૧૯૭૨ ના રોજ હૅરો ખાતે રહેતા સુશીલ અને અંજના પટેલ ને ત્યાં પ્રીતિનો જન્મ થયો. તેમના પિતૃક દાદા અને દાદીનો જન્મ તારાપુર, ગુજરાત ખાતે થયો હતો અને બાદમાં તેઓ યુગાન્ડા ખાતે સ્થાયી થયા હતા. ૧૯૬૦ ના અરસામાં, જયારે ઈદી અમીન સત્તા પર આવ્યો અને એશિયનોની કતલ કરી, ત્યારે તેમના માતાપિતા યુગાન્ડા છોડીને લંડનમાં સ્થાયી થયા. લંડનમાં તેમણે ચૈન માર્કેટિંગનો વ્યવસાય કર્યો.
તમાકુ અને આલ્કોહોલના ઉદ્યોગોને બચાવવા માટે અને બ્રેક્ઝિટ વાટાઘાટો દરમિયાન આયર્લેન્ડ પ્રજાસત્તાકને ખાદ્યપદાર્થોની ધમકી આપવાની હિમાયત માટે વિવાદિત વ્યક્તિ પટેલની રાજકીય વિરોધીઓ દ્વારા ટીકા થઈ હતી. પટેલે કહ્યું હતું કે તેમની ટિપ્પણીઓને "સંદર્ભની બહાર લેવામાં આવી છે" અને તેમણે ખાસ કરીને ખોરાકની તંગીના જોખમનો ઉલ્લેખ કર્યો નથી.
જુલાઈ ૨૦૧૯ માં બ્રિટનમાં તખ્તાપલટ થતાં બોરિસ જ્હોનસન વડાપ્રધાન બન્યાં. ત્યારે પ્રીતિએ બોરિસ જ્હોનસનની સરકારમાં ભાગ લીધો અને તેઓ કેબિનેટ માં ગૃહ સચિવ બન્યા. પ્રીતિ પટેલ બ્રિટનની કન્ઝર્વેટિવ પાર્ટીના સભ્ય છે. તેના વિચારો અને નીતિઓ માર્ગારેટ થેચર દ્વારા પ્રેરિત છે.
કન્ઝર્વેટિવ પાર્ટીના વડાપ્રધાન માર્ગારેટ થેચરનું તેમની પર પ્રભુત્વ રહેલું છે. તેઓ જ્હોન મેજર જયારે વડાપ્રધાન હતા ત્યારે રૂઢિચુસ્ત પાર્ટીમાં ટીનેજર તરીકે જોડાયા.
કટ્ટાબોમન અને ટીપુ સુલતાનના મૃત્યુ પછી, તેઓ ઑડનિલયમાં સ્થાયી થયા ત્યાં તેમણે એક કિલ્લો બંધાવ્યો. ચિન્નામલઇએ ઈ. સ.૧૮૦૦ માં કોઇમ્બતુર ખાતે અંગ્રેજો પર હુમલો કરવા માટે મરાઠાઓ અને મારુથુ પાંડિયારની મદદ લીધી. અંગ્રેજ સૈન્ય સાથીઓની સેનાને રોકવામાં સફળ રહ્યા, આથી ચિન્નામલાઈને કોઈમ્બતુર પર જાતે એકલા હુમલો કરવાની ફરજ પડી. તેમની સેનાનો પરાજય થયો, પરંતુ તે અંગ્રેજ સૈન્યથી છટકી શક્યા. ચિન્નામલઇએ ત્યાર કિલ્લો છોડ્યો અને પલણીના કરુમલઈ ક્ષેત્રમાં વસવાટ કરી ગેરિલા યુદ્ધ નીતિ વાપરી અને ૧૮૦૧ માં કાવેરીમાં, ઈ.સ. ૧૮૦૨ માં ઓડનિલાઇમાં અને ૧૮૦૪ માં અરાચલુર ખાતેની લડાઇઓમાં અંગ્રેજોને પરાજિત કર્યા.
૧૭૦૦ના અંત સમયમાં કોંગુ ક્ષેત્ર મૈસુરુના મુસ્લિમ શાસક હૈદર અલીના હેઠળ આવતું હતું. તેણે મોહમ્મદ અલી નામના તેના દિવાનને કર વસુલ કરવા કોંગુ મોકલ્યો. કે કર વસૂલ કરવા ખેડૂતો પર ત્રાસ ગુજારવા લાગ્યો તેમની જમીનો જપ્ત કરવા લાગ્યો. ખેડૂતો પર થતો અત્યાર જોઈ ધીરન અને તેના ભાઈઓએ દિવાનને શિવન મલઈ અને ચેન્ની મલઈ પર્વતો વચ્ચે આંતર્યો અને જમા કરેલો કર ઝૂંટવી ખેડૂતો ને પાછો આપી દીધો. તેનો બદલો લેવા સંકાગિરિ પર પહોંચી સૈન્ય મોકલ્યું. તેની સાથે યુદ્ધમાં ધીરનની જીત થઈ.
મામન્નાર ચિન્નામલાઈ પોલીગર યુદ્ધોના મુખ્ય સેનાપતિ હતા, જે ૧૮૦૧-૧૮૦૨ દરમ્યાન લડાયા હતાં. તેમણે બ્રિટિશ ઇસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની સામે લડવા ટીપુ સુલતાનની સાથે સાથે ફ્રેન્ચ લશ્કર પાસે પણ આધુનિક યુદ્ધ કળાની તાલીમ લીધી હતી જેણે ચિતેશ્વરમ, મઝાહવલ્લી અને શ્રીરંગપટ્ટનમાં અંગ્રેજો સામે જીત મેળવવામાં મદદ કરી હતી.
મામન્નાર ધીરન ચિન્નામલઈનો જન્મ ૧૭ એપ્રિલ ૧૭૫૬ ના દિવસે તમિલનાડુ ના ઇરોડ નજીક આવેલા મેલપલાયમમાં રતત્નસ્વામી અને પેરિયથાને ઘેર થયો હતો. તેમને સાત સંતાનો હતા જેમાં ૬ પુત્ર અને ૧ પુત્રી હતી. તેઓ બીજું સંતાન હતા. તેમનું જન્મનું નામ તીર્થગિરી ગૌન્ડર હતું.
મામન્નાર ધીરન ચિન્નામલઈને તેના રસોઈયા નલ્લપને દગો આપ્યો હતો અને અંગ્રેજ સિપાહીઓએ તેમને ઈ.સ. ૧૮૦૫ માં પકડી પાડ્યો હતો. ૧ જુલાઈ, ૧૮૦૫ ના દિવસે આદી પેરુક્કુના દિવસે તેને તેના બંને ભાઈઓ સાથે સંકાગિરી કિલ્લા પર અંગ્રેજોએ ફાંસી આપી હતી.
મામન્નાર ધીરન ચિન્નામલઈ ગૌન્ડર એ કોંગુ તામિલ સરદાર અને કોંગુ નાડુ ના પલય્યકાર હતા, જેમણે બ્રિટીશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની સામે લડત ચલાવી હતી.
ચેન્નઈ, તિરુચિરાપલ્લી, ઇરોડ અને ઓડાનિલાઇમાં મામન્નાર ધીરન ચિન્નામલઈ ગૌન્ડરના સ્મરણાર્થે પ્રતિમાઓ અને સ્મારકો ઊભા કરવામાં આવ્યા છે.
વર્ષ ૧૬૩૬માં આ કિલ્લો આદિલશાહના અંકુશ હેઠળ હતો. મુઘલ સમ્રાટ શાહજહાંએ તેના એક સેનાપતિ સાઇસ્તાખાનને નાસિક પ્રદેશના તમામ કિલ્લાઓ જીતવા માટેનું કાર્ય સોંપી મોકલ્યો હતો. સાઇસ્તાખાનના એક સરદાર અલિવરદીખાને આ કિલ્લો જીતી લીધો હતો. વર્ષ ૧૬૭૦માં રાજા શિવાજીએ આ કિલ્લો મુઘલો પાસેથી જીતી લીધો હતો. મુઘલ સમ્રાટ ઔરંગઝેબે તેના પરિવારના વડા મહાબતખાનને આ કિલ્લો જીતવા માટે મોકલ્યો હતો. મહાબતખાન અને દિલેરખાન દ્વારા આ કિલ્લાની બંને બાજુ પરથી હુમલો કરી યુદ્ધની શરુઆત કરવામાં આવી હતી. આ હુમલો એટલો ઉગ્ર હતો કે અહિવંત કિલ્લો મુઘલો દ્વારા કબજે કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ અચલા કિલ્લો પણ કબજે કર્યો હતો. વર્ષ ૧૮૧૮માં ત્ર્યંબક કિલ્લાનું પતન થવાને કારણે આ કિલ્લાની સાથે અન્ય ૧૭ કિલ્લાઓનું પણ કર્નલ બ્રિગ્સ સમક્ષ આત્મસમર્પણ કરવામાં આવ્યું હતું.
અચલા કિલ્લો પશ્ચિમ ભારતના સહ્યાદ્રી પર્વતશ્રેણી પૈકીની સાતમાળા હારમાળા ખાતે આવેલ છે. આ કિલ્લો નાસિક શહેરથી ૫૫ કિલોમીટર અંતરે નાસિક જિલ્લો, મહારાષ્ટ્ર ખાતે આવેલ છે. આ કિલ્લો નજીકના અહિવંત કિલ્લાનો જોડિયો કિલ્લો છે. અહીં ત્રણ કિલ્લાઓ અચલા, અહિવંત, અને મોહનદરી એકબીજાથી ખૂબ જ નજીક છે. આમાં અચલા અને મોહનદરી કિલ્લાઓ અહિવંત કિલ્લાનું રક્ષણ કરવા માટે બાંધવામાં આવ્યા હતા. કૅપ્ટન બ્રિગ્સએ વર્ણવેલ છે કે આ કિલ્લાની એક ઊંચી ટેકરી પર છે, જેનો ઢોળાવ પહેલાં ખૂબ જ સરળ છે, પણ તે ટોચ પરના ભાગે પહોંચે છે ત્યાં એકદમ જ ઊભો ઢોળાવ આવે છે.
અચલા કિલ્લો એક ઉંચી ટેકરી પર નાના વિસ્તારમાં આવેલ છે. અહીં થોડા ઈમારતના ખંડેરો, કોઠારો અને પાણીના ટાંકાઓ જોઈ શકાય છે, કે જે દરેક કિલ્લા પર હોય છે. તે માટે આશરે અડધો કલાક જેટલું કિલ્લાની અંદર ફરવું પડે છે.
કીકી અંધારામાં વિસ્તરે છે અને પ્રકાશમાં સંકોચાય છે. સંકુચિત અવસ્થામાં તેનો વ્યાસ ૨ થી ૪ મિલીમીટર હોય છે. અંધારામાં શરૂઆતમાં તે પહેલા સમાન હોય છે, પરંતુ વધુ સમય જતાં તે વિસ્તરે છે અને તેનો વ્યાસ મહત્તમ ૩ થી ૮ મિલિમીટર સુધી પહોંચે છે. જો કે, માનવ વય જૂથ અનુસાર કીકીના મહત્તમ કદમાં નોંધપાત્ર ફરક હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, ૧૫ વર્ષની ટોચની ઉંમરે, વિવિધ વ્યક્તિઓમાં અંધારામાં અનુકૂલિત કીકીનો વ્યાસ ૪ થી ૯ મિલીમીટર હોઈ શકે છે જ્યારે ૨૫ વર્ષની વય પછી, કીકીના સરેરાશ કદમાં ઘટાડો થાય છે, અલબત્ તે ઘટાડાનો દર સ્થિર ન પણ હોય. આ તબક્કે કીકી સંપૂર્ણ રીતે સ્થિર રહેતી નથી અને તેનો વધારો-ઘટાડો ચાલુ રહે છે, જો તે તીવ્ર બને તો હિપ્પસ નામની સ્થિતિમાં પરિણમે છે. કીકીની સંકુચિતતા અને ટૂંકી દ્રષ્ટિને નજીકમો સંબંધ છે. તેજસ્વી પ્રકાશમાં, કીકી પ્રકાશ કિરણોના વિક્ષેપનને રોકવા માટે સંકુચિત બની તેમની પ્રકાશની અપેક્ષિત તીવ્રતા આંખમાં દાખલ કરે છે; અંધારામાં, આ જરૂરી નથી હોતું, આમ તે મુખ્યત્વે આંખમાં પૂરતા પ્રકાશનો પ્રવેશ કરવા સાથે સંબંધિત છે.
મનુષ્યમાં, કીકી ગોળ હોય છે, પરંતુ અન્ય જાતિઓ, જેમ કે કેટલીક બિલાડીઓમાં, ઊભી કોણવાળી ચીરીના અકારની કીકી હોય છે, બકરીએ આડી કીકી ધરાવે છે અને કેટલીક કેટફિશમાં કોણીય કીકીઓ હોય છે. નેત્ર વિદ્યાની પરિભાષામાં, કીકીએ આંખનું છિદ્ર છે અને આઇરિસ તે છીદ્રનું દ્વાર નિયંત્રક છે. આંખ બહારથી જોતા જે દેખાય છે તે કીકી નો પ્રવેશદ્વાર હોય છે. તે ખરી કીકીનું બરાબર સ્થાન અને માપ બતાવતી નથી કારણ કે તે કનીનિકા દ્વારા મોટું થયેલું દેખાતું હોય છે. તેની અંદરની તરફ મુખ્ય માળખું હોય છે, જેમાં મૂળ કીકી તથા કીકીય પટલને આવરી લેતું એક જોડાણ બને છે.
આઇરિસમાં લીસ્સા સ્નાયુઓના બે જૂથો હોય છે; સંકોચક કીકી સ્નાયુ તરીકે ઓળખાતા એક પરિઘિ વર્તુળાકાર સ્નાયુઓનું જૂથ, અને વિસ્તારક કીકી સ્નાયુ તરીખે ઓળખાતા કેન્દ્રોત્સારી કીકી સ્નાયુઓ નું જૂથ. જ્યારે સંકોચક કીકી સ્નાયુ સંકુચિત થાય છે, ત્યારે આઇરિસ કીકીના આકારને ઘટાડે છે અથવા નિયંત્રિત કરે છે. સહાનુભૂતિશીલ ચેતા દ્વારા ઉત્તેજીત થયેલા સર્વાઇકલ ચેતા કેન્દ્રો વડે જ્યારે કેન્દ્રોત્સારી કીકી સ્નાયુઓ સંકોચાય છે ત્યારે આઇરિસને કીકીને વિસ્ત્રત બનાવે છે. આ સ્નાયુઓને કેટલીકવાર આંખના આંતરિક સ્નાયુઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
કીકી અથવા આંખની કીકી એ આંખના આઇરિસની મધ્યમાં આવેલ એક કાણું હોય છે જે પ્રકાશને રેટિના પર પડવા દે છે. કીકી કાળી દેખાય છે કારણ કે તેમાં પ્રવેશતા પ્રકાશ કિરણો કાં તો સીધા આંખની અંદરના પેશીઓ દ્વારા શોષાય છે, અથવા તો તેઓ આંખની અંદર પ્રતિબિંબ થપા પછી ફેલાયેલા કિરણો સાંકડી કીકીની બહાર નીકળી શક્તા નથી અને શોષાઈ જાય છે. (આમ તે સ્થળેથી કોઈ પ્રકાશ પરાવર્તન થતું ન હોવાથી તે કાળી દેખાય છે) આનો અંગ્રેજી ભાષાનો પર્યાયી શબ્દ પ્યુપિલ શબ્દ ક્રિમોનાના ગેરાર્ડ દ્વારા રચવામાં આવ્યો હતો.
આઇરિસ એક સંકોચનીય રચના છે, જેમાં મુખ્યત્વે લીસ્સા અને નાજુક સ્નાયુઓ હોય છે જે કીકીને આધાર આપે છે. બાહરથી આવતો પ્રકાશ કીકીમાંથી આખંમાં પ્રવેશ કરે છે અને આઈરિસના સ્નાયુઓ આંકુચન અને પ્રસરણ દ્વારા આંખમાં કેટલો પ્રકાશ પ્રવેશે તેનું નિયંત્રણ કરે છે. આ સંરચના કીકીની પ્રકાશીય પ્રતિક્રિયા તરીકે ઓળખાય છે.
કીકીએ આંખના આઇરિસ મધ્યમાં સ્થિત એક છિદ્ર છે જે પ્રકાશને રેટિના પર પડવા દે છે. કીકી કાળી દેખાય છે કારણ કે તેમાં પ્રવેશતા પ્રકાશ કિરણો કાં તો સીધા આંખની અંદરના પેશીઓ દ્વારા શોષાય છે, અથવા તો તેઓ આંખની અંદર પ્રતિબિંબ થયા પછી ફેલાયેલા કિરણો સાંકડી કીકીની બહાર નીકળી શક્તા નથી અને શોષાઈ જાય છે.
સંવેદનાત્મક માર્ગ બીજી આંખના તેવા જ કોષો તંતુઓના આંશિક અલટપલટ થકી જોડાયેલ હોય છે. આને કારણે એક આંખમાં થતી અસર બીજી આંખ સુધી લઈ જવાતી હોય છે.
નૈતિક, સૈદ્ધાંતિક, આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોના પ્રસાર માટે વૈશ્વિક ઝુંબેશ ચલાવવા માટે સંન્યાસીઓ અને બિન-સંન્યાસી દીક્ષિત શિષ્યોના વિવિધ વર્ગોના કાર્યકર્તાઓની કેડર બનાવીને સમગ્ર વિશ્વમાં મિશન સંસ્કાર કેન્દ્રો ની સ્થાપના કરવી.
લોકોને સાંસ્કૃતિક, સૈદ્ધાંતિક, આધ્યાત્મિક અને નૈતિક મૂલ્યો પ્રત્યે સંવેદનશીલ અને જાગૃત કરવા માટે દાર્શનિક, સાંસ્કૃતિક અને આધ્યાત્મિક બાબતો પર પ્રખ્યાત આધ્યાત્મિક વ્યક્તિઓના જાહેર અને ખાનગી પ્રવચનો ગોઠવા.
યોગ્ય સાહિત્ય અને આવા અન્ય માધ્યમોના ઉત્પાદન અને પ્રસાર દ્વારા સાંસ્કૃતિક, સામાજિક અને આધ્યાત્મિક જ્ઞાનનો ફેલાવો કરવો.
લકુલીશ ઇન્ટરનેશનલ ફેલોશિપનું એન્લાઇન્ટન્મેન્ટ મિશન , જે લાઇફ મિશન નામે પ્રસિદ્ધ છે, એ ગુજરાત સ્થિત રજિસ્ટર્ડ પબ્લિક ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ છે. તેની સ્થાપના ૧૯૯૩માં સ્વામી રાજર્ષિ મુનિ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. મિશનની નોંધણી ૨૬ માર્ચ ૧૯૯૬ના રોજ મદદનીશ ચેરિટી કમિશનર ભાવનગર, ગુજરાત દ્વારા કરવામાં આવી છે અને તેમાં નોંધણી નંબર /643/સુરેન્દ્રનગર છે.
લકુલીશ યોગ યુનિવર્સિટી એક ખાનગી યુનિવર્સિટી છે, જે અમદાવાદ, ગુજરાત, ભારત ખાતે નિરમા યુનિવર્સિટીની સામે તરફ અને છારોડી નજીક આવેલ છે. આ યુનિવર્સિટીની સ્થાપના વર્ષ ૨૦૧૩માં લકુલીશ આંતરરાષ્ટ્રીય ફેલોશિપ્સ એન્લાઇટનમેન્ટ મિશન દ્વારા ગુજરાત ખાનગી યુનિવર્સિટી અધિનિયમ, ૨૦૧૩ અંતર્ગત કરવામાં આવી હતી. તે યોગ ક્ષેત્રમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ અભ્યાસક્રમોનું શિક્ષણ પૂરું પાડે છે.
પરંપરાગત યોગનું વિજ્ઞાન સાથે તાદાત્મ્ય સ્થાપી પ્રાચીન યોગજ્ઞાનને વિશ્વ માટે સુસંગત અને સુલભ રીતે ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે યુનિવર્સિટીની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. યોગ યુનિવર્સિટી યોગમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ અને સંશોધનને પ્રોત્સાહન આપવા, પ્રાચીન ભારતીય પરંપરાગત યોગ, તેની સંસ્કૃતિ અને પુરાવા-આધારિત યૌગિક વિજ્ઞાન શીખવાની સુવિધા પૂરી પાડવા કાર્યરત છે.
લકુલીશ યોગ યુનિવર્સિટી એ ગુજરાતની પ્રથમ ખાનગી યુનિવર્સિટી છે, જે સંપૂર્ણ રીતે યોગ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. યુનિવર્સિટી ની સ્થાપના રાજર્ષિ મુનિ દ્વારા થઈ અને તેનું ઉદ્ઘાટન ગુજરાતના તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ કર્યું હતું.
વર્ષ ૧૯૭૬માં, કૃપાલ્વાનંદજીએ લકુલીશ યોગ સંસ્થાનું ઉદ્ઘાટન કરતી વખતે તેમના વક્તવ્યમાં લકુલીશ યોગ યુનિવર્સિટી બનશે તેવી ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી.
કાબુલ નદીને ઘણી ઉપનદીઓ છે, જેમાં લોગર નદી, પંજશીર નદી, કુનર નદી, અલીંગાર નદી, વાડા નદી અને સ્વાત નદીનો સમાવેશ થાય છે. વર્ષમાં સૌથી વધુ સમયમાં કાબુલ નદીમાં પ્રવાહ ઓછો રહે છે, પરંતુ આ ઊનાળામાં હિન્દૂ-કુશ પર્વતોનો બરફ પીગળવાથી તે વહેવા લાગે છે. કુનર નદી તેની સૌથી મોટી ઉપનદી છે અને તે પાકિસ્તાનના ખૈબર-પખ્તૂનવા રાજ્યના ચિત્રાલ જિલ્લામાં સ્થિત ચિયાંતર હિમનદી થી શરૂ થાય છે અને પછી દક્ષિણ તરફ વહેતી અફઘાનિસ્તાનમાં જાય છે. જ્યાં તે નૂરિસ્તાન થી આવતી બાશ્ગલ નદીને મળે છે. જલાલાબાદમાં કુનર નદી અને કાબુલ નદીનો સંગમ થાય છે. તેમ છતાં કુનરનું જળ કાબુલ નદી કરતાં અધિક હોય છે. છતાં પણ આગળ આ નદી, કાબુલ નદી તરીકે ઓળખાય છે કારણ કે 'કાબુલ' નામની સાંસ્કૃતિક, ઐતિહાસિક અને રાજકીય મહત્વ વધુ છે.
કાબુલ નદી (પશ્તો: , કાબુલ મોકલવા; ફારસી: , દરિયા-ઈ-કાબુલ; અંગ્રેજી: કાબુલ નદી) એક ७०० કિમી લાંબી નદી છે, જે અફઘાનિસ્તાનમાં આવેલા હિન્દૂ કુશ પર્વતો સાથે સંકળાયેલ હારમાળાઓમાંથી શરૂ થાય છે અને પાકિસ્તાનના અટક શહેર નજીક સિંધુ નદીમાં મળી જાય છે. કાબુલ નદી પૂર્વીય અફઘાનિસ્તાનની મુખ્ય નદી છે અને તેના સ્ત્રાવ વિસ્તારને ઉનાઈ ઘાટ વડે હેલમંદ નદીના સ્ત્રાવ વિસ્તાર સાથે અલગ કરે છે. તે અફઘાનિસ્તાનમાં કાબુલ, ચહારબાગ અને જલાલાબાદ શહેરોમાંથી પસાર થઈ છેલ્લે તોરખમથી ૨૫ કિ. મી. ઉત્તરમાં સરહદ પાર કરી પાકિસ્તાનમાં પ્રવેશે છે. અફઘાનિસ્તાનની રાજધાની કાબુલ અને આસપાસના કાબુલ પ્રાંતનાં નામ નદી પરથી પડેલ છે.
સંસ્કૃત અને પ્રાચીન અવસ્ત ભાષામાં આ નદીને 'કુભા' કહેવાતી હતી, જે પછીથી 'કાબુલ'માં બદલાઈ હતી. આ 'કુભા' શબ્દનો સ્ત્રોત ખબર નથી, પરંતુ ૧૯મી સદીના બ્રિટિશ ઇતિહાસકાર અનુસાર આ સ્કિથી ભાષાના 'કુ' શબ્દ પરથી આવેલ છે, જેનો અર્થ થાય છે 'પાણી'. આ વિષયમાં જણાવ્યું છે કે -
પ્રાચીન ગ્રીક ઇતિહાસકાર એરિયન તેના 'સિકંદર કા મહાન અભિયાન ઔર ઈરાન પર કબ્જે કા ઇતિહાસ' નામક ઇતિહાસ-ગ્રંથમાં કાબુલ નદીને 'કોફેન' નામ આપવામાં આવ્યું હતું. તેના પર આધારિત અન્ય યુરોપિયન લેખકો દ્વારા આ નદીને 'કોફેસ' ના નામથી કહેવાનું શરૂ કર્યું હતું.
કાબુલ નદી પર ઘણા બંધ બાંધવામાં આવેલ છે. કાબુલ પ્રાંતમાં નગલુ બંધ, નંગરહાર પ્રાંતમાં દરુન્તા બંધ અને કાબુલ શહેરથી પૂર્વમાં સ્થિત થયેલ સરોબી બંધનો આમાં સમાવેશ થાય છે. પાકિસ્તાનમાં પેશાવરથી ૨૦ કિ. મી. ઉત્તરપશ્ચિમમાં સ્થિત વરસક બંધ પણ આ નદી પરનો મુખ્ય બંધ છે.
તેમણે ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળની સવિનય કાનૂન ભંગની લડતમાં જોડાતા પહેલા ઇ. સ. ૧૯૨૯ માં મુંબઈ ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં એડવોકેટ તરીકે વ્યવસાયિક જીવનની શરૂઆત કરી. આંદોલનમાં ભાગ લેવા બદલ અંગ્રેજોએ તેમની ઘણી વખત ધરપકડ કરી હતી. ઈ.સ. ૧૯૩૨માં તેઓ નાસિકની જેલમાં હતા, ત્યાં તેઓ જયપ્રકાશ નારાયણના સંપર્કમાં આવ્યા અને તેઓએ સાથે મળીને ઈ.સ. ૧૯૩૪ માં સમાજવાદી કોંગ્રેસ પાર્ટીની શરૂઆત કરી. તેમણે ઈ.સ. ૧૯૪૨ માં ભારત છોડો ચળવળમાં ભાગ લીધો હતો અને ફરીથી તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. જેલની મુદત પૂરી થયા પછી તેમણે ધારાસભ્ય રાજકારણમાં પ્રવેશ કર્યો, અને તેઓ બોમ્બે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના મેયર તરીકે ચૂંટાયા. મસાણી જવાહરલાલ નેહરુના નજીકના મિત્ર હતા. તેઓ ભારતીય વિધાનસભાના સભ્ય પણ બન્યા.
મિનોચેર રુસ્તમ મસાણીનો જન્મ સર રુસ્તમ મસાણીને ઘેર થયો હતો, જેઓ તે સમયના મુંબઈ મ્યુનિસિપલ કમિશનર અને મુંબઈ વિશ્વવિદ્યાપીઠ ના વાઇસ ચાન્સેલર હતા. વધુ અભ્યાસ માટે લંડન જતા પહેલાં મસાણીએ મુંબઈમાં શિક્ષિણ મેળવ્યું હતું. તેમણે લંડન સ્કૂલ ઑફ ઇકોનોમિક્સમાં અભ્યાસ કર્યો હતો અને તેમણે કાયદામાં સ્નાતકની ડિગ્રી મેળવ્યા પછી ૧૯૨૮માં લિંકન ઇન ખાતે બેરીસ્ટર તરીકેની તાલીમ લીધી હતી.
તેમણે ત્રણ વખત લગ્ન કર્યાં હતાં. તેમની પહેલી પત્ની એક અંગ્રેજ-સ્ત્રી હતી. તેમના બીજા લગ્ન પણ છૂટાછેડામાં પરિણમ્યા. મીનુ ભારત છોડોના આંદોલન દરમિયાન એક પ્રભાવશાળી બ્રિટીશ વફાદાર જે. પી. શ્રીવાસ્તવની પુત્રી શકુંતલા શ્રીવાસ્તવને મળ્યા. પોતપોતાના પરિવારજનોના વિરોધ છતાં તેઓએ લગ્ન કર્યાં. તેમને એક પુત્ર ઝરેર મસાણી હતો. આ લગ્ન પણ ૧૯૮૯ માં છૂટાછેડામાં પરિણમ્યો.
મિનોચેર રુસ્તમ "મીનુ" મસાણી એ ભારતીય રાજકારણી, તે સમયની સ્વતંત્ર પાર્ટીના અગ્રણી નેતા હતા. બીજી રાંચી અને ત્રીજી અને ચોથી લોકસભામાં ગુજરાતના રાજકોટ મત વિસ્તારનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા તેઓ ત્રણ વખત સંસદસભ્ય બન્યા હતા. તેઓ પારસી હતા. શાસ્ત્રીય ઉદારવાદને પ્રોત્સાહન આપનારા ભારતીય લિબરલ ગ્રુપ નામની વિચારધારા મંડળના સ્થાપકોમાંના તેઓ એક હતા.
તેમના જાહેર જીવનની શરૂઆત બોમ્બે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનથી થઈ હતી, અહીં ઈ.સ. ૧૯૪૩ માં તેઓ મેયર તરીકે ચૂંટાયા હતા. તેઓ ભારતીય વિધાનસભાના સભ્ય પણ બન્યા હતા. ઑગસ્ટ ૧૯૬૦માં જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય સામ્યવાદ ચરમસીમાએ હતો ત્યારે તેમણે સી. રાજગોપાલાચારી અને એન.જી. રંગા સાથે મળીને સ્વતંત્ર પાર્ટીની રચના કરી.
મસાણી એક લેખક પણ હતા અને તેમણે અનેક પુસ્તકો લખ્યા છે. તેમનું પ્રથમ પુસ્તક, અવર ઇન્ડિયા, આઝાદી પૂર્વેના ભારતમાં સૌથી વધુ વેચાણ ધરાવતા પુસ્તકોમાંનું એક હતું અને પાઠ્ય પુસ્તક તરીકે પસંદગી પામ્યું હતું.
તેમણે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા ભારતની બંધારણ સભાના સભ્ય તરીકે કામ કર્યું. તેમણે ૧૯૪૭માં ભારતના બંધારણમાં સમાન નાગરિક સંહિતા ઉમેરવાની દરખાસ્ત રજૂ કરી, જેને નકારી કાઢવામાં આવી હતી.
તેમનું મુંબઈના બ્રીચ કેન્ડી ખાતેના ૯૨ વર્ષની વયે અવસાન થયું હતું. તેમનો અંતિમ સંસ્કાર ચંદનવાડી ખાતે યોજાયો હતો.
તેમણે સ્વતંત્ર રીતે લખેલાં, અન્ય લેખકો સાથે લખેલાં અને સંપાદિત કરેલા પુસ્તકોની સંખ્યા ૧૭ છે. આ પુસ્તકોમાં વિવિધ વિષયોની સમાજશાસ્ત્રીય દ્રષ્ટિબિંદુથી ચર્ચા કરવામાં આવી છે. ભારતમાં ગ્રામીણ સમાજશાસ્ત્ર, ભારતીય રાષ્ટ્રવાદ, આધુનિકીકરણ, ભારતમાં ઝૂંપડપટ્ટીની સમસ્યા, શહેરી કુટુંબો અને કુટુંબનિયોજન, આઝાદી પહેલાં અને પછી ભારતમાં ખેડૂત આંદોલનો વગેરે વિષયોનો એમાં સમાવેષ થાય છે. 'ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઑવ્ હિસ્ટોરિકલ રિસર્ચ'ના ઉપક્રમે શ્રમજીવીઓનાં આંદોલનોના સંદર્ભમાં તેમણે ૧૩ ગ્રંથોનું આયોજન કર્યું હતું, જેમાંથી બે ગ્રંથો પ્રકાશિત થયેલ છે. ૧૯૬૦માં તેમણે મેક્આઈવર અને પેજના પુસ્તક 'સોસાયટી'નો 'સમાજ' નામે ગુજરાતીમાં અનુવાદ કર્યો હતો, જે ગુજરાત યુનિવર્સિટીએ બે ગ્રંથોમાં પ્રગટ કર્યો છે. પડકાર નામના એક ગુજરાતી દ્વૈમાસિકનું સંપાદન પણ તેઓ કરતા હતા.