polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ચેવડો એ એક કરકરું દાણેદાર ફરસાણ છે. જીણાં જીણાં ખાધ્ય પદાર્થોને શેકી કે તળી ને કરકારા બનાવીને તેમાં મસાલા આદિ ભેળવી આ વાનગી તૈયાર કરવામાં આવે છે. પારંપારિક રીતે આ વાનગી પૌંઆ માંથી બનાવવામાં આવતી પણ વિવિધ સંસ્કૃતિ ના સંગમ , દૂર દેશના ખાદ્ય પદાર્થોની સુલભ્યતા અને ખાધ્ય પદાર્થો પર થતા નીતે વનવા પ્રયોગોને કારણે આજે ચેવડાની અગણિત જાતો ઉપલબ્ધ છે.
ગુજરાતમાં વડોદરાનો ચેવડો વખણાય છે અને મહારાષ્ટ્રમાં નાશિકનો ચેવડો વખણાય છે. નાશિકમાં કોંડાજી ચિવડા અને ભિકાજી ચિવડા નામની બ્રાંડ પ્રખ્યાત છે. મુંબઈનો લક્ષ્મી નારાયણ ચેવડો કે મહાલક્ષ્મી ચેવડો પણવખણાય છે. મુંબઈમા લાલબાગ નામની જગ્યા પર એક ગલીનું નામ ચિવડા ગલ્લી છે. અહીં ચેવડો બનાવતા કારખાનાઓ આવેલા છે.
ચેવડો એટલે ચાર દાળનું કે ચાર વસ્તુઓનું મિશ્રણ. સંસ્કૃત શબ્દ ચિપિટ પરથી આ શબ્દ ઉતરી આવેલો હોવો જોઈએ. મરાઠી માં ચપટાને ચિપટા કહે છે અને તે પરથી ચિવડા શબ્દ ઉતરી આવ્યો છે. ચિવડા શબ્દ ગુજરાતમાં ચેવડા તરીકે પ્રચલિત થયો.
ચારે ભાઈઓ લાહોરમાં એક સાથે હતા. દર્રોજ તેમને સમાચાર મળતાં કે શેર શાહ લાહોરની નજીક આવી રહ્યો છે. જ્યારે શેર શાહ સરહિંદ પહોંચ્યા ત્યારે હુમાયુએ એક રાજદૂત મોકલીને તેને સંદેશો પાઠવ્યો કે "મેં તારા માટે આખું હિન્દુસ્તાન જતું કર્યું છે. હવે લાહોરને અમારી પાસે રહેવા દો. અને સરહિંદને તમારા અને મારા વચ્ચેની સરહદ બનાવી દો." જો કે, શેર શાહે તેનો જવાબ વાળ્યો કે "મેં તમારા માટે કાબુલ રાખ્યું છે. તમારે ત્યાં જવું જોઇએ." કાબુલ હુમાયુના ભાઈ કામરાન મિર્ઝાના રાજ્યની રાજધાની હતી. તે હુમાયુને પોતાના શાસનનો કોઇપણ પ્રદેશ આપવા તૈયાર ન હતો. ઉલટું, કામરાને શેર શાહનો સંપર્ક કર્યો અને તેને કહ્યું કે તે પોતાના ભાઈ પાસેથી બદલો લેવા માગે છે અને તે શેર શાહને મદદ કરશે. જો શેર શાહ તેને સાથ આપશે તો તે શેરશાહને મોટાભાગનું પંજાબ આપી દેશે. શેર શાહે જોકે, કામરાનની આ અરજને જરૂરી ન સમજીને નકારી દીધી, પણ ધીમે ધીમે લાહોરમાં વાત ફેલાઇ ગઇ અને હુમાયુ તેને મારીને એક ઉદાહરણ બેસાડે તેવી માગ થઇ. હુમાયુએ તે વાત નકારી દીધી અને પોતાના પિતા બાબરના છેલ્લા શબ્દો કહ્યા કે "તારા ભાઈઓ ગમે તેટલું ખોટું અને સજાપાત્ર કરે તો પણ તેમની સામે ન પડતો."
હુમાયુની બહેન ગુલબદન બેગમે લખેલી હુમાયુની આત્મકથા હુમાયુ-નામામાં, હુમાયુને એક અત્યંત નરમ સ્વભાવના અને પોતાને ઉશ્કેરવાના ઇરાદા સાથે કરવામાં આવેલા કારનામાઓને સતત માફ કરી દેનારા રાજા તરીકે ચિતરવામાં આવ્યો હતો. આ જીવનચરિત્રમાં એક ઉદાહરણ આપવામાં આવ્યું છે, જેમાં હુમાયુના નાના ભાઈ હિંદલે હુમાયુના સૌથી વધુ વિશ્વાસુ સલાહકાર એવા એક ઘરડા શેખને મારી નાંખ્યો. અને ત્યારબાદ આગ્રા સુધી લશ્કર લઇને ગયો. હુમાયુ તેનો બદલો લેવાને કે તેને સબક શિખવાડવાને બદલે સીધો જ તેના માતાને ઘરે ગયો, જ્યાં ગુલબદન બેગમ પણ હતી, અને પોતાના નાના ભાઈ માટે કોઇ આક્રોશ ન રાખતા તેને ઘરે પાછો આવવા આગ્રહ કર્યો. દસ્તાવેજોમાંથી મળતી નોંધોમાં જણાવાયેલી તેની ઘણી બધી દયા જાણે તેની નબળાઇઓ અને કંઇ ન કરી શકવાની અક્ષમતામાંથી આવેલી હોય તેવું લાગે છે, પણ તે કોઇ ઉમદા કે ખુબ જ સજ્જન માણસ હોય તેવું તે વખતના માપદંડો પ્રમાણે તો નથી જ લાગતું. તેનામાં તેના પિતાની યુદ્ધ આવડત અને કળા ન હતી. હુમાયુ એક ખુબ જ ખરાબ યોદ્ધા હતો અને સાથે જ તે પાછળ રહેનારો અને આળસુ હતો.
શેર શાહ સુરી તો લૂંટ ચલાવીને પુર્વમાં જતો રહ્યો પણ હુમાયુએ તેનો પીછો ન કર્યો. તેણે કેટલાય દિવસો પોતાના હરમમાં જ વિતાવ્યા અને ત્યાં દરેક પ્રકારની સુખ-સુવિધાઓ ભોગવી. હુમાયુના 19 વર્ષના ભાઈ હિંદલે તેને યુદ્ધમાં મદદ કરવાની અને હુમલાથી રક્ષણ આપવાની તૈયારી પણ દર્શાવી. પણ પાછળથી તેણે પોતાની રક્ષક તરીકેની સ્થિતિ બદલી નાંખી અને આગ્રા જઇને પોતાને કાર્યકારી શહેનશાહ જાહેર કરી દીધો. હુમાયુએ તેની સાથે વાત કરવા અને તેને સમજાવવા માટે ઉચ્ચ કોટિના, મુફ્તી શેખ બહલુલને મોકલ્યા પણ તેણે શેખની હત્યા કરી. એટલું ઓછું ન હોય તેમ હિંદલે બળવો પોકારતા કહ્યું કે આગ્રાની મુખ્ય મસ્જિદમાં તેના નામ પર જ ખુત્બા વાંચવામાં આવે, આ પગલું તેણે સ્વતંત્રતા ધારણ કરવાનો સંકેત હતો. જ્યારે હિંદલે પોતાના લશ્કરથી હુમાયુને આપેલું રક્ષણ પાછું ખેંચી લીધું કે તરત જ શેર શાહના લશ્કરે પોતાની જગ્યા લઇ લીધી અને હુમાયુને ઘેરી લીધો.
શાહે વિનંતી કરી કે હુમાયુ સુન્નીમાંથી શિયા ઇસ્લામ ધારણ કરે અને હુમાયુએ ના-ના કરતાં છેવટે સ્વીકાર્યું. જેથી તે અને તેના ઘણા બધા સાથીઓ જીવતા રહી શકે. જો કે, તેની આત્મકથા લખનાર જોહર આ વાતનો ઇન્કાર કરે છે. હુમાયુએ તેની વાત સ્વીકારી તે સાથે જ શાહ પણ હુમાયુને વધારે મદદ કરવા તૈયાર થયો. હુમાયુના ભાઈ કામરાને શાહને કહ્યું કે હુમાયુને જીવતો કે મરેલો પાછો સોંપે તો તે કંદહાર પર્શિયાને આપી દેવા તૈયાર છે. પણ શાહે આ વાતનો અસ્વીકાર કર્યો. તેના બદલે તેણે હુમાયુ માટે એક મિજબાનીનું આયોજન કર્યું. જેમાં 300 ટેન્ટ હતા, રાજવી પર્શિયન ગાલીચો હતો, 12 સંગીત મંડળી હતી અને દરેક પ્રકારનું માંસ હતું. અહીં શાહે જાહેરાત કરી કે હુમાયુ તેની પસંદગીની 12,000 ટુકડીઓ લઇને કામરાન પર ચઢાઇ કરી શકે છે. શાહ તેને મદદ કરશે. શાહે બદલામાં એટલું માંગ્યું કે જો હુમાયુ જીતશે તો કંદહાર શાહ રાખશે.
તે સખત અંધશ્રદ્ધાળુ હતો, જ્યોતિષ શાસ્ત્રમાં ખુબ માનતો તથા શુકન-અપશુકન પણ જોતો. તેને જ્યારે પાદશાહ બનાવવામાં આવ્યો ત્યારે તેણે આખા વહિવટીતંત્રને ગુઢ નિયમોને આધારે ફરીથી ગોઠવવાનું શરૂ કર્યું. ચાર તત્વો માટે જાહેર ઓફિસોને ચાર જુદા જુદા જૂથોમાં વહેંચવામાં આવી. જમીનનો વિભાગ કૃષિ અને કૃષિવિજ્ઞાનને હસ્તક આવ્યો, ફાયર વિભાગ મિલિટરી હેઠળ આવ્યો, પાણીને કેનલ અને ગટરોના વિભાગમાં આપવામાં આવ્યો, જ્યારે હવામાન વિભાગ બાકી બધી જ જવાબદારીઓ સંભાળતો. તેની રોજની દિનચર્યા ગ્રહોના હલનચલનના આધારે નક્કી થતી. તેના કપડા પણ ગ્રહો પ્રમાણે જ રહેતા. તે પોતાનો ડાબો પગ પહેલા મૂકીને ઘરમાં ક્યારેય ન પ્રવેશતો. અને જો કોઇ બીજું તેની હાજરીમાં ઘરની અંદર ડાબો પગ પહેલા મૂકે તો તેને બહાર જઇને ફરી અંદર પ્રવેશવાનું કહેવામાં આવતું.
બાબરે તેના બે દિકરાઓ માટે પોતાના રાજ્યના ભાગ પાડીને તેમને એક એક હિસ્સો રાજ કરવા આપવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. ભારતમાં આવો નિર્ણય નવો હતો. પણ ચંગીઝ ખાનના સમયથી મધ્ય એશિયામાં આ પ્રકારનો રિવાજ સામાન્ય બની ગયો હતો. યુરોપિયન રાજાશાહીમાં તો મોટા પુત્રને જ ગાદી પર બેસવાનો વારસાઇ હક મળતો. પણ ચંગીઝખાનના ઉદાહરણ બાદ મુગલો પોતાનું આખું રાજ્ય મોટા પુત્રને સોંપી નહિ. અલબત્ત, આ પદ્ધતિ હેઠળ માત્ર ચિંગીઝીદ જ સાર્વભૌમત્વ અને ખનલ સત્તાની માગણી કરી શકતો, જે તે પેટા શાખાઓમાંથી કોઇપણ પુરુષ ચંગીઝીદ ગાદી માટે એકસરખો હકદાર રહેતો. ચંગીઝખાનના મૃત્યુ સમયે તેનું રાજ્ય તેના બે પુત્રો વચ્ચે એકસરખું વહેંચી દેવામાં આવ્યું, લગભગ દરેક ચંગીઝીદે પોતાના રાજ્યના આ રીતે જ ટૂકડા કરીને વહેંચણી કરી.
નસિર-ઉદ્-દિન મહોમ્મદ હુમાયુ એ (આખું નામઃ અલ સુલ્તાન અલ-આઝમ વલ ખકાન અલ મુકારમ, જામ-ઇ-સલ્તનત-ઇ-હકીકી વા મજાઝી, સઇદ અલ-સલાતિન, અબુ’લ મુઝફ્ફર નાસિર ઉદ-દિન મહોમ્મદ હુમાયુ પાદશાહ ગાઝી, ઝીલુ’આહ ) અત્યારે અફઘાનિસ્તાનના નામથી ઓળખાતા પ્રદેશ, પાકિસ્તાન અને ઉત્તર ભારતના વિવિધ ભાગો પર 1530થી 1540 દરમ્યાન અને ફરીવાર 1555થી 1556 દરમિયાન શાસન કરનારો બીજો મુગલ શહેનશાહ હતો. તેના પિતા બાબરની જેમ, તેણે પણ શરૂઆતમાં પોતાનું રાજ્ય ગુમાવી દીધું હતું પણ પર્શિયનોની મદદથી તેણે પોતાનું રાજ આખરે પાછું મેળવ્યું તેમજ સાથે જ, પોતાનું રાજ્ય વિસ્તાર્યું. હુમાયુના મૃત્યુના સમયે મુગલ સલ્તનત દસ લાખ ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તારમાં પથરાયેલી હતી.
કામરાનના રાજ્યમાં હિંદલને કાબુલમાં નજરકેદ હેઠળ રાખવામાં આવ્યો હતો. કેમકે તેણે કામરાનના નામે ખુત્બા પઢવાનો ઇન્કાર કર્યો. તેના બીજા ભાઈ અસ્કરીને તેણે લશ્કર ઉભું કરીને હુમાયુ પર ચઢાઇ કરવાનું કહ્યું હતું. જ્યારે હુમાયુને આ સમાચાર મળ્યા ત્યારે તેણે લશ્કર સામે લડવાને બદલે અન્ય કોઇ જગ્યાએ જઇને પનાહ લેવાનું નક્કી કર્યું. અકબરને કંદહાર નજીકની એક શિબિરમાં જ રાખવામાં આવ્યો હતો કેમ કે ડિસેમ્બર મહિનામાં સખત ઠંડી હતી અને માત્ર 14 મહિનાના બાળકને હિંદકુશના બરફના પહાડો પરથી લઇ જવો ઘાતક સાબિત થઇ શકે. અસ્કરી જ્યારે શિબિર પહોંચ્યો ત્યારે તેણે અકબરને જોયો અને તેને વ્હાલથી ઉચકી લઇને પોતાની પત્નીને જ તેની સંભાળ રાખવા કહ્યું. તેણે અકબરને પોતાના દિકરાની જેમ રાખ્યો.
હુમાયુએ ગુજરાત પર હુમલો કર્યો તેના થોડા જ સમયમાં શેર શાહ સુરીને મુગલોના હાથમાંથી આગ્રાનું આધિપત્ય આંચકી લેવાની એક તક દેખાઇ. મુગલોની રાજધાની આગ્રાને પોતાના જબ્બે કરવા અને બને તેટલી ઝડપથી તેના પર પોતાનો ધ્વજ ફરકાવવા માટે તેણે લશ્કર ભેગુ કરવાની શરૂઆત કરી. આ વાતના સમાચાર જેવા હુમાયુને મળ્યા કે તરત જ તે હુમાયુ પોતાના લાવ-લશ્કર સમેત આગ્રા પાછો ફરી ગયો. અને બહાદુર પોતાની ગુમાવેલી સરહદો અને વિસ્તારો પર ચૂપચાપ પોતાનો કબ્જો પાછો જમાવી શકે તેવી સરળતા હુમાયુએ જ આગ્રા જતા રહીને તેને કરી આપી. જો કે, તેના થોડાક જ સમયમાં બહાદુર મરી ગયો. એક પોર્તુગીઝ વાઇસરોયનું અપહરણ કરવાની યોજનામાં ગોટાળો થતા લડાઇ થઈ જેમાં સુલ્તાન હાર પામ્યો અને માર્યો ગયો.
બાબરના મૃત્યુ પછી રાજગાદી મળી ત્યારે હુમાયુના મુખ્ય બે દુશ્મનો એવા હતા કે જેઓ તેની સંપત્તિ અને સરહદો હડપ કરી જવા માંગતા હતા. તેમાં દક્ષિણપશ્ચિમે ગુજરાતના સુલતાન બહાદુર અને પૂર્વમાં તે સમયે બિહારમાં ગંગા નદીના તટે સ્થાયી થયેલા શેર શાહ સુરી મુખ્ય હતા. હુમાયુનો પહેલો દાવ શેહ ખાન સુરીનો સામનો કરવાનો હતો. શેરશાહ સુરી સામેના પ્રતિ આક્રમણને હુમાયુએ અધવચ્ચે જ ત્યજી દેવું પડ્યું હતું અને પોતાની જાતને બચાવવા માટે ગુજરાત પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડ્યું. કેમ કે, તેના રાજ્યને ત્યારે એહમદ શાહ તરફથી વધારે ખતરો હતો. તેમાં તે સફળ થયો અને ગુજરાત, માલવા, ચાંપાનેર અને ત્યારબાદ માંડુનો કિલ્લો પોતાના કબ્જામાં લઇ લીધો.
હુમાયુના અન્ય ભાઈ કામરાને વારંવાર હુમાયુને મારવાનો પ્રયત્ન કર્યો. 1552માં તેણે શેર શાહના વારસદાર ઇસ્લામ શાહ સાથે કરાર કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો ત્યારે તેને એક ગખારે પકડી પાડ્યો. ગખાર એક એવું જૂથ હતું જે મુગલો પ્રત્યે વફાદાર રહેનારા જૂથમાંનું એક હતું. ગખારના સુલતાન આદમે કામરાનને હુમાયુને સોંપી દીધો. હુમાયુ આમ તો તેના ભાઈને માફ કરવા માગતો હતો પણ તે જાણતો હતો કે તેના ભાઈની આવી ભુલોને વારંવાર માફ કરવામાં આવશે તો તેના શાસનમાં જ તેના પ્રત્યે લોકોનો રોષ ઉભો થશે. તેથી તેણે પોતાના ભાઈને મોતની સજા આપવાના બદલે તેના ભાઈને અંધ કરી દીધો. તેણે કામરાનને હજ પર મોકલી દીધો જેથી તેના પાપ ધોવાઇ જાય. પણ તે 1557માં મક્કાના રણમાં જ મૃત્યુ પામ્યો.
શેર શાહ અને હુમાયુ વચ્ચે ચૌસામાં બનારસ નજીકના ગંગા નદીના કિનારે યુદ્ધ છેડાયું. આ યુદ્ધમાં પોતપોતાની જગ્યા લેવા માટે બંને શાસકોના લશ્કરોને સારો એવો સમય લાગ્યો. મુગલ લશ્કરના મોટાભાગના સૈનિકો, તોપોના મહત્વના હિસ્સાને હવે ક્યાંય ખસેડી શકાય તેમ ન હતો. આથી હુમાયુએ મહમ્મદ અઝીઝને રાજદુત તરીકે આમાં સામેલ કરીને મુત્સદ્દીગીરીનો ઉપયોગ કરવાનું નક્કી કર્યું. હુમાયુ શેર શાહને બંગાળ અને બિહાર પર રાજ કરવા દેવા તૈયાર હતો. પણ હુમાયુ નક્કી કરે તેટલા જ પ્રાંતમાં. પોતાને ઉંચા દેખાડવા, બંને શાસકોએ એક બીજો સોદો પણ કર્યો. હુમાયુએ શેર શાહના લશ્કરને સુવિધા પુરી પાડી. તે રીતે બંનેએ પોતપોતાનું માન જાળવ્યું.
હુમાયુએ આગ્રાને તો શેર શાહનો હાથ પહોંચે તે પહેલા બચાવી લીધું પણ પોતાના સામ્રાજ્યના બીજા શહેર, બંગાળના વિલાયત ની રાજધાની ગોરને તે બચાવી શક્યો નહીં. પોતાના દળોને આગળથી રક્ષણ આપી શકાય તે માટે ચુનારના કિલ્લો, કે જેને શેર શાહના પુત્રએ પચાવી પાડ્યો હતો, તેને કબ્જામાં લેવામાં હુમાયુના દળોએ વિલંબ કર્યો. હુમાયુના આખા રાજ્યમાં સૌથી મોટો હિસ્સો ગણાતા ગોરમાં જ્યારે તે પહોંચ્યો ત્યારે ત્યાંના ધાનના ભંડારો ખાલી હતા અને રસ્તા પર લાશો અને ખૂન વહેતું હતું. બંગાળની સંપત્તિ વિશાળ પ્રમાણમાં લૂંટાઇ ગઇ હતી. અને શેર શાહ સુરી પાસે યુદ્ધ લડવા માટે નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં પૈસો આવી ગયો હતો.
એકવાર હુમાયુના લશ્કરે તે વિસ્તારમાં પોતાનો કબ્જો જમાવી લીધો અને શેર શાહના લશ્કરે પીછે હઠ કરી કે તરત જ મુગલ લશ્કર પાછું પોત પોતાના સ્થળે જતું રહ્યું. અને યુદ્ધના પ્રદેશ પર તેણે પોતાના પુરાં સૈનિકો પણ તહેનાત ન રાખ્યા. મુગલ લશ્કરની આવી સ્થિતિ જોઇને શેર શાહ પોતાના કરાર પરથી ફરી ગયો. તે જ રાત્રે તેના લશ્કરે મુગલ કેમ્પમાં હલ્લો કર્યો અને જોયું કે મુગલ લશ્કર લડવાની સ્થિતિમાં નથી અને મોટાભાગના લોકો સુતા છે, તેણે તરત જ હમલો કર્યો અને તેમાંથી મોટા ભાગનાને મોતને ઘાટ ઉતાર્યા. હુમાયુ ગંગા નદીમાં હવા ભરેલા બલૂનનો ઉપયોગ કરી, તરીને બચી નિકળ્યો અને પાછો આગ્રા આવી ગયો.
તૈમુરે પોતે જ પોતાનું રાજ્ય પીર મહોમ્મદ, મિરાન શાહ, ખલિલ સુલ્તાન અને શાહરૂખ વચ્ચે વહેંચી દીધું હતું. અને તેને પરિણામે કુંટુંબમાં આંતરિક દુશ્મનાવટ ઉભી થઇ હતી. બાબરના મૃત્યુ પછી હુમાયુના રાજ્યની સરહદો જરાય સલામત નહોતી. બાબરે માત્ર ચાર વર્ષ રાજ કર્યું અને બધા ઉમરાવ હુમાયુને રાજા માટેની એક યોગ્ય પસંદગી માનતા નહોતા. હકીકતમાં, અગાઉ જ્યારે બાબર માંદો પડ્યો ત્યારે કેટલાક ઉમરાવોએ તો હુમાયુના કાકા મહેંદી ખ્વાજાને રાજગાદી પર બેસાડી દેવાનો પ્રયત્ન પણ કર્યો હતો. અલબત્ત, તેઓ સફળ થઇ શક્યા નહોતા, તે સમયથી જ હુમાયુ માટે કપરી પરિસ્થિતિના સંકેતો મળી ગયા હતા.
હુમાયુને સિંધના આમિર પાસેથી મદદની અપેક્ષા હતી, જેની તેણે જ નિમણૂંક કરી હતી અને જે તેના પ્રત્યે નિષ્ઠા ધરાવતો હતો. આમિર હુસૈને હુમાયુની ઉપસ્થિતિ ચલાવી લીધી, પણ તેને ખબર પડી કે હુમાયુને લશ્કર ઉભું કરીને શેર શાહ સામે લડવું આખરે ઘાતક સાબિત થશે, તેથી તેણે ખુબ જ સભ્યતા અને માન સાથે હુમાયુની લશ્કર ઉભું કરીને મદદ કરવાની વિનંતીને ફગાવી દીધી. હુમાયુ સિંધમાં હમિદા નામની સ્ત્રીને મળ્યો અને પરણી ગયો. તે 21 ઓગસ્ટ, 1541ના રોજ અકબરની માતા બની. હુમાયુએ ગ્રહોની સ્થિતિ જાણવા માટે નક્ષત્રશાસ્ત્રીઓ સાથે પરામર્શ કર્યા પછી આ તારીખ નક્કી કરી હતી.
શેર શાહ સુરી 1545માં મૃત્યુ પામ્યો. તેનો દિકરો ઇસ્લામ શાહ પણ 1554માં મોતને ભેટ્યો. આ બંનેના મોતને કારણે આખું શાસન અને રાજ્ય નિરાધાર થઇ ગયું. રાજગાદીના ત્રણ હરિફો દિલ્હી પર ચઢાઇ કરવા આવી ગયા. જ્યારે કેટલાક શહેરોમાં નેતાઓએ સ્વતંત્રતા અંગેની માગણીઓ અને દાવાઓ શરૂ કરી દીધા. મુગલો માટે ભારત પાછા ફરવાનો આ શ્રેષ્ઠ સમય અને તક હતી. હુમાયુએ બૈરમ ખાનના કુશળ નેતૃત્વ નીચે લશ્કરને તૈયાર કર્યું અને ભારત ભણી રવાના કર્યું. હુમાયુનું આ એક ખુબ જ યોગ્ય અને વખાણવાલાયક પગલું હતું. બૈરમ પોતે કાવાદાવામાં નિપૂણ સાબિત થવાનો હતો.
હુમાયુને એ વાતથી વાકેફ કરાયા હતા કે ગુજરાતના સુલતાન પોર્ટુગીઝોની મદદથી મુગલ સરહદો પર હુમલો કરવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે. હુમાયુએ અસામાન્ય નિર્ણયશક્તિ દેખાડવા સાથે લશ્કર ભેગુ કર્યું અને બહાદુર શાહ પર હુમલો કર્યો. તેનો આ હુમલો ખરેખર સુઝ-બુઝ સાથેનો હતો. તેણે એક જ મહિનામાં માંડુનો કિલ્લો અને ચાંપાનેર કબ્જે કરી લીધા. જો કે, બહાદુર શાહની પાછળ પડીને તેને જેર કરવાને બદલે હુમાયુએ આખું યુદ્ધ ત્યાં અટકાવી દીધું અને પોતાના નવા કિલ્લામાં મોજથી રહેવા લાગ્યો. તેનો લાભ લઇને બહાદુર નાસી છૂટ્યો અને પોર્ટુગીઝોના રક્ષણ હેઠળ રહ્યો.
જ્યારે હુમાયુ મુસાફરી કરી રહ્યો હતો ત્યારે સિંધના આમિરે માલદેવના પિતાની હત્યા કરી, જેથી હુમાયુ પ્રત્યેનું પોતાનું મંતવ્ય બદલવા રાજા પ્રેરિત થયો. રણમાં વહેતી મિઠી વિરડી પાસે વસેલા ઉમરકોટમાં તેણે હુમાયુને મળવાનો નિર્ણય કર્યો. તેમને ઘોડા અને હથિયારો પણ અપાયા. તેમણે સાથે મળીને સિંધ સામે લડાઇ છેડી. આ લડાઇ માટેનું મુખ્ય કેન્દ્ર ઉમરકોટ બનવાનું હતું. અને 23 નવેમ્બર 1542ના રોજ 15 વર્ષની હમિદાએ તેના પહેલા પુત્રને જન્મ આપ્યો. તેનું નામ જલાલુદ્દીન રાખવામાં આવ્યું. 34 વર્ષના હુમાયુનો તે વારસ હતો.
હુમાયુ હવે તેના ભાઈનું શાસન ધરાવતા કાબુલ પર કબ્જો કરવા તૈયાર હતો. જો કે, તેના માટે કોઇ યુદ્ધ ખેલવાની જરૂર ન પડી. કામરાનના રાજથી બધા કંટાળેલા. તેથી જેવું હુમાયુંનું પર્સિયન લશ્કર શહેરમાં પ્રવેશ્યું કે હજારો સૈનિકો પક્ષ બદલીને હુમાયુની તરફ થઇ ગયા. કામરાન બહાર જતો રહ્યો અને શહેરની બહાર પોતાની સેના તૈયાર કરવા લાગ્યો. 1545ની નવેમ્બર મહિનામાં હુમાયુ અને હમિદા તેમના દિકરા અકબરને મળ્યા. અને તેના માનમાં મોટી મિજબાની રાખી. પોતાના બાળકની સુન્નતની વિધિના માનમાં પણ તેણે બીજી એક વધુ મોટી મિજબાની રાખી.
તધકિરાત-અલ-વકિઆતમાં નોંધાયા પ્રમાણે, હુમાયુનો નોકર જોહર આકાશ સામે તીર છોડતો. આ તીર પર હુમાયુનું નામ કે પછી પર્શિયાના શાહનું નામ લખેલું રહેતું. તીર જ્યાં જઇને પડે તે પ્રમાણે બંનેમાંથી કોણ વધારે જોરાવર છે તેનું અર્થઘટન કરાતું. હુમાયુ નશામાં ધૂત રહેતો અને તે અફીણની ગોળીઓ પણ પીતો. ત્યારબાદ તે કવિતાઓ ગણગણવા માટે જાણીતો હતો. હુમાયુને જોકે યુદ્ધનો શોખ ન હતો. તે કોઇ એક યુદ્ધ જીત્યા બાદ તે મહિનાઓ સુધી બહાર કેટલું પણ મોટું યુદ્ધ ચાલતું હોય તો પણ જીતાયેલાં શહેરની બહાર નીકળતો નહીં.
પર્શિયનની આટલી મદદથી હુમાયુએ બે સપ્તાહના હુમલા બાદ અસ્કરી પાસેથી કંદહાર લઇ લીધું. તેણે નોંધ્યું છે કે અસ્કરીની સેવા કરતાં ઉમરાવો કેટલી ઝડપથી તેને પોતાના રાજા તરીકે સ્વીકારી લેતા હતા. "એક સત્ય એ છે કે દુનિયાના મોટાભાગના લોકો ઘેટા જેવા હોય છે, એક ઘેટું જ્યાં જાય ત્યાં જ બધા તેની પાછળ પાછળ જાય છે." કરાર પ્રમાણે જ કંદહાર શાહને આપી દેવાયું. શાહે તેના પુત્ર મુરાદને વાઇસરોય બનાવીને ત્યાં મોકલી આપ્યો. જો કે, મુરાદ થોડા સમયમાં જ મરી ગયો અને હુમાયુએ જાતે જ ત્યાં શાસન સ્થાપ્યું.
હુમાયુના શાસનના પહેલા પાંચ વર્ષ દરમ્યાન, આ બંને સત્તાધીશોએ પોતાના શાસનનો સારો એવો વિસ્તાર કર્યો હતો. અલબત્ત, સુલતાન બહાદુરને પોર્ટુગીઝો સાથેના છૂટાછવાયાં યુદ્ધને કારણે પુર્વમાંથી ખાસ્સાં દબાણનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. મુગલોએ ઓટમેન સામ્રાજ્ય દ્વારા રક્ષણ મેળવી લીધું હતું, તેવા સમયે બહાદુરના ગુજરાતે પોર્ટુગીઝો સાથે શ્રેણીબદ્ધ કરારો ઘડી કાઢીને રક્ષણ મેળવ્યું હતું અને પોર્ટુગીઝોને ઉત્તર-પશ્ચિમી ભારતમાં કેટલાક વ્યૂહાત્મક ઉપસ્થિતિ સ્થાપવાની મંજુરી આપી હતી.
હુમાયુ પાસે તેના ભાઈ કરતાં વધારે મોટું લશ્કર અને સત્તા હતી તેમ છતાં તેનો નબળો લશ્કરી નિર્ણય એક કે બે વાર કામરાનને કાબુલ અને કંદહાર ફરીથી જબ્બે કરવા માટેનો દોર આપી બેઠો.તેણે ફરીથી કામરાન પાસેથી સામ્રાજ્ય પાછું લેવું પડ્યું. જો કે, તેમાં તેની મદદે તેના સ્થાનિક લોકો આવ્યા. કેમ કે, ટૂંક સમયમાં જ પ્રજામાં તેના માટે માન જોવા મળ્યું. જ્યારે કામરાનની સત્તા દરમ્યાન પ્રજા પરના અત્યાચારોને કારણે પ્રજા કંટાળી હતી. તેથી તેમણે હુમાયુને ટેકો આપ્યો.
હુમાયુ પોતાની ભારતીય સત્તા પુશ્તુન ઉમરાવ શેર શાહ સુરી સામે હારી ગયો હતો. 15 વર્ષ પછી પર્શિયન મદદથી તેણે પોતાનો ગુમાવી દીધેલો ભારતીય પ્રદેશ પાછો મેળવ્યો. હુમાયુ પર્શિયાથી પાછો ફર્યો ત્યારે તેની સાથે પર્શિયાના કેટલાક સજ્જનો અને અગ્રણી લોકો પણ આવ્યા. મુગલ દરબાર સંસ્કૃતિમાં બદલાવનો એ સંકેત હતો. કેમ કે, મધ્ય એશિયામાં મૂળ ધરાવતા આ રાજવંશ પર પર્શિયાની કળા, સ્થાપત્ય, ભાષા અને સાહિત્યના પ્રભાવની ઊંડી અસર હતી.
હુમાયુનો અન્ય એક ભાઈ કામરાન પણ પંજાબની સરહદો પરથી તેની મદદ કરવાનો દેખાડો કરીને આવ્યો. જો કે, તેનું આગમન કપટથી ભરેલું હતું, કેમકે તેનો ઇરાદો હુમાયુના ભાંગી રહેલા સામ્રાજ્યમાં પોતાનો હિસ્સો લેવાનો હતો. તેણે હિંદલ સાથે સોદો કર્યો હતો જેમાં એવી શરત રાખવામાં આવી કે એકવાર હુમાયુનું શાસન ખંડિત થઇ જાય ત્યારબાદ કામરાન જે નવું રાજ ઉભું કરશે તેમાં તે હિંદલને હિસ્સેદાર બનાવશે.
ભારતમાં હુમાયુએ તેના પિતાનો વારસો 1530માં સંભાળ્યો. જ્યારે તેના સાવકા ભાઈ કામરાન મિર્ઝાએ કાબુલ અને લાહોર પર કબ્જો જમાવી લીધો. કામરાન મિર્ઝા હુમાયુનો પ્રતિસ્પર્ધી હતો અને તેણે પોતાના પિતાના રાજના સૌથી ઉત્તરના પ્રદેશો પર પોતાનો અલગ અધિકાર સ્થાપિત કરી દીધો હતો. હુમાયુએ 22 વર્ષની ઉંમરે જ ગાદી સંભાળી લીધી હતી. સત્તાના સુત્રો સંભાળ્યા ત્યારે તેનો અનુભવ ઓછો હતો.
હુમાયુએ નક્કી કર્યું કે હજુ વધારે પીછેહઠ કરવી યોગ્ય છે. તેણે સિંધમાં જવાનો નિર્ણય કર્યો અને તેના ભાઈઓને પણ સાથે જોડાવા કહ્યું. અગાઉ બળવા પર ઉતરી આવેલા હિંદલે તેને સાથ આપ્યો, જ્યારે કામરાન અને અસ્કરીએ કાબુલમાં જ રહેવાનું નક્કી કર્યું. આ કુટુંબમાં પડેલા તે નિર્ણાયક ભાગલા બનવાના હતા.
હુમાયુનો નાનો ભાઈ હિંદલ જે તેના બધા ભાઈઓમાં સૌથી વધુ બિનવફાદાર હતો તે તેના માટે લડતાં લડતાં મરી ગયો. તેનો નાનો ભાઈ અસ્કરી હજ દરમ્યાન દમાસ્કસના રણમાં જ મૃત્યુ પામ્યો.
તેની સાથે સાથે, હુમાયુએ બહુ થોડા જ સમયમાં પોતાની સત્તાનો વિસ્તાર કર્યો અને પોતાના દિકરા અકબર માટે તે સારો એવો વારસો મૂકીને ગયો.
એક છાપામારને ટુકડીમાંથી સામેવાળી ટુકડી તરફ મોકલવામાં આવે છે. અને છાપામાર જો તેમ કરવામાં સફળ રહે છે તો તેની ટુકડીને એક અંક પ્રાપ્ત થાય છે.
છાપામાર ને કોઈ પણ અંક નથી મળતો જો તે સામાપક્ષની હદમાં જઈ અને તે ટુકડીના કોઈ પણ સભ્યને અડ્યા વગર પાછો આવી જાય. અને જો છાપામાર સામાપક્ષના કોઈ પણ સભ્યને અડવામાં સફળ રહે તો તેની ટુકડીને એક અંક વધારે મળે છે.
છાપામાર ને સામાપક્ષના સભ્યો દ્વારા પકડી પડે અને છાપામાર ને ત્યાજ રોકી પાડે, વળી તેનો શ્વાસ તૂટી જાય અને તે કબડ્ડી શબ્દ બોલવાનું બંધ કરી દે ત્યારે વિરોધી ટુકડીને એક અંક મળે છે.
સામાન્ય શબ્દોમાં આ રમતને વધારે અંક હાસિલ કરવા માટે બે ટુકડીઓ વચ્ચે થતી એક સ્પર્ધા કહી શકાય. અંક મેળવવા માટે એક ટીમનો આક્રમણ કરનાર ખેલાડી કબડ્ડી - કબડ્ડી બોલતાં બોલતાં વિપક્ષી ટુકડીના ક્ષેત્રમાં જઇને ત્યાં રહેલા વિપક્ષી ખેલાડીઓને અડકવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ વખતે વિપક્ષી ટીમના ખેલાડીઓ પોતાના ક્ષેત્રમાં આવેલા રેડરને પકડી રાખી ફરી એમના ક્ષેત્રમાં જતાં રોકી રાખે છે. આ વખતે જો તેઓ આ પ્રયાસમાં સફળ થાય તો એમની ટીમને એના બદલે એક અંક ળે છે અને ઼ઓ રીડર કોઇપણ સ્ટોપરને અડકીને સફળતાપૂર્વક પોતાના ક્ષેત્રમાં પરત ચાલ્યો જાય તો એમની ટીમને એક અંક મળી જાય છે અને જે જે સ્ટોપરને એણે અડક્યા હોય એને નિયમ અનુસાર મેદાનની બહાર જવું પડે છે.
અખિલ ભારતીય કબડ્ડી સમિતિ દ્વારા આ રમતના નીતિ નિયમોનું માળખું તૈયાર કરેલ છે. ૧૯૩૬ માં બર્લિન ઓલોમ્પીકમાં સૌ પ્રથમ કબડ્ડી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પહોંચી હતી. આ રમતને નવીનતમ રૂપ આપવાનો શ્રેય જાય છે ભારતીય અવ્યવસાયી કબડ્ડી સમિતિને ). આ સાથે જ એશીયા કબડ્ડી સમિતિ એ પણ નક્કી કર્યું કે આ પૌરાણિક રમત આ પ્રદેશમાં પ્રસિદ્ધ થાય. તેઓ હમેશા અલગ અલગ પ્રતીયોગીતાઓનું આયોજન કરે છે જે એશીયાઇ રમતોમાં પ્રચલિત છે. ૧૯૯૮માં યોજાએલ બેંગકોક એશિયન રમતોત્સવમાં આ રમતમાં ભારતીય સમૂહ સુવર્ણ ચંદ્રક જીતી લાવવામાં સફળ રહ્યું હતું.
જેમિની : આ રમતમાં કોઈ સમય મર્યાદા નથી હોતી. જયારે બધા જ ખેલાડીઓને આઉટ જાહેર કરવામાં આવે છે ત્યારે આ રમત સ્વાભાવિક રીતે પૂરી થાય છે.
અમર : રમતના આ સ્વરૂપમાં જયારે પણ ખેલાડી સામાપક્ષના ખેલાડીને અડકી જાય છે ત્યારે જે તે ખેલાડીએ મેદાન છોડીને બહાર નથી જવું પડતું પરંતુ સામાપક્ષને એક અંક આપવામાં આવે છે. અહી એક નિયત કરેલા સમયમાં આ રમત રમાય છે.
કબડ્ડી દક્ષિણ એશીયામાં રમાતી રમત છે, જે સંપૂર્ણ પણે શારીરિક સક્ષમતા વાળી રમત છે. કબડ્ડી શબ્દ તમિલ ભાષાના શબ્દ પરથી ઉતરી આવેલ છે કે જેનો અર્થ 'હાથ પકડવો' છે. આ રમતના મૂળ ભારતમાં છે. આ રમતની ખ્યાતી અને ઘણા વર્ષોથી રમાતી આવતી હોવાથી ભારતના જુદા જુદા પ્રદેશોમાં અલગ અલગ નામોથી ઓળખાય છે. આ રમત ત્રણ થી ચાર હજાર વર્ષ જૂની છે.
પ્રત્યેક ટીમમાં ૧૨ ખેલાડીઓ હોય છે, પરંતુ તેમાંથી સાતને જ એક વારમાં ક્ષેત્રમાં જવાની અનુમતિ હોય છે. પાંચ ખેલાડીઓ અનામત હોય છે. બન્ને ટીમો પહેલાં આક્રમણ અને પછી રક્ષાત્મક રહીને અંક હાસિલ કરવા માટે તજવીજ કરતી હોય છે.
આ રમતની દરેક પ્રતિયોગીતા ખેલાડીઓની ઉંમર અને વજનના આધારે રમાય છે. આ એ સૂચવે છે કે કોઈ અન્ય ખેલાડીની શારીરિક ક્ષમતા અન્ય ખેલાડી પર વધુ હાવી ના થઇ જવી જોઈએ.
ઇટાલીના અનેક શહેરોની જેમ મિલાન અને તેની આજુબાજુના વિસ્તારોમાં તેના પોતાના પ્રાદેશિક વ્યંજન છે, જેમાં લોમ્બાર્ડ વ્યંજનોની વિશિષ્ટતા અનુસાર પાસ્તાની અપેક્ષા હંમેશા ચોખાનો ઉપયોગ થાય છે તથા તેમાં લગભગ ટમેટાનો ઉપયોગ થતો નથી. મિલાનીઝ ભોજનમાં સામેલ છે કોટોલેટા અલા મિલાનીઝ, એક બ્રેડેડ વીલ માખણમાં તળેલી કટેલટ (જેને કેટલાંક લોકો ઓસ્ટ્રિયાઈ મૂળના માને છે, કારણ કે તે વિએનીઝ "વિનરશ્નિત્ઝેલ" સમાન છે, જ્યારે અન્ય લોકોનો દાવો છે કે તે કોટોલેટ્ટા અલા મિલાનીઝમાં નીકળ્યું છે.)અન્ય વિશિષ્ટ વ્યંજન છે કૈસોયુલા , ઓસોબુકો , રિસોટ્ટો અલ મિલાનીઝ , બ્યુસેકા , બ્રેસાટો . સીઝન સંબંધિત પેસ્ટ્રીઓમાં સામેલ છે ચિયાકાઇર અને કાર્નિવલ માટે ટૉર્ટેલી , ઇસ્ટર માટે કોલોમ્બા , ઓલ સોલ્સ ડે માટે પેન ડેઈ મૉર્ટી અને ક્રિસમસ માટે પેનોટોન.
અદ્વિતીય વ્યંજનો ઉપરાંત મિલાનમાં અનેક જગપ્રસિદ્ધ રેસ્ટોરાં અને કેફે પણ છે. મોટા ભાગના રસપ્રદ અને ઉચ્ચવર્ગીય રેસ્ટોરાં ઐતિહાસિક કેન્દ્રમાં સ્થિત છે, જ્યારે પરંપરાગત અને લોકપ્રિય મુખ્ય બ્રેરા અને નેવિગ્લી જિલ્લામાં સ્થિત છે. અત્યારે મિલાનમાં નોબુ જાપાનીઝ રેસ્ટોરાં પણ છે, જે વાયા મનઝોનીના આરમાની વિશ્વમાં સ્થિત છે અને તેને શહેરના આધુનિક રેસ્ટોરાંમાંનું એક મનાય છે. શહેરના પસંદગીના કે પેસ્ટિસેરી માંનું એક કેફે કોવા છે, જે 1817માં સ્થાપિત એક પ્રાચીન મિલાનીઝ કૉફીહાઉસ જે ટિએટ્રો અલા સ્કાલા પાસે છે, જેણે હોંગકોંગમાં પણ ફ્રેન્ચાઇઝી ખોલી છે. બિફી કાફે અને ગૈલરિયામાં જુકા પણ પ્રસિદ્ધ અને ઐતિહાસિક કેફે છે, જે મિલાનમાં સ્થિત છે. મિલાનના અન્ય રેસ્ટોરાંમાં સામેલ છે હોટેલ ફોર સીઝન્સ રેસ્ટોરાં, લા બ્રાઇશિયોલા, મેરિનો આલા સ્કાલા અને ધ શૈન્ડલિયર. અત્યારે ગૈલેરિયા વિટ્ટોરિયો એમાન્યુએલ ટૂમાં મૈકડોનાલ્ડ્સ ફાસ્ટ ફૂડ રેસ્ટોરાં પણ છે અને અમુક નવા બુટિક-કેફે પણ છે, જેમ કે વાયા ડેલા સ્પિગામાં સ્થિત જસ્ટ કેવાલી કાફે, જેની પર લક્ઝરી ફેશન ગૂડ્સ બ્રાન્ડ રોબર્ટો કવાલિની માલિકી છે.
313ના મિલાનના ફરમાનમાં સમ્રાટ કૉનસ્ટેટાઇન પ્રથમએ ખ્રિસ્તીઓ માટે ધાર્મિક સ્વતંત્ર્તાની ખાતરી આપી. 402માં શહેરને વિસિગૉથ લોકોએ ઘેર લીધું અને શાહી નિવાસ રાવેના લઈ જવામાં આવ્યું. પચાસ વર્ષ પછી 452માં હુણ જાતિના લોકોએ શહેર પર કબજો જમાવી દીધો. 539માં ઑસ્ટ્રોગોથોએ બેન્ઝન્ટાઇન સમ્રાટ જસ્ટિનિયન પ્રથમ વિરૂદ્ધ કથિત ગોથિક યુદ્ધમાં મિલાન પર વિજય મેળવ્યો અને તેને નષ્ટ કરી દીધું. 569ની ગરમીના દિવસોમાં લોંગોબાર્ડોએ રક્ષણ માટે બચી બેન્ઝન્ટાઇન સેનાની નાની ટુકડીને હરાવી દઈ મિલાન પર જીત હાંસલ કરી. લોમ્બાર્ડ શાસનના આધિન મિલાનમાં અમુક રોમન ઇમારતો પ્રયોગ સ્વરૂપે બની. 774માં મિલાને ફ્રેન્કસ સમક્ષ આત્મસમર્પણ કર્યું, જેન ચાર્લેમૈને સંપૂર્ણ અભિનવ નિર્ણય લેતાં લોમ્બાર્ડના રાજાની પદવી ધારણ કરી. (તે અગાઉ જર્મનિક સામ્રાજ્યોએ અનેક વખત એક બીજા પર વિજય પ્રાપ્ત કર્યો હતો, પણ કોઈએ અન્ય લોકોનારાજાની ઉપાધિ ધારણ કરી નહોતી). લોમ્બાર્ડીનો લોહમુગટ તે કાળનો છે. તે પછી મિલાન પવિત્ર રોમન સામ્રાજ્યનો હિસ્સો બની ગયું.
આ શહેરની સ્થાપના મીડિયોલેનમ નામ અંતર્ગત કેલ્ટિક લોકો ઇનસબરેસ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તે પછી ઇ. સ. પૂર્વ 222માં રોમન સામ્રાજ્ય દ્વારા તેનો કબજો કરી લેવામાં આવ્યો હતો અને તેના આધીન શહેર અત્યંત સમૃદ્ધ થયું હતું. પછી મિલાન પર વિસ્કૉન્ટી, સ્ફોર્જા અને 1500માં સ્પેનિશ, 1700માં ઑસ્ટ્રિયાનું શાસન ચાલ્યું. 1796માં મિલાન પર નેપોલિયન પ્રથમએ વિજય મેળવ્યો અને તેણે 1805માં પોતાના સામ્રાજયમાં ઇટાલીની રાજધાની બનાવ્યું. રોમેન્ટિક યુગ દરમિયાન મિલાન યુરોપનું એક મુખ્ય સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર હતું, જેણે અનેક કલાકારો, સંગીતકારો અને મહત્વપૂર્ણ સાહિત્યકારોને પોતાની તરફ આકર્ષિત કર્યા. પાછળથી બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન શહેર પર બોંબ વિસ્ફોટ કરવામાં આવ્યા હતા અને તેના પગલે મોટા પાયે ખાનખરાબી સર્જાઈ હતી. 1943માં જર્મનીના કબજામાં આવ્યા પછી મિલાન ઇટાલીના વિરોધનું મુખ્ય કેન્દ્ર બની ગયું. તેમ છતાં મિલાને યુદ્ધ પછીના સમયગાળામાં આર્થિક વિકાસ જોયો, જેણે દક્ષિણ ઇટાલી અને વિદેશોમાંથી હજારો આપ્રવાસીઓને આકર્ષિક કર્યા.
1980ના દાયકામાં મિલાનને જબરદસ્ત ઔદ્યોગિક સફળતા મળવા લાગી. તે કાપડ અને અનેક વસ્ત્ર લેબલોનું મુખ્ય નિકાસકાર બની ગયું અને આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરવા લાગ્યું હોવાથી મિલાનને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે એક મુખ્ય ફેશન રાજધાની તરીકે ઓળખવામાં આવ્યું. શહેરના સ્ટાઇલિસ્ટ ડિઝાઇનરો દ્વારા ઉત્પાદિત પરંપરાગત અને સસ્તા પરંતુ સાથેસાથે વાજબી, સ્ટાઇલિશ અને ટીપ-ટૉપ પોશાકોએ તેને ગંભીર વૈશ્વિક પ્રતિસ્પર્ધી બનાવની દીધું, જે હાઉટ કોચર કે ઉચ્ચ ફેશનની વૈશ્વિક રાજધાની સ્વરૂપે પેરિસની સદીઓ જૂની પ્રતિષ્ઠા માટે જોખમરૂપ બની ગયું. શહેરમાં આંતરરાષ્ટ્રીય પર્યટકોનું આગમન થયું, ખાસ કરીને ચીન, જાપાન કે દૂર પૂર્વના દેશોમાંથી પ્રવાસીઓની સંખ્યામાં ખાસ્સો વધારો થયો. સમૃ્દ્ધિનો આ કાળ અને ફેશનની રાજધાની સ્વરૂપે શહેરની નવી આંતરરાષ્ટ્રીય છબીએ અનેક પત્રકારોને " " મહાનગરને કહેવા મજબૂર કર્યા, જેનો શબ્દશઃ અર્થ થાય છે "મન ભરીને માણવા લાયક મિલાન."