polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ગીતા પરીખનો જન્મ ૧૧ ઑગસ્ટ ૧૯૨૯ ના દિવસે ભાવનગરમાં વિજયાબેન અને પરમાનંદ કાપડિયાના જૈન પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતા સામાજિક કાર્યકર અને સ્વતંત્રતા સેનાની હતા. તેમણે પોતાનું પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શાળા શિક્ષણ મુંબઈની ફેલોશિપ સ્કૂલમાંથી પૂરું કર્યું. તેઓ ૧૯૪૫ માં મેટ્રિકની પરીક્ષામાં ઉતિર્ણ થયા. તેમણે ૧૯૪૯માં વિલ્સન કૉલેજમાંથી બીજા વર્ગ સાથે તત્વજ્ઞાન વિષયમાં બી.એ. અને પછી ૧૯૫૨ માં તે જ વિષયમાં એમ.એ. ને પદવી મેળવી. ૧૯૮૮ માં, તેમણે ધીરુ પરીખના માર્ગદર્શન હેઠળના તેમના મહાનિબંધ -અર્વાચીન ગુજરાતી કવિયત્રીઓ સાથે પીએચ.ડી. કર્યું. ત્યાર બાદ તેમણે થોડો સમય કૉલેજમાં ભણાવ્યું.
પરીખે લગભગ તમામ પ્રકારનાં કાવ્યો લખ્યા હતાં. તેમણે ૯૦૦ થી વધુ કવિતાઓ લખી હતી. તેમની પસંદ કરેલી એકસો કૃતિઓ ૧૯૬૬માં પૂર્વીનામના સંગ્રહમાં પ્રકાશિત થઇ હતી. આ કવિતાઓ પ્રેમની ભાવના, વિવાહિત જીવન અને દર્શન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. પૂર્વીને ગુજરાત સરકાર નું પ્રથમ ઇનામ મળ્યું હતું. ૧૯૭૯માં, તેમનો બીજો કવિતા સંગ્રહ, ભીનાશ પ્રકાશિત થયો, જેમાં પ્રકૃતિ, પારિવારિક જીવન, માતાપિતાના મૃત્યુ અને ભક્તિ જેવા વિષયો પરની કવિતાઓ શામેલ છે.
૧૯૫૩માં, તેમણે ગાંધીવાદી સૂર્યકાંત પરીખ સાથે લગ્ન કર્યા જેઓ ભૂદાન આંદોલન સાથે જોડયલા હતા. ગીતાબહેને તેમની પ્રવૃત્તિઓમાં તેમને ટેકો આપ્યો હતો. સંતાનના જન્મ પછી, તેમણે પોતાનું ધ્યાન પરિવાર તરફ કેન્દ્રિત કર્યું.
૧૯૫૦ માં, તેઓ રામનારાયણ પાઠક પાસે મીટર શીખ્યા હતા અને તેમણે રાજેન્દ્ર શાહ પાસે પણ માર્ગદર્શન મેળવ્યું હતું. તેમનો કવિતામાં રસ વધવા માંડ્યો અને ૧૯૫૧ માં કુમાર માસિકમાં તેમની પ્રથમ કવિતા "મારું લગ્ન" પ્રકાશિત થઈ.
ગીતા સૂર્યકાંત પરીખ ગુજરાતી કવિયત્રી અને તત્વજ્ઞાનના અભ્યાસુ હતા. તેમના બે કાવ્યસંગ્રહો અને એક જીવનચરિત્ર પ્રકાશિત થયા છે.
તેમણે અમદાવાદની ઇંગ્લિશ ક્લબ ઑફ શારદા મંદિર સ્કૂલમાં ભણાવવાનું કામ કર્યું. ૧૯૭૪ની શરૂઆતમાં તેમણે સંગીતના શાસ્ત્રીય અને બીજા સ્વરૂપો શીખ્યા.
લીંબુ અને ગરમ પાણીનો ઉપયોગ કરવાથી શરીરમાં વિટામીન- વધે છે અને તેનાથી કોરોનાવાયરસ અને કેન્સર દૂર થાય છે તેવો દાવો થયો હતો, જે ખોટો છે અને તેનાથી કોરોનાવાયરસ કે કેન્સરને કોઈ અસર થતી નથી,
જનતા કર્ફ્યુ દરમિયાન સાંજે ૫ વાગે થાળીના ડંકા અને તાળીઓના ગડગડાટથી પેદા થતી ધ્રુજારીથી કોરોનાવાયરસને નાશ કરવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે આ દાવો ખોટો છે તેવું ભારત સરકારના પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યૂરોએ સ્પષ્ટતા કરી હતી અને આ ક્રિયા માત્ર કોરોના સામે લડતા કર્મીઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે હતી. સાથે એવો પણ દાવો કરાયો હતો કે વાયરસની જીંદગી ૧૨ કલાકની હોય છે અને ૧૪ કલાક કર્ફ્યુ પાળવાથી વાયરસ મરી જશે પણ આ દાવો ખોટો હતો. એક અન્ય ખોટો દાવો પણ કરાયો હતો કે જેના અનુસાર આકાશમાંથી કોરોનાવાયરસને મારવાની દવા છાંટવામાં આવશે.
હિંદુ મહાસભાના સ્વામી ચક્રપાણીએ ગૌમૂત્રની પાર્ટી આયોજિત કરી હતી અને તેનાથી નોવેલ-કોરોનાવાયરસને ભગાડવાનો દાવો કર્યો હતો. આસામના ભારતીય જનતા પાર્ટીના ધારાસભ્યે પણ ગૌમૂત્ર અને ગોબરથી નોવેલ કોરોનાવાયરસને ભગાડવાનો દાવો કર્યો હતો. આ દાવાઓ પાછળ કોઈ વૈજ્ઞાનિક તથ્ય નથી. વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશનના વૈજ્ઞાનિક અને ડૉક્ટર સૌમ્યા સ્વામિનાથને આ દાવાઓને નકારી કાઢ્યા હતા અને રાજકારણીઓની ખોટી માહિતી ફેલાવા બદલ ટીકા કરી હતી.
વિશ્વના વિવિધ આરોગ્ય સંગઠનોએ રોગ અને ચેપ વધુ ફેલાતો અટકાવવા માટેની પદ્ધતિઓ જાહેર કરી છે. આ પદ્ધતિઓમાં અન્ય કોરોનાવાયરસ રોગોની જેમ: ઘરે રહેવું, જાહેર સ્થળોએ પ્રવાસ ન કરવો, વારંવાર સાબુ અને પાણીથી હાથ ધોવા; આંખ, નાક અને મોઢાને હાથ ધોયા વગર ન અડકવું; અને શ્વસન અવયવોને સ્વચ્છ રાખવા જેવા પગલાંઓનો સમાવેશ થાય છે.
ઉપરોક્ત બધાં જ ઉપાયો ખોટા સાબિત થયા છે. દા.ત. અલ્ટ્રાવાયોલેટ, ક્લોરિન અને ઉંચા તાપમાનથી મનુષ્યની ચામડી પર માઠી અસર પહોંચે છે. - 2 વાયરસ પર ૫૬ સેં તાપમાનની અસરો વિશે હજુ જાણી શકાયું નથી. આદુની કોઇપણ પ્રકારની વાયરસ બિમારી પર અસર થઇ નથી અને વિટામીન- કોરોનાવાયરસ સામે અસરકારક પુરવાર થયું નથી.
કોરોનાવાયરસ રોગ ૨૦૧૯ ના પ્રારંભિક ફાટી નીકળ્યા પછી રોગના મૂળ વિશે, તેની તીવ્રતા વિશે અને અન્ય વિવિધ પાસાઓ અંગે વિવિધ ખોટી માહિતી ઉભરાઈને બહાર આવી.
સુબ્રમણ્યમ સ્વામી ભારતીય રાજકારણી, અર્થશાસ્ત્રી અને આંકડાશાસ્ત્રી છે, જે ભારતીય સંસદના ઉપલા ગૃહ રાજ્યસભામાં નામાંકિત સભ્ય તરીકે સેવા આપે છે. સ્વામીએ ભારતના આયોજન પંચના સભ્ય તરીકે સેવા આપી છે અને ચંદ્ર શેખરની સરકારમાં કેબિનેટ પ્રધાન હતા. અગાઉ નવેમ્બર 1978 માં, સ્વામી પ્રખ્યાત વ્યક્તિઓના જૂથના સભ્ય હતા અને વિકાસશીલ દેશો વચ્ચેના આર્થિક સહકાર પર સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘના કોન્ફરન્સ ઓન ટ્રેડ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ નો અહેવાલ તૈયાર કરવા માટે સ્વિટ્ઝરલેન્ડના જિનેવા ખાતે બોલાવવામાં આવ્યા હતા. સ્વામીએ વેપાર વ્યવસ્થાની સરળ પદ્ધતિઓ બનાવી અને નવી નિકાસ વ્યૂહરચના પણ તૈયાર કરી જે પછીથી અપનાવવામાં આવેલા વેપાર સુધારામાં અગ્રણી બની. 1994 માં,લેબર સ્ટાન્ડર્ડ્સ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પરના કમિશનના અધ્યક્ષ હતા જેની રચના ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન પી . વી. નરસિંહ રાવ દ્વારા કરાઈ હતી.
સ્વામીએ હિન્દુ કૉલેજ, દિલ્હી યુનિવર્સિટીમાં હાજરી આપી, જ્યાંથી તેમણે ગણિતમાં તેમની બેચલર ઓનર્સ ડિગ્રી મેળવી. ત્યારબાદ તેમણે કોલકત્તાના ઇન્ડિયન સ્ટેટેસ્ટિકલ ઇન્સ્ટિટ્યુટના સ્ટેટિસ્ટિક્સમાં તેમની માસ્ટર ડિગ્રી લીધી. પાછળથી હેન્ડ્રિક એસ. હોઉથકકર દ્વારા તેમની ભલામણ થઈ હતી અને સંપૂર્ણ રોકફેલર સ્કોલરશીપ પર હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ કરવા ગયા હતા, જ્યાં તેમણે 1965 માં અર્થશાસ્ત્રમાં પીએચડી મેળવી. તેમના થીસીસ સલાહકાર નોબલ વિજેતા સિમોન કુઝનેટ્સ હતા . 1963 માં, જ્યારે સ્વામી હાર્વર્ડમાં ડોક્ટરલ વિદ્યાર્થી હતા, તેઓ ન્યૂ યોર્ક સિટીમાં સહાયક અર્થશાસ્ત્ર બાબતોના અધિકારી તરીકે યુનાઇટેડ નેશન્સ સચિવાલયમાં કામ કર્યું હતું. ત્યારબાદ હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીના લોવેલ હાઉસ ખાતે તેમણે નિવાસી ટ્યુટર તરીકે કામ કર્યું અને 1986 માં, વિશ્વ બેંકના સલાહકાર તરીકે સેવા આપી હતી.
જુલાઇ 1965 માં, હાર્વર્ડથી અર્થશાસ્ત્રમાં પીએચડી મેળવ્યા પછી, સ્વામી એક સહાયક અધ્યાપક તરીકે તે જ સંસ્થામાં અર્થશાસ્ત્રના ફેકલ્ટી તરીકે જોડાયા. 1969 માં, તેમને એક એસોસિયેટ પ્રોફેસર બનાવવામાં આવ્યા હતા. એસોસિયેટ પ્રોફેસર તરીકે, તેમને અમર્ત્ય સેન દ્વારા દિલ્હી સ્કૂલ ઓફ ઇકોનોમિક્સમાં ચાઈનીઝ અધ્યયનની અધ્યક્ષતા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું. તેમણે આ ઓફર સ્વીકારી, અને ખરેખર તે પોઝિશન લેવા ભારત આવ્યા હતા, પરંતુ ભારતની આર્થિક નીતિ અને તેની પરમાણુ નીતિ અંગેના તેમના મંતવ્યોને કારણે તેમની છેલ્લી ઘડીએ તેમની નિમણૂંક રદ કરવામાં આવી હતી. તે સમયે, ભારત હજી પણ આંશિક રીતે સમાજવાદ અને નેહરુ દ્વારા સ્થાપિત "નિયંત્રિત અર્થતંત્ર" મોડેલ તરફ આધારિત હતું, અને સ્વામી બજાર અર્થતંત્રમાં આસ્થાવાન હતા.
સ્વામીની કારકિર્દી સર્વોદય ચળવળમાં તેમની સામેલગીરી સાથે શરૂ થઈ હતી, જે એક અરાજકીય ચળવળ હતી, પરંતુ પાછળથી જનતા પક્ષની રચનાની સ્થાપના થઈ હતી. તેમની રાજકીય કારકિર્દીમાં વાસ્તવિક વળતર આઇઆઇટીમાંથી બરતરફ થયા પછી થયું હતું. તેમના દ્વારા ઉભી કરાયેલી ઉદાર આર્થિક નીતિઓ તત્કાલીન તત્કાલીન વડા પ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધી સાથે જામી ન હતી, જેમણે તેમને 'અવાસ્તવિક વિચારો સાથે સાન્તાક્લોઝ' તરીકે નકારી કાઢ્યા હતા. પાછળથી તેમને ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઑફ ટેક્નોલૉજીમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવ્યાં હતાં. આ તેમની સક્રિય રાજકીય કારકિર્દીની શરૂઆતનું ચિહ્ન છે. ઈન્દિરા ગાંધી ના ચુસ્ત વિરોધી ભારતીય જન સંઘએ તેમને ભારતીય સભાના ઉપલા ગૃહ રાજ્ય સભામાં મોકલી આપ્યાં.
ત્યારબાદ, સ્વામી ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઑફ ટેક્નોલોજી, દિલ્હી ગયા અને તે 1969 થી 1970 ની શરૂઆતમાં ત્યાં ગાણિતીક અર્થશાસ્ત્રનાં સંપૂર્ણ અધ્યાપક હતા. 1970 ના દાયકાની શરૂઆતમાં તેને તેના ગવર્નર બોર્ડ દ્વારા સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યા હતા પરંતુ 1990 ના દાયકાના અંતમાં ભારતના સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા કાયદેસર રીતે પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવી હતી. તેમણે 1991 સુધી પોઝિશનમાં ચાલુ રાખ્યું જ્યારે તેમણે કેબિનેટ પ્રધાન બનવા માટે રાજીનામું આપ્યું. તેમણે આઈઆઈટી, દિલ્હી ના બોર્ડ ઓફ ગવર્નરો અને આઇઆઇટી કાઉન્સિલ પર સેવા આપી હતી. તેમણે 2011 સુધી હાર્વર્ડ માં ઉનાળાની સત્રમાં અર્થશાસ્ત્ર અભ્યાસક્રમો પણ શીખવ્યાં.
હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ કરતી વખતે સ્વામી પારસી વંશીય ભારતીય મહિલા રોક્સનાને મળ્યા હતા, જેઓ હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાં ગણિતમાં પીએચડીનો અભ્યાસ કરતા હતા. જૂન 1966 માં તેઓ પરણ્યા હતા. સ્વામી પાસે બે પુત્રીઓ છે. મોટી પુત્રી ગીતાંજલી સ્વામી એ ઉદ્યોગ સાહસિક અને ખાનગી ઇક્વિટી પ્રોફેશનલ છે. તેણીએ એમઆઈટીના અધ્યાપક ડૉ. સંજય સર્મા સાથે લગ્ન કર્યા છે, જે ભારત સરકારના નિવૃત્ત આઇએએસ અધિકારી અને પૂર્વ સચિવ આર્થિક બાબતોના ઇએએસ સરમાના પુત્ર છે. નાની પુત્રી સુહાસીની હૈદર, એક પ્રિન્ટ અને ટેલિવિઝન પત્રકાર છે, જે ભૂતપૂર્વ ભારતીય વિદેશ સચિવ સલમાન હૈદરના પુત્ર નદેમ હૈદર સાથે લગ્ન કર્યાં છે.
તેઓ કેરાલામાં એસસીએમએસ ગ્રૂપ ઓફ એજ્યુકેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુશન્સના બોર્ડ ઓફ ગવર્નરોના અધ્યક્ષ તરીકે પણ કામ કરે છે. તેમણે મોટાભાગે પીપલ્સ રિપબ્લિક ઑફ ચાઇના , પાકિસ્તાન અને ઇઝરાઇલ સાથે ભારતના વિદેશી સંબંધો પર લખ્યું છે. 26 એપ્રિલ 2016 ના રોજ તેમને રાજ્યસભામાં નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા.
સુબ્રમણ્યમ સ્વામીનો જન્મ તમિલનાડુ, ચેન્નઈના મૈલાપોરમાં થયો હતો, તેમનું મૂળ તમિલનાડુનું મદુરાઈ છે. તેમના પિતા સિતારામ સુબ્રમણ્યમ, એક અમલદાર હતા અને તેમની માતા પદ્માવતી, એક ગૃહિણી હતી. તેમને એક નાના ભાઈ, રામ સુબ્રમણ્યમ તેમજ બે નાની બહેનો છે.
કટોકટીના સમયગાળા દરમિયાન, તેઓ મિશિગનમાં ભારતીય ઉદ્યોગપતિ સાથે હેવન કરવા માંગતા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ભાગી ગયા હતાં, અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં વિરોધ પક્ષના પ્રવક્તા બન્યા હતા. 1976 માં, જ્યારે કટોકટી હજી અમલમાં હતી અને તેમના નામનું ધરપકડ વોરંટ જારી કરવામાં આવ્યું હતું.
સ્વામી સત્રમાં હાજરી આપવા માટે સંસદમાં આવ્યા હતા અને સત્ર સ્થગિત થયા પછી ભારતથી ભાગી ગયા હતાં. વિરોધ પક્ષોની નજરમાં આ વિરોધની આ રીત સારી રીતે આવકારાઈ હતી.
ઇતિહાસના મંચ પર તેમનો પ્રવેશ એક અકસ્માત હતો. મરાઠા પેશવા બાજીરાવ પ્રથમની સેવામાં કમાન્ડર અને માલવા પ્રદેશના સ્વામી મલ્હારરાવ હોલકર પુણે જતા સમયે ચૌંડીમાં રોકાયા હતા અને દંતકથા મુજબ, ગામમાં મંદિરની સેવામાં આઠ વર્ષની અહિલ્યાબાઈને જોઈ હતી. બાળ અહિલ્યાની ધાર્મિકતા અને તેના ચારિત્ર્યને ઓળખીને તેઓ છોકરીને તેમના પુત્ર ખંડેરાવ માટે દુલ્હન તરીકે હોલકર ક્ષેત્રમાં લઈ આવ્યા. અહિલ્યાબાઈના લગ્ન ખંડેરાવ હોલકર સાથે ૧૭૩૫ માં થયા હતા. ૧૭૪૫માં તેમણે એક પુત્ર માલેરાવને અને ૧૭૪૮માં એક પુત્રી મુક્તાબાઈને જન્મ આપ્યો હતો. માલેરાવ માનસિક રીતે અસ્વસ્થ હતા અને ૧૭૬૭ માં બીમારીથી મૃત્યુ પામ્યા હતા. અહિલ્યાબાઈએ પરંપરાથી વિરુદ્ધ જઈને ડાકુઓને હરાવનાર એક બહાદુર પરંતુ ગરીબ વ્યક્તિ યશવંતરાવ સાથે પોતાની પુત્રીના લગ્ન કરાવ્યા હતા.
૧૭૫૪ માં કુમ્હેરની ઘેરાબંધી દરમિયાન તેમના પતિની હત્યા કરવામાં આવી હતી. મુઘલ સમ્રાટ અહમદ શાહ બહાદુરના મીર બક્ષી, અહિલ્યાબાઈના પતિ ખંડેરાવ હોલકરના સમર્થનની વિનંતી પર, તેમના પિતા મલ્હારરાવ હોલકરની સેનામાં, ભરતપુર રાજ્યના જાટ મહારાજા સૂરજમાલના કુમ્હેર કિલ્લાની ઘેરાબંધી કરી હતી, જેમણે મુઘલ સમ્રાટના બળવાખોર વઝીર સફદરજંગનો પક્ષ લીધો હતો. ખંડેરાવ કુમ્હેરની લડાઈમાં ખુલ્લી પાલખી પર તેમના સૈનિકોનું નિરીક્ષણ કરી રહ્યા હતા ત્યારે જાટ સૈન્યના તોપગોળાથી તેમના પર હુમલો કરી તેમને મારી નાખવામાં આવ્યા હતા.
અહિલ્યાબાઈનો જન્મ ૩૧ મે, ૧૭૨૫ના રોજ મહારાષ્ટ્રના હાલના અહમદનગર જિલ્લાના ચૌંડી ગામમાં થયો હતો. તેમના પિતા માન્કોજી શિંદે, બીડ જિલ્લાના ચૌદે ગામના એક આદરણીય ધનગર પરિવારના વંશજ અને પાટિલ હતા. તે સમયમાં સ્ત્રીઓને શિક્ષણ આપવામાં આવતું નહોતું, પરંતુ અહિલ્યાબાઈના પિતાએ તેમને વાંચતાં-લખતાં શીખવ્યું હતુ.
પતિ ખંડેરાવના અવસાન બાદ અહિલ્યાબાઈએ જીવનની તમામ ઇચ્છાઓ છોડી દીધી હતી અને પતિની સાથે તેમની ચિતામાં બળીને સતી થવાનો નિશ્ચય કર્યો હતો પરંતુ તેમના સસરા મલ્હારરાવ હોલકરે તેમને તેમ કરતા અટકાવ્યા હતા.
પ્રવાસ વર્ણન સાથે આ પુસ્ત્ક લેખકની આંતરયાત્રાનું પણ પ્રતિબિંબ છે. આ પ્રવાસ બે સંતાનોના પિતા એવા કાકાસાહેબના સંસાર ત્યાગ કરવાના સંકલ્પને અમલી બનાવવાના ઉપક્રમ સ્વરૂપે હતો. કાકા સાહેબે ઈ.સ. ૧૯૧૨ માં અનંતબુવા મરઢેકર અને સ્વામી આનંદની સાથે હિમાલયનો પગપાળા પ્રવાસ કર્યો હતો. દરરોજ વીસ-ત્રીસ માઈલની પદયાત્રા કરીને તેઓએ કુલ પચ્ચીસો માઈલનો આ પ્રવાસ ચાળીસ દિવસમાં પૂર્ણ કર્યો. તેના સાત વર્ષ બાદ કાકાસાહેબે ઈ.સ. ૧૯૧૯માં પ્રવાસ-વર્ણન લેખમાળા સ્વરૂપે લખવાનો આરંભ કર્યો. શરૂઆતમાં આશ્રમના સાથીઓ અને વિદ્યાર્થીઓ સારુ સાબરમતી આશ્રમના હસ્તલિખિત માસિક માટે આ લેખમાળા લખાઈ હતી. ૧૯૨૪માં આ પુસ્તક નવજીવન પ્રકાશન મંદિર દ્વારા પુસ્તક પ્રકાશિત થયું. કાકા કાલેલકરે આ પુસ્તક યાત્રામાં તેમના સાથી બ્રહ્મચારી અનંતબુવા મરઢેકરને અર્પણ કર્યું છે.
આ પુસ્તકમાં પર્યટન સ્થળો, પ્રકૃતિ-સૌંદર્યો, મઠો, મંદિરો, પાઠશાળાઓ, ધર્મશાળાઓ, વૃક્ષો, વાદળો, પુષ્પો, પહાડો, ઝરણાં, તારલા, સરોવર, આકાશ, પથ્થર, બરફ વિષે રોચક વાતો લખી છે. પ્રવાસ દરમિયાન તેમણે સાધુઓ-સંન્યાસીઓ, ઋષિ મુનિઓ-નાગા બાવાઓ, વેપારીઓ-પ્રવાસીઓ, ખેડૂતો-મજૂરો સાથે વાર્તાલાપ કર્યા છે. ખાખીબાવા, સોમબારગિરી બાવા જેવા સિદ્ધયોગીઓથી માંડીને બાદરુ અને કૈરાસિંગ જેવા સામાનધારકો વિશે આ પુસ્તકમાં ઉલ્લેખ છે. સ્થળનો મહિમા દર્શાવતી પુરાણ કથાઓ, શબ્દવ્યુત્પત્તિ તેમજ સ્થાનિક રીત-રિવાજ પણ તેમણે આમાં લખી છે. સમગ્ર પુસ્તક ગુજરાતી શબ્દભંડોળ, મરાઠી પંક્તિઓ, સંસ્કૃત શ્લોકો, અંગેજી કવિતાઓથી ભરેલું છે.
આ પુસ્તકમાં ત્રિસ્થળી યાત્રાનાં તીર્થો પ્રયાગરાજ, વારાણસી, ગયા અને ચાર ધામ યાત્રાનાં તીર્થો બદરીધામ, કેદારનાથ, ગંગોત્રી, જમનોત્રી, અયોધ્યા અને બોધિ ગયા, બેલુડ મઠ અને રામકૃષ્ણ સેવાશ્રમ અં ગંગાદ્વાર અને ઋષિકેશ, દેવપ્રયાગ અને ઉત્તરકાશી, અલમોડા અને ભીમતાલ, તેહરી અને પદમબોરી, રાણાગામ અને ભોટચટ્ટી જેવાં પ્રાકૃતિક-સાંસ્કૃતિક-ધાર્મિક-આધ્યાત્મિક સ્થળો અંગે પણ જુદાં પ્રકરણો લખ્યાં છે.
આ પુસ્તક ગુજરાતીમાં પ્રચલિત થયેલા અમુખ નોંધપાત્ર અવતરણો ધરાવે છે જેમ કે: “પ્રવાસ એટલે અગવડો વેઠવાની બાદશાહી ઢબ.” ; “મંદિરની મૂર્તિનાં દર્શન કરતાં શિખરનાં દર્શનનો ઉમળકો વિશેષ હોય છે.” .
બધું મળીને પુસ્તકમાં ૪૫ પ્રકરણો છે. પ્રથમ પ્રકરણમાં હરિદ્વારથી શરૂ થતી આ યાત્રા આગળ વધે છે. હિમાલય પર્વતનું વર્ણન "નગાધિરાજ" નામના પ્રકરણમાં આવે છે.
હિમાલયનો પ્રવાસ એ કાકાસાહેબ કાલેલકર લિખિત ૧૯૨૪ માં પ્રકશિત થયેલ એક ગુજરાતી પ્રવાસગ્રંથ છે. આ પુસ્તકને ગુજરાતી ભાષાના ઉત્તમ ગ્રંથોમાંનો એક ગણવામાં આવે છે.
પદ ૧માં મંગલાચરણ સાથે ગ્રંથરચનાનો હેતુ, પદ ૨થી ૧૦માં શિષ્યની જ્ઞાનજિજ્ઞાસા અને પોતે કરેલી તીર્થયાત્રાનું નિવેદન, પદ ૧૧થી ૧૮માં ગુરુમુખે શ્રીકૃષ્ણની સર્વોપરિતાનું કથન, પદ ૧૯થી ૨૭માં અન્યાશ્રય છોડી હરિરસનો અધિકાર મેળવવા અનન્યાશ્રયનો બોધ, પદ ૨૮થી ૪૭માં માયાવાદનું અભિનિવેશપૂર્વક ખંડન અને ભજનાનંદી ગોપીઓના ગૌરવનું નિરૂપણ, પદ ૪૮થી ૭૬માં કર્મ-જ્ઞાનમાર્ગ કરતાં ભક્તિનો મહિમા વિશેષ દર્શાવતાં દૃષ્ટાન્તો અને જ્ઞાનથી મોક્ષ મળે તે કરતાં ભક્તિ દ્વારા ભગવાનની પ્રાપ્તિ સવિશેષ મહત્ત્વની છે એવું કથન કરી પદ ૭૭થી ૯૬માં શ્રીકૃષ્ણ શરણની વિવિધ રીતે ચર્ચા નિરૂપાયેલી છે. પદ ૯૭થી ૧૦૭માં આંતરશુદ્ધિના બોધરૂપે નિર્દોષ દૃષ્ટિ કેળવવાનો અનુરોધ કરવામાં આવ્યો છે. પદ ૧૦૮માં સંદેહમુક્તિ થતાં શિષ્યનો આનંદ પ્રગટ કરી પદ ૧૦૯માં ગ્રંથ-રચનાનાં વર્ષ અને સ્થાન તેમજ શ્રીનાથજીની કૃપાનો ઉલ્લેખ થયો છે.
દયારામ પુષ્ટિસંપ્રદાયમાં શ્રદ્ધા ધરાવતા હતા. આથી એ સંપ્રદાયના સિદ્ધાન્તોને લોકભોગ્ય બનાવવા માટે જ કદાચ તેમણે આ પદ્યગ્રંથ રચ્યો હશે એવું વિદ્વાનોનું મંતવ્ય છે. આથી શ્રીકૃષ્ણ અને પુષ્ટિમાર્ગના પ્રવર્તક વલ્લભાચાર્યના નામો સૂચિત રીતે દયારામે 'રસિકવલ્લભ' શીર્ષકમાં ગૂંથ્યાં છે. શંકરાચાર્યના કેવલાદ્વૈત મતનો વિરોધ કરી વલ્લભાચાર્યએ જગત પ્રભુનું કાર્ય હોઈ તે પણ સત્ય જ છે — એવો સિદ્ધાન્ત પ્રર્વતાવ્યો હતો. વાદોની ખંડનમંડનની પ્રાચીન પરંપરાને સ્વીકારીને ગુરુશિષ્યના સંવાદની પ્રયુક્તિ દ્વારા દયારામે આ કાવ્યમાં વલ્લભાચાર્યનાં મતોનું – બ્રહ્મ, જગત, જીવ, મોક્ષ જેવાં તત્ત્વઘટકોનું — દૃષ્ટાંતો આપીને નિરૂપણ કર્યું છે. કાવ્યમાં ખંડન-મંડનની રીતિનો ઉપયોગ કર્યો હોવાથી, દયારામનો સાંપ્રદાયિક અભિનિવેશ કેટલેક સ્થળે જોવા મળે છે.
'રસિકવલ્લભ'માં કુલ ૧૦૯ પદો છે. આખ્યાનનો કડવાબંધ તેમાં સ્વીકારાયો છે. કેટલાંક પદોમાં ઊથલાની પણ યોજના છે. શ્રીમદ્ ભાગવતમ્માં દર્શાવવામાં આવેલ નવધા ભક્તિ દ્વારા દસમી પ્રેમલક્ષણા ભક્તિનું સર્વોચ્ચ સોપાન ચડવું, તેમાં જ પુષ્ટિપથમાર્ગીનું શ્રેય છે, મોક્ષ છે, એવો વિચાર આ કાવ્યના કેન્દ્રસ્થાને છે.
રસિકવલ્લભ એ ગુજરાતી કવિ દયારામ દ્વારા રચેલી દાર્શનિક પદ્યકૃતિ છે. દયારામે તેમની ૫૧ વર્ષની વયે આ કૃતિની રચના કરી હતી. આ કૃતિ શંકરાચાર્યના કેવલાદ્વૈતવાદનું ખંડન કરી પુષ્ટિસંપ્રદાયના શુદ્ધાદ્વૈતવાદની સ્થાપના કરે છે.
દયારામની પુષ્ટિસંપ્રદાયમાં નિષ્ઠા અને શુદ્ધાદ્વૈત વેદાંતની સમજ દર્શાવતો આ ગ્રંથ મધ્યકાલીન દાર્શનિક ગ્રંથોની ધારામાં મહત્ત્વનું સ્થાન ધરાવે છે.
'ઇલિયડ' શબ્દનો અર્થ ઈલિયોસની કથા, એટલે કે ટ્રોયની યુગ કથા એવો થાય છે. ઇલિયડમાં દેવો અને દેવીઓ મનુષ્યના પક્ષમાં કે વિરોધમાં રહીને તેમના ભાવિનિર્માણમાં પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે ભાગ ભજવે છે. હોમરે દેવી-દેવતાઓના આદર સાથે તેમનામાં રહેલ ઈર્ષ્યા, અસૂયા, ધિક્કાર જેવા ગુણોને છતાં કર્યા છે. જયારે મનુષ્યમાં રહેલ સ્નેહ અને ક્ષમા જેવા સદગુણોનું ગૌરવ દર્શાવે છે. અહંતાને માનવીની નબળાઈ કહી છે જેના કારણે મનુષ્યનો વિનાશ થાય છે. કૃતિમાં એક અને અખંડ એવો શાશ્વાતકાળ જોવા મળે છે. હોમર વિવિધ કાળપરિણામોને લઇ તેમાંથી પ્રસંગોને અનુરૂપ એવા કાળ ખંડની રચના કરે છે જે હોમરની પાત્રવિધાન કરવાની શક્તિ દર્શાવે છે.
ઇલિયડ એ હોમર રચિત વિશ્વનાં પાંચ મહાક્વ્યોમાનું એક છે. ઇલિયડ એક કરુણાંત કાવ્ય છે. જેમાં અકાયનોના રાજાઓ તથા ટ્રોયના પ્રાયમ તથા ઈલિયમ પ્રદેશના રાજાઓ વચ્ચે વિશ્વસુંદરી હેલન માટે થયેલા યુદ્ધનું નિરૂપણ જોવા મળે છે. આ ઘટનાઓ ઈ.સ. પૂર્વે ૧૪૦૦-૧૨૦૦ માં બની હતી જેને અંધકવિ હોમરે ગાઈને લોકો સુધી પહોચાડી હતી. ‘ઇલિયડ’ ની રચના હેગ્ઝામીટરમાં થયેલ છે. બાર અક્ષરોવાળા છ ગણોમાં બંધ સ્વરભારની પંક્તિઓ પ્રાચીન છંદોની વિશિષ્ટતા પ્રગટ કરે છે. ૧૦૦ સર્ગોમાં રચાયેલ આ મહાકાવ્ય ઉપમા, ઉત્પ્રેક્ષા વગેરે અલંકારોનો ઉપયોગ થયો છે.
ગુજરાતીમાં ઈલિયડનો સાર સૌપ્રથમ નર્મદે આપ્યો હતો, જે 'નર્મગદ્ય' માં લગભગ સાઠેક પાનામાં લખાયેલો છે. ત્યારબાદ ‘સંગીત ઇલિયડ’ શીર્ષકથી ઈલિયડના પહેલા છ ખંડ કોઈક આર.બી.ટી એ રજુ કર્યો છે. ઇલિયડનું નાટ્યરૂપાંતર લીના મંગળદાસે ૧૯૫૯-૬૦માં પ્રસ્તુત કર્યું હતું. જયારે સંપૂર્ણ ઇલિયડનો અનુષ્ટુપ છંદમાં પદ્યાનુવાદ ૧૯૯૩માં જયંત પંડ્યાએ પ્રગટ કર્યો હતો.
મહાકાવ્ય ‘ઇલિયડ’ ની રચના હેગ્ઝામીટર છંદમાં થયેલ છે. બાર અક્ષરોવાળા છ ગણોમાં બંધ સ્વરભારની પંક્તિઓ પ્રાચીન છંદોની વિશિષ્ટતા પ્રગટ કરે છે. ૧૦૦ સર્ગોમાં રચાયેલ આ મહાકાવ્ય ઉપમા, ઉત્પ્રેક્ષા વગેરે અલંકારોનો ઉપયોગ થયો છે.
ઇ.સ. ૧૮૪૭માં હેન્રી આર્ચરે ટપાલ ટિકિટના વિચ્છેદન માટે સૌ પ્રથમ રોઉલેટીંગ મશીન બનાવ્યું. તેને પોતાની યોજનાનો મુસદ્દો ૧ ઓક્ટોબર ૧૮૪૭ના રોજ પોસ્ટમાસ્તરને મોકલી આપ્યો. જે પરામર્શ માટે જનરલ પોસ્ટ ઓફિસ તથા આંતરદેશીય રાજસ્વ વિભાગને મોકલી અપાયો. આ પ્રકારના બે યંત્રો તૈયાર કરાયા. પરંતુ પ્રાથમિક પ્રયોગોના આધાર પર આ યંત્રો નિષ્ફળ પૂરવાર થયાં. આ યંત્રમાં પતરી કે દાંતેદાર ચક્રથી ટપાલ ટિકિટની વચ્ચે કાપા પાડવામા આવતા હતાં.
રોઉલેટીંગ મશીનની નિષ્ફળતા બાદ હેન્રી આર્ચરે પરફોરેશનના ક્ષેત્રમાં કામ આગળ ધપાવ્યું. આ પદ્ધતિમાં બે ટિકિટોની વચ્ચે નાના નાના છિદ્રોની કતાર બનાવવામાં આવી. ૧૮૪૮માં આર્ચરે તેના પરફોરેશન યંત્રના શોધ-અધિકારો મેળવી લીધા. આર્ચરના પરફોરેટીંગ મશીનના અધિકારો ડેવીડ નેપીઅર એન્ડ સન્સ લિ. કંપની દ્વારા ૪૦૦૦ યુરો માં ખરીદી લેવામાં આવ્યા. આર્ચરના સિદ્ધાંતો પર ચાલતાં આ યંત્રોથી શરુઆતમાં ઓક્ટોબર ૧૮૫૩ સુધી રેવન્યું સ્ટેમ્પ અને જાન્યુઆરી ૧૮૫૪થી ટપાલ ટિકિટ માટે વાપરવામાં આવ્યાં. ૧૮૫૪માં લંડનમાં બહાર પડેલી પેની રેડ ટિકિટએ આ યંત્ર દ્વારા પરફોરેશન કરવામાં આવેલી સૌ પ્રથમ ટિકિટ હતી.
૨ સે.મી. ના અંતરમાં પડેલા છિદ્રોની સંખ્યાને આધારે અથવા વૈયક્તિક ટિકિટના સંદર્ભમાં દાંતાની સંખ્યાને આધારે પરફોરેશન નક્કી કરવામાં આવે છે. મલય રાજ્યની ટિકિટોમાં સૌથી વધારે ૧૮ છિદ્રોનું પરફોરેશન જોવા મળ્યું હતું. ૧૮૯૧ની ભોપાલ ટિકિટોમાં સૌથી ઉતરતું પરફોરેશન ૨ નું જોવા મળે છે. આધુનિક ટપાલ ટિકિટોમાં છિદ્રોની શ્રેણી ૧૧ થી ૧૪ની વચ્ચે જોવા મળે છે.
ટિકિટોના નકલીકરણથી બચવા કેટલીકવાર છિદ્રોના આકાર / પ્રારૂપમાં ફેરફાર કરવામાં આવે છે. સિન્કોપેટેડ પરફોરેશન માં છિદ્રો અસમતલ હોય છે. ક્યાંક છિદ્રો કૂદાવી દેવામાં આવે છે. અથવા મોટા બનાવવામાં આવે છે. ઇ.સ. ૧૯૯૦માં ગ્રેટ બ્રિટન દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલી એક ટપાલ ટિકિટમાં બંને બાજુએ અંડાકાર છિદ્ર મુકાયા છે. ભારતીય ટપાલ વિભાગ દ્વારા ફિલ્મ અભિનેતા સ્વ. રાજકપૂરની યાદમાં બહાર પાડવામાં આવેલી ટપાલ ટિકિટમાં આ પ્રકારનાં જ અંડાકાર છિદ્ર મુકાયાં છે.
ઇ.સ. ૧૮૫૪માં વિલીયમ બેમરોઝ અને હેન્રી હોવે બેમરોઝે ચક્રીય પદ્ધતિના શોધ અધિકાર નોધાવ્યાં. આ ‘બેમરોઝ યંત્ર’ નું પ્રારૂપ રોઉલેટીંગ યંત્રની તર્જ પર તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ તે ટિકિટ વિચ્છેદન માટે અવ્યવહારિક સાબિત થયાં. જોકે ૧૮૫૬માં જ્યોર્જ સી. હોવાર્ડ દ્વારા તેનું સફળતાપૂર્વક ટિકિટ વિચ્છેદન યંત્ર માં પરિવર્તીત કરવામાં આવ્યું.ક્રમિક ફેરફારો બાદ આજે પણ ૨૧મી સદીમાં ટિકિટ વિચ્છેદન માટે પરફોરેટીંગ મશીનનો જ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. બે છિદ્રો વચ્ચેનું અંતર બહું મહત્વ ધરાવે છે. જો બે છિદ્રો વચ્ચેનું અંતર વધારે હોય તો ટિકિટ સરળતાથી છૂટી પાડી શકાતી નથી. અને જો અંતર ઓછું રાખવામાં આવે તો ટિકિટોને સાચવણી ખૂબ જ મુશ્કેલ બને છે.
ઇ.સ. ૧૮૪૦ થી ૧૮૫૦ ના સમયગાળામાં ટપાલ ટિકિટોને સરળતાથી છૂટી પાડી શકાય તેવા છિદ્રકતાર ન હતા. આથી ટિકિટોને છૂટી પાડવા કાતર કે છરી વડે કાપવી પડતી હતી. આ પદ્ધતિ ખૂબ જ સમય માગી લે તેવી હતી. ઉપરાંત બધી જ ટિકિટો અસમાન આકારની બનતી હતી. ટપાલ ટિકિટ વિચ્છેદક યંત્ર ની શોધ પછી બધા જ દેશો ઝડપથી આ પદ્ધતિને અપનાવવા લાગ્યા. છિદ્રોની કતાર ની ગેરહાજરી કે સ્થળાંતર ક્ષતિ ટિકિટ સંગ્રાહકો માટે અમૂલ્ય ગણાય છે.
પરફોરેશન એ એક યાંત્રિક પ્રક્રિયા છે પરિણામે તેમાં ભૂલ આવી શકે છે. બ્લાઈન્ડ પરફોરેશન એ ખૂબ જ સામાન્ય ક્ષતિ છે. જેમાં છિદ્રો પૂરેપૂરાં છેદાયાં હોતા નથી. ઓફ સેન્ટર પરફોરેશનમાં છિદ્રોની કતાર ટિકિટની ડિઝાઇન તરફ ખસેલી જોવા મળે છે. કેટલીકવાર છિદ્રવિહીન શીટ પણ જોવા મળે છે જેમાં ટિકિટની ફરતે કોઇપણ છિદ્ર વિચ્છેદન જોવા મળતું નથી. વિવિધ પ્રકારની છિદ્ર વિચ્છેદન ક્ષતિઓ ‘ મિસપર્ફ ’ તરીકે ઓળખાય છે.
ટિકિટ સંગ્રાહકો માટે વિચ્છેદન છિદ્રો ખૂબ જ મહત્વનાં છે. તે ફ્ક્ત ટિકિટને અન્ય ટિકિટથી અલગ જ નથી કરતા પરંતુ તેના આધાર પર ટિકિટનું મૂલ્ય પણ નક્કી થાય છે. ટૂંકા દાંતાવાળી કે વળેલાં કે કરચલીવાળા દાંતા વાળી ટિકિટો અનિચ્છનીય છે અને તે ટિકિટની કિંમતમાં ઘટાડો કરે છે.
પરફોરેશનની સંખ્યા માપવા માટે પરફોરેશન ગોઝનો ઉપયોગ થાય છે. જે એક ધાતુ કે પ્લાસ્ટીકની તકતી છે. તેના ઉપર ૭ અને ૭½ થી ૧૬ અને ૧૬½ અંક જોવા મળે છે.
આ પદ્ધતિમાં છિદ્રોની જગ્યાએ નાના નાના કાપા પાડવામાં આવે છે. ઘણાં દેશો દ્વારા આ વિચ્છેદન પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરાયો છે. પરંતુ આધુનિક ટપાલ ટિકિટોમાં તે જોવા મળતું નથી. ફિનલેન્ડની ટિકિટોમા સુરેખ, કમાન આકાર, સિલાઇ મશીન આકારના , સર્પાકાર રોઉલેટીંગ જોવા મળે છે. દક્ષિણ આફ્રિકાની ૧૯૪૨માં બહાર પડેલી ટિકિટોમાં રોઉલેટીંગ અને પરફોરેશનનું સંમિશ્રણ જોવા મળે છે.
સ્વયં ચોંટાડી શકાય તેવી ટિકિટોના પાછળના ભાગમાં ગુંદર ચોટાડેલો હોય તેવી ટિકિટો બહાર પાડવાનું સૌ પ્રથમ સન્માન પશ્ચિમ આફ્રિકાના સિએરા લિઓન ને જાય છે. આ ટિકિટોને પરબિડિયા કે પોસ્ટકાર્ડ પર સહેલાઇથી ચોટાડી શકાય છે.
ટોળાના માણસોના વર્તનમાં આવેગનો અતિરેક જોવા મળે છે. ટોળાના માણસો જે કૃત્ય કરે તેમાં ઢીલાપોચાપણું હોતું નથી. ગુસ્સામાં આવી તે પોતાના લક્ષ ઉપર ગુસ્સો પૂરેપૂરો ઠાલવશે અને બીકમાં જો તે નાસવા માંડશે તો જીવ લઈને નાસશે. આમ, ટોળાના વર્તનમાં કોઈ પણ પ્રકારની બાંધછોડ હોતી નથી.
ટોળાના વર્તનનું બીજું લક્ષણ આત્યંતિક સૂચનક્ષમતા છે. એટલે કે ટોળામાં ભલેળા લોકોની વિચારશક્તિનો લોપ થાય છે; અને ટોળાનો એકાદો પ્રભાવી માણસ એક વિચાર વહેતો મૂકે તો તે વિચારથી બધા માણસો પ્રભાવિત થાય છે અને વગર વિચાર્યે એનો વિચાર અપનાવી લે છે.
ટોળાનું ત્રીજું લક્ષણ જવાબદારીના ભાનનો અભાવ છે. ટોળાના માણસોનું વર્તન બેજવાબદારી ભર્યું હોય છે. સામાન્ય નીતિનિયમો અને શિષ્ટાચાર અને સારાનરસાના વિવેકનું પાલન ટોળામાં થતું નથી.
ટોળાનું ચોથું લક્ષણ શક્તિનું ભાન છે. ટોળામાં શક્તિની મસ્તી હોય છે. કેટલાક પ્રમાણમાં નિર્ભયતા પણ દેખાય છે. જાણે દુનિયામાં આપણને રોકનારી કોઈ શક્તિ નથી એવા ઉન્માદમાં ટોળું રાચતું હોય છે.
ટોળામાં વ્યક્તિ પોતાની મરજીથી જોડાય છે. ટોળું કુદરતી રીતે બને છે. કૃત્રિમ રીતે રચાયેલા ટોળામાં કુદરતી ટોળા જેવું સ્વાભાવિક વર્તન જોવા મળતું નથી.
ટોળું એ સામાન્ય લક્ષ કે પ્રવૃત્તિના સમાન વિષયને અનુલક્ષીને થોડા સમય માટે એકત્રિત થયેલો લોકોનો સમૂહ છે. ટોળામાં જોડાયેલી વ્યક્તિઓએ થોડા સમય માટે પરસ્પર તાદાત્મ્ય સાધ્યું હોય છે અને તે સમાન આવેગો અનુભવતી હોય છે. મોટાભાગે ટોળામાં જોડાયેલા લોકો એકબીજાની નજીક હોય છે અને સમાન વિષય પ્રત્યે ઉત્સુકતા કે નિસબત ધરાવતા હોય છે. આવા ટોળાં અલગ અલગ પ્રકારના જોવા મળે છે; જેમ કે રેલવેમાં આવનજાવન કરતા પ્રવાસીઓનુ ટોળું, રાજકીય સભા, ભક્તોનું વૃંદ, રોગચાળાના ભયથી નાસભાગ કરતા લોકો, ચૂંટણી જીતેલા નેતાના ટેકામાં કિકિયારીઓ પાડતા અનુયાયીઓ, મનોરંજક કાર્યક્રમનો આનંદ માનતા શ્રોતાગણ, યાત્રાળુઓનો સંઘ, કામદારો.
બ્લુમરે ટોળાના મુખ્ય ચાર પ્રકારો દર્શાવ્યા છે: આકસ્મિક ટોળું. જેમ કે રેલ્વે-પ્લેટફોર્મ પર ભેગા થયેલા લોકો. નિયમબદ્ધ ટોળું. જેમ કે ફૂટબોલની મેચ જોવા ભેગા થયેલા લોકો. સક્રિય ટોળું. જેમ કે કોઈ વસ્તુ મેળવવા ક્રિયાશીલ બનેલા લોકો. અભિવ્યક્તિવાળા ટોળાં. જેમ કે નૃત્ય, ભજનમંડળીમાં ભેગા થયેલા લોકો. આ ઉપરાંત બ્રાઉને પણ ટોળાનાં ચાર પ્રકારો દર્શાવ્યા છે: આક્રમક ટોળું ભયભીત ટોળું લૂંટફાટ કરતું ટોળું અને અભિવ્યક્તિવાળુ ટોળું .
ટોળાના મુખ્ય બે પ્રકાર છે: સક્રિય ટોળું અને નિષ્ક્રિય ટોળું . બીજા પ્રકારનું ટોળું તદ્દન નિર્દોષ હોય છે. રસ્તામાં દીવાલ ઉપર સિનેમાની જાહેરખબર કોઈ ચોંટાડતું હોય, અને તે વાંચવા-જોવા માટે લોકો ભેગા થાય છે તે આ પ્રકારના ટોળાનું ઉદાહરણ છે. તેઓ ફક્ત કુતૂહલને લીધે ભેગા થયા હોય છે. પહેલા પ્રકારનું ટોળું — સક્રિય ટોળું — વધારે ચેતનવંતુ હોય છે. એમની પ્રવૃત્તિમાં ઉશ્કેરાટ, ગુસ્સો, બીક, આક્રમક વૃત્તિ અને કેટલીકવાર સ્નેહ અને પ્રશંસાનો અતિઉત્સાહ પણ વ્યક્ત થાય છે.
ટોળાનું બંધારણ વિશેષ પ્રકારનું હોય છે. આ બંધારણમાં બહું વ્યવસ્થા હોતી નથી. ટોળું એક અવ્યવસ્થિત રીતે ગોઠવાયેલું જૂથ છે. સામાન્ય લક્ષની તદ્દન પાસે ઊભેલા માણસો વધુ ઉશ્કેરાયેલા અથવા ઉદ્દીપ્ત અને વધુ સક્રિય હોય છે. વચ્ચેના માણસો આગળ આવવાનો પ્રયત્ન કરે છે, અથવા છેડાના માણસો તેમને ધક્કા મારીને પાછળ હડસેલી પોતે લક્ષની નજીક જવાનાં પ્રયત્નો કરતાં હોય છે. આમ, ટોળામાં ગડમથલ અને ધક્કામુક્કી ચાલતી રહે છે.
ટોળાનું લક્ષ બદલાતા તેનો પ્રકાર પણ બદલાય છે. જેમ કે, નેતાના સમર્થનમાં નીકળેલું સરઘસ આગળ જતાં વિનાશક ટોળું બની શકે છે. જો સામેનું ટોળું આક્રમક ટોળા પર પ્રતિઆક્રમણ કરે તો આક્રમક ટોળું ભયભીત ટોળું બની જાય ― એમ પણ બને. રમતનો પ્રેક્ષકગણ પોતાના માનીતા ખેલાડીઓની અણધારી હારને લીધે વિનાશક ટોળું બની શકે છે. આમ ટોળાનાં સ્વરૂપ અને પ્રકારમાં કૈંક અંશે તરલતા જોવા મળે છે.
ટોળું અચાનક એકઠું થયેલું જૂથ છે, જે થોડા વખત પૂરતું જ એક સ્થાને ભેગું થયેલું હોય છે. ટોળાનું વર્તન એમાં ભાગ લેતી વ્યક્ર્તિઓના વર્તનથી જુદું હોતું નથી, પરંતુ વ્યક્તિ કરતાં ટોળાનું વર્તન વધુ પ્રગટ અને ઉગ્ર હોય છે. આવેગનો અતિરેક, આત્યંતિક સૂચનક્ષમતા, બેજવાબદારીપણું અને શક્તિનું ભાન વગેરે ટોળાના વર્તનની વિશેષતાઓ છે.
છદ્મવિજ્ઞાન કે સ્યુડોસાયન્સમાં એવા નિવેદનો, માન્યતાઓ અથવા પદ્ધતિઓનો સમાવેશ થાય છે જે વૈજ્ઞાનિક હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે પરંતુ તે ખરેખર અવૈજ્ઞાનિક હોય છે. શબ્દ છદ્મવિજ્ઞાન ને ઘણી વાર વધારે પડતા અતિશ્યોક્તિવાળા નિવેદનો, એવા નિવેદનો કે જેમાં વિષયના નિષ્ણાતો દ્વારા ચકાસવાની શક્યતા ના હોય અથવા ચકાસવા ન દેવામાં આવે, અને એવા સંશોધનો કે જે વ્યવસ્થિત રીતે અને વૈજ્ઞાનિક ઢબે ના થતાં હોય તેમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. છદ્મવિજ્ઞાન શબ્દને ઘણી વાર નિંદાત્મક કહેવાય છે. ઘણી વાર છદ્મવિજ્ઞાનને માનનારાઓ આ વર્ગીકરણનો વિરોધ કરે છે.