polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
અંતિમ શબ્દાર્થને બાદ કરતાં બાકીના અર્થ સાથે સંમત થઈ શકાય. બાલકલાપી યુગની ગઝલો મોટે ભાગે અઠ્ઠાવીસ માત્રાના હજ્ઝ ૨૮ છંદમાં લખાતી હોવાથી, એની અર્ધપંક્તિને ચૌદ માત્રાની ગણી આવી વ્યાખ્યા અપાઈ છે, જે ભૂલભરેલી છે. આ તો ગઝલમાં વપરાતા અનેક છંદોમાંથી માત્ર એકની વાત કરાઈ છે. ‘ગુજરાતી પ્રતિનિધી ગઝલો’ના સંપાદકીય વિદ્વત્તાપૂર્ણ લેખમાં ચિનુ મોદી લખે છે કે ‘ગઝલ’ એ અરબી સાહિત્યસંજ્ઞા છે. આ શબ્દ ‘ગઝલ’ એ અરબી શબ્દ પરથી બન્યો છે. ‘ગઝલ’નો અર્થ છે હરણનું બચ્ચું. ફિરાક ગોરખપુરી ‘ઉર્દૂ સાહિત્યનો ઇતિહાસ’માં આથી જ એમ નોંધે છે કે તીર ખૂંપેલા હરણની ચીસ એટલે ગઝલ. હકીકતમાં ‘ગઝલ’ શબ્દનો અર્થ ‘હરણનું બચ્ચું’ થતો નથી. હરણના બચ્ચા માટે ‘ગિઝાલ’ શબ્દ છે અને હરણીને ‘ગિઝાલા’ કહેવામાં આવે છે. ધ્વનિસામીપ્ય સિવાય આ બે શબ્દો વચ્ચે કોઈ સંબંધ નથી. ફિરાક ગોરખપુરીના અભિપ્રાયને કાવ્યાત્મક અભિવ્યક્તિ માનીને ચાલવું જોઈએ. એમના જેવા મહાકવિને આવી વ્યાખ્યા કરવાનો અધિકાર છે જ . પણ શાબ્દિક રીતે ‘ગજલ’ અને ‘હરણ’ ને કોઇ સંબંધ નથી, એમ માનવું જ વધુ ઉચિત છે. વ્યુત્પત્તિના નિયમો પ્રમાણે પણ ગિઝાલ કે ગિઝાલા શબ્દ પરથી ગઝલ શબ્દ બની શકે નહીં.
પતીલની ગઝલ ‘હતા કાફીશાળાઓ મહીં સાથે થનારા’માં થનારા, આપનારા, સિતારા, તમારા વગેરે કાફિયાઓ દ્વારા કાફિયાનો આધાર ‘આરા’ સ્થાપિત થાય છે, પરંતુ આ જ ગઝલમાં ‘ખારાં’ કાફિયા આવે છે જેમાંથી ‘આરાં’ શબ્દાંશ છૂટો પડે છે. આમ, અનુસ્વારને કારણે કાફિયાની શુદ્ધતા ખોડંગાય છે. ભગવતીકુમાર શર્માની ગઝલ ‘માણસ’ માં ઘટના, સમસ્યા, તડકા, ટહુકા વગેરે કાફિયાઓમાં ‘આ’ કાફિયાનો આધાર છે, જ્યારે એક કાફિયો ‘તણખલાં’માંથી ‘આં’ શબ્દાંશ છૂટો પડે છે. આ પ્રકારના દોષને ગુજરાતી ભાષામાં દોષ ન ગણવો જોઈએ, કેમ કે આપણી ભાષામાં અનુસ્વાર વિશિષ્ટ રીતે વપરાય છે. લિંગ કે વચન બદલાતાં અનુસ્વારનો ફરક પડી જાય છે, તેથી અનુસ્વાર પૂરતી, કાફિયાઓમાં છૂટછાટ માન્ય હોવી જોઈએ. ગયા, થયા, રહ્યા જેવા કાફિયાવાળી અથવા આમાંથી એકાદ શબ્દ રદીફ હોય ત્યારે પણ અનુસ્વારને કારણે કાફિયા અને રદીફની શુદ્ધતાની સમસ્યા થાય છે, પણ આપણી ભાષાની લાક્ષણિકતાને ધ્યાનમાં લઈ આ છૂટછાટ ક્ષમ્ય ગણવી જોઈએ.
રદીફ ટૂંકા હોય ત્યારે,અથવા રદીફ ન હોય ત્યારે ગઝલકાર પર ખાસ બંધન રહેતું નથી. રદીફને કારણે ગઝલના અર્થ-ઉડ્ડયનના વ્યાપની જે સીમા બંધાય છે, તેને કારણે ઘણી વાર ગઝલનો એકસૂત્ર ભાવપિંડ બંધાય છે. રદીફની ગેરહાજરીમાં, જો ગઝલકાર સભાન ન રહે તો આખી ગઝલ અર્થ કે ભાવની દૃષ્ટિએ વિચ્છિન થઈ જવાની સંભાવના રહે છે. સમગ્રતાનો અનુભવ થતો નથી અને અલગ અલગ વિષયના શેરોને કારણે રસાનુભૂતિમાં વિક્ષેપ પડવાની સંભાવના રહે છે. સિદ્ધ ગઝલકારો જ્યારે પણ ટૂંકા રદીફનો ઉપયોગ કરે અથવા રદીફ વગરની ગઝલો લખે ત્યારે મોટે ભાગે સમગ્ર ગઝલનો ભાવપિંડ અન્ય રીતે કોઈક સૂક્ષ્મ અન્વીતિથી બાંધી ગઝલનું એક કૃતિ તરીકેનું પોત જાળવી રાખે છે. ગઝલના શેરોના વિષયની પસંદગી અને ક્રમની ગોઠવણીમાં સૂક્ષ્મ પ્રકારે સાતત્ય દાખવીને તેઓ રચનાને વિચ્છિન થતી બચાવી લે છે. ઉદાહરણની ત્રણે ગઝલોમાં આ તથ્યની પેઅતીતિ કરી શકાશે. આમ, લાંબા રદીફમાં સીમિત પટાંગણમાં ખેલવાની ક્ષમતાની કસોટી થાય છે.
અહીં પણ ‘અવેશ’ જેવો કાફિયાનો આધાર સ્થાપિત કર્યા પછી આદેશ, ઝુંબેશ, હંમેશ જેવા કાફિયા શાસ્ત્રીય રીતે ન વાપરી શકાય. જલ્દી ધ્યાનમાં ન આવતો આ દોષ ઉર્દૂ – ફારસીમાં મહત્વનો દોષ ગણાય છે. આ દોષ નિવારવા માટે મત્લાના શેરમાં અતિચુસ્ત કાફિયા ન રાખવા જોઈએ. પતીલની ગઝલમાં પહેલા શેરમાં ‘થનારા’ની સાથે ‘આપનારા’ ને બદલે ‘સિતારા’; નઝીર ભાતરીની ગઝલમાં ‘રોષિત’ની સાથે ‘સુવાસિત’ અને ભગવતીકુમાર શર્માની ગઝલમાં દરવેશની સાથે આદેશ જેવા કાફિયા વપરાયા હોત, તો પ્રમાણમાં મુક્ત એવી કાફિયાની યોજના સ્થાપિત થાત. અને આ દોષનું નિવારણ થઈ શક્યું હોત. કદીક આવી ચુસ્ત યોજનાવાળા કાફિયા મત્લામાં વપરાઈ જાય અને પછી એને નિભાવી શકાય એમ ન હોય, તો શ્રેષ્ઠ ઉપાય પછી એ છે કે એ મત્લાને બીજા ક્રમે મૂકી, એક નવો મત્લો રચવો જેમાં પ્રમાણમાં મુક્ત એવી કાફિયાની યોજના હોય.
શેરની પ્રથમ પંક્તિને ‘ઉલા મિસરા’ અને બીજી પંક્તિ ‘સાની મિસરા’ કહેવામાં આવે છે. અરબી ભાષામાં ‘ઉલા’ એટલે પ્રથમ અને ‘સાની’ એટલે દ્વિતિય. એક જ શેરના બંને મિસરાઓ એક જ છંદમાં હોવા અનિવાર્ય છે. આમ તો, એક આખી ગઝલના તમામ મિસરાઓ એક જ છંદમાં હોય છે. એક શેરના બે મિસરામાંથી પહેલો મિસરો સ્વરૂપની દૃષ્ટિએ મુક્ત હોય છે. એના પર છંદ જાળવવા સિવાય કોઈ બંધન હોતું નથી. પરંતુ શેરના બીજા મિસરામાં આખી ગઝલ માટે જે રદીફ કાફિયાની યોજના નિયત કરી હોય, એનું પાલન કરવું પડે છે. ગઝલના પ્રથમ શેરમાં બંને મિસરાઓમાં રદીફ-કાફિયાની યોજના સ્થાપિત કરવી પડે છે, એ વિશે આગળ સમજ મેળવીશું. બંને મિસરા અર્થની દૃષ્ટિએ એકમેકના પૂરક હોય છે. એક મિસરામાં એક આખું વાક્ય અથવા અધૂરું વાક્ય હોઈ શકે. ઉદાહરણથી જોઈએ તો સંદર્ભ ગઝલ-૧૨ નો એક શેર છે:
શેર બે પંક્તિઓનો બનેલો હોય છે. પંક્તિઓની લંબાઈ પસંદ કરેલા છંદ અનુસાર હોય છે. શેરની બે પંક્તિઓ અર્થની દૃષ્ટિએ એકબીજાની પૂરક હોય છે. ‘એક પંક્તિમાં દાવો હોય છે અને બીજી પંક્તિમાં દલીલ હોય છે.’ એવી પ્રચલિત સમજણ દરેક કિસ્સામાં સાચી નથી હોતી. એ ખરું કે ઘણા ચોટદાર શેરો તપાસતાં એમની સંરચનામાં દાવો અને દલીલની યોજના જોવા મળે છે, પરંતુ શેર રચવાની એ એકમાત્ર તરકીબ નથી. બે પંક્તિઓમાં વિવિધ અર્થછટા નિપજાવી તર્ક, સૌંદર્ય કે ઊર્મિની દૃષ્ટિએ એમની વચ્ચે વિવિધ પ્રકારનો સંબંધ રાખી શેર અનેક રીતે લખી શકાય છે. શાયરનાં સંવેદનશીલતા, ચતુરાઈ અને અભિવ્યક્તિકૌશલ્યના નિચોડરૂપે લખાતા શેર અસંખ્ય પ્રકારે લખી શકાય, શેર લખવાની તરકીબને વ્યાખ્યાના ચોકઠામાં બદ્ધ કરવાની કોઈ આવશ્યકતા જણાતી નથી.
કાફિયાનો આધાર લાંબો હોય તો એ કાફિયાને તંગ અથવા ચુસ્ત કાફિયા કહેવાય, ગઝલ-૨માં ‘આળીએ’ કાફિયાનો આધાર પ્રમાણમાં ચુસ્ત કહેવાય. સંભાળીએ, પંપાળીએ, જાળીએ વગેરેને બદલે સંભાળીએ, દર્શાવીએ, શણગારીએ જેવા કાફિયાઓ પસંદ કરીએ તો કાફિયા પ્રમાણમાં મુક્ત બને. કાફિયાનો આધાર ‘આળીએ’ ને બદલે ‘ઇએ’ થવાથી કાફિયાને પસંદગી માટે વધુ શબ્દોનો વ્યાપ મળે, તેથી ગઝલ રચવાનું સહેલું બને. ગઝલ-૧૧માં કથા, લગા, થયા, વેગળા, જગા વગેરે કાફિયામાં કાફિયાનો આધાર માત્ર ‘આ’ શબ્દાંશ હોવાથી આ કાફિયા પ્રમાણમાં ખૂબ મુક્ત છે, કવિને ઘણા વિકલ્પો મળી રહે છે. કાફિયો ચુસ્ત કે તંગ હોય, વધુ વિકલ્પો ન હોય ત્યારે કાફિયાનુસારી શેરો લખવાની શક્યતા વધી જાય છે.
સંદર્ભ ગઝલ ક્રમ-૧૩ ‘ક્ષણોને… ને ધ્યાનમાં રાખીએ તો પ્રાસરૂપે આવતા શબ્દો ‘તોડવા’ ‘જોડવા’ વગેરે પછી પ્રથમ શેરના બંને મિસરામાં અને ત્યાર બાદના શેરોમાં બીજા મિસરામાં આવતો ‘બેસું તો વરસોના વરસ લાગે’ એ આખો શબ્દ સમૂહ કોઈ પણ ફેરફાર વગર પુનરાવર્તિત થાય છે, એ જ ગઝલનો રદીફ છે. સંદર્ભ ગઝલ ક્રમ- ૬ની વાત કરીએ તો એમાં ‘મળે ન મળે’ શબ્દસમૂહ પ્રથમ શેરના બંને મિસરામાં અને ત્યાર બાદના દરેક શેરના બીજા મિસરામાં પુનરાવર્તિત થતો હોવાથી એ રદીફ છે. રદીફ ગમે તેટલો લાંબો કે ગમે તેટલો ટૂંકો હોઈ શકે.
ગઝલના એક મિસરામાં કોઈ એક દ્દષ્ટાંત કે પ્રતીકયોજના હોય અને એના આધારે બીજા મિસરામાં કોઈ સત્યનું પ્રતિપાદન થાય, એવું બની શકે. એક મિસરામાં કોઈ વિધાન કે દાવો હોય બીજામાં એના સમર્થન માટે કોઈ દલીલ રજૂ કરવામાં આવી હોય એમ પણ બને. કેટલીક વાર એક મિસરો કોઈ ‘પ્લેટફૉર્મ’ કે ‘રન-વે’ તૈયાર કરી આપે છે, જેના ઉપરથી બીજો મિસરો કાવ્યાત્મક ઉડ્ડયન કરે છે. બે મિસરા વચ્ચે અનેક પ્રકારનો સંબંધ હોઈ શકે, શરતમાત્ર એટલી જ રહે છે કે અન્યોન્યના આધારથી શેરને અર્થસાધકતા મળે.
અહીં રદીફ ‘દે’ પહેલી પંક્તિમાં જરૂરી નથી, તો પણ લાવવામાં આવ્યો છે. તેથી એ દોષ બને છે. રદીફ સાથે જો કાફિયો પણ હોત તો આ શેર મત્લાનો શેર થઈ જાત, પણ અહીં એવું નથી. આ રીતે મત્લાના શેરો સિવાયના શેરોમાં, શેરની પ્રથમ પંક્તિના અંતે રદીફ લાવવાથી શેરનું સૌંદર્ય જોખમાય છે. આ દોષને ‘તકાબીલ રદીફ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પત્તાની રમતમાં કસમયે પત્તાં ખોલી દેવાની નાદાની કરવા જેવા આ દોષને જાણકારો રદીફનો મોટો દોષ ગણે છે. ગઝલકારે આ દોષ બાબતે સભાન રહેવું જોઈએ.
કાફિયા તરીકે વપરાયેલા શબ્દમાંથી શબ્દનો પાછળનો જે અંશ તમામ કાફિયામાં સામાન્ય હોય છે એને આપણે ‘કાફિયાનો આધાર’ કહીશું. પ્રથમ ગઝલમાં વાત, મુલાકાત, જાત, રાત વગેરે કાફિયા હોવાથી ‘આત’ શબ્દાંશ કાફિયાનો આધાર ગણાશે. બીજી ગઝલમાં સંભાળીએ, પંપાળીએ, ટાળીએ વગેરે કાફિયાઓમાં ‘આળીએ’ શબ્દાંશ કાફિયાના આધાર તરીકે છે. ચોથી ગઝલમાં કાફિયાનો આધાર ‘આર’ શબ્દાંશ છે, પાંચમી ગઝલમાં ‘આવે’ શબ્દાંશ કાફિયાનો આધાર છે. છઠ્ઠી ગઝલમાં ‘અર’ શબ્દાંશ કાફિયાનો આધાર છે.
શેર ઉપરથી જ ‘શાયર’ અને ‘મુશાયરો’ શબ્દ આવ્યા છે, એ દેખીતું છે. મુશાયરાનો અર્થ છે જ્ઞાનીઓની સભા, જેમાં બોલનાર અને સાંભળનાર બંને જ્ઞાની અથવા જ્ઞાનપિપાસુ હોય એ જરૂરી છે!
આટલા વિવરણ પછી એટલું સમજી શકાયું હશે કે ભારતીય પરંપરામાં શ્ર્લોકની વિભાવના અરબી-ફારસીના શેરની ખૂબ નજીક બેસે છે. ફરક માત્ર રદીફ-કાફિયાની યોજનાનો છે. એમ કહી શકાય કે છંદ, રદીફ અને કાફિયાની એક દોરી પર ગૂંથેલાં અલગ અલગ પુષ્પો જેવી શેરોની પુષ્પમાળા એટલે જ ગઝલ.
અહીં ‘શારદે’ શબ્દના બે અંશ થઈ, પ્રથમ શબ્દાંશ ‘શાર’ કાફિયાની ગરજ સારે છે અને બીજો શબદાંશ ‘દે’ રદીફ નિભાવે છે. આ પણ કાફિયાએ મામુલા તહલીલીનું ઉદાહરણ થયું. આ અલંકાર ઘણી વાર ઉચ્ચ કક્ષાની રસાનુભૂતિ જન્માવે છે, પણ આવી પ્રયુક્તિઓના અતિરેક સામે પણ સાવધ રહેવું જોઈએ.
રદીફ વિશેની ચર્ચાનું સમાપન કરતાં એક ઇશારો ‘તકાબીલ રદીફ’ એટલે કે રદીફના સંઘર્ષ તરીકે ઓળખાતા એક દોષ પ્રત્યે કરી લઈએ. મરીઝની ઉપરોક્ત ગઝલમાં એક શેર આ પ્રમાણે છે.
રદીફ શબ્દની ઉત્પત્તિ અરબી ભાષાના ‘રદ’ શબ્દ પરથી થઈ છે. જેનો શાબ્દિક અર્થ છે ‘ફરીથી આવવું’ ‘પાછા આવવું’ સંગીતકાર જેમ ફરી ફરીને અંતે સમ પર આવે છે, ગાયક ફરી ફરીને જેમ મુખડા પર આવે છે એ રીતે ગઝલકાર શેરને અંતે ‘રદીફ’ પર આવે છે. રદીફનો અર્થ ઘોડા પર સવાર થયેલ ઘોડેસવારની પાછળ બેઠેલા માણસ એવો પણ કરવામાં આવ્યો છે. અર્થાત કાફિયાને ઘોડેસવાર ગણીએ તો રદીફ હંમેશા એની પાછળ બેઠેલા સાથી તરીકે હોય જ.
જો આ ગઝલમાં આગળ જણાવ્યું તેમ પતા ના લગે, વફા ના લગે, દુઆ ના લગે, એ પ્રકારની પ્રાસયોજના હોય, એમાં ‘સુહાના લગે’ જેવા કાફિયા-રદીફ આવે તો એને ‘કાફિયાએ મામુલા તહલીલી’ નામનો અલંકાર ગણવામાં આવે છે. પરંતુ જો આખી ગઝલમાં જમાના લગે, ખઝાના લગે, સુહાના લગે જેવી પ્રાસયોજના હોય અને એમાં ‘બૂરા ના લગે’ જેવા કાફિયા-રદીફ આવે તો એને ‘કાફિયાએ મામુલા તરકીબી’ નામનો અલંકાર ગણવામાં આવે છે.
આખી ગઝલમાંથી ઘણી વાર આવો એકાદ ચોટદાર શેર જ પોતાની અવતરણ-ક્ષમતાને કારણે પ્રસિદ્ધિ પામે છે, પરંતુ એ યાદ રાખવું જોઈએ કે કવિ પોતાની પસંદગી કે ઇચ્છાથી ‘છૂટો શેર’ નથી લખતો, એમ થઈ જાય છે. ગઝલની સંપૂર્ણ રસાનુભૂતિ માટે એક જ છંદ, રદીફ અને કાફિયા જાળવીને લખાયેલી અનેક શેરોવાળી ગઝલ જ વધુ સ્વીકાર્ય ગણાય. એકાદ છૂટો શેર નહીં, પરંતુ આખી ગઝલ જ શાયરની કવિત્વશક્તિની સાચી કસોટી છે.
કાફિયાના બીજા એક મહત્વના દોષ માટે પણ ‘પતીલ’ની ઉપરોક્ત ગઝલ જ જોઈએ. મત્લાના શેરમાં ‘થનારા’ અને ‘આપનારા’ કાફિયાઓ દ્વારા ‘અનારા’ શબ્દાંશ સ્થાપિત થાય છે, પછીના શેરોમાં સિતારા, તમારા વગેરે કાફિયાઓમાંથી ‘અનારા’ શબ્દાશં નીકળતો નથી. આખી ગઝલમાં કાફિયાનો આધાર ‘આરા’ સચવાય છે, પરંતુ પ્રથમ શેરમાં જે કાફિયાનો આધાર સ્થાપિત થયો હોય, એ જ આખી ગઝલમાં જળવાય એ જરૂરી છે.
સામાન્યત: શેર ગઝલના અંશરૂપે જ આવે છે, પરંતુ કદીક એવું બને કે કવિ એક શેર લખ્યા પછી બીજો શેર ન લખી શકે ત્યારે, જો એ એકમાત્ર શેર સાહિત્યિક દૃષ્ટિએ ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતો હોય તો એ ‘છૂટા શેર’ તરીકે પ્રસિદ્ધિ પામી શકે. ઘણી વાર સંપૂર્ણ ગઝલમાંથી પણ એકાદ શેર જ લોકપ્રિય થાય છે અને અવતરણ તરીકે એ જ વારંવાર ટાંકવામાં આવે છે. જેમ કે, ‘ઓજસ’ પાલનપુરીનો આ શેર:
‘શોભા’ની સાથે કોરા, ધોયા, નોખા, બોદા જેવા કાફિયા આવે ત્યારે કાફિયાનો આધાર માત્ર ‘આ’ શબ્દાંશ છે તેથી પડઘા, જૂઠા, ભીના જેવા આકારાન્ત કાફિયા પણ નભે. છતાં કાફિયાના આધારની આગળનો સ્વર પણ સાચવીએ તો કાફિયામાં થોડી ચુસ્તી આવે છે. તેથી શોભાની સાથે પડઘા, જૂઠા, ભીના વગેરે કાફિયા થોડા મુક્ત ગણાય અને કોરા, ધોયા, નોખા, બોદા વગેરે પ્રમાણમાં ચુસ્ત ગણાય.
સ્ત્રીની સુંદરતાનાં વખાણ કરવાં - સ્ત્રીઓ સાથે વાતચીત કે વિલાસ કરવો - પ્રેમયુક્ત ભાષામાં કે કાવ્યરૂપ બોલવું - પ્રિયતમા સાથે પ્રેમવાર્તા કરવી - સ્ત્રીઓની અને એમના પ્રેમની વાત કરનાર વ્યક્તિ - ફારસી અને ઉર્દૂ કાવ્યનો પ્રકાર
રદીફ શબ્દને અમુક ગઝલકારો સ્ત્રીલિંગમાં ઉલ્લેખી ‘લાંબી રદીફ અથવા ટૂંકી રદીફ’ એ પ્રકારે શબ્દપ્રયોગ કરે છે. ‘કાફિયા’ શબ્દ ‘પુલ્લિંગ’ હોવા વિશે એકમતી છે. કદાચ, ઘોડા પર આગળનાં ‘પુલ્લિંગ’ હોય અને પાછળનો સવાર ‘સ્ત્રીલિંગ’ હોય, એ કલ્પના વધુ રોમેન્ટિક લાગે, પરંતુ એવા કોઈ દાક્ષિણ્ય વગર અહીં ‘રદીફ’ શબ્દને પુલ્લિંગ ગણવાનું વલણ રાખ્યું છે.
ટૂંકા રદીફ તરીકે ઘણી વાર રેતી, રણ, પીછું, ટહુકો, માણસ, પવન, પગ વગેરે શબ્દો-સંજ્ઞાઓ-પ્રતીકોનો ઉપયોગ થાય છે. આ શબ્દોને પ્રતીકો તરીકે વાપરી કવિ પોતાની કલ્પનાશક્તિથી દરેક શેરમાં જુદી જુદી અર્થછટાઓ નિપજાવે છે. મનોજ ખંડેરિયાની ગઝલ ‘પીંછું’ના થોડા શેર આ સંદર્ભમાં જોઈ શકાય. અહીં રદીફ ‘જાય પીંછું’ એમ બે શબ્દનો છે.
એક ગઝલના અલગ અલગ શેરો અર્થની દૃષ્ટિએ એકબીજાથી સંબંધિત કે એકબીજા પર આધારિત હોવા જરૂરી નથી. એક ગઝલમાં આવેલા તમામ શેરો એક જ છંદમાં હોય અને રદીફ-કાફિયા જાળવીને લખાયા હોય, એટલું જ અનિવાર્ય છે. એમ કહી શકાય કે એક ગઝલના તમામ શેરો કોઈ એક ભાવ કે વિશેષ અર્થથી નહીં, પરંતુ છંદ, રદીફ અને કાફિયાથી જોડાયેલા હોય છે.
ઉપરછલ્લી નજરે એકસરખા કાફિયા પણ ચુસ્તતાની દ્દષ્ટિએ તપાસવા જેવા હોય છે. આવતો, ચાલતો, ભાવતો, મારતો જેવા કાફિયાની સરખામણીમાં આવતો, ભાવતો, લલચાવતો, શોભાવતો વગેરે કાફિયાઓની યોજના વધુ ચુસ્ત ગણાય. એ જ રીતે રટણ, બાળપણ, વ્યાકરણ જેવા કાફિયાની સરખામણીમાં ઝરણ, શરણ, મરણ, આવરણ, સ્મરણ જેવા કાફિયા વધુ ચુસ્ત ગણાય.
અહીં ‘રોષિત’ અને ‘દોષિત’ કાફિયાઓ દ્વારા ‘ઓષિત’ શબ્દાંશ કાફિયાના આધાર તરીકે સ્થાપિત થાય છે. હવે ગઝલને આગળ વધારવા માટે કવિ સુવાસિત, પરિચિત, સુરક્ષિત કે પ્રભાવિત જેવા કાફિયા વાપરે છે જેમાં કાફિયાનો આધાર ‘ઓષિત’ જળવાતો નથી માત્ર ‘ઇત’ જળવાય છે. આ દોષ ગણાય.
આ ગઝલ વાંચતાં અચૂક ખ્યાલ આવશે કે સમગ્ર ગઝલ કોઈ એક વિશેષ પ્રસંગે, વતનથી વિદાય લેતાં લખાયેલી હોવાથી સમગ્ર કૃતિમાં ભાવસાતત્ય છે, જે રસાનુભૂતિને સઘન બનાવે છે. સાથે-સાથે આ ગઝલનો દરેક શેર પોતાની જગ્યાએ, અર્થની દૃષ્ટિએ સ્વતંત્ર છે, એ પણ એટલું જ સાચું છે.
એક શેરની બે પંક્તિઓને બે મિસરા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ‘મિસરા’ શબ્દનો અરબી ભાષામાં અર્થ છે, બારણાનાં કમાડમાંનું એક કમાડ. કેવો ઉચિત શબ્દ છે!
અહીં ગઝલની તમામ અન્ય પંક્તિઓમાં ‘ના લગે’ રદીફ નકારાત્મકતા સૂચક છે, પરંતુ આ શેરની પ્રથમ પંક્તિમાં ‘સુહાના’ શબ્દમાં કાફિયા અને રદીફ બંનેનો સમાસ થઈ જાય છે. ‘સુહા’ શબ્દાંશ કાફિયાની ગરજ સારે છે અને ‘ના’ શબ્દાંશ ‘લગે’ સાથે મળી રદીફ નિભાવે છે.
રદીફ-કાફિયાની જુગલબંધીથી રચાતી એક પ્રકારની ચમત્કૃતિની પણ વાત કરી લઈએ. પ્રથમ ઉદાહરણ જોઈએ. ધારો કે એક ઉર્દૂ ગઝલમાં પતા ના લગે, દુઆ ના લગે, વફા ના લગે,- પ્રકારની રદીફ-કાફિયાની યોજના હોય અને એ ગઝલનો એક શેર આ પ્રમાણે આવે.
એક ગઝલના તમામ શેરોમાં ભાવસાતત્ય અનિવાર્ય નથી એટલું નોંધ્યા પછી ઉમેરવું જોઈએ કે ગઝલમાં ભાવસાતત્ય વર્જ્ય કે અસ્વીકાર્ય છે, એવું હરગિજ નથી. ખરેખર તો ભાવસાતત્યવાળી ગઝલો ઘણીવાર વધારે ઉચ્ચ રસાનુભૂતિ કરાવે છે.
આપણે ઉદાહરણ તરીકે મૂકેલ સંદર્ભ ગઝલ-૪ આ દ્દષ્ટિએ જોઈએ. આ ગઝલમાં વિચાર દે, દ્વાર દે, ઉધાર દે, પ્રકારની કાફિયા-રદીફની યોજના છે. થોડી ગુસ્તાખી કરીને આપણે આ કાફિયા-રદીફ જાળવીને એક આવો શેર લખીએ….
અહીં બંને મિસરા બે અલગ અલગ વાક્યરૂપે છે, હવે સંદર્ભ ગઝલ-૧ તરીકે મૂકેલી શેખાદમ આબુવાલાની ગઝલનો આ શેર જુઓ:
ઘણી વાર આખો મિસરો સંપૂર્ણ કે અધૂરાં વાક્યો તરીકે નહીં, પરંતુ શબ્દો કે શબ્દસમૂહોના ટુકડા તરીકે આવે છે. ઉદાહરણ જોઈએ, સંદર્ભ ગઝલ-૧૬ નો એક શેર છે :
કેટલીક ગઝલોમાં કાફિયાના સ્થાન ઉપરાંત અન્ય સ્થાને પણ પ્રાસ જોવા મળે છે, એનો નિર્દેશ કરી લઈએ. રમેશ પારેખની એક ગઝલનો મત્લો આ પ્રમાણે છે:
ગઝલ પદ્ય સાહિત્યનો એક પ્રકાર છે. ગઝલ સૂફીઓનું ભક્તિસંગીત ગણાય છે. તે મુખ્યત્વે હિન્દી અને ઉર્દૂમાં લખાય છે.
વચનામૃત એ ભગવાન સ્વામિનારાયણની સ્વમુખની વાણીનો ગ્રંથ છે. વચનામૃત એટલે વચનરૂપી અમૃત - જેમ અમૃતથી અમર થવાય છે, તેમ ભગવાનની વાણી જન્મમરણથી રહિત કરનારી અને શાશ્વત સુખ આપનારી હોવાથી તે વાણી વચનામૃત કહેવામાં આવી છે. આ ગ્રંથ મહદ્અંશે પ્રશ્નોત્તરી શૈલીનો ગ્રંથ છે. ભગવાન સ્વામિનારાયણના સંતો-ભક્તોએ અધ્યાત્મ માર્ગની આંટીઘૂંટીમાં માર્ગદર્શક નીવડે તેવા કુલ ૪૦૪ જેટલા પ્રશ્નો પૂછ્યા છે. જેમ કે, વાસના કોને કહેવાય?
આવા અનેક પ્રશ્નો તે સમયના સંતો-ભક્તોએ ભગવાનને પૂછ્યા અને ભાવિ મુમુક્ષુઓને કાયમી માર્ગદર્શન મળતું રહે તેવી વ્યવસ્થા આ ગ્રંથના નિર્માણ દ્વારા તેઓ કરતા ગયા.
વચનામૃત એ સ્વામિનારાયણ ભગવાનની ઉપદેશવાણીનો પ્રશ્નોત્તરી શૈલીનો ગ્રંથ છે. જેમાં તેમણે આપેલા ઉપદેશોમાંથી કુલ ૨૭૩ ઉપદેશોવચનોનો સમાવેશ છે. સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનો અતિપ્રસિદ્ધ અધ્યાત્મ ગ્રંથ છે. આ ગ્રંથમાં સ્વામિનારાયણ ભગવાન અને તેમના આશ્રિત સંતો અને સદ્ ગૃહસ્થો વચ્ચે થયેલી આધ્યાત્મિક જ્ઞાન ગોષ્ઠીને સંગ્રહિત કરવામાં આવી છે. મુક્તાનંદ સ્વામી, ગોપાળાનંદ સ્વામી, નિત્યાનંદ સ્વામી અને શુકાનંદ સ્વામી આ ચાર સંતોએ મળીને આ ગ્રંથનું સંપાદન કર્યું છે અને તે સંપાદન પણ સ્વયં સ્વામિનારાયણ ભગવાને માન્ય કરેલું છે.
ભગવાન સ્વામિનારાયણ ઉત્તરપ્રદેશમાં અયોધ્યા નજીક છપૈયા ગામે પ્રગટ્યા હતા. ૧૧ વર્ષની ઊંમરે તેમણે ગૃહત્યાગ કરી ભારતભરનું પગપાળા વિચરણ કર્યું. ગુજરાતમાં લોજ ગામે શ્રી રામાનંદ સ્વામીના આશ્રમમાં તેમણે પોતાનું વનવિચરણ પૂર્ણ કર્યું. પીપલાણામાં ગુરુ રામાનંદ સ્વામી પાસેથી દીક્ષા લઈ સહજાનંદ સ્વામી અને નારાયણમુનિ નામ ધારણ કર્યું. ફક્ત ૨૧ વર્ષની વયમાં જેતપુરમાં સ્વામી રામાનંદે તેમને સંપ્રદાયની ધર્મધુરા સોંપીને પોતાના સ્થાને નિયુક્ત કર્યા.
આમાં અનાદિના મૂળભૂત પાંચ તત્ત્વો , ભગવાનનું સ્વરૂપ, બ્રહ્માંડોની રચના, આત્મા-પરમાત્માનું જ્ઞાન, ભગવાનને પામવા માટેના સાધનોનો, ભગવાનને પામવા માટે સત્પુરુષની અનિવાર્યતા વગેરે મુદ્દાઓનો સુપેરે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
વચનામૃત ગ્રંથ તેની પ્રમાણભૂતતા અંગે કેટલીક એવી વિશિષ્ટતા ધરાવે છે કે વિશ્વમાં ભાગ્યે જ કોઈ આધ્યાત્મિક ગ્રંથમાં જોઈ શકાય. આ વિશેષતાઓ નીચે મુજબ છે.
આ ઉપરાંત કોઇ પણ સભ્ય પોતાના મિત્રનો ફેન બની શકે છે. તેમજ તેનો મિત્ર "વિશ્વસનીય", "કૂલ", "સેક્સી" છે તે માટે ૧ થી ૩માં માર્ક આપી શકે છે. આ બાબત પછી ટકાવારીને આઘારે ગણવામાં આવે છે.
માં મેમ્બર પોતાના જ નેટવર્કમાં હોય તેની પ્રોફાઇલ જોઇ શકે છે. જેની સામે ઓરકુટમાં કોઇ પણ વ્યક્તિ કોઇની પણ પ્રોફાઇલની મુલાકાત લઇ શકે છે. અલબત્ત તે વિઝીટરનું નામ ઇગ્નોર લિસ્ટમાં શામેલ હોય તો તે પ્રોફાઇલ જોઇ શકતો નથી.( નોંધ:' આ ફિચરમાં તાજેતરમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે જે મુજબ વપરાશકર્તા પાસે પોતાની પ્રોફાઇલ કોણ જોઇ શકે તેવો વિકલ્પ આપવામાં આવે છે. )
મહત્વપુર્ણ રીતે, દરેક સભ્ય તેની પ્રોફાઈલની પસંદગી તેની રીતે કરી શકે છે તેમજ મિત્રો કે અન્યના ઓરકૂટ એકાઉન્ટમાં દેખાતી તેની માહિતીને નિયંત્રિત કરી શકે છે. અન્ય એક પાસું એ છે કે કોઇ પણ મેમ્બર અન્ય મેમ્બરને "ક્રશ લિસ્ટ"માં સામેલ કરી શકે છે. બંને મેમ્બર એકબીજાના "ક્રશ લિસ્ટ"માં આવી જાય તો તેની જાણ આ બંને મેમ્બર્સને કરવામાં આવે છે.
ઓરકુટઈરાન માં ઘણી લોકપ્રિય છે પરંતુ હાલમાં તેના પર ઈરાનમાં સરકાર દ્વારા પ્રતિબંધ મુકવામાં આવ્યો છે. સત્તાવાર રીપોર્ટ મુજબ આ પ્રતિબંધ રાષ્ટ્રની સુરક્ષાને લઈને તેમજ ડેટીંગ અને મેચ મેકિંગને લઈને ઈસ્લામ અને સમુદાય ને કારણે લગાવવામાં આવ્યો છે. તો આ બ્લોકને દુર કરીને ઈરાનીયન યુઝર્સ ઓરકુટ વાપરી શકે તે માટે . જેવી સાઈટો બનાવવામાં આવી હતી. તેમજ અન્ય વેબસાઈટો જેવી કે યાહુ ગ્રુપ અને ગૂગલ ગ્રુપ માં પણ કેટલીક કોમ્યુનિટી છે જેઓ ઈરાનના ચોક્કસ સ્થળો પરથી ઓરકુટ સાઈટ પર લઈ જાય છે. આમ છંતા સરકારે ઓરકુટને બ્લોક કરેલા રસ્તાને પાસ કરી દેવામાં આવે ત્યારે સાઈટ અજાણ્યા પ્રોક્સી પરના એચટીટીપીએસ પેજને બંધ કરી છે. હાલમાં સામાન્ય વપરાશકારો માટે ઈરાનમાં આ સાઈટ જોવી અશક્ય બની છે.
ઓરકુટના બ્લોકેજ બાદ ઘણી વેબસાઈટો ઈરાનમાં હાજર છે જેઓ ઓરકુટ જેવા જ સોશિઅલ નેટવર્કિંગ મોડલ મુજબ છે. જેમા માયપાર્ડીસ ક્લુબ અને બહાનેહનો સમાવેશ થાય છે.
4 સપ્ટેમ્બર, 2007ના રોજ ઓરકુટે વધુ નવી સુવિધાઓ ઉમેરવાની જાહેરાત કરી. હવે હોમપેજ પર તમે તમારા મિત્રએ કરેલી અપડેટ જોઈ શકો છો. જ્યાં તમારા મિત્રએ જ્યારે પણ પોતાની પ્રોફાઈલના નામમાં, ફોટામાં, કે વિડીયોમાં અપડેટ કરી હોય તરત જ તમને તેની જાણ થઈ જાય છે. આ ઉપરાંત, તમે કેટલીક વસ્તુઓ બધાને ન દર્શાવવા માંગતા હોવ તો ઓરકુટે સેટિંગ પેજમાં ઓપ્ટ આઉટ બટન દ્વારા આવી સગવડ આપી છે. સ્ક્રેપ પણ એચટીએમએલ સાથે સાંકળવામાં આવ્યું જેથી યુઝર્સ વધુ સારી રીતે વાતચીત કરી શકે છે. 8 નવેમ્બર 2007, ના રોજ ઓરકુટે તેમના ભારતીય યુઝર્સ માટે દિવાળીની શુભેચ્છાઓ અનોખા અંદાજમાં આપી હતી. જે દ્વારા તેઓ લાલ કલરની થીમ દ્વારા ઓરકુટના દેખાવને બદલી શકતા હતા. 2008ના એપ્રિલ ફુલ દિવસે ઓરકુટે તેનું નામ તેના વેબપેજ પર બદલીને યોગર્ટ કરી દીધુ જે દેખીતી રીતે જ મજાક હતો. 2 જુન 2008ના રોજ ઓરકુટે થીમીંગ એન્જીનને લોંચ કર્યું હતું જેમાં કેટલીક ડીફોલ્ટ થીમ હતી. આ સાથે ઓરકુટમાં છેવટે ફોટો ટેગીંગ પણ શરૂ કરવામાં આવ્યું.
ઓગસ્ટ 2005માં એક બ્રાઝિલ ના નાગરિક દ્વારા ઓરકુટને પરેશાન કરવા માટેડેલ્ફી પ્રોગ્રામિંગ લેંગ્વેજ માં ફ્રીવેર પ્રોગ્રામ ફ્લ્ડટુડો માં ટુડોનો અર્થ બધું જ થાય છે. ) બનાવવામાં આવ્યો હતો. સરળતાથી ડાઉનલોડ થઈ શકતો હોવાથી યુઝર્સમાં આ ઝડપથી પ્રસરી ગયો હતો. આ પ્રોગ્રામ હજારો સ્પામર્સ ઉપયોગ કરતા હતા જેથી સપ્ટેમ્બર અને ઓક્ટોબર 2005 દરમિયાન ઓરકુટ પર સ્પાર્મે તરખાટ મચાવ્યો. આ ઉપરાંત અન્ય એક સ્ક્રેપ ફ્લ્ડર હતું.જાવામાં બનાવવામાં આવેલા "કાર્બલ કોપી સ્ક્રેપર" અને "બ્લાઈન્ડ કાર્બન કોપી સ્ક્રેપર" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.) મોટાભાગની ઓરકુટ કોમ્યુનિટીમાં ઉપલબ્ધ હતા. આ પ્રકારના પ્રોગ્રામોનો મુળ હેતું એક જ પ્રકારના સ્ક્રેપને બધા જ મિત્રોને એક જ સમયે મોકલવાનો હતો પરંતુ તેનો દુરઉપયોગ સ્પાર્મર્સે કર્યો
આ પહેલા ઓરકુટમાં દરકે સભ્ય અન્ય સભ્યના બધા જ ફોટા, વિડીયો અને સ્ક્રેપ જોઈ શકતો હતો, પણ આ દ્વારા ફોટા અને વિડીયોને ખોટી માહિતી સાથે ઈન્ટરનેટ પર મુકી દેતા લોકોને પ્રોત્સાહન મળતું હતું. જેમાં મોટાભાગે મહિલાના વલ્ગર પીક્ચર્સ હતા. આ ઉપરાંત સ્ક્રેપ્સ આસાનીથી વાંચી શકાતા હતા. હાલ સ્ક્રેપ્સ, પીક્ચર્સ, વિડીયો કે ટેસ્ટિમોનિયલમાં પ્રાઇવસી જળવાઇ રહે તે માટે કેટલાક વિશેષ ફિચર્સ આપવામાં આવે છે. હાલ વપરાશકર્તા માટે ફ્રેન્ડ્સ/ફ્રેન્ડ્સ ઓફ ફ્રેન્ડ્સ/એવરીવન ઇન ધ નેટવર્ક જેવી પ્રાઇવસી આપવામાં આવે છે. ડિસેમ્બર-૨૦૦૮થી શરૃ કરવામાં આવેલા એક નવા ફિચર પ્રમાણે માત્ર કેટલાક ફ્રેન્ડ્સ કે ઇ-મેલ કોન્ટેક્ટ્સના જ આલ્બમ્સ જોઇ શકે તેવું ફિચર પણ શરૃ કરવામાં આવ્યું છે. વપરાશકર્તા પોતાની પ્રોફાઇલ અમુક મિત્રો કે અમુક મર્યાદિત ક્ષેત્રના લોકો જોઇ શકે તેવું પણ ફિચર આપવામાં આવ્યું છે. આ મિત્રો કે મર્યાદિત ક્ષેત્ર સિવાયના લોકો તે વપરાશકર્તાની માહિતી મેળવી શકતા નથી.
24 ઓગસ્ટ 2007ના રોજ ઓરકુટે રીડીઝાઈનની જાહેરાત કરી. આ નવી ડીઝાઈનમાં યુઆઈ માં રાઉન્ડ કોર્નર અને સોફ્ટ કલર હતા તેમજ ઉપર ડાબી બાજુ નાનો લોગો પણ હતો. રીડીઝાઈનની જાહેરાત ઓરકુટના સત્તાવાર બ્લોગ પર કરવામાં આવી. 30 ઓગસ્ટ 2007 સુધીમાં મોટાભાગના ઓરકુટના વપરાશકર્તાઓએ આ પરિવર્તન અનુભવ્યું હતું. તેઓએ પોતાની પ્રોફાઈલ નવી ડીઝાઈનમાં નિહાળી હતી. 31 ઓગસ્ટ, 2007 ઓરકુટે નવા ફીચર જાહેર કર્યા જેમાં મિત્રો જોવાની સવલતમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. વપરાશકર્તાના હોમ પેજ પર 9 મિત્રોને દર્શાવવામાં આવતા હતા તેમજ તમારા મિત્રની મુખ્ય વસ્તુઓ પ્રોફાઈલ પીક્ચરની નીચે દર્શાવવામાં આવતી હતી. આ ઉપરાંત નામો વિવિધ ભાષાઓ જેવી કે :
હિન્દી, બંગાળી, મરાઠી, તમિળ અને તેલુગુમાં દર્શાવવાની સુવિધા પણ આપવામાં આવી હતી.પ્રોફાઈલ ફોટો નીચે જ એક બટન આપવામાં આવ્યું છે જે દ્વારા પ્રોફાઈલને એડીટ કરી શકાય છે.
22 જાન્યુઆરી , 2003 ના તુર્કી ના સોફ્ટવેર એન્જિનીયર ઓરકુટ બ્યૂકકોકટેન દ્વારા ગૂગલના સ્વતંત્ર પ્રોજેક્ટ તરીકે ઓરકુટ લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું. કોમ્યુનિટી મેમ્બરશિપ પહેલા માત્ર આમંત્રણ મળવા પર ચાલતી હતી. પ્રથમ વર્ષે અમેરિકા માં વપરાશકર્તાની સંખ્યા સૌથી વધુ હતી. બ્રાઝિલ ના લોકો કાનોકાન થી વધુને વધુ લોકોને મિત્રોને આમંત્રણ આપવા લાગતા બ્લોગોસ્ફીયર ની શરૂઆત થઇ હતી.આ પછી અમેરિકા કરતાં બ્રાઝિલમાં વપરાશકર્તાની સંખ્યા વધવા લાગી હતી અને બ્રાઝિલમાં પ્રચંડ લોકપ્રિયતા મળવા લાગી હતી. અમેરિકાના લોકોનો આ પછી માયસ્પેસ અને ફ્રેન્ડસ્ટર જેવી આ પ્રકારની અન્ય સાઇટ્સ તરફ ઝુકાવ વધ્યો હતો. આ ઘટના બાદ ઇંગ્લિશ બ્લોગોસ્ફીયરમાં બ્રાઝિલિયન્સની ટીકા કરવાના પ્રમાણમાં વધારો જોવા મળ્યો હતો.
આ પછી બ્રાઝિલમાં ઓરકૂટ વપરાશકર્તાની સંખ્યામાં સતત વધારો થવા લાગ્યો હતો. મોટાભાગના બ્રાઝિલિયન્સે ઓરકુટમાં એકાઉન્ટ શરૂ કરતાં બ્રાઝિલમાં ઓરકુટ ખૂબ જ લોકપ્રિય બની ગયું હતું. માં ઓરકુટની સફળતાનું રહસ્ય જાણવા તેના સર્જક ઓરકુટ બ્યુકોકટેને 2007માં બ્રાઝિલની મુલાકાત લીધી હતી.2007માં ભારત માં ઓરકુટની લોકપ્રિયતામાં ભારે વધારો થયો હતો. જેમણે બ્રાઝિલિયન્સની વધુ સંખ્યા છતાં ડર અનુભવ્યો નહોતો.
જે વપરાશકર્તાની ઇન્ટરનેટ સ્પિડ ઓછી હોય તેમના માટે 2008માં -વ્યૂ ઓરકુટ ઇન ધ લાઇટર વર્ઝન સેટિંગ શરૂ કરવામાં આવ્યું છે.
ખૂબ જ ઓછા સમયમાં ઓરકુટ નંબર-વન વેબસાઇટ બની ગઇ છે. એવો પણ દાવો કરવામાં આવે છે કે ઓરકુટની એડસેન્સ રેવન્યુ જનરેશન સિસ્ટમથી ગૂગલને તોતિંગ નફો થાય છે.
ઓગસ્ટ 2006ના રોજ સયુંકત આરબ અમિરાત ઈરાનને પગલે ચાલીને ઓરકુટ પર પ્રતિબંધ ફરમાવી દીધો.જો કે આ બ્લોક 2006ના ઓક્ટોબરમાં ઉઠાવી લેવામાં આવ્યો હતો.3 જુલાઈ 2007 ગલ્ફ ન્યુઝે ફરીથી ઓરકુટ કોમ્યુનિટી વિરુદ્ધ ફરિયાદ કરતા સભ્યોની ફરિયાદો પ્રસિદ્ધ કરી. જે કોમ્યુનિટીની ફરિયાદ કરાઈ હતી તેમાં દુબઈ સેક્સ કોમ્યુનિટીનો સમાવેશ થતો હતો. આ ફરિયાદ ટેલિકોમ મંત્રાલયઈટીસલાટ ના ધ્યાનમાં લાવવામાં આવી. 4 જુલાઈ 2007ના રોજ ઈટીસલાટે સાઈટ પર ફરી નવેસરથી પ્રતિબંધ લગાવી દીધો. ગૂગલે સયુંકત આરબ અમિરાત સાથે આ બાબતે વાતચીત કરવાની ખાતરી આપી હોવા છંતા આ પ્રતિબંધ યથાવત રહ્યો હતો. સાઉદી અરેબિયા માં પણ ઓરકુટ પર બ્લોક લગાવવામાં આવ્યો હતો. દરમિયાન બહેરીન નું સંચાર મંત્રાલય પણ ઓરકુટ પર પ્રતિબંધ લાદવા ભારે દબાણ હેઠળ હતું.
કોંમ્યુનિટીસમાં સર્ચ ટોપિક ફિચરની શરૃઆત કર્યા બાદ ઓરકુટ કોમ્યુનિટિસમાં ફિલ્મ, પુસ્તકની વેબસાઇટ લિંકના સોર્સ આપવામાં આવે છે. કોમ્યુનિટી મેમ્બર્સ પોલ તૈયાર કરી શકે છે અને તેમાં અન્ય સભ્યને પણ આમંત્રણ આપી શકે છે.
અન્ય વપરાશકર્તાની ઓરકુટ સ્ક્રેપબૂકમાં યુઆરએલ પોસ્ટ કરવાની સાથે જ ઇન્ફેક્શન આપોઆપ ફેલાઇ જાય છે. સ્કેપબૂક એક પ્રકારની ગેસ્ટબૂક છે જેમાં વપરાશકર્તા જોઇ શકે તે માટે વિઝીટર કોઇ કોમેન્ટ મૂકી શકે છે. જેમાં યુઝરને પોર્ટુગિઝ ભાષાની લીંક સાથે વધારાના ફોટો આપવાની ઓફર કરાતી હતી. આ ટેક્સ્ટ મેસેજ દરેક વપરાશકર્તા પ્રમાણે અલગ અલગ હોય છે. અંગત માહીતી ઉપરાંત આ મેલવેર દુરના વપરાશકર્તાને પીસીને કંટ્રોલ કરવા દે છે અને તેને બોટનેટ નો એક ભાગ બનાવે છે. આ નેટવર્ક ક્ષતિગ્રસ્ત પીસીનું છે. આ મેલવેરને કારણ બોટનેટ ઈન્ફેક્ટેડ પીસીની બેન્ડવીથ નો ઉપયોગ કરીને નકલી મુવી ફાઈલો વહેંચે છે. તેમજ વપરાશકર્તાની કનેક્શન સ્પીડને ધીમી કરી દે છે.
ઓરકુટનો દુરઉપયોગ વધતા ડેવલપર્સે આ સમસ્યાને દુર કરવા માટે કેટલાક નવા ફીચર ઉમેર્યા. આ ફિચરમાં એવી સગવડ હતી કે વપરાશકર્તાને બે કે તેથી વધુ ટોપીક કે સ્ક્રેપબુક એન્ટ્રી મોકલી શકે નહીં. જેને કારણે યુઝર્સે નવા સ્ક્રેપ બુક એન્ટ્રી કે ટોપીક પોસ્ટ કરતા પહેલા રાહ જોવી પડતી હતી. અને જ્યારે પણ સ્ક્રેપબુક એન્ટ્રી હાઈપરલિંક વાળી હોય ત્યારે કાપ્ટચા નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો.તેમજ કોમ્યુનિટી સંચાલકોને વધુ અધિકારો આપવામાં આવ્યા જેથી તેઓ વપરાશકર્તા પર સીધો પ્રતિબંધ ફરમાવી શકે. કોમ્યુનિટી મોડરેટરો ડેવલપર્સ આવા વપરાશકર્તાને દુર કરશે તેવો આધાર રાખતા હતા તેન જગ્યાએ અધિકારની રૂએ તેઓ આવા વપરાશકર્તાને પ્રતિબંધ ફરમાવી શકે તેમ હતા.
એક સામાન્ય અભિપ્રાય એ પણ છે કે સૌથી વધુ વપરાશકર્તા ધરાવતા બ્રાઝિલ અને ભારતમાંથી માત્ર ભારતીયોને અન્યની પ્રોફાઇલમાંથી અંગત માહિતી જાણવામાં રસ હોય છે. બીજી તરફ બ્રાઝિલમાં ઓપન સોસાયટી હોવાથી તેમને અન્યની અંગત માહિતી જાણવામાં વધારે રસ હોતો નથી. હકીકત એ પણ છે કે, બ્રાઝિલ અને ભારતમાં પોતાની અંગત માહિતી છુપાવતા વપરાશકર્તાની સંખ્યા લગભગ એકસમાન છે. એકમાત્ર ફરક એ છે કે બ્રાઝિલમાં આ માટે એક વિશેષ કોમ્યુનિટી તૈયાર કરવામાં આવી છે જેને "ક્વેર પ્રાયવસિડેડ ?નામ આપવામાં આવ્યુ છે. સેઇ ડુ ઓરકુટ અગેઇનસ્ટ અધર પીપલ'સ પ્રાઇવસી. .