polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
વિજયનગર સામ્રાજ્ય ઈસુની ચૌદમી સદીના પુર્વાર્ધમાં દક્ષિણ ભારતમાં,માધવ વિધ્યારણ્ય નામના વિદ્ધાન સંન્યાસીની પ્રેરણાથી, પરમધર્મીઓની ધૂંસરીમાંથી મુક્ત કરવા,હરિહર અને બુક્ક નામના ભાઈઓએ સ્થાપેલું હિંદુ રાજ્ય. દિલ્લીના સુલતાન મોહમ્મ્દ તુગુલુક વતી ગુંદી પ્રવેશના વવહીવટદાર હરિહરનો રાજ્યાભિષેક ઈ.સ ૧૩૩૬ માં કરી, તે જ દિવસેન તુંગભાદ્ધા નદીના કિનારે તથા ગુંદી ના કિલ્લાની સામે વિજયનગર પાટનગરનો પાયો નાખવામા આવ્યો.તેનુ નિર્માણકાર્ય ૧૩૪૩માં સંપન્ન થયુ.તેનાલી રામ
વિજયનગર સામ્રાજ્યને બહમની સુલતાનો સાથે સતત સંઘર્ષો રહેતા, તેથી તેને ઘણુ મોટું લશ્કર રાખી ઘણું ખર્ચ કરવુ પડતું. તેથી આવકના છઠ્ઠા ભાગ કરતા વધારે કર ઉઘરાવવો પડતો. સામ્રાજ્યની આવકનું મુખ્ય સાધન જમીન મહેસૂલ હતુ, જમીન મહેસૂલ ઉપરાંત જકાત, લગ્નવેરો, ગોચર-કર,ઉધાન તથા ઉધોગો પર કર ઉઘરાવવામા આવતા.સામન્ય વર્ગના લોકો પર કરનો બોજ વધારે હતો;પરંતુ કરવેરો ઉઘરાવવામા બળજબરી કરવામાં આવતી નહોતી.
મુસ્લિમોના હુમલાનો સામ્રાજ્યને સતત ભય રહેતો હતો.તેથી રાજા કાયમ માતે મોટું લશ્કર નિભાવતો હતો. લશ્કરમાં તોપખાનુ, અશ્વદળ,ગજદળ, તથા પાય દળ રાખવામાં આવતાં. સામ્રાજ્યને પોતાનું નૌકાળ પણ હતુ.
હાઈકુ અથવા સત્તરાક્ષરી એ પાંચ, સાત અને પાંચ અક્ષરોની અનુક્રમે ત્રણ પંક્તિઓનો બનેલો જાપાની કવિતાનો અતિટૂંકો અને અતિ પ્રતિષ્ઠા પામેલો કાવ્યપ્રકાર છે. સત્તર અક્ષરોનો બનેલો આ કાવ્યપ્રકાર કોઈ એક ભાવ, કલ્પન કે સંવેગ જગાડે છે. અંગ્રેજી સાહિત્યમાં પણ આ કાવ્યપ્રકાર ખેડાયો છે. ગુજરાતી અને અન્ય ભારતીય ભાષાઓમાં પણ એના પ્રયોગો થયા છે. ગુજરાતી સાહિત્યમાં હાઈકુ કાવ્યપ્રકારને પ્રતિષ્ઠિત કરવામાં સ્નેહરશ્મિનો મહત્વનો ફાળો છે. સ્નેહરશ્મિનો હાઈકુ સંગ્રહ સોનેરી ચાંદ રૂપેરી સૂરજ ૧૯૬૬માં પ્રગટ થયો હતો.
બાશો અને બુસોનની જાપાનના સૌથી વધુ સમર્થ હાઈકુ કવિઓમાં ગણના થાય છે. ટી. ઈ. હ્યુમ, એમિ લોઅલ, રોબર્ટ ફ્રૉસ્ટ, ડબલ્યૂ. બી. યેટ્સ આ કાવ્યપ્રકારથી પ્રભાવિત હતા. કેનેથ યેસુદાએ જાપાની કવિઓના હાઈકુનું અંગ્રેજીમાં ભાષાંતર કરેલ છે. આ ઉપરાંત યેસુદાએ પોતે રચેલ અંગ્રેજી હાઈકુનો સંગ્રહ એ પેપર પૉંડ પણ પ્રગટ કરેલ છે.
આ સ્થળે લવણેશ્વરી તરીકે ઓળખાતી પ્રાચીન વસાહત હતી જે આજે પણ લવાણા તરીકે ઓળખાય છે. આ સ્થળ એક ઝરણાની નજીક આવેલું છે, જે હવે ચેકડેમ અપ સ્ટ્રીમ છે. પરંપરાગત રીતે આ સ્થળો મહાભારતના પાત્રો સાથે સંકળાયેલા છે. શિવ મંદિરની સ્થાપના ૧૦મી સદીમાં 'મુળપ્રાસાદ' અને 'સભામંડપ'થી કરવામાં આવી હતી. બાદમાં મંદિર ખંડેરમાં ફેરવાઈ ગયું હતું. ૧૧મી કે ૧૨મી સદીમાં 'કુંડ' નું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. વાવનું નિર્માણ ૧૪મીથી ૧૫મી સદીમાં કરવામાં આવ્યું હતું. આજ સમયગાળા દરમિયાન ભીમ ચૌરીનું નિર્માણ થયું. અર્જુન ચૌરી અને હિડિમ્બા મંદિરનું નિર્માણ નજીકની પહાડી પર ૧૫મીથી ૧૬મી સદીમાં કરવામાં આવ્યું હતું. આ બધાં મંદિરો હાલ ખંડેર હાલતમાં છે.
હેડંબા કુંડ તરીકે ઓળખાતો કુંડ ૨૨ મીટરના સમચોરસ ઘેરાવામાં આવેલો છે. આ કુંડ લગભગ ૧૧મી કે ૧૨મી સદીમાં લેટ્રેઈટ પ્રકારના રેતીના પથ્થરો દ્વારા બાંધવામાં આવ્યો હોવાનું મનાય છે. આ કુંડની પ્રત્યેક બાજુની ધાર પર કાટખુણે ઉતરતા ક્રમમાં પાંચ પગથીયાં છે જે કુંડના નીચલા સ્તર તરફ લઈ જાય છે. કુંડની અંદરની તરફ દરેક દિવાલની મધ્યમાં વિશિષ્ટ પ્રકારની એક જ પથ્થરમાંથી કોતરાયેલી તથા વિશિષ્ઠ અંગભંગીમાઓ ધરાવતી મુર્તિઓ છે. આ બધામાં શેષશયી વિષ્ણુ, ભગવાન શિવની અને સ્થાનિક લોકનૃત્ય સમુહની પ્રતિમાઓ ખાસ ધ્યાન દોરે છે. પરંપરાગત રીતે આ કુંડનું પાણી ધાર્મિક વિધિવિધાન અને તેને લગતા સ્નાન માટે જ વપરાતું, પીવા નહીં.
કલેશ્વરી સ્મારક સમુહ ગુજરાત રાજ્યના મહિસાગર જિલ્લાના લવાણા ગામ નજીક આવેલું પૌરાણિક સ્થળ છે. કલેશ્વરીની નાળ તરીકે પ્રખ્યાત આ સ્થળ જિલ્લા મુખ્યાલય લુણાવાડા નજીક હિડંબા વનમાં ઝરણા નજીક આવેલું છે. આ સ્થાપત્યસમૂહમાં અદ્ભૂત કોતરણીવાળા મંદિરના ખંડેરો, બે વાવ, એક કુંડ, શૃંગારીક શિલ્પો તથા દેવી-દેવતાઓની અસ્તવ્યસ્ત વિખરાયેલી મુર્તિઓનો સમાવેશ થાય છે. ખંડેરો તળેટી અને ટેકરી પર આવેલા છે. તેનું નિર્માણ ૧૦મી અને ૧૬મી સદીની વચ્ચે કરવામાં આવ્યું હતું. ૧૮મી સદી બાદ કેટલાક સ્મારકોનું પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ પૌરાણિક સ્થાપત્યોને રાજ્ય સંરક્ષિત સ્મારક જાહેર કરવામાં આવ્યાં છે.
કહેવાય છે કે લુણાવાડા રાજ્યના રાજકુમાર માલા રાણાએ ૧૫૪૯માં તેનું પુનઃસ્થાપન કર્યું હતું, પરંતુ શિલાલેખ જર્જરિત થઈ ગયો છે. ગર્ભગૃહનું કદ ઘટાડી તેનું પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું જે હવે ઘુમ્મટવાળા મંદિર તરીકે ઓળખાય છે. સભામંડપનું પુનઃનિર્માણ કરીને મંદિર બનાવવામાં આવ્યું છે, જે કલેશ્વરી માતાના મંદિર તરીકે ઓળખાય છે. શિકાર મઢીનું નિર્માણ ૧૮મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં પ્રાચીન ઇમારતોના ખંડેરોમાંથી વખતસિંહે કર્યું હતું.
ઘુમ્મટવાળું મંદિર ૧૦મી સદીના મૂળ મંદિરની મૂર્તિઓ અને સ્તંભોમાંથી પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવ્યું છે. મૂળ મંદિરનું નિર્માણ ઉત્તર ભારતીય મંદિર સ્થાપત્યની મહા-ગુર્જરા શૈલીમાં કરવામાં આવ્યું હતું, જેના શિલ્પોમાં દ્રવિડ શૈલીનો પ્રભાવ જોવા મળતો હતો. પુનઃસ્થાપિત થયેલું મંદિર મૂળ મંદિરના ગર્ભગૃહનું પુનઃનિર્માણ કરીને ઓછા કદમાં બાંધવામાં આવ્યું છે, જેને આંશિક રીતે 'આધારશિલા' ઓળખી શકાય છે.
અહીં પ્રાંગણમાં પ્રવેશતા જ થોડાં અંતરે બે વાવ છે જે સાસુની વાવ અને વહુની વાવ તરીકે જાણીતી છે. આ વાવની બાંધકામ શૈલી રાણકી વાવની બાંધકામ શૈલીને મળતી આવે છે. સરસ બાંધકામ સાથે આ વાવના દરેક માળ પર ડાબી અને જમણી બાજુએ પૌરાણિક તથા શૃંગારિક પ્રકારનાં શિલ્પો જોવા મળે છે.
આ સ્થાપત્યસમૂહમાં અદ્ભૂત કોતરણીવાળા મંદિરના ખંડેરો, બે વાવ, એક કુંડ, શૃંગારિક શિલ્પો તથા દેવી-દેવતાઓની અસ્તવ્યસ્ત વિખરાયેલી મુર્તિઓનો સમાવેશ થાય છે.
આ ખંડેરોને રાજ્યના પુરાતત્વ વિભાગ દ્વારા ૨૦૦૦ના દાયકામાં પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા અને તેને પ્રવાસન સ્થળ તરીકે પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું હતું.
રૂથરફોર્ડે સૌપ્રથમવાર ૧૯૧૯માં જાહેર કર્યું કે પરમાણુમાં એક ઘટ્ટ સુગ્રથિત ધન વિદ્યુતભારિત ન્યૂક્લિયસ આવેલું છે, તેની આસપાસ પ્રમાણમાં મોટા અંતરે રહીને ઋણ વિદ્યુતભારિત ઈલેક્ટ્રોન ભ્રમણ કરે છે. પરમાણુનું સમગ્ર દળ તેના કેન્દ્રને આભારી છે. રૂથરફોર્ડે શોધેલા ન્યૂક્લિયસના આ કણને પ્રોટોન નામ આપવામાં આવ્યું. ગ્રીક ભાષામાં તેનો અર્થ પ્રથમ થાય છે.
પ્રોટોનનું વિભંજન થઈ તેનું પૉઝિટ્રૉન અને વિદ્યુત-તટસ્થ પાયોન માં રૂપાંતર થવાની ઘટનાને પ્રોટોન ક્ષય કહેવામાં આવે છે. પૉઝિટ્રૉન અને પાયોન સ્થાયી ન હોવાથી તરત જ બે ગામા કિરણોમાં રૂપાંતર પામે છે.
પ્રોટોન પ્રચક્રણ ધરાવતા ત્રણ ક્વાર્કનો બનેલો છે. તેમાંંના બે અપ-ક્વાર્ક છે અને ત્રીજો ડાઉન-ક્વાર્ક છે. આ ત્રણેય ક્વાર્ક પ્રબળ ન્યૂક્લિયર બળ દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે. પ્રોટોનના આ બંધારણ વિશેની સૌપ્રથમવાર માહિતી એમ. ગેલમાન નામના ભૌતિકશાસ્ત્રીએ ૧૯૬૩માં આપી હતી.
પ્રોટોન એ ધન વિદ્યુતભારિત મૂળભૂત કણ છે. તે હાઈડ્રોજન પરમાણુનું ન્યૂક્લિયસ છે, તે ઉપરાંત તે તમામ પરમાણુના ન્યૂક્લિયસનો અંગભૂત કણ છે. પ્રોટોનનો વિદ્યુતભાર ઈલેક્ટ્રોનના વિદ્યુતભાર જેટલો જ પરંતુ ઋણના બદલે ધન વિદ્યુતભાર હોય છે. તે બેરિયોન સમૂહનો કણોનો સભ્ય છે.
પ્રોટોનનું દળ કિગ્રા. છે, જે ઈલેક્ટ્રૉનના દળ કરતાં લગભગ ૧૮૯૬ ગણું છે. તે કુલંબ વિદ્યુતભાર અને પ્રચક્રણ ધરાવે છે.
આ વન વિસ્તારની સ્થાપના ૨૪ મે ૧૮૮૮ના રોજ ભાવનગર રજવાડાંનાં તત્કાલીન મહારાજા તખ્તસિંહજી જસવંતસિંહજી દ્વારા કરવામાં આવી હતી. આ વિસ્તારમાં એક વન ભોજનશાળા અને બાળકો માટેનું રમતગમતનું ઉદ્યાન પણ આવેલ છે. વન ભોજનશાળાનું નામ મિસ્ત્રી હરીલાલ વન ભોજનશાળા છે. આ પાર્કની અંદર કૃષ્ણકુંજ તળાવ આવેલું છે. જેમાં વચ્ચે એક ટાપુ પર અનેક પ્રકારના બગલા, ચમચા અને જળકાગડા પ્રકારના પક્ષીઓના માળાની વસાહત બને છે. કૃષ્ણકુંજ તળાવની પશ્ચિમ દિશામાં બકી હીલ તરીકે ઓળખાતી ટેકરી આવેલી છે, જેના ઉપરથી આખા વિક્ટોરીયા પાર્ક, કૃષ્ણકુંજ તળાવ અને ગૌરીશંકર તળાવનું અવલોકન શક્ય છે.
અરડૂસો, અરીઠા, અર્જુન, આપ્ટો, આમલી, આમળા, આસોપાલવ, આંબો, ઈંગોરીયો, ઉમરો, કણઝો, કરંજ, કાસીદ, કીગેલીયા પીનાટા, કોઠી, ખજૂરી, ખીજડો, ખેર, ગરમાળો, ગુલમહોર, ગુંદી, ગુંદો, ગોરસઆમલી, ચીકુ, ચંદન, ચંપો, જાકારાન્ડા મીમોસીફોલીઆ, જામફળ, જાંબુ, તામ્રસિંગી, દેવકંચન, ધાવડો, નગોડ, નીલગીરી, નેવરી, પારસપીપળો, પિલુડી તૂરી, પિલુડી મીઠી, પીપર, પીપળો, બકાન લીમડો, બદામ, બાવળ ગાંડો, બાવળ ગોરડ, બાવળ દેશી, બાવળ રામ, બાવળ લીસો, બાવળ હરમો, બીલી, બૂચ, બોરડી, બોરસલી, મહુડો, રગતરોહિડો, રાયણ, રૂખડો, લીંબડો, વડ, શરૂ, શિરીષ, શેવન, સફેદ શીમળો, સરગવો, સીસમ, સંઘસરો.
આ આરક્ષીત શહેરી વન વિસ્તારમાં ૨૪૧ પ્રકારની વનૌષધિઓ અને ૬૯ પ્રકારનાં વૃક્ષો જોવા મળે છે. જેમાંથી મુખ્યત્વે નિચે પ્રમાણેની જાતીઓના વૃક્ષો જોવા મળે છે.
વિક્ટોરીયા પાર્ક એ ભારતના ગુજરાતના ભાવનગર શહેરમાં આવેલ આરક્ષિત શહેરી વન વિસ્તાર છે. આ વન વિસ્તાર ૨૦૨ હેક્ટર જેટલા વિસ્તારમાં ફેલાયેલ છે.
આઇન્સ્ટાઇને બતાવ્યું કે, પ્રકાશ પરત્વે સંવેદનશીલ ધાતુ ઉપર યોગ્ય ઉચ્ચ આવૃત્તિનો પ્રકાશ આપાત કરવામાં આવે તો ધાતુની સપાટીમાંથી ઈલેક્ટ્રૉનનું ઉત્સર્જન થાય છે. આ ઘટનાને ફોટોઈલેક્ટ્રિક અસર કહે છે. ઉત્સર્જિત ઈલેક્ટ્રૉનને ફોટોઈલેક્ટ્રૉન કહે છે, જે ફોટોઈલેક્ટ્રિક વિજપ્રવાહ રચે છે. આ ઘટનાની શોધ માટે આઇન્સ્ટાઇનને ૧૯૨૧નુ ભૌતિકશાસ્ત્રનું નોબૅલ પારિતોષિક એનાયત થયું હતું. આ ઘટના પ્રકાશના તરંગસ્વરૂપ વડે સમજાવી શકાતી નથી. અર્થાત્ આ ઘટના સમજાવવા માટે પ્રકાશને કણ એટલે કે ફોટૉન તરીકે સ્વિકારવો પડે છે. ઉચ્ચ આવૃત્તિ ધરાવતો ફોટૉન જ ધાતુમાંથી ઈલેક્ટ્રૉન મુક્ત કરી શકે છે, કારણ કે આવા ફોટૉન પાસે પૂરતી ઊર્જા હોય છે; જ્યારે તરંગ પાસે ઈલેક્ટ્રૉનને ધાતુની સપાટીમાંથી મુક્ત કરવા પર્યાપ્ત ઊર્જા હોતી નથી. આમ, ફોટોઈલેક્ટ્રિક અસરમાં ફોટોનને વિદ્યુતચુંબકીય ઊર્જા નો ક્વૉન્ટમ માનવામાં આવ્યો છે. જો ફોટૉન વધુ ઊર્જા ધરાવતો હોય તો તે ઈલેક્ટ્રૉનને વધુ ઊર્જા આપી શકે છે. આવો ઈલેક્ટ્રૉન વધુ ઊર્જા સાથે ધાતુમાંથી બહાર આવે છે. તે જ રીતે કાળ પદાર્થ વડે ઉત્સર્જિત થતું વિકિરણ પણ ફોટૉન વડે જ સમજાવી શકાય છે.
પ્રકાશ અને વિદ્યુતચુંબકીય વિકિરણ કણ સ્વરૂપે મળે છે, તેવો ખ્યાલ સૌપ્રથમ ૧૯૦૦માં જર્મન ભૌતિકવિજ્ઞાની મૅક્સ પ્લાંકે આપ્યો. પ્લાંકે પ્રતિપાદિત કર્યું કે પ્રકાશ અને વિદ્યુતચુંબકીય વિકિરણ કણોના પ્રવાહ તરીકે મળે છે. આવા કણની ઊર્જાના જથ્થાને ક્વૉન્ટમ કહે છે. ઊર્જાનો ક્વૉન્ટમ એ વિદ્યુતચુંબકીય તરંગોનું પૅકેટ છે આવા તરંગપૅકેટ અથવા ઊર્જાના ક્વૉન્ટમનું વિભાજન કરી શકાતું નથી. એટલે કે કોઈ પણ સંજોગોમાં ઊર્જાનો અપૂર્ણાંક ક્વૉન્ટમ મળી શકે નહિ, પણ ઓછી-વત્તી ઊર્જા ધરાવતો ક્વૉન્ટમ અથવા ફોટૉન મળી શકે છે. આઇન્સ્ટાઇની ફોટોઈલેક્ટ્રિક અસર દ્વારા પ્રકાશના આ કણવાદને સમર્થન મળ્યું. આધુનિક ભૌતિકશાસ્ત્રમાં હ્યુજીન્સના તરંગવાદ અને ન્યૂટનના કણવાદનો સમન્વય કરવામાં આવ્યો છે. એટલે કે હવે એમ માનવામાં આવે છે કે પ્રકાશ તરંગ અને કણ એમ બંને રીતે અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
હ્યુજીન્સ ક્રિશ્ચિયને સૌપ્રથમ પ્રકાશની વર્તણૂક સમજાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો. તેમણે પ્રકાશને પાણી અને અને ધ્વનિના તરંગો સાથે સરખાવ્યો અને પ્રતિપાદિત કર્યું કે પ્રકાશ પણ તરંગ સ્વરૂપે પ્રસરે છે. ઉપરાંત તેમણે એ પણ બતાવ્યું કે ધ્વનિ શૂન્યાવકાશમાં પ્રસરતો નથી જ્યારે પ્રકાશ શૂન્યાવકાશમાં પ્રસરી શકે છે. આ રીતે હ્યુજીન્સે પ્રકાશનો તરંગવાદ સ્થાપિત કર્યો અને તેને આધારે પરાવર્તન, વક્રીભવન અને ધ્રૂવીભવનની ઘટનાઓ સમજાવી. ત્યારબાદ ન્યૂટને પ્રકાશનો કણ-વાદ પ્રસ્થાપીત કર્યો. ન્યૂટને બતાવ્યું કે પ્રકાશના સ્ત્રોતમાંથી કણો વછૂટે છે, તે કણ તરીકે પ્રસરે છે અને કણ તરીકે શોષાય છે. પ્રકાશનો આ કણવાદ બસો વર્ષ સુધી ચાલ્યો. ત્યારબાદ મૅક્સવેલે વિદ્યુતચુંબકીયવાદને આધારે સમજાવ્યું કે પ્રકાશનો તરંગવાદ સરળતાથી પ્રયોજી શકાય છે તથા તેના તરંગો લંબગત હોય છે.
ફોટૉન દળરહિત અને વિદ્યુતભારરહિત સ્થાયી કણ છે. તે વિદ્યુતચુંબકીય બળ માટેનો ગાઉજ બોઝૉન છે, એટલે કે તે વિદ્યુતચુંબકિય બળનું વહન કરે છે. આથી ફોટૉનના બીજા ક્વૉન્ટમ આંક નું મૂલ્ય શૂન્ય છે. ઉપરાંત ફોટૉન પોતે બોઝકણ હોવાથી પાઉલીના અપવર્જન નિયમનું પાલન કરતો નથી. ફોટૉન વિવિધ પ્રક્રિયાઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થઈ શકે છે. કોઈ પણ મૂળભૂત કણ અને તેનો પ્રતિકણ પરસ્પર સંપર્કમાં આવે ત્યારે બંને કણો વિઘટન પામીને ફોટૉન માં રૂપાંતર પામે છે. જેમ કે ઈલેક્ટ્રૉન અને તેનો પ્રતિકણ પોઝિટ્રૉન પરસ્પર સંપર્કમાં આવે તો નિચે પ્રમાણે પ્રક્રિયા કરી બે ફોટૉનમાં રુપાંતર પામે છે.
ફોટૉન અથવા પ્રકાશાણુ એ એક મૂળભૂત કણ અને વિદ્યુતચુંબકીય વિકિરણ ઊર્જાનો જથ્થો છે. તેમજ તે વિદ્યુતચુંબકીય બળનો વાહક કણ છે. તે ઊર્જા ધરાવે છે. ફોટોન દ્રવ્ય કણની જેમ જ ઊર્જા, વેગમાન અને અન્ય યાંત્રિક ગુણધર્મો ધરાવે છે. તે સ્થિર દળ ધરાવતો નથી એટલે કે ફોટૉનનુ સ્થિર દળ શૂન્ય હોય છે અર્થાત ફોટૉન કદાપિ સ્થિર હોતો નથી. તે શૂન્ય વિજભાર ધરાવતો અને શૂન્યાવકાશમાં પ્રકાશની ઝડપે ગતિ કરતો કણ છે. તેના પ્રચક્રણ નુ મૂલ્ય ૧ છે તેમજ તે પોતે જ પોતાનો પ્રતિકણ છે, એટલે કે ફોટૉન અને પ્રતિફોટૉન સમાન છે અને તે બે વચ્ચે ભેદ પાડવો અશક્ય છે. ફોટૉન 'કણ અને તરંગ' એમ બંને પ્રકારની પ્રકૃતિ ધરાવે છે. આ કણને સૌપ્રથમ આઇન્સ્ટાઇને વ્યાખ્યાયિત કર્યો હતો.
૧૯૦૫માં આઇન્સ્ટાઇને બતાવ્યું કે ફોટૉનની ઊર્જાનો આધાર તેની તરંગલંબાઈ અથવા આવૃત્તિ ઉપર હોય છે. ફોટૉનની ઊર્જા નીચે મુજબ દર્શાવિ શકાય:
મેરુતુંગાનો 'પ્રબંધચિંતમણિ' ગ્રંથ વનરાજ દ્વારા અણહિલવાડ પાટણ ખાતે વનરાજવિહાર તેમજ કાન્તેશ્વરી-પ્રસાદના નિર્માણ વિશે જણાવે છે. વનરાજાએ પંચાસર ગામમાંથી પાર્શ્વનાથની મુખ્ય પ્રતિમા લાવી પાટણમાં પંચાસરા પાર્શ્વનાથ મંદિર પણ બનાવ્યું હતું. કાન્તેશ્વરી, પછીના ચાલુક્ય રાજાઓની પણ કુળદેવી હતા. કુમારપાળે બાદમાં આ મંદિરમાં પશુઓના બલિદાન પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. હરિભદ્રસૂરી મુજબ, મંત્રી નિહયાના પુત્ર લાહરાએ પાટણ જિલ્લાના સંડેર ખાતે વિંધ્યવાસિની નું મંદિર બનાવ્યું હતું. તેમણે નવરંગપુરા નગરની પણ સ્થાપના કરી હતી અને પોતાની માતાની સ્મૃતિમાં પંચાસરા પાર્શ્વનાથ મંદિરનું નિર્માણ કર્યું હતું.
કૃષ્ણભટ્ટના રત્નમાળા પ્રમાણે ઇ.સ. ૬૯૬ માં પંચાસરના ચાવડા વંશના રાજા જયશિખરી પર કાન્યકુબ્જ માં કલ્યાણકટકના રાજા ભુવડ વડે આક્રમણ કરાયું અને જયશિખરી તેમાં માર્યો ગયો. તેના મૃત્યુ પહેલા જયશિખરીએ તેની ગર્ભવતી રાણીને તેના એક મંત્રી અને રાણીના ભાઇ સુરપાળ સાથે જંગલમાં મોકલી દીધી. જયશિખરીના મૃત્યુ પછી રાણીએ એક પુત્ર વનરાજને જન્મ આપ્યો.
તેને જૈન મુનિઓ દ્વારા શિક્ષણ આપવામાં આવ્યું. તેણે ભીલ આદિવાસીઓની સેના ઉભી કરી અને તેના મિત્ર અણહિલ ની મદદથી તેણે પોતાના પિતાનું રાજ્ય પાછું મેળવ્યું અને ઇસ ૭૪૬માં અણહિલવાડ પાટણની શહેરની સ્થાપના કરી. અણહિલના સન્માનમાં તેણે શહેરનું નામ તેના પરથી આપ્યું અને તેને રાજ્યની રાજધાની બનાવી. તે સમયમાં અણહિલવાડ પાટણ ભારતનું સૌથી વધુ સમૃદ્ધ શહેર બન્યું.
વનરાજ ચાવડાને જન્મથી જૈન તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા નથી, તેમ છતાં જૈન લેખકો દ્વારા તેમને વિશિષ્ટ રીતે જૈન વિધિઓમાં ભાગ લેતા દર્શાવવામાં આવ્યા છે.
કેન નદીનો સ્ત્રાવ વિસ્તાર એકંદરે ૨૮,૦૫૮ ચોરસ કિલોમીટર છે, જે પૈકી ૧૨,૬૨૦ ચોરસ કિલોમીટર સ્ત્રાવ વિસ્તાર આ નદીની ઉપનદી એવી સોનાર નદીનો છે, જે સમગ્ર મધ્ય પ્રદેશ પરિસરમાં ફેલાયેલ છે; અને સાથે તેના ના પ્રવાસ દરમિયાન અન્ય ઉપનદીઓ જેમ કે બવાસ નદી, દેવાર નદી, કૈથ નદી, બૈન્ક નદી અને કોપરા નદી તથા બિઅરમા નદી માંથી પણ તે મેળવે પાણી છે. તેની કુલ લંબાઈ પૈકી મધ્ય પ્રદેશ રાજ્યમાં વહે છે, જ્યારે જેટલું અંતર ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્યમાં વહે છે, અને જેટલું અંતર બે રાજ્યો વચ્ચેની સરહદ તરીકે વહે છે.
કેન નદી પર આવેલ રાનેહ ધોધ અને કેન ઘરિયલ અભયારણ્ય પર્યટન આકર્ષણો છે. આ નદીના ખડકોની રચના અહીં એક અદભૂત દેખાવ પ્રસ્તુત કરે છે.
આ કેન નદી નીકળે છે જબલપુર જિલ્લાના અહિરગાંવાં નામના ગામ નજીકના ઉત્તર-પશ્ચિમ ઢોળાવ પરના બારનેરના પહાડી ક્ષેત્રમાંથી નીકળે છે અને ૪૨૭ કિલોમીટર જેટલું અંતર કાપી ચિલ્લા ગામ, બાંદા જિલ્લો, ઉત્તર પ્રદેશ ખાતે યમુના નદીમાં મળી જાય છે, જેનું ભૌગોલિક સ્થાન
બિજાવર-પન્ના ટેકરીઓ પાર કરતી વખતે કેન નદી ૬૦ કિ. મી અંતર માટે ૧૫૦-૧૮૦ મીટર ઊંડા કોતરમાં થઈને વહે છે. કેટલાક પ્રવાહો આ નદીમાં જોડાવા ધોધ બનાવે છે. આ કેન નદીનો ખીણપ્રદેશ રેવા ઉચ્ચપ્રદેશને સતના ઉચ્ચપ્રદેશમાંથી અલગ કરે છે.
કેન નદી એ બુંદેલખંડ પ્રાંતની મુખ્ય નદીઓ પૈકીની એક છે. આ મધ્ય ભારતમાં મધ્ય પ્રદેશ અને ઉત્તર પ્રદેશ એમ બે રાજ્યોમાં થઈ વહે છે. તે યમુના નદીની સહાયક નદીઓ પૈકીની એક છે.
૧૯૩૦માં નાની ઉંમરના કોંગ્રેસના સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓની એક ટુકડી વાનરસેના નામે બનાવાઈ હતી. તે સેના પિકેંટીંગ આદિ કાર્યો કરતી. કમલા નેહરુ અને ઈંદિરા જ્યારે ઈવિંગ કોલેજ બહાર પીકેટિંગ કરતાં હતા ત્યારે ફિરોઝની તેમની સાથે ઓળખ થઈ. ગરમીને કારણે કમલા દેવી બેશુદ્ધ બન્યા અને ફિરોઝ તેમને રાહત પહોંચાડવા દોડી ગયા. આ ઘટનાને બીજે દિવસે તેમણે અભ્યાસ છોડ્યો અને ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળમાં જોડાયા. સ્વતંત્રતાની ચળવળમાં જોડાયા બાદ મહાત્મા ગાંધીથી પ્રભાવિત થઈને તેમણે પોતાની અટકની અંગ્રેજી જોડણી - "" ને બદલીને "" કરી. ઈ. સ. ૧૯૩૦માં અલ્હાબાદ જિલ્લા કોંગ્રેસ કમિટિના પ્રમુખ લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી સાથે તેમણે ૧૯ મહિના સુધી ફૈઝાબાદમાં કારાવાસ ભોગવ્યો. જેલમાંથી છૂટી તેઓ નેહરુ સાથે સંયુક્ત પ્રાંત ની ના-કરની ચળવળમાં જોડાયા જેમાં તેમને ૧૯૩૨ અને ૧૯૩૩માં એમ બે વખત જેલ જવું પડ્યું.
ફિરોઝે સૌ પ્રથમ વખત ૧૯૩૩માં ઈંદિરા સામે લગ્નનો પ્રસ્તાવ મુક્યો હતો, પણ ઈંદિરા અને તેમની માતાએ ઈંદિરાની અલ્પ વયનું કારણ બતાવી તે પ્રસ્તાવ નકાર્યો હતો. આગળના કાળમાં તેઓ નેહરુ પરિવારની ખાસ કરીને કમલા નેહરુની વધુ નજીક આવ્યા. ઈ.સ. ૧૯૩૪માં ક્ષયના ઈલાજ માટે કમલા નેહરુ ભોવાલીની ટી. બી. સેનેટોરિયમમાં ગયા હતા, ત્યારે ફિરોઝ તેમની સાથે હતા. ત્યાર બાદ ૧૯૩૫માં કમલા નેહરુની તબિયત વધુ ખરાબ થતા ફિરોઝે તેમની યુરોપની યાત્રા માટેની તૈયારીઓ કરવામાં સહાય કરી હતી અને ત્યાર બાદ તેઓ બેડેનવીલર અને લૉસેનીની સેનિટોરિયમમાં તેમને મળવા પણ ગયા હતા. ૨૮ ફેબ્રુઆરી ૧૯૩૬માં લૉસેનીની સેનિટોરિયમમાં જ્યારે કમલા નેહરુનું અવસાન થયું ત્યારે તેઓ તેમની પાસે હતા. ત્યાર પછીના વર્ષોમાં ઈંદિરા અને ફિરોઝ ઈંગ્લેંડમાં સાથે હતી અને તેઓ એક બીજાની વધુ નજીક આવ્યા. ૧૯૪૨માં તેમને હિંદુ વિધિ પ્રમાણે લગ્ન કર્યા.
ફિરોઝ ગાંધીનો જન્મ એક પારસી કુટુંબમાં થયો હતો. જન્મે તેમનું નામ ફિરોઝ જહાંગીર ગાંધી હતું. તેમનો જન્મ મુંબઈની ફોર્ટ ખાએ આવેલી તેહમલજી નરીમન હોસ્પિટલમાં થયો હતો. તેમના માતા પિતા- ફરદૂન જહાંગીર ગાંધી અને માતા રતિમાઈ , મુંબઈના ખેતવાડીએ મહોલ્લામાં નાટકવાલા ભવનમાં રહેતા હતા. તેમના પિતા કિલ્ક નિસ્કન કંપની માં મરીન ઈજનેર હતા અને આગળ જતા તેઓ વૉરંટ ઈજનેર બન્યા હતા. તેમના માતા પિતાના પાંચ બાળકોમાં ફિરોઝ સૌથી નાના સંતાન હતા. તેમના બે ભાઈઓના નામ દોરાબ અબે ફરીદુન હતા, અને તેમની બે બહેનોના નામ તેહમીના કેરશાસ્પ અને અલુ અલુ દસ્તુર હતા. તેમનું મૂળવતન ભરૂચ હતું, ત્યાંથી હિજરત કરી તેઓ મુંબઈમાં સ્થાયી થયા હતા. આજે પણ ભરૂચના કોટપરીવાડમાં તેમના દાદાનું ઘર હયાત છે.
ઈંદિરા ગાંધીના પિતા જવાહરલાલ નેહરુ આ લગ્નની વિરુદ્ધ હતા, યુગલને આ લગ્ન ન કરવાનું કહેવા તેમણે મહાત્મા ગાંધીની પણ મદદ માંગી, પણ પરિણામ બદલાયું નહિ. લગ્નના છ મહિનામાં જ ભારત છોડો ચળવળમાં ભાગ લેતા ઑગસ્ટ ૧૯૪૨માં આ યુગલને જેલ થઈ. તેમને એક વર્ષ સુધી અલ્હાબાદના નૈની મધ્યવર્તી કારાગૃહમાં રાખવામાં આવ્યા હતા. ત્યાર બાદના ૫ વર્ષોમાં તેમનું જીવન શાંતિમય રહ્યું અને તેમને ૧૯૪૪ અને ૧૯૪૬માં એમ બે પુત્રો જન્મ્યા તેમના નામ અનુક્રમે રાજીવ અને સંજય રખાયા.
ફિરોઝે રાષ્ટ્રીયકરણની ઝુંબેશ શરૂ કરી જેમાં સૌ પ્રથમ ભારતીય જીવન વીમા નિગમ નું નામ હતું. એક સમયે તેમણે ટાટાઅ એન્જિનિયરિંગ ઍન્ડ લોકોમોટીવ કંપની ના રાષ્ટ્રીય કરણનો પણ સુઝાવ આપ્યો કેમકે તેઓ જાપની કંપની કરતા બમણા ભાવે રેલ્વે એન્જિન વેચતા હતા. આને કારણે પારસી કોમમાં ભારે વિરોધ ઉપડ્યો કેમકે ટાટા પણ પારસી હતા. આ સિવાય અન્ય ઘણાં મુદ્દાઓ ઉપર પણ તેઓ સરકારને પડકાર કરતાં રહ્યા અને તેઓ બંને પક્ષોમાં સન્માન પામનાર સાંસદ બન્યા.
ઈ.સ. ૧૯૫૭માં ફરી તેઓ રાયબરેલીથી ચુંટાઈ આવ્યા હતા. ૧૯૫૮માં તેમણે હરિદાસ મુંધારા ગોટાળો ખુલ્લો પાડ્યો જેમાં સરકારી વીમા કંપની એલ.આઇ.સી. પણ સામેલ હતી. સાફ સુથરી છબી ધરાવતી નેહરુ સરકાર માટે આ ઘટના શરમજનક હતી. આને પરિણામે નાણાં મંત્રી ટી. ટી. કૃષ્ણમાચારીને રાજીનામું આપવું પડ્યું. તે સમય દરમ્યાન ઈંદિરા ગાંધી સાથે તેમના મતભેદો પણ જાહેર થવા માંડ્યા હતા અને તેથી મિડિયાને તેમાં ઘણો રસ જાગ્યો હતો.
ઈ.સ. ૧૯૫૦-૫૨ દરમ્યન તેઓ પ્રોવીન્શીયલ પાર્લામેંટના સદસ્ય હતા. ત્યાર બાદ ૧૯૫૨માં તેઓ ભારતની પ્રથમ સંસદમાં ઉત્તરપ્રદેશના રાયબરેલીમાંથી ચુંટાઈ આવ્યા. આ ચુંટણી માટે ઈંદિરાજી દિલ્હીથી અલ્હાબાદ આવ્યા અને તેમના પ્રચાર આયોજનનું કાર્ય સંભાળ્યું. થોડા સમયમાં જ ફિરોઝ એક શક્તિશાળી વ્યક્તિ બન્યા. તેઓ પ્રાયઃ તેમના સસરા જવાહરલાલ નેહરુની સરકારની આલોચના કરતા અને તેમણે ભ્રષ્ટાચાર સામે લડત શરૂ કરી.
૧૯૨૦ની શરૂઆતમાં તેમના પિતાનું અવસાન થતા ફિરોઝ અને તેમની માતા અલ્હાબાદમાં તેમના અપરિણિત માસી, શિરિન કોમિશરિયત સાથે રહેવા આવ્યા. શિરિન કોમિશરિયત શહેરની લેડી દફરીન હોસ્પિટલમાં સર્જન હતા. (ચરિત્ર લેખક કેથેરીન ફ્રૅંકના મતે ફિરોઝ શિરિન કમિશિરિયતનો પુત્ર હતો.) તેમણે વિદ્યા મંદિર હાઈ સ્કુલમાં શાલેય અભ્યાસ કર્યો અને બ્રિટિશ સ્ટાફ ધરાવતી દેવિંગ ક્રિશ્ચિયન કૉલેજમાંથી સ્નાતકની પદવી મેળવી.
ફિરોઝ ગાંધી (જન્મે ફિરોઝ જહાંગીર ગાંધી; ૧૨ સપ્ટેમ્બર ૧૯૧૨ – ૮ સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૦) એ એક ભારતીય રાજકારણી અને પત્રકાર હતા. તેઓ લખનૌથી પ્રસિદ્ધ થતા ધ નેશનલ હેરાલ્ડ અને નવજીવન નામના વર્તમાન પત્રના પ્રકાશક હતા. ૧૯૪૨માં તેમના લગ્ન જવાહરલાલ નહેરુની પુત્રી ઈંદિરા નેહરુ સાથે થયા. તેમને બે પુત્રો હતા, રાજીવ અને સંજય. તેમનો મોટો પુત્ર રાજીવ આગળ જઈ ભારતનો વડા પ્રધાન બન્યો.
સ્વતંત્રતા પછીના કાળમં ઘણી વ્યાપારી કંપનીઓ રાજનેતાઓની નજીક આવી રહી હતી અને ઘણીઓએ નાણાકીય ઘોટાળા ચાલુ કર્યાં હતાં. ૧૯૫૫માં ફિરોઝ ગાંધીએ એક ગોટાળો ખુલ્લો પાડ્યો, તેમણે જણાવ્યું કે એક બેંક અને વીમા કંપનીના ચેરમેન રામકૃષ્ણ દાલમિયાએ તે કંપનીના નાણા પોતાના ફાયદા માટે વાપરી બેનેટ ઍન્ડ કોલેમન કંપની હસ્તક કરી હતી.
ભારતને સ્વતંત્રતા મળ્યા પછી, જવાહરલાલ નેહરુ પ્રથમ વડા પ્રધાન બન્યા. ફિરોઝ અને ઈંદિરા તેમના બે બાળકો સાથે અલ્હાબાદમાં સ્થાયી થયા. ફિરોઝ ગાંધી જવાહરલાલ નેહરુએ સ્થાપેલા અખબાર ધ નેશનલ હેરાલ્ડના મેનેજેંગ ડાયરેક્ટર બન્યા.
બીજું આંગ્લ-મરાઠા યુદ્ધ બાદ શીંદે અને હોલકરે મોટા વિસ્તારો અંગ્રેજોને હવાલે કર્યા હતા. તેમણે પિંડારીઓને અંગ્રેજ વિસ્તારમાં છાપામાર હુમલા કરવા પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. હારેલા મરાઠા સરદારો પાસેથી આશ્રય મેળવતા પિંડારીઓ અનુક્રમે શીંદેશાહી અને હોલકરશાહી નામે ઓળખાતા હતા. પિંડારી સરદાર સેતુ, કરીમ ખાન અને દોસ્ત મોહમ્મદ શીંદેશાહી હતા અને બાકીના હોલકરશાહી. ૧૮૧૪માં આશરે ૩૩,૦૦૦ પિંડારી હતા. તેઓ મધ્ય ભારતમાં વારંવાર ગામો પર છાપામાર હુમલા કરતા. તેને કારણે મધ્ય ભારતમાં લોકો પોતાને ખેતી દ્વારા નિભાવી શકવા અસમર્થ બનવા લાગ્યા હતા અને અંતે લૂંટ અને ચોરી જેવા ગુનાઓ તરફ વળતા હતા. ૧૮૧૫માં આશરે ૨૫,૦૦૦ પિંડારીઓ મદ્રાસ પ્રાંતમાં પ્રવેશ્યા અને કોરોમંડલ તટ પર છાપામાર હુમલો કરી ૩૦૦ ગામો લૂંટ્યા. બીજી ટોળીએ નિઝામના રાજ્ય પર હુમલો કર્યો અને ત્રીજીએ માલાબાર તટ પર. ૧૮૧૬ અને ૧૮૧૭માં વધુ અંગ્રેજ વિસ્તારમાં તેમણે હુમલા કર્યા. ફ્રાન્સીસ રૉડન-હેસ્ટિંગ્સના મત અનુસાર પિંડારીઓને ખતમ ન કરવામાં આવે ત્યાં સુધી ભારતમાં સંપૂર્ણ શાંતિ નહિ સ્થપાય.
આખરે પેશવા પકડાયા અને કાનપુર નજીક બિથુર ખાતે નાના મકાનમાં તેમને રાખવામાં આવ્યા. તેમનો મોટાભાગનો વિસ્તાર ખાલસા કરાયો અને તે બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીનો ભાગ બન્યો. સાતારાના મહારાજાને તેમના વિસ્તારમાં પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવ્યા અને તેમનું રજવાડું અંગ્રેજ પ્રભુત્વ હેઠળ રહ્યું. ૧૮૪૮માં લોર્ડ ડેલહાઉસીની ખાલસાનીતિ હેઠળ આ પ્રદેશ પણ બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીનો ભાગ બનાવાયો. ભોંસલે સિતાબુલદીની લડાઈમાં અને હોલકર મહિદપુરની લડાઈમાં હારી ગયા. ભોંસલેના વિસ્તારનો ઉત્તરી હિસ્સો અને નાગપુર અને આસપાસનો વિસ્તાર બુંદેલખંડ સાથે અંગ્રેજોના કબ્જામાં આવ્યો. ભોંસલે અને હોલકરની હારના પરિણામે અંગ્રેજોએ તેમના રાજ્યો પર પણ કબ્જો કર્યો. આ સિવાય શિંદે પાસેથી ગ્વાલિયર અને પેશ્વા પાસેથી ઝાંસી અંગ્રેજોએ લઈ લીધાં. આ તમામ વિસ્તારો રજવાડાં બન્યા અને અંગ્રેજોના પ્રભુત્વ હેઠળ આવ્યા. ખડકી, સિતાબુલ્દી, મહિદપુર, કોરેગાંવ અને સતારા ખાતે અંગ્રેજોના ત્વરિત વિજયના પરિણામે તેમની ભારતમાં યુદ્ધ લડવાની ક્ષમતાનું પ્રદર્શન થયું.
૧૮મી સદીની શરુઆતે જ્યારે મરાઠાઓ મુઘલ સાથે લડતા હતા ત્યારે અંગ્રેજો મુંબઈ, મદ્રાસ અને કલકત્તા ખાતે નાની વ્યાપારી છાવણી ધરાવતા હતા. મે ૧૭૩૯માં જ્યારે મરાઠાઓએ વસઈ પાસે પોર્ટુગલના સૈન્યને હાર આપી તે નિહાળી અંગ્રેજોએ મુંબઈના વ્યાપારી મથકની કિલ્લેબંધી કરી. મરાઠાઓને મુંબઈથી બહાર રાખવા અંગ્રેજોએ રાજદૂત મોકલી અને સંધિ કરવા કોશિષ કરી. આ રાજદૂતો સફળ રહ્યા અને જુલાઈ ૧૨, ૧૭૩૯ના રોજ સંધિ કરાઈ અને ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીને મરાઠા વિસ્તારમાં મફત વ્યાપાર કરવાની છૂટ મળી. દક્ષિણમાં હૈદરાબાદના નિઝામે મરાઠાઓ વિરુદ્ધના તેના યુદ્ધમાં ફ્રાન્સની મદદ લીધી હતી. તેની પ્રતિક્રિયા સ્વરુપે પેશવાએ અંગ્રેજોની મદદ માંગી પણ તેમણે ઇન્કાર કર્યો. અંગ્રેજોની વધતી સત્તા અને તાકાતનો તાગ મેળવવામાં નિષ્ફળ પેશવાએ મરાઠા સામ્રાજ્યના આંતરિક ઝઘડા ઉકેલવા વારંવાર અંગ્રેજોની સહાયનો આધાર લીધો. સહાયના અભાવ છતાં પાંચ વર્ષમાં મરાઠાઓએ નિઝામને હાર આપી.
બીજું આંગ્લ-મરાઠા યુદ્ધને કારણે મરાઠા સામ્રાજ્યની તાકાતનો કેટલાક અંશે ક્ષય થયો હતો. સૈન્યના આધુનિકીકરણની કોશિષો શિસ્ત વિનાની અને અધૂરા મનથી કરાતી હતી: જૂની તકનિકો અને અનુભવ કાળગ્રસ્ત થયા હતા જ્યારે નવી તકનિકો અપનાવવામાં સૈનિકો સક્ષમ નહોતા. મરાઠા સામ્રાજ્ય પાસે કાર્યક્ષમ જાસુસીતંત્રનો અભાવ હતો અને અંગ્રેજોની સાપેક્ષ રાજદ્વારી ક્ષમતાઓ નબળી હતી. મરાઠા તોપખાનું જૂનું હતું અને હથિયારોની આયાત કરાતી હતી. આયાતી બંદૂકો ચલાવવા માટે વિદેશી અધિકારીઓ નિયુક્ત કરાયા હતા અને આ માટે મરાઠા સૈનિકોનો ઉપયોગ ક્યારેય નહોતો કરાયો. જોકે વેલિંગ્ટન જેવા કેટલાક નિષ્ણાતોએ મરાઠા પાયદળની પ્રશંસા કરી હતી પણ તેનું નેતૃત્વ નબળી ગુણવત્તાનું હતું અને પિંડારી જેવા ભાડુતી સૈનિકો પર તે બહુ આધાર રાખતું. સામ્રાજ્યમાં ઉભા થયેલ સંઘીય ઢાંચાને કારણે યુદ્ધ સમયે જરુરી એકતાનો અભાવ હતો.
મરાઠા સામ્રાજ્યનો વિસ્તાર થતાં તેઓએ સિંધુ નદી પાર કરી. વિશાળ મરાઠા સામ્રાજ્યના ઉત્તરી પ્રદેશોના વહીવટની જવાબદારી શિંદે અને હોલકર; બે મરાઠા સરદારોને સોંપાઈ હતી કારણ કે પેશવા દક્ષિણમાં વ્યસ્ત હતા. આ બંન્ને સરદારો તાલમેલથી નહોતા ચાલતા અને તેમની નીતિઓ ખાનગી હિતો અને આર્થિક જરુરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને ઘડાતી હતી. તેમણે અન્ય હિંદુ શાસકો જેમ કે રાજપૂત, જાટ અને રોહિલ્લા સાથે દુશ્મનાવટ ઉભી કરી હતી અને મુસ્લિમ શાસકોને રાજદ્વારી વાટાઘાટો વડે પોતાના પક્ષે કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા. જાન્યુઆરી ૧૪, ૧૭૬૧ના રોજ અફઘાન અહમદ શાહ અબ્દાલી વિરુદ્ધ પાણીપતની ત્રીજી લડાઈ દરમિયાન મરાઠાઓને હાર મળી અને તેમણે નેતૃત્વની એક આખી પેઢી ગુમાવી જેને કારણે મરાઠા સામ્રાજ્યને મોટો ફટકો પડ્યો. જોકે, ૧૭૬૧ અને ૧૭૭૩ વચ્ચે મરાઠાઓએ ઉત્તરમાં ગુમાવેલ પ્રદેશો પરત મેળવી લીધા હતા.
મરાઠા સામ્રાજ્યની સ્થાપના ૧૬૭૪માં ભોંસલે રાજવંશના છત્રપતિ શિવાજીએ કરી હતી. આ સામ્રાજ્યના પ્રમુખ લક્ષણોમાં મરાઠી ભાષા, હિંદુ ધર્મ અને રાષ્ટ્રિયતા અને પોતાનું હોવાની લાગણી હતી. હિંદુઓને મુઘલ સામ્રાજ્ય અને બિજાપુરની સલ્તનતથી મુક્ત કરી અને હિંદુ શાસિત રાજ્યની સ્થાપના કરવા વિરોધિ સંઘર્ષ કર્યો હતો. મરાઠી ભાષામાં આ રાજ્ય હિન્દવી સ્વરાજ્ય નામે ઓળખાતું હતું. શિવાજીનું પાટનગર રાયગડ ખાતે હતું. શિવાજીએ પોતાના સામ્રાજ્યને મુઘલ સામ્રાજ્યના હુમલાઓથી સફળતાપૂર્વક સુરક્ષિત રાખ્યું હતું અને તે થોડા દાયકાઓમાં જ મુઘલો કરતાં આગળ નીકળી અને ભારતનું પ્રમુખ સત્તાકેન્દ્ર બન્યું. મરાઠા વહીવટના મુખ્ય લક્ષણોમાં આઠ મંત્રીઓનું મંડળ જે અષ્ટ પ્રધાન તરીકે ઓળખાતું હતું. આ મંડળના સૌથી અનુભવી સભ્ય પેશવા અથવા મુખ્ય પ્રધાન તરીકે ઓળખાતા હતા.
આ યુદ્ધ અગાઉના આંગ્લ-મરાઠા યુદ્ધ બાદ અંગ્રેજોના આર્થિક હિતોને ધ્યાનમાં રાખતાં અધુરી મુકાયેલ કાર્યવાહી પૂર્ણ કરવાની કાર્યવાહી હતી. યુદ્ધની શરુઆત પિંડારી વિરુદ્ધના અભિયાન તરીકે થઈ. અંગ્રેજોને પિંડારીઓ જોડે લડતા જોઈ અને પેશવાના સૈન્યએ અંગ્રેજો પર નવેમ્બર ૫, ૧૮૧૭ના રોજ સાંજે ૪ વાગ્યે હુમલો કર્યો. મરાઠા સૈન્યમાં ૨૦,૦૦૦ અશ્વદળ, ૮૦૦૦ પાયદળ અને ૨૦ તોપો હતી જ્યારે અંગ્રેજોના પક્ષે ૨,૦૦૦ અશ્વદળ, ૧,૦૦૦ પાયદળ અને આઠ તોપો હતી. મરાઠા પક્ષે પાર્વતી ટેકરી પર પેશવાના રક્ષણ માટે વધારાના ૫,૦૦૦ અશ્વદળ અને ૧,૦૦૦ પાયદળ મોજુદ હતા. અંગ્રેજ સૈન્યમાં કેપ્ટન ફોર્ડની પલટણ પણ સામેલ હતી જે તે સમયે દાપોડી થી ખડકી તરફ આવી રહી હતી. અંગ્રેજોએ જનરલ સ્મીથને પણ ખડકી પહોંચવા આદેશ આપ્યો હતો પણ તે યુદ્ધક્ષેત્ર સુધી સમયસર પહોંચે તેવી અંગ્રેજોને ધારણા નહોતી.