polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
તબલાના ઇતિહાસ વિષે ઘણાં મત-મતાંતરો પ્રવર્તે છે. સૌથી પ્રચલિત ઐતિહાસિક પુરાવા મુજબ ૧૩મી શતાબ્દીમાં તબલાની શોધ ભારતીય કવિ અમીર ખુશરોએ પખવાજના બે ટુકડા કરીને કરી હોવાનુ માનવામાં આવે છે. આમ છતાં, તેમના સંગીત વિશેના લખણોમાં ક્યાંય પણ ઢોલનો ઉલ્લેખ જોવા મળતો નથી. અન્ય માન્યતા મુજબ તબલાની શોધ હજારો વર્ષ પૂર્વે થઇ હોવાનું મનાય છે, આમ છતાં આ માન્યતા પુરાતન ચિત્રો પરથી ફક્ત એક અટકળ હોઇ શકે. વિશ્વાસપાત્ર ઐતિહાસિક પુરાવા મુજબ દિલ્હીમાં ૧૮મી શતાબ્દિના આધુનિક તબલા વાદક ઉસ્તાદ સુધાર ખાન ગણાય છે.
આ ઉપરાંત, અન્ય વાદકો ઘરાનાઓની પેટા-વંશાવલી કે પેટા-શૈલીઓને લીધે નવા ઘરાના હોવાનો દાવો કરી શકે છે પરંતુ તેઓને એટલી પ્રસિદ્ધિ મળી નથી. દા.ત. પંજાબની કસુર વંશાવળી. દરેક ઘરાના પરંપરાગત રીતે પોતાના વિશિષ્ટ સ્વર-બંધારણ અને દ્યોતક સ્વરો ને વગાડવાની રીત માટે પોતાની આગવી ઓળખ ધરાવતા હોય છે. ઉ.દા. અમૂક ઘરાનામાં તબલા ગોઠવવાની રીત કે બોલનું જુદુ કૌશલ્ય જોવા મળે છે.
તબલા એ ભારતીય સંગીતનું ખુબ પ્રચલિત તાલવાદ્ય છે. તબલા શબ્દ અરબી ભાષામાંથી લેવામાં આવેલો છે જેનો સરળ અર્થ 'ઢોલ' ગણી શકાય.
આંધ્ર ક્ષેત્રને તેની પોતાની માતૃભાષા તેલુગુ હોવાથી તેલુગુ ભાષા બોલતા લોકોની વસ્તી સાથે સમાંકિત કરવામાં આવ્યો હતો. તેલુગુ ભાષાકીય ક્ષેત્ર અને આંધ્રની ભૌગોલિક સીમાઓ વચ્ચેની સમાનતા અગિયારમી સદીના વર્ણનોમાં પણ બહાર આવી છે. તે લખાણ મુજબ, આંધ્રની સીમા ઉત્તરમાં ઓરિસ્સાના આધુનિક ગંજમ જિલ્લામાં મહેન્દ્ર પર્વત અને દક્ષિણમાં ચિત્તોર જિલ્લામાં કાલહસ્તી મંદિર વચ્ચે સીમિત હતી. પરંતુ આંધ્ર ક્ષેત્ર પશ્ચિમમાં તરફ કર્નૂલ જિલ્લાના શ્રીસૈલમ સુધી હતી, અલબત્ ત્યાં સુધી આધુનિક રાજ્યનો માત્ર અર્ધો ભાગ જ આવરી શકાય છે. સોળમી સદીની શરૂઆતના અન્ય સ્રોતો અનુસાર, ઉત્તરી સીમા સિંહચલમ છે અને દક્ષિણની સીમા તિરુપતિ અથવા તિરુમાલા ટેકરી હતી.
૧૯૮૫ માં એપિગ્રાફિકલ સોસાયટી ઑફ ઈન્ડિયાના પ્રમુખ તરીકે ફરજ બજાવતા પ્રખ્યાત જાપાની ઇતિહાસકાર નોબોરુ કરશીમાના મતે, વર્ષ ૧૯૯૬ સુધી થયેલી ગણતરી અનુસાર તેલુગુ ભાષામાં લખેલા લગભગ ૧૦,૦૦૦ શિલાલેખો અસ્તિત્વમાં છે, જે તેને સૌથી વધુ લખાયેલી ભાષાઓમાં સ્થાન આપે છે. તેલુગુ શિલાલેખો આંધ્રપ્રદેશ અને તેલંગાણાના તમામ જિલ્લાઓમાં જોવા મળે છે. આ સિવાય આવા શિલાલેખો કર્ણાટક, તમિલનાડુ, ઑડિશા અને છત્તીસગઢમાં પણ જોવા મળે છે. ભારતીય પુરાતત્ત્વીય સર્વેક્ષણ દ્વારા તાજેતરના અંદાજ મુજબ તેલુગુ ભાષામાં શિલાલેખોની સંખ્યા ૧૪,૦૦૦ સુધી જાય છે.
જ્યોર્જ અબ્રાહમ ગ્રિયર્સન અને અન્ય ભાષાશાસ્ત્રીઓ આ વ્યુત્પન્નતા પર શંકા કરે છે, ત્રિલિંગી માન્યતાથી વિપરીત તેમના મતે તેલુગુ જૂનો શબ્દ છે અને ત્રિલીંગાનું પાછળથી સંસ્કૃતિકરણ થયેલું હોવું જોઈએ. જો એમ હોય તો તેલુગુ નામની વ્યુત્પત્તિ ખૂબ જ પ્રાચીન સમયમાં થયેલી હોવી જોઈએ, અને તે ત્રાયગ્લિફમ, ત્રિલિંગમ અને મોડોગલિંગમના પ્રાચીન ગ્રીક સ્ત્રોત પ્રમાણિત શબ્દો પરથી આવેલો હોવો જોઈએ, છેલ્લો શબ્દ "ત્રિલિંગા"નો તેલુગુ શબ્દ ના આદિ શબ્દ તરીકે અર્થઘટન કરી શકાય છે.
તેલુગુ એ એક દ્રવિડિયન ભાષા છે જે ભારતીય રાજ્યો આંધ્ર પ્રદેશ, તેલંગાણા અને કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશ પુદુચેરી માં તેલુગુ લોકો દ્વારા બોલાય છે. તે હિન્દી, અંગ્રેજી અને બંગાળીની સાથે એક કરતાં વધુ ભારતીય રાજ્યમાં પ્રાથમિક સત્તાવાર ભાષાનું માન ધરાવતી કેટલીક ભાષાઓમાંની એક છે . આંધ્ર-તેલંગાણાના પાડોશી રાજ્યોમાં નોંધપાત્ર તેલુગુ ભાષાકીય લઘુમતી ધરાવતા લોકો પણ રહે છે. ભારત સરકાર દ્વારા શાસ્ત્રીય ભાષાનો દરજ્જો મેળવેલ છ ભાષાઓમાંથી આ એક ભાષા છે.
૧૩ મી સદીમાં અથર્વના આચાર્યએ તેલુગુનું વ્યાકરણ લખ્યું, અને તેને તેમણે ત્રિલીંગ શબ્દાનુસાશન એવું નામ આપ્યું . અપ્પા કવિએ ૧૭ મી સદીમાં સ્પષ્ટ લખ્યું હતું કે તેલુગુ શબ્દ ત્રિલીંગ પરથી ઉદ્ભવ્યો છે. વિદ્વાન ચાર્લ્સ પી. બ્રાઉને એક ટિપ્પણી કરી હતી કે તે એક "વિચિત્ર કલ્પના" છે કારણ કે અપ્પા કવિના પુરોગામીને આવી વ્યુત્પત્તિનું જ્ઞાન નહોતું.
૨૦૧૧ ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર તેલુગુ ભારતમાં ચોથી સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા છે અને વિશ્વમાં પંદરમી સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા છે. તે દ્રવિડિયન ભાષા પરિવારનો સૌથી વ્યાપક સભ્ય છે. ભારતીય પ્રજાસત્તાકની બાવીસ નિર્ધારિત ભાષાઓમાંની તે એક છે . તે યુ. એસ. એ ની સૌથી ઝડપથી વિકસતી ભાષા પણ છે. તેલુગુ ભાષામાં આશરે ૧૦,૦૦૦ પૂર્વ-વસાહતી શિલાલેખો લખવામાં આવ્યા છે.
એક અન્ય મત અનુસાર તેલુગુ શબ્દ પ્રોટો-દ્રવિડિયન શબ્દ 'તેન' પરથી ઉતરી આવ્યો છે જેનો અર્થ દક્ષિણ એવો થાય છે. તે પરથી દક્ષિણમાં રહેનારા લોકો અને જે રીતે તેલુગુ ભાષામાં 'ન' નું 'લ' થાય છે તેમ 'તેન' નું 'તેલ' થયેલું હોવું જોઈએ.
તેલુગુની નામ વ્યુત્પત્તિ બદ્દલ ચોક્ક્સ માહિતી નથી. કેટલાક ઐતિહાસિક વિદ્વાનો માને છે કે તેલુગુ નામ સંસ્કૃત શબ્દ ત્રિલિંગમ્ - ત્રિલિંગ દેશમ પરથી ઉતરી આવ્યું છે.
તેલુગુના ભાષકો તેનો ફક્ત તેલુગુ કહે છે. પ્રાચીન સ્વરૂપોમાં આ ભાષા તેલુંગુ, તેનુંગુ અને તેલિંગા તરીકે ઓળખાતી.
ભૂતકાળમાં અહીં ફેબ્રુઆરી માસમાં મોટો મેળો ભરાતો હતો જેમાં ગુજરાત અને રાજસ્થાનમાંથી લોકો આવતા હતા. કાઠિયાવાડના વેપારીઓ હરણાવ નદીના દક્ષિણ કાંઠા પર હાટડીઓ લગાવીને અફીણ, કપડાં, તાંબાના વાસણો, આભૂષણો, કરિયાણું અને ઘોડાઓનો વેપાર કરતા હતા. આ મેળો પંદર દિવસ ચાલતો હતો. તેમાં લગભગ લાખ રૂપિયાનો વેપાર થતો હતો. ઇડર રાજ્યના રાવ કાલિનમલ ના સમયમાં અંધાધૂધી વ્યાપતા આ મેળાનું મહત્વ નષ્ટ પામ્યું.
ખેડબ્રહ્મા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સાબરકાંઠા જિલ્લાના ખેડબ્રહ્મા તાલુકાનું શહેર અને તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. તે ઐતહાસિક અને પ્રાચીન દ્રષ્ટિએ, જવલ્લે જ જોવા મળતા બ્રહ્માના મંદિર અને વાવ, અંબિકા મંદિર અને મહાવીર જૈન મંદિર માટે જાણીતું છે.
પદ્મપુરાણ મુજબ આ સ્થાન સતયુગમાં બ્રહ્મપુર, ત્રેતાયુગમાં અગ્નિખેત, દ્વાપરયુગમાં હિરણ્યપુર અને કળિયુગમાં તાલુખેત તરીકે ઓળખાતું હતું. પુરાતન બ્રહ્મક્ષેત્ર મુજબ અહી દિગંબર જૈન મંદિરો હોવાનો ઉલ્લેખ મળે છે.
૧૨મી સદીમાં બંધાયેલું બ્રહ્માનું મંદિર પુષ્કર પછી બીજા ક્રમનું ગણાય છે. બ્રહ્માનાં મંદિરો ભારતમાં ભાગ્યે જ જોવા મળે છે. તે સંભવિતપણે ૧૧મી સદીના ઉત્તરાર્ધ માં બંધાયેલ પણ હોઈ શકે છે.
અહીંનો ઇતિહાસ ૧૨મી સદીથી જાણી શકાય છે જ્યારે બ્રહ્માનું મંદિર અને અંબિકા મંદિર કદાચ બાંધવામાં આવ્યા હતા. બ્રહ્મા વાવ આશરે ૧૪મી સદીમાં બંધાયેલી હતી.
ભારતના બે આદિગ્રંથો પૈકીનું મહાભારત મહર્ષિ વેદવ્યાસે રચેલું છે. મહાભારત પાંડવો અને કૌરવો વચ્ચેના રાજકીય કાવાદાવા, સ્પર્ધા, અને અંતે યુદ્ધની કથા છે. મહાભારતના યુદ્ધના પ્રથમ દિવસે પાંડવ અર્જુન પોતાના મિત્ર, માર્ગદર્શક, અને સારથી બનેલા શ્રી કૃષ્ણને રથને બન્ને સેના વચ્ચે લેવાનું કહે છે. બન્ને સેનાનું વિહંગાવલોકન કરતી વખતે અર્જુનને લાખો લોકોના મૃત્યુનો ખ્યાલ આવ્યો. યુદ્ધના પરિણામોથી તે ભયભીત થઈ, યુદ્ધ ન કરવાના વિચારો કરવા લાગ્યો. તેના હાથમાંથી ધનુષ્ય પડી જાય છે અને તે રથમાં બેસી પડે છે અને કોઈ માર્ગ ન સૂઝતાં કૃષ્ણને માર્ગદર્શન માટે પૂછે છે. અર્જુન અને કૃષ્ણના સંવાદો મહાભારતના ભીષ્મ પર્વમાં છે. તે અઢાર અધ્યાયો ગીતા તરીકે પ્રચલિત છે.
શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા એ હિંદુ ધર્મનો પ્રાચીન અને મુખ્ય પવિત્ર ગ્રંથ છે. ગીતા હિંદુ ધર્મનો ગણાતો હોવા છતાં ફક્ત હિંદુઓ પૂરતો સીમિત ન રહેતાંં પૂરા માનવસમાજ માટેનો ગ્રંથ ગણાય છે, અને વિશ્વચિંતકોએ તેમાંથી માર્ગદર્શન લીધું છે. હિંદુ ધર્મનાં ઘણા ધર્મગ્રંથો છે, પરંતુ ગીતાનું મહત્ત્વ અલૌકિક છે. ગીતાને સ્મૃતિ ગ્રંથ માનવામાં આવે છે.
ગીતામાં અર્જુન માનવનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને માનવ તરફથી ભગવાન કૃષ્ણને જીવનને લગતા વિવિધ પ્રશ્નો કરે છે. ગીતા મુજબ માનવ-જીવન એક યુદ્ધ છે જેમાં દરેકે લડવું પડે. યુદ્ધમાં પીછેહઠ કર્યા વગર આગળ વધવું તે ગીતાનો સંદેશ છે.
મૂળ ભગવદ્ ગીતા સંસ્કૃતમાં રચાયેલી છે, જેમાં કુલ ૧૮ અધ્યાય અને ૭૦૦ શ્લોકો છે. પૂરી ગીતા, થોડા શ્લોકોના અપવાદ સિવાય, અનુષ્ટુપ છંદમાં છે. ગીતાનો સમયકાળ આશરે ઇ.સ. પૂર્વે ૩૦૬૬નો માનવામાં આવે છે.
ગીતા કોઈ સામાન્ય ધર્મગ્રંથની જેમ કશું કરવા માટે આગ્રહ કરતી નથી, પરંતુ સાચો માર્ગ બતાવી માનવને નિર્ણય લેવા માટે સ્વતંત્રતા આપે છે.
જીયો-સિંક્રનસ સ્થળાંતર ભ્રમણકક્ષા : લંબવર્તુળાકાર ભ્રમણકક્ષા કે જેનું પૃથ્વીની સૌથી નજીકનું બિંદુ લો અર્થ ઓર્બિટ અને પૃથ્વીની સૌથી દુરનું બિંદુ જીયો-સિંક્રોનિયસ કક્ષાની ઉંચાઇ પર આવેલું હોય તેવી ભ્રમણકક્ષા જીયો-સિંક્રનસ સ્થળાંતર ભ્રમણકક્ષા છે.
જીયોસ્ટેશનરી સ્થળાંતર ભ્રમણકક્ષા : લંબવર્તુળાકાર ભ્રમણકક્ષા કે જેનું પૃથ્વીની સૌથી નજીકનું બિંદુ લો-અર્થ ઓર્બિટ અને ઉંચાઇ પર આવેલું હોય તેવી ભ્રમણકક્ષા જીયોસ્ટેશનરી સ્થળાંતર ભ્રમણકક્ષા છે.
મોલ્નિયા ભ્રમણકક્ષા : 63.4 ડિગ્રીનો ઝોક ધરાવતી અતિ લંબ વર્તુળાકાર અને લગભગ દિવસ નો પરિભ્રમણ સમય ધરાવતી ભ્રમણકક્ષા મોલ્નિયા ભ્રમણકક્ષા તરીકે ઓળખાય છે. આ ભ્રમણકક્ષા પરનો ઉપગ્રહ પોતાનો મહત્તમ સમય પૃથ્વીના કોઈ ચોક્કસ રીતે પસંદ કરેલા ગ્રહ ઉપર પસાર કરે છે.
ટુંડ્ર ભ્રમણકક્ષા : 63.4 ડિગ્રીનો ઝોંક ધરાવતી અતિલંબ વર્તુળાકાર અને લગભગ એક દિવસ નો પરિભ્રમણ સમય ધરાવતી કક્ષા ટુંડ્ર ભ્રમણકક્ષા તરીકે ઓળખાય છે. આ ભ્રમણકક્ષા પરનો ઉપગ્રહ પોતાનો મહત્તમ સમય પૃથ્વીના કોઈ ચોક્કસ રીતે પસંદ કરેલા વિસ્તાર ઉપર પસાર કરે છે.
અતિ પરવલીય ભ્રમણકક્ષા : જે કક્ષાની વિષમકેન્દ્રીયતા 1 કરતા વધુ હોય તેવી ભ્રમણકક્ષા. આ પ્રકારની કક્ષા પૃથ્વીના ગુરૂત્વાકર્ષણમાંથી છટકવા જરૂરી પ્રવેગ કરતા વધુ પ્રવેગ ધરાવે છે અને આથી પૃથ્વીના ગુરૂત્વાકર્ષણ બળમાંથી છટકી જઈ અને અવિરતપણે સફર ચાલુ રાખી શકે છે.
પરવલય આકારની ભ્રમણકક્ષા : જે કક્ષાની વિષમકેન્દ્રીયતા 1 હોય તેવી કક્ષા પરવલય આકારની ભ્રમણકક્ષા તરીકે ઓળખાય છે. આ પ્રકારની કક્ષા પૃથ્વીના ગુરૂત્વાકર્ષણમાંથી છટકવા જરૂરી પ્રવેગ કરતા વધુ પ્રવેગ ધરાવે છે અને આથી પૃથ્વીના ગુરૂત્વાકર્ષણ બળમાંથી છટકી અને જ્યાં સુધી પૃથ્વીને આધારિત પ્રવેગ 0 થાય ત્યા સુધી સફર ચાલુ રાખે છે. આ પ્રકારની કક્ષાની ગતિ વધારવામાં આવે તો અતિપરવલય પ્રકારની કક્ષા બની જાય છે.
એસ્કેપ ઓર્બિટ ખૂબ જ ત્વરિત ગતિ ધરાવતી પરવલય આકારની કક્ષા કે જેમાં પદાર્થ એસ્કેપ વેલોસિટી ધરાવે છે અને તે પૃથ્વીથી દુર ખસી રહ્યો હોય.
સિંક્રનસ ભ્રમણકક્ષા આ એક એવી ભ્રમણકક્ષા છે કે જેમાં પરિભ્રમણ સમયગાળો જે બોડીની આસપાસ પરિભ્રમણ કરે છે તેનો સામાન્ય પરિભ્રમણ સમયગાળો એકસરખા હોય છે અને એક જ દિશામાં હોય છે. પૃથ્વી સપાટી પરના નિરિક્ષકો આકાશમાં આવા ઉપગ્રહો દ્વારા જોઈ શકે છે.
સેમી સિંક્રનસ ભ્રમણકક્ષા : ભ્રમણકક્ષા લગભગ ની ઉંચાઈ ધરાવે છે અને પરિભ્રમણ સમયગાળો સંબંધિત બોડી કે જેની ફરતે પરિભ્રમણ કરી રહ્યો હોય તેના સરેરાશ પરિભ્રમણ સમયગાળો કરતા અડધો હોય.
જીયો સિંક્રનસ ભ્રમણકક્ષા : આ ભ્રમણકક્ષા લગભગ ની ઉંચાઈ ધરાવે છે. આ ભ્રમણકક્ષા ધરાવતા ઉપગ્રહો આકાશમાં એનાલેમાને શોધી કાઢે છે.
જીયો-સ્ટેશનરી ભ્રમણકક્ષા : 0 ઝોક ધરાવતી જીયો-સિન્ક્રનસ ભ્રમણકક્ષા જીયો-સ્ટેશનરી ભ્રમણકક્ષા તરીકે ઓળખાય છે. પૃથ્વીની સપાટી પર રહેલા નિરિક્ષકને આ ભ્રમણકક્ષા ધરાવતો ઉપગ્રહ સ્થાયી બિંદુ તરીકે દ્દશ્યમાન થાય છે.
એરોસિંક્રનસ ભ્રમણકક્ષા : મંગળ ગ્રહની ફરતે આવેલી ભ્રમણકક્ષા કે જે મગંળના સંપૂર્ણ દિવસ જેટલો જ પરિભ્રમણગાળો ધરાવતી ભ્રમણકક્ષા છે.
એરો-સ્ટેશનરી ભ્રમણકક્ષા : પૃથ્વીની સપાટીથી અને ભુમધ્યરેખા સમતલ પર આવેલી વર્તુળાકાર એરો-સિંક્રનસ ભ્રમણકક્ષા એરો-સ્ટેશનરી ભ્રમણકક્ષા તરીકે ઓળખાય છે. આ ભ્રમણકક્ષામાં રહેલા ઉપગ્રહનું નિરિક્ષણ પૃથ્વી સપાટી પરથી કરવામાં આકાશમાં એક સ્થાયી બિંદુના સ્વરૂપે દેખાય છે.
સૌરકેન્દ્રીય સિંક્રનસ ભ્રમણકક્ષા : સૂર્યની ફરતે રહેલી સૌરકેન્દ્રિય ભ્રમણકક્ષા કે જેમાં રહેલા ઉપગ્રહનો પરિભ્રમણ સમય સૂર્યના પરિભ્રમણ સમયગાળા જેટલો જ હોય તેને સૌરકેન્દ્રીય સિંક્રનસ ભ્રમણકક્ષા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પ્રકારની ભ્રમણકક્ષાઓ સૂર્યની આસપાસ 24,360 ની ત્રિજ્યા ધરાવતી હોય છે કે જે બુધના ગ્રહની પરિભ્રમણ કક્ષાની ત્રિજ્યાના અડધા કરતા સહેજ ઓછી છે.
સંચાર ઉપગ્રહો ટેલીકોમ્યુનિકેશન્સના હેતુ માટે અવકાશમાં તરતા મુકવામાં આવેલ ઉપગ્રહ છે. આધુનિક સંચાર ઉપગ્રહો સામાન્ય રીતે જીઓ સિંક્રનસ ભ્રમણકક્ષાઓ, મોલ્નિયા ભ્રમણકક્ષાઓ અથવા પૃથ્વીની નીચલી ભ્રમણકક્ષાઓમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.
લઘુ ઉપગ્રહો ઓછા વજન ધરાવતા કે નાના કદના ઉપગ્રહો છે. આ ઉપગ્રહોના વર્ગીકરણ માટે નવી રીતનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે: નાના ઉપગ્રહો , લઘુ ઉપગ્રહો અને 10 કિલોગ્રામથી ઓછા વજન ધરાવતા નેનો ઉપગ્રહો.
પૃથ્વી પ્રેક્ષણ ઉપગ્રહો બીન-લશ્કરી હેતુઓ જેવાકે પર્યાવરણ નિયમન, મોસમ વિભાગ, નકશા બનાવવા સંબંધી બાબતો વગેરે સાથે કામ કરે છે.
હોર્સશુ ભ્રમણકક્ષા : આ એવી ભ્રમણકક્ષા છે કે જે પૃથ્વીની સપાટી પર રહેલા નિરિક્ષકને કોઈ ચોક્કસ ગ્રહની આસપાસ પરિભ્રમણ કરતી જણાય છે, પરંતુ હકીકતમાં તે ગ્રહની ભ્રમણકક્ષા સાથે સંયુક્ત ભ્રમણકક્ષા ધરાવે છે. જુઓ એસ્ટેરોઈડ 3753 અને 200229
સોવિયેત સંઘે સ્પુટનિક-1ના પ્રક્ષેપણની સાથેસાથે અંતરિક્ષયુગનો આરંભ કર્યા પછી 1957થી અમેરિકાનું સ્પેસ સર્વેલન્સ નેટવર્ક અવકાશી પદાર્થોની માહિતી એકત્ર કરી રહ્યુ છે. અત્યારસુધીમાં દ્વારા પૃથ્વીની પરિક્રમા કરતા 26,000 કરતા વધારે અવકાશી પદાર્થોની ભાળ મળી છે. દ્વારા વર્તમાન સમયમાં પરિભ્રમણ કરતા 8000થી વધુ માનવ-સર્જીત પદાર્થોની માહિતી મેળવવામાં આવી છે. બાકીના પૃથ્વીના પર્યાવરણમાં ફરીથી પ્રવેશ્યા અને નાશ પામ્યા અથવા પુનઃપ્રવેશ દરમિયાન બચી ગયા અને પૃથ્વી સાથે ટકરાયા. પૃથ્વી ફરતે પરિભ્રમણ કરી રહેલા અવકાશી પદાર્થોમાં અમુક ટન વજન ધરાવતા વિવિધ ઉપગ્રહોથી માંડી ફક્ત 10 પાઉન્ડ વજન ધરાવતા વપરાઈ ચુકેલા રોકેટના માળખાના ટુકડાઓની વિશાળ શ્રેણીનો સમાવેશ થાય છે. લગભગ સાત ટકાની આસપાસના અવકાશી પદાર્થો સક્રિય ઉપગ્રહો છે છે, જ્યારે બાકીના પદાર્થો અવકાશી ભંગાર છે. પ્રાથમિક ધોરણે સક્રિય ઉપગ્રહોમાં રસ ધરાવે છે, પરંતુ તે એવા અવકાશી ભંગારની પણ માહિતી રાખે છે, જે અંદર આવતી મિસાઇલો માટે ફરીથી પ્રવેશને ભૂલથી અન્ય બાબત ગણી લે છે.
આકાશગંગાકેન્દ્રીય ભ્રમણકક્ષા : આ ભ્રમણકક્ષા આકાશગંગાના કેન્દ્રની ફરતે આવેલી ભ્રમણકક્ષા છે. પૃથ્વીનો સૂર્ય મંદાકિની આકાશગંગાના કેન્દ્રની ફરતે આવેલી ભ્રમણકક્ષામાં ફરે છે.
સૂર્યમંડળમાં બધા જ ગ્રહો, ધુમકેતુઓ અને ઉલ્કાઓ આવી ભ્રમણકક્ષા ધરાવે છે. ઝોકે ઘણાબધા કૃત્રિમ ઉપગ્રહો અને અવકાશી ભંગારના ટુકડાઓ પણ આવી ભ્રમણકક્ષાઓ ધરાવે છે. આનાથી વિરૂદ્ધ ચન્દ્રો સૂર્યકેન્દ્રી ભ્રમણકક્ષામાં નથી. તેઓના પિતૃ ગ્રહોની આસપાસ પરિભ્રમણ કરે છે.
ભૂકેન્દ્રીય ભ્રમણકક્ષા : પૃથ્વીની ફરતે આવેલી ભ્રમણકક્ષા કે જે ચન્દ્ર કે વિવિધ કૃત્રિમ ઉપગ્રહોની ભ્રમણકક્ષા છે. હાલમાં લગભગ 2465 કૃત્રિમ ઉપગ્રહો પૃથ્વીની આસપાસ પરિભ્રમણ કરી રહ્યા છે.
1935માં સ્લોવેનિયન હર્મન પોટોક્નિકે પ્રગટ કરેલા પોતાના એકમેવ પુસ્તક ધ પ્રોબ્લેમ ઓફ સ્પેસ ટ્રાવેલ-ધ રોકેટ મોટર માં , અવકાશમાં પ્રવેશ અને ત્યાં કાયમી વસવાટ માટેની યોજના રજુ કરી. તેણે અવકાશ મથકને ઝીણવટથી સમજ્યુ અને તેની જીયોસ્ટેશનરી ભ્રમણકક્ષાની ગણતરી કરી હતી. તેણે ઘુમતા અવકાશયાનના જમીન પરના શાંતિપુર્ણ અને લશ્કરી પ્રકારના ઝીણવટભર્યા નિરિક્ષણના વપરાશનું વર્ણન કર્યુ અને અવકાશની વિશિષ્ટ પરિસ્થિતીઓ વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગો માટે કેટલી ઉપયોગી છે તે પણ વર્ણવ્યુ. પુસ્તકમાં રેડિયોના ઉપયોગ દ્વારા જીઓસ્ટેશનરી ઉપગ્રહો અને ભુમિ વચ્ચેના દુરસંચાર વ્યવસ્થાની ચર્ચા રજુ કરવામાં આવી પણ બહોળા પ્રસારણ અને સંદેશા વ્યવહાર માટે ઉપગ્રહોનો ઉપયોગ કરવાનો વિચાર મુકવાનું ચુકી ગયા.
ધુવિય સૌર સિંક્રનસ ભ્રમણકક્ષા : લગભગ ધ્રુવિય પ્રકારની ભ્રમણકક્ષાઓ કે જે દરેક ભ્રમણ વખતે સ્થાનિક સમય અનુસાર ભૂમધ્ય રેખા ઉપરથી પસાર થાય તેને ધ્રુવિય સૌર સેન્ક્રોનસ ભ્રમણકક્ષા કહેવામાં આવે છે. દરેક ભ્રમણ વખતે એકસરખા પડછાયાના કારણે ફોટોગ્રાફી ઉપગ્રહો માટે બહુ જ ઉપયોગી ભ્રમણકક્ષા છે.
મે 1946માં પ્રોજેક્ટ હેઠળ પૃથ્વીની આસપાસ પરિભ્રમણ કરનાર અવકાશયાનની પ્રાથમિક રચના પ્રકાશિત કરવામાં આવી, જે દર્શાવતી હતી કે જેમાં યોગ્ય સાધનસામગ્રીથી સજ્જ ઉપગ્રહ વાહન 20મી સદીનું એક સૌથી સક્ષમ વૈજ્ઞાનિક હથિયાર બની રહેશે.
અમેરિકા 1945થી અમેરિકન નૌસેનાના બ્યુરો ઓફ એરોનોટિક્સની દેખરેખ હેઠળ ભ્રમણકક્ષીય ઉપગ્રહોના પ્રક્ષેપણની કામગીરી સંભાળે છે. અમેરિકન વાયુસેનાની પ્રોજેક્ટ દ્વારા રિપોર્ટ રજુ કરાયો તેમાં તેમાં ઉપગ્રહને સૈન્યનું હથિયાર નહી ગણતા તેને વિજ્ઞાન, રાજનીતિ અને પ્રચાર માટેનું સાધન ગણવામાં આવ્યુ હતું. 1954માં અમેરિકન રક્ષા સચિવે જણાવ્યું, "મારી જાણમાં કોઈ અમેરિકન ઉપગ્રહ કાર્યક્રમ નથી."
1903માં કોન્સ્ટેન્ટિન સિયોલ્કોવસ્કી એ પ્રગટ કરેલી ધ એક્સપ્લોરેશન ઓફ કોસ્મિક સ્પેસ બાય મિન્સ ઓફ ડિવાઇસિસ જેમાં અવકાશયાન મોકલવા માટે વપરાતી રોકેટવિદ્યાનું સૌપ્રથમ તાત્વિક નિરૂપણ કરવામાં આવ્યુ હતુ. તેણે પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષાની આસપાસ જરૂરી એવી 8 કિમી/સેકન્ડની લઘુત્તમ પ્રવેગની અને તે પ્રવાહી પ્રોપેલન્ટથી ચાલતા મલ્ટિ-સ્ટેજ રોકેટથી પ્રાપ્ત કરી શકાય એવી ગણતરી રજુ કરી. તેણે પ્રવાહી હાઇડ્રોજન અને પ્રવાહી ઓક્સિજન વાપરવાનો વિચાર મુક્યો, જોકે બીજા સંયોજનોને પણ ઉપયોગમા લઈ શકાય.
ઉપગ્રહોનો ઉપયોગ અનેકવિધ હેતુઓને લઈને કરવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે તેમાં ખુશ્કી અને બિનલશ્કરી એવા પૃથ્વીના નિરિક્ષણ માટેના ઉપગ્રહો, દુરસંચાર ઉપગ્રહો, દરિયાઈ નિરિક્ષણ ઉપગ્રહો, હવામાન ઉપગ્રહો અને સંશોધક ઉપગ્રહોનો સમાવેશ થાય છે. પરિભ્રમણકક્ષામાં રહેલા અંતરિક્ષ મથકો અને માનવીય અવકાશયાનનો પણ ઉપગ્રહોમાં સમાવેશ થાય છે. ઉપગ્રહોની ભ્રમણકક્ષાઓ વિભિન્ન અને ઉપગ્રહોના હેતુઓ આધારિત હોય છે અને તેને ઘણા પ્રકારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. ઘણી જાણીતી ભ્રમણકક્ષાઓમાં પૃથ્વીની નીચલી ભ્રમણકક્ષા, ધ્રુવીય ભ્રમણકક્ષા અને જીયોસ્ટેશનરી ભ્રમણકક્ષા છે.
"'લો અર્થ ઓર્બિટ : 0થી 2000 કિલોમીટર ની ઉંચાઈ ધરાવતી ભૂકેન્દ્રીય ભ્રમણકક્ષાઓ લો અર્થ ભ્રમણકક્ષા તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવી છે.
મીડિઅમ અર્થ ઓર્બિટ : થી પર રહેલી પૃથ્વી સમવેગીય ભ્રમણકક્ષાથી સહેજ નીચેની ઉંચાઈ ધરાવતી દરેક ભૂકેન્દ્રીય ભ્રમણકક્ષાઓ મધ્યમ અર્થ ઓર્બિટ છે. તેઓ મધ્યમવર્તી વર્તુળાકાર ભ્રમણકક્ષાઓ તરીકે પણ ઓળખાય છે.
હાઇ અર્થ ઓર્બિટ : પર રહેલી પૃથ્વી સમવેગીય ભ્રમણકક્ષાથી ઉપરની તમામ ભૂકેન્દ્રીય ભ્રમણકક્ષાઓ હાઇ અર્થ ઓર્બિટ તરીકે વર્ગીકૃત થઈ છે.
ચન્દ્ર ભ્રમણકક્ષા : પૃ્થ્વીના ચન્દ્રની ખાસિયતોને અનુરૂપ ભ્રમણકક્ષા છે. સરેરાશ 384403 કિલોમીટર ઉંચાઈ ધરાવતી લંબગોળાકાર અને ઝોંક ધરાવતી ભ્રમણકક્ષા છે.
1945માં અંગ્રેજી કલ્પિત વિજ્ઞાન લેખક આર્થર સી. કલાર્કે ના લેખ વાયરલેસ વર્લ્ડમાં દુરસંચાર ઉપગ્રહોના બહોળા સંદેશા વ્યવહાર માટેના સંભવિત ઉપયોગની વિસ્તૃત છણાવટ કરવામાં આવી હતી. ક્લાર્કે ઉપગ્રહ મોકલવા માટેની પદ્ધતિઓ, સંભવિત ભ્રમણકક્ષાઓ અને દુનિયા ફરતે ભ્રમણ કરતા ઉપગ્રહોના નેટવર્ક નિર્માણના અન્ય પાસાઓનો અભ્યાસ અતિ-ઝડપી વૈશ્વિક સંદેશાવ્યવહારના લાભાર્થે રજુ કર્યો. તેણે ત્રણ જીયોસ્ટેશનરી ઉપગ્રહો આખી પૃથ્વીને આવરી શકે છે એવું સુચન કર્યુ હતું.
સૌ પ્રથમ ઉપગ્રહ સ્પુટનિક-1ને પૃથ્વીની ફરતે રહેલી ભ્રમણકક્ષામાં મુકવામાં આવ્યો હતો અને આથી તે જીયોસેન્ટ્રીક ભ્રમણકક્ષામાં હતો. વિસ્તૃત રીતે જોઈએ તો આ એક સૌથી સામાન્ય પ્રકારની કક્ષા છે કે જેમાં 2456 જેટલા કૃત્રિમ ઉપગ્રહો પૃથ્વીની આસપાસ પરિભ્રમણ કરી રહ્યા છે. જીયોસેન્ટ્રીક કક્ષાને તેની ઉંચાઈ, ઝોક અને વિષમ કેન્દ્રિયતાના આધારે હજુ આગળ વધારે પ્રકારોમાં વર્ગીકૃત કરી શકાય છે.
અમેરિકી રોકેટ સોસાયટી, નેશનલ સાયન્સ ફાઉન્ડેશન અને આંતરરાષ્ટ્રીય જીયોફિઝીકલ વર્ષના દબાણને વશ થઈને યુદ્ધના ધોરણે રસ દાખવવામાં આવ્યો અને 1955ની શરૂઆતમાં વાયુસેના અને નૌસેનાએ સંયુક્તપણે પ્રોજેક્ટ ઓરબીટર ઉપર કામ કર્યુ, જેનું કામ જ્યુપિટર સી રોકેટને ઉપગ્રહ છોડવા માટે ઉપયોગમાં લેવાનું હતું. આ પ્રોજેક્ટ સફળ રહ્યો અને 31 જાન્યુઆરી, 1958ના દિવસે એક્સપ્લોરર-1 સૌ પ્રથમ અમેરિકી ઉપગ્રહ બન્યો.
સામાન્ય રીતે વપરાતા ઉંચાઈ આધારિત વર્ગીકરણો લો અર્થ ઓર્બિટ , મીડિઅમ અર્થ ઓર્બિટ અને હાઇ અર્થ ઓરબિટ છે. લો અર્થ ઓર્બિટ 2000 કિલોમીટરથી ઓછી ભ્રમણકક્ષા છે જ્યારે તેના કરતા ઉંચી પરંતુ 35,786 કિલોમીટર પર રહેલી જીયોસિંક્રનસ ભ્રમણકક્ષા કરતા ઓછી ઉંચાઈની કોઈપણ ભ્રમણકક્ષા મીડિઅમ અર્થ ઓર્બિટ છે. જીઓ સિન્ક્રનસ ભ્રમણકક્ષાથી ઉપરની કોઈપણ ભ્રમણકક્ષા હાઈ અર્થ ઓર્બિટ છે.
ઉર્જાસંબંધિત પેટાપ્રણાલીઓ સૌર તકતીઓ અને બેકઅપ બેટરીઓ ધરાવે છે જે ઉપગ્રહ પૃથ્વીના પડછાયામાં પ્રવેશે ત્યારે ઉર્જા ઉત્પન્ન કરવાનું કાર્ય કરે છે. પરમાણુ ઉર્જા આધારિત ઉર્જા સ્ત્રોતો નો ઉપયોગ છેલ્લા કેટલાક સફળ ઉપગ્રહ કાર્યક્રમોમાં થયો છે, જેમાંનું એક ઉદાહરણ છે.
ઉપગ્રહના સર્વતોમુખી વ્યવહારૂ કાર્યોને તેના તકનિકી ભાગોમાં વ્યવહારૂ કામગીરી અને પ્રકારના આધારે બેસાડવામાં આવે છે. કોઈ લાક્ષણિક ઉપગ્રહની રચના જોતા બે સ્વતંત્ર ભાગો જોવા મળે છે. એક વાત નોંધનીય છે કે કેટલાક બાંધકામ આધારિત નવા વિચારો જેવા કે અલગ અલગ ભાગોમાં બાંધેલા અવકાશયાન કઇંક અંશે આ વર્ગીકરણના સિદ્ધાંતને ખોટો સાબિત કરે છે.
4 ઓક્ટોબર, 1957ના રોજ સોવિયેત સંઘ દ્વારા પ્રક્ષેપિત કરવામાં આવેલો સ્પુટનિક-1 પ્રથમ કૃત્રિમ ઉપગ્રહ હતો અને ધ સોવિયેત સ્પુટનિક પ્રોગ્રામનો પ્રારંભ પ્રમુખ ડિઝાઇનર સર્ગેઇ કોરોલેવ અને તેના મદદનીશ કેરીમ કેરીમોવની આગેવાની હેઠળ કરવામાં આવ્યો હતો. આ ઘટનાને પગલે સોવિયેત સંઘ અને અમેરિકા વચ્ચે અંતરિક્ષ દોડ શરૂ થઈ.
ઉપગ્રને ભ્રમણકક્ષામા પ્રક્ષેપિત કરવાની સૌ પ્રથમ પરિકલ્પના એક ટુંકી વાર્તા ધ બ્રિક મુન સ્વરૂપે એડવર્ડ એવરેટ હેલે રજુ કરી હતી. આ વાર્તા ધ એટલાન્ટિક મંથલી માં 1869થી એક સળંગ શ્રેણી સ્વરૂપે પ્રગટ થઈ હતી. આ વિચાર પુનઃ એકવાર જુલેસ વર્નની ધ બેગમ્સ ફોર્ચ્યુન માં જોવા મળ્યો.
વૈજ્ઞાનિક અનુસંધાન ઉપગ્રહો આપણને મોસમ સંબંધી જાણકારીઓ, ભૂમિ સર્વેક્ષણ માહિતીઓ , કલાપ્રેમી રેડિયો, અને અન્ય વૈજ્ઞાનિક ક્ષેત્રો જેવા કે ભૂમિવિજ્ઞાન, સમુદ્રવિજ્ઞાન અને હવામાન વિજ્ઞાન સંબંધી જાણકારીઓ પ્રદાન કરે છે.
ઉપગ્રહની બાહ્ય સપાટી પર વિવિધ બાજુએ સૂર્યપ્રકાશની વધારે પડતી માત્રા કે સાવ ઓછી માત્રાને કારણે સર્જાતી તાપમાનની વિકટ પરિસ્થિતીઓ સામે ઇલેક્ટ્રીકલ સંસાધનોને રક્ષણ પુરૂ પાડવામાં ઉષ્મા સંયમન પેટા-પ્રણાલીઓ મદદરૂપ થાય છે.
જુન 1961માં, સ્પુટનિક-1ને પ્રક્ષેપિત કરયાના સાડા ત્રણ વર્ષ પછી અમેરિકી એરફોર્સે અમેરિકાના સ્પેસ સર્વેઇલન્સ નેટવર્કના સંસાધનોનો ઉપયોગ કરીને પૃથ્વી ફરતે ભ્રમણ કરી રહેલા 115 ઉપગ્રહોની યાદી બનાવી.
સ્પુટનિક-2 ને 3 નવેમ્બર 1957માં લેઇકા નામના કુતરો સાથે અવકાશમાં પ્રક્ષેપિત કરવામાં આવ્યો અને તે જીવીત યાત્રીને ભ્રમણકક્ષામાં લઈ જનારો પ્રથમ ઉપગ્રહ બન્યો.
સકલમત નો મતલબ છે કે તમામ ધર્મનો સ્વીકાર (સકલ એટલે બધા અને મત એટલે અભિપ્રાય. પરંતુ, અહીં આપણે શ્રદ્ધા નો મતલબ લેવાનો છે.) દત્ત સંપ્રદાયના આ સ્વરૂપને રાજયોગી કે રાજવી પ્રકાર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં શ્રી ચૈતન્ય દેવ મુખ્ય આરાધ્ય દેવ છે. આ સંપ્રદાય સોના, મોતી, હિરા, મોંઘા કપડા અને સંગીત, કલા વગેરેને પરંપરાના ભાગ તરીકે જુએ છે. અહીં ગરીબ અને ધનવાનને એક રીતે જોવામાં આવે છે. આથી તમામ ભૌતિક ચીજોને શૂન્યતા ના સમભાવથી જોવામાં આવે છે. આ પરંપરાનું તત્વચિંતન છે કે, વિશ્વમાં કોઈપણ પ્રકારની ધાર્મિક શ્રદ્ધાનો કોઈ પ્રતિરોધ નથી. તમામ ધર્મો તેના અનુયાયીઓને અંતિમ દૈવિભાવ પ્રદાન કરે છે તેવું માનવામાં આવે છે. હુમનાબાદના શ્રી માનિક પ્રભુ દ્વારા આ પરંપરા શરૂ કરવામં આવી હતી. હિંદુઓ, મુસલમાનો અને તમામ જ્ઞાતિઓના લોકોને અહીં માન્ય રાખવામાં આવે છે. આ પરંપરાના કેટલાક શિષ્યોમાં બાપાચાર્ય, નારાયણ દિક્ષીત, ચિન્મય બ્રહ્યાચારી, ગોપાલબુઆનો સમાવેશ થાય છે.
નાથ સંપ્રદાયની આંતરાષ્ટ્રીય નાથ યથાક્રમ પ્રમાણે "અવધૂત ગીતા એ દત્તાત્રેય દ્વારા ગવાયેલ ભવ્ય રજૂઆતનો અર્ક છે, જે તેમના બે શિષ્ય સ્વામી તેમજ કાર્તિક દ્વારા લખવામાં આવી છે. સ્વામી વિવેકાનદ તેને ઉચ્ચકક્ષાએ લઈ ગયા હતા. વાસ્તવિક રીતે મૂળ સાત પ્રકરણનું છે, રૂઢિચુસ્ત તપસ્વીઓ દ્વારા નાથ પરંપરામાં જાતિય નૈતિકતા ઉમેરવાના પ્રયાસ રૂપે બનાવટી અને સ્ત્રીદ્રેષ્ટા આઠમું પ્રકરણ પાછળથી ઉમેરવામાં આવ્યું હોઈ શકે. જોકે, આ ગીતામાં આપવામાં આવેલા કેટલાક વિચારો બંને શૌવ અને બૌદ્ધ તંત્ર વૈષ્ણવ અગેમાઓ સાથે મળતા આવે છે. વાસ્તવિક રીતે મૂળ સાત પ્રકરણનું છે, રૂઢિચુસ્ત તપસ્વીઓ દ્વારા નાથ પરંપરામાં જાતિય નૈતિકતા ઉમેરવાના પ્રયાસ રૂપે બનાવટી અને સ્ત્રીદ્રેષ્ટા આઠમું પ્રકરણ પાછળથી ઉમેરવામાં આવ્યું હોઈ શકે. જોકે આ ગીતામાં આપવામાં આવેલા કેટલાક વિચારો બંને શૌવ અને બૌદ્ધ તંત્ર વૈષ્ણવ અગેમાઓ સાથે મળતા આવે છે.
શ્રી સત્ગુરૂ સમર્થ મધુરીનાથ પણ પ્રેમાળ છે અને શ્રી દત્તાત્રેય મહાદેવ ચોલકરના શિષ્યોનો અભ્યાસ કરે છે. તેમણે 1994માં સત્ગુરૂ તરીકે ઉપદેશ આપવાનું શરૂ કર્યું. વ્યવસાયે પ્રાધ્યાપક હોવાના કારણે, તેણી અભણની સાથે-સાથે ઉચ્ચ શિક્ષણપ્રાપ્ત લોકોને એકસમાન સરળતાથી સમજાવી શકે છે. આપણી દૈનિક જીવનચર્યામાં કેવી રીતે દિવ્યતા સાથે ધ્યાન કરવું, કેવી રીતે ઈશ્વરને ભજવા અને તેની સેવા કરવી તેનું નિદર્શન તેણી અનુયાયીઓને આપે છે. દત્ત ભગિરથી ઔગ, બીધિબોધ, બોધશરતામૃત, માયાવીવરન અને શ્રી અભેદબોધ તેમના દ્વારા મરાઠી ભાષામાં લખવામાં આવેલા પુસ્તકો છે. ગુડ બિહેવ્યર, અ વે ટુ યુનિવર્સલ ઈન્ટીગ્રિટીએ તેમનું ખૂબ પ્રશંસા પામેલું અંગ્રેજી ભાષાનું પુસ્તક છે. આજે પણ અનેક જ્ઞાનપિંપાસુઓ તેમનો લાભ મેળવે છે. તેણી મુંબઈના બોરીવલીના ગોરાઈ ખાતે નિવાસ કરે છે અને ઈશ્વર અંગે જાગૃત્તિનો પ્રસાર કરવા માટે અવિરતપણે કાર્યરત છે.
તેમનું સાચું નામ અવધૂત હતું, પરંતુ તેમના ગુરૂ શ્રી રઘુનાથસ્વામીએ તેમને નિરંજન એવું નવું નામ આપ્યું. મહારાષ્ટ્રના નાસિક, જુન્નાર, કાલામ્બ, કોલ્હાપુર, મિરાજ વગેરેમાં તેમના ઘણાં શિષ્યો હતા. તેમાંના કેટલાક નામોમાં રામચંદ્ર તત્વ ગોખલે, ગોવિંદરાવ નાના પટ્ટવર્ધન –શાસ્ત્રી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. તેમનો વારસો સુરત, બરોડા, ગિરનાર અને ઉત્તર ઝાંસીથી આગળ સુધી ફેલાયેલો જણાય છે. નિરંજન રઘુનાથના સૌથી વિખ્યાત શિષ્ય નારાયણ મહારાજ જાલવંકર છે. જાલવંકરએ મોટાભાગે માળવા વિસ્તારમં કામ કર્યું છે. સપ્ત સાગર એ તેમનું વિખ્યાત સાહિત્ય છે. આ વારસો શ્રી લક્ષ્મણ મહારાજ સુધી વિસ્તર્યો. તેઓ ઈંદૌરના હતા. બલભિમ મહારાજ સડેકર તેમના શિષ્ય હતા. સદેગાવમાં રહેતા બલભિમ મહારાજ એન્જિનિયર હતા. તેઓ પોતાની જાતને ગુરૂપદિચા વેદા એટલે કે ગુરૂ માટે પાગલ તરીકે ઓળખાવતા હતા.
શ્રી સત્ગુરૂ ભગિરથીનાથ મહારાજ પણ ઈંદૌરમાં વસતા હતા. તેણીનો જન્મ નાસિકના કોલ્હાટકર પરિવારમાં થયો હતો. નાની ઉંમરથી જ તેમને ઈશ્વર પ્રત્યે અદમ્ય આકર્ષણ હતું. બલભિમ મહારાજ પછી તેણીએ મોટા પાયે વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, કારણ કે, લોકો મહિલાને ગુરૂ તરીકે સ્વીકારવા માટે તૈયાર ન હતા. તેમણે મોટાભાગે મહિલાઓ અને ગરીબ જરૂરિયાતમંદ લોકો માટે કામ કર્યું. તેણી કિર્તનમાં નિપૂણ હતા. તેમણે બ્રહ્યાત્માબોધ નામનું નાટક અને આનંદપદેવર ચૌદા ચૌદયાંચે રાજ્ય અને બીજા ઘણા સામસ લખ્યા. તેમના અનુયાયીઓએ ઈંગ્લેન્ડ, અમેરિકા અને આફ્રિકામાં હિજરત કરી છે. પૂનામાં તેમણે ભવ્ય મંદીરનું નિર્માણ કરાવ્યું. આ મંદીરનું નામ બલભિમ ભવન છે. બલભિમ તેણીના પ્રેમાળ અને ઉદાર ગુરૂનું નામ છે.
આ પરંપરા શ્રીપદ્દ શ્રીવલ્લભ થી શ્રી નરસિંમ્હા સરસ્વતી સુધી વિસ્તરે છે. કેટલાક ખૂબ વિખ્યાત દત્ત-અવતાર આ પરંપરાના હતા. જેના કેટલાક નામોમાં શ્રી જનાર્દનસ્વામી, એકનાથ, દશોપંત, નિરંજન રઘુનાથ, નારાયણ મહારાજ જાલવંકર, માણિક પ્રભુ, સ્વામી સમર્થ, શિરડીના સાંઈ બાબા, શ્રી વાસુદેવનંદ સરસ્વતી છે. કુમાસીના ત્રિવિક્રમભારતી, સંયમદેવ, નાગનાથ, કડ્ડાગાંચીના દેવરાવ ગંગાધર અને સરસ્વતી ગંગાધર શ્રી નરસિંહા સરસ્વતીના શિષ્યો હતા. અકાલકોટના શ્રી સ્વામી સમર્થ અને શ્રી વાસુદેવનંદ સરસ્વતી ઉર્ફે તેમ્બે સ્વામી દ્વારા બે મુખ્ય પરંપરાઓ શરૂ કરવામાં આવી હતી. જેનો ઉલ્લેખ યથાક્રમના લેખોમાં કરવામાં આવ્યો છે.
નાથ પરંપરામાં દત્તાત્રેયને ભગવાન શિવનું સ્વરૂપ અથવા અવતાર માનવામાં આવે છે. નાથ લોકોના આદિનાથ સંપ્રદાયના તેઓ આદી ગુરૂ પણ છે. દત્તાત્રેય યોગના પ્રથમ ભગવાન હતા કે જેમણે અનોખી રીતે તાંત્રિક લાક્ષણિકતાઓ રજૂ કરી હતી.વૈષ્ણવ સંપ્રદાય દ્વારા તેમનું વધુ ભક્તિમય સ્વરૂપ આત્મસાત કરવામાં આવ્યું. લાખો હિંદુઓ દ્વારા તેમની પૂજા કરવામાં આવે છે. ભારતીય વિચારોનો સર્વોચ્ચ અર્ક ધરાવતા એક શિક્ષક કરતા. દયાળુ ભગવાન તરીકે તેમના શરણમાં વધુ લોકો જાય છે. દત્તાત્રેયને અદ્વૈત વેદાંત પરના ગ્રંથ ત્રિપુરા રહસ્યના લેખક માનવામાં આવે છે. જે તેમણે પરશુરામને આપ્યો હતો.
દત્તાત્રેય ખૂબ નાની વયે પોતાનું ઘર છોડીને વસ્ત્રહીન અવસ્થામાં પૂર્ણતાની શોધમાં નીકળી પડ્યા હતા. એવું જણાય છે કે તેમના જીવનનો ઘણો સમય તેમણે ઉત્તર કર્ણાટકથી મહારાષ્ટ્ર અને આંધ્ર પ્રદેશ તેમજ ગુજરાતમાં છેક નર્મદા નદી સુધીના વિસ્તારોમાં વિચરણ કરતા ગાળ્યો હતો. ઉત્તર કર્ણાટકના શહેરમાં તેઓ મૂર્તસ્વરૂપ પામ્યા હતા. જે હાલમાં ગંગાપુર તરીકે ઓળખાય છે. દત્તના મૂળ પદચિહ્ન ગિરનારની પર્વતમાળાના સૌથી ઊંચા શિખર ઉપર આવેલા હોવાનું માનવામાં આવે છે. ત્રિપુરા રહસ્ય માં એવો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે કે, શિષ્ય પરશુરામએ દત્તને ગંધમાદાન પર્વત પર ધ્યાન કરતા જોયા હતા.