polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
પીઠના દુખાવા માટે કેટલાક સંભવિત સ્ત્રોત અને કારણો છે. જોકે, મેરૂદંડની ચોક્કસ પેશીનું નિદાન પીડા માટેનું કારણ રજૂ કરે છે. આમ એટલે થાય છે કે વિવિધ મેરૂ પેશીઓમાંથી આવતા ચિહ્નો ઘણા સમાન લાગે છે અને સ્થાનિક એનેસ્થેટિક બ્લોક જેવી અતિક્રમણકારી નિદાન સારવાર પદ્ધતિનો ઉપયોગ કર્યા વગર તેને અલગ પાડવા મુશ્કેલ છે.
પીઠનો દુખાવામાં સામાન્ય રીતે તાત્કાલિક તબીબી સારવારની જરૂર હોતી નથી. પીઠમાં દુખાવો ઉપડવાની સમસ્યા મોટે ભાગે આત્મ-મર્યાદિત અને બિનપ્રગતીશીલ હોય છે. મોટા ભાગનો પીઠનો દુખાવો સોજાને કારણે હોય છે તેમાં પણ ખાસ કરીને તીવ્ર તબક્કામાં, જે લાક્ષણિક રીતે બે સપ્તાહથી ત્રણ મહિના સુધી ચાલે છે.
પીઠના દુખાવા માટે અન્ય કેટલાક સામાન્ય સંભવિત સ્ત્રોત અને કારણો છે જેમાં મેરૂ ગાદી ભંગાણ અને ડીજનરેટિવ ગાદી બિમારી અથવા ઇસ્થમિક સ્પોન્ડિલોલિસ્થેસિસ, અસ્થિવા અને કટિ મેરૂ સંકીર્ણતા, આઘાત, કેન્સર, ચેપ, ભંગ, અને દાહક બિમારીનો સમાવેશ થાય છે.
હવે બિન-ગાદીજન્ય પીઠના દુખાવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરાઇ રહ્યું છે જેમાં દર્દી સામાન્ય અથવા લગભગ સામાન્ય એમઆરઆઇ અને સીટી સ્કેન ધરાવે છે. રેડીયોગ્રાફિક અસાધારણતા ન ધરાવતા દર્દીઓમાં પૃષ્ઠ પ્રશાખાની ભૂમિકામાં નવી તપાસ થઇ રહી છે. જુઓ પોસ્ટિરીયર રામી સિન્ડ્રોમ
કેટલાક અભ્યાસો સૂચેવે છે કે કામના સમયે તણાવ અને નિષ્ક્રિય પારિવારિક સંબંધો જેવા મનોસામાજિક પરિબળો એક્સ-રે અને અન્ય તબીબી ઇમેજિંગ સ્કેનમાં જોવા મળેલી માળખાકીય અસામાન્યતાઓ કરતા પીઠના દુખાવા સાથે વધુ નિકટથી જોડાયેલા હોઇ શકે છે.
લઘુત્તમ અતિક્રમણકારી શસ્ત્રવૈદક કાર્યવાહી પીઠના દુખાવાના ચિહ્નો અને કારણો માટે ઘણી વાર ઉકેલ છે. આ પ્રકારની કાર્યવાહી મેરૂદંડ શસ્ત્રક્રિયા કરતા વધુ લાભ આપે છે, જેમકે વધુ ચોક્કસ નિદાન અને સાજા થવામાં ટૂંકો સમય.
મેરૂદંડ એ ચેતાઓ, સ્નાયુઓ, કંડરા અને અસ્થિબંધનોને જોડતું જટીલ માળખું છે અને તે તમામ પીડા પેદા કરવાને સક્ષમ છે. મેરૂદંડમાંથી પેદા થતી અને પગ અને કાંડામાં જતી મોટી ચેતાઓ પીડાને અન્ય અંગો સુધી પહોંચાડી શકે છે.
પીઠના દુખાવાની શસ્ત્રક્રિયામાં મુખ્ય ઉપયોગમાં લેવાતી કાર્યવાહીમાં ડિસેટોમીઝ, મેરૂ સંયોજન, લેમિનેક્ટોમીઝ, ગાંઠ દૂર કરવી અને વર્ટિબ્રોપ્લાસ્ટીઝનો સમાવેશ થાય છે.
પ્રમાણભૂત ડિસેટોમીઝ તરીકે માઇક્રો ડિસેટોમીઝ હાથ ધરાઇ શકે છે જેમાં નાના કાપાનો લાભ આપવા માટે વિપુલદર્શકનો ઉપયોગ થાય છે અને આમ સાજા થવાની પ્રક્રિયા ટૂંકી બને છે.
અનુભવી થેરાપિસ્ટ પાસેથી માલિશ ચિકિત્સા ટૂંકા સમય માટે રાહત આપી શકે છે. એક્યુપ્રેસર અથવા દબાણ બિંદુ માલિશ માલિશ કરતા વધુ લાભકર્તા હોઇ શકે છે.
કરોડરજ્જુની ચેતામાં પીડા ને 'બિન-ચોક્કસ' પીઠના દુખાવાથી અલગ પાડી શકાય છે અને અતિક્રમણકારી નિદાન પરીક્ષણ વગર પણ નિદાન કરી શકાય છે.
સૌ પ્રથમ વખત રણજીત ટ્રોફી અહીં રમાઈ હતી, જેમાં એજી રામ સિંહે એક દિવસમાં મૈસૂરની સામે ચીકણા મેદાન પર મદ્રાસ તરફથી બોલિંગ કરતી વખતે 11 વિકેટો ઝડપી લીધી હતી.
જ્યારે ભારતે ઇંગ્લૅન્ડને એક ઈનીંગ્સ અને આઠ રન સાથે હરાવ્યું ત્યારે ભારતે 1951-52માં, તેની પ્રથમ ટેસ્ટ મેચ જીતી રેકોર્ડ નોંધાવ્યો હતો.
1986માં ક્રિકેટના ઇતિહાસમાં થયેલી બીજી ટેસ્ટ મેચની ટાઈ પણ આ સ્ટેડિયમમાં થઈ હતી, આ ક્રિકેટ મેચ ભારત અને ઓસ્ટ્રેલિયા વચ્ચે રમાઈ હતી.
આ ગ્રાઉન્ડ ખાતે વિરેન્દ્ર સહેવાગએ દક્ષિણ આફ્રિકા વિરુદ્ધ કરેલા 319 રન સૌથી મોટો ટેસ્ટ સ્કૉર છે.
સઈદ અનવરે ભારત વિરુદ્ધ કરેલા 194 રન આ ગ્રાઉન્ડ પરનો સૌથી ઊંચો સ્કૉર છે. જ્યાં સુધી સચિન તેંડુલકરે દક્ષિણ આફ્રિકા વિરુદ્ધ 200 રન ન કર્યા ત્યાં સુધી તે આઈઓડી માં પણ સૌથી ઊંચો સ્કૉર હતો.
જ્યારે ઇંગ્લૅન્ડે ભારત વિરુદ્ધ 652 -7 રન કર્યા ત્યારથી ઇંગ્લૅન્ડે આ ગ્રાઉન્ડ પર સૌથી વધુ રન બનાવવાનો રેકોર્ડ પકડી રાખ્યો છે. આકસ્મિકરીતે, આ ટેસ્ટ મેચના ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ રન કરનારી ચોથા ક્રમની મેચ બની હતી. તે પછી બીજો ઊંચો સ્કૉર ભારતે 2008માં દક્ષિણ આફ્રિકા વિરુદ્ધ 627 રન કર્યા હતા તે છે, જેમાં તમામ ખેલાડીઓ આઉટ થઈ ગયા હતા. ત્રીજા સૌથી વધુ રન વેસ્ટ ઈન્ડિઝેકર્યા છે જે 1949ની ટેસ્ટ મેચમાં તે ભારતની સામે 582 રન કરીને ઓલ આઉટ થયું હતું.
જ્યારે ઇંગ્લૅન્ડે ભારતને માત્ર 83 રનમાં સમેટી દીધું ત્યારથી આ મેદાન ખાતે ભારતીયો સૌથી ઓછો સ્કૉર કર્યાનો રેકોર્ડ ધરાવે છે.
ટેસ્ટ મેચોમાં આ મેદાન પર સૌથી વધુ રન સુનિલ ગાવાસ્કર , પછી સચિન તેંડુલકર અને ગુન્ડાર્રા વિશ્વનાથે કર્યા હતા.
ટેસ્ટ મેચોમાં આ મેદાન પર સૌથી વધુ વિકેટો ક્રમાનુસાર અનિલ કુંબલે એ, ત્યાર બાદ કપિલ દેવે અને હરભજન સિંહે લીધી હતી.
1999-2000 શ્રેણીઓમાં ઓસ્ટ્રેલિયા સામે બોર્ડર-ગાવાસ્કર ટ્રોફી ગુમાવ્યા બાદ 22 માર્ચ 2001ના રોજ ભારતે ઓસ્ટ્રેલિયાને બે વિકેટથી પરાજય આપીને બોર્ડર-ગવાસ્કર ટ્રોફી જીતી હતી. કોલકત્તા ટેસ્ટથી ઓસ્ટ્રેલિયાને સતત મળતી આવતી જીતનો અંત લાવવામાં સચિન તેંડૂલકરનો મેચ વિજેતા શતક અને હરભજન સિંહ દ્વારા ટેસ્ટ શ્રેણીમાં 32 વિકેટો ઝડપવાના વિક્રમે ભારતને મદદ કરી. ઓસ્ટ્રેલિયા સળંગ 16 ટેસ્ટ મેચો જીત્યું હતું.
સૌથી વધુ ઓડીઆઈ સ્કૉર આ મેદાન પર 1997માં પાકિસ્તાન દ્વારા થયો હતો, જ્યારે સઈદ અનવરે 194 રન કર્યા હતા. પાકિસ્તાને 327-5 સ્કૉર કર્યો હતો, તેના પ્રત્યુતરમાં ભારત 292 રન સાથે ઓલઆઉટ થયું હતું, જે આ મેદાન પરનો બીજો સૌથી વધુ રનનો રેકૉર્ડ હતો. ત્રીજો સૌથી વધુ રનનો સ્કોર ન્યુઝીલેન્ડ વિરુદ્ધ ઓસ્ટ્રેલિયા દ્વારા બનાવવામાં આવ્યો હતો.
યુવરાજ સિંહે ઓડીઆઈ માં અહીં 255 રન સાથે સૌથી વધુ રન હાંસિલ કર્યા છે. ત્યાર પછી જેઓફ માર્શલ અને સઈદ અનવરે સૌથી વધુ રન કર્યા છે.
આ મેદાન પર સૌથી વધુ સંખ્યામાં વિકેટો મોહમ્મદ રફીકે લીધી છે, ત્યાર પછી અજીત અગારકર અને મોર્ને મોર્કેલ, બંનેએ એક સરખી વિકેટો લીધી છે.
નીચેની અગાશી અને ઉપરના સ્ટેન્ડ વચ્ચેની આડી જગ્યા જે પૂર્વ તરફથી સ્ટેડિયમમાં સમુદ્રી પવનની લહેરખીઓને આવવા દે તેવું બાંધકામ
તમિલનાડુ ક્રિકેટ એસોસિએશન દ્વારા 2011 આઈસીસી વિશ્વ કપ પહેલા સ્ટેડિયમને અદ્યતન બનાવવા માટે ચેન્નાઈમાં નટરાજ એન્ડ વેન્કટ આર્કિટેક્ટસ અને ઇંગ્લૅન્ડમાં હોપકીન્સ આર્કિટેક્ટસને કરાર આપવામાં આવ્યો.
દરેક વખતે જ્યારે ભારત ક્રિકેટ વિશ્વ કપ માટે યજમાન બન્યું છે ત્યારે આ સ્ટેડિયમ પર એક દિવસીય આંતરરાષ્ટ્રીય મેચો ગોઠવવામાં આવી છે. . નીચે મુજબના વિશ્વ કપ માટે આ સ્ટેડિયમ યજમાન બન્યું હતું,
આ ધાતુનું અંગ્રેજી નામકરણ મોટે ભાગે પૅરાસીલસ નામના કિમિયાગારે જર્મન શબ્દ પરથી પાડ્યું. શુદ્ધ જસત ધાતુની શોધનું માન ૧૭૪૯ માં જર્મન રસાયણ શાસ્ત્રી ઍંડ્રીસ સીગીસમંડ મૅરગ્રાફને મળ્યું છે. ૧૮૦૦ સુધી લ્યુગી ગલવાની અને ઍલેસેંડ્રો વોલ્ટાએ આ ધાતુની વિદ્યુત રાસાયણીક ગુણધર્મો શોધી કાઢ્યાં હતાં. કાટથી બચાવવા મટે લોખંડના પતરા પર ઢોળ ચઢાવવો એ જસતનો મુખ્ય ઉપયોગ છે. જસતનો અન્ય ઉપયોગ છે જસત-કાર્બન બેટરી અને મિશ્ર ધાતુઓ જેમકે પિત્તળ. જસતના ઘણા રાસાયણિક મિશ્રણો સામાન્ય રીતે વપતાતા હોય છે જેમ કે ઝિંક કાર્બોનેટ અને ઝિંક ગ્લુકોનેટ , ઝિંક ક્લોરાઈડ , ઝિંક પાયરિથીઓન , ઝિંક સલ્ફાઈડ , અને ઝિંક મિથાઇલ અથવા ઝિંક ડાયથાઈલ જૈવિક પ્રયોગ શાળાઓમાં.
જસત એ જૈવિક અને લોક આરોગ્ય માટે એક અત્યંત મહત્ત્વ ધરાવતું સૂક્ષ્મ જરૂરી ક્ષાર છે. જસતની ઉણપ વિકાસશીલ દેશોમાં લગભગ ૨૦ લાખ લોકોને પ્રભાવિત કરે છે અને તે ઘણાં રોગોનું કારણ પણ હોય છે. બાળકોમાં જસતની ઉણપથી અવિકસિત પણું, જાતીય પાકટતા મોડી આવવી , ચેપ લાગવાની શક્યતામાં વધારો, અને ડાયરિયા, આદિને કારણે દર વર્ષે ૮ લાખ જ્ટલા બાળકો મૃત્યુ પામે છે. જૈવિક વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં ઉત્તેજના કેંદ્રોમાં ઉત્પન્ન થતાં ઉત્પ્રેરકોમાં જસતના અણુ જોવા મળે છે જેમકે માણસોમાં આલ્કોહોલ ડીહાડ્રોજીનેસ. વધુ પ્રમાણમાં જસતનું સેવન કરતાં સ્નાયુઓનું અસંયોજન, આળસ અને તાંબાની ઉણપ જેવા પરિણામો આવી શકે છે.
જસત , એ એક રાસાયણિક ધાતુ મૂળ તત્વ છે. આની રાસયણીક સંજ્ઞા છે અને અણુ ક્રમાંક ૩૦ છે. આવર્તન કોઠાના ૧૨ના જૂથનું આ પ્રથમ તત્વ છે. જસત અમુક હદે રાસાયણીક દ્રષ્ટિએ મેગ્નેશિયમ ની સમાન છે કેમકે તેમનો બંધનાક +૨ છે. જસત એ પૃથ્વી પર મળી આવતું ૨૪ સૌથી વિપુલપ્રમાણમાં મળી ધરાવતું તત્વ છે. અને તેના પાંચ સ્થિર બહુરૂપો છે. સૌથી વધુ પ્રમાણમાઁ પયોગમાઁ લેવાતું જસત ખનિજ સ્ફાલેરાઇટ અને જિઁક સલ્ફાઈડ છે. વાપરી શકાતો એવો સૌથી મોટો જથ્થો ઓસ્ટ્રેલિયા ૢ એશિયા અને યુનાયટેડ સ્ટેટ્સ માં મળી આવે છે.
પિત્તળ કે જે તાંબા અને જસતની મિશ્ર ધાતુ છે તેનો ઉપયોગ ઈ. પૂ ૧૦ થી થતો આવ્યો છે. ૧૩મી સદી સુધીના સમયમાં શુદ્ધ જસત નું ઉત્પાદન થતું ન હતું. ૧૬મી સદી સુધી આ ધાતુ યુરોપમાં પણ અજ્ઞાત હતી. કિમિયાગાર કે અલ્કેમીસ્ટ લોકો જસતને હવામાં બાળીને "તત્વચિંતકના રૂ" કે "સફેદ હિમ" તરીકે ઓળખાતો પદાર્થ બનાવતા.
ટાઇટેનિયમની શોધ ગ્રેટ બ્રિટેનના કોર્નવોલમાં વિલિયમ ગ્રેગર દ્વારા કરવામાં આવે હતી. આ ધાતુનિં નામ કરણ માર્ટિન હીનરીચ કેપ્લોર્થ દ્વારા ગ્રીક દંત કથાના પાત્ર ટાઇટન પરથી કરવામાં આવ્યું હતું. આ તત્વ ઘણાં ખનિજોમાં મળી આવે છે જેમકે રુટાઈલ અને ઈલ્મેનાઈટ. આખનિજો પૃથ્વી પર ઘણી જગ્યાએ મળી આવે છે. ટાઈટેનિયમ આ તત્વ લગભગ દરેક જીવોમાં, ખડકોમાં, પાણીઓમાં અને માટીમાં મળી આવે છે. મુખ્યતે આ ધાતુનું નિષ્કર્ષણ તેની પ્રમુખ ખનિજ માંથી ક્રોલ પ્રક્રિયા દ્વારા અથવા હન્ટર પ્રક્રિયા દ્વારા કરવામાં આવે છે. આનો પ્રમુખ સંયોજન ટાઇટેનિયમ ડાયોક્સાઇડ એ જાણીતું પ્રકાશ સંશ્લેષણ ઉદ્દીપક છે અની સફેદ રંદ દ્રવ્ય તરીકે ઉપયોગિ છે. તેના અન્ય સંયોજન છે ટાઇટેનિયમ ટેટ્રાક્લોરાઈડ , એ સ્મોક સ્ક્રીન નો ભાગ હોય છે અને તે ઉદ્દીપક તરીકે ઉપયોગિ છે. ટાઈટેનિયમ ટ્રાયક્લોરાઈડ એ પોલીપ્રોપેલિનના ઉત્પાદનમાં ઉદ્દીપક તરીકે વપરાય છે.
આ ધાતુની સૌથી મહત્વનો ગુણધર્મ છે તેની ખવાણ કે કાટ પ્રતિરોધકતા અને તેની ઉચ્ચ મજબૂતાઈ-વજન અનુપાત જે અન્ય કોઈ પણ ધાતુથી વધારે છે.
તેના શુધ સ્વરૂપે ટાઈટેનિયમ કોઈ પોલાદ જેટલું શક્તિ શાળી હોય છે પણ તેનું વજન પોલાદ કરતાં ૪૫% ઓછું હોય છે. આ ધાતુના બે વિવિધરૂપો છે અને આ તત્વના પાંચ પ્રાકૃતિક રીતે મળી આવતાં આઈસોટોપ છે , 46 થી 50, જેમાં 48 સૌથી વધુ પ્રમાણ માં મળે છે . ટાઇટેનિયમના ઘણાં રાસાયણિક અને ભૌતિક ગુણધર્મો અન્ય તત્વ ઝીર્કોનિયમની સમાન છે કેમકે તે બંને સમાન બંધનાંક ઇલેકટ્રોન ધરાવે છે અને તે આવર્ત કોઠાના સમાન જૂથમાં આવે છે.
ટાઇટેનિયમને લોખંડ, અલ્યુમિનિયમ, વેનેડિયમ, મોલિબ્ડેનમ તથા અન્ય તત્વો સથે મિશ્ર ધાઉઓ બનાવે છે જે મજબૂત , હળવી હોય છે અને હવાઈ વાહનો , સૈન્ય,રાસાયણિક કારખાનાઓ, પાણીના નોક્ષારીકરણ કારખાના, ઓટોમોટિવ કારખાના, ખેત પેદાશ, વેદકીય , ઓર્થોપેડીક , દંત અને પેઢાના ઈલાજના ઓજારો અને કાનસ, ખેલકૂદના સાધનો , ઝવેરાત, મોબાઈલ અને અન્ય ઉપયોગો ધરાવે છે.
ટાઇટેનિયમ એ એક રાસાયણિક તત્વ છે જેની સંજ્ઞા છે અને અણુ ક્રમાંક ૨૨ છે. આને ઘનતા ઓછી છે અને તે સખત, ચળકાટ ધરાવતી અને કાટ કે ખવાણ પ્રતિરોધી (તે દરિયાના પાણી, અમ્લ રાજ અને ક્લોરિનમાં પણ ખવાણ પ્રત્યે પણ પ્રતિરોધક) ગુણધર્મ ધરાવતી ચાંદી જેવા રંગની સંક્રાંતિ ધાતુ તત્વ છે.
ગંધકના તત્વને એક સમયે લવણ ગુમ્બજ માંથી નિષ્કર્ષીત કરાતા જ્યાં આ શુધ સ્વરૂપે જામતું પણ ૨૦ મી સદીમાં આ પદ્ધતિ નામશેષ થઈ ગઈ છે. આજે મોટા ભાગનું ગંધક પ્રાકૃતિક ગેસ અને પેટ્રોલિયમ પેદાશોના શુદ્ધિકરણ દરમ્યાન આડ પેદાશ તરીકે મેળવાય છે. આ તત્વના મૂળ ઉપયોગ ખાતરમાં થાય છે કેમકે વનસ્પતિને આ તત્વ વિશેષ પ્રમાણમાં જોઈ એ છે. આ ઉપરાંત તેનો ઉપયોગ સલ્ફ્યુરિક એસિડના ઉત્પાદનમાં થાય છે જે એક મહત્વનું ઔદ્યોગિક રસાયણ છે. અન્ય મહત્વના ઉત્પાદનો છે માચિસ, જંતુનાશકો અને ફૂગ નાશકોની બનાવટ. ગંધકના ઘણાં સંયોજનો ગંધ મુક્ત મુકત કરે છે. પ્રાકૃતિક ગેસ, સ્કંક (અમેરિકન નોળીયો જે ના પર હુમલો થતાં તે એક ગંધાતું પ્રવાહી બહાર ફેંકે છે) દ્વારા છોડાતી વાસ, ગ્રેપફ્રુટ ની વાસ અને લસણની વાસ એ બધું ગંધકના સંયોજનોને કારણે હોય છે. જીવિત પ્રાણીઓ દ્વારા મુક્ત થતો ગેસ હાયડ્રોજન સલ્ફાઈડ ગેસ પણ ગંધ ધરાવે છે દા.ત સડતા ઈંડાની ગંધ.
ગંધક એ દરેક સજીવો મટે આવશ્યક તત્વ છે, અને જીવ-રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓમાં મોટા પ્રમાણમાં તેનો ઉપયોગ થાય છે. સામન્ય જીવો માટે ગંધકના સંયોજનો ચયાપચયની ક્રિયામાં ઈધણ તરીકે અને શ્વસન પદાર્થ તરીકે ઉપયોગિ છે. કાર્બનિક સ્વરૂપે ગંધક બાયોટિન અને થાયમિન નામના વિટામિનમાં મળીએ આવે છે. ગ્રીક માં ગંધકને થાયમિન કહે છે. ઘણાં ઉત્પ્રેરકો અને એન્ટિઓક્સિદેન્ટ અણુઓ જેવા કે ગ્લુટૅહિયોન અનેથિયોરેડોક્સિન આદિનો પણ ગંધક એક મુખ્ય ભાગ હોય છે. કાર્બનિક રીતે બણંધાયેલ ગંધક દરેક પ્રોટીનનો અને સીસ્ટીન અને મેથિઓનાઈન નામના એમિનો એસિડનો ભાગ હોય છે. પ્રાણેઓની બાહ્ય ત્વચા વાળ અને પીંછા આદિમાં કેરેટિન નામનું એક પ્રોટીન મળી આવે છે જેના ડાય સલ્ફાઈડ બંધ આને પાણીમાં અદ્રાવ્યતા અને મજબૂતાઈ આપે છે. આ પ્રોટીન બળતા ગંધકની મોજૂદગીને કારણે એક અપ્રિય દુર્ગંધ મારે છે.
ગંધક એ એક રાસાયણિક તત્વ છે જેનો અણુ ક્રમાંક ૧૬ અને સંજ્ઞા છે. આ વિપુલ પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ એવું અધાતુ તત્વ છે તે પરિવર્તી બંધનાંક ધરાવે છે. સામાન્ય ઉષ્ણતામન અને દબાણે ગંધકના પરમાણુઓ મળીને વલયાકાર અષ્ટક રચના બનાવે છે આથે ગંધકનું રાસયણિક સૂત્ર 8 છે. શુદ્ધ સ્વરૂપે ગંધક સ્ફટીકમય અને પીળારંગનો હોય છે. રાસાયણિક દ્રષ્ટિએ ગંધક ઓક્સિકારક અને ક્ષપણ કારક હોય છે. તે મોટા ભાગની દરેક ધાતુ તત્વો અને અમુક કાર્બન સહીત અમુક અધાતુઓનું ઓક્સિડેશન કરે છે જેને પરિણામે તેના ઋણભારિત ઓર્ગેનોગંધક સંયોજનો બને છે. આ સાથે તે અમુક તીવ્ર ઓક્સિકારકો જેમકે ઓક્સિજન અને ફ્લોરિનનું ક્ષપણ પણ કરે છે.
પ્રકૃતિમાં ગંધક તેના શુદ્ધ સ્વરૂપ ઉપરાંત સલ્ફાઈડ અને સલ્ફેટ સ્વરૂપે મળી આવે છે.ખનિજ સંહ્રહનો શોખ ધરાવનાર લોકોમાં ગંધકના તેના પોલીહેડ્રોન આકારના ભડકીલા રંગના સ્ફટીકની ખૂબ માંગ હોય છે. શુદ્ધ સ્વરૂપે પ્રકૃતિમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા હોવાથી ઘણાં પ્રાચીન કાળથે મનવ જાતિને ગંધકની જાણ છે. પ્રાચીન ગ્રીસ, પ્રાચીન ચીન અને પ્રાચીન ઈજીપ્ત સંસ્કૃતિમાં તેના ઉપયોગ થતો હોવાનું વર્ણન છે.ગંધકની બાષ્પનો ઉપયોગ જંતુનાશક તરીકે, ગંધક મેળવેલા વૈદકીય મિશ્રણનો ઉપયોગ બામ તરીકે અને પક્ષઘાતરોધક તરીકે થતો આવ્યો છે.
બાઈબલમાં ગંધકનો બ્રીમસ્ટોન તરીકે ઉલ્લેખ કરેલો છે. આજે પણ અમુક બિન વૈજ્ઞાનિક લેખનમાં ગંધક ને બ્રીમષ્તોન કહેવામાં આવે છે. ગંધકને પોતાનું એક અલ્કેમિકલ ચિન્હ પણ અપાયું હતું. આનો ઉપયોગ શ્રેષ્ઠ દરજ્જાનો દારુગોળો બનાવવા માટે થતો આ ઉપરાંત પ્રાચીન અલ્કેમીસ્ટ્આ એમ પણ મનતા હતાં કે સોનાના અમુક ગુણધર્મો તેનામાં છે અને તેમાંથી સોનું બનાવવના પ્રયત્નો પણ કર્યાં હતાં. ૧૭૭૭માં એન્ટોની લેવોસીયર નામના શોધકે વૈજ્ઞાનિક સંઘને તે ખાત્રી કરવામાં મદદ કરે કે ગંધક એ સંયોજન નહીં પણ તત્વ છે.
ગુરુ દત્તાત્રેય ભગવાનના આશીર્વાદ મેળવી આજ્ઞાનુસાર મત્સ્યેન્દ્રનાથ તીર્થાટને નીકળ્યા. નાસિક પાસે સપ્તશૃંગી પર્વત ઉપર માઁ સપ્તશૃંગીના સાક્ષાત દર્શન કર્યા. કવિત્વ કરવાની અમોધ શક્તિ પ્રદાન કરવાના પ્રતાપે મંત્ર-તંત્ર વિદ્યા સિદ્ધ કરી શાબરી વિદ્યાના વિરલ ગ્રંથનુ નિર્માણ કર્યું.
સ્ત્રીના પેટમાં વાત રહેતી નથી. આમ ચોરેને ચૌટે સરસ્વતીબાઈએ ભસ્મની વાત કરી. એવામા એક ડોશીમાં આવ્યા. તેમણે સરસ્વતીને આવા ભમતા જોગીનો ભરોસો ન કરવા કહ્યું. આવી ભસ્મથી છોકરા થતાં હશે ?
જારણ-મારણનો પ્રયોગ હશે. તને કૂતરી બનાવી પાછળ પાછળ ફેરવશે. રાત્રે સ્ત્રી બનાવી ભોગવશે. આમ દિવસે કૂતરી ને રાતે સ્ત્રી બનાવી દેશે. આ માયાજાળ છે. એ તો મેના-પોપટ, ચકલી કંઈ પણ બનાવી દેશે. તારૂ ધરબાર સર્વસ્વ ભૂલી ભટકતી થઈ જઈશ. આ સાંભળી સર્સવતીબાઈ અત્યંત ભયભીત થઈ. એને સાચા ખોટાનું ભાન ન રહ્યું. તરત ઊઠી ભસ્મને ગાયના છાણના ઉકરડામાં નાખી આવી. સૂર્યમંત્રના પ્રભાવે ભસ્માંકિત ગર્ભ ઉકરડામાં દિવસે-દિવસે વધવા લાગ્યો. એમાં નાથપંથના કીર્તિધ્વજ સાક્ષાત્ તેજપૂંજ વિષ્ણુ એવા નવનારાયણ પૈકીના એક એવા હરિનારાયણનો સંચાર થયો.
નાથ સંપ્રદાયનો ગોરખનાથનાં સમયમાં ખૂબજ વિકાસ વિસ્તાર થયેલો. તેમણે ઘણું લખ્યું હતું. તેમણે લખેલું પ્રથમ પુસ્તક ’લય યોગ’ ગણાય છે. ભારતમાં ઘણી ગુફાઓ, ઘણાં મંદિરો તેમનાં નામે છે, જ્યાં કહેવાય છે કે ગોરખનાથ ધ્યાન સાધના કરતાં હતા. ભગવાન નિત્યાનંદનાં કહેવા પ્રમાણે, ગણેશપુરી થી એક કિમી.દૂર આવેલાં વજ્રેશ્વરી મંદિર પાસેનું નાથ મંદિર ગોરખનાથનું સમાધિ સ્થળ છે.
એમનો પ્રથમ વિવેચનસંગ્રહ ‘સાહિત્યવિહાર’ ૧૯૪૬માં પ્રગટ થયેલો; તે પછી અનુક્રમે ‘ગંધાક્ષત’ , ‘સાહિત્યવિવેક’ , ‘સાહીત્યનિકષ’ , ‘સમીક્ષા’ , ‘સમાલોચના’ , ‘ગ્રંથસ્થ વાઙમય’ , ‘તારતમ્ય’ , ‘ઉન્મીલન’ પ્રગટ થયા. એમણે કોઈ એકાદ સાહિત્યસ્વરૂપનું જ વિવેચન કર્યું નથી; એમની વિવેચક તરીકેની ગતિ લલિત ને લલિતેતર બંને પ્રકારનાં સાહિત્યસ્વરૂપોમાં લગભગ એકસરખી છે. એમના વિભિન્ન વિવેચનસંગ્રહોમાં કવિતા, નાટક, ટૂંકીવાર્તા, નવલકથા, ચરિત્ર વગેરે વિવિધ સાહિત્યપ્રકારનાં પુસ્તકોના પ્રવેશકો છે; અધ્યયનગ્રંથો માટે લખાયેલા લેખો તથા યુનિવર્સિટી વ્યાખ્યાનો છે; આકાશવાણી માટે અપાયેલા વાર્તાલાપો છે તથા સામયિકોમાં કરેલાં લાંબાં-ટૂંકાં અવલોકનો છે. ગુજરાત સાહિત્ય સભા માટે એમણે ૧૯૩૭, ૧૯૪૫, ૧૯૪૬, ૧૯૪૭ ની વાર્ષિક વાઙમયસમીક્ષાનું કાર્ય કરેલું. આ ચારેય વાર્ષિક સમીક્ષાઓ ‘ગ્રંથસ્થ વાઙમય’ માં પ્રગટ થઈ છે. ‘કવિવર્ય ન્હાનાલાલ’ માં એમનો કવિ ન્હાનાલાલ પરનો સર્વગ્રાહી અભ્યાસ છે.
અનંતરાય મણિશંકર રાવળ એક જાણીતા ગુજરાતી સાહિત્યકાર હતા. તેમનું વતન ગુજરાત રાજ્યમાં સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશમાં આવેલા વલભીપુર ખાતે હતું. તેમનો જન્મ તેમના મોસાળ અમરેલી ખાતે ૧ જાન્યુઆરી, ૧૯૧૨ના રોજ થયો હતો. એમણે અનુસ્નાતક સુધી અભ્યાસ કર્યા બાદ અધ્યાપક તરીકે લાંબા સમય સુધી સેવા બજાવી હતી. સાહિત્યવિહાર નામના વિવેચન પુસ્તકના લેખન દ્વારા સાહિત્યક્ષેત્રે પદાર્પણ કરી તેમણે અનેક વિવેચન પુસ્તકો લખ્યાં હતાં. મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ એ એમનું શ્રેષ્ઠ સર્જન છે.
‘ગુજરાતી સાહિત્ય : મધ્યકાલીન’ માં સાહિત્યના ઇતિહાસની દ્રષ્ટિ-પદ્ધતિને કેન્દ્રમાં રાખીને એમણે મધ્યકાળની રાજ્કીય, સામાજિક પશ્વાદભૂ, એ સાહિત્યની લાક્ષણિકતાઓ-મર્યાદાઓ, વિવિધ સાહિત્યસ્વરૂપો વગેરેની ચાર પ્રકરણોમાં ચર્ચા કરી છે ને પછીનાં આઠ પ્રકરણોમાં શતકવાર વ્યક્તિલક્ષી સાહિત્યસર્જનનો પરિચય કરાવ્યો છે. અનેક વિષયોની વિશદ-સઘન માહિતી તેમાં છે ને છતાં શૈલીની સમતાની જાળવણી સાથે, સર્વ વણર્યવિષય અંગેનાં માહિતી-મૂલ્યાંકન-તારણ-સૂચન તેમાં સહજસુલભ છે.
ઊંડી નિષ્ઠા, સાંગોપાંગ નિરૂપણ, ઝીણું અને ઊંડું નિહાળતી વેધક દ્રષ્ટિ, વિશાળ સમભાવ એ એમના વિવેચનની લાક્ષણિકતા છે. ‘ઉપચય’ એમનો વિવિધ પ્રયોજને લખાયેલાં શિક્ષણ, સંસ્કૃતિ, સાહિત્યવિશેનાં તથા સાહિત્યકારોને અધ્યર્યરૂપ લખાયેલાં છત્રીસ લેખો-પ્રવચનોનો સંગ્રહ છે. સંગ્રહમાંનાં સાહિત્યેતર લખાણોના કેન્દ્રમાં પણ તેઓ સાહિત્યમીમાંસક જ રહેલા છે.
એમને તારતમ્ય વિવેચન સંગ્રહના સર્જન બદલ સાહિત્ય અકાદમી એવોર્ડ તેમજ રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક વડે સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.
તણખા : મંડળ ૧,૨,૩,૪ ધૂમકેતુના ટૂંકીવાર્તાઓના સંગ્રહો. કલ્પના અને લાગણીઓ જગાવીને જે કહેવાનું છે તેનો માત્ર ધ્વનિ જ-તણખો-જ-મૂકે છે એવું, નિજી કલાશ્રદ્ધામાંથી જન્મેલું ધૂમકેતુનું વાર્તાવિશ્વ
ઊર્મિપ્રધાન, ભાવનાપ્રધાન, રંગદર્શી અને વૈવિધ્યસભર છે. ગુજરાતમાં જ નહીં, ભારતભરમાં અને ભારત બહાર પણ આ વાર્તાઓની પ્રસિદ્ધિ છે. વિપુલ સર્જનનો સંદર્ભ હોય કે વાર્તાકૌશલનો સંદર્ભ હોય, પાત્રમાનસના નિરૂપણનો સંદર્ભ હોય કે સર્જકતાની કોટિનો સંદર્ભ હોય-આ સર્વ સંદર્ભોમાં ધૂમકેતુ અગ્રણી વાર્તાકાર છે. આ વાર્તાઓ ‘વીજળીના ચમકારાની પેઠે એક દ્રષ્ટિબિંદુ રજૂ કરતાં કરતાં સોંસરવી નીકળી’ જવાનો અને ‘બીજી ઝાઝી લપછપ વિના અંગુલિનિર્દેશ કરીને સૂતેલી લાગણીઓ જગાડી વાંચનારની આસપાસ એક નવી જ કાલ્પનિક સૃષ્ટિ ઘડી’ કાઢવાનો મનસૂબો ધરાવે છે. ક્યારેક ઊર્મિના અતિરેકથી આવતો ઘેરો રંગ, ક્યારેક આદર્શઘેલછા, ક્યારેક ગ્રામજીવન તરફનો અકારણ પક્ષપાત, ક્યારેક અવાસ્તવિક રીતે આવતા ઓચિંતા પલટાઓ એ આ વાર્તાઓની મર્યાદાઓ હોવા છતાં ‘પોસ્ટઓફિસ’, ‘ભૈયાદાદા’, ‘ગોવિંદનું ખેતર’, ‘પૃથ્વી અને સ્વર્ગ’, ‘રજપૂતાણી’, ‘જીવનનું પ્રભાત’ જેવી વાર્તાઓમાં ધૂમકેતુનો સર્જન-વિશેષ જોઈ શકાય છે. આ વાર્તાઓમાં કલાનિર્મિત સાથે જીવનમૂલ્યોનું જીવંત રસાયણ થયેલું છે. ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તા ધૂમકેતુથી પ્રસ્થાપિત થઈ એ વાતની સાક્ષી આ ચાર મંડળો અવશ્ય પૂરે છે.
‘રજકણ’ , ‘જલબિંદુ’ , ‘મેઘબિંદુ’ , ‘પદ્મરેણુ’ જેવી કૃતિઓમાં ચિંતનકણિકાઓનું દર્શન થાય છે. એમાં સુરમ્ય વિચારકંડિકાઓ, લઘુલેખો અને નિબંધો છે. સૂત્રાત્મક શૈલીની સાથોસાથ ગદ્યના કુશળ કસબી ધૂમકેતુનો સન્નિષ્ઠ નિબંધલેખક તરીકેનો એમાં પરિચય મળે છે. એમનો જીવનોત્સાહ, એમની સૌંદર્યભક્તિ તથા ભાવનાશીલતા એમાં નીતરે છે. ‘કલિકાલસર્વજ્ઞ હેમચન્દ્રાચાર્ય’ એમનો ચરિત્રગ્રંથ છે, તો ‘જીવનપંથ’ અને ‘જીવનરંગ’ એમની આત્મકથા છે. પ્રથમ કૃતિમાં હેમચન્દ્રાચાર્યના વ્યક્તિત્વનું મૂલ્યાંકન છે પણ વિગતોમાં તટસ્થતાનો અભાવ અને ઇતિહાસનો બોજ વરતાય છે. ‘જીવનપંથ’ અને ‘જીવનરંગ’ માં ૧૮૯૨ થી ૧૯૨૬ સુધીનાં સંસ્મરણોનું આલેખન છે. પ્રકૃતિનાં કલ્પનાશીલ ચિત્રાત્મક વર્ણનો, વિવિધ પાત્રસૃષ્ટિ, વીતેલા જમાનાની ઘટનાઓ આદિ સુંદર રીતે આલેખાયાં છે; ઉપરાંત એમાં લેખકનું વિદ્યાર્થી, મિત્ર, શિક્ષક અને સાહિત્યકારનું સ્વરૂપ પ્રગટે છે. સત્યકથન અને સુવાચ્ય શૈલી એ એની લાક્ષણિકતા છે.
ધૂમકેતુ રંગદર્શી પ્રકૃતિના સર્જક છે, પરિણામે લાગણી-નિરૂપણ, વેગ, કવિતાની નિકટ બેસતી ગદ્યશૈલી, વાતાવરણની ચિત્રાત્મકતા અને ક્યારેક ચિંતન તેમ જ ધૂની-તરંગી પાત્રો એમની નવલિકાઓમાં પ્રગટ થાય છે. એમની વાર્તાકથનની નિજી લાક્ષણિક શૈલી છે. લોકબોલીનો લહેજો, કાવ્યમય આલંકારિક અને સચોટ પ્રભાવ નિરૂપતું ગદ્ય તથા સંવાદો એમની નવલિકાઓને ઓપ આપે છે. કટાક્ષ તથા હાસ્યનો પણ એમાં ઉપયોગ થયો છે. એમની નવલિકાઓમાં અતિપ્રસ્તારને કારણે ક્યારેક સંવિધાન કથળે છે. ગ્રામજીવન પ્રત્યેનો પક્ષપાત, નગર-યંત્ર-સંસ્કૃતિ પ્રત્યેનો અણગમો, જૂનાં મૂલ્યોની પ્રતિષ્ઠા, ઊર્મિનો અતિરેક, ચિંતનનો અનુચિત મોહ, અતિમુખરતા, લેખકનું ભાષ્ય આદિ એમની વાર્તાઓની સીમાઓ છે. આમ છતાં ‘પોસ્ટઑફિસ’, ‘ભૈયાદાદા’, ‘લખમી’, ‘હૃદયપલટો’, ‘એક ટૂંકી મુસાફરી’, ‘જીવનનું પ્રભાત’, ‘તિલકા’, ‘બિન્દુ’, ‘સોનેરી પંખી’, ‘ત્રિકોણ’, ‘રતિનો શાપ’, ‘રજપૂતાણી’, ‘માછીમારનું ગીત’ ઇત્યાદિ નવલિકાઓ આવી સીમાઓથી મુક્ત કલાત્મક કૃતિઓ છે.
તેમનો જન્મ સૌરાષ્ટ્રના વીરપુરમાં થયો હતો. તેમણે ૧૯૧૪ માં મૅટ્રિક પાસ કર્યુ હતુ. ત્યારબાદ ૧૯૨૦માં અંગ્રેજી-સંસ્કૃત વિષયો સાથે બી.એ ની પદવી મેળવી હતી. ગોંડલ રાજ્યની રેલવે ઑફિસમાં અને પછી ગોંડલની હાઈસ્કૂલમાં. ૧૯૨૩થી અમદાવાદમાં સ્થાયી થયા. પ્રારંભમાં અંબાલાલ સારાભાઈના બંગલાની ખાનગી શાળામાં શિક્ષક તરીકે અને પછી સર ચીનુભાઈ બેરોનેટના બંગલાની ખાનગી શાળામાં શિક્ષક તરીકે કામ કર્યું. નાનપણમાં સાંભળેલી વાર્તાઓ, બાલ્યાવસ્થાનો વાચનશોખ, શ્રીમન્ નથુરામ શર્માના આશ્રમનું પુસ્તકાલય, આસપાસની પ્રકૃતિ આદિ ધૂમકેતુના સાહિત્યસર્જનનાં મહત્વનાં પ્રેરક બળો રહ્યાં. ૧૯૪૪માં વડોદરામાં મળેલા ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના ૧૫ મા અધિવેશનમાં સાહિત્ય વિભાગના પ્રમુખ. ૧૯૫૭-૫૮માં સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીના ગુજરાતી ભાષાના સલાહકાર બોર્ડમાં સભ્ય.
‘જીવનવિચારણા’ માં એમના સમાજવિષયક નિબંધો છે, તો ‘સાહિત્યવિચારણા’ માં ટૂંકીવાર્તાની સ્વરૂપવિચારણા છે. પ્રથમ કૃતિમાં સમાજહિતચિંતક ધૂમકેતુ દેખા દે છે અને તેમાં સુબદ્ધ વિચારોનું ઊંડાણ છે, તો બીજી કૃતિમાં ટૂંકીવાર્તા અંગે વિચારણા તથા કેટલાક અંજલિલેખો છે. અહીં નિબંધસ્વરૂપ કંઈક શિથિલ છે. નિબંધો ચિંતનપ્રેરક ઓછા, ઊર્મિપ્રેરક વિશેષ છે. અહીં એમની સૂત્રાત્મક સબળ શૈલી છે. ‘પાનગોષ્ઠિ’ માં પણ ચિંતન છે, પણ એમાં બહુધા હાસ્યનિબંધિકાઓ છે. જોકે અહીં એમનો હાસ્યકાર તરીકે પ્રગટ થવાનો આયાસ દેખાઈ આવે છે. ‘પગદંડી’ માં એમણે પ્રકૃતિસૌંદર્યનાં વર્ણનોને અનુભૂતિની સાહજિકતા અને આલંકારિક ગદ્યનો સ્પર્શ આપ્યો છે. સ્થળોનાં ઐતિહાસિક સંદર્ભો એમની બહુશ્રુતતાનો અહીં પરિચય કરાવે છે.
ચૌલાદેવી ગૌરીશંકર ગોવર્ધનરામ જોશી ‘ધૂમકેતુ’ની ચૌલુક્યવંશીની નવલકથા. એમાં રાજા ભીમદેવના સમયની કથા છે. સોમનાથ-પાટણના પતન પછી ગુજરાતની પ્રતિષ્ઠાને ઝાંખપ લાગી ચૂકી હતી; પરાક્રમી રાજા ભીમદેવ ભગવાન પિનાકપાણિના દેવમંદિરની રક્ષા કરી શક્યા નહીં તે કારણે ગુજરાતનો રાજ્વી ઉપહાસપાત્ર બન્યો હતો; બરાબર તે જ વખતે પાટણ આંતરિક અસંતોષથી ધૂંધવાતું હતું. બહારનાં ઉપહાસ અને અંદરના જવાળામુખી વચ્ચે ગુજરાતની ગર્વોન્નત પ્રતિમા ઉપસાવવા મંત્રી વિમલ, સંધિવિગ્રહિક દામોદર અને અભિજાતસુંદરી ચૌલાદેવી મથે છે. ચૌલાદેવીની ઉદાત્તત્તાનો અને સ્વપ્નમંડિત ભાવનાનો સ્પર્શ લગભગ તમામ પાત્રોને થયો છે. ગુજરાતના નિર્માણની એ પ્રેરણામૂર્તિ બને છે.
જિબ્રાનની કૃતિઓ અને ટાગોરની ‘ગીતાંજલિ’ ના એમણે કરેલા ભાવાનુવાદમાં તે તે સર્જક સાથે હૃદયસંવાદ સાધી એમણે કાવ્યમય ભાષાશૈલી અને ચિંતનમાધુર્યના સ્વ-સામર્થ્યનો પરિચય કરાવ્યો છે. આ ઉપરાંત, સ્વરાજપ્રાપ્તિ પછી સામાન્યજનના સંસ્કારશિક્ષણને પોષતી બાળસાહિત્ય અને પ્રૌઢસાહિત્યની સરળ ને બોધક સાઠેક પુસ્તિકાઓ એમણે લખી છે. ‘ઇતિહાસદર્શન’, ‘ઇતિહાસની તેજમૂર્તિઓ’ અને ‘ઇલિયડ’ એમનાં પ્રકીર્ણ વિષયનાં પુસ્તકો છે.
ગૌરીશંકર ગોવર્ધનરામ જોશી ગુજરાતી નવલિકાકાર, નવલકથાકાર, ચિંતક-વિવેચક, નિબંધકાર, ચરિત્રકાર, નાટ્યકાર તરીકે પ્રસિધ્ધ છે.
તેમણે યુનિવર્સિટી ઓફ કલકત્તા અને દિલ્હી સ્કુલ ઓફ ઈકોનોમિક્સમાં અર્થશાસ્ત્રનું શિક્ષણ આપ્યું. (જ્યાં તેમણે તેમની સામૂહિક વિકલ્પ અને સમાજ કલ્યાણ મૈંગ્નમ રચના પુરી કરી) તેઓ 1961 થી 1972 સુધી ત્યાં પ્રોફેસર તરીકે રહ્યા, તે સમયને ડીએસઈ ના ઇતિહાસમાં સુવર્ણયુગ માનવામાં આવે છે. 1972માં તેઓ લંડન સ્કુલ ઓફ ઈકોનોમિક્સમાં અર્થશાસ્ત્રના પ્રોફેસર તરીકે જોડાયા, જ્યાં તેઓએ 1977 સુધી ભણાવ્યું. 1977 થી 1986 સુધી તેઓએ ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીમાં શિક્ષણ આપ્યું, જ્યાં તેઓ નુફિલ્ડ કૉલેજ, ઓક્સફર્ડમાં અર્થશાસ્ત્રના પહેલા પ્રોફેસર હતા, અને બાદમાં ઓલ સોઉલ્સ કૉલેજ, ઓક્સફોર્ડમાં રાજનૈતિક અર્થશાસ્ત્રના ડ્રુમ્મોન્ડ અધ્યાપક અને ફેલો રહ્યા હતા. 1986માં હાર્વર્ડમાં થોમસ ડબલ્યુ લામોન્ટ યુનિવર્સિટીના અર્થશાસ્ત્રના પ્રોફેસર તરીકે જોડાયા. 1998માં ટ્રિનિટી કૉલેજ, કેમ્બ્રિજ નિષ્ણાત તરીકે નિયુક્ત થયા. જાન્યુઆરી 2004માં સેન હાર્વર્ડ પરત ફર્યા. તેઓ પહેલાની લંડન ગુઈલ્ડહાલ યુનિવર્સિટીના ઈવા કોલોર્ની ટ્રસ્ટના યોગદાનકર્તા છે.
સેન માટે ત્યારે કેમ્બ્રિજ એક યુદ્ધભૂમિની સમાન હતું. તે સમયે કેઈન્સિયન અર્થશાસ્ત્રના સમર્થકો તેમજ કેઈન્સના વિરોધાભાસી યોગદાનમાં માનનારા એક તરફ જ્યારે “ નિઓ- ક્લાસીકલ” અર્થશાસ્ત્રીઓ બીજી તરફ હતા. સેન ભાગ્યશાળી હતા કે તેમને બન્ને તરફની વિચારધારા ધરાવતા અર્થશાસ્ત્રીઓ સાથે ઘનિષ્ઠ સંબધો હતા. આ તરફ તેમના લોકતાંત્રિક અને સહિષ્ણુ સમાજિક પસંદના સારા “અભ્યાસ”ને કારણે સેનની જ કૉલેજ, ટ્રિનિટી કૉલેજ એક મોટા રણદ્વીપમાં ફેરવાતા દૂર રહી. જોકે સામાજિક પસંદગીના સિદ્ધાંત સંદર્ભેના ઉત્સાહના અભાવે ટ્રિનિટી અથવા કેમ્બ્રિજ બન્નેમાંથી એકમાં સેનને તેમની પીએચડી નિબંધ માટે અલગ વિષયની પસંદગી કરવી પડી. બીએ પુરુ કર્યા પછી તેમણે તેમનો નિબંધ “ધ ચોઈસ ઓફ ટેકનિક” વિષય પર 1959માં પ્રતિભાશાળી પરંતુ કડક અને અસહિષ્ણુ જોન રોબિનસનની દેખરેખ હેઠળ જમા કરાવ્યો. ક્વેટિન સ્કિનરના પ્રમાણે કેમ્બ્રિજમાં તેમના સમય દરમિયાન સેન ગુપ્ત સમાજના “પ્રેરિતો”ના સભ્ય હતા.
સેનનો જન્મ ભારતના પશ્ચિમ બંગાળમાં શાંતિનિકેતનમાં એક બંગાળી હિન્દુપરિવારમાં થયો હતો. તેમના વડીલોનું મૂળ વતન આમ તો હાલના બાંગ્લાદેશના ઢાંકામાં આવેલ વારી હતું. રવિન્દ્વ નાથ ટાગોરે તેમનું નામ અમર્ત્ય સેન પાડ્યું હોવાનું કહેવાય છે . સેન એક પ્રતિષ્ઠીત પરિવારમાંથી આવે છે: તેમના નાના કિસ્તી મોહન સેન રવિન્દ્રનાથ ટાગોરના નિકટના સહયોગી તેમજ મધ્યકાલીન ભારતીય સાહિત્યના એક પ્રસિદ્ધ વિદ્વાન, હિંદુ ધર્મના તત્ત્વજ્ઞાન પરના અધિકારી, ઉપરાંત વિશ્વ ભારતી યુનિવર્સિટીના બીજા ઉપકુલપતિ હતા. તેમના નાના સુકુમાર સેન ભારતના પહેલા મુખ્ય ચૂટણી કમિશનરના કાકા, અને તેમના ભાઈ અશોક કુમાર સેન કાયદા અને ન્યાય વિભાગમાં કેન્દ્રીય કેબિનેટ પ્રધાન રહી ચૂક્યા છે. સેનના પિતા આશુતોષ સેન અને માતા અમિતા સેનનો જન્મ માનિકગંજ, ઢાકામાં થયો હતો. તેમના પિતા ઢાકા યુનિવર્સિટીમાં રસાયણશાસ્ત્રના પ્રોફેસર અને પશ્ચિમ બંગાળ ગૌણ સેવા આયોગના અધ્યક્ષ હતા.
ત્યારબાદ સેને ટ્રિનિટી કૉલેજમાં શિષ્યવૃત્તિ જીતી, જેમાં તેઓને ચાર વર્ષ સુધી તેમને ગમતુ કંઈ પણ કરવાની આઝાદી અપાઈ, જે દરમિયાન તત્ત્વજ્ઞાનનો અભ્યાસ કરતા તેઓએ કેટલાક પ્રખર સુધારણાવાદી નિર્ણયો કર્યા. જે તેમના સંશોધનમાં મોટા પ્રમાણમાં મદદગાર સાબિત થયા. સેન તત્ત્વજ્ઞાનના અભ્યાસને મહત્વને કંઈક આ રીતે સરખાવે છે: “તત્ત્વજ્ઞાનમાં મારા શિક્ષણને વ્યાપ માત્ર એટલા માટે મહત્વપૂર્ણ નથી કે અર્થશાસ્ત્ર સાથે જોડાયેલા મારા મુખ્ય રસના વિષયો તત્ત્વજ્ઞાનના સિદ્ધાંતો સાથે કંઈક અંશે સંકળાયેલા છે,(ઉદાહરણ તરીકે સામાજિક પસંદગીનો સિદ્ધાંત ગાણિતીક તર્કને હેતુપૂર્વક ઉપયોગી બનાવે છે અને નૈતિક તત્ત્વજ્ઞાનને પણ દર્શાવે છે, આથી અસમાનતા અને વિપદાનો અભ્યાસ થાય છે.) પરંતુ એટલા માટે પણ છે કે, તત્ત્વજ્ઞાનનો અભ્યાસ પોતાની જાતમાં ઘણુ બધું આપે છે, તેવું મને લાગે છે.”