polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ગંગા સિંહ રાજસ્થાનના સૌથી પ્રખ્યાત રાજાઓ માંના એક હતાં. તે બ્રિટિશ રાજના ઘણાં માનીતા હતાં તેમને નાઈઘ્ટ કમાંડર નામનું ચંદ્રક પણ બ્રિટિશ રાજ એ એનાયત કર્યું હતું. તે શાહી યુદ્ધ મંડળના સદસ્ય હતાં, તેમણે પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધને લાગતી વર્સેઈલ્સની પરિચર્ચામાં ભાગ લીધો હતો. બીજા વિશ્વ યુદ્ધના સંપત્તિના સ્થાનાંતરણથી પણ તેઓ વાકેફ હતાં પણ મિત્ર રાસ્ટ્રો યુદ્ધ જીતે તે પહેલાં જ તેઓ ૧૯૪૩માં મૃત્યુ પામયાં. બિકાનેરમાં બાંધકામ સંબધી તેમણે કરેલ વધારામાં જન અને નિજી મંત્રણા ના કક્ષોને જુદા કરવા અને ઔપચારીક સમારંભ માટે દરબાર હોલનું નિર્માણ છે. જે ખંડમાં તેમણે બિકાનેરના રાજા તરીકે ની સુવર્ણ જયંતિ મનાવે તેને હવે સંગ્રહાલયમાં પરિવર્તિત કરાઈ છે. તેમણે જુનાગઢ કિલ્લાની ઉત્તરમાં લાલગઢ મહેલ બંધાવ્યો. જેનું નામ તેમણે પોતાના પિતાની યાદગીરીમાં રાખ્યું. ૧૯૧૨ માં તેઓ ત્યાં રહેવા ચાલ્યાં ગયાં. હજી પણ શાહી પરિવાર આ મહેલના એક ભાગમાં રહે છે. આ મહેલ હવે એક ધરોહર હોટેલ છે.
જુનાગઢ કિલ્લો બંધાયો તે પહેલાં અહીં એક પથ્થરનો કિલ્લો હતો જેને રાઓ બીકા એ ૧૪૭૮માં બંધાવ્યો. રાઓ બીકાના નામ પર જ આ શહેરનું નામ બીકાનેર પડ્યું જેમણે આ શહેર ૧૪૭૨માં આ શહેર વસાવ્યું હતું. આઓ બીકા રાઠોડ વંશના જોધપુર શહેર વસાવનાર રાઓ જોધાના દ્વીતીય પુત્ર હતાં.તેમણ ઉત્તરી રાજસ્થાનના ઘણાં મોટા શુષ્ક પ્રદેશ પર કબ્જો જમાવી પોતાની આણ વર્તાવી. તેઓ રાઓ જોધાના દ્વીતીય પુત્ર હોવાથી રાજાની રાજગાદી કે જોધપુરનું રાજ મળવાની તેમને કોઈ સંભાવના ન હતી. આથી તેમણે મન મનાવી તે સમયે જુંગ્લાદેશ કે જંગ્લાદેશ તરીકે ઓળખાતા ક્ષેત્રમાં પોતાનું સ્વતંત્ર રાજ્ય સ્થાપવાનું નક્કી કર્યું. બીકાનેર ભલે થરના રણની વચમાં હતું પણ પાણીના સ્ત્રોતની આપૂરતિ હોવાથી તે એક રણ દ્વીપ હતું. ગુજરાતના કિનારા અને મધ્ય એશિયા વચ્ચેના વેપાર માર્ગનું તે એક મહત્ત્વનું સ્થાન હતું. આમ બીકા નું નામ બીકાનેર શહેર અને તેના દ્વારા ચાલતાં રાજ્યને મળ્યું. બીકાનેરનો અને તેના કિલ્લાનો ઇતિહાસ આમ શરુ થયો.
મોગલોના આધિપત્ય નીચે રાજ કરતાં કરણ સિંહે કરણ મહેલ નામનો મહેલ બંધાવ્યો. ત્યાર બાદના રાજાઓએ આમાં વધુ માળા ચડાવ્યાં અને વધુ સજાવટ ઉમેરી. અનુપ સિંહે આ કિલ્લામાં ઘણા ફેરફાર આણ્યા. નવા મહેલો અને જનાનાનું બાંધકામ કરાવ્યું. તેમણે કરણ મહેલમાં દિવાન-એ-આમ બંધાવ્યો જેને તેમણે અમનુપ મહેલ નામ આપ્યું. ગજસિંહે તેમાં ચન્દ્ર મહેલનો ઉમેરો કર્યો. તેની પછીના પાટવી સૂરત સિંહે દરબારને કાંચ અને ચિત્રકારીથી સજાવ્યો. . ડુંગર સિંહે બિકાનેરમાં જવલ્લેજ જોવા મળતી વરસતા વરસાદના ચિત્ર પરથી આનું નામ બાદલ મહેલ રાખ્યું. ગંગા સિંહ ગંગા નિવાસ પેલેસ બંધાવ્યો જેના આગળના ભાગમાં મિનાર છે. આ મહેલ સર સેમ્યુઅલ સ્વીંટન જેકબ દ્વારા પરિકલ્પિત હતો. ગંગાસિંગનો પુત્ર સાદુલ સિંહ ૧૯૪૩માં ગાદીએ આવ્યો અને તેણે ૧૯૪૯માં પોતાના રાજ્યને ભારતમાં ભેળવી દીધું. તેઓ ૧૯૫૦માં મૃત્યુ પામ્યા.
આ ઘટનાના ૧૦૦ વર્ષ ઉપરાંત જ બીકાનેરના છઠ્ઠા શાસક રાજા રાય સિંહજીના રાજ દરમ્યાન બીકાનેરના ભાગ્યમાં તેજી આવી. ભારતવર્ષ પર મોગલોના શાસન દરમ્યાન તેમણે મોગલોની શરણાગતિ સ્વીકારી અને અકબર અને અકબરના પુત્ર જહાંગીરના દરબારમાં સેનાપતિના પદે રહ્યાં. તેમની મેવાડ પરની સફળ ચડાઈ દરમ્યાન અડધું મેવાડ મોગલોના કબ્જે કરાવી દેવાથીમોગલો તેમના પર ખુશ થયા અને તેમણે મોગલો તરફથી ઘણાં શિરપાવ મેળવ્યાં. તેમને ગુજરાત અને બુરહાન પુરની જમીનો જાગીર તરીકે ઈનામમાં મળી. આ ક્ષેત્રમાંથે થતી ઉપજની કમાઈમાંથી તેમણે સપાટ ક્ષેત્રની જમીન પર જુનાગઢનો કિલ્લો બંધાવ્યો. જેની સરાસરી ઊંચાઈ ૭૬૦ ફૂટ છે. તેઓ એક નિપુણ વાસ્તુકાર અને કલા પારખુ હતાં. વિવિધ ક્ષેત્રોમાં તેમણે કરેલી કૂચ દ્વારા મળેલ અનુભવનો નીચોડ તેમના જુનાગઢના બાંધકામમાં દેખાઈ આવે છે.
કરણ મહેલ ૧૭મી સદીમાં મોગલો સમ્રાટ ઔરંગઝેબની પર પોતાની વિજયની ખુશીમાં કરણ સિંહ દ્વારા બંધાવવામાં આવ્યો હતો. આ મહેલ એક અત્યંત નાજુક કળાકારીગીરી વાપરીને બંધાવેલ મહેલ મનાય છે. તે રાજસ્થાની કળાની સૌંદર્ય મીમાંસાની ઓળખ કરાવે છે. આમાં સ્ટેઈંડ કાચ ની બારીઓ છે. સૂક્ષ્મ નક્શી કરેલ ઝરોખા અને લાકડા જેવું કામ દર્શાવતા સ્તંભો તેની વિશેષતા છે. ત્યાર બાદના રાજા,અનુપ સિંહ અને સૂરત સિંહે, આ મહેલમાં પોલીક્રોમ કાંચૢ સૂક્ષ્મ કાચ કારીગીરીૢ અને લાલ અને સોનેરી રંગકામ કરાવી ચળકાટ ઉમેર્યો. રાજ્યભિષેક ખંડમાં એક ઉપસેલો એક ખાંચો છે, જેને સિંહાસન તરીકે વપરાતો. આના ૧૦૦ વર્ષો ગજ સિંહ દ્વારા ફૂલ મહેલ ઉમેરવામાં આવ્યો હતો.
મુખ્ય દરવાજા અને મહેલ એક ચોક છે. ત્યાંથી આગળ ત્રિપોળીયા દ્વાર છે જેમાં ત્રણ દ્વાર છે. આ દ્વાર પછી મહેલ સંકુલમાઁ આવી શકાય છે. આ દ્વાર પાર કર્યાં પછી એક નાનકડું મંદિર આવે છે જેને હર મંદિર કહે છે, જ્યાં શાહી પરિવાર પૂજા કરવા આવતું. આ મંદિરની આગળ એક ચોક છે,જેમાં એક મોટઓ મંડપ અન તળાવ છે જેને કરારા ઈટાલીયન આરસથી બનાવેલ છે. કરણ મહેલ, જેમાં કરણ સિંહ અને તેમના અનુગામીઓ દ્વારા દિવાન-એ-આમ માં જન સભા આયોજાતી, તે પણ આ ચોકમાં જ આવેલી છે.
જુનાગઢનો કિલ્લો રાજસ્થાનના બિકાનેરમાં થરના રણની વચ્ચે આવેલું છે. તેની વાયવ્ય સરહદે અરવલ્લી પર્વતોની હારમાળા છે. રણમાં આવેલા ત્રણ શહેરો જે એક ત્રિકોણ રચે છે તેમાંનું બિકાનેર એક છે. અન્ય બે શહેરો છે જેસલમેર અને જોધપુર. એમ કહે છે ઈશાનમાં આવેલા અરવલ્લી પર્વતમાળાથી રણ વિસ્તરતો અટકે છે. બિકાનેર નું શહેર અને કિલ્લો જે સ્થાન પર છે તે સ્થાન પહેલાં જીંગ્લાદેશ તરીકે ઓળખાતું.
જુનાગઢ કિલ્લો એ ભારતના રાજસ્થાન રાજ્યના બિકાનેર શહેરમાં આવેલ એક કિલ્લો છે. આ કિલ્લાને પહેલાં ચિંતામણી તરીકે ઓળખાતો પાછળથી જ્યારે રાજપરિવાર લાલગઢ કિલ્લામાં સ્થળાંતરીત થયો ત્યારથી તેને જુનો કિલ્લો અર્થાત્ જુનાગઢ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો. આ રાજસ્થાનના અમુક કિલ્લાઓમાં છે જેને ટેકરી ઉપર બાંધવામાં નથી આવ્યો. અધુનિક બિકાનેર શહેર આ કિલ્લાની ફરતે વિકસ્યું છે.
આ કિલ્લામાં ૩૭ મહેલ અને ઘણાં હિંદુ અને જૈન મંદિરો આવેલાં છે જે ૧૫મી સદી જેટલાં પ્રાચીન છે.આ કિલ્લાની મુખ્ય વિશેષતા તેના લાલ અને સોનેરી પથ્થરમાં કરેલી કોતરણી છે. આ કિલ્લાની આંતરીક સજાવટ પારંપારિક રાજસ્થાની ચિત્રકારી દર્શાવે છે. જુનાગઢના મહેલોમાં ઘણાં ઓરડા છે કેમકે દરેક રાજાઓએ પોતાની માટે અલગ ઓરદા બંધાવ્યાં. આ ઈમારતો ફ્રાંસના લ્યુઈસ કે રશિયાના રાજસી ઈમારતોની કક્ષાની છે.
ઐતિહાસીક પુરાવા બતાવે છે જે વારંવાર થતાં હુમલા છતાં આ કિલ્લા પર કોઈનો તાબો થયો ન હતો. સિવાય કે એમ જ વખત એક દિવસ માટે કામરાન મિર્ઝા તેના પર તાબો કરી શક્યાં હતાં. કામરાન બાબરનો બીજો પુત્ર હતો જેણે ૧૫૩૪માં બિકાનેર પર આક્રમણ કર્યું હતું, બિકાનેર પર તે સમયે રાઓ જૈત સિંહનું વર્ચસ્વ હતું. આ યુદ્ધમાં રાઠોડોએ મોગલોને હરાવ્યા અને કામરાન લાહોર ભાગી ગયો.
આ કિલ્લાનું બાંધકામ બિકાનેરના છઠ્ઠા રાજા રાય સિંહ ના મુખ્ય મંત્રીના કરણ ચંદની દેખરેખમાં કરવામાં આવ્યું. આની ભીંતો અને કોટનું બાંધકામ ૧૫૮૮માં શરુ થયું અને ૧૫૯૩માં પુરું થયું. જોકે, આ કિલ્લો શહેરના મૂળ કિલ્લાની બહાર બાંધવામાં આવ્યો. લક્ષ્મી નારાયણ મંદિરની બાજુમાં આજે પણ પ્રાચીન કિલ્લાના અવષેષો જોઈ શકાય છે.
૧૮૧૮ની પૅરામાઉંટસીની સંધી સ્વીકારતાં બિકાનેર બ્રિટિશ રાજ નીચે આવ્યું. ત્યાર બાદ બિકાનેરના મહારાજાઓએજુના ગઢના બાંધકામ ઉપર વધુ ખર્ચ કરવા માંડ્યો. ૧૮મી સદી દરમ્યાન, આ સંધિ પર હસ્તાક્ષર થયાં તે પહેલાં, બિકાનેરનું જોધપુર અને અન્ય ઠાકુરો સાથે સતત આંતરિક યુદ્ધ ચાલ્યા કરતું, બ્રિટિશ સૈન્યના દ્વારા તે બંધ થયું.
હર મંદિર એ એક શાહી મંદિર હતું- શાહી પરિવારનું નીજી મંદિર. જેમાં શાહી પરિવાર દશેરા ગનગૌર જેવા તહેવાર મનાવતાૢ લગ્ન અને અન્ય પારિવારીક સંમેલન ના સમયે પણ તેઓ અહીં આવતાં. દશેરાના કાર્યક્રમમાં અહીં શસ્ત્રો અને ઘોડાઓની પુજા થતી. આ મંદિર માં પુજાતા મુખ્ય દેવો છે લક્ષ્મી નારાયણ.
ચંદ્ર મહેલ માં આ મહેલઓ સૌથી વૈભવી અને આરામદાયક ઓરડો છે. આમાં સોનાનું પાણી ચડાવેલ દેવતાની મૂર્તિ કિમતી પથ્થરો જડેલ ચિત્રો આદિ છે. રાજસી શયન કક્ષમાં કાચને એવી રીતે બેસાડવામાં આવ્યાં છે કે તેમના કક્ષમાં પ્રવેશતા માનસને રાજા તેમના પલંગ પરથી જ જોઈ શકે.
બીકાનેરના મેદાન પ્રદેશમાં બનેલ આ વિશાળ કિલ્લો ૧૦૦૦ યાર્ડ લાંબો છે અને તેની ફરતે ખાઈ આવેલી છે. ૩૭ બુરજ અને પાંચ દ્વાર થકી આ મહેલ દુશ્મનોના હુમલાને ખાળવા સમર્થ છે. આ કિલ્લાને રાવ બીકા દ્વારા બનેલા પ્રાચીન કિલ્લા પર બંધાવાયો.
અનુપ મહેલ એક બહુમાળી ઈમારત છે, આ મહેલ રાજ્યની શાકીય ઈમારત હતી. આમાં લાકડાની છત બેસાડેલી છેૢ જેમાં કાચૢ ઈટાલિયન લાદી બેસાડેલી છે. બારી પર સુંદર કોતરણી છે. અમુક સોનાના વરખ પર કરેલ ચિત્રકારી પણ છે. આ એક વિશાળ બાંધકામ મનાય છે.
રતન બિહારી મંદિર એ આરસનું મંદિર છે જે ભારતીય મોગલ શૈલિ પ્રમાણે છે. આ જુનાગઢ કિલ્લાની નજીક આવેલું છે. આને ૧૮૪૬માં બિકાનેરના ૧૮ મા શાસક દ્વારા બંધાવાયું હતું. આ મંદિરના અધિષ્ટ દેવ શ્રી કૃષ્ણ છે.
જુનાગઢના કિલ્લામાં આવેલ ઈમારતો મહેલો અને મંદિરો છે, જે લાલ પથ્થર અને આરસનો બનેલ છે. આ ઝરોખા, ગલિયારા, બારી આદિથી અન્યંત મનોરમ્ય દ્રશ્ય છે.
ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ પહેલા ક્ષય રોગને ઘણીવાર વેમ્પાયરવાદ તરીકે ગણવામાં આવતો હતો. પરિવારના એક સભ્યનું ક્ષય રોગને કારણે મૃત્યુ થાય એટલે અન્ય ચેપી સભ્યોનું આરોગ્ય પણ ધીમે ધીમે બગડવા માંડે છે. લોકો માનતા હતા કે મૂળ પીડિત પરિવારના અન્ય સભ્યોમાંથી જીવન ખેચે છે એટલે આમ થાય છે. વધુમાં ક્ષય રોગના દદીર્ના લક્ષણો લોકો જેને વેમ્પાયર માનતા હતા તેને મળતા આવતા હતા. ક્ષય રોગના દર્દીઓ જે લક્ષણો ધરાવે છે તેમાં લાલ, સૂજી ગયેલી આંખો , ફિક્કી પડી ગયેલી ચામડી, ઠંડું પડી ગયેલું શરીર, નબળું હૃદય અને ગળફામાં લોહી પડવું વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. જે એવો વિચાર સૂચવતા હતા કે ચેપી દર્દીને ગુમાવેલું લોહી પાછુ મેળવવાનો એકમાત્ર રસ્તો લોહી ચુસવાનો છે. અન્ય લોક માન્યતા કહે છે કે ચેપી દર્દીને સમલેંગિક રાત્રી ઉજવણીમાં ભાગ લેવા ફરજ પાડવામાં આવતી હતી. પીડિત આરામ ન મળવાને કારણે ફિક્કો પડી જતો હતો. સમલેંગિક અને મૃતક વચ્ચે મજબૂત સંબંધ જોવા મળતો હોય તે સમયે આ માન્યતા સૌથી પ્રબળ બનતી હતી. તેવી જ રીતે અન્ય એક લોક માન્યતા મુજબ, ડાકણો તેમની રાત્રી બેઠકોમાં મુસાફરી કરવા પીડિતને ઘોડામાં ફેરવતી હતી જેને પગલે પીડિતને આરામ ન મળતા તેને ક્ષય રોગ થતો હતો.
ક્ષય રોગની સારવારમાં બેક્ટેરિયાનો નાશ કરવા માટે એન્ટિબાયોટિક્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. માયકોબેક્ટેરિયલ કોશિકા થરનું અસામાન્ય માળખા અને રસાયણિક બંધારણને કારણે અસરકારક ક્ષય રોગની સારવાર મુશ્કેલ છે કારણકે આવી કોશિકા દિવલા ઘણા એન્ટિબાયોટિક્સને બિનઅસરકારક બનાવી દે છે અને દવાઓના પ્રવેશમાં અવરોધ ઉભો કરે છે. ક્ષય રોગની સારવારમાં વ્યાપકપણે વપરાતા બે એન્ટિબાયોટિક્સમાં રિફામ્પિસિન અનેઆઇસોનિયાઝિડનો સમાવેશ થાય છે. જો કે, અન્ય બેક્ટેરિયલ ચેપના ઉપચાર માટે એન્ટિબાયોટિકનો ટૂંકા ગાળા માટે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે જ્યારે ક્ષય રોગની સારવામાં શરીરમાંથી માયકોબેક્ટેરિયાને સંપૂર્ણપણે દૂર કરવા માટે લાંબા ગાળાની સારવાર આપવી પડે છે. સુપ્ત ટીબીની સારવારમાં સામાન્ય રીતે એક જ એન્ટિબાયોટિકનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે જ્યારે સક્રિય ક્ષય રોગની શ્રેષ્ઠ સારવારમાં બેક્ટેરિયામાં એન્ટિબાયોટિક સામે પ્રતિકારક શક્તિ વિકસાવવાનું જોખમ ઘટાડવા કેટલાક એન્ટિબાયોટિક્સના મિશ્રણનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. સુપ્ત ચેપ ધરાવતા લોકોને જીવનના પાછળના તબક્કે સક્રિય ક્ષય રોગ ના થાય તે માટે સારવાર આપવામાં આવે છે.
જે લોકો સિલિકોસિસથી પીડાઇ રહ્યાં છે તેમનામાં ક્ષય રોગ થવાનો 30 ગણો ભય હોય છે. સિલિકાના કણ શ્વસનતંત્રમાં તકલીફ ઉભી કરે છે જેને કારણે ફેગોસાયટોસિસ જેવો ઇમ્યુનોજેનિક પ્રતિભાવ ઉભો થાય છે અને લસિકા વાહિનીઓમાં જમા થાય છે. આ વિક્ષેપ અને મેક્રોફેજ કાર્યમાં અવરોધને કારણે ક્ષય રોગનું જોખમ વધી જાય છે. જે લોકોના મૂત્રપિંડ નકામા થઇ ગયા છે અને હિમોડાયાલિસિસ પર છે તેમનામાં ક્ષય રોગ થવાનું જોખમ સામાન્ય વ્યક્તિ કરતા 10-25 ગણુ વધું છે. ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં સક્રિય ટીબી થવાનું જોખમ વધુ હોય છે અને તે ડાયાબિટીસ વગરના વ્યક્તિની તુલનાએ ચાર ગણુ વધુ હોય છે. તેમાં પણ જે દર્દીઓને ઇન્શ્યુલિન પર આધાર રાખવો પડે છે અથવા જેમનો ડાયાબિટીસ પર કાબુ નથી તેમનામાં જોખમ વધી જાય છે. સક્રિય ટીબી સાથે સંકળાયેલી અન્ય તબીબી સ્થિતિઓમાં ગેસ્ટ્રેક્ટોમી અને માલએબસોર્પશ્ન, જેજુનોઇલીય બાયપાસ, રેનલ અને કાર્ડિયાક ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન, માથા અથવા ગળાનું કાર્સિનોમા અને અન્ય નિયોપ્લાઝમા નો સમાવેશ થાય છે.
2007માં સ્વિત્ઝર્લેન્ડમાં સૌથી ઉંચો અંદાજિત ચેપ દર હતો. ત્યાં પ્રત્યેક 1,00,000 વ્યક્તિએ 1,200 લોકોને ચેપ હતો. ભારતમાં કુલ સૌથી વધુ નવા કેસ નોંધાયા હતા. ભારતમાં અંદાજે 20 લાખ નવા કેસ નોંધાયા હતા. ફિલિપાઇન્સ ક્ષય રોગના કેસની સંખ્યાની દ્રષ્ટિએ દુનિયામાં ચોથા ક્રમે અને તે દક્ષિણ એશિયામાં વ્યક્તિ દીઠ કેસની મહત્તમ સંખ્યા ધરાવે છે. ફિલિપાઇન્સના બે તૃત્યાંશ ભાગના લોકોને ક્ષય રોગ છે અને દર વર્ષે વધુ 50 લાખ લોકોને ચેપ લાગે છે. વિકસિત રાષ્ટ્રોમાં ક્ષય રોગ ઓછો દેખાય છે અને તે મોટે ભાગે શહેરી રોગ છે. 2007માં, યુનાઇટેડ કિંગડમમાં રાષ્ટ્રીય સરેરાશ પ્રત્યેક એક લાખ વ્યક્તિએ 15ની હતી અને પશ્ચિમ યુરોપમાં સૌથી વધુ ચેપ દર પોર્ટુગલ અને સ્પેનમાં પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 30નો હતો. ચીનમાં આ દર પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 98 અને બ્રાઝિલમાં પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 48 હતો. અમેરિકામાં 2007માં ક્ષય રોગના કેસનો કુલ દર પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 4નો હતો. કેનેડામાં અમૂક ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ક્ષય રોગ હજુ પણ હંમેશા મળી આવતો રોગ છે.
જે લોકો ક્ષય રોગના દર્દીના સંપર્કમાં લાંબા સમય સુધી, અવારનવાર અથવા સતત આવે છે તેમને ચેપ લાગવાનું જોખવ વધુ હોય છે અને તેનો ચેપ લાગવાનો દર અંદાજે 22% હોય છે. સક્રિય પરંતુ ઇલાજ ના થયેલો હોય તેવો ટ્યુબરક્યુલોસિસનો દર્દી દર વર્ષે 10-15 અન્ય લોકોને ચેપ લગાડે છે. જેમના પર ક્ષય રોગનું જોખમ છે તેવા લોકોમાં, ક્ષય રોગની બિમારી વ્યાપક છે તેવા વિસ્તાર સતત હાજરી ધરાવતા લોકો, સ્વચ્છ કર્યા વગરની સોંય વડે દવા લેતા લોકો, વધુ જોખમ ધરાવતા રહેવાસીઓ અને કર્મચારીઓ ભેગા થતા હોય તેવા લોકો, તબીબી સારવાર ન લઇ શકતા હોય તેમજ ઓછી આવક ધરાવતા લોકો, ક્ષય રોગનું જોખમ ધરાવતા હોય તેવા વંશમાંથી આવતા લોકો અથવા વંશીય લઘુમતિ વસતી, ક્ષય રોગનું ઊંચું જોખમ ધરાવતા હોય તેવા લોકોના સંપર્કમાં આવતા બાળકો, / જેવી બિમારીને કારણે રોગ પ્રતિકારકશક્તિ ગુમાવેલા લોકો, રોગ પ્રતિકારક શક્તિ ઘટાડતી હોય તેવી દવા લેતા લોકો અને ઊંચું જોખમ ધરાવતા દર્દીઓને સેવા આપતા આરોગ્ય સંભાળ કામદારોનો સમાવેશ થાય છે.
દુનિયાની ત્રીજા ભાગની વસતી એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ થી પીડાતી હોવાનું માનવામાં આવે છે અને દર બીજી સેકન્ડે વધુ એક વ્યક્તિને તેનો ચેપ લાગે છે. ટ્યુબરક્યુલોસિસથી બીમાર પડતા દર્દીઓની સંખ્યા દર વર્ષે સ્થિર થઇ રહી છે અથવા ઘટી રહી છે પરંતુ વસતી વધારાને કારણે નવા કેસોની ચોક્કસ સંખ્યા હજુ પણ વધી રહી છે. 2007માં ક્ષયરોગના અંદાજે 1.37 કરોડ ગંભીર કેસ હતા અને 93 લાખ કેસ નવા નોંધાયા હતા તેમજ 18 લાખ દર્દીઓના મોત થયા હતા. આમાંથી મોટા ભાગના કિસ્સા વિકાસશીલ દેશોમાં નોંધાયા હતા. વધુમાં વિકસિત દેશોમાં ક્ષય રોગના દર્દીઓની સંખ્યામાં વધારો થઇ રહ્યો છે કારણકે ઇમ્યુનોસપ્રેસિવ ડ્રગ , પદાર્થોના વધુ પડતા ઉપયોગ અથવા એઇડ્સને કારણે તેમની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઘટી છે. સમગ્ર વિશ્વમાં ક્ષયરોગના દર્દીઓની સંખ્યા સમાન નથી. એશિયા અને આફ્રિકાના ઘણા દેશોની 80 ટકા વસતી ટ્યુબરક્યુલિન ટેસ્ટમાં પોઝિટીવ આવે છે જ્યારે અમેરિકાની માત્ર 5-10 ટકા વસતીનો જ ટેસ્ટ પોઝિટિવ આવે છે.
2005ના એક અભ્યાસે દશાવ્યું હતું કે, ઉંદરોમાં પરંપરાગત કેમોથેરાપી સાથે આપવામાં આવેલી ડીએનએ ટીબી રસી બેક્ટેરિયા દૂર થવાની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવે છે તેમજ ફરીથી ચેપ લાગવાની શક્યતા સામે રક્ષણ આપે છે. માનવી માટે આ રસી ઉપલબ્ધ થવા માટે હજુ ચારથી પાંચ વર્ષનો સમય લાગશે. ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટીના એક જૂથની આગેવાનીવાળી ક્ષય રોગ માટે ઘણી અસરકારક રસી 85 દક્ષિણ આફ્રિકામાં અત્યારે બીજા તબક્કાના ટ્રાયલમાં છે અને તે જિનેટિકલી મોડીફાઇડ વેક્સિનિયા વાયરસ આધારિત છે. નવીન રસી વિકસાવવા માટે અન્ય ઘણી વ્યૂહરચનાઓનો ઉપયોગ થઇ રહ્યો છે જેમાં હાયબ્રિડ-1 , હાયવેક4 અથવા એમ72 જેવી સ્યુબ્યુનિટ રસી (બે રિકોમ્બિનન્ટ પ્રોટીનના ફ્યુઝન પરમાણુને એડજ્યુવાન્ટમાં છોડવામાં આવે છે.) અને એડી35 જેવી રિકોમ્બિનન્ટ એડિનોવાયરસિસનો સમાવેશ થાય છે. આમાંની કેટલીક રસી સોંય વગર આપી શકાય છે જેને કારણે જ્યાં એચઆઇવી ઘણો સામાન્ય છે ત્યાં રસી માટે પ્રથમ પસંદગી કરવામાં આવે છે.
માત્ર સક્રિય ટીબી ધરાવતા હોય તેવા લોકો દ્વારા જ ચેપ ફેલાય છે સુપ્ત ટીબી ધરાવતા લોકો દ્વારા નહીં. એક વ્યક્તિમાંથી બીજા વ્યક્તિમાં ચેપ લાગવાની શક્યતાનો આધાર વાહક દ્વારા બહાર ફેંકવામાં આવેલા ચેપી ટીપાઓની સંખ્યા, વાતાવાત વ્યવસ્થાની અસરકારકતા, સંપર્કનો સમયગાળો અને એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ સ્ટ્રેનની ઘાતકતા પર રહેલો છે. આ ચેપ લાગવાની શૃંખલા સક્રિય રોગ ધરાવતા દર્દીને એકલો રાખવાથી અને તેને ક્ષય રોગ વિરોધી અસરકારક એન્ટિ-ટ્યુબરક્યુલસ થેરાપી શરૂ કરીને તોડી શકાય છે. આવી સારવારના બે સપ્તાહ બાદ બિનપ્રતિકારક સક્રિય ટીબી ધરાવતા લોકો સામાન્ય રીતે ચેપ ફેલાવતા અટકે છે. જો કોઇ વ્યક્તિને ચેપ લાગે તો આ ચેપ લાગેલો નવો વ્યક્તિ ઓછામાં ઓછા 21 દિવસ અથવા ચાર સપ્તાહના સમય બાદ જ અન્ય કોઇ વ્યક્તિને ચેપ લગાડી શકે છે.
ક્ષય રોગ ધરાવતું માસ ખાવાથી પણ ક્ષય રોગનો ચેપ લાગી શકે છે. માયકોબેક્ટેરિયમ બોવિસ પ્રાણીઓમાં ક્ષય રોગ કરે છે.
માયકોબેક્ટેરિયા જ્યારે પલ્મોનરી એલવીઇઓલીમાં પહોંચે છે ત્યારે ક્ષય રોગનો ચેપ શરૂ થાય છે અહીં તેઓ એલવિયોલર મેક્રોફેજિસના એન્ડોસોમ્સમાં ઘૂસ મારે છે અને પોતાની સંખ્યા વધારે છે. ફેફસામાં ચેપ લાગવાના પ્રારંભિક સ્થાનને ઘોન ફોકસ કહેવાય છે અને સામાન્ય રીતે તે ફેફસાની નીચેની બુટના ઉપરના ભાગમાં અથવા ઉપલી બુટના નીચેના ભાગમાં આવેલું હોય છે. બેક્ટેરિયા ડેન્ડ્રિટિક કોશિકા દ્વારા એકત્ર થાય છે જે રેપ્લિકેશન થવા દેતા નથી જો કે આ કોશિકા બેસિલીને સ્થાનિક મેડિયાસ્ટિનલ લિમ્ફ નોડ સુધી પરિવહન કરી શકે છે. ચેપનો વધુ વ્યાપ અન્ય માંસપેશી અને અવયવોમાં લોહીના પ્રવાહ દ્વારા થાય છે જેમાં ફેફસાના અન્ય ભાગ ,પેરિફેરલ લિમ્ફ નોડ્સ, કિડની, મગજ અને હાડકા સુધી સેકન્ડરી ટીબી લેઝન વિકસી શકે છે. શરીરના તમામ ભાગને ક્ષય રોગનો ચેપ લાગી શકે છે પરંતુ તે હૃદય, હાડપિંજરના સ્નાયુ, સ્વાદુપિંડ અને થાયરોઇડને ભાગેજ અસર કરી શકે છે.
આ રોગના ચિહ્નોમાં લાંબા સમય સુધી ખાંસી, ગળફામાં લોહી પડવું, તાવ, રાત્રે પસીનો વળવો અને વજનમાં ઘટાડો થવા જેવા ચિહ્નોનો સમાવેશ થાય છે. અન્ય અવયવોનો ચેપ ચિહ્નોમાં વધારો કરે છે. રેડિયોલોજી , ટ્યુબરક્યુલિન ચામડી પરિક્ષણ, લોહીનું પરિક્ષણ તેમજ માઇક્રોસ્કોપિક તપાસ અને શરીરના સ્ત્રાવોનું માઇક્રોબાયોલોજીકલ કલ્ચરને આધારે આ રોગનું નિદાન થાય છે. આ રોગની સારવાર ઘણી અઘરી છે અને તેમાં લાંબા સમય સુધી વિવિધ એન્ટિબાયોટિક્સનો ઉપયોગ કરવો પડે છે. દર્દીના સંપર્કમાં આવતા વ્યક્તિઓની પણ જરૂર પડે તો તપાસ કરવી પડે છે. મલ્ટિ-ડ્રગ-ટ્યુબરક્યુલોસિસમાં બેક્ટેરિયા દ્વારા એન્ટિબાયોટિક સામે પ્રતિકારક શક્તિ કેળવી લેવાની સમસ્યા દિવસે દિવસે વધુ ગંભીર બની રહી છે. ટીબી અટકાવવાનો આધાર સ્ક્રિનીંગ કાર્યક્રમ અને બેસિલસ કાલમેટ-ગ્યુરિન રસી સાથેના રસીકરણ પર રહેલો છે.
ક્ષયરોગ, જેને ઘાસણી તરીકે પણ ઓળખાય (અંગ્રેજીમાં ટ્યુબરક્યુલોસિસ, એ દંડાકારના માયકોબેક્ટેરિયા , સામાન્ય રીતે માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ દ્વારા માનવીમાં થતો સામાન્ય અને ઘણીવાર ઘાતક ચેપી રોગ છે. તેને પ્રાચીન કાળમાં યક્ષ્મા તરીકે જાણીતું હતું. ટ્યુબરક્યુલોસિસ સામાન્ય રીતે ફેફસા પર હુમલો કરતા હોય છે પરંતુ ઘણીવાર શરીરના અન્ય ભાગને પણ નુક્શાન પહોંચાડતા હોય છે. તે હવા દ્વારા ફેલાતો રોગ છે. જ્યારે રોગી વ્યક્તિને ખાંસી ખાય છે, છીંક ખાય છે કે થૂંકે છે ત્યારે આ રોગના બેક્ટેરિયા ફેલાતા હોય છે. માનવીમાં મોટા ભાગના ચેપ બિમારીના ચિહ્નો ના હોય તેવા એસિમ્પટમેટિક અને સુપ્ત હોય છે. સુપ્ત ચેપના દસમાંથી એક કિસ્સો સક્રિય બિમારીમાં પરિણમે છે અને તેની જો સમયસર સારવાર ન કરવામાં આવે તો પચાસ ટકા દર્દીઓની તેમાં મોત થાય છે.
ક્ષય રોગનો સૌથી વધુ વ્યાપ ધરાવતા દક્ષિણ આફ્રિકામાં ત્રણ વર્ષથી નીચેની ઉંમરના દરેક બાળકને બીસીજીની રસી આપવામાં આવે છે. જો કે જ્યાં માયકોબેક્ટેરિયાનો વ્યાપ ઓછો છે ત્યાં બીસીજી ઓછી અસરકારક છે માટે આ દેશોમાં સમગ્ર વસતીને બીસીજીની રસી અપાતી નથી. દાખલા તરીકે અમેરિકામાં ચોક્કસ માપદંડ સંતોષતા હોય તેમના સિવાયના લોકો માટે બીસીજીની રસીની ભલામણ કરવામાં આવતી નથી.
નકારાત્મક ત્વચા પરિણામ સાથેના બાળકો કે જેઓ ઇલાજ નહીં કરાયેલા અથવા બિનઅસરકારક સારવાર લીધેલા દર્દીના સતત સપર્કમાં આવેલા હોય અથવા તેઓ મલ્ટિડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ ટીબીના સતત સંપર્કમાં આવવાના હોય.
વ્યક્તિગત વાતાવરણને આધારે આરોગ્યસંભાળ કાર્યકર ધ્યાનમાં લેવામાં આવતા હતા જેમાં એમડીઆર-ટીબી દર્દીઓની ઊંચી ટકાવારી જોવા મળતી હોય, એમડીઆર-ટીબીના ટ્રાન્સમિશનની શક્યતા, અને ક્ષય રોગ અંકુશની તકેદારીઓ લેવાઇ છે પરંતુ સફળ રહી ન હતી.
ખોરાકની આદતથી પણ જોખમ વધી શકે છે. દાખલા તરીકે ભારતીય ઉપખંડમાંથી લંડનમાં આવીને વસેલા શાકાહારી હિંદુ એશિયનમાં, દરરોજની એક માછલી ખાતા અને માસાહારી મુસ્લિમોની તુલનાએ 8.5 ગણુ જોખમ વધુ છે. આ માટેના તર્કને આંકડાકીય સમર્થન મળ્યું નથી તેમ છતાં આ ઊંચું જોખમ માઇક્રોન્યુટ્રીયન્ટની ઉણપને કારણે હોઇ શકે છે જેમાં ખાસ કરીને લોહ તત્વ, વિટામીન 12 અથવા વિટામિન નો સમાવેશ થાય છે. વધુ અભ્યાસે વિટામિન-ડીની ઉણપ અને ચેપી ક્ષય રોગના વધતા જોખમ વચ્ચેના સંબંધ અંગે વધુ પુરાવા આપ્યાં હતા. વિકાસશીલ વિશ્વના અમુક ભાગમાં જોવા મળતી ગંભીર કુપોષણની સમસ્યા તેની રોગ પ્રતિકારક વ્યવસ્થા પર નુક્શાનકારક અસરને કારણે સક્રિય ટ્યુબરક્યુલોસિસ વિકસાવવાનું જોખમ વધારે છે. ભીડભાડ અને નબળું પોષણ ક્ષય રોગ અને ગરીબી વચ્ચે જોવા મળેલા સંબંધને યોગદાન પુરુ પાડે છે.
ઘણા દેશો તેમના ક્ષય રોગ અંકુશ કાર્યક્રમના ભાગ રૂપે બેસિલસ કોલમેટ ગ્યુરિન રસીનો ઉપયોગ કરે છે તેમાં પણ ખાસ કરીને બાળકોમાં વિશેષ. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાના જણાવ્યા મુજબ, આ દુનિયાભરમાં મોટે ભાગે વપરાત રસી છે 1993માં 172 દેશોના 85 ટકા શિશુઓને બીસીજીની રસી અપાઇ હતી. આ ક્ષય રોગ માટેની સૌપ્રથમ રસી હતી અને તે 1905 અને 1921ની વચ્ચે ફ્રાન્સમાં પેશ્ચર ઇન્સ્ટિટ્યુટ ખાતે વિકસાવાઇ હતી. જો કે બીજા વિશ્વ યુદ્ધ સુધી બીસીજીનું મોટા પાયે રસીકરણ શરૂ કરાયું ન હતું. બાળકોમાં ટીબીના ગંભીર સ્વરૂપો ને અટકાવવામાં બીસીજીની રક્ષણાત્મક કાર્યક્ષમતા 80 ટકાથી વધુ છે. યુવકો અને પુખ્ત લોકામાં પલ્મોનરી ટીબી અટકાવવાની તેની રક્ષણાત્મક કાર્યક્ષમતા બદલાતી રહે છે. તે 0થી 80 ટકાની રેન્જમાં છે.
ટીબીના ચેપથી ક્ષય રોગની બિમારીમાં વિકાસ ત્યારે થાય છે જ્યારે ટીબી બેસિલી પ્રતિકારક વ્યવસ્થાની સંરક્ષણ શક્તિને ખતમ કરી નાંખે અને પોતાની સંખ્યા વધારવાનું શરૂ કરી દે છે. પ્રાથમિક ક્ષય રોગના 1-5 ટકા કેસ હોય છે અને તે ચેપ લાગ્યાના તુરંત બાદ થાય છે. જો કે મોટા ભાગના કેસોમાં સુપ્ત ચેપ લાગે છે જે કોઇ ચોક્કસ લક્ષણો ધરાવતો નથી. આ સુપ્ત બેસિલી ઘણા વર્ષોના ચેપ બાદ આવા સુપ્ત કેસોના 2-23 ટકા કેસોમાં ક્ષય રોગ પેદા કરી શકે છે. એચઆઇવીના ચેપની જેમ ક્ષય રોગમાં પણ રોગ પ્રતિકારક શક્તિ ઘટવાની સાથે ચેપ ફરીથી સક્રિય થવાનું જોખમ વધે છે. એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ અને એચઆઇવી બંનેનો ચેપ ધરાવતા દર્દીમાં ફેર સક્રિયનું જોખમ દર વર્ષે 10 ટકા વધે છે.
એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ માળખામાં અન્ય ચાર ટીબીજનક માયકોબેક્ટેરિયા: એ. બોવિસ , એમ. આફ્રિકેનમ , એમ. કનેટી અને એમ. માઇક્રોટી નો સમાવેશ થાય છે. એમ. આફ્રિકેનમ વ્યાપક નથી પરંતુ આફ્રિકાના કેટલાક ભાગોમાં ટીબી માટે તે મુક્ય કારક છે. એક સમયે એમ. બોવિસ ક્ષય રોગ માટે મુખ્ય કારક હતું પરંતુ પેશ્ચ્યુરાઇઝ્ડ દૂધ આવતા વિકસિત દેશોમાં જાહેર આરોગ્ય સમસ્યા તરીકે તેનો મોટે ભાગે નાશ થયો હતો. એમ. કનેટી દુર્લભ અને આફ્રિકા સુધી જ મર્યાદિત હોય તેમ જણાય છે જો કે કેટલાક આફ્રિકન ઇમિગ્રન્ટ્સમાં કેટલાક કેસ નોંધાયા છે. એમ. માઇક્રોટી મુખ્યત્વે નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા લોકોમાં જોવા મળે છે. જો કે આ રોગ પેદા કરતા એજન્ટની હાજરીને ઓછી આંકવામાં આવી હોય તેવું શક્ય છે.
અન્ય સ્થિતિઓ કે જે ક્ષય રોગનું જોખમ વધારે છે તેમાં ડ્રગનો વધુ પડતો ઉપયોગ, તાજેતરમાં ટીબીનો ચેપ લાગ્યો હોય અથવા ટીબીની આયોગ્ય સારવાર થઇ હોય તેવો ઇતિહાસ, અગાઉના ટીબીનું સૂચન કરતા હોય તેવા છાતીના એક્સરે કે જે લેઝન્સ અને નોબ્યુલ્સ દર્શાવે છે, કોર્ટિકોસ્ટિરોઇડ થેરાપીનો લાંબા સમયથી ઉપયોગ અને અન્ય રોગપ્રતિકારક શક્તિ વિરોધી થેરાપી, નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા દર્દીઓ , હિમેટોલોજીક અને રેટિક્યુલોએન્ડોથેલિયલ રોગ જેમકે લ્યુકેમિયા અને હોડ્ગકિન્સ રોગ, કિડનીની અંતિમ તબક્કામાં બિમારી, આંતરડાની બાયપાસ સર્જરી, ક્રોનિક માલએબસોર્પશન સિન્ડ્રોમ, વિટામિન-ડીની ઊણપ અને શરીરનું ઓછું વજન વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
અન્ય 25 ટકા સક્રિય કેસમાં ચેપ ફેફસાથી આગળ વધીને અન્ય અવયવોમાં ફેલાય છે અને અન્ય પ્રકારનો ક્ષય રોગ થાય છે જેને એક્સ્ટ્રાપલ્મોનરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ કહેવાય છે. નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા લોકો અને નાના બાળકોમાં તે બહુ સામાન્ય રીતે થાય છે. એક્સ્ટ્રાપલ્મોનરી ચેપના સ્થળોમાં ફેફસાની અંતઃત્વચામાં સોજામાં ફેફસાની અંતઃત્વચા, મગજના તાવમાં કેન્દ્રીય ચેતાતંત્ર, કંઠમાળમાં લસિકાવાહિની તંત્ર, યુરોજેનિટલ ટ્યુબરક્યુલોસિસમાં જેનિટોયુરિનરી સિસ્ટમ અને કરોડની પોટ્સ બિમારીમાં હાડકા અને સાંધાનો સમાવેશ થાય છે. સૌથી ગંભીર રૂપ ડિસસેમિનેટેડ ટીબી છે જે મિલિયરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ તરીકે ઓળખાય છે. એક્સ્ટ્રાપલ્મોનરી ટીબી પલ્મોનરી ટીબીની સાથે પણ થઇ શકે છે.
ટ્યુબરક્યુલોસિસનું સોજાને કારણે ગાંઠ થઇ ગયેલી સ્થિતિ તરીકે વર્ગીકરણ થયેલું છે. મેક્રોફેજ, ટી લિમ્ફોસાઇટ્સ, બી લિમ્ફોસાઇટ્સ અને ફાઇબરોબ્લાસ્ટનો ચેપી મેક્રોફેજને ફરતે લિમ્ફોસાઇટ્સ દ્વારા ગાંઠ રચવા માટે ભેગા થતા કોશિકાઓમાં સમાવેશ થાય છે. ગાંઠ માયકોબેક્ટેરિયાના ફેલાવાને અટકાવવા ઉપરાંત રોગ પ્રતિકારક તંત્રના કોશિકાના પ્રત્યાયન માટે સ્થાનિક વાતાવરણ પુરું પાડે છે. ગાંઠની અંદર ટી લિમ્ફોસાઇટ્સ ઇન્ટરફેરોન ગેમા જેવા સાયટોકાઇન્સનો સ્ત્રાવ કરે છે જે મેક્રોફેજીસને તે બેક્ટેરિયાનો નાશ કરવા સક્રિય કરે છે કે જેનો તેમને ચેપ લાગ્યો છે. સાયટોટોક્સિક ટી કોશિકાઓ પણ પર્ફોરિન અને ગ્રેન્યુલોસિનનો સ્ત્રાવ કરીને ચેપી કોશિકાઓનો સીધો નાશ કરી શકે છે.
ભૂમધ્ય સમુદ્રના પશ્ચિમી વિસ્તારમાં આવેલા નિયોલિથિક સેટલમેન્ટમાંથી મળેલા હાડપિંજરના અવશેષો સૂચવે છે કે પ્રાગૈતિહાસિક માનવીમાં પણ ક્ષય રોગ હતો. ઇ.સ. 3,000-2,400 પૂર્વેના મળી આવેલા મમીમાં કરોડ રજ્જૂમાં ક્ષય રોગની હાજરી જોવા મળી હતી. થિસિસ ક્ષય રોગ માટે ગ્રીક શબ્દ છે ઇ.સ. 460 વર્ષ પૂર્વે તબીબી સારવાર આપતા લોકો એ થિસિસને તે સમયની સૌથી વ્યાપક બિમારી તરીકે ઓળખી હતી. આ બિમારીમાં કફમાં લોહી પડવું, તાવ આવવો વગેરે લક્ષણોનો સમાવેશ થતો હતો જે હમેશા ઘાતક હતા. દક્ષિણ અમેરિકામાં ક્ષય રોગના સૌથી જૂના પુરાવા પેરાકાસ-કેવર્ના સંસ્કૃતિ સાથે સંકળાયેલા છે.
ભૂતકાળમાં ટ્યુબરક્યુલોસિસને વપરાશ કહેવામાં આવતો હતો કારણકે તે કફમાં લોહી, તાવ, ફિકાશ અને અશક્તિ મારફતે શરીરને અંદરથી કોરી ખાતો હોય તેમ લાગતું હતું. અન્ય નામમાં થિસિસ અને થિસિસ પલ્મોનાલિસ , સ્ક્રોફ્યુલા જે લસિકા તંત્રને અસરક કરે છે અને ગળાની ગ્રંથીઓ પર સોજો આવે છે ટેબસ મેસનટેરિકા પેટનો ટીબી અને લ્યુપસ વલ્ગરિસ , ચામડીનો ટીબી, અશક્તિ આવવી, શ્વેત પ્લેગ કારણકે પીડિત ફિક્કો પડી જાય છે. કિંગ્સ એવિલ કારણકે એવું માનવામાં આવતું હતું કે રાજાનો સ્પર્ષ સ્ક્રોફ્યુલાનું રૂઝ લાવશે અને પોટ્સ બિમારી અથવા કરોડ રજ્જુ અથવા સાંધાના ગિબ્સનો સમાવેશ થાય છે.
દુનિયાની લગભગ ત્રીજા ભાગની વસતીને એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ નો ચેપ છે અને પ્રત્યેક સેકન્ડે એક નવી વ્યક્તિને ચેપ લાઘી રહ્યો છે. જો કે એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ ના તમામ ચેપ ક્ષય રોગમાં નથી ફેરવાતા અને કેટલાક ચેપ એસિમ્પટમેટિક હોય છે. 2007માં અંદાજે 1.37 કરોડ લોકોને સક્રિય ક્ષય રોગ હતો જેમાં 93 લાખ નવા કેસ અને 18 લાખ મૃત્યુનો સમાવેશ થાય છે. વાષિક ચેપ દર આફ્રિકામાં પ્રત્યેક 1,00,000 વ્યક્તિએ 363 અને અમેરિકામાં પ્રત્યેક 1,00,000 વ્યક્તિએ 32નો રહ્યો હતો. ટ્યુબરક્યુલોસિસ પ્રજનન કરી શકે તેવી ઊંમરવાળી મહિલાઓનો સૌથી મોટો ચેપી હત્યારો છે અને એચઆઇવી અને એઇડ્ઝના દર્દીઓના મૃત્યુનું કારણ બને છે.
ક્ષયરોગની અટકાયત અને અંકુશ બે સમાંતર અભિગમ અપનાવે છે. પ્રથમ અભિગમમાં, ક્ષય રોગના દર્દી અને તેના સંપર્કમાં આવતા લોકોને ઓળખવામાં આવે છે અને તેની સારવાર કરવામાં આવે છે. ચેપની ઓળખમાં ઘણીવાર ક્ષય રોગ માટે વધુ જોખમ ધરાવતા સમુદાયોનો સમાવેશ થાય છે. બીજા અભિગમમાં ટીબી સામે રક્ષણ આપવા માટે બાળકોનું રસીકરણ કરવામાં આવે છે. પુખ્ત લોકોને વિશ્વાસપાત્ર રક્ષણ આપી શકે તેવી કોઇ રસી ઉપલબ્ધ નથી. જો કે ઉષ્મકટીબંધીય વિસ્તારો કે જ્યાં માયકોબેક્ટેરિયાની અન્ય જાતનું સ્તર ઊંચું હોય છે ત્યાં નોનટ્યુબરક્યુલોસિસ માયકોબેક્ટેરિયા સાથેનો સંપર્ક ઘણીવાર ક્ષય રોગ સામે રક્ષણ આપે છે.