polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ક્ષય રોગ નિદાનની મુખ્ય સમસ્યા તે છે કે આ ધીમે વૃદ્ધિ પામતા જીવાણુઓનું પ્રયોગશાળામાં કલ્ચરિંગ કરવું મુશ્કેલ છે. લોહી અથવા ગળફાને કલ્ચર થતા 4થી 12 સપ્તાહનો સમય લાગે છે. ક્ષય રોગના સંપૂર્ણ તબીબી મૂલ્યાંકનમાં તબીબી ઇતિહાસ, શારીરિક તપાસ, છાતીનો એક્સ-રે, માઇક્રોબાયોલોજીકર સ્મીયર્સ અને કલ્ચરનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં સેરોલોજીકલ ટેસ્ટ, ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણનો પણ સમાવેશ થાય છે. ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણના અર્થઘટનનો આધાર વ્યક્તિના ચેપ માટે જોખમ પરિબળ અને અન્ય ક્ષય રોગના દર્દી સાથે સંપર્ક અથવા નબળીરોગ પ્રતિકારક શક્તિ જેવા ક્ષય રોગના કારક પર રહે છે.
ક્ષય રોગ ચેપ પ્રત્યે લોકોને વધુ શંકાસ્પદ બનાવે તેવા ઘણા જાણીતા પરિબળો છે. વૈશ્વિક સ્તરે આમાંનું એક એચઆઇવી છે. એચઆઇવી સાથેનો ચેપ આફ્રિકાના પેટા સહારાના દેશોમાં મોટી સમસ્યા છે કારણકે આ દેશોમાં એચઆઇવીના ચેપનો દર ઘણો ઊંચો છે. રોજની 20 સિગરેટ પિવાથી પણ ક્ષયો રોગના જોખમમાં બેથી ચાર ગણો વધારો થાય છે. ડાયાબિટીસ પણ એક મહત્ત્વનું જોખમ પરીબળ છે જે વિકાસશીલ દેશોમાં ઝડપથી વધી રહ્યું છે. અન્ય રોગો કે જેનાથી ક્ષય રોગ થવાનું જોખમ વધે છે તેમાં હોડ્ગકિન લિમ્ફોમા, એન્ડ-સ્ટેજ રેનલ ડિસીઝ, લાંબા ગાળાની ફેફસાની બિમારી, કુપોષણ, અનેદારૂ પિવાની આદતનો સમાવેશ થાય છે.
ઘણા દર્દીઓમાં ચેપની વધ ઘટ થાય છે. પેશીનો નાશ અને નેક્રોસિસને સારવાર અને ફાઇબ્રોસિસ દ્વારા સંતુલિત કરી શકાય છે. અસરગ્રસ્ત પેશીના સ્થાને ડાઘો પડી જાય છે અને પોલાણમાં ચીઝ જેવું સફેદ નેક્રોટિક તત્વ ભરાય છે. સક્રિય બિમારી દરમિયાન આમાંના કેટલાક પોલાણ શ્વસન નળીની શાખાઓ સાથે જોડાય છે અને આ તત્વને ગળફા દ્વારા બહાર ફેંકી શકાય છે. તે જીવતા બેક્ટેરિયા ધરાવે છે અને માટે તે ચેપ ફેલાવી શકે છે. યોગ્ય એન્ટિબાયોટિક દ્વારા સારવારથી બેક્ટેરિયાનો નાશ થાય છે અને રૂઝ આવે છે. સારવાર દરિમયાન અસરગ્રસ્ત વિસ્તારને સ્થાને ડાઘાવાળી પેશીઓ આવે છે.
ગળફાના નમૂના પર હિસ્ટોલોજીકલ સ્ટેનનો ઉપયોગ કરીને વૈજ્ઞાનિકો સામાન્ય માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ એમટીબી ઓળખી શકે છે. એસિડિક દ્વાવણો સાથે પ્રક્રિયા કરાવ્યા બાદ પણ એમટીબી ચોક્કસ સ્ટેન જાળવી રાખતું હોવાથી તેને એસિડ-ફાસ્ટ બેસિલસ તરીકે વર્ગિકૃત કરવામાં આવે છે. સૌથી સામાન્ય એસિડ ફાસ્ટ સ્ટેનિંગ ટેકનિક ઝીલ-નીલસન સ્ટેન એસિડ ફાસ્ટ બેસિલસને ચમકતા લાલ રંગમાં રંગે છે જે વાદળી બેકગ્રાઉન્ડમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે. એએફબીને દેખી શકાય તેવા કરવાની અન્ય પદ્ધતિઓમાં ઓરેમાઇન-રોડામાઇન સ્ટેન અને ફ્લોરોસન્ટ માઇક્રોસ્કોપીનો સમાવેશ થાય છે.
ઓગણીસમી સદીમાં ક્ષય રોગને રોમાન્ટિક બનાવવામાં આવ્યો હતો. ઘણા લોકો માનતા હતા કે ક્ષય રોગ ક્ષેમ કુશળની ભાવના પેદા કરે છે જેને સ્પેસ થિસિકા કહેવાય છે. એવું માનવામાં આવતું હતું કે ક્ષય રોગથી પીડાતા કલાકારો જેમ બિમારી ગંભીર બનતી જાય તેમ તેનામાં સર્જનાત્મકતા વધતી જાય છે. એવું પણ માનવામાં આવતું હતું કે ક્ષય રોગ પીડિત તેના મૃત્યુ પહેલા ઊર્જાનો અંતિમ વિસ્ફોટ હાંસલ કરે છે જે મહિલાને વધુ સુંદર અને પુરૂષને વધુ સર્જનાત્મક બનાવે છે. 20મી સદીની શરૂઆતમાં કેટલાક લોકો માનતા હતા કે ક્ષય રોગ હસ્ત મૈથુનને કારણે થાય છે.
જો ટીબીના બેક્ટેરિયા નુક્શાન પામેલી પેશીમાંથી લોહીના પ્રવાહમાં પ્રવેશ મેળવે તો તે સમગ્ર શરીરમાં ફેલાઇ શકે છે અને ચેપના ઘણા કેન્દ્રો રચી શકે છે જે પેસીમાં નાના સપેદ ટ્યુબરકલ્સ જેવા દેખાય છે. ક્ષય રોગનું આ ગંભીર સ્વરૂપ બાળકો અને મોટાઓમાં સૌથી સામાન્ય છે અને તેને મિલિયરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ કહેવામાં આવે છે. આવા ડિસસેમિનેટેડ ટીબીના દર્દીને જો સારવાર ન આપવામાં આવે તો તેનો મૃત્યુ દર લગભગ 100 ટકા છે. પરંતુ જો વહેલી સારવાર આપવામાં આવે તો તે ઘટીને લગભગ 10 ટકા થઇ શકે છે.
બીસીજી પેડિયાટ્રીક ટીબીના ગંભીર સ્વરૂપ સામે થોડું રક્ષણ આપે છે પરંતુ પુખ્ત પલ્મોનરી ટીબી સામે તે અવિશ્વસનીય જોવા મળી છે. દુનિયાભરના રોગોમાં પુખ્ત પલ્મોનરી ટીબીનું ભારણ સૌથી વધુ છે. દુનિયામાં અત્યારે ટીબીના ઇતિહાસમાં અગાઉ ક્યારેય ન નોંધાયા હોય તેટલા કેસ છે અને મોટા ભાગના લોકો તમામ વયજૂથના લોકો અને એચઆઇવીના દર્દી સહિત તમામ લોકોમાં રેઝિસ્ટન્ટ સ્ટ્રેઇન સહિત ટીબીના તમામ સ્વરૂપને અટકાવી શકે તેવી નવી, વધુ અસરકારક રસી શોધવાની તાત્કાલિક જરૂરિયાત સાથે સહમત છે.
એચઆઇવી ચેપમાં વધારો અને ક્ષય રોગ અંકુશ કાર્યક્રમોની ઉપેક્ષાથી ક્ષય રોગ ફરી સક્રિય થયો છે. ડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ સ્ટ્રેઇનનો ઉદભ પણ નવા રોગચાળામાં યોગદાન આપી રહ્યો છે. 2000થી 2004 દરમિયાન ટીબીના 20 ટકા કેસ પ્રમાણભૂત સારવાર સામે અને 2 ટકા કેસ બીજી હરોળની દવાઓ સામે પ્રતિકારક શક્તિ મેળવી ચૂક્યા હતા. ક્ષય રોગના નવા કેસ ઉભા થવાનો દર અલગ અલગ છે. આરોગ્ય સંભાળ વ્યવસ્થામાં તફાવતને કારણે બે પડોશી દેશોમાં પણ આ દર અલગ હોઇ શકે છે.
ક્ષય રોગ છેક પ્રાચિનકાળથી માનવીમાં હાજર છે. માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ ની સૌપ્રથમ સ્પષ્ટ ઓળખ આજથી 18,000 વર્ષ પહેલાની જંગલી ભેંસના અવશેષોમાં થઇ હતી. ક્ષય રોગ પ્રથમ પશુઓમાં ઉદભવ્યો અને બાદમાં માનવીમાં પ્રવેશ્યો હતો કે સમાન પૂર્વજો ધરાવતી વિવિધ જાતમાં ઉતર્યો હતો તે હજુ સુધી સ્પષ્ટ થઇ શક્યું નથી. જો કે તે સ્પષ્ટ છે કે એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ એમ. બોવિસ થી જૂનો નથી જે પ્રમાણમાં તાજેતરમાં વિકસ્યો હોય તેમ જણાય છે.
વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાએ ક્ષય રોગને 1993માં વૈશ્વિક આરોગ્ય કટોકટી તરીકે જાહેર કર્યો હતો અને સ્ટોપ ટીબી પાર્ટનરશિપ નામની સંસ્થાએ ગ્લોબલ પ્લાન ટુ સ્ટોપ ટ્યુબરક્યુલોસિસ નામનો કાર્યક્રમ વિકસાવ્યો હતો જેણે 2006થી 2015ની વચ્ચે 1.4 કરોડ લોકોને ક્ષય રોગથી બચાવવાનો લક્ષ્યાંક નક્કી કર્યો છે. માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ એક માત્ર માનવીમાં જ જોવા મળતા હોવાથી તેનો નાશ શક્ય છે. આ ઉદેશને અસરકારક રસી દ્વારા મદદ મળશે.
મહત્તની વાત છે કે, બેક્ટેરિયાનો ગાંઠમાં હંમેશા નાશ નથી કરી શકાતો પરંતુ તેને નિષ્ક્રિય બનાવી શકાય છે જે આખરે સુપ્ત ચેપમાં પરિણમે છે. માનવ ટ્યુબરક્યુલોસિસના ગ્રેન્યુલોમાસના અન્ય લક્ષણોમાં કોષિકાનું મૃત્યુ થવાની શરૂઆત થાય છે જેને નેક્રોસિસ કહેવાય છે, જે ટ્યુબરકલ્સનું કેન્દ્ર છે. ખુલ્લી આંખે તે નરમ સફેદ ચીઝ જેવી ભાત ધરાવે છે અને તેને કેસીયસ નેક્રોસિસ કહેવાય છે.
પલ્મોનરી ટીબીના દર્દી જ્યારે ખાંસી ખાય છે, છીંક ખાય છે, બોલે છે અથવા બોલે છે ત્યારે તેઓ હવામાં તરી શકે તેવા ૦.5થી 5 µવ્યાસવાળા નાના ટીપાઓ બહાર ફેંકે છે. એક જ છીંકમાં આવા 40,000 જેટલા ટીપાઓ બહાર ફેંકાય છે. આ પ્રત્યેક ટીપું બિમારીનું વહન કરી શકે છે. જો કે ટ્યુબરક્યુલોસિસની ચેપી માત્રા ઘણી ઓછી હોય છે અને દસથી ઓછા બેક્ટેરિયા શ્વાસમાં લેવાથી ચેપ લાગી શકે છે.
1940માં જોડીયા બાળકોમાં હાથ ધરાયેલા અભ્યાસે સૂચવ્યું હતું કે ક્ષય રોગની શંકા વારસા સાથે સંકળાયેલી છે. જોડીયા બાળકોમાં જો કોઇ એકને ક્ષય રોગ હોય તો બીજામાં ક્ષય રોગની શક્યતા વધુ હોય છે. આ તારણને દક્ષિણ આફ્રિકામાં હાથ ધરાયેલા અભ્યાસો દ્વારા તાજેતરમાં સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું. 12 માં ચોક્કસ જીન પોલિમોર્ફિમિઝમ ક્ષય રોગની શક્યતા સાથે સંકળાયેલી છે.
ઓછું વજન પણ ક્ષય રોગના જોખમ સાથે સંકળાયેલું છે. 18.5થી નીચો બોડી માસ ઇન્ડેક્સ 2-3 ગણુ જોખમ વધારે છે. જ્યારે બીજી બાજુ શરીરના વજનમાં વધારો ક્ષય રોગનું જોખમ ઘટાડે છે , . ડાયાબિટીસના દર્દીઓ કોન્ટ્રાક્ટિંગ ટ્યુબરક્યુલોસિસ સામે વધુ અસુરક્ષિત હોય છે અને તેઓ સારવારને નબળો પ્રતિભાવ આપે છે, કદાચ નબળી દવા શોષણ ક્ષમતાને કારણે આમ થતું હશે.
ઇન્ટરફેરનો-વાય રિલીઝ એસે એ કેટલીક ચેપી બિમારીઓના નિદાનમાં ઉપયોગમાં લેવાતું લોહીનું પરિક્ષણ છે. ક્ષય રોગના નિદાન માટે અત્યારે બે ઇન્ટરફેરોન-વાય રિલીઝ એસે ઉપલબ્ધ છેઃ
અન્ય જાણીતા પેથોજેનિક માયકોબેક્ટેરિયામાં માયકોબેક્ટેરિયમ લેપ્રે , માયકોબેક્ટેરિયમ એવિયમ અને એમ કાન્સાસી નો સમાવેશ થાય છે. છેલ્લા બે બેક્ટેરિયા નોનટ્યુબરક્યુલસ માયકોબેક્ટેરિયા જૂથના ભાગ છે. નોનટ્યુબરક્યુલસ માયકોબેક્ટેરિયાથી ટીબી કે રક્તપિત્ત થતો નથી પરંતુ તે ટીબી જેવા અન્ય ફેફસાને લગતા રોગ ચોક્કસ પેદા કરે છે.
રોગ જ્યારે સક્રિય થાય છે ત્યારે 75 ટકા કેસ ફેફસાના ટીબીના હોય છે. તેના લક્ષણોમાં છાતીમાં દુખાવો, ગળફામાં લોહી પડવું અને ત્રણ સપ્તાહથી વધુ સમય માટે ખાંસી અને કફનો સમાવેશ થાય છે. પદ્ધતિસરના લક્ષણોમાં તાવ, ઠંડી લાગવી, રાત્રે પસીનો વળવો, ભૂખ ના લાગવી, વજન ઘટી જવું, ફીકાશ અને ઘણી વાર નબળાઇ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
ટીબીનો ચેપ લાગવાનો દર ઊંમર સાથે બદલાય છે. આફ્રિકામાં ક્ષય રોગ મુખ્યત્વે તરૂણ અને નાના પુખ્ત લોકોને જ અસર કરે છે. પરંતુ અમેરિકા જેવા દેશોમાં કે જ્યાં ક્ષય રોગના ચેપનો દર ઊંચીથી ઘટીને નીચો થયો છે ત્યાં ક્ષય રોગ મુખ્યત્વે ઘરડા લોકોમાં અથવા નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા લોકોમાં જોવા મળતી બિમારી છે.
તબીબી નમૂના માં ક્ષય રોગના પ્રેરણાત્મક અંગ ને ઓળખી કાઢીને ક્ષય રોગનું નિદાન ચોક્કસ થઇ શકે છે. જ્યારે આ શક્ય ન હોય ત્યારે ઇમેજિંગ અને અથવા ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ નો ઉપયોગ કરીને સંભવિત નિદાન કરી શકાય છે.
માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબર ક્યુલોસિસ નો ચેપ ધરાવતા લગભગ 90 ટકા લોકો એસિમ્પટમેટિક, સુપ્ત ટીબી ચેપ ધરાવે છે. સુપ્ત ચેપ ક્ષય રોગની બિમારીમાં ફેરવાય તેવી માત્ર 10 ટકા શક્યતા હોય છે. જો કે જો તેની સારવાર ન કરવામાં આવે તો આવા સક્રિય ટીબી કેસોનો મૃત્યુ દર 50 ટકાથી વધુ છે.
આ તમામ રસીઓ માનવીમાં સફળ રીતે પરિક્ષણ કરાઇ છે અને ટીબી એન્ડિક ક્ષેત્રોમાં તે અત્યારે વધારાના પરિક્ષણ હેઠળ છે. વધુ સંશોધન કરવા માટે સંશોધકો અને નીતી ઘડવૈયાઓ રસી વિકસાવવાના નવા આર્થિક મોડલને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યાં છે જેમાં ઇનામો, કર રાહત અને એડવાન્સ માર્કેટ ખાતરીઓનો સમાવેશ થાય છે.
એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ સ્ટ્રેઇની ડીએનએ ફિન્ગરપ્રિન્ટનો ઉપયોગ કરીને હાથ ધરવામાં આવેલા અભ્યાસ સૂચવે છે કે રિકરન્ટ ટીબીમાં ફરીથી ચેપ લાગવાની પ્રક્રિયા અગાઉ વિચારવામાં આવી હતી તેના કરતા ઘણી નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં યોગદાન આપે છે. 12થી 77 ટકા કેસો ફેરચેપને કારણે થયેલા હોય છે.
ક્ષય રોગ માટે નવા પરિક્ષણો વિકસાવાઇ રહ્યાં છે જે સસ્તા, ઝડપી અને વધુ ચોક્કસ ટીબી ટેસ્ટિંગ હોવાની આશા છે. તેમાં બેક્ટેરિયલ ડીએનએની ઓળખ માટે પોલિમરેઝ ચેન રિએક્શન એસેનો સમાવેશ થાય છે. ઝડપી અને સસ્તા ડાયગ્નોસ્ટિક ટેસ્ટનો વિકાસ વિકાસશિલ દેશો માટે વધુ મૂલ્યવાન સાબિત થશે.
મિલિયરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ - કે જે અત્યારે ડિસસેમિનેટેડ ટીબી તરીકે ઓળખાય છે તે ત્યારે થાય છે કે જ્યારે ચેપ રૂધિરાભિષણ તંત્રમાં ઘુસે છે જેને પગલે છાતીમાં બાજરી જેવી ટીબી બેસિલીની ગાંઠો થાય છે. ક્ષય રોગને વૈજ્ઞાનિક રોબર્ટ કોચ પાછળ કોચની બિમારી પણ કહેવામાં આવે છે.
ક્ષય રોગના ચેપને અટકાવાવ માટે કેટલીક નવી રસીઓ વિકસાવાઇ છે. પ્રથમ રિકોમ્બિનન્ટ ટ્યુબરક્યુલોસિસ રસી આરબીસીજી30 2004માં અમેરિકામાં ક્લિનિકલ ટ્રાયલ તબક્કે પ્રવેશી હતી. તેને નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ એલર્જી એન્ડ ઇન્ફેક્શિયસ ડિસીઝ દ્વારા પ્રયોજિત કરાઇ છે.
ક્ષય રોગની નવી રસી વિકસાવવાની ઝુંબેશને ધ બિલ એન્ડ મેલિન્ડા ગેટ્સ ફાઉન્ડેશન જોરદાર સમર્થન આપી રહ્યું છે. તાજેતરમાં તેણે છ વિવિધ રસીઓના ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ માટે એરાસ ગ્લોબલ ટીબી વેક્સિન ફાઉન્ડેશનને ૨૦ કરોડ ડોલરની ગ્રાન્ટ આપવાની જાહેરાત કરી હતી.
સિલિકોસિસ ટ્યુબરક્યુલોસિસનું જોખમ વધારતું હોવાથી વિવિધ વાયુ પ્રદુષકોની રોગ પર અસર પર વધુ સંશોધન કરવું વધુ જરૂરી બનશે. સિલિકાના કેટલાક ઇનડોર ઉદભવ સ્થાનોમાં પેઇન્ટ, કોન્ક્રીટ અને પોર્ટલેન્ડ સિમેન્ટનો સમાવેશ થાય છે.
ટ્યુમર નેક્રોસિ ફેક્ટર આલ્ફા ને બ્લોક કરતી સંધિવાની સારવાર સહિતની કેટલીક દવાઓ ટીબી સામેની પ્રતિકારક શક્તિમાં આ સાયટોકિનના મહત્વને કારણે સુપ્ત ચેપને સક્રિય કરવાનું જોખમ વધારે છે.
વિભાગ : એક સેના વિભાગ જે કોર્પ્સ અને બ્રિગેડ વચ્ચેનો મધ્યસ્થી હોય છે. તે સેનામાં સૌથી મોટું પ્રહાર કરતું સેનાદળ હોય છે. મેજર જનરલના ક્રમમાં દરેક વિભાગનું નેતૃત્વ ) દ્વારા કરવામાં આવે છે. તે મોટાભાગે 15,000 લડાકુ સૈનિકોની ટુકડીઓ હોય છે અને 8000 સહયોગી તત્વો હોય છે. હાલમાં, ભારતીય ભૂમિ સેના પાસે 34 વિભાગો છે જેમાં 4 રેપીડ , એકશન ડિવિઝન્સ, 18 પાયદળ વિભાગ, 10 પહાડી વિભાગ, 2 યુદ્ધ જહાજોની સાથે બખ્તરધારી સેનાનો વિભાગ અને 3 તોપખાનાના વિભાગનો સમાવેશ થાય છે. દરેક વિભાગ ઘણા બ્રિગેડસથી બનેલું હોય છે.
બ્રિગેડ : બ્રિગેડ સામાન્યરીતે લગભગ 3000 લડાકુ સૈનિકો અને સાથે સહયોગી તત્વોથી બનેલું હોય છે. પાયદળ બ્રિગેડ પાસે મોટાભાગે 3 પાયદળ બટાલીયન, તથા વિવિધ સહયોગી શસ્ત્રો અને સેવા હોય છે. તેનું બ્રિગેડીયર દ્વારા નેતૃત્વ કરાય છે, કોઈક સેનામાં તે બ્રિગેડીયર જનરલને સમાનરૂપ હોય છે. વિવિધ સેનાના વિભાગોમાં બ્રિગેડસની સાથે, ભારતીય ભૂમિ સેના પાસે 4 યુદ્ધ જહાજોની સાથે બખ્તરધારી સેનાની બ્રિગેડસ, 15 સ્વતંત્ર તોપખાના બ્રિગેડસ, 7 સ્વતંત્ર પાયદળ બ્રિગેડ, 1 સ્વતંત્ર પેરાશ્યુટ બ્રિગેડ, 3 સ્વતંત્ર હવાઇ રક્ષણ બ્રિગેડસ, 2 સ્વતંત્ર હવાઇ રક્ષક ગ્રુપ અને 4 સ્વતંત્ર એન્જીનિયર બ્રિગેડ્સ હોય છે. આ સ્વતંત્ર બ્રિગેડસ સીધા કોર્પ્સ કમાન્ડરના આદેશ હેઠળ કામ કરે છે.
બટાલીયન : એક બટાલીયન કર્નલ દ્વારા અધિન હોય છે અને તે પાયદળની મુખ્ય લડવૈયા ટુકડી છે. તે 900 થી વધારે લડાકુ સૈનિકોથી બનેલું હોય છે.
પ્લાટુન : કંપની અને સેકશન વચ્ચેના મધ્યસ્થી, પ્લાટૂનનું મુખ્ય લેફ્ટેનન્ટ દ્વારા નેતૃત્વ કરાય છે અથવા કમિશન્ડ અધિકારી, એક જુનિયર કમિશન્ડ અધિકારી, સુબેદાર અથવા નાયબ સુબેદારના ક્રમ સાથેની હાજરી પર આધારિત હોય છે. તેની કુલ સંખ્યા લગભગ 32 સૈનિકની ટુકડીઓ જેટલી હોય છે.
સેકશન : સૌથી નાનું લશ્કરી દળ જેમાં 10 વ્યક્તિગતોની સંખ્યા હોય છે. હવાલદાર મેજર અથવા સાર્જન્ટ મેજરના ક્રમના નોન કમિશન્ડ અધિકારી દ્વારા નેતૃત્વ કરવામાં આવે છે.
કોર્પ્સ , ભોપાલ, મધ્ય પ્રદેશમાં મુખ્ય મથક.31 મું યુદ્ધ જહાજોની સાથે બખ્તરધારી સેનાની બ્રિગેડ વિભાગ , ઝાંસીમાં મુખ્ય મથક.36 મું રેપીડ સાગર 54 મું પાયદળ વિભાગ , હૈદરાબાદ / સિકંદરાબાદમાં મુખ્ય મથક. તોપખાના બ્રિગેડ હવાઈ રક્ષા બ્રિગેડ 475 મું એન્જીનિયરીંગ બ્રિગેડ
કોર્પ્સ , મથુરા, ઉત્તરપ્રદેશમાં મુખ્ય મથક.4 થું પાયદળ વિભાગ , અલાહાબાદમાં મુખ્ય મથક.6 ઠ્ઠું પહાડી વિભાગ , બરેલીમાં મુખ્ય મથક.33 મું યુદ્ધ જહાજોની સાથે બખ્તરધારી સેનાની બ્રિગેડ વિભાગ , હિસારમાં મુખ્ય મથક.એન્જીનિયરીંગ બ્રિગેડ
કોર્પ્સ , અંબાલા, હરિયાણામાં મુખ્ય મથક.1 લું યુદ્ધ જહાજોની સાથે બખ્તરધારી સેનાની બ્રિગેડ વિભાગ , પટિયાલામાં મુખ્ય મથક.14 મું રેપીડ દહેરાદૂન 22 મું પાયદળ વિભાગ , મેરુઠમાં મુખ્ય મથક.474 મું એન્જીનિયરીંગ બ્રિગેડ 612 મું યાંત્રિક સ્વતંત્ર હવાઈ રક્ષણ બ્રિગેડ
કોર્પ્સ , યોલ, હિમાચલ પ્રદેશમાં મુખ્ય મથક.26 મું પાયદળ વિભાગ , જમ્મુમાં મુખ્ય મથક.29 મું પાયદળ વિભાગ , પઠાણકોટમાં મુખ્ય મથક.2 જું સ્વતંત્ર યુદ્ધ જહાજોની સાથે બખ્તરધારી સેનાની બ્રિગેડ 3 જું સ્વતંત્ર યુદ્ધ જહાજોની સાથે બખ્તરધારી સેનાની બ્રિગેડ 16 મું સ્વતંત્ર યુદ્ધ જહાજોની સાથે બખ્તરધારી સેનાની બ્રિગેડ
કોર્પ્સ , જલંધર, પંજાબમાં મુખ્ય મથક.7 મું પાયદળ વિભાગ , ફિરોઝપુર, પંજાબમાં મુખ્ય મથક.9 મું પાયદળ વિભાગ , મેરુઠમાં મુખ્ય મથક.15 મું પાયદળ વિભાગ , અમૃતસરમાં મુખ્ય મથક.23 મું યુદ્ધ જહાજોની સાથે બખ્તરધારી સેનાની બ્રિગેડ 55 મું યાંત્રિક બ્રિગેડ
કોર્પ્સ , તેજપુર, આસામમાં મુખ્ય મથક.2 જો પહાડી વિભાગ , દિબ્રૂગઢમાં મુખ્ય મથક.5 મો પહાડી વિભાગ , બોમદિલામાં મુખ્ય મથક.21 મો પહાડી વિભાગ , રંગીયામાં મુખ્ય મથક.
કોર્પ્સ , સિલિગુડી, પશ્ચિમ બંગાળમાં મુખ્ય મથક.17 મો પહાડી વિભાગ , ગંગટોકમાં મુખ્ય મથક.20મો પહાડી વિભાગ , બીનાગુરીમાં મુખ્ય મથક.27 મો પહાડી વિભાગ , કાલિમપોંગમાં મુખ્ય મથક.તોપખાના બ્રિગેડ
કોર્પ્સ , લેહ, જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં મુખ્ય મથક.3 જો પાયદળ વિભાગ , લેહમાં મુખ્ય મથક.8 મો પહાડી વિભાગ , દ્રાસમાં મુખ્ય મથક. તોપખાના બ્રિગેડ
કોર્પ્સ , શ્રીનગર, જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં મુખ્ય મથક.19 મો પાયદળ વિભાગ , બારામુલ્લામાં મુખ્ય મથક.28 મો પાયદળ વિભાગ , ગુરેઝમાં મુખ્ય મથક.તોપખાના બ્રિગેડ
કોર્પ્સ , નાગરોટા, જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં મુખ્ય મથક.10 મો પાયદળ વિભાગ , અખનુરમાં મુખ્ય મથક.25 મો પાયદળ વિભાગ , રાજૌરીમાં મુખ્ય મથક.39 મો પાયદળ વિભાગ , યોલમાં મુખ્ય મથક.તોપખાના બ્રિગેડ યુદ્ધ જહાજોની સાથે બખ્તરધારી સેનાની બ્રિગેડ
કોર્પ્સ , જોધપુર, રાજસ્થાનમાં મુખ્ય મથક.4 થું યુદ્ધ જહાજોની સાથે બખ્તરધારી સેનાની બ્રિગેડ 349 મું યાંત્રિક બિગ્રેડ 11 મું પાયદળ વિભાગ , અમદાવાદમાં મુખ્ય મથક.12 મું પાયદળ વિભાગ , જોધપુરમાં મુખ્ય મથક.
અત્યાર સુધી માત્ર બે જ અધિકારીઓ એ ફિલ્ડ માર્શલનું પદ મેળવ્યું છે : ફિલ્ડ માર્શલ કે એમ કરીઅપ્પા - પ્રથમ ભારતીય કમાન્ડર ઈન ચીફ - અને ફિલ્ડ માર્શલ એસ એચ એફ જે માણેકશો, જે પાકિસ્તાન સાથેના 1971ના યુદ્ધમાં ચીફ ઓફ આર્મી સ્ટાફ હતા.
આ હવે ચાલુ રાખવામાં નથી આવ્યું.નોન કમિશન્ડ ઓફિસર્સ જે હવાલદારના પદ પર હોય તે સમ્માનીય જે.સી.ઓ પદ માટે યોગ્યપાત્ર છે.
ભારતીય ભૂમિસેનાની સ્થાપના 1947માં ભારતે સ્વતંત્રતા મેળવી ત્યારે થઇ અને વિભાજન પછીના ભારતમાં સ્થિત બ્રિટીશ ભારતીય સેનાની મોટાભાગની માળખાઓની સંરચનાને વારસામાં મેળવી. આ એક સ્વૈચ્છિક સેવા છે, અને જો કે ભારતીય બંધારણમાં લશ્કરની ફરજીયાત ભરતીનો કરાર અસ્તિત્વમાં છે, પરંતુ તે કયારેય અમલમાં મૂકવામાં નથી આવ્યો. સ્વતંત્રતા સમયથી સેના આપણા પાડોશી દેશ પાકિસ્તાન સાથે ચાર યુદ્ધમાં અને એક વખત પીપલ્સ રિપબ્લિક ઓફ ચાઇનાની સાથે સામેલ થઇ હતી. સેના દ્વારા હાથમાં લેવાયેલી બીજી મુખ્ય કામગીરીઓમાં ઓપરેશન વિજય, ઓપરેશન મેઘદૂત અને ઓપરેશન ક્રેકટસનો સમાવેશ થાય છે. આ લડતો સિવાય સેના યુનાઈટેડ નેશન્સના શાંતિ જાળવવાના લક્ષ્યમાં એક સક્રિય ભાગ છે. ભારતના રાષ્ટ્રપતિ સેનાના કમાન્ડર-ઈન-ચીફ ના ભાગરૂપે નેતૃત્વ કરે છે. ચીફ ઓફ આર્મી સ્ટાફ, ), જનરલ, એ ચાર સિતારા કમાન્ડર છે જે સેનાને આદેશ આપી નિયંત્રણ કરે છે. સેનામાં એક સમયે એક થી વધારે ફરજ અદા કરતો જનરલ ક્યારેય હોતા. બે અધિકારીઓને ફિલ્ડ માર્શલનો હોદ્દો પ્રદાન કરવામાં આવે છે, જે એક પાંચ સિતારા હોદ્દો છે અને આ અધિકારીઓ સૈન્ય શિષ્ટાચારનાં અગ્રેસરની ફરજ અદા કરે છે.
યુદ્ધવિરામની ઘોષણ વખતે, ભારતે માર્યા ગયેલ સૈનિકોની જાહેરાતમાં 3000 ના મૃત્યુનો અહેવાલ આપ્યો. બીજી બાજુ, એવું અનુમાન કરવામાં આવ્યું હતું કે 3800 પાકિસ્તાની સૈનિકો મૃત્યુ પામ્યા, 9,000 ઘાયલ થયા અને લગભગ 2000 જેટલાને કેદી બનાવવામાં આવ્યા. લગભગ 300 પાકિસ્તાની ટેન્કોનો કયાં તો વિનાશ કરવામાં આવ્યો અથવા ભારત દ્વારા કબજે કરવામાં આવ્યાં અને વધારાની 150 ટેન્કોને કાયમ માટે નકામા કરી દેવાયા. ભારતે સંઘર્ષ દરમિયાન 190 ટેન્કોને ગુમાવી અને સમારકામ જરૂર પડે તેવી લગભગ 100 જેટલી ટેન્કો હતી. અંતે, યુદ્ધમાં ભારતે પાકિસ્તાન કરતાં અડધી સંખ્યા જેટલી ટેન્કોનું નુકસાન ભોગવ્યું. યુદ્ધના અંતમાં ભારતને મળેલી લાભકારક સ્થિતિના કારણે, પછી તાશ્કંદ સમજૂતીના લીધે યુદ્ધ પહેલાની સ્થિતિમાં પરત ફરવાના નિર્ણયે નવી દિલ્હીમાં રાજનીતિમાં વિરોધ ઉભો કર્યો હતો. એવું વિસ્તુત રીતે માનવામાં આવે છે કે ભારતનો યુદ્ધ વિરામનો સ્વીકાર કરવો એ રાજકારણના મુદ્દાઓના કારણે હતો, અને લશ્કરનો નહીં, કારણ કે દુશ્મનાવટ ખતમ કરવા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને સંયુકત રાષ્ટ્રોનું ગણનાપાત્ર દબાણનો સામનો કરતો હતો.
ભારતના ઉપ-મહાદ્વિપમાં બ્રિટીશ અને ફ્રેન્ચ દ્વારા તેમના બધા સ્થાનિક કબજાઓને ખાલી કર્યા હોવા છતાં પણ પોર્ટુગલોએ તેમના ભારતીય સ્થાનિક ગોવા, દમણ અને દિવના શાસનને છોડી દેવા માટે મનાઈ કરી. ભારત દ્વારા વારંવાર પોર્ટુગલોની સાથે પોતાના પ્રદેશોને પાછા મેળવવા માટે વાતચીતના પ્રયત્નો કર્યા હોવા છતાં તેનો પોર્ટુગલના પ્રધાનમંત્રી અને શાસક એન્ટોનીઓ ડી ઓલિવેઇરા સલાઝર દ્વારા તિરસ્કાર કરવામાં આવ્યો, ભારતે 12 ડિસેમ્બર 1961માં પોર્ટુગલોને કાઢી મુકવા માટે ઓપરેશન વિજયનો પ્રારંભ કર્યો. સેનાના ટુકડીના નાના દળે ગોવા, દમણ અને દીવમાં પ્રદેશને સુરક્ષિત અને આઝાદ કરવા માટે પ્રવેશ કર્યો. એક નાની લડાઈ પછી, જેમાં 31 પોર્ટુગલના સૌનિકો મૃત્યુ પામ્યા, પોર્ટુગીસ નૌસેનાના લડાયક જહાજ એન.આર.પી. અફોન્સો ડી અલ્બુકવરેક્યુનો વિનાશ થઈ ગયો, અને 3000 થી વધારે પોર્ટુગલ લોકોને ઝડપી લેવાયા, પોર્ટુગીસ જનરલ મેન્યુઅલ એન્ટોનીઓ વસાલો ઈ સીલ્વા ભારતીય ભૂમિ સેનાના શરણે થઈ ગયા, છવ્વીસ કલાક પછી, ગોવા, દમણ અને દીવ ભારત ગણપ્રદેશમાં જોડાયા.
એકવખત પાકિસ્તાના ઓચિંતા હુમલાની જાણ થઇ કે તરત જ ભારતીય ભૂમિ સેનાએ ઝડપથી લગભગ 200,000 ટુકડીઓ સાથે ઓપરેશન વિજયની શરૂઆત કરી. જો કે, શિખરો પાકિસ્તાનના કબજામાં હોવાથી, ચોખ્ખી રીતે ભારત વ્યૂહરચનાની દૃષ્ટિએ પ્રતિકૂળ સ્થિતિમાં હતું. તેમના નજર રાખવાના સ્થાનો પરથી, પાકિસ્તાનની સેનાને ચોખ્ખુ એનએચ 1એનું દૃશ્ય દેખાય તે માટે હાઇવે પર આડકતરી રીતે તોપમારો કરી શકતું હતું અને ભારતીયનો ભારે હાની પહોંચાડતું હતું. આ ભારતીય ભૂમિ સેના માટે ગંભીર સમસ્યા હતી, કારણ કે આ હાઈવે મુખ્ય હેરફેર અને પુરવઠા પૂરો પાડવા માટેનો મુખ્ય રસ્તો હતો. આમ, ભારતીય ભૂમિ સેનાની પહેલી પસંદગી એનએચ 1એની એકદમ નજદીક આવેલા શિખરો પર પાછો કબજો મેળવવાનો હતો. આના પરિણામે ભારતીય ટુકડીઓએ પ્રથમ નિશાન દ્રાસમાં ટાઈગર હીલ અને તોલોલીંગને બનાવ્યા. તે પછી તરત જ બતાલીક-ટૂરટોકના પેટાવિભાગો, કે જે સિયાચીન ગ્લેસિયરના માર્ગ હતા, તેના પર ઘણા આક્રમણ કર્યા. પોઈન્ટ 4590 કે જે એનએચ 1એ નો નજદીકી દૃશ્ય આપતી હતી તેને 14 જૂને ભારતીય ભૂમિ સેના દ્વારા સફળતાપૂર્વક પાછો કબજે કરી લેવાયું.
ભારતના વિભાજન પછી, નિઝામના શાસન હેઠળ રાજાશાહી રાજ્ય હૈદરાબાદના રાજ્યે સ્વતંત્રરૂપથી રહેવાનું જ પસંદ કર્યું. નિઝામે હૈદરાબાદના રાજ્યે ભારતના ગણપ્રદેશ સાથે જોડાવવા માટે ના પાડી. જ્યારે નાયબ પ્રધાનમંત્રી સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે ભારતીય ટુકડીઓને રાજ્યની સુરક્ષા કરવા માટેનો આદેશ આપ્યા ત્યારે ભારતીય સરકાર અને નિઝામ વચ્ચેની મુંઝવણનો અંત 12 સપ્ટેમ્બર 1948એ થયો. 5 દિવસની ઓછી તીવ્ર લડાઇથી, ભારતીય વાયુસેનાના હોકર ટેમ્પેસ્ટ એરક્રાફ્ટના સ્ક્વોડ્રનના સહયોગથી ભારતીય ભૂમિ સેના એ હૈદરાબાદની રાજ્યની સેનાને રસ્તો બતાવ્યો. પાંચ પાયદળ લશ્કરની ટુકડીઓ અને ભારતીય ભૂમિ સેનાના એક આર્મર્ડ સ્ક્વોડ્રન લશ્કરી કાર્યમાં રોકાયેલ હતું. બીજા દિવસે, હૈદરાબાદના રાજ્યે ભારતના ગણતંત્રપ્રદેશના ભાગ તરીકેની ઘોષણા કરી હતી. મેજર જનરલ જોયન્તો નાથ ચૌધરી, જેણે ઓપરેશન પોલોનું નેતૃત્વ કર્યું તેમને કાયદા અને કાનૂનની વ્યવસ્થાને ફરીસ્થાપવા માટે હૈદરાબાદના મીલીટરી ગર્વનર તરીકે નિયુકત કરવામાં આવ્યા હતા.
1998માં, ભારતે પરમાણુ પરીક્ષણ કર્યા, અને થોડા દિવસ પછી પાકિસ્તાને પ્રતિક્રિયારૂપે વધારે પરમાણુ પરીક્ષણ કર્યા, બંને દેશોએ પોતપોતાની પરમાણુ હુમલાની શકિત બતાવી. 1999માં લાહોર સમિત યોજાયા પછી રાજકીય તણાવો શાંત થયા. આશાવાદનું કિરણ ટૂંક સમય માટે રહ્યું, જો કે, મધ્ય 1999માં પાકિસ્તાની અર્ધલશ્કરી સેનાએ અને કાશ્મીર બળવાખોરોએ ઉજ્જડ પણ વ્યૂહરચનાની દૃષ્ટિએ મહત્વની, ભારતના કારગીલ જિલ્લામાં હિમાલયના શિખરો કબજે કર્યાં. ભારતીય ભૂમિ સેના તે જગ્યા કાતિલ શિયાળાની શરૂઆતમાં ખાલી કરતી હતી, અને ફરીથી વસંત ઋતુમાં કબજો મેળવવાનો હતો. નિયમિત પાકિસ્તાની ટુકડીઓ જેમણે આ વિસ્તાર પર કબજો મેળવ્યો, તેમને શસ્ત્રો અને પૂરવઠો બંને સ્વરૂપે પાકિસ્તાન પાસેથી મહત્વનો સહકાર મળતો રહ્યો. તેમનો કબજો હોય તેવી અમૂક શિખરોમાં ટાઈગર હીલ નો પણ સમાવેશ થયો હતો, જેના પરથી મહત્વનો શ્રીનગર-લેહ હાઈવે , બતાલીક અને દ્રાસ પર નજર રાખી શકાય છે.
કોઈપણ પ્રકારની દૂશ્મનાવટનું વાતાવરણ ન હોવા છતાં પણ ભારતે આ પ્રદેશમાં કડક લશ્કરી હાજરી જાળવી રાખવાનું ચાલુ રાખ્યું. સિયાચીન માટેના સંઘર્ષે પહાડી યુદ્ધના ઉદાહરણ તરીકે નિયમીત રૂપથી જ જોવામાં આવે છે. સિયાકંગરી જે સિયાચીન ગ્લેસિયરની સૌથી મોટી ટોચ છે, તે ભારત માટે વ્યૂહરચનાની રીતે મહત્વની છે કારણ કે તેની વધારે પડતી ઊંચાઈ અને કારાકોરમ હાઈવેની નિકટતાને કારણે ભારતીય ભૂમિ સેના ચાઈનીસ અને પાકિસ્તાની હલચલો પર આ પ્રદેશમાં નજર રાખી શકતી હતી. સિયાચીન પર નિયંત્રણ રાખવો એ ભારતીય ભૂમિ સેના માટે હેરફેર કરવાનો ઘણો મોટો પડકાર છે. ઘણા આંતરમાળખાકીય યોજનાઓનું આ પ્રદેશમાં બાંધકામ કરવામાં આવ્યું, જેમાં દરીયાઈ સપાટીથી 21,000 ફૂટ ઉપર મોટા હેલીપેડનો પણ સમાવેશ થાય છે. 2004માં, ભારતીય ભૂમિ સેના પ્રદેશમાં તેના અંગત સ્થાનને સહયોગ આપવા માટે એક દિવસના અંદાજે યુએસ 2 મિલિયન ડોલર ખર્ચ કરી રહી હતી.
ભારતીય ભૂમિ સેનાના કમાન્ડરર્સ દ્વારા લેવાયેલા નબળા નિર્ણયો અને ઉપરાંત, તેના રાજકીય નેતૃત્વએ ઘણા પ્રશ્નો ઊભા કર્યા. ભારતીય ભૂમિ સેનાના નબળા પ્રદર્શન માટેના કારણ નક્કી કરવા માટે હેન્ડરસન-બ્રુકસ અને ભગત કમિટિની સરકાર દ્વારા રચના થઈ. દુશ્મનાવટ પછી પણ ચાઈનાની ફરીયાદ શરૂ થઈ અને ભારતીય વાયુ સેનાને એવા ડરના કારણે, કે ચાઈનીસ વાયુસેના ભારતીય નાગરિક પ્રદેશો પર હુમલો કરશે, ચાઈનીસ પરીવહન રેખા પર હુમલો કરવાની પરવાનગી ન આપી, આ નિર્ણયને ખૂબ વખોડવામાં આવ્યો. મોટાભાગના દોષનો નિશાન સંરક્ષણ મિનિસ્ટર ક્રિષ્ના મેનનની અનાવડત પણ બની, જેમણે યુદ્ધ પૂરું થયા પછી આ હોદ્દા પરથી રાજીનામું આપી દીધું હતું. કેટલીય વખત તેના પ્રકાશન માટે કહેવાયા હોવા છતાં હેન્ડરસન બ્રુકસ અહેવાલ હજી પણ વર્ગીકરણ જ કરતી રહી.નેવીલ મેક્ષવેલે આ યુદ્ધના કારણો પર લખ્યું છે.
સિયાચીન ગ્લેસિયર, ભલે એક કાશ્મીર પ્રદેશનો ભાગ છે, પણ કાયદાકીય રીતે તેની સરહદ નકશામાં આંકવામાં નથી આવતી, જે 1947માં બંને પક્ષો વચ્ચે બનાવવામાં આવતા કે બદલવામાં આવતા. તેના પરિણામે, 1980ના પહેલાના સમયમાં, ના તો ભારત કે ના તો પાકિસ્તાન આ પ્રદેશમાં કાયમી લશ્કરી હાજરી રાખતા ન હતા. આમ છતાં, 1950ની શરૂઆતમાં ગ્લેસિયર પર પાકિસ્તાને પર્વતારોહણની શ્રેણીબદ્ધ ચડાઈ કરવાની યોજના શરૂ કરી અને મંજૂરી આપી. 1980ની શરૂઆતમાં, પાકિસ્તાનની સરકારે પર્વતારોહકોને વિશેષ ચડાઈ કરવાની પરવાનગી આપી અને ઉનાઇટેડ સ્ટેટ્સ લશ્કરી નકશામાં ઇરાદાપૂર્વક સિયાચીનને પાકિસ્તાનના ભાગરૂપે દર્શાવવામાં આવ્યું. આ આચરણે ઓરોપોલિટિક્સ વિષયને સમકાલીન અર્થ આપી જન્મ આપ્યો.
20મી સદીમાં, બંને વિશ્વ યુદ્ધમાં બ્રિટીશ ભારતીય ભૂમિ સેનાનું બ્રિટીશ સેના સાથે અગત્યનું જોડાણ હતું. બ્રિટને ઈન્ડિયન નેશનલ ક્રોંગેસને તેમના સહાય માટે સ્વ-રાજકારભાર માટેના અસ્પષ્ટ વાયદાઓ પછી સહયોગી દળ માટે ૧.૩ મિલિયન ભારતીય સૈનિકોએ પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધમાં ફરજ અદા કરી હતી. યુદ્ધ પછી બ્રિટને તેના આપેલા વચનોનો ભંગ કર્યો, જેના પછી ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળે વધારે તાકાત મેળવી. ૭૪,૧૮૭ ભારતીય ટુકડીઓ યુદ્ધમાં મરણ પામી હતી અથવા તો લડત વખતે ગૂમ થઈ ગઈ હતી.ફરી જ્યારે અંગ્રેજોએ સ્વતંત્રતાનો વાયદો આપ્યો પછી બીજા વિશ્વ યુદ્ધમાં , 2.582 મિલિયન ભારતીય સૈનિકોએ સહયોગી દળ માટે લડ્યા. ૮૭,000 ભારતીય સૈનિકો આ યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામ્યા હતા.
બસંતર યુદ્ધના પરિણામના એક દિવસ પછી, લે. જનરલ જે.એસ.અરોરાના હુકમ હેઠળ, ભારતીય ભૂમિ સેનાના ત્રણ જવાનો, જેઓએ પૂર્વ પાકિસ્તાનમાં આક્રમણ કર્યું હતું, ઢાકામાં દાખલ થઇને અને પાકિસ્તાનની સેનાને 16 ડિસેમ્બર 1971ના રોજ શરણે થવા મજબૂર કર્યા. પાકિસ્તાનના લે. જનરલ એ.એ.કે. નાઈઝીએ શરણે થયાના કાયદાકીય કાગળ પર સહી કર્યા પછી, ભારતે 90,000થી વધારે પાકિસ્તાની યુદ્ધના કેદીઓને કબજે કરી લીધા. શરણે થવાની કાયદાકીય કાગળના સહી કરવાના સમયે 9,000 પાકિસ્તાની સૈનિકો યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામ્યા, જ્યારે ભારતને માત્ર 2500 યુદ્ધ સંબંધિત મૃત્યુનું નુકસાન થયું. ઉપરાંત, પાકિસ્તાને યુદ્ધ દરમિયાન ભારતના 80 ટેન્કોની સરખામણીમાં 200 ટેન્કોને ગુમાવી.
જેવી આ લડાઈ વિવાદાસ્પદ પ્રદેશ કરતા આગળના પ્રદેશ પર ચાલી ત્યારે ચાઈનાએ ભારત સરકારને ચર્ચા માટે કહ્યું, જો કે, ભારત તેના ગુમાવેલા પ્રદેશો પાછા મેળવવા માટે મક્કમ હતું. પ્રદેશમાં કોઈપણ જાતની શાંતિપૂર્ણ કરાર કર્યા વગર, ચાઈનાએ એક પક્ષીય રીતે અરુણાચલ પ્રદેશમાંથી પોતાની સેના પાછી ખેંચી લીધી. સેના પાછી ખેંચી લેવાના પાછળના કારણ ચાઈના માટે ઈન્ડિયાએ વિવિધ હેરફેર સમસ્યા અંગે મતભેદ હતા અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પાસેથી આના માટે રાજકીય સહાય માંગી, જ્યારે ચાઈનાએ જણાવ્યું કે તે હજુ પણ પ્રદેશો પર રાજકીય દાવો કર્યો છે. ભારત અને ચાઈનાની સેના વચ્ચેની વિભાજન રેખાનું નામ લાઈન ઓફ એકચ્યુલ કંટ્રોલ પાડવામાં આવ્યું.
એવા ઘણા બટાલીયનો અને એકમો છે જે પાયદળ રેજીમેન્ટસ સાથે ભેગા મળીને સંકળાયેલા હોય છે. ભારતીય ભૂમિ સેનામાં પાયદળ રેજીમેન્ટ એક લશ્કરી સંસ્થા છે અને ના કે ક્ષેત્ર ગોઠવણી. રેજીમેન્ટની તમામ બટાલીયનો એક સ્વરૂપમાં એક સાથે લડાઈ નથી કરતા, પણ વિવિધ સ્વરૂપોમાં વિખરાયેલા હોય છે જેમ કે બ્રિગેડસ, વિભાગો અને કોર્પ્સ. એક સ્વરૂપ હેઠળ એક નિશ્ચિત સમય માટે એક પાયદળ બટાલીયન કામ કરે છે અને પછી બીજે જાય છે, મોટાભાગે જ્યારે તેની સમય મર્યાદા પૂરી થઈ જાય ત્યારે તે બીજા ખંડ કે ભૂપ્રદેશમાં. પ્રાસંગિક રૂપે, એક જ રેજીમેન્ટના બટાલીયનો નક્કી કરેલ સમય મર્યાદા માટે એકસાથે કામ કરી શકે છે.
નવેમ્બર 1986માં પશ્ચિમ સરહદ પર મોટા પાયાના બનાવટી યુદ્ધ કરવા ભારતીય સેના દ્વારા ઓપરેશન બ્રાસટેકસની શરૂઆત થઈ. આ અભ્યાસ ભારતમાં યોજાયેલ સૌથી મોટો અભ્યાસ હતો, જેમાં નવ પાયદળ સિપાહીના હતા, ત્રણ યંત્રનો ઉપયોગ થયો હતો, ત્રણ યુદ્ધ જહાજો અને એક હવાઈ હુમલાકારનો વિભાગ અને ત્રણ બખ્તરધારી સેનાનો સમાવેશ થયો હતો. ભારતીય નૌસેના સાથે જલ-સ્થળચર હુમલાના અભ્યાસનું પણ આયોજન કર્યું હતું. બ્રાસટેકસે પન પરમાણુ આક્રમણની પ્રાયોગાત્મક તાલીમ કરી તેવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો. જેના પરિણામે પાકિસ્તાન સાથે તણાવ થયા અને પછી 1987માં બંને રાષ્ટ્રો વચ્ચે સંબંધની પુન:સ્થાપના થઈ.