polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
દિવાળીના વિરામ બાદ 27 ઓક્ટોબરે તેલંગણામાં ભારે ભીડ સાથે યાત્રા ફરી શરૂ થઈ હતી. તે મહબૂબનગર, નારાયણપેટ, સંગારેડ્ડી, અને રંગારેડ્ડી જેવા ઘણા મોટા જિલ્લાઓમાંથી પસાર થાઇ. 29 ઓક્ટોબર 2022 ના રોજ, કોંગ્રેસના નેતા રાહુલ ગાંધી સાથે ટોલીવુડ અભિનેત્રી પૂનમ કૌર મહબૂબનગર જિલ્લાના જાડચેરલા નગર તરફ ચાલવા દરમિયાન જોડાયા હતા.
1 નવેમ્બર 2022ના રોજ, દિવંગત દલિત વિદ્વાન રોહિત વેમુલાની માતા હૈદરાબાદ જવાના રસ્તે રાહુલ ગાંધી સાથે ભારત જોડો યાત્રામાં જોડાયા હતા. 19 ઓક્ટોબર 1990માં તેમના પિતા અને તત્કાલીન પક્ષના વડા રાજીવ ગાંધીએ આ જ સ્થળેથી સદભાવના યાત્રા શરૂ કરી હતી તેના 32 વર્ષ પછી રાહુલ ગાંધીએ ચારમિનારની સામે રાષ્ટ્રધ્વજ ફરકાવ્યો હતો.
2 નવેમ્બર 2022 ના રોજ, અભિનેત્રી અને ફિલ્મ નિર્માતા પૂજા ભટ્ટ યાત્રાના 56મા દિવસે હૈદરાબાદમાં ભારત જોડો યાત્રામાં રાહુલ ગાંધી સાથે જોડાયા હતા. તેના 61મા દિવસે, ભારત જોડો યાત્રા 7 નવેમ્બર 2022 ના રોજ સાંજે મહારાષ્ટ્રમાં પ્રવેશી. આ યાત્રા તેલંગાણાના જુક્કલ મતવિસ્તારના મદનૂર મંડલના મેનુરુ ગામથી મહારાષ્ટ્રના નાંદેડ જિલ્લા સુધી પહોંચી હતી.
5 મહિનાની આ યાત્રામાં ત્રણ અલગ-અલગ પ્રકારના પદયાત્રીઓ જોવા મળશે. ભારત યાત્રીઓ પગપાળા યાત્રા પૂર્ણ કરનાર પ્રથમ હશે. જે રાજ્યોમાંથી ભારત જોડો યાત્રા નથી ચાલી રહી તે રાજ્યોના અતિથિ યાત્રીઓ બીજો સમૂહ હશે. ત્રીજો પ્રદેશ યાત્રીઓ હશે, તે 100 યાત્રીઓ કે જેમાંથી રાજ્ય મુસાફરી કરી રહ્યું છે, તેથી 300 પદયાત્રીઓ ચોક્કસ સમયે આગળ વધશે.
ભારત જોડો યાત્રા એ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ દ્વારા શરૂ કરાયેલ એક ચાલુ જન આંદોલન છે. કોંગ્રેસના નેતા રાહુલ ગાંધી દેશના દક્ષિણ છેડે કન્યાકુમારીથી પગપાળા ચાલીને જમ્મુ અને કાશ્મીર કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ સુધી પાર્ટીના સભ્યો અને સામાન્ય જનતાને એકત્ર કરીને આંદોલનનું આયોજન કરી રહ્યા છે, જે 150 દિવસમાં 3,570 કિલોમીટર અંતર કાપશે.
રાહુલ ગાંધીએ 7 સપ્ટેમ્બરે તેમના સ્વર્ગસ્થ પિતા રાજીવ ગાંધી, સ્વામી વિવેકાનંદ અને તમિલ કવિ તિરુવલ્લુવરને શ્રદ્ધાંજલિ અર્પણ કર્યા પછી કન્યાકુમારી ખાતે યાત્રાનો પ્રારંભ કર્યો. કોંગ્રેસ આ યાત્રાને "ભારતનો સૌથી મોટો જન સંપર્ક કાર્યક્રમ" ગણાવે છે જ્યાં લોકોની ચિંતાઓ દિલ્હી સુધી પહોંચશે.
યાત્રા 14 સપ્ટેમ્બરે કોલ્લમ પહોંચી, ત્યાં રાહુલ ગાંધીએ શ્રી નારાયણ ગુરુને શ્રદ્ધાંજલિ આપી હતી. તેઓ ત્યાં સ્થાનિક કાજુ કામદારોને મળ્યા અને આગામી સંસદીય સત્રમાં તેમની ફરિયાદો ઉઠાવવાનું વચન આપ્યું. આ સપ્તાહ દરમિયાન આ યાત્રા કોલ્લમ, અલાપ્પુઝા અને કોચી જેવા વિવિધ શહેરોમાં પ્રવેશી હતી.
સોનિયા ગાંધી બીમાર હોવા છતાં 6 ઓક્ટોબરે યાત્રામાં જોડાયા હતા. સ્વર્ગસ્થ પત્રકાર ગૌરી લંકેશનો પરિવાર ભારત જોડો યાત્રામાં 30 દિવસ પૂરા થતાં જોડાયો હતો. તુમાકુરુ જિલ્લામાં સ્થાનિક જનતા તરફથી આ યાત્રાને પ્રભાવશાળી પ્રતિસાદ મળ્યો હતો. તે 11 ઓક્ટોબરે ચિત્રદુર્ગ જિલ્લામાં પહોંચી હતી.
11 નવેમ્બર 2022 ના રોજ, શિવસેનાના નેતા અને મહારાષ્ટ્રના ભૂતપૂર્વ પ્રધાન આદિત્ય ઠાકરે હિંગોલી જિલ્લામાં ભારત જોડો યાત્રામાં જોડાયા. ભારત જોડો યાત્રા આ વર્ષે સપ્ટેમ્બરમાં તેની શરૂઆતથી 65માં દિવસે અને મહારાષ્ટ્રમાં પાંચમા દિવસે પ્રવેશી છે.
ભારત જોડો યાત્રામાં મિલે કદમ, જુડે વતન, મહેંગાઈ સે નાતા તોડો, મિલ કર ભારત જોડો, બેરોજગારી કા જાલ તોડો, ભારત જોડો, નફરત છોડો, ભારત જોડો અને સંવિધાન બચાવો વગેરે જેવા વિવિધ સૂત્રો, કવિતાઓ અને ગીતોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.
આ યાત્રા 18 ઓક્ટોબરે કુર્નૂલ જિલ્લામાં થઈને આંધ્રપ્રદેશમાં ફરી, 21 ઓક્ટોબરે ફરી કર્ણાટકમાં પ્રવેશી. આ યાત્રા 23 ઓક્ટોબરે તેલંગાણામાં પ્રવેશી હતી, ત્યારબાદ 3 દિવસનો દિવાળી વિરામ હતો.
15 ઓક્ટોબરના રોજ, રાહુલ ગાંધીએ કર્ણાટકમાંથી મુસાફરી કરતી વખતે તેમની ભારત જોડો યાત્રાના ભાગ રૂપે બલ્લારીમાં એક જાહેર સભામાં સંબોધન કર્યું હતું.
ફેડિવર્સ એ ફેડરેટેડ સોશિયલ નેટવર્ક્સનું એક જૂથ છે જે સેવાના વપરાશકર્તાઓને અન્ય સેવાઓના વપરાશકર્તાઓ સાથે વાતચીત કરવાની મંજૂરી આપે છે, ખાસ કરીને પ્રોટોકોલના ઉપયોગ દ્વારા. ફેડિવર્સમાં માઇક્રોબ્લોગીંગ માટે માસ્ટોડોન, છબિઓ શેર કરવા માટે પિક્સેલફેડ અને ચલચિત્રો શેર કરવા માટે પીરટ્યુબ જેવા પ્લેટફોર્મનો સમાવેશ થાય છે. મોટી ટેક્નોલોજી કંપનિઓથી અલગ, ફેડિવર્સ મોટેભાગે મફત અને ઓપન સોર્સ સોફ્ટવેર પર આધારિત છે. મેટા તેના ધ્વારા વિકસિત થ્રેડ્સ નામની માઇક્રોબ્લોગિંગ સાઇટમાં સુસંગતતાને અમલમાં મૂકવાની યોજના ધરાવે છે, જેથી તેના વપરાશકર્તાઓ પણ ફેડિવર્સ સાથે જોડાઇ શકે કરી શકે.
વિવિધ સામાજિક નેટવર્કિંગ સેવાઓ દ્વારા હોસ્ટ કરવામાં આવેલ "ફરમા" કે "નમૂના" એકબીજા સાથે પણ જોડાઇ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, માઇક્રોબ્લોગિંગ પ્લેટફોર્મ પરનો વપરાશકર્તા, પર વપરાશકર્તાઓ દ્વારા કરવામાં આવેલી પોસ્ટ જોઈ શકે છે અને તેની સાથે ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા કરી શકે છે. કેટલાક ફેડિવર્સ "ફરમા" કે "નમૂના" વપરાશકર્તાઓને એક જ પ્લેટફોર્મ પરથી બહુવિધ સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઇટ્સ સાથે ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા કરવાની મંજૂરી આપે છે. ઉદાહરણ તરીકે, વપરાશકર્તાઓને ચર્ચા-મંચો તેમજ માઇક્રોબ્લોગ પોસ્ટ્સ સાથે જોડાવાની સગવડ આપે છે.
ઘણાં સોફ્ટવેર પેકેજો અને સેવાઓ ઉપલબ્ધ છે જે વપરાશકર્તાઓને ફેડિવર્સમાં ભાગ લેવાની મંજૂરી આપે છે. તેમાંના કેટલાક અસ્પષ્ટ રીતે ટ્વિટર સાથે શૈલીમાં મળતા આવે છે (ઉદાહરણ તરીકે, માસ્ટોડોન, મિસ્કી, જીએનયુ સોશિયલ, અને પ્લેરોમા, જે તેમના માઇક્રોબ્લોગિંગ કાર્યમાં સમાન છે), જ્યારે અન્યમાં વધુ સંચાર અને વ્યવહારને લગતિ સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે જે + અથવા ફેસબુક સાથે તુલનાત્મક છે . વર્ડપ્રેસ અને ડ્રુપલ, જેવા માટે તૃતીય-પક્ષ પ્લગઈનો પણ છે,તેમજ આરએસએસ અને મેટ્રિક્સ જેવા અન્ય પ્રોટોકોલો માટે પણ ઉપલબ્ધ છે.
દરેક "ફરમો" કે "નમૂનો" સ્વતંત્ર છે, અને તે પોતાના નિયમો અને અપેક્ષાઓ ગોઠવી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જીમેઇલ જેવી એક ઇમેઇલ સેવાના વપરાશકર્તાઓ જેવી બીજી સેવાના વપરાશકર્તાઓને ઇમેઇલ મોકલી શકે છે તેમ, વપરાશકર્તાઓ સામગ્રી જોઈ શકે છે અને ફેડિવર્સમાં અન્ય કોઈપણ "ફરમા" કે "નમૂના" પરના વપરાશકર્તાઓ સાથે ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા કરી શકે છે. એક મેસ્ટોડોન "ફરમા" કે "નમૂના" પરનો વપરાશકર્તા, ઉદાહરણ તરીકે, અન્ય માસ્ટોડોન "ફરમા" કે "નમૂના" પરનાં વપરાશકર્તા દ્વારા કરવામાં આવેલી પોસ્ટ્સ જોઈ શકે છે તેમજ તેની સાથે ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરી શકે છે.
જાન્યુઆરી 2018 માં, 3 એ એક્ટિવિટીપબ પ્રોટોકોલ રજૂ કર્યો, જેનો હેતુ સર્વરના વિશાળ નેટવર્ક પર ચાલતા વિવિધ સોફ્ટવેર પેકેજો વચ્ચે આંતરસંચાલનની ક્ષમતાને સુધારવાનો હતો. 2019 સુધીમાં, મોટાભાગના સોફ્ટવેર કે જેઓ અગાઉ નો ઉપયોગ કરતા હતા તે એક્ટિવિટીપબનો ઉપયોગ કરતા થઈ ગયા હતા, અને "ફેડિવર્સ" શબ્દ એક્ટિવિટીપબ પર આધારિત ફેડરેટેડ નેટવર્કને ઉદેશીને કરવમાં આવ્યો હતો.
જ્યારે પરંપરાગત સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઇટો તેની તમામ માહિતી માલિકી કંપનીનાં સર્વર પર હોસ્ટ કરે છે, ત્યારે વિકેન્દ્રિત સામાજિક મીડિયા સાઇટ્સ એટલેકે ફેડિવર્સ પ્રોટોકોલ આપનાવે છે તે સાઇટસ કોઈપણ વ્યક્તિ અથવા સંસ્થાને તેમના પોતાના સર્વર હોસ્ટ કરવાની મંજૂરી આપે છે. કહેવામાં આવે છે.)
"ફેડિવર્સ" શબ્દનો સૌપ્રથમ ઉપયોગ પ્રોટોકોલનો ઉપયોગ કરીને સોફ્ટવેર દ્વારા રચાયેલા નેટવર્કને વર્ણવવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો, જેમ કે; , માસ્ટોડોન, અને .
આગા ખાન મહેલ એક ભવ્ય ઇમારત છે. આ મહેલ ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય ચળવળ સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલ છે કારણ કે અહીં મહાત્મા ગાંધી, તેમની પત્ની કસ્તુરબા ગાંધી, તેમના સચિવ મહાદેવભાઈ દેસાઈ અને સરોજિની નાયડુની જેલ તરીકે વપરાયેલો હતો. કસ્તુરબા ગાંધી અને મહાદેવ દેસાઈનું અવસાન પણ અહીં જ થયું હતું. ઈ. સ. ૨૦૦૩ માં, ભારતીય પુરાતત્ત્વીય સર્વેક્ષણ સંસ્થાએ આ સ્થળને મહત્વના રાષ્ટ્રીય સ્મારક તરીકે જાહેર કર્યું હતું. આગા ખાન પેલેસ તેના ખાસ સ્થાપત્ય, લીલોતરી અને ફોટોગ્રાફી માટે યોગ્ય લાઇટિંગ ધરાવતુઓ હોવાથી છબીકારો માટે મુખ્ય આકર્ષણ હતું, પરંતુ ફોટોગ્રાફીના વ્યવસાયિકરણથી મુલાકાતીઓ અને પ્રવાસીઓનો ઉપદ્રવ વધતો ગયો, તેથી વ્યવાસ્થપન કરનારાએ તેના પરિસરમાં કોઈપણ પ્રકારની ફોટોગ્રાફીની મંજૂરી આપવાનું બંધ કરી દીધું. આગા ખાન મહેલના વિસ્તારમાં મોબાઇલ ફોટોગ્રાફી પણ પ્રતિબંધિત છે.
ઐતિહાસિક રીતે, આ મહેલનું મોટું મહત્વ છે. ભારત છોડો આંદોલન શરૂ થયા બાદ મહાત્મા ગાંધી, તેમની પત્ની કસ્તુરબા ગાંધી અને તેમના સચિવ મહાદેવ દેસાઇને ૯ ઑગસ્ટ ૧૯૪૨ થી ૬ મે ૧૯૪૪ દરમિયાન આ મહેલમાં કેદ કરવામાં આવ્યા હતા. કસ્તુરબા ગાંધી અને મહાદેવ દેસાઈ રાજમહેલમાં તેમના કેદના સમયગાળા દરમિયાન મૃત્યુ પામ્યા હતા અને તેમની સમાધિ ત્યાં આવેલી છે . મહાત્મા ગાંધી અને કસ્તુરબા ગાંધીના સ્મારકો મૂળા નદી પાસે એક જ સંકુલમાં આવેલા છે. એવી દંતકથા છે કે સુલતાને દુષ્કાળના કાળમાં આસપાસના વિસ્તારના ગામના લોકોને રોજગાર પૂરો પાડવા માટે આ મહેલ બંધાવ્યો હતો; આ બાંધકામ હેઠળ તેણે ૧૦૦૦ લોકોને રોજગારી આપી, અને આ મહેલ પાંચ વર્ષમાં બંધાવવામાં આવ્યો. તેનો ખર્ચ ૧૨ લાખ રૂપિયા થયો હતો. તેનો કુલ વિસ્તાર ૧૩ એકર છે. બાંધકામ સાત એકરને આવરે છે, અને બાકીનું ક્ષેત્ર એક બગીચો છે.
ઈ. સ. ૧૯૬૯માં, આગા ખાન ચોથાએ આ મહેલ ભારતીય લોકો અને ગાંધીજી તથા તેમના દર્શનના આદર કરતા ભારત સરકારને દાન કરી દીધો હતો. આજે આ મહેલમાં ગાંધીજીનું સ્મારક છે જ્યાં તેમના અવશેષો રાખવામાં આવ્યા હતા. ઈ. સ. ૧૯૭૪માં તત્કાલિન વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધી એ આ મહેલની મુલાકાત લીધી હતી જ્યાં તેમણે આ મહેલની સાર સંભાળ માટે પ્રતિ વર્ષ ની રકમ ફાળવવી હતી. આ રકમ ૧૯૯૦માં ૧૦ લાખ હતી ભંડોળના અયોગ્ય ફાળવણી કારણે આ સ્મારક ઘણા વર્ષો સુધી , ઘણા વર્ષો સુધી ઉપેક્ષિત રહ્યો. જુલાઇ ૧૯૯૯ માં પુણે રેલ્વે સ્ટેશન નજીક મહાત્મા ગાંધીની પ્રતિમા પર સ્મારકની કથળેલી સ્થિતિ સામે વિરોધ પ્રદર્શન યોજાયા હતા. હાલમાં તેની સ્થિતિમાં ઘણો સુધારો થયો છે.
આગા ખાન મહેલમાં ઇટાલિયન કમાનો અને વિશાળ બગીચાઓ છે. આ ઈમારતમાં પાંચ મોટા ખંડનો સમાવેશ છે. તે વિસ્તારને આવરે છે , જેમાંથી બાંધકામ ક્ષેત્ર છે. આ મહેલ તેની ભવ્યતા અને મનોહર વાસ્તુકલાથી દર્શકની નજરને મોહિત કરે છે. તેનું બાંધકામ ૫ વર્ષ ચાલ્યું અને નો ખર્ચ થયો. ભોંય તળિયાનું ક્ષેત્રફળ 1756 ચો. મીટર, પહેલા માળનું ક્ષેત્રફળ 1080 ચો મીટર, જ્યારે બીજા માળનું બાંધકામ 445 ચો મીટર છે. આ ઈમારતની વિશેષતા તેની સમગ્ર પરિમિતી પર ૨.૫ મીટર પહોળી ચાલી છે. પ્રિન્સ કરીમ આગા ખાને ૧૯૭૨ માં ગાંધી સ્મારક સમિતિને આ મહેલ દાનમાં આપ્યો હતો અને ત્યારથી પાર્ક્સ અને ગાર્ડન્સ સંસ્થા તેનું સંચાલન કરી રહી છે.
આગા ખાન મહેલ ભારતના પુનામાં સુલતાન મુહમ્મદ શાહ આગા ખાન ત્રીજા દ્વારા બંધાવવામાં આવેલ એક મહેલ છે. આ મહેલ નિઝારી ઇસ્માઇલી મુસ્લિમોના આધ્યાત્મિક નેતા દ્વારા દાનાર્થે બંધવવામાં આવ્યો હતો. તેઓ પુનાની આસપાસના દુષ્કાળ પ્રભાવિત અને પીડિત ગરીબોની મદદ કરવા ઇચ્છતા હતા.
આ મહેલ ગાંધી રાષ્ટ્રીય મેમોરિયલ સોસાયટીનું મુખ્ય મથક પણ છે. તે એક દુકાન પણ ચલાવે છે જે ખાદી અને અન્ય હાથશાળ કાપડનું વેચાણ કરે છે.
આ મહેલમાં ગાંધીજી ના જીવન અને ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ ને આવરી લેતા ઘણા બધા ફોટા અને ફોટોગ્રાફ્સ આર્કાઇવ કરવામાં આવ્યા છે.
કોવિડ-૧૯ રોગચાળાની બીજી લહેર ભારતમાં ફરી વળી ત્યારે અખબારોએ તેમના પ્રથમ પૃષ્ઠ પર ખલેલ પહોંચાડતી છબીઓ છાપીને મહામારીની કટોકટીને આવરી લેવાનું શરૂ કર્યું હતું, જેમાં ગંગા નદીમાં કોવિડ-૧૯થી મૃત્યુ પામેલા લોકોના વહેતા મૃતદેહોએ ખાસી ચકચાર મચાવી હતી. મૃતદેહોના એકસામટા ખડકલાઓથી અંતિમ સંસ્કાર માટે સ્મશાનની સુવિધાઓ ખોરવાઈ ગઈ હતી. પરિણામે લોકોએ મૃતદેહોને ગંગા નદીમાં વહેવડાવી દીધા હતા. આ મીડિયા અહેવાલોથી પ્રભાવિત થઈને પારુલ ખખ્ખરે ગુજરાતીમાં "શબવાહિની ગંગા" નામની એક કવિતા લખી હતી. ૧૧ મે, ૨૦૨૧ના રોજ કવયિત્રીએ આ કવિતા ફેસબુક પર પોસ્ટ કરી હતી. આ કવિતાએ સોશિયલ મિડિયા પર ખાસ્સી ચર્ચા જગાવી હતી અને ટૂંક સમયમાં ઘણી ભાષાઓમાં અનુવાદિત કરવામાં આવી હતી. અનુવાદો પણ સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થયા હતા.
આ કવિતાની પ્રશંસાની સાથે ટીકા પણ કરવામાં હતી. આ કવિતા તરત જ લોકપ્રિય બની ગઈ હતી અને સોશિયલ મીડિયા પરની ટિપ્પણીઓએ તેને ઝડપથી લોકપ્રિય બનાવી દીધી હતી. આસામી, બંગાળી, હિન્દી, અંગ્રેજી, મલયાલમ, મરાઠી, પંજાબી અને તમિલ સહિત અનેક ભાષાઓમાં તેનું ભાષાંતર કરવામાં આવ્યું હતું. ગુજરાતી અને પંજાબી સંસ્કરણો માટે સંગીતરચનાઓ બહાર પાડવામાં આવી હતી. શાલિની રાંદેરિયા અને ઇલિજા ટ્રોજનોએ ૨૧ મે, ૨૦૨૧ના રોજ જર્મન સમાચારપત્ર ફ્રાન્કફર્ટર એલ્ગેમાઇન ઝેઇટુંગમાં કવિતા પર તેમની ટિપ્પણી સાથે તેનું જર્મન ભાષાંતર પ્રકાશિત કર્યું હતું. કવિતાનો હિન્દી અનુવાદ ઇલિયાસ શેખ દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો.
સમગ્ર ભારતમાં પવિત્રતાના પ્રતિક તરીકે વિખ્યાત ગંગા નદી કવિતામાં કેન્દ્રબિંદુ બની છે. આ કવિતા કોવિડ-૧૯ રોગચાળાના સંચાલનમાં સરકાર તરફથી દાખવવામાં આવેલી ઉદાસીનતા પ્રત્યે ગુસ્સો ઠાલવે છે. સ્મશાનોમાં વધી પડેલા મૃતદેહોને કારણે ઘણા મૃતદેહો અંતિમસંસ્કારથી વંચિત રહ્યા જેથી સ્વજનો તેમને પવિત્ર ગણાતી ગંગા નદીમાં વહાવી દેવા મજબૂર બન્યા હતા. મૃતકો માટે વિલાપ કરતા શોકસંતપ્ત લોકો આ વિભિષિકાની અસર દર્શાવે છે. કવિયિત્રી વર્ણવે છે કે ડાઘુઓ અને વિલાપ કરનારા પણ દુર્લભ બન્યા હતા, આંસુઓનો પ્રવાહ જાણે સૂકાઈ ગયો હતો.
આ કવિતામાં નરેન્દ્ર મોદી સરકારની સ્પષ્ટ ટીકા કરવામાં આવી છે અને કોવિડ-૧૯ રોગચાળાની બીજી લહેર દરમિયાન સરકારની નિષ્ક્રિયતાને દુર્ઘટનાનું કારણ ગણવામાં આવી છે. આ કવિતા ભારતના વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને 'રામ રાજ્ય' પર શાસન કરતા 'નગ્ન રાજા' તરીકે વર્ણવે છે જ્યાં પવિત્ર ગંગા નદી લાશોના વહન માટે કામ કરે છે. આખી પરિસ્થિતિને રોમ ભડકે બળતું હતું ત્યારે રોમન સમ્રાટ નીરો ફિડલ વગાડવામાં લીન હતો એ ઘટના સાથે સરખાવીને વડા પ્રધાનનું સીધું નામ આપ્યા વિના રાષ્ટ્રના વડાને સંબોધિત કરવામાં આવ્યા છે:
પ્રકાશ ન. શાહ અને સલિલ ત્રિપાઠીએ આ કવિતાની તુલના હાન્સ ક્રિશ્ચિયન એન્ડરસનની ધ એમ્પરર્સ ન્યૂ ક્લોથ્સ સાથે કરી હતી, જેમાં રાજ્યના શાસકોના દેખીતા સત્યને ઉજાગર કરવાની શક્તિ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. બાબુ સુથાર દલીલ કરે છે કે આ કવિતાને એક વિરોધ કવિતા તરીકે જોવી જોઈએ જેમાં બે પરંપરાગત અને પ્રભાવશાળી ગુજરાતી કાવ્યશાસ્ત્ર, પ્રતિનિધિત્વના કાવ્યશાસ્ત્ર અને પરિવર્તનના કાવ્યશાસ્ત્રને બાજુ પર મૂકવામાં આવે છે અને ભાષાનો ઉપયોગ રાજ્ય સામે શસ્ત્ર તરીકે કરવામાં આવે છે.
ત્યાર પછીના મહિને ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીના મુખપત્ર શબ્દસૃષ્ટિના જૂન અંકમાં એક સંપાદકીય પ્રકાશિત થયું હતું. સંપાદકીયમાં ખખ્ખરની કવિતાનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ કર્યા વિના તેને "આંદોલનની સ્થિતિમાં વ્યક્ત કરવામાં આવેલા અર્થહીન ગુસ્સા" તરીકે ફગાવી દેવામાં આવી હતી. તંત્રીલેખમાં કવિતાની ચર્ચા કરનારા કે સોશિયલ મીડિયામાં પ્રસાર કરનારાઓને 'સાહિત્યિક નક્સલવાદી' ગણાવામાં આવ્યા હતા.
"શબ વાહિની ગંગા" એ ભારતીય કવયિત્રી પારુલ ખખ્ખર દ્વારા લખાયેલી ૨૦૨૧ની ગુજરાતી ભાષાની કવિતા છે. આ કવિતામાં ભારત સરકાર દ્વારા કોવિડ-૧૯ રોગચાળાના સંચાલનની ટીકા કરવામાં આવી છે. તેણીએ ફેસબુક પર કવિતા પોસ્ટ કર્યા બાદ, ખાસ કરીને સોશિયલ મીડિયા પર, લોકોનું વ્યાપક ધ્યાન આકર્ષિત કર્યું હતું. આ કવિતાનું અનેક ભાષાઓમાં ભાષાંતર કરવામાં આવ્યું છે.
ખખ્ખર 'આટલી શક્તિશાળી અને સાહસિક કવિતા' લખવા બદલ પ્રશંસા પામ્યા હતા સાથોસાથ સોશિયલ મીડિયામાં 'અપમાનજનક ટીકાઓ' પણ કરવામાં આવી હતી. સલિલ ત્રિપાઠીએ ધ ગાર્ડિયન માટે લખતા નોંધ્યું હતું કે સોશિયલ મીડિયા પર વપરાશકર્તાઓએ ભારત સરકારની જવાબદારી અંગેના સંકેત પર પ્રતિક્રિયા આપતા ૨૮,૦૦૦ થી પણ વધુ અપમાનજનક ટિપ્પણીઓ પોસ્ટ કરી હતી.
ડેક્કનમાંનું મરાઠા સૈન્ય મોટા ભાગે પુરવઠા વિના સક્રિય રહી શકતું ત્વરિત અશ્વદળનું બનેલું હતું. તેના પરિણામે વેલેસ્લીએ પોતાના ધીમા સૈન્યથી કર્નલ સ્ટિવનસનના સૈન્યને અલગ રાખી અને તેની સાથે તાલમેલ ગોઠવી એવી વ્યૂહરચના રચી કે જેથી મરાઠા સૈન્યને આમને સામનેની લડાઈ અંગ્રેજોને લાભ આપતી સ્થિતિમાં લડવા ફરજ પડે. સ્ટિવનસનને ૧૦,૦૦૦ સૈનિકો સાથે હૈદરાબાદથી જાફરાબાદ તરફ સિંધિયા અને બેરારને પૂર્વમાં નિઝામના વિસ્તારમાં હુમલો કરતા રોકવા રવાના કરવામાં આવ્યા. તે જ સમયે, ૮ ઓગષ્ટના રોજ વેલેસ્લી ૧૩,૫૦૦ સૈનિકો સાથે ગોદાવરી નદી પાસેના તેમના મથકથી સિંધિયાના સૌથી પાસેના ગઢ અહમદનગરના કિલ્લા તરફ આગળ વધ્યા. તેમના સૈન્યમાં મોટા ભાગે કંપનીના મૈસુર સ્થિત સૈનિકો હતા જેમાં મદ્રાસ સ્થાનિક પાયદળની પાંચ પાયદળ પલટણો અને મદ્રાસ સ્થાનિક અશ્વદળની ત્રણ રેજિમેન્ટ હતી. અંગ્રેજ સૈન્યના મુખ્ય સૈનિકો ૧૯મા હળવા ડ્રગુન અને સ્કોટિશ પાયદળની ૭૪મી અને ૭૮મી રેજિમેન્ટના હતા. કંપનીના મરાઠા અને મૈસુરના મિત્ર રાજ્યો દ્વારા હળવાં અશ્વદળો વડે સહાય કરી.
બપોરે ત્રણ વાગ્યા આસપાસ અંગ્રેજોએ ઝાઝા વિરોધ વિના નદી પાર કરી અને ઉત્તરના કાંઠે ઉતરાણ કર્યું. આ દરમિયાન મરાઠા સૈન્ય માત્ર તોપો વડે ગોલંદાજી કરી અને અંગ્રેજ સૈન્યને રંજાડી રહ્યા હતા પણ તે અંતરને કારણે અચોક્કસ હતી પણ તેમાં વેલેસ્લીના સહાયકને ઇજાઓ થઈ. નદી પાર કર્યા બાદ વેલેસ્લીએ પાયદળની છ પલટણોને બે હરોળમાં ગોઠવવા આદેશ આપ્યો અને અશ્વદળને અનામત સૈન્ય તરીકે ત્રીજી હરોળમાં ગોઠવ્યું. તેના મરાઠા અને મૈસુરના મિત્ર સૈન્યોના અશ્વદળને નદીના દક્ષિણ કાંઠે રહી અને અંગ્રેજ સૈન્ય પર મરાઠા અશ્વદળના પાછળથી હુમલાને રોકવા જવાબદારી સોંપી. વેલેસ્લીના ઇરાદાને પારખી અને પોહ્લમાને તુરંત પોતાના તોપખાનાં અને પાયદળને કાટખૂણે અંગ્રેજોની દિશામાં ઘુમાવ્યું અને આશરે ૧.૬ કિમી હરોળ રચી જેની જમણી પાંખ કૈતના નદીના કાંઠા પર અને ડાબી અસાયે ગામ પાસે હતી. જોકે નવી સ્થિતિમાં મરાઠા સૈન્યની પાંખો સલામત હતી પણ પોહ્લમાન પોતાના સંખ્યાબળની દૃષ્ટિએ ચડિયાતા સૈન્યને એકસાથે લડાઈમાં ઉતારી શકે તેમ નહોતા.
કેટલાંક અઠવાડિયાં સુધી મરાઠા સૈન્યનો પીછો કર્યા બાદ વેલેસ્લી અને સ્ટિવનસન ૨૧ સપ્ટેમ્બરના રોજ બદનાપુર નજીક એકઠા થયા અને તેમને મરાઠા સૈન્ય તેમનાથી ૪૮ કિમી ઉત્તરે ભોરકર્દન ખાતે હોવાની ગુપ્ત સૂચના મળી. બંન્ને માર્ગમાંની પર્વતમાળાને વચ્ચે રાખી વેલેસ્લી પૂર્વ તરફથી અને સ્ટિવનસન પશ્ચિમ તરફથી આગળ વધી અને ભોરકર્દન પાસે ૨૪ સપ્ટેમ્બરના રોજ એકઠા થવાની યોજના પર સહમત થયા. ૨૨ સપ્ટેમ્બરની બપોરે વેલેસ્લીનું સૈન્ય પૌગી ખાતે પહોંચ્યું અને મળસ્કા પહેલાં જ ત્યાંથી રવાના થયું. બપોર સુધીમાં સૈન્યએ ૨૩ કિમી કૂચ કરી અને નૌલનિઆહ ખાતે પહોંચ્યું જે ભોરકર્દનથી ૧૯ કિમી દક્ષિણે હતું. આ સ્થળે તેઓ વિરામ લઈ અને ૨૪મીએ સ્ટિવનસન સાથે મળી મરાઠા સૈન્ય પર હુમલો કરવા યોજના હતી. આ તકે વેલેસ્લીને વધુ ગુપ્ત સૂચના મળી કે મરાઠા સૈન્ય ભોરકર્દનના સ્થાને તેમનાથી માત્ર ૮ કિમી ઉત્તરે જ છાવણીમાં હતું અને અશ્વદળ તે સ્થળેથી રવાના કરી ચૂક્યું હતું અને પાયદળ તેની પાછળ જવાની તૈયારીમાં હતું.
વેલેસ્લી ૧૧ કિમીની કૂચ બાદ તે જ દિવસે અહમદનગર પહોંચી ગયા અને લાંબો સમય ચાલનાર ઘેરાબંધી દ્વારા કરાતા હુમલાના સ્થાને તુરંત કિલ્લાની દિવાલો પર નિસરણીઓ મૂકી તેના દ્વારા હુમલો કરવા આદેશ આપ્યો. કિલ્લામાં ૧,૦૦૦ આરબ સૈનિકો, ૬૦ તોપો અને ફ્રેન્ચ અધિકારીઓના નેતૃત્વ હેઠળ એક પાયદળ રેજિમેન્ટ તૈનાત હતી. તેમ છતાં આ કિલ્લા પર ટૂંકી લડાઈ બાદ ખૂબ જ ઓછું નુક્શાન વેઠી અને કબ્જો કરવામાં આવ્યો. પાસેના કિલ્લાના સૈનિકો અંગ્રેજોએ તોપમારો કરી અને દિવાલ તોડી પાડતાં ચાર દિવસ બાદ શરણાગતિએ આવ્યા. કિલ્લામાં પરિવહન કેન્દ્રની સ્થાપના કરી અને ભવિષ્યમાં મરાઠા વિસ્તારમાં વધુ કાર્યવાહીઓ કરવાની નેમ સાથે કિલ્લામાં પોતાની છાવણી સ્થાપી અને વેલેસ્લી ઉત્તરમાં નિઝામના શહેર ઔરંગાબાદ તરફ આગળ વધ્યા. માર્ગમાં તેમણે ગોદાવરીની દક્ષિણે સિંધિયા હસ્તકના અન્ય સ્થળો કબ્જે કર્યાં અને સંચાર અને પુરવઠા હરોળની રક્ષા માટે નદી પર સંખ્યાબંધ સ્થળે ચોકી હેઠળ પુલો અને નૌકાસેવાઓની સ્થાપના કરી.
૨૧ સપ્ટેમ્બરના રોજ વેલેસ્લીને મરાઠા સૈન્યની છાવણીના સ્થળ વિશે ગુપ્ત સૂચના મળતાં તેણે છાવણીના સ્થળ પર બે અંગ્રેજ સૈન્યો ત્રણ દિવસ બાદ ભેગાં થાય એવી યોજના બનાવી. પરંતુ જર્મન મૂળના ભૂતપૂર્વ અંગ્રેજ અધિકારી કર્નલ એન્થોની પોહ્લમાનના નેતૃત્વ હેઠળનું મરાઠા સૈન્ય વેલેસ્લીની ધારણ કરતાં આશરે ૧૦ કિમી વધુ દક્ષિણે સામનો કરતું મળ્યું. વેલેસ્લીએ અંદાજ બાંધ્યો કે મરાઠા સૈન્ય તુરંત તે સ્થળથી કૂચ કરશે અને તે માટે તુરંત હુમલો કરવા નિર્ધાર કર્યો. ત્યારબાદ લડાઈમાં બંન્ને પક્ષે મોટા પ્રમાણમાં ખુવારી થઈ; મરાઠી તોપખાનાંએ અંગ્રેજ સૈન્યમાં મોટાપાયે જાનહાનિ સર્જિ પરંતુ મરાઠી અશ્વદળ અસરકારક પુરવાર ન થયું. સંગીન અને અશ્વદળ વડે કરાયેલ વારંવારના હુમલાઓને કારણે મરાઠા સૈન્યએ મોટી સંખ્યામાં તોપો ગુમાવી અને તેને પીછેહઠ કરવા ફરજ પડી. પરંતુ, વેલેસ્લીનું સૈન્ય મોટી ખુવારી વેઠી અને ભારે થાકના કારણે પીછો ન કરી શક્યું.
ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ સિંધિયા અને બેરારના રાજાના બે પ્રમુખ મરાઠા સૈન્યો પર ઉત્તર અને દક્ષિણમાંથી હુમલા કર્યા. અન્ય મરાઠા સરદારોમાં, હોલકર તેમના વિરોધિ સિંધિયા સાથે મળી અને યુદ્ધમાં ઉતરવા અસમંજસમાં હતા અને તે લડાઈથી દૂર રહ્યા, બરોડાના ગાયકવાડ રાજવંશ એ અંગ્રેજોનું રક્ષણ માગ્યું. ઉત્તરમાં કાર્યવાહી લેફ્ટનન્ટ જનરલ જેરાર્ડ લેકના નેતૃત્વ હેઠળ હતી અને ફ્રેન્ચ ભાડુતી સૈનિક પિઅરે પેરોંના નેતૃત્વ હેઠળના સિંધિયાના સૈન્યનો સામનો કરવા તેઓ મરાઠા વિસ્તારમાં કાનપુર ખાતેથી પ્રવેશ્યા. મેજર જનરલ વેલેસ્લીના નેતૃત્વમાં બીજું અંગ્રેજ સૈન્ય સિંધિયા અને બેરારના સંયુક્ત સૈન્ય સામે ડેક્કનમાં ઉતર્યું. વેલેસ્લીએ પોતાનો હાથ ઉપર કરવા આક્રમક નીતિ અપનાવી હતી અને તેમના તાબાના અધિકારી કર્નલ જેમ્સ સ્ટિવનસનને કહ્યું હતું કે "લાંબું રક્ષણાત્મક યુદ્ધ આપણને બરાબાદ કરી દેશે અને તેનો કોઈ હેતુ નહિ સરે".
આશરે બપોરે ૧ વાગ્યે અશ્વદળને સાથે રાખી અને વેલેસ્લી મરાઠા છાવણીનું નિરીક્ષણ કરવા આગળ વધ્યા. તેમનું બાકીનું સૈન્ય થોડું જ દૂર રહી અને પીછો કરવા લાગ્યું. તેમણે એક પાયદળ પલટણ સામાનની સુરક્ષા માટે નૌલનિઆહ ખાતે છોડી હતી. બધું મળી અને વેલેસ્લી પાસે ૪,૫૦૦ સૈનિકો હતા અને ૫,૦૦૦ મૈસુર અને મરાઠા અશ્વદળો અને ૧૭ તોપ હતી. અંગ્રેજોની હાજરી વિશે મરાઠા સરદારો જાણકારી ધરાવતા હતા અને તેમણે પૂર્વમાં ભોરકર્દનથી લઈ અને કૈલના નદી અને તેની સહાયક નદી જુઆ વચ્ચે મજબુત રક્ષણાત્મક હરોળ રચી હતી. પરંતુ, વેલેસ્લી પોતાના નાનાં સૈન્ય વડે હુમલો નહિ કરે તેવી પૂર્વધારણા રાખી અને સિંધિયા અને બેરાર સવારમાં તે વિસ્તાર છોડી આગળ વધી ગયા હતા. તેમના સૈન્યનું નેતૃત્વ પોહ્લમાનના હાથમાં હતું જેણે પોતાના પાયદળને મરાઠા છાવણીની પૂર્વએ અને જુઆના દક્ષિણ કાંઠાએ અસાયે ગામ નજીકના મેદાનમાં ગોઠવ્યું હતું.
મરાઠા સૈન્યની ફેરગોઠવણી વેલેસ્લીના ધાર્યા કરતાં વધુ ઝડપી અને સુવ્યવસ્થિત હતી. આથી, તેની પ્રતિક્રિયામાં પોતાના સૈન્યને ઘેરાતું રોકવા માટે તેણે સૈન્યને આગળ વધવા આદેશ આપ્યો. પિકેટની પલટણ અને ૭૪મી હાઇલેન્ડર્સ પલટણના સૈનિકો જે જમણી પાંખની પ્રથમ બે હરોળમાં હતા તેમને ત્રાંસા જમણી તરફ આગળ વધવા આદેશ આપ્યો. ત્યારબાદ ૭૮મી હાઇલેન્ડર પલટણને ડાબી પાંખ મજબૂત રીતે તે જ સ્થિતિમાં જાળવી રાખવા જણાવ્યું અને મદ્રાસ પાયદળ પલટણો ને અંગ્રેજ હરોળનું કેન્દ્ર બનાવવા જણાવ્યું. વેલેસ્લીનો મનસૂબો ડાબી તરફથી કાર્યવાહી કરી અને મરાઠા સૈન્યને તેમની તોપો પરથી પાછા ધકેલી જુઆ નદીના કાંઠા પર લાવવાનો હતો અને ત્યારબાદ અશ્વદળ વડે તેમનો વિનાશ કરવાનો હતો. આમ કરતાં મજબૂત સંરક્ષણ ધરાવતા અસાયેને અવગણવાનો હતો.
જ્યારે અંગ્રેજ હરોળ મરાઠા સૈન્ય સુધી પહોંચી ત્યારે સંખ્યાબંધ મરાઠા તોપચીઓએ મૃત હોવાનો ડોળ કર્યો અને જેવી અંગ્રેજ હરોળ આગળ વધી, તેઓએ તોપોનો કબ્જો સંભાળી અને ૭૪મી અને મદ્રાસ પાયદળ પર પાછળથી ગોલંદાજી શરુ કરી દીધી. વેલેસ્લીએ તેની ચાર પાયદળ પલટણોની ફેરગોઠવણી કરી અને મરાઠા પાયદળ અને અશ્વદળથી ઉભા થનાર ખતરાનો સામનો કરવા આદેશ આપ્યો. તે જ સમયે તેણે ૭૮મી પલટણને મરાઠા તોપો પર ફરીથી કબ્જો કરવા તે તરફ રવાના કરી. વેલેસ્લી પૂર્વમાં અનામત રહેલ ૭મી મદ્રાસ સ્થાનિક અશ્વદળ પાસે પહોંચી ગયા અને બીજી દિશામાંથી તેની સાથે રહી અને હુમલો કર્યો. મરાઠા તોપચીઓએ ફરી પોતાનું સ્થાન જાળવી રાખ્યું પણ ટૂંક સમયમાં તેમને પીછેહઠ કરવી પડી અને આ વખતે જે બચ્યા તે મૃત જ હતા તેની ખાતરી પણ અંગ્રેજ સૈન્યએ કરી.
અસાયેની લડાઈ એ બીજું આંગ્લ-મરાઠા યુદ્ધ દરમિયાન મરાઠા સામ્રાજ્ય અને અંગ્રેજ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની વચ્ચે લડાયેલ મોટી લડાઈ હતી. તે ૨૩ સપ્ટેમ્બર ૧૮૦૩ ના રોજ પશ્ચિમ ભારતના અસાયે ગામ નજીક લડવામાં આવી હતી જેમાં આર્થર વેલેસ્લીના નેતૃત્વ હેઠળ સંખ્યાબળની દૃષ્ટિએ નબળા ભારતીયો અને અંગ્રેજો વડે બનેલા સૈન્યએ દૌલત સિંધિયા અને બેરારના રાજાના નેતૃત્વ હેઠળના સંયુક્ત મરાઠા સૈન્યને હાર આપી હતી. આ લડાઈ ડ્યુક ઑફ વેલિંગ્ટનનો પ્રથમ મોટો વિજય હતો જેને તેમણે પાછળથી યુદ્ધમેદાન પરની તેમની સૌથી શ્રેષ્ઠ સિદ્ધિ ગણાવી.
અંગ્રેજો આ ગોઠવણમાં આવી રહ્યા હતા ત્યારે મરાઠા તોપમારો તીવ્ર બન્યો. તેનો વળતો જવાબ આપવા માટે અંગ્રેજ તોપખાનાને આગળ લાવવામાં આવ્યું પરંતુ તેની ઉપર મરાઠાઓ દ્વારા ભારે તોપમારો થતાં નકામું બન્યું. ત્યારબાદ મરાઠા તોપોએ પાયદળ પર ગોલંદાજી શરુ કરી અને તેને કારણે મોટી સંખ્યામાં અંગ્રેજ સૈન્યએ ખુવારી વેઠી. વેલેસ્લીએ મરાઠા તોપોને નકામી બનાવવા અને પોતાના સૈન્યને વધુ જાનહાનિથી બચાવવા અન્ય કોઈ વિકલ્પ ન જણાતાં મરાઠા તોપો પર સામેથી હુમલો કરવા આદેશ આપ્યો. તેમણે પોતાની તોપોને છોડી અને પાયદળને સંગીન લગાવી અને આગળ વધવા આદેશ આપ્યો.
વેલેસ્લીને સંપૂર્ણ સંયુક્ત સૈન્ય જોઈને અચંબો થયો. પરંતુ, તેમ છતાં તેણે સ્ટિવનસનની રાહ જોયા વિના હુમલો કરવા એમ નિર્ધાર કર્યો કે વિલંબ થતાં મરાઠા સૈન્ય ફરી હાથતાળી આપશે અને પીછો લંબાઈ જશે. વેલેસ્લી પોતાની શાખ બાંધવા પણ ઉત્સુક થયા હતા. તેમના ઉતરતા સંખ્યાબળનો ગેરફાયદો હોવા છતાં પોતાના શિસ્તબદ્ધ સૈનિકો સામે મરાઠા સૈન્યના તાલીમ વિનાના સૈનિકો નિષ્ફળ જશે તેવો વિશ્વાસ હતો. તેમને સિંધિયાના પાયદળ સૈનિકો જ લડશે એવો અંદાજ હતો.
અસાયે ખાતે વેલેસ્લીના વિજય પહેલાં અંગ્રેજોએ અહમદનગર કબ્જે કર્યું અને ત્યારબાદ અડગાંવ અને ગવળીઘુર ખાતે લડાઈઓમાં વિજય મેળવ્યો જેમાં સિંધિયા અને બેરારનાં સૈન્યોને શિકસ્ત મળી. વેલેસ્લીના ડેક્કનમાં વિજયોને સમતોલ પ્રદર્શન ઉત્તર ભારતમાં લેફ્ટનન્ટ જનરલ લેકના સૈન્યએ કર્યું અને તેને કારણે ભારતમાં અંગ્રેજો પ્રમુખ સત્તાકેન્દ્ર બન્યા.
ઓગષ્ટ ૧૮૦૩થી જ વેલેસ્લીનું સૈન્ય અને કર્નલ જેમ્સ સ્ટિવનસનનું અન્ય સૈન્ય અશ્વદળ ધરાવતા મરાઠા સૈન્યનો પીછો કરી રહ્યા હતા જે દક્ષિણમાં હૈદરાબાદ તરફ હુમલો કરવા નેમ ધરાવતું હતું. કેટલાક અઠવાડિયાંના પીછા બાદ અંગ્રેજો પાસે આવતાં સિંધિયાએ આ સૈન્યને પોતાના આધુનિક યુરોપી તાલીમ ધરાવતા પાયદળ અને તોપખાના વડે સુદૃઢ બનાવ્યું.
સ્વરૂપ રાણી સંબંધી વૈભવ-વિલાસમાં ઉછર્યા હતા. તેઓ એક વિસ્તૃત પરિવાર સાથે ઉત્તર પ્રદેશના અલ્હાબાદમાં તે સમયે આનંદ ભવન તરીકે ઓળખાતા એક વિશાળ મકાનમાં રહેતા હતા. ૧૯૨૦માં, ગાંધીજી ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના નેતા હતા અને અંગ્રેજો સાથે અસહકારની લડત અને અસ્પૃશ્યતા જેવા ભારતીય "સામાજિક અનિષ્ટો" સામેની લડત સાથેની તેમની બેવડી વ્યૂહરચનાએ સ્વરૂપ રાણીના ઘરની નૈતિકતા અને કાર્યપ્રણાલીમાં પરિવર્તન આણ્યું હતું.
કશ્મીરી પંડિત પરિવારમાં જન્મેલાં સ્વરૂપ રાણી બ્રિટિશ ભારતના લાહોરથી આવ્યા હતા. મોતીલાલ નેહરુની પ્રથમ પત્ની અને બાળકનું પ્રસૂતિમાં મૃત્યુ થતાં સ્વરૂપ રાણીએ તેમની સાથે લગ્ન કર્યા હતા. તેમને ત્રણ બાળકો હતા; જવાહરલાલ, વિજયાલક્ષ્મી અને કૃષ્ણા. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન, સ્વરૂપ રાણીએ યુરોપિયન અને ભારતીય મહિલાઓના જૂથો સાથે સૈનિકો માટે ઊનના વસ્ત્રોને ગૂંથવામાં અને એકત્રિત કરવામાં મદદ કરી હતી.
સ્વરૂપ રાણી નેહરુ ભારતના પ્રથમ વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુના માતા અને બેરિસ્ટર અને ઇન્ડિયન નેશનલ કોંગ્રેસના નેતા મોતીલાલ નહેરૂના પત્ની હતા. તેમણે ૧૯૨૦-૩૦ના દાયકામાં ભારતની સ્વતંત્રતા ચળવળમાં બ્રિટિશ રાજ અને તેના મીઠાના કાયદાઓ સામે સવિનય કાનૂનભંગના હિમાયતી તરીકે અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી હતી અને મહિલાઓને મીઠું બનાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરી હતી.
તેમના પતિ અને પુત્ર બંનેએ તેમનો કાયદાનો વ્યવસાય છોડી સવિનય કાનૂનભંગની ચળવળ સાથે જોડાયા. ૧૯૩૦ના દાયકામાં, તેણીની બ્રિટીશ મીઠાના કાયદાનો ભંગ કરીને મહિલાઓ માટે મીઠું બનાવવાની હિમાયત કરવા માટે સક્રિય થયા હતા અને એક પ્રદર્શન દરમિયાન લાઠીચાર્જમાં માર મારવામાં આવ્યો હતો અને ઇજાગ્રસ્ત થયાનો અનુભવ થયો હતો.
તેઓ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાના પ્રથમ મહિલા પ્રમુખ વિજયાલક્ષ્મી પંડિતના માતા હતા અને ભારતના એકમાત્ર મહિલા વડા પ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીના દાદી હતા.
૧૯૩૮માં સ્વરૂપ રાનીનું અવસાન થયું હતું. અલ્હાબાદની 'સ્વરૂપ રાણી નહેરુ હોસ્પિટલ'નું નામ તેમના સન્માનમાં રાખવામાં આવ્યું છે.
પીએસએલવી-સી૩ ભારતીય અંતરિક્ષ અનુસંધાન સંગઠન દ્વારા ચાલતા પીએસએલવી કાર્યક્રમનું છઠ્ઠું અભિયાન અને ત્રીજું કાર્યાન્વિત અભિયાન હતું. ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૬૨થી ભારતીય અંતરિક્ષ અનુસંધાન સંગઠન દ્વારા શરૂ થયેલાં અંતરિક્ષ અભિયાનોની શ્રેણીમાં આ ૪૬મું ઉડાણ હતું. આ વાહને પૃથ્વીની સૂર્યાચલ અધઃ કક્ષામાં કુલ ત્રણ ઉપગ્રહો તરતા મૂક્યા. આ અભિયાન અંતર્ગત નીચે મુજબના ત્રણ ઉપગ્રહોને ભૂકેન્દ્રી સૂર્યાચલ અધઃ કક્ષામાં તૈનાત કરવામાં આવ્યા.