polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
બોગ સામે લડતા પાંડે ઉપર હેસને હુમલો સાધ્યો. પાંડેને છોડતા હેસનને પાછળથી તેની બંદૂકનો માર વાગ્યો અને તે પડી ગયો. ગોળી છૂટવાનો અવાજ આવતા બેરેકમાંથી અન્ય સિપાહીઓ બહાર આવ્યા; પણ તેઓ મૂક દર્શક જ બની રહ્યા. તે સમયે અંગ્રેજ અમલદારોને બચાવવાનો પ્રયત્ન કર્તા શેખ પલટુએ અન્ય સિપાહીઓને મદદ માટે હાકલ કરી. અન્ય સિપાહીઓ તેની પાછળથી તેના પર પથ્થર અને ચંપલ મારી રહ્યા હતા આથી તેણે પાંડેને પકડવા માટે ગાર્ડને બોલાવ્યો. પણ ગાર્ડે ઉલટી તેને ધમકી આપી કે જો તે પાંડેને નહિ છોડે તો તેઓ જ તેના ઉપર ગોળી છોડશે.
તે સમય દરમ્યાન આ ઘટનાના સમાચાર જનરલ હીર્સીને મળ્યા. તેઓ તેમના અમલદારો સાથે ઘોડે ચડી ત્યાં પહોંચ્યા. તે સ્થળે આવી તેઓ ગાર્ડ પાસે ગયા અને મંગલ પાંડે એ પકડવાનો આદેશ આપ્યો. જે તેમની વાત નહિ માને તેમને ગોળી મારવાની જનરલે ધમકી આપી. ગાર્ડોએ નમતું આપ્યું અને જનરલ પાછળ પાછળ પાંડે તરફ ગયા. પાંડેએ આત્મહત્યા કરવા બંદુક પોતાની છાતી સરસી રાખી અને પગથી ટ્રીગર દબાવી. લોહી લુહાણ થઈ બળતા રેજીમેંટલ જાકીટ સાથે પડી ગયા. તેમને ઈજા થઈ પણ તે જીવલેણ ન હતી.
મંગલ પાંડે એ એક ભારતીય સૈનિક હતા. ૧૮૫૭ની ભારતીય ક્રાંતિના સમયની ઘટનામાં તેમણે મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેઓ બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈંડિયા કંપનીની ૩૪મી બેંગાલ નેટીવ ઈનફેન્ટ્રી માં સિપાહી હતા. તે સમયનો બ્રિટિશ ઈતિહાસ તેમને રાજદ્રોહી કે બળવાખોર ગણે છે પણ આધુનિક કાળના ભારતીયો તેમને એક નાયક ગણે છે. ૧૯૮૪માં ભારત સરકારે તેમની યાદમાં ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડી હતી. ઘણાં સિનેમા આદિમાં તેમના જીવન અને કાર્યોને દર્શાવાયા છે.
ક્વાર્ટર ગાર્ડના અમુક સિપાહીઓ બહાર આવ્યા અને તેમણે બે થાકેલા અમલદારો પર હુમલા કર્યો. તેમણે પછી પાંડેને પકડી રાખવાની નિરર્થક પ્રયત્ન કરી રહેલા પલટુને પાંડેને છોડવા કહ્યું. પણ સાર્જન્ટ અને મેજર બન્ને ઉઠ્યા ત્યાં સુધી પલટુએ પાંડેને છોડ્યો નહિ. ઘાયલ થયેલો પલટુ પાંડે વધુ પકડી રાખી ન શક્યો. તે એક દિશામા ગયો અને બોગ તથા હેસન બીજી દિશામાં ગયા.
મંગલ પાંડેનો જન્મ સુપરત કરાયેલા અને જીતેલા પ્રાંત ના બલિયા જિલ્લામાં નાગવા ગામમાં એક બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો. તેઓ ૧૮૪૯માં બંગાળ સેનામાં જોડાયા. માર્ચ ૧૮૫૭માં ૩૪મી બેંગાલ નેટીવ ઈનફેન્ટ્રી ની પાંચમી કંપનીમાં તેઓ નિજી સૈનિક હતા.
તેઓ મૂળ ચૌહાણ વંશના હતા અને તેમના પૂર્વજો ત્રણસો ચારસો વર્ષ પહેલાં અજમેરથી કચ્છ આવ્યા હતા. તેમના વડીલો શિક્ષક, વાર્તાકાર તો કોઈ જાદુગર પણ હતા. તેમનો જન્મ કચ્છના મુન્દ્રામાં થયો હતો. તેમણે દસમા ધોરણ સુધી અભ્યાસ કર્યો અને કચ્છી ભાષા સિવાય શાળાના સમયે રાત્રિ શાળાઓમાં જઈ તેઓ ઉર્દૂ, અંગ્રેજી, સિંધી, વ્રજ ભાષા અને ફારસી જેવી ભાષાઓ શીખ્યા સ્વપ્રયત્ને શીખ્યા હતા. તેમણે કારકિર્દીનો આરંભ દરબારી શાળામાં ૧૫ કોરીના પગારદાર શિક્ષક તરીકે કર્યો. આગળ જતા નોકરીમાં બઢતી મળી અને તેઓ નાયબ શિક્ષણાધિકારી બન્યા. નિવૃત્તિ પછી તેમણે સોનગઢના જૈન છાત્રાલયમાં ગૃહપતિ તરીકે સેવા આપી. તેમણે કચ્છ રાજ્યની ‘કચ્છ સમાચાર પત્રિકા’ પાક્ષિકના અને સોનગઢમાં ‘સમયધર્મ’ માસિકના તંત્રી અને પત્રકાર તરીકે પણ કાર્ય કર્યું. એમનાં વ્યક્તિત્વ પર ગાંધીજી અને સ્વામી દયાનંદની ઊંડી અસર હતી, ગાંધીજીના દેહાંતના સમાચાર જાણી, ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડેલા અને એક વરસ સુધી પ્રિય એવી પાઘડી તેમણે પહેરી નહોતી.
તેઓ ‘જળકમળ’, ‘હસતારામ’ ઉપનામ હેઠળ પોતાનું લેખન કરતા. તેઓ ‘કચ્છના મેઘાણી’ તરીકે જાણીતા છે. ઇ.સ. ૧૯ર૮માં પ્રકાશિત ‘કચ્છનાં રસઝરણાં’ એ તેમનું પ્રથમ પુસ્તક હતું. તેમના ૬૦ પુસ્તકો પ્રગટ થયા અને ૧૦-૧ર પુસ્તકો અપ્રગટ રહ્યા. તેમણે સાહિત્ય ક્ષેત્રે કાવ્યો, નાટકો, નવલકથા, જીવનચરિત્રો, બાળગીતો, બાળવાર્તા, બાળરમતો, બાળજોડકણાં સાથેનું બાળસાહિત્ય, કોશ સાહિત્ય, કચ્છી કહેવતો અંગેનાં ત્રણ પુસ્તકો જેવાં સંશોધન, સંપાદન અને ભાષા શીખતાં-શીખતાં જ વર્ણમાળા શીખવી દેવાય એવી રીતે કચ્છી ભાષા શીખવવા બે ભાગમાં કચ્છી ભાષાની પ્રથમ પોથી જેવી કૃતિઓ રચી છે.
કચ્છ અને કચ્છની સંસ્કૃતિ માટે તેમને ખૂબ પ્રેમ હતો. કચ્છમાં પરિભ્રમણ કરી તેમણે ‘કારાણી કાવ્યકુંજ’ , ‘કચ્છની રસધાર’ , ‘સોનલ બાવની અથવા ઘરભંગજી ગાથા’, ‘જામ ચનેસર’, ‘જામ રાવળ’, ‘જગડૂદાતાર’, ‘જામ અબડો’, ‘ઝારેજો યુદ્ધ’ વગેરે વિવિધ વિષય અને સ્વરૂપની અનેક કૃતિઓ રચી અથવા સંપાદિત કરી છે.
‘કચ્છ કલાધર’ના બે ભાગ અને ‘કચ્છના સંતો અને કવિઓ’ના બે ભાગ એ તેમની સંશોધન-સંપાદિત કૃતિઓ છે. ‘કચ્છી-ગુજરાતી શબ્દકોશ’ અને ‘કચ્છી કહેવતો’ પણ તેમણે સંપાદિત કર્યા છે. આ સિવાય કચ્છના સંસ્કાર-સંસ્કૃતિને આવરી લેતા અન્ય લેખનો પણ તેમણે કર્યા છે.
દુલેરાય લખાભાઈ કારાણી કચ્છી લોકસાહિત્યના સંશોધક, સંગ્રાહક અને સર્જક હતા. તેઓ ‘જળકમળ’, ‘હસતારામ’ ઉપનામ હેઠળ પોતાનું લેખન કરતા. તેઓ ‘કચ્છના મેઘાણી’ તરીકે જાણીતા છે.
પોતાનાં સર્જનકાર્ય માટે તેઓ કહેતા કે "કોઈ વાર પ્રબળ ભાવનાથી દ્રવી ઊઠેલા હૃદયમાંથી ટપકી પડેલાં ફોરાં ભલે મોતી ન હોય, તો પણ તેમને એકત્ર કરી લેવાનો મારો નમ્ર પ્રયાસ છે."
કલચુરીઓની ઉત્પતી વિશે ખાસ કોઈ માહિતી પ્રાપ્ત નથી. ૬ઠ્ઠી શતાબ્દીમાં કલચુરીઓએ મેળવેલા પ્રદેશો પહેલાં ગુપ્ત, વિષ્ણુકુંડિન અને વાકાટક સામ્રાજ્યાધિન પ્રદેશો હતો. શિલાલેખો અને અન્ય પ્રાચિન અભિલેખોમાં માત્ર ત્રણ કલચુરી રાજાઓ વિશે જ માહિતી મળે છે; કૃષ્ણરાજ, શંકરગણ, બુદ્ધરાજ. ૭મી સદી દરમિયાન દક્ષિણમાં ચાલુક્યોનો પ્રભાવ વધી રહ્યો હતો, આ પ્રભાવ હેઠળ કલચુરી શાસન પણ ચાલુક્યો સામે નબળુ પડી ગયો હતું, જેના પરિણામે ઉતર કલચુરીઓ બે ભાગમાં વહેંચાઈ ગયા હતા; ત્રિપુરી કલચુરીઓ અને કલ્યાણીના કલચુરીઓ.
તેમના રાજ દરમિયાન, ચાલુક્ય રાજા મંગલેશે દક્ષિણ દિશામાંથી કલચુરી રાજ્ય પર આક્રમણ કર્યું હતું. બુદ્ધરાજાના વિદિશા અને આનંદપુરાના અભિલેખોમાં જણાવ્યા અનુસાર મંગલેશ ચાલુક્યનો બુદ્ધરાજા સામે પરાજય થયો હતો. પરંતુ, ચાલુક્યોના બિજા આક્રમણે બુદ્ધરાજાના શાસનનો અંત આણી દીધો હતો, આ આક્રમણ મંગલેશ અથવા તેના ભત્રિજા પુલકેશી દ્વિતીય દ્વારા કરવામાં આવ્યુ હતું. ચાલુક્યોના અભિલેખોમાં જણાવાયુ છે કે રાજા મંગલેશે કલચુરીઓને હરાવ્યા હતા, આ અભિલેખોમાં પુલકેશી દ્વિતિયને કોઇ યશ આપવામાં નથી આવ્યો.
કલચુરીઓની ઉત્પતિ અનિશ્ચિત છે, કૃષ્ણરાજ આ વંશના પ્રારંભિક જાણીતા રાજા હતા. તેમણે બ્રાહ્મી લિપિની કિંવદંતિઓ દર્શાવતા સિક્કા જારી કર્યા હતા, જેમાં ત્રૈકુટક અને ગુપ્ત રાજાઓ દ્વારા જારી કરાયેલા અગાઉના સિક્કાઓની રચનાનું અનુકરણ કરાયું હતું. સ્કંદગુપ્ત દ્વારા જારી કરાયેલા સિક્કા પર આધારીત કૃષ્ણરાજના સિક્કા દર્શાય રહ્યા છે. તેમના શાસન પછી લગભગ ૧૫૦ વર્ષ સુધી તેમના ચાંદીના સિક્કા વ્યાપક રીતે વ્યવહારમાં ફેલાયેલા હતા.
શંકરગણ આ વંશના પહેલા એવા રાજા હતા જેમણે પોતાના અભિલેખો લખાવ્યા હોય. આ અભિલેખો ઉજ્જૈન અને નિરગુંડિપદરકથી જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા. તેમના ઉજ્જૈનના અભિલેખમાં આ વંશનો પ્રથમ લેખિત ઉલ્લેખ છે. તેમણે સ્કંદગુપ્તની રાજોપાધિઓ ધારણ કરી હતી. તેમણે પશ્ચિમી માળવાના પ્રદેશ પર પણ શાશન કર્યા હોવાનું જણાય છે. કદાચ તેમનું શાશન વર્તમાન ગુજરાતના કેટલાક પ્રદેશો પર પણ હતું.
કૃષ્ણરાજના સિક્કાઓમાં તેમને પરમ મહેશ્વર દર્શાવાયા છે. તેમના પુત્ર શંકરગણના એક અભિલેખમાં કહેવાયું છે કે તેઓ જન્મથી જ પશુપતિ શિવના ઉપાસક હતા. ઐતિહાસિક પુરાવાઓ સૂચવે છે કે તેમણે એલિફન્ટાની ગુફાઓમાં શૈવિત સ્મારકો અને ઈલોરા ખાતેની બ્રાહ્મણિક ગુફાઓમાં પ્રારંભિક કાર્ય શરૂ કરાવ્યુ હોઈ શકે છે, જ્યાંથી તેઓના સિક્કાઓ પણ શોધાયા છે.
'કલચુરી સામ્રાજ્ય' નામ 10મી-12મી સદી ના રજવંશો ઉપરાંત બે રાજ્યો માટે વાપરવામાં આવ્યું, એક જેમને મધ્ય ભારત અને રાજસ્થાન પર રાજ કર્યું. જેમને છેદી અને હૈહય પણ કહેવાય છે.
કલચુરીઓના શાસન અંતર્ગત વર્તમાન ભારતના ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્ર રાજ્યોનો પ્રદેશ રહેલો હતો. તેઓની રાજધાની માહિષ્મતિ હતી. પ્રાપ્ત માહિતીઓ મુજબ ઈલોરા અને એલિફન્ટાઓની ગુફાઓનું નિર્માણ સૌપ્રથમવાર કલચુરીઓના રાજમાં જ થયું હતું.
બુદ્ધરાજ આ વંશના છેલ્લા જાણીતા રાજા છે. તેઓ શંકરગણના પુત્ર હતા. બુદ્ધરાજાએ પુર્વીય માળવાને પણ પોતાના રાજ્યમાં સમાવી લિધું હતું. પરંતુ, કદાચ તઓ પશ્ચિમી માળવાને વલ્લભિના મૈત્રકો સામે હારી ગયા હતા.
ગંગા રામ ગર્ગના જણાવ્યા મુજબ આધુનિક સમયમાં આહીર જાતિ અભીરા લોકોના વંશજ છે અને આહીર શબ્દ સંસ્કૃત શબ્દ અભીરાનો પ્રકૃતિ સ્વરૂપ છે. ભટ્ટાચાર્ય કહે છે કે આહીર, અહાર અને ગૌલી શબ્દ અભીરા શબ્દના વર્તમાન સ્વરૂપ છે.
કલચુરી અભિલેખો અનુસાર, કલચુરીઓનું ઉજ્જૈનિ, વિદિશા અને આનંદપુરા પર નિયંત્રણ હતું. તેમની રાજધાની માળવા પ્રદેશમાં નર્મદા નદીના કાંઠે આવેલી માહિષ્મતિ હતી.
કલચુરી એ ભારતના ઇતિહાસનો એક મહત્વપુર્ણ રાજવંશ હોવા છતાં તેના વિશે વિસ્તૃત માહિતી પ્રાપ્ત નથી. આ રાજવંશના માત્ર ત્રણ રાજાઓનો જ પ્રાચિન લેખોમાં ઉલ્લેખ મળે છે.
પોતાના પિતા અને દાદાની જેમ બુદ્ધરાજ પણ પોતાને પરમ મહેશ્વર જણાવે છે. તેમની પત્ની રાણી અનંતા-મહિયા પણ શૈવધર્મી હોવાનું જણાવાયું છે.
કલચુરી એ ૬ઠ્ઠી થી ૭મી શતાબ્દી દરમિયાન મધ્ય-પશ્ચિમી ભારત પર રાજ કરનાર એક ક્ષત્રિય વંશ હતો, તેઓને હૈહય તરિકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
મહારાજ ઇશ્વરસેન અભીરા સામ્રાજ્યના સંસ્થાપક પણ હતા. તેમને અને તેમના વંશજોએ દકકનમાં વિશાળ રાજ્ય પર રાજ કર્યું હતું એવું મનાય છે.
વધારામાં, તેઓ એ ત્રૈકુટક વંશને હટાવી મધ્ય ૬ઠ્ઠી શતાબ્દી દરમિયાન ઉત્તરી કોંકણ પ્રદેશ પર પણ શાસન ચલાવ્યું હતું.
૧૯૫૨માં તેઓ સંસદસભ્ય બનવામાં નિષ્ફળ રહ્યા. બાદમાં તેમને યોજના આયોગના સભ્ય તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. આ ભૂમિકમાં તેમણે સામાજીક કલ્યાણ માટે રાષ્ટ્રીય નીતિ ઘડવાનું સમર્થન કર્યું. જેના પરિણામસ્વરૂપે ૧૯૫૩માં કેન્દ્રીય સમાજ કલ્યાણ બોર્ડની સ્થાપના કરવામાં આવી. બોર્ડના પ્રથમ અધ્યક્ષ તરીકે તેમણે સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓની મદદથી જરૂરિયાતમંદ મહિલાઓ, બાળકો તેમજ વિકલાંગોના પુનર્વાસ અને શિક્ષણ-પ્રશિક્ષણની કામગીરી કરી. ૧૯૫૩માં તેમની પહેલી ચીન યાત્રા બાદ તેમણે પૃથક પરિવાર ન્યાયાલયની સ્થાપનાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો તથા આ સંદર્ભે મુંબઈ ઉચ્ચ ન્યાયાલયના તત્કાલીન ન્યાયાધીશ એમ. સી. ચાગલા તથા પી. બી. ગજેન્દ્રગઢકર તેમજ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરૂ સાથે વિચારવિમર્શ કર્યો. મહિલા સંગઠનો દ્વારા પારિવારિક મામલામાં ત્વરિત ન્યાયની માંગણીઓના ઉપલક્ષમાં ૧૯૮૪માં ફેમિલી કોર્ટ અધિનિયમ લાગુ કરવામાં આવ્યો.
જેલમાંથી છૂટ્યા બાદ દુર્ગાબાઈએ તેમનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો. તેમણે ૧૯૩૦ના દશકમાં આંધ્ર વિશ્વવિદ્યાલયમાંથી રાજનીતિ વિજ્ઞાન વિષયમાં સ્નાતક તેમજ અનુસ્નાતકની પદવી મેળવી. ૧૯૪૨માં તેમણે મદ્રાસ વિશ્વવિદ્યાલયમાંથી કાયદાની પદવી મેળવી તથા મદ્રાસ ઉચ્ચ ન્યાયલયમાં વકીલ તરીકે જોડાયા. તેઓ નેત્રહીન રાહત સંઘના અધ્યક્ષ હતા જેના ભાગરૂપે તેમણે છાત્રાલયોની સ્થાપના કરી તથા અંધ વિદ્યાર્થીઓ માટે ઇજનેરી કાર્યશાળાઓની પણ વ્યવસ્થા કરી. તેઓ ભારતીય સંવિધાન સભાના સભ્ય હતા. સંવિધાન સભાની અધ્યક્ષ સમિતિમાં તેઓ એકમાત્ર મહિલા સદસ્ય હતા. તેમણે સમાજ કલ્યાણના વિવિધ કાયદાઓ ઘડવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.
૧૯૨૩માં તેમના વતન કાકીનાડા ખાતે યોજાયેલ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના અધિવેશનમાં સ્વયંસેવક તરીકે હાજરી આપી તથા ખાદી પ્રદર્શનના પ્રભારી તરીકેની જવાબદારી સંભાળી. અંગ્રેજો વિરુદ્ધની આઝાદીની લડતમાં તેઓ મહાત્મા ગાંધીના અનુયાયી હતા. તેઓ એક પ્રમુખ સમાજ સુધારક હતા જેમણે સવિનય અવજ્ઞા આંદોલન દરમિયાન ગાંધીજીના નેતૃત્ત્વમાં આયોજીત મીઠાના કાયદા વિરૂદ્ધની સત્યાગ્રહ પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લીધો હતો. ૧૯૩૦ થી ૧૯૩૩ના સમયગાળા દરમિયાન અંગ્રેજ સરકાર દ્વારા તેમની ત્રણ વાર ધરપકડ કરી કારાવાસની સજા ફરમાવવામાં આવી.
દુર્ગાબાઈ શરૂઆતના વર્ષોથી જ ભારતીય રાજકારણ સાથે જોડાયેલાં હતાં. ૧૨ વર્ષની ઉંમરે તેમણે અંગ્રેજી માધ્યમની શિક્ષણ પદ્ધતિ લાગુ કરવાના વિરોધમાં શાળા છોડી દીધી. બાદમાં તેમણે બાલિકાઓ માટે હિન્દી માધ્યમના શિક્ષણને ઉત્તેજન આપવા માટે રાજમુંદરી ખાતે બાલિકા હિન્દી પાઠશાળા શરૂ કરી.
૧૯૬૩માં વોશિંગટન ડી.સી. ખાતેની વિશ્વ ખાદ્ય કોંગ્રેસમાં ભારતીય પ્રતિનિધિમંડળના સભ્ય તરીકે ભાગ લીધો. આંધ્ર વિશ્વવિદ્યાલય, વિશાખાપટ્ટનમ ખાતે મહિલા અધ્યયન વિભાગનું નામ તેમના સન્માનમાં ડૉ. દુર્ગાબાઈ દેશમુખ સેન્ટર ફોર વુમન સ્ટડીઝ રાખવામાં આવ્યું છે.
દુર્ગાબાઈ દેશમુખ સ્વાતંત્ર્યસેનાની, વકીલ, રાજનેતા અને સામાજીક કાર્યકર્તા હતા. તેઓ ભારતીય સંવિધાન સભા અને યોજના આયોગના સદસ્ય હતા.
મેન્ગા પુસ્તકો સામન્ય રીતે સફેદ અને કાળા રંગમાં છાપવામાં આવે છે અને રોજીંદા સમાચાર પત્રો વાપરે તેવા હલકા પ્રકારના કાગળનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત મેન્ગા પુસ્તકો જમણેથી ડાબી અને ઉપરથી નીચેના ક્રમમાં વંચાય છે. મેન્ગા સૌપ્રથમ સામયિક રુપે પ્રગટ થાય છે જેમાં એક કથા કરતા વધારે વાર્તાઓ સાથે હપ્તારુપે કે ધારાવાહીક રીતે પ્રકાશીત થાય છે ત્યારબાદ તેનું પુસ્તક અને સંપુટોમા રુપાંતરણ કરવામાં આવે છે. આ પુસ્તકોમાં તેના પાત્રોમાં મોટી આંખો, નાનું મોઢું અને મોટા માથા ઉપર રંગ કરેલ વાળ જેવી ખાસ ખાસીયતો હોય છે. પાત્રોમાં તેના ભાવ થોડા અતિયોશક્તીથી બતાવવામાં આવે છે જેથી ગુસ્સો, દુ:ખ અને હાસ્ય જેવા માનવીય ભાવોનું યોગ્ય રીતે નિરુપણ થઈ શકે.
જાપાનીઝ ઇતિહાસમાં મેન્ગાનો ઉલ્લેખ ૧૨મી સદીથી જોવા મળે છે પર્ંતુ એડો સામ્રજ્ય ના સમયગાળા દરમ્યાન તેનો પ્રસાર થયો હતો. વીસમી સદીની શરુઆતમાં ઓસામુ તેઝુકાની કથાઓએ તેને વધારે પ્રસિદ્ધિ અપાવી હતી, તેથી તેને મેન્ગાનો સ્થાપક ગણવામાં આવે છે. જાપાનીઝ મેઇઝી સામ્રાજ્ય દરમ્યાન મેન્ગાનો વિશ્વભરમાં પ્રચાર થયો હતો. ઇ.સ. ૧૯૫૦ના દાયકાથી મહિલા લેખકોએ પણ મેન્ગાની કથાઓ રચવાની શરુઆત કરી હતી. સામન્ય રીતે કિશોરો અને યુવાનોને લગતા વિષયોને લગતા મેન્ગાને શોનેન મેન્ગા કહે છે જ્યારે યુવતીઓને લખાતા મેન્ગાને સોજો મેન્ગા કહે છે. કોડોમા મેન્ગા બાળકોના વિષયોને આવરે છે અને શિનેન મેન્ગા પુખ્તવયના વાચકોને લગતા હોય છે.
મેન્ગા એ જાપાનીઝ 'કોમિક્સ' કે ગ્રાફિક નોવેલનો એક પ્રકાર છે, જેમા કાર્ટૂન સ્વરુપે સાહસકથાઓ, એક્શન, રમુજ, રહ્સ્યકથાઓ, નાટક, વૈજ્ઞાનિક કથાઓ અને કાલ્પનિક કથાઓનું આલેખન કરવામાં આવે છે. મેન્ગા જાપાનીઝ સંસ્કૃતિનું એક અતિ મહત્વનું પાસું છે. એક અંદાઝ મુજબ જાપાનના કુલ પુસ્તક વેચાણમાં મેન્ગાનું પ્રમાણ ૨૭% જેટલુ છે.
આ હુલ્લડના પરિણામે ડબગર હિંદુ સમુદાયના લોકોએ સામૂહિક સ્થળાંતર કર્યું હતું, જેઓ ડ્રમ જેવા વાદ્ય સાધનો, છત્રીઓ અને પતંગ જેવી વસ્તુઓ વેચીને પોતાનું ગુજરાન ચલાવતા હતા. લશ્કરની હાજરીને કારણે જ્યારે શાંતિની પુનસ્થાપના થઇ ત્યારે અમુક ડબગરો પોતાના ઘરે તેમની મિલકત અને વ્યવસાયની દેખરેખ રાખવા માટે પાછા ફર્યા અને દિવસ દરમિયાન તેમના ઘરની મુલાકાત લેતા હતા. મણિબેન, એક ડબગર, જેમની એક પુત્રીએ મુસ્લિમ સાથે લગ્ન કર્યા હતા, પરંતુ તેના પતિ સાથે તેના કૌટુંબિક સંબંધો તણાયેલા હતા અને તેનો પતિ તેમના ઘરે જ રહેતો હતો. લશ્કરી થાણું નજીક હોવા છતાં તોફાનોની ઘટના વારંવાર બનતા ૭ જૂન ૧૯૮૫ના રોજ આ વિસ્તારમાં સંચારબંધી લાગુ કરવામાં આવી હતી.
૯ જૂન ૧૯૮૫ના રોજ બપોરે ૧.૩૦ વાગે ડબગરવાડથી લશ્કરની વિદાય થઇ. મુસ્લિમ ટોળા બે બાજુથી એકઠા થઈ ગયા હતા અને જ્યારે તેઓ મણીબેન અથવા ઇલેક્ટ્રિક પાવર સબ સ્ટેશનના મકાન નજીક ક્યાંક ખૂણામાં ભેગા થયા હતા, ત્યારે પોલીસ ચોકીથી આશરે ૨૫૦ ફીટ દૂર આવેલા મણીબેનના ઘરે હુમલો કર્યો અને આગ લગાવી અને ઘરને બહારની બંધ કરી દીધું જેને કારણે મણિબેન, તેમની બે પુત્રીઓ, ચાર પૌત્રો અને એક પાડોશીના પુત્રનું મોત નીપજ્યું. તેની આગળના મકાનમાં આગ લાગી હતી જે, નવીનચંદ્ર, કાંતિલાલ, કાલિદાસ અને અન્ય લોકોનું હતું. ટોળાએ, જેમાં મહિલાઓ પણ હતી, ફાયર બ્રિગેડને આગ બુઝાવતા અટકાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.
૬૩ આરોપીઓ સામે આરોપ મુકવામાં આવ્યો હતો અને પૂરતા પુરાવાના અભાવે તમામ આરોપીઓને નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા. ટ્રાયલ કોર્ટે ૫૫ અને સુપ્રીમ કોર્ટે ૬ને નિર્દોષ જાહેર કર્યા હતા. ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટે આરોપીઓને નિર્દોષ જાહેર કર્યા બાદ તપાસકર્તાઓ અને રાજ્ય સરકારની ભારે ટીકા કરી હતી અને જણાવ્યું હતું:
ડબગરવાડ હત્યાકાંડ એ ૯ જૂન ૧૯૮૫ના રોજ ભારતના અમદાવાદમાં મણીબેનનાં ઘરને બાળી નાખવાની ઘટના હતી. આ ઘટનાના પરિણામે ૮ હિંદુઓ ના મોત નીપજ્યા હતા અને ૧૯૮૫ના અમદાવાદ તોફાનો દરમિયાન અંધાધૂંધી, સલામતીના ગેરવહીવટ અને નબળી તપાસના પ્રતીક માટે યાદ કરાય છે.
દામાણીનો ઉછેર મુંબઈમાં એક રૂમના એપાર્ટમેન્ટમાં મારવાડી પરિવારમાં થયો હતો. તેણે મુંબઈ યુનિવર્સિટીમાં કોમર્સનો અભ્યાસ કર્યો હતો પરંતુ એક વર્ષ પછી અભ્યાસ છોડી દીધો હતો. દલાલ સ્ટ્રીટ પર કામ કરતા તેમના પિતાના અવસાન પછી, દામાણીએ તેમનો બોલ બેરિંગ બિઝનેસ છોડી દીધો અને શેરબજારના બ્રોકર અને રોકાણકાર બન્યા. તેણે 1990ના દાયકામાં હર્ષદ મહેતા દ્વારા ગેરકાયદેસર રીતે ફુલાવવામાં આવેલા શેરોમાં ટૂંકા વેચાણ દ્વારા નફો કર્યો હતો. 1995માં દામાણી બેંકના સૌથી મોટા વ્યક્તિગત શેરહોલ્ડર હતા. વર્ષ 1992 માં, હર્ષદ મહેતા કૌભાંડનો પર્દાફાશ થયા પછી, તે સમય દરમિયાન ટૂંકા વેચાણ નફાને કારણે તેમની આવકમાં મોટો વધારો જોવા મળ્યો. 1999 માં, તેણે નેરુલમાં સહકારી ડિપાર્ટમેન્ટ સ્ટોર, અપના બજારની ફ્રેન્ચાઇઝી ચલાવી, પરંતુ તેના બિઝનેસ મોડલથી તેમને "અવિશ્વાસ" હતો. તેથી તેમણે 2000 માં પોતાની હાઇપરમાર્કેટ ચેઇન, ડી-માર્ટ શરૂ કરવા માટે સ્ટોક માર્કેટ છોડી દીધું, 2002 માં પોવઇમાં પ્રથમ સ્ટોરની સ્થાપના કરી. 2010માં આ શૃંખલા હેઠળ તેમના 25 સ્ટોર્સ હતા, જે પછી કંપની ઝડપથી વિકસતી ગઈ અને 2017માં જાહેર થઈ.
રાધાકિશન એસ. દામાણી એક ભારતીય અબજોપતિ રોકાણકાર, ઉદ્યોગપતિ અને ડી-માર્ટ ના સ્થાપક છે. તેઓ તેમની ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફર્મ, બ્રાઇટ સ્ટાર ઇન્વેસ્ટમેન્ટ્સ લિમિટેડ દ્વારા તેમના પોર્ટફોલિયોનું સંચાલન પણ કરે છે. 19મી ઑગસ્ટ 2021ના રોજ, તેઓ બ્લૂમબર્ગ બિલિયોનેર ઈન્ડેક્સ દ્વારા વિશ્વના સૌથી ધનિક વ્યક્તિઓમાં #98માં ક્રમે સ્થાન મેળવ્યું હતું.
આજે તેની પાસે સમગ્ર ભારતમાં 234 સ્ટોર્સ છે. દામાણી લો પ્રોફાઇલ છે અને ભાગ્યે જ કોઈ ઇન્ટરવ્યુ આપે છે. તેણે ભારતીય અબજોપતિ રાકેશ ઝુનઝુનવાલાને પણ તેની સ્ટોક ટ્રેડિંગ ટેકનિક શીખવી છે.
ગાંધી સ્મૃતિ, એ મહાત્મા ગાંધીજીને સમર્પિત એક સંગ્રહાલય છે, જે ભારતના નવી દિલ્હીમાં, તીસ જાન્યુઆરી રોડ પર આવેલું છે. આ તે સ્થાન છે જ્યાં મહાત્મા ગાંધીજીએ તેમના જીવનના છેલ્લા ૧૪૪ દિવસો પસાર કર્યા હતા અને જ્યાં ૩૦ જાન્યુઆરી, ૧૯૪૮ ના દિવસે તેમની હત્યા કરવામાં આવી હતી. આ ઈમારત ભારતીય ઉદ્યોગપતિ, બિરલા પરિવારનું ઘર હતું. હવે તેને ઈટર્નલ ગાંધી મલ્ટિમીડિયા મ્યુઝિયમમાં ફેરવી દેવામાં આવી છે, તેની સ્થાપના ૨૦૦૫ માં કરવામાં આવી હતી.
ગાંધી સ્મૃતિ અથવા બિરલા હાઉસ તીસ જાન્યુઆરી માર્ગ પર આવેલું છે, કે જે નવી દિલ્હીના કેન્દ્રીય વ્યાવસાયિક ક્ષેત્ર કનૉટ પ્લેસથી થોડા કિલોમીટર દૂર છે.
અન્ય કેટલાક પુરસ્કારો અને ફિલ્મ ફેસ્ટિવલના નામ દાદાસાહેબ ફાળકેના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યા છે, જેના કારણે કેટલીક વાર મૂંઝવણ ઊભી થાય છે. આ પ્રકારના એવોર્ડમાં દાદાસાહેબ ફાળકે ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ, દાદાસાહેબ ફાળકે ફિલ્મ ફાઉન્ડેશન એવોર્ડ્સ, દાદાસાહેબ ફાળકે એક્સેલન્સ એવોર્ડ્સ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. જે ફિલ્મ સમારોહ નિદેશાલય દ્વારા આપવામાં આવતા એવોર્ડ સાથે સંબંધિત નથી. શ્યામ બેનેગલ જેવા કેટલાક જાણીતા ફિલ્મ નિર્માતાઓએ એવો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો કે દાદાસાહેબ ફાળકે નામનો આ પ્રકારનો ઉપયોગ અટકાવવા માટે ભારત સરકાર પગલું ભરે પરંતુ માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલયે કહ્યું છે કે નવા પુરસ્કારોના નામ આ પુરસ્કારના નામની બેઠી નકલ ન હોવાથી તે આમ કરી શકે તેમ નથી.
દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કારએ સિનેમાના ક્ષેત્રમાં ભારતનો સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર છે. માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય દ્વારા સ્થાપવામાં આવેલી સંસ્થા ફિલ્મ સમારોહ નિદેશાલય દ્વારા દર વર્ષે રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર સમારોહમાં તેને પ્રસ્તુત કરવામાં આવે છે. પુરસ્કાર પ્રાપ્તકર્તાને "ભારતીય સિનેમાની વૃદ્ધિ અને વિકાસમાં ઉત્કૃષ્ટ યોગદાન" માટે સન્માનિત કરવામાં આવે છે અને ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગની જાણીતી હસ્તીઓની બનેલી સમિતિ દ્વારા તેની પસંદગી કરવામાં આવે છે. આ પુરસ્કારમાં સ્વર્ણ કમલ, એક શાલ અને ₹૧,૦૦૦,૦૦૦ નું રોકડ ઇનામ સામેલ છે.
આ પુરસ્કાર મેળવનાર પ્રથમ અભિનેત્રી દેવિકા રાણી હતા, જેમને ૧૭મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારોમાં સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. ૨૦૨૨ સુધીમાં, ૫૨ ફિલ્મી હસ્તીઓને આ પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો છે. અભિનેતા પૃથ્વીરાજ કપૂર અને અભિનેતા વિનોદ ખન્ના ને મરણોત્તર આ પુરસ્કાર એનાયત થયો છે. પૃથ્વીરાજ કપૂરના અભિનેતા-ફિલ્મ નિર્માતા પુત્ર રાજ કપૂરે ૧૯૭૧માં ૧૯મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારોમાં તેમના વતી આ એવોર્ડ સ્વીકાર્યો હતો અને ૧૯૮૭માં ૩૫મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર સમારંભમાં તેઓ પોતે પણ પ્રાપ્તકર્તા હતા.
૧૯૬૯માં સૌપ્રથમ વખત પ્રસ્તુત કરવામાં આવેલો આ પુરસ્કાર દાદાસાહેબ ફાળકેના ભારતીય સિનેમામાં પ્રદાનની યાદમાં ભારત સરકાર દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. ફાળકે , કે જેઓ "ભારતીય સિનેમાના પિતામહ" માનવામાં આવે છે, તેઓ એક ભારતીય ફિલ્મ નિર્માતા હતા જેમણે ભારતના પ્રથમ પૂર્ણ-લંબાઈના ચલચિત્ર, રાજા હરિશ્ચંદ્ર નું નિર્દેશન કર્યું હતું.
પ્રાપ્તકર્તાઓમાં ભાઈ-બહેનની કેટલીક જોડીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે, જેમને વિવિધ વર્ષોમાં આ એવોર્ડ મળ્યો હતો, ઉદાહરણ તરીકે: બી. એન. રેડ્ડી અને બી. નાગી રેડ્ડી ; રાજ કપૂર અને શશી કપૂર ; લતા મંગેશકર અને આશા ભોંસલે ; બી.આર.ચોપરા અને યશ ચોપરા .
કોરોનાવાયરસ રોગ ૨૦૧૯ એ સાર્સ કોરોનાવાયરસ ૨ દ્વારા થતો ચેપી રોગ છે, જે સાર્સ વાયરસ જોડે સામ્યતા ધરાવે છે. સાર્સ કોરોનાવાયરસ ૨ ને અગાઉ નોવેલ કોરોનાવાયરસ તરીકે ઓળખવામાં આવતો હતો. આ રોગ ૨૦૧૯-૨૦માં કોરોનાવાયરસની મહામારી ફાટી નીકળવાનું કારણ છે. આ વાયરસ વડે અસરગ્રસ્ત લોકોમાં સામાન્ય રીતે કોઇ લક્ષણો હોતા નથી અથવા તો તાવ, સુકી ઉધરસ, થાક અને શ્વાસની તકલીફ થઈ શકે છે. ગળામાં સોજો, વહેતું નાક અથવા છીંક આવવી જેવા લક્ષણો ઓછા જોવા મળ્યા છે. રોગના પરિણામે વધુ અશક્ત લોકોમાં ન્યુમોનિયા અને વિવિધ અંગોનાં નિષ્ફળ થવાની પણ શક્યતા રહેલી હોય છે.
વારંવાર હાથ ધોવા, ખાંસી હોય તેવા લોકોથી અંતર જાળવવું અને હાથ ધોયા વગર ચહેરાને સ્પર્શ ન કરવો એ આ રોગને રોકવા માટેના ઉપાય છે. જ્યારે ખાંસી આવે છે ત્યારે નાક અને મોંને રૂમાલ અથવા કોણી વાળીને ઢાંકવાની ભલામણ કરવામાં આવે છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા અને યુએસ સેન્ટર્સ ફોર ડિસીઝ કન્ટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન એ લોકોને ભલામણ કરી છે કે જેમને શંકા છે કે તેઓ વાયરસ ધરાવે છે તેઓ મોઢા પર ઢાંકવાનું માસ્ક પહેરે અને રૂબરુ ડોક્ટરની મુલાકાત લે. શંકાસ્પદ ચેપી લોકોની દેખભાળ લઇ રહેલા લોકો માટે પણ માસ્કની ભલામણ કરવામાં આવી છે. આ રોગમાં મૃત્યુનો દર ૧% થી ૩% ની વચ્ચે અંદાજવામાં આવે છે.
19 મોટાભાગે ખાંસી અથવા છીંક વડે એક વ્યક્તિમાંથી બીજી વ્યક્તિમાં પ્રસરે છે. લક્ષણો દેખાવાનો સમય સામાન્ય રીતે ૨ થી ૧૪ દિવસોની વચ્ચે હોય છે, જેમાં સરેરાશ ૫ દિવસનો સમય છે. નિદાન માટેની સામાન્ય પદ્ધતિમાં નાકનું દ્રવ્ય અથવા ગળફાની તપાસ કરવામાં આવે છે, જે કેટલાક કલાકોથી ૨ દિવસ સુધીમાં પરિણામ આપે છે. લોહીની ચકાસણી કરીને પણ થોડા દિવસમાં પરિણામ મળી શકે છે. વાયરસના લક્ષણો, જોખમી પરિબળો અને ન્યુમોનિયાના લક્ષણો દર્શાવતી ફેફસાના સીટી સ્કેનના સંયુક્ત આધાર પર પણ આ ચેપનું નિદાન થઈ શકે છે.
આ રોગ સાર્સ કોરોનાવાયરસ-૨ થી થાય છે, જે અગાઉ ૨૦૧૯ નોવેલ કોરોનાવાયરસ તરીકે ઓળખાયો હતો. તે મુખ્યત્વે કફ અને છીંક વડે શ્વાસમાંના પ્રવાહી દ્રવ્ય વડે ફેલાય છે. વાયરસનો મૂળ ઉદ્ભવ પ્રાણીઓમાંથી થયો હોવો જોઇએ એમ મનાય છે. ડિસેમ્બર ૨૦૧૯માં હુનાનના દરિયાઇ ખોરાકના બજારમાં પ્રાણીમાંથી મનુષ્યમાં આ રોગ ફેલાવાની ઘટના બની હતી. મનુષ્યથી મનુષ્યમાં રોગ ફેલાવાનો પ્રથમ કિસ્સો જાન્યુઆરી ૨૦૨૦ની શરૂઆતમાં જોવા મળ્યો હતો.
૧૦૯૯ ચીનના દર્દીઓ પર કરેલા પરીક્ષણો મુજબ સીટી સ્કેન પરથી ૫૬% દર્દીઓમાં ફેફસાની તકલીફ જોવા મળી હતી, પરંતુ ૧૮% માં કોઇ રેડિયોલોજી વડે મેળવી શકાતા લક્ષણો ન હતા. ૫% દર્દીઓને માં ભરતી કરાયા હતા જ્યારે ૨.૩%ને કૃત્રિમ શ્વાસ ચડાવવાની જરૂર પડી હતી અને ૧.૪%નું મૃત્યુ થયું હતું. એવું જણાયું છે કે વયસ્ક વ્યક્તિઓ કરતાં બાળકોમાં આ રોગ ઓછો જોવા મળે છે, પરંતુ તેના કોઇ પૂરતા પૂરાવા હજુ મળ્યા નથી.
ચેપગ્રસ્ત લોકોએ તબીબી સારવાર સિવાય ઘરની બહાર ન નીકળવાની સલાહ અપાઇ છે અને સારવાર માટે જતા પહેલાં જાણ કરવી; મોઢાં પર જાહેરમાં મોઢાં-નાકને ઢાંકતો માસ્ક પહેરવો; છીંક અને ખાંસીને રૂમાલ વડે ઢાંકવી; નિયમિત સાબુ-પાણી વડે હાથ ધોવા અને અંગત વસ્તુઓને અન્ય લોકો સાથે ન વાપરવાની સલાહ અપાઇ છે.
વાયરસનો ચેપ પામેલા લોકોને તાવ, કફ અને શ્વાસની તકલીફના ચિહ્નો દેખાય છે. અતિસાર અને છીંક, વહેતું નાક અને ગળામાં ખારાશ જેવાં ચિહ્નો ઓછા જોવા મળે છે. આ ચિહ્નો ન્યુમોનિયા, વિવિધ-અંગોની નિષ્ફળતા અને મૃત્યુ સુધી જઇ શકે છે.
વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠનના અનુસાર ૧ થી ૧૪ દિવસો સુધીમાં અને સરેરાશ ૫ થી ૬ દિવસમાં કોરોનાવાયરસ રોગના લક્ષણો દેખાવાના શરૂ થાય છે.
૨૦૨૧ની શરૂઆતથી વિવિધ રસી કાર્યક્રમો વિશ્વમાં શરૂ થયા છે. ભારતમાં કોવેક્સિન અને કોવિડશિલ્ડ રસીઓ પ્રાપ્ત છે.
સંમેલનનો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્ય તાકીદના વૈશ્વિક મુદ્દાઓને સંબોધવાનો અને બુદ્ધ ધમ્મના સાર્વત્રિક મૂલ્યોમાં રહેલા ઉકેલોની શોધ કરવાનો છે. આનો હેતુ સામાન્ય બૌદ્ધ વિદ્વાનો અને ધર્મગુરુઓ માટે ફળદાયી ચર્ચામાં જોડાવા માટે એક મંચ સ્થાપિત કરવાનો છે. સમિટનો ઉદ્દેશ્ય ધર્મના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો સાથે સંરેખણમાં, સાર્વત્રિક શાંતિ અને સંવાદિતાને પ્રોત્સાહન આપવાના અંતિમ ધ્યેય સાથે શાંતિ, કરુણા અને સંવાદિતા પરના બુદ્ધના ઉપદેશોને ઊંડાણપૂર્વક સમજવાનો છે. તદુપરાંત, સમિટ એવા દસ્તાવેજ તૈયાર કરવાનો પ્રયાસ કરે છે જે વધુ શૈક્ષણિક સંશોધન માટેના આધાર તરીકે સેવા આપી શકે, વૈશ્વિક સ્તરે આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોના સાધન તરીકે તેની સંભવિતતાની શોધ કરી શકે.
વૈશ્વિક બૌદ્ધ શિખર સંમેલન એ એક વૈશ્વિક પરિષદ હતી જેનું આયોજન ભારત સરકારના સાંસ્કૃતિક મંત્રાલયે કર્યું હતું. તેમાં ઘણા દેશોના બૌદ્ધ સાધુઓ, વિદ્વાનો, સંઘના નેતાઓ અને ધર્મના અભ્યાસુઓએ ભાગ લીધો હતો. આ શિખર સંમેલનનું આયોજન દિલ્હીની અશોક હોટલમાં ૨૦-૨૧ એપ્રિલ દરમ્યાન કરવામાં આવ્યું હતું.
સંસ્કૃતિ મંત્રાલય દ્વારા તેની ગ્રાન્ટી સંસ્થા ઇન્ટરનેશનલ બુદ્ધિસ્ટ કોન્ફેડરેશન ના સહયોગથી સમિટનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.
ખંડકાવ્યમાં માનવજીવનના એકાદ વૃત્તાંતનું, એના જીવનના અમુક ખંડનું અને ચાર પુરુષાર્થોમાંથી એકાદ પુરુષાર્થનું નિરૂપણ થતું હોય છે. ખંડકાવ્ય એ નર્યા પ્રસંગને નિરૂપતું પ્રસંગકાવ્ય કે કથા-અંશને નિરૂપતું કથાકાવ્ય નથી; પરંતુ વૃત્તાંતનો ટેકો લઈને માનવસંવેદનને ઉત્કટતાથી આલેખીને જીવનના ખંડપ્રદેશના નિરૂપણ દ્વારા જીવન સમગ્રને આલોકિત કરતું હોય છે.
કવિ કાન્તે સંસ્કૃત અને અંગ્રેજી કાવ્યકલાના સુભગ સમન્વયરૂપે આ સાહિત્યપ્રકાર નિપજાવ્યો અને તે કૃતિઓ ‘ખંડકાવ્ય’નામે પ્રચલિત બન્યો. તેમણે લખેલા વૃત્તાંતકાવ્યો ને ખંડકાવ્યો તરીકે ઓળખાયા છે.
વિશ્વનાથે ‘સાહિત્યદર્પણ’માં ખંડકાવ્યની આ પ્રમાણે વ્યાખ્યા આપી છે ्ा्ं े्ा््ैेाुाि એવી એની વ્યાખ્યા આપી છે ગુજરાતીમાં ડોલરરાય માંકડે પણ ખંડકાવ્યને રુદ્રટને અનુસરીને લઘુકાવ્ય – પ્રસંગકાવ્ય તરીકે ઓળખાવ્યું છે.
પ્રાયઃ ખંડકાવ્યનો આરંભ પાત્રની ઉક્તિથી કે પરિસ્થિતિ કે પ્રકૃતિના ચિત્રણથી થતો જોવા મળે છે. પાત્રના મનોમંથનમાં થતા બે વિરોધી ચિત્તવૃત્તિઓનું નિરૂપણ તેમાં જોવા મળે છે એમાં સંઘર્ષનું પ્રગટીકરણ થાય છે.
આ કાવ્ય પ્રકારને કવિ નરસિંહરાવ દિવેટિયા ‘પરલક્ષી સંગીતકાવ્ય’ અને ઉમાશંકર જોશી તેને ‘કથનાત્મક ઊર્મિકાવ્ય’ કે ‘કથનોર્મિકાવ્ય’ તરીકે પણ ઓળખાવે છે. પરંતુ ખંડ કાવ્ય આ નામ વધુ પ્રચલિત બન્યું છે.
ખંડકાવ્ય એ કાવ્યનો એક પ્રકાર છે. આ કાવ્ય પ્રકાર સંસ્કૃત સાહિત્ય પરથી ઉતરી આવ્યો છે. આ પ્રકાર જીવનની કોઈ એક ખાસ ઘટના કે ખંડને આવરી લે છે.
સંસ્કૃતમાં મહાકવિ કાલિદાસ રચિત ‘મેઘદૂત’ અને ‘ઋતુસંહાર’ ખંડકાવ્યના ઉદાહરણ છે. ગુજરાતી સાહિત્યમાં ખંડ કાવ્યના ઉદાહરણો આ મુજબ છે:
સિમંધર સ્વામી એક વિહરમાન જીવંત તીર્થંકર છે, તેઓ અરિહંત સ્વરૂપે વિચરે છે, જૈન બ્રહ્માંડ અનુસારના મહાવિદેહ નામના ક્ષેત્રમાં તેઓ વિચરે છે. અરિહંત તીર્થંકર સિમંધર સ્વામી હાલમાં ૧૫૦,૦૦૦ પૃથ્વી વર્ષ ની ઉંમર ધરાવે છે, અને તેમનું હજી ૧૨૫,૦૦૦ પૃથ્વી વર્ષનું આયુષ્ય બાકી છે. મહાવિદેેહ ક્ષેત્ર પરના ૩૨ ભૌગોલિક વિભાગ પૈકીના એક, પુષ્પક્લાવતી રાજ્યની રાજધાની પુન્ડરીકગિરી શહેરમાં રહે છે. પુંડરીકગિરીમાં રાજા શ્રેયાન્સનું શાસન છે, તેઓ સિમંધર સ્વામીના પિતા છે. તેની માતા રાણી સત્યકી છે. રાણી જ્યારે ગર્ભવતી હતાં ત્યારે તેમણે ચૌદ શુભ સપના જોયાં હતાં જે દર્શાવે છે કે તેઓ તીર્થંકરને જન્મ આપશે. સિમંધર સ્વામીનો જન્મજાત જાતિસ્મરણ અને જ્ઞાનના ત્રણ વર્ણો સહિત જન્મ્યા હતા. તે જ્ઞાન છે:
જૈન માન્યતા અનુસાર કાળચક્રના બે ભાગ છે અવસર્પિણી અને ઉત્સર્પિણી કાળ. તે દરેકના પાંચ ભાગ પડે છે જેને આરો કહેવાય છે. હાલમાં અવસર્પિણી કાળનો પાંચમો આરો ચાલે છે અને આ કાળ ખંડમાં ભરત ક્ષેત્રમાં તીર્થંકરોનો જન્મ થતો નથી. . ભરત ક્ષેત્ર પર હાજર સૌથી તાજેતરના તીર્થંકર મહાવીર સ્વામી હતા. ઇતિહાસકારોના અંદાજ મુજબ તેઓ ઈ. પૂ ૫૯૯-૫૨૭ દરમ્યાન હયાત હતા અને ૨૪ તીર્થંકરોના ચક્રમાં તેઓ અંતિમ તીર્થંકર હતા.