polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
પશ્ચિમ ઘાટ (કન્નડ/તુલુ: ್ಾ್ಿ, મરાઠી/કોંકણી: ्ा्ी, મલયાલમ: ്ാ്ി / ്്‍ം, તમિલ ே்ு் ொ்்ி ை்}}) કે જેને સહ્યાદ્રી પર્વતમાળા તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે ભારતના પશ્ચિમ કિનારાને સમાંતર આવેલ એક પર્વતમાળા છે. આ પર્વત માળા ઉત્તરથી દક્ષિણ દખ્ખણના ઉચ્ચ પ્રદેશની પશ્ચિમ તરફ આવેલી છે અને તે ઉચ્ચ પ્રદેશ અને પાતળા પશ્ચિમ કિનારાના મેદાનને છૂટા પાડે છે. પશ્ચિમ ઘાટ દખ્ખણના ઉચ્ચપ્રદેશ તરફ જતા વરસાદને રોકી દે છે. આ પર્વતમાળા તાપી નદીની દક્ષિણ તરફ, મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતના સીમા વર્તી ક્ષેત્રોથી શરૂ થાય છે. અને લગભગ ૧૬૦૦ કિમી લાંબી છે જે મહારાષ્ટ્ર, ગોવા, કર્ણાટક તમિલનાડુ અને કેરળ સુધી વિસ્તરે છે અને આનો અંત કન્યાકુમારી ભારતના સૌથી દક્ષિણ છેડા, પર થાય છે. પશ્ચિમ ઘાટનો ૬૦% ભાગ કર્ણાટકમાં આવેલો છે.
પશ્ચિમઘાટની શરૂઆત સાતપુડા પર્વતમાળાથી થાય છે. આગળ વધી તે મહારાષ્ટ્ર, ગોઆ, કર્ણાટક થઈ કેરળ અને તામિલ નાડુમાં વિલિન થાય છે. સૌથી ઉત્તરમાં આ પશ્ચિમ ઘાટની શરુઆત સહ્યાદ્રી ગિરિમાળાથી થાય છે. આ ગિરિમાળામાં ઘણાં હવા ખાવાના સ્થળ આવેલાં છે જેમ કે માથેરાન, લોનાવલા- ખંડાલા, મહાબળેશ્વર,પંચગિની, અંબોલી ઘાટ, કુડ્રેમુખ અને કોડગુ. ઉત્તર મહારાષ્ટ્રમાં આ ઘાટને સહ્યાદ્રી અને કેરળમાં આને સહ્યા પર્વતમ્ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. મૈસુર, કર્ણાટકની અગ્નિ દિશામાં આવેલી બિલિ ગિરિ રંગાના બેટ્ટામા,નામની ગિરિમાળા શેવરોય ગિરિમાળા અને તિરુમલા ગિરિમાળાને મળે છે અને આમ તે પશ્ચિમ ઘાટને પૂર્વ ઘાટ સાથે જોડે છે. પશ્ચિમ ઘાટના દક્ષિણ ભાગને તામિલનાડુમાં નિલગિરી મલઈ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
પશ્ચિમ ઘાટનું વાતાવરણ સમુદ્ર સપાટીથી ઊંચાઈ અને વિષુવવૃત્તથી અંતર અનુસાર બદલાતું જાય છે. નીચાળ વાળા ક્ષેત્રોનું વાતાવરણ સમુદ્ર ની સમીપતાને કારણે ગરમ અને ભેજવાળું વાતાવરણ ધરાવે છે. ઉત્તરી ક્ષેત્રોમાં ૧૫૦૦ મીટરથી વધુ ઊંચા અને દક્ષીણ ક્ષેત્રોમાં ૨૦૦૦મી થી ઊંચા ક્ષેત્રોમાં વાતાવરણ સમશીતોષ્ણ હોય છે. અહીં સરાસરી વાર્ષીક તાપમાન ૧૫સે જેટલું રહે છે. અમુક ક્ષેત્રોમાં ધુમ્મસ સામાન્ય છે અને શિયાળા દરમ્યાન તાપમાન શૂન્ય જેટલું થઈ જાય છે. ઉત્તરીય ક્ષેત્રોમાં સરાસરી વાર્ષિક તાપમાન ૨૦ સે અને દક્ષિણ ક્ષેત્રોમાં સરાસરી વાર્ષિક તાપમાન ૨૪ સે જેટલું રહે છે. દક્ષિણ ક્ષેત્રોમાં સૌથી ઠંડુ તાપમાન વરસાદી ઋતુમાં હોય છે.
ઉપમહાદ્વીપના છૂટા પડવાના ટૂંક સમયમાં જ આ દ્વીપકલ્પ તણાતો તણાતો મિલન જ્વાળામુખ, પૃથ્વીના શિલ વરણનો એક જ્વાળા મુખી કેન્દ્ર, જે આજના મિલન સ્થળે આવેલ છે તેના પરથી પસાર થયો. લગભગ ૬.૫ કરોડ વર્ષો પહેલાં જ્વાળામુખીના મહાવિસ્ફોટને કારણે દખ્ખણના સ્તરીત અગ્નિકૃત ખડકો, બેસાલ્ટ લાવાને કારણે બનેલ એક વિશાળ પટ્ટો જેથી મધ્ય ભરત બનેલું છે તે નિર્માણ પામ્યાં. જ્વાળામુખીય ઉર્દ્વગમની હલન ચલનને કારણે પશ્ચિમ ઘાટનો ઉત્તરીય એક તૃતીયાંશ ભાગ અસ્તિત્વમાં આવ્યો. પેટાણમાં થયેલી ઘુમટાકાર હલન ચલનને કારણે અમુક ૨૦ કરોડ વર્ષો પૂર્વે નિર્માણ થયેલા ખડકો સપાટી પર ઊંચકાઈ આવ્યાં ઉદા. નિલગિરિ પર્વતમાળા
પશ્ચિમ ઘાટમાં ઘણાં માનવ નિર્મિત સરોવરો અને તળાવો આવેલાં છે. તેમાં સૌથી પ્રખ્યાત તળાવો છે નિલગિરિ પર્વતમાળામાં આવેલ ઊટી તળાવ , કોડાયકેનલ તળાવ અને પળની ટેકરીઓમાં આવેલ બેરીજામ તળાવ. કેરળના વાયનાડમાં લક્કાડી ખાતે આવેલ પુકોડ તળાવ એક સુંદર તળાવ છે જેમાં નૌકા વિહાર અને બગીચા આદિની વ્યવસ્થા છે. મોટા ભાગના મોટાં તળાવો તામિલનાડુમાં આવેલાં છે. અન્ય બે નાના તળાવો દેવી કુલમ અને લક્ષ્મી હાથી મુનારની ગિરિમાળામાં આવેલા છે. યેરકાડ તળાવ શેવરોય ટેકરીઓમાં આવેલો છે.
જૂન અને સપ્ટેમ્બર વચ્ચે વર્ષા ઋતુ દરમ્યાન પશ્ચિમ ઘાટ ભેજ થી ભરેલા વાદળ માટે અવરોધક બને છે. પૂર્વ તરફ વહેતાં બેજથી ભારે બનેલાઅ વાદળોને ઉપર તરફ ચઢવું પડે છે. અને આમ કરતાં તેઓ પોતાનો મોટા ભાગનો વરસાદ ઘાટની હવાભિમુખ બાજુએ વરસાવી દે છે.આ ક્ષેત્રમાં વરસાદ ૩૦૦૦ -૪૦૦૦ મીમી જેટલો વરસે છે અને અમુક સ્થાનીય સ્થળે વરસાદ ૯૦૦૦ મિમી જેટલો પણ નોંધાયો છે. આ પર્વતોના વર્ષાછાયાના ભાગમાં ૧૦૦૦ મિમી જેટલો વરસાદ વરસે છે. જેથી સરાસરી વરસાદ ૨૫૦૦ મિમી જેટલો થાય છે. આંકડાકીય માહિતી પરથી જણાયું છે કે કોઈ એક સ્થળ અને વરસાદના પ્રમાણ વચ્ચે કોઈ સંબંધ નથી.
કેરળના વાયનાડના નિત્ય લીલા જંગલો ઉત્તરીય પ્રકારના પશ્ચિમ ઘાટથી દક્ષીણી પ્રકરના પરિસ્થિતિકી માં પ્રાવર્તન કરતું ક્ષેત્ર છે.દક્ષિણના પારિસ્થિતિકી ક્ષેત્રો વધ્ય્ આર્દ્ર અને ભાતીગળ પ્રજાતિઓનો સમાવેશ કરનારા હોય છે. નીચાણવાળા ક્ષેત્રોમાં પશ્ચિમ ઘાટના દક્ષીણી ભેજવાળા પાનખર જંગલો ક્યુલેનીયા પ્રજાતિના હોય છે તે સાથે સાગ, ડીપ્ટેરોક્રેપ અને અન્ય વૃક્ષો હોય છે. પશ્ચિમ ઘાટની દક્ષિણ ભાગના પોર્ર્વ તરફના વર્ષા છાયા પ્રદેશોમાં દખ્ખણના ઉચ્ચ પ્રદેશના શુષ્ક પાનખરનઅ જંગલો નિર્માણ થાય છે.
દક્ષિણ ભાગના ૧૦૦૦ મીટરથી ઉપરના ક્ષેત્રોમાં પશ્ચિમ ઘાટના ઉત્તરીય પર્વતીય વર્ષાવન પ્રકારના છે. આ જંગલો આસપાસની નીચાણ ભૂમિના જંગલો કરતાં થંડા અને આર્દ્ર હોય છે. અહીં મોટા ભાગે નીત્ય લીલા જંગલો હઓય છે પણ વધુ ઊંચાઈ ધરાવતાં અમુક સ્થળોએ વરસાદી ઘાસભૂમિ કે ટૂંકા જંગલો પણ જોવા મળે છે. ભારતીય દ્વીપ કલ્પમાં પશ્ચિમ ઘાટનો પર્વતીય વર્ષાવન ધરાવતો દક્ષિણ ભાગ જીવ પ્રજાતિઓની દ્રષ્ટીએ અત્યંત સમૃદ્ધ ક્ષેત્ર છે. પશ્ચિમ ઘાટની સપુષ્પ વનસ્પ્તિનો ૮૦% ભાગ આ જૈવિક ક્ષેત્રમાં મળી આવે છે.
પશ્ચિમ ઘાટ અને અરબી સમુદ્રની વચ્ચે આવેલા કિનારાના સાંકડા મેદાનના ઉત્તર ભાગને કોંકણ કિનારો અથવા માત્ર કોંકણ , મધ્ય ભાગને કાનરા અને દક્ષિણ ભાગને મલબાર કિનારો કે મલબાર ક્ષેત્ર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પશ્ચિમ ઘાટની પૂર્વીએ તરફના પ્રદેશને મહારાષ્ટ્રમાં દેશ ક્ષેત્ર કહે છે અને કર્ણાટકમાં માલેનાડુ ક્ષેત્ર કહે છે. પશ્ચિમ ઘાટમાં આવેલ સૌથી મોટું શહેર પુના છે તે આ ઘાટની પૂર્વ સીમાએ આવેલું છે. બિલિ ગિરિ રંગન ટેકરીઓ પશ્ચિમ અને પૂર્વ ઘાટના સંગમ પર આવેલી છે.
તલકાવેરી વન્યજીવન અભયારણ્ય એ મહત્ત્વપૂર્ણ જળ નિતારણ ક્ષેત્ર છે જે કાવેરી નદીને જળસભર રાખે છે. આ ક્ષેત્ર એ નિત્ય લીલા અને અલ્પ કાલીન લીલા જઁગલોનો બનેલ છે, ઊઁચાઈ પર શોલા ઘાસભૂમિ જોવા મળે છે. તીવ્ર ઢોળાવોને કારણે આ ક્ષેત્રમાં ઘણાં સુંદર ધોધ જોવા મળે છે. શિમોગા જિલ્લામાં આવેલા શરવતી અને સોમેશ્વર વન્યજીવન અભયારણ્ય એ તૃંગભદ્રા નદી પ્રણાલીનો જલ નિતારણ ક્ષેત્ર છે. પશ્ચિમ ઘાટમાંથી નીકળી મળતી નેત્રાવતી નદી મેંગલોર આગળ અરબી સમુદ્રને મળે છે.
પશ્ચિમ તરફથી વાતા વરસાદથી સભર એવા મોસમી પવનોને પશ્ચિમ ઘાટ રોકી દે છે . તેને કારણે ઘાટની પશ્ચિમ તરફ અત્યંત વરસાદ પડે છે. જ્યારે પૂર્વ તરફ વર્ષા
છાયાનો પ્રદેશ નિર્માણ પામે છે. અહીંના ઘાઢ જંગલો પણ વરસાદને ખેંચી લાવવમાં મદદ કરે છે. જંગલો સમુદ્ર પરથી વાઈને આર્દ્રતાથી ભરપુર ઉંચકાયેલા પવનોને થીજવવામાં મદદ કરે છે અને પ્રસ્વેદી કરણની પ્રક્રીયા દ્વારા ફરી તે ભેજને હવામાં મુક્ત કરે છે. આમ હવામાં ભળેલ ભેજ ફરી થીજી ને વરસાદ બની વરસે છે.
આ ક્ષેત્ર વિકાસ પ્રત્યે અતિ સંવેદનશીલ છે. પર્યાવરણ વીદ નોર્મન માયર્સના પ્રયત્નો થકી ૧૯૮૮માં આ ક્ષેત્રને સક્રીય પ્રાકૃતિક સ્થળ જાહેર કર્યું. ભલે આક્ષેત્ર ભારત ભૂમિનો ૫% જેટલો ભાગ રોકે છે પણ ઉચ્ચ પ્રજાતિની ૨૭% જેટલી વનસ્પતિ અહીં મળી આવે છે. તેમાંની ૧,૮૦૦ જેટલી વનસ્પતિઓ માત્ર આ ક્ષેત્રમાં જે ઉગે છે. આ પર્વતમાળા ૮૪ જેટલી દ્વીચર પ્રજાતિઓ, ૧૬ પક્ષી પ્રજાતિ, સાત સસ્તન પ્રજાતિઓ અને ૧,૬૦૦ સપુષ્પ નિવાસ સ્થાન છે.
પશ્ચિમ ઘાટ એ ખરેખર પર્વતો નથી તેઓ દખ્ખણના ઉચ્ચ પ્રદેશની ભંગાણ પામેલી કિનાર છે.એવું મનાય છે કે તેઓ ૧૫ કરોડ વર્ષો પહેલાં ગોંડવન મહાખંડના ખંડન સમયે અસ્તિત્વ માં આવી. મિયામી વિશ્વ વિદ્યાલયના ભૂસ્તર શાસ્ત્રી બેરોન અને હેરીસનના મતે માડાગાસ્કર થી છૂટા પડ્યાં પછી લગભગ ૧૦ કે ૮ કરોડ વર્ષો પહેલાં પશ્ચિમ ઘાટ અસ્તિત્વમાં આવ્યો. ભંગાણ પછી, પશ્ચિમ કિનારો એક ૧૦૦ મીટર ઊંચી ભેખડ સમો દેખાતો હશે.
પશ્ચિમઘાટના પર્વતોમાં મોટે ભાગે બેસાલ્ટનો બનેલી છે જે લગભગ ૩ કિમી ઊંડાઈ સુધી ફેલાયેલી છે. અન્ય પ્રકારના ખડકો જે મળી આવે છે તે છે ચાર્નોક્નાઈટ, ગ્રેનાઈટ નીસ, ખોન્ડલાઈટસ્, લેપ્તિનાઈટ, મેટામોર્ફીક નીસ અને છૂટક રીતે તૈયાર થયેલ ચૂનાના ખડકો, લોહ ખનિજ, ડોલેરાઈટ અને એનોર્થોસાઈટના સ્ફટિકો. દક્ષિણ તરફની ટેકરીઓમાં વધેલું લેટેરાઈટ અને બોક્સાઈટ પણ જોવા મળે છે.
મહારાષ્ટ્રમાં આવેલ મુખ્ય તળાવો છે: લોનાવલા અને વલવણ તળાવ. કર્ણાટકમાં આવેલ મુખ્ય તળાવો છે: વી.વી. સાગર, કે. આર. સાગર અને તૃંગભદ્રા. તમિલનાડુમાં આવેલ મુખ્ય તળાવો છે: મેત્તુર, અપર ભવાની, મુકુર્તી, પાર્સન્સ વેલી, પોર્થુમુંડ, એવેલાન્ચ, એમરોલ્ડ, પાયકારા, સેન્ડીનલ્લા અને ગ્લેનમોર્ગન. કેરળમાં આવેલ મુખ્ય તળાવો છે: કુંડલી અને મડ્ડુપટ્ટી.
પશ્ચિમ ઘાટના દક્ષીણ ભાગ કરતાં ઉત્તર ભાગ વધુ શુષ્ક છે. નીચાણ વાળા ક્ષેત્રો પશ્ચિમ ઘાટના ઉત્તરીય ભેજવાલા પાનખર ના જંગલો બનાવે છે જે મોટા ભાગના સાગના જંગલો માં હોય છે. ૧૦૦૦ મીટરથી વધુ ઊંચાઈએ જંગલો ઠંડા અને આર્દ્ર હોય છે અને તે પશ્ચિમ ઘાટના ઉત્તરીય પર્વતીય વર્ષાવન નિર્માણ કરે છે જે લોરેન્સી પ્રકારના હોય છે.
સાલ્હેર , કળસુબાઈ , મહાબળેશ્વર , સોન્સોગોર , કેમ્મનગુન્ડી , તાડીનદામો , મુલ્લાયાનગિરિ , બાબાબુદાનગિરિ , કુન્ડેરમુખ , પુષ્પગિરિ , કુમાર પર્વત , ડોડાબેટ્ટા અને અનાઈ મુડી .
પશ્ચિમ ઘાટમાં ચાર પ્રકારના સમશીતોષ્ણ અને ઉપ સમશીતોષ્ણ ભેજ વાળા પહોળા પાંદડા વાળા જંગલો આવેલાં છે. પશ્ચિમ ઘાટના ઉત્તરીય ભેજવાળા પાનખર જંગલો, પશ્ચિમ ઘાટના ઉત્તરીય પર્વતીય વર્ષાવન, પશ્ચિમ ઘાટના દક્ષીણી ભેજવાળા પાનખર જંગલો અને પશ્ચિમ ઘાટના દક્ષીણી પર્વતીય વર્ષાવન.
તે સૌમાં સૌથી પ્રખ્યાત છે જોગનો ધોધ, કુંચીકલ ધોધ શિવસુંદરમ ધોધ અને ઉઁચલી ધોધ. જોગ ધોધ એશિયાનો સૌથી વધુ ઊંચાઇએથી સીધો ખાબકતો ધોધ છે અને તે વિશ્વના ૧૦૦૧ પ્રાકૃતિક અજાયબીની સૂચિમાં પણ સ્થાન પામ્યો છે.
પશ્ચિમ ઘાટમાંથી નીકળતા મોટા ભાગના વરસાદી ઝરણાં કૃષ્ણા કે કાવેરી નદીને મળે છે. આ નદીઓ પર બંધ બાંધી તેમાંથી જળ વિદ્યુત નિર્માણ કરવામાં આવે છે અને ખેતીવાડીને પુરું પડાય છે.
૨૦૦૬માં ભારતે યુનેસ્કોના મૅબ હેઠળ પશ્ચિમ ઘાટને વિશ્વ ધરોહરની યાદીમાં ઉમેરવા માટે અરજી કરી છે. આમાં સાત ક્ષેત્રોનો સમાવેશ છે:
ઉત્તર મહારાષ્ટ્રના અમુક ક્ષેત્રો ને વધુ પ્રમાણમાં વરસાદ મળ્યાં પછી એક લાંબો શુષ્કકાળ હોય છે જ્યારે દક્ષિણ ત્તરફના પ્રદેશમાં લગભગ આખું વર્ષ વરસાદ પડે છે.
વર્ષાઋતુમાં વરસેદા વરસાદ દ્વારા અગણીત ઝરણાઓ નિર્માણ થઈ પશ્ચિમ ઘાટના ઢોળાવો પરથી વહે છે જે એક મનોરમ્ય દ્રશ્ય હોય છે.
જ્ઞાનાત્મકતામાં હાનિ પહોંચવાથી ટૂંકા ગાળા કે લાંબા ગાળાની યાદશક્તિ ની રચનાની સક્ષમતામાં હંગામી ધોરણે ઘટાડો થઈ શકે છે. ચિત્તભ્રમણા દરમિયાન ટૂંકાગાળાની યાદાશક્તિ સંબંધિત મુશ્કેલ પ્રવૃત્તિઓ જેમ કે એક ફોન નંબરનું પુનરાવર્તન સંભવતઃ સતત અવ્યવસ્થિત રહે પરંતુ ટૂંકાગાળાની યાદશક્તિ સંબંધિત સરળ પ્રવૃત્તિઓ જેમ કે એક જ શબ્દનું પુનરાવર્તન અથવા કોઈ સરળ પ્રશ્નનો જવાબ આપવા માટે તેને લાંબા સમય સુધી યાદ રાખવા જેવી બાબતોએ કદાચ હાનિ ન પણ પહોંચે. ચિત્તભ્રમણામાં નવી લાંબાગાળાની યાદશક્તિની રચનામાં ઘટાડો સામાન્યપણે જોવા મળે છે કારણ કે ટૂંકાગાળાની યાદશક્તિની કામગીરીની સરખામણીએ લાંબાગાળાની યાદશક્તિની રચનાના પ્રારંભિક તબક્કે સામાન્યપણે વધુ પડતી ધ્યાન કેન્દ્રીતતાની જરૂર હોય છે. જૂની સ્મૃતિઓ એકાગ્રતા વગર જ યથાવત રહેતી હોવાથી, અગાઉથી રચાયેલી લાંબાગાળાની સ્મૃતિ સામાન્યપણે તમામ પરંતુ ચિત્તભ્રમણાના સૌથી ગંભીર કેસોમાં જળવાઈ રહે છે. (અને જ્યારે નાશ પામે છે ત્યારે અતિક્ષુબ્ધ સ્થિતિથી નહીં પરંતુ મગજના અંતર્ગત રોગવિજ્ઞાનના આધારે નાશ પામે છે).
સામાન્યપણે દેખીતી રીતે વર્તનમાં ગંભીર માનસિક અપક્રિયા જોવા મળે તેને ચિત્તભ્રમણા કહેવાય છે, જે મિકેનિકલી વેન્ટિલેટેડ મેડિકલ અને સર્જિકલ આઈસીયુ ના દર્દીઓમાં 60 ટકાથી 80 ટકા અને નોન વેન્ટિલેટેડ મેડિકલ આઈસીયુ ના દર્દીઓમાં 50 ટકાથી 70 ટકા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. આઈસીયુ માં રોકાણ દરમિયાન ગંભીર ચિત્તભ્રમણાની સમસ્યા થાય છે જે નોસોકોમિઅલ ન્યૂમોનિયા, સેલ્ફ-એક્સટુબેશન અને રેઈન્યુબેશન સહિત મેડિકલ વેન્ટિલેશન આવતી સમસ્યાઓ સાથે સંકળાયેલ છે. આઈસીયુ ચિત્તભ્રમણાના કારણે બીમારીની ગંભીરતા સહિત અલગ અલગ સંબંધિત સમસ્યાઓને અંકુશમાં લેવાના પ્રયત્નો છતા છ મહિને દર્દીના મૃત્યુનું જોખમ 3 થી 11 ગણુ વધી જાય છે. અંતે, કેટલાક લોકો દ્વારા ડિરીલીયમને છઠ્ઠા મહત્વપૂર્ણ ચિહ્ન દ્વારા ઓળખવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે અને ચિત્તભ્રમણાનું નિદાન નિયમિત આઈસીયુ મેનેજમેન્ટના ભાગરૂપે હોવું જોઈએ તે સલાહભર્યું છે. વયસ્ક લોકોને સંભવતઃ ચિત્તભ્રમણા અને ડિમેન્શિયાના ચોક્કસ આ ગુણનું જોખમ રહે છે. ચિત્તભ્રમણાના પેથોસાઈકોલોજિક તંત્ર વધુ સુધારેલી નિદાન પ્રક્રિયા અને પ્રબળ સારવાર છતા ચોક્કસપણે તો સમજી શકાતું જ નથી.
ચિત્તભ્રમણાનો સમયગાળો વિશિષ્ટ રીતે અંતર્ગત કારણોથી અસર પામે છે. જો તાવના કારણે હોય તો, અતિક્ષુબદ્ધ સ્થિતિ મોટાભાગે તાવની તીવ્રતાની અસર ઘટવા સાથે ઓછી થતી જાય છે. જોકે, લાંબા સમયથી એમ માનવામાં આવે છે કે ચિત્તભ્રમણાના કેટલાક કિસ્સા અમુક મહિનાઓ સુખી રહે છે અને કદાચ તે જ્ઞાનાત્મક કામગીરીમાં કાયમી ઘટાડા સાથે પણ સંબંધ ધરાવતા હોઈ શકે છે. બર્નોગે 1583માં કહ્યું હતું કે જો ચિત્તભ્રમણાનું નિરાકરણ થાય તો પણ, તેમાં “યાદશક્તિ અને તર્કશક્તિ ગુમાવવા”ની સ્થિતિ આવી શકે છે. એવા લોકો કે જે ક્યારેક ચિત્તભ્રમણાથી પીડાયા હોય અને હાલ સામાન્ય જ્ઞાનાત્મકતા ધરાવતા હોય તેવા દર્દીઓમાં પાછળના વર્ષોમાં ડિમેન્શિયા નું જોખમ વધતુ થાય છે તેવા તારણો તાજેતરના અભ્યાસમાં આવ્યા છે. જોકે, આ પ્રકારના સંખ્યાબંધ કિસ્સામાં, બેશકપણે ચિત્તભ્રમણાની અલ્પત્તમ માનસિક અપક્રિયા ની અગાઉ ન ધારેલી સ્થિતિનો કારણદર્શક પ્રકાર નથી હોતો પરંતુ માત્ર તણાવ સાથે હંગામી ધોરણે ખુલ્લા પડવાની પ્રક્રિયા તરીકે કામ કરે છે.
ચિત્તભ્રમણા સંવેદનાના સંખ્યાબંધ ગ્રેડમાં અલગ અલગ રીતે જોવા મળતું હોવાથી તમામ લક્ષણો સંભવતઃ ઘણા જુદા જુદા જોવા મળે તેવી શક્યતા છે. ધ્યાન કેન્દ્રીતતામાં આવતી સામાન્ય અસક્ષમતાના પરિણામે માત્ર ખૂબ જ જટીલ સમસ્યાઓનો ઉકેલ ન લાવી શકવાની જ સમસ્યા થાય છે. એક શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ જોઈએ તો, કોઈ ગણિતવિદ્ જો તાવ જેવી કોઈ સમસ્યાથી પીડાતો હોય તો તેના રચનાત્મક કાર્યને કદાય યોગ્ય રીતે ન કરી શકે પરંતુ તેના રોજીંદા જીવનની પાયાની પ્રવૃત્તિઓ કરવામાં તેને કોઈ સમસ્યા નહીં પડે. જોકે, ચિત્તભ્રમણા વધુ પ્રબળતા પૂર્વક આવે છે અને તે અન્ય માનસિક કામગીરીઓમાં પણ ગરબડ ઉભી કરે છે અને તે કદાચ તે અચેતનાને વધુ વ્યાપક કરે છે અથવા જો જડવૃત્તિ માં વધારો કરે છે. બાદમાં આવતી અન્ય માનસિક સ્થિતિમાં વ્યક્તિ સંભવતઃ અચાનક જાગી જાય અને ઝડપથી જાગૃત અવસ્થામાં આવી સંખ્યાબંધ ઉત્તેજનાત્મક બાબતોએ પ્રતિક્રિયા આપે અને કોઈપણ અનુબદ્ધ ગતિવિધિ માટે સક્ષમ હોય પરંતુ કોઈપણ અર્થપૂર્ણ માનસિક કામગીરી કરવા માટે કોઈપણ રીતે સક્ષમ ન હોય તેવી સ્થિતિમાં જોવા મળે છે.
ચિત્તભ્રમણા સંભવતઃ આવેશ અથવા લડાયકતાના ‘સકારાત્મક’ લક્ષણો દ્વારા દેખાતી વિવિધ અતિસક્રિયતા અથવા બોલચાલની અસક્ષમતા અથવા બેધ્યાનપણુ અથવા કોઈપણ જ્ઞાનના પાલનની અસક્ષમતા જેવા ‘નકારાત્મક’ લક્ષણોના દ્વારા દેખાતી વિવિધ અલ્પસક્રિયતા ને ગણવામાં આવે છે. એક એવી બિન-તબીબી અવધારણા છે કે જેને ખૂબ જ ભ્રમણાઓ થતી હોય તેને પાગલ વ્યક્તિ કહેવામાં આવે છે, પરંતુ તબીબી રીતે જેને પાગલ કરવામાં આવે તેમાંથી મોટાભાગના લોકોને આભાસ કે ભ્રમણાઓની સમસ્યા હોતી નથી. ચિત્તભ્રમણા સામાન્ય પણે સજાગ્રતામાં વિક્ષેપ સાથે સંકળાયેલી સમસ્યા છે. જ્ઞાનાત્મકતામાં પરિવર્તન અથવા કોઈ ચોક્કસ ગરબડમાં થતો વધારો, દર્દીમાં અગાઉથી હાજર, સ્થાપિત કે વિકસી રહેલા ચિત્તભ્રંશ માટે ફરજિયાતપણે જવાબદાર ન ગણી શકાય. સામાન્યપણે ચિત્તભ્રમણામાં સમયાનુસર ઝડપથી થતો ફેરફાર આગળ જતા મોટો તફાવત ઉભો કરે છે.
અતિક્ષુબ્ધ અવસ્થામાં વિચિત્ર પ્રકારની માન્યતાઓ પણ જોવા મળે છે, પરંતુ તબીબીય દ્રષ્ટિએ તેને ભ્રમણાના મજબૂત લક્ષણ તરીકે ન ગણી શકાય કારણ કે તે ખૂબ ટૂંકા ગાળાની હોવાનું ગણાય છે (એટલે કે તે હંગામી ભ્રમણાઓ છે- જેવી કે, એક નર્સ એવી વ્યક્તિ છે જે તેના ભૂતકાળથી ઈજાના કારણની કોશિષ કરે છે). રસપ્રદ વાત એ છે કે, કેટલાક કિસ્સામાં પીડિત વ્યક્તિમાં ચિત્તભ્રમણા બાદ સંભવતઃ ખોટી અથવા ભ્રામક સ્મૃતિઓ રહી જાય છે, જેમાં તેમની યાદશક્તિ ગૂંચવણભર્યા વિચારોના આધાર પર હોય છે અથવા સંવેદનાઓનું ડિસ્ટોર્શન જે ચિત્તભ્રમણાના તબક્કા દરમિયાન જોવા મળે છે. અન્ય ઉદાહરણો વાસ્તવિકતાઓને સપનાથી અલગ કરવામાં અસક્ષમતારૂપ બનશે.
ચિત્તભ્રમણાથી પીડાતી વ્યક્તિ સ્પષ્ટ અને સુસંગત વિચારશક્તિ ગુમાવી દે છે. ધ્યાન આપવાની અસક્ષમતા , અથવા લક્ષ્ય-નિદેશિત વિચારસરણીમાં પણ સંભવતઃ તેમની અવ્યવસ્થિત અને અસંગત બોલીમાં આ લક્ષણ જોવા મળે છે. તેમના વિચારોમાં આ પ્રકારની મર્યાદાઓ તેમના ઉદ્દેશ્યવિહિન વર્તન જેમકે ખોળાખોળ કરવી, કંઈ શોધવા માટે આમતેમ ફાંફા મારવા, એક જ ઉદ્દેશ્ય કે દિશાના કામને પૂર્ણ કરવામાં ઘણી મુશ્કેલી પડવી વગેરેમાં જોવા મળે છે - વધુ સ્પષ્ટ રીતે કહીએ તો અતિક્ષુબદ્ધ વ્યક્તિ સંભવતઃ સતત અપૂર્ણ અને અસંબંધિત પ્રવૃત્તિઓમાં જ વ્યસ્ત રહે છે.
કાળજીપૂર્વકના મૂલ્યાંકન વગર, ચિત્તભ્રમણામાં સરળતાથી સંખ્યાબંધ માનસિક વિકૃતિઓના કારણે ગૂંચવાણ ઉભી થાય છે કારણ કે સંખ્યાબંધ ચિહ્નો અને લક્ષણો ડિમેન્શિયા, ડીપ્રેશન અને સાઈકોસિસ માં જોવા મળતી સ્થિતિ છે. ચિત્તભ્રમણા સંભવતઃ એકમાત્ર એવી સૌથી સામાન્ય તીવ્ર અસર છે જે જનરલ હોસ્પિટલોમાં પુખ્તવયનાઓને અસર કરે છે. તે હોસ્પિટલમાં દાખલ થયેલા 10 થી 20 ટકા પુખ્ત લોકોને અસર કરે છે અને 30થી 40 ટકા હોસ્પિટલમાં દાખલ થયેલા વયસ્ક દર્દીઓ તેમજ આઈસીયુ માં અંદાજે 80 ટકા દર્દીઓને અસર કરે છે.
દિશાહિનતાને આસપાસની સ્થિતિ, પરિસ્થિતિ અને એવા સંદર્ભો કે જેમાં વ્યક્તિ જીવે છે તે અંગેની અજાગૃકતાના અભાવ તરીકે ગણવામાં આવે છે. તે સંભવતઃ ચિત્તભ્રમણા સાથે પણ જોવા મળી શકે છે પરંતુ તેની નોંધ લેવી જરૂરી નથી. દિશાહિનતા સમય (દિવસમાં શું સમય થયો, અઠવાડિયાનો કયો દિવસ થયો કે મહિનો, ઋતુ અથવા કયુ વર્ષ ચાલે છે તે પણ ખબર ન હોય), સ્થળ કે વ્યક્તિ માં જોવા મળી શકે છે.
સામાન્યપણે, ચિત્તભ્રમણાને તંદ્રાધીનતા, દિશાહિનતા અને ભ્રામકતા માટે દર્શાવવામાં આવે છે. જોકે, વ્યાપક તબીબીય પરિભાષામાં ધ્યાન આપવાની અસક્ષમતા અને અનિંદ્રા તેમજ ગંભીર આવેશ અને ત્રાસદાયિતા સહિત સંખ્યાબંધ અન્ય લક્ષણો પણ “ચિત્તભ્રમણા”ને વ્યાખ્યાયિત કરે છે, અને તેની વ્યાખ્યા માટે ભ્રામકતા, તંદ્રાધીનતા કે દિશાહિનતાની જરૂર હોતી નથી. ‘ગંભીર ગૂંચવણભરી સ્થિતિ’ અંગે જાણકારી મળતા પહેલા તબીબી ઇતિહાસમાં ચિત્તભ્રમણા માનસિકવિકૃતિના સૌથી જૂના પ્રકારો પૈકી એક છે.
ચિત્તભ્રમણામાં આભાસ અથવા તો ડિસ્ટોર્શન સ્થિતિ જોવા મળે છે પરંતુ નિદાન માટે તે જરૂરી નથી. સામાન્યપણે આ વિઝ્યુઅલ ડિસ્ટોર્શન હોય છે અને તે સંખ્યાબંધ નાની પેટે સરકતી રચનાઓ (ખાસ કરીને ચિત્તભ્રમણા ટર્મન્સ વખતે ગંભીરરીતે દારુ બંધ કરવાથી થાય છે)થી તૈયાર થાય છે અથવા કદમાં ડિસ્ટોર્શન અથવા આસપાસના વાતાવરણની તીવ્રતાથી રચાય છે.
ચિત્તભ્રમણા સંભવતઃ સામાન્ય કે મોટી શારીરિક બીમારીના કારણે થઈ શકે છે અથવા અન્ય કોઈ પ્રક્રિયા કે જે સામાન્ય જીવનરસમાં થતા ફેરફારો અથવા મગજની કામગીરીમાં દખલ કરતી હોય તેના કારણે થઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો, તાવ, દુખાવો, ઝેર , મગજમાં ઈજા, સર્જરી, આઘાતજનક આંચકો, અન્ન, પાણી કે ઊંઘનો અભાવ, અને ચોક્કસ દવા કે દારુ આધારિત સ્થિતિના પાછા ખેંચાતા લક્ષણો આ તમામ બાબતો ચિત્તભ્રમણાના કારણ તરીકે ઓળખાય છે.
જો દિશાહિનતા હોય તો પણ જ્ઞાનાત્મક કામગીરીને ચિત્તભ્રમણા માટે તબીબીય માપદંડ તરીકે ગણવા અપૂરતી છે. આથી એવા લોકો કે જેઓ પોતે કોણ છે અને ક્યાં છે તે અંગે સંપૂર્ણ જાગૃત હોવા છતા એકાગ્રતાના અભાવે વિચારી ન શકતા હોય તો તેમને તબીબીય રીતે અતિક્ષુબ્ધ કહી શકાય. દરેક વ્યક્તિમાં સરેરાશ રીતે ચિત્તભ્રમણાનો તબક્કો એવી સ્થિતિ કે જેમાં ચરમસીમાની પીડા, ઊંઘનો અભાવ અથવા ભાવનાત્મક આઘાત જોવા મળે તેની લગભગ સમકક્ષ હોય છે.
જાગૃકતામાં ગરબડ (જેમકે, પરિસ્થિત પ્રત્યે જાગૃતિની ઘટી ગયેલી સ્પષ્ટતા, સાથે કોઈપણ બાબતે ધ્યાન આપવાની, ધ્યાન ટકાવી રાખવાની ઘટતી સક્ષમતા કે અન્યત્ર ધ્યાન ખેંચાઈ જવું)
જ્ઞાનાત્મકતામાં પરિવર્તન (જેમકે, સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવાની ક્ષમતામાં ઘટાડો અથવા યાદશક્તિમાં ઘટાડો) અથવા સમજશક્તિમાં ગરબડ
ચિત્તભ્રમણાની સારવારમાં દર્દીમાં હાલમાં જોવા મળતા કારણોની સારવાર પણ જરૂરી છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં હંગામી સારવાર અથવા દર્દશામકથી સારવાર અથવા લક્ષણો આધારિત સારવાર દર્દીઓને આરામ આપવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે અથવા તેથી દર્દીને વધુ સારી રીતે રાખી શકાય છે (દા.ત. એવો દર્દી કે કંઈપણ સમસ્યા વગર તેના જીવન માટે જરૂરી એવી વેન્ટિલેશન ટ્યૂબ ખેંચવાનો પ્રયાસ કરતો હોય).
ચિત્તભ્રમણા પોતે એક બીમારી નથી પરંતુ તે એક તબીબીય સિન્ડ્રોમ છે જે મગજ સંબંધિત હયાત બીમારી કે નવી ઊભી થઈ રહેલી સમસ્યાના કારણે જોવા મળે છે. તેના ઘટકોની (ધ્યાન કેન્દ્રીતાની અસક્ષમતા, માનસિક ગૂંચવણ અને જાગૃકતા, લૌકિક અને સ્થાનિક દિશામાનમાં વિવિધ પ્રકારે થતી હાનિ) જેમ ચિત્તભ્રમણાએ આગોતરા મગજ કે માનસિક અપક્રિયા ના લક્ષણો હોય છે.
પ્રભાવની અસામાન્યતા કે જે કદાચ ચિત્તભ્રમણાની સ્થિતિમાં હોય તેમાં સંભવતઃ સંખ્યાબંધ વિકૃતિઓ હોવાનું માનવામાં આવે છે અથવા સમન્વિત ભાવનાત્મક સ્થિતિઓ હોવાનું માનવામાં આવે છે. ભાવનાત્મક સ્થિતિમાં સંભવતઃ વધઘટ આવી શકે છે માટે અતિક્ષુબ્ધ વ્યક્તિમાં કદાચ ઝડપથી પરિવર્તનો જોવા મળે છે, ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો, ત્રાસ, ઉદાસિનતા અને ઈર્ષા.
ધ્યાન કેન્દ્રીતતા સહિત મોટાભાગની માનસિક આવડતો સમસ્યાઓના નિવારણ માટે જરૂરી હોવાથી આ સક્ષમતાને પણ ચિત્તભ્રમણામાં માઠી અસર પડે છે. જોકે, જ્યારથી સમસ્યાના નિરાકરણમાં સંખ્યાબંધ ગૌણ આવડતો અને મગજની પાયાની સક્ષમતા કે જે પૈકી કેટલીક અતિક્ષુબ્ધ દર્દીમાં ઘટી શકે છે તેનો સમાવેશ થયા બાદ આ બાબતને ગૌણ બાબત તરીકે ગણવામાં આવે છે.
ચિત્તભ્રમણા અંગની નિષ્ક્રિયતાનું ખૂબ જ સામાન્ય અને અચોક્કસ લક્ષણ છે, જ્યાં અંગ તરીકે મગજને ગણવામાં આવે છે. વધુમાં મગજમાં રચનાની ક્ષતિ સાથે સંકળાયેલા સંખ્યાબંધ અંગ સંબંધિત કારણો કે ચયાપચયની સમસ્યાઓ, તેમજ કેટલાક માનસિક રોગના કારણો કે જેમાં સંભવતઃ માનસિક ઘટક અથવા ભાવનાત્મક તણાવ કે માનસિક સમસ્યા પણ હોઈ શકે.
દવાઓ કે ડ્રગ્સનો ડોઝ બંધ કરવો એ ચિત્તભ્રમણા માટે જવાબદાર એવું ઘણું સામાન્ય કારણ છે. સૌથી વધારે દારુનું સવેન બંધ કરવાથી કે બેન્ઝોડાઈઝેપાઈનનું સેવન બંધ કરવાથી અથવા તો અન્ય કોઈ ડ્રગ્સ એટલે કે માન્ય દવાઓ અથવા નશીલા પદાર્થો બંધ કરવાથી કેટલીક વખત ચિત્તભ્રમણાની સમસ્યા થાય છે.
તબીબી ક્ષેત્રે તેને તંદ્રાવસ્થાના પર્યાય તરીકે ગણવામાં આવતી નથી અને તેના વગર પણ આ સ્થિતિ જોવા મળી શકે છે. ચિત્તભ્રમણા અને ચિત્તભ્રંશ વચ્ચે સામ્યતા નથી , છતા બંને લક્ષણો પાગલ વ્યક્તિમાં સાથે જોવા મળે છે.
વધુમાં, મગજની અપક્રિયામાં ઝડપી અને ધીમા લક્ષણો વચ્ચે પણ આદાનપ્રદાન થતુ હોય છે; ખાસ કરીને જે લોકો પહેલાથી જ ધીમી માનસિક અપક્રિયાથી પીડાતા હોય તેમનામાં અતિક્ષુબદ્ધ સ્થિતિ ખૂબ સરળતાથી ઉભી થાય છે.
વયસ્ક લોકોમાં પેશાબતંત્રમાં ચેપને ચિત્તભ્રમણાનું સામાન્ય કારણ માનવામાં આવે છે, કે જેનો સરળતાથી એન્ટિબાયોટિક વડે ઈલાજ કરી ચિત્તભ્રમણાને પાછળ ધકેલી શકાય છે.
ચિત્તભ્રમણાની કેટલીક તબીબીય વ્યાખ્યાઓ છે અને આઈસીડી-10 સહિત). જોકે, તમામ સમાવિષ્ટોમાં કેટલાક પાયાના લક્ષણો છે.
ચોક્કસ રોગવિજ્ઞાન અનુસાર સંખ્યાબંધ કારણોની યાદી છે, ચિત્તભ્રમણાના કારણોની મુખ્ય શ્રેણીઓમાં નીચેના કારણોનો સમાવેશ શાય છેઃ
સર્વગ્રાહી – કટોકટી પ્રબંધકોએ આપત્તિ સાથે સંબંધ ધરાવતાં તમામ જાન-માલ હાનિકર્તા જોખમો, તમામ તબક્કાઓ, તમામ અસર પામનારાઓ અને તમામ અસરો અંગે વિચારવું અને તેમને ગણનામાં લેવા જોઈએ.
પ્રગતિશીલ – કટોકટી પ્રબંધકોએ ભવિષ્યની આપત્તિઓનું અનુમાન બાંધવું અને આપત્તિ-પ્રતિરોધી અને આપત્તિ-લવચિક સમુદાયો બનાવવા માટે નિવારણનાં તેમ જ તૈયારીનાં પગલાં લેવાં.
જોખમથી દોરાતું – કટોકટી પ્રબંધકો અગ્રિમતાઓ અને સ્રોતો સોંપવામાં તવાયેલા જોખમ વ્યવસ્થાપન સિદ્ધાંતો નો ઉપયોગ કરે.
સહયોગી – કટોકટી પ્રબંધકો વ્યક્તિઓ અને સંગઠનો વચ્ચે બૃહદ્ અને નિષ્ઠાવાન સંબંધો રચે અને જાળવે જેથી ભરોસાને પ્રોત્સાહન મળે, ટીમના વાતાવરણની હિમાયત થાય, સર્વાનુમત બંધાય, અને કમ્યુનિકેશનને પ્રોત્સાહન મળે.
સંયોજિત- કટોકટી પ્રબંધકો સમાન હેતુ પ્રાપ્ત કરવા માટે પ્રસ્તુત તમામ લેવાદેવા ધરાવનારાઓની પ્રવૃત્તિઓને એક રેખામાં સંયોજિત કરે છે.
વ્યાવસાયિક – કટોકટી પ્રબંધકો વિજ્ઞાન અને જાણકારી-આધારિત અભિગમનું મૂલ્ય કરે છે; જે શિક્ષણ, તાલીમ, અનુભવ, નૈતિક અમલ, જાહેર સેવા અને સતત સુધારણા પર આધારિત હોય.
સજ્જતાના તબક્કામાં, કટોકટી પ્રબંધકો તેમના જોખમોને સંભાળવા અને તેમનો સામનો કરવા માટે કાર્યયોજના વિકસિત કરે છે અને આવી કાર્યયોજનાના અમલીકરણ માટે જરૂરી એવી આવશ્યક ક્ષમતાઓ વિકસિત કરવા માટે પગલાંઓ લે છે. સજ્જતાનાં સામાન્ય પગલાંઓમાં સમાવિષ્ટ હોય છેઃ
કટોકટી સેવાઓની યોગ્ય જાળવણી-નિભાવ અને તાલીમ, જેમાં સમુદાય કટોકટી પ્રતિભાવ ટીમો જેવા સામૂહિક માનવ સ્રોતો પણ હોઈ શકે.
આપતકાલીન આશ્રય સ્થાનો અને જે-તે સ્થળ ખાલી કરવાની યોજનાઓ સાથે પ્રજાને કટોકટીની ચેતવણી આપવાની પદ્ધતિઓ વિકસાવવી તથા તેને અમલમાં મૂકવી.
નાગરિકોમાં તાલીમ પામેલા સ્વયંસેવકોનાં સંગઠનો વિકસાવવા. સામૂહિક કટોકટીઓમાં વ્યવસાયિક કટોકટી કાર્યકરો ઝડપથી કામના બોજા તળે દબાઈ જાય છે એટલે તાલીમ પામેલા, સુગઠિત, જવાબદાર સ્વયંસેવકો અત્યંત મૂલ્યવાન છે. સમુદાય કટોકટી પ્રતિભાવ ટીમ જેવાં સંગઠનો અને રેડ ક્રોસ એ તાલીમ પામેલા સ્વયંસેવકોનો તૈયાર સ્રોત છે. રેડ ક્રોસના કટોકટી વ્યવસ્થાપનને કૅલિફોર્નિયા, અને ફેડરલ આપાતકાલીન પ્રબંધન એજન્સી એમ બંને દ્વારા ઊંચા ક્રમાંકનો મળ્યાં છે.
રિકવરી તબક્કાનું લક્ષ્ય અસર પામેલા વિસ્તારને તેની પહેલાંની સ્થિતિએ પાછો સ્થાપિત કરવાનું છે. તેના હાર્દમાં તે પ્રતિભાવના તબક્કાથી જુદો પડે છે; એકવાર તાત્કાલિક જરૂરિયાતો પર ધ્યાન અપાયા બાદની સમસ્યાઓ અને નિર્ણયો સાથે રિકવરી પ્રયાસોનો સંબંધ હોય છે. રિકવરી પ્રયાસોમાં મુખ્યત્વે નાશ પામેલી મિલકતને ફરીથી ઊભી કરવી, ફરીથી રોજગારી ઊભી કરવી, અને અન્ય આવશ્યક માળખાકીય સુવિધાઓની સુધારણાની કામગીરી સંબંધિત પગલાંઓ સામેલ હોય છે. સમુદાય અને આંતરમાળખાકીય સુવિધાઓમાં રહેલાં આપત્તિ-પૂર્વેના મૂળગત જોખમો ઘટાડવાના લક્ષ્ય સાથે, "પાછું વધુ સારું બાંધવા" માટેના પ્રયાસો હોવા જોઈએ. અસરકારક રિકવરી પ્રયાસોનું એક અગત્યનું પાસું તે 'તકની બારી'નો ફાયદો ઉઠાવીને, જે કદાચ અન્યથા અપ્રિય હોઈ શકે તેવા જોખમ-ઘટાડવા માટેના પગલાંઓને અમલમાં મૂકવાનું છે. જ્યારે તાજેતરમાં ત્રાટકેલી આપત્તિની યાદ તાજી હોય, ત્યારે એ આપત્તિગ્રસ્ત વિસ્તારના નાગરિકો જોખમ-ઘટાડવા સંબંધેના બદલાવોને સ્વીકારે તેવી શક્યતાઓ વધુ હોય છે.
સજ્જતા એ આપત્તિને ઘટતાં રોકવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે, જ્યારે અંગત સજ્જતા એ જ્યારે આપત્તિ ત્રાટકે ત્યારે ઉપયોગમાં લેવા માટેના સાધનો અને પ્રક્રિયાઓને તૈયાર કરવાને કેન્દ્રમાં રાખે છે, જેમ કે, આયોજન. સજ્જતાનાં પગલાંઓ અનેક રૂપમાં હોઈ શકે છે જેમાં આશ્રયસ્થાનોનું બાંધકામ, ચેતવણી ઉપકરણો નંખાવવા, જીવન-રેખા સેવાઓના બૅક અપનું સર્જન , અને જે-તે સ્થળ ખાલી કરાવવાની યોજનાઓનો પૂર્વપ્રયોગ કરવો સમાવિષ્ટ છે. જરૂરિયાત મુજબ, બે સરળ પગલાંઓ વ્યક્તિને જે-તે ઘટનાથી બહાર રહેવા અથવા સ્થળ-ખાલી કરવા માટે તૈયાર રહેવા મદદરૂપ થઈ શકે. સ્થળ-ખાલી કરવા માટે, આપત્તિ પુરવઠા કિટ તૈયાર કરી શકાય અને આશ્રયના હેતુઓ માટે પુરવઠાનો અનામત જથ્થો ઊભો કરી શકાય. અધિકારીઓ ઘણી વખત "72 કલાકની કિટ" જેવી જીવતા રહેવા માટેની કિટ તૈયાર કરવાની હિમાયત કરતા હોય છે. આ કિટમાં ખોરાક, દવાઓ, ફ્લેશલાઈટો, મીણબત્તીઓ અને પૈસા હોઈ શકે. વધુમાં, મૂલ્યવાન વસ્તુઓને સલામત વિસ્તારમાં રાખવાની ભલામણ પણ કરવામાં આવે છે.
2007માં, ના ઇમર્જન્સી મૅનેજમેન્ટ હાયર ઍજ્યુકેશન પ્રોજેક્ટના ડૉ. વાયને બ્લાનચાર્ડે, ની ઇમર્જન્સી મૅનેજમેન્ટ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના સુપરિન્ટેન્ડન્ટ, ડૉ. કોર્ટીઝ લોરેન્સના નિર્દેશ પર, કટોકટી વ્યવસ્થાપનના સિદ્ધાંતોની વિચારણા કરવા માટે કટોકટી વ્યવસ્થાપનના વ્યવસાયિકોના કાર્યકારી જૂથ અને તેના શિક્ષણ સાથે સંકળાયેલી વ્યક્તિઓને એકત્રિત કર્યાં. એ પ્રતીતિ સાથે આ પ્રોજેક્ટની શરૂઆત થઈ હતી કે ભલે અસંખ્ય પુસ્તકો, લેખો અને ચર્ચાપત્રોમાં "કટોકટી વ્યવસ્થાપનના સિદ્ધાંતો"નો ઉલ્લેખ થયો છે, પણ આ વિષય પરના વિશાળ સાહિત્યમાં ક્યાંય આ સિદ્ધાંતો શું હતા તેની સહમતિ-પ્રાપ્ત સ્પષ્ટતા નહોતી. આ જૂથ કટોકટી વ્યવસ્થાપનના સિદ્ધાંતના વિકાસના માર્ગદર્શન માટે ઉપયોગમાં આવી શકે તેવા આઠ સિદ્ધાંતો પર સહમત થયું. નીચે આપવામાં આવેલો સારાંશ એ આઠ સિદ્ધાંતોને નોંધે છે અને દરેક માટે ટૂંકું વિવરણ પૂરું પાડે છે.