polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ચુગતાઇની પ્રથમ નવલકથા જિદ્દી, જે તેમણે તેમના વીસીના દાયકાની શરૂઆતમાં લખી હતી, તે સૌ પ્રથમ ૧૯૪૧માં પ્રકાશિત થઈ હતી. આ પુસ્તકમાં એક ધનાઢ્ય ઘરમાં ઘરેલુ મદદનું કામ કરતી એક મહિલા અને તેના માલિકના પુત્ર વચ્ચેના પ્રેમસંબંધની વાત કરવામાં આવી છે. ચુગતાઈએ પાછળથી રોમેન્ટિક નવલકથાકાર હિજાબ ઇમ્તિયાઝ અલીની કૃતિઓ સાથે નવલકથાના વિષયો અને શૈલીની સમાનતાની ચર્ચા કરી હતી, અને તેમને અન્ય પ્રારંભિક પ્રભાવ તરીકે ટાંક્યા હતા. સમીક્ષકોએ નવલકથાને તેના 'સંમોહક ગદ્ય' અને નવીન વિષયવસ્તુ કે જેમાં સ્ત્રીઓ પુરુષોને બદલે અન્ય મહિલાઓ દ્વારા બનાવવામાં આવેલી બેડીઓમાંથી બહાર નીકળવાનો પ્રયાસ કરે છે એવી દુનિયાની ઝાંખી કરાવવા માટે કૃતિની પ્રશંસા કરી હતી. પાછળથી ઝિદ્દીનું અંગ્રેજીમાં વાઇલ્ડ એટ હાર્ટ તરીકે ભાષાંતર કરવામાં આવ્યું હતું અને ૧૯૪૮માં તે જ નામની ફિચર ફિલ્મમાં રૂપાંતરણ થયું હતું.
વર્ષોથી વિશાળ શ્રોતાઓને વાંચન માટે તેમનું વધુ કામ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવ્યું હોવાથી, ચુગતાઈના લેખનના મર્યાદિત અવકાશની આસપાસ કેન્દ્રિત ટીકાઓ પણ ઓછી થઈ ગઈ છે. ૧૯૩૩ના પશ્ચાદવર્તી ભાગમાં, નકવીએ ચુગતાઈના લખાણોના કથિત અવકાશનો પણ પ્રતિકાર કર્યો હતો, અને કહ્યું હતું કે તેમનું કાર્ય લિહાફના કેન્દ્રમાં રહેલા વિષયો દ્વારા "ન તો મર્યાદિત હતું કે ન તો થાકેલું" હતું: "તેની પાસે રજૂ કરવા માટે ઘણું હતું, ઘણું બધું હતું". તેમણે અલગથી જંગલી કબૂતરનું ઉદાહરણ આપ્યું હતું, જે ચુગતાઇની પ્રથમ નવલકથાઓમાંની એક હતી જે બેવફાઈના વિષયની શોધ કરતી હતી. નકવીએ એ બાબત પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો કે આ સમય સુધીમાં ઉર્દૂ સાહિત્યમાં પોતાની જાતને એક મહત્ત્વના અવાજ તરીકે પ્રસ્થાપિત કરી હોવા છતાં ચુગતાઈ હજુ પણ નવા વિષયોની તપાસ કરવા અને પોતાના કાર્યના વ્યાપને વિસ્તારવા માટે ઉત્સુક છે.
માસૂમા અને સૌદાઇ બંનેના ઉષ્માભર્યા આવકાર બાદ, ચુગતાઇને તેમની પાંચમી નવલકથા દિલ કી દુનિયા માટે નોંધપાત્ર પ્રશંસા મળી હતી. નવલકથાની સમીક્ષા કરતા વિવેચકોએ તેને ચુગતાઈના સર્જનાત્મક કાર્યોમાં ટેઢી લકીર પછી બીજા સ્થાને મૂકી છે. આ નવલકથા ઉત્તર પ્રદેશના રૂઢીચુસ્ત મુસ્લિમ પરિવારમાં રહેતી મહિલાઓના વૈવિધ્યસભર જૂથના જીવનને દર્શાવે છે. ટેઢી લકીરની જેમ જ દિલ કી દુનિયા પણ આત્મકથનાત્મક સ્વરૂપની છે, આ નવલકથામાં ચુગતાઇએ ઉત્તર પ્રદેશના બહરાઇચમાં વીતેવેલા પોતાના બાળપણની અસર જોવા મળે છે. આ બંનેની સરખામણી કરતાં હુસૈન કહે છે, "જો ટેઢી લકીર મને તેની બોલ્ડનેસ, રેન્જ અને એક મોટી નવલકથા તરીકેની તેની વિશ્વસનીયતાથી પ્રભાવિત કર્યો હોય, તો દિલ કી દુનિયાનો પ્રભાવ કાયમ માટે મારી સાથે રહેશે, અને મને મારી પોતાની વાર્તાઓમાં તેના વિષયગત અને શૈલીગત પડઘા જોવા મળશે."
ચુગતાઈએ તેમનું પ્રાથમિક શિક્ષણ અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીની મહિલા કોલેજમાંથી મેળવ્યું હતું અને ઇસાબેલા થોબર્ન કોલેજમાંથી ૧૯૪૦ માં સ્નાતકની પદવી મેળવી હતી. તેમના પરિવારના સખત વિરોધ છતાં, તેમણે પછીના વર્ષે અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીમાંથી બેચલર ઓફ એજ્યુકેશનની ડિગ્રી પૂર્ણ કરી હતી. આ સમયગાળા દરમિયાન ચુગતાઇ પ્રોગ્રેસિવ રાઇટર્સ એસોસિયેશન સાથે સંકળાયેલા રહ્યા હતા, તેમણે ૧૯૩૬માં એસોશિએશની પ્રથમ બેઠકમાં હાજરી આપી હતી, જ્યાં તેઓ આ ચળવળ સાથે સંકળાયેલા અગ્રણી મહિલા લેખકોમાંના એક રશીદ જહાંને મળ્યા હતા, જેમને પાછળથી ચુગતાઇને "વાસ્તવિક, પડકારજનક સ્ત્રી પાત્રો" લખવા માટે પ્રેરિત કરવા માટે શ્રેય આપવામાં આવ્યો હતો. ચુગતાઈએ તે જ સમયે ખાનગીમાં લખવાનું શરૂ કર્યું, પરંતુ ઘણા સમય પછી સુધી તેમણે તેમના લેખનકાર્ય માટે પ્રકાશનનો વિચાર કર્યો ન હતો.
શિક્ષણમાં સ્નાતક પદવી મેળવ્યા બાદ ચુગતાઈએ અલીગઢ સ્થિત એક કન્યા શાળાની મુખ્યાઅચાર્યના પદ માટે સફળતાપૂર્વક અરજી કરી હતી. ત્યાં તેઓ અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીમાં માસ્ટર ડિગ્રી કરી રહેલા શહીદ લતીફને મળ્યા હતા. ચુગતાઈએ અલીગઢમાં તેમના રોકાણ દરમિયાન વિવિધ પ્રકાશનો માટે લખવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. ગેંદા અને ખિદમતગર જેવી ટૂંકી વાર્તાઓ અને ઇન્તિખાબ નાટક દ્વારા તેમને સફળતા મળી હતી, જે તમામ તે સમયગાળા દરમિયાન પ્રકાશિત થયા હતા. ત્યારબાદ તેઓ ૧૯૪૨ માં બોમ્બે ગયા અને શાળાઓના નિરીક્ષક તરીકે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. એ જ વર્ષના ઉત્તરાર્ધમાં એમણે બોલીવૂડમાં સંવાદ લેખક તરીકે કામ કરી રહેલા લતીફ સાથે એક ખાનગી સમારંભમાં લગ્ન કર્યા હતા. ખ્વાજા અહમદ અબ્બાસ આ સમારંભના કાનૂની સાક્ષી હતા.
ચુગતાઇને 1980ના દાયકાના અંતભાગમાં અલ્ઝાઇમર રોગ હોવાનું નિદાન થયું હતું, જેણે ત્યાર બાદ તેનું કામ મર્યાદિત કરી દીધું હતું. લાંબી માંદગી બાદ ૨૪ ઓક્ટોબર ૧૯૯૧ના રોજ મુંબઈમાં તેમના ઘરે તેમનું અવસાન થયું હતું. ચુગતાઈ ઈસ્લામમાં સામાન્ય રીતે દફનવિધિ કરાવવાની વિરુદ્ધમાં હોવાનું મનાય છે. રક્ષંદા જલીલે ચુગતાઈની કુરતુલેન હૈદર સાથેની એક વાતચીતને ટાંકીને ઇસ્મત ચુગતાઈ પરનાં લખાણોમાં લખ્યું છે, "મને કબરથી ખૂબ ડર લાગે છે. તેઓ તમને કાદવના ઢગલા નીચે દફનાવે છે. કોઈ ગૂંગળામણ અનુભવે એના કરતાં મારા અંતિમ સંસ્કાર કરવામાં આવે તો વધારે સારું." મોટાભાગના અહેવાલો અનુસાર, ચુગતાઇના અંતિમ સંસ્કાર ચંદનવાડી સ્મશાનગૃહમાં તેમની અંતિમ ઇચ્છા અનુસાર કરવામાં આવ્યા હતા.
તેમની અસંખ્ય કૃતિઓના અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કર્યા બાદ, વીસમી સદીના ઉર્દૂ સાહિત્યમાં નવેસરથી રસ અને ત્યાર બાદ વિવેચનાત્મક પુનઃમૂલ્યાંકનને પગલે ચુગતાઈનો લેખક તરીકેનો દરજ્જો વધ્યો હતો. તેની કૃતિઓ માટે વિવેચનાત્મક પુનઃમૂલ્યાંકનની શરૂઆત લિહાફના પુનઃવાચનથી થઈ હતી, જેણે વચ્ચેના વર્ષોમાં વધુ મહત્વ આપ્યું છે; સામંતશાહી સમાજમાં ઉપેક્ષિત પત્નીના વણસ્પર્શ્યા જીવનચિત્રણ માટે તેની નોંધ લેવામાં આવી હતી અને તે સેક્સના પ્રારંભિક નિરૂપણ માટે એક સીમાચિહ્નરૂપ બની હતી, જે આધુનિક ભારતીય સાહિત્યમાં હજી પણ નિષિદ્ધ છે. ત્યારબાદ લિહાફને વ્યાપકપણે અંકલિત કરવામાં આવી છે અને તે ચુગતાઇની સૌથી વધુ પ્રશંસાપાત્ર કૃતિઓમાંની એક બની ગઈ છે.
૧૯૬૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં ચુગતાઈએ કુલ આઠ નવલકથાઓ લખી હતી, જેમાંની પ્રથમ નવલકથા માસૂમા હતી, જે ૧૯૬૨માં પ્રકાશિત થઈ હતી. આ કથા એક યુવાન અભિનેત્રી નિલોફરના જીવનને દર્શાવવામાં આવ્યું છે, જેને એકવાર તેના પિતા તેને છોડી દે તે પછી તેના પરિવારને ટકાવી રાખવા માટે કોલ ગર્લ તરીકે કામ કરવાની ફરજ પડે છે. ૧૯૫૦ના દાયકાના બોમ્બેમાં આકાર પામતી આ નવલકથા જાતીય શોષણ અને સામાજિક અને આર્થિક અન્યાયના વિષયો પર આધારિત છે. તેમની પછીની કૃતિ, ૧૯૬૬માં પ્રકાશિત નવલકથા સૌદાઇ હતી જે ૧૯૫૧માં આવેલી ફિલ્મ બુઝદિલની પટકથા પર આધારિત હતી, જેનું તેમણે લતીફ સાથે સહ-લેખન કર્યું હતું.
૧૯૭૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં ચુગતાઈએ અજીબ આદમી અને જંગલી કબૂતર નામની બે નવલકથાઓ લખી હતી, જેમાં હિન્દી ફિલ્મ ઉદ્યોગ વિશેના તેમના અનુભવનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. જંગલી કબૂતર, જે પ્રથમ વખત ૧૯૭૦ માં પ્રકાશિત થઈ હતી, તે એક અભિનેત્રીના જીવન પર આધારિત હતી અને તે સમયે બનેલી વાસ્તવિક જીવનની ઘટનાઓથી આંશિક રીતે પ્રેરિત હતી. ચુગતાઈના પૌત્ર, ફિલ્મ નિર્માતા એજાઝ ખાને ૨૦૧૫ માં મુંબઈ મિરરને આપેલા એક ઇન્ટરવ્યુમાં વાર્તા પર આધારિત ફીચર ફિલ્મ બનાવવામાં રસ દર્શાવ્યો હતો: તેમણે મુલાકાતમાં જણાવ્યું હતું કે, "હું તેની એક વાર્તા બનાવવા માંગું છું, જંગલી કબૂતરે હંમેશાં મને આકર્ષિત કર્યો છે."
મુંબઈ સ્થિત લેખક અને પત્રકાર, જેરી પિન્ટોએ અજીબ આદમીની પ્રારંભિક રિલીઝની અસરની નોંધ લેતા કહ્યું હતું કે, "આ પહેલાં બોલિવૂડના ગૂંચવાયેલા ભાવનાત્મક જીવનનું આનાથી વધુ નાટ્યાત્મક અને નિખાલસ વર્ણન થયું ન હતું." ૨૦૧૯માં ખલીજ ટાઇમ્સ માટે લખતા ખાલિદ મોહમ્મદે આ લાગણીનો પડઘો પાડ્યો હતો. તેમણે આ પુસ્તકને હિન્દી ફિલ્મ ઉદ્યોગ વિશેનું એક પ્રકારનું પ્રથમ પુસ્તક ગણાવ્યું હતું, જે "બોલિવૂડના બધા લોકો માટે પણ આંખ ઉઘાડનારું પુસ્તક હતું." મોહમ્મદે ચુગતાઈની નિખાલસ લેખન શૈલીની વિગતવાર નોંધ પણ કરી હતી અને કહ્યું હતું કે તેમની પાસે "વાર્તાઓને નિખાલસતાથી અને નિર્ભયતાથી રજૂ કરવા માટે જન્મજાત ભેટ" છે.
અજીબ આદમી એ જ રીતે ધરમ દેવના જીવન પર આધારિત છે, જે બોલિવૂડના એક લોકપ્રિય અગ્રણી વ્યક્તિ છે અને તેમના સાથી અભિનેત્રી ઝરીન જમાલ સાથેના તેમના લગ્નબાહ્ય સંબંધની તેમાં સામેલ લોકોના જીવન પર પડેલી અસરનું વર્ણન કરે છે. આ નવલકથા સહકલાકારો ગુરુ દત્ત અને વહીદા રહેમાન વચ્ચેના અફેર પર આધારિત હોવાનું કહેવાય છે; દત્તે પાર્શ્વ ગાયિકા ગીતા દત્ત સાથે લગ્ન કર્યા હતા અને તે સમયે આ દંપતીને ત્રણ બાળકો હતા. મીના કુમારી, લતા મંગેશકર અને મોહમ્મદ રફી સહિત વાસ્તવિક જીવનની હસ્તીઓના અનેક નિર્દેશો છે, પરંતુ દત્ત પરિવારના સભ્યો અને રહેમાનનું ક્યારેય સ્પષ્ટ નામ લેવામાં આવતું નથી.
ઇસ્મત ચુગતાઇ એક ભારતીય ઉર્દૂ નવલકથાકાર, ટૂંકી વાર્તા લેખક, ઉદારમતવાદી માનવતાવાદી અને ફિલ્મ નિર્માતા હતા. ૧૯૩૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેમણે સ્ત્રીઓની લૈંગિકતા અને સ્ત્રીત્વ, માર્ક્સવાદી દ્રષ્ટિકોણથી મધ્યમ વર્ગની નમ્રતા અને વર્ગ સંઘર્ષ સહિતના વિષયો પર વિસ્તૃત લખ્યું હતું. સાહિત્યિક વાસ્તવવાદની લાક્ષણિકતા ધરાવતી શૈલી સાથે ચુગતાઈએ વીસમી સદીના ઉર્દૂ સાહિત્યમાં એક મહત્ત્વના અવાજ તરીકે પોતાની જાતને પ્રસ્થાપિત કરી હતી. તેમને ૧૯૭૬માં ભારત સરકાર દ્વારા પદ્મશ્રીથી નવાજવામાં આવ્યા હતા.
ચુગતાઈએ ફિલ્મ પ્રોજેક્ટ્સ પ્રત્યે પ્રતિબદ્ધતા હોવા છતાં તે સમય દરમિયાન ટૂંકી વાર્તાઓ લખવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. ૧૯૫૨માં તેમનો ટૂંકી વાર્તાઓનો ચોથો સંગ્રહ ચુઇ મુઇ પ્રકાશિત થયો હતો, જેને ઉત્સાહપૂર્ણ પ્રતિસાદ મળ્યો હતો. રફાય મહમૂદે ૨૦૧૪ના તંત્રીલેખમાં એકવીસમી સદીમાં આ વાર્તાઓની પ્રાસંગિકતા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. નસીરુદ્દીન શાહે એક સ્મારક શ્રેણી ઇસ્મત આપા કે નામના ભાગરૂપે ચુઇ મુઇનું નાટ્ય રૂપાંતરણ રજૂ કર્યું હતું, જેમાં તેમની પુત્રી હીબા શાહે મુખ્ય પાત્ર ભજવ્યું હતું.
પ્રગતિશીલ લેખકોની ચળવળ સાથે ચુગતાઈના સતત જોડાણની તેમની લેખન શૈલી પર નોંધપાત્ર અસર પડી હતી; જહાં, સજ્જાદ ઝહીર, સાહિબઝાદા મહમદઝફ્ફર અને અહમદ અલી સહિતના જૂથના સભ્યો દ્વારા ઉર્દૂમાં લખાયેલી ટૂંકી વાર્તાઓનું સંકલન અંગારેએ તેમના પર ખાસ પ્રભાવ પાડ્યો હતો. તેમના લેખનશૈલી પરની પ્રારંભિક અસરોમાં વિલિયમ સિડની પોર્ટર, જ્યોર્જ બર્નાર્ડ શો અને એન્ટોન ચેખોવ જેવા લેખકોનો સમાવેશ થાય છે. ચુગતાઇના બે પ્રારંભિક ટૂંકી વાર્તાઓના સંગ્રહો કલિયાં અને ચોટે અનુક્રમે ૧૯૪૧ અને ૧૯૪૨માં પ્રકાશિત થયા હતા.
અંગારે અને લિહાફ સહિતનાં તેમનાં ઘણાં લખાણો પર દક્ષિણ એશિયામાં પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો, કારણ કે તેમની સુધારાવાદી અને નારીવાદી વિષયવસ્તુએ રૂઢિચુસ્તોને નારાજ કર્યા હતા (ઉદાહરણ તરીકે, તેમનો એવો અભિપ્રાય કે મુસ્લિમ સમાજોમાં મહિલાઓ દ્વારા પહેરવામાં આવતો પડદો નકાબને મુસ્લિમ મહિલાઓ માટે હતોત્સાહિત કરવો જોઇએ કારણ કે તે જુલમી અને સામંતશાહી છે.) તેના ઘણા પુસ્તકો પર વિવિધ સમયે પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.
ચુગતાઈ એક ઉદારમતવાદી મુસલમાન હતા, જેમની પુત્રી, ભત્રીજા અને ભત્રીજીના લગ્ન હિન્દુઓ સાથે થયા હતા. તેમના પોતાના શબ્દોમાં કહીએ તો, ચુગતાઈ "હિન્દુઓ, મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તીઓના પરિવારમાંથી આવી હતી, જેઓ બધા શાંતિથી જીવે છે". તેણે કહ્યું કે તે માત્ર કુરાન જ નહીં, પરંતુ ગીતા અને બાઇબલ પણ નિખાલસતાથી વાંચે છે.
ચુગતાઈની ટૂંકી વાર્તાઓમાં તેણી જે પ્રદેશમાં રહેતી હતી તેના સાંસ્કૃતિક વારસાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. તેમની વાર્તા "સેક્રેડ ડ્યુટી"માં આ બાબતને સારી રીતે દર્શાવવામાં આવી હતી, જેમાં તેમણે ભારતમાં સામાજિક દબાણોનો સામનો કર્યો હતો, જેમાં વિશિષ્ટ રાષ્ટ્રીય, ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.
ચુગતાઈએ ૧૯૩૯માં ઉર્દૂ સામયિક સાકી માટે ફસાદી નામનું નાટક લખ્યું હતું, જે તેમનું પ્રથમ પ્રકાશિત લેખન હતું. બાદમાં તેમણે અન્ય પ્રકાશનો અને વર્તમાનપત્રો માટે લખવાનું શરૂ કર્યું. તેમની શરૂઆતની કેટલીક કૃતિઓમાં બચપન, , કાફિર અને ધીત , વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
ચુગતાઈના ઘડતરના વર્ષોમાં નઝર સજ્જાદ હૈદરે પોતાની જાતને એક સ્વતંત્ર નારીવાદી અવાજ તરીકે પ્રસ્થાપિત કરી હતી, અને બે તદ્દન ભિન્ન સ્ત્રીઓ હિજાબ ઇમ્તિયાઝ અલી અને રશીદ જહાંની ટૂંકી વાર્તાઓ પણ ચુગતાઈના શરૂઆતના લેખનમાં નોંધપાત્ર પ્રભાવ ધરાવતી હતી.
સંસ્કૃતિ દિવસ એ શૈક્ષણિક પ્રયાસો, કલા અને વિવિધ ક્ષેત્રોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઉજવવામાં આવતો હોવાથી સામાન્ય રીતે સ્થાનિક અને પ્રિફેક્ચ્યુરલ સરકારો દ્વારા કલા પ્રદર્શનો, સંસ્કૃતિ ઉત્સવો અને પરેડ યોજવા માટે આ દિવસ પસંદ કરવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કાનાગાવા પ્રિફેક્ચરના હાકોન ખાતે એડો સમયગાળાના કપડાં અને પોશાક પ્રદર્શિત કરવા માટે 'વાર્ષિક સામંતશાહી લોર્ડ્સ પરેડ' યોજાય છે. પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શાળાઓમાં ઘણી વાર આ દિવસે અથવા તેના નજીકના દિવસે "સંસ્કૃતિ ઉત્સવ" આયોજીત કરવામાં આવે છે.
સૌ પ્રથમ ૧૮૬૮માં ૩ નવેમ્બરના દિવસની રાષ્ટ્રીય રજા તરીકે ઉજવણી કરવામાં આવી હતી. તે સમયના સમ્રાટ મેઈજીના જન્મદિવસના માનમાં યોજાયેલી આ રજાને જાપાનમાં ટેન્કો-સેટુ તરીકે ઓળખવામાં આવતી હતી. ૧૯૧૨માં સમ્રાટ મેઈજીના અવસાન પછી, ૩ નવેમ્બરની આ ઉજવણી ૧૯૨૭ સુધી બંધ કરવામાં આવી હતી. ૧૯૨૭ બાદ સમ્રાટ મેઈજીના જન્મદિવસને મેઇજી-સેટુ તરીકે ઓળખતી વિશિષ્ટ રજા જાહેર કરવામાં આવી હતી. ૧૯૪૮માં સંસ્કૃતિ દિવસની ઘોષણા સાથે આ વિશિષ્ટ રજા બંધ કરવામાં આવી હતી.
૧૯૩૬થી આ દિવસે પ્રતિષ્ઠિત 'ઓર્ડર ઓફ કલ્ચર'નો પુરસ્કાર સમારોહ યોજાયો છે. આ પુરસ્કાર વિજ્ઞાન, કળાઓ કે સંસ્કૃતિના ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર પ્રદાન કરનારને સમ્રાટના હસ્તે શાહી પરિવાર દ્વારા આપવામાં આવતા સર્વોચ્ચ સન્માનોમાંનું એક છે. આ પુરસ્કાર જાપાની નાગરિકો પૂરતો મર્યાદિત નથી. જેમકે, ચંદ્ર પરથી સફળ પુનરાગમન બાદ એપોલો ૧૧ના અવકાશયાત્રીઓ તેમજ સાહિત્યિક વિદ્વાન ડોનાલ્ડ કીનને પણ આ પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો છે.
જાપાન મેરીટાઇમ સેલ્ફ ડિફેન્સ ફોર્સ તેના કેમ્પ અને સામાન્ય બંદરો પર બનાવેલા સ્વ-સંરક્ષણ જહાજોની સજાવટ કરે છે.
સંસ્કૃતિ દિવસ એ 3 નવેમ્બરે જાપાનમાં દર વર્ષે યોજાતી રાષ્ટ્રીય રજા છે. સંસ્કૃતિ, કળા અને શૈક્ષણિક પ્રયાસોને પ્રોત્સાહન આપવાના હેતુથી ઉજવવામાં આવતા આ ઉત્સવમાં સામાન્ય રીતે પ્રતિષ્ઠિત કલાકારો અને વિદ્વાનો માટે કલા પ્રદર્શનો, પરેડ અને પુરસ્કાર સમારોહનું આયોજન કરવામાં આવે છે.
ભગવદ્ ગીતાના જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ નામના ચોથા અધ્યાયમાં ભગવાન કૃષ્ણ અર્જુનને કહે છે, "જ્યારે જ્યારે ધર્મની ગ્લાનિ થાય છે, ત્યારે ત્યારે ધર્મને ઉપર ઉઠાવવા માટે હું જન્મ લઉં છું". ભગવાન આગળ કહે છે, "દુરિજનોના વિનાશ માટે, સજ્જનોના ઉદ્ધાર માટે અને ધર્મની પુન:સ્થાપના કરવા માટે હું હર યુગમાં પ્રગટ થઉં છું".
દશાવતાર એટલે વિષ્ણુના દસ અવતાર. શ્રીમદ્ ભાગવતમ્‌માં વિષ્ણુના મુખ્ય દસ અવતારોનો ઉલ્લેખ છે. હિંદુ ધર્મમાં ભગવાન વિષ્ણુને સૃષ્ટિના પાલક ગણવામાં આવે છે. જ્યારેજ્યારે માનવજાતિને કે દેવોને કષ્ટ કે ભય ઉત્પન્ન થાય છે ત્યારેત્યારે વિષ્ણુ અવતાર લે છે અને સંકટ ટાળે છે. વિષ્ણુના આવા મુખ્ય દસ અવતારોને દશાવતાર કહેવામાં આવે છે. જેમાં નીચેના દસ અવતારોનો સમાવેશ થાય છે, જે પૈકીનો કલ્કિ અવતાર ભવિષ્યમાં થવાનો છે અને બાકીના બધા જ અવતારો અવતરી ચુક્યા છે.
દશાવતાર પૈકીના પહેલા ચાર અવતારો સત્યયુગમાં થઈ ગયા. તે પછીના ત્રણ ત્રેતાયુગમાં થયા અને પછીના એક દ્વાપરયુગમાં અને છેલ્લા બે અવતાર કલિયુગમાં, જે પૈકીનો એક અવતાર હજુ ભવિષ્યમાં થશે. શ્રીમદ્ ભાગવતમ્ અને વિષ્ણુ પુરાણ મુજબ કલિયુગના અંતમાં ભગવાન કલ્કિ રૂપે અવતરશે અને પૃથ્વિ પરથી અનિષ્ટોનો નાશ કરશે. ત્યાર બાદ મહાપ્રલય આવશે અને નવા યુગચક્રની શરૂઆત થશે.
કેટલાક સંપ્રદાયોમાં બલરામને વિષ્ણુનો મુખ્ય અવતાર નથી ગણવામાં આવતો, બલ્કે બુદ્ધને વિષ્ણુના અવતાર માનવામાં આવે છે, જ્યારે અમુક સંપ્રદાયો બલરામને વિષ્ણુના દશાવતાર પૈકીનો એક ગણાવે છે.
ગંગાબાઈ યાજ્ઞિકનો જન્મ ૧૮૬૮માં થયો હતો. તે ગાંધીનગર જિલ્લાના વાવોલના વતની હતાં. ૧૮૮૧માં તેર વર્ષની વયે તેમના પતિનું અવસાન થયું. તેમણે તે સમયના રીતરિવાજ પ્રમાણે માથાનું મુંડન કરાવાની ના પાડી હતી. તેમનાં બહેનના પ્રયાસોથી તેઓએ શાળાકીય અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો. અભ્યાસ બાદ તેઓ સહાયક શિક્ષિકા તરીકે એક પ્રાથમિક શાળામાં જોડાયાં. વધુ અભ્યાસ માટે તેઓ અમદાવાદની મહાલક્ષ્મી સ્ત્રી તાલીમ કોલેજમાં જોડાયાં. ૧૮૮૭માં તેઓ વાવોલ છોડી માણસા સ્થાયી થયાં. જ્યાં તેમને વિક્ટોરિયા કન્યાશાળાનાં મુખ્ય શિક્ષિકા તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યાં. તેઓ સ્વદેશી અને સ્વરોજગારની હિમાયત કરતાં એક ઉદ્યમી હતાં. તે આયુર્વેદ ચિકિત્સક હતાં અને સ્ત્રીરોગ સમસ્યાઓનો ઇલાજ પણ કરતાં હતાં. તેમણે ૧૮૭૯ની આસપાસ માણસામાં ગર્ભજીવન ઔષધાલય નામની એક હોસ્પિટલની સ્થાપના કરી હતી અને પછીથી અમદાવાદ ખાતે તેની શાખા શરૂ કરી હતી.
તેમનું પુસ્તક હુન્નર મહાસાગર લગભગ ૨૦૮૦ જેટલા વેપાર, કૌશલ્ય અને સ્વરોજગાર માટેના ઘરેલું નુસખાઓનું સંકલન છે. તેમાં પરંપરાગત દવાઓ તૈયાર કરવાની પદ્ધતિઓની માહિતી સામેલ છે; જેમ કે કરડવા સંબંધિત, આંખો અને કાન; ધાતુશાસ્ત્ર; તેમજ સાબુ, કાગળ, પાપડ, અત્તર, વાળનું તેલ, કૃત્રિમ મોતી, હર્બલ રંગો, ડિટર્જન્ટ, અગરબત્તી, દાંતનો પાવડર, ગનપાવડર અને વોર્નિશ જેવા સ્વદેશી કુટિર ઉદ્યોગો વિશે માહિતી આપેલ છે. આ પુસ્તક ખૂબ જ લોકપ્રિય થયું હતું. પ્રકાશનના માત્ર ત્રણ જ દિવસમાં હજાર નકલો વેચાઈ ગઈ હતી. ૧૯૦૮ સુધીમાં તેની સાતમી આવૃત્તિ પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી.
ગંગાબાઈ યાજ્ઞિકને પ્રથમ મહિલા ગુજરાતી લેખક તરીકે ગણવામાં આવે છે. આ દાવો વિવાદસ્પદ છે કારણ કે રઘુવીર ચૌધરી જેવા કેટલાક વિદ્વાનો દ્વારા તેમના લેખનને સાહિત્યિક માનવામાં આવતું નથી. અમદાવાદ સ્થિત એક ફાઉન્ડેશને તેમના વિશેની માહિતી એકત્રિત કરી અને ૨૦૦૩માં હુન્નર મહાસાગરની નવી આવૃત્તિઓ પ્રકાશિત કરી હતી. ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસમાં તેમની ઓળખ માટે અભિયાન પણ ચલાવામાં આવ્યું હતું. ઇતિહાસકાર શિરીન મહેતાએ નોંધ્યું હતું કે મહાત્મા ગાંધી પહેલા ગંગાબાઈ યાજ્ઞિકે સ્વદેશી ની હિમાયત કરી હતી.
ગંગાબાઈ પ્રાણશંકર યાજ્ઞિક એ ૧૯મી સદીના ભારતના ગુજરાતી લેખિકા હતા. વ્યવસાયે શિક્ષક અને આયુર્વેદ ચિકિત્સક ગંગાબાઈએ હુન્નર મહાસાગર નામનું પુસ્તક લખ્યું હતું, જે લગભગ ૨૦૮૦ વેપાર, કૌશલ્યો અને સ્વરોજગાર માટેના નુસખાઓનું સંકલન હતું. તેમને પ્રથમ મહિલા ગુજરાતી લેખક માનવામાં આવે છે.
ગંગાબાઈનું લેખન બળવાખોર અને સુધારાવાદી માનવામાં આવે છે. તેમણે વહેમ ખાનદાન પોથી અને દેવી ત્રિયા નિષેધ માં ડાકણ-શિકાર, અંધવિશ્વાસ, બાળલગ્ન અને બહુપત્નીત્વ જેવી અંધશ્રદ્ધાઓ અને સામાજિક દૂષણોનો વિરોધ કર્યો હતો.
તેમનું મૃત્યુ ૧૯૩૭માં થયું હતું. તેમણે મૃત્યુ પછી હોસ્પિટલની આવકમાંથી વિદ્યાર્થીઓને શિષ્યવૃત્તિ આપવાનું વસિયતનામું કરાવ્યું હતું.
તેમનાં પરિવારમાં ફૂટબૉલ એ એક પરંપરા હતી અને નાની ઉંમરમાં જ તેમણે રમતો રમવાનું શરૂ કરી દીધું હતું. તેમના પિતા ફૂટબૉલ રમવાના શોખીન હતા અને તેમના મોટા ભાઈ તથા જોડિયાં બહેન પણ તેમની સાથે રમતમાં જોડાતાં હતાં. તેમનાં પરિવારમાં તેઓ એકમાત્ર હતાં જે રમતની બુલંદીએ પહોંચી શક્યાં હતાં. ફૂટબૉલની સાથે બાલા દેવી ટેનિસ અને હૅન્ડબૉલ પણ રમતાં હતાં.
નંગંગોમબાલા દેવી એક ભારતીય મહિલા ફૂટબૉલર છે જે સ્કૉટિશ મહિલા પ્રીમિયર લીગ ક્લબ રેન્જર્સ એફસી અને ભારતીય મહિલા રાષ્ટ્રીય ફૂટબૉલ ટીમ માટે ફૉરવર્ડ તરીકે રમે છે. તેઓ 2020માં રેન્જર્સ એફસી સાથે કરાર કરનાર પ્રથમ ભારતીય મહિલા પ્રોફેશનલ ફૂટબૉલર બન્યાં હતાં.
બાળપણમાં બ્રાઝિલના ફૂટબૉલરો રોનાલ્ડો અને રોનાલ્ડીન્હો તેમના માટે પ્રેરણારૂપ હતા. હાલ અમેરિકાની મહિલા રાષ્ટ્રીય ટીમના મિડફીલ્ડર અને સહ-કૅપ્ટન મેગન રૅપિનો તેમને પ્રેરણાદાયક લાગે છે. પુરુષ ફૂટબૉલરોમાં પોર્ટુગલના ક્રિસ્ટિયાનો રોનાલ્ડો તેમના પ્રિય ખેલાડી છે.
પોતાના સાક્ષાત્કારોમાં બાલા દેવીએ ભારતમાં રમતગમત ક્ષેત્રે પ્રવેશવા અભિલાષી મહિલાઓની સામેના પડકારો વિશે જણાવ્યું છે. તેમને છોકરાઓની મૅચોમાં રમીને શરૂઆત કરવી પડી હતી. તેમને લાગે છે કે દેશમાં મહિલાઓની લીગના આરંભ સાથે પરિસ્થિતિમાં સુધાર આવી રહ્યો છે.
બાલા દેવીનો જન્મ અને ઉછેર ઉત્તર પૂર્વીય રાજ્ય મણિપુરમાં થયો હતો. ફૂટબૉલ મણિપુરમાં એક લોકપ્રિય રમત છે અને રાજ્યની મહિલા ટીમે અત્યાર સુધી રમાયેલી કુલ 25 રાષ્ટ્રીય ચૅમ્પિયનશિપ પૈકી 20માં જીત મેળવી છે.
ત્યારબાદ તેમણે પાંચ વર્ષ સુધી રાષ્ટ્રીય ટીમનું નેતૃત્વ કર્યું અને દેશ માટે સૌથી વધુ ગોલ બનાવનાર ખેલાડી બન્યાં હતાં. તેમણે ગત દાયકામાં 58 મૅચમાં 52 ગોલ નોંધાવ્યા હતા. તેમણે ડોમૅસ્ટિક ફૂટબૉલમાં 100 થી વધુ ગોલ પણ કર્યા છે.
રમતક્ષેત્રે તેમણે મેળવેલી સફળતાના પગલે 2010માં તેમને મણિપુર પોલીસમાં નોકરી મળી હતી. ભારતીય મહિલા લીગમાં તેમણે ત્રણ જુદીજુદી ક્લબનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું છે. આમાં મણિપુર પોલીસ સ્પૉર્ટ્સ ક્લબનો સમાવેશ થાય છે.
11 વર્ષની વયે તેઓ સ્થાનિક છોકરીઓના ફૂટબૉલ ક્લબ આઈસીએસએ સાથે જોડાયાં હતાં. જેના થકી તેઓ જિલ્લા કક્ષાની રમતો રમતાં થયાં અને છેવટે રાજ્યની ટીમ માટે રમ્યાં.
‘મહાપ્રસ્થાન’ એ એક પદ્યનાટિકા તેમજ આ પુસ્તકનું પણ શીર્ષક છે. મહાપ્રસ્થાન મહાભારતના અંતિમ ખંડ સ્વર્ગારોહણપર્વની ઘટના દર્શાવે છે જેમાં પાંડવો જીવન કર્મો પૂર્ણ થતા જીવનનો અંતિમ સમય વ્યતીત કરવા હિમાલય તરફ પ્રસ્થાન કરે છે. જ્યાં એક પછી એક એમ દ્રૌપદી, સહદેવ, નકુલ, અર્જુન અને ભીમ મૃત્યુ પામે છે અને છેવટે યુધિષ્ઠિર અને શ્વાન બચે છે. યુધિષ્ઠિર તેમના શ્વાન સાથે જ સ્વર્ગમાં પ્રવેશ કરવાના આગ્રહી હોય છે. તે માટે યમદેવ તેમની પરીક્ષા લે છે. આ કથા ભીમ અને યુધિષ્ઠિરના સંવાદ સ્વરૂપે રજૂ કરવામાં આવી છે. આ ઘટનાનો આગળનો ભાગ નામની કૃતિમાં આગળ ચાલે છે. તેમાં નરકદર્શન અને આત્મશોધન પછી યુધિષ્ઠિર તેમના ભાઈઓ સાથે સ્વર્ગમાં સ્થાન પામે છે. આ નાટિકા વનવેલી છંદમાં રચવામાં આવેલી છે.
રામાયણના યોધ્યા કાંડની ઘટનાને આધારે ‘મંથરા’ અને ‘ભરત’ વચ્ચે એક કૃતિ રચવામાં આવી છે. મંથરામાં રહેલાં તેનાં બે વ્યક્તિત્વોને કવિએ ઋજુલા અને કાલરાત્રિની કલ્પના દ્વારા વર્ણવ્યા છે. મંથરા કેવી રીતે કૈકેયીને રામને વનવાસ અને ભરને ગાદી મળે તે માંગણી કરવા તૈયાર કરે છે તે ઘટનાનું વર્ણન અહીં કરવામાં આવ્યું છે. આ સાથે ભરત અને રામના ચિત્રકૂટના સંવાદો પણ અહીં દર્શાવ્યા છે. આ પદ્યનાટિકા ભજવવામાં આવી છે.
આ પુસ્તક પહેલાં, ૧૯૪૪માં ઉમાશંકર જોશીનો ‘પ્રાચીના’ નામે એક પધ્ય નાટિકાઓનો સંગ્રહ છપાયો હતો. ‘મહાપ્રસ્થાન’ તેનો અનુસંધાન ગ્રંથ છે. આ પુસ્તકમાં ૭ કૃતિઓ છે જે મહાભારત, રામાયણ અને બુદ્ધના જીવનમાંથી લીધેલી નાટ્યવસ્તુઓ પર આધારિત છે. પુસ્તકમાં સમાવિષ્ટ ૭ કૃતિઓ આ મુજબ છે: ‘મહાપ્રસ્થાન’, ‘યુધિષ્ઠિર’, ‘મંથરા’, ‘ભરત’, ‘કચ’, ‘અર્જુન-ઉર્વશી’ અને ‘નિમંત્રણ’.
‘કચ’ નામની કૃતિમાં દેવયાનીના તેવાજ પ્રસંગનું વર્ણન છે. આ કૃતિ શિખરિણી છંદમાં લખાઈ છે. તે ૩૦૦ પંક્તિઓ ધરાવે છે અને તેમાં ૨૯૭ પંક્તિઓ તો કથા નાયિકા જ બોલે છે. જે નાટકનો મોનોલોગ સ્વરૂપ દર્શાવે છે.
આ સિવાય ‘અર્જુન-ઉર્વશી’માં અર્જુનના ઉર્વશીના પ્રેમપ્રસ્તાવનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. આ કૃતિ ૧૨ શ્રુતિ ધરાવે છે.
વામન અવતાર હિંદુ ધર્મ ગ્રંથો અનુસાર ભગવાન વિષ્ણુના દશ અવતારોમાંથી પાંચમો અવતાર છે. જે ભાદ્રપદમાં શુક્લ પક્ષની દ્વાદશીને અવતરિત થયા. આચાર્ય શુક્ર એ એમની સંજીવની વિદ્યાથી બલી તથા બીજા અસુરો ને પણ જીવિત તેમજ સ્વસ્થ કરી દીધા હતા. રાજા બલીએ આચાર્યની કૃપાથી જીવન પ્રાપ્ત કર્યું હતું. તે સાચા હ્રદયથી આચાર્યની સેવામાં લાગી ગયા. શુક્રાચાર્ય પ્રસન્ન થયા. એમણે યજ્ઞ કરાવ્યો. અગ્નિથી દિવ્ય રથ, અક્ષય ત્રોણ, અભેદ્ય કવચ પ્રકટ થયા. આસુરી સેના અમરાવતી પર ચઢી ગઈ. ઇન્દ્ર એ જોતા જ સમજી લીધું કે આ વખતે દેવતા આ સેનાનો સામનો નહિ કરી શકે. બલી બ્રહ્મતેજથી પોષિત હતો. દેવગુરુના આદેશથી દેવતા સ્વર્ગ છોડીને ભાગી ગયા. અમર ધામ અસુર રાજધાની બન્યું. શુક્રાચાર્ય એ બલીનું ઇન્દ્રસ્થ સ્થિર કરવા માટે અશ્વમેઘ યજ્ઞ કરાવવાનો પ્રારંભ કર્યો. સો અશ્વમેઘ કરીને બલી નિયમ સમિત ઇન્દ્ર બની જશે. પછી એને કોણ હટાવી શકે છે.
આ જોઇને દેવમાતા અદિતિ અત્યંત દુખી હતા. એમણે એમના પતિ મહર્ષિ કશ્યપથી એમણે પ્રાર્થના કરી. મહર્ષિ તો એક જ ઉપાય જાણે છે.- ભગવાનના શરણ, અને આરાધના. અદિતિ એ ભગવાનની આરાધના કરી, પ્રભુ પ્રકટ થયા. અદિતિને વરદાન મળ્યું. એના જ ગર્ભથી ભગવાન પ્રકટ થયા. તત્કાલ વામન બ્રહ્મચારી બની ગયા. મહર્ષિ કશ્યપ એ ઋષીઓની સાથે એનું ઉપનયન સંસ્કાર સંપન્ન કર્યું. ભગવાન વામન પિતાથી આજ્ઞા લઈને બલીને ત્યાં ગયા. નર્મદાના ઉત્તર કિનારા પર અસુરેન્દ્ર બલી અશ્વમેઘ યજ્ઞ માં દીક્ષિત હતા. આ એનો અંતિમ અશ્વમેઘ હતો.
છત્ર, પલાશ, દંડ તથા કમન્ડલુ માટે, જટાધારી, અગ્નિની સમાન તેજસ્વી વામન બ્રહ્મચારી ત્યાં પધાર્યા. બલી, શુક્રાચાર્ય, ઋષિગણ, બધા એ તેજથી અભિભૂત એમની અગ્નીઓની સાથે ઉઠીને ઉભા થયા. બલી એ એના ચરણ ધોયા, પૂજા કરી અને પ્રાર્થના કરી જે પણ ઈચ્છા હોય તે માંગી લો.
રેવતી રાજા કાકુદમીની એકમાત્ર પુત્રી હતી. તેને કકૂદમિન, રેવત અથવા રૈવત તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. કાકુદમી એક શક્તિશાળી રાજા હતો જેમણે કુશસ્થલી પર શાસન કર્યું હતું, કુશસ્થલી સમુદ્ર હેઠળ એક સમૃદ્ધ અને અદ્યતન રાજ્ય હતું. તે સિવાય આનર્ત રાજ્ય સહિત જમીન પણ મોટા ક્ષેત્ર પર તેનું નિયંત્રિણ હતું. તેને એવું લાગતું હતું કે તેની પ્રેમાળ અને પ્રતિભાશાળી પુત્રી સાથે લગ્ન કરવા લાયક હોય તેવો કોઈ પણ યોગ્ય મનુષ્ય મળી શક્શે નહિ, આથી રેવતીને માટે યોગ્ય પતિ શોધવા તે ભગવાન બ્રહ્માની સલાહ પૂછવા માટે બ્રહ્મલોક ગયો.
ત્યારબાદ કાકુદમી અને રેવતી પૃથ્વી પર પાછા ફર્યા, તેમના મતે તો તેઓ થોડા સમય પહેલા જ છોડીને આવ્યા હતા પરંતુ પૃથ્વી પર આવી અને અહીંના પરિવર્તનો જોઈ તેઓ ચોંકી ગયા. ફક્ત ભૂગોળ અને વાતાવરણ નહિ, પરંતુ ૨૭ ચતુર્યુગ વિતતા લોકોની આધ્યાત્મિકતા અને સાંસ્કૃતિક ઉત્ક્રાંતિ પહેલાની સમયની તુલનામાં વિકાસના નીચલા સ્તરે હતી. ભાગવત પુરાણમાં વર્ણવવામાં આવ્યું છે કે તેઓને જોવા મળ્યું કે માનવ જાતિની ઊંચાઈ, ઉત્સાહ અને બુદ્ધિમાં ઘટાડો આવ્યો હતો.
કાકુદમી અને રેવતીએ બલરામને શોધીને લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો. રેવતી પહેલાના યુગની હોવાને કારણે, તેણી બલરામ કરતાં ઘણી ઊંચી અને મોટી હતી, પરંતુ બલારામએ તેનો હળ રેવતીના માથા અથવા ખભા પર ટાપાર્યો અને તેણીની ઉંચાઈ બલારામની ઉંમરના લોકોની સામાન્ય ઊંચાઇ સુધી ટૂંકી થઈ. ત્યારબાદ લગ્નની યોગ્ય ઉજવણી કરવામાં આવી હતી.
આ સમાચાર મળતાં રાજા કાકુદમી આશ્ચર્ય પામ્યા અને સાવધ થઈ ગયા. જો કે, બ્રહ્માએ તેમને દિલાસો આપ્યો અને ઉમેર્યું કે રક્ષક ભગવાન વિષ્ણુ, હાલમાં કૃષ્ણ અને બલરામ સ્વરૂપમાં પૃથ્વી પર હયાત હતા અને તેમણે બલરામની રેવતી માટે યોગ્ય પતિ તરીકે ભલામણ કરી.
બલરામના બંને તેના પુત્રો નિશથ અને ઉલ્મુક યાદવાસ્થળી માં માર્યા ગયા ત્યાર પછી બલરામે સમુદ્રમાં સમાધિ લઈ તેના નશ્વર દેહનો અંત આણ્યો. તેની પાછળ રેવતી સતી થઈ હતી.
રેવતી હિન્દુ ધર્મ અનુસાર, રાજા કાકુદમીની પુત્રી અને કૃષ્ણના મોટા ભાઇ બલરામના પત્ની હતા. તેમનો ઉલ્લેખ મહાભારત અને શ્રીમદ્ ભાગવતમ્ જેવા અનેક પૌરાણિક ગ્રંથોમાં મળી આવે છે.
દર્પણ અકાદમી અથવા દર્પણ એકેડેમી ઑફ પરફોર્મિંગ આર્ટ્સ, અમદાવાદ, ગુજરાતની રજૂવાતી કળા શીખવતી એક શાળા છે, જેની સ્થાપના મૃણાલિની સારાભાઈ અને વિક્રમ સારાભાઈએ ૧૯૪૯ માં કરી હતી, તેનું સંચાલન છેલ્લા ત્રણ દાયકાથી તેમની પુત્રી મલ્લિકા સારાભાઈ દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ શાળા દર વર્ષે અમદાવાદ ખાતે ત્રણ દિવસના વિક્રમ સારાભાઈ આંતરરાષ્ટ્રીય કળા ઉત્સવનું આયોજન કરે છે. આ સંસ્થાએ ૨૮ ડિસેમ્બર ૧૯૯૮ ના દિવસે તેની સુવર્ણ જયંતિની ઉજવણી કરી હતી અને આ અવસરે શાસ્ત્રીય નૃત્યના ક્ષેત્રમાં, શ્રેષ્ઠતા માટેના મૃણાલિની સારાભાઈ એવોર્ડની ઘોષણા કરવામાં આવી હતી.
"દર્પણ" એ "અરીસા" માટેનો હિન્દી શબ્દ છે, અહીં તેનો ઉપયોગ "અભિનય દર્પણ" - હાવભાવના અરીસાના સંદર્ભમાં થયો છે. અભિનય દર્પણએ નંદિકેશ્વર લિખિત ભારતીય રંગમંચ-હસ્તકલા અને નૃત્ય પર આધારિત પ્રાચીન લેખ છે.
દર્પણ એકેડેમી ઑફ પરફોર્મિંગ આર્ટ્સની સ્થાપના અમદાવાદ, ગુજરાત, ભારત માં વિક્રમ સારાભાઈ અને તેમની પત્ની મૃણાલિની સારાભાઈએ કરી હતી.
ભારહુત, સાંચી અને મથુરાના ત્રણ સ્થળોએ મોટી સંખ્યામાં યક્ષી આકૃતિઓ મળી છે, જે મોટે ભાગે સ્તૂપોના રેલિંગ થાંભલાઓ પર છે. આ એક સ્પષ્ટ વિકાસ અને પ્રગતિ દર્શાવે છે જે યક્ષી આકૃતિની કેટલીક લાક્ષણિકતાઓ સ્થાપિત કરે છે જેમ કે તેની નગ્નતા, હસતો ચહેરો અને સ્પષ્ટ ગૌણ જાતીય લાક્ષણિકતાઓ જે પ્રજનન ક્ષમતા સાથે તેમના જોડાણ તરફ દોરી જાય છે. યક્ષીને સામાન્ય રીતે તેનો હાથ ઝાડની ડાળીને સ્પર્શતો હોય તેમ, એક પાપપૂર્ણ ત્રિભંગન મુદ્રામાં દર્શાવવામાં આવે છે. કેટલાક લેખકોના મત પ્રમાણે ઝાડની તળેટીમાં બેઠેલી યુવાન છોકરી એક પ્રાચીન વૃક્ષ દેવતા પર આધારિત છે.
યક્ષિણી એ હિંદુ, બૌદ્ધ અને જૈન ધાર્મિક પૌરાણિક કથાઓમાં સ્ત્રી પ્રકૃતિની આત્માઓનો એક વર્ગ છે જે દેવો અને અસુરો તથા ગાંધર્વ અને અપ્સરાઓથી અલગ છે. યક્ષિણીઓ અને તેમના પુરુષ સમકક્ષ યક્ષ, ભારતના સદીઓ પુરાણા પવિત્ર ઉપવનો સાથે સંકળાયેલા ઘણા અસાધારણ પ્રાણીઓમાંના એક છે. પૂર્વોત્તર ભારતીય જનજાતિઓની પરંપરાગત દંતકથાઓ, કેરળની પ્રાચીન દંતકથાઓ તથા કાશ્મીરી મુસ્લિમોની લોકકથાઓમાં પણ યક્ષી જોવા મળે છે. શીખ ધર્મના પવિત્ર ગ્રંથોમાં પણ યક્ષોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.