polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
મિર્ઝા ભારતની અત્યાર સુધીની સૌથી ઉચ્ચ સ્થાન પ્રાપ્ત કરનાર ભારતીય મહિલા ટેનિસ ખેલાડી છે, જેમાં તેણીએ પોતાની કારકીર્દિમાં સિંગલ્સમાં 27મુ અને ડબલ્સમાં 18મુ સ્થાન મેળવ્યું હતું. તેણી ગ્રાન્ડ સ્લેમ ટેનિસ ટુર્નામેન્ટમાં સ્થાન મેળવનારી સૌ પ્રથમ ભારતીય મહિલા ટેનિસ ખેલાડી બનવાની સિદ્ધી ધરાવે છે.
મિર્ઝા ટોક્યોમાં તોરાઇ પેન પેસિફીક ઓપન માટે ક્વોલિફાઇ થવામાં સફળ રહી હતી, પરંતુ પ્રથમ રાઉન્ડમાં ઝેંગ જિ સામે હારી ગઇ હતી. મિર્ઝાએ પ્રથમ સેટમાં જીત મેળવી હતી, પરંતુ લિડ ન જાળવી શકતા અંતે ચીનની ખેલાડી સામે 7-5,2-6,3-6થી હારી ગઇ હતી.
એપ્રિલ 2003માં, મિર્ઝાએ ત્રણેય સિંગલ્સ મેચ જીતીને ભારતની ફેડ કપ ટીમમાં રમવાની શરૂઆત કરી હતી. તેણીએ રશિયાની એલિસા ક્લેબાનોવા સાથે મળી 2003 વિમ્બલડન ચેમ્પિયનશીપ ગર્લ્સ ડબલ્સ ટાઇટલ જીત્યું હતું.
11-12-2008ના રોજ, ચેન્નાઇની એમજીઆર એજ્યુકેશનલ એન્ડ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યુટ યુનિવર્સિટી તરફથી ડોક્ટર ઓફ લેટર્સની માનદ પદવી આપવામાં આવી હતી. તેણીની ભત્રીજી, સોનિયા બૈગ મિર્ઝા ત્યાં ભણે છે.
મિર્ઝા 21મા ક્રમે રહીને ઇન્ડિયન વેલ્સના ચોથા રાઉન્ડમાં નવમી ક્રમાંકિત ખેલાડી શહર પીઅરને હરાવી હતી, પરંતુ 5મી ક્રમાંકિત દેનીએલા હેન્તુચોવા સામે હારી ગઇ હતી.
2006માં, મિર્ઝાને ટેનિસ ખેલાડી તરીકેની સિદ્ધીઓ બદલ ભારતના ચોથા ક્રમના સૌથી સર્વોચ્ચ સન્માન, પદ્મ શ્રીથી નવાજવામાં આવ્યા હતા.
ઊંધિયુંએ એક મિશ્ર શાકની વાનગી છે, કે જે ગુજરાત રાજ્યમાં બનાવવામાં આવતી ક્ષેત્રીય વાનગી છે. આ વાનગીનું નામ ગુજરાતી શબ્દ ઊંધુ પરથી પડ્યું છે. પારંપારિક રીતે ઊંધિયું માટીના વાસણને જમીનમાં ઊંધુ દાટીને ઉપરથી દેવતા સળગાવીને બનાવવામાં આવતું. આજે પણ દક્ષિણ ગુજરાત વિસ્તારમાં માટલાનું ઊંધિયું ખુબ જ લોકપ્રિય છે.
સુરતી ઊંધુયું એક ઊંધિયાનો પ્રકાર છે. જેને લગ્ન જેવા પ્રસંગે પૂરી સાથે પીરસાય છે.આ પણ એક મિશ્ર શાક છે, જેમાં લીલી તુવેર, ખમણેલું કોપરું નખાય છે. આને અધકચરા વાટેલાં શિંગદાણા, છીણેલ કોપરું અને કોથમીરથી સજાવાય છે. આને રોટલી કે ભાત સાથે ખવાય છે.
આ એક શિયાળુ વાનગી છે, જેમાં દક્ષિણ ગુજરાત માં ઉગાડવામાં આવતાં શાકભાજીઓ વપરાય છે. અન્ય શાક સાથે તેમાં સુરતી પાપડી, કાચું કેળું, મૂઠિયાંભૂરું કોળું વપરાય છે. આ શાકને એક મસાલેદાર રસામાં પકવાય છે જેમાં ક્યારેક કોપરું પણ વપરાય છે.
રોક ગાર્ડન એ ભારતના ચંદીગઢ શહેરમાં આવેલું એક શિલ્પ ઉદ્યાન છે. ૧૯૫૭માં પોતાના ફાજલ સમયમાં ગુપ્ત રીતે બગીચાની શરૂઆત કરનારા સરકારી અધિકારી નેકચંદ સૈનીના નામ પરથી તે નેકચંદ સૈની રોક ગાર્ડન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. વર્તમાનમાં તે ૪૦ એકર ના વિસ્તારમાં ફેલાયેલું છે. આ ઉદ્યાન સંપૂર્ણ રીતે ઔદ્યોગિક અને ઘરેલુ આડ પેદાશો તથા ફેંકી દેવાયેલી નકામી વસ્તુઓમાંથી બનાવવામાં આવ્યું છે.
લગભગ ૧૯૫૭માં નેકચંદ નામના એક વ્યક્તિએ ગુપ્ત રીતે આ ઉદ્યાન શરૂ કર્યું. સત્તાધીશોને આ જગ્યા ૧૯૭૫માં મળી આવી ત્યારે આ એક વચ્ચે વચ્ચે જોડાયેલ વાડાઓનો સમૂહ બની ચૂક્યો હતો. દરેકમાં સો એક ચિનાઈ માટીના ટુકડાઓથી મઢેલા સંગીત વાદક નર્તક અને પ્રાણીઓના શિલ્પ હતાં. સત્તાધીશોએ આનો તાબો લીધો અને તેને ઉદ્યાન સ્વરૂપે ૧૯૭૬માં ખુલ્લો મુક્યો. અત્યારે તેનો વહીવટ રોક ગાર્ડન સોસાયટી દ્વારા ચલાવાય છે.
નેકચંદ સૈની એક સ્વ શિક્ષિત કલાકાર હતા, તેઓ રોક ગાર્ડનના શિલ્પના નિર્માણમાટે પ્રખ્યાત છે. તેમનું કુટુંબ ૧૯૪૭માં ભાગલા પછી ચંદીગઢમાં આવ્યું. તે સમયે, તે સમયે સ્વિસ/ફ્રેંચ વાસ્તુવિદ્‌ લે કોરબ્યુસીયર દ્વારા આ શહેરનું આયોજન થઈ રહ્યું હતું. આ ભારતનું પ્રથમ આયોજિત નગર હતું. ૧૯૫૧માં નેકચંદને અહીં રોડ ઇન્સ્પેક્ટર તરીકે કામ મળ્યું.
હજી પણ રોક ગાર્ડનને બિનઉપયોગી વસ્તુઓમાંથી જ બનાવવામાં આવે છે. તે સુખના તળાવ નજીક આવેલું છે. આમાં માનવ રચિત એકબીજાસાથે જોડાયેલા જળ ધોધ છે અને ઘણાં અન્ય શિલ્પો છે જે ભંગાર અને અન્ય બિનઉપયોગી વસ્તુઓ જેમ કે બાટલી, કાંચ, બંગડી, લાદી, સિરામિક ઘડાં, કુંડાં, વિદ્યુત કચરો વગેરે) જેને રસ્તાની દિવાલ પર મઢેલા છે.
૧૮૬૨ – વલ્લભ સંપ્રદાયમાં પ્રવેશેલાં અનિષ્ટોમાંથી સર્જાયેલો બદનક્ષીનો મુકદ્દમો મહારાજ લાયબલ કેસ શરૂ થયો.
૧૯૧૫ – એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલે યુ.એસ. આંતરદ્વિપીય ટેલિફોન સેવાનું ઉદ્‌ઘાટન કર્યું, તેમણે સાન ફ્રાન્સિસ્કોથી ન્યૂ યૉર્ક ખાતેના તેમના સહાયક થોમસ વોટસન જોડે ટેલિફોનિક વાત કરી.
૧૯૨૪ – ફ્રેન્ચ આલ્પ્સમાં ચેમોનિક્સ ખાતે સૌ પ્રથમ શીતકાલીન ઓલિમ્પિક્સ રમતોત્સવનું ઉદ્‌ઘાટન થયું.
૧૯૪૭ – થોમસ ગોલ્ડસ્મિથ જુનિયરે સૌપ્રથમ ઇલેક્ટ્રોનિક ગેમ "કેથોડ રે ટ્યુબ એમ્યુઝમેન્ટ ડિવાઇસ" માટે પેટન્ટ નોંધણી કરાવી.
૧૯૯૮ – લશ્કર-એ-તોયબા દ્વારા જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં ગંડરબાલ નજીક વાંધામા ગંડરબાલ હત્યાકાંડ આચરવામાં આવ્યો જેમાં ચાર બાળકો, નવ મહિલાઓ અને ૧૦ પુરુષોની હત્યા સહિત ૨૩ કાશ્મીરી હિંદુઓની હત્યા કરવામાં આવી.
ઉત્તર આફ્રિકામાં આવેલા ઇજિપ્તની ઉત્તર દિશામાં ભૂમધ્ય સાગર, ઉત્તર-પૂર્વ દિશામાં ગાઝાપટ્ટી અને ઇઝરાયેલ, પૂર્વ દિશામાં રાતો સમુદ્ર, પશ્ચિમ દિશામાં લીબિયા અને દક્ષિણ દિશામાં સુદાન દેશ આવેલ છે. દુનિયાની સૌથી લાંબી નાઈલ નદી ઇજિપ્તની જીવાદોરી સમાન છે. દેશનો મોટો ભાગ નાઇલના ૪૦ હજાર ચોરસ કિલોમીટર જેટલા ડેલ્ટા વિસ્તારમાં જ વિકસ્યો છે, જ્યારે બાકીમો મોટા ભાગનો વિસ્તાર બળબળતો રણપ્રદેશ હોવાથી માનવ વસાહત સાવ પાંખી છે. આ દેશની અડધા ભાગની વસ્તી કેરો અને એલેકઝાંડ્રીયા જેવાં મોટાં શહેરોમાં આવીને વસી હોવાથી ગામડાં ઓછા જોવા મળે છે.
આ દેશમાં પેટ્રોલિયમ, કુદરતી ગેસ, લોખંડ, ફોસ્ફેટ, ચૂનાના પથ્થરો, જિપ્સમ જેવાં ખનિજો ભૂતળમાંથી સારા એવા પ્રમાણમાં મળી આવે છે. નાઇલ નદીના વિસ્તારમાં કપાસ, ડાંગર અને મકાઈનો પાક લેવામાં આવે છે. રૂઢિચુસ્ત ગણાતા ઇજિપ્તના અર્થતંત્રમાં આર્થિક સુધારણા અને વિદેશી મૂડીરોકાણ પછી મોટા ફેરફારો થયા છે, પરંતુ બે ટકાના દરે વધી રહેલો પ્રચંડ વસ્તીવધારો, બેકારી, ભાવવધારો, ડામાડોળ રાજકીય પરિસ્થિતિ વગેરે અહીંની મુખ્ય સમસ્યાઓ છે. ૨૦ ટકા કરતાં વધારે વસ્તી ગરીબીરેખાની નીચે જીવે છે. ફુગાવાનો દર ૧૩.૩ ટકા કરતાં પણ વધુ ઊંચો છે.
મિસર અથવા ઇજિપ્ત ઉત્તર આફ્રિકા સ્થિત એક દેશ છે. તેનું અધિકૃત નામ છે, મિસરનું આરબ ગણરાજ્ય . આ દેશનું પાટનગર કૈરો શહેર ખાતે આવેલું છે, આ ઉપરાંત ઇજિપ્તનાં અન્ય મહત્વનાં શહેરોમાં એલેકઝાંડ્રીયા, ગિઝા, સુએઝ, લુકસર, સુબ્રા એ ખેરિમા વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. મિસરનું કુલ ક્ષેત્રફળ લગભગ ૧૦,૧૦,૧૦૦ ચોરસ કિ.મી. જેટલું છે.
આ ઐતિહાસિક દેશમાં પ્રાચીન સ્થાપત્યો જેમાં ખાસ કરીને પિરામીડ આવેલા છે, જે જોવાલાયક છે. આ પિરામીડને કારણે અહીં પર્યટકો મોટી સંખ્યામાં આવે છે.
૧૯૯૨ – ભૂતપૂર્વ સોવિયેટ પ્રજાસત્તાક રાષ્ટ્રો આર્મેનિયા, અઝરબૈજાન, કઝાકિસ્તાન, કિર્ગિસ્તાન, મોલ્ડોવા, સાન મરિનો, તાજિકિસ્તાન, તૂર્કમેનિસ્તાન અને ઉઝબેકિસ્તાન સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં જોડાયા.
૧૯૯૮ – ગેલિલિયો અવકાશયાનમાંથી ગુરુનો ચંદ્ર યુરોપા બરફના જાડા પોપડા હેઠળ પ્રવાહી સમુદ્ર ધરાવતો હોવાની માહિતી મોકલવામાં આવી.
૨૦૧૭ – મોસ્કો, રશિયામાં એક કોન્ફરન્સમાં આવર્ત કોષ્ટકમાં મોસ્કોવિયમ, ટેનેસીન અને ઓગેનેસન તત્વો સત્તાવાર રીતે ઉમેરવામાં આવ્યા.
બ્રિટીશ ઍન્સાઇક્લોપીડિયા જેવો ગુજરાતી ભાષામાં પણ જ્ઞાનકોશ હોવો જોઇએ તેવો સૌપ્રથમ વિચાર સંત પૂજ્ય શ્રી મોટાને આવ્યો. ગુજરાતીમાં વિશ્વકોશ તૈયાર કરવા માટે તેમણે ગુજરાત યુનિવર્સિટીને રૂ।
૧૦ લાખનું દાન આપ્યું. યુનિવર્સિટીએ આ માટે જુદો વિભાગ રચીને ડૉ. ધીરુભાઇ ઠાકરને તેનું કામ સોંપ્યું. પણ વધારાની સરકારી સહાય ઉપલબ્ધ ન થતા કામ આગળ ન વધ્યું. થોડા વર્ષો બાદ સાંકળચંદભાઇ પટેલે ભાષા પ્રેમથી પ્રેરાઇને આ માટે જરૂરી રકમ આપવાની બાંહેધરી આપી અને પુનઃ કામ શરું થયું. ત્યાર બાદ ગુજરાતી વિશ્વકોષ ટ્રસ્ટની સ્થાપના થઈ. શ્રેણીક્ભાઇ કસ્તુરભાઇ તેના પ્રથમ મુખ્ય અધ્યક્ષ બન્યા. અમદાવાદ એજ્યુકેશન સોસાયટીએ કામ કરવા માટે મકાનની સગવડ કરી આપી. તેમાં જરૂરી વ્યવસ્થા થતાં ૨ ડિસેમ્બર ૧૯૮૫ના રોજ વિદ્વાનો અને થોડા કર્મચારીઓના સ્ટાફ સાથે વિશ્વકોશ-નિર્માણની શુભ શરૂઆત થઈ. વિશ્વકોશમાં સમાવેશ પામે તેવાં ૧૬૬થી અધિક વિષયોનાં ૨૩,૦૦૦થી વધુ અધિકરણોની વિષયવાર યાદી સહિત, સમગ્ર યોજનાનો વિગતે પરિચય આપતો ભૂમિકાખંડ તૈયાર થયો.
પ્રાથમિક શાળાથી માંડીને યુનિવર્સિટી સુઘીની વિદ્યાકીય સંસ્થાઓ, પુસ્તકાલયો, બેંકો, વીમા કંપનીઓ, સરકારી કાર્યાલયો તથા ઉદ્યોગો અને તમામ પ્રકારની વ્યવસાયી સંસ્થાઓને તત્કાળ માહિતી અને માર્ગદર્શન સુલભ કરી આપતું અનિવાર્ય જ્ઞાનસાઘન.
ગુજરાતી વિશ્વકોશ એ ગુજરાતી ભાષાનો પ્રથમ અને એકમાત્ર જ્ઞાનકોશ છે. આ જ્ઞાનકોશમાં વિશ્વભરનું વિવિધ વિષયોને લગતું જ્ઞાન ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવ્યું છે. તેનું પ્રકાશન ગુજરાતી વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.
૧૪૫૮માં, રાવ જોધા , જેઓ રણમલના ૨૪ સંતાનો માંના એક હતાંૢ તેઓ જોધપુરના ૧૫મા રાઠોડ શાસક બન્યાં. તેમના સત્તારુઢ થવાના એક જ વર્ષમાં તેમણે તેમની રાજધાનીને જોધપુરના અન્ય સલામત ભાગમાં ખસેદવાનું નક્કી કર્યું કેમકે વિહરમાન મંડોરનો કિલ્લો પૂરતી સુરક્ષા આપવા અક્ષમ જણાતો હતો
મંડોરથી ૯ કિમી દૂર દક્ષિણે આવેલ એક ખડકાળ ટેકરી પર ૧૨ મે ૧૪૫૯ના દિવસે આ કિલ્લાની આધાર શિલા રાખવામાં આવી. . આ ટેકરી ભાઉરચીડીયા, પક્ષીઓની ટેકરીના નામે ઓળખાતી હતી. એક લોકકથા અનુસાર આ ટેકરી પર કિલ્લો બાંધવા માત્ર એક જ વ્યક્તિને તે સ્થળેથી સ્થાનાંતરીત કરવા પડ્યાં અને તે હતાં એક સાધુજી જેમને લોકો ચિડીયા નાથજી કહેતાં. આ સ્થળેથી હટાવવાથી નિરાશ સાધુએ રાજાને શાપ આપ્યો કે "જોધા! તારો ગઢ પાણી માટે તરસશે!". પાછળથી રાજા એ તે સાધુને ખુશ કરવા તેઓ જે ગુફામાં ધ્યાન ધરતાં તેની બાજુમાં જ એક ઘર અને મંદિર બંધાવી આપ્યું. તેમ છતાં પણ દર ત્રણ ચાર વર્ષે આ ક્ષેત્રને દુકાળનો સામનો કરવો પડે છે.
મેહરાનગઢ કિલ્લો, જે ભારતના રાજ્ય રાજસ્થાનના જોધપુર શહેરમાં આવેલ છે. આ કિલ્લો શહેરથી ૪૦૦ ફૂટ ની ઊંચાઈ પર આવેલ છે, અને તેની ફરતે જાડી દિવાલ આવેલી છે. આની સીમાની ભીત્ર ઘણાં મહેલ આવેલાં છે,જેઓ તેમની શાનદાર મહીમ કોતરણી અને સુંદર પ્રાંગણ જાણીતા છે. એક વાંકડીયો માર્ગ નીચેના શહેર અને કિલ્લાને જોડે છે. આ કિલ્લાના બીજા દરવાજા પર જયપુરની સેના દ્વારા દાગાયેલ તોપગોળાની છાપ અને પણે જોઈ શકાય છે. આ કિલ્લાની ડાબી તરફ કિરાત સિંહ સોઢાની છત્રી છે જે આ કિલ્લાનું રક્ષણ કરતાં આ જ સ્થળે વીરગતિ પામ્યાં હતાં. આ કિલ્લાને સાત દરવાજા છે, જેમાંના એકનું નામ જયપોળ છે, આને મહારાજા માનસિંહે જયપુર અને બિકાનેર સૈન્ય પરના વિજય ની યાદગીરીમાં બનાવડાવ્યો. મોગલોને હરાવવાની યાદમાં મહારાજા અજીત સિંહે ફતેહપોળ નામનો દ્વાર બંધાવ્યો. અહીંના ચાંદીના વરખ અને કંકુના રંગે રંગાયેલી હથેળીની છાપ આજે પણ શ્રદ્ધાળુઓને આકર્ષે છે.
રાજસ્થાનમાં બોલાતી સ્થાનીય ભાષા માં તેનું ઉચ્ચારણ મેહરાનગઢ થયું છે; સૂર્ય દેવ એ રાઠોડ વંશના મુખ્ય દેવતા છે. ભલે આ કિલ્લાનું બંધકામ ૧૪૫૯માં રાવ જોધા, જોધપુરના સ્થાપક, શરૂ થયું પણ આજે દેખાતાં કિલ્લાનો ભાગ જસવંત સિંહ ના સમયમાં બંધાયો. આ કિલ્લો પાંચ કિમી જેટલા મોટા શહેરની કેંદ્રમાં ૧૨૫મી ઊંચી ટેકરી પર આવેલો છે. આનો કોટ ૩૫મી ઊંચો છે અને ૨૧ મી પહોળો છે, જે રાજસ્થાનના સૌથી સુંદર ઐતિહાસીક ધરોહરને સાચવે છે.
જોધપુર ગ્રુપ - મલાની ઈગ્નીયસ સ્યૂટ કોંટેક્ટ કે જેની ઉપર મેહરાનગઢ કિલ્લો બન્યો છે તેને ભારતીય ભૂસ્ત્રશાસ્ત્ર સંસ્થાન દ્વારા રાષ્ટ્રીય સ્મારક ઘોષિત કર્યું છે જેથી દેશમાં ભૂસ્તર શાસ્ત્રીય પર્યટનને પ્રોત્સાહન મળે. આ અદ્વીતીય ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સંયોજન થરના રણમાં મલાની અગ્નિકૃત ખડક જૂથનો એક ભાગ છે, જે ૪૩,૫૦૦ ચો. કિમી. ક્ષેત્રમાં ફેલાયેલ છે. આ સંરચના ભારતીય ઉપમહાદ્વીપમાં પ્રીકેમ્બ્રીયન યુગની અંતિમ અગ્નિકૃત સક્રીયતાની સાબિતી આપે છે.
આ કિલ્લાની અંદર એકદમ સુંદર સુશોભિત જગ્યાઓ છે. આમાંના, મોતી મહેલ , ફૂલ મહેલ, શીશ મહેલ, સીલેહ ખાના, અને દૌલત ખાના નોંધનીય છે. અહીંનું સંગ્રહાલય પણ ઘણાં મહેલોમાં ફેલાયેલું છે. આ મહેલમાં પાલખીઓ, અંબાડીઓ, રાજસી ગોડિયાં, લઘુચિત્રો, વાદ્યો, પરિધાનો અને રાચ-રચિલું આદિ પ્રદર્શિત છે. આ કિલ્લાના પાળા કિલ્કિલા સહિત સૌથી સંવર્ધિત તોપોનું ઘર છે અને અહીંથી શહેરનું અદ્દભૂત દ્રશ્ય દેખાય છે.
ચામુંડા માતાજી રાવ જોધાના માનીતા દેવી હતાં, તેમણે તેમની મૂર્તિ ૧૪૬૦માં પ્રાચીન પાટનગર મંડોરથી મંગાવીને મેહરાનગઢમાં પ્રસ્થાપિત કરાવી . આ દેવી મહારાજા અને રાજ પરિવારની ઈષ્ટ દેવી હતાં અને આજે પણ જોધપુરના પ્રજાજનો દ્વારા પૂજાય છે.દશેરાના દિવસે લોકોના ટોળાના ટોળા મેહરાનગઢ તરફ દર્શનમાટે આવે છે.
મેહરાનગઢનું સંગ્રહાલય ભારતના સર્વશ્રેષ્ઠ સંગ્રહાલયમાંનું એક છે અને તેનું આયોજન સુંદર છે. આ સંગ્રહાલયનો પાલખી વિભાગ ખૂબ રોચક છે. આમાં આશ્ચર્ય પમાડે તેવી પાલખીઓ છે. ૧૭૩૦માં થયેલ ગુજરાત ગવર્નર સાથે થયેલ યુદ્ધમાં જીતી લવાયેલ સોને મઢેલ ઘુમ્મટવાળો મહાડોલ ખૂબ આકર્ષક છે. આ સંગ્રહાલય રાઠોડ વંશના હથિયારો, પરિધાનૢ ચિત્રો અને તે સમયની ખંડ સજાવટૅ બતાવે છે.
આ ક્ષેત્રના શુકન માટે જોધાએ એક અત્યંત આક્રમક પગલું ભર્યું. તેણે રાજિયા ભામ્બી નામના એક મેઘવાળને આના પાયામાં અહીં જીવંત દટાવી દીધો. રાજિયા મેઘવાળને એવું વચન અપાયું હતું કે તેના આ સમર્પણ પછી રાઠોડ શાસકો તેના પરિવારનું ધ્યાન રાખશે. આજ દિવસ સુધી તેના વંશજો હજી પણ રાજ બાગ નામના સ્થળે રહે છે જેને જોધા દ્વારા તેમના પરિવારને અપાઈ હતી.
અંબાડીઓ મોટે ભાગે બે ભાગ ધરાવતી લાકડાની બેઠકો હતી જેને હાથી પર બાંધવામાં આવતી. આગળનો ભાગ મોટો અને સંરક્ષણાત્મક ધાતુની પટ્ટી સાથે હતો તે રાજા કે રાવીઓ માટે હતો. પાછળનો નાનો ભાગ હવા કરનાર તરીકેના ગુપ્ત વેષમાં રહેલ અંગરક્ષક માટે હતો.
મહારાજા અભયસિંહ દ્વારા ફૂલ મહેલ બંધાવવામાં આવ્યો. મેહરાનગઢના યુગ કક્ષોમાંનિ સૌથી વૈભવી એવો આ ખંડ મનોરંજન નએ પ્રમોદને સમર્પિત નીજી અને ખાસ કહંડ હતો; એક સમયે નૃત્યાંગનાઓ અહીંની સોનેરી ભાતથી સુશોભિત છત નીચે નાચી નાચીને થાકી જતાં બેહોશ થઈ જતી હતી.
મેહરાનગઢમાં રહીનારા જોધપુરના અંતિમ શાસક મહારાજા તખતસિંહ દ્વારા બંધાવાયેલ આ મહેલ પરંપરા અને શૈલિઓનો અનોખો મિશ્રણ છે. છતપર શીશાના ગોળા આદિ આધુનિક સજાવટૅના ચિન્હો છે જે બ્ઋશરો સાથે ભારતમાં આવ્યાં હતાં.
રાજા સૂર સિંહ દ્વારા બંધાયેલ મોતી મહેલ મેહરાનગઢના યુગ ઈમારતોમાં સૌથી મોટી ઈમારત છે. સૂરસિંહના મોતી મહેલમાં પાંચ નાની બેઠકો છે જે ચાલી તરફ દોરે છે; કહે છે કે આ બેઠકો તેમની પાંચ રાણીઓ માટે દરબારની કાર્યવાહી જોવા બનાવેલી હતી.
આ એક પરંપરગત રાજપૂત શીશ મહેલનું ઉદાહરણ છે. આ મહેલમાં આરીસાના નાના નાના ટુકડા ન વાપ્રતા મોટાં એકરૂપ આરીસા વાપરવમાં આવ્યાં છે. પ્લસાર પર બનેલ ધાર્મિક ચિન્હોની આરીસા ઉપર મઢામણી એ અહીં ની એક અન્ય વિષેશતા છે.
૨૦મી સદીના બીજા ભાગ સુધી ઉચ્ચ વર્ણના કુટુંબોની મહિલાઓ માટે પાલખી અવરજવરનું સાધન હતી. ખાસ અવસરે રાજ પુરુષો પણે તેને વાપરતાં.
૧૮૪૩માં રાજા માનસિંહના મૃત્યુ પછી તેમની રાણીઓ તેમની પાછળ સતી થઈ હતી. દ્વારની એકદમ ડાબી તરફ સતી ની હથેળી-ચિન્હો આવેલાં છે.
બિન પશ્ચિમી પરંપરાઓમાં નકશામાં દિશા નિર્દેશ અલગ અલગ રીતે કરેલો છે. ઇડોના જૂના નકશા જાપાનના સમ્રાટના મહેલને ટોચ તરીકે દર્શાવે છે પરંતુ તેને નકશાના કેન્દ્રમાં દર્શાવે છે. નકશામાં દર્શાવેલા સ્થળોનો એવી રીતે દિશા નિર્દેશ કરેલો હોય છે કે તમે સમ્રાટના મહેલને તમારા માથા પર ના મૂકો ક્યાં સુધી તમે તેનું યોગ્ય રીતે વાંચી ન શકો.
હિયરફોર્ડ મેપ્પા મુન્ડી જેવા મધ્યયુગીન યુરોપીયન ટી અને ઓ નકશા પૂર્વને ટોચ અને જેરુસલેમને કેન્દ્ર સ્થાને રાખીને તૈયાર કરાયા હતા. 1400ની આસપાસ, ટોલેમીની ભૂગોળ ની ફેરરજૂઆત પુર્વે પશ્ચિમમાં કોઇ સામાન્ય નિયમ ન હતો. દાખલા તરીકે, પોર્ટોલાન ચાર્ટ તેઓ જે વિસ્તારનું નિરૂપણ કરે છે તેનો દરિયાકિનારાની દિશાના સંદર્ભમાં નિર્દેશ કરે છે.
કેટલાક નકશા 1:10,000 જેવા ગુણોત્તરના માપમાં દોરવામાં આવ્યા છે. તેનો અર્થ તે થયો કે નકશા પર કોઇ પણ માપનું એક એકમ, વાસ્તવમાં જમીન પર તે જ માપના 10,000 એકમ જેટલું માપનું નિરૂપણ કરે છે. નકશો જે વિસ્તારનો તૈયાર કરવાનો હોય, તે વિસ્તાર જો નાનો હોય અને તેમાં પૃથ્વીની ગોળાઇને ધ્યાનમાં ન લેવાઇ હોય તો તે નકશાનું માપ લગભગ ચોક્કસ હોય છે. દાખલા તરીકે ટાઉન પ્લાનરના શહેર નકશામાં પૃથ્વીની ગોળાઇને ધ્યાનમાં લેવાતી નથી. મોટા વિસ્તાર કે જેમાં પૃથ્વીની ગોળાઇ અવગણી ન શકાય તેવું હોય તેમના નકશા તૈયાર કરવા આપણે પૃથ્વી ની ગોળાકાર સપાટીનું સપાટ સપાટી પર આલેખન કરવું પડે છે. ગોળાની ગોળાઇને સપાટ સપાટી પર રજૂ કરવું અશક્ય છે તેનો અર્થ તે થયો કે કોઇ પણ નકશા આલેખનમાં માપ અચળ ના હોઇ શકે. નકશા આલેખનમાં આપણે એક કે બે રેખા પર ચોક્કસ માપ મેળવી શકીએ છીએ. માટે નકશા આલેખન માટે આપણે બિંદુ માપનો વિચાર રજૂ કરવો પડશે જે સ્થાનનું વિધેય છે અને તે તેનું ચલન લઘુત્તમ રાખવા પ્રયત્ન કરે છે. માપનો ઉલ્લેખ નામ માત્ર કરાય છે તેમ છતાં તે પુરતા ચોક્કસ હોય છે.
પોર્ટેબલ ડોક્યુમેન્ટ ફોર્મેટ ફાઇલ અથવા વેક્ટર ગ્રાફિક્સ આધારિત અન્ય ફોર્મેટને લાગુ પડે છે. ફાઇલમાં રહેલી માહિતીની વિગતોમાં વધારો મર્યાદિત છેઃ વક્રરેખાને મોટી કરવાથી સીધી રેખા, વર્તુળના ચાપ અથવા સ્પ્લાઇન જેવી પ્રમાણભૂત ભૌમિતિક આકૃતિઓની શ્રેણી બને છે.
વધુ વિગત માટે લેબલ દર્શાવતા શબ્દોને લાગુ પડે છે, જ્યારે બાકીની ઇમેજને લાગુ પડે છે. ઝૂમ ઇન કરીએ છીએ ત્યારે શબ્દો મોટા થતા નથી. તેવી જ રીતે બેવડી રેખા દ્વારા દર્શાવેલા રસ્તા જ્યારે ઝૂમ ઇન કરીએ ત્યારે વધુ પહોળા થાય કે ના પણ થાય.
નકશા લેયર પણ ધરાવે છે જે આંશિક રોસ્ટર ગ્રાફિક અને આંશિક વેક્ટર ગ્રાફિકસ છે. એક રોસ્ટર ગ્રાફિકસ ઇમેજ માટે ત્યાં સુધી લાગુ પડે છે કે જ્યાં સુધી ઇમેજ ફાઇલના પિક્સેલ ડિસપ્લેના પિક્સેલ સુધી સુસંગત ના થાય, ત્યાર બાદ લાગુ પડે છે.
20મી સદીના છેલ્લા ક્વાર્ટરથી કમ્પ્યુટર માનચિત્રકારનું અનિવાર્ય સાધન બની ગયું છે. મોટા ભાગની માનચિત્રકળા, ખાસ કરીને માહિતી-અકત્રીકરણ સર્વેક્ષણો સ્તરની, જીયોગ્રાફિક ઇન્ફર્મેશન સિસ્ટમ્સ દ્વારા નિયમમાં મુકાઇ છે. ટેકનોલોજી સરળ બનતા તેમજ વર્તમાન ભૌગોલિક નકશા પર સ્પેશિયલ લોકેટેડ વેરિયેબલ્સ સુપરઇમ્પોઝિશનને કારણે નકશાની કામગીરી વધુ આધુનિનક બની છે. વરસાદનું સ્તર, વન્યજીવનનું વિતરણ અથવા વસ્તીને લગતી માહિતી જેવી સ્થાનિક માહિતી નકશા સાથે સંકલિત કરવાથી જેતે વિસ્તારનું સારી રીતે વિશ્લેષણ થઇ શકે છે અને તેનાથી નિર્ણય લેવામાં મદદ મળે છે. ઇલેક્ટ્રોનિક યુગ પહેલા ડેટાનું આવું સુપરઇમ્પોઝિશન, ડો. જ્હોન સ્નોને કોલેરાનું મૂળ શોધવા તરફ લઇ ગયું હતું. આજે દુનિયાભરમાં તેનો માનવ સંસ્થાઓ, વન્યજીવન સંરક્ષકો અને લશ્કર દ્વારા ઉપયોગ થાય છે.
વધુમાં, અચોકસાઇ ઇરાદાપૂર્વક હોઇ શકે છે. દાખલા તરીકે, માનચિત્રકાર નકશાની સ્પષ્ટતા વધારવા માટે લશ્કરી થાણા નહીં દર્શાવે. દાખલા તરીકે, રોડ મેપ હાઇવેને સ્પષ્ટપણે દર્શાવશે, જ્યારે રેલરોડ, નાના જળમાર્ગો અથવા અન્ય મુખ્ય નોનરોડ ઓબજેક્ટ્સને નકશામાં દર્શાવે અને ના પણ દર્શાવે, જો દર્શાવે તો તેને ઓછી સ્પષ્ટતા સાથે દર્શાવશે . ડિક્લટરીંગ તરીકે ઓળખાતી પદ્ધતિમાં વપરાશકારને જેમાં રસ હોય તે બાબતોને નકશાની કુલ ચોકસાઇનો ભોગ આપ્યા વગર વાંચવામાં સરળ બનાવવામાં આવે છે. સોફ્ટવેર આધારિત નકશા ઘણી વખત વપરાશકારને જરૂર મુજબ , અને વચ્ચે ડિક્લટરિંગ કરવાની છૂટ આપે છે. ઓટોમાં વપરાશકાર જેમ માપમાં ફેરફાર કરે છે તેમ ડિક્લટરિંગની ડિગ્રીમાં વધઘટ થાય છે.
તે જ નકશાને પિક્સેલને મોટા કરીને મોટો બનાવવામાં આવે તો વધારાની માહિતી મળતી નથી પરંતુ દ્રષ્ટિની ગુણવત્તાને આધારે વધુ વિગતો જોઇ શકાય છે. જો કમ્પ્યુટર ડિસપ્લે, નજીકના પિક્સલને જો વાસ્તવિક રીતે અલગ પાડી શકતું ન હોય પરંતુ તેના સ્થાને ઓવરલેપિંગ કરતું હોય (આ બાબત એલસીડીને લાગુ પડતી નથી પરંતુ કેથોડ રે ટ્યુબને લાગુ પડી શકે છે) તો પિક્સેલને પિક્સલના લંબચોરસ દ્વારા બદલવાથી વધુ માહિતી દર્શાવે છે. આ પદ્ધતિમાં ફેરફારને ઇન્ટપોલેશન કહેવાય છે.
નકશાનું પુર્વાભિમુખીકરણ નકશાની દિશા અને હોકાયંત્ર દ્વારા વાસ્તવમાં દર્શાવવામાં આવતી દિશા વચ્ચેનો સંબંધ છે. ઓરિએન્ટ શબ્દ લેટિન શબ્દ ઓરિએન્સ પરથી આવ્યો છે જેનો અર્થ થાય છે પૂર્વ. મધ્ય યુગમાં ટી અને ઓ નકશા સહિતના ઘણા નકશામાં પૂર્વને ટોચમાં દર્શાવવામાં આવતું હતું (એટલે કે, નકશામાં દર્શાવેલી ઉપરની તરફની દિશા હોકાયંત્રમાં દર્શાવાયેલી પૂર્વ દિશા બતાવે છે). આજે મોટા ભાગના નકશામાં ઉત્તરને નકશાની ટોચમાં દર્શાવવામાં આવે છે. કેટલાક પ્રકારના નકશામાં ઘણીવાર પરંપરાગત રીતે ઉત્તર દિશાને ટોચ પર નથી દર્શાવાતી:
સ્થાન અંગેની માહિતી અસરકારક રીતે આપવા નદીઓ, તળાવો અને શહેરો જેવી માહિતીને લેબલ આપવા જરૂરી બને છે. માનચિત્રકારોએ સદીઓના અનુભવ બાદ એકદમ ગીચ નકશામાં પણ નામ મુકવાની કળા વિકસાવી છે. લેબની સંખ્યા અને નકશાની ગીચતા જેમ વધે તેમ શબ્દ અથવા નામ મુકવાની કામગીરી ગણિતની દ્રષ્ટિએ વધુ જટીલ બને છે. શબ્દો મુકવાની કામગીરી ઘણો સમય અને શ્રમ માગી લે તેવી છે માટે માનચિત્રકારો અને જીઆઇએસ ઉપયોગકર્તાઓએ આ પ્રક્રિયા સરળ બનાવવા ઓટોમેટિક લેબલ પ્લેસમેન્ટની સુવિધા વિકસાવી છે.
રિચાર્ડ એડિસ હેરિસનએ વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન અને બાદમાં ફોર્ચ્યુન મેગેઝિન માટે નકશાની જોરદાર શ્રેણી તૈયાર કરી હતી. તેમાં હવાઇ યુગમાં વૈશ્વિક વ્યૂહાત્મક મોરચા પર ભાર મુકવા વિહંગાવલોકન આલેખનોનો ઉપયોગ કર્યો હતો અને સૂચવ્યું હતુ્ કે વિશ્વના પરંપરાગત લંબચોરસ આલેખનમાં નિકટતા અને અવરોધો દેખાતા નથી.
ઘણા નકશા ત્રીપરિમાણીય જગ્યાનું ભૂમિતિની દ્રષ્ટએ ચોકક્સ સ્થિર દ્વીપરિમાણીય નિરૂપણ છે, જ્યારે કેટલાક અન્ય ક્રિયાશીલ અથવા અરસપરસ અને ત્રિપરિમાણીય પણ હોય છે. નકશાનો મોટે ભાગે ભૂગોળનું ચિત્ર રજૂ કરવા માટે ઉપયોગ થતો હોવા છતાં તેના દ્વારા કોઇ પણ જગ્યા, વાસ્તવિક કે કાલ્પનિક જગ્યાનું સંદર્ભ અથવા માપ વગર પણ ચિત્ર નિરૂપણ કરી શકાય છે. દા.ત. બ્રેઇન મેપિંગ, ડીએનએ મેપિંગ અને એક્સ્ટ્રાટેરિસ્ટરિયલ મેપિંગ.
વિરૂપ માપનું અન્ય જાણીતું ઉદાહરણ લંડન અંડરગ્રાઉન્ડ નકશો છે. મૂળ ભૌગોલિક માળખાઓનું ધ્યાન રખાયુ છે પરંતુ ટ્યુબ લાઇન ને સ્ટેશનો વચ્ચે સંબંધ દર્શાવવા માટે આછી કરીને દર્શાવાઇ છે. નકશાના કેન્દ્રની નજીકમાં સ્ટેશનને નકશાની ધારી પર રહેલા સ્ટેશન કરતા વધુ જગ્યા અપાઇ છે.
નકશામાં દર્શાવવામાં આવેલી વિવિધ વિગતો પરંપરાગત સંકેત અથવા ચિહ્નો દર્શાવવામાં આવે છે. દાખલા તરીકે રસ્તાઓના વર્ગીકરણ માટે રંગનો ઉપયોગ થઇ શકે છે. આ સંકેતોને નકશાના ખાલી રહેલા ભાગમાં અથવા અલગથી પ્રસિદ્ધ કરેલી લાક્ષણિકતા યાદીમાં સમજાવવામાં આવે છે.
માનચિત્રકળા અથવા નકશા બનાવવા એક અભ્યાસ છે અને પૃથ્વીને એક સપાટ સપાટી પર રજૂ કરવાની પદ્ધતિ છે અને જે નકશા બનાવે છે તેને માનચિત્રકાર કહેવાય છે.
જીઆઇએસ સંકળાયેલું નથી ત્યારે પણ મોટા ભાગના માનચિત્રકારો નવા નકશા તૈયાર કરવા વિવિધ પ્રકારના કમ્પ્યુટર ગ્રાફિક્સ પ્રોગ્રામ્સનો ઉપયોગ કરે છે.
બિરલા મંદિરના નામથી વિખ્‍યાત આ લક્ષ્મીનારાયણ મંદિર અરેરા પહાડીઓની નજીકમાં બનેલા સરોવરની દક્ષિણ દિશામાં આવેલું છે. મંદિરની નજીકમાં જ એક સંગ્રહાલય બનાવવામાં આવેલું છે. આ સંગ્રહાલયમાં મધ્ય પ્રદેશ રાજ્યમાં આવેલાં રાયસેન, સેહોર, મંદસૌર અને સહદોલ વગેરે સ્થળો પરથી લાવવામાં આવેલી મૂર્તિઓ રાખવામાં આવી છે. આ મુર્તિઓમાં શિવ, વિષ્‍ણુ અને અન્‍ય અવતારોની પત્‍થરમાંથી બનેલી મૂર્તિઓ જોવા મળે છે. મંદિરની નિકટ બનાવવામાં આવેલું આ સંગ્રહાલય સોમવારના દિવસે બંધ રહે છે અને બાકીના દિવસોમાં દરરોજ સવારના ૯ વાગ્યાથી સાંજના ૫ વાગ્યા સુધી મુલાકાતીઓ માટે ખુલ્લું રહે છે.
તાજ-ઉલ-મસ્જિદ ભારત દેશમાં આવેલી સૌથી વિશાળ મસ્જિદો પૈકીની એક મસ્જિદ છે. આ મસ્જિદના નિર્માણ કાર્યની શરુઆત ભોપાલ રાજ્યના આઠમાં શાસક શાહજહાં બેગમના શાસન કાળમાં કરવામાં આવી હતી, પરંતુ ધનની જરુરીયાત પૂરતા પ્રમાણમાં ન હોવાને કારણે તેના જીવંતપર્યંત આ મસ્જિદ બની ન શકી. આખરે ઇ. સ. ૧૯૭૧ના વર્ષમાં ભારત સરકારની દખલ પછી આ મસ્જિદ પૂરી રીતે તૈયાર કરી શકાઈ હતી. ગુલાબી રંગની આ વિશાળ મસ્જિદના બે સફેદ ગુંબજ જેવા મિનારાઓ છે, જેને મદરેસા તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. દર વર્ષે ત્રણ દિવસ ચાલતી અહીંની વાર્ષિક ઇજતિમા પ્રાર્થના ભારત ભરના લોકોનું ધ્‍યાન ખેંચે છે.
બનગંગા રોડ પર આવેલા આ પુરાતાત્વિક સંગ્રહાલયમાં મધ્‍યપ્રદેશ રાજ્યના વિભિન્‍ન ભાગોમાંથી એકત્રિત કરવામાં આવેલી મૂર્તિઓને રાખવામાં આવેલી છે. આ ઉપરાંત વિભિન્‍ન શાળાઓમાંથી એકત્રિત કરવામાં આવેલાં ચિત્રો , બાઘ ગુફાઓની ચિત્રકારીઓની પ્રતિલિપિઓ, અલક્ષ્‍મી અને બુદ્ધની પ્રતિમાઓ આ પુરાતાત્વિક સંગ્રહાલયમાં સાચવીને રાખવામાં આવેલી છે. અહીં આવેલી દુકાનોમાંથી પત્‍થરોની મૂર્તિઓ ખરીદીને લઇ જઇ શકાય છે. સોમવારના દિવસ સિવાય દરરોજ સવારના ૧૦ વાગ્યાથી સાંજના ૫ વાગ્યા સુધી આ પુરાતાત્વિક સંગ્રહાલય મુલાકાતીઓ માટે ખુલ્લું રાખવામાં આવે છે.
મોતી મસ્જિદ કદસિયા બેગમની પુત્રી સિકંદર જહાં બેગમએ ઇ. સ. ૧૮૬૦ના વર્ષમાં બનાવડાવી હતી. આ મસ્જિદના બાંધકામની શૈલી દિલ્‍હી શહેરમાં આવેલી જામા મસ્જિદની બાંધકામ શૈલી સાથે સામ્યતા ધરાવે છે, પરંતુ વિસ્તારની રીતે જોતાં આ સ્થાપત્ય જામા મસ્જિદ કરતાં નાનું છે. મસ્જિદમાં ઘેરા લાલ રંગના બે મિનારાઓ આવેલા છે. આ મિનારાઓ ઊપર ભાલાની અણી જેવી સોનેરી રંગની ટોચ છે, જે સોનાની હોય તેમ લાગે છે.
શૌકત મહલ ભોપાલ શહેરની વચ્ચોવચ્ચ આવેલા ચોક વિસ્તારના પ્રવેશ દ્વાર પાસે આવેલો છે. આ મહેલ ઇસ્‍લામિક તેમ જ યૂરોપિયન શૈલીનું મિશ્રિત રૂપ છે. આ મહલ લોકોની પુરાતાત્વિક જિજ્ઞાસાને જીવંત કરી દે છે. આ મહેલની નજીકમાં જ ભવ્‍ય સદર મંજિલ પણ બનાવવામાં આવેલી છે. કહેવાય છે કે ભોપાલના શાસકો આ મંજિલનો ઉપયોગ જાહેર કક્ષ તરીકે કરતા હતા.
ભોપાલ શહેરનું નાનું તળાવ, મોટું તળાવ, ભીમ બેટકાની ગુફાઓ, અભયારણ્ય તથા ભારત ભવન જોવાલાયક સ્થળો છે. ભોપાલ શહેરની પાસે આવેલ સાંચીનો સ્તૂપ પણ પર્યટકોના આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે. ભોપાલથી લગભગ ૨૮ કિલોમીટર દૂર સ્થિત ભોજપુર મંદિર એક ઐતિહાસિક જોવાલાયક સ્થળ છે.
ગોહર મહલ સરોવરના કિનારે બનાવવામાં આવેલો આ મહેલ શૌકત મહલની પાછળના ભાગમાં આવેલો છે. આ મહેલને ઇ. સ. ૧૮૨૦ના વર્ષમાં કુદસિયા બેગમએ બનાવડાવ્યો હતો. કલાનું આ અનુપમ ઉદાહરણ હિન્‍દુ તેમ જ મુગલ વાસ્‍તુશિલ્‍પનો અત્યંત ચડિયાતો નમૂનો છે.
કારીલ વર્નર લખે છે કે "પુરાતત્વીય સંશોધનો આપણને થોડા વાજબીપણા કે સમર્થન સાથે એવું અનુમાન બાંધવાની મંજૂરી આપે છે કે ભારતમાં આર્યોના આગમન પૂર્વે લોકો યોગ પ્રવૃત્તિઓથી પરિચિત હતા."
થોમસ મેકએવિલી લખે છે કે "સિંધુ સંસ્કૃતિ સાથે સંબંધિત છ રહસ્યમય મૂર્તિઓ હઠયોગમાં મુળભંદાસન કે કદાચ ઉત્કટાસન કે બદ્ધ કોણાસન સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલી છે."
પશુપતિ મુદ્રા સંબંધે જ્યોફ્રી સેમ્યુઅલનું માનવું છે કે "ખરેખર અમે આકૃતિઓનું અર્થઘટન કેવી રીતે કરવું તે વિશે જાણતા નથી કે તે શું દર્શાવે છે તેની પણ અમને ખબર નથી."
પ્રાચીન બુદ્ધ સંપ્રદાયએ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી અવસ્થાઓમાં પોતાના વ્યવહારમાં સમાવી હતી. બુદ્ધના શરૂઆતના ઉપદેશોમાં યોગ વિચારોની સૌથી જૂની સતત અભિવ્યક્તિ જોવા મળે છે. બુદ્ધનો એક નવીન અને મહત્વપૂર્ણ ઉપદેશ એ હતો કે ધ્યાન કેન્દ્રીત કરવા માટેની અવસ્થાઓને સંપૂર્ણ અભ્યાસ જોડવી જોઇએ. બુદ્ધના ઉપદેશો અને પ્રાચીન બ્રાહ્મણ શાસ્ત્રો વચ્ચેનો ફરક વિચિત્ર છે. બુદ્ધના કહેવા અનુસાર ધ્યાન અવસ્થા એક અંત નથી, પણ સર્વોચ્ચ અવસ્થા સુદ્ધા મોક્ષ ન આપી શકે. પોતાના વિચારોનો સંપૂર્ણપણે અંત લાવ્યાં વિના કોઈ પ્રકારની માનસિક સક્રિયતા હોવી જોઇએઃ એક મુક્તિ અનૂભૂતિ ધ્યાન જાગ્રત કરવાના અભ્યાસ પર આધારિત હોવી જોઇએ. બુદ્ધે મૃત્યુમાંથી છૂટકારો મેળવવા માટેની પ્રાચીન બ્રાહ્મણ માન્યતાઓનો અસ્વીકાર કર્યો હતો. બ્રહ્મિનિક યોગિન માટે મુક્તિ મેળવવી અદ્વૈત ધ્યાન અવસ્થામાં મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. તે સ્થિતિને તે મુક્તિ માને છે. હકીકતમાં બુદ્ધે યોગના નિપુણના મૃત્યુમાંથી મુક્તિ મેળવવા માટે પ્રાચીન બ્રાહ્ણણ અન્યોક્તને એક નવો અર્થ દીધો છે. તેમને ઋષિ જે જીવનમાંથી મુક્ત તેવું નામ આપવામાં આવ્યું હતું.
મલેશિયાની ઇસ્લામની સર્વોચ્ચ સંસ્થાએ વર્ષ 2008માં એક ફતવો પ્રસિદ્ધ કર્યો હતો, જેમાં મુસ્લિમોને યોગસાધનાથી દૂર રહેવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આ ફતવા મુજબ, યોગમાં હિંદુ આધ્યાત્મિક તત્વજ્ઞાનના અંશો રહેલા છે, જે ઇશ્વરની ટીકા તરફ દોરી જશે અને એટલે ઇસ્લામના બંદાઓ માટે તે હરામ છે. મલેશિયામાં મુસ્લિમ યોગ શિક્ષકોએ આ ફતવાનો વિરોધ કર્યો હતો અને ઇસ્લામિક સંસ્થાના આ નિર્ણયને "અપમાનજનક" ગણાવ્યો હતો. મલેશિયામાં મહિલાધિકારોના સંગઠન સિસ્ટર્સ ઇન ઇસ્લામએ પણ આ નિર્ણય પ્રત્યે નારાજગી વ્યક્ત કરતાં જણાવ્યું હતું કે તેઓ તેમના યોગ વર્ગો ચાલુ રાખશે. આ ફતવો કહે છે કે યોગસાધન માત્ર શારીરિક વ્યાયામ માટે સ્વીકાર્ય છે, પણ ધાર્મિક મંત્રોના ઉચ્ચારણ વર્જ્ય છે, ઉપરાંત તેમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે ઇશ્વર સાથે એકરૂપતા જેવું તત્વજ્ઞાન ઇસ્લામના દર્શનને અનુરૂપ નથી.
તે જ રીતે ઇન્ડોનેશિયામાં એક ઇસ્લામિક સંસ્થા કાઉન્સિલ ઓફ ઉલેમાસ એક ફતવો પસાર કરી યોગમાં હિંદુ તત્વજ્ઞાનના અંશો હોવાના આધારે તેના પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો. આ ફતવાની ભારતમાં દેવબંધી ઇસ્લામિક સંસ્થા દારુલ ઉલુમ દેવબંધએ ટીકા કરી છે.