polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
રાજા તેની પાછળ ઘેલો થઈ ગયો અને તેને મેળવવાની કામના કરવા લાગ્યો. તેની પાછળ તે એટલો તે બહેકી ગયો કે તમામ શિષ્ટાચાર અને ઔચિત્યને નેવે મુકવા તે તૈયાર હતો. તેણે અમુક બહાને મુખ્ય પ્રધાન માધવને દૂર મોકલી દીધો અને રૂપસુંદરીનું અપહરણ કર્યું. ભાભીનું રક્ષણ કરવાના વેર પણ નિષ્ફળ પ્રયત્ન કરતા કરતા જતા રાજાના માણસો દ્વારા માધવના ભાઈની હત્યા કરવામાં આવી. તે જ દિવસે તેની માધવના ભાઈની પત્ની પોતાના વીર પતિના મૃત્યુ બાદ સતી થઈ. પોતાના શીલના રક્ષણ માટે રૂપસુંદરીએ રાજા પહોંચે તે પહેલાં જ આત્મહત્યા દ્વારા પ્રાણ તાગ્યો. આમ રૂપસુંદરી પોતાના અખંડ શીલ સાથે મૃત્યુ પામી અને રાજાને નાલેશી સિવાય કાંઈ ન મળ્યું.
તેમણે ૧૮૬૩માં આ નવલકથા લખવાની શરૂઆત કરી, જે ૧૮૬૬માં પૂર્ણ થઈ. તેમના પુત્ર અને ચરિત્ર કથાકાર વિનાયક મહેતા અનુસાર નંદશંકર મહેતા ગુજરાતની કોઈ એક ઐતિહાસિક ઘટના પર આધારિત નવલકથા લખવા માંગતા હતા. તેમણે ચાંપાનેરની પડતી અને સોમનાથના ધ્વંસ ઉપર નવલકથા લખવાનો વિચાર કર્યો હતો, પણ છેવટે તેમણે ૧૨૯૮માં અલાઉદ્દીન ખીલજી દ્વારા ગુજરાત પર થયેલા આક્રમણનો વિષય પસંદ કર્યો. આ આક્રમણ પછી ગુજરાત પર મુસ્લિમ રાજકર્તાઓનું શાસન શરૂ થયું. આ હારને કારણે કરણ વાઘેલાને "ઘેલો" વિશેષણ મળ્યું. તેમણે પશ્ચિમ શૈલીમાં નવલકથા લખી હતી જેમાં તેણે વાર્તામાં વાર્તા વણી લેવાની સ્થાનીય શૈલીનો પ્રયોગ પણ કર્યો.
નંદશંકર મહેતા સામાજિક અને ધાર્મિક સુધારક હતા. તેથી તેમણે સમગ્ર નવલકથામાં અનેક સામાજિક અને ધાર્મિક વિચારોની ચર્ચા કરી છે. દેવળ દેવી અને શંકરદેવની પ્રેમ કથા થકી તેમણે ગોઠવાયેલા લગ્ન અને બાળક લગ્ન જેવા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરી હતી. તેમણે સંમતિ, પ્રતિબદ્ધતા, મહેનત અને અન્યોન્ય સન્માન આધારિત વિવાહોની હિમાયત કરી હતી. માધવ અને રૂપસુંદરીના પુનઃમિલન દ્વારા અત્યાચારનો ભોગ બનેલ મહિલાને ફરીથી સ્વીકારનું સમર્થન દર્શાવ્યું હતું. રૂપસુંદરી અને માધવના ભાઈની પત્નીના ઉદાહરણ દ્વારા તેમણે સતી અને જૌહર પ્રથાઓ વિષેની દલીલો મૂકી હતી.
તેમને ઇતિહાસમાં રસ હતો અને આ નવલકથા માટે ઘણા ઐતિહાસિક દસ્તાવેજોનો ઉપયોગ કર્યો. જેમ કે સ્થાનીય ઇતિહાસ, ચારણ કથાઓ, જૈન વૃત્તાંત, ફારસી સ્ત્રોતો વગેરે. ગુજરાતના ભાટ અને ચારણો ખીલજીનું આક્રમણ, માધવનું વેર, કરણ વાઘેલાની હાર અને પાટણનું પતન વિષયો ઉપર શ્રુત કથાઓ કહેતા. તે સાથે ઘણાં સમકાલીન જૈન વૃત્તાંતો જેમકે મેરુતુંગ લિખિત પ્રબંધચિંતામણી , ધર્મારણ્ય અને જીનપ્રભસૂરિ રચિત તીર્થકલ્પતરુ આ હુમલાનો ચિતાર આપે છે. ઈ.સ. ૧૪૫૫માં પદ્મનાભ લિખિત મધ્યકાલીન કૃતિ કાન્હડદે પ્રબંધમાં પણ આ આક્રમણનો ઉલ્લેખ છે.
શિશિર કુમાર દાસ નોંધે છે કે આ વાર્તા પ્રાચીન સુરત શહેરની મહિમાના ગુણગાન કરનારી હોવાથી લોકપ્રિય બની. શ્રી મહેતા સુરતના રહેવાસી હતા. તેઓ એમ નોંધે છે કે પુસ્તક સવિસ્તર વર્ણનો ધરાવે છે, પણ વર્ણનની શૈલી એટલી રોચક નથી. તેઓ આ નવલકથાને ગુજરાતી ઐતિહાસિક નવલકથાની આધારશિલા માને છે. ૧૮૬૦ના સમયગાળાને વર્ણવતા ઑપન મેગેઝિનના અર્સિતા સત્તાર આ નવલકથાને "ગુજરાતથી આવેલી વસાહતી ક્ષણ" તરીકે ઓળખાવે છે.
દિલ્હીમાં ઘટેલી ઘટનાઓ માટે તેમણે ખીલજીના રાજ કવિ અમીર ખુશરોના ફારસી લખાણો અને ઝિઆઉદ્દીન બાર્નીના લખાણોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. કરણ વાઘેલાના ખીલજી સાથેના બીજા સાથે યુદ્ધ અને તેની પુત્રી દેવળના અપહરણનો ઉલ્લેખ અમીર ખુશરોની કૃતિ મસનવી દેવલ દેવી ખીઝ્ર ખાનમાં મળી આવે છે. આ કૃતિ ઈશ્કિયા તરીકે પ્રચલિત છે. દેવળ દેવી અને ખીઝ્ર ખાનના પ્રેમની વાત ૧૬મીએ સદીના ઇતિહાસકાર ફેરીશ્તાએ પણ લખી છે.
આ નવલકથા ગુજરાતના છેલ્લા રાજપૂત શાસક કરણ વાઘેલાની, વાર્તા વર્ણવે છે. ૧૨૯૮માં અલાઉદ્દીન ખીલજીની સેના સામે કરણ વાઘેલાનો પરાજય થયો હતો. આ નવલકથા શૈક્ષણિક હેતુ માટે લખવામાં આવી હતી. આ કથા વિવિધ ઐતિહાસિક સ્રોતો પર આધારિત હતી, પરંતુ અમુક ઘટનાના નિરૂપણમાં લેખકે સ્વતંત્રતા લીધી હતી. આ નવલકથા સામાજિક તેમજ ધાર્મિક મુદ્દાઓ આવરી લે છે.
રજપૂત રાજા કરણ વાઘેલા તત્સમયે ગુજરાત રાજ્યની સૌ પ્રથમ રાજધાની અણહીલવાડ પાટણ પર રાજ્ય કરતો હતો. તેનો મુખ્યમંત્રી માધવ રાજકારભાર ચલાવવામાં તેને સહાયભૂત હતો. એક દિવસ રાજા અને માધવની પત્ની રૂપસુંદરીનો ભેટો થયો અને વાતચીત થઈ.
નંદશંકર મહેતાએ કરણ વાઘેલાની મૂળ વાર્તા અને અન્ય ઐતિહાસિક ઘટનાઓ રાસમાળા નામના ગ્રંથમાંથી લીધી હતી. આ ગ્રંથ ચારણ કથાઓ, ફારસી લખાણો, જૈન વૃતાંતો, ગુજરતના લોકસાહિત્ય આદિનો સંગ્રહ છે. આ ગ્રંથ એલેકઝાન્ડર કિનલોક ફાર્બસે દલપતરામની મદદ વડે ૧૮૫૬માં પ્રસિદ્ધ કર્યો હતો.
કરણ ઘેલો: ગુજરાતનો છેલ્લો રાજપૂત રાજા એ નંદશંકર મહેતા દ્વારા લખાયેલ ઐતિહાસિક નવલકથા છે. તે ૧૮૬૬માં પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી. આ નવલકથા ગુજરાતી ભાષાની પ્રથમ મૌલિક નવલકથા છે. ૨૦૧૫માં આ પુસ્તકનો અંગ્રેજી અનુવાદ પ્રસિદ્ધ થયો છે.
નંદશંકર મહેતા સુરતની એક અંગ્રેજી માધ્યમની શાળામાં પ્રાચાર્ય હતા. તે સમયે બોમ્બે પ્રેસીડેન્સીના બ્રિટિશ અધિકારીઓ સ્થાનિક ભારતીય લેખકોને શૈક્ષણિક પુસ્તકો લખવા માટે પ્રોત્સાહિત કરતા હતા.
મિગ ૨૭ ને ઉપરથી રક્ષણ આપવા માટે ૧૭મી સ્ક્વોડ્રનના મિગ-૨૧ વિમાનો તૈનાત હતા. કાર્યવાહી દરમિયાન થતાં નુક્શાનનો અંદાજ મેળવવા માટે સ્ક્વોડ્રન લિડર અજય આહુજાને ફિલ્માંકન કરવાનું કાર્ય સોંપાયું હતું. તેઓ પોતાનું સ્થાન છોડી અને નચિકેતાને શોધવા માટે ઉંચાઇ ઘટાડવા લાગ્યા. તે દરમિયાન તેમના વિમાન પર પાકિસ્તાનીઓએ પ્રક્ષેપાત્ર વડે હુમલો કર્યો અને વિમાન તોડી પાડ્યું. પાછળથી ભારતીય સૈન્યના તબીબોએ તેમના શબનું પરિક્ષણ કરતાં જણાયુ કે વિમાન છોડ્યા બાદ આહુજા છત્રી વડે સહી સલામત નીચે ઉતરવામાં સફળ રહ્યા હતા, પરંતુ તેમની હત્યા પાકિસ્તાની સૈનિકોએ ગોળી મારી અને કરી હતી. તેમને માથા અને હ્રદયના ભાગે ગોળી મારવામાં આવી હતી. તબીબોના જણાવ્યા અનુસાર તેમના ડાબા ગોઠણમાં અસ્થિભંગ છત્રી વડે ઉતરવા દરમિયાન અકસ્માતના કારણે થયો હતો જ્યારે ગોળી તેમને જીવિત ઉતર્યા બાદ મારવામાં આવી હતી. તેને ભારત સરકારે હત્યા ગણાવી. પાકિસ્તાનીઓના અનુસાર આમ નહોતું થયું અને જો તેઓ મારવા જ માગતા હોત તો નચિકેતાને પણ ઠાર મારત.
ગ્રુપ કેપ્ટન કમ્બાપતિ નચિકેતા વાયુસેના પદક એ ભારતીય વાયુસેનાના અધિકારી છે. તેઓને ૧૯૯૯ના કારગિલ યુદ્ધ દરમિયાન કાશ્મીર ખાતે તેમના વિમાન મિગ-૨૭ને પાકિસ્તાની સ્ટીંગર પ્રક્ષેપાત્ર વડે નુક્શાન પહોંચતા વિમાન છોડવા ફરજ પડી હતી અને તે બાદ પાકિસ્તાન દ્વારા તેમને યુદ્ધકેદી બનાવાયા હતા. તેઓ ઓપરેશન સફેદ સાગર અંતર્ગત ઘૂસણખોરો વિરુદ્ધ કાર્યવાહી કરી રહ્યા હતા ત્યારે ૨૭ મે ૧૯૯૯ના રોજ આ ઘટના ઘટી હતી.
કારગિલ યુદ્ધ દરમિયાન કાર્યવાહી સમયે નચિકેતા ફ્લાઇટ લેફ્ટનન્ટના હોદ્દા પર હતા. તેઓ ૨૬ મે ૧૯૯૯ના રોજ બટાલિક વિસ્તારમાં બોમ્બમારો કરનાર ૯મી સ્ક્વોડ્રનના વિમાનચાલકોમાંના એક હતા. તેમણે પ્રથમ હુમલો ૮૦ મીમીના પ્રક્ષેપાત્રો વડે દુશ્મન ઠેકાણાંઓ પર કર્યો હતો અને બીજો હુમલો ૩૦ મીમીની તોપ વડે. પરંતુ, ત્યારબાદ તેમના વિમાનનું એન્જીન બંધ પડી ગયું હતું.
ગ્રુપ કેપ્ટન નચિકેતાનો જન્મ ૩૧ મે ૧૯૭૩ના રોજ કે આર કે શાસ્ત્રી અને લક્ષ્મી શાસ્ત્રીના ઘરમાં થયો હતો. તેઓએ શાળાકીય અભ્યાસ દિલ્હી ખાતેથી મેળવી અને રાષ્ટ્રિય સુરક્ષા અકાદમિ, પૂણે ખાતે નિયુક્તિ મેળવી ભારતીય વાયુસેનામાં જોડાયા હતા.
પાકિસ્તાનમાં યુદ્ધકેદી તરીકે પકડાયા બાદ ફ્લાઇટ લેફ્ટ નચિકેતા આઠ દિવસ તેમના કબ્જામાં રહ્યા. તેમને સૌપ્રથમ બટાલિક વિસ્તારમાં કોઈ અજ્ઞાત સ્થળે લઈ જવાયા અને બાદમાં હેલિકોપ્ટર વડે સ્કર્દુ લઈ જવાયા.
વિમાન પર છત્રી વડે ઉતર્યા બાદ નચિકેતા શરુઆતમાં પાકિસ્તાનીઓના કબ્જામાં આવવાથી બચવામાં સફળ રહ્યા. જોકે, આશરે ત્રણ કલાક પછી પાકિસ્તાની ભૂમિસેનાના ચોકિયાતો તેમને પકડવામાં સફળ રહ્યા.
જૈન ધર્મ અને હિંદુ ધર્મમાં સંસાર, કર્મ અને મોક્ષની વિભાવનાઓ સહિત ઘણી સમાન લાક્ષણિકતાઓ છે. જો કે તેઓની આ વિભાવનાઓ બદલાતી રહે છે. જૈન ધર્મના સિધ્ધાંતમાં ન્યાય-વૈશેષિક અને સાંખ્યવાદ સાથે નજીવી સમાનતા છે. જૈન સિધ્ધાંત એ પરમાણુતા શીખવે છે જે વૈશેષિક પદ્ધતિ, સાંખ્યવાદ અને નાસ્તિકવાદમાં પણ જોવા જોવા મળે છે. જૈન ધર્મના સિદ્ધાંતની અંદર કેટલાક ધર્મ અને અધર્મ તત્ત્વ છે . ગુણસ્થાન અને લેશ્યા પણ આવેલા છે, એ એવી આધ્યાત્મિક વિભાવનાઓ છે કે જે હિંદુ ધર્મમાં જાણીતી નથી. અનેકાંતવાદ અને સ્યાદ્વાદની પદ્ધતિ હિંદુઓમાં નથી. ભૂતકાળમાં, હિંદુ દેવતાઓ અને જૈન ધર્મના તીર્થંકરની વિભાવનાઓને જોડવાના પ્રયત્નો કરવામાં આવ્યા હતા. હિંદુઓની બ્રહ્માંડવિદ્યા જૈનોની જેમ જ સમાન છે અને આ પ્રણાલીઓમાં સ્વર્ગીય દેવતાઓનાં સમાન નામ છે.
"જૈન" શબ્દ જિન પરથી ઉદ્ભવેલો છે, જિન તરીકે એવા મનુષ્યનો ઉલ્લેખ કર્યો છે જેણે તમામ આંતરિક જુસ્સા પર વિજય મેળવ્યો છે અને કેવલ જ્ઞાન ધરાવે છે. જિને બતાવેલા માર્ગના અનુયાયીઓને જૈન કહેવામાં આવે છે. હિંદુ ધર્મના અનુયાયીઓને હિંદુ કહેવામાં આવે છે.
જૈન ધર્મમાં મુક્તિ પ્રાપ્ત કરવાનો એક નિશ્ચિત માર્ગ સૂચવવામાં આવ્યો છે. સૂચવેલા ત્રિગુણક પથમાં જૈન ધર્મની રત્નત્રયીમાં નો સમાવેશ થાય છે. હિંદુ ધર્મમાં કોઈએ પણ મુક્તિનો કોઈ એક ચોક્કસ માર્ગ સૂચવ્યો નથી.
જૈન બ્રહ્માંડવિદ્યા મુજબ બ્રહ્માંડ શાશ્વત છે; તે ન તો બનાવવામાં આવ્યું છે કે ન તો તેનો નાશ થઈ શકે છે. હિંદુ ધર્મમાં તે એક સર્જક દ્વારા બનાવેલું માનવામાં આવે છે અને ભગવાન દ્વારા નાશ પામે છે અને ફરીથી તેનું નિર્માણ થાય છે.
જૈન ધર્મ અને હિંદુ ધર્મ બે પ્રાચીન ભારતીય ધર્મો છે. બંને ધર્મો વચ્ચે કેટલીક સમાનતાઓ અને તફાવતો છે. મંદિરો, દેવતાઓ, ધાર્મિક વિધિઓ, ઉપવાસ અને જૈન ધર્મના અન્ય ધાર્મિક ઘટકો હિંદુ ધર્મ કરતા અલગ છે.
ઓબામાનો જન્મ ૪ ઑગસ્ટ ૧૯૬૧ના રોજ કપિઓલાની મેડિકલ સેન્ટર ફોર વુમન એન્ડ ચિલ્ડ્રન હોનોલુલુ, હવાઈ અને તે હવાઈમાં જન્મેલા પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ છે. તેમના પિતા બરાક ઓબામા સિનિયર કેન્યાના બ્લેક એક્સચેંજના વિદ્યાર્થી હતા અને ૧૯૮૨ માં કેન્યામાં મોટરસાયકલ અકસ્માતમાં તેનું અવસાન થયું હતું. તેમની માતા કેનસસ ઉર્ફે એન ડુનહામ નામની એક વ્હાઇટ મહિલા હતી, જે માનવશાસ્ત્રી હતી અને ૧૯૯૫ માં તેનું અવસાન થયું હતું. તેમની માતાએ ૧૯૬૧ માં બરાક ઓબામા સિનિયર સાથે લગ્ન કર્યા અને ૧૯૬૪ માં તેમણે છૂટાછેડા લીધા. ૧૯૬૫ માં તેની માતાએ ઇન્ડોનેશિયાના લોલો સોયેટોરો નામના વ્યક્તિ સાથે લગ્ન કર્યા. ૧૯૮૦ માં તેણીએ છૂટાછેડા લીધા હતા. તેમણે તેમના બાળપણનો મોટાભાગનો સમય હવાઈ અને શિકાગો, ઇલિનોઇસમાં વિતાવ્યો. જોકે તેઓ જાકાર્તા, ઈંડોનેશિયામાં ૬ વર્ષથી ૧૦ વર્ષની વયની દરમિયાન માતા અને સાવકા પિતા સાથે રહેતા હતા. બાદમાં તે પોતાના દાદા-દાદી સાથે રહેવા માટે હવાઈ પાછા ગયા.
ઓબામા ૨૦ જાન્યુઆરી ૨૦૦૯ ના રોજ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપતિ બન્યા. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ તે સમયે એક મુશ્કેલ મંદી સામે લડતું હતું. તેમણે એક વધારાનું ખર્ચ કરવા કોંગ્રેસને પૂછી મંદી સમાપ્ત કરવાનો પ્રયાસ ૭૮૭ અબજ માં પડશે અને તેની યોજના બતાવી. તેમણે આ યોજનાને ઉત્તેજના બિલ કહ્યું. ઉત્તેજના બિલ ઘણા રસ્તાના પ્રોજેક્ટ્સને ભંડોળ પૂરું પાડતું હતું, શાળાઓને પૈસા આપતું હતું, ઘણા અમેરિકનોને ટેક્સ ક્રેડિટ આપતું હતું અને ઘણા વિજ્ઞાન અને સંશોધન પ્રોજેક્ટ્સને નાણાં આપ્યા. ઓબામાને ૯ ઑક્ટોબર ૨૦૦૦૯ ના રોજ ૨૦૦૯ નો શાંતિ માટેનો નોબલ પુરસ્કાર મળ્યો. કમિટિએ નોંધ્યું હતું કે તેમના પ્રયત્નો નમ્ર હતા, પરંતુ ઓબામા એ ઇનામની રકમ અનેક સખાવતી સંસ્થાઓને દાન કરી હતી.
રાષ્ટ્રપતિ તરીકે, તેમણે ધીરે ધીરે ઇરાક યુદ્ધમાં યુ.એસ.ની ભાગીદારીનો અંત કર્યો, દેશને પોતાનો બચાવ કરવાની તૈયારી કરી. તેણે પેશન્ટ પ્રોટેક્શન એન્ડ એફોર્ડેબલ કેર એક્ટ પર હસ્તાક્ષર કર્યા જેના કારણે ઘણા આરોગ્ય સંભાળ કાયદા બદલાયા હતા. તેમણે અર્થવ્યવસ્થાને મદદ કરવા માટે જાહેર કાર્યોની જોબ ઉભી કરવા માટેના ઘણા કૃત્યો અમલમાં મુક્યા. ગે લગ્ન માટે ખુલ્લેઆમ ટેકો વ્યક્ત કરનાર તે પહેલા રાષ્ટ્રપતિ બન્યા, સેન્ડી હૂક સ્કૂલ શૂટિંગના પરિણામે બંદૂક નિયંત્રણનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો અને ક્યુબા સાથે રાજદ્વારી સંબંધો શરૂ કર્યા.
તેમણે લોસ એન્જેલસમાં ઓકિડેન્ટલ કોલેજમાંથી કોલેજ શરૂ કરી અને ન્યુ યોર્કની કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટીમાંથી સ્નાતક થયા. સમુદાય આયોજક તરીકે સમય કાઢયા પછી, ઓબામા હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાં લૉ સ્કૂલ ગયા. લૉ સ્કૂલ પછી, ઓબામાએ શિકાગોના હાઇડ પાર્કમાં એક કાયદા ફર્મ માટે કામ કર્યું. લો કંપનીએ લોકોને નોકરીમાંથી કાઢી નાખતી કંપનીઓ પર દાવો કર્યો.
બરાક હુસૈન ઓબામા બીજા એક અમેરિકન રાજકારણી છે. તેઓ અમેરિકાના ૪૪ મા રાષ્ટ્રપતિ અને તે પદ સંભાળનારા પ્રથમ આફ્રિકન-અમેરિકન હતા. તે ડેમોક્રેટ છે. ઓબામાએ ૪ નવેમ્બર ૨૦૦૮ ના રોજ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં જીત મેળવી. ૨૦ જાન્યુઆરી ૨૦૦૯ ના રોજ તેમના કાર્યકાળનું ઉદ્ઘાટન કરવામાં આવ્યું હતું.
જે જૂથના સભ્યો એકબીજા સાથે સીધા સંબંધમાં આવે છે તેવા જૂથને પ્રાથમિક જૂથ કહે છે. કુટુંબ, પડોશ, શાળાનો વર્ગ, રમત-ગમતની ટીમ વગેરે પ્રાથમિક જૂથના ઉદાહરણો છે. આવાં જૂથો નાનાં હોય છે. તેથી આ જૂથના લોકોનો સંપર્ક સિધો અને નિકટનો હોય છે. આંતરક્રિયાની દ્રષ્ટિએ પ્રાથમિક જૂથની વ્યક્તિઓની એકબીજા ઉપર વધુ અસર થાય છે. એ જ રીતે વ્યક્તિત્વનો વિકાસ મોટાભાગે પ્રાથમિક જૂથોમાં જ થાય છે. પ્રાથમિક જૂથ પણ બે પ્રકારના જોવા મળે છે: વિધિસરનાં અને અવિધિસરનાં. વિધિસરનાં એટલે નિયમોથી ચાલતાં અને અવિધિસરનાં એટલે કુદરતી સંબંધોથી બંધાયેલાં. ઑફિસનો સ્ટાફ, શાળાના શિક્ષકો વગેરે વિધિસરનાં પ્રાથમિક જૂથો છે; જ્યારે કુટુંબ, મિત્રમંડળ, ઓટલા ઉપર ટોળટપ્પા મારવા ભેગી થયેલી ટોળી વગેરે અવિધિસરનાં પ્રાથમિક જૂથો છે.
જે જૂથને વિશે વ્યક્તિના મનમાં એવો ભાવ હોય કે 'આ મારું જૂથ છે', તો તેને સ્વકીય જૂથ કહે છે. સ્વકીય જૂથના સભ્યો વચ્ચે અમેપણાની ભાવના હોય છે. જે જૂથ વિશે વ્યક્તિને એમ લાગે કે 'આ મારું જૂથ નથી, પારકું છે', તેને પરકીય જૂથ કહે છે. પોતાનું કુટુંબ, પોતાની જ્ઞાતિ, પોતાની શાળા, પોતાનો ધર્મ, પોતાનો દેશ વગેરે સ્વકીય જૂથ છે, જ્યારે બીજાનું કુટુંબ, બીજી જ્ઞાતિ, બીજાની શાળા, બીજાનો ધર્મ, પારકો દેશ વગેરે પરકીય જૂથના ઉદાહરણો છે. સ્વકીય અને પરકીય એ સાપેક્ષ ખ્યાલો છે. મહોલ્લાના એક કુટુંબ માટે બીજું કુટુંબ પરકીય જૂથ છે; પણ બંને કુટુંબો માટે મહોલ્લો સ્વકીય જૂથ છે. અમદાવાદ માટે મુંબઈ પરકીય જૂથ છે; તે જ રીતે ગુજરાત માટે મહારાષ્ટ્ર પરકીય જૂથ છે; પણ બધા માટે ભારત સ્વકીય જૂથ છે.
જે જૂથનાં સભ્યો એકબીજા સાથે સીધા સંપર્કમાં આવતા નથી તેને પરોક્ષ જૂથ કહે છે. આવાં જૂથો સંસ્થાકીય સ્વરૂપનાં હોય છે. પરોક્ષ જૂથો નિયમો, બંધારણ, વર્તનના ધારાધોરણોથી બંધાયેલા હોય છે, એમાં ઉચ્ચ-નીચના દરજ્જાઓ જોવા મળે છે. આવા જૂથની રચના અમુક હેતુસર થઈ હોય છે. રાજકીય પક્ષ, ધાર્મિક સંસ્થા, જ્ઞાતિસંસ્થા, ક્લબ વગેરે પરોક્ષ જૂથના ઉદાહરણ છે. પરોક્ષ જૂથો મોટાભાગે વિકસિત સમાજમાં નિર્માણ પામતા હોય છે. આવા જૂથ સાથે વ્યક્તિનો ગાઢ સંબંધ હોતો નથી. એથી એ જૂથની વ્યક્તિ ઉપરની અસર મર્યાદિત સ્વરૂપની હોય છે, એટલે કે સંસ્થાના ઉદ્દેશ પૂરતી જ હોય છે. જેમ કે, ક્લબની એના સભ્ય ઉપર ફક્ત રમતગમત અથવા મનોરંજનના ક્ષેત્ર પૂરતી જ અસર હોય છે.
જૂથનું માળખું તેના સભ્યો વચ્ચે રહેલા દરજ્જા અને ભૂમિકાના તફાવતને આધારે રચાય છે. કેટલાક જૂથનું માળખું જડ હોઈ સહેલાઇથી બદલાતું નથી. જેમ કે, સરકારી કચેરી. બીજા કેટલાક જૂથોના માળખામાં પરિવર્તન થઈ શકે છે. જેમ કે, સંશોધકોની ટુકડી. કેટલાક જૂથોનું માળખું ઊંચુ હોય છે. જેમ કે, લશ્કર. તેમાં હોદ્દાઓની ચડતા-ઉતરતા ક્રમમાં લાંબી નીસરણી જોવા મળે છે. અન્ય જૂથોમાં હોદ્દાના પગથિયા બે કે ત્રણ જ હોય છે.
કેટલાક જૂથો વ્યાપક સ્વરૂપના હોય છે કે જેમાં વ્યક્તિની સર્વ જરૂરિયાતો સંતોષાય છે. આવા જૂથોને સર્વસ્પર્શી જૂથ કહેવામાં આવે છે. રાષ્ટ્ર આવા પ્રકારનું જૂથ છે. રાષ્ટ્રમાં નાગરિકોની સર્વ પ્રકારની જરૂરિયાતો સંતોષાય છે. દાખલા તરીકે, રાષ્ટ્રમાં વ્યક્તિનું ભરણપોષણ થાય છે, કેળવણી મળે છે, લગ્નની જોગવાઈ થાય છે, જીવનના ઉચ્ચ મૂલ્યો સંતોષવાનો અવકાશ પ્રાપ્ત થાય છે.
સ્વકીય જૂથ પ્રત્યે આપણા મનમાં આત્મીયતાની ભાવના હોય છે. તેથી સ્વકીય જૂથના વિચારો અને વલણો આપણે તરત જ અપનાવી લઈએ છીએ. પરકીય જૂથ વિશે આપણા મનમાં ઓછાવત્તા પ્રમાણમાં જુદાપણાની ભાવના હોય છે; અને કેટલીક વાર વિરોધની પણ ભાવના હોય છે; એટલે એના સારા ગુણો પણ આપણે કેટલીક વાર અપનાવતા નથી.
જૂથના સભ્યો સામાજિક ક્રિયાઓ દ્વારા એકબીજાને અસર કરે છે. જૂથની વ્યક્તિઓને એવુ લાગતું હોય છે કે આ જૂથ અમારું છે, અમે આ જૂથનાં છીએ અને એકબીજા ઉપર આધાર રાખીએ છીએ. આથી તેઓની વચ્ચે 'અમેપણા'ની ભાવના વિકસે છે અને તેઓ એકબીજા સાથે તાદાત્મ્યભાવ ધરાવે છે.
જૂથ એટલે સરખી માન્યતાઓ અને સરખા આદર્શો ધરાવતી તેમજ સરખા ધ્યેયો મેળવવા માટે પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે ભેગી થયેલી અને એકબીજા સાથે સભાનતાથી આંતરક્રિયાઓ કરતી વ્યક્તિઓનો સમૂહ.
જ્યારે જૂથના સભ્યો બદલાય, તેમની વચ્ચે સંઘર્ષની સ્થિતિ ઉદભવે અથવા જૂથ ઉપર બાહ્ય દબાણો આવે ત્યારે જૂથમાં પરિવર્તન થતું રહે છે.
તેમણે ૧૯૮૮માં અદાણી જૂથની સ્થાપના કરી અને પોતાના વ્યવસાય સંસાધનોને ઊર્જા, કૃષિ, રક્ષા, એરોસ્પેસના ક્ષેત્રોમાં વિસ્તરિત કર્યો. ફોર્બ્સના મત મુજબ જૂન ૨૦૨૧માં તેમના કુટુંબની કુલ સંપતિ અંદાજે ૭૮.૬ અબજ ડોલર છે. અદાણી પોર્ટ્સ ઍન્ડ સેઝ લિમિટેડમાં તેમનો શેર ફાળો ૬૬% છે. આ ઉપરાંત, અદાણી એન્ટરપ્રાઈઝમાં ૭૫%, અદાણી પાવરમાં ૭૩%, અને અદાણી ટ્રાન્સમીશનમાં તેમનો કુલ શેર ફાળો ૭૫% છે. ૨૦૧૭માં ઈન્ડિયા ટુડે દ્વારા કરાયેલ મોજણી અનુસાર તેઓને ભારતના સૌથી શક્તિશાળી વ્યક્તિઓની યાદીમાં ૪થું સ્થાન પ્રાપ્ત થયું હતું. ૧૭ જૂન ૨૦૨૧ના રોજ અદાણી ગ્રુપના શેરોના ભાવમાં ઘટાડો થવાથી તેમણે એશિયાના બીજા સૌથી ધનિક વ્યક્તિનું પદ ગુમાવ્યું હતું.
ગૌતમ અદાણીમો જન્મ ૨૪ જૂન ૧૯૬૨ના રોજ અમદાવાદ, ગુજરાતમાં પિતા શાંતિલાલ અને માતા શાંતા અદાણીને ત્યાં જૈન પરિવારમાં થયો હતો. તેઓ ૭ ભાઈ-બહેન હતા અને તેમના માતા પિતા ઉત્તર ગુજરાતના બનાસકાંઠા જિલ્લાના થરાદથી અમદાવાદ આવીને વસ્યાં હતા. તેમનું પ્રાથમિક શિક્ષણ શેઠ ચિમનલાલ નગીનદાસ વિદ્યાલય, અમદાવાદ ખાતે થયું હતું. તેમણે ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાં વાણિજ્ય વિષયમાં સ્નાતક અભ્યાસક્રમમાં પ્રવેશ મેળવ્યો હતો પરંતુ કોલેજના બીજા વર્ષ દરમિયાન જ અભ્યાસ અધૂરો છોડ્યો હતો. અદાણી વ્યાપાર માટે ઉત્સુક હતા પરંતુ તેમની રુચિ પિતાના કાપડ ઉદ્યોગમાં નહોતી.
૧૯૮૧માં તેમના મોટાભાઈ મનસુખભાઈ અદાણીએ અમદાવાદ ખાતે એક પ્લાસ્ટીક એકમની સ્થાપના કરી. તેના વ્યવસ્થાપનની જવાબદારી માટે તેઓ મુંબઈ છોડી અમદાવાદ પરત ફર્યા. પોલીવિનાઇલ ક્લોરાઈડની આયાતના આ ઉદ્યોગ સાહસે અદાણી માટે આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારના દરવાજા ખોલી નાખ્યા.
૧૯૮૫માં તેમણે લઘુ ઉદ્યોગ એકમો માટે પ્રાથમિક પોલીમરની આયાત કરવાની શરૂઆત કરી. ૧૯૮૮માં તેમણે અદાણી એક્સપોર્ટ લિમિટેડની સ્થાપના કરી. જે હાલ અદાણી એન્ટરપ્રાઈઝ લિમિટેડ તરીકે ઓળખાય છે. મૂળ આ કંપની કૃષિ અને ઊર્જા પેદાશો સાથે સંકળાયેલી હતી.
અદાણી ૧૯૭૮માં કિશોરવયે મુંબઈમાં સ્થળાંતરીત થયા. ત્યાં તેઓ મહેન્દ્ર બ્રધર્સ નામની પેઢીમાં હીરા ઉદ્યોગના કામમાં જોડાયા. આ પેઢીમાં ૨-૩ વર્ષ કામ કર્યા બાદ ઝવેરી બજાર, મુંબઈમાં પોતાની એક હીરા બ્રોકરેજ પેઢી સ્થાપી.
૧૯૯૫માં તેમણે સૌ પ્રથમ બંદરગાહની સ્થાપના કરી. હાલ આ કંપની દેશની સૌથી મોટી મલ્ટી પોર્ટ ઓપરેટર કંપની છે. મુંદ્રા એ દેશનું સૌથી મોટુ ખાનગી ક્ષેત્રનું બંદર છે. જેની ક્ષમતા પ્રતિ વર્ષ લગભગ ૨૧૦ મિલિયન ટન કાર્ગો સંભાળવાની છે.
૧૯૯૬માં અદાણી જુથ દ્વારા અદાણી પાવર લિમિટેડની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. હાલ અદાણી પાવર લિમિટેડ પાસે ૪૬૨૦ મેગાવોટની ક્ષમતા ધરાવતો થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ છે જે દેશનો સૌથી મોટો ખાનગી થર્મલ પાવર ઉત્પાદક પ્લાન્ટ છે.
૧૯૯૧માં આર્થિક ઉદારીકરણની નીતિઓ તેમની કંપની માટે અનુકૂળ સાબિત થઈ અને તેમણે ધાતુઓ, વસ્ત્રો અને કૃષિ ઉત્પાદનોના ક્ષેત્રમાં તેમનો કારોબાર વિસ્તાર્યો.
ગૌતમ શાંતિલાલ અદાણી એક ભારતીય ઉદ્યોગપતિ છે. તેઓ અમદાવાદ સ્થિત બહુરાષ્ટ્રીય સમૂહ અદાણી જૂથના અધ્યક્ષ અને સંસ્થાપક છે.
૧૯૯૩માં ગુજરાત સરકારે મુદ્રા બંદરના પ્રબંધન માટે આઉટસોર્સિંગની જાહેરાત કરી જેનો કોન્ટ્રાક્ટ અદાણી જૂથે મેળવ્યો.
આ બધા સંઘર્ષની વચ્ચે, તે પોતાની આઝાન કરવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરે છે. તેના પિતા તેના દરેક સવાલોના જવાબ મોટા પુસ્તક ના સંદર્ભમાં આપે છે અને તેને આ બધાથી દૂર કરીને બંધ કરી દે છે જેથી તે નાટક માં ભાગ ન લઈ શકે. તેના પિતા એમ પણ કહેછે કે, ‘જો તે આ બધી વસ્તુઓ કરવાની શરૂ રાખશે તો જન્નતમાં ક્યારેય નહીં જાય.’ યુવતી કહે છે કે, ‘જો મારી ગીત ગાવાથી અને નૃત્ય કરવાથી મને જન્નતમાં પ્રવેશ નહીં મળે તો એવા જન્નતમાં મારે નથી જવું.’ તેના પિતા તેને મારી નાખવા તૈયાર થઈ જાય છે જ્યારે તે તેમની મરજી વિરુદ્ધશાળાના નાટકમાં ભાગ લે છે. યુવતીની માતા તેના પિતાને યાદ કરાવે છે કે તે માત્ર મુએઝ્ઝીન જ નથી પરંતુ એક પિતા પણ છે, ત્યારે તેના પિતા યુવતીને આઝાન કરવાની પરવાનગી આપે છે અને નાયિકા આઝાન કરે છે અને બાકીના લોકો ઈબાદત કરે છે આવી રીતે નાટકનો અંત આવેછે.
એક મુસ્લિમ યુવતીને તેના પિતાની જેમ મુએઝ્ઝીન બનવાનું સપનું છે અને તેને આઝાન કરવી છે. તે તેની મમ્મીએ પુરુષોને પીરસવા માટે બનાવેલી ફ્રાઈડ ફિશ ચોરી અને કહે છે કે, નૈતિક રીતે એ ખોટું નથી કારણ કે અલ્લાહ એ વાતને સારી રીતે સમજે છે કે છોકરીઓને પૂરતો ખોરાક નથી મળતો. તેના પિતા તેની નિંદા કરતા કહે છે કે, ‘પુરુષોને જે પણ મળે છે તેનું બધું જ અડધું છોકરીઓને મળવું જોઈએ. તેના પ્રત્યુત્તરમાં છોકરી ટીખળ કરીને પૂછે છે કે, ‘તો પછી મહિલાઓએ પુરુષો કરતાં અડધા વસ્ત્રો જપહેરવા જોઈએ.’
કિથાબ, કે કિતાબ, મલયાલમ ભાષાનું નાટક છે. આઝાન એટલે કે ઈબાદતની શરૂઆત કરવી, ઈસ્લામ ધર્મમાં આ ધાર્મિક પઠન સામાન્ચ રીતે પુરુષ, મુએઝ્ઝીન અથવા મુકરી કરતા હોય છે. પરંતુ આ નાટકની નાયિકા એક યુવાન છોકરી, જેનું સપનું હોય છેકે તે એ સ્થાન લે અને આ જ વાર્તાનું રમુજી ચિત્રણ કરતું નાટક છે કિથાબ. નાયિકા તેના સમાજની સ્ત્રીઓના દમન પર સવાલ ઉઠાવે છે અને સમાજના નિયમો વિરુદ્ધ પોતાના મિત્રો સાથે ડાન્સ કરીને બળવો કરે છે, જે ખાવાની મનાઈ છે તે ચોરી કરીને ખાય છે અને બાંગ કરવાની તકની માંગ કરે છે.
ગ્રામીણ કોઝીકોડેની મેમુન્ડા ઉચ્ચત્તર માધ્યમિક શાળાએ આ નાટક આંતરશાળા સ્પર્ધામાં જિલ્લા કક્ષાએ વડાકારમાં ભજવ્યું અને શ્રેષ્ઠ નાટક તેમજ શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટેનો પુરસ્કાર પ્રાપ્ત કર્યો. તે સિવાય આ નાટક કેરળ રાજ્ય કક્ષાએ આંતરશાળા સ્પર્ધમાં પણ ભાગ લેવાનું હતું. આ નાટક મુસ્લિમ પરિવારમાં સ્ત્રીઓ સાથે થઈ રહેલા જુદા જુદા મુદ્દાઓ પર સામાજિક ભેદભાવનું નિરૂપણ કરે છે. ઘણાં મુદ્દાઓ જેવા કે છોકરીઓને આપવામાં આવતા ભોજનમાં થઈ રહેલો ભેદભાવ, નબળું શિક્ષણ, અને બહુપત્નીત્વતા પ્રથા વિશે પણ ચર્ચા કરવામાં આવી છે.
આ નાટક લેખક-દિગ્દર્શક રફીક મંગલાસ્સેરી દ્રારા લખવામાં આવ્યું છે. ભારતના કેરળ રાજ્યમાં નવેમ્બર ૨૦૧૮માં આ નાટક પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યું હતું, તે સમયે જ્યારે મહિલાઓના હકોની ચળવળ આકાર લઈ રહી હતી, એક બાજુ સ્ત્રીઓ શબરીમાલા મંદિરમાં પૂજા કરવાનો હક માંગી રહી હતી, જ્યારે મુસ્લિમ મહિલાઓના હકોમાં, ધાર્મિક પ્રવૃતિઓમાં ભાગ લેવાની, ધાર્મિક સ્થાનોમાં જાતીય સમાનતા, ઉપરાંત મહિલાઓને ઈમામ તરીકે નિમણૂંક, અને મસ્જિદમાં ઈબાદતનો દોર હાથમાં લેવાની તેમજ તેમાં ભાગ લેવાની વાતનો સમાવેશ થાય છે.
‘સ્ટેટ ફેસ્ટિવલ’માંથી ‘કિથાબ’ નાટકને બાકાત કરવાના વિરોધમાં, કે સત્ચિતઆનંદન અને એસ. હરિશ જેવા લેખક અને આંદોલનકારોએ પોતાના વિરોધ વ્યક્ત કર્યો હતો. એક સંયુક્ત નિવેદનમાં ‘સુધારણાત્મક પુનરુર્જીવનના મૂલ્યો અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા’ પર તેમણે ધાર્મિક સંસ્થાઓની દખલગીરીની આકરી ટીકા કરી હતી. સિનેમેટોગ્રાફર પ્રથાપ જોસેફે આ નાટકને પાછું ખેંચી લેવાના સંદર્ભમાં ‘મૂલ્યોના પુનરુજીવ અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા’ પર ખતરો કરીને સોશિયલ મિડિયા અભિયાન શરૂ કર્યું હતું.
રફીક મંગલાસ્સેરી કહે છે કે , ‘તેમનું નાટક ‘કિથાબ’ એ પ્રત્યક્ષ રીતે ‘વાંગુ’ની કહાની પર આધારિત નથી પરંતુ, ઉન્ની આર.ની કહાની ‘વાંગુ’નું સ્વતંત્ર રૂપાંતરણ છે. તેમ છતાં, ઉન્ની આર.નું કહેવું છે કે, ‘મંગલાસ્સેરીનું નાટક તેમના વિચારોથી થોડું વેગળું છે અને નાટકમાં આધ્યાત્મિક ભાવનોઅભાવ છે.’ મલયાલમ દિગ્દર્શક વી. કે. પ્રકાશ પણ ઉન્ની આર.ની કહાની ‘વાંગુ’ને રૂપેરી પડદા પર જીવંત કરવાનો વિચાર કરી રહ્યા છે.
નાટક ઈસ્લામના સંદર્ભમાં જાતીય ન્યાય વિષય પર ધ્યાન દોરે છે તેથી તેનો વિરોધ કરવામાં આવ્યો હતો. ધાર્મિક-રાજકીય રૂઢિચુુસ્તતા અને રૂઢિચુસ્તોએ વિશ્વાસના મુદ્દાને લઈને મેમુન્ડા ઉચ્ચત્તર માધ્યમિક શાળાની સહભાગિતાને સફળતાપૂર્વક અટકાવી દીધુ હતું. આ નાટકે ‘જાતીય સમાનતા’ અને ‘ધાર્મિક અસહિષ્ણુતા’ની ચર્ચાને વાચા આપી હતી. જો કે આ નાટક પછીથી અલગથી ભજવવામાં આવ્યું હતું.
ગુણાતીતાનંદ સ્વામીની અંતિમક્રિયાના થોડા સમય બાદ, ગોંડલના તત્કાલિન રાણીબા મોંઘીબાએ ગણોદના દરબાર અભયસિંહની દેખરેખ હેઠળ આ મંદિરનું બાંધકામ કરાવ્યું હતું. આ મંદિરનું નિર્માણ ૨૮ નવેમ્બર ૧૮૬૭ ના રોજ શરૂ થયું હતું અને ૨૯ જાન્યુઆરી ૧૮૬૮ ના રોજ પૂર્ણ થયું હતું. ગોંડલના નવલખા મહેલના ઝરુખાના આકાર પરથી આ દેરીનો આકાર તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. જૂનાગઢના સ્વામી બાલમુકુન્દે કાળા પથ્થરમાં કોતરવામાં આવેલા ચરણાવિંદ કે સ્વામિનારાયણ ના "પવિત્ર પદચિહ્ન"ને અંદર સ્થાપિત કરાવ્યા હતા. રાણી મોંઘીબાએ આ મંદિરમાં અક્ષર અને પુરુષોત્તમની એક દોરલી છબી મૂકાવી હતી અને વસંતપંચમી તહેવાર ઉજવવા અહીં આવ્યા હતા. ત્યાર બાદ આ યાત્રાધામમાં અન્ય મુખ્ય તહેવારોની ઉજવણીની પરંપરાની શરૂઆત થઈ હતી. ગુણાતીતાનંદ સ્વામીની જન્મજયંતિ સૌરાષ્ટ્રના સ્વામિનારાયણના અનુયાયીઓ દ્વારા ૧ ઓક્ટોબર ૧૮૬૮ ના રોજ આ સ્થળ પર ઉજવવામાં આવી હતી.
૧૮ જાન્યુઆરી ૧૯૩૨ ના રોજ શાસ્ત્રીજી મહારાજે ભાગવતસિંહની હાજરીમાં ભૂમિ પુજનનો સમારોહ કર્યો. સાધુ અક્ષરસ્વરૂપદાસને મંદિર નિર્માણનો હવાલો સોંપાયો હતો. સાધુ જ્ઞાનનજીવનદાસ અને અન્ય ભક્તોની તેમની મદદ માટે અપાયા. સાધુઓ અને ભક્તોએ આર્થિક તંગી અને અન્ય અવરોધો વચ્ચે અથાગ મહેનત કરી મંદિરને પૂર્ણ કરવા માટે ચોવીસે કલાક કામ કર્યું અને ૨૪ મે ૧૯૩૪ના દિવસે શાસ્ત્રીજી મહારાજે એક મહાન યજ્ઞના સમાપન બાદ મૂર્તિપ્રતિષ્ઠા કરી. તેમણે કેન્દ્રીય ગર્ભગૃહમાં અક્ષરપુરૂપોત્તમની મૂર્તિ પ્રસ્થાપિત કરી. આ કાર્યમાં તેમણે ભગવતસિંહજીની શરતોનું પાલન કર્યું જેમ કે અક્ષર દેરીને અક્ષત રાખી તેની આસપાસ મંદિર બંધાયું, તેમાં ૧૦ લાખથી વધુ રૂપિયાનો ખર્ચ થયો અને તેનું બાંધકામ સવા બે વર્ષમાં પૂર્ણ થયું. સમારોહના બીજા દિવસે શાસ્ત્રીજી મહારાજે સાધુ જ્ઞાનજીવનદાસને મંદિરના મહંત તરીકે નિયુક્ત કર્યા.
અક્ષર દેરી એ સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનું એક તીર્થસ્થાન છે અને ભારતના ગોંડલમાં બીએપીએસ સ્વામિનારાયણ મંદિરના રંગ મંડપમાં સ્થિત છે. આ દેરી ના પ્રથમ ગુરુ અને સ્વામીનારાયણ ભગવાનના શિષ્ય અક્ષરબ્રહ્મ ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના અંતિમ સંસ્કાર સ્થળ પર બાંધવામાં આવી છે. આ જગ્યાએ ગોંડલ રાજ્ય એ પ્રથમ વિમાન આકારની દેરી બાંધી અને સમય જતાં આ સ્થાને સંસ્થાના શાસ્ત્રીજી મહારાજ એ નીચે દેરી અખંડિત રાખી ઉપર અક્ષર મંદિરનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું. સન ૨૦૧૮માં આ દેરીની ૧૫૦મી વર્ષગાંઠે "અક્ષરદેરી સાર્ધ શતાબ્દી મહોત્સવ" ઉજવાયો હતો, અને ૨૦૦ એકરમાં સ્વામીનારાયણ નગર ઉભુ કરાયું હતું અને આ દેરીને આધુનિક ધોરણોને લાયક બનાવવા માટે માળખાની સાથે સાથે પૂર્ણ સ્થળનું નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું. અક્ષર દેરીની ઉપર બંધાયેલું સ્વામીનારાયણ મંદિર અને યોગી સ્મૃતિ મંદિર પણ શ્રદ્ધાળુઓની આસ્થાનું કેન્દ્ર છે.
દેવપોઢી એકાદશીની એક પરોઢે, ગુણાતીતાનંદ સ્વામી વીરસદના નારાયણજી મહારાજ નામના એક વરિષ્ઠ ભક્તના સ્વપ્નમાં આવ્યા અને કહેવાય છે કે તેમણે તેમને ગોંડલમાં ત્રણ શિખરો ધરાવતા એક શિખરબંધ મંદિર બાંધવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આ સ્વપ્નને પગલે નારાયણજી મહારાજ તેમના ત્રણ શિષ્યો શંકરભાઇ અમીન, હરિભાઇ અમીન અને ભીખાભાઇ શુક્લા સાથે ગોંડલ ગયા, ત્યાં તેમણે અક્ષર દેરીની આસપાસની જમીન માટે ગોંડલ રજવાડાના મહારાજા ભગવતસિંહજીને વિનંતી કરી. ભગવતસિંહે મંદિર માટે જમીન વેચવાની સંમતિ આપી અને તેના નિર્માણ માટે ત્રણ શરતો નક્કી કરી: પ્રથમ મંદિર ત્રણ વર્ષમાં પૂર્ણ થવું જોઈએ; બીજું, અક્ષર દેરીને અખંડ રાખવી જોઈએ; અને ત્રીજું, આ પરિયોજના પર રૂ. ૧૦,૦૦,૦૦૦ કરતાં ઓછા ખર્ચાવા જોઈએ નહીં.
તેના નિર્માણ પછી, આ સ્થળ સંપ્રદાયના તીર્થસ્થાનોમાં એક મુખ્ય તીર્થસ્થાન બની રહ્યું છે, જે વિશ્વભરના જાત્રાળુઓને આકર્ષિત કરે છે. દરરોજ સવારે મંદિરમાં મહાપૂજા થાય છે. યાત્રાળુઓ વેદી પર તેમની પૂજા અર્ચના પ્રાર્થના કરે છે, સ્વામિનારાયણ મંત્રનો જાપ કરે છે, મંદિરની આસપાસ પ્રદક્ષિણા કરે છે અને મૂર્તિઓ સમક્ષ પ્રણામ કરે છે. જાત્રાળુઓ આધ્યાત્મિક અથવા દુન્યવી ઇચ્છાઓની પરિપૂર્ણતા માટેની પ્રાર્થનાના ભાગ રૂપે શ્રદ્ધાળુઓ આ વિધિઓ કરે છે.
ગુણાતીતાનંદ સ્વામી, સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સાધુ હતા. બોચાસણવાસી શ્રી અક્ષર પુરુષોત્તમ સ્વામિનારાયણ સંસ્થા ના સભ્યો તેમને સ્વામિનારાયણ ભગવાનના પ્રથમ અનુગામી તરીકે માને છે. તેઓ ૨૧ ઓક્ટોબર ૧૮૬૭ ના દિવસે અવસાન પામ્યા હતા, અને તેમનો અંતિમ સંસ્કાર ભારતના ગુજરાતના ગોંડલમાં ગોંડલી નદીના કાંઠે કરવામાં આવ્યો. આ મંદિર તેમના અંતિમ સંસ્કારની યાદમાં બાંધવામાં આવ્યું હતું.
૧૮૬૭ બાદ આ સ્થળને આવતી લેતા ભૂભાગને અક્ષર વાડી નામ મળ્યું. ગુણાતીતાનંદ સ્વામીને અક્ષરની અભિવ્યક્તિ ગણી આ નામ આપવામાં આવ્યું હતું. આ મંદિર દુ:ખ નાશક અને માન્તાઓ પૂરી કરનાર ચમત્કારી સ્થળ તરીકે પ્રચલિત બન્યું.