polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન, મદ્રાસ જ ભારતનું એક માત્ર એવું શહેર હતું જેના પર સેન્ટ્રલ પાવર્સ દ્વારા હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો. 22 સપ્ટેમ્બર 1914ના રોજ જર્મન લાઈટ ક્રુઝરએ ઓઈલ ડિપોટ પર હુમલો કર્યો હતો. આ હુમલાને કારણે હિંદ મહાસાગરમાં વહાણ વ્યવહારને અસર થઈ હતી. 1947માં ભારતે સ્વતંત્રતા મેળવ્યા બાદ મદ્રાસ રાજ્યનું 1969માં નામ બદલીને તમિળનાડુ કર્યું હિન્દી ભાષાને રાષ્ટ્રીય ભાષા તરીકે જાહેર કરવા બદલ 1965માં વિરોધ પ્રદર્શનોએ હિંસક સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હતું. આ બાદ શહેર અને રાજ્યમાં રાજકીય ગતિશીલતામાં પરિવર્તન આવ્યું હતું.
ચેન્નઈની જમીનમોટાભાગે માટી, પોચા ખડક અને સેન્ડસ્ટોન)ની બનેલી છે. રેતાળ વિસ્તાર નદી અને દરિયા કિનારે છે જેમ કે તિરુવનમિયુર, અદ્યાર, કોટ્ટીવાક્કમ, સેન્થોમ, જયોર્જ ટાઉન, ટોન્ડીરપેટ અને ચેન્નઈના બાકીના દરિયાકાંઠો. અહીં વરસાદી પાણીજલદીથી નિતરીજમીનમાં પહોંચી જાય છે.
શહેરના મોટા વિસ્તારોની નીચે માટી છે જેમ કે ટી. નગર, પશ્ચિમ મમબાલમ, અન્ના નગર, વિલ્લિવાક્કમ, પેરામબુર અને વિરુગામબાક્કમ જેવા વિસ્તારોમાં છે. પહાડના બનેલા વિસ્તારોમાં ગુઈન્ડી, પેરુનગુડી,વેલાચેરી, અદામ્બાક્કમ અને સાઈદાપેટના કેટલાક ભાગનો સમાવેશ થાય છે.
ચેન્નઈનું અર્થતંત્ર ઓટોમોબાઇલ, ટેકનોલોજી, હાર્ડવેર ઉત્પાદન અને હેલ્થકેર ઉદ્યોગમાં બહોળો ઔદ્યોગિક પાયો ધરાવે છે. ચેન્નઈ સોફ્ટવેર અને ઈન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી અને તેને સંલગ્ન સેવાઓ આઈટીઈએસ )ની નિકાસ કરતું ભારતનું બીજા નંબરનું શહેર છે. ભારતનો મોટાભાગનો ઓટોમોબાઈલ ઉદ્યોગ ચેન્નઈની આસપાસ સ્થપાયો છે. તમિલનાડુ રાજ્યની જીડીપી માં ચેન્નઈનું પ્રદાન 39 ટકા છે. ભારતમાંથી થતી ઓટોમોટિવ નિકાસમાંથી 60 ટકા નિકાસ ચેન્નઈમાંથી થાય છે. ઘણી વખત તેને ભારતનું ડેટ્રોઈટ ગણવામાં આવે છે.
મીટર ધરાવતી ટેક્ષી,ટુરીસ્ટ ટેક્ષી અને ઓટો રીક્ષા ભાડે મળે છે. ચેન્નઈનું પરિવહન માળખાનો વ્યાપ ઘણો વિશાળ છે, પરંતુ તેના વધુ ઉપયોગને કારણે ટ્રાફિક અને પ્રદુષણની સમસ્યાઓ વધી રહી છે. સરકારે આ સમસ્યાનું નિરાકરણ લાવવા માટે ગ્રેડ સેપરેટર અને ફ્લાયઓવર બાંધ્યા છે. સૌપ્રથમ ફ્લાયઓવર જેમીની ફ્લાયઓવર છે જે 1973માં પ્રખ્યાત રોડ અન્ના સલાઈખાતે બાંધવામાં આવ્યો હતો.
ચેન્નઈમાં દેશના સૌથી મોટા સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમમાંના એક મદ્રાસ મ્યુઝીક સિઝનના કાર્યક્રમનું આયોજન થાય છે, જેમાં હજારોની સંખ્યામાં કલાકારો ભાગ લે છે. શહેરમાં નાટ્ય ક્રાર્યક્રમને પણ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે. ઉપરાંત ચેન્નઈમાં પ્રાચીન નૃત્યકળા ભારતનાટ્યમનું કેન્દ્ર પણ છે. તમિળફિલ્મ ઉદ્યોગ, જે મોટાભાગે કોલીવુડ નામે ઓળખાય છે, તે ભારતનો બીજા નંબરનો સૌથી મોટો ફિલ્મ ઉદ્યોગ છે. આ ઉદ્યોગનું કેન્દ્ર ચેન્નઈ છે. જેથી આ શહેરના સંગીતનો ફિલ્મમાં પડઘો પડે છે.
ચેન્નઈ ભારત સાથે રોડ અને રેલવે દ્વારા સુવ્યવસ્થિત રીતે જોડાયેલું છે. પાંચ મોટા રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગમુંબઈ, કોલકત્તા, તિરૂચિરાપલ્લી , તિરુવલ્લુર અને પુડુચેરી સાથે જોડાયેલા છે. ચેન્નઈ મોફુસિલ બસ ટર્મનિસ ,માંથી રાજ્યના વિવિધ ભાગોમાં બસ જાય છે. આ સ્ટેશન એશિયાનું સૌથી મોટું બસ સ્ટેશન છે. સાત સરકારી પરિવહન કોર્પોરેશનો શહેરો અને રાજ્યો વચ્ચે બસ સેવા ચલાવે છે. આંતરરાજ્ય અને આંતર શહેરની કેટલીય બસ સેવાઓ ચેન્નઈથી ઉપડે છે.
22 ઓગસ્ટ, 1639માં બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના ફ્રાન્સિસ ડેએ વિજયનગરના રાજા પેડા વેંકટ રાય પાસેથી ચંદ્રગીરીમાં કોરોમંડલ કાંઠે જમીન લીધી હતી. આ વિસ્તાર પર વંદાવાસીનો નાયક દેમલા વેંકટપતિ રાજ કરતો હતો. તેણે બ્રિટિશરોને ફેકટરી અને વેપાર કરવા માટે વેરહાઉસ બાંધવાની પરવાનગી આપી હતી. વર્ષ બાદ બ્રિટિશરોએ ફોર્ટ સેંટ જયોર્જનું બાંધકામ કર્યું, જે વસાહતી શહેરોનો મધ્યભાગ બન્યું. ફોર્ટ સેંટ જયોર્જ હાઉસ હાલમાં તમિળનાડુની વિધાનસભા છે.
ચેન્નઈમાં અખબારનું પ્રકાશન કરવાની શરૂઆત 1785માં સાપ્તાહિક ધ મદ્રાસ કુરીયર દ્વારા થઈ હતી. આ બાદ 1795માં ઘણા સાપ્તાહિકો જેવા કે ધ મદ્રાસ ગેઝેટ અને ધ ગવર્ન્મેન્ટ ગેઝેટ શરૂ થયા હતા. 1836માં ધ સ્પેક્ટેટર નું પ્રકાશ કરવામાં આવ્યું, જે ભારતીય માલિકી ધરાવતું અંગ્રેજી ભાષાનું પ્રથમ અખબાર હતું. આ અખબાર 1853માં શહેરનું પ્રથમ દૈનિક અખબાર બન્યું હતું. પ્રથમ તમિળ અખબાર 1899માં સ્વદેશમિત્રન શરૂ થયું હતું.
ચેન્નઈ સધર્ન રેલવેનું વડું મથક છે. શહેરમાં બે મુખ્ય રેલવે મથકો છે. ચેન્નઈ સેન્ટ્રલ રેલવે સ્ટેશન શહેરનું સૌથી મોટું રેલવે સ્ટેશન છે. આ સ્ટેશન પરથી મોટા શહેરોની ટ્રેનો મળે છે. આ શહેરોમાં મુંબઈ, કોલકત્તા, બેંગલોર, દિલ્હી, હૈદરાબાદ, કોચી, કોઈમ્બતૂર, થીરૂવનંથપૂરમનો સમાવેશ થાય છે. ચેન્નઈ ઈગ્મોર એ અન્ય સ્ટેશન છે, જ્યાંથી તમિળનાડુ રાજ્યના વિવિધ ભાગોમાં જતી વિવિધ ટ્રેનો મળી રહી છે.
ભારતમાં સૌથી સારી આરોગ્યની સુવિધાઓ ધરાવતા શહેરોમાં ચેન્નઈનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત ચેન્નઈમાં એપોલો હોસ્પિટલ સ્થિત છે, જે એશિયાની સૌથી મોટી અને વિશ્વની સૌથી વિશાળ હોસ્પિટલ શ્રેણીઓમાંની એક છે. હેલ્થકેર ટુરીઝમમાં પોતાના પગ વધુ મજબૂત કરતા ચેન્નઈએ ભારતની હેલ્થ રાજધાનીનું સ્થાન મેળવી લીધું છે. હાલમાં વિદેશમાંથી 45% અને 30-40% ઘરેલું હેલ્થ ટુરીસ્ટ ચેન્નઈમાં આવે છે.
ચેન્નઈ , નામે જાણીતું છે., ચેન્નઈ ભારતનું ચોથા નંબરનું સૌથી મોટું શહેર છે, જે તમિલનાડુ રાજ્યમાં આવેલું છે. બંગાળની ખાડીના કોરોમંડલ કાંઠેઆવેલા ચેન્નઈની વસ્તી 2009ની વસ્તીગણતરી મુજબ 8.85 મિલિયન જેટલી છે. ચેન્નઈ મહાનગર પાલિકા પણ છે. શહેરી વસ્તી અંદાજીત રીતે 80 લાખ જેટલી છે,જેના કારણે તે ભારતનું સૌથી વધુ શહેરી વસ્તી ધરાવતું શહેર છે.
ચેન્નઈ ભારત દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલાતમિલનાડુ રાજ્યની રાજધાની છે. આ ઉપરાંત ચેન્નઈમાં ચેન્નઈ જિલ્લાનું મુખ્ય મથક આવેલું છે. ચેન્નઈ ભારતનું ચોથું સૌથી મોટું મહાનગર છે.
ચેન્નઈ દેશના અન્ય ભાગો સાથે રેલ્વે માર્ગ દ્વારા, રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ દ્વારા તેમ જ વિમાન માર્ગ દ્વારા જોડાયેલું હોવાથી અહીં જવા માટે અદ્યતન સુવિધાઓ મળી શકે છે.
આ શહેર બ્રિટિશરો દ્વારા 17મી સદીમાં બાંધવામાં આવ્યું હતું, જેને તેમણે એક મોટા શહેરી વિસ્તાર અને નૌકામથક તરીકે વિકસાવ્યું હતું. 20મી સદી સુધીમાં, તે મદ્રાસ પ્રાંતનું મહત્વનું વહીવટી કેન્દ્ર બની ગયું હતું.
મદ્રાસ જેવું ટુંકુ નામ પોર્ટુગીઝ મુળનું હોવાનું મનાય છે. રાજ્ય સરકારે સત્તાવાર રીતે 1996માં ચેન્નઈ નું નામ બદલ્યું. આ સમયે ઘણા ભારતીય શહેરોના નામ પણ બદલવામાં આવ્યા હતા.
2004ના હિંદ મહાસાગર સુનામીએ ચેન્નઈના કિનારાને પણ ધમરોળ્યું હતું. જેને કારણે ઘણા લોકો માર્યા ગયા હતા અને દરિયાકિનારે રહેતા લોકોને અન્યત્ર ખસી જવું પડ્યું હતું.
શ્રી શામળાબાપા : આ આશ્રમનાં સ્થાપક શ્રી શામળાબાપા હતાં. જેથી તે ગાદીનાં પ્રથમ મહંત ગણાય છે. આ આશ્રમે પ્રથમ તો ફકત ઝુંપડીથી શરૂઆત થઈ હતી. જે સમય જતા શામળાબાપાએ તેનાં સેવકો દ્વારા લોકોને રહેવા તથા જમવાની સગવડતા પણ અહીં છે આમ આ આશ્રમની સ્થાપનાથી શામળાબાપા બ્રહ્મલીન થયા ત્યાં સુધી ગાદીએ મહંત તરીકે રહ્યા.
આ આશ્રમે પહોંચવા માટે ગારીયાધાર ગામેથી પાકા ડામર માર્ગે જઈ શકાય છે. રૂપાવટી ગામની આજુબાજુ સારીંગપર, ભંડારીયા, ગણેશગઢ, પાલડી જેવા ગામો આવેલા છે.
તરણેતર મંદીરની સ્થાપના વિશે લોકવાયકા છે કે અયોધ્યાનાં સૂર્યવંશી રાજા યુવનાશ્વ નિ:સંતાન હોવાથી તેણે તેમના ગુરુ વશિષ્ઠના સુચનથી યજ્ઞ કર્યો હતો. તેના તપોબળે તેમને ત્યાં પુત્રનો જન્મ થયો હતો જેનું નામ મંધાતા હતુ. અને આ તરણેતરનું મંદીર મંધાતા એ બંધાવેલ હતું. તે ઉપરાંત આ મંદીર સાથે એક એવી વાત પણ જોડાયેલ છે જે મહાભારત કાળની છે. તે સમયે દ્રુપદ નગરી પાંચાળમાં હતી. મહાભારતની કથા અનુસાર દ્રુપદની પુત્રી દ્રૌપદી નો સ્વયંવર તરણેતરમાં યોજવામાં આવેલ હતો. તે સમયે બ્રાહ્મણના વેશમાં પાંડવો સ્વયંવરમાં આવેલા અને અત્યારે આ સ્થળ ઉપર જે કુંડ આવેલ છે, તેમાં અર્જુન દ્વારા મત્સવેદ થયો હતો અને આ રીતે દ્રૌપદીનાં વિવાહનો પ્રંસંગ જોડાયેલો છે.
તરણેતરનું મંદીર દસમી સદીનું હોવાની શકયતા મંદીરની શૈલી ગુર્જર પ્રતિહાર પ્રકારની હોવાથી સંશોધનકારો કહે છે. કારણ કે પ્રતિહાર રાજાઓ શિવાલયો બાંધવાના શોખીન હતા. જેથી તેઓએ આ મંદીરનો જીર્ણોધાર કરાવ્યો હોય. આમ પણ પ્રતિહાર રાજાઓ આઠમી સદીમાં સૌરાષ્ટ્રમાં આવ્યા હોય તેવા પ્રમાણો ઇતિહાસમાં મળે છે. અત્યારનું જે મંદીર છે તેનો જીર્ણોધાર લખતરનાં રાજવી કરણસિંહજીએ ઈ.સ. ૧૯૦૨ ની સાલમાં ઓગસ્ટ મહિનામાં તેમના પુત્રી કરણબાનાં સ્મરણાર્થે કરાવ્યો હતો. મંદીરનો ઘાટ જુનો છે. તેના ઉપર નવા મંદીરની બાંધણી થઈ છે. આ મંદીરથી થોડુ દુર તરણેતર ગામ આવેલું છે. આ મંદીર પાસે ૧૦૦ વીઘા જેવી ખેતીની જમીન છે.
તરણેતરનો મેળો ત્રીજ, ચોથ અને પાંચમ એમ ત્રણ દિવસ ચાલે છે. જેમાં ભાદરવા સુદ પાંચમ એટલે કે ઋષિપંચમીનો દિવસ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. પાંચાળ પ્રદેશની પ્રજા દુર ન જઈને તરણેતરને ગંગા અને હરદ્વાર માનીને તરણેતરમાં આવેલ ત્રણેય કુંડમાં પોતાના મૃત્યુ પામેલા સ્વજનોના અસ્થિ પધરાવી, કુંડમાં નાહીને ગંગામાં નાહયાનું પુણ્ય માને છે અને આ દિવસેજ ત્રિનેત્રેશ્વર મહાદેવના મંદીર ઉપર બાવન ગજની ધજા ચડાવવામાં આવે છે. તરણેતરનાં મેળાની ત્રણ વિશેષતાઓ છે: સામસામા બોલાતા દુહા, વહેલી રાતથી માંડીને સવાર સુધી ચાલતી ભજનની લહેર અને ૨૦૦ ભાઈ-બહેનોના એક સાથે લેવાતા હુડા અને હાજા રાસ.
મંદીરની સામેની બાજુએ તળાવ છે. તરણેતરનાં આ મંદીરમાં બે શિવલીંગ સ્થાપિત છે. જે જાણકારોના કહેવા મુજબ મોટું શિવલીંગ પ્રાચીન છે અને તેની બાજુમાં આવેલા પ્રમાણમાં નાના શિવલીંગની પ્રતિષ્ઠા કરણસિંહજીએ મંદીરનો જીર્ણોધાર કર્યો ત્યારે થઇ છે. આ મંદીરની કોતવણી અને શિલ્પ અદભુત, મોહક અને મનોહર છે. મંદીરની બાજુમાં ત્રણ કુંડ આવેલાં છે જે વિષ્ણુકુંડ, શિવકુંડ અને બ્રહ્મકુંડ તરીકે ઓળખાય છે. આ મંદીરની બાંધણી ખુબ જુની હોવાથી અને શિલ્પકલાનો વારસો સચવાયેલ હોવાથી આ મંદીર પુરાતત્વ ખાતા હસ્તક લેવાયલ છે.
તરણેતર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
તરણેતરનો મેળો યૌવન, રંગ, રૂપ, મસ્તી, લોકગીત, દુહા અને લોકનૃત્યનો મેળો છે. સૌરાષ્ટ્રની સમૃદ્ધ લોકસંસ્કૃતિને જોવા, જાણવા અને માણવા માટે તરણેતરનો મેળો એક સ્થાન છે.
ત્રિનેત્રેશ્વર મંદીર થાનગઢ તાલુકામાં ધ્રાંગધ્રા જતાં માર્ગ પર તરણેતર ખાતે આવેલું છે, જે તેના તરણેતર મેળાથી પ્રખ્યાત છે.
એક દિવસ જ્યારે તે એકાગ્રતાથી અધ્યયન કરી રહ્યો હતો ત્યારે એક કૂતરો ભસીને તેને ખલેલ પહોંચાડી રહ્યો હતો. તે દિશામાં જોયા વગર એકલવ્ય એ એવી રીતે તીર છોડ્યાં કે તે સૌ કૂતરાના મોંમાં ફસાઈ ગયાં અને તેને કોઈ ઈજા પણ ન આવી. પાંડવો એ આ કૂતરાને રખડતાં જોયો અને આશ્ચર્ય પામ્યાં આવી અચરજ ભરી કુશળતા કોની હશે?
તેમણે એકલ્વ્યને જોયો જેણે પોતાને દ્રોણનો શિષ્ય ઓળખાવ્યો. આ જોઈ અર્જુનને ચિંતા થઈ પડી કે વિશ્વમાં અજોડ ધનુર્ધર તરીકેની તેની ઓળખ ભયમાં છે. દ્રોણે તેની ચિંતા જાણી લીધી અને રાજ કુમારો સાથે તેઓ એકલવ્યને મળવા ગયાં. એકલવ્ય દ્રોણને જોઈ તુરંત તેમની પૂજા કરવા લાગ્યો. પોતાની અનિચ્છા છતાં એકલવ્યે તેને ગુરુ માન્યે રાખ્યા તેના પર દ્રોણ ક્રોધિત થઈ ગયાં. દ્રોણને એમ પણ લાગ્યું કે જો આરેતે એકલવ્યનો અભ્યાસ ચાલુ રહ્યો તો એક દિવસ તે સ્વયં દ્રોણને પણ પાછળ મૂકી દેશે. અર્જુન તરફ તેમના પક્ષપાતનું કારણ કોઈ વધુ મહત્વનું વ્યક્તિગત લાગે છે. દ્રોન એકલવ્ય પાસે ગુરુ દક્ષિણામાં જમણા હાથનો અંગૂઠો માંગે છે. અંગૂઠો કપાતા તેની ધનુર્વિધ્યાને મોટું નુકશાન થશે તે જાણવા છતાં એકલવ્યે ખુશીથી અંગૂઠો કાપી આપ્યો.
પોતાની પત્ની અને પુત્ર ખાતર દ્રોણે પોતાની ગરીબીમાંથી બહાર આવવાનો નિર્ણય કર્યો. દ્રુપદે તેમને આપેલું વચન તેમને યાદ આવ્યું અને તેની પાસે જઈ મદદ માંગવાનો નિર્ણય કર્યો. પરંતુ સત્તાના મદમાં ગરક થયેલાં દ્રુપદે દ્રોણને ઓળખવાની પણ મનાઈ કરી દીધી અને વધારામાં તેની હિન પુરુષ પણ કહ્યાં.
દ્રુપદે દ્રોણને લાંબુ લચક ભાષણ આપ્યું કે શામાટે તેણે દ્રોણનો તિરસ્કાર કર્યો. દ્રુપદે કહ્યું કે મિત્રતા માત્ર સમાન દરજ્જાના લોકો વચ્ચે જ સંભવ છે. બાળપણમાં તેમની માટે દ્રોણ સાથે મૈત્રી કરવાનું શક્ય હતું કેમકે તેઓ તે સમયે સમાન હતાં. પણ હવે દ્રુપદ રાજા બની ગયો હતો જ્યારે દ્રોણ એક કમ ભાગી બ્રાહ્મણ હતો. આ સંજોગોમાં તેમની મિત્રતા શક્ય ન હતી. જોકે જો દ્રોણ એક મિત્ર તરીકે પોતાનો હક્ક માંગવાને બદલે એક બ્રાહ્મણ તરીકે ભિક્ષા માંગે તો મદદ કરવાની તૈયારી બતાવી. આ વિષે વધુ વિચાર ન કરતાં તેના રસ્તે જવાની વાત કરી. દ્રોણ શાંતિથી ત્યાંથી ચાલ્યાં ગયાં પણ હૃદયમાં પ્રતિશોધ લેવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી.
મહાભારત પુસ્તક - ૧, આદિ પર્વ સંભવ પર્વ, અધ્યાય ૧૩૪: એક અન્ય કસોટીમાં દ્રોણે લાકડાંનું એક પંખી ઝાડ પર લટકાવ્યું અને રાજકુમારોને તેની આંખ વિંધવાનું કહ્યું. જ્યારે યુધિષ્ઠીર પ્રયત્ન કરવા ઉભો થયો ત્યારે દ્રોણે તેને પ્રશ્ન પૂછ્યો કે તેને શું શું દેખાતું હતું. ત્યારે તેણે જવાબ આપ્યો કે તેણે દ્રોણ, તેના ભાઈઓ, નદી, જંગલ, વૃક્ષ અને પક્ષી દેખાતા હતાં. આ સાંભળી દ્રોણે કહ્યું કે તે આ લક્ષ્ય વીંધી નહિ શકે અને અન્ય કુમારને બોલાવ્યો. દરેકે તેવો જ જવાબ આપ્યો અને દ્રોણ સૌથી નિરાશ થયાં. પણ જ્યારે અર્જુન આગળ આવ્યો તેણે દ્રોણને કહ્યું તેને માત્ર પક્ષી જ દેખાતો હતું અન્ય કશું જ નહિ. દ્રોણે તેને આગળ વધવા કહ્યું તો અર્જુને જવાબ આપ્યો કે હવે તેને માત્ર પક્ષીની આંખ જ દેખાય છે. દ્રોણ તેને લક્ષ્ય વીંધવા કહે છે અને અર્જુન સાદિત લક્ષ્યને વીંધી લે છે.
મહાભારત પુસ્તક - ૧, આદિ પર્વ સંભવ પર્વ, અધ્યાય ૧૩૫: ઘણી ઘણી કસોટીઓમાં અર્જુન દ્રોણના ધાર્યા કરતા પણ વધુ સારો દેખાવ કરે છે. રાજ કુમારોની સમયસૂચકતા ચકાસવા જ્યારે દ્રોણે હુમલો કરતાં મગરનું દ્રશ્ય ઊભું કર્યું ત્યારે સૌ રાજ કુમારો ત્યાંજ ઊભા રહી ગયાં, પણ અર્જુને તુરંત તીરોનો વરસાદ વરસાવ્યો અને દ્રોણે અર્જુનને પરીક્ષામાં ઉત્તીર્ણ જાહેર કરી અબિનંદન આપ્યાં. આના ઈનામ રૂપે દ્રોણ અર્જુનને બ્રહ્માનું પ્રબળ શસ્ત્ર બ્રહ્માસ્ત્ર આપી દીધું અને ચેતવણી આપી કે સામન્ય લડવૈયા સામે તે શસ્ત્ર ન વાપરવા તેનો ગેર ઉપયોગ ન કરવો. આ શસ્ત્રને તીક્ષ્ણ ધાર હતી અને નીચે બ્ર્હમાની પ્રતિકૃતી હતી.
દ્રોણ જન્મથી બ્રાહ્મણ હતાં. દ્રોણના જન્મની કથા બહુ નાટ્યાત્મક રીતે મહાભારતના પ્રથમ પુસ્તક આદિ પર્વ- સંભવ પર્વના અધ્યાય ૧૩૧. માં વર્ણવાયેલું છે. એક વખત ભારદ્વાજ પોતાના સાથીઓ સાથે ગંગા તટ પર કપડાં ધોવા ગયાં. ત્યાં તેમની નજર સ્નાનાર્થે આવેલી અપ્સરા ઘૃતાચી પર પડી. ઋષિ પોતાના પર કાબુ ન જાળવી શક્યાં અને તેમનું વીર્ય સ્ખલન થઈ ગયું. ભારદ્વાજે તે વીર્ય દ્રોણ એટલે યજ્ઞપાત્રમાં ઋષિએ રાખ્યું. એ કલશમાંથી દ્રોણ ઉત્પન્ન થયો માટે તે દ્રોણ કહેવાયો. ત્યાર બાદ દ્રોણ એવી શેખી હાંકતા કે તેઓ ગર્ભમાં રહ્યાં વગર જ ઉત્પન્ન થયાં છે.
યુધિષ્ઠીરે કહ્યું કે જો તે બ્રાહ્મણ તે દડો કાઢી આપે તો હસ્તિનાપુરના રાજા તેમને આજીવન પ્રથમિક જરૂરિયાત પુરી પાડશે. દ્રોણે સૌથી પહેલા પોતાની વીંટી તેમાં નાખી, અમુક ઘાસના તણખલા લીધા, અને અમુક વેદિક મંત્રો ઉચ્ચાર્યાં. તેમણે ત્યાર બાદ ભાલાની જેમ એક પછી એક તણખલા ફેંક્યા. પહેલો તણખલો દડામાં ભરાઈ ગયો, બીજો પહેલામાં ભરાયો અને તે જ રીતે સાંકળ બની ગઈ. દ્રોણે નજાકત થી ઘાસના દોરડાથી દડો બહાર કાઢ્યો.
એકલવ્ય નિશધ નામની એમ આદિમ લોક્જાતિનો રાજ કુમાર હતો. ત દ્રોણ પાસે શિક્ષા લેવા આવ્યો હતો પણ દ્રોણે તેને શિક્ષા આપવાનો ઈનકાર કર્યો કેમકે તે ક્ષત્રિય કુળનો ન હતો. પણા આથી એકલવ્ય ન ડગ્યો અને તેજ જંગલમાં રહી દ્રોણનું મુર્તિ બનાવી તેમને ગુરુ માની તમની પૂજા કરતો ધનુર્વિધ્યાનો અભ્યાસ કરવા લાગ્યો. માત્ર પોતના સંકલ્પ બળે તેણે એટલી નિપુણતા મેળવી કે તે યુવા અર્જુન જેટલો પાવરધો બની ગયો.
રાજા ધૃતરાષ્ટ્રની સહાયતાથી રાજકુમારો માટે શસ્ત્ર તાલિમ શાળા ખોલવાના પ્રયોજનથી દ્રોણ હસ્તિનાપુર ગયાં એક દિવસ તેમણે જોયુ કે એક કુવા ની આજુબાજુ ઘણાં બાળકો, પાંડવો અને કૌરવો ઘેરીને ઉભા હતાં. તેણે તેમેને પૂછ્યું શું થયું હતું ત્યારે યુધિષ્ઠીરે કહ્યું કે તેમનો દડો કૂવામાં પડી ગયો હતો અને તેને બહાર કેમ કાઢવો તેની તેમને ખબર ન હતી.
દ્રોણે પોતાનું બાળપણ ગરીબીમાં વિતાવ્યું પણ ધર્મ અને શસ્ત્ર વિદ્યા પાંચાલ અને દ્રુપદ જેવા રાજ કુમારો સાથે મેળવી. દ્રુપદ અને દ્રોણ ખાસ મિત્રો બની ગયાં. બાળપણની અણસમજુ મૈત્રીમાં દ્રુપદે દ્રોણને પાંચાલના સિંહાસન પર આરુઢ થતાં અડધું રાજ્ય આપવાનું વચન આપી દીધું. દ્રોણના વિવાહ કૃપિ સાથે થયાં જે હસ્તિનાપુરના રાજગુરુ કૃપ ની બહેન હતી અને તે બંનેને અશ્વત્થામા નામે એક પુત્ર હતો.
યુદ્ધના ૧૩મા દિવસે, કૌરવોએ પાંડવોને ચક્રવ્યુહ ભેદવા માટે આવાહન આપ્યું. પાંડવોએ તે આવાહન સ્વીકાર્યું કેમકે તેઓમાં આ ચક્ર તોડવાની કળા અર્જુનઅને શ્રી કૃષ્ણ બન્ને ને આવડતી હતી આ વાત દ્રોણ જાણતા હતાં. આથી તેમણે સમસપ્તકને કૃષ્ણ અને અર્જુનને યુદ્ધના બીજે મોરચે વ્યસ્ત રાખવાની સલાહ આપી. જેથી તેઓ પાંડવ સેનાના લડાયકોની મુખ્ય હરોળને નુકશાન પહોંચાડી શકે.
દ્રોણ તેજ રીતે કર્ણને પણ શિષ્ય તરીકે નથી સ્વીકારતા કેમ કે, તે ક્ષત્રિય કુળનો નથી. છોભીલા પડેલા કર્ણે તે જ સમયે આનો પ્રતિશોધ લેવાનું પ્રણ લીધું. તે બ્રાહ્મણનો વેશ લઈને પરશુરામ પાસે જઈ ને શસ્ત્ર વિદ્યા શીખ્યો. અને તેણે રાજ કુમારોના શક્તિ પ્રદર્શન આયોજનમાં અર્જુનને લલકાર્યો. આમ દ્રોણે અજાણતા અર્જુન અને કર્ણ વચ્ચેની દુશ્મનાવટના વટના બીજ અજાણતા જ રોપ્યા હતાં.
પરશુરામ પોતાની તપસ્યાનું ફળ બ્રાહ્મણોને આપી રહ્યા છે તેમ જાણી દ્રોણ પણ તેમની પાસે પહોંચ્યા. જ્યારે દ્રોણ ત્યાં પહોંચ્યા ત્યાં સુધીમાં બધી જ વસ્તુઓ ખલાસ થઈ ચૂકી હતી. દ્રોણની હાલત ઉપર દયા આવતાં પરશુરામે પોતાનું જ્ઞાનદાન દ્રોણને આપવાનો નિર્ણય કર્યો અને શસ્ત્ર વિદ્યા તેમને શીખવી.
દુર્યોધન દ્વારા થયેલ પાંડવોના અપમાન અને તેમનું રાજ્ય પચાવી પાડવા, તેમને દેશવટો દેવા બદલ દ્રોણ તેની તીખી નિંદા કરે છે પણ પોતે હસ્તિનાપુરનો સેવક હોવાથી તે પોતાની ફરજ થી બંધિત હતાં. અને તેમણે પોતાના પ્રિય એવા પાંડવોની વિરુદ્ધ યુદ્ધમાં લડવું પડ્યું.
કુરુક્ષેત્રની લડાઈમાં દ્રોણ અએક સૌથી વિનાશી યોદ્ધા હતાં. તેઓ અજેય હતાં અને પૃથ્વી પરનો કોઈપણ વ્યક્તિ તેમને જીતી ન શકે. પોતાની નિપુણ યુદ્ધ કળા અને શસ્ત્રો વડે તેઓ એ હજારો પાંડવ સૈનિકોને હણી નાખ્યાં. ભીષ્મના પતન પછી તેઓ કુરુ સેનાના સેનાપતિ બન્યાં.
સૌ કૌરવો અને પાંડવ ભાઈઓમાં અર્જુન સૌથી સમર્પિત, મહેનતુ, અને જન્મજાત પાવરધો હતો અને તેણે સ્વય દ્રોણના પુત્ર અશ્વત્થામાને પણ પાછળ મૂકી દીધો. અર્જુન પણ એકગ્રતા અને ગુરુ ભક્તિથી સેવા કરે છે અને અર્જુન થી દ્રોણ પણ ખૂબ પ્રભાવિત થાય છે.
દ્રોણ પાંડવો તથા કૌરવોના ગુરુ અને નિપુણ યોદ્ધા હતા. તેઓ અગ્ની દેવનો અર્ધ અવતાર હતાં. અર્જુન તેમનો પ્રિય વિદ્યાર્થી હતો. પોતાના પુત્ર અશ્વત્થામા પછી તે સૌથી વધુ અર્જુનને પ્રેમ કરતા હતા.
કચ્છની ઉત્તર દિશામાં પડોશી દેશ પાકિસ્તાન, પશ્ચિમ દિશામાં અરબી સમુદ્ર અને દક્ષિણમાં કચ્છનો અખાત આવેલો છે, જે કચ્છને કાઠિયાવાડથી જુદું પાડે છે. કચ્છના પૂર્વ ભાગ તથા ઉત્તર ભાગમાં અનુક્રમે કચ્છનું નાનું અને મોટું રણ છે. કચ્છની પૂર્વ દિશામાં આ રણ વિસ્તાર પછી બનાસકાંઠા જિલ્લો આવે છે. કચ્છ બનાસકાંઠા, પાટણ, સુરેન્દ્રનગર અને મોરબી જિલ્લા એમ ૪ જિલ્લા સાથે અને ઉત્તરમાં રાજસ્થાન સાથે રાજ્ય સીમા ધરાવે છે. જિલ્લાનો કુલ ભૌગોલિક વિસ્તાર ૪પ,૬પર ચો.કી.મી. છે. જે પૈકી ૩,૮પપ ચો.કી.મી. ના વિસ્તારમાં કચ્છનું રણ આવેલું છે. ગુજરાતના કુલ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં કચ્છ જિલ્લો ર૩.ર૮ ટકા જેટલો વિસ્તાર ધરાવે છે. જિલ્લામાં કુલ ૧૦ તાલુકા, ૧૦ શહેરો અને ૯૫૦ ગામડા છે.
ઇતિહાસમાં ૧૬ જૂન ૧૮૧૯ના દિવસે કચ્છમાં ધરતીકંપ નોંધાયો છે જેનાથી અલ્લાહ બંધનું ર્સજન થતાં, સિંધુ નદીના પાણી કચ્છના લખપત વિસ્તારમાં આવતા બંધ થયા હતાં અને કચ્છને ત્યારથી પાણીની અછતનો સામનો કરવાની શરૂઆત કરવી પડી હતી. ૨૬ જાન્યુઆરી ૨૦૦૧માં ૬.૯ મેગ્નીટ્યુડના આવેલ પ્રચંડ ધરતીકંપનું કેન્દ્ર કચ્છના ભુજ અને ભચાઉ વચ્ચેના લોડાઇ-ધ્રંગ વિસ્તારમાં આવેલું હતું. કચ્છનાં ૧૮૫ વર્ષના નોંધાયેલા ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય ઇતિહાસમાં આ સૌથી તીવ્ર ધરતીકંપ હતો જેમાં ૧૮,૦૦૦ ઉપરાંતના લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા અને હજારો ઘર નાશ પામ્યા હતાં અને જાનમાલ સાથે અબજો રૂપિયાનું નુકસાન થયેલ હતુ.
કચ્છ જિલ્લો ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યમાં આવેલો સૌથી મોટો જિલ્લો છે. ૪૫,૬૭૪ ચો.કિ.મી.ના ક્ષેત્રફળમાં પથરાયેલો કચ્છ જિલ્લો ભારત દેશનો વિસ્તારની દ્રષ્ટિ સૌથી મોટો જિલ્લો છે. એમ કહેવાય છે કે કચ્છનું નામ તેના કાચબા જેવા આકારને કારણે પડ્યું હશે. પ્રાચીન મહાનગર ધોળાવીરા, કે જે પુરાતન સિંધુ સંસ્કૃતિ વિકસી હતી ત્યારનું ગણાય છે, તે કચ્છ જિલ્લામાં ભચાઉ તાલુકાના ખદીર પ્રદેશમાં આવેલ છે. અહીં અન્ય વિસ્તારોમાં પણ પ્રાચીન અશ્મીઓ મળી આવેલ છે, જેનું સંશોધન કાર્ય ચાલુ છે.
કચ્છમાં એક લોકસભા મતવિસ્તારનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં વિધાનસભાની ૬ બેઠકો ઉપરાંત મોરબી વિધાનસભા બેઠકનો સમાવેશ થાય છે. ઇ.સ. ૨૦૦૪થી લોકસભામાં સતત ભારતીય જનતા પક્ષ વિજયી બનતો આવ્યો છે.
કચ્છની મુખ્ય ભાષા કચ્છી છે, એકદમ અંતરિયાળ ગામડાઓને બાદ કરતા મોટાભાગના લોકો ગુજરાતી પણ બોલી અને સમજી જાણે છે. આ ઉપરાંત અહીં ઘણા લોકો સિંધી, હિંદી અને અંગ્રેજીની પણ જાણકારી ધરાવે છે.
તેમનો જન્મ ૨૩મી માર્ચ ૧૯૧૦ના દિવસે ઉત્તર પ્રદેશના ફૈજાબાદ જિલ્લાના અકબરપુર નામના ગામમાં થયો હતો. ૧૯૧૨માં તેમની માતાનું અવસાન થયું ત્યારે તેઓ માત્ર બે વર્ષના હતા અને પછીનો ઉછેર તેમના પિતા હિરાલાલ દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૯૧૮માં તેમના પિતા સાથે મુંબઈ આવી ગયા જ્યાં તેમણે હાઈસ્કૂલ સુધીનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો. મેટ્રિક પરીક્ષામાં પ્રથમ આવ્યા બાદ ઈન્ટરમીડિએટ કોર્સ પૂર્ણ કરવા ૧૯૨૭માં બનારસ હિંદુ વિશ્વવિદ્યાલયમાં જોડાયા. બાદમાં તેમણે કલકત્તા વિશ્વવિદ્યાલય સંલગ્ન વિદ્યાસાગર કોલેજમાં પ્રવેશ મેળવ્યો અને ૧૯૨૯માં સ્નાતક ની પદવી મેળવી. બ્રિટીશ દર્શન પર પોતાનો દૃષ્ટિકોણ વ્યક્ત કરવા માટે તેમણે પ્રખ્યાત શૈક્ષણિક સંસ્થાન ફ્રેડરીક વિલિયમ વિશ્વવિદ્યાલય માં પ્રવેશ મેળવવાનો નિર્ણય કર્યો. ૧૯૨૯થી ૧૯૩૩ દરમિયાન ડૉક્ટરેટના વિદ્યાર્થી તરીકે રાષ્ટ્રીય અર્થવ્યવસ્થા પર અધ્યયન કર્યું. તેમણે ઝડપથી જર્મન ભાષા શીખી લીધી અને પોતાના ઉત્કૃષ્ઠ શૈક્ષણિક પ્રદર્શનના આધારે આર્થિક સહાય પણ મેળવી.
લોહિયા કોંગ્રેસ સોશિયાલીસ્ટ પાર્ટીના સંસ્થાપકો પૈકીના એક હતા અને પાર્ટીના મુખપત્ર કોંગ્રેસ સોશિયાલીસ્ટના સંપાદક પણ હતા. ૧૯૩૬માં જવાહરલાલ નહેરુ દ્વારા તેમની વરણી કોંગ્રેસની કેન્દ્રીય નિર્ણાયક સભા તરીકે કાર્યરત અખિલ ભારતીય કોંગ્રેસ સમિતિના વિદેશ સચિવ તરીકે કરવામાં આવી. બે વર્ષ સુધી સમિતિમાં સક્રિય રહ્યા બાદ ૧૯૩૮માં તેમણે આ જવાબદારીથી મુક્ત થઈ કોંગ્રેસના ગાંધીવાદી નેતૃત્ત્વ દ્વારા આયોજીત પદોની આલોચનાત્મક તપાસ કરીને પોતાનો રાજનૈતિક દૃષ્ટિકોણ વિકસાવવાનું શરૂ કર્યું. જૂન ૧૯૪૦માં યુદ્ધ વિરોધી ભાષણ કરવા બદલ તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી અને બે વર્ષની જેલની સજા ફટકારવામાં આવી પરંતુ ૧૯૪૧ના અંત સુધીમાં છોડી મૂકવામાં આવ્યા.૧૯૪૨માં ગાંધીજી દ્વારા કરાયેલા આહ્‌વાન પર ભારત છોડો આંદોલન શરુ થયું તેમાં લોહિયાએ ગુપ્ત રીતે વિદ્રોહને સંગઠિત કરવાનું કાર્ય કર્યું હતું. ૧૯૪૪માં તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી અને લાહોરની જેલમાં કેદ કરવામાં આવ્યા. ૧૧ એપ્રિલ ૧૯૪૬ના રોજ જયપ્રકાશ નારાયણ અને લોહિયાને મુકત કરવામાં આવ્યા.
૧૯૩૮માં કોંગ્રેસ પક્ષ છોડ્યા બાદ લોહિયા કોંગ્રેસ સોશિયાલીસ્ટ પાર્ટી સાથે જોડાયા. ૧૯૪૨માં કોંગ્રેસ સોશિયાલીસ્ટ પાર્ટી અને કિસાન મજદૂર પ્રજા પાર્ટી પરસ્પર વિલય પામી પ્રજા સોશિયાલીસ્ટ પાર્ટીનું ગઠન કર્યું. નવી પાર્ટીથી નાખુશ લોહિયાએ ૧૯૫૬માં પ્રજા સોશિયાલીસ્ટ પાર્ટીથી છેડો ફાડી સોશિયાલીસ્ટ પાર્ટી ની સ્થાપના કરી. ૧૯૬૨ની સામાન્ય ચૂંટણીમાં જવાહરલાલ નેહરુ સામે તેમને હારનો સામનો કરવો પડ્યો. ૧૯૬૩માં ફારુખાબાદ લોકસભા ક્ષેત્રની પેટા ચૂંટણીમાં જીત મેળવી લોકસભાના સદસ્ય બન્યા. ૧૯૬૫માં લોહિયાની સોશિયાલીસ્ટ પાર્ટીનો વિલય સંયુક્ત સોશિયાલીસ્ટ પાર્ટીમાં થયો. બન્ને સમાજવાદી પક્ષોના વિલય, વિભાજન અને પુનર્વિલય થતા રહ્યા. ૧૯૬૭ની સામાન્ય ચૂંટણીમાં તેમણે કનૌજ લોકસભા ક્ષેત્રનું પ્રતિનિધિત્ત્વ કર્યું.
ભારતની પ્રથમ ક્રમાંકિત રાષ્ટ્રીય વિધિ શાળાઓમાં જેની ગણના થાય છે તે રામ મનોહર લોહિયા નેશનલ લો યુનિવર્સિટીને તેમનું નામ અપાયું છે.
પણજી ખાતે આવેલો ૧૮ જૂન રોડ ૧૯૪૬માં આ જ તારીખે લોહિયાએ અહીંથી બ્રિટીશ ઉપનિવેશવાદ સામે આંદોલન શરૂ કર્યાના સન્માનમાં નામકરણ કરાયેલો છે.
નવી દિલ્હીમાં આવેલી વિલિંગટન હોસ્પિટલ ૧૯૭૦થી રામ મનોહર લોહિયા હોસ્પિટલ તરીકે ઓળખાય છે. લોહિયાની શસ્ત્રક્રિયા બાદ સ્વાસ્થ્ય સંબંધી જટીલતાઓના કારણે આ જ હોસ્પિટલમાં તેમનું અવસાન થયું હતું.
લખનઉં ખાતેની મેડિકલ કોલેજ તેમના સન્માનમાં ડૉ. રામ મનોહર લોહિયા ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સ તરીકે ઓળખાય છે.
લોહિયાએ ગાંધીજીના આર્થિક–સામાજીક સિદ્ધાંતો પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરીને ભારતમાં મીઠા પરના કર વિશે પોતાનો શોધ નિબંધ તૈયાર કર્યો હતો.
આ સમૂહના સુદૂર છેડા પર બે વિશાળ લાલ બલુઆ પત્થરની ઇમારતો છે, જે મકબરાને તરફ મોં કરે છે. આની પાછળ પૂર્વી તથા પશ્ચિમી દીવાલોથી જોડાયેલ છે , તથા બનેં એક બીજાની પ્રતિબિમ્બ આકૃતિ છે. પશ્ચિમી ઇમારત એક મસ્જિદ છે, અને પૂર્વી ને જવાબ કહે છે, જેનો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્ય વાસ્તુ સંતુલન છે, તથા આગન્તુક કક્ષની જેમ પ્રયુક્ત થાય છે. આ બનેં ઇમારતોની વચ્ચે ફરક એ છે, કે મસ્જિદમાં એક મેહરાબ ઓછી છે, તેમાં મક્કાની તરફ આલા બનેલ છે, તથા જવાબની પટમાં ભૌમિતિક નમૂના બનેલા છે, જ્યારે કે મસ્જિદના પટમાં ૫૬૯ નમાજ઼ પઢ઼વા માટે હેતુ બિછૌના ના પ્રતિરૂપ કાળા આરસથી બનેલા છે. મસ્જિદનું મૂળ રૂપ શાહજહાં દ્વારા નિર્મિત અન્ય મસ્જિદો સમાન જ છે, ખાસકરી મસ્જિદ જહાંનુમા, કે દિલ્લીની જામા મસ્જિદ; એક મોટો દાલાન કે કક્ષ કે પ્રાંગણ, જેના પર ત્રણ ઘુમ્મટ બને છે. આ કાળની મોગલ મસ્જીદો, પુણ્યસ્થાનને ત્રણ ભાગોંમાં વહેંચે છે; વચ્ચો વચ્ચ મુખ્ય સ્થાન, તથા બનેં તરફ નાના સ્થાન. તાજમહલમાં દરેક પુણ્યસ્થાન એક વૃહત મેહરાબી તહખાનામાં ખુલે છે. આ સાથી ઇમારતો ૧૬૪૩માં પુરી થઈ.
અધિકતર મોગલ ચારબાગ લંબચોરસ હોય છે, જેમની કેન્દ્રમાં એક મંડપ/મકબરો બનેલો હોય છે. કેવળ તાજમહલના બાગોમાં આ અસામાન્યતા છે; કે મુખ્ય ઘટક મણ્ડપ, બાગની અંતમાં સ્થિત છે. યમુના નદીની બીજી તરફ સ્થિત માહતાબ બાગ કે ચાંદની બાગની શોધથી, ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ વિભાગે એ નિષ્કર્ષ કાઢ્યું છે, કે યમુના નદી પણ આ બાગના રૂપનો ભાગ હતી, અને તેને પણ સ્વર્ગની નદિઓમાંથી એક ગણવી જોઇએ. બાગના ખાકા તથા તેના વાસ્તુ લક્ષણ્, જેમકે ફુવારા, ઈંટો, આરસની પગદંડી તથા ભૌમિતિક ઈંટ-જડિત ક્યારિઓ, જે કાશ્મીરના શાલીમાર બાગથી એકરૂપ છે, બતાવે છે કે આ બનેંનો વાસ્તુકાર એક જ હોઇ શકે છે, અલી મર્દાન. બાગના આરમ્ભિક વિવરણો આના વૃક્ષ છોડમાં ગુલાબ, કુમુદ કે નરગિસ તથા ફળો ના વૃક્ષોની અધિકતા બતાવે છે.જેમ જેમ મોગલ સામ્રાજ્યનું પતન થયું, બાગોની દેખરેખમાં કમી આવી. જ્યારે બ્રિટિશ રાજ્ય પાસે આનું પ્રબન્ધન આવ્યું, તો તેમને આ બાગોને લંડનના બગીચા ની જેમ બદલી દીધાં.
કમાનની બનેં તરફના સ્પેન્ડ્રલ અમૂર્ત પ્રારૂપ કરેલ છે, ખાસ કરી આધાર, મિનારા, દ્વાર, મસ્જિદ, જવાબ માં; અને કોઈ-કોઈ મકબરાની સપાટી પર પણ. બલુઆ-પત્થરની ઇમારતના ઘુમ્મટો તથા તેહખાનામાં પત્થરની નક્શીથી ઉત્કીર્ણ ચિત્રકારી દ્વારા વિસ્તૃત ભૌમિતિક નમૂના બનાવી અમૂર્ત પ્રારૂપ કંડેરાયેલ છે. અહીં 'છેરિંગબોન' શૈલીમાં પત્થર જડીને સંયુક્ત થયેલ ઘટકોની વચ્ચેનું સ્થાન ભરાયેલ છે. લાલ બલુઆ-પત્થર ઇમારતમાં શ્વેત, તથા શ્વેત આરસમાં કાળા અને ઘાટા ,જડાઊ કાર્યથી કરેલ છે. આરસની ઇમારતના ગારા-ચૂનાથી બનેલાં ભાગોને રંગીન કે ઘેરા રંગના કરેલ છે. આમા અત્યધિક જટિલ ભૌમિતિક પ્રતિરૂપ બનાવવામાં આવ્યાં છે. ફર્શ તથા ગલિયારામાં વિરોધી રંગની ટાઇલો કે ગુટકોના ટૈસેલેશન નમૂનામાં પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો છે.
આધારશિલા તથા મકબરાને નિર્મિત થવામાં બાર વર્ષ લાગ્યાં. શેષ ઇમારતો તથા ભાગોને બીજાં દસ વર્ષોમાં પૂર્ણ કરાયાં. આમાં પહલા મિનારા, પછી મસ્જિદ, પછી જવાબ તથા અંતમાં મુખ્ય દ્વાર બન્યા. કેમકે આ સમૂહ, ઘણી અવસ્થાઓમાં બન્યો, માટેઆની નિર્માણ-સમાપ્તિની તિથિમાં ઘણી ભિન્નતા છે. આ એમાટે છે, કેમકે પૂર્ણતાના ઘણાં પૃથક મત છે. ઉદાહરણતઃ મુખ્ય મકબરો ૧૬૪૩માં પૂર્ણ થયો હતો, પણ શેષ સમૂહ ઇમારતો બનતી રહી. આ પ્રકારે આની નિર્માણ કીમતમાં પણ ભિન્નતાઓ છે, કેમકે આની કિંમત નક્કી કરવામાં સમયના અંતરાલથી ઘણો ફર્ક આવી ગયો છે. તો પણ કુલ મૂલ્ય લગભગ ૩ અબજ ૨૦ કરોડ રૂપિયા, તે સમયાનુસાર આંકવામાં આવે છે; જો કે વર્તમાનમાં ખરબોં ડૉલરથી પણ વધુ થઇ શકે છે, જો વર્તમાન મુદ્રામાં બદલીએ તો.
મુખ્ય આધારના ચારે ખૂણાં પર ચાર વિશાળ મિનારા બાંધવામાં આવ્યાં છે. તે દરેક ૪૦ મીટર ઊંચા છે. આ મિનારા તાજમહલની પ્રતિરૂપતા પ્રદર્શિત કરે છે. આ મિનારાઓને મસ્જિદમાં અજાન દેવા માટે બનાવવામાં આવતા મિનારા સમાન જ બનાવવામાં આવ્યાં છે. પ્રત્યેક મિનારો બે-બે છાપરા દ્વારા બનેલા ત્રણ સમાન ભાગોમાં વેંચાયેલો છે. મિનારાની ઉપર અંતિમ છાપરું છે, જેના પર મુખ્ય ઇમારત સમાન જ છતરી બનેલી છે. આના પર તેવો જ કમળાકાર આકૃતિ તથા કિરીટ કળશ પણ છે. આ મિનારાની એક ખાસ વાત છે, આ ચારે મિનારા બહારની તરફ હલકા ઢળેલા છે, જેથી ક્યારેક પડવાની પરિસ્થિતિમાં તે બાહરની તરફ જ પડે, તથા મુખ્ય ઇમારતને કોઈ ક્ષતિ ન પહોંચી શકે.