polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
આ મંદિરનું બાંધકામ ઈ.સ. ૧૬૦૪માં પૂર્ણ થયું. ગુરુ અર્જન દેવજી એ તેમાં આદિ ગ્રંથની સ્થાપના કરી અને તેમાં પ્રથમ ગ્રંથી-પાઠક તરીકે બાબા બુઢ્ઢાની વરણી કરી. અઢારમી સદીની મધ્યમાં અફઘાન હુમલો કે જે અહેમદશહ અબ્દલ્લીના સેનાપતિ જહાન ખાન દ્વારા કરાયો તેમાં આ મંદિરને ઘણું નુકશાન થયું અને ૧૭૬૦માં તેને ફરી બંધાવવું પડ્યું. અલબત, આ હુમલાના પ્રતિશોધ રૂપે શીખ સેનાને અફઘાન સેનાની શોધ માટે મોકલાઈ હતી. તેમને કોઈ પણ પ્રકારની દયા ન રાખવાનો આદેશ હતો અને ઐતિહાસિક પુરાવા બતાવે છે કે કોઈ દયા રખાઈ ન હતી. બંને સૈન્યો અમૃતસરથી દૂર પાંચ કિમી આગળ ટકરાઈ અને ત્યાં જહાન ખાનના સૈન્યને હણી દેવાયું. તેને સ્વયં સેનાપતિ દયાલ સિંઘે હણ્યો હતો.
શીખોના ચોથા ગુરુ, ગુરુ રામ દાસ ૧૫૭૭માં આ સરોવર ખોદાવડાવ્યું જે અમૃત સર તરીકે ઓળખાવા લાગ્યું , આ સાથે તેની આસપાસ વસેલા શહેરનું નામ પણ અમૃતસર પડ્યું. આ સમયગાળામાં, એક ભવ્ય શીખ ઈમારત, હર મંદિર સાહિબ , આ તળાવની વચમાં બાંધવામાં આવી જે આગળ જતાં શીખત્વનું કેન્દ્ર બની ગઈ. આના ગર્ભમાં આદિ ગ્રંથ રખાયો જેમાં રચના, શીખ આદર્શો, તત્વજ્ઞાન અને શીખ ગુરુઓઅને ગુરુ નાનક ના સમયના અન્ય સંતો જેમ કે રવિદાસ એક હિંદુ ગુરુ, બાબા ફરીદ એક સૂફી સંત અને કબીર, આ સૌ કે જેમને શીખો ભગર તરીકે ઓળખાવે છે તેમનું સાહિત્ય સીખ રખાઈ છે.
ઈ.સ. ૧૫૭૪માં બંધાયેલ પ્રાચીન મંદિર એક તળાવ અને પાંખા જંગલથી ઘેરાયેલ હતું. મોગલ સમ્રાટ સમ્રાટ અકબર, જેઓ ત્રીજા શીખ ગુરુ ગુરુ અમરદાસને મળવા, બાજુના નગર ગોઈન્દવાલ આવ્યાં ત્યારે આ નગરની જીવન શૈલી જોઈને એટલા પ્રભાવિત થયાં કે તેમણે તે નગર જાગીર લગ્ન ભેટ તરીકે ગુરુની પુત્રી ભાનીને આપી દીધું જે ભાઈ જેઠાને પરણી હતી. આગળ જતાં ભાઈ જેઠા ચોથા શીખ ગુરુ બન્યાં ગુરુ રામદાસ તરીકે ઓળખાયા. ગુરુ રામદાસે આ તળાવને મોટો કરાવડાવ્યો અને તેની આસપાસ નાનકડું નગર વસાવ્યું. ગુરુ રામદાસના નામ પરથી આ નગરનું નામ "ગુરુ કા ચક", "ચક રામ દાસ" અથવા "રામદાસ પુરા" તરીકે ઓળખાયું.
દર્શની દેઓરી એક ઉંચી પગદંડી પર ખુલે છે જે હરમંદિર સાહીબના પવિત્ર ગર્ભગૃહ તરફ દોરે છે; તે ઊંચુ છે તે ૨૦૨ ફીટ ઊંચુ અને પ હોળાઈમાં ૨૧ ફુઉટ પહોળું છે. કમાન ની સામે અકાલ તખ્ત આવેલો છે. હરી સિંઘ નલવા, શીકહ રાજ્યના સેનાપતિ, અકાલ તખ્તને સોનાથી ચમકાવવા માંગતા હતાં અને તેમણે પોતાની સંપત્તિનો ભાગ આ માટે દાન કરી દીધી હતી. તેમણે ગુરુ ગંથ સાહેબના આવાગમન માટે એક સોનાની પાલખી પણ ભેંટ કરી હતી. અત્યારે ૧૮૩૦ કરતાં જૂની કોઈ પાલખી હરમંદિર સાહીબમાં નથી. ઓપરેશન બ્લૂસ્ટાર સમયે તે નાશ પામી હતી. હુકમ સિંઘ ચિમ્ની એ હરમંદિર સાહિબના સુશોભન માટે દાન આપ્યું હતું.
વૈશાખી અથવા બૈસાખી હરમંદિર સાહિબ માં મનાવાતો એક મહત્ત્વપૂર્ણ તહેવાર છે જે મોટે ભાગે એપ્રિલના બીજા અઠવાડીયામાં મનાવાય છે . આ દિવસે શીખો ખાલસાની સ્થપનાને પણ મનાવે છે અને હરમંદિર સાહિબમાં ખૂબ ઉલ્લાસથી મનાવાય છે. શીખોના અન્ય ધાર્મિક દિવસો છેઃ ગુરુ તેગ બહાદુરનો શહીદી દિવસ, ગુરુ નાનકનો જન્મ દિવસ વગેરે. આમને પણ ધાર્મિક શ્રદ્ધા સાથે ઉજવાય છે. તેજ રીતે દિવાળીના દિવસે હરમંદિર સાહિબને દીવડાથી શણગારાય છે અને આતશબાજી કરાય છે. આવા અમુક ખાસ દિવસો ૧૦થી ૧૨૨ લાખ શ્રદ્ધાળુઓ હરમંદિર સહીબની મુલાકાત લે છે.
પાંચમા ગુરુ, ગુરુ અર્જન દેવજી ના નેતૃત્વકાળ દરમ્યાન અહીં એક સંપૂર્ણ મંદિર બનાવાયું. ડિસેમ્બર ૧૫૮૮ માં ગુરુ અર્જન દેવજી ના પરમ મિત્ર એવા લાહોરના મહાન મુસ્લીમ સૂફી સંત હઝરત મિંયા મીર દ્વારા આ મંદિરનો ખૂણાનો પથ્થર રખાયો. એમ કહેવાય છે કે એક કડિયાએ તે પથ્થરને સીધો કર્યો ત્યારે ગુરુ અર્જન એ કહ્યું તે તેઓ એક પવિત્ર માણસ જે જાણે છે શું હોનારત હર મંદિર સાહેબ પર આવી શકે છે તેના દ્વારા કરેલ કાર્ય ને વિખોર્યું છે.
અમૃતસર પંજાબના માઝા ક્ષેત્રમાં આવેલું છે. માઝાને બારી દોઆબ તરીકે પણ ઓળખાય છે,કેમકે ત્યાં બે નદીઓ આવેલી છે અથવા આ ક્ષેત્રની બે નદીઓ રાવિ નદી અને બિયાસ નદી વચ્ચેની ફળદ્રુપ જમીન. આમતો , માઝા ક્ષેત્ર પ્રાચીન પંજાબ પ્રાંતની મધ્યમાં આવેલું છે, જેમાં ગુરુદાસપુર, બટાલા અને તર્ણ તારણ સાહિબ અને અમૃતસર શામિલ હતાં. અમૃતસરને "સીફતી દા ઘર" એટલે કે વંદનીય ઘર તરીકે પણ ઓળખાય છે.
સુવર્ણ મંદિર અથવા હર મંદિર સાહિબ , જેને સામાન્ય રીતે સુવર્ણ મંદિર અથવા ભગવાનનું મંદિર ઓળખાય છે, તે સાંસ્કૃતિક રીતે શીખોનું સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રાર્થના સ્થળ છે. તે સૌથી પ્રાચીન ગુરુદ્વારાઓમાંની એક છે. આ ગુરુદ્વારા શીખોના ચોથા ગુરુ રામદેવજી દ્વારા સ્થાપિત શહેર અમૃતસરમાં આવેલી છે. આ શહેરને ગુરુ દી નગરી અર્થાત ગુરુની નગરી પણ કહે છે.
જૂન 3 અને જૂન ૬ ૧૯૮૪ની વચ્ચે ભારતીય સેનાએ ઈંદિરા ગાંધીના આદેશ અનુસાર જરનૈલ સિંઘ ભિંદરવાલેને અટક કરવા માટે સુવર્ણ મંદિરમાં પ્રવેશ કર્યો. તેણે અમે તેમના અમુક અનુચરોએ હરમંદિર સાહિબમાં આશ્રય લીધો, અને તેને ત્રાસવાદી ગતિવિધી ફેલાવવાના ગુનામાં અટક કરવા માંગતી પોલીસનો સમનો કરતો રહ્યો.
હરમંદિર સાહિબ પર ઇતિહાસમાં થયેલા હુમલાઓનું જેમકે અફઘાન અને મોગલ હુમલાઓ અને ૧૯૮૪નો ઓપરેશન બ્લુ સ્ટાર ભારતીય સેનાનો હુમલો આદિનું કારણ આ વાર્તા દ્વારા સમજાવવામાં આવે છે. જેના પછી સ્વતંત્ર શીખ દેશ ખાલિસ્તાન ની માંગણી શરૂ થઈ.
પોતાના જેવન કાળ દરમ્યાન એક વખતતો હરમંદિર સાહિબની યાત્રા શીખો અવશ્ય કરે છે, ખાસકરીને તેમના જન્મ દિવસે, લગ્ન પ્રસંગે, બાળક જન્મ વખતે, આદિ.
હરમંદિર સાહિબને શીખો દ્વારા સૌથી પવિત્ર ગણવામાં આવે છે. ૧૧ મા અને શાશ્વત એવા શીખ ગુરુ ગ્રંથ સાહિબજી આ ગુરુદ્વારાની અંદર આવેલા છે
વાયુશાસ્ત્રમાં, ચક્રવાત અથવા વંટોળિયો એટલે પૃથ્વી જે દિશામાં ફરે છે તે જ દિશામાં બંધ, વર્તુળાકારે ગતિમાં ફરતો વાયુનો ગોળો.સામાન્ય રીતે એને પૃથ્વીના ઉત્તર ગોળાર્ધમાં વામચક્રી દિશામાં અને દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં દક્ષિણાવર્તમાં અંદરની તરફ સર્પિલ આકારે ચકરાવો લેતા પવન તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. વાતાવરણનું નીચું દબાણ હોય તેવા વિસ્તારોમાં સૌથી વ્યાપક, મોટા ચક્રવાત આકાર લેતા જોવા મળે છે. . સૌથી મોટા નીચું દબાણ ધરાવતાં તંત્રોમાં ઠંડા-ગર્ભવાળા ધ્રુવીય ચક્રવાત અને ઉચ્ચ-ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાતોનો સમાવેશ થાય છે, જે સારભૂત માત્રામાં હોય છે. હૂંફાળા-ગર્ભવાળા ચક્રવાત, જેવા કે ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાતો, મેસોસાયકલોન અને ધ્રુવીય નીચા દબાણવાળા ચક્રવાત પ્રમાણમાં ઓછા વ્યાપક હોય છે. ઉપઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાતો મધ્યમ કદના હોય છે. ઉપરના સ્તરનાં ચક્રવાતો નીચેની સપાટીની હાજરી વિના પણ અસ્તિત્વ ધરાવી શકે છે, અને ઉત્તરીય ગોળાર્ધમાં ઉનાળાના મહિનાઓ દરમ્યાન ઉષ્ણકટિબંધીય ઉપલા ટ્રોપોસ્પેરિક પોલાણમાંથી પેદા થઈ શકે છે. પૃથ્વી સિવાય બીજા ગ્રહો, જેમ કે મંગળ અને નેપ્ચ્યૂન પર પણ ચક્રવાત આવતા જોવા મળ્યા છે.
વાતાવરણમાં વંટોળિયાની ઘૂમરીઓ રચાવાની અથવા તીવ્ર થવાની પ્રક્રિયાને સાયકલોજિનેસિસ કહે છે. સાયકલોજિનેસિસ અમુક જુદી જુદી પ્રક્રિયાઓને સમાવતો એક છત્ર સમાન શબ્દપ્રયોગ છે, જે તમામ અમુક પ્રકારના વંટોળિયા/ચક્રવાતને જન્મ આપે છે. તે વિવિધ સ્તરનો હોઈ શકે, સૂક્ષ્મ સ્તરથી માંડીને વ્યાપક સ્તરનો. પોતાના જીવનચક્રમાં પાછળથી શીત-ગર્ભવાળા ચક્રવાતમાં શોષાઈ જતાં પહેલાં ઉચ્ચ-ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાતો વાતાગ્ર સાથે મોજાં રચતાં હોય છે. જયારે ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાત તોફાની હવાને કારણે ગતિમાં આવેલી સુષુપ્ત ગરમીના પરિણામે રચાતા હોય છે, અને તે ગરમ-ગર્ભ ધરાવતા હોય છે. મેસોસાયકલોન પૃથ્વી પરથી ઉઠતાં ગરમ-ગર્ભના ચક્રવાત છે અને તે સમયાનુક્રમે ટોર્નેડોમાં પણ પરિણમી શકે છે. મેસોસાયકલોનમાંથી જલસ્તંભ પણ રચાઈ શકે છે, પણ મોટા ભાગે તે અત્યંત અસ્થિર વાતાવરણ અને ઓછા દબાણવાળી હવાના ઊભા પ્રવાહથી રચાતા હોય છે. સાયકલોજિનેસિસ એ સાયકલોસિસનું વિરોધી છે, અને તે પ્રતિચક્રવાત રચે છે, જે હવાના ઊંચા દબાણવાળા ક્ષેત્રો રચે છે જે એન્ટીસાયકલોજિનેસિસ તરીકે ઓળખાય છે.
ઉપ-ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાત એ એક એવી હવામાન પ્રણાલી છે જેની કેટલીક લાક્ષણિકતાઓ ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાત જેવી છે અને કેટલીક લાક્ષણિકતાઓ ઉચ્ચ-ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાત જેવી છે. તે વિષુવવૃત્ત અને 50મા સમાંતરની વચ્ચે આકાર લઈ શકે છે. છેક 1950ના દાયકાથી, આ પ્રકારના ચક્રવાતને ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાતમાં વર્ગીકૃત કરવો કે ઉચ્ચ-ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાતમાં તે અંગે વાયુશાસ્ત્રીઓ સ્પષ્ટ નહોતા, અને એટલે તેમણે આ સંકર ચક્રવાતોને વર્ણવવા માટે લગભગ-ઉષ્ણકટિબંધીય અને અંશતઃ ઉષ્ણકટિબંધીય એવા શબ્દપ્રયોગ કર્યા હતા. 1972 સુધીમાં,નેશનલ હરિકેન સેન્ટરે આ ચક્રવાતના વર્ગને ઔપચારિક માન્યતા આપી. 2002માં એટલાન્ટિક બેઝિનમાંના ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાતની અધિકૃત યાદીમાં ઉપ-ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાતોને નામ મળવું શરૂ થયું. આ ચક્રવાતોમાં પવનનો ઘેરાવો વિશાળ હોય છે અને કોઈ લાક્ષણિક ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાત કરતાં તેના કેન્દ્રથી ઘણે દૂર આવેલી હવાને મહત્તમ માત્રામાં બાંધી રાખી શકતા હોય છે, વધુમાં તે ઓછાથી મધ્યમ તાપમાનના પટ્ટાઓ ધરાવતા વિસ્તારમાં અસ્તિત્વ ધરાવી શકે છે.
ધ્રુવીય દાબ એ એક નાના-કદની, ક્ષણજીવી, હવાના નીચા દબાણવાળી પ્રણાલી છે, જે ઉત્તર અને દક્ષિણ બંને ગોળાર્ધોમાં મુખ્ય ધ્રુવ સપાટીના મહાસાગર વિસ્તારોના પોલવર્ડ ઉપર જોવા મળે છે. આ પ્રણાલીની ક્ષિતિજ-સમાંતર લંબાઈ કરતાં ઓછી હોય છે અને અમુક દિવસો કરતાં વધુ સમય સુધી તેનું અસ્તિત્વ રહેતું નથી. તેઓ વધુ વિશાળ સ્તરની મેસોસ્કેલ હવામાન પ્રણાલીઓનો હિસ્સો હોય છે. પરંપરાગત હવામાનના અહેવાલોનો ઉપયોગ કરીને ધ્રુવીય દાબને ઓળખવા ખૂબ મુશ્કેલ છે અને તે ઊંચા અક્ષાંશ પરની કાર્યવાહીઓ માટે જોખમકારક છે, જેમ કે વહાણવટું અને ગેસ તેમ જ તેલના પ્લેટફોર્મ. ધ્રુવીય દાબને બીજાં અનેક શબ્દપ્રયોગોથી પણ નિર્દેશિત કરવામાં આવે છે, જેમ કે ધ્રુવીય મેસોસ્કેલ વમળ, આર્કિટક હરિકેન, આર્કિટક દાબ અને ઠંડી હવાનું ડિપ્રેશન. આજે હવે આ શબ્દપ્રયોગ ખાસ કરીને વધુ જોમવાળી પ્રણાલીઓ, કે જે ઓછામાં ઓછા 17 / જેટલા સપાટી નજીકના પવનો માટે જ વાપરવામાં આવે છે.
જુદી જુદી ઘનતાવાળા હવાના બે પ્રવાહોને વાતાગ્ર જુદા પાડે છે અને તે વાયુશાસ્ત્રની સૌથી જાણીતી વિલક્ષણતા સાથે સાંકળે છે. વાતાગ્ર દ્વારા જુદા પાડયેલા હવાના પ્રવાહો તાપમાન અથવા ભેજની દષ્ટિએ એકબીજાથી અલગ હોઈ શકે છે. તીવ્ર ઠંડા વાતાગ્ર, જે શીતાગ્ર તરીકે ઓળખાય છે, તે લાક્ષણિક ઢબે સાંકળી નળીવાળા હવાના તોફાનો અને ખરાબ હવામાન સર્જે છે, અને કયારેક સૂસવાતો વરસાદી પવન અથવા કોરો સૂસવાતો પવન બનીને પણ આગળ વધે છે. તેઓ કેન્દ્રમાંથી પશ્ચિમ તરફની ઘૂમરી રચે છે અને સામાન્ય રીતે પશ્ચિમથી પૂર્વ દિશામાં ખસે છે. જયારે ઉષ્ણ વાતાગ્ર કે ઉષ્ણાગ્રથી ઉઠેલા ચક્રવાત પૂર્વનું કેન્દ્ર રચે છે અને સામાન્ય રીતે ભેજપાત અને ધુમ્મસ રચીને આગળ વધતા જોવા મળે છે. તે ચક્રવાતના પથની આગળ આગળ વધે છે. ચક્રવાતના જીવનચક્રમાં પાછળથી ઓકલૂડ વાતાગ્ર રચાય છે, જે ચક્રવાતના પ્રવેશની નજીકથી અને મોટા ભાગે તોફાનના કેન્દ્રની ફરતે વીંટળાય છે.
એક ધ્રુવીય, પેટા-ધ્રુવીય અથવા આર્કિટક ચક્રવાત એ વિશાળ વિસ્તારમાં સર્જાતું હવાનું નીચું દબાણ છે, જે શિયાળામાં તીવ્ર બને છે અને ઉનાળામાં નબળું પડે છે. એક ધ્રુવીય ચક્રવાત એ નીચા દબાણવાળી હવામાનની પ્રણાલી છે, જે સામાન્ય રીતે થી ગાળો ધરાવે છે અને જેમાં ઉત્તર ગોળાર્ધમાં હવા વામચક્રી દિશામાં જયારે દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં હવા દક્ષિણાવર્તમાં ઘૂમરી ખાય છે. ઉત્તર ગોળાર્ધમાં આકાર લેતા ધ્રુવીય ચક્રવાતવે એકંદરે બે કેન્દ્રો હોય છે. એક કેન્દ્ર બફીન દ્વીપ નજીક છે અને બીજું ઈશાન સાઈબીરિયામાં છે. દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં, તે પશ્ચિમે 160 રેખાંશ નજીક રોસ બરફની છાજલીની ધાર પર સ્થિત હોવાનું જણાયું છે. જયારે ધ્રુવીય વમળ ખૂબ મજબૂત હોય છે ત્યારે પશ્ચિમ તરફથી પૃથ્વીની સપાટી તરફ પ્રવાહ વહે છે. જયારે ધ્રુવીય ચક્રવાત નબળો હોય છે, ત્યારે અતિશય ઠંડી ફાટી નીકળે છે.
તમામ ચક્રવાતોમાં કેટલીક બંધારણીય લાક્ષણિકતાઓ સામાન્ય હોય છે. તે મૂળભૂત રીતે હવાના ઓછા દબાણવાળા વિસ્તારો હોવાથી, જે-તે ક્ષેત્રમાં સૌથી ઓછું વાતાવરણનું દબાણ ધરાવતો વિસ્તાર તેમનું કેન્દ્ર હોય છે, ઉષ્ણકટિબંધના પુખ્ત ચક્રવાતમાં આ કેન્દ્રને મોટા ભાગે આંખ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. કેન્દ્રની પાસે, દબાણના બળની માત્રા (ચક્રવાતની બહાર જેટલું દબાણ હોય તેની સરખામણીમાં ચક્રવાતના કેન્દ્રમાંનું દબાણ) અને કોરિઓલિસ બળ, બંને લગભગ સંતુલિત હોવા જોઈએ, નહીં તો દબાણના એ ભેદથી ચક્રવાત પોતે જ ધ્વસં પામે. કોરિઓલિસ અસરના પરિણામે, એક વિશાળ ચક્રવાતની આસપાસ ઘૂમરી લેતો પવન ઉત્તર ગોળાર્ધમાં વામચક્રી હોય છે અને દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં આ પવન દક્ષિણાવર્ત હોય છે. (તેનાથી વિપરીત, એક પ્રતિચક્રવાતમાં, ઘૂમરી લેતો પવન ઉત્તર ગોળાર્ધમાં દક્ષિણાવર્ત અને દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં વામચક્રી ફરે છે.)
જયારે પવનની ગતિ અને/અથવા દિશામાં ઊંચાઈ સહિત મોટા બદલાવ આવે અને વાતાવરણનો નીચલો હિસ્સો અદશ્ય ભૂંગળી જેવા નળાકારમાં ઊંચકાઈને સર્પિલાકારે ફરવા માંડે ત્યારે મેસોસાયકલોન રચાતા હોવાનું માનવામાં આવે છે. ગરમી પ્રસારતું એક હવાનું તોફાન પછી આ ઘૂમરી ખાતી હવા સાથે અથડાતું હોવાનું ધારવામાં આવે છે, જે પેલા નળાકારને ઉપરથી ત્રાંસા કરે છે અને તેના પરિણામે આ આખો પ્રવાહ એક ઊભા સ્તંભ રૂપે વર્તુળાકારે ફરવા માંડે છે. મેસોસાયકલોન સામાન્ય રીતે પ્રમાણમાં સ્થાનિક જોવા મળે છેઃ તે વ્યાપક સ્તર થી માંડીને સૂક્ષ્મ સ્તરના હોઈ શકે છે. તેમની આ લાક્ષણિકતાઓ ઓળખવા માટે રડાર આકૃતિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
શરૂઆતમાં તે ઉચ્ચ-ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાતમાંથી આકાર પામે છે, કે જે ઉષ્ણકટિબંધમાં મળતા ચક્રવાતો કરતાં ઠંડું તાપમાન ધરાવતા હોય છે, એટલે તેની રચના માટે જરૂરી સમુદ્રની સપાટીનું તાપમાન પણ ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાતોને જોઈએ તે કરતાં ત્રણ ડિગ્રી સેલ્સિયસ કે પાંચ ડિગ્રી ફેરનહિટ જેટલું ઓછું જોઈએ છે, અને આમ તે લગભગ 23 ડિગ્રી સેલ્સિયસ તાપમાને આકાર લે છે. આનો અર્થ એમ થયો કે ઉપ-ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાતો,પ્રણાલિકાગત હરિકેન મોસમની હદ કરતાં બહાર રચાય તેવી શકયતાઓ વધુ છે. જો કે ઉપ-ઉષ્ણકટિબંધીય તોફાનોમાં ભાગ્યે જ હરિકેન-બળ ધરાવતાં પવનો ફૂંકાય છે, પણ તેમનો ગર્ભ ગરમ થાય તેમ તેમ તે ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાતમાં પલટાઈ શકે છે.
ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાત-ઉત્પત્તિશાસ્ત્ર, ઉષ્ણકટિબંધમાં આકાર લેતા ચક્રવાતોની પ્રક્રિયાને વર્ણવે છે. સુષુપ્ત ગરમી, જે નોંધપાત્ર હવાના તોફાનો સાથે ગતિમાં આવે છે, તેનાથી ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાતો રચાય છે, અને તેનો ગર્ભ ઉષ્ણ હોય છે. યોગ્ય પરિસ્થિતિ હોય તો ચક્રવાત, ઉચ્ચ-ઉષ્ણકટિબંધીય, ઉપ-ઉષ્ણકટિબંધીય અને ઉષ્ણકટિબંધીય તબક્કાઓમાં સંક્રમણ કરી શકે છે. મેસોસાયકલોન એ જમીન પરથી ગરમ-ગર્ભ ધરાવતાં ચક્રવાત તરીકે ઊઠે છે, જે આગળ જતાં ટોર્નેડોનું સ્વરૂપ લઈ શકે છે. મેસોસાયકલોનમાંથી જલસ્તંભ પણ આકાર લઈ શકે છે, પણ મોટા ભાગે તે ખૂબ અસ્થિર વાતાવરણના કારણે અને ઓછા હવાના દબાણવાળા પવનનો ઊભા પ્રવાહથી ઊભો થતો હોય છે.
"ઉચ્ચ-ઉષ્ણકટિબંધીય" શબ્દ જ સૂચવે છે આ પ્રકારના ચક્રવાત સામાન્ય રીતે ઉષ્ણકટિબંધીય વિસ્તારોની બહાર આકાર લે છે, પૃથ્વીના મધ્ય અક્ષાંશ પર તે રચાતા હોય છે. એટલે આ પ્રણાલીઓને તેમના ઉદ્ભવના વિસ્તાર પરથી "મધ્ય-અક્ષાંશ ચક્રવાતો" તરીકે અથવા તો જયાં ઉચ્ચ-ઉષ્ણકટિબંધીય સંક્રમણ થતું હોય છે તેના આધારે "ઉત્તર-ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાત" તરીકે પણ વર્ણવવામાં આવે છે, અને હવામાનની આગાહી કરનારાઓ તથા સામાન્ય લોકો મોટા ભાગે તેમના માટે "ડિપ્રેશન્સ" અથવા "નીચા દાબવાળી સ્થિતિ" જેવા શબ્દો વાપરતા હોય છે. પ્રતિ-ચક્રવાત સાથે આ એક રોજિંદા ધોરણે ઘટતી વિલક્ષણતા છે, જે પૃથ્વી પરના હવામાનને મહદ્ અંશે દોરે છે.
જો કે ઉચ્ચ-ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાતો પશ્ચિમમાં જ તાપમાન અને ઝાકળબિંદુ ઢોળાવના ક્ષેત્રોની સાથે રચાતા હોવાથી તેમને મોટા ભાગે હંમેશાં બારોકિલનિક તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે, પણ કયારેક તેમના જીવનચક્રના ઉત્તરાર્ધમાં જયારે ચક્રવાતની આસપાસ તાપમાનની વહેંચણી તેની ત્રિજયામાં પ્રમાણમાં એકસમાન રૂપે થાય છે ત્યારે તે બારોટ્રોપિક બને છે. એક ઉચ્ચ-ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાત ઉપ-ઉષ્ણકટિબંધીય તોફાનમાં રૂપાંતરણ પામી શકે છે અને પછી ત્યાં જો તે ગરમ પાણી પરથી પસાર થાય અને તે દરમ્યાન ગરમીનું કેન્દ્રીય વિકુચન થાય, તો તેનો ગર્ભ ગરમ બને છે અને તે એક ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાતમાં ફેરવાઈ શકે છે.
એક ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાત એટલે તોફાનની એવી પ્રણાલી જેના કેન્દ્રમાં હવાનું નીચું દબાણ છે અને સૂસવાટા મારતાં તોફાનો છે, જે તીવ્ર પવન અને તોફાન સાથે ધોધમાર વરસાદ લાવે છે. જયારે ભેજવાળી હવા ઉપર ઊઠે છે ત્યારે તેમાંથી છૂટી પડતી ગરમીથી ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાતને પોષણ મળે છે, અને પરિણામે ભેજવાળી હવામાં પાણીની વરાળનું ઘનીકરણ થવા માંડે છે. પછી તેને અન્ય જુદી જુદી પ્રણાલીઓ દ્વારા ગરમીનું ઈંધણ મળે છે, બીજાં આંધી-તોફાનો જેમ કે નોર'એસ્ટર્સ, યુરોપના વાવાંઝોડાં અને ધ્રુવીય દાબ, અને આમ તે પોતાના "ગરમ-ગર્ભ"ની તોફાન પ્રણાલીના વર્ગીકરણ મુજબની લાક્ષણિકતાઓમાં ઢળવા માંડે છે.
ચક્રવાત ઉત્પત્તિશાસ્ત્ર, ચક્રવાત રચાવાની અને તીવ્ર થવાની પ્રક્રિયાને વર્ણવે છે. ઉચ્ચ-ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાતો બારોકિલનિક ઝોન તરીકે ઓળખાતા મધ્યઅક્ષાંશ તાપમાનના તીવ્ર વિરોધાભાસ ધરાવતા વિશાળ વિસ્તારોમાં મોજાં રૂપે બંધાય છે. જેમ જેમ આ વંટોળિયાની ઘૂમરીઓ બંધાતી જાય છે અને તીવ્ર બનતી જાય છે તેમ તેમ આ વિસ્તારો સંકોચાઈને વાતાગ્ર રચે છે. પાછળથી તેમના જીવનચક્રમાં, ચક્રવાત ઠંડા-ગર્ભવાળા તંત્રોમાં શોષાઈ જાય છે. કર્કવૃત્ત અથવા ઉષ્ણકટિબંધીય જેટ સ્ટ્રીમના પ્રવાહથી ચક્રવાતનો માર્ગ, વિશેષ કરીને તેનો ૨થી ૬ દિવસનું જીવનચક્ર સંચાલિત થાય છે.
વધુ જટિલ ગાણિતીક નિયમોનાં નિર્માણ માટે એક કે તેથી વધુ સંકેતલિપીનાં પૌરાણિક સાધનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. જેને સંકેતલિપીની પદ્ધતિઓ અથવા તો સંકેતલિપી વિષયક પદ્ધતિઓ કહેવામાં આવે છે. કેટલીક સંકેતલિપી વિષયક પદ્ધતિઓ ને કોઇ એક વસ્તુનું સંચાલન કરવા માટે બનાવવામાં આવી છે. જ્યારે કેટલાક સલામતીના ગુણધર્મો પણ તેમાં છે. પદ્ધતિમાં રહેલા સુરક્ષાના ગુણધર્મોને ટેકો આપવા માટે સંકેતલિપી વિષયક પદ્ધતિઓમાં પૌરાણિક સંકેતલિપીનાં ગુણધર્મોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. નિશંકપણે સંકેતલિપી વિષયક પદ્ધતિઓ અને પૌરાણિક સંકેતલિપી વચ્ચેના ભેદ મુનસફી મુજબના હોવાને કારણે વ્યવહાર કુશળ સંકેતલિપીઓ કેટલીક પૌરાણિક સંકેતલિપીઓ ઉપરથી ઉતરી આવી હોઇ શકે છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં સંકેતલિપીનાં માળખાંમાં જૂનાં અને ાગામી સંચારને સમાવવામાં આવે છે. અને તેમાં બે કરતાં વધારે પક્ષકારો હોય છે. જ્યારે નવા યુગમાં સંકેતલિપીની આ પ્રકારની પ્રક્રિયાને ઘણી વખત સંકેતલિપીના સિદ્ધાંતો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
સંદેશાના સર્જન એટલે કે એન્ક્રિપ્શન ઉપરાંત સાર્વજનિક ચાવીઓ ડિજિટલ હસ્તાક્ષરોની યોજનાના અમલીકરણના ઉપયોગ માટે પણ લેવામાં આવે છે. ડિજિટલ હસ્તાક્ષર સાદાં હસ્તાક્ષરોનું સંસ્મરણાત્મક સ્વરૂપ છે; બંનેની લાક્ષણિકતા એ છે કે વપરાશકર્તા માટે તેમને રજૂ કરવાનું ખૂબ જ સરળ રહે છે. પરંતુ બીજા કોઇ માટે તેની સાથે છેતરપિંડી કરવી શક્ય બનતી નથી. જે સંદેશા ઉપર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હોય તેના ઉપર ડિજિટલ હસ્તાક્ષરોને કાયમ માટે સાંકળી શકાય છે; ત્યારબાદ તેમને અન્ય દસ્તાવેજોમાં ખસેડી શકાતા નથી. જો આવો પ્રયત્ન કરવામાં આવે તો તે ઝડપી શકાય તેવો હોય છે. ડિજિટલ હસ્તાક્ષરોની યોજનામાં બે ગાણિતીક નિયમો હોય છે. એક હસ્તાક્ષર કરવા માટેનો કે જેમાં સંદેશાની પ્રક્રિયા માટે ખાનગી ચાવીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. અને એક તેની ચકાસણી માટેની જેમાં સાર્વજનિક ચાવીનો ઉપયોગ સંદેશામાં રહેલા હસ્તાક્ષરોની સમય અવધિ ચકાસવા માટે કરવામાં આવે છે. ડિજિટલ હસ્તાક્ષર યોજના માટે આરએસએ અને ડીએસએ ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે. જાહેર ચાવીરૂપ માળખાકીય સુવિધા અને મોટાભાગની નેટવર્ક સુરક્ષા યોજનાઓ નાં સંચાલનમાં ડિજિટલ હસ્તાક્ષરો કેન્દ્ર સ્થાને હોય છે.
સંકેતલિપી વિશ્લેષણ હુમલાઓને અનેક પ્રકારનો હોય છે. તેમજ તેનું વર્ગીકરણ પણ કેટલાક માર્ગે કરી શકાય છે. સામાન્ય ભેદ ત્યારથી શરૂ થાય છે કે હુમલાખોર શું જાણે છે અને કઇ સક્ષમતા હાજરમાં છે. સાઇફર ટેક્સટ માત્ર હુમલાખોરમાં સંકેતલિપી વિશ્લેષકે માત્ર સાઇફર ટેક્સટ જ જોવાની હોય છે. (આધુનિક અને સારી સંકેતલિપી સામાન્યતઃ સાઇફર ટેક્સ માત્ર હુમલાખોરથી રક્ષિત હોય છે. જાણીતા સાદી ભાષા ઉપરના હુમલામાં વિશ્લેશકે સાઇફર ટેક્સટ અને તેને લગતી સાદી ભાષા જોવી પડે છે. પસંદગીના સાદી ભાષા ઉપરના હુમલામાં વિશ્લેષક કદાચ સાદી ભાષાને સુસંગત સાઇફર ટેક્સ વાંચવાનું પસંદ કરી શકે છે. ; તેનું ઉદાહરણ છે બીજાં વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન બ્રિટિશ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવેલું બાગાયત. પસંદગી પામેલા સાઇફર ટેક્સટ હુમલામાં અંતે વિશ્લેષકને સાઇફર ટેક્સને સુસંગત સાદી ભાષા વાંચવાની પસંદગી મળે છે. એ નોંધવું પણ જરૂરી છે કે ઘણી ભૂલો ડૂબાડી દેનારી હોય છે તેથી (સામાન્યતઃ સંકેતલિપી બનાવતી વખતે કે તેનો ઉપયોગ કરતી વખતે લેવામાં આવેલા સિદ્ધાંતોની ભૂલ તેમાં જોડાયેલી હોય છે; જુઓ ક્રિપ્ટેનાલિસિસ ઓફ એનિગ્મા આ અંગેના કેટલાક ઐતિહાસિક ઉદાહરણો માટે.)
સપ્રમાણ ગૂઢ સંકેતલિપીમાં સંદેશનાના એન્ક્રિપ્શન એટલે કે નિર્માણ અને ડિક્રિપ્શન એટલે કે તેનાં ઉકેલ માટે સમાન ચાવીરૂપ શબ્દોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. સંદેશાઓ કે સંદેશાઓનાં જૂથનાં ગૂઢ શબ્દો કે ચાવીઓ એક બીજાથી અલગ હોવા છતાં પણ આમ બને છે. સપ્રમાણ સાઇફરનો નોંધપાત્ર ગેરફાયદો એ છે કે તેમનો ઉપયોગ ગુપ્ત રીતે કરવા માટે ચાવીઓનું સંચાલન ખૂબ જ જરૂરી બની જાય છે. આદર્શ રીતે જોઇએ તો સંદેશાની આપ-લે કરનારી પ્રત્યેક જોડીએ અલગઅલગ ચાવીની વહેંચણી કરવી જોઇએ. અને સાઇફર લિપીનો ઉપયોગ તેમજ તેની વહેંચણી પણ કરવી જોઇએ. ચાવીરૂપ શબ્દોની સંખ્યા નેટવર્કના સભ્યોની જેમ ચોખંડામાં વધે તે જરૂરી છે.તેના માટે ઝડપી જટિલ ચાવી સંચાલનની યોજનાની જરૂર રહે છે.જેના કારણે તમામ સંદેશાઓ સુવ્યવસ્થિત અને ગુપ્ત રહે છે. બંને પક્ષકારો દ્વારા સુરક્ષાત્મક રીતે ઊભી કરવામાં આવેલી ગુપ્ત ચાવી કે ગુપ્ત શબ્દો તેમની વચ્ચે જ્યારે કોઇ સુરક્ષિત ચેનલ નથી હોતી ત્યારે ખૂબ જ તકલીફ ભરેલા બની જાય છે. જેના કારણે પહેલાં મરઘી કે ઇંડું જેવી સ્થિતિનું પણ નિર્માણ થાય છે. ખરા વિશ્વમાં સંકેતલિપીનો ઉપયોગ કરનારા સામે સૌથી મોટો પ્રાયોગિક પ્રશ્ન તે આ જ છે.
પોલિઆલ્ફાબેટિક સંકેતશબ્દોની શોધ થઇ તે પૂર્વે આ તકનીક દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા સંકેતલિપી વિશ્લેષણ માટે તમામ સંકેત શબ્દો ભેદ્ય રહેતાં હતાં. વર્ષ 1467ની આસપાસ લિઓન બેટિસ્ટી આલ્બર્ટીએ પોલિઆલ્ફાબેટિક સાઇફરની શોધ કરી હતી. જોકે તેમાં એવા સંકેતો પણ હતાં કે આ તકનીક અલ-કિન્દી દ્વારા શોધિત પદ્ધતિને આધારિત છે. આલ્બર્ટીનાં સંશોધનમાં વિવિધ સંકેત શબ્દો નો ઉપયોગ સંદેશાઓના વિવિધ ભાગોમાં કરવામાં આવતો હતો. સ્વયં સંચાલિત સંકેત શબ્દો લખવાનાં સાધનની શોધ કરનાર પણ સંભવતઃ તે પ્રથમ હતો. એક એવું પૈડું કે જેણે તેના સંશોધનનાં અમલીકરણને મૂર્ત સ્વરૂપે રજૂ કર્યું. પોલિઆલ્ફાબેટિક વિજેનિયર સાઇફરમાં ઉપયોગમાં લેવાતા એન્ક્રિપ્શનમાં વપરાતો ગૂઢ શબ્દ અક્ષરની અવેજીમાં લેવામાં આવે છે. તે ગૂઢ શબ્દ તરીકે કયા મૂળાક્ષરનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે તેના ઉપર આધાર રાખે છે. 1800ની સદીના મધ્ય ભાગમાં બેબેજે બતાવ્યું કે કંપન સંખ્યાના વિશ્લેષણ તકનીકને સંપૂર્ણપણે વિકસાવવા માટે આ પ્રકારના પોલિઆલ્ફાબેટિક શબ્દો આંશિક રીતે ભેદ્ય છે.
સંકેતલિપી વિષયક જે કંઇ પણ સૈદ્ધાંતિક કામ થયું છે તે પૌરાણિક સંકેતલિપી ઉપર આધારિત છે. આ એવા ગાણિતીક નિયમો છે કે જે પાયાની સંકેતલિપીના ગુણધર્મો ઉપર આધારિત છે અને તેમનો સંબંધ સંકેતલિપીની અન્ય સમસ્યાઓ સાથે છે. આ પૌરાણિક સાધનો કે લિપીને આધારે જ આધુનિક જટિલ સંકેતલિપીનાં સાધનો બન્યાં છે. આ પૌરાણિક સાધનો પાયાનાં સિદ્ધાંતો અને ગુણધર્મો પૂરા પાડે છે. જેના આધારે બનેલાં જટિલ સાધનો જેવા કે સંકેતલિપીની પ્રક્રિયા અથવા તો સંકેતલિપીનાં સિદ્ધાંતો બનવાં પામ્યાં છે આ સાધનો ઉચ્ચસ્તરીય સુરક્ષાની ખાતરી આપતાં ગુણધર્મો ધરાવે છે. જોકે એ નોંધવું ખૂબ જ જરૂરી છે કે સંકેતલિપીનાં પૌરાણિક સાધનો અને સંકેતલિપીની પ્રક્રિયા વચ્ચેનો ભેદ ખૂબ જ મુનસફી મુજબનો છે. દા. ત. આરએસએ ગાણિતીક નિયમને કેટલીક વખત સંકેતલિપીની પ્રક્રિયા અને કેટલીક વખત તેને પૌરાણિક પદ્ધતિ કે સાધન માનવામાં આવે છે. સંકેતલિપીનાં પૌરાણિક સાધનોનાં ઉદાહરણમાં સ્યુડોરેન્ડમ ફંક્શન્સ અને વન વે ફંક્શન્સનો સમાવેશ થાય છે.
અંદાજે 20મી સદીની શરૂઆતમાં સંકેતલિપી મુખ્યત્વે ભાષાશાસ્ત્ર અને શબ્દકોષ રચનાનાં નમૂના સાથે જોડાયેલી હોય તે જરૂરી હતું. ત્યારથી સંકેતલિપી ઉપર આપવામાં આવતું ભારણ હવે બદલાઇ ગયું છે. હવે તેમાં માહિતીનો સિદ્ધાંત, કમ્પ્યૂટેશનલ કોમ્પ્લેક્સિટી, આંકડાશાસ્ત્ર, કોમ્બિનેટોરિક્સ, બીજગણિત, ક્રમનો સિદ્ધાંત અને સામાન્ય ચોક્કસ ગણિત સહિતનાં ગણિતોનો ઉપયોગ પુષ્કળ પ્રમાણમાં કરવામાં આવે છે. સંકેતલિપી એ ઇજનેરી ક્ષેત્રની પણ એક શાખા છે. પરંતુ તેનો અસામાન્ય ઉપયોગ સક્રિય, બુદ્ધિજીવી અને મલિન ઇરાદો ધરાવનારા દુશ્મનો સામે લડવાનો છે. (જુઓ ક્રિપ્ટોગ્રાફિક એન્જિનિયરિંગ અને સિક્યુરિટી એન્જિનિયરિંગ; અન્ય પ્રકારની ઇજનેરી શાખાઓ જેવીકે સિવિલ એન્જિનિયરિંગ અને મિકેનિકલ એન્જિનિયરિંગ) જેમાં માત્ર કુદરતી આફતો કે બળો ઉપર દેખરેખ રાખવાની હોય છે. સંકેતલિપીના પ્રશ્નો તેમજ પરિમાણ ભૌતિકશાસ્ત્ર વચ્ચે રહેલા સંબંધ અંગે ગહન અને સક્રિય અભ્યાસ ચાલી રહ્યો છે.
આધુનિક યુગ પહેલા સંકેતલિપીનો ઉપયોગ માત્ર ખાનગી સંદેશાઓની આપ-લે માટે કરવામાં આવતો હતો - જેમાં સંદેશાઓનું રૂપાંતરણ સાદી ભાષા કે બુદ્ધિગ્રાહ્ય ભાષામાંથી ગૂઢ ભાષા કે સંકેતલિપીમાં કરવામાં આવતું હતું. અને સામેના પક્ષેથી તેને પાછા મોકલવામાં આવતા હતા. સંદેશા એવી રીતે મોકલવામાં આવતા કે આંતર્ગાહક કે બીજાની ગુપ્ત માહિતી સાંભળનારને તેની કોઇ જ કડી કે અંદાજ ન આવે . સંચાર માધ્યમોમાં એન્ક્રિપ્શન કે સાંકેતિક લખાણ ગુપ્તતાની ખાતરી આપે તે માટે ઉપયોગમાં લેવાતું જેનો ઉપયોગ સામાન્યતઃ ગુપ્તચરો, લશ્કરી નેતાઓ અને રાજદ્વારીઓ દ્વારા કરવામાં આવતો. તાજેતરના દાયકાઓમાં આ ક્ષેત્ર ગુપ્તતા જાળવવા સિવાયનાં ભાગોમાં પણ વિકાસ પામ્યું છે. જેમાં સંદેશાઓની સંપૂર્ણતાની તપાસ, મેળવનાર/મોકલનારની ઓળખ, પ્રમાણભૂતતા, ડિજિટલ હસ્તાક્ષરો, પરસ્પરની સાબિતીઓ અને કમ્પ્યૂટરના સલામત ઉપયોગ માટે પણ સંકેતલિપીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
બોલચાલની ભાષામાં તેના માટે "કોડ" એટલે કે સંકેત શબ્દ નામના પારિભાષિક શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો. આ કોડ સંકેતલિપી સમજવા માટે કે તેનો મતલબ જાણવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતો. જોકે હવે સંકેતલિપીમાં કોડ શબ્દનો એક ચોક્કસ અર્થ થાય છે. હવે તે સાદીભાષાના કોઇ એક એકમનાં સ્થાને મૂકવામાં આવે છે. (અથવા તો સાદી ભાષાના કોઇ એક ચોક્કસ શબ્દ કે શબ્દસમૂહનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.) જેને સાંકેતિક શબ્દ કે કોડ વર્ડ કહેવામાં આવે છે. . હવેથી ગંભીર પ્રકારની સંકેતલિપીમાં કોડનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો નથી સિવાય કે આકસ્મિક કે એકમના દરજ્જાની રીતે - હવેના ગાણિતીક નિયમો અને આંકડાઓ પહેલા કરતાં વધારે વ્યવહારુ અને વધારે સુરક્ષિત હોવાને કારણે તેમજ શ્રેષ્ઠ કોડ્ઝ હોવાને કારણે તે કમ્પ્યૂટર કે ગણકયંત્રમાં પણ બંધબેસતા આવે છે.
વર્ષ 1976માં રજૂ કરવામાં આવેલા પાયાના ચર્ચાપત્રમાં વ્હિટફિલ્ડ ડિફી અને માર્ટિન હેલમેને સાર્વજનિક સંકેતલિપી અંગેની દરખાસ્ત મૂકી હતી. આ એક એવી સંકેતલિપીની દરખાસ્ત છે કે જેમાં બે અલગ પરંતુ ગણિત સંબંધી ચાવીઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. એક સાર્વજનિક ચાવી અને બીજી ખાનગી ચાવી. સાર્વજનિક ચાવીની પ્રથા એવી રીતે બનાવવામાં આવી છે કે એક ચાવીની ગણતરી બીજી ચાવી બંને એક બીજા સાથે સંલગ્ન હોવા છતાં પણ કરવી શક્ય નથી. તેના બદલે બંને ચાવીનું નિર્માણ આંતરિક સંબંધ ધરાવતી જોડી તરીકે ગુપ્ત રીતે કરવામાં આવે છે. જાણીતા ઇતિહાસકાર ડેવિડ કાહ્ને સાર્વજનિક સંકેતલિપીને "રેનેસાં સમયગાળામાં જ્યાં સુધી પોલિઆલ્ફાબેટિક અવેજીની શોધ ન થઇ ત્યાં સુધી સાર્વજનિક સંકેતલિપીને ખૂબ જ ક્રાંતિકારી નવો વિચાર ગણાવ્યો હતો."
સંકેતલિપીના ઇતિહાસથી પરિચિત સંકેતલિપીના ગામિતિક સિદ્ધાંતો અને તેની પદ્ધતિનું નિર્માણ કરનારા લોકો આ પ્રકારની પદ્ધતિનું નિર્માણ કરતી વખતે ભાવિ સંભાવનાના સિદ્ધાંતોને પણ તેમનાં નિર્માણમાં ધ્યાન રાખે છે. દા. ત. કમ્પ્યૂટરની શક્તિ પ્રક્રિયામાં સતત સુધારાના કારણે વિચાર શક્તિ વિનાનાં દળ તરફથી થતાં હુમલાની શક્યતામાં વધારો કરે છે. આમ. ચાવીરૂપ સંકેત શબ્દોની લંબાઇનું જ્યારે સ્પષ્ટીકરણ કરવામાં આવે ત્યારે વધુ આધુનિક ચાવીરૂપ શબ્દોની લંબાઇ વધારવાની જરૂરીયાત રહે છે. આવશ્યક કમ્પ્યૂટિંગ થકી થનારી અસકો અંગે કેટલાક સંકેતલિપી વિશ્લેષકોએ નોંધ લેવા માંડી છે. આ પ્રકારનાં મશીનોના જાહેર કરવામાં આવેલાં નિકટવર્તી નાના અમલીકરણોને પરિણામે આની જરૂર માત્ર અનુમાનિત નહીં પરંતુ સ્પષ્ટતાપૂર્વકની સાવધાનીના રૂપે વર્તાઇ શકે તેમ છે.
ડેટા એન્ક્રિપ્શન સ્ટાન્ડર્ડ અને એડવાન્સ્ડ એન્ક્રિપ્શન સ્ટાન્ડર્ડ એ બ્લોક સાઇફરની ડિઝાઇન છે જેને યુએસ સરકાર દ્વારા સંકેતલિપીના ધોરણનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે. (જોકે એઇએસનું ધોરણ સ્વીકારાયા બાદ ડીઇએસનો દરજ્જો પાછો ખેંચી લેવામાં આવ્યો હતો.) અધિકૃત ધોરણ તરીકે નાપસંદગી થઇ હોવા છતાં પણ ડીઇએસ હાલમાં પણ ખૂબ જ લોકપ્રિયા છે. તેનો ઉપયોગ બહોળી રીતે તમામ ક્ષેત્રે કરવામાં આવે છે જેમ કે એટીએમ એન્ક્રિપ્શન ઇ-મેલનું ખાનગીપણું જાળવવા માટે તેમજ અન્ય અંતરિયાળ સોદાઓની ગુપ્તતા જાલવવા માટે કરવામાં આવે છે. વિવિધ ગુણવત્તાસભર ઘણાં નોંધપાત્ર બ્લોક સાઇફરનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું છે. તે પૈકીના ઘણા સંપૂર્ણપણે તોડી નાખવામાં આવ્યા છે. જુઓ કેટેગરી: બ્લોક સાઇફર્સ