polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
બજાણા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા દસાડા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. બજાણા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
‘ક્ષિતિજને વાંસવન’ અને ‘પરિપ્રશ્ન’ એમના કાવ્યસંગ્રહો છે. આધુનિક જીવનની સંકુલતાને આદિમતાનાં કલ્પનો તેમ જ પ્રતીકો, પુરાકલ્પનો દ્વારા નિરૂપતી કવિતામાં એમણે પ્રણય, પ્રકૃતિ અને ધરતીની અનેકવિધ છટાઓને ઝીલી છે. ‘બરફની ફર્શ નીચે’, ‘બુગેનવેલિયા લવંડેરિયા’, ‘પારમિતા !’ કે ‘હું, પુલ ને વસંતની રાતો !’ યા તો ‘મારો ફૂલોનો બેટ લઈને !’ જેવી કેટલીક રચનાઓમાં આ વૈયક્તિક મુદ્રા અંકિત થયેલી જોવાય છે. ‘પરિદેવના’ અને ‘પશ્ચિમા’ અનુક્રમે પ્રિયકાન્ત મણિયારના અવસાનનિમિત્તે અને વિદેશના પ્રવાસનિમિત્તે લખાયેલાં કાવ્યોના સંગ્રહો છે. ‘આશ્લેષા’ તાજેતરનો કાવ્યસંગ્રહ છે. ‘પરિશેષ’ માં એમનાં એકસો જેટલાં પ્રતિનિધિકાવ્યોનું પ્રમોદકુમાર પટેલે સંપાદન કર્યું છે. ‘પ્રલંબિતા’ એ કવિની છોત્તેર રચનાઓના જુદા જુદા વિવેચકો પાસે કરાવેલા આસ્વાદોનો રમેશ શુકલે સંપાદિત કરેલો ગ્રંથ છે. ‘કવિતાનો આનંદકોષ’ અને ‘ઝુમ્મરો’ એ બે એમનાં વિદ્યાર્થીભોગ્ય કાવ્યઆસ્વાદનાં પુસ્તકો છે. ‘કાવ્યની પરિભાષા’ સાહિત્યની સંજ્ઞાઓ વિશેનો એમનો વિસ્તૃત અધ્યયનગ્રંથ છે. ‘ઈષિકા’ અને ‘અશેષ આકાશ’ એમના વિવેચનસંગ્રહો છે. કવિતાની જેમ વિવેચનમાં પણ એમનો રંગરાગી અભિગમ આગળ તરી આવે છે.
‘ગ્રુસડાઈન ગોટ’ એમનું વિદેશપ્રવાસનું પુસ્તક છે. ‘થોડીક વસંત થોડાંક ભગવાનનાં આંસુ’ માં કવિતાની નિકટ જતી શૈલીમાં લખાયેલા લલિતનિબંધો છે. ‘અહિંસાનું દર્શન’ , ‘મન અને પરબ્રહ્મ’ , ‘પ્રેમધર્મનું જાગરણ’ , ‘પૂર્ણતાનું આચ્છાદન’ વગેરેમાં એમનો ચિંતક અને ગદ્યકાર તરીકેનો પરિચય મળે છે. આ સિવાય વ્યાકરણવિષયક ‘ભાષાવિહાર’ , સાહિત્યિક મુલાકાતોને આવરી લેતું ‘ઈન્ટરવ્યૂ’ જેવાં અન્ય પુસ્તકો પણ એમણે આપ્યાં છે.
‘ગાંધીકવિતા’ , ‘સ્વાતંત્ર્યોત્તર કવિતા’ ‘-અને સાહિત્ય’ વગેરે એમના સંપાદનગ્રંથો છે. ‘પ્રતિયુદ્ધકાવ્યો’ , ‘પાબ્લો નેરુદાની કવિતા’ , ‘આંતરરાષ્ટ્રીય કવિઓ’ વગેરે એમના અનુવાદગ્રંથો છે.
કાન્તના અનૂદિત ગ્રંથો પૈકી કેટલાક એમની નવી ધર્મશ્રદ્ધાને પ્રેરકપોષક કૃતિઓના અનુવાદો છે- જેમ- કે સ્વીડનબોર્ગના બે અનુવાદો ‘લગ્નસ્નેહ અને તેનાં વિશુદ્ધ સુખો’ તથા ‘સ્વર્ગ અને નરક’ , બાઈબલનાં બે પ્રકરણોના અનુવાદો ‘નવું યારૂશાલેમ અને તેનો સ્વર્ગીય સિદ્ધાંત’ તથા ‘સેન્ટ જહોનનું ભાગવત’ ; તો કેટલાક જગતની પ્રશિષ્ટ કૃતિઓના અનુવાદો છે- જેમ કે ગ્યોથના ‘વિલ્હેમ માઇસ્ટર’ના એક પ્રકરણનો અનુવાદ ‘એક દેવીનો આત્મવૃત્તાંત’ , ‘ઍરિસ્ટોટલનું નિકોમિકિઅન નીતિશાસ્ત્ર’ , ટાગોરકૃત ‘ગીતાંજલિ’ તથા ‘પ્લેટોકૃત ફીડ્રસ’ . આ ઉપરાંત ‘પ્રેસિડેન્ટ લિકનનું ચરિત્ર’ અને ‘ઇજિપ્ત’ અન્ય ઉપયોગી ગ્રંથોના એમના અનુવાદો છે. એમનું અનુવાદસાહિત્ય એમની જીવનભાવનાઓ, વિદ્યાપ્રીતિ અને ભાષાસામર્થ્યની પ્રતીતિ કરાવે છે. કાન્તના જીવનવિચારને વણી લેતો એક નાનકડો લેખ ‘દિનચર્યા’ સ્વતંત્ર પુસ્તિકારૂપે મળ્યો છે. ઉપરાંત એમણે ‘બ્રિટીશ અને હિંદી વિક્રમ’ તથા ‘ધ હાર્ટ ઑવ ઇન્ડિયા’ સમાયિકો ચલાવેલાં તેમાં તથા અન્યત્ર પ્રકાશિત એમનાં પ્રકીર્ણ અનૂદિત-સ્વતંત્ર ગદ્યલખાણો હજી અગ્રંથસ્થ છે.
કાન્તના સંભવતઃ ૧૮૯૭ના અરસામાં લખાયેલાં પાંચ સંવાદો કાલ્પનિક કે ઐતિહાસિક પાત્રોનાં જીવનની માર્મિક પળનું અવલંબન લેતા હોવા છતાં એકંદરે વિચારચર્ચાના નિબંધો છે અને ધર્મ, કર્તવ્ય, ઈશ્વર વગેરે પરત્વેનાં કાન્તનાં લાક્ષણિક વિચારવલણોની દ્રષ્ટિએ વિશેષ નોંધપાત્ર છે. કાન્તની અધૂરી વાર્તા ‘કુમાર અને ગૌરી’ માં પણ કાન્તનું કેટલુંક વિચારમંથન છે; જ્યારે બીજી વાર્તા ‘હીરામાણેકની એક મોટી ખાણ’ માં હેતુલક્ષી બોધપ્રધાન જીવનવિશ્લેષણ છે. કિશોરવયમાં કાન્તે દલપતરામ વલ્લભદાસ પાઠકના સહકર્તૃત્વથી લખેલી ‘ખરી મોહોબત અથવા ગુલબાસનું ફૂલ’ બાણની વર્ણનશૈલીનો પ્રભાવ દર્શાવતી તથા વિવિધ છંદો-ઢાળોના વિનિયોગવાળી એક લાક્ષણિક પ્રેમવાર્તા છે.
કલાપીનો કેકારવ તથા કલાપીના અન્ય બે ગ્રંથો ‘માલા અને મુદ્રિકા’ અને ‘હમીરજી ગોહેલ’ નાં પોતે પ્રગટ કરેલાં સંપાદનોમાં મૂકેલી પ્રસ્તાવનાઓ, ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પહેલા અધિવેશન માં રજૂ કરેલો ‘આપણું નવીન કાવ્યસાહિત્ય’ નામનો નિબંધ તથા કલાપી વિશેનાં વ્યાખ્યાનોમાં કાન્તનું સાહિત્યવિવેચન સમાયેલું છે. એમાં એમની સૂક્ષ્મ કાવ્યરસજ્ઞતા, વિવેકવંત મૂલ્યદ્રષ્ટિ અને સુઘડ ઉદગારની શક્તિનો પરિચય થાય છે. ‘ઊગ્યો પ્રફુલ્લ અમીવર્ષણ ચન્દ્રરાજ’ એમ કહીને કાન્ત જેટલી સરળતાથી ન્હાનાલાલનું પહેલવહેલું ઉમળકાભર્યું સ્વાગત કરે છે એટલી જ તટસ્થતાથી કલાપી અને ન્હાનાલાલ જેવા મિત્રોની કવિતાની મર્યાદા પણ સૂચવી શકે છે.
૧૮૯૧માં પ્રથમ પત્નીનું અવસાન થયું, જેણે એમને તીવ્ર મર્માઘાત કર્યો. એમના સ્નેહાતુર કલ્યાણવાંછુ હૃદયને જડ બુદ્ધિવાદ અને અજ્ઞેયવાદથી સંતોષ નહોતો અને થિયોસોફીના રહસ્યવાદથી તેઓ આ પૂર્વે પ્રબળપણે આકર્ષાયા હતા, પણ હવે તેઓ ઈશ્વરના અસ્તિત્વને માનતા અને ભક્તિની આવશ્યકતાને સ્વીકારતા થઈ જાય છે અને વિભિન્ન ખેંચાણોની અનુભૂતિ સાથે, ૧૮૯૮માં લગ્નસ્નેહની દિવ્યતા પ્રબોધતા તથા સ્વર્ગમાં પણ સ્ત્રીપુરુષના આત્માના મિલનની ખાતરી આપતા સ્વીડનબોર્ગીય ખ્રિસ્તી ધર્મમાં જઈ વિરમે છે. ૧૮૯૮માં એમણે ખ્રિસ્તી ધર્મનો કરેલો સ્વીકાર કામચલાઉ નીવડ્યો, પણ ભાવનગર ગયા પછી ૧૯૦૦માં કરેલો જાહેર સ્વીકાર જ્ઞાતિબહિષ્કૃત બની રહ્યો.
કાશ્મીરથી મોકલેલી અને ‘પ્રસ્થાન’-જયેષ્ઠ ૧૯૮૩ માં પ્રગટ થયેલી કાન્તની આત્મકથાત્મક બે અધૂરી ટૂંકી નોંધ માં એમના હૃદયની સરલતાનું પ્રતિબિંબ પડ્યું છે અને એમાં સ્ફૂર્તિલી ગદ્યશૈલી પણ આકર્ષક છે. ‘કાન્તમાલા’ માં તથા ‘પ્રસ્થાન’ વગેરે સામયિકોમાં પ્રગટ થયેલા કાન્તના અનેક પાત્રોમાં એમનું કોમળ લાગણીશીલ હૃદય, એમની કોઈક અંગત જરૂરિયાતથી પ્રેરાયેલી ઉત્કટ ધર્મશોધ અને એમનો તીવ્ર જીવનસંઘર્ષ-એ સર્વને પારદર્શક અભિવ્યક્તિ મળી છે. કાન્તનું અદ્વિતીય સ્મારક બની શકે એટલી માતબર આ પત્રસામગ્રી છે.
કાન્તની ઊંડી અભ્યાસશીલતા અને પર્યેષકબુદ્ધિના ફળ સમો આકરગ્રંથ છે. જગતમાં જુદા જુદા દેશકાળમાં જે શૈક્ષણિક પદ્ધતિઓ અસ્તિત્વમાં આવી, જે શૈક્ષણિક પ્રયોગો થયા, કેળવણીવિષયક જે વિચારો પ્રવર્ત્યા તેની વિગતવાર માહિતી અને ચર્ચા રજૂ કરતા આ ગ્રંથમાં સ્વાભાવિક રીતે જ યુરોપીય પ્રજાનો શિક્ષણઇતિહાસ કેન્દ્રમાં રહ્યો છે. મુખ્યત્વે અંગ્રેજી ગ્રંથોના દોહનરૂપે રચાયેલા આ ગ્રંથના ગદ્યમાં કેટલીક કિલષ્ટતા અને કેટલુંક ભારેખમપણું રહી ગયેલાં છે, તો ઘણે સ્થાને નોંધપાત્ર પ્રાસાદિક્તા અને વિશદતા સિદ્ધ કરી શકાયાં છે.
કાવ્યની કવિપ્રતિભાનો વિશિષ્ટ ઉન્મેષ, પછીથી ‘ખંડકાવ્ય’ એ સંજ્ઞાથી ઓળખાયેલાં એમનાં વૃત્તાંતકાવ્યો છે. પુરાણકથા કે કવિસમયનો આશ્રય, માર્મિક જીવનક્ષણનું રહસ્યગર્ભી વસ્તુલક્ષી સ્વસ્થ આલેખન અને વૃત્તવૈવિધ્યથી સિદ્ધ કરેલું મનોરમ કાવ્યસ્થાપત્ય-એ એનાં લક્ષણો પછીથી ખંડકાવ્યનાં સ્વરૂપવિધાયક લક્ષણો બની ગયાં છે અને ‘વસંતવિજય’, ‘ચક્રવાકમિથુન’ અને ‘દેવયાની’ એ ત્રણ કાવ્યોમાં એમની સિદ્ધિ અદ્યપર્યત અનુપમ રહી છે. આ ખંડકાવ્યોમાં પ્રણયની અતૃપ્તિની વેદના અને તે નિમિત્તે કઠોર વિધિશાસનનું કરુણ જીવનદર્શન વ્યક્ત થયેલું છે.
નવેકની સંખ્યામાં મળતાં એમનાં ખંડકાવ્યો કરતાં એમનાં ઊર્મિકાવ્યો જથ્થામાં ઘણા વધારે છે. એમાં પણ ‘ઉપહાર’, ‘ઉદગાર’, ‘વત્સલનાં નયનો’, ‘સાગર અને શશી’ જેવી ગહન ભાવભરી, મૂર્ત શૈલીની સ્થાપત્ય સુંદર રચનાઓ છે; પરંતુ ઘણા ઊર્મિકાવ્યો કવિના અંગત જીવન સાથે સંકળાયેલાં છે અને વિવિધ પ્રસંગોની એમની લાગણીઓનું વહન કરે છે. એમાં મિત્રોને અને સ્વજનોને અનુલક્ષીને રચાયેલાં કાવ્યો છે, તેમ કેવળ પ્રાસંગિક કાવ્યો પણ છે. આ ઊર્મિકાવ્યો સર્જકના સચ્ચાઈભર્યા સંવેદન અને પારદર્શક અભિવ્યક્તિથી આસ્વાદ્ય બન્યાં છે.
મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ , જેઓ તેમના ઉપનામ કવિ કાન્ત વડે જાણીતા છે, ગુજરાતી કવિ, નાટ્યલેખક અને નિબંધકાર હતા. તેઓ ખંડકાવ્ય કવિતા પ્રકારના રચયિતા હતા. તેમનું પુસ્તક પૂર્વાલાપ ગુજરાતી કવિતામાં એક સીમાચિહ્ન ગણાય છે.
એક સમયે હરજી નામના એક દરજી તેમની પાસે પિતાના પેટના દરદની ફરિયાદ લઈને ઈલાજ માટે આવ્યા. જલારામે તેમના માટે પ્રભુ પાસે પ્રાર્થના કરી અને તેમનું દર્દ શમી ગયું. આમ થતા તેઓ સંત જલારામના ચરણે પડી ગયા અને તેમને "બાપા" કહી સંબોધ્યા. ત્યારથી તેમનું નામ જલારામ બાપા પડી ગયું. આ ઘટના પછી લોકો તેમની પાસે પોતાની વ્યાધિઓના ઇલાજ માટે અને અન્ય દુઃખો લઈને આવવા લાગ્યાં. જલારામ બાપા ભગવાન રામ પાસે તેમના માટે પ્રાર્થના કરતા અને લોકોનાં દુઃખ દૂર થઈ જતાં. હિંદુ તેમજ મુસલમાન બંને ધર્મના લોકો તેમના અનુયાયીઓ બન્યા. ૧૮૨૨માં જમાલ નામના એક મુસલમાન વ્યાપારીનો પુત્ર બિમાર પડ્યો, દાક્તરો-હકીમોએ તેના સાજા થવાની આશા મૂકી દીધી હતી. તે સમયે હરજીએ જમાલને પોતાને મળેલા પરચાની વાત કરી. તે સમયે જમાલે પ્રાર્થના કરી કે જો તેમનો પુત્ર સાજો થઈ જશે તો તેઓ જલારામ બાપાના સદાવ્રતમાં ૪૦ મણ અનાજ દાન કરશે. તેમનો પુત્ર સાજો થતા જમાલ ગાડું ભરીને અનાજ લઈને જલારામ બાપાને મળવા ગયા અને કહ્યું "જલા સો અલ્લાહ".
એક દિવસ એક સાધુ ત્યાં આવ્યાં અને તેમને રામની મૂર્તિ આપી અને ભવિષ્ય વાણી કરી કે નજીકના ભવિષ્યમાં હનુમાનજી ત્યાં આવશે. જલારામે તે રામની મૂર્તિની ત્યાં પરિવારના ભગવાન તરીકે સ્થાપના કરી અને તેના થોડા દિવસ બાદ જમીનમાંથી સ્વયંભૂ હનુમાનની મૂર્તિ મળી આવી. આ સાથે ત્યાં સીતા અને લક્ષમણની મૂર્તિઓ પણ સ્થાપિત કરવામાં આવી છે. આ સ્થળેથી કોઈ પણ ભોજન લીધા સિવાય પાછું નથી જતું. આ બધુ કાર્ય જલારામે શરૂઆતના વર્ષોમાં પોતાની પત્ની વીરબાઈ માના સહયોગથી અને પછી એકલે હાથે સંભાળ્યું. બાદના વર્ષોમાં ગામવાળાઓએ પણ આ સેવાના કાર્યમાં સંત જલારામને સહયોગ આપ્યો. એમ માનવામાં આવે છે કે તેમની પાસે રહેલા ચમત્કારી અક્ષયપાત્રને કારણે અન્નની કદી ખોટ થતી નહીં. ત્યાર બાદ થોડા સમયમાં એક અવતારી પુરુષ તરીકે તેમની ખ્યાતિ પ્રસરી. વીરપુર આવતા દરેક વ્યક્તિને નાતજાત કે ધર્મના ભેદ વગર બાપા દ્વારા ભોજન અપાતું. આજે પણ ગુજરાતના વીરપુરમાં ભોજન આપવાની આ પરંપરા ચાલુ છે.
એક સમયે સ્વયં ભગવાન એક વૃદ્ધ સંતનું રૂપ લઈને આવ્યાં અને કહ્યું કે તેમની સેવા માટે જલારામે પોતાની પત્ની વીરબાઈ મા તેમને દાન કરી દેવી. જલારામે વીરબાઈ સાથે મસલત કરી અને તેમની રજા મળતા તેમણે વીરબાઈને સંતની સેવા માટે મોકલી આપ્યાં. પણ અમુક અંતર ચાલીને જંગલમાં પહોંચતા સંતે વીરબાઈ માને ત્યાં થોભીને રાહ જોવાનું કહ્યું. તેણીએ ત્યાં રાહ જોઈ પણ તે સંત પાછા ન આવ્યા. તેથી ઉલટું આકાશવાણી થઈ કે આ તો માત્ર દંપતિની મહેમાનગતિ ચકાસવાની પરીક્ષા હતી. તે સંત ગયા તે પહેલા તેઓ વીરબાઈ મા પાસે એક દંડો અને ઝોળી મૂકતાં ગયાં હતાં. વીરબાઈ મા ઘરે આવ્યાં અને જલારામબાપાને આકાશવાણી, દંડા અને ઝોળીની વાત કરી. આ દંડો અને ઝોળી વીરપુરમાં કાચની પેટીમાં પ્રદર્શન માટે મૂકેલા છે.
જલારામ બાપાનું મુખ્ય સ્મારક ગુજરાત રાજ્યના રાજકોટ ના જેતપુર શહેર નજીક વીરપુરમાં આવેલું છે. આ સ્મારક તે જ ઘર છે જ્યાં જલારામ બાપા તેમના જીવનકાળ દરમ્યાન રહેતાં હતાં. તેને તેના મૂળ સ્વરૂપે સાચવવામાં આવ્યું છે. આ સ્મારકમાં જલારામ બાપા દ્વારા વાપરવામાં આવેલી વસ્તુઓ અને તેમના દ્વારા પૂજાતી રામ સીતા લક્ષમણ અને હનુમાનની મૂર્તિઓ મૂકવામાં આવી છે. અહી સ્વયં પ્રભુ દ્વારા અપાયેલી ઝોળી અને દંડો પણ જોઈ શકાય છે. પણ અહીંનું મુખ્ય આકર્ષણ છે જલારામ બાપાનો ફોટોગ્રાફ, જે જલારામ બાપાના જીવતા લેવાયેલો એક માત્ર ફોટો છે. જે જલારામ બાપાના મૃત્યુના એક વર્ષ પહેલાં બ્રિટીશ ફોટોગ્રાફર દ્વારા લેવાયેલો છે.
આજના જમાનામાં પણ લોકો એમ માને છે કે જો ખરા હ્રદયથી જલારામબાપાને પ્રાર્થના કરવામાં આવે તો તેઓ લોકોની મનોકામના પૂર્ણ કરે છે. આ મનોકામના પૂર્તિને "પરચા" કહેવાય છે. લોકો એવી પ્રાર્થના કરે છે કે જો તેમની મનોકામના પૂર્ણ થઈ તો તેઓ ગુરુવારે ઉપવાસ કરશે અથવા જલારામબાપાના મંદિરે જશે. અથવા તેમને મળેલા પરચાને રાજકોટથી પ્રસિદ્ધ થતા સામાયિક "જલારામ જ્યોત"માં છપાવશે. આવા અગણિત પરચા લોકોને થયા છે તેથી જલારામ બાપાની ખ્યાતિ વિશ્વભરમાં પ્રસરી અને તેમના મંદિર દરેક સ્થળે જોવા મળે છે. આવા પરચાઓને તે સામાયિકમાં ભક્તના નામ આને સરનામા સાથે વિના મૂલ્યે છપાવાય છે.
અહીં ભક્તોએ ભૂતકાળમાં એટલું બધું દાન આપ્યું છે કે ૯ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૦ પછી અહીં ભક્તો પાસેથી દાન લેવામાં આવતું નથી. આ ભારતનું એકમાત્ર એવું દેવસ્થાન છે કે જે કોઈપણ જાતનું દાન લેતુ નથી.
સેલિક્સ આલ્બા 'કેરુલિયા' (ક્રિકેટ-બેટ વીલોવ ; સમાનાર્થી સેલિક્સ આલ્બા વાર. કેરુલિયા એસએમ.; સેલિક્સ કેરુલિયા એસએમ.)ને બ્રિટનમાં એક વિશેષ ઇમારતી લાકડાના પાકના રૂપમાં ઉગાડવામાં આવે છે. તેનો મુખ્ય ઉપયોગ ક્રિકેટના બેટના ઉત્પાદનના માટે થાય છે. આ ઉપરાંત અન્ય ઉપયોગ તરીકે જ્યાં એક કઠોર, હળવા વજનવાળા લાકડાની જરૂરત હોય જે સરળતાથી નથી તૂટતા, તેમાં વીલાનો ઉપયોગ કરાય છે. મૂળ રીતે તેને તેના વિકાસરૂપથી ઓળખવામાં આવે છે, તે એક સીધા ટટાર થડ સાથે ખૂબ ઝડપથી વિકાસ પામે છે અને તેના પર્ણો પણ થોડાક વધુ પહોળા હોય છે જેમનો રંગ વાદળી લીલો હોય છે. તેનું મૂળ અજ્ઞાત છે તે સફેદ વિલ્લો અને ક્રેક વિલોનું એક વર્ણશંકર હોઇ શકે પણ તેવી કોઇ સાબિતી નથી.
ફૂલોનું ઉત્પન્ન થાય છે અને તેનું પરાગમન કીટકો દ્વારા કરવામાં આવે છે. ઇગ્લીંશ વિલ્લો એકલિંગી છે, અને નર અને માદા કેટકીન્સ અલગ અલગ વૃક્ષ પર હોય છે. નર કેટકીન્સ 4 -5 સેન્ટીમીટર લાંબા અને પરાગમન વખતે માદા કેટકીન્સ 3 -4 સેન્ટીમીટરની લંબાઇ ધરાવે છે. ઉનાળાના મધ્યમાં તે પાકી જાય છે, માદા કટકીન અનેક નાના કેપ્સૂલોની બનેલી હોય છે, દરેક કેપ્સ્યુલની અંદર અનેક સફેદ રુંવાટીમાં બંધ કરાયેલા સૂક્ષ્મ બીજો હોય છે, જે પવનની સહાયતાથી અલગ અલગ દિશામાં જાય છે.
સેલિક્સ આલ્બા 'વિટેલ્લિના' વિટેલિના સ્ટોક્સ) આ જાતિનો બગીચામાં ઉછેર તેની કળી માટે કરીને કરવામાં છે, જે ભૂરા રંગની થવાના પહેલા 1-2 વર્ષ સુધી સોનેરી પીળા રંગની રહેતી હોય છે. ખાસ કરીને શિયાળામાં તેનો ઉપયોગ શુસોભન માટે થાય છે. તેના સારા પ્રભાવ મેળવવા દર માટે 2-3 વર્ષમાં તેનું કોપ્પીસીંગ કરી દેવું જોઇએ જેથી તે વધુ લાંબી સરસ રંગની કળીયોનો જન્મ થઇ શકે. અન્ય સમાન સંવર્ધિત જાતોમાં બ્રિટજેન્સિસ, કાર્ડિનલ, અને ચેર્મેસિનાનો સમાવેશ થાય છે જેમની પસંદગી વધુ ચમકદાર નારંગી-લાલ કળિયો માટેક કરીને થાય છે.
સફેદ વીલો ઝડપથી ઉગતું, પરંતુ અપેક્ષાકૃત અલ્પજીવી વૃક્ષ છે, વળી તે અનેક રોગો પ્રતિ અતિસંવેદનશીલ હોય છે, જેમાં વોટરમાર્ક રોગનો પણ સમાવેશ થાય છે, વોટરમાર્ક રોગ બ્રેનેરિયા સાલિસાઇસ જીવાણુના કારણે થાય છે (વોટરમાર્કનું આ નામ તેની લાક્ષણિકતાના લીધે પડ્યું છે કારણકે તે લાકડા પર પાણીના ડાઘ જેવો ડાધો બનાવે છે માટે; સમાનાર્થી
એર્વિનિયા સાલિસાઇસ ) અને વિલ્લો અન્થ્રિકનોઝ, મસ્ર્સોનિનાઆ સલિસિકોલા નામની ફુગને કારણે થાય છે. આ બિમારી, ટિમ્બર કે આભૂષણ માટે લગાવામાં આવતા વૃક્ષના માટે એક ગંભીર સમસ્યા થઇ શકે છે.
સેલિક્સ આલ્બા , વિટેલિના ટ્રિસટિસ એક નીચે લટકતી ડાળોની જાત છે જેની શાખાઓ પીળી હોય છે અને શિયાળામાં તે નારંગી લાલ રંગની બની જાય છે. તેની ખેતી હવે દુર્લભ થઇ ગઇ છે અને તેની મોટાપાયે બદલી સેલિક્સ સેપુલક્રાલિસ સમૂહની ક્રિસોકોમાથી કરી દેવામાં આવી છે. જોકે હજી દુનિયાના શ્રેષ્ઠ પસંદગીપાત્ર ભાગો જેવા કે કેનેડા, ઉત્તરી અમેરિકા અને રુસમાં જેવા અતિશય ઠંડા પ્રદેશોમાં જોવા મળે છે.
તે સામાન્ય કદથી લઇને વિશાળ પાનખર વૃક્ષ 10-30 મીટરની ઊંચાઇ સુધી વિકસે છે, અને તેની ડાળીઓ 1 મીટરની જાડાઇવાળા ક્ષેત્રફળ વાળી એક અવ્યવસ્થિત અને મોટે ભાગે ઝુકેલા મુગટ જેવા હોય છે. આ ઝાડની છાલ રાખોડી-ભૂરા રંગની હોય છે, અને ઝાડોમાં ઊંડી તીરાડ હોય છે. આ વૃક્ષની લાક્ષણિક જાતિઓની ડાળીઓ રાખોડી- ભૂરા થી લઇને લીલા-ભૂરા રંગની હોય છે.
આનું લાકડું સખત, મજબૂત હોવાની સાથો સાથ વજનમાં હલકું હોય છે, પણ તે સડવા સામે અલ્પતમ પ્રતિકારકતા ધરાવે છે. ઝાડીની દાંડી અને કાપેલા ઝાડ છોડોનો ઉપયોગ ટોપલી બનાવા માટે થાય છે. આ લાકડામાંથી બનેલા કોલસાને ગનપાવડરના ઉત્પાદન માટે મહત્વપૂર્ણ ગણાતો હતો. પહેલાના સમયમાં તેની છાલનો ઉપયોગ ચામડાં કમાવવા માટે થતો હતો.
સેલિક્સ આલ્બા મૂળ યુરોપ અને પશ્ચિમ તથા કેન્દ્રિય એશિયાના વીલોની એક જાત છે. આ નામ તેના પર્ણાની નીચેની તરફના સફેદ રંગ પરથી પાડવામાં આવ્યું છે.
સેલિક્સ આલ્બા સેરિસિયા એક સર્વધિત જાત છે જેના પર્ણા પર સફેદ વાળ સૌથી વધુ હોય છે, જેનાથી તેને ચાંદની જેવી સફેદી મળે છે.
આ ક્રેક વિલ્લો સેલિક્સ ફ્રેજિલિસ ની સાથે સરળતાથી પ્રાકૃતિક શંકર બનાવે છે, આ શંકરનું નામ સેલિક્સ એક્સ રૂબેંસ શ્રેન્ક છે.
એમણે નિરંજન વર્મા સાથેના સહિયારા લેખન દ્વારા, આઝાદી અને રાષ્ટ્રોત્થાનના વિષયવસ્તુવાળી ‘ખંડિત કલેવરો’ , ‘અણખૂટ ધારા’ , ‘કદમ કદમ બઢાયે જા’ જેવી નવલકથાઓ; ‘લોકકથા ગ્રંથાવલિ’- ૧, ૨, ૩ માં પ્રકાશિત કાઠિયાવાડ, ગૌડબંગાળ, બુંદેલખંડ, પંજાબ, રાજસ્થાન ઇત્યાદિની લોકવાર્તાઓ તથા ‘દોલતપરી’, ‘સોનાપદમણી’, ‘નાગકુમારી’, ‘ગંડુરાજા’, ‘પાકો પંડિત’, ‘નીલમણિ’, ‘ફૂલવંતી’ જેવી બાળવાર્તાઓ
આપી છે. પક્ષીપરિચય ગ્રંથાવલિ માંની, વિવિધ વર્ગની પક્ષીઓની રસપ્રદ માહિતી આપતી એમની પુસ્તિકાઓ ‘આગણાંના શણગાર’, ‘ઊડતા ભંગી’, ‘વગડામાં વસનારાં’, ‘કંઠે સોહામણાં’ અને ‘પ્રેમી પંખીડા’ નોંધપાત્ર છે.
‘કાઠિયાવાડના ઘડવૈયા’ , ‘જીવનશિલ્પીઓ’ , ‘આચાર્ય પ્રફુલ્લચંદ્ર રૉય’ , ‘શાહ નવાઝની સંગાથે’ , ‘સુભાષના સેનાનીઓ’ અને ‘ઝવેરચંદ મેઘાણી’ એમની જીવનચરિત્રોની પુસ્તિકાઓ છે.
‘સાંબેલાં’ અને ‘અમથીડોશીની અવળવાણી’ માં વ્યંગચિત્રો છે. ‘ગગનને ગોખે’ અને ‘આકાશપોથી’ એમની વિજ્ઞાનવિષયક પુસ્તિકાઓ છે. આ ઉપરાંત એમણે નિરંજન વર્મા સાથે જ ‘સરહદ પાર સુભાષ’ નામનો અનુવાદ આપ્યો છે.
જન્મ વાંકાનેરમાં. ધોરણ છ પછી દક્ષિણામૂર્તિ, કાશિ વિદ્યાપીઠ અને ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાં અભ્યાસ. સત્યાગ્રહ દરમિયાન કરેલ સંકલ્પ
સહલેખકના અવસાન પછી એમણે લખેલાં ત્રિઅંકી નાટક ‘ભૂદાન’ , એક-અંકી નાટક ‘ઉકરડાના ફૂલ’ , ‘આપણી લોકસંસ્કૃતિ’ , ‘આપણાં લોકનૃત્યો’ , ‘ધરતીની અમીરાત’ , ‘લોકસાહિત્ય અને સંસ્કૃતિ’ , ‘લોકવાર્તાની રસલ્હાણ’ : ૧-૨ , ‘જીવે ઘોડાં જીવે ઘોડાં’ તેમ જ બાળકો માટેની ‘શેખચલ્લી ગ્રંથાવલિ’ અને ‘નશાબંધી ગ્રંથાવલિ’ ઉપરાંત હિંદીમાં લખેલાં ‘ખાંભી ઔર પાળિયા’ ઇત્યાદિ
દેવો અને અસુરો વચ્ચેના યુદ્ધમાં, દશરથ રાજા કૈકેયી સાથે દેવલોકમાં ગઈ, જેથી ઇન્દ્રને અસુરો સામે લડવામાં મદદ મળી શકે. શંભરાસુર અને તેના અસુરોની સેના દ્વારા કાર્યરત જાદુગરીને કારણે દેવોને નુકસાન થયું હતું. રથ પર સવાર થઈને દશરથે એક સાથે દસ દિશામાં અસુરોનો સામનો કર્યો. આ યુદ્ધમાં, તેમના રથને ઝડપી રીતે દરેક દિશામાં ફેરવવો પડ્યો. યુદ્ધ દરમિયાન, એક પૈડાની કળ બહાર નીકળી ગઈ અને પૈડું નીકળવાની તૈયારીમાં જ હતું કે કૈકેયીએ પોતાનો અંગૂઠો કળના છિદ્રમાં દાખલ કર્યો અને રથને સ્થિર રાખ્યો. જ્યારે રાજાને કૈકેયીની મનઃસ્થિતિ અને સમયસૂચકતાની જાણ થઈ ત્યારે તેઓ પ્રસન્ન થયા અને તેને બે વરદાન અર્પણ કર્યા. રાણીએ કહ્યું કે તેણી ભવિષ્યમાં તે બે વરદાન માંગશે, કારણ કે તે સમયે તેણી કંઈ પણ ઇચ્છા રાખતી નહોતી.
પ્રાચીન કાળના રિવાજ હેઠળ દશરથે રાજવી સભાની સંમતિથી રામને પોતાના વારસદાર તરીકે પસંદ કર્યા. રાજ્યાભિષેક દરમિયાન કૈકેયી પોતાના દીકરાનો રાજ્યાભિષેક હોય એટલી જ ખુશ હતી. જો કે, કૈકેયીની પરિચારિકા મંથરાને ડર હતો કે જો રામ રાજગાદી પર બિરાજમાન થશે તો કૈકેયી રાજદરબારમાં મુખ્ય રાણી તરીકેનો પોતાનો દરજ્જો ગુમાવી દેશે, કારણ કે કૌશલ્યા રાણી માતા બનશે. તેણે રાજ્યાભિષેકમાં અડચણ ઊભી કરવાનું નક્કી કર્યું. તેણે કૈકેયી અને કૌશલ્યા વચ્ચેની ઈર્ષ્યાને વેગ આપવાનો પ્રયત્ન કર્યો અને તેને યાદ દેવડાવ્યું કે તેના પુત્રનો રાજ્યાભિષેક થવાથી કૌશલ્યાને દશરથની રાણીઓમાં સૌથી મહત્ત્વનો દરજ્જો મળશે અને તે ભરતને ઉત્તરાધિકારની હરોળમાંથી હંમેશ માટે અલગ કરી નાખશે, પણ તે સમયે કૈકેયી પર તેની કોઈ અસર થઈ નહોતી.
રામને અયોધ્યાથી વનવાસ આપ્યાના છ દિવસ પછી, દશરથ ભાંગી પડેલા હૃદયથી મૃત્યુ પામ્યા. કૈકેયીને આ મૃત્યુ માટે દોષી ઠેરવવામાં આવી. આ ઉપરાંત ભરતે ક્યારેય પણ સિંહાસન પર ન બેસવાના સોગંદ લીધા હતા, કારણ કે તે તેના મોટા ભાઈનો જન્મસિદ્ધ અધિકાર હતો. રાજકુમાર ભરતે તેમના પિતાના મૃત્યુ માટે તેણીને દોષી ઠેરવી અને શપથ લીધા કે હવેથી તેણીને "માતા" તરીકે ક્યારેય સંબોધન નહીં કરે. પોતાની ભૂલ સમજીને કૈકેયીએ પોતાના પ્રિય સાવકા દીકરાને ચૌદ વર્ષ માટે દૂર મોકલવાનો પશ્ચાતાપ કર્યો.
રાજા દશરથની ત્રણેય પત્નીઓમાંથી કૈકેયીનો સૌથી વધુ પ્રભાવ હતો. તેણીની અગાઉ કેકેય દેશની રાજકુમારી હતી. યુદ્ધના સમયે તેણીએ તેના પતિના સક્ષમ સલાહકાર તરીકે સેવા આપી હોવાનું વર્ણવવામાં આવે છે. તેણી ભરતની માતા છે. શરૂઆતમાં તેના સાવકા પુત્ર, રાજકુમાર રામ પ્રત્યે પ્રેમ અને માતૃભાવ હતો પરંતુ તેના મનમાં તેની દાસી મંથરા દ્વારા ઝેર ભરવામાં આવ્યું જેના પ્રભાવ હેઠળ રામને ચૌદ વર્ષ માટે વનમાં દેશનિકાલ કરવામાં આવે છે.
રામના પાછા ફર્યા પછી, તેણીએ તેના પાપો માટે તેમની પાસે માફી માંગી. રામે તેમના ચરણસ્પર્શ કર્યા અને કહ્યું કે માફી માંગવાની જરૂર નથી, કારણ કે જે કંઈ પણ થયું તેનાથી તેમને ખરાબ નથી લાગ્યું. તેમણે આગ્રહ કર્યો કે ભરત તેની માતાને માફ કરી દે. કૈકેયીનો બચાવ કરતાં રામે ભરતને એવી દલીલ પણ કરી કે માતાએ જે પણ કર્યું તે તેમના બાળકોના ઉત્કર્ષ માટે હતું, તેમના પોતાના માટે નહીં, તેથી તેમની સાથે ગુસ્સે થવું યોગ્ય નથી.
કૈકેયીનું વ્યક્તિત્વ અને તેમના સંબંધો વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યા કાંડમાં એકદમ પ્રગટ થાય છે. કૈકેયીએ રાજા દશરથ સાથે લગ્ન કર્યા પછી પણ પોતાના માતૃ પરિવાર સાથે ગાઢ સંબંધો જાળવી રાખ્યા હતા. તેનો ભાઈ યુધજીત તેને ઘણી વાર મળવા આવે છે અને પુત્ર ભરતના જીવનમાં ઊંડો રસ લે છે. તે ઘણી વાર ભરત અને શત્રુઘ્નને ઉનાળા દરમિયાન કૈકેય રાજ્યમાં લઈ જાય છે.
મંથરાએ પાછળથી કૈકેયીને દશરથ દ્વારા વર્ષો પહેલાં આપેલા બે વરદાનની માંગ કરવા માટે મનાવી લીધી. રાજા દશરથને તેની પૂર્તિ કરવાની ફરજ પડી હતી. કૈકેયીએ એવી માંગણી કરી કે ભરતને રાજા બનાવવામાં આવે અને રામને ચૌદ વર્ષ માટે વનમાં મોકલવામાં આવે. આ સાંભળીને દશરથ મૂંઝાઈને પડી ગયા અને કૈકેયીના મહેલમાં દયનીય હાલતમાં રાત પસાર કરી.
કૈકેયીનો જન્મ કેકેયના રાજા અશ્વપતિને ત્યાં તેની માતાને દેશનિકાલ કરવામાં આવી તેના થોડા સમય પહેલાં થયો હતો. તેનો ઉછેર તેની ખૂંધવાળી દાસી મંથરા દ્વારા તેના સાત ભાઈઓ સાથે થયો હતો, જેમાં તેના જોડિયા ભાઈ યુધજિતનો પણ સમાવેશ થાય છે.
કૈકેયી એ ભારતીય ઉપખંડના મહાકાવ્ય પૈકીના એક એવા રામાયણમાં વર્ણવ્યા મુજબ ભગવાન રામના ભાઈ ભરતના માતૃશ્રી અને રાજા દશરથનાં ધર્મપત્ની હતી. રાજા દશરથને કૈકેયી ઉપરાંત કૌશલ્યા અને સુમિત્રા એમ બીજી પણ બે રાણીઓ હતી.
કુમારપાળ પ્રભાવશાળી વક્તા છે. ગુજરાત અને ભારતમાં ઠેર ઠેર વ્યાખ્યાનો આપવાની સાથે તેમણે ઇંગ્લૅન્ડ, અમેરિકા, પૂર્વ આફ્રિકા, કૅનેડા, સિંગાપોર, બેલ્જિયમ, હૉંગકૉંગ, મલેશિયા, ઇન્ડોનેશિયા વગેરે દેશોમાં પર્યુષણ નિમિત્તે તેમજ પરિસંવાદ આદિ નિમિત્તોએ આપેલાં વ્યાખ્યાનો ખૂબ પ્રશંસા પામ્યાં છે. ઈ.સ. 1990માં બકિંગહામ પૅલેસમાં ડ્યૂક ઑવ એડિનબરો પ્રિન્સ ફિલિપને 'જૈન સ્ટેટમેન્ટ ઑન નેચર' અર્પણ કરવા ગયેલા પાંચ ખંડના જૈન પ્રતિનિધિમંડળમાં તેઓ હતા. વળી, 1993માં શિકાગોમાં અને 1999માં દક્ષિણ આફ્રિકાના કૅપટાઉન શહેરમાં યોજાયેલી 'વર્લ્ડ પાર્લમેન્ટ ઑફ રિલિજિયન્સ'માં તથા 1994માં વૅટિકનમાં પોપ જૉન પૉલ ની મુલાકાત લેનાર પ્રતિનિધિમંડળમાં ધર્મદર્શન વિશે તેમણે સાર્થક ચર્ચા કરી હતી. 'ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ જૈનૉલોજી' નામની વિશ્વવ્યાપી સંસ્થાના તેઓ ભારત ખાતેના ટ્રસ્ટી અને કો-ઑર્ડિનેટર છે. આ સંસ્થા દ્વારા બ્રિટિશ લાઇબ્રેરીમાં રહેલી જૈન હસ્તપ્રતોના કૅટલૉગનું કામ ચાલી રહ્યું છે જેના પ્રથમ ત્રણ ભાગનો વિમોચનવિધિ 25મી મે 2006ના રોજ નવી દિલ્હીમાં વિજ્ઞાન ભવન ખાતે ડૉ. મનમોહનસિંઘના હસ્તે કરવામાં આવ્યો.
કુમારપાળ સૂઝવાળા સંપાદક પણ છે. તેમણે સંખ્યાબંધ સંપાદનો કર્યાં છે, જેમાં મહત્ત્વનાં છે : 'જયભિખ્ખુ સ્મૃતિગ્રંથ', 'શબ્દશ્રી', 'કવિ દુલા કાગ સ્મતિગ્રંથ', 'હૈમસ્મૃતિ', 'જયભિખ્ખુની જૈન ધર્મકથાઓ' ભાગ 1-2 'નર્મદ, : આજના સંદર્ભમાં', 'નવલિકા અંક' , 'ઓજસ દીઠાં, આત્મબળનાં', 'રત્નત્રયીનાં અજવાળાં', 'સામાયિક સૂત્ર' , 'શંખેશ્વર મહાતીર્થ', 'યશોભારતી', 'ધન્ય છે ધર્મ તને' , 'આત્મવલ્લભ સ્મરણિકા' , 'બાળસાહિત્ય સંગોષ્ઠિ,' 'પરિવર્તનનું પ્રભાત' , 'એકવીસમી સદીનું વિશ્વ' , 'એકવીસમી સદીનું બાળસાહિત્ય', 'અદાવત વિનાની અદાલત' , 'એક દિવસની મહારાણી' . તેમના દ્વારા સંપાદિત પુસ્તકોનો વ્યાપ જોતાં તેમનું રસક્ષેત્ર કેટલું વિશાળ છે એનો અંદાજ આવે છે. પ્રત્યેક સંપાદનમાં તેમની સૂઝ, સમજ અને ચીવટ જોવા મળે છે.
કુમારપાળે અગિયાર વર્ષની વયે 'ઝગમગ' નામના બાલસાપ્તાહિકમાં દેશ માટે જીવનનું બલિદાન આપનાર એક ક્રાંતિવીરની કાલ્પનિક કથાથી લેખનના શ્રીગણેશ કરેલા. બાળપણથી જ તેમને ત્યાગ-શૌર્યની વાતોનું આકર્ષણ હતું; કેમ કે – વીરોની ભૂમિ સૌરાષ્ટ્ર એમનું જન્મસ્થાન-વતન છે. વળી 'કુરબાનીની કથા'ના રચયિતા ઝવેરચંદ મેઘાણી, સાગરકથાઓના સર્જક ગુણવંતરાય આચાર્ય, વિખ્યાત નવલિકાકાર ધૂમકેતુ, કવિ દુલા કાગ જેવા સમર્થ સાહિત્યસ્વામીઓનું સાન્નિધ્ય તેમને શૈશવથી જ સાંપડ્યું હતું. પોતાનું લખાણ પિતાના કારણે ન છપાય એ માટે જ તેમણે પોતાનું પ્રથમ લખાણ 'કુ. બા. દેસાઈ' એવા નામથી મોકલ્યું હતું. એમનું પ્રથમ પુસ્તક 'વતન, તારાં રતન' કૉલેજના અભ્યાસકાળ દરમિયાન પ્રગટ થયું. અખબારોમાં લખવાની શરૂઆત તેમણે પ્રથમ વર્ષ બી.એ.માં ભણતા હતા ત્યારથી કરી દીધેલી.
૨૦૦૫ના ડિસેમ્બરમાં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના અધિવેશનની પૂર્વસંધ્યાએ ગુજરાતની સંસ્કૃતિ, અહિંસાની ભાવના અને વિપુલ સાહિત્યસર્જન કરનાર કલિકાલસર્વજ્ઞ હેમચંદ્રાચાર્યની સ્મૃતિ સાથે જોડાયેલો 'કલિકાલસર્વજ્ઞ હેમચંદ્રાચાર્ય સુવર્ણચંદ્રક' ડૉ. કુમારપાળ દેસાઈને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખ શ્રી ધીરુબહેન પટેલના હસ્તે એનાયત થયો હતો. તેમના પુસ્તક “ : ” ને 2009 ના વર્ષ માટે શ્રી અખિલ ભારતવર્ષીય સાધુમાર્ગી જૈન સંઘ, બીકાનેર દ્વારા સાહિત્ય ક્ષેત્ર માટે અપાતો વિશિષ્ટ પુરસ્કાર “સ્વ. શ્રી પ્રદીપકુમાર રામપુરિયા સ્મૃતિ સાહિત્ય પુરસ્કાર” પ્રાપ્તથયો છે. આ પુરસ્કાર 10 ફેબ્રુઆરી 2009 ના રોજ ચિત્તોડગઢ જિલ્લાના મંગલવાડ ચૌરોહી મુકામે એનાયત કરવામાં આવ્યો.
રમતગમતક્ષેત્રે પણ કુમારપાળનું પ્રદાન ઉલ્લેખનીય છે. ગુજરાતી, હિંદી, અંગ્રેજી અને મરાઠીમાં પ્રગટ થયેલા 'ભારતીય ક્રિકેટ' અને 'ક્રિકેટના વિશ્વવિક્રમો' તેમજ 'ક્રિકેટ રમતાં શીખો' ભાગ ૧-૨ની દોઢ લાખ નકલો રમતપ્રેમીઓએ ખરીદી હતી. ઇંગ્લૅન્ડની પ્રસિદ્ધ 'ક્રિકેટર મૅગેઝિન કલબ'નું માનાર્હ સભ્યપદ તેમને સાંપડ્યું હતું. તેમના એક પુસ્તકને 'ધ ક્રિકેટર ઇન્ટરનૅશનલ સામયિક' દ્વારા આયોજિત જ્યૂબિલી લિટરરી એવૉર્ડ માટેની સ્પર્ધામાં સ્થાન સાંપડ્યું હતું. ૧૯૬૨થી અખબાર, રેડિયો અને ટેલિવિઝન પરની તેમની વિગતખચીત પ્રમાણભૂત રમતગમતની સમીક્ષાએ ખૂબ લોકચાહના પ્રાપ્ત કરી છે. તેમણે વિવિધ ક્લબો અને સંસ્થાઓમાં રમતગમત વિશે ૩૦૦થી વધુ વક્તવ્યો આપ્યાં છે.
તેમણે ૧૯૬૨માં 'ગુજરાત સમાચાર'માં કૉલમલેખનનો અને ૧૯૬૫માં ગ્રંથલેખનનો પ્રારંભ કરેલો. ૧૯૬૫માં લાલબહાદુર શાસ્ત્રીનું જીવનચરિત્ર 'લાલ ગુલાબ' નામે લખીને બાલસાહિત્યક્ષેત્રે પદાર્પણ કર્યું. એ પુસ્તકની ૬૦ હજાર નકલો વેચાઈ. ગુજરાત સરકારની ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા બાલસાહિત્યની સ્પર્ધામાં એ પુસ્તકને પ્રથમ પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયેલો. ૧૯૬૬ની ૧૧મી જાન્યુઆરીએ વડાપ્રધાન લાલબહાદુર શાસ્ત્રીનું અણધાર્યું અવસાન થતાં કુમારપાળે એમના જીવનની વિશેષ વિગતો પ્રાપ્ત કરી લગભગ ત્રણસો પૃષ્ઠનું 'મહામાનવ શાસ્ત્રી' નામક વિસ્તૃત ચરિત્ર તૈયાર કર્યું, જેનો પ્રકાશન-સમારોહ 'ધૂમકેતુ' કૃત 'ધ્રુવદેવી' નવલકથાના પ્રકાશન સાથે સંલગ્ન હતો.
કુમારપાળે મુખ્ય વિષય તરીકે ગુજરાતી લઈ અમદાવાદથી ૧૯૬૩માં બી.એ. અને ૧૯૬૫માં એમ.એ. થઈ નવગુજરાત કૉલેજ, અમદાવાદમાં ગુજરાતીના અધ્યાપક તરીકે કારકિર્દીની શરૂઆત કરી. ૧૯૮૦માં ડૉ. ધીરુભાઈ ઠાકરના માર્ગદર્શન નીચે 'આનંદઘન : એક અઘ્યયન' વિશે શોધપ્રબંધ લખી એમણે ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાંથી પીએચ.ડી.ની પદવી પણ પ્રાપ્ત કરી. ૧૯૮૩માં તેઓ ગુજરાત યુનિવર્સિટીના ભાષાસાહિત્યભવનમાં જોડાયા. એ પછી ભાષાસાહિત્યભવનમાં ગુજરાતી વિભાગના અધ્યક્ષ, ભાષાસાહિત્યભવનના નિયામક અને ગુજરાત યુનિવર્સિટીના વિનયન વિદ્યાશાખાના ડીન તરીકે સેવાઓ આપીને નિવૃત્ત થયા છે.
ડૉ. કુમારપાળ દેસાઈ સાહિત્ય, પત્રકારત્વ અને જૈનદર્શનમાં પીએચ.ડી.ના ગાઇડ તરીકે માન્યતા ધરાવે છે. એમના માર્ગદર્શન હેઠળ ૧૫ જેટલા વિદ્યાર્થીઓએ પીએચ.ડી.ની પદવી મેળવી છે. ૨૦૦૬ના માર્ચમાં સિંગાપોરમાં ઇન્ટર રિલિજિયસ ઑર્ગેનાઇઝેશન માં જૈન ધર્મને સ્થાન મળ્યું ત્યારે જૈન ધર્મ વિશે વક્તવ્ય આપ્યું હતું. કેનિયા અને ઍન્ટવર્પમાં ગુજરાતી શીખવા અંગેના પ્રયત્નોમાં સક્રિય સહયોગ અપવા સાથે તેમણે બ્રિટનની ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી અને અમેરિકાની ગુજરાતી લિટરરી એકૅડેમી તરફથી વક્તવ્યો આપ્યાં છે.