polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
પંડિતા રમાબાઈ સરસ્વતીનો જન્મ ૨૩ એપ્રિલ ૧૮૫૮ના રોજ એક મરાઠી બ્રાહ્મણ પરીવારમાં રમાબાઈ ડોંગરે તરીકે થયો હતો. બાદમાં તેમણે ઇંગ્લેન્ડમાં ઇસાઇ ધર્મ અપનાવી લીધો હતો. તેમના પિતા અનંત શાસ્ત્રી ડોંગરે સંસ્કૃત વિદ્વાન હતા અને તેમણે ઘરે જ રમાબાઈને સંસ્કૃત શીખવ્યું. ૧૮૭૬-૭૮ના ભીષણ દુષ્કાળમાં રમાબાઈના પિતાનું અવસાન થતાં ફક્ત ૧૬ વર્ષની ઉંમરે તેમના ભાઈ શ્રીનિવાસ સાથે સંસ્કૃત શાસ્ત્રોના પાઠ કરતાં કરતાં સમગ્ર ભારતની યાત્રા કરી. વ્યાખ્યાતા તરીકે ખ્યાતિ પામેલા રમાબાઈને કલકત્તા ખાતે વ્યાખ્યાન આપવાનું આમંત્રણ મળ્યું. ૧૮૭૮માં કલકત્તા વિશ્વવિદ્યાલયે તેમને સંસ્કૃતના વિભિન્ન ક્ષેત્રોમાં તેમના જ્ઞાન અને કાર્ય બદલ પંડિતા અને સરસ્વતી જેવા ખિતાબોથી નવાજ્યા.
પુણે આવ્યા બાદ તેમણે આર્ય મહિલા સમાજ નામના સંગઠનની સ્થાપના કરી. આ સંગઠનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ મહિલાઓની શિક્ષણને ઉત્તેજન આપવું તથા બાળવિવાહના કુરિવાજને અટકાવવાનો હતો. ૧૮૮૨માં ભારત સરકાર દ્વારા શિક્ષણની સ્થિતિનો તાગ મેળવવા લોર્ડ રિપનની આગેવાનીમાં એક સમિતિની રચના કરવામાં આવી હતી. સમિતિ સમક્ષ પ્રસ્તાવ રજૂ કરતા રમાબાઈએ શિક્ષકોના પ્રશિક્ષણ અને મહિલા સ્કૂલ નિરિક્ષકોની નિયુક્તિની ભલામણ કરી. ઉપરાંત ભારતીય મહિલાઓને તબીબી શિક્ષણમાં પ્રવેશ આપવાની દરખાસ્ત પણ કરી. લોર્ડ ડફરીન દ્વારા શરૂ કરાયેલ મહિલા ચિકિત્સા આંદોલન રમાબાઈની દરખાસ્તનું જ પરિણામ હતું.
પંડિતા રમાબાઈ સરસ્વતી ભારતીય સમાજ સુધારક હતા. તેઓ મહિલાઓના શિક્ષણ અને ઉત્કર્ષ માટે અગ્રણી હતા. સંસ્કૃત વિદ્વાન તરીકે પંડિતા ખિતાબ મેળવનારા તેઓ પ્રથમ મહિલા હતા. તેઓ ૧૮૮૯ના કોંગ્રેસ અધિવેશનમાં ભાગ લેનારી ૧૦ મહિલા પ્રતિનિધિઓ પૈકી એક હતા. ૧૮૯૦ના દશકના ઉત્તરાર્ધમાં તેમણે પુણે શહેરથી ૪૦ માઇલ દૂર પૂર્વમાં કેડગાંવ ખાતે મુક્તિ મિશનની સ્થાપના કરી.
ભારતની સંસ્થાનવાદી બ્રિટીશ સરકાર દ્વારા તેમની સામુદાયિક સેવાઓ બદલ ૧૯૧૯માં કેસર-એ-હિંદ પદકથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા.
ભારતીય મહિલાઓની ઉન્નતિ માટે તેમના યોગદાન બદલ ૨૬ ઓક્ટોબર ૧૯૮૯ના રોજ ભારતીય ટપાલ વિભાગ દ્વારા એક સ્મારક ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડવામાં આવી હતી.
૧૮૮૦માં ભાઈના મૃત્યુ બાદ ૧૩ નવેમ્બર ૧૮૮૦ના રોજ રમાબાઈએ બંગાળી વકીલ બિપિન બિહારી દાસ સાથે લગ્ન કરી લીધાં. તેમના પતિ એક બંગાળી કાયસ્થ હતા. તેમના લગ્ન આંતરજ્ઞાતીય અને આંતરક્ષેત્રીય હતા. ૧૮૮૨માં તેમના પતિનું અવસાન થતાં ૨૩ વર્ષીય વિધવા રમાબાઈ તેમની પુત્રી મનોરમા સાથે પુણે ચાલ્યા ગયા. અહીં તેમણે મહિલા શિક્ષણના ઉત્થાન માટે એક સંગઠનની સ્થાપના કરી.
૧૮૯૬માં ભીષણ દુષ્કાળની પરિસ્થિતમાં રમાબાઈએ બળદગાડાઓના કાફલા સાથે મહારાષ્ટ્રના ગામેગામનો પ્રવાસ કર્યો તથા હજારો બાળકો, બાલવિધવાઓ, અનાથ તેમજ નિરાધાર મહિલાઓને બચાવી તેમને શારદા સદન અને મુક્તિ ખાતે આશ્રય આપ્યો. સાત ભાષાઓ પર પ્રભુત્ત્વ ધરાવતા રમાબાઈએ મૂળ હિબ્રૂ અને ગ્રીક ભાષામાંથી બાઈબલનો અનુવાદ તેમની માતૃભાષા મરાઠીમાં કર્યો હતો.
૧૯૦૦ની સાલ સુધીમાં મુક્તિ મિશનમાં લગભગ ૧૫૦૦ નિવાસી અને હજારથી પણ વધુ પશુઓ હતા. વિધવા, અનાથ, નેત્રહિન સહિત ઘણા જરૂરિયાતમંદ લોકસમૂહો માટે આવાસ, શિક્ષણ, વ્યાવસાયિક પ્રશિક્ષણ વગેરે ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે પંડિતા રમાબાઈ મુક્તિ મિશન આજે પણ સક્રિય છે.
ડૉ. પ્રભા ખેતાનના સાહિત્યમાં 'સ્ત્રી યંત્રણા' સરળતાથી જોઈ શકાય છે. બંગાળી મહિલાઓના બહાને તેમણે મહિલાઓના જીવનને ખૂબ નજીકથી જોવાનો પૂરો પ્રયાસ કર્યો હતો. તેમણે ઘણા લેખો પણ લખ્યા હતા. ડો. પ્રભા ખેતાનને નારીવાદી વિચારક બનવાની સાથે સ્ત્રી ચેતનાના કાર્યમાં પણ સક્રિય પણે ભાગ લીધો હતો. તેમને 'ટેલેન્ટેડ વિમેન્સ એવોર્ડ' અને 'ટોપ પર્સનાલિટી એવોર્ડ' પણ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. રાષ્ટ્રપતિએ સાહિત્યમાં તેમના ઉત્કૃષ્ટ યોગદાન માટે તેમને કેન્દ્રિય હિન્દી સંસ્થાનો 'મહાપંડિત રાહુલ સંક્રાયન એવોર્ડ' પોતાના હસ્તે એનાયત કર્યો હતો.
પ્રભા ખેતાન એ ભારતીય નવલકથાકાર, કવિ, ઉદ્યોગ સાહસિક અને નારીવાદી હતા. તેઓ પ્રભા ખેતાન ફાઉન્ડેશનના સ્થાપક અધ્યક્ષ હતા અને નારીવાદી વિષયોના સક્રિય કાર્યકર હતા. પ્રભા ખેતાને ૧૯૯૬ માં મહિલા આરોગ્ય સંભાળ કંપની, ફિગારેટની સ્થાપના કરી હતી. ૧૯૭૬ માં તેમણે ચામડાની નિકાસ કંપની શરૂ કરી હતી. તેઓ કલકત્તા ચેમ્બર ઑફ કોમર્સના એક માત્ર મહિલા પ્રમુખ હતા.
રસિકલાલ ભોજકનો જન્મ ૧૯૨૬ની ૨૯ ડિસેમ્બરના રોજ ભાવનગર રજવાડાના રેવન્યુ કમિશ્નર ચીમનલાલ ભોજકના ઘરે થયો હતો. પિતા સંગીતના ખૂબ શોખીન હતા. રાજકોટની આલ્ફ્રેડ હાઇસ્કૂલમાં અભ્યાસ દરમિયાન શાળાકક્ષાએ યોજાતી સંગીતસ્પર્ધામાં તેઓ નાનપણથી જ ભાગ લેતા અને વિજેતા પણ થતા. ભાવનગર રજવાડાના દરબારી સંગીતકાર અને તેમના પિતરાઈ ભાઈ દલસુખરાય ભોજક પાસે તેમણે શાસ્ત્રીય સંગીતની પ્રારંભિક શિક્ષા લીધી. ઇતિહાસ અને રાજ્યશાસ્ત્રના વિષયો સાથે સ્નાતક થયા પછી વડોદરાના ડાયમંડ જ્યુબિલી બ્રૉડકાસ્ટિંગ સ્ટેશનની સ્વરપરીક્ષામાં તેઓ ઉત્તીર્ણ થયા. મુંબઈની પ્રસિદ્ધ એચ.એમ.વી. ગ્રામોફોન કંપનીએ તેમનાં ૪ ગુજરાતી ગીતો રેકર્ડ કરતાં તેમને ગુજરાતભરમાં ખ્યાતિ મળી ગઈ હતી. વર્ષ ૧૯૮૯માં તેમણે અમદાવાદમાં શાસ્ત્રીય અને સુગમ સંગીતની શિક્ષા આપતી સ્વરમ્ સંસ્થાની સ્થાપના કરી હતી.
રસિકલાલ ચીમનલાલ ભોજક ગુજરાતી ભાષાના જાણીતા સ્વરકાર હતા. તેમના સમયના લગભગ તમામ જાણીતા ગીતકારોની રચનાઓની સ્વરગૂંથણી તેમણે કરી હતી. ‘સ્વરમ્’ નામની સંસ્થા સાથે તેઓ છેક છેલ્લા સમય સુધી જોડાયેલા રહ્યા હતા. વર્ષ ૧૯૮૮નો ગુજરાત સરકારનો ગૌરવ પુરસ્કાર તેમને એનાયત થયો હતો, જે તેમની નાદુરસ્ત તબિયતને કારણે તેમને રુબરુ આપી શકાયો ન હતો અને ૧૯૯૦માં તેમના મરણોપરાંત તેમના ઘરે પહોંચાડવામાં આવ્યો હતો. ગુજરાતી સુગમ સંગીતના જનક તરીકે જેમનું નામ લેવાતું હોય છે તેવા જગદીપભાઈ વીરાણીના તેઓ સમકાલીન હતા.
સ્નાતક સુધીનો અભ્યાસ કર્યા પછી સ્વર અને સંગીત સાથેનો તેમનો નાતો તેને આકાશવાણી અમદાવાદ ભણી દોરી ગયો. ૧૯૫૦માં આકાશવાણી અમદાવાદ કેન્દ્ર પર કલાકાર તરીકે તેમની નિમણૂક થઈ. ૧૯૫૧માં સુગમ સંગીત વિભાગમાં સંગીત નિયોજક તરીકે તેમની પસંદગી થઈ અને ૧૯૫૨માં તેઓ સંગીત-એકમના નિર્માતા બન્યા. એ જ વર્ષે નટમંડળના ઉપક્રમે રજૂ થયેલા જયશંકર 'સુંદરી' દિગ્દર્શિત સંગીતપ્રધાન નાટક મેના ગુર્જરીનું સંગીત તેમણે સ્વરબદ્ધ કર્યું હતું. આકાશવાણી અમદાવાદ અને રાજકોટ કેન્દ્ર ખાતે સુગમ સંગીત વિભાગના વડા તરીકે પણ સેવાઓ આપી.
૧૯૬૫માં ફરી પાછી અમદાવાદ ખાતે બદલી થઈ ત્યારે નવરાત્રી દરમિયાન ગરબાની રજૂઆત કરી, તેનું સહ-પ્રસારણ કરી, વિકાસ-પ્રસાર માટેનો નવતર પ્રયોગ કર્યો હતો. શિવમહિમ્ન:સ્તોત્ર, સંભવામિ યુગે યુગે, રામચરિતમાનસ, ગીતગોવિન્દ, તથા નરસિંહ અને દયારામની કેટલીયે રચનાઓને શ્રોતાવર્ગ સમક્ષ ભાવવાહી સ્વરોમાં પ્રસારિત કરવામાં તેઓ અગ્રેસર રહ્યા હતા. તેઓએ ગઝલો પણા સ્વરબદ્ધ કરી હતી જેમાં શોભા જોષી પાસે ગવડાવેલી ગીતનુમા ગઝલ 'નીંદ નહીં આયે, ચૈન નહીં આયે' ખૂબ મશહુર છે.
૧૯૫૯માં ઇન્દોર ખાતે સંગીત પ્રોડ્યુસર તરીકે તેમની બદલી થઈ. ૧૯૬૨માં શહીદ ભગતસિંહની માતાનાં બહુમાનમાં યોજાયેલા સંગીતકાર્યક્રમમાં હરિકૃષ્ણ પ્રેમી રચિત કથાગીત ‘શહીદ કી માં’ની રચનાને તેમણે દર્દીલી સુરાવલીમાં હૃદયસ્પર્શી કંઠે રજૂ કર્યું જેનાથી તેમને દેશવ્યાપી ખ્યાતિ મળી. મધ્ય પ્રદેશના બસ્તર અને છત્તીસગઢ જિલ્લાના પ્રાદેશિક લોકસંગીતની લાક્ષણિકતા આત્મસાત્ કરી પોતાની સ્વરરચનાઓમાં તેમણે ઘણી વખત ઉપયોગ કર્યો છે.
૧૯૬૦ના દશકમાં ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાં યોજાતા યુવક મહોત્સવોમાં તેઓ સુગમ સંગીત વિભાગના નિર્ણાયક તરીકે પણ સેવા આપતા.
શારદા મહેતા નિબંધલેખક, જીવનકથા લેખક અને અનુવાદક હતા. તેમણે ફ્લોરેન્સ નાઈટીંન્ગલ નું જીવનચરિત્ર , નામે એક જીવનચરિત્ર લખ્યું હતું. ૧૯૩૮માં, તેમણે તેમના જાહેર જીવન વિશે અને મહિલા શિક્ષણ માટે તેમના પ્રયત્નોને આવરી લેતી 'જીવનસંભારણા' નામે આત્મકથા લખી હતી. તેમાં તે સમયના રાજકીય, સામાજિક અને ઐતિહાસિક સમયનું અને સાથે સાથે સ્ત્રી જાગૃતિનું વર્ણન પણ છે. તેમણે પુષ્કર ચંદવારકર સાથે સંભારણા ભાગ ૧-૨ લખ્યા છે. પુરાણોની બાળબોધક વાર્તાઓ અને બાળકોનું ગૃહશિક્ષણ બાળકોના વાર્તા દ્વારા વિકાસનો હેતુ ધરાવે છે.
શારદા મહેતા ન્યાયાધીશ ગોપીલાલ ધ્રુવ અને બાળાબેન નામના નાગર બ્રાહ્મણ પરિવારની પુત્રી હતા. તેઓ સમાજ સુધારક અને કવિ ભોળાનાથ દિવેટિયાની પૌત્રી હતા. તેમણે પ્રાથમિક શિક્ષણ રાયબાહાદુર મગનભાઈ ગર્લ્સ હાઇ સ્કૂલમાં કર્યું હતું. તેઓ ૧૮૮૭માં મહાલક્ષ્મી શિક્ષક તાલીમ કોલેજના ઍંગ્લો-સ્થાનિક ભાષા વર્ગમાં જોડાયા હતા. તેમણે ૧૯૦૧માં વિનયન સ્નાતક ની પદવી પ્રાપ્ત કરી હતી. તેમની મોટી બહેન વિદ્યાગૌરી નીલકંઠ સાથે તેઓ ગુજરાતના પ્રથમ બે મહિલા સ્નાતકો બન્યા હતા.
વર્ષ ૧૮૯૮માં ૧૪ વર્ષની ઉંમરે શારદાબહેન લગ્ન વડોદરાના મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડના અંગત ડોક્ટર એવા બટુકરામ મહેતાના પુત્ર તેમ જ ગુજરાતના આદિ નવલકથાકાર નંદશંકર તુળજાશંકર મહેતાના દોહિત્ર સુમંત મહેતા સાથે લગ્નગ્રંથિથી જોડાયા હતાં. પછીથી સુમંત મહેતા વધુ અભ્યાસ માટે ઇંગ્લેંડ ગયા.
શારદા મહેતા એ ભારતીય સમાજ સુધારક, શિક્ષણ શાસ્ત્રી અને ગુજરાતી લેખિકા હતા. તેઓ ગુજરાતના પ્રથમ સ્નાતક મહિલા હતા.
મૃગચર્મ ધારણ કરીને, રથનો ત્યાગ કરીને, પાંડવો પગપાળા જ કામ્યક નામના જંગલમાં જાય છે. આ જંગલ હાસ્તિનાપુરથી નજીક છે. તે વખતે વેદજ્ઞાતા બ્રાહ્મણો તેમની સાથે જવાની વાત કરે છે. પણ યુધિષ્ઠિરને સંકોચ થાય છે, કે તેઓ એક ગૃહસ્થ તરીકે આ બ્રાહ્મણોનું પાલન કેવી રીતે કરી શકશે, તેઓ આટલા બ્રાહ્મણો અને ઋષિઓને કેવી રીતે ખવડાવી શકશે. આ પ્રશ્ન તેઓ ધૌમ્ય મુનિને પૂછે છે, ત્યારે ધૌમ્ય ઋષિ કહે છે, જગતની શરૂઆતથી પૃથ્વી પર અન્ન અને ઔષધિનું નિર્માણ સૂર્યદેવના પ્રકાશથી તેમની કૃપાથી થાય છે. તો, તમે તેમની આરાધના કરો અને તેઓ તમારી મુશ્કેલીનો હલ લાવશે. યુધિષ્ઠિર ધૌમ્યને યુધિષ્ઠિર પોતાના પુરોહિતનું પદ આપે છે અને સૂર્યદેવની આરાધના કરે છે. તે વખતે ધૌમ્ય મુનિ તેમને સૂર્યદેવના ૧૦૮ નામ કહે છે. તેમનાં તપ અને આરાધનાથી પ્રસન્ન થઈને સૂર્યદેવ તેમને વરદાન આપે છે કે તેઓ ચારેય પ્રકારના ખોરાક રાંધશે તે ખૂટશે નહીં. મહાભારતના એક વૃત્તાંત પ્રમાણે સૂર્યદેવ પ્રકટ થઈને યુધિષ્ઠિરને તાંબાનું એક પાત્ર આપે છે અને કહે છે કે,
શકુનિ દુર્યોધનને વનવાસમાં પાંડવોનો મુકાબલો કરવાની સલાહ આપે છે, પરંતુ ધૃતરાષ્ટ્ર દુર્યોધનને ના પાડી દે છે. રાજા પાસેથી પરવાનગી મળ્યા પછી, દુર્યોધન, કર્ણ, શકુનિ અને તેના ઘણા ભાઈઓ સાથે દ્વૈતવન પર ગયો. તેઓનો સામનો ત્યાં ગંધર્વો સામે થાય છે, બન્ને પક્ષ વચ્ચે યુદ્ધ થાય છે અને દુર્યોધન બંદી બને છે. દુર્યોધનના સૈનિકે પાડવો પાસે મદદ મેળવવા જાય છે. યુધિષ્ઠિર અર્જુનને તેમની મદદ કરવાનો આદેશ આપે છે. અર્જુન તેમને બચાવવાની પ્રતિજ્ઞા લે છે. ત્યારબાદ અર્જુન ગંધર્વો સામે યુદ્ધે ચડે છે, અર્જુન ચિત્રસેન અને ગંધર્વોને હરાવીને દુર્યોધનને બચાવે છે. યુધિષ્ઠિરના દયાળુ કૃત્યથી દુર્યોધનને લજ્જિત થાય છે, અને વનમાં જ અનશન પર ઊતરી જાય છે અને જાહેર કરે છે કે તે રાજ્યમાં પાછા નહીં ફરે અને રાજ્ય દુઃશાસનને આપી દેવું. છેવટે, કર્ણ અને શકુનિ દુર્યોધનને શાંત કરે છે. ત્યારબાદ તેને લાગે છે કે જ્યાં સુધી ભીષ્મ, દ્રોણ અને કર્ણ તેની પડખે છે ત્યાં સુધી તેણે ડરવું જોઈએ નહીં. તેથી, તે જાહેર કરે છે કે તે પાંડવોને યુદ્ધમાં હરાવશે અને રાજ્યમાં પાછા ફરે છે.
પાંડવો બ્રાહ્મણો તથા ઋષિઓ સહિત ત્રણ દિવસ અને ત્રણ રાત્રિના પ્રવાસ પર્યંત કામ્યક વન પહોંચે છે. ભયાનક રાત્રિના ભાગે માનવભક્ષી રાક્ષસ કિર્મીર તેમનો માર્ગ રોકીને ઊભો રહે છે. તે પોતાની ઇચ્છાધીન રૂપ ધારણ કરવાવાળો કિર્મીર માયાજાળ રચે છે. જો કે, ધૌમ્ય મુનિ પોતાની મંત્રશક્તિથી તેની તમામ માયાનો નાશ કરે છે. તેથી માયાથી વંચિત વિશાળકાય રાક્ષસ અતિ ક્રોધિત થઈને સામે આવીને ઊભો રહે છે. ત્યારે તેના પર કોઈ પણ પ્રહાર કરતાં પહેલાં યુધિષ્ઠિર તેનો પરિચય અને ત્યાં આવવાનું પ્રયોજન પૂછે છે. ત્યારે તે રાક્ષસ પોતાનો પરિચય બકાસુરના ભાઈ અને હિડિમ્બના મિત્ર કિર્મીર તરીકે આપે છે. તે ભીમને મારીને બદલો લેવાનું પોતાનું પ્રયોજન બતાવે છે. .કિર્મીર અને ભીમ વચ્ચે યુદ્ધ થાય છે અને ભીમ કિર્મીરનો વધ કરે છે. આ તમામ વૃત્તાંત વિદુર અને ધૃતરાષ્યના સંવાદ દરમિયાન વિદુરના મુખેથી થયેલાં વર્ણનરૂપે મહાભારતમાં આલેખિત છે. આ પર્વના છેલ્લા શ્લોક માં વૈશમ્પાયન જનમેજયને સંબોધીને કહે છે, કે કિર્મીરવધ સાંભળીને ધૃતરાષ્ટ્ર નિશ્વાસ નાખે છે.
પાંડવો દ્વૈતવનમાં પરત ફરે છે. એક દિવસ ભીમસેનને સર્પ બનેલા નહુષનો સામનો કરવો પડે છે. સર્પ તેમને પોતાના ભરડામાં લઈ લે છે. ઘણા સમય પર્યંત ભીમ પરત ન ફરતાં યુધિષ્ઠિર તેમને શોધવા આવે છે અને નહુષને વિનંતી કરે છે કે તેઓ ભીમસેનને છોડી દે. આ વાદ-વિવાદમાં નહુષ જણાવે છે કે તે પૂર્વ જન્મે પાંડવોનો પૂર્વજ રાજા નહુષ હતો. પરંતુ ઐશ્વર્યના મદમાં તેમણે બ્રાહ્મણો પાસે ભાત ભાતના દાસકર્મ કરાવ્યાં, તેથી અગત્સ્ય ઋષિએ તેમને સાપ બનાવી દીધા પરંતુ તેમની જ કૃપાથી તેમની યાદશક્તિ હજુ પણ અકબંધ હતી. પછી નહુષ કહે છે કે જો યુધિષ્ઠિર તેમના પ્રશ્નોના જવાબ સાચા આપશે તો તેઓ ભીમને મુક્ત કરી દેશે. યુધિષ્ઠિર તમામ જ્ઞાનવર્ધક પ્રશ્નોના જવાબ આપે છે. યુધિષ્ઠિરના પ્રભાવથી નહુષને પણ તેઓ શાપિત અવસ્થામાંથી મુક્તિ અપાવે છે.
અર્જુને ચાર વર્ષ ઉપરાંત પરત આવવાની વાત કરી હતી તે સમય નજીક આવતાં તેઓએ મળવા માટે નિશ્ચિત કરેલ સ્થાન હિમાલય પર જાય છે. ત્યાં વૃષપર્વા ઋષિના આશ્રમમાં થોડો સમય રહીને આર્ષ્ટિષેણ ઋષિના આશ્રમે પહોંચે છે. આસપાસ રહેતા ગંધર્વ, યક્ષ, રાક્ષસો સાથે ગન્ધર્વમાદન પર્વત પર ભીમનું યુદ્ધ થાય છે અને તે રાક્ષસોનો નાશ કરે છે અને અમુક રાક્ષસો ભાગી જાય છે. બચી ગયેલા યક્ષ, ગંધર્વો અને રાક્ષસો સૌ કુબેર પાસે જઈને સહાય માગે છે. કુબેર તેમની સાથે ગન્ધર્વમાદન પર્વત પર આવે છે. સૌ માને છે કે કુબેર ગુસ્સે થશે પરંતુ તેથી વિપરીત કુબેર કહે છે કે આજે આ યક્ષ રાક્ષસોનો સંહાર થવાથી તેઓ પોતે ખુશ છે કારણકે આના કારણે તેમને અગત્સ્ય ઋષિએ આપેલા એક શ્રાપનું નિવારણ થયું છે. ત્યારબાદ કુબેર પરત પોતાના નિવાસસ્થાને જાય છે.
ત્યારે વિદુર ધૃતરાષ્ટ્રને સલાહ આપે છે કે તેઓ યુધિષ્ઠિરને પાછા બોલાવે અને તેમને તેમનું રાજ્ય પાછું આપે. વળી, દુર્યોધન, કર્ણ, શકુનિ અને દુઃશાસન ભરી સભામાં દ્રૌપદીની માફી માગે. ધૃતરાષ્ટ્ર આ પ્રસ્તાવ ઠુકરાવે છે, તેથી વિદુર ત્યાંથી પાંડવો સાથે જોડાય છે, પરંતુ પછી ધૃતરાષ્ટ્રને વિદુરને કાઢી મૂક્યાનો પશ્ચાતાપ થતાં તે સઞ્જયને વનમાં જઈને વિદુરને પરત લઈ આવવા કહે છે. વિદુર ફરીથી હાસ્તિનાપુર પરત ફરે છે. વેદ વ્યાસ ધૃતરાષ્ટ્રને પાંડવો સાથે શાંતિ કરવા સલાહ આપે છે; મૈત્રેય દુર્યોધનને સલાહ આપવા આવે છે કે તે યુધિષ્ઠિર સાથે સંધિ કરે, પરંતુ તે દુર્યોધન તેમનો અનાદર કરે છે, આખરે મૈત્રેય તેને ભીમના હાથે મરવાનો શ્રાપ આપે છે.
યુધિષ્ઠિર તેની જુગારની સમસ્યા પર પસ્તાવો કરે છે અને પોતાને પૃથ્વી પરનો સૌથી દુ:ખી વ્યક્તિ જાહેર કરે છે. બૃહદશ્વ તેમને નલ અને દમયંતીનું આખ્યાન સંભળાવે છે. વાર્તા સાથે સાંત્વના આપે છે, આપની આસપાસ તો આપના અનુજ, બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ સૌ છે, પણ કલિપ્રભાવમાં રાજા નલ જુગારમાં પુષ્કર સામે સર્વસ્વ હારીને વનવાસ સ્વીકારે છે ત્યારે તેમની સાથે કાંઈ નથી હોતું. નલ અને દમયંતી અલગ થઈ જાય છે. દમયંતી તેના પિતાના રાજ્યમાંથી ભાગી જાય છે. જો કે, આ ઉપાખ્યાન સુખાંત છે, કે નલ પોતાનું ખોયેલું રાજ્ય પરત મેળવે છે અને નલ અને દમયંતી નલે પુષ્કરમાંથી પોતાનું રાજ્ય પાછું મેળવ્યું. દમયંતી અને નાલ રાજ્ય સંભાળે છે અને સુખેથી જીવે છે. વાર્તા યુધિષ્ઠિરને દ્યૂતક્રીડામાં જે બન્યું તેમાંથી ભવિષ્ય પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા પ્રેરિત કરે છે.
એક રાત્રે યુધિષ્ઠિરના સ્વપ્નમાં હિંસક પશુઓ આવે છે અને કરુણ વિલાપ કરે છે. યુધિષ્ઠિર દ્વારા કારણ પૂછતાં તેઓ કહે છે કે તમે પાંચે ય શૂરવીર ભાઈઓના કારણે અમારી વસ્તી ઘટી રહી છે, ક્યાંક અમારી પ્રજાતિ લુપ્ત ન થઈ જાય તેમની ચિંતામાં અમે વિલાપ કરીએ છીએ, માટે જો તમે અમારા હિત કાજે અહીંથી અન્ય સ્થાને નિવાસ કરો તો સારું. બીજે દિવસે તમામ ભાઈઓને અને દ્રૌપદીને યુધિષ્ઠિર આ વાત કરે છે. યુધિષ્ઠિર તારણ આપે છે કે તમામ જીવોનું કલ્યાણ સુનિશ્ચિત કરવું એ તેમનો ધર્મ છે. તમામ તેમની સાથે સહમત થાય છે કે તેમણે નિવાસસ્થાન બદલવું જોઈએ. આમ તેઓ ફરી દ્વૈતવન નામના સરોવરથી કામ્યક વન જઈ ત્યાં નિવાસ કરે છે.
વન પર્વ સદાચાર અને નૈતિકતાનો ઉપદેશ આપે છે. તેમાં અર્જુન, યુધિષ્ઠિર અને ભીમની અનેક દંતકથાઓ છે. નહુષ નામના સર્પ અને યુધિષ્ઠિરની કથા આવે છે. નહુષ પણ ચંદ્રવંશી રાજા હતા જે કાર્યકારી ઇંદ્ર તરીકે કામ કરતા હોય છે, ત્યારે અગત્સ્ય ઋષિના શ્રાપ ને કારણે સર્પ બની ગયા હોય છે. આજ પર્વમાં "ઔશીનર અને બાજ"ની વાર્તા કહેવામાં આવી છે. ઔશીનરનું નામ શિબિ હતું તે શિબિના નામે પણ જાણીતા છે. તે ઉશીનર રાજાના પુત્ર હોવાથી તેમનો ઔશીનર તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. "નળ અને દમયંતી"ની તથા "સાવિત્રી અને સત્યવાન"ની પ્રેમકથાઓ પણ આ જ પર્વમાં સામેલ છે.
થોડા સમય પછી અર્જુનનું આગમન થાય છે. દેવરાજ ઇન્દ્ર પણ ત્યાં આવે છે અને સૌને આશીર્વાદ આપી સ્વર્ગલોક પરત ફરે છે. અર્જુન આ પાંચ વર્ષની બધી વાતો કરે છે. તેમાં પાતાલલોકમાં અર્જુન અને નિવાતકવચોનું યુદ્ધ થયું તેની પણ કથા છે. યુધિષ્ઠિર દિવ્યાસ્ત્રોનાં દર્શન કરવાની ઇચ્છા કરે છે, અર્જુનને તેનું પ્રદર્શન કરતાં નારદમુનિ રોકે છે કે દિવ્યાસ્ત્રોને તેનુમ અનિવાર્ય કામ હોય તો જ હાજર કરવા જોઈએ.
શ્રી કૃષ્ણ કહે છે કે જો હું આનર્તદેશ (ઉત્તર ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્ર, જેની રાજધાની દ્વારવતી દ્વારકા અને મુખ્ય નગર આનર્તપુર હતું) કે તેની આસપાસમાં ક્યાંક હોત, તો વગર આમંત્રણે પણ દ્યૂતકક્ષમાં આવીને ધૃતરાષ્ટ્રને સમજાવત કે તેઓ દ્યૂત રોકે, તેથી તમે રાજ્યથી વંઞ્ચિત ન થાત. યુધિષ્ઠિરની જુગારની આદતની ટીકા કરતાં કહે છે કે, દ્યૂત તે ચાર પાપોમાંથી એક છે જે માણસને બરબાદ કરે છે.
તદપશ્ચાત્ ઘટોત્કચ અને અન્ય રાક્ષસોની મદદથી યાત્રા પુરી કરીને યુધિષ્ઠિર અને તેમના ભાઈઓ પરત કામ્યક વન આવે છે અને ત્યાં નિવાસ કરે છે. જટાસુર નામનો એક રાક્ષસ તેમની સાથે બ્રાહ્મણના સ્વાંગમાં રહે છે અને ભીમસેનની અનુપસ્થિતિમાં યુધિષ્ઠિર, નકુલ, સહદેવ અને પાંચાલીને પોતાના સકંજામાં લઈ લે છે. ભીમસેન આવીને મુક્ત કરાવે છે અને જટાસુરનો વધ કરે છે.
આ જ પર્વમાં નિન્દિત જન્મ, નિન્દિત દાન, દાનપાત્રતા શ્રાદ્ધમાં ગ્રાહ્ય અને અગ્રાહ્ય બ્રાહ્મણ, અતિથિ સત્કાર, વાણીશુદ્ધિ, ગાયત્રી મંત્ર, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ, ઇત્યાદિ ગુણોનું વિસ્તારથી વિવેચન પણ માર્કણ્ડેય મુનિ કરે છે. તેઓ બ્રહ્માની ઉત્પત્તિ, વિષ્ણુ ભગવાન દ્વારા મધુ-કૈટભનો વધ, ધુન્ધુની તપસ્યા, આ પર્વમાં બૃહસ્પતિ અને સ્કંદની કથા વિસ્તારથી આપી છે.
આરણ્યક પર્વના નામ પરથી સ્પષ્ટ છે તેમ તેમાં પાંડવોના બાર વર્ષના વનવાસની કથા છે. વનવાસ દરમ્યાનની ઝીણામાં ઝીણી ઘટનાઓનું વિવરણ આ પર્વમાં સામેલ છે. આ પર્વ ફિલસૂફીના દૃષ્ટિકોણથી ખૂબ અગત્યનો છે. આ પર્વમાં પાંડવો જીવનના મહત્વના પાઠ ભણે છે.
આ પર્વમાં સત્યભામાએ દ્રૌપદીને કૃષ્ણના પ્રેમને કેવી રીતે જીતી શકાય તેની સલાહ માંગી. દ્રૌપદીએ પત્નીની ફરજો સમજાવી.
આરણ્યકપર્વ ભારતીય મહાકાવ્ય મહાભારતના અઢાર પર્વોમાંનો ત્રીજો પર્વ છે. તેને વન પર્વ પણ કહેવાય છે. આરણ્યક પર્વના ૨૨ ઉપપર્વોમાં કુલ ૩૧૫ પ્રકરણો છે.
આ ગુફાઓ ત્રણ હરોળમાં ગોઠવાયેલી છે; ઉત્તર તરફની દક્ષિણમુખી પ્રથમ હરોળ, પ્રથમ હરોળની પૂર્વ છેડેથી દક્ષિણ દિશા તરફ ફેલાયલી બીજી હરોળ અને ત્રીજી હરોળ પશ્ચિમ-ઉત્તર-પશ્ચિમમાં દિશામાં બીજી હરોળની પાછળ આવેલી છે. બીજી હરોળમાં આદિ કાળના સપાટ-છતવાળી ચૈત્ય ગુફા છે જેની બંને બાજુ સરળ ગોખલા છે તેની ઉત્તર અને પૂર્વમાં વધારાના ગોખલા છે.
બાવા પ્યારા ગુફાઓ અથવા બાબા પ્યારેની ગુફાઓ એક પ્રાચીન માનવસર્જિત ગુફાઓ છે. આ ગુફાઓ ભારતના ગુજરાત રાજ્યના જુનાગઢના પૂર્વ ભાગમાં સ્થિત જુનાગઢ બૌદ્ધ ગુફા જૂથનો એક ભાગ છે. બાવા પ્યારા ગુફાઓમાં બૌદ્ધ અને જૈન બંને ધર્મોની કળા કારીગિરી જોવા મળે છે.
ગોળ ગધેડાના મેળામાં આદિવાસી સિવાયના અન્ય સમાજના લોકો પણ જોવા મળે છે. આ પ્રસંગે મેળાના મેદાનની મધ્યમાં ૨૦થી ૨૫ ફૂટ ઊંચા લાકડાનો સમક્ષિતિજ લાંબો થાંભલો ઉભો કરવામાં આવે છે,જેના ઉપર કાણાં પાડી માણસ ઉભો રહી શકે તેવી રીતે ચાર પાંચ ફૂટના બે આડા લાકડાના પાટિયા ગોઠવવામાં આવે છે. અને થાંભલાની ટોચ પર ગોળની એક પોટલી લટકાવવામાં છે. આ થાંભલાની આજુબાજુ કુંવારી કન્યાઓ હાથમાં વાંસની સોટીઓ લઈને ઢોલના તાલે ગીતો ગાતી ગોળાકારમાં નૃત્ય કરે છે. ત્યારે કન્યાઓના આ ટોળાની વચ્ચેથી બે-ત્રણ યુવાનો થાંભલા પર ચઠવાનો પ્રયત્ન કરે છે. થાંભલા પર ચડનાર યુવાનોને પેલી યુવતીઓ સોટીઓ વડે માર મારે છે છતાં પણ સોટીઓનો માર ખાઈ ને પણ કોઈ હોંશિયાર યુવાન થાંભલા ઉપર ચડી જાય છે. અને ટોચ ઉપર બાંધેલી ગોળની પોટલી લઇ લે છે. તે પોટલીમાંનો ગોળ ખાય છે અને નીચે પણ ચારેબાજુ વેરે છે. પછી કોઈને ખ્યાલ ન આવે તે રીતે નીચે કુદી પડે છે.
ગોળ ગધેડાનો મેળો હોળી પછીના પાંચમા, સાતમા કે બારમા દિવસે ગરબાડા તાલુકાના જેસાવાડા ગામે જાહેર મેદાનમાં મેળો ભરાય છે. આ મેળામાં આજુબાજુના વિસ્તારમાંથી હજારો લોકો ઢોલ વગાડતાં અને આનંદથી નાચતાં-ગાતાં આવે છે.
ગોળ ગધેડાનો મેળો હોળીના તહેવાર પછી દાહોદ જિલ્લાના આદિવાસી વિસ્તારોમાં યોજાય છે. આ મેળામાં યુવાન યુવક-યુવતીઓ પોતાના મનપસંદ સાથીદારને પસંદ કરી તેમની સાથે લગ્ન કરતાં હોય છે.
તેમની સૈન્ય સિદ્ધિઓ ઉપરાંત, લોર્ડ માઉન્ટબેટને બ્રિટિશ ભારતના ડિકોલોનાઇઝેશનમાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી હતી. ભારતના છેલ્લા વાઇસરોય તરીકે, તેમને 1947માં સત્તાના હસ્તાંતરણ અને ભારત અને પાકિસ્તાનમાં ભારતના વિભાજનની દેખરેખની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી. વિભાજનને કારણે વ્યાપક હિંસા અને સામૂહિક સ્થળાંતર થયું, જેના પરિણામે જીવનનું દુ:ખદ નુકશાન થયું અને લાખો લોકો ઉથલાવી ગયા. લોકો વિશાળ પડકારો હોવા છતાં, માઉન્ટબેટને સત્તાના હસ્તાંતરણને સરળ બનાવવા માટે ખંતપૂર્વક કામ કર્યું અને સ્વતંત્રતા પ્રાપ્ત થયા પછી ભારત છોડી દીધું.
લોર્ડ માઉન્ટબેટન, જેને લુઈસ માઉન્ટબેટન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે બ્રિટિશ ઈતિહાસમાં એક અગ્રણી વ્યક્તિ હતા, જેમણે 20મી સદીની ઘટનાઓને આકાર આપવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેનો જન્મ 25 જૂન, 1900ના રોજ થયો હતો અને તે બ્રિટિશ શાહી પરિવારના સભ્ય હતા, રાણી વિક્ટોરિયાના પ્રપૌત્ર હતા. તેમના સમગ્ર જીવન દરમિયાન, લોર્ડ માઉન્ટબેટન વિવિધ લશ્કરી, રાજકીય અને રાજદ્વારી પ્રયાસોમાં સામેલ હતા.
બંને વિશ્વયુદ્ધોમાં સેવા આપતા માઉન્ટબેટનની નૌકાદળની એક વિશિષ્ટ કારકિર્દી હતી. બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન, તેમણે મહત્વપૂર્ણ નૌકાદળના આદેશો સંભાળ્યા હતા, અને તેમની વ્યૂહાત્મક કુશળતાને ખૂબ જ માનવામાં આવતું હતું. વિવિધ લશ્કરી કામગીરીમાં તેમની સફળતાએ તેમને એડમિરલ ઓફ ધ ફ્લીટનું બિરુદ મેળવ્યું. યુદ્ધ પછી, તેણે બ્રિટિશ સૈન્ય અને સંરક્ષણ વ્યૂહરચનામાં યોગદાન આપવાનું ચાલુ રાખ્યું.
ભારતમાં માઉન્ટબેટનનો વારસો મિશ્રિત છે, જેમાં કેટલાક પડકારજનક પરિસ્થિતિમાં નેવિગેટ કરવાના તેમના પ્રયાસોની પ્રશંસા કરે છે, જ્યારે અન્ય હિંસા અને વિસ્થાપન તરફ દોરી જતા વિભાજન દરમિયાન લીધેલા નિર્ણયોની ટીકા કરે છે. તેમ છતાં, ભારતની સ્વતંત્રતા અને વિભાજનમાં તેમની ભૂમિકા ઇતિહાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ પ્રકરણ બની રહી છે.
ઓક્ટોબર ૧૯૮૧માં જેક લેંગની વિનંતીથી મૌરિસ ફ્લુરેટ ફ્રાન્સીસી સંસ્કૃતિ મંત્રાલયમાં નૃત્ય અને સંગીતના નિર્દેશક બન્યા હતા. તેમણે તેમના સંગીતના અભ્યાસ અને તેની ઉત્ક્રાંતિના અનુભવો "સંગીત બધે જ અને સંગીત કાર્યક્રમો ક્યાંય નહીં" સૂત્ર દ્વારા લાગુ કર્યા. જ્યારે તેમણે ૧૯૮૨માં ફ્રેન્ચોની સાંસ્કૃતિક ટેવો પરના એક અભ્યાસમાં શોધી કાઢ્યું કે બેમાંથી એક યુવાન વ્યક્તિ, પાંચ મિલિયન લોકો, એક સંગીતનું વાદ્ય વગાડે છે, ત્યારે તેમણે લોકોને શેરીઓમાં બહાર લાવવાના માર્ગનું સ્વપ્ન જોવાનું શરૂ કર્યું. તે સૌપ્રથમ ૧૯૮૨માં પેરિસમાં ફેટે દ લા મ્યુઝીક ઉજવણી બન્યું હતું.
કલાપ્રેમી અને વ્યાવસાયિક સંગીતકારોને "ફેટ્સ દે લા મ્યુઝિક" ના સૂત્ર હેઠળ શેરીઓમાં જીવંત કાર્યક્રમ આપવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે.
ઘણા નિ:શુલ્ક સંગીત જલસાઓનું આયોજન કરવામાં આવે છે, જે સંગીતની તમામ શૈલીઓને લોકો માટે સુલભ બનાવે છે. પેરિસમાં સત્તાવાર ફેટે દ લા મ્યુઝીક સંસ્થા દ્વારા મંજૂર કરવામાં આવેલી બે ચેતવણીઓ એ છે કે તમામ કોન્સર્ટ લોકો માટે નિઃશુલ્ક હોવી જોઈએ, અને તમામ કલાકારો તેમનો સમય નિઃશુલ્ક દાનમાં આપે છે. આ મોટાભાગના ભાગ લેનારા શહેરો માટે પણ લાગુ પડે છે.
વિશ્વ સંગીત દિવસ અથવા ફેટે દ લા મ્યુઝીક એ સંગીતની વાર્ષિક ઉજવણી છે જે ૨૧ જૂનના રોજ યોજાય છે. સંગીત દિવસ પર, નાગરિકો અને રહેવાસીઓને તેમના પડોશમાં અથવા જાહેર જગ્યાઓ અને ઉદ્યાનોમાં સંગીત વગાડવા વિનંતી કરવામાં આવે છે. મફત સંગીત કાર્યક્રમો નું પણ આયોજન કરવામાં આવે છે.
ત્યારથી, આ તહેવાર એક આંતરરાષ્ટ્રીય ઉજવણી બની ગઈ છે, જે એક જ દિવસે ભારત, જર્મની, ઇટાલી, ગ્રીસ, રશિયા, ઓસ્ટ્રેલિયા, પેરુ, બ્રાઝિલ, ઇક્વાડોર, મેક્સિકો, કેનેડા, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, યુકે અને જાપાન સહિત ૧૨૦ દેશોના ૭૦૦ થી વધુ શહેરોમાં ઉજવવામાં આવે છે.
ઉનાળાના અયનકાળના દિવસે સૌપ્રથમ આખા દિવસની સંગીતમય ઉજવણીની શરૂઆત ૧૯૮૨માં પેરિસમાં જેક લેંગ, જે ફ્રાન્સના તત્કાલીન સંસ્કૃતિ પ્રધાન હતા, તેમજ મોરિસ ફ્લ્યુરેટ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. સંગીત દિવસ પછીથી વિશ્વના ૧૨૦ દેશોમાં ઉજવવામાં આવ્યો.
તેઓ ૧૯૩૨માં પુણેની પ્રાયોગિક રહેણાંક શાળામાં જોડાયા હતા, જ્યાં તેમના સહપાઠી ઇન્દિરા નહેરુ સાથે મિત્રતા થઈ હતી. બાદમાં તેઓ બોમ્બે રહેવા ગયા. તેઓ ૧૯૩૦ના દાયકામાં ડાબેરી વિદ્યાર્થી ચળવળમાં ખૂબ જ સક્રીય થયા હતા આથી તેમના પિતાએ તેમને દવાનો અભ્યાસ કરવા માટે ઇંગ્લેન્ડ મોકલી દીધા હતા. અહીં પણ તેમણે થોડા જ સમયમાં ઇન્ડિયા હાઉસમાં અવારનવાર આવવાનું શરૂ કર્યું, કૃષ્ણ મેનન અને તેમના યુવાન 'ફ્રી ઇન્ડિયા' સહયોગીઓ સાથે મુલાકાત કરી અને સ્પેનિશ ગૃહયુદ્ધ માટે ભંડોળ એકત્ર કરવા માટે એક નૃત્ય મંડળીમાં પણ જોડાયા. પરંતુ થોડા જ સમયમાં યુરોપમાં બીજું વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થઈ રહ્યું હોવાથી તેમના પિતાએ તેમને પરત બોલાવી લીધાં. આમ, તેમની સંભવિત તબીબી કારકિર્દીનો અંત આવ્યો.
તેઓ ઉત્તરાખંડના અલ્મોડાથી ૩ કિમી દૂર સિમ્તોલા ખાતે ઉદય શંકરના 'ઉદય શંકર ઇન્ડિયા કલ્ચરલ સેન્ટર'માં જોડાયા હતા અને એક શિક્ષક પાસેથી ભરત મુનિના નાટ્યશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યો હતો. ૧૯૪૨ માં આ સેન્ટર બંધ થતું ત્યાં સુધી તેઓ ત્યાં જ રહ્યા. ત્યારબાદ તરત જ તેઓ તેમની યુવાન બહેનો દિના પાઠક અને તરલા ગાંધી સાથે મુંબઈમાં ભારતીય જન નાટ્યસંઘ ની નૃત્ય શાખા લિટલ બેલે ટ્રુપના પૂર્ણકાલીન સભ્ય બન્યા. આ બેલે મંડળીએ ૧૯૫૦ના દાયકામાં રવિશંકર, શાંતિ વર્ધન અને અન્ય કલાકારો સાથે ભારતની મુસાફરી કરી આધુનિક ભારતીય ડાન્સ થિયેટર અને સંગીતમાં નામના મેળવી. મુંબઈમાં ગુજરાતી રંગભૂમિના પુનરુત્થાનમાં આ ત્રણે બહેનો ઘણા વર્ષો સુધી સામેલ હતી.
તેઓ ભારતીય જન નાટ્યસંઘ )ની કેન્દ્રીય મંડળીના સ્થાપક-સભ્ય હતા અને ૧૯૫૦ના દાયકામાં વ્યાપકપણે દેશનો પ્રવાસ કર્યો હતો. એક નાટ્યકાર તરીકે તેમને પ્રાચીન ભારતીય નાટક ખાસ કરીને સંસ્કૃત નાટક અને લોક રંગભૂમિને આધુનિક ભારતીય રંગભૂમિમાં પુનર્જીવિત કરનારા પ્રારંભિક પ્રણેતા તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે. રઝિયા સુલતાન અને જસ્મા ઓડણ એ તેમના સૌથી નોંધપાત્ર નાટકો છે. જસ્મા ઓડણ એ સત્તી પ્રથા પરનું ગુજરાતી દંતકથા પર આધારિત નાટક છે, જે ગુજરાતી ભવાઈ શૈલીમાં નિર્માણ કરાયું છે અને સમકાલીન ભારતીય રંગભૂમિમાં સીમાચિહ્નરૂપ બની ગયું છે. તેમના બહેન દીના ગાંધી સાથેનું 'મૈના ગુર્જરી' આજે પણ સૌથી લોકપ્રિય ભાવાઈઓમાંનું એક છે.
શાન્તા કાલિદાસ ગાંધી ભારતીય રંગભૂમિ દિગ્દર્શક, નૃત્યાંગના અને નાટ્યકાર હતા. તેઓ ભારતીય સામ્યવાદી પક્ષની સાંસ્કૃતિક પાંખ આઇપીટીએ સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલા હતા. તેમણે ૧૯૩૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં ઇન્દિરા ગાંધી સાથે રહેણાંક શાળામાં અભ્યાસ કર્યો હતો. તેમને ૧૯૮૪માં પદ્મશ્રી પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. તેઓ ૧૯૮૨-૮૪ દરમિયાન નેશનલ સ્કૂલ ઓફ ડ્રામાના અધ્યક્ષપદે પણ રહ્યા હતા.
નાટકો ઉપરાંત તેમણે ગુજરાતીમાં એક ટૂંકી વાર્તા સંગ્રહ ઉગતા છોડ અને નવલકથા અવિનાશ લખી હતી. તેમના પુસ્તક ગુજરાતને પગલે પગલે માં પ્રાચીન અને આધુનિક મહિલાઓના રેખાચિત્રો સામેલ છે.
મહામસ્તકાભિષેક જૈન પ્રતિમાઓ ની મોટા પાયા પર કરવામાં આવતી ધાર્મિક વિધી છે. જેને અભિષેક તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.આમાં ભારતના કર્ણાટકના શ્રવણબેલાગોલામાં સ્થિત બાહુબલી ગોમટેશ્વર પ્રતિમાનો અભિષેક સૌથી પ્રખ્યાત છે. દર ૧૨ વર્ષે એકવાર આયોજિત થતો આ એક મહત્વપૂર્ણ જૈન તહેવાર છે. તે પ્રાચીન અને સંયુક્ત જૈન પરંપરાનો અભિન્ન ભાગ છે. આ તહેવારમાં સિદ્ધ બાહુબલીની ઊંચી એક અખંડ પત્થરમાંથી બનેલ મૂર્તિનો અભિષેક કરવામાં આવે છે. પ્રતિમાનો છેલ્લો અભિષેક ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૮ માં થયો હતો, અને આગામી સમારોહ ૨૦૩૦ માં યોજાનાર છે. ઈ.સ.૨૦૧૮ માં થયેલો અભિષેક, ૯૮૧થી શરૂ થયેલ શ્રેણીમાં ૮૮મો અભિષેક હતો. ૨૧મી સદીનો આ બીજો મહામસ્તકાભિષેક છે. આ સમારંભમાં અસંખ્ય જૈન તપસ્વીઓ દ્વારા અનુષ્ઠાન કરાય એવી અપેક્ષા છે. ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૮ નો પ્રસંગ જે ૧૭ થી ૨૫ ફેબ્રુઆરી દરમિયાન યોજાયો તે શ્રવણબેલાગોડાના ચારુકીર્તિ ભટ્ટારકા સ્વામીજીના નેતૃત્વમાં યોજાયો હતો.