polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
મિથિલાના મહત્વને સમજાવતા, વૃદ્ધાવસ્થા પુરાણના મિથિલા-મહાત્મ્ય વિભાગ જણાવે છે કે ગંગા અને હિમાલયની વચ્ચે 15 નદીઓનો સમાવેશ કરેલો અંતિમ પવિત્ર બાણ છે. આ તીર મિથિલા સીતાની નિમિકાનન છે, જ્ ાનનું ક્ષેત્ર છે અને કૃપાની પાછળ છે. જાણો કે આ જન્મસ્થળ મિથિલા નિર્દોષ અને નિર્દોષ છે. તે રામ અને મંગલદાયિનીને આનંદદાયક છે. પ્રયાગ વગેરે તીર્થસ્થળોમાં યોગ્યતા આપવા જઈ રહ્યા છે પણ તે રામને પાત્ર નથી; પરંતુ આ મિથિલા ચોક્કસપણે રામને રાજી કરવાના તમામ પ્રકારોમાં વિશેષ છે. જેમ વિશ્વના શહેરને કારણે અયોધ્યા એક સ્વરૂપ છે, તેવી જ રીતે મિથિલા પણ બધા આનંદનું કારણ છે. તેથી મહર્ષિગ્ન તમામ પરીગ્રહોને છોડીને રામની ઉપાસના માટે અહીં રહે છે. શ્રીસાવિત્રી અને શ્રીગૌરી જેવી દેવ-શક્તિઓએ આ જન્મ લીધો. આ મિથિલા પોતે સર્વેશ્વરેશ્વરી શ્રીસિતા જીનું જન્મસ્થળ છે, જે નિષ્ઠાપૂર્વક નિવાસ કરીને તમામ સિદ્ધિઓ આપશે.
મિથિ સાથે સંકળાયેલું છે. આ ગ્રંથોમાં દરેક જગ્યાએ એક દંતકથા છે કે મિમિનો જન્મ નિમિના મૃત શરીરના મંથનથી થયો છે. વાલ્મિકી રામાયણમાં મિથિના વંશનો
મૈથિલ તરીકે ઉલ્લેખ છે. જ્યારે પૌરાણિક ગ્રંથોમાં સ્પષ્ટપણે જણાવાયું છે કે મિથિ દ્વારા જ મિથિલાનો સમાધાન થાય છે. ઘણા ગ્રંથોમાં એવું કહેવામાં આવે છે કે તેનું નામ આપમેળે જન્મ લેવાને લીધે થયો છે, તે વિદેહ પિતા પાસેથી જન્મેલા કારણે તેને વૈદેહ કહેવાયો હતો અને મંથન થતાં તેમના જન્મના કારણે તેનું નામ મિથિ થઈ ગયું હતું. આ રીતે, તેમના દ્વારા શાસિત રાજ્યનું નામ વિધા અને મિથિલા માનવામાં આવ્યું છે. મહાભારતમાં, રાજ્યનું નામ 'મિથિલા' છે અને તેના શાસકોને 'વિદેહવંશિય' કહેવામાં આવે છે.
મહાભારતમાં, મગધ પછી, ઉત્તરમાં મિથિલાની સ્થિતિ માનવામાં આવે છે. શ્રી કૃષ્ણ, અર્જુન અને ભીમની મગધ યાત્રા વર્ણવતા, ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે કે સરયુ નદી પાર કર્યા પછી, પૂર્વ કોસલા ક્ષેત્રને પાર કરીને અને પછી મહાશોન, ગંડકી અને સદાનીરાને મિથિલા તરફ વળ્યા. એવું કહેવામાં આવે છે કે ફરી એકવાર ગંગા અને મહાશોનને મગધ તરફ ઓળંગી. આનાથી સ્પષ્ટ લાગે છે કે તે સમયે મગધની ઉત્તરમાં મિથિલાની સ્થિતિ ધ્યાનમાં લેવામાં આવી હતી. વાજજી પ્રદેશ નો સમાવેશ મિથિલામાં જ થયો હતો. મહાભારતના આ ઉલ્લેખમાં પણ, મિથિલાનો સરહદ વિસ્તાર પશ્ચિમમાં ગંડકી અને દક્ષિણમાં ગંગા સુધી અન્યત્ર સૂચવવામાં આવે છે.
મિથિલા પ્રાચીન ભારતમાં એક રાજ્ય હતું. મિથિલા હાલમાં એક સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્ર છે જેમાં બિહારનો તિરહુત, દરભંગા, મુંગેર, કોશી, પૂર્ણિયા અને ભાગલપુર વિભાગો અને ઝારખંડના સંથાલ પરગણા વિભાગો તેમજ નેપાળના તેરાઇ ક્ષેત્રનો ભાગ શામેલ છે. મિથિલાની લોકવાયકા ઘણી સદીઓથી ચાલે છે, જે ભારત અને ભારતની બહાર તેની બૌદ્ધિક પરંપરા માટે જાણીતી છે. મૈથિલી ભાષા આ ક્ષેત્રની મુખ્ય ભાષા છે. હિન્દુ ધાર્મિક ગ્રંથોમાં, આનો પ્રથમ સંકેત શતપથ બ્રાહ્મણમાંથી મળે છે અને વાલ્મીકી રામાયણમાં સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ મળે છે. મિથિલાનો ઉલ્લેખ મહાભારત, રામાયણ, પુરાણ અને જૈન અને બૌદ્ધ ગ્રંથોમાં છે.
વૃહદ્વિષ્ણુપુરાણના મિથિલા-મહાત્મમાં, મિથિલા અને તીરભુ્ક્તિ બંને નામ કહેવામાં આવે છે. મિથિલાના નામથી મિથિલા અને ઘણી નદીઓના તીર પર સ્થિત હોવાથી, તીરંદાજીને ભોગ માનવામાં આવે છે. આ પુસ્તકમાં, ગંગા અને હિમાલયની વચ્ચે સ્થિત મિથિલામાં મુખ્ય 15 નદીઓની સ્થિતિ ધ્યાનમાં લેવામાં આવી છે અને તેમના નામો પણ ગણાવાયા છે.
પૌરાણિક સંદર્ભો અનુસાર, મિથિલા આ ક્ષેત્રનું સૌથી પ્રાચીન નામ છે; તેને વિધા નામથી પણ સંબોધન કરવામાં આવ્યું છે. નામ તીરભુક્તિ પ્રાપ્ત કરેલા ઉલ્લેખ અનુસાર ખૂબ પાછળથી સાબિત થાય છે.
૧૮૭૫માં વડોદરા રાજ્યના તત્કાલીન ગાયકવાડી શાસકને બ્રિટીશ સરકાર દ્વારા પદભ્રષ્ટ કરાતાં ફડકેએ સરકાર વિરુદ્ધ ભાષણો આપવાના શરૂ કર્યાં. દુષ્કાળની ગંભીર પરિસ્થિતિમાં બ્રિટીશ સરકારના ઉદાસીન વલણને કારણે તેમને ડેક્કન ક્ષેત્રનો પ્રવાસ કરી લોકોને માતૃભૂમિની સ્વતંત્રતા માટે તૈયાર કર્યા. શિક્ષિત લોકોનું સમર્થન ન મળતાં તેમણે રામોશી જાતિના ૩૦૦થી વધુ લોકોને એકઠા કર્યાં. ફડકે પોતાનું સૈન્ય બનાવવા ઇચ્છતા હતા પરંતુ પૂરતા ભંડોળના અભાવે તેમણે સરકારી ખજાના પર લૂંટ ચલાવવાનું નક્કી કર્યું. તેમણે પહેલો છાપો પુના જિલ્લાના શિરુર તાલુકાના ઘાભારી ગામ પર કર્યો. ત્યાર પછી વાલ્હે, પલસ્પે જેવાં અન્ય ગામો પર પણ ચઢાઈ કરી. આ હુમલામાં તેમણે દુષ્કાળ પીડિતો માટે લગભગ ૪૦૦ રુપિયા એકઠા કર્યાં.
વાસુદેવ બળવંત ફડકે ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામના એક ક્રાંતિકારી હતા. તેઓ બ્રિટીશ રાજ દરમિયાન ખેડૂત વર્ગની દુર્દશાથી વ્યથિત હતા. તેમને દૃઢ વિશ્વાસ હતો કે સ્વરાજ જ ખેડૂતોને દયનીય સ્થિતિમાંથી ઉગારી શકે છે. તેમણે મહારાષ્ટ્રના કોળી, ભીલ અને ધાંગડ જાતિના લોકોને એકત્ર કરીને રામોશી નામનું એક સશસ્ત્ર ક્રાંતિકારી સંગઠન ઊભુ કર્યું હતું. આ સંગઠને બ્રિટીશ રાજને ઉખાડી ફેંકવા ધન પ્રાપ્તિ માટે સંપન્ન અંગ્રેજ વ્યવસાયીઓ પર છાપા મારવાનું શરૂ કર્યું હતું.
આ દરમિયાન ફડકેના મુખ્ય સમર્થક રામોશી નેતા દૌલતરાવ નાયક પશ્ચિમી તટ પર કોંકણ ક્ષેત્ર તરફ આગળ વધી રહ્યા હતા. ૧૦–૧૧ મે ૧૮૭૯ના રોજ તેઓએ પલસ્પે અને ચિખલી પર છાપો મારી દોઢ લાખ રૂપિયા એકઠા કરી પરત ફરી રહ્યા હતા ત્યારે મેજર ડેનિયલે તેમની ગોળી મારી હત્યા કરી નાખી. આ ઘટનાથી તેમની વિદ્રોહ ગતિવિધિઓ પર ફટકો પડ્યો અને તેઓ દક્ષિણના શ્રી શૈલા મલ્લિકાર્જુન તીર્થ તરફ પ્રયાણ કરવા મજબૂર બન્યા. ફડકેએ દક્ષિણમાં નવેસરથી ૫૦૦ લોકોને એકઠા કરી સૈન્ય પ્રવૃત્તિઓ શરૂ કરી.
ફડકેની યોજના બ્રિટીશરો વિરુદ્ધ રાષ્ટ્રવ્યાપી હુમલાઓનું આયોજન કરવાની હતી પરંતુ તે બહુ સફળ ન થયા. બ્રિટીશ સરકારે તેમના માથે ઇનામ જાહેર કર્યું બદલામાં ફડકેએ પણ મુંબઈના રાજ્યપાલ માટે ઇનામ જાહેર કર્યું હતુમ્. ઘનોર ગામ પાસે તેમનો બ્રિટીશ સેના સાથે સીધો મુકાબલો થયા બાદ તેઓ હૈદરાબાદ ચાલ્યા ગયા. હૈદરાબાદ નિઝામના પોલીસ આયુક્ત અધિકારી વિલિયમ ડેનિયલે ૨૦ જુલાઈ ૧૮૭૯ના રોજ એક સૈન્ય અભિયાનમાં ફડકેની ધરપકડ કરી.
૧૮૬૦માં ફડકેએ સમાજ સુધારક અને ક્રાંતિકારી લક્ષ્મણ નરહર ઇન્દાપુરકર અને વામન પ્રભાકર ભાવે સાથે મળીને પૂના નેટીવ ઇન્સ્ટીટ્યુશન ની સ્થાપના કરી જે બાદમાં મહારાષ્ટ્ર એજ્યુકેશન સોસાયટી તરીકે ઓળખાઈ. વર્તમાનમાં મહારાષ્ટ્ર એજ્યુકેશન સોસાયટી અંતર્ગત ૭૭થી પણ વધુ શિક્ષણ સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે.
૧૬૪૫ માં, શાંતિદાસ દ્વારા બંધાવાયેલા ચિંતામણી પાર્શ્વનાથ મંદિરને તે કાળના ગુજરાતના પ્રધાન રાજકુમાર ઔરંગઝેબે ક્ષતિ પહોંચાડી હતી. ફ્રેન્ચ પ્રવાસી જીન ડી થેવેનોટ ના જણાવ્યા અનુસાર, ઔરંગઝેબે મંદિરના પ્રાંગણમાં એક ગાયની હત્યા કરી, મંદિરની બધી મૂર્તિઓના નાકનો નાશ કર્યો અને પછી તે સ્થાનને ક્વાવલ-ઉલ-ઇસ્લામ નામની મસ્જિદમાં પરિવર્તિત કર્યું. શાંતિદાસે ઔરંગઝેબના પિતા સમ્રાટ શાહજહાંને ફરિયાદ કરી. ૧૬૪૮માં, બાદશાહે એક ફરમાન જાહેર કર્યું હતું કે આ ઈમારત શાંતિદાસને સોંપી દેવી, અને મેહરાબ અને બાકીની મૂળ ઈમારતની વચ્ચે દિવાલ ઊભી કરવી જોઈએ. તેણે એ પણ જાહેર કર્યુ કે મસ્જિદના પરિસરમાં રહેતા મુસ્લિમ ફકીરોને દૂર કરવા જોઈએ, અને મંદિરથી દૂર લઈ જવામાં આવેલી સામગ્રીને ફરીથી સ્થાપિત કરવી જોઈએ.
અદાલતના રત્નકલાકાર તરીકે, શાંતિદાસનો મુઘલોના ઘરમાં પ્રવેશ હતો. આધુનિક જૈન પરંપરા ભારપૂર્વક જણાવે છે કે શાંતિદાસને બાદશાહ શાહજહાં દ્વારા મામા તરીકે સંબોધન કરતા હતા. જહાંગીર, શાહજહાં અને ઔરંગઝેબ જેવા મુઘલ સમ્રાટો દ્વારા જારી થયેલા ફરમાનો સૂચવે છે કે મુઘલ રાજ વંશ સાથે તેણે સારા સંબંધ જાળવી રાખ્યા હતા. એવું કહેવામાં આવે છે કે જહાંગીરે તેમને "નગરશેઠ" ની પદવી આપી હતી. જોકે મોગલ દરબાર સાથે તેના "વિશેષ સંબંધો" સંબંધિત દાવાઓને પુષ્ટિ આપે તેવા કોઈ માન્ય ઐતિહાસિક પુરાવા મળ્યા નથી.
બાદશાહ બન્યા પછી ઔરંગઝેબે વેપારી સમુદાયમાં શાંતિદાસના પ્રભાવને સ્વીકાર્યો. ૧૫૬૭માં શાહજહાંના પુત્ર મુરાદ બક્ષે શાંતિદાસને રૂ. ૫,૫૦,૦૦૦ રૂ ધીરવાની ફરજ પાડી. શાહજહાંનાં મૃત્યુ પછી ઔરંગઝેબે મુરાદને કેદ કરી લીધો. શાંતિદાસ નવા સમ્રાટથી સુરક્ષિત થઈ શક્યો, અને એક ફરમાન મેળવ્યું જે થકી શાહી દિવાન રહેમત ખાને તેમને ધીરાણની ચુકવણી રૂપે શાહી તિજોરીમાંથી ૧,૦૦,૦૦૦ રૂપિયા અપાવ્યા. એક ફરમાન મોકલીને ઔરંગઝેબે વેપારીઓ અને અન્ય રહેવાસીઓને સદ્ભાવનાને પહોંચાડવા કહ્યું.
શાંતિદાસ મોગલ રાજવી સહિત અમીર ખાનદાનોને ઝવેરાત વેચતા. સમ્રાટ જહાંગીર અને દારા શિકોહ પાસેથી મેળવેલા ફરમાનો સૂચવે છે કે તેમણે મુઘલ રાજ પરિવાર માટે ઝવેરાત આપતા હશે. ૧૬૩૯ માં, નૂર જહાંના ભાઈ અને મુમતાઝ મહલના પિતા અશફ ખાને શાંતિદાસ પાસેથી ઝવેરાતનો વિશાળ જથ્થો ખરીદ્યો હતો. તેના મૃત્યુ પછી, સમ્રાટ શાહજહાંએ એ ઝવેરાત પાછું લઈ અને નાણાં પરત કરવાની શાંતિદાસને ફરજ પાડી હતી.
શાંતિદાસ એક ધર્મનિષ્ઠ જૈન હતા જેમણે ગુજરાતી જૈન સમુદાયને ઉદારતાથી દાન આપ્યું. તેમણે સંઘો ચલાવવા અને જૈન મંદિરોના રક્ષણ માટે ઘણાં પૈસા ખર્ચ્યા. તેમણે સાધુઓને પાઠશાળાઓ સ્થાપવામાં મદદ કરી. સમકાલીન સંસ્કૃત દસ્તાવેજમાં જણાવાયું છે કે તેમણે હસ્તપ્રતો જાળવવામાં ખૂબ રસ લીધો, અને સાધુઓને સાહિત્ય વિકસાવવા પ્રોત્સાહિત કર્યા.
શાંતિદાસે લવિંગ જેવી વસ્તુઓના પણ યુરોપિયન કંપનીઓ , તેમજ પર્શિયન અને અરબી વેપારીઓ સાથે પણ વ્યાપાર કર્યા. સપ્ટેમ્બર ૧૬૩૫ માં, સુરત અને અમદાવાદથી આવતા શાંતિદાસ અને કેટલાક અન્ય વેપારીઓનો માલ અંગ્રેજ લૂંટારાઓએ લૂંટ્યો. અંગ્રેજોથી પોતાનું નુકસાન પાછું લાવવા માટે તેમણે રાજકીય વગ અને પ્રભાવનો ઉપયોગ કર્યો.
એક પૈસા ધીરનાર તરીકે તેઓ સૌથી વધુ પ્રભાવશાળી બન્યા. ભારતમાં ડચ ઇસ્ટ ઇંડિયા કંપની ને આપવામાં આવતી મોટાભાગની મૂડી શાંતિદાસ અને તેના નજીકના સાથી વીરજી વોરા તરફથી આવી હતી. આ વ્યાપાર સંબધથી તેમને ઉત્તમ નફો અને સોનાના સ્વરૂપમાં મજબૂત અને સતત વ્યાજની ચુકવણી પૂરી પડાતી, જેથી તે શ્રીમંત માણસ બની ગયા.
શાંતિદાસ ઝવેરી મારવાડ વિસ્તારના ઓશવાળ જૈન હતા. તેમના પિતા સહસ્ત્ર કિરણ ૧૬ મી સદીના અંતમાં ઓસિઆનથી અમદાવાદ સ્થળાંતરીત થયા હતા. શાંતિદાસે શરાફ નો ધંધો સ્થાપિત કરીને તેના પિતાના છૂટક ઝવેરાતના ધંધાનો વિસ્તાર કર્યો.
શાંતિદાસ ઝવેરી મોગલ યુગના એક પ્રભાવશાળી ભારતીય ઝવેરી, શરાફ અને શાહુકાર હતા. તે ૧૭ મી સદી દરમિયાન અમદાવાદ શહેરમાં સૌથી ધનિક વેપારી હતા.
જગબંધૂએ તેમના બાળકો માટે સંભવિત શ્રેષ્ઠ શિક્ષણની વ્યવસ્થા કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. પ્રિતિલાતાને ચિત્તાગોંગ ની ડૉ ખસ્તગીર સરકારી કન્યા શાળામાં દાખલ કરવામાં આવ્યા. પ્રીતિલતા એક હોશિયાર વિદ્યાર્થીની હતા. શાળાના એક લોકપ્રિય શિક્ષક, ઉષા દી, વિદ્યાર્થીઓમાં રાષ્ટ્રવાદની પ્રેરણા આપવા માટે રાણી લક્ષ્મીબાઈની વાર્તા કહેતા હતા. પ્રીતિલતાના વર્ગની વિદ્યાર્થીની કલ્પના દત્ત ચિત્તાગોંગ શસ્ત્રાગારના દરોડાખોર નામના જીવનચરિત્રમાં લખે છે - "અમારા ભવિષ્ય વિશે શાળાના દિવસોમાં અમને કોઈ સ્પષ્ટ વિચાર નહોતો. પછી ઝાંસીની રાણીએ તેમના ઉદાહરણથી અમારી કલ્પનાને ચિંગારી આપી. કેટલીકવાર અમે પોતાને નિર્ભય માનતા. ". કલા અને સાહિત્ય એ પ્રીતિલતાનો પ્રિય વિષય હતો. તેમણે ૧૯૨૮ માં ડૉ ખસ્તગીર સરકારી કન્યા શાળામાં અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો અને ૧૯૨૯ માં, તેમને ઈડન કોલેજ, ઢાકામાં પ્રવેશ મળ્યો. વચગાળાની પરીક્ષાઓમાં, તેઓ પરીક્ષામાં ઢાકામાં પ્રથમ ક્રમાંકે ઉત્તીર્ણ થયા. એડન કોલેજમાં વિદ્યાર્થી તરીકે, તેમણે વિવિધ સામાજિક પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લીધો હતો. તેઓ દિપાલી સંઘના બેનર હેઠળ લીલા નાગના નેતૃત્વ હેઠળના શ્રી સંઘના જૂથમાં જોડાયા.
પ્રીતિલતાએ ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળમાં જોડાવાનું નક્કી કર્યું. સૂર્ય સેને તેમના વિશે સાંભળ્યું હતું અને ઇચ્છતા હતા કે તેઓ તેમના ક્રાંતિકારી જૂથમાં જોડાય. ૧૩ જૂન ૧૯૩૨ ના દિવસે, પ્રીતિલતા ધલઘાટ શિબિરમાં સૂર્ય સેન અને નિર્મલ સેનને મળ્યા. ત્યારના સમકાલીન ક્રાંતિકારી, બિનોદ બિહારી ચૌધરીએ મહિલાઓને તેમના જૂથમાં જોડાવા દેવા સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. જો કે, પ્રીતાલતાને આ જૂથમાં જોડાવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી, કારણ કે ક્રાંતિકારીઓએ દલીલ કરી હતી કે હથિયાર વહન કરતી મહિલાઓ પુરુષો જેટલી શંકાને આકર્ષિત કરશે નહીં.
સૂર્ય સેન અને તેના ક્રાંતિકારી જૂથે ચિત્તાગોંગના મહાનિરીક્ષક ક્રેગની હત્યા કરવાનો નિર્ણય કર્યો. આ કાર્ય રામકૃષ્ણ બિશ્વાસ અને કાલિપદ ચક્રવર્તીને સોંપવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ તેઓએ ભૂલથી ક્રેગને બદલે ચાંદપુરના એસ.પી. અને તારિની મુખર્જીની હત્યા કરી હતી. રામકૃષ્ણ બિસ્વાસ અને કાલિપદ ચક્રવર્તીની ૨ ડિસેમ્બર ૧૯૩૧ના દિવસે ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. સુનાવણી બાદ બિશ્વાસને ફાંસી આપવાનો અને ચક્રવર્તીને સેલ્યુલર જેલમાં દેશનિકાલ કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો.
શિક્ષિકા તરીકેના ટૂંકા ગાળાના વ્યવસાય પછી, પ્રીતિલતા સૂર્ય સેનના નેતૃત્વ હેઠળના ક્રાંતિકારી જૂથમાં જોડાયા. તેમણે ઈ.સ. ૧૯૩૨માં પહાર્તલી યુરોપિયન ક્લબ પરના હુમલામાં પંદર ક્રાંતિકારીઓની ટુકડીનું નેતૃત્વ કર્યું. આ ક્લબ બહાર પાટીયા પર લખેલું હતું કે "કૂતરાઓ અને ભારતીયોને પ્રવેશ નથી". ક્રાંતિકારીઓએ આ ક્લબને સળગાવી દીધી હતી અને બાદમાં તેમને અંગ્રેજ પોલીસે પકડ્યા હતા. ધરપકડથી બચવા માટે, પ્રીતિલતાએ સાયનાઇડનું સેવન કર્યું અને તેમનું મૃત્યુ થયું.
ઈ.સ. ૧૯૩૨ માં, સૂર્યા સેને પહાર્તલી યુરોપિયન ક્લબ પર હુમલો કરવાની યોજના બનાવી હતી. આ ક્લબ બહાર પાટીયા પર લખેલું હતું કે "કૂતરાઓ અને ભારતીયોને પ્રવેશ નથી". સૂર્ય સેને આ અભિયાન માટે મહિલા નેતાની નિમણૂક કરવાનો નિર્ણય કર્યો. ઘટનાના સાત દિવસ પહેલા કલ્પના દત્તની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. આને કારણે, પ્રીતિલતાને હુમલાનું નેતૃત્વ સોંપવામાં આવ્યું હતું. પ્રિતિલાતા હથિયારોની તાલીમ માટે કોટોવાલી સી સાઇડ ગયા અને ત્યાં તેમના હુમલાની યોજના બનાવી.
પ્રીતિલતાનો જન્મ ના ચિત્તાગોંગના પતિયા ઉપજિલ્લાના ધલાઘાટ જિલ્લામાં થયો હતો. વાડ્ડેદાર એ કુટુંબના પૂર્વજને આપવામાં આવેલું એક બિરુદ હતું, તેમની મૂળ અટક દાસગુપ્તા હતી. તેમના પિતા જગબન્ધુ વાડ્ડેદાર ચિત્તાગોંગ નગરપાલિકામાં કારકુન હતા. તેમની માતા પ્રતિભામયી દેવી ગૃહિણી હતી. આ દંપત્તીને મધુસૂદન, પ્રીતિલતા, કનકલાતા, શાંતિલતા, આશાલતા અને સંતોષ નામના છ સંતાનો હતા. પ્રીતિલતાનું ઉપનામ રાની હતું.
તેઓ લગભગ ૧૦:૪૫ વાગ્યે ક્લબ પહોંચ્યા અને હુમલો શરૂ કર્યો. તે સમયે ક્લબની અંદર લગભગ ૪૦ લોકો હતા. આ ક્રાંતિકારીઓએ આ હુમલા માટે પોતાને ત્રણ અલગ જૂથોમાં વહેંચ્યા. ક્લબમાં, રિવોલ્વર ધરાવતા કેટલાક પોલીસ અધિકારીઓએ ગોળી ચલાવવાનું શરૂ દીધું હતું. પ્રીતિલતાને એક જ ગોળીનો ઘા થયો. પોલીસ રિપોર્ટ અનુસાર આ હુમલામાં સુલિવાન અટકવાળી એક મહિલાનું મોત નીપજ્યું હતું અને ચાર પુરુષો અને સાત મહિલાઓને ઈજાઓ પહોંચી હતી.
પ્રીતિલતા વાડ્ડેદાર ભારતીય ઉપખંડના એક બંગાળી રાષ્ટ્રવાદી ક્રાંતિકારી હતા, જેઓ ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળમાં પ્રભાવશાળી હતા. ચિત્તાગોંગ અને ઢાકામાં શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યા પછી, તેમણે કોલકાતાની બેથુન કૉલેજમાં અભ્યાસ કર્યો અને ફિલોસોફીમાં સ્નાતક થયા. તેણી કન્ટ્રી ક્લબમાં ગોળી ચલાવી ૫ વ્યક્તિઓની હત્યા અને ૭ને ઈજા પહોંચાડવાના ક્રાંતિકારી પરાક્રમ માટે જાણીતી છે.
ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવવા માટે, પ્રીતિલતા કલકત્તા ગયા અને બેથુન કૉલેજમાં પ્રવેશ મેળવ્યો. બે વર્ષ પછી, તેમણે કૉલેજમાંથી ફિલોસોફીમાં સ્નાતક થયા. જોકે, કલકત્તા યુનિવર્સિટીમાં અંગ્રેજ અધિકારીઓએ તેમની ડિગ્રી રોકી હતી. ઈ. સ. ૨૦૧૨ માં, તેમને મરણોત્તર તેમના યોગ્યતાના પ્રમાણપત્રો એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા.
હુમલાના દિવસે, પ્રીતિલતાએ એક પંજાબી પુરુષની વેશભૂષા કરી. તેમના સાથીઓ કાલીશંકર ડે, બિરેશ્વર રોય, પ્રફુલ્લ દાસ, શાંતિ ચક્રવર્તીએ ધોતી અને શર્ટ પહેર્યા હતા. મહેન્દ્ર ચૌધરી, સુશીલ દે અને પન્ના સેને લુંગી અને શર્ટ પહેર્યા હતા.
ચિત્તાગોંગથી કલકત્તાની એલીપોર જેલ સુધી મુસાફરી કરવા માટે જરૂરી રકમની રકમ પરિવાર અને મિત્રો પાસે નહોતી. તે સમયે પ્રીતિલતા કોલકાતામાં રોકાયેલી હોવાથી, તેમને અલીપોર જેલમાં જઇને રામકૃષ્ણ બિસ્વાસને મળવાનું કહેવામાં આવ્યું.
કલકત્તામાં શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યા પછી, પ્રીતિલતા ફરી ચિત્તાગોંગ ગયા. ચિત્તાગોંગમાં, તેમણે નંદનકાનન અપર્ણાચરણ સ્કૂલ નામની સ્થાનિક અંગ્રેજી માધ્યમ માધ્યમિક શાળામાં મુખ્ય શિક્ષિકાની નોકરી લીધી.
સૂર્ય સેનના ક્રાંતિકારી જૂથ સાથે, પ્રીતિલતાએ ટેલિફોન અને ટેલિગ્રાફ ઓફિસમાં પર હુમલા અને અનામત પોલીસ સંપર્ક તારો તોડવા જેવા ઘણા હુમલાઓમાં ભાગ લીધો હતો
તેઓએ ૨૩ સપ્ટેમ્બર ૧૯૩૨ ના દિવસે ક્લબ પર હુમલો કરવાનો નિર્ણય કર્યો. જૂથના સભ્યોને પોટેશિયમ સાયનાઇડ આપવામાં આવ્યા હતા અને જો તેઓ પકડાય તો તેને ગળી જવા જણાવ્યું હતું.
તેણે ઘણાં જૈન વિદ્વાનોને પોતાના નગરમાં તેડાવ્યા હતા. તેમના ગુરુ પુર્ણિમા ગચ્છના પરમદેવ સુરિની સલાહથી વાઘેલા રાજા વિશળદેવની રજા લઈ તેમણે શત્રુંજય અને ગિરનાર જેવા જૈન તીર્થોની તીર્થયાત્રાઓ પણ કરાવી હતી. ત્યાંથી પાછા ફરી તેમણે ઘણાં જૈન તીર્થોનો જીર્ણોદ્ધાર કરાવ્યો અને અભિષેક કરાવ્યા. ભદ્રેસરમાં આવેલ વસઈ જૈન મંદિરના જીર્ણોદ્ધારનો શ્રેય પણ તેમને જાય છે. ઈ.સ. ૧૨૫૦-૭૦ની વચમાં તેમણે ધાનકાનું ઋષભમંદિર, ૨૪ દેવકુલિકા સહિતનું વઢવાણનું મંદિર, શત્રુંજય ટેકરી ઉપર એક મંદિર અને સેવાડીનું ૫૨ દેવકુલિકા સાથેનું મંદિર જેવા નોંધનીય બાંધકામો કરાવ્યા હતા. આ સિવાય તેમને ઘણાં કૂવા, બગીચા, તળાવો, ધર્મશાળાઓ અને રુગ્ણાલયો બંધાવ્યા હતા. તેમણે અમુક હિંદુ મંદિરો બંધાવવા માટે પણ દાન આપ્યું હતું અને એક શૈવ મંદિરનો જીર્ણોદ્ધાર કરાવ્યો હતો. ભદ્રેસરમાં તેમણે શિમલી કે ખીમલી તરીકે ઓળખાતા મુસલમાન વ્યાપારીઓ માટે એક મસિતી પણ બંધાવડાવી હતી. ભદ્રેસરમાં આજે પણ ઈસ્માઈલી મસ્જીદ આવેલી છે અને તે ભારતમાંની સૌથી પ્રારંભિક ઈસ્લામિક સ્મારક ગણાય છે.
તેઓ અમુક રાજનૈતિક ખટપટમાં પણ અટવાયા હતા અને પણ છેવટે તેમના નગરને બચાવી લેવામાં સફળ રહ્યા હતા. પીઠા દેવે કચ્છ પર આક્રમણ કર્યું હતું અને તે ભદ્રેસર સુધી પહોંચી ગયો હતો. તેણે નગરની દિવાલોનો ધ્વંસ કર્યો હતો. જગડુએ તે દીવાલોનું ચણતર ફરી કરાવ્યું આથી પીઠાદેવના સંદેશવાહકે જગડુશાને ચેતવણી આપી. સંદેશવાહકે કહ્યું કે "જ્યારે ગધેડાના માથા પર બે શિંગડા ઉગશે ત્યારે જ તું નગરની દિવાલ બાંધી શકીશ !" જગડુશાએ દીવાલનું ચણતર રોકવાની ના પાડી અને તેઓ અણહીલવાડ ચાલુક્ય વંશના રાજા ભીમ-૨ ના સેનાપતિ લવણપ્રસાદની મુલાકાત લીધી. તેમણે તેમની પાસે મદદ માગી. સેનાપતિએ તેમને સેના આપી અને છેવટે પીઠાદેવે પીછેહઠ કરી. તેમણે નગરની દીવાલનું ચણતર પુરું કર્યું અને પીઠાદેવને તેમની માતાનું વિકૃત શિલ્પ અને સોનાના શિંગડા ધરાવતા ગધેડાનું શિલ્પ મોકલ્યું. આને કારણે પીઠાદેવનો અન્ય દુશ્મન સિંધના સામાઓનો રાજા, સામા જામ ખુશ થયો અને તેમણે જગડુને ભેટ સોગાદ મોકલી.
દેવ સુરિ નામના એક જૈન સાધુએ જગડુશાને અમુક વર્ષ બાદ આવનારા ભૂખમરાની આગાહી કરી અને તેને અનાજનો સંગ્રહ કરવા અને તેની ધન સંપદાનો લોકહિત માતે ઉપયોગ કરવા જણાવ્યું. આથી જગડુશાએ અનાજનો મોટો જથ્થો સંગ્રહ કરવા માંડ્યો. બે વર્ષ પછી ભૂખમરો આવ્યો અને રાજના કોઠારો પણ ખાલી થઈ ગયા. અનાજનો ભાવ આસમાને પહોંચ્યો. ૧ દ્રમના ગણીને ચણાના ૧૩ દાણા મળતા. રાજા વિશળદેવે જગડુશાને બોલાવ્યા અને તેના અનાજથી ભરેલા સાતસો કોઠારો વિષે પૂછ્યું. જગડુએ કહ્યું કે તે અનાજ તેમણે ગરીબો માટે સંગ્રહ્યું હતું અને જો લોકો ભૂખમરાથી મરે તો તે તેના પાપે લેખાય. તેમણે વિશળદેવને ધાન્યના ૮૦૦ મટકા આપ્યા. સિંધના રાજા હમીરને ૧૨૦૦ મટકા, અવંતીના રાજા મદનવરમનને ૧૮૦૦૦ મટકા દિલ્હીના રાજા ગરજનેશ મોજદીનને ૨૧૦૦૦ મટકા, કાશીનારાજા પ્રતાપસિંહને અને રસ્કંદીલ રાજાને ૧૨૦૦૦ મટકા ધાન્ય આપ્યા. તેમણે ઈ.સ. ૧૨૫૬ થી ૧૨૫૮ સુધીના ત્રણ વર્ષોમાં લોકોને અન્નનું દાન કર્યુ.
તેમને મળેલી અપાર સંપત્તિ વિશે ઘણી દંત કથાઓ પ્રચલિત છે. એક દંતકથા અનુસાર એક ભરવાડે તેમને અમુક જાદુઈ વસ્તુ આપી તેને કારણે તેઓ ધનવાન બયા અને તેમની દાનધર્મ પણ વિસ્તર્યા વધી. તેમને કોઈ સંતાન ન હોવાથી તેમની પત્નીએ તેમને ભગવાનની પ્રાર્થના કરવા જણાવ્યું. તેમને દરિયાના દેવે વરદાન આપ્યું કે તેમને પુત્ર તો નહિ જન્મે પણ તેમના વહાણ ક્યારેય ડૂબશે નહિ અને સલામત બંદરે પહોંચશે. એક અન્ય કથા અનુસાર ઉપકેશ કુળના તેમના એક અનુચર જયંતસિંહને પર્શિયન અખાતના તેમના વહાણવટા સમયે હોર્મઝમાંથી એક પથ્થર મળ્યો હતો. એક શૈવ યોગિએ જગડુશાને તે તોડવા જણાવ્યું. તે તોડતાં તેમાંથી રત્નો મળી આવ્યા હતા.
ભૂખમરાનો અંત આવતા વિશળદેવના મંત્રી નાગદાએ તેમની મુલાકાત લીધી. તે સમયે ઘોડાઓ એક અતિ મૂલ્યવાન વસ્તુ ગણાતી હતી. ખાસ કરીને સૈન્ય વપરાશ માટે મોંઘી કિંમત ચૂકવી તેમને પર્શિયાથી મંગાવવામાં આવતા હતા. પર્શિયાથી ઘોડા લઈ આવતું એક વહાણ ભદ્રેસર આગળ ડુબી ગયું અને એમાં માત્ર એક જ ઘોડો બચીને કિનારે આવ્યો. તે ઘોડાને ગળે જગડુશાને ઉદેશીને એક કાગળ બાંધેલો હતો. આ ઘોડાને નાગદાએ રાજની સંપત્તિ ગણાવી, જ્યારે જગડુશાએ તેને પોતાનો ગણાવ્યો. આ તેમની વગનો પુરાવો આપે છે.
તેરમી શતાબ્દીમાં સર્વાનંદ સુરી દ્વારા લખાયેલી જગડુચરિત્ર નામનું પદ્ય જીવન ચરિત્ર જગડુશા અને તેમની દાનવીરતાને દર્શાવતી ઘટનાઓનું વર્ણન કરે છે. આ એક વ્યાપારીના જીવનની કથા છે, તેમાં કોઈ રાજાનો ઉલ્લેખ નથી. અલબત્ત આ જીવનચરિત્ર ઐતિહાસિક દ્રષ્ટિએ સચોટ માહિતી આપતી નથી, પણ તે સમયે વ્યાપાર અને સમાજ પર વ્યાપારીઓની ધાક આદિની માહિતી આપે છે. આ સિવાય જગડુશા વિશેની માહિતિ રત્નમંદિરગણિ દ્વારા લખાયેલ ઉપદેશ તરંગિણી માંથી પણ મળી આવે છે.
વિયથ્થુ એ દક્ષિણ મારવાડમાં આવેલ શ્રીમલ મા એક શ્રીમાળી જૈન વ્યક્તિ હતા. ૧૧મી સદીના અમુક શિલાલેખોમાં પણ શ્રીમાળીઓનો ઉલ્લેખ મળી આવે છે. વિય્થ્થુનો પુત્ર વરાંગ, ચાલુક્યોના શાસન કાળમાં પૂર્વી કચ્છના કંથકોટમાં રહેતો હતો. વરાંગના પૌત્રનું નામ વિસાલા હતું. વિસાલાનો પુત્ર સોલાકા અથવા સોલાશા તેમની પત્ની શ્રી સાથે માંડવીથી સ્થળાંતર કરી ભદ્રેસરમાં આવી વસ્યા. તેમને ત્રણ પુત્રો જગડુ, રાજા અને પદ્મા હતા.
તેમના પિતાના મૃત્યુ પછી પરિવારની જવાબદારી જગડુશા પર આવી પડી અને તેમના પિતાનો વારસાગત ધંધો તેમને મળ્યો. તેમના લજ્ઞ યશોમતિ નામની કન્યા સાથે થયા અને તેમણે તેમના ભાઈઓને પણ પરણાવ્યા.
તેમની પાસે ઘણાં વહાણ હતાં. તેને તેઓ પર્શિઆ, અરેબિયા અને આફ્રિકા સુધી મોકલતા. તે મુખ્યત્વે અનાજ, કપાસ અને મસાલાનો વેપાર કરતા હતા. તેમનો સમુદ્રિક વેપાર ઘણો બહોળો હતો.
આ પ્રસંગે મણિલાલે પુર્નલગ્નના વિવિધ પાસાઓ પર વિચાર કર્યો. આને આધારે પાછળથી તેમણે 'નારીપ્રતિષ્ઠા' નામનો વિસ્તૃત લેખ તૈયાર કરો હતો. આ લેખ બે-ત્રણ વર્ષ સુધી તેમની પાસે અપ્રગટ સ્થિતિમાં પડ્યો રહ્યો. ૧૮૮૪માં ફ્રેન્ચ તત્ત્વચિંતક ઑગુસ્ત કૉમ્તનું 'પૉઝિટિવ પૉલિટી' નામનું પુસ્તક વાંચવામાં આવતાં તેમાંના નારીવિષયક વિચારો મણિલાલને પોતાના વિચારોની સાથે મળતા આવતા માલૂમ પડ્યા. આથી તેમને એ જ વર્ષે આ લેખ 'ગુજરાતી' સાપ્તાહિકમાં આઠ હપ્તે પ્રગટ કર્યો. તેમાં પાછળથી પુર્નલગ્નનો ભાગ ઉમેરીને તેમણે ૧૮૮૫ના ઑક્ટોબર માસમાં એ લેખ પુસ્તકરૂપે પ્રસિદ્ધ કર્યો.
૧૮૮૨માં મણિલાલ 'ગુજરાતી સોશિયલ યુનિયન' નામે ઓળખાતી મુંબઈના ગુજરાતી ગ્રેજ્યુએટોની મંડળીના સભ્ય બન્યા. આ મંડળીમાં એકવાર પુર્નલગ્નના વિષય ઉપર ચર્ચા ચાલી. બધાએ એમ માનેલું કે ગ્રેજ્યુએટોની મંડળી તો પુર્નલગ્નની તરફેણમાં જ હોય; પરંતુ મણિલાલે બધાથી વિરુદ્ધ પોતાનો મત આપ્યો અને પુર્નલગ્નનો વિરોધ કર્યો. આથી આ ચર્ચા એક કલાકને બદલે એક માસ પર્યન્ત ચાલી. બંને પક્ષ દ્વારા કોઈ નિર્ણય લઈ શકાયો નહિ, આથી આ વિવાદ કશા પણ તારણ વગર બંધ કરવામાં આવ્યો. મણિલાલે પોતાની રોજનીશીમાં લખ્યું છે કે, ચર્ચા દરમ્યાન બે ગૃહસ્થો પોતાની તરફેણમાં હતા.
સ્ત્રી શિક્ષણે સ્ત્રીઓને ફક્ત પ્રેમ અને કર્તવ્ય સંબંધિત પ્રશિક્ષિણ આપવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ. જો કે, આ અભિગમ પ્રમાણે સ્ત્રીઓને ભાષા, ગણિત, વિજ્ઞાન, ઇતિહાસ અને અન્ય સમાન વિષયો શીખવવામાંથી બાકાત ન રાખવી જોઈએ. મણિલાલ જણાવે કે સમકાલીન શિક્ષણ પ્રતિકૂળ છે કારણ કે તે જાતિના મતભેદોનું સન્માન કરતું નથી અને મહિલાઓને અંગ્રેજી તેમજ વિવિધ સામાજિક અનુગ્રહ શીખવે છે જેને તેઓ ઉપરછલ્લું માને છે.
નારી પ્રતિષ્ઠાને વિવેચકો મણિલાલનું મુખ્ય સર્જન માને છે, અને તેનાથી તેઓ તેમના સમયના મુખ્ય સામાજિક વિચારકોમાંના એક બન્યા હતા.'નારી પ્રતિષ્ઠા' સામાજિક સુધારણા અંગે મણિલાલના વિચારોમાં કેન્દ્રસ્થાને રહે છે. મહિલાઓના પ્રશ્નો અને સામાજિક સુધારણા ચળવળ પરના તેમના અન્ય તમામ લખાણો આ લખાણનો સંદર્ભ તરીકે ઉપયોગ કરે છે.
પ્રેમમાં જોડાનાર દંપતી મૃત્યુથી પણ અવિભાજિત છે. આ આધાર સાથે મણિલાલ એવા નિષ્કર્ષ પર પહોંચે છે કે વિધવા પુનઃલગ્ન પાપ છે. આદર્શ રીતે, પુરુષે પણ ફરીથી લગ્ન ન કરવા જોઈએ, પરંતુ પ્રેમ અને સ્નેહ માટે મહિલાઓની શ્રેષ્ઠ ક્ષમતાને જોતાં, તેમના પર ફરીથી લગ્ન ન કરવાની જવાબદારી ફરજિયાત હોવી જોઈએ.
આ નિબંધ હિન્દુ પરંપરામાં સ્ત્રીઓની સ્થિતિ સાથે સંબંધિત છે. લેખકે પોતાની દલીલોને મજબૂત કરવા માટે નિવેદન અને વિવાદ સહિત અનેક શૈલીગત તકનીકો અખત્યાર કરી હતી. નારી પ્રતિષ્ઠામાં મણિલાલે વ્યક્ત કરેલા સ્ત્રી, લગ્ન અને પરિવાર વિશેના વિચારોનો સારાંશ આ મુજબ આપી શકાય:
નારીપ્રતિષ્ઠા ગુજરાતી મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી દ્વારા લખાયેલ નિબંધ છે. ૧૮૮૪માં લખાયેલ આ નિબંધ એ જ વર્ષમાં 'ગુજરાતી' સાપ્તાહિકમાં આઠ હપ્તે પ્રગટ થયો હતો અને ત્યારબાદ ૧૮૮૫માં પુસ્તક સ્વરૂપે પ્રગટ થયો હતો.
પુરુષો અને સ્ત્રીઓ માટે કામના ક્ષેત્રો ભિન્ન હોવા જોઈએ. તેનું કારણ એ છે કે સ્ત્રીઓને માસિક ચક્ર હોય છે. તેથી ઘરની બહાર રોજગારી પુરુષો પર છોડી દેવી જોઈએ. મહિલાઓની શુદ્ધતાનું રક્ષણ કરવા માટે આ જરૂરી છે.
પુરુષ અને સ્ત્રી એક અભિન્ન સંપૂર્ણના બે ભાગ છે. સ્ત્રી ડાબા અડધા ભાગનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જે હિન્દુ શાસ્ત્રો અનુસાર કોમળ અને કમજોર છે. તે ન તો શ્રેષ્ઠ છે કે ન તો કમતર છે, ફક્ત અલગ છે.
જેમ્સ પ્રિંસેપના એક સહયોગી એલેક્ઝેંડર કનિંઘહામે બૌદ્ધ સ્મારકોનું એક સર્વેક્ષણ કર્યું જે લગભગ અડધી સદી સુધી ચાલુ રહ્યું. ઇટાલીયન સૈન્ય અધિકારી જીન–બેપ્ટીસ્ટ–વેંટુરા જેવા શરૂઆતી પુરાતત્ત્વવિદોથી પ્રેરિત થઈને કનિંઘહામે બૌદ્ધ સ્તૂપોનું ઉત્ખનન શરૂ કર્યું. તેમના શરૂઆતના ઉત્ખનન સ્વખર્ચે કરવામાં આવ્યા. લાંબા ગાળે તેમણે અનુભવ્યું કે પુરાતાત્ત્વિક સંશોધન અને સાંસ્કૃતિક સ્મારકોની જાળવણી તથા સંરક્ષણના કામ માટે એક સ્થાયી એકમ જરૂરી છે. કનિંઘહામે ભારતમાં તેમના સંબંધો અને પહોંચનો ઉપયોગ કરી ૧૮૪૮માં આ દિશામાં પ્રયાસો કર્યા પરંતુ તે નિષ્ફળ નીવડ્યા છેવટે ૧૮૬૧માં લોર્ડ કેનિંગના સહયોગથી ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ ની સ્થાપના કરવામાં આવી તથા એલેક્ઝેંડર કનિંઘહામ તેના પ્રથમ પુરાતત્ત્વિક સર્વેયર બન્યા. ૧૮૬૫ થી ૧૮૭૧ના સમયમાં ભંડોળના અભાવે પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ કામચલાઉ રીતે બંધ કરી દેવાયું પરંતુ તત્કાલીન વાઇસરોય જોન લોરેન્સના પ્રયાસોથી તે ફરી શરૂ કરવામાં આવ્યું. ૧૮૭૧માં સર્વેક્ષણને એક અલગ વિભાગ તરીકે પુનર્સ્થાપિત કરાયું તથા કનિંઘહામને તેના પ્રથમ મહાનિદેશક બનાવવામાં આવ્યા.
ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણની સ્થાપના ૧૮૬૧માં એલેક્ઝેંડર કનિંઘહામ દ્વારા કરવામાં આવી હતી જે તેના પ્રથમ મહાનિદેશક પણ બન્યા હતા. દક્ષિણ એશિયાઈ ઉપમહાદ્વીપનું પ્રથમ વ્યવસ્થિત સંશોધન એશિયાટીક સોસાયટી દ્વારા હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું. એશિયાટીક સોસાયટીની સ્થાપના બ્રિટીશ ઉદ્યોગપતિ અને ભાષાવિદ વિલિયમ જોન્સ દ્વારા ૧૫ જાન્યુઆરી ૧૭૮૪ના રોજ કરવામાં આવી હતી. કલકત્તા સ્થિત આ સોસાયટીએ પ્રાચીન સંસ્કૃત અને ફારસી ભાષાના અધ્યયનને ઉત્તેજન આપ્યું તથા એશિયાટીક રિસર્ચ શિર્ષક હેઠળ વાર્ષિક પત્રિકા પણ પ્રકાશિત કરી. તેના શરૂઆતના સભ્યોમાં ચાર્લ્સ વિલ્કીન્સ ઉલ્લેખનીય હતા જેમણે ૧૭૮૫માં ભારતના તત્કાલીન ગવર્નર જનરલ વોરેન હેસ્ટીંગના માર્ગદર્શન હેઠળ ભગવદ ગીતાનો અંગ્રેજી ભાષામાં અનુવાદ પ્રકાશિત કર્યો હતો. જોકે, ૧૮૩૭માં જેમ્સ પ્રિંસેપ દ્વારા બ્રાહ્મી લિપિને ઉકેલવામાં મળેલી સફળતા સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ હતી. આ સફળતાએ પુરાણી ભારતીય લિપિઓના ઉકેલ માટેના દરવાજા ખોલી નાખ્યા.
ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ એ સંસ્કૃતિ મંત્રાલય સંગગ્ન કાર્યાલય છે. ૧૯૫૮ના પ્રાચીન સ્મારક અને પુરાતત્ત્વિક સ્થળ તથા અવશેષ અધિનિયમ" અંતર્ગત વર્તમાનમાં પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ ૩૬૫૦થી પણ વધુ પ્રાચીન સ્મારકો, પુરાતત્ત્વીક સ્થળો અને રાષ્ટ્રીય મહત્ત્વના અવશેષોનું સંચાલન કરે છે. જેમાં મંદિર, મસ્જિદ, ચર્ચ, કબ્રસ્તાનથી લઈને મહેલ, કિલ્લા, વાવ, પથ્થર ગુફાઓ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. સર્વેક્ષણ પ્રાચીન નિવાસના અવશેષોનું પ્રતિનિધિત્ત્વ કરનારા પ્રાચીન સ્થળોનું સંરક્ષણ અને જાળવણીનું કામ પણ કરે છે.
૧૮૮૫માં કનિંઘહામ સેવાનિવૃત થતાં તેમના સ્થાને જેમ્સ બર્ગેસ મહાનિદેશક તરીકે જોડાયા. બર્ગેસે ૧૮૭૨માં ધ ઇન્ડિયન એન્ટિક્વરી નામની એક વાર્ષિક પત્રિકા તથા ૧૮૮૨માં ધ ઇન્ડિયન એન્ટિક્વરીની પુરવણી તરીકે એપિગ્રાફિયા ઇન્ડિકા નામના શિલાલેખ સંબંધી પ્રકાશનની શરૂઆત કરી. ભંડોળના અભાવે ૧૮૮૯થી ૧૯૦૨ સુધીના સમયગાળામાં મહાનિદેશકના પદને રદ્દ કરી દેવામાં આવ્યું. આ સમયગાળામાં સંરક્ષણ કામગીરી જે તે વર્તુળના અધિક્ષકો દ્વારા કરવામાં આવી.
૧૯૪૮માં પી. એન. ચક્રવર્તી સર્વેક્ષણના મહાનિદેશક તરીકે નિયુક્ત થયા. યુનાઇટેડ કિંગડમમાં પ્રદર્શિત ભારતીય કલાકૃતિઓના સંગ્રહ–પ્રદર્શન માટે ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૯ના રોજ નવી દિલ્હી ખાતે રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલયની સ્થાપના કરવામાં આવી. ચક્રવર્તી બાદ માધો સરૂપ વત્સ અને અમલાનંદ ઘોષ મહાનિદેશક પદે રહ્યા. ૧૯૬૮ સુધીનો ઘોષનો કાર્યકાળ કાલીબંગા, લોથલ અને ધોળાવીરા જેવા સિંધુ સભ્યતાના સ્થળોના ઉત્ખનન માટે વિખ્યાત છે.