polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
લડવા માટે તૈયાર બંને પક્ષો વચ્ચે ખૂબ દાવપેચ થયા અને કરનાલ અને કુંજપુરા ખાતે અથડામણો થઈ. દિલ્હીથી આશરે ૯૦ કિમી ઉત્તરે યમુનાના કાંઠે સ્થિત કુંજપુરા પર મરાઠાઓએ હુમલો કર્યો અને અફઘાન છાવણીમાંના તમામ સૈનિકો માર્યા ગયા અથવા બંદી બનાવાયા. કુંજપુરા ખાતે તૈનાત ૧૫,૦૦૦ અફઘાન સૈનિકો વિરુદ્ધ મરાઠાઓએ ધાર્યા કરતાં આસાનીથી વિજય મેળવ્યો. અબ્દાલીના કેટલાક શ્રેષ્ઠ સેનાપતિઓ માર્યા ગયા. અહમદ શાહે વરસાદને કારણે બે કાંઠે વહેતી યમુનાના ડાબા કાંઠે છાવણી ઉભી કરી હતી અને તેથી તે કુંજપુરા ખાતે સહાય કરવા અસમર્થ હતા. કુંજપુરાની છાવણી ખાતે અબ્દાલીની નજર સમક્ષ થયેલ ખુવારીથી તે એટલા વ્યાકુળ બન્યા કે તેમણે કોઈપણ ભોગે યમુના પાર કરવા આદેશ આપ્યો. ઓક્ટોબર ૧૯, ૧૭૬૦ના રોજ અહમદ શાહ અને તેમના સાથીઓએ શહાદ્રા ખાતેથી છાવણી સમેટી અને દક્ષિણ તરફ કૂચ કરી. ગણતરીપૂર્વકનું જોખમ લઈ અને અહમદ શાહ નદીમાં ઉતર્યા અને તેમની પાછળ અંગરક્ષકો તેમજ સૈનિકો ઉતર્યા. ઓક્ટોબર ૨૩ અને ૨૫ વચ્ચે બાગપત ખાતે તેઓએ નદી પાર કરી. આમ કરતાં તેમને કોઈ વિરોધ ન નડ્યો કેમ કે મરાઠાઓ હજુ કુંજપુરાની છાવણીને લૂંટવામાં વ્યસ્ત હતા.
અફઘાન અશ્વદળ અને ભાલા ધારી સૈનિકોએ પાણીપતની શેરીઓમાં આતંક મચાવ્યો અને હજારો મરાઠા સૈનિકો અને નાગરિકોની હત્યા કરી. પાણીપતની શેરીઓમાં આસરો લેનાર સ્ત્રીઓ અને બાળકોને બંદી બનાવી અફઘાન છાવણીમાં મોકલી દેવાયાં. ૧૪ વર્ષથી વધુ વયના પુરુષ બાળકોને તેમની માતા અને બહેનો સામે માથું વાઢીને હત્યા કરવામાં આવી. જે અફઘાન સરદારોએ લડાઈમાં પોતાના સગા-સંબંધી ગુમાવ્યા હતા તેમને પાણીપત અને આસપાસના વિસ્તારોમાં કાફર હિંદુઓની હત્યા કરવા છૂટ આપવામાં આવી. અફઘાન છાવણીની બહાર કપાયેલાં માથાં વડે વિજય ટેકરા ઉભા કરાયા. શુજા-ઉદ્-દૌલાના દિવાન કાશી રાજે તેમના પ્રથમદર્શી અનુભવની નોંધ કરતા બાખરને માન્ય ગણવામાં આવે છે અને તે અનુસાર લડાઈના બીજા દિવસે ૪૦,૦૦૦ મરાઠા બંદીઓનો ઠંડા કલેજે નરસંહાર કરવામાં આવ્યો હતો. બોમ્બે ગેઝેટના હેમિલ્ટન અનુસાર લડાઈના દિવસે આશરે ૫,૦૦,૦૦૦ લાખ મરાઠા સૈનિકો અને નાગરિકો હાજર હતા અને બીજા દિવસે આશરે ૪૦,૦૦૦ બંદીઓની હત્યા કરવામાં આવી. ભાગી રહેલ અનેક મરાઠા સ્ત્રીઓ બળાત્કાર અને અપમાન સહેવાના ડરના કારણે પાણીપતના કુવાઓમાં કૂદી આપઘાત કર્યો.
અફઘાનોના ઉત્તર ભારતમાં પ્રવેશના સમાચારની પ્રતિક્રિયારુપે મરાઠાઓએ સદાશિવરાવ ભાઉના નેતૃત્વ હેઠળ સૈન્ય ઉભું કર્યું અને ઉત્તર દિશામાં કૂચ આદરી. ભાઉના સૈન્યની તાકાતમાં વધારો કરતાં હોલકર, સિંધિયા, ગાયકવાડ અને ગોવિંદ પંત બુંદેલા તરફથી પણ સૈનિકો જોડાયા. સુરજ મલ પણ ભાઉસાહેબ સાથે શરુઆતમાં જોડાયા. આ સંયુક્ત સૈન્યએ અફઘાન કબ્જામાંથી દિલ્હીને ડિસેમ્બર ૧૯૫૯માં મુક્ત કર્યું. ભૂતકાળના હુમલાઓને કારણે દિલ્હી અનેક વખત રાખમાં મળી ચૂક્યું હતું અને મરાઠા છાવણીમાં પુરવઠાની ખેંચને કારણે વસ્તી વિહોણા શહેરને લૂંટવા ભાઉએ આદેશ આપ્યો. તેમણે પોતાના ભત્રીજા અને પેશવાના પુત્ર વિશ્વાસરાવને મુઘલ ગાદી પર બેસવા યોજના બનાવી હતી. જાટ સમુદાયે મરાઠાઓને ટેકો ન આપ્યો. તેમણે પાછો ખેંચેલ ટેકો આવનારી લડાઈ અને તેમાંથી થયેલ પીછેહઠમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવવાનો હતો. અબ્દાલીએ દત્તાજી શીંદેના નેતૃત્વ હેઠળના નાના સૈન્ય પર બુરારી ઘાટ ખાતે હુમલો કરી ખૂન રેડવાની શરુઆત કરી. આ લડાઈમાં દત્તાજી માર્યા ગયા.
શતુરનાળ ઊંટ પર લાદેલ હોવાને કારણે તે પોતાના સૈનિકોના માંથા ઉપરથી મરાઠા અશ્વદળ પર એકસામટો મારો કરી શકતી હતી. મરાઠા અશ્વદળ અફઘાન બંદૂકો અને શતુરનાળ તોપોનો સામનો ન કરી શકી. તે સવારને ઉતાર્યા વગર દાગી શકાતી હતી અને તે ઝડપી અશ્વદળ સામે બહુ કારગર હતી. તે કારણોસર અબ્દાલીએ પોતાના ૫૦૦ અંગરક્ષકોને છાવણીમાં મોકલી અને શારિરીક રીતે સક્ષમ એવી તમામ વ્યક્તિને મોરચા પર મોકલવા આદેશ કર્યો. તેણે વધુ ૧,૫૦૦ અંગરક્ષકોને મોખરાની હરોળને સજા કરવા મોકલ્યા કેમ કે તેઓએ અગાઉ લડવાને બદલે પલાયન કરવા કોશિષ કરી હતી, અંગરક્ષકોને જે સૈનિક લડવા ન જાય તેને કોઈપણ દયા દર્શાવ્યા વિના મારી નાંખવા આદેશ આપ્યો. ૪,૦૦૦ અનામત સૈનિકો સહિત આ વધારાના સૈનિકોએ નાશ પામેલ જમણી રોહિલ્લા પાંખને સહાય કરવા મોકલી. આ બખ્તરધારી સૈનિકોએ વઝીરને પાસે રાખીને આગળ હુમલો કરવા ધસવાનું હતું. તેઓ જ્યાં પણ મરાઠા હરોળમાં હુમલો કરે તેની પાંખોએ સેનાધ્યક્ષ અને નજીબને હુમલો કરવા સૂચના હતી.
સામા છેડે અફઘાનોએ પણ લગભગ સમાન હરોળ જ રચી હતી, જે આધુનિક સનૌલી માર્ગથી કેટલાક મિટર દક્ષિણે હતી. તેમની ડાબી પાંખ નજીબ દ્વારા અને જમણી પાંખ બે બ્રિગેડ સૈનિકો દ્વારા રચાયેલી હતી. કેન્દ્રની ડાબી બાજુએ બે વઝીર અને શુજા-ઉદ્-દૌલાના નેતૃત્વ હેઠળ હતી અને તેમાં ૩,૦૦૦ સૈનિકો, ૫૦ તોપો અને અબ્દાલીના વઝીર શાહ વલી હેઠળના ૧૯,૦૦૦ બખ્તરધારી અશ્વદળ સૈનિકો હતા. જમણી બાજુએ હાફીઝ રહેમત હેઠળ ૧૫,૦૦૦ રોહિલ્લા અને અન્ય રોહિલ્લા પઠાણ સરદારો હતા. ડાબી પાંખમાં પસંદ ખાન અને તેમના ૫,૦૦૦ અશ્વદળના સૈનિકો હતા. બરખુરદાર ખાન અને અમીર બેગ જમણી પાંખમાં ૩,૦૦૦ રોહિલ્લા અશ્વદળ સાથે હતા. લડાઈ દરમિયાન લાંબી પહોંચ મર્યાદા ધરાવતા બંદૂકબાજો પણ હતા. આ ગોઠવણીમાં અહમદ શાહે આગેકૂચ કરી અને પોતે મનપસંદ કેન્દ્રિય સ્થિતિમાં રહ્યા. તે હરોળના પાછળના ભાગમાં સ્થિત હતા જ્યાંથી તેઓ લડાઈ જોઈ તેમજ જરુરી આદેશ આપી શકતા હતા.
દુર્રાની પાસે મરાઠાઓ કરતાં સંખ્યાબળ અને ગુણવત્તાની દૃષ્ટિએ ચડિયાતું સૈન્ય હતું. સંયુક્ત અફઘાન સૈન્ય મરાઠાઓ કરતાં ઘણું વધારે મોટું હતું. મરાઠા પાયદળ યુરોપી ઢબે સુવ્યવસ્થિત ગોઠવાયેલ હતું અને તત્કાલીન શ્રેષ્ઠ ગણાતી તોપો સૈન્ય પાસે હતી પણ તે ઝડપી અફઘાન સૈન્યની સાપેક્ષમાં સ્થિર એક જ જગ્યાએ રહેતી હતી. મરાઠાઓના હળવાં બખ્તરવાળા અશ્વદળ કરતાં ભારે બખ્તર ધરાવતું અફઘાન અશ્વદળ વધુ અસરકારક હતું. અબ્દાલી સામે લડવા કોઈપણ હિંદુ રાજાએ સહાય ન કરી. અબ્દાલીના મિત્ર શાસકો નજીબ, શુજા અને રોહિલ્લાઓ ઉત્તર ભારતને વધુ સારી રીતે જાણતા અને સમજતા હતા. અબ્દાલી પોતે રાજદ્વારી કુનેહ ધરાવતા હતા અને તેનું પ્રદર્શન તેમણે હિંદુ શાસકો જેમ કે જાટ અને રાજપૂત સાથે સમજુતી કરી અને જુના વિરોધિ અવધના નવાબને ધર્મના નામે અપીલ કરી પોતાની છાવણીમાં લાવીને કર્યું હતું.
શરુઆતનો હુમલો ઈબ્રાહીમ ખાન હેઠળ મરાઠાઓની ડાબી પાંખે કર્યો, પાયદળ પોતાની નિશ્ચિત સ્થિતિ જાળવી અને રોહિલ્લા અને શાહ પસંદ ખાન વિરુદ્ધ આગળ વધ્યું. મરાઠા તોપોનો પ્રથમ એક સામટો મારો અફઘાનોના માથા ઉપરથી જતો રહ્યો અને તેને કારણે બહુ ઓછું નુક્શાન કરી શક્યો. અફઘાનોનો પ્રથમ હુમલો નજીબ ખાન હેઠળ રોહિલ્લાઓએ કર્યો અને તેને મરાઠા ભાલા ધારી સૈનિકો, તીરંદાજો અને વિખ્યાત ગાર્દી બંદૂકબાજોએ તોપખાનાની નજીર રહી અને નિષ્ફળ બનાવ્યો. મરાઠા તોપોનો બીજો સામટો મારો બહુ નજીક રહેલ અફઘાન હરોળમાં દાગવામાં આવ્યો. તેને પરિણામે થયેલ ખૂનરેજીને કારણે રોહિલ્લાઓ શરુઆતની અફઘાન સ્થિતિ સુધી પીછેહઠ કરી ગયા અને સમગ્ર યુદ્ધક્ષેત્ર આગામી ત્રણ કલાક માટે ઈબ્રાહીમ ખાનના હાથમાં જતું રહ્યું. તે સમયગાળા દરમિયાન ૮,૦૦૦ ગાર્દી બંદૂકબાજોએ આશરે ૧૨,૦૦૦ રોહિલ્લાઓને ઠાર માર્યા.
અબ્દાલીએ કેટલાક સૈનિકોને મરાઠા સૈન્યની ડાબી પાંખમાં નિયુક્ત ગાર્દીઓને ઘેરી અને મારી નાંખવા આદેશ આપ્યો હતો. ભાઉસાહેબે ૧૫૦૦ અશ્વદળ ધરાવતા વિઠ્ઠલ વિંચુરકર અને ૨૫૦૦ અશ્વદળ ધરાવતા દામાજી ગાયકવાડને ગાર્દીઓનું રક્ષણ કરવા આદેશ આપ્યો. જોકે, તેમણે ગાર્દીઓને લડતા જોઈ પોતાની ધીરજ ગુમાવી અને પોતે જ રોહિલ્લાઓ જોડે લડવા નિર્ણય કર્યો. આથી તેઓએ પોતાની જગ્યા છોડી અને તમામ સૈનિકો સાથે રોહિલ્લાઓ પર હુમલો કર્યો. મરાઠા અશ્વદળ માત્ર તલવાર વડે સજ્જ હતું અને રોહિલ્લા બંદૂકચીઓએ સચોટ નિશાન લઈ અને હુમલો કરનાર અશ્વદળ પર ગોળીબાર કર્યો. આમ થતાં રોહિલ્લાઓને ગાર્દીઓને બાજુએથી હુમલો કરી ઘેરી લેવાની તક મળી અને મરાઠા કેન્દ્ર ઘેરાઈ ગયું. તે દરમિયાન શાહ વલીએ આગળથી હુમલો કર્યો. આમ ગાર્દીઓ રક્ષણ વિહોણા બન્યા અને એક-એક કરીને મરવા લાગ્યા.
મરાઠાઓએ ૧૭૦૭ થી ૧૭૫૭ના ગાળામાં ભારતના નોંધપાત્ર વિસ્તાર પર સત્તા મેળવી હતી. ૧૭૫૮માં તેમણે દિલ્હી પર કબ્જો કર્યો અને લાહોર પર કબ્જો કરી અફઘાન શાસક અહમદ શાહ અબ્દાલીના પુત્ર અને સુબેદાર તીમુર શાહ દુર્રાનીને ભગાડી મૂક્યો હતો. આ મરાઠા વિસ્તરણનો સૌથી ટોચનો સમય હતો જેમાં મરાઠા સામ્રાજ્ય ઉત્તરમાં સિંધુ નદી અને હિમાલય પર્વતમાળા અને દક્ષિણમાં દ્વીપકલ્પના છેડા સુધી ફેલાયેલ હતું. સમગ્ર વિસ્તાર પર પેશવાનો વહીવટ હતો જેઓ મુઘલ ગાદી પર પોતાના પુત્ર વિશ્વાસરાવને બેસાડવાની વાત કરતા હતા. જોકે, દિલ્હી મુઘલોના દેખાવ પૂરતા નિયંત્રણ હેઠળ હતું અને પેશવાની આ વાતને કારણે શાહ વલીઉલ્લાહ સહિતના ભારતના મુસ્લિમ ધર્મગુરુઓને ફાળ પડી. દુઃસાહસી વિચાર દ્વારા તેમણે આ ભયને ઉભો થતો અટકાવવા અફઘાન શાસક અહમદ શાહને અપીલ કરી.
મરાઠાઓએ સદાશિવરાવ ભાઉના નેતૃત્વમાં ૪૫,૦૦૦થી ૬૦,૦૦૦ સૈનિકોનું સૈન્ય તેમના વિરોધમાં ઉભું કર્યું અને તેમની સાથે ઉત્તર ભારતમાં પવિત્ર હિંદુ સ્થળની જાત્રા માટે આવી રહેલ આશરે ૧,૦૦,૦૦૦ યાત્રાળુઓ પણ જોડાયા. મરાઠાઓએ પટડુર ખાતેથી તેમનો ઉત્તર દિશાનો પ્રવાસ માર્ચ ૧૪, ૧૭૬૦ના રોજ શરુ કર્યો. બંને પક્ષોએ અવધના નવાબ શુજા-ઉદ્-દૌલાને પોતાની છાવણીમાં આણવા પ્રયાસ કર્યો. જુલાઈના અંતમાં અવધના નવાબે ઇસ્લામના સૈન્યમાં જોડાવાનું કારણ આપી અને અફઘાન-રોહિલ્લા મોરચા સાથે જોડાણની જાહેરાત કરી. મરાઠાઓ માટે વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિએ આ મોટું નુક્શાન હતું, કેમ કે શુજાએ અફઘાનોને ઉત્તર ભારતમાં લાંબો સમય રોકાણ માટે આર્થિક સહાય આપી હતી. એ શંકાસ્પદ છે કે શુજાની સહાય વિના અફઘાન-રોહિલ્લા જોડાણ મરાઠાઓ વિરુદ્ધ અભિયાન ચાલુ રાખી શકત.
પાણીપતની ત્રીજી લડાઈ દિલ્હીથી આશરે ૧૦૦ કિમી ઉત્તરે પાણીપત ખાતે ૧૪ જાન્યુઆરી ૧૭૬૧ના રોજ ખાસ અભિયાન પર રહેલા મરાઠા સામ્રાજ્યનાં સૈન્ય અને હુમલાખોર અફઘાન દુર્રાની સામ્રાજ્યનાં સૈન્ય વચ્ચે લડવામાં આવી હતી. અફઘાન સેનાને સ્થાનિક મિત્ર રાજ્યો ગંગા-યમુના પ્રદેશના અફઘાન રોહિલ્લા નજીબ-ઉદ્-દૌલા અને અવધના નવાબની મદદ હતી. સૈન્ય દૃષ્ટિએ જોતાં લડાઈ મરાઠા અશ્વદળ અને તોપખાનાં તથા અફઘાન મૂળના અબ્દાલી અને નજીબ-ઉદ્-દૌલાના નેતૃત્વ હેઠળની અફઘાન અને રોહિલ્લા ભારે અશ્વદળ અને તોપખાનાં વચ્ચે હતી. આ લડાઈને ૧૮મી સદીની સૌથી મોટી અને નોંધપાત્ર લડાઈ માનવામાં આવે છે અને કદાચિત તે બે સૈન્ય વચ્ચે પરંપરાગત રીતે લડાતી લડાઈમાં એક દિવસમાં નોંધાયેલ સૌથી વધુ ખુવારીનો વિક્રમ પણ ધરાવે છે.
તે દરમિયાન વિશ્વાસરાવનું માથામાં ગોળી વાગતાં મૃત્યુ થઈ ચૂક્યું હતું. ભાઉ અને તેના શાહી અંગરક્ષકો આખર સુધી લડ્યા અને તે દરમિયાન ભાઉના ત્રણ ઘોડા મૃત્યુ પામ્યા. આ તબક્કે હોલકરે અંદાજ બાંધ્યો કે મરાઠાઓ લડાઈ હારી ચૂક્યા છે અને તેણે ડાબી પાંખથી પીછેહઠ કરી. મરાઠાઓની આગળની હરોળમાં વધુ નુક્શાન નહોતું થયું અને સૂર્યાસ્ત સુધી કેટલીક તોપચી ટુકડીઓ લડી રહી હતી. રાત્રિ દરમિયાન હુમલો ન કરવા નિર્ણય કરાતાં ઘણા મરાઠા સૈનિકો રાત્રિ દરમિયાન નાશી ગયા. ભાઉના પત્ની પાર્વતીબાઈ જેમણે મરાઠા છાવણીનો વહીવટ સંભાળ્યો હતો તે પોતાના અંગરક્ષક જાનુ ભીંતડા સાથે નાશી અને પુના પહોંચવામાં સફળ રહ્યા. આશરે ૧૫,૦૦૦ સૈનિકો સફળતાપૂર્વક ગ્વાલિયર પહોંચ્યા.
સિંધિયાના નેતૃત્વ હેઠળ મરાઠાઓએ નજીબ ઉપર હુમલો કર્યો. નજીબે સફળતાપૂર્વક રક્ષણાત્મક લડાઈ લડી અને સિંધિયા સૈન્યને રોકી રાખ્યું. બપોરના ૧૨ વાગ્યે એવું જણાવા લાગ્યું કે ભાઉ વધુ એક વખત મરાઠાઓ માટે વિજય ઝુંટવી લેશે. અફઘાનોની ડાબી પાંખે પોતાની સ્થિતિ જાળવી હતી પણ કેન્દ્રમાં બે ભાગ પડી ગયા હતા અને જમણી પાંખ લગભગ નાશ પામી હતી. અબ્દાલીએ લડાઈ પોતાના તંબુમાંથી નિહાળી હતી અને તે પોતાની ડાબી પાંખ દ્વારા રક્ષણ મેળવી રહ્યા હતા. તેણે પોતાના અંગરક્ષકોને છાવણીમાં રહેલ ૧૫,૦૦૦ અનામત સૈનિકોને આગળ લાવવા અને બંદૂકધારી અશ્વદળની આગળ ગોઠવવા તેમજ ૨,૦૦૦ શતુરનાળ તોપોને ઊંટ પર લાદવા આદેશ આપ્યો.
મરાઠાઓના વિસ્તરણની ખબર અહમદ શાહને તેમના પુત્ર અને અન્ય મિત્ર રાજ્યો તરફથી મળતાં તેઓ આવેશમાં આવ્યા અને વિસ્તરણ રોકવા નક્કી કર્યું. ૧૭૫૯ના અંત સુધી અબ્દાલી અફઘાન કબીલાઓ અને તેમના સ્થાનિક અફઘાન રોહિલ્લા મિત્ર નજીબ ખાન સાથે લાહોર અને દિલ્હી ખાતે નાની મરાઠા છાવણીઓને હરાવી અને પહોંચી ગયા હતા. આ તકે અહમદ શાહે પોતાના સૈન્યને રોહિલ્લા વિસ્તારની હદ પર આવેલા અનુપશહર ખાતે ખસેડ્યું અને ત્યાં રહી અને તેમણે અવધના નવાબ શુજા-ઉદ્-દૌલાને મરાઠાઓ વિરુદ્ધના મોરચામાં જોડાવા સફળતાપૂર્વક મનાવી લીધા. અગાઉ મરાઠાઓએ ફર્રુખાબાદ ખાતે સફદરજંગને રોહિલ્લાઓને હરાવવા સહાય આપી હતી.
મરાઠાઓ કુંજપુરાથી પાણીપત આવી ગયા ત્યારબાદ દિલેર ખાન મારવાતે તેના પિતા આલમ ખાન મારવાત સહિત ૨૫૦૦ પશ્તુ કબીલાના સૈનિકો સાથે કુંજપુરા કબ્જે કર્યું. તે સમયે ત્યાં સ્થિત મરાઠા છાવણી ૭૦૦-૮૦૦ સૈનિકો ધરાવતી હતી. તે સમયે અબ્દાલીના વઝીરના પુત્ર અતાઇ ખાન બલુચે અફઘાનિસ્તાનથી ૧૦,૦૦૦ અશ્વદળ સૈનિકો સાથે લાવી અને મરાઠા પુરવઠા હરોળને સંપૂર્ણ રીતે કાપી નાખી. પાણીપત ખાતે મરાઠાઓ સંપૂર્ણ રીતે ઘેરાઈ ગયા, દક્ષિણમાં અબ્દાલી, પૂર્વમાં પશ્તુ કબીલાઓ , ઉત્તરમાં શુજા, અતાઇ ખા અને અન્યો તેમજ પશ્ચિમમાં અન્ય પશ્તુ કબીલાઓ હતા.
લડાઈના પશ્ચાઘાત સ્વરૂપે આશરે દસ વર્ષ સુધી મરાઠાઓનું ઉત્તરમાં વિસ્તરણ અટકી ગયું અને વિસ્તારમાં અસ્થિરતાની પરિસ્થિતિ ઉભી થઈ. આ સમયકાળને પેશવા માધવરાવનો શાસનકાળ માનવામાં આવે છે, જેમને પાણીપત ખાતે હાર બાદ મરાઠાઓનો પુનઃવિકાસ કરવાનો શ્રેય આપવામાં આવે છે. ૧૭૭૧માં પાણીપત ખાતેની હારના દસ વર્ષ બાદ તેમણે ઉત્તર ભારતમાં મરાઠા પ્રભુત્વ પુનઃસ્થાપિત કરવા અને અફઘાનોનો સાથ આપનાર રોહિલ્લા અને મરાઠા પ્રભુત્વને પડકારનાર શાસકોને સજા કરવા માટે મોટા સૈન્યને મોકલ્યું. પાણીપતની કથાના લાંબા ઇતિહાસના આખરી સોપાન તરીકે આ અભિયાનની સફળતા ગણવામાં આવે છે.
બીજા તબક્કામાં ભાઉએ પોતે અફઘાન વઝીર શાહ વલીના નેતૃત્વ હેઠળ રહેલા કેન્દ્રના ડાબા હિસ્સા પર હુમલાનું નેતૃત્વ કર્યું. આ હુમલા પ્રચંડ બળપ્રયોગને કારણે અફઘાન હરોળ તૂટવા લાગી અને મુંઝવણને કારણે અફઘાન સૈનિકો પોતાની સ્થિતિમાંથી ભાગવા લાગ્યા. શાહ વલીએ પોતાના સૈનિકોને લડવા પ્રેરિત કરતાં આખરી કોશિષ તરીકે શુજા-ઉદ્-દૌલાને સહાય માટે અપીલ કરી. પણ નવાબ પોતાની સ્થિતિ પરથી ન હટ્યા અને તેને કારણે અફઘાન કેન્દ્રના ભાગ પડી ગયા અને જગ્યા ઉભી થઈ. ભાઉની સફળતા છતાં સંપૂર્ણ સફળતા ન મળી કેમ કે અડધા ખોરાક પર રહેલા ઘણા ઘોડા થાકી ગયા.
મરાઠા હરોળ ૧૨ કિમી સુધી ફેલાયેલી હતી, તોપખાનું મોખરે હતું અને તેને પાયદળ, ભાલા ધારી સૈનિકો, બંદૂકચીઓ અને તીરંદાજો વડે રક્ષણ અપાયું હતું. અશ્વદળને તોપો અને સંગીન ધારી બંદૂકબાજો પાછળ રાહ જોવા આદેશ હતો, જ્યારે યુદ્ધક્ષેત્ર મરાઠાઓના કાબૂમાં આવવા લાગે ત્યારે તેમણે હુમલો કરવાનો હતો. આ હરોળ પાછળ વધુ ૩૦,૦૦૦ યુવા મરાઠા સૈનિકો હતા જેમને યુદ્ધનો અનુભવ ન હતો અને તેમની પાછળ સામાન્ય નાગરિકો હતા. નાગરિકોમાં મોટાભાગના હિંદુ યાત્રાળુઓ હતા. આ યાત્રાળુઓ પાછળ પણ એક યુવા અને બિન અનુભવી સૈનિકોની રક્ષણાત્મક હરોળ હતી.
પરિસ્થિતિ સંભાળવા માટે રઘુનાથરાવે ઉત્તરમાં જવાનું હતું. રઘુનાથરાવે આમ કરવા માટે મોટી રોકડ રકમ અને સૈન્યની માંગણી કરી જેના માટે પેશવાના પિત્રાઈ અને દિવાન સદાશિવરાવ ભાઉએ મના કરી. તેથી રઘુનાથરાવે જવા માટે ના પાડી. ત્યારબાદ સદાશિવરાવ ભાઉને મરાઠા સૈન્યના સર્વોચ્ચ સેનાપતિ બનાવાયા અને તેમના નેતૃત્વ હેઠળ પાણીપતની લડાઈ લડવામાં આવી. સદાશિવરાવ ઉત્તર ભારતના રાજકીય અને સૈન્ય વાતાવરણથી અજાણ્યા હતા અને મલ્હારરાવ હોલકર અથવા રઘુનાથરાવને બદલે તેમને પેશવાએ સેનાપતિ નિયુક્ત કર્યા તે દુર્ભાગ્યપૂર્ણ નિર્ણય હતો.
૨૭ વર્ષીય મુઘલ-મરાઠા યુદ્ધ ના પરિણામે મુઘલ સામ્રાજ્યની શક્તિનો ક્ષય થયો હતો અને તેને કારણે મરાઠા સામ્રાજ્યના વિસ્તારમાં વીજવેગે વધારો થયો. પેશવા બાજી રાવના શાસનમાં ગુજરાત, માળવા અને રાજપૂતાના મરાઠા સત્તા હેઠળ આવ્યાં. આખરે ૧૭૩૭માં બાજી રાવે મુઘલોને દિલ્હી પાસે હરાવ્યા અને દિલ્હીની દક્ષિણે રહેલ તમામ મુઘલ વિસ્તારોને મરાઠા સત્તા હેઠળ લાવ્યા. બાજી રાવના પુત્ર બાલાજી બાજી રાવે મરાઠા પ્રભુત્વ વાળા વિસ્તારમાં ૧૭૫૮માં પંજાબ પર હુમલો કરી વધારો કર્યો.
ઘેરાના આગામી બે મહિના દરમિયાન સતત અથડામણો ચાલુ રહી અને બંને પક્ષે સૈન્ય ટુકડીઓ વચ્ચે દ્વંદ્વયુદ્ધ થતું રહ્યું. આવી એક અથડામણમાં નજીબે તેના ૩,૦૦૦ રોહિલ્લા સૈનિકો ગુમાવ્યા અને તે પોતે પણ મરતાં બચ્યો. મડાગાંઠની પરિસ્થિતિ જોતાં અબ્દાલીએ સમજૂતીનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો જેના પર વિચાર કરવા ભાઉ તૈયાર હતા પણ નજીબ ખાને સમજૂતીના મોકાને ધાર્મિક અપીલ દ્વારા વિલંબમાં નાંખી દીધો અને તેણે મરાઠાઓ સમજૂતીને માન આપસે તે બાબતમાં સૌના મનમાં શંકા ઉભી કરી.
પુરવઠો અને ખાધા ખોરાકીની ખેંચ સર્જાતાં મરાઠા છાવણીમાં તણાવમાં વધારો થયો. શરુઆતમાં મરાઠાઓએ લાંબી પહોંચ મર્યાદા ધરાવતી, ફ્રાન્સ દ્વારા નિર્મિત તોપખાનાંની ૧૫૦ તોપો નિયુક્ત કરી હતી. ઘણા કિલોમિટર પહોંચ મર્યાદા ધરાવતી આ તોપ તત્કાલીન તોપોમાં શ્રેષ્ઠ ગણાતી હતી. મરાઠા યોજના અનુસાર જે સમયે તેમની પાસે તોપખાનાંની સહાય હોય તે સમયે અફઘાન સૈન્યને લડવા માટે ફરજ પાડવાની હતી.
જાન્યુઆરી ૧૪, ૧૭૬૧ના મળસ્કા પહેલાં મરાઠા સૈનિકોએ છાવણીમાં બાકી રહેલ અનાજ દ્વારા ઉપવાસ તોડ્યો અને લડાઈની તૈયારી કરી. તેઓ ખાઇમાંથી બહાર આવ્યા અને તોપોને ધકેલી અને પૂર્વનિશ્ચિત સ્થાન પર અફઘાનોથી આશરે બે કિમી દૂર ગોઠવવા લાગ્યા. લડાઈ શરુ થવાની ધારણા બંધાતા, અહમદ શાહે તેની ભમરિયા ખાંચા વિનાની ૬૦ તોપોને ગોઠવી અને ગોલંદાજી શરુ કરી.
પુરવઠા વિના અને સૈન્ય મદદની વધુ રાહ જોયા વિના ભાઉએ ઘેરાને તોડવાનું નક્કી કર્યું. તેમની યોજના અનુસાર તોપમારા વડે અફઘાનોને નબળા પાડવા અને ત્યારબાદ અશ્વદળ વડે તમામ અફઘાન સૈન્યને ક્ષતવિક્ષત કરી નાખવું. અફઘાનોનું મનોબળ તૂટી જતાં તે છાવણીને રક્ષણાત્મક સ્થિતિમાં કૂચ કરાવી અને દિલ્હી તરફ લઈ જશે જ્યાં તેમને પુરવઠો મળી રહેવા ખાતરી હતી.
તકનો લાભ લઈ અને કુંજપુરા ખાતેથી બંદી બનાવાયેલ અફઘાન સૈનિકોએ બળવો કર્યો. આ બંદીઓએ જાણીજોઈને મરાઠાઓની હારની અફવા ફેલાવી. તેને કારણે મરાઠા સૈન્યમાં અસમંજસ અને આઘાતની લાગણી જન્મી અને તેમને એવી માન્યતા ઉભી થઈ કે દુશ્મને પાછળથી હુમલો કર્યો છે. પોતાના સેનાપતિને હાથી પરથી ગાયબ જોઈને કેટલાક મરાઠા સૈનિકો ગભરાટના માર્યા ભાગવા લાગ્યા.
મરાઠા હરોળ કાલા અંબથી થોડે ઉત્તરે શરુ થતી હતી. તેમણે અબ્દાલીનો ઉત્તરમાં અફઘાનિસ્તાન તરફનો માર્ગ રોક્યો હતો અને તે જ રીતે અબ્દાલીએ મરાઠાઓનો દિલ્હી તરફનો માર્ગ રોક્યો હતો. ભાઉ, પેશવાના પુત્ર અને શાહી અંગરક્ષકો કેન્દ્રમાં હતા. ડાબી પાંખમાં ઈબ્રાહીમ ખાનના નેતૃત્વ હેઠળ ગાર્દી હતા. હોલકર અને સિંધિયા જમણા છેડે હતા.
જો હોલકર લડાઈમાં રહ્યા હોત તો મરાઠાઓની હારમાં વિલંબ થાત પણ તે અટકાવવી શક્ય નહોતી. મલ્હારરાવ હોલકરની સલાહ અનુસાર મરાઠાઓએ પંજાબ અને ઉત્તર ભારતમાં જો ગનીમી કાવા અથવા છાપામાર યુદ્ધ લડ્યું હોત તો અબ્દાલીની આમનેસામનેની લડાઈમાં નિપુણતા નકામી રહેત. અબ્દાલી પોતાના સૈન્યને અનિશ્ચિત કાળ સુધી ભારતમાં રાખવા અસમર્થત હતા.
વધુમાં, મરાઠા સરદારો વચ્ચે આંતરિક ઝઘડાઓ વારંવાર થતા હતા. દરેકને પોતાનું સ્વતંત્ર રાજ્ય ઉભું કરવાના મનસૂબા હતા અને તેઓ એક જ દુશ્મન સામે લડવા તૈયાર નહોતા. તેમાંના કેટલાક ગોળ લડાઈ અથવા આમને સામને લડવાને બદલે છાપામાર યુદ્ધ લડવાના હિમાયતી હતી. મરાઠાઓ તેમની રાજધાની પુનાથી આશરે ૧,૫૦૦ કિમી દુર એકલા લડી રહ્યા હતા.
પોતાના સૈનિકો આગળ હોવાને કારણે મરાઠા તોપખાનું શતુરનાળના તોપમારાનો જવાબ ન આપી શક્યું. બપોરે ૨ વાગ્યે હાથોહાથની લડાઈ શરુ થઈ ત્યાર સુધીમાં આશરે ૭,૦૦૦ મરાઠા અશ્વદળ અને પાયદળ સૈનિકો માર્યા ગયા. બપોરે ૪ વાગ્યા સુધીમાં થાકી ગયેલ મરાઠા પાયદળ તાજા અફઘાન અનામત સૈનિકોના સતત હુમલા સામે મરવા લાગ્યા.
મરાઠા સરદારોએ સદાશિવરાવ પર ભૂખમરાને બદલે લડવા માટે દબાણ કરાતાં જાન્યુઆરી ૧૩ના રોજ મરાઠા સૈન્યએ છાવણી છોડી અને દક્ષિણમાં અફઘાન સૈન્ય તરફ ઘેરો તોડવા આગળ વધ્યું. સવારે ૮ વાગ્યે બંને સૈન્યો આમનેસામને આવી ગયાં.
પોતાના સૈન્યની સ્થિતિથી અજાણ પેશવા બાલાજી બાજી રાવ જ્યારે વધુ સૈનિકો સાથે નર્મદા ઓળંગી રહ્યા હતા ત્યારે તેમને સમાચાર મળ્યા. તેઓ પુના પાછા ફર્યા અને પાણીપત ખાતે મળેલ નિષ્ફળતાના આઘાતથી ક્યારેય ઉંચા ન આવ્યા.
મરાઠાઓએ વિશ્વાસરાવ અને ભાઉના પાર્થિવ શરીરોને ખોળી કાઢ્યાં અને તેમને રીતિરિવાજ અનુસાર આખરી સંસ્કાર આપવામાં આવ્યા. ભાઉનાં પત્ની પાર્વતીબાઈને ભાઉની સૂચના અનુસાર હોલકરે બચાવ્યાં અને પુના ખાતે પરત પહોંચાડ્યા.
ભારતીય વાહન ઉદ્યોગના સૌથી વિશાળ નવમા ઓટો એક્સ્પોનું આયોજન દિલ્હીમાં થયું હતું. ભારત દ્વીચક્રી વાહનોની ખપતમાં દુનિયાનું બીજા નંબરનું સૌથી વિશાળ બજાર છે. ૧૨ હજાર વર્ગમીટરમાં ઓટો એક્સ્પોનુ ભવ્ય આયોજન થયું હતુ. જેની આતુરતા પુર્વક રાહ જોવાતી હતી તે ટાટા કંપનીના નેનો મોડલનુ પ્રક્ષેપણ પણ અહિં જ કર્યું હતું. આ મેળામાં ઓટોમોબાઇલ ઉદ્યોગ સાથે જોડાયેલી ૨૦૦૦ કંપનીઓએ ભાગ લીધો હતો. આમા ૬૦ ટકા ભારતીય અને ૪૦ ટકા વિદેશી ભાગીદારી હતી. આ મેળો ૧૦ જાન્યુઆરીથી ૧૭ જાન્યુઆરી ૨૦૦૮ સુધી ચાલ્યો હતો. ભારતના ઓટોમોબાઇલ ઉદ્યોગની પ્રગતિના પ્રતિક ઓટો એક્સ્પોના નવમાં સંસ્કરણમાં વિભિન્ન વર્ગોમાં ૩૦ નવા વાહનોને ઉતારવામા આવ્યાં હતાં.
ભારતની રાજઘાની દિલ્હીમાં પ્રગતિ મેદાનમાં શંઘાઇ મોટર શો પછીનો એશિયાનો બીજો સૌથી વિશાળ વાહન વ્યાપાર મેળો થાય છે. ઓટો મેળાનું આયોજન ઓટોમોટિવ કંપોનન્ટ મેન્યુફેક્ચરર્સ એસોસિએશન , ભારતીય ઓટોમોબાઇલ નિર્માતા સંઘ અને કોન્ફેડરેશન ઓફ ઇન્ડિયન ઇન્ડસ્ટ્રીઝ મળીને કરેછે.
વાહન પ્રદર્શન મેળો તે વાહનોના વેચાણ માટે યોજાતો એક પ્રકારનો વ્યાપારી મેળો છે જે જુદી-જુદી સંસ્થાઓ અને એકમો દ્વારા શહેરોમાં યોજવામાં આવે છે.
પહેલી વખત ૧૨મા ઓટો એક્સ્પોનું આયોજન નવી દિલ્હીને બદલે રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્રના ઔધોગિક નગર ગ્રેટર નોઇડામાં કરવામાં આવ્યુ હતું.
ઉત્તર કામરુપ ક્ષેત્રમાં ભાટેલી વૈશાખ મહિનામાં યોજાયેલી છે. દરેક ક્ષેત્ર ધ્વજ અને વાવટાઅ લગાડી લાંબા વાંસને શણગારવામાં આવે છે. જેણે શ્રેષ્ઠ સજવટ કેરી હોય તેને વરરાજા કહેવામાં આવે છે. બીજાઓને વધુ કહેવામાં આવે છે, તેઓને વરરાજાની તેની આસપાસ વર્તુળ ઉભી કરવામાં આવે છે, અને એક નકલી લગ્ન સમારોહ કરવામાં આવે છે. આ ઉત્સવની એક મુખ્ય ક્રિયા બે લીલા વાંસનું વાવેતર હોય છે. સવારે યુવકો શુદ્ધ સ્નાન કરે છે. તેઓ બે વાંસ કાપી અને તેને રંગીન કાપડ અને ચમરીથી શણગારે છે અને સંગીત સાથે ઉત્સવની ઉજવણી કરે છે. એક મોટો મેળો ભરવામાં આવે છે.
બૈહાગર અથવા બૈશાખ દોમાહી એ વસંત સમયનો ખાસ પર્વ છે. સામાન્ય રીતે બૈહગના પહેલા અઠવાડિયામાં અથવા એપ્રિલના ત્રીજા અઠવાડિયામાં એક મેળો ભરાય છે. તે ઉત્તરીય કામરૂપમાં "ભથેલી", દક્ષિણ કામરૂપમાં "સોરી" અથવા "સુનરી" તરીકે ઓળખાય છે. કામરૂપના દક્ષિણ ભાગમાં આ તહેવાર સોરી તરીકે ઓળખાય છે, ત્યાં ઊંચા વાંસના વાવેતર જોવા મળતા નથી, પરંતુ વાંસની નાના ખાંભીઓ હોય છે, જેની ટોચ પર ગુચ્છેદાર કલગી હોય છે. લોકો ઉત્તરી કામરૂપમાં વાંસની આગળ નમન કરે છે અને તેઓ તેમને આદર આપી સ્પર્શે છે.
આ તહેવારને "માગર દોમાહી" , "બૈહાગર અથવા બૈશાખ દોમાહી" અને "કાતિર અથવા કાર્તિક દોમહી" માં વિભાજિત કરવામાં આવે છે. જ્યોતિષશાસ્ત્રની દ્રષ્ટએ બૈહાગર દોમાહી વાસંતિક વિષુવકાળ સંકળાયેલ છે. સાથે કાર્તિક દોમાહી શરદ વિષુવકાળ અને મહા દોમાહિ શિયાળુ અયનદિન સાથે સંકળાયેલ છે. વસંત ઉત્સવના તહેવાર કરતા શિયાળાના તહેવાર સાથે વધુ મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે. પાનખરમાં યોજાયેલ ત્રીજો તહેવારને દોમાહની જેમ માનવામાં આવતા નથી.
દોમાહી અથવા દોમાસી અને દામિ પશ્ચિમ આસામના કામરૂપ અને પૂર્વીય ગોલપરા ક્ષેત્રોનો લોકપ્રિય લણણી સંબંધી તહેવાર છે. આ તહેવાર લણણીની મોસમની શરૂઆત અને અંત સાથે કામરૂપી અને ગોલપરીયા નવા વર્ષોની શરૂઆત અંત પણ ચિહ્નિત કરે છે.
માગર દોમહી અથવા દોમાસી એ લણણીની મોસમ અને વર્ષ પૂરા થયા પછી આવતો તહેવાર છે. તે જાન્યુઆરીની મધ્યમાં ઉજવવામાં આવે છે. આ તહેવારની પૂર્વસંધ્યાએ "લોગ ભાટ" તરીકે ઓળખાતા સમૂહ ભોજન સમારંભનું આયોજન કરવામાં આવે છે.
આ તહેવારના નામમાં બે શબ્દો છે "દો" જેનો અર્થ બે અને "માહ" અથવા "માસ" થાય છે. આમ 'દોમાહી' શબ્દનો અર્થ બે મહિનાનો સમૂહ એવો થાય છે.
શ્રીનાથજીનું સ્વરૂપ અથવા દૈવી સ્વરૂપ સ્વયં પ્રગટ થાય છે. દંતકથા અનુસાર ભગવાન કૃષ્ણના દેવ, પથ્થરથી સ્વયં પ્રગટ થાય છે અને ગોવર્ધન ટેકરીઓમાંથી ઉભરી આવે છે. ઐતિહાસિક દૃષ્ટિએ, શ્રીનાથજીની છબીની પૂજા મથુરા નજીક ગોવર્ધન ટેકરી ખાતે સૌપ્રથમ કરવામાં આવી હતી. શરૂઆતમાં આ છબી યમુના નદી કિનારે 1672 માં મથુરાથી સ્થાનાંતરિત થઈ હતી અને તેને આશરે છ મહિના સુધી આગ્રામાં જાળવી રાખવામાં આવી હતી, દંતકથા અનુસાર, મુગલ શાસક ઔરંગઝેબ, જેણે આગ્રામાં તેમની સાથે પ્રતિષ્ઠિત દેવતા રાખવાની ઇચ્છા રાખી હતી. ત્યારબાદ, મુગલ શાસક ઔરંગઝેબ દ્વારા કરાયેલા જંગલી વિનાશથી બચાવવા માટે, છબીને દક્ષિણ તરફ રથ પર આગળ ખસેડવામાં આવી. જ્યારે દેવતાનો રથ સિહદ અથવા સિંહાદ ગામે સ્થળ પર પહોંચ્યા ત્યારે બળદ ગાડીના પૈડા કાદવ માં ખૂપી ગયા.અને રથ આગળ જઈ શકે તેમ નહોતો. સાથે પૂજારીઓ નેસમજાયું કે ચોક્કસ સ્થાન પ્રભુના પસંદ કરેલ હાજર હતી, ત્યાં મંદિર પછી મહારાણા રાજ સિંહ ના રક્ષણ હેઠળ બાંધવામાં આવી હતી . શ્રીનાથજી મંદિરને 'શ્રીનાથજીની હવેલી' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ મંદિર ગોસ્વામી પૂજારીઓ દ્વારા 1672 માં બનાવવામાં આવ્યું હતું.
1934 માં ઉદયપુર દરબાર દ્વારા ફરમાન જારી કરવામાં આવ્યું, જેના દ્વારા, તે ઘોષિત કરાયું કે ઉદયપુરના કાયદા અનુસાર, શ્રીનાથજીને સમર્પિત અથવા પ્રસ્તુત અથવા અન્યથા દેવની મંદિરની મિલકત હતી. તે સમય માટે મહારાજ ફક્ત કહેવાતી સંપત્તિના અભિરક્ષક, વ્યવસ્થાપક અને ટ્રસ્ટી હતા અને ઉદયપુર દરબારને દેખરેખ કરવાનો સંપૂર્ણ અધિકાર હતો કે મંદિરને સમર્પિત 562 સંપત્તિનો ઉપયોગ મંદિરના કાયદેસર હેતુ માટે કરવામાં આવ્યો હતો.
શ્રીનાથજી મંદિર નાથદ્વારામાં શ્રીનાથજીને સમર્પિત એક હિંદુ મંદિર છે. વૈષ્ણવો દ્વારા તે એક મહત્વપૂર્ણ તીર્થસ્થાન માનવામાં આવે છે.
મણિલાલ મેટ્રિકની પરીક્ષામાં પાસ થયા તે જ વર્ષે તેમણે 'શિક્ષાશતક' નામનો ૧૦૧ બોધક પદ્યખંડોનો નાનકડો સંગ્રહ જાતે છપાવીને પ્રગટ કર્યો હતો અને પોતાના કવિમિત્ર બાલાશંકર કંથારીયાને અર્પણ કર્યો હતો. ૧૮૮૭માં મણિલાલે 'પ્રેમજીવન' નામે ૧૧ કાવ્યોનો સંગ્રહ અને તેની જાતે લખેલ ટીકા સહિત પ્રગટ કર્યો. ત્યારબાદ આશરે સાતેક વર્ષ પછી એટલાં જ કાવ્યોનું ઝૂમખું તેમણે 'અભેદોર્મિ' શીર્ષકથી બહાર પાડ્યું. ૧૮૯૫માં, તે જ વર્ષના જૂન માસ સુધીમાં પોતે રચેલી બધી જ પદ્યરચનાઓ—ઉપયુક્ત 'પ્રેમજીવન' અને 'અભેદોર્મિ'નાં ૨૨ કાવ્યો તથા બીજા 'મિશ્ર-ધ્વની'નાં પંદર કાવ્યો, 'જવનિકા' શિર્ષક હેઠળ પ્રગટ કરેલાં બે કાવ્યો તેમજ 'ઉપહાર' શિર્ષકનું એક કાવ્ય એમ કુલ ચાળીશ કાવ્યોનો સંગ્રહ 'આત્મનિમજ્જન' નામે પ્રગટ કર્યો.
ધીરુભાઈ ઠાકરના મતે આધુનિક ગુજરાતી કવિતામાં મણિલાલનું યોગદાન એ આત્મનિજ્જન મારફતે તેમણે લાવેલી દાર્શનિક ગંભીરતાના સ્પર્શમાં છે. તેમણે કવિતા "દૃગ રસબર" ને કવિતાના ઉત્તમ ઉદાહરણ તરીકે ટાંકી છે જે વ્યક્તિલક્ષી લાગણીને સાર્વત્રિક અનુભવમાં રૂપાંતરિત કરે છે. ઠાકર નોંધે છે કે મણિલાલની તેમની દરેક કવિતાની ટિપ્પણી ગુજરાતી કવિતાના ઇતિહાસમાં અનન્ય છે.
આત્મનિમજ્જન એ ગુજરાતી લેખક મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદીના કાવ્યોનો સંગ્રહ છે જે સૌપ્રથમ ૧૮૯૫માં પ્રકાશિત થયો હતો. તેની પ્રથમ આવૃત્તિ માં ૪૦, બીજી આવૃત્તિ માં ૪૫ અને ત્રીજી આવૃત્તિ માં ૫૫ કાવ્યરચનાઓ સંગ્રહાયેલી છે. આ પુસ્તકમાં વૃત્તબદ્ધ રચનાઓ ઉપરાંત ભજનો, ગીતો અને ગઝલો સમાવેશ પામી છે.
મણિલાલનો કાવ્યાત્મક આદર્શ નર્મદ સાથેના તેમના સંપર્કથી, તેમના પોતાના દાર્શનિક દૃષ્ટિકોણ અને અંગ્રેજી કવિતાના અભ્યાસથી પ્રભાવિત હતો. પોતાના સાહિત્યિક સામયિક પ્રિયંવદા માં મણિલાલે લખ્યું હતું કે તેમની ઘણી કવિતાઓ તેમના પોતાના તીવ્ર અંગત અનુભવોમાંથી આવી હતી.
મણિલાલની મોટાભાગની રચનાઓમાં ગીતોની સંખ્યા ત્રીસ છે. ધીરુભાઈ ઠાકરના મતે, "ગગને આજ પ્રેમની ઝલક છાઈ રે", "ઊડી જા તું ગાફેલ ગભારા" , "સાચી બલમ પ્રીતિ ના બને" , "પ્રિત વશકરણી વિદ્યા જાણજો" અને "અમે વૈરાગી વૈરાગી જનમના વૈરાગી" અદ્વૈત હિંદુ દર્શનશાસ્ત્રની ઉત્તમ અભિવ્યક્તિ છે.
આ સંગ્રહની રચનાઓમાંથી 'ગગને આજ પ્રેમની ઝલક છાઈ રે' અને 'ર્દગ રસભર' જેવી ગીતરચનાઓ તથા 'અમર આશા', 'દુનિયાબિયાંબા', 'કિસ્મત', 'આ જામે ઇશ્કમાં' જેવી ગઝલરચનાઓને મણિલાલની ઉત્તમ કૃતિઓ માનવામાં આવે છે.
૨૨ વર્ષના તેમના કવિતાલેખન દરમિયાન મણિલાલે વિવિધ કાવ્યાત્મક સ્વરૂપો અજમાવ્યા હતા. આત્મનિમજ્જનમાં વૃત્તબદ્ધ રચનાઓ ઉપરાંત ભજનો, ગીતો અને ગઝલો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.
પીલ ગાર્ડન સામેની ઇમારતનો શિલાન્યાસ ૨૫ નવેમ્બર ૧૮૮૪ ના દિવસે મુંબઈના રાજ્યપાલ જેમ્સ ફર્ગ્યુસન દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. આ ઈમારત ૧૭ ડિસેમ્બર ૧૮૮૬ના દિવસે મુંબઈના ગવર્નર લોર્ડ રે દ્વારા ખોલવામાં આવી હતી. ૧૮૯૩ માં આ ઈમારતનો કબજો લેવામાં આવ્યો હતો. આ બિલ્ડિંગનું નિર્માણ પબ્લિક વર્ક્સ કાઉન્સિલર આર. પ્રોક્ટર સિમ્સે કરાવ્યું હતું. હવે આ ઈમારતનો ઉપયોગ શેઠ જે. પી. આયુર્વેદ કોલેજ તરીકે થાય છે.
શામળદાસ આર્ટ્સ કૉલેજ અથવા શામળદાસ કોલેજ એ ભારતના ગુજરાત રાજ્યના ભાવનગરમાં આવેલી કૉલેજ છે. તેની સ્થાપના ઈ. સ. ૧૮૮૫ માં ભાવનગર રાજ્યના મહારાજા તખ્તસિંહજીએ તેમના દિવાન શામળદાસ પરમાનંદદાસ મહેતાની યાદમાં કરી હતી. તે પશ્ચિમ ભારતની સૌથી પ્રાચીન કૉલેજોમાંની એક છે. આ કૉલેજ મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહ ગોહિલ ભાવનગર વિશ્વવિદ્યાલય સાથે જોડાયેલ છે.