polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ચોમ્સ્કીની થીયરી ખાસ કરીને અમેરિકામાં લોકપ્રિય હોવા છતાં તે વિવાદોથી પરે નથી. અનેક દિશામાંથી આ થીયરીની ટીકા કરવામાં આવી છે. ચોમ્સ્કીયન ભાષાવિજ્ઞાન સ્થાનિક ભાષાઓમાં વાકય સારી રીતે રચી શકાય તે સંદર્ભમાં સ્થાનિક ભાષા બોલનારાઓની સંસ્થાઓ પર ઘણો જ આધાર રાખે છે. આ પદ્ધતિની સામાન્ય મેથોડોલોજીકલ રીતે અને તે અંગ્રેજીના અભ્યાસ પર વધારે પડતો ભાર મૂકતી હોવાની રીતે એમ બંને રીતે ટીકા કરવામાં આવી છે. હાલના તબક્કે, સકડો અલગ-અલગ ભાષાઓએ જેનેરેટિવ ગ્રામર લીટરેચરમાં થોડું ઘણું ધ્યાન આર્કિષત કર્યું છે,
પરંતુ કેટલાક વિવેચકો તેને વધારે પડતો ભાર આપવા તરીકે અને યુનિવર્સલ ગ્રામર અંગેના દાવાઓ ભાષાઓના મર્યાદિત નમૂનાના આધારે કરવામાં આવતા હોવાનું માને છે. કેટલાક સાયકોલોજિસ્ટ્સ અને સાયકોલગ્વિસ્ટ્સ ચોમ્સ્કી સાથે સહાનુભૂતી ધરાવતા હોવાં છતાં એવી દલીલ કરે છે કે ચોમ્સ્કીઅન ભાષાવૈજ્ઞાનિકો ભાષાની પ્રક્રિયાની પ્રયોગશીલ માહિતી પર પૂરતું ધ્યાન આપતા નથી અને તેના પરિણામ સ્વરૂપે તેમની થીયરી મનોવૈજ્ઞાનિક રીતે શકય બનતી નથી. અન્ય વિવેચકો પ્રશ્ન કરે છે કે બાળકની ભાષા હસ્તગત કરવાની પ્રક્રિયા સમજાવવા માટે યુનિવર્સલ ગ્રામરની ધારણા કરવી જરૂરી છે અને એવી દલીલ કરે છે કે સ્થાનિક ભાષાનું સામાન્ય અભ્યાસ તંત્ર આ પ્રક્રિયા સમજાવવા માટે પૂરતું છે. આજે જેનેરેટિવ ગ્રામરની ઘણી શાખાઓ છે, જેમ કે હેડ-ડ્રિવન ફ્રેઝ સ્ટ્રકચર ગ્રામર, લેકસીકલ ફંકશનલ ગ્રામર અને કોમ્બિનેટરી કેટેગોરીકલ ગ્રામર સહિતના વ્યાકરણના માળખાને બહોળી રીતે ચોમ્સ્કીયન અને સંદર્ભની રીતે જેનરેટિવ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે પરંતુ તેના અમલમાં ઘણો જ તફાવત રહેલો છે.
ઈલિનોઈસ સ્ટેટ યુનિવર્સિટીના કલ્ચરલ એન્થ્રોપોલોજિસ્ટ અને ભાષાવૈજ્ઞાનિક ડેનિયલ એવરેટ્ટે જણાવ્યું હતું કે બ્રાઝીલના વાયવ્યના વરસાદી જંગલોમાં રહેતાં પીરાહા લોકોની ભાષા ચોમ્સ્કીની જેનરેટિવ ગ્રામરની થીયરીને પડકારે છે. એવરેટ્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે પિરાહા ભાષામાં પુનરાર્તનના કોઇ પૂરાવા મળતા નથી, જે જેનેરેટિવ ગ્રામરને શકય બનાવતું એક તત્ત્વ છે. જો આ સાચું હોય તો, તે પુનરાવર્તન માનવ મનના પાસાઓને નિશ્ચિત કરે છે તેવી ચોમ્સ્કીની ધારણા સાથે વિરોધાભાસ સર્જે છે. જો કે, એવરેટ્ટેના દાવાની પણ ટીકા કરવામાં આવી છે. એમઆઈટીના ડેવિડ પેસેટ્સ્કાય, હાર્વર્ડના એન્ડ્રયુ નેવિન્સ અને બ્રાઝિલમાં યુનિવર્સીડેડ એસ્ટાડ્યુઅલ ડી કેમ્પનીઝના સીલેને રોડ્રીગ્સે તેમના સંયુકત લેખમાં દલીલ કરી છે કે એવરેટ્ટેના મુખ્ય દાવાઓમાં ઘણી અધૂરપ રહેલી છે. ચોમ્સ્કીએ પોતે પણ એવી ટીપ્પણી કરી હતી કે "આ અહેવાલો રસપ્રદ છે, મારા કામની સામે ટકી શકે તેમ નથી. કોઇ પણ વ્યકિતએ એવું કહ્યું નથી કે ભાષામાં સહાયકારી ઉપવાકયો, આંકડાકીય શબ્દો વગેરે હોવું જ જોઇએ. આપણી ભાષાના ઘણાં માળખાં બાહ્ય અવરોધોને કારણે બોલચાલમાં ભાગ્યે જ ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે." આ વિવાદ ચાલુ જ છે.
નોઆમ ચોમ્સ્કીના લોજીકલ સ્ટ્રકચર ઓફ લિંગ્વિસ્ટીક થીયરી નું શુદ્ધ સ્વરૂપ અને સિન્ટેકિટક સ્ટ્રકચર્સ થી પ્રારંભ થતું કોમસ્કિયન ભાષાવિજ્ઞાન માળખા આધારિત ભાષાવિજ્ઞાનને પડકારે છે અને પરિવર્તન પામતા વ્યાકરણને રજૂ કરે છે. આ અભિગમમાં શબ્દો માં ઔપચારિક વ્યાકરણની લાક્ષણિકતા ધરાવતા હોય છે, ખાસ કરીને પરિવર્તન પામતા નિયમો સાથે સંદર્ભરહિતના વ્યાકરણનો દાયરો વિસ્તારવામાં આવે છે. ભાષાવિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં તેનું સૌથી પ્રભાવશાળી અને સમયની કસોટી પર ખરું ઊતરનારું પ્રદાન તેનો એ દાવો છે કે ઔપચારિક વ્યાકરણના ઊપયોગ સાથેનું ભાષાની યોગ્ય રજૂઆતનું જ્ઞાન ભાષામાં ઊત્પાદકતામાં વધારો કરે છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, ભાષાનું ઔપચારિક વ્યાકરણ મર્યાદિત નિયમો અને યોગ્ય સ્થાનના નિશ્ચિત માળખા સાથે સાંભળનાર-બોલનારની નવા શબ્દો સહિતના અગણિત શબ્દપદોને પેદા કરવાની અને તેનું અર્થઘટન કરવાની શકિતને સમજાવે છે. શુદ્ધ સ્વયંભૂ વ્યાકરણનો આધુનિક ખ્યાલ પૂર્વેના જ્ઞાનના રેશનાલિસ્ટ વિચારો સાથે સંકળાયેલો હોવા છતાં ચોમ્સ્કીએ તેના માટે પાણિનીનો ઋણ સ્વીકાર કર્યો છે.
ચોમ્સ્કી વિવિધ પ્રકારની ઔપચારિક ભાષાઓ અને તે માનવીય ભાષાની મહત્ત્વની લાક્ષણિકતાઓને ગ્રહણ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે કે નહીં તે અંગેનું સંશોધન કરવા અંગે ખ્યાતનામ છે. તેની ચોમ્સ્કી શ્રેણી અધિક્રમ ઔપચારિક વ્યાકરણને અભિવ્યકિતની ક્ષમતા વધારતા વિવિધ વર્ગોમાં અથવા સમૂહોમાં વિભાજીત કરે છે, દા.ત. દરેક આગળનો વર્ગ તેના અગાઊના વર્ગની સરખામણીએ ઔપચારિક ભાષાઓના વધારે બહોળા વર્ગનું સર્જન કરે છે. રસપ્રદ રીતે, ચોમ્સ્કીએ દલીલ કરે છે કે માનવીય ભાષાની કેટલીક લાક્ષણિકતાને નમૂનારૂપ બનાવવા માટે અન્યની સરખામણીએ વધારે જટીલ ઔપચારિક વ્યાકરણની જરૂર પડે છે. દા.ત. સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી નિયમિત ભાષા અંગ્રેજી શબ્દવિચારને આદર્શ બનાવવા માટે પૂરતી છે, પરંતુ અંગ્રેજી વાકયરચનાને આદર્શ બનાવવાની પૂરતી ક્ષમતા ધરાવતી નથી. વધુમાં ભાષાવિજ્ઞાનમાં પ્રસ્તુત બનવાની સાથે ચોમ્સ્કી શ્રેણી અધિક્રમ કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાનમાં પણ મહત્ત્વપૂર્ણ બની છે.
આ સમીક્ષામાં ચોમ્સ્કીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે પ્રાણીઓ પરના સંશોધન પરથી તૈયાર કરવામાં આવેલા વર્તન સંબંધિત સિદ્ધાંતોના વૈજ્ઞાનિક ઉપયોગ પૂરતા પ્રમાણમાં યોગ્ય સમજણ પૂરી પાડી શકતો નથી અને વધુમાં માનવીય શાબ્દિક વર્તનની રીતે તે માત્ર ઉપરછલ્લું જ્ઞાન છે કારણ કે આ સિદ્ધાંત તેની જાતને શું શીખી શકાય તેની માત્ર બાહ્ય પરિસ્થિત પૂરતો સિમિત રાખે છે અને જેનરેટીવ ગ્રામરની પૂરતી સમજણ આપી શકતો નથી. ચોમ્સ્કીએ બાળકોની વ્યાકરણની રીતે સાચા વાકયો રચવાની ક્ષમતા ઝડપી વિકાસના સહિતના બાળકોના ઝડપથી ભાષા શીખવાના અને સ્કીનરના અભિપ્રાયે જે રીતે પૂરાવા દ્વારા સિદ્ધાંતને નબળો પાડ્યો તેને ઉજાગર કરવા માટે સક્ષમ સ્થાનિક વકતાઓના ભાષાઓના સાર્વત્રિક ઉપયોગના ઉદાહરણો ટાંકયા હતા. તેણે દલીલ કરી હતી કે ભાષાના ઉપયોગ અને ભાષાના વિકાસ જેવા સર્જનાત્મક પાસાઓ સહિતના માનવના શાબ્દિક વર્તનને સમજવા માટે વ્યકિતએ જેનેટીક લિંગ્વિસ્ટીકની ભેટને સ્વીકારવી પડે. ભાષાના મહત્ત્વના પાસાઓ સાર્વત્રિક કુદરતી ક્ષમતાની પેદાશ છે તેવી ધારણા સ્કીનરના મૂળભૂત વર્તનવાદ સામે વિરોધાભાસ પેદા કરે છે.
ચોમ્સ્કીએ 1955માં યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલ્વેનિયા ખાતેથી લિન્ગ્વિસ્ટિકમાં તેમની પીએચડીની પદવી મેળવી. તેઓએ હાવર્ડ યુનિવર્સિટી ખાતેના ચાર વર્ષ દરમિયાન તેમનું ડોક્ટરેટનું સંશોધન હાવર્ડ જુનિયર ફેલો તરીકે કર્યુ હતું. તેમના ડોક્ટરલ નિબંધમાં તેઓએ તેમના કેટલાક ભાષાશાસ્ત્રીય વિચારોના નિર્માણની શરૂઆત કરી હતી, ભાષાશાસ્ત્રમાં તેમના ઉત્તમ પુસ્તક તરીકે લેખાતા 1975ના તેમના પુસ્તક સીન્ટેક્ટિક સ્ટ્રક્ચર્સ માં તેનું નિરૂપણ કર્યુ હતું. ચોમ્સ્કી 1955માં માસેચ્યુએટ્સ ઈન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી ના સ્ટાફમાં જોડાયા અને 1961માં ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ મોડર્ન લેન્ગ્વેજીસ એન્ડ લિન્ગ્વિસ્ટિક્સ (જે હવે ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ લિન્ગ્વિસ્ટિક્સ એન્ડ ફીલોસોફી તરીકે ઓળખાય છે)ખાતે તેઓ પૂર્ણ સમયના પ્રોફેસર તરીકે નિયુક્તિ પામ્યા. 1966 થી 1976 તેઓ આઘુનિક ભાષા અને ભાષાશાસ્ત્રમાં ફેરારી પી. વોર્ડ પ્રોફેસરશિપ ધરાવતા હતા અને 1976માં તેઓ ઈન્સ્ટિટ્યુટ પ્રોફેસર તરીકે નિયુક્તિ પામ્યા. 2010 અનુસાર ચોમ્સ્કીએ સતત 55 વર્ષ સુધી એમઆઇટી ખાતે ભણાવ્યું છે.
કોઈ પણ માણસ, ચોક્કસપણે એવો દ્વષ્ટિકોણ રાખી શકે છે અમે લોકોને આજે જે સમસ્યાનો સામનો કરવો પડે છે તેની કાળજી લેતા નથી અને આવનારી આવતીકાલ વિશે વિચારવા માગીએ છીએ. બરાબર છે, પણ પછી માણસો અને તેમના ભવિષ્યમાં કોઈ રસ હોવાનો ડોળ કરશો નહીં, અને સભાખંડ અને ઇન્ટલેક્ચ્યુઅલ કોફી હાઉસમાં અન્ય લોકો સાથે જ રહો. અથવા તો એક માનવીય અભિગમ અપનાવો કેઃ આવતીકાલનો એક વધુ સારા સમાજના નિર્માણ માટે હું આજે કામ કરીશ. આ વાક્ય પરંપરાગત અરાજ્યવાદી દ્વષ્ટિકોણથી જૂદી પડે છે. પરંતુ તે એકદમ સચોટ છે અને તે આજે વિવિધ સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહેલા લોકોને સીધો ટેકો આપે છે. આજે લોકોને આરોગ્ય અને સુરક્ષાના નિયમોના અમલ, રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય વીમાની જોગવાઈ, લોકોને આધાર આપતી સિસ્ટમ વગેરે જેવી સુવિધાઓની જરૂરત છે. એક આગવાં અને વધુ સારા ભવિષ્યના ઘડતર માટેની આ એક સંતોષજનક પરિસ્થિતિ નથી, પરંતુ તે એક આવશ્યક જરૂરિયાત છે. સરકારના બાકીના તમામ પ્રયત્નોનો વૈભવી જીવન નહી જીવતા અને જીવવા માટે સંઘર્ષ કરતા લોકો અનાદર કરશે.
ચોમ્સ્કીએ ભાષા કુદરતી હોવાનું સાબિત કર્યું હોવાનું અને 'યુનિવર્સલ ગ્રામર' શોધી કાઢ્યું હોવાની ખોટી ધારણાઓ બાંધવામાં આવી છે. હકીકતમાં, ચોમ્સ્કીએ માત્ર એવું નિરીક્ષણ કર્યું કે માનવનું બાળક અને બિલાડીનું બચ્ચું બંને કુદરતી રીતે તર્ક કરવાની ક્ષમતા ધરાવતા હોવા છતાં જો બંનેને સમાન પ્રકારની ભાષાકીય માહિતી ઉપલબ્ધ બનાવવામાં આવે તો માનવનું બાળક હંમેશા ભાષાને સમજવાની અને તેને ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા મેળવી લે છે, જયારે બિલાડીનું બચ્ચું કયારેય આ પ્રકારની ક્ષમતા કેળવી શકતું નથી. માનવમાં રહેલી, જયારે બિલાડીમાં અભાવ હોય તેવી યોગ્ય ક્ષમતાને ચોમ્સ્કીએ "લગ્વેજ એકિવઝીશન ડિવાઈસ" નામ આપ્યું અને સૂચવ્યું કે એલએડી શું છે તેમજ શકય બની શકે તેવી માનવીય ભાષાઓની શ્રેણીમાં એલએડીને મૂકવામાં કયા પ્રકારના અવરોધો રહેલા છે તે શોધી કાઢવાની જવાબદારી ભાષાવૈજ્ઞાનિકોની છે. આ પ્રકારના અવરોધોના પરિણામ સ્વરૂપ સર્વસામાન્ય પાસાઓને ઘણીવખત "યુનિવર્સલ ગ્રામર" અથવા યુજી કહેવામાં આવે છે.
વાકયરચના તરફનો ચોમ્સ્કીઅન અભિગમ, જેને ઘણી વખત જેનેરેટિવ ગ્રામર કહેવામાં આવે છે, વ્યાકરણનો અભ્યાસ ભાષાના વપરાશકર્તા દ્વારા મેળવવામાં આવેેલા જ્ઞાનના શરીર તરીકે કરે છે. 1960ના દાયકાથી, ચોમ્સ્કીએ સતત એવો અભિગમ વ્યકત કર્યો છે કે જ્ઞાન કુદરતી છે, જેનો અર્થ એ થાય કે બાળકોને માત્ર તેમની સ્થાનિક ભાષાઓના સ્થાનિક પાસાઓ જ શીખવાની જરૂર છે. ભાષાવિજ્ઞાનના જ્ઞાનના કુદરતી સ્વરૂપને ઘણી વખત યુનિવર્સલ ગ્રામર કહેવામાં આવે છે. ચોમ્સ્કીના દૃષ્ટિકોણથી, યુનિવર્સલ ગ્રામરના અસ્તિત્વનો સૌથી મજબૂત પૂરાવો એ સામાન્ય હકીકત છે કે બાળકો પોતાની સ્થાનિક ભાષા માત્ર થોડા જ સમયમાં સફળતાપૂર્વક હસ્તગત કરી લે છે. વધુમાં, તે એવી પણ દલીલ કરે છે કે બાળકોને પરિચિત કરવાવવામાં આવતા ભાષાકીય ઉદ્દિપનો અને તેમના દ્વારા મેળવવામાં આવતા સમૃદ્ધ ભાષાકીય જ્ઞાન વચ્ચે ખૂબ જ મોટી ખાઇ રહેલી છે . યુનિવર્સલ ગ્રામરનું જ્ઞાન આ ખાઇને પૂરવાનું કામ કરે છે.
સેન્ટ્રલ હાઈસ્કૂલ ઓફ ફિલાડેલ્ફિયાના સ્નાતક ચોમ્સ્કીએ 1945માં યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલ્વેનિયા ખાતે તત્ત્વજ્ઞાન અને ભાષાશાસ્ત્રનો અભ્યાસ શરૂ કર્યો અને સી. વેસ્ટ ચર્ચમેન તથા નેલ્સન ગુ઼મેન જેવા ફીલસૂફો તથા ઝેલિગ હેરિસ જેવા ભાષાશાસ્ત્રીઓ સાથે વર્ગો લીધા. હેરિસના શિક્ષણમાં ભાષાના માળખામાં ગાણિતિક વિશ્લેષણ જેવી તેમની પરિવર્તનની શોધનો સમાવેશ થતો હતો. ચોમ્સ્કીએ 1951માં રૂપસ્વરઘટકાત્મક નિયમનો સંદર્ભ પોતાના અનુસ્નાતકના નિબંધમાં આપ્યો હતો. કાર્નેપના 1938 પરિવર્તનના નિયમોની મિમાંસા સંદર્ભે આધુનિક હીબ્રુનું રૂપસ્વરઘટકાત્મક , અને પરિણામે વ્યાકરણિય પરિવર્તનને હેરિસ કરતાં ખૂબ જ અલગ રીતે સંદર્ભ-મુક્ત વ્યાકરણ પુનઃવ્યાખ્યાયિત કર્યુ હતું. હેરિસના રાજકીય વિચારોએ ચોમ્સ્કીના ઘડતરમાં મહત્વનો ફાળો આપ્યો હતો. ચોમ્સ્કીએ 1949માં બીએ અને 1951માં એમએની પદવી મેળવી.
ચોમ્સ્કીએ જણાવ્યા પ્રમાણે તેમનો ‘અંગત દૃષ્ટિકોણ પરંપરાગતપણે વિપ્લવવાદી છે અને તેના મૂળ ધી એનલાઈટમેન્ટ એન્ડ ક્લાસિકલ લિબરલિઝ્મમાં રહેલાં છે.’ ચોમ્સ્કીએ સમાજવાદની સરાહના કરી છે. તેઓ મહાજનસત્તાવાદ પ્રત્યે સહાનુભૂતિ ધરાવે છે તથા આઈડબલ્યુડબલ્યુ સંઘના સદસ્ય છે. તેમણે “ચોમ્સ્કી એન્ડ એનાર્કિઝમ”નાં શીર્ષક હેઠળ વિપ્લવવાદ ઉપર એક પુસ્તક પણ પ્રસિદ્ધ કર્યું છે, જેને 2006માં એનાર્કિસ્ટ બૂક કલેક્ટિવ એકે પ્રેસ દ્વારા પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવ્યું હતું.
નોઆમ ચોમ્સ્કી પોતાના સમગ્ર પરિપક્વ જીવન દરમિયાન રાજકારણમાં સક્રિયપણે જોડાયેલા રહ્યાં છે તથા તેમણે રાજકારણ, વૈશ્વિક ઘટનાઓ ઉપર અભિપ્રાયો વ્યક્ત કરેલાં છે જેની વ્યાપકપણે નોંધ લેવામાં આવી છે, ચર્ચા કરવામાં આવી છે તથા પ્રસિદ્ધિ મળેલી છે. ચોમ્સ્કી એવી દલીલ કરે છે કે શક્તિશાળી લોકો તેમના અભિપ્રાયો સાંભળવા માગતા નતી, અને આ કારણસર તેઓ અમેરિકાની પ્રસ્થાપિત સરકાર સાથે મતભેદ ધરાવનાર વ્યક્તિ માનવામાં આવે છે.
ઈ.સ. 1979માં પીસામાં વિકસાવવામાં આવેલો અને પછીથી લેકચર્સ ઓન ગવર્નમેન્ટ એન્ડ બાઇન્ડિંગ માં પ્રકાશીત કરવામાં આવેલો પ્રિન્સિપલ્સ એન્ડ પેરામીટર્સ અભિગમ યુનિવર્સલ ગ્રામર માટેનો મજબૂત દાવો કરે છેઃ ભાષાની અંદર રહેલા વ્યાકરણના નિયમો કુદરતી અને સ્થાયી છે અને વિશ્વની ભાષાઓમાં રહેલા તફાવતોને મગજમાં ઠસાવવામાં આવતા માપદંડની રીતે લક્ષણોને આધારે વર્ગીકરણ કરી શકાય (જેમકે પ્રો-ડ્રોપ માપદંડ, અંગ્રેજીમાં વાકયના કર્તાનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ જરૂરી છે, પરંતુ સ્પેનિશમાં વૈકલ્પિક રીતે તેનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવતો નથી.), જેને ઘણીવાર ચાંપ સાથે સરખાવવામાં આવે છે. (આમ પ્રિન્સિપલ્સ એન્ડ પેરામીટર્સ શબ્દપ્રયોગ આ અભિગમ માટે કરવામાં આવે છે.) આ પ્રમાણે જોઇએ તો, ભાષા શીખી રહેલા બાળકને માત્ર કેટલીક શબ્દકોષીય વસ્તુઓની અને નક્કી કરવામાં આવેલા યોગ્ય માપદંડોની જરૂર પડે છે, જે માત્ર થોડા ઉદાહરણોના આધારે શકાય.
ચોમ્સ્કી જણાવે છે કે સત્તા જો ન્યાયિક ઠરે નહી, તો તે સ્પષ્ટપણે ગેરવાજબી ઠરે છે. પોતાને મળેલું ઉચ્ચ સ્થાન વ્યાજબી છે તેવું દર્શાવવાની જવાબદારી સત્તામાં બેઠેલા લોકોના શિરે છે. જો આ જવાબદારીનું વહન થઇ શકે નહીં તો તેમને એ સ્થાનેથી દૂર કરવા જોઈએ. પોતાના માટે મેળવેલી સત્તાને દેખીતી રીતે જ ન્યાયિક ઠેરવી શકાય નહીં. પુખ્ત વ્યક્તિ યુવાન બાળકને ટ્રાફિકની અંદર જતો અટકાવે છે તેના દ્વારા સ્વાભાવિક સત્તાનું ઉદાહરણ જોવા મળે છે. ચોમ્સ્કી એવી દલીલ કરે છે કે ગુલામી અને એક માલિકને ત્યાં પોતાની જાતને ભાડે આપવા અથવા "પગારદાર ગુલામી"ની વચ્ચે કોઈ જ તફાવત નથી. ચોમ્સ્કી એવી અનુભૂતિ ધરાવે છે કે આ અંગત પ્રમાણિક્તાની ઉપર થયેલો વાર છે જે આપણી સ્વતંત્રતાને હાનિ પહોંચાડે છે તથા તેનો નાશ કરે છે. તેમનાં માનવા પ્રમાણે કામની જગ્યાની માલિકી અને નિયંત્રણ કામદારોના હાથમાં હોવું જોઈએ. ચોમ્સ્કીએ નોંધ્યા પ્રમાણે લોવેલ મિલ ગર્લ્સે આ વિચાર અપનાવ્યો હતો.
બાળકમાં ભાષાના હસ્તાંતરણ પરના સંશોધન પર ચોમ્સ્કીના વિચારોનું ભારે પ્રભુત્વ હતું. તેમ છતાં આ ક્ષેત્ર પર કામ કરતા કેટલાક સંશોધકો ચોમ્સ્કીના સિદ્ધાંત સાથે સહમત નથી તેના સ્થાને તેઓ ઇમર્જનિસ્ટ અથવા કનેક્શનિસ્ટ સિદ્ધાંતની હિમાયત કરી રહ્યા છે અને ભાષાને મગજમાં સામાન્ય પ્રક્રિયા પ્રણાલીની ઘટના સુધી મર્યાદિત રાખી રહ્યાં છે. ફોનોલોજીમાં તેનું સૌથી પ્રસિદ્ધ પ્રદાન મોરીસ હેલે સાથે મળીને લખવામાં આવેલું ધ સાઉન્ડ પેટર્ન ઓફ ઈંગ્લિશ છે . આ ક્ષેત્રમાં થયેલા વિકાસ માટે આ પુસ્તકનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. ઘણી બધી રીતે જોઇએ તો ફોનોલોજી થીયરી એસપીઈ ફોનોલોજીથી આગળ નીકળી ગઇ હોવાં છતાં એપીઈ સિસ્ટમને ઓટોસેગમેન્ટલ ફોનોલોજી, લેકસીકલ ફોનોલોજી અને ઓપ્ટીમાલીટી થીયરી સહિતની વર્તમાન પ્રભાવશાળી ફોનોલોજીકલ થીયરીના પ્રારંભ તરીકે માનવામાં આવે છે. ફોનોલોજીએ બાદમાં ફોલોનોજી પર પ્રકાશન કર્યું ન હતું.
ચોમ્સ્કી એવું જણાવે છે કે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ વિશ્વનો “વિશ્વનો સૌથી મહાન દેશ” છે. આ ટિપ્પણીને બાદમાં તેમણે સ્પષ્ટ કરતા જણાવ્યું હતું કે, “આનો મતલબ વિકાસશીલ દેશો સાથે નથી અને મારો કહેવાનો મતલબ તે નથી, પરંતુ અમેરિકાએ અમુક એવી પ્રગતિ સાધી છે, ખાસ કરીને વાણી સ્વાતંત્ર્ય, કે જેને પ્રાપ્ત કરવા માટે સદીઓ સુધી સંઘર્ષ કરવો પડતો હોય છે. આ સિદ્ધિની સરાહના કરવી પડે.” તેમણે એવું પણ જણાવ્યું હતું કે, “ઘણાં સદર્ભમાં, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ વિશ્વભરમાં સૌથી વધુ સ્વતંત્રતા ધરાવતું રાષ્ટ્ર છે. મારો કહેવાનો મતલબ ફક્ત રાજ્યના જુલમ ઉપરની મર્યાદાનાં સદર્ભમાં નથી, અલબત્ત તે સાચું પણ છે, પરંતુ મારો મતલબ વ્યક્તિગત સંબંધો વિશે પણ છે. પરસ્પરના સંબંધોની દ્વષ્ટિએ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ વર્ગવિહીનતા તરફ આગળ વધે છે." સરકાર દ્વારા થતી કલ્યાણકારી પ્રવૃત્તિઓની સાથે અરાજ્યવાદ સુસંગત નથી તેવી આલોચના સામે ચોમ્સ્કી વાંધો ઉઠાવે છે અને જણાવે છે કેઃ
ચોમ્સ્કી કેટલાક એવા વિચારો ધરાવે છે કે જેને યુદ્ધ-વિરોધી તરીકે વર્ગીકૃત કરી શકાય પણ તે ચુસ્તપણે શાંતિવાદી નથી. પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન તેમણે વિયેતનામ યુદ્ધનો અને અન્ય યુદ્ધોનો ભારે વિરોધ કર્યો હતો. તેમણે વિરોધની વિવિધ પદ્ધતિઓ દ્વારા પોતાના આ વિચારો વ્યક્ત કર્યા હતા, જેમકે કરવેરા રોકવા અને શાંતિ રેલી. વિયેતનામ યુદ્ધ વિશે તેમણે સંખ્યાબંધ લેખો પ્રસિદ્ધ કર્યા હતા, જેમાં “ધ રિસ્પોન્સિબલિટી ઓફ ઇન્ટલેક્ચ્યુઅલ્સ”નો સમાવેશ થાય છે. જો કે, તેઓ એવું જણાવે છે કે બીજા વિશ્વ યુદ્ધમાં અમેરિકાની ભૂમિકા વાજબી હતી, સાથે એવી તાકીદ કરી હતી કે અગાઉ મુત્સદ્દીગીરી દ્વારા એક ઇચ્છનીય અંત આવ્યો હોત અથવા તો યુદ્દ ટાળી શકાયું હોત. ખાસ કરીને, તેઓ એવું માને છે કે હિરોશીમા અને નાગાસાકી ઉપર પરમાણું બોમ્બ ફેંકવા એ “ઇતિહાસનાં શબ્દાતીત ગુન્હાઓ પૈકીનાં એક છે.”
અમેરિકાની સરકારી મૂડીવાદી પદ્ધતિ અને વિશાળ કારોબારોની ચોમ્સ્કીએ આલોચના કરી હતી. તેઓ પોતાને એક એવો સમાજવાદી તરીકે વર્ણવતા હતા જે અરાજ્યવાદ-મહાજનસત્તાવાદ પ્રત્યે સહાનુભૂતિ ધરાવે છે, પરંતુ સમાજવાદની લેનિનની વિચારધારાને અનુસરતી શાખાઓનો તીવ્ર આલોચક છે. તે એમ પણ માનતા હતા કે સમાજવાદી મૂલ્યો મૂળ માનવીય વિચારોના તાર્કિક અને નૈતિક વ્યાપકને ઔદ્યોગિક સંદર્ભસુધી વિસ્તારે છે. ખાસ કરીને તેઓ એવી માન્યતા ધરાવતા હતા કે સમાજ સારી રીતે રચાયેલો હોવો જોઈએ અને તેમાં જાતિઓ અને કામના સ્થળો ઉપર લોકશાહી અંકુશ હોવો જોઈએ. તેમના મતે તેમનાં ઉપર પ્રભાવ પાડનારી બે વ્યક્તિઓ – બર્ટ્રાન્ડ રસેલ અને જોન ડ્યુવનાં સુધારાવાદી માનવતાવાદી વિચારો ક્રાંતિકારી લાક્ષણિક્તા જાળવી રાખવા સાથે પરંપરાગત ઉદારવાદ ધરાવે છે.
યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સની વિદેશ નીતિની ચોમ્સ્કીએ ભારે આલોચના કરી હતી. ખાસ કરીને, અમેરિકાની વિદેશ નીતિમાં લોકશાહી અને તમામ લોકોની સ્વતંત્રતા જેવા તત્વોની તેમણે તરફેણ કરી હતી અને વિદેશ નીતિમાં બેવડાં ધોરણો અપનાવાતા હોવાનો તેમણે દાવો કર્યો હતો. ઓગસ્ટો પિનોચેત હેઠળ ચિલી જેવી બિન-લોકશાહી અને દમનકારી સંસ્થાઓ અને રાજ્યોને સહાય આપવાની અને તેમની સાથે જોડાણ કરવાની અમેરિકાની નીતિની તેમણે ઝાટકણી કાઢી હતી, અને એવી દલીલ કરી હતી કે આને પગલે માનવ અધિકારોનો મોટાપાયે ભંગ થશે. તેઓ વારંવાર એવી દલીલ કરતા કે વિદેશી રાષ્ટ્રોમાં અમેરિકાનો હસ્તક્ષેપ આતંકવાદની આદર્શ વ્યાખ્યામાં બંધ બેસે છે. તેમણે નિકારાગુઆમાં કોન્ટ્રાસને ગુપ્ત સહાયની અમેરિકાની નીતિની ભારે આલોચના કરી હતી.
આંતરરાષ્ટ્રીયસ્તરે અમેરિકાની “વૉર ઓન ડ્રગ્સ”નો ચોમ્સ્કીએ વિરોધ કર્યો હતો, અને એવો દાવો કર્યો હતો કે આની ભાષા ગેરમાર્ગે દોરનારી છે. ચોમ્સ્કીએ તેનો “વૉર ઓન સર્ટેઈન ડ્રગ્સ” તરીકે ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે ડ્રગ્સનો ઉપયોગ ઘટાડવા માટે લશ્કરી અથવા પોલીસ કાર્યવાહીના સ્થાને શિક્ષણ અને અટકાયતમાં ડ્રગ્સની નીતિમાં સુધારાની તરફેણ કરી છે. 1999માં આપેલી એક મુલકાતમાં, ચોમ્સ્કીએ એવી દલીલ કરી હતી કે સરકારના ખુલાસામાં તમાકુ જેવા પાકોનો કોઈ જ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નથી, ત્યારે ગરીબો ઉપર દમન ગુજારીને અસર ઉભી કરવા માટે ગાંજાના સુકાં પાંદડા જેવા બિન-નફાકારક પાકોને વિશેષપણે લક્ષ્યાંક બનાવવામાં આવે છે. તેમણે જણાવ્યુ હતું કેઃ
વિયેટનામ યુદ્ધના તેમના વિરોધની શરૂઆત તેમના 1967 નિબંધ "ધી રીસ્પોન્સિબિલિટી ઓફ ઈન્ટેલેક્ચ્યુઅલ્સ" સાથે થઈ અને બાદમાં ચોમ્સ્કીએ પોતાની જાતને અમેરિકી વિદેશ અને ગૃહ નીતિના અગ્રણી ટીકાકાર તરીકે સ્થાપિત કર્યા. ત્યારથી તેઓ આખાબોલા રાજકીય ટીકાકાર અને સમર્પિત ચળવળકાર બન્યા; તેઓ સ્વ-ઘોષિત બળવાખોર-મજૂરસંઘવાદી અને ઉદાર સમાજવાદી છે. તેમની સામાજિક ટીકામાં સમૂહ માધ્યમોના વિશ્લેષણનો પણ સમાવેશ થાય છે; તેમના : , એડવર્ડ એસ. હર્મન સાથે સંયુક્ત રીતે લખાયેલ, માધ્યમો અને તેમના હેતુને ચકાસવા પ્રોપગેન્ડા મોડેલ સિદ્ધાંતને બનાવવામાં આવ્યો હતો.
એવો પણ દાવો કરવામાં આવે છે કે ચોમ્સ્કીના સ્કિનરની મેથેડોલોજી અને પાયાની ધારણાઓ પરનું વિવેચને જ્ઞાન સંબંધી ક્રાંતિનો માર્ગ મોકળો કર્યો હતો, જે અમેરિકન મનોવિજ્ઞાનમાં 1950ના દાયકાના પ્રાથમિક વર્તનવાદથી 1970ના દાયકાના પ્રાથમિક જ્ઞાન તરફનું પ્રયાણ દર્શાવે છે. તેના 1966ના કાર્ટેઝિયન લિંગ્વિસ્ટિકસ અને પછીના લખાણોમાં ચોમ્સ્કીએ માનવીય ભાષાની ક્ષમતાઓનું વર્ણન કર્યું છે જે મનોવિજ્ઞાનના કેટલાક ક્ષેત્રોમાં સંશોધનનો આદર્શ બન્યું છે. મન કઇ રીતે કાર્ય કરે છે તે અંગેની મોટાભાગની ધારણાઓ આધુનિક સમયના પ્રભાવશાળી લેખક ચોમ્સ્કી દ્વારા પ્રથમ વખત રજૂ કરવામાં આવેલા વિચારો પરથી બાંધવામાં આવી છે.
ભાષાવિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં ચોમ્સ્કીએ કરેલું કાર્યએ આધુનિક મનોવિજ્ઞાન માટે ઘણી જટીલતા પેદા કરી છે. ચોમ્સ્કી માટે ભાષાવિજ્ઞાન જ્ઞાનલક્ષી મનોવિજ્ઞાનની શાખા છે; ભાષાવિજ્ઞાનનું સાચા અર્થનું ઊંડાણપૂર્વકનું જ્ઞાન મગજની પ્રક્રિયા અને માનવીના સ્વભાવના વિવિધ પાસાઓની યોગ્ય સમજ પૂરી પાડે છે. તેની યુનિવર્સલ ગ્રામરની થીયરીને ઘણાં લોકો વર્તમાન સમયમાં સ્થાપિત કરવામાં આવેલી બિહેવિયરીસ્ટ થીયરીઓને સીધા પડકાર સ્વરૂપે મૂલવવામાં આવતી હતી અને બાળકો કઇ રીતે ભાષા શીખે છે અને ભાષાના ઊપયોગની ખરેખરી ક્ષમતા શું છે તે સમજવા પર તેની ખૂબ મોટી અસરો પડી હતી.
તેમણે એવી દલીલ કરી હતી કે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના જનસમુદાય માટેના માધ્યમો અમેરિકાની સરકાર અને અમેરિકાના કોર્પોરેશનોનાં પ્રચાર સાધન અને "ખરીદેલા ઉપદેશક" તરીકે ભૂમિકા બજાવે છે અને ત્રણેય પક્ષો મોટાભાગે સમાન હિતો ધરાવે છે. વૉલ્ટર લિપમેનને આપેલા એક પ્રસિદ્ધ સંદર્ભમાં, ચોમ્સ્કી અને તેના સહ-લેખક એડવર્ડ એસ. હેરમાને લખ્યું છે કે અમેરિકાનાં માધ્યમો લોકોમાં સંમતિ બનાવે છે. ચૂંટણી પ્રચારને ધિરાણ આપવા ઉપરની ટોચમર્યાદાને ઉટાવી લેતા 2010ના સુપ્રિમ કોર્ટનાં ચુકાદાની ચોમ્સ્કીએ ઝાટકણી કાઢી હતી અને તેને “લોકશાહીનું કંપનીઢબે હસ્તાંતરણ” ગણાવ્યું હતું.
ચોમ્સ્કી માને છે કે યોગ્ય તર્ક જાણવા માટે વૈજ્ઞાનિક પૂર્વભૂમિકા મહત્વની છે, તેમછતાં તેઓના મતે માનવીય કામગીરી જેવી જટિલ સમસ્યાઓને સમજવામાં સામાન્ય વિજ્ઞાન ‘અસમર્થ’ છેઃ
વિજ્ઞાનમાં સામાન્ય બાબતો વિશે વાત કરાયેલી છે, અને તેના વિશેના અઘરાં સવાલો પૂછે છે. જ્યારે આ વિષયો ખૂબ જ જટિલ બની જાય ત્યારે વિજ્ઞાન તેનો ઉકેલ લાવી શકતું નથી. આ એક જટિલ બાબત છેઃ માનવીય કામગીરી વિજ્ઞાન માટે ખૂબ જ જટિલ છે. સમજની ધાર સામાન્યરીતે એકદમ સરળ હોય છે. અને તે ભાગ્યેજ માનવીય બાબતો સુધી પહોંચે છે. માનવીય બાબતો પણ જટીલ છે.
અમેરિકાની સ્થાનિક ડ્રગ પોલિસી પોતાના લક્ષ્યાંકો વિસરી ગઈ છે અને નીતિના ઘડવૈયાઓ આ વાતથી સુમાહિતગાર છે. જો આ નીતિનો મતલબ પદાર્થોનો દુરૂપયોગ ઘટાડવાનો ન હોય, તો તેનો મતલબ શું છે?
હાલની કાર્યવાહી અને ઐતિહાસિક બનાવો ઉપરથી એક વાત દેખીતી રીતે જ સ્પષ્ટ થઈ જાય છે કે, જ્યારે આ પદાર્થો કહેવાતા ખતરારૂપ વર્ગો સાથે સંકળાય છે ત્યારે તેને ગુનાનું સ્વરૂપ આપવામાં આવે છે. કેટલાક પદાર્થોને ગુન્હાનું સ્વરૂપ આપવું એ સામાજિક અંકુશ માટેનાં એક હથિયારરૂપ છે.
એવરેમ નોઆમ ચોમ્સ્કી અમેરિકન ભાષાશાસ્ત્રી, દાર્શનિક, વિદ્વાન વિજ્ઞાની, અને રાજકીય ચળવળકાર છે. તેઓ ઈન્સ્ટિટ્યુટ પ્રોફેસર અને માસેચ્યુએટ્સ ઈન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી ખાતે ભાષાવિજ્ઞાનના પ્રતિષ્ઠિત પ્રોફેસર છે. શિક્ષણવિદો અને વિક્ષાની સમૂહમાં ચોમ્સ્કી આધુનિક ભાષાશાસ્ત્રના જનક પૈકીના એક તરીકે જાણીતા છે. 1960ના દસકાથી તેઓ રાજકીય અસંતુષ્ટ અને બળવાખોર તરીકે વધારે જાણીતા બન્યા.
પોતાની બોલવાની શૈલી કંટાળાજનક છે તેવી આલોચનાના પ્રતિસાદરૂપે, ચોમ્સ્કીએ જણાવ્યું હતું કે, “હું એક કંટાળાજનક વક્તા છું અને મને તે રીત જ ગમે છે…. મારું ગમે તે વ્યક્તિત્વ હોય, લોકો તેના પ્રત્યે આકર્ષાય છે એવી મને શંકા છે…. લોકોને આ પ્રશ્નોમાં રસ છે, અને તેઓ આ પ્રશ્નોમાં રસ ધરાવે છે કારણકે તે મહત્વપૂર્ણ છે." "આપણે લાગણી દ્વારા અથવા અન્ય કોઈ છિછરી વાક્પટુતાથી અંજાઈ જવા માગતા નથી."
ચોમ્સ્કીએ ઈઝરાઈલ, ઈઝરાઈલનાં સમર્થકો, ઈઝરાઈલને અમેરિકાની સહાય અને પેલેસ્ટાઈનના લોકો સાથે ઈઝરાઈલના વ્યવહાર અંગે વ્યાપક આલોચના કરી છે. પોતાની દલીલમાં તેમણે જણાવ્યું હતું કે, “ઈઝરાઈલને સહાય કરનારાઓ વાસ્તવમાં નૈતિક વિનાશનાં અને કદાચ આખરી સર્વનાશનાં ટેકેદાર છે.” તેમણે એવી પણ દલીલ કરી હતી કે, “ઈઝરાઈલે સુરક્ષા કરતા વિસ્તરણની પસંદગી કરી છે, જે આ ઘટનાક્રમ તરફ દોરી જઈ શકે છે.”
ચોમ્સ્કી વાણી-સ્વાતંત્ર્ય માટે, ખાસ કરીને સમૂહ માધ્યમો માટે ખુલ્લો દ્વષ્ટિકોણ દરાવે છે; તેઓ સેન્સરશિપનો વિરોધ કરે છે અને પોતાની આબરૂને હાનિ પહોંચાડનારા માધ્યમો વિરુદ્ધમાં કાનૂની પગલાં લેવાનો ઈનકાર કરે છે. તેઓ અખબારોમાં ખુલ્લાં પત્રો દ્વારા વળતો જવાબ આપવાનું પસંદ કરે છે. ધ ગાર્ડિયન માં એમ્મા બ્રોકેસનાં એક લેખનાં જવાબમાં તેમણે આ અભિગમ અપનાવ્યો હોવાનું ઉદાહરણ છે.
ચોમ્સ્કી વિજ્ઞાનને સ્પષ્ટતાનાં સીધા સાદાં સંશોધન તરીકે જોતા હતા. વિજ્ઞાન હકીકતો અને યાંત્રિક સમજની સૂચિ છે તેવા અભિપ્રાયોને તેમણે નકારી કાઢ્યાં હતા. આમ, વિજ્ઞાનમાં તેમણે આપેલું મોટાભાગનું યોગદાન ‘સંશોધન’ નહી પણ માળખા અને પૂર્વધારણા છે. આ જ રીતે, વિજ્ઞાનની પોસ્ટ-સ્ટ્રક્ચરાલિસ્ટ અને પોસ્ટ-મોડર્ન આલોચનાઓને તેમણે વાહિયાત ગણાવી હતીઃ
1992માં કલા અને માનવીય ગણના સૂચકાંક મુજબ, તે સમયના કોઈપણ જીવિત વ્યક્તિ કરતાં વધારે વખત 1980-1992 દરમિયાન કોમ્સ્કીને સ્રોત તરીકે ટાંકવામાં આવતા હતા, અને સૌથી વધારે વખત ટાંકવામાં આવતા આઠમા સ્રોત હતા. અગ્રણી સાંસ્કૃતિક વ્યક્તિ તરીકે પણ તેઓની ગણના થાય છે. આ સમયે જ અમેરિકી વિદેશ નીતિના અગ્રણી ટીકાકાર તરીકેની તેમની ઓળખે તેમને વિવાદાસ્પદ બનાવ્યા.
ચોમ્સ્કીએ વારંવાર જણાવ્યું છે કે ભાષામાં તેમની કામગીરી અને તેમના રાજકીય વિચારો વચ્ચે કોઈ સંબંધ નથી. તેઓ એવો વિચાર ધરાવતા હતા કે રાજકીય મુદ્દાઓ ઉપર સક્ષમ ચર્ચા કરવા માટે શૈક્ષણિક ક્ષેત્રનું નિષ્ણાતકક્ષાનું જ્ઞાન હોવું જરૂરી છે. 1969માં એક મુલાકાતમાં તેમણે પોતાના રાજકારણ અને ભાષાક્ષેત્રે કામગીરી વચ્ચેના સંબંધ વિશે જણાવ્યું હતું કેઃ
ફિલસૂફિ, ભાષાઓ અને રાજકારણ વિષયોમાં પોતાના મત અને અભિપ્રાયની આક્રમકતાપૂર્વક તરફેણ કરવા માટે ચોમ્સ્કી જાણીતા બન્યા છે. તેમણે જીન પીજેટ, માઈકલ ફોઉકૌલ્ટ, વિલિયમ એ. બકલી જુનિયર, ક્રિસ્ટોફર હિચન્સ, રિચર્ડ પેર્લ, હિલેરી પુટનમ, ડબલ્યુવીઓ ક્વાઈન, અને એલન દેર્શોવિત્ઝ, જેવા વિવિધ બૌદ્ધિક લોકો સાથે નોંધપાત્ર વાદ-વિવાદ કરેલા છે.
ચોમ્સ્કી પોતાના પ્રથમ લેખને યાદ કરતાં જણાવે છે કે, તે લેખ 10 વર્ષની ઉંમરે લખાયો હતો અન તે સમયે તેઓ ઓક લેન કન્ર્ટી ડે સ્કૂલ ખાતે વિદ્યાર્થી હતા. આ લેખ સ્પેનિશ ગૃહયુદ્ધમાં બાર્સિલોનાના પતન બાદ ફાસીવાદના પ્રસારના જોખમ અંગે લખાયો હતો. 12 કે 13 વર્ષની ઉંમરથી તેઓ બળવાખોર રાજકારણને વધારે સંપૂર્ણ રીતે ઓળખતા થયા.
1949માં તેઓએ ભાષાશાસ્ત્રી કેરોલ શાટ્ઝ સાથે લગ્ન કર્યા. તેઓનું દામ્પત્ય જીવન 69 વર્ષો સુધી જળવાયેલુ રહ્યું અને ડિસેમ્બર 2008માં તેના મૃત્યુ સાથે તેનો લગ્નજીવનનો અંત આવ્યો. આ દંપતિને બે દીકરીઓ હતી અવિવા અને ડિએન , અને એક દીકરો હેરી .
એન્ટરટેઇનમેન્ટ ટેલિવિઝન સાથેના જોડાણમાં સ્પેશિયલ પ્રોગ્રામ માટે ટીવી પ્રોગ્રામ નિર્માણ માટેની ભાગીદારી શરુ કરી હતી, જેનાથી 13 ફોર્બ્સ ઇ!
વિશ્વના બિઝનેસ વડાઓનું હોમપેજ છે અને તે સિનિયર બિઝનેસ એક્ઝિક્યુટિવ માટેનો સૌથી વધુ વિશ્વસનિય સ્રોત છે, જે તેમને તત્કાળ અહેવાલો, નિષ્પક્ષ વિશ્લેષણ, સંક્ષિપ્ત એનાલિસિસ, સંબંધિત સામગ્રી, કામ પર સફળ થવા માટે તેમને જરૂરી છે તેવો સમુદાય, રોકાણમાંથી નફો અને વિજેતાના પારિતોષિક સાથે મનોરંજન પૂરું પાડે છે.
સમગ્ર બિઝનેસ ડે દરમિયાન . વેબસાઇટની શ્રેષ્ઠ શીઘ્રતા, ગહનતા અને સંવાદિતતા સાથે ફોર્બ્સ અને તેના પસંદગીના ભાગીદારોના શ્રેષ્ઠ પત્રકારિત્વના પરિપાક રુપે હજારો આર્ટિકલ પ્રકાશિત કરે છે.
આ વેબસાઇટની નવ એડિટોરિયલ ચેનલ બિઝનેસ, ટેકનોલોજી, માર્કેટ, પર્સનલ ફાઇનાન્સ, આંત્રેપ્રિન્યોરશિપ, લીડરશિપ, ફોર્બ્સલાઇફ ઓપિનિયન અને વિવિધ યાદીને આવરી લે છે. ફોર્બ્સ વીડિયો નેટવર્ક દર સપ્તાહે આશરે 100 ઓરિજિનલ વિડિયોનું નિર્માણ કરે છે. . સબસ્ક્રીપ્શન ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ન્યૂઝલેટર પણ પ્રકાશિત કરે છે. ફોર્બ્સની સામગ્રી કેટલાક મોબાઇલ પ્લેટફોર્મ પર ઉપલબ્ધ છે.
ફોર્બ્સ ઇન્વેસ્ટર્સ એડવાઇઝરી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર્બ્સ સ્પેશિયલ સિચ્યુએશન સરવે, ફોર્બ્સ ગ્રોથ ઇન્વેસ્ટર અને ફોર્બ્સ સ્ટોક માર્કેટ કોર્સના પ્રકાશનની કામગીરી સંભાળે છે. ફોર્બ્સ સ્પેશિયલ સિચ્યુએશન સરવેને સૌ પ્રથમ 1954માં પ્રકાશિત કરાયો હતો. તેને મહિનામાં એક વખત પ્રકાશિત કરવામાં આવે છે અને તેમાં એક લિસ્ટેડ કંપનીનો વિગતવાર રિસર્ચ રિપોર્ટનો સમાવેશ થાય છે. ફોર્બ્સ ગ્રોથ ઇન્વેસ્ટરની સ્થાપના 2000માં કરવામાં આવી હતી અને તેનું દર મહિને પ્રકાશન કરવામાં આવે છે. તે આઠ મુખ્ય ક્ષેત્રોના 50 શેરના યાદીની ભલામણ કરે છે. સૌ પ્રથમ 1948માં પ્રકાશિત ફોર્બ્સ સ્ટોક માર્કેટ કોર્સ શેર, બોન્ડ્, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ અને બીજા રોકાણ સાધનોમાં મૂડીની વૃદ્ધિ કેવી રીતે કરવી તે અંગે રોકાણકારોને સલાહ આપે છે. વોલેસ ફોર્બ્સ એફઆઇએઆઇના પ્રેસિડન્ટ છે અને વહાન જેન્જીજિયન તેના વાઇસ પ્રેસિડન્ટ/એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર તેમજ ફોર્બ્સના ચીફ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ સ્ટ્રેટેજિસ્ટ છે.