polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
પ્રજનન ક્ષમતા પ્રાપ્તિ સમયે ૧૩% પુરુષો તેમનું પ્રથમ સ્ખલન સ્વપ્ન દોષને કારણે અનુભવે છે. કિંસી એ એ પણ શિધી કાઢ્યું હતું કે હસ્તમૈથુન દ્વારા પ્રથમ સ્ખલન અનુભવ કરનારાની ઉંમર કરતાં રાત્રિ સ્ખલન દ્વારા પ્રથમ સ્ખલન કરનારાની ઉઁમર વધુ હતી. અભ્યાસમાં એ પણ જણાયું કે રાત્રિ સ્ખલન દ્વારા પ્રથમ સ્ખલન બાહ્ય ઉત્તેજના દ્વારા મેળવાતા પ્રથમ સ્ખલન નો અનુભવ ૧ વર્ષ જેટલો મોડો થતો હોય છે. અર્થાત પુરુષોમાં આ સ્ખલનની શક્તિ રાત્રિ સ્ખલનની એક વર્ષ પહેલાં જ હોય છે પણ હસ્ત મૈથુન જેવી બાહ્ય ઉત્તેજનાને અભાવે તે એક વર્ષ મોડી પડે છે.
૧૮મી અને ૧૯મી સદી દરમ્યાન જો કોઈ વ્યક્તિ મૈથુન સંભોગ સિવાય વીર્ય સ્ખલન કરતો કે સામાન્ય સ્તર કરતાં વચુ વીર્ય સ્ખલિત કરે તો તેને સ્પરેમ્ટોરિયા કે વીર્ય નબળાઈ નામના રોગથી પીડીત મનાતો. આ રોગના ઈલાજ માટે વિવિધ દવાઓ લખી અપાતી. આ સાથે સાથે આ કાલ્પનીક રોગના ઈલાજ માટે સુન્નત કે ખસી પણ ઈલાજ તરીકે વપરાતી. અમુક વૈકલ્પિક ચિકિત્સકો આજે પણ આ રોગ વિરુદ્ધ દવાઓ આપે છે જોકે મુખ્ય ધારાના વૈધકીય કિકિત્સામાં આ રોગને સ્થાન નથી.
રાત્રિ સ્ખલન તરુણ અવસ્થામાં યુવા વયની શરુઆતી કાળમાં વધુ પ્રમાણમાં અનુભવ કરાય છે. જો કે પ્રજનન ક્ષમતા પામ્યા પછીના કોઈ પણ સમયે રાત્રિ સ્ખલનનો અનુભવ થઈ શકે છે. આ સ્ખલન ઈંદ્રીય કડક થઈને કે થયા વગર પણ થઈ શકે છે. આવા સ્ખલન દરમ્યાન ઊંઘ ઊડી જણ પણ થઈ શકે છે અથવા તો જાણ બહાર નિંદ્રામાં જ પણ થઈ શકે છે. રાત્રિ સ્ખલન સામાન્ય રીતે માણસો દ્વારા અનુભવાય એમ મનાય છે પણ સ્ત્રીઓ દ્વારા પણ તે અનુભવી શકાતો હોય છે.
નિંદ્રા સમયે માણસોના સંદર્ભમાં થતું વીર્ય સ્ખલન અને સ્ત્રીઓ ના સંદર્ભમાં થતાં યૌન સ્ત્રાવ ને રાત્રિ સ્ખલન કહે છે. આને સ્વપ્ન દોષ પણ કહે છે. અંગ્રેજીમાં આને વેટ ડ્રીમ અર્થાત ભીનું સ્વપ્ન પણ કહે છે. આને એક પ્રકરનું આકસ્મિક આકસ્મિક રતિક્ષણ પણ કહે છે. આને સ્વપ્ન દોષ કહે છે પણ આધુનિક વૈજ્ઞાનિક મતાનુસાર આમાં દોષ જેવું કશું નથી.
ઓગસ્ટાઇન નામના સંત માનતા હતાં કે હસ્તમૈથુન થી વિપરિત રાત્રિ સ્ખલન માણસની નૈતિકતા ને પ્રદૂષિત નથી કરતો કેમકે તે સ્વૈચ્છીક કર્મ નથી અને આથી તેને પાપ નગણી શકાય. જોકે ઓગસ્ટાઈન એમ પ્રાર્થના કરતાં કે તેમને પ્રભુ કામ વાસન ગુંદરથી બચાવે. અને પ્રભુ પાસે આવા સર્વ દૈહિક મમત્વ સામે લડવા પ્રભુ પાસે આજિજિ કરી.
હકીકતના સપના ના પ્રકારો માં ઘણી વિવિધતા હોય છે. આ સપના ઉત્તેજકૢ કામુકૢ સમજાતિ કામુકતા કે સમજાતિ સ્ત્રી મૈથુન ના હોઈ શકે છે. અમુક લોકો આનો આનંદ ઉથાવે છે કેમકે સપનામાં દેખાતા દ્રશ્યો ની ઘટનાઓ હકીકતમાં ઘડવી અશક્ય હોય છે જ્યારે અમુક લોકો માટે તે અસમંજસ કારક અને ખલેલકારી હોય છે.
એક અન્ય કારક જે રાત્રિ સ્ખલન ની પુનરાવૃત્તિ પર અસર કરે છે તે છે ટેસ્ટોસ્ટેરોન આધારિત દવાઓ લે છે કે કેમ. ૧૯૯૮માં હાથ ધરાયેલ એક અભ્યાસમાં જણાયું કે છોકરાઓમાં ટેસ્ટોસ્ટેરોનનો પ્રમાણ વધારી દેતા તે છોકરાઓમાં રાત્રિ સ્ખલન અનુભવ ૧૭% થી વધી ૯૦% થઈ ગયો હતો.
ઇસ્લામિક તર્કશાસ્ત્રમાં તર્કની માત્ર ઔપચારિક નમૂનાઓ અને તેમની પ્રમાણભૂતતાના અભ્યાસનો જ સમાવેશ નથી થતો, પરંતુ તેમાં ભાષાના દર્શનશાસ્ત્રના તત્વો તથા તત્વમિમાંસા અને પ્રમાણશાસ્ત્રના તત્વોનો પણ સમાવેશ થાય છે. એરેબિક વ્યાકરણશાસ્ત્રીઓ સાથેના મતભેદોને કારણે ઇસ્લામિક દર્શનશાસ્ત્રીઓ ભાષા અને તર્કશાસ્ત્ર વચ્ચેનો સંબંધ સ્થાપિત કરવામાં ખૂબ જ રસ ધરાવતાં હતાં. અને તેમણે મોટાભાગની ચર્ચાઓ વાણી અને તર્કના સંબંધમાં તર્કશાસ્ત્રના હેતુઓ તથા વિષયવસ્તુના પ્રશ્ન પર કરી છે. ઔપચારિક તાર્કિક વિશ્લેષણના ક્ષેત્રે, તેમણે પરિભાષા, યોજનાઓ અને સાધ્ય પ્રમાણનાં સિદ્ધાંતો પર ઝીણવટપૂર્વક સમજૂતી આપી છે. તેમણે સાધ્ય પ્રમાણને તમામ તર્કસંગત દલીલો ઘટાડી શકાય તેવું એક સ્વરૂપ માન્યું છે અને તેમણે અનુમાન કરી શકાય તેવા સિદ્ધાંત ને તર્કશાસ્ત્રનીં કેન્દ્રબિંદુ તરીકે નિહાળ્યું છે. ઘણા મોટા ઇસ્લામિક તર્કશાસ્ત્રીઓએ કેટલીક રીતે કાવ્યરચનાનાં સિદ્ધાંતોને પણ એક સાધ્ય પ્રમાણ કળા તરીકે ગણાવી છે.
મુસ્લિમ તર્કશાસ્ત્રીઓ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા મહત્વપૂર્ણ કાર્યોમાં “એવિસેનિયન લોજિક” નો વિકાસ એરિસ્ટોટેલિયન તર્કશાસ્ત્રના બદલાવ તરીકે કરવામાં આવ્યો તે છે. એવિસેનાની તર્કશાસ્ત્રની પદ્ધતિ અનુમાનિત સાધ્ય પ્રમાણના પરિચય, દુન્યવી સ્વરૂપના તર્કશાસ્ત્રડૉ. લૉટફૉલ્લાહ નબવી, સોહરેવૅર્ડીસ થીયરી ઑફ ડિસાઇસિવ નેસેસિટી ઍન્ડ ક્રિપ્કેસ ક્યૂએસએસ સિસ્ટમ , જર્નલ ઑફ ફૅકલ્ટી ઑફ લિટરેચર ઍન્ડ હ્યુમન સાયન્સ . અને પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ પર નિર્ધારિત તર્કશાસ્ત્ર માટે જવાબદાર હતી.વૅઅલ બી હલાક , ઇબ્ન ટાયમિયા અગેઇન્સ્ટ ધી ગ્રીક લૉજિશ્યન્સ, , પાનું 48. ઑક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 0198240430. ઇસ્લામિક દર્શનશાસ્ત્રમાં અન્ય મહત્વપૂર્ણ વિકાસમાં નોંધ રજૂ કરવાનો ચૂસ્ત વ્યવહાર – ઇઝનદ અથવા “બૅકિંગ” તથા દાવાઓના ખંડન માટેની ખુલ્લી તપાસની વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ – ઇજ્તિહાદનો વિકાસનો સમાવેશ કરી શકાય છે, જેને સામાન્ય રીતે ઘણા પ્રકારના પ્રશ્નોમાં લાગુ કરી શકાય છે.
તર્ક પર આવા પ્રતિભાવના વિવિધ સ્વરૂપ વિવિધ ક્ષેત્રમાં પેદા થાય છે. દર્શનશાસ્ત્રમાં તર્કનો અભ્યાસ ખાસ કરીને તર્કને કઈ બાબતો અસરકારક કે બિન-અસરકારક, યોગ્ય અથવા અયોગ્ય, સારો અથવા ખરાબ બનાવે છે, તેના પર કેન્દ્રિત હોય છે. દર્શનશાસ્ત્રીઓ તેનો અભ્યાસ દલીલોમાં રહેલા તર્કના માળખા અથવા સ્વરૂપને ચકાસીને અથવા તર્કના ચોક્કસ લક્ષ્યો સુધી પહોંચવા માટે વાપવામાં આવેલી વિસ્તૃત પદ્ધતિઓને ધ્યાનમાં લઈને કરે છે. તેનાથી વિરુદ્ધ, માનસશાસ્ત્રીઓ અને ચિંતન વૈજ્ઞાનિકો, લોકો કેવી રીતે તર્ક કરે છે તેનો અભ્યાસ કરવાનું વલણ ધરાવે છે. જેમાં ચિંતન અને જ્ઞાનતંતુ સંબંધિત પ્રક્રિયાઓ સંકળાયેલી હોય છે. તર્કશાસ્ત્રનાં ગુણધર્મો, કે જેનો ઉપયોગ દલીલ માટે કરવામાં આવે છે, તેનો અભ્યાસ ગાણિતિક તર્કશાસ્ત્રમાં કરવામાં આવે છે. સ્વયંસંચાલિત તર્કનાં ક્ષેત્રમાં, તર્કને ગાણિતિક કેવી રીતે આકાર આપી શકાય તેનો અભ્યાસ કરવામાં આવે છે. વકીલો પણ તર્કનો અભ્યાસ કરે છે.
“જો આખલા કે ઘોડા તથા સિંહોને હાથ હોત અથવા તો તે તેમનાં હાથથી મનુષ્યોની જેમ ચિત્રો દોરી શકતાં હોત કે અન્ય વસ્તુઓ બનાવી શકતાં હોત તો, તેમણે દરેક દેવોના સ્વરૂપો અને તેમનાં શરીરો તેમનાં પોતાના આકારોમાં ચિતર્યા હોત, ઘોડાએ ઘોડા જેવાં, આખલાએ આખલાં જેવાં.”
મોહમ્મદ પયગંબરના અવસાન બાદ થોડા સમય માટે ઇસ્લામિક કાયદાએ દલીલના માપદંડ ઘડવાને મહત્વ આપ્યું. જેને લીધે કલામમાં તર્કશાસ્ત્રના નવા અભિગમનો ઉદય થયો. પરંતુ મુ'તઝિલી વિચારકો ના ઉદય સાથે આ અભિગમ પાછળથી ગ્રીક દર્શનશાસ્ત્ર અને હેલિનિસ્ટિક દર્શનશાસ્ત્રના વિચારોથી પ્રભાવિત થયો. હેલિનિસ્ટિકથી પ્રભાવિત ઇસ્લામિક દર્શનશાસ્ત્રીઓના વિચારકાર્યો, એવેરોઈઝ દ્વારા આપવામાં આવેલી ઓર્ગેનોન પરની સમજૂતી સહિત, મધ્યયુગીન યુરોપમાં એરિસ્ટોટેલીયન તર્કશાસ્ત્રના સ્વીકારમાં અગત્યનાં હતાં. અલ-ફારબી, એવિસેન્ના, અલ-ગઝલી અને અન્ય મુસ્લિમ તર્કશાસ્ત્રીઓએ તેમના કાર્યોમાં ઘણી વખત એરિસ્ટોટેલિયન તર્કશાસ્ત્રની ટીકા અને સુધાર કર્યો છે અને તર્કશાસ્ત્રના તેમના પોતાના સ્વરૂપો રજૂ કર્યાં છે. આ કાર્યોએ મધ્યયુગીન યુરોપીયન તર્કશાસ્ત્રના અનુગામી વિકાસમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી.
અબ્ડક્ટિવ તર્ક, અથવા દલીલની શ્રેષ્ઠ સમજૂતિ પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ આધારિત તર્કના એક સ્વરૂપથી આપી શકાય છે, કારણ કે અબ્ડક્ટિવ દલીલમાં નિષ્કર્ષ તેના પ્રતિજ્ઞા ને અનિવાર્યપણે નથી અનુસરતો અને કંઈક બિન-અવલોકિતને પણ ધ્યાનમાં લે છે. અબ્ડક્શનને તર્કના અન્ય સ્વરૂપોથી અલગ કરતી બાબત એ છે કે, તેમાં અન્ય કરતાં કોઈ એક નિષ્કર્ષનો વધુ પક્ષપાત કરવામાં આવે છે અને આ માટે ઓછી અથવા વધુ ઉપલબ્ધ વિવાદાસ્પદ માન્યતાઓના જૂથ દ્વારા અન્ય વૈકલ્પિક સમજૂતિઓને ખોટી સાબિત કરવાના પ્રત્યનો કરવામાં આવે છે અથવા જે નિષ્કર્ષનો પક્ષપાત કરવામાં આવતો હોય તેની વધુ શક્યતાઓ દર્શાવવામાં આવે છે. ઉહાહરણ તરીકે, જ્યારે એક દર્દી ચોક્કસ ચિહ્નો દર્શાવતો હોય ત્યારે તેના વિવિધ કારણો શક્ય હોઈ શકે, પરંતુ તેમાંથી કોઈ એકની શક્યતાઓ વધુ હોવાથી નિદાનમાં તેને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.
ડેવિડ ફર્લીના મતે, “ મનુષ્ય કરતાં દેવ કંઇક અલગ હોવાની વિભાવના તથા દેવો વિશે કહેવાતી કથામાં દેવો મનુષ્ય જેવું જ વર્તન કરતાં હોવા વચ્ચેની અસાતત્યતાને ધ્યાનમાં લીધી હતી અને આ બાબત તેની સમાલોચનાનો આધાર હોવાનું જણાય છે.” આ જ સમયગાળામાં, અન્ય ગ્રીક વિચારકોએ વિશ્વની પ્રકૃતિ વિશેની સૈદ્ધાંતિક સમજૂતિઓ વિકસાવવાની શરૂઆત કરી. આ સમજૂતિઓ અનુસાર તેમની માન્યતા હતી કે, પ્રકૃતિમાં ક્રમબદ્ધતા હતી અને મનુષ્ય વિશ્વની પ્રકૃતિ વિશેની એક સાતત્યપૂર્ણ કથા વિકસાવવા માટે તર્કનો ઉપયોગ કરી શકે છે. થેલ્સ ઓફ મિલેટસ, ઇ.સ.પૂ 624- ઈ.સ.પૂ. 546, દરખાસ્ત કરી હતી કે તમામ જળ છે. એનાક્સિમિનિસ ઓફ મિલેટસ, ઇ.સ.પૂ. 585 - ઇ.સ.પૂ. 525, દાવો કર્યો હતો કે હવા તમામ વસ્તુઓનો સ્ત્રોત છે.
તુલનાત્મક તર્કને પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ આધારિત તર્કનાં એક સ્વરૂપ તરીકે જોઈ શકાય. કારણ કે, તેમાં પ્રતિજ્ઞા નું સત્ય નિષ્કર્ષના સત્યની બાંહેધરી નથી આપતું. જો કે, પરંપરાગત મત એ છે કે, પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ આધારિત તર્ક એ યથાર્થથી સામાન્ય સુધીનો તર્ક છે, અને આથી તુલનાત્મક તર્ક એ પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ આધારિત તર્ક કરતાં અલગ છે. પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ આધારિત તર્કનું યથાર્થથી સામાન્ય સુધીનું ઉદાહરણ નીચે મુજબ છેઃ
તર્કનો અભ્યાસ કરવાનો એક અભિગમ તેના વિવિધ સ્વરૂપોને ઓળખી કાઢવાનો છે, જેનો ઉપયોગ નિષ્કર્ષને ટેકો આપવા માટે અથવા તેને ન્યાયોચિત ઠેરવવા કરી શકાય. દર્શનશાસ્ત્રમાં તર્કના સ્વરૂપોમાં બે મુખ્ય ભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે, જેમાં આનુમાનિક તર્ક અને પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ પર નિર્ધારિત તર્ક નો સમાવેશ થાય છે. ઔપચારિક તર્કશાસ્ત્ર એ “અનુમાનનાં વિજ્ઞાન” તરીકે ઓળખાય છે. જ્યારે પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ પર નિર્ધારિત તર્કનો અભ્યાસ અનૌપચારિક તર્કશાસ્ત્ર અથવા આલોચનાત્મક વિચારશીલતા તરીકે જાણીતા ક્ષેત્રમાં કરવામાં આવે છે.
દલીલમાં માન્યતા એ તર્કનું એક સાધન છે, પરંતુ તે દલીલમાં પ્રતિજ્ઞા નું સાધન નથી અથવા તે સંપૂર્ણ દલીલ પણ નથી. હકીકતમાં પ્રતિક્ષા ની સત્ય અથવા મિથ્યા હોવું અને નિષ્કર્ષ એ બન્ને બાબતો દલીલમાં તર્કની માન્યતા માટે અપ્રસ્તુત છે. નીચેની ખોટો પક્ષ અને ખોટો નિષ્કર્ષ દલીલ ધરાવતી એક દલી પણ માન્ય છે .
પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ પર આધારિત તર્ક અને આનુમાનિક તર્ક વચ્ચેનો સૌથી પ્રબળ વિરોધાભાસ એ બાબતમાં છે કે, પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ પર આધારિત તર્કનાં સૌથી શ્રેષ્ઠ અથવા સૌથી મજબૂત કિસ્સામાં પણ પ્રતિજ્ઞા નું સત્ય નિષ્કર્ષની સત્યતાની બાંહેધરી નથી આપતું. પરંતુ તેને બદલે પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ પર આધારિત દલીલનો નિષ્કર્ષ આંશિક રીતે સંભાવનાને અનુસરે છે. સાંબંધિક રીતે પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ પર આધારિત દલીલના નિષ્કર્ષમાં પ્રતિજ્ઞા માં હોય તેનાં કરતાં વધુ માહિતી ધરાવે છે. આમ તર્કની આ પદ્ધતિમાં જ્ઞાનનું વિસ્તરણ થઈ શકે છે.
એરિસ્ટોટલે અનુમાન કરી શકાય તેવું સિલોજિસ્ટિક તર્કશાસ્ત્ર વિકસાવ્યું, જેમાં દલીલના વિષયવસ્તુને એક રીતે અવગણી શકાય અને દલીલના સ્વરૂપ અથવા તો માળખા પર કેન્દ્રિત કરી શકાય તે રીતે તર્કનું વિશ્લેષણ શક્ય બને છે. પ્રાયોર એનાલીટિક્સમાં એરિસ્ટોટલ એ નિર્દેશ સાથે શરૂઆત કરે છે કેઃ
જ્યાં સુધી આપણે જાણીએ છીએ ત્યાં સુધી એરિસ્ટોટલ એ માનવ તર્કની પદ્ધતિઓનું પદ્ધતિસરનું વિસ્તૃત વિષય નિરૂપણ આપનાર પ્રથમ લેખક છે. તેણે તર્કની બે મુખ્ય પદ્ધતિઓ મનોવિશ્લેષણ અને સમન્વયનું નિરૂપણ કર્યું. પ્રથમ પદ્ધતિમાં આપણે વસ્તુને તેનાં ઘટક ભાગો જોઈને સમજવાનો પ્રયાસ કરીએ છીએ. બીજી પદ્ધતિમાં આપણે તે વસ્તુના વર્ગને સમજવાનો પ્રયાસ કરીએ છીએ, તે સમજવા માટે જે-તે વર્ગમાં રહેલી વસ્તુઓમાં રહેલી સામ્યતા ને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.
મેસોપોટેમિયામાં, એસાગિલ-કિન-એપ્લીનાં ઈ.સ.પૂર્વે 11મી સદીમાં લખાયેલું તબીબી પુસ્તક ડાયગ્નોસ્ટિક હેન્ડબૂક માન્યતાઓ અને પ્રસ્થાપિત સિદ્ધાંતોના તાર્કિક સમુચ્ચય પર આધારિત હતું. તેમાં આધુનિક મત કે જે મુજબ દર્દીનાં ચિન્હોનાં પરિક્ષણ અને નિરિક્ષણ પરથી, તેને થયેલો રોગ, તે થવાનું કારણ અને ભાવી ફેલાવો તથા દર્દીના બચવાની શક્યતાઓ નક્કી કરવાનું શક્ય છે, તેનો પણ સમાવેશ થયો છે.
દલીલમાં રહેલો તર્ક ત્યારે જ યોગ્ય માની શકાય, જ્યારે પ્રતિજ્ઞા સાચો હોય અને દલીલનું તારણ પણ સાચું જ હોવું જોઈએ. સાધ્ય પ્રમાણમાં મળી આવતું આનુમાનિક તર્કનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ નીચે મુજબ છેઃ
આ દલીલમાં તર્ક ભૂલભરેલો છે. કારણ કે, શરતી વિધાન નો પ્રથમ ભાગ, તેના બાદના ક્રમનો બીજો ભાગ સત્ય હોવા છતાં પણ, ખોટો હોઈ શકે છે. આ ઉદાહરણમાં પીણું ઉકળતા દૂધથી બનાવવામાં આવ્યું હોય, અથવા માઇક્રોવેવમાં ગરમ કરવામાં આવ્યું હોય અને આથી વિધાન 2થી વિરુદ્ધ તે ગરમ હોય. આ ચોક્કસ ઔપચારિક ભૂલભરેલી માન્યતા પૂર્વેની ઘટનાનાં ખંડન તરીકે જાણીતી છે.
એરિસ્ટોટલ સૂચવે છે કે, આ પ્રકારની દલીલોમાં સંકળાયેલા તર્કને સમજીને આપણે જાણી શકીએ કે, અને ગમે તે હોય, પરંતુ આપણે તેમની વચ્ચેનાં સંબંધ વિશે એકસમાન નિષ્કર્ષ પર પહોંચી શકીશું. આ એક સરળ અને સીધી દલીલ છે, પરંતુ તર્કમાં સંશોધન અને સમજૂતિ માટેનું એક આશ્ચર્યજનક છલાંગનો સંકેત છે અને આ દલીલ જ ઔપચારિક તર્કશાસ્ત્રના વિકાસની શરૂઆત હતી.
ઇ.સ. પૂર્વે 8મી અને 7મી સદીઓમાં બેબીલૉનિયન ખગોળશાસ્ત્રીઓએ તેમની ભાવિ સંબંધી ગ્રહોના વ્યવસ્થા તંત્રોમાં આંતરિક તર્ક લગાવવાનું શરૂ કર્યું, જે તર્કશાસ્ત્ર અને વિજ્ઞાનના દર્શનશાસ્ત્ર માં એક મહત્વનું પ્રદાન હતું. બેબીલૉનિયન વિચાર પર પૂર્વકાલીન ગ્રીક વિચારનો નોંધપાત્ર પ્રભાવ હતો.
માન્ય તર્ક સાથેની આનુમાનિક દલીલમાં નિષ્કર્ષમાં પ્રતિજ્ઞા હોય તેનાં કરતાં વધારાની માહિતી નથી હોતી. આથી, આનુમાનિક તર્કથી કોઈના જ્ઞાનમાં વધારો નથી થતો અને તેથી તેને વધુ વિસ્તારી પણ નથી શકાતું.
એક દલીલ એમ પણ કરવામાં આવે છે કે આનુમાનિક, પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ આધારિત, અને અબ્ડક્ટિવ તર્ક એ તમામ તુલનાત્મક તર્કનાં પાયા પર આધારિત છે.
આ તર્કમાં રહેલી દલીલ યોગ્ય છે, કારણ કે, કોઈપણ રીતે જ્યારે પ્રતિજ્ઞા 1 અને 2 સત્ય હશે અને તારણ ખોટું હોય તે શક્ય નથી.
કોલોહોઈ હિમનદી, એ કોલોહોઈ પર્વતની નીછે લીડ્ડર ખીણની ઉપર તરફ આવેલી છે જે અત્યારે લટકતી હિમનદી છે. આ નદી વૈશ્વીક ગરમી, એશિયાઈ કથ્થઈ વાદળ અને પર્યાવરણીય જળશાસ્ત્ર ને લાગતા સ્થાનીય પર્યાવરણીય કારકોને કારણે આ હિમનદી લટકતી હિમનદી બની ગઈ છે. ૨૦૦૮માં જવાહર પર્વતારોહણ સંસ્થાના પર્વતારોહકોના હિસાબે ૧૯૮૫ના મુકાબલે આ હિમનદી અડધી થઈ ગઈ છે. આ હિમનદી અભ્યાસ માટે સલામત નથી કેમકે તે ઘણે ઠેકાણે પોલી થઈ ગઈ છે આ પોલાણ ઘણે સ્થળે ૨૦૦ ફૂટ ઊંડું છે. હિમ ક્ષેત્રની બંને તરફ હિમ તૂટવાના કડાકા સાંભળી શકાય છે જે દર્શાવે છે કે ક્યારે પણ તે ધરાશાયી થઇ શકે છે. સલામતી પૂર્વક આસ્થળેને નીહાળવાનો વિકલ્પ છે કે તમે જમણી તરફથી જાઓ. આ બાજુએથી આવતા ઓછા પથ્થરીય ક્ષેત્રો આવે છે, અને રસ્તામાં ક્યરેક બકરી/ઘોડા/ઢોર આદિ છરાવતાં ભરવાડ મળી જાય છે જેમની પાસે થોડું ચીઝ કે કાશ્મીરી ચા મેળવી શકાય છે. લીડ્ડર ખીણ માર્ગે કોલહોઈ પહોંચતા તમને પશ્ચિમ હિમાલયના સૌથી કપરા ભૂપૃષ્ઠનો સામનો કરવો પડે છે પણ પ્રાકૃતિક દ્રશ્ય શ્વાસ થંભાવનારું સુંદર છે.
અહીંના ક્ષેત્રો માં જંગલી રીંછ આજે પણ જોવા મળે છે અને ગામડાના લોકો સતત તેનાથી સાવચેત રહે છે. સીમાપારથી ગેરકાયદેસર પ્રવેશ ને રોકવા અહીં ભારતીય સેના સતત ચોકી ફેરા પર રહે છે અને તે હંમેશા સાવચેતીની ઉચ્ચ સ્તરે હોય છે. સ્થાનીય લોકોને શસ્ત્રો ન લેવાનો આદેશ હોવાથી અહીંના રીંછ લુપ્ત પ્રાયઃ થવાથી બચ્યા છે. નદીમાં ટ્રાઉટ અને સ્થાનીય ફાર્મમાં પ્રાણીની આપૂરતી હોવાને કારણે તેમને ખોરાકની તંગી રહેતી નથી. અહીં વાનરો પણ સારી સંખ્યામાં જોવા મળે છે મોટા ભાગના વાંદરાઓ શાંત અને શરમાળ છે, પણ તક મળતા તે પર્યટકો અને કેમ્પના લોકોનું ખાવનું ચોરીને ભાગી જાય છે.
પહલગામ ખૂબ સુંદર પ્રાકૃતિક દ્રશ્યો ધરાવે છે. અહીં પ્રવાસી કોઈ હોટેલમાં માત્ર આરામ કરી શકે છે અથવા આસપાસની ઘણી ટેકરીઓમાં કોઈ એક પર આરોહણ કરી શકે છે જેમાં લીદ્દેરવાત, કોલોહોઈ હિમનદી કે સોમાંગ શામિલ છે. અહીં શિયાળાના સમય દરમ્યાન સ્નો સ્કીઈંગ કરી શકાય છે . પહલગામમાં રહેવા માટે જમ્મુ કાશ્મીર પર્યટન નિગમ ખૂબ સસ્તા દરે કોટેજ આપે છે.
પહલગામ ભારતના ઉત્તરીય રાજ્ય જમ્મુ અને કાશ્મીરના અનંતનાગ જિલ્લામાં આવેલું એક નોટીફાઈડ એરિયા કમિટી છે. આ એક પ્રખ્યાત સ્થળ છે અને દર વર્ષે અહીં ઘણાં પ્રવાસીઓ આવે છે.
‘વિવેચના’ એમનો પ્રથમ વિવેચનસંગ્રહ. એ પછી એમની પાસેથી ‘પરિશીલન’ , ‘ઉપાયન’ અને ‘સાહિત્યસંસ્પર્શ’ નામક વિવેચનસંગ્રહો મળ્યા છે. એમણે ૧૯૪૬માં આપેલાં ઠક્કર વસનજી વ્યાખ્યાનો ‘અર્વાચીન ચિંતનાત્મક ગદ્ય’ માં ઉપલબ્ધ થયાં છે. ૧૯૬૦માં ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાં એમણે આપેલાં ગો. મા. ત્રિપાઠી વ્યાખ્યાનમાળાનાં વ્યાખ્યાનો ‘ગોવર્ધનરામઃ ચિંતક ને સર્જક’ નામે મળ્યાં છે.
એમણે વિવેચનની સાથે સાથે મુખ્યત્વે લેખન-કારકિર્દીના પ્રારંભે કવિતા, વાર્તા, સર્જનાત્મક નિબંધ પ્રકારની કેટલીક રચનાઓ કરેલી. ‘ભાવનાસૃષ્ટિ’ માં ફેન્ટસીઝ પ્રકારનાં ભાવનારંગી અને નિબંધ લખાણો ગ્રંથસ્થ થયાં છે. એના પર ન્હાનાલાલની ‘પાંખડીઓ’ નો પ્રભાવ વરતાય છે. ‘દ્રુમપર્ણ’ માં સાહિત્ય-શિક્ષણ-સંસ્કાર વિષયક નિબંધો અને ‘આશ્ચર્યવત્’ માં ચિંતનાત્મક લલિતનિબંધો સંગ્રહાયા છે.
પરિશીલન વિષ્ણુપ્રસાદ ર. ત્રિવેદીનો, વિષ્ણુપ્રસાદ ર. ત્રિવેદી સન્માન સમિતિ દ્વારા સંપાદિત વિવેચનસંગ્રહ. સાહિત્યિક સિદ્ધાંત તેમ જ પ્રત્યક્ષવિવેચનના આ લેખોમાં સાહિત્યરુચિની પરિષ્કૃતતા સ્પષ્ટ છે. ‘સાધારણીકરણ’ અને ‘આચાર્ય આનંદશંકરનું ધર્મચિંતન’ જેવા લેખો મૂલ્યવાન છે. ‘વિવેચનની પ્રતિષ્ઠા’ માં ભાષા અને છંદ વિશેના લેખકના અભિપ્રાયો તેમ જ વિવેચન વિશેનું મંતવ્ય વિવાદોત્તેજક છે.
રિપબ્લિકન પાર્ટી ઑફ ઇન્ડિયા એ રિપબ્લિકન પાર્ટી અથવા રિપબ્લિકન તરીકે ઓળખાતો ભારતનો એક રાજકીય પક્ષ છે. તેના મૂળ ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર દ્વારા સ્થાપિત અનુસૂચિત જાતિ મહાસંઘ માં નિહિત છે. ૧૯૫૬માં ડૉ. આંબેડકર દ્વારા રાજનીતિમાં પ્રવેશ હેતુ પ્રશિક્ષણ શાળા ખોલવામાં આવી હતી. જે રિપબ્લિક પાર્ટી ઓફ ઈન્ડિયામાં પ્રવેશ મેળવવાના દ્વાર તરીકે મનાતી હતી. શાળાની પ્રથમ બેચમાં ૧૫ વિદ્યાર્થીઓ હતા. ૧૯૫૬માં જ ડૉ. આંબેડકરના અવસાનના કારણે પ્રથમ બેચ જ અંતિમ બેચ બની રહી હતી.
૧૯૩૮માં જ સ્વતંત્ર મજદૂર પક્ષે કોંગ્રેસ સોશિયાલિસ્ટ પાર્ટીના સમર્થનથી કોંકણ ક્ષેત્રથી મુંબઈ સુધી ૨૦,૦૦૦થી પણ વધુ પટ્ટેદારોની એક કૂચનુ આયોજન કર્યું હતું. જે સ્વતંત્રતા પૂર્વેનું સૌથી મોટું કિસાન જોડાણ હતું. આ જ વર્ષે, કમ્યુનીસ્ટોની સાથે મળીને શ્રમિકો દ્વારા હડતાળ કરવાના અધિકારને નિયંત્રિત કરવાના ઉદ્દેશથી પસાર થનારા વિધેયકના વિરોધમાં મુંબઈના કાપડ શ્રમિકોને સંગઠિત કરીને મુંબઈ વિધાનસભામાં વિધેયકનો વિરોધ કર્યો હતો.
સ્વતંત્ર મજદૂર પક્ષના ગઠનને ભારતીય સામ્યવાદી પક્ષના નેતાઓનું સમર્થન પ્રાપ્ત થયું નહોતું. તેમની દલીલ હતી કે આનાથી શ્રમિક વર્ગના મતોમાં વિભાજન થશે. પ્રતિદલીલમાં આંબેડકર જણાવે છે કે સામ્યવાદીઓ ફક્ત શ્રમિકોના હકોની લડાઈ લડે છે. નહિ કે, દલિતોના માનવાધિકારોની.પોતાના પુસ્તક જાતિઓનું ઉન્મૂલનમાં ડૉ આંબેડકર જણાવે છે કે, "જાતિ કેવળ ‘શ્રમનું વિભાજન’ નથી કરતી પરંતુ વર્ગીકૃત અસમાનતાઓ પર આધારિત ‘શ્રમિકોનું વિભાજન’ કરે છે.
અનુસૂચિત જાતિ મહાસંઘએ વર્ષ ૧૯૪૨માં ડૉ. આંબેડકર દ્વારા સ્થાપવામાં આવેલી એક સંસ્થા હતી જે દલિતોના અધિકારો માટે અભિયાન ચલાવતી હતી. સંમેલનમાં મહાસંઘની અખિલ ભારતીય કાર્યકારિણીની વરણી કરવામાં આવી હતી. જેમાં મદ્રાસ રાજ્યના એન. સિવરાજ અધ્યક્ષ તરીકે તથા બોમ્બે સ્ટેટના પી. એન. રાજભોજ મહાસચિવ તરીકે નિયુક્ત થયા હતા.
સ્વતંત્ર મજદૂર પક્ષ ની સ્થાપના ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૩૬ના રોજ ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરના નેતૃત્ત્વમાં થઈ હતી. તેઓ ભારતમાં બ્રાહ્મણો અને પૂંજીવાદી સંરચનાનો વિરોધ કરતા હતા. ઉપરાંત ભારતીય શ્રમિક વર્ગનું સમર્થન કરતા હતા અને ભારતમાં જાતિ વ્યવસ્થાને ખતમ કરવાની માંગ કરતા હતા.
આંબેડકરે ૧૯૩૦માં વંચિત વર્ગ સંઘ અને ૧૯૩૫માં સ્વતંત્ર મજદૂર પક્ષની સ્થાપના કરી હતી. આ પૈકી કયા સંગઠનનું અનુસૂચિત જાતિ મહાસંઘમાં રૂપાંતરણ થયું તે વિશે મત ભિન્નતા જોવા મળે છે.
ચંદ્રકાન્ત મહેતાનો જન્મ ૬ ઑગસ્ટ ૧૯૩૯ રોજ અમદાવાદ જિલ્લાના સરખેજમાં થયો હતો. ગુજરાતી સાહિત્યકાર, પત્રકાર. તેમનું મૂળ વતન સરોડા છે. એમના પિતા હરિશંકર મહેતા આખ્યાનકાર અને હિંદુ ધર્મના અભ્યાસી હતા. એમની માતાનું નામ મણિબહેન. એમણે શિક્ષણ સરોડા તથા કેલિયાવાસણાની શાળાઓમાંથી લીધુ હતું. ત્યારબાદ અમદાવાદની એલ. ડી. આર્ટ્સ કોલેજમાંથી હિંદી વિષયમાં એમ. એ., પીએચ.ડી. તથા કાયદાશાસ્ત્રમાં એલ.એલબી.ની ઉપાધીઓ મેળવી હતી. તેઓ નવગુજરાત કૉલેજમાં હિંદી વિષયના પ્રાધ્યાપક તેમજ કોલેજમાં મલ્ટિકૉર્સ ટ્રેનિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના માનદ નિયામક નિમાયા હતા. તેઓએ ગુજરાત યુનિવર્સિટીના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ જર્નાલિઝમમાં રીડર તેમજ અધ્યક્ષ તરીકે સેવાઓ આપી હતી. પછીથી તેઓ ગુજરાત યુનિવર્સિટીના ઉપકુલપતિ નિમાયા હતા. તેઓ અમદાવાદની સહજાનંદ કૉલેજના મલ્ટિકોર્સ વિભાગના નિયામક તરીકે રહ્યા હતા અને હીરામણિ વિદ્યાસંકુલના એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર તરીકે સેવાઓ આપી હતી. હાલમાં તેઓ નવગુજરાત મલ્ટિકોર્સ ટ્રેનિંગ ઈન્સ્ટિટ્યુટના માનદ નિયામક છે.
‘ધીરે વહે છે ગીત’ એમનો ગઝલ અને ગીતનો સંગ્રહ છે. ‘મન મધુવન’ અને ‘સ્વપ્નલોક’ માંની વાર્તાઓ મુખ્યત્વે પ્રણય અને દાંપત્યજીવન નિરૂપે છે. ‘સ્વાતંત્ર્યસેનાની યોગાનંદ’ , ‘ડૉ. આંબેડકર’
ઇત્યાદિ એમની કિશોરોપયોગી ચરિત્રપુસ્તિકાઓ છે. ‘કેસરક્યારી’ તથા ‘નારી, તારાં નવલખ રૂપ’માં પ્રેરક પ્રસંગો છે. ‘એક જ દે ચિનગારી’ તથા ‘અંતર્દ્વાર’ એમનાં ચિંતનાત્મક લેખોનાં પુસ્તકો છે. ‘ગુજરાત સમાચાર’માં ચાલતી એમની ‘ગુફતેગો’ કૉલમ નિમિત્તે ‘ગુફતેગો-યુવાનો અને પરિણય’ જેવાં કેટલાંક સાંસારિક બોધનાં પુસ્તકો મળ્યાં છે.
1973થી તેઓ સર્જનકાર્ય કરે છે. તેમણે સાહિત્યના વિવિધ સ્વરૂપો જેવા કે કાવ્ય, જીવનચરિત્ર, વાર્તા, બાળસાહિત્ય અને સવિશેષ ચિંતનાત્મક નિબંધોમાં સાહિત્યસર્જન કર્યું છે. તેમણે દૈનિક 'સંદેશ'ની 'હલ્લો યંગ ફ્રેન્ડ' અને ગુજરાત સમાચારની 'એક જ દે ચિનગારી', 'ગુફતેગો', 'પ્યારા-આકાશ', 'જિંદગીને ઝરૂખેથી', 'નારી તારાં નવલાં રૂપ', 'પંખી નીલગગનનાં', 'સ્વપ્નશિલ્પી' જેવા કટારલેખોના સંગ્રહો આપ્યા છે. સાથે સાથે તેમણે હિંદીમાં 'અનકહા દર્દ', 'કહાં રુકા હૈ કાફિલા', 'આસમાન મેં આ રહા હું' જેવાં પુસ્તકો લખ્યાં છે.
ચંદ્રકાન્ત વેદાંત ફિલસૂફી પર આધારિત અપૂર્ણ શ્રેણી છે. તેમણે બૃહત્ કાવ્યદોહન, ભાગ ૧-૮ નું સંપાદન કર્યું છે. જેમાં મધ્યકાલીન કવિઓ અને કવિતાઓ વિશે માહિતી આપેલી છે. તેમણે સંખ્યાબંધ પુસ્તકો જેવાંકે, પુરુષોત્તમ માસની કથા , ઓખાહરણ , નળાખ્યાન , પદબંધ ભાગવત , કૃષ્ણચરિત્ર , આદિ ભક્તકવિ નરસિંહ મહેતા કૃત કાવ્યસંગ્રહ વગેરેનું સંપાદન કર્યું હતું. તેમણે અન્યો દ્વારા ત્રણ ભાગમાં ભાષાંતરિત મહાભારત નું ભાષાંતર સંપાદિત કર્યું હતું.
તેમણે ઘણી કૃતિઓ ગુજરાતીમાં ભાષાંતરિત કરી છે જેમાં રાસેલાસ , યમસ્મૃતિ , મહારાણી વિકટોરિયાનું જીવનચરિત્ર , ચારુચર્યા અથવા શુભાચાર , અરેબિયન નાઈટ્સ ભાગ ૧ અને ૨ , કથાસરિત્ સાગર ભાગ ૧ અને ૨ , કળાવિલાસ , વિદુરનીતિ , કામંદકીય નીતિસાર , સરળ કાદંબરી , શ્રીધરી ગીતા , શુક્નીતિ , બાળકોનો આનંદ ભાગ ૧ અને ૨ , રાજતરંગિણી અથવા કાશ્મીરનો ઇતિહાસ ભાગ ૧ , ઔરંગઝેબ , પંચદશી , વાલ્મીકિ રામાયણ નો સમાવેશ થાય છે.
તેમનો જન્મ ૧૦ ઓગસ્ટ ૧૮૫૩ના રોજ સુરતમાં થયો હતો. તેમણે અંગ્રેજી છઠ્ઠા ધોરણ સુધી અભ્યાસ કર્યો અને તેમની યુવાનીમાં હસ્તપ્રતોમાં રસ કેળવ્યો. તેઓ થોડો સમય દેશીમિત્ર છાપખાનામાં બીબાં ગોઠવવાનું શીખ્યા. ૧૮૭૬માં તેઓ મુંબઈ સ્થાયી થયા. ૧૮૭૬માં તેમણે મુંબઈમાં આર્યમિત્ર સાપ્તાહિક ચાર મહિના ચલાવ્યું અને પછી મુંબઇ સમાચારમાં પ્રૂફરીડર તરીકે જોડાયા. ૧૮૭૮માં તેઓ સુરત પાછા આવ્યા અને સ્વતંત્રતા માસિક શરૂ કર્યું, જેને નર્મદે નામ આપેલું.
તેમાં પ્રકાશિત રાજ્કીય લખાણો માટે રાજદ્રોહના ગુનાસર અંગ્રેજ સરકારે ધરપકડ કરી, પણ ફિરોઝશાહ મહેતાની સહાયથી નિર્દોષ ઠર્યા. ૧૮૮૦માં મુંબઈ જઈ મિત્રોની અને મુંબઈના સાક્ષરોની સહાયથી ૧૯૦૭માં ગુજરાતી સાપ્તાહિકનો પ્રારંભ કર્યો અને ઘણી આર્થિક કટોકટી તથા સરકારી દરમિયાનગીરી વચ્ચે પણ મૃત્યુપર્યંત તે ચલાવ્યું. ૫ ડિસેમ્બર ૧૯૧૨ના રોજ તેમનું અવસાન થયું.
હિંદ અને બ્રિટાનિયા ભારતમાં બ્રિટિશ શાસન નીચેની સ્થિતિનું વર્ણન કરતી રાજકીય નવલકથા છે. તેમની શિવાજીની લૂંટ અને ટીપુ સુલતાન ઐતહાસિક નવલકથાઓ છે. ગંગા - એક ગૂર્જરવાર્તા અને સવિતાસુંદરી સામાજીક નવલકથાઓ છે. રાજભક્તિ વિડંબણ અને ભારતખંડ ના રાજ્યકર્તા ભાણ પ્રકારની અન્ય નવલકથાઓ છે.
ઇચ્છારામ સૂર્યરામ દેસાઈ , ઉપનામ, શંકર, ગુજરાતી લેખક, સંપાદક, અનુવાદક અને પત્રકાર હતા. તેમણે પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂર્ણ ન કર્યું હોવા છતાં, તેમણે અનેક સમાચારપત્રો અને સામયિકો સાથે કામ કર્યું હતું અને સંખ્યાબંધ નવલકથાઓ લખી હતી તેમજ ભાષાંતર કર્યું હતું.
ગુજરાતીના આદ્ય નાટ્યકાર કે ગુજરાતી નાટકના પિતા તરીકે આ લેખકે તત્કાલીન ભવાઈની ગ્રામ્યતા અને અશ્લીલતાથી તેમ જ પારસી રંગભૂમિની ગુજરાતીની અશુદ્ધિથી સુગાઈને અંગ્રેજી, સંસ્કૃત અને તળપદી નાટ્યપરંપરાના સંસ્કારોથી નાટકને લોકશિક્ષણના સાધનમાં પલટાવ્યું; અને દશેક મૌલિક નાટકો તેમ જ ચારેક સંસ્કૃત નાટકોના અનુવાદો દ્વારા નાટ્યક્ષેત્રે નાટકની ગંભીર પ્રતિષ્ઠા કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો. નાટ્યકલાની દ્રષ્ટિએ એમનાં નાટકો ઊંચી કક્ષાનાં નથી, પરંતુ ગુજરાતી નાટકની સ્થાપનામાં એમનું ઐતિહાસિક મૂલ્ય છે. એમનાં નાટકો સામાજિક અને પૌરાણિક વિષયને લઈને ચાલે છે. ‘જયકુમારીવિજય નાટક’ , ‘લલિતાદુઃખદર્શક નાટક’ , ‘તારામતીસ્વયંવર’ , ‘હરિશ્ચંદ્ર’ , ‘પ્રેમરાય અને ચારુમતી’ , ‘બાણા્સુર મદમર્દન’ , ‘મદાલસા અને ઋતુધ્વજ’ , ‘નળદમયંતી નાટક’ , ‘નિંદ્ય શૃંગારનિષેધક રૂપક’ , ‘વેરનો વાંસે વશ્યો વારસો’ , ‘વંઠેલ વિરહાનાં કૂંડા કૃત્યો’ વગેરે એમનાં સ્વતંત્ર નાટકો છે.
જન્મ ખેડા જિલ્લાના મહુધામાં. પ્રાથમિક શિક્ષણ મહુધામાં લઈ ૧૮૫૨માં અંગ્રેજીના અભ્યાસાર્થે નડિયાદ ગયા. ૧૮૫૭માં અમદાવાદમાં ‘લૉ કલાસ’માં દાખલ થયા. પહેલા સરકારી ખાતામાં ત્યાંના કલેકટરની ઑફિસમાં, પછી ૧૮૬૩માં અમદાવાદના અગ્રણી વેપારી બહેચરદાસ અંબાઈદાસની વતી મેસર્સ લોરેન્સની કંપનીમાં જોડાવા મુંબઈ ગયા. મુંબઈમાં જ ગોંડલ, પાલનપુર અને ઈડર રાજ્યના મુંબઈ ખાતેના પ્રતિનિધિ તરીકેની કામગીરી. મુંબઈનિવાસ દરમિયાન મનઃસુખરામ ત્રિપાઠી સાથે અન્નય મૈત્રી. ૧૮૮૪માં કચ્છનરેશ મહારાજાધિરાજ મહારાવ શ્રી ૭ ખેંગારજી સવાઈ બહાદુરે પહેલાં ‘હુઝૂર આસિસ્ટન્ટ’ નું માનપદ આપ્યું, ત્યારપછી પ્રધાનપદ આપ્યું. ૧૯૦૪ માં નિવૃત્ત. ૧૯૧૨માં વડોદરામાં ભરાયેલી ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખ. ૧૯૧૫માં બ્રિટિશ સરકારે દીવાન બહાદુરનો ઈલ્કાબ આપ્યો. ત્રિદોષના હુમલાથી ટૂંકી માંદગી બાદ મુંબઈમાં અવસાન.
નર્મદ-દલપતના પાયાના પિંગળકાર્ય પછી આ લેખકે પિંગળ અંગેનું આકર અને સર્વગ્રાહી કાર્ય કર્યું છે. છંદનું શાસ્ત્રીય બંધારણ ને તુલનાત્મક અભ્યાસ આપતો ગ્રંથ ‘રણપિંગળ’- ભા.૧, ૨, ૩ પાંડિત્યપૂર્ણ છે. કુલ પંદરસો કરતાં વધુ પૃષ્ઠોમાં વિસ્તરેલા આ ગ્રંથના પ્રથમ ભાગમાં માત્રામેળ અને અક્ષરમેળ છંદો તેમ જ તેના પેટાવિભાગોની ચર્ચા છે; બીજા ભાગમાં છંદોનું ગણિત આપ્યું છે; જયારે ત્રીજો ભાગ વૈદિક છંદપ્રકરણ, ડિંગળ, ગીતરચના અને ફારસી કવિતારચનાને તપાસે છે.
એમના અનુવાદગ્રંથોમાં ઇતિહાસ સંબંધી રાસમાળા- ભા. ૧,૨ , સંસ્કૃતમાંથી ગુજરાતીમાં ઉતારેલાં ‘માલવિકાગ્નિમિત્ર’ , ‘વિક્રમોર્વશીયત્રોટક’ , ‘રત્નાવલી’ જેવાં નાટકો તેમ જ ‘ગુજરાતી હિતોપદેશ’ , ‘લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી’ મુખ્ય છે. ‘શૅક્સપિયર કથાસમાજ’ તથા ‘બર્થોલ્ડ’ એ અંગ્રેજીમાંથી કરેલા અનુવાદ છે.
એમણે ‘આરોગ્યતાસૂચક’ , ‘કુલ વિશે નિબંધ’ અને ‘નાટ્યપ્રકાશ’ જેવા નિબંધગ્રંથો આપ્યા છે; તો ‘સંતોષસુરતરુ’ , ‘પ્રાસ્તાવિક કથાસંગ્રહ’ , ‘પાદશાહી રાજનીતિ’ જેવા પ્રકીર્ણ ગ્રંથો પણ આપ્યાં છે. ‘યુરોપિયનોનો પૂર્વપ્રદેશ આદિ સાથે વ્યાપાર’ ભા.૧, ૪, ૩ , ભા. ૨ , ભા. ૫ એમના વેપારવિષયક ગ્રંથો છે.
વિવેચનસંગ્રહો પૈકી ‘વિભાવના’ માં સર્જનાત્મક સાહિત્ય અને વિવેચનની અદ્યતન વિભાવના અને વલણો તેમ જ ગુજરાતી વિવેચનની સામ્પ્રત સ્થિતિ વિશે વિમર્શ કરતા લેખો ઉપરાંત આપણે ત્યાં થયેલી કાવ્યતત્વવિચારણાનો સ્વાધ્યાય છે; ‘શબ્દલોક’ માં સિદ્ધાંતચર્ચા, આધુનિક ગુજરાતી કવિતા અને નવલિકા વિશેના અને એ નિમિત્તે એ સ્વરૂપોની બદલાયેલી વિભાવનાને સ્પષ્ટ કરતા લેખો છે; ‘સંકેતવિસ્તાર’ માં કાવ્ય અને વિવેચનને લગતી તાત્ત્વિક ચર્ચા તથા જુદા જુદા સમયગાળાના વિભિન્ન દ્રષ્ટિબિંદુ ધરાવતા ગુજરાતી વિવેચકોની પ્રવૃત્તિનું મૂલ્યાંકન છે; ‘કથાવિવેચન પ્રતિ’ માં નવલકથા અને ટૂંકીવાર્તાની સ્વરૂપચર્ચા તથા મુનશી, ધૂમકેતુ, મડિયા, જયંત ખત્રીના સાહિત્યનું, ‘મળેલા જીવ’ અને ‘ઉપરવાસ’- ત્રયીનું તથા કેટલીક પ્રયોગશીલ વાર્તાઓનું કૃતિનિષ્ઠ વિવેચન છે; તો ‘અનુભાવન’ માં કલ્પન-પ્રતીકને લગતી તાત્ત્વિક વિચારણા, આધુનિક ગુજરાતી કવિતાની ભાષા, આકૃતિ, રચનાવિધાનની દ્રષ્ટિએ તપાસ તેમ જ કેટલાક મહત્વના કવિઓની જુદાં જુદાં દ્રષ્ટિબિંદુથી થયેલી વિવેચના છે.