polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
અશોક વૃક્ષ યક્ષિણીઓ સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલું છે. ઝાડના તળમાં રહેલી યુવતી એ ભારતીય ઉપખંડમાં પ્રજનનક્ષમતાનો સંકેત દર્શાવે છે. પ્રાચીન બૌદ્ધ તેમજ હિંદુ મંદિરોમાં દ્વારપાળ તરીકે જોવા મળતી ભારતીય કળામાં જે તત્ત્વો જોવા મળે છે તેમાંનું એક તત્ત્વ યક્ષિણી છે, જેનો પગ થડ પર હોય છે અને તેના હાથ શૈલીયુક્ત ફૂલોવાળા અશોકની ડાળીને પકડી રાખે છે જેના પર કેટલીકવાર ફળો પણ હોય છે.
ઉદ્દામરેશ્વર તંત્રમાં છત્રીસ યક્ષિણીઓનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં તેમના મંત્રો અને ધાર્મિક વિધિના સૂચનોનો સમાવેશ થાય છે. તંત્રરાજ તંત્રમાં યક્ષો અને યક્ષિણીઓની આવી જ યાદી આપવામાં આવી છે, જે અનુસાર આ જીવો આપણે જેની કામના કરીએ છીએ તેના દાતા છે. તેઓ પૃથ્વીમાં છુપાયેલા ખજાનાના રક્ષક છે. તેઓ સાત્વિક, રજસ, તમસ પ્રકૃતિના હોઈ શકે છે.
સારી વર્તણૂકવાળા અને સૌમ્ય લોકોને સંરક્ષક તરીકે પૂજવામાં આવે છે, તેઓ દેવતાઓના ખજાનચી કુબેરના ઉપસ્થિતો છે, અને સંપત્તિના હિન્દુ દેવતા પણ છે જેમણે હિમાલયના અલકા સામ્રાજ્ય પર શાસન કર્યું હતું. ભૂતો જેવી વર્તણૂક ધરાવતી દુષ્ટ અને તોફાની યક્ષિણીઓ પણ છે, જે ભારતીય લોકવાયકા અનુસાર માનવીઓને ત્રાસ આપી શકે છે અને શાપ આપી શકે છે.
સાલ વૃક્ષ ઘણી વખત ભારતીય ઉપખંડના પ્રાચીન સાહિત્યમાં અશોક વૃક્ષ તરીકે ગૂંચવણ ઊભી કરે છે. સાલભંજિકાનું સ્થાન શાક્યની રાણી મૈયાની સ્થિતિ સાથે પણ સંબંધિત છે, જ્યારે તેમણે લુમ્બિનીના એક બગીચામાં અશોક વૃક્ષ નીચે ગૌતમ બુદ્ધને જન્મ આપ્યો હતો, ત્યારે તેની ડાળી પકડી રાખી હતી.
પ્રારંભિક બૌદ્ધ સ્મારકોમાં સુશોભનાત્મક તત્વ તરીકે યક્ષી મહત્વપૂર્ણ હતી અને તે ઘણા પ્રાચીન બૌદ્ધ પુરાતત્ત્વીય સ્થળોમાં જોવા મળે છે. સદીઓ વીતી જતાં તેઓ સાલભંજિકા બની ગયા, જે ભારતીય શિલ્પ અને ભારતીય મંદિર સ્થાપત્ય એમ બંનેનું પ્રમાણભૂત સુશોભન તત્વ હતું.
ઉદ્દામરેશ્વર તંત્રમાં આપવામાં આવેલી છત્રીસ યક્ષિણીઓની યાદી નીચે મુજબ છે, તેની સાથે સંકળાયેલી કેટલીક દંતકથાઓ પણ છે:
શિવન એક ખેડુતના પુત્ર છે અને તેમનો અભ્યાસ મેલા સરાક્કલવિલઈની એક સરકારી નિશાળમાં તમિળ માધ્યમમાં થયો હતો. વધુ અભ્યાસ માટે તેઓ વલ્લનકુમારનવિલાઈમાં આવ્યા. સ્નાતક બનનારિ તેમના કુટુંબના તેઓ પ્રથમ વ્યક્તિ છે. શિવને ૧૯૮૦માં મદ્રાસ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજીમાંથી એરોનોટિકલ ઇજનેરીના સ્નાતકની ડીગ્રી મેળવી. ૧૯૮૨માં એ જ વિષયમાં તેમણે ભારતીય વિજ્ઞાન સંસ્થા, બેંગ્લુરુમાંથી અનુસ્નાતર ડીગ્રી મેળવી અને ઇસરોમાં કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. તેમણે આઈઆઈટી બોમ્બેથ ૨૦૦૬માં ડૉક્ટરેટની પદવી પણ મેળવી. તેઓ ઇન્ડિયન નેશનલ એકેડેમી ઓફ એન્જિનીયરીંગ, એરોનૌટિકલ સોસાયટી ઓફ ઇન્ડિયા અને સિસ્ટમ સોસાયટીના ફેલો છે.
જાન્યુઆરી ૨૦૧૮માં શિવનની નિમણૂક ઇસરોના વડા તરીકે કરવામાં આવી. તેમના વડપણ હેઠળ ઇસરો દ્વારા ચંદ્રયાન-૨નું પ્રક્ષેપણ કરવામાં આવ્યું. આ મિશનનું વિક્રમ ઉતરાણ એકમ, પ્રજ્ઞાન રોવર સહિત ચંદ્રમા પર ઉતરવાની થોડી ક્ષણો પહેલાં ચંદ્રતલથી લગભગ ૨ કિમી દૂર તુટી પડ્યું. જોકે તેનું ઓરબિટર હજુ પણ કામ કરી રહ્યું છે. આ ઓરબિટરે લીધેલી લગભગ ૧૦૦૦૦ છબીઓના વિશ્લેષણ કરીને ચંદ્રયાન-૩ની રૂપરેખા તૈયાર કરવામાં આવી અને તેથી જ ચંદ્રયાન-૩નું સફળ ઉતરાણ શક્ય બન્યું.
શિવને ઇસરોનાં પ્રક્ષેપણ વાહનોની રૂપરેખા અને વિકાસ પર કામ કર્યું છે. શિવન ૧૯૮૨માં ધ્રુવીય ઉપગ્રહ પ્રક્ષેપણ વાહન પ્રકલ્પમાં ભાગીદાર થવા ઇસરો સાથે જોડાયા. ૨ જુલાઈ ૨૦૧૪ના રોજ તેઓની નિમણૂક ઇસરોના લિક્વિડ પ્રોપલ્સન સિસ્ટમ સેન્ટરના નિર્દેશક તરીકે કરવામાં આવી. તેમને સત્યબામા યુનિવર્સિટી, ચેન્નઇ, દ્વારા એપ્રિલ ૨૦૧૪માં ડોક્ટર ઓફ સાયન્સ થી નવાજવામાં આવ્યા હતા. ૧ જુન ૨૦૧૫ના રોજ તેઓ વિક્રમ સારાભાઈ અંતરિક્ષ કેન્દ્રના નિર્દેશક બન્યા.
વિક્રમ સારાભાઈ અંતરિક્ષ કેન્દ્રના નિર્દેશક અને લિક્વિડ પ્રોપલ્સન સિસ્ટમ સેન્ટરના નિર્દેશક તરીકે કામ કર્યું છે.
શિવનનો જન્મ ભારતના તમિલનાડુ રાજ્યના ક્ન્યાકુમારી જિલ્લાના નારકોઇલ પાસે સરાક્કલવિલઈ ગામમાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ કૈલાસાવાડીવૂ અને માતાનું મામ ચેલ્લમ છે.
યાત્રાળુઓને પર્વત ઉપર લઈ જનારા પાલખીધારકોએ આ પ્રકલ્પનો વિરોધ કર્યો હતો અને તેમની આજીવિકા અંગે ગુજરાત વડી અદાલતમાં અરજી કરી હતી. ઉડનખટોલા બાંધતી કંપની ઉષા બ્રેકો લિમિટેડ દ્વારા વળતર સ્વરૂપે વૈકલ્પિક આજીવિકા માટે સંમતિ આપ્યા બાદ આ અરજીને ખારીજ કરી દેવામાં આવી હતી. ૨૦૨૦માં પ્રોજેક્ટ દ્વારા અસરગ્રસ્ત પાલખીધારકો માટે કુલ ૧૦૪ દુકાનો નીચલા મથકના પાર્કિંગમાં બાંધવામાં આવી રહી હતી. ૧૯૯૯માં પર્યાવરણીય કર્મશીલોના વાંધા બાંધકામ ફરી બંધ કરવામાં આવ્યું હતું.
ગિરનાર ઉડનખટોલા એ ભારતના ગુજરાતના જુનાગઢ જિલ્લામાં ગિરનાર પર્વત પર આવેલો એક ઉડનખટોલા છે. તે એશિયાનો સૌથી લાંબો ઉડનખટોલા છે. ૧૯૮૩થી પ્રસ્તાવિત હોવા છતાં સરકારની મંજૂરીમાં વિલંબ અને અદાલતી દાવાઓને લીધે છેક સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૮માં તેનું બાંધકામ શરૂ થયું. તેનું બાંધકામ ઉષા બ્રેકો લિમિટેડ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું અને અને હવે સંચાલન પણ તેના દ્વારા જ કરવામાં આવે છે. તેનું ઉદ્ઘાટન ૨૪ ઓક્ટોબર ૨૦૨૦ના રોજ કરવામાં આવ્યું હતું.
વાંધાઓને દૂર કર્યા પછી ૨૦૦૨માં કામ ફરી શરૂ થયું અને ૨૦૦૭માં જમીન હસ્તગત કરવામાં આવી. ત્યારના ગુજરાત રાજ્યના મુખ્યમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ પ્રકલ્પનો શિલાન્યાસ કર્યો. આ પ્રકલ્પ ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અભયારણ્યની અંદર હોવાથી વન્યજીવન સંરક્ષણ અંગેની મંજૂરી નેશનલ બોર્ડ ઓફ વાઈલ્ડ લાઈફ દ્વારા ૨૦૧૧માં મળી, જ્યારે પર્યાવરણીય મંજૂરી ભારતના પર્યાવરણ, વન અને હવામાન પરિવર્તન મંત્રાલય દ્વારા ૨૦૧૬માં આપવામાં આપી હતી.
આ પ્રકલ્પ સૌ પ્રથમ ૧૯૮૩માં ટૂરિઝમ કોર્પોરેશન ઓફ ગુજરાત લિમિટેડ દ્વારા પ્રસ્તાવિત કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં આશરે જંગલની જમીનને સામાન્ય જમીનમાં ફેરવવા સૂચન કર્યું હતું. ગુજરાત સરકારે ૧૯૯૪માં કુલ જંગલની જમીનને સામાન્ય જમીનમાં ફેરવવા મંજૂરી આપી હતી અને તોરણિયા ગામ નજીક તેના બદલામાં નવી જંગલની જમીનને મંજૂરી આપી હતી. ભારત સરકારે પણ ૧૯૯૫માં આ અંગે મંજૂરી આપી હતી.
ગિરનારી ગીધ માટે રોપ-વેનો પ્રસ્તાવિત માર્ગ જોખમી ગણી ૨૦૧૭માં આ અંગે એક જાહેર હિતની અરજી ગુજરાત વડી અદાલતમાં દાખલ કરવામાં આવી હતી જેને ગુજરાત વડી અદાલતે ૨૦૨૦માં ખારીજ કરી દીધી હતી.
અંબાજી મંદિર, દત્તાત્રેય મંદિર અને ઘણા હિન્દુ મંદિરો તેમજ અનેક જૈન મંદિરો હોવાને કારણે ગિરનાર પર્વત ગુજરાતનું એક મુખ્ય તીર્થસ્થળ છે.
આ રીતે જામ રાવલને હાંકી કાઢતાં ખેંગારજી પ્રથમે, ૧૫૪૮માં કચ્છના પહેલા રાવની પદવી ગ્રહણ કરી અને તેમને રાપર ખાતે તાજ પહેરાવવામાં આવ્યો, પરંતુ ૧૫૪૯માં તેણે રાજધાની ભુજમાં સ્થાનાંતરિત કરી. ખેંગારજી પ્રથમ, તેઓ સંયુક્ત કચ્છ રાજ્યની સ્થાપના કરનાર તરીકે પણ નોંધાય છે. તેમણે પૂર્વીય મધ્ય અને પશ્ચિમી કચ્છને એક આધિપત્ય હેઠળ લાવ્યું, જે પહેલાં જાડેજા સિવાયની ચાવડા, વાઘેલા, ચૌહાણ, કાઠી જેવી અન્ય રાજપૂત જાતિઓ દ્વારા આંશિક શાસન હેઠળ હતું. કચ્છના એકીકરણ પછી, ૧૫૪૯ માં, તેમના પિતા રાવ હમીરજી દ્વારા ૧૫૧૦માં સ્થાપિત શહેર ભુજમાં સ્થળાંતર કર્યું. પછીથી, તેમણે કચ્છની બહારના પોતાના પ્રદેશોનો વિસ્તાર કર્યો અને પાલનપુર નજીક સાંતલપુર અને ચાડચટ અને પાંડુ મહેવાસની સંપતિ પર કબજો કર્યો, જે તેમણે લુણાજી વાઘેલાના પુત્ર સરખાજી પાસેથી લીધી.
બીજી તરફ, જામ રાવલ, સંખ્યાબળની દ્રષ્ટિએ વિવશ હતા. તેઓ જાડેજાઓની કુળદેવી આશાપુરાના પ્રખર ભક્ત હતા અને લોકવાયકા છે કે દેવીએ જામ રાવલને કચ્છ છોડીને હાલાર ક્ષેત્રમાં પોતાને સ્થાપિત કરવા અને આ સાહસમાં મદદ કરવાનો સ્વપ્ન સંકેત આપ્યો હતો. જામ રાવલ, ૧૫૪૮માં કચ્છ બહાર ભાગી છૂટ્યા, જ્યારે ખેંગારજીને મદદ કરવા મુઘલો અને સુલતાન બેગડા દ્વારા સાથે મળીને તેમની સામે મોટી સેના મોકલવામાં આવી. તેમણે તેમના અનુચરો, વફાદારો અને સૈનિકો સાથે સૌરાષ્ટ્ર તરફ પ્રયાણ કર્યું અને નવાનગરની સ્થાપના કરી. આ રીતે કચ્છનું સિંહાસન ખેંગારજી માટે ૧૫૪૮માં છોડી દેવામાં આવ્યું, જેઓ તેના હકદાર વારસ હતા.
હમીરજીની હત્યા સમયે, તેમનો મોટો પુત્રો અલીયોજી અને ખેંગારજી બંને અમદાવાદમાં હતા અને શાહી પરિવારની વરિષ્ઠ શાખાના સંપૂર્ણ વિનાશના કારણે નાસી છુટ્યા હતા. ઉપરાંત, હમીરજીના અન્ય બે પુત્રોને જામ રાવલની પત્નીએ ફાંસીમાંથી બચાવી લીધા હતા. જ્યારે પિતાની હત્યા કરવામાં આવી ત્યારે ખેંગારજી ૧૫ વર્ષના હતા. તે મહમદ બેગડાની સેનામાં ભરતી થયા અને બેગડાના વિશ્વાસપાત્ર બન્યા. એક શાહી શિકારની દરમિયાન, ખેંગારજી પ્રથમે એક સિંહને મારી નાંખ્યો અને સુલતાન બેગડાની જીંદગી બચાવી હતી, જેના માટે તેમને તેના ઈનામનું નામ જણાવવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું.
ખેંગારજી લખીયાવીરા ના જાડેજાની એક શાખાના પ્રમુખ અને ઓથાજીના વંશજ જામ હમીરજીના પુત્ર હતા. એવું માનવામાં આવે છે કે જામ રાવલે તેના પિતા જામ લાખાજીની હત્યા માટે હમીરજીને જવાબદાર ગણાવ્યા હતા, કેમ કે તેમની હત્યા હમીરજીના રાજ્યમાં હદ લખીયાવીરામાં થઇ હતી, જ્યાં તેમને બે શાખાઓ વચ્ચેના વિવાદના સમાધાનના બહાને આમંત્રણ અપાયું હતું. જામ રાવલજીએ તેના બદલામાં ૧૫૨૪ માં વિશ્વાસઘાતથી ખેંગારજીના કાકા રાવ હમીરજીની હત્યા કરી અને બે દાયકાથી વધુ સમય સુધી કચ્છ પર શાસન કર્યું.
તેમણે તેમના કુળને એકીકૃત કરવા અને તેમને તેમના શાસક તરીકે સ્વીકારવા માટે, ભાયાત પ્રણાલીની સ્થાપના કરી. તેણે તેમની હેઠળ બાર જાડેજા ઉમરાવ જમીનદારોને એકત્રિત કર્યા, જેઓ તેમનાથી સંબંધિત હતા, તેમજ વાઘેલા રાજપૂત સમુદાયના બે પરિવારો જોડયા. ભાયાત એ રાજવી પરિવારના તમામ વંશજો માટે વપરાય છે જે રાજ્યમાં તેમને ફાળવવામાં આવેલા માલિકી પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે અને નિયંત્રિત કરે છે અને સામંત પ્રણાલીનું પાલન કરે છે.
રાવ ખેંગાર મોરબી સ્થિત થયા અને તેમને પૂરા પાડવામાં આવેલા સૈન્યના સમર્થનથી અને કચ્છમાં શુભેચ્છકોની મદદથી જામ રાવલ સાથે લડ્યા અને ધીરે ધીરે રાપર અને નજીકના ગામોના પ્રદેશો મેળવવાની શરૂઆત કરી. ખેંગારજી સિંહાસનના હકદાર વારસ હતા જેથી તેમનું કચ્છમાં સ્વાગત કરવામાં આવ્યું.
ખેંગારજીની મુખ્ય મહત્વાકાંક્ષા કચ્છને ફરીથી મેળવવાની હતી અને તેથી જામ રાવલ સામે લડવા માટે તેમણે સમર્થન માંગ્યું, જેથી, તેમને ૧૦૦૦ સૈનિકો અને મોરબીની જાગીર આપવામાં આવી અને ૧૫૩૮માં સુલતાન મહમદ બેગડા દ્વારા રાવની પદવી આપવામાં આવી.
અમદાવાદ આંતરરાષ્ટ્રીય સાહિત્ય મહોત્સવનો ઉદ્‌ઘાટન સમારોહ ૧૨મી અને ૧૩મી નવેમ્બર, ૨૦૧૬ના રોજ યોજાયો હતો, જેમાં વિવિધ ક્ષેત્રોના ૬૦ જેટલા લેખકો અને વક્તાઓ હાજર રહ્યા હતા. તેનું ઉદ્‌ઘાટન યોગેશ ગઢવી, ગુજરાતી નવલકથાકાર રઘુવીર ચૌધરી અને બ્રિટિશ ડેપ્યુટી હાઈ કમિશનર જ્યોફ વેઇન દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. આ સમારોહમાં મધુર ભંડારકર, પિયુષ મિશ્રા, અનુજા ચંદ્રમૌલી, અનિલ ચાવડા, વિનોદ જોશી અને ચિનુ મોદી જેવા નોંધપાત્ર વક્તાઓએ પોતાના વિચારો રજૂ કર્યા હતા. આ મહોત્સવમાં ગીતકાર અને પટકથા લેખક સંદીપ નાથ અને ફિલ્મ નિર્માતા અભિષેક જૈન દ્વારા 'સાહિત્ય અને સિનેમા' પર એક સત્રનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.
આ મહોત્સવની ત્રીજી આવૃત્તિ ૨૪ અને ૨૫ નવેમ્બર, ૨૦૧૮ના રોજ નોલેજ કન્સોર્ટિયમ ઓફ ગુજરાત , અમદાવાદ ખાતે યોજાઈ હતી. આ સમારોહનું ઉદ્‌ઘાટન ભૂપેન્દ્રસિંહ ચુડાસમાના હસ્તે કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં વિવેક ઓબેરોય, હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ અને વિષ્ણુ પંડ્યા સહિત ૬૦થી વધુ વક્તાઓએ હાજરી આપી હતી. આ આવૃત્તિમાં લગભગ ૭૦૦૦ લોકોએ હાજરી આપી હતી. આ મહોત્સવમાં પહેલીવાર બહુભાષીય કવિ સંમેલનનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું જેમાં ગુજરાતી, હિન્દી, ઉર્દૂ, ફ્રેન્ચ, બંગાળી અને અંગ્રેજી ભાષાઓના કવિઓએ પોતાની કવિતાઓ રજૂ કરી હતી.
બીજી આવૃત્તિ ૨૩ અને ૨૪ ડિસેમ્બર, ૨૦૧૭ના રોજ અમદાવાદ મેનેજમેન્ટ એસોસિએશન ખાતે યોજાઈ હતી. તેમાં લગભગ ૮૦ વક્તાઓ હતા. આ ફેસ્ટિવલમાં ગુજરાતી સિનેમા, લેખિત શબ્દોની દ્રશ્ય પ્રસ્તુતિ, જૂના વિરુદ્ધ નવા ગુજરાતી સાહિત્ય અને લોકપ્રિયતા વિરુદ્ધ સાહિત્યની ગુણવત્તા સહિત અનેક સત્રોનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. અભિનેતા અને ટેલિવિઝન પ્રસ્તુતકર્તા અન્નુ કપૂર એક ખાસ વક્તા અને કોમેન્ટેટર હતા.
ઉમાશંકર યાદવ અને પિંકી વ્યાસ મહોત્સવના ડિરેક્ટર તરીકે સેવા આપી રહ્યા છે. અનુરીતા રાઠોડે પ્રથમ આવૃત્તિ માટે ફેસ્ટિવલ ક્યુરેટર તરીકે સેવા આપી હતી. ફેસ્ટિવલના સલાહકાર મંડળના સભ્યોમાં અનિલ ચાવડા , આર્થર ડફ , દિતિ વ્યાસ અને વસંત ગઢવી નો સમાવેશ થાય છે. આ મહોત્સવ જાહેર જનતા માટે ખુલ્લો રાખવામાં આવે છે.
અમદાવાદ આંતરરાષ્ટ્રીય સાહિત્ય મહોત્સવ અથવા અમદાવાદ ઇન્ટરનેશનલ લિટરેચર ફેસ્ટિવલ એ અમદાવાદ, ગુજરાત, ભારતમાં ઉજવાતો વાર્ષિક સાહિત્યિક ઉત્સવ છે. તે દર વર્ષે નવેમ્બરમાં અથવા ડિસેમ્બરમાં બે દિવસ માટે યોજાય છે. અમદાવાદ આંતરરાષ્ટ્રીય સાહિત્ય મહોત્સવની સ્થાપના ઉમાશંકર યાદવ દ્વારા કરવામાં આવી હતી અને તેનું આયોજન આઇકોન એજ્યુકેશન ફાઉન્ડેશન દ્વારા કરવામાં આવે છે.
આ મહોત્સવનો ઉદ્દેશ સાક્ષરતા, સાહિત્યને પ્રોત્સાહન આપવાનો અને આ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોને એકસાથે લાવવાનો છે. આ મહોત્સવમાં ભારત અને વિદેશના સ્થાપિત અને ઉભરતા લેખકો, પ્રકાશકો, પત્રકારો, શિક્ષણવિદો, વાચકો અને વિદ્યાર્થીઓને આમંત્રણ આપવામાં આવે છે. તે ગુજરાતી, ભારતીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સાહિત્ય વચ્ચેનો સંબંધ નક્કી કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
ભૂપેન્દ્રનાથનો જન્મ ૪ સપ્ટેમ્બર ૧૮૮૦ માં કોલકાતામાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ વિશ્વનાથ દત્ત અને માતાનું નામ ભુવનેશ્વરી દત્ત હતું. તેમના બે મોટા ભાઈઓ નરેન્દ્રનાથ દત્ત અને મહેન્દ્રનાથ દત્ત હતા. વિશ્વનાથ દત્ત કલકત્તા હાઇકોર્ટના એટર્ની હતા અને ભુવનેશ્વરી દેવી ગૃહિણી હતા. ભૂપેન્દ્રનાથ ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગરની મહાનગર સંસ્થામાં પ્રવેશ મેળવ્યો હતો જ્યાંથી તેણે પ્રવેશ પરીક્ષા પાસ કરી હતી. યુવાનીમાં, તેઓ કેશબચંદ્ર સેન અને દેવેન્દ્રનાથ ટાગોરની આગેવાની હેઠળ બ્રહ્મોસમાજમાં જોડાયા. અહીં તેઓ શિવાનનાથ શાસ્ત્રીને મળ્યા જેમણે તેમને ખૂબ પ્રભાવિત કર્યા. ભૂપેન્દ્રનાથની ધાર્મિક અને સામાજિક માન્યતાઓને બ્રહ્મોસમાજ દ્વારા આકાર આપવામાં આવ્યો હતો જેમાં જાતિ-વિહિન સમાજ, એક જ ભગવાનની માન્યતા અને અંધશ્રદ્ધાઓ સામે બળવો સામેલ કરવામાં આવ્યો હતો.
ભૂપેન્દ્રનાથ દત્ત એક ભારતીય ક્રાંતિકારી અને પાછળથી જાણીતા સમાજશાસ્ત્રી અને માનવશાસ્ત્રી હતા . તેમણે ઋષિ ઓરોબિંદોને તેમના રાજકીય કામોમાં જોડ્યા . યુવાનીમાં, તેઓ યુગાંતર ચળવળ સાથે નજીકથી સંકળાયેલા હતા. ઈ. સ. ૧૯૦૭માં તેમની ધરપકડ અને કેદની સજા થયા સુધી તેમણે યુગાન્તર પત્રિકાના સંપાદક તરીકે ફરજ બજાવી હતી. તેની પછીની ક્રાંતિકારી કારકીર્દિમાં તેઓ ભારત-જર્મન ષડયંત્રના ખાનગી વિશ્વસ્થ હતા. સ્વામી વિવેકાનંદ તેમના મોટા ભાઈ હતા . એશિયાટિક સોસાયટી દ્વારા આજે તેમના માનમાં ડો ભૂપેન્દ્રનાથ દત્ત સ્મારક પ્રવચન યોજાય છે .
દત્ત કેલિફોર્નિયાની ગદર પાર્ટીમાં જોડાયા અને ત્યાં તેમણે સમાજવાદ અને સામ્યવાદ વિશે અભ્યાસ કર્યો. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન, તેઓ જર્મની ગયા અને ત્યાં ક્રાંતિકારી અને રાજકીય પ્રવૃત્તિઓ શરૂ કરી. ઈ.સ. ૧૯૧૬ માં તેઓ બર્લિનમાં ભારતીય સ્વતંત્રતા સમિતિના સચિવ બન્યા. તેઓ ૧૯૧૮ સુધી આ સંસ્થાના સેક્રેટરી રહ્યા. તેમણે ૧૯૨૦ માં જર્મન એન્થ્રોપોલોજિકલ સોસાયટી અને ૧૯૨૪ માં જર્મન એશિયાટિક સોસાયટીના સભ્યપદ લીધા.
દત્તએ ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળમાં જોડાવાનું નક્કી કર્યું, અને ૧૯૦૨માં પ્રમથનાથ મિત્ર દ્વારા રચિત બંગાળ રિવોલ્યુશનરી સોસાયટીમાં તેઓ જોડાયા. ઈ. સ. ૧૯૦૬ માં તેઓ અખબાર યુગાન્તર પત્રિકાના સંપાદક બન્યા. આ અખબાર બંગાળની રિવોલ્યુશનરી પાર્ટીનું મુખપત્ર હતું. આ સમયગાળામાં તે શ્રી ઓરબિંદો અને બરિન્દ્ર ઘોષના નિકટના સાથી બન્યા.
ઈ. સ. ૧૯૦૮ માં ગયા થયા પછી તે ભારતથી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ રવાના થયા. ત્યાં પહોંચ્યા પછી, તેઓ થોડા સમય માટે "ઇન્ડિયા હાઉસ"માં રોકાયા. ત્યાં તેમણે અનુસ્નાતક અભ્યાસ પૂરો કર્યો અને બ્રાઉન યુનિવર્સિટીમાંથી એમ.એ.ની ડીગ્રી મેળવી.
દત્ત લેખક પણ હતા. તેમણે ભારતીય સંસ્કૃતિ અને સમાજ પર અનેક પુસ્તકો લખ્યા. તેમણે ‘ સ્વામી વિવેકાનંદ, દેશભક્ત-પ્રબોધક’ નામનું પુસ્તક લખ્યું હતું .
ઈ.સ. ૧૯૦૭ માં, દત્તની બ્રિટિશ પોલીસે રાજદ્રોહના આરોપ હેથળ ધરપકડ કરી હતી અને તેને એક વર્ષની કેદની સજા કરવામાં આવી હતી.
ગુજરાત પ્રદેશમાં 'ભવાઇ' એક લાંબા સમયથી ચાલતી આવતી લોક-નાટ્ય પરંપરા છે, જેના મૂળ ૧૪મી સદીમાં જોવા મળે છે. ત્યારબાદ ૧૬મી સદીના પ્રારંભમાં પોર્ટુગીઝ મિશનરીઓ દ્વારા કરવામાં આવેલ યેસુ મસિહા કા તમાશા નાટ્યમાં એક નવું પરિમાણ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જે ઈસુ ખ્રિસ્તના જીવન પર આધારિત હતું અને તેમાં મહારાષ્ટ્રની લોક પરંપરા તમાશાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, જે ગોવા તેમ જ મહારાષ્ટ્રના લોકો દ્વારા તેમના કામ દરમિયાન ભજવવામાં આવતું હતું. મંદિર અને શાહી દરબારો અને ગુજરાતનાં મંદિરો ખાતે સંસ્કૃત નાટક કરવામાં આવતાં હતાં, પરંતુ તેનો પ્રભાવ જનતા માટેની સ્થાનિક નાટ્ય પરંપરા પર ન હતો. બ્રિટિશ રાજના સમયમાં બ્રિટિશ અધિકારીઓ દ્વારા આમંત્રિત વિદેશી ઓપેરા અને થિયેટર જૂથોએ તેમનું મનોરંજન કરવાનું શરૂ કર્યું હતું, જેનાથી પ્રેરિત સ્થાનિક પારસીઓએ તેમના પોતાના ફરતાં નાટ્ય જૂથો શરૂ કર્યાં હતાં, જે મોટે ભાગે ગુજરાતી ભાષામાં ભજવવામાં આવતાં હતાં. વર્ષ ૧૮૫૦માં રજુ થયેલ પ્રથમ નાટક લક્ષ્મી દલપતરામ દ્વારા પ્રસ્તુત કરવામાં આવ્યું હતું, જેની પ્રેરણા એરિસ્ટોફનસ દ્વારા પ્રાચીન ગ્રીક કોમેડી નાટ્ય પ્લુટસ પરથી લેવામાં આવી હતી.
દરમિયાન ઉત્તર અમેરિકા ખાતેના ગુજરાતી વસાહતીઓએ જોયું કે એમની વચ્ચેથી માત્ર ગુણવત્તાસભર નાટ્યસાહિત્ય જ નહીં, સાથે ગુજરાતી રંગભૂમિની ગતિશીલતા પણ જોવા મળે છે. વડોદરા રંગભૂમિને મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ ત્રીજાના પ્રોત્સાહન દ્વારા ગુજરાતની સાંસ્કૃતિક રાજધાની તરીકેની ઓળખ અને પ્રસિદ્ધ ગાંધર્વ નાટક મંડળીની ભેટ સાંપડી હતી. વર્ષ ૧૯૫૦માં આ શહેરમાં અનેક જૂથો રચના કરવામાં આવી હતી, જેમ કે નુતન સંસ્કાર કેન્દ્ર, ત્રિમૂર્તિ, નાટ્ય વિહાર, ભારતીય કલા કેન્દ્ર અને યુનિવર્સલ આર્ટ ફોરમ. અને પછીના દાયકાઓમાં પણ રંગાવલી , કશુંક, વિષ્કંભક, આકાર થિયેટર , ઈન્ટિમેટ, જયશ્રી કલા નિકેતન અને નવચેતન જેવાં જૂથોની રચના થયેલી જોવા મળી. આ શહેર વર્ષ ખાતે ૧૯૯૦ સુધી દસ જેટલાં નાટ્ય જૂથો કાર્યરત હતાં, પરંતુ વર્ષ ૨૦૦૦ સુધીમાં ધીમે ધીમે નાટ્યગૃહો અને પ્રેક્ષકો ઘટતા જ રહ્યા. આમ છતાં ત્યાર પછીના સમયમાં પણ સુરત અને રાજકોટ ખાતે નાટ્ય જૂથો કાર્યરત રહ્યાં હતાં. પછી ૨૦૦૦ના દાયકાના મધ્ય ભાગમાં ગુજરાતી રંગભૂમિ પુનરુત્થાનનો પ્રયાસ આદરી અને ઉત્તરોત્તર પ્રગતિ કરી રહી છે.
કનૈયાલાલ મુનશીએ નોંધપાત્ર સામાજિક સંતો વિશે લખ્યું અને સાથે વિદેશી નાટકોનું પણ ભાષાંતર કરાવવામાં આવ્યું હતું તેમજ, વર્ષ ૧૯૨૩માં ઇબ્સેનના એ ડોલ્સ હાઉસ નું પણ ગુજરાતી ભાષામાં ઢીંગલી તરીકે પ્રાણજીવન પાઠક દ્વારા ભાષાંતર કરવામાં આવ્યું હતું, છતાં વાસ્તવિક અભિનય કે જેની નાટ્યોમાં માંગ હતી ત્યાં સુધી હજી પહોંચી શકાયું ન હતું. જો કે મહેતા અને મુનશીના લેખક તરીકેના ઉદય થવા છતાં એકંદરે એ સમયમાં નાટયગૃહોના એક યુગ તરીકેની સ્થાપના થવાને બદલે કમનસીબે તેમાં એકંદરે ઘટાડો થયો હતો, જેને વર્ષ ૧૯૩૦માં નાટ્યગૃહો દ્વારા શરૂ જન્મ માં ભારતીય સિનેમામાં ટોકીઝનો જન્મ થતાં, ત્યારથી વર્ષ ૧૯૫૦ સુધીના સમયમાં જૂની રંગશાળાઓ અને વ્યવસાયિક નાટ્યગૃહો બધા અદ્રશ્ય થવા લાગ્યા હતા અને પ્રવાસી પારસી રંગભૂમિ પણ સંપૂર્ણપણે અદ્રશ્ય થઈ હતી.
ભારતની સ્વતંત્રતા પછીના યુગમાં વર્ષ ૧૯૫૦માં ગુજરાતી રંગભૂમિમાં નવી તેજી વૃદ્ધિ જોવા મળી હતી અને નાટ્ય જૂથો ફરીથી મુંબઇ, અમદાવાદ અને વડોદરા ઝડપથી વધતા ગયાં, જેમ કે નટ મંડળ અને રંગ મંડળ અને અત્યંત નોંધનીય વ્યાપારી નાટ્ય કંપની રગભૂમિ. આ ઉપરાંત વર્ષ ૧૯૫૦માં મહેતા, પરાગજી ડોસા દ્વારા કેટલાંક એવોર્ડ વિજેતા નાટકો લખાવા છતાં ગુજરાતી નાટ્યલેખન મોટા ભાગે ભાષાંતર તેમ જ અન્ય રચનાઓમાંથી અનુકૂલન સાધવામાં મર્યાદિત રહ્યું હતું. વર્ષ ૧૯૫૨માં અમદાવાદ ખાતે નટ મંડળની રચના કરવામાં આવી હતી, જે ફરી એક વાર ગુજરાતી રંગભૂમિના અત્યાર સુધીના પીઢ કલાકારોને એક સામાન્ય રગમંચ સુધી દોરી લાવવાની તક પૂરી પાડવાની નેમ ધરાવે છે.
વર્ષ ૧૯૨૦ પછીના સમયમાં નાટ્યગૃહો તહેવારોના દિવસોનો એક અભિન્ન ભાગ બની ગયા હતાં. વિશાળ રંગમંચ અને વેશભૂષા તે સમયનાં ઉચ્ચ બિંદુ બન્યાં હતાં અને તે યુગના મહત્વપૂર્ણ અભિનેતાઓ બાપુલાલ નાયક અને જયશંકર ભોજક 'સુંદરી' , જે બંન્ને કલાકારોએ જૂની શૈલી તેમજ ઊભરતાં પ્રયોગાત્મક કલાકારો તરીકે નાટ્યગૃહો માટે કામ કર્યું અને મરાઠી રંગભૂમિના બાલ ગાંધર્વની માફક એક દંતકથા બની ગયા હતા. વર્ષ ૧૯૩૭માં અમદાવાદ ખાતે રંગભૂમિ પરિષદની રચના કરવામાં આવી હતી, જેના દ્વારા તે સમયગાળાના મુખ્ય નાટ્યોને સામાન્ય પ્લેટફોર્મ પર લાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો.
આ સમયમાં પરંપરાગત 'ભવાઇ' સંગીતને પણ શાંતા ગાંધી ના લેખક અને નાટ્ય દિગ્દર્શક) જેવા નાટ્ય દિગ્દર્શક દ્વારા પુનઃસજીવન કરવામાં આવ્યું. બીજી તરફ દીના પાઠક દ્વારા મેના ગુર્જરી નાટકમાં મુખ્ય પાત્ર ભજવવામાં આવ્યું. વર્ષ ૧૯૫૭માં પ્રમુખ, ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ માટે રાષ્ટ્રપતિ ભવન, દિલ્હી ખાતે મેના ગુર્જરી અત્યાર સુધીના પ્રથમ અને એક માત્ર ગુજરાતી નાટકનું ગૌરવ પ્રાપ્ત કરવાનું પરાક્રમ કરી ચૂક્યું છે.
ગુજરાતી રંગભૂમિનો ઉલ્લેખ રંગઉપવન અથવા નાટ્યગૃહ તરીકે પણ ગુજરાતી ભાષામાં તેમ જ બોલીમાં કરવામાં આવે છે. ગુજરાતી નાટ્યગૃહો મુખ્યત્વે ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર રાજ્યનાં શહેરો જેવાં કે મુંબઈ, અમદાવાદ અને વડોદરા અને બીજે જ્યાં ગુજરાતી લોકો વસવાટ કરે છે, ખાસ કરીને ઉત્તર અમેરિકા ખાતે જોવા મળે છે. ૨૯ ઓક્ટોબર, ૧૮૫૩ના રોજ મુંબઈ ખાતે પારસી નાટક મંડળીના ઉપક્રમે રુસ્તમ સોહરાબ દ્વારા પ્રસ્તુત કરવામાં આવેલ નાટ્ય ગુજરાતી રંગભૂમિની શરૂઆતનું સીમાચિહ્ન છે.
૧૮૭૮માં મોરબી ખાતે મુળજી અને વાઘજી ઓઝા દ્વારાઆર્ય સુબોધ નાટક મંડળીની રચના કરવામાં આવી હતી અને તેમના પ્રથમ નાટક ભરથરી પ્રસ્તુત કર્યું હતું. ત્યારબાદ આ નાટક ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશમાં ઘણા વર્ષો માટે રજુ કરવામાં આવ્યું હતું. વર્ષ ૧૮૮૦માં સાત જેટલાં નાટ્યગૃહનાં જૂથો આગળ આવ્યાં હતાં, જેમાં ડાહ્યાભાઈ ધોળશજી દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલ દેશી નાટક સમાજ વર્ષ ૧૮૮૯થી ૧૯૮૦ પર્યંત ચાલ્યો હતો.
ધીમે ધીમે જેમ જેમ વધુ અને વધુ નાટકો લખવામાં આવતાં ગયાં અને ગુજરાતી સાંસ્કૃતિક વિષય અને વસ્તુઓ વધતી ગઈ અને અંતે આ રંગભૂમિનાં જૂથો ભવાઈ પરંપરા, પારસી રંગભૂમિ તેમ જ ભારતીય અને પશ્ચિમી 'ભવાઇ' અને ભારતીય અને પશ્ચિમી નાટ્યશાસ્ત્ર દ્વારા સંસ્થાપિત તત્વોથી અલગ થતા ગયા હતા.
૧૯૪૪માં, તેઓ ભારતના પ્રથમ મહિલા એડવોકેટ હતા, જેમણે હાઇકોર્ટની સંપૂર્ણ બેંચ સમક્ષ કેસની દલીલ કરી હતી. ૧૯૪૪માં આલ્વાએ મહિલા મેગેઝિન બેગમની શરૂઆત કરી હતી, જેનું નામ પાછળથી બદલીને ઈન્ડિયન વુમન કરવામાં આવ્યું હતું. ૧૯૪૬થી ૧૯૪૭ સુધી તેમણે બોમ્બે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના ડેપ્યુટી ચેરમેન તરીકે સેવા આપી હતી. ૧૯૪૭માં, આલ્વાએ મુંબઈમાં માનદ મેજિસ્ટ્રેટ તરીકે સેવા આપી હતી; અને ૧૯૪૮થી ૧૯૫૪ સુધી તેમણે જુવેનાઈલ કોર્ટના પ્રમુખ તરીકે સેવા આપી હતી. તેઓ યંગ વિમેન્સ ક્રિશ્ચિયન એસોસિયેશન, બિઝનેસ એન્ડ પ્રોફેશનલ વિમેન્સ એસોસિયેશન અને ઇન્ટરનેશનલ ફેડરેશન ઓફ વિમેન લોયર્સ જેવી અસંખ્ય સામાજિક સંસ્થાઓ સાથે સક્રિયપણે સંકળાયેલા હતા. તેઓ ૧૯૫૨માં અખિલ ભારતીય અખબારના સંપાદકોની પરિષદની સ્થાયી સમિતિમાં ચૂંટાયેલા પ્રથમ મહિલા પણ હતા.
આલ્વાનો જન્મ ૨૪ એપ્રિલ ૧૯૦૮ના રોજ અમદાવાદ ખાતે થયો હતો. તેઓ તેમના માતા-પિતાના નવ બાળકોમાં આઠમા ક્રમે હતા. વાયોલેટના પિતા, રેવરેન્ડ લક્ષ્મણ હરિ, ચર્ચ ઓફ ઇંગ્લેંડના પ્રથમ ભારતીય પાદરીઓમાંના એક હતા. જ્યારે તેઓ સોળ વર્ષના હતા ત્યારે તેમનાં માતા-પિતા બંનેને ગુમાવ્યાં હતાં. તેમનાં મોટાં ભાઈ-બહેનોએ બોમ્બેના ક્લેર રોડ કોન્વેન્ટમાં મેટ્રિક્યુલેશન થયું ત્યાં સુધી તેમનું શિક્ષણ પૂરું પાડ્યું હતું. તેમણે સેન્ટ ઝેવિયર્સ કોલેજ, બોમ્બે અને ગવર્મેન્ટ લો કોલેજમાંથી સ્નાતકની પદવી મેળવી હતી. એ પછી થોડા સમય માટે તેઓ મુંબઈની ઇન્ડિયન વિમેન્સ યુનિવર્સિટીમાં અંગ્રેજીના પ્રોફેસર રહ્યાં હતાં.
૧૯૩૭માં વાયોલેટ હરિએ રાજકારણી, વકીલ, પત્રકાર અને બાદમાં સ્વાતંત્ર્ય સેનાની અને સંસદસભ્ય જોઆચિમ આલ્વા સાથે લગ્ન કર્યા હતા. આ દંપતીએ સાથે મળીને કાનૂની પ્રેક્ટિસ શરૂ કરી હતી. આલ્વાને સંતાનોમાં બે પુત્રો નિરંજન અને ચિત્તરંજન તથા એક પુત્રી માયા હતા. નિરંજન આલ્વાએ સાંસદ તથા રાજસ્થાન અને ગુજરાતના પૂર્વ રાજ્યપાલ માર્ગારેટ આલ્વા સાથે લગ્ન કર્યા હતા. ૧૯૪૩માં બ્રિટિશ સત્તાવાળાઓ દ્વારા વાયોલેટ આલ્વાની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. તેઓ પોતાના પાંચ મહિનાના પુત્ર ચિત્તરંજનને આર્થર રોડ જેલમાં પોતાની સાથે જેલમાં લઈ ગયા હતા.
૧૯૫૨માં, આલ્વા ભારતીય સંસદના ઉપલા ગૃહ, રાજ્યસભામાં ચૂંટાઈ આવ્યા હતા, જ્યાં તેમણે કુટુંબ નિયોજન, સંશોધન અને સંરક્ષણ વ્યૂહરચનાને આધીન પ્રાણીઓના અધિકારો, ખાસ કરીને નૌકાદળના ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું હતું. તેમણે સરકારને વિદેશી મૂડી અને ભાષાકીય રાજ્યોને ટેકો આપતી વખતે સાવચેત રહેવાની ચેતવણી આપી હતી. ૧૯૫૭માં બીજી ભારતીય સામાન્ય ચૂંટણી બાદ તેઓ ગૃહ રાજ્ય કક્ષાના નાયબ મંત્રી બન્યા હતા.
વાયોલેટ હરિ આલ્વા એક ભારતીય વકીલ, પત્રકાર અને રાજકારણી તથા રાજ્યસભાના ઉપાધ્યક્ષ અને ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ ના સભ્ય હતા. તેઓ ભારતની ઉચ્ચ અદાલતના પ્રથમ મહિલા વકીલ અને રાજ્યસભાની અધ્યક્ષતા કરનાર પ્રથમ મહિલા હતા.
૧૯૬૯માં, ઈન્દિરા ગાંધીએ તેમને ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિ તરીકે ટેકો આપવાનો ઇનકાર કર્યા બાદ આલ્વાએ રાજીનામું આપી દીધું હતું.
મનુભાઈ જોધાણીનો જન્મ ૨૮ ઑક્ટોબર ૧૯૦૨ના દિવસે ગુજરાતના બરવાળા ખાતે થયો હતો. તેમણે પ્રાથમિક શિક્ષણ લીંબડી ખાતે મેળવ્યું હતું. ૧૯૨૦ માં તેઓ બરવાળાની શાળામાં શિક્ષક બન્યા. ૧૯૩૦ માં ભારતીય સ્વાતંત્ર્યતાની ચળવળમાં જોડાવા માટે તેમણે રાજીનામું આપ્યું. મહાત્મા ગાંધીના મીઠાના સત્યાગ્રહને પગલે સ્વાતંત્ર્ય સૈનિક અમૃતલાલ શેઠે ધોલેરા ખાતે સત્યાગ્રહ કરવાનો નિર્ણય કર્યો. મનુભાઈએ ધોલેરા ખાતે મીઠાના સત્યાગ્રહમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી અને અંગ્રેજોએ તેમની ધરપકડનું અખત્યારપત્ર જારી કર્યું હતું.
મનુભાઈએ લોકસાહિત્યના ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું છે. તેઓ પક્ષીવિદ્ અને વનસ્પતિશાસ્ત્રી પણ હતા. તેઓ ગુજરાતના વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ પર વાર્તા લખનાર પ્રથમ હતા. તેમની લોકસાહિત્ય પરની કૃતિઓમાં, સોરઠી જવાહિર , સોરઠી વિભુતો , રાંદલના ગીતો, ગુજરાતી લોકસાહિત્ય માલા અને જનપદ શામેલ છે.
મનુભાઇ લલ્લુભાઇ જોધાણી ગુજરાત, ભારતના ગુજરાતી લેખક, લોકસાહિત્યકાર, પક્ષીવિદ્, વનસ્પતિશાસ્ત્રી અને સંપાદક હતા. તેમના ૧૫ થી વધુ પુસ્તકો પ્રકાશિત થયા હતા.
ત્યાર બાદ તેઓ જીવણલાલ અમરસી પુસ્તકવિક્રેતા સાથે જોડાયા. તેમણે વિવિધ સામાયિકોમાં પણ કામ કર્યું, સ્ત્રીબોધમાં સબ એડિટર તેમજ સ્ત્રીજીવનમાં તેમણે ૩૯ વર્ષ સુધી એક સંપાદક તરીકે કામ કર્યું.
તેમણે શિલ્વટી અને સુંદરીઓના શણગાર નામે ટૂંકી વાર્તાઓ રચી છે. નાગમતી એ તેમની એકમાત્ર નવલકથા છે. ખાટીમીઠી બાળવાતો અને કુમારોની પ્રવાસકથા એ બાળસાહિત્યની કૃતિઓ છે.
૨૯ ડિસેમ્બર ૧૯૭૯ ના દિવસે તેમનું અવસાન થયું. તેમના પુત્ર વસંતકુમાર જોધાણી પણ એક લેખક હતા જેમણે વિજ્ઞાન અને પ્રાણીઓ પરની કૃતિઓ પ્રકાશિત કરી છે.
પાદરની વનસ્પતિ ૧-૨ , આંગણાના પંખી ૧-૨ , પાદરના પંખી એ તેમની વનસ્પતિશાસ્ત્ર અને પક્ષીઅભ્યાસ પરની કૃતિઓ છે.
સંતોષ એ ૨૦૦૯ માં શોર્ટ્સ લખીને અને દિગ્દર્શન કરીને તેની ફિલ્મ નિર્માણ કારકિર્દીની શરૂઆત કરી. તેની પ્રથમ મરાઠી ભાષાની શોર્ટ ફિલ્મ વર્તુલ તેણે ૩૫ મીમી ફિલ્મ પર શૂટ કરી હતી. વર્તુલ ૫૬ થી વધુ રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં દર્શાવવામાં આવ્યું જેમાં ૧૧ મો ઓસિયન સિનેફેન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ ૨૦૦૯ નવી દિલ્હી, 3જી ઈન્ટરનેશનલ ડોક્યુમેન્ટરી અને શોર્ટ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ ઓફ કેરળ, ૨૦૧૦ , ભારત, થર્ડ આઈ 8મી એશિયન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ ૨૦૦૯, મુંબઈ અને ૧૭ મો ટોરોન્ટો રીલ એશિયન ઈન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ ૨૦૧૩ , તેર એવોર્ડ જીત્યા. તેમની બીજી ટૂંકી ફિલ્મ ગલ્લી ૧૩ રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં દર્શાવવામાં આવી હતી. તેમની તાજેતરની ફિલ્મ પ્રશના ફિલ્મફેર શોર્ટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ ૨૦૨૦ માટે શોર્ટલિસ્ટ કરવામાં આવી છે અને સમગ્ર વિશ્વમાં ૩૬ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ માટે સત્તાવાર રીતે પસંદ કરવામાં આવી છે, જેમાં સત્તર એવોર્ડ જીત્યા છે.
ફિલ્મ નિર્માણમાં ઉત્કૃષ્ટતા માટે પ્રશંસા પુરસ્કાર- કન્યાકુમારી ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ ૨૦૧૩, કન્યાકુમારી
સંતોષ રામ એક ભારતીય ફિલ્મ નિર્દેશક, લેખક અને નિર્માતા છે. તેઓ તેમની ટૂંકી ફિલ્મો વર્તુલ , ગલ્લી અને પ્રશના માટે વ્યાપકપણે જાણીતા છે, જે વિશ્વભરના વિવિધ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં પુરસ્કૃત અને પ્રદર્શિત કરવામાં આવી છે. તેમની પ્રથમ ટૂંકી ફિલ્મ વર્તુલ ૫૬ થી વધુ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં દર્શાવવામાં આવી હતી, જેમાં તેર એવોર્ડ જીત્યા હતા. પ્રશ્ના ૨૦૨૦ ને ફિલ્મફેર શોર્ટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ ૨૦૨૦ માટે શોર્ટલિસ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું. ફ્લોરેન્સ ઇટાલીમાં યુનિસેફ ઇનોસેન્ટી ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ ૨૦૨૧ માં સંતોષ રામે પ્રશના માટે વિશેષ ઉલ્લેખ માટે આઇરિસ એવોર્ડ જીત્યો હતો.
રામનો જન્મ મહારાષ્ટ્રમાં , લાતુર જિલ્લાના, ડોંગરશેલ્કીમાં થયો હતો. રામ ઉદગીર, મહારાષ્ટ્ર, ભારતના એક મધ્યમ-વર્ગીય પરિવારમાં ઉછર્યા હતા. રામ મરાઠવાડા પ્રદેશમાં વિતાવેલા બાળપણથી પ્રભાવિત હતા.