polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
અરેબિયન બહુઇશ્વરવાદનું એક પ્રારંભિક પ્રમાણ એસારહાદોનનું વૃતાંત છે, જેમાં અતારસમૈન, નુખાય, રુલદાઉ અને આતરકુરુમાનો ઉલ્લેખ હતો. હેરોડોટસએ તેમની હિસ્ટ્રીઝમાં લખેલ છે કે આરબો ઓરોલેટટ અને એલિલાટ ની ઉપાસના કરતા હતા. સ્ટ્રેબોએ જણાવ્યું હતું કે આરબો ડાયોનિસસ અને ઝિયસની ઉપાસના કરે છે. ઓરીજેનએ જણાવ્યું હતું કે તેઓ ડીયોનિસસ અને યુરેનીયાની ઉપાસના કરે છે.
અલ-લાટ, અલ-ઉઝા અને મનત એ અરબીયામાં અનેક દેવી-દેવીઓ માટે ઉપયોગમાં લેવાતા સામાન્ય નામો હતા. જી.આર. હોઉટીંગ જણાવે છે કે આધુનિક વિદ્વાનોએ વારંવાર અરેબિયન દેવીઓ અલ-લાટ, અલ-ઉઝા અને મનતના નામો ને આકાશી પદાર્થો સાથે સંકળાયેલ દેવતાઓ સાથે સાંકળ્યાં છે, ખાસ કરીને શુક્ર, મુસ્લિમ પરંપરાના બાહ્ય પુરાવા તેમજ સીરિયા, મેસોપોટેમીયા અને સિનાઇ દ્વીપકલ્પના સંબંધમાં ધ્યાન દોરે છે.
અરબી બહુઇશ્વરવાદને લગતા મુસ્લિમ સ્ત્રોતોમાં આઠમી સદીમાં હિશમ ઇબ્ને અલ-કાલબી દ્વારા લખાયેલી બુક ઓફ આઇડોલ્સનો સમાવેશ થાય છે, સાથે સાથે યમનના ઇતિહાસકાર અલ-હસન અલ-હમદાનીના દક્ષિણ અરબી ધાર્મિક માન્યતાઓ પરના લખાણોનો પણ સમાવેશ થાય છે, જેને એફ.ઇ. પીટર્સનો દાવા મુજબ ઇસ્લામ ઉદ્ભવ પૂર્વના અરેબિયામાં પાળવામાં આવતા ધર્મોનું સૌથી નોંધપાત્ર નિરૂપણ ગણવામાં આવે છે.
ઇસ્લામ પૂર્વેના અરેબીયામાં અલ્લાહ શબ્દના પ્રાદેશિક પ્રકારો મૂર્તિપૂજક અને ખ્રિસ્તી શિલાલેખો બંનેમાં જોવા મળે છે. ઇસ્લામ પુર્વેના અરબ કવિ ઝુહૈર બિન અબી સુલ્મા (જે મુહમ્મદની પેઢી પહેલા રહેતા હતા, તેમજ ઇસ્લામ પૂર્વેના મ્હત્વના કવી)ની કવિતાઓમાં અલ્લાહના સંદર્ભો જોવા મળે છે. મુહમ્મદના પિતાનું નામ અબ્દ-અલ્લાહ હતું, જેનો અર્થ "અલ્લાહનો ચાકર" છે.
ઇસ્લામ ઉદ્ભવ પૂર્વેના અરબી ધર્મો અને પંથોને લગતી જાણકારી આપતા સમકાલીન સ્ત્રોતો ખૂબજ ઓછા પ્રમાણમાં મળી આવે છે, આ સ્ત્રોતોમાં મુખ્યત્વે શિલાલેખો અને કોતરણીઓ, ઇસ્લામ પૂર્વેની કવિતાઓ, યહૂદી અને ગ્રીક સાહિત્ય જેવા બાહ્ય સ્ત્રોતો, અને આ ઉપરાંત કુરાન અને ઇસ્લામિક લખાણો જેવી મુસ્લિમ પરંપરાઓનો સમાવેશ થાય છે. એકંદરે કહી શકાય કે, માહિતી મર્યાદિત છે.
ઇસ્લામ ઉદ્ભવ પૂર્વેના અરબી ધર્મો બહુઇશ્વરવાદી હતા, જેમાં ઘણા દેવતાઓના નામ જાણીતા હતા. સામાન્ય શહેર-રાજ્યોથી લઈને જનજાતિઓના સમૂહો સુધીના રાજ્યના સ્તરે, ઔપચારિક પંથો વધુ નોંધપાત્ર હતાં. જનજાતિઓ, નગરો, કુળો, વંશ અને પરિવારોમાં પણ પોતાનાં સંપ્રદાય હતા. ક્રિશ્ચિયન જુલિયન રોબિન સૂચવે છે કે દૈવી વિશ્વની આ રચના તે સમયના સમાજને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
પરોપકારી દેવતાઓ અને આત્માઓ સિવાય, દુષ્ટાત્માઓ પણ અસ્તિત્વમાં હતાં. આ આત્માઓને એપિગ્રાફિક રેકોર્ડમાં પ્રમાણિત કરવામાં આવ્યા ન હતા, પરંતુ તેમના વિશે ઇસ્લામ ઉદ્ભવ પૂર્વેની અરબી કવિતામાં સૂચવવામાં આવ્યું હતું, અને તેમના અંગેની દંતકથાઓ પછીના મુસ્લિમ લેખકો દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવી હતી.
લગભગ ચોથી સદી સુધી, અરેબિયાના લગભગ તમામ રહેવાસીઓ બહુઇશ્વરવાદી ધર્મોનું પાલન કરતા હતા. જોકે નોંધપાત્ર યહૂદી અને ખ્રિસ્તી લઘુમતીઓ પણ ઇસ્લામ ઉદ્ભવ પૂર્વના અરેબિયામાં વિકસિત થઈ હતી, ઇસ્લામ ઉદ્ભવ પૂર્વના અરેબિયામાં બહુઇશ્વરવાદ એક પ્રબળ માન્યતા તરીકે રહેલ હતી.
ક્રિશ્ચિયન જુલિયન રોબિન નોંધે છે કે તમામ જાણીતા દક્ષિણ અરેબિયન દૈવીઓની હકારાત્મક અથવા રક્ષણાત્મક ભૂમિકા હતી અને દુષ્ટ શક્તિઓનો ફક્ત સંકેત આપવામાં આવ્યો હતો પરંતુ તે ક્યારેય વ્યક્ત થયા ન હતા.
મોટી સંખ્યામાંના દેવતાઓને ચોક્કસ નામો પણ ન હતાં, અને તેઓને ગુણવત્તા, પરિવાર સંબંધ, અથવા સ્થાનિક સંદર્ભો "તે કોણ" અથવા "તે જે" ના ખિતાબો દ્વારા ઓળખવામાં આવતા હતા.
દક્ષિણ અરેબિયામાં, 'એ સમુદાયના અનામી વાલીઓ અને કુટુંબના પૂર્વજોના આત્માઓ હતાં. તેઓ તેમના પૂર્વજોના સૂર્ય તરીકે જાણીતા હતા.
જૈન ધર્મ તેના તત્વજ્ઞાનને ચોવીસ તીર્થંકરોના ઉપદેશો અને જીવનમાંથી પ્રાપ્ત કરે છે, જેમનામાંથી મહાવીર અંતિમ હતા. આચાર્ય ઉમાસ્વાતિ , કુંદકુંદ, હરિભદ્ર અને અન્ય લોકોએ તેના વર્તમાન સ્વરૂપમાં જૈન તત્વજ્ઞાનનો વિકાસ અને પુનર્ગઠન કર્યો. જૈન તત્વજ્ઞાનની વિશિષ્ટતાઓ માં આત્મા અને દ્રવ્યનું સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ, કર્મના પ્રભુત્વ, સર્જનાત્મક અને સર્વશક્તિમાન ભગવાનનો ઇનકાર, શાશ્વત અને અવિશ્વસનીય બ્રહ્માંડમાં વિશ્વાસ, અહિંસા પરનો ભાર, અનેકાંતવાદ પર ભાર અને આત્માની મુક્તિ પર આધારિત નૈતિકતા અને નીતિશાસ્ત્ર નો સમાવેશ થાય છે. જૈન તત્વજ્ઞાન માં અનેકાંતવાદ અને સ્યાદ્વાદ મુખ્ય છે, જેમાં સત્ય અથવા વાસ્તવિકતા અલગ દ્રષ્ટિકોણથી અલગ જોવામાં આવે છે. પ્રાચીન ભારતીય તત્ત્વજ્ઞાન માં, ખાસ કરીને સાપેક્ષતા અને નાસ્તિકતા માં જૈન તત્વજ્ઞાન નું ખાસ યોગદાન રહેલું છે.
શ્રમણ એટલે કે "જે કામ કરે છે, મજૂરી કરે છે, અથવા પોતાને ઉપયોગ કરે છે" અથવા "શોધક, જે તીવ્રતા થી ક્રિયા કરે છે, સન્યાસી છે". શરૂઆતમાં આ શબ્દ વૈદિક સાહિત્યમાં મુખ્યત્વે ઉપનામ તરીકે ઋષિઓ કે જે ધાર્મિક પ્રવૃત્તિ સાથે સંકળાયેલ હતા તેમને માટે વાપરવામાં આવ્યો હતો. આ ગ્રંથોમાંનો શબ્દ બિન વૈદિક અર્થઘટનને વ્યક્ત કરતો નથી જે રીતે કે તે વૈદિક બૌદ્ધ અને જૈન શાસ્ત્રીય લખાણોમાં કરે છે.
શ્રમણ આધ્યાત્મિક પરંપરાઓ માં વિવિધતાપૂર્ણ માન્યતાઓનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં આત્માનો સ્વીકાર કે અસ્વીકાર, કર્મનો સ્વીકાર કે અસ્વીકાર, કૌટુંબિક જીવનમાં ભારે વિશ્વાસથી લઈને જાહેરમાં દિગંબર ફરવાનો, સખ્ત અહિંસા થી લઈને શાકાહાર અને માંસાહારનો પણ સમાવેશ થાય છે.
તેના પછીનાં અર્થપૂર્ણ વિકાસ દરમિયાન, આ શબ્દનો અર્થ વૈદિક ધર્મથી અલગ હોવા છતાં પણ અસંખ્ય બિન-બ્રાહ્મણિક સંપ્રદાયિક ગતિવિધિઓનો ઉલ્લેખ થયો. આ પરંપરામાં જૈન ધર્મ, બૌદ્ધ ધર્મ, અને અન્ય લોકો જેવા કે આજીવિક, ચાર્વાકનો પણ સમાવેશ થાય છે .
શ્રમણ શબ્દનો સૌથી પહેલો ઉપયોગ, એક સંવેદનાત્મક અર્થમાં, બ્રહ્ધરનારાયક ઉપનિષદની 4.3.22 ની કલમમાં થયો છે, કે જે 8 મી શતાબ્દી માં લખાયેલ છે.
સુભદ્રાકુમારીએ હિન્દી કવિતામાં ઘણી લોકપ્રિય કૃતિઓ લખી હતી. તેમની સૌથી પ્રખ્યાત રચના ઝાંસી કી રાની છે, જે રાણી લક્ષ્મીબાઈના જીવનનું વર્ણન કરતી ભાવનાત્મક રચના છે. કવિતામાં બ્રિટિશ ભારત અને ૧૮૫૭ની ભારતીય ક્રાંતિમાં લક્ષ્મીબાઈની ભૂમિકા તેમજ રાણીના જીવનનું ભાવનાત્મક રીતે વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
કવિતાના પ્રત્યેક અંતરામાં પુનરાવર્તિત થતી જાણીતી પંક્તિઓ આ મુજબ છે:ઝાંસી કી રાની અને તેમની અન્ય કવિતાઓ: જલિયાંવાલા બાગ મેં બસંત,વીરો કા કૈસા હો બસંત, રાખી કી ચુનૌતી, અને વિદા ખુલ્લેઆમ સ્વતંત્રતા ચળવળ વિશે વાત કરે છે. કહેવાય છે કે તેમની આ રચનાઓએ ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળમાં ભાગ લેવા માટે મોટી સંખ્યામાં ભારતીય યુવાનોને પ્રેરણા આપી હતી. ઝાંસી કી રાની કવિતાનો પ્રારંભિક અંતરો આ પ્રમાણે છે:
તેમનો જન્મ ઉત્તર પ્રદેશના પ્રયાગરાજ જિલ્લાના નિહાલપુર ગામના રાજપૂત પરિવારમાં થયો હતો. તેમણે પોતાનું પ્રાંરભિક શિક્ષણ પ્રયાગરાજની ક્રોથવેઇટ ગર્લ્સ સ્કૂલમાંથી મેળવ્યું હતું અને ૧૯૧૯માં મિડલ સ્કૂલની પરીક્ષા પાસ કરી હતી. ૧૯૧૯ ના વર્ષમાંજ તેમના લગ્ન ખંડવાના ઠાકુર લક્ષ્મણ સિંહ ચૌહાણ સાથે લગ્ન થયા હતા. તેમને પાંચ બાળકો હતા.
૧૯૪૧માં સુભદ્રા કુમારી અને તેમના પતિ મહાત્મા ગાંધીના અસહયોગ આંદોલનમાં જોડાયા હતા. આંદોલનમાં તેમની ભૂમિકા બદલ નાગપુરમાં ધરપકડ થનાર તેઓ પ્રથમ મહિલા સત્યાગ્રહી હતા. ૧૯૨૩ અને ૧૯૪૨માં બ્રિટિશ શાસન સામેના વિરોધ પ્રદર્શનમાં સામેલ થવા બદલ તેમને બે વખત જેલમાં ધકેલી દેવામાં આવ્યા હતા.
સુભદ્રા કુમારી ચૌહાણે હિન્દીની ખડીબોલીમાં સાદી, સ્પષ્ટ શૈલીમાં લખ્યું હતું. તેમણે શૌર્યપૂર્ણ કવિતાઓ ઉપરાંત બાળકો માટે કવિતાઓ પણ લખી હતી. આ ઉપરાંત, તેમણે મધ્યમ વર્ગના જીવન પર આધારિત કેટલીક ટૂંકી વાર્તાઓ પણ લખી હતી.
ભારતીય તટરક્ષક દળના એક જહાજને સુભદ્રા કુમારી ચૌહાણનું નામ આપવામાં આવ્યું છે. મધ્ય પ્રદેશ સરકારે જબલપુરની મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની કચેરી સામે તેમની પ્રતિમા સ્થાપિત કરી હતી.
તેઓ તત્કાલીન મધ્ય પ્રાંત વિધાનસભાના સભ્ય હતા. વિધાનસભા સત્રમાં ભાગ લીધા બાદ નાગપુરથી જબલપુર પરત ફરતી વખતે મધ્ય પ્રદેશના સિવની નજીક કાર અકસ્માતમાં ૧૯૪૮માં તેમનું અવસાન થયું હતું.
રેસ્ટોરશન યુગના નાટ્યલેખકોમાં ડ્રાયડનનું નામ પહેલું છે. તેમની પહેલી કૉમેડી ‘ધ વાઇલ્ડ ગેલાન્ટ ’ હતી. ત્યારબાદ ‘ધ રાઈવલ લેડિઝ’ અને 'સિક્રેટ લવ’ પણ રચાઇ. જ્યોર્જ એથરિજ રેસ્ટોરેશન કોર્ટના રંગીલા, વિલાસચતુર વર્તુળના પ્રતિનિધિરૂપ હતા. ‘ધ કમર્શિયલ રિવેંજ ઓર લવ ઇન અ ટબ ’ તેમનું પહેલું નાટક હતું. ત્યારબાદ તેમણે ‘શી વૂડ ઇફ શી કૂડ ’ અને ‘ધ મેન ઓફ મોડ , ઓર ધ ફોપ્લિંગ ફટલર ’ રજૂ થઈ. વિલિયમ વિશર્લી પણ એક નાટ્યકાર હતા. તેમની કુલ ચાર કૉમેડી ‘લવ ઇન અ વૂડ’ , 'ધ જેન્ટલમેન ડાન્સિગ માસ્ટર’ , ‘ ધ કન્ટ્રી વાઈફ’ અને ‘ધ પ્લેન ડીલર’ પ્રકાશિત થઈ. વિલિયમ કૉન્ગ્રીવ પણ ચાર કૉમેડીની રચના કરી: ‘ધ ઓલ્ડ બેચલર’ , ‘ધ ડબલ ડીલર’ , ‘લવ ફોર લવ’ અને 'ધ વે ઓફ ધ વર્લ્ડ’.
જ્યારે તુર્કી ઇ.સ. ૧૪૫૩માં કોન્સ્ટેન્ટિનોપલ જીત્યું ત્યારે ત્યાનાં વિદ્વાનો અને ધર્મગુરુઓ તેમના ગ્રંથભંડારની સાથે યુરોપના દેશમાં પલાયન કરી ગયા. સાહિત્ય ગ્રંથોનો અનુવાદ અંગ્રેજીમાં થવાનો શરૂ થયો. આ સમયમાં વાસ્કો ડી ગામા અને કોલંબસે કરેલી દરિયાઈ યાત્રાઓ અને શોધખોળોએ અંગ્રેજી પ્રજામાં રોમાંચ જગાડયો. ટોમસ મોરે રેચલ ‘યુટોપિયા’એ નવજાગૃતિ લાવવામાં મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો. તેની સાથે સાથે ફ્રાંસના ટોમસ વેટ અને સરે કાવ્યો અને સોનેટની રચના કરી લોકોને કવિતા પ્રત્યે ઉત્સુક કર્યા.
જોન મિલ્ટન શેક્સપિયર પછીના કવિ છે. તેમનું શિક્ષણ કેમ્બ્રિજમાં થયું. તેમણે યુરોપનો પ્રવાસ પણ કર્યો હતો. તેમની પ્રથમ કૃતિઓ ‘કોમસ ’ , ‘લિસીડસ ’ છે. પરંતુ તેમની લોકપ્રિયતા ‘પેરડાઈઝ લોસ્ટ’ ના લીધે વધી હતી. ‘પેરડાઈઝ લોસ્ટ’ના વિષયવસ્તુમાં આદમ અને ઇવનું ઈશ્વર આજ્ઞાના ભંગ બદલ પૃથ્વી પર પાપ અને મૃત્યુનો શાપ મળે છે અને તેમના અધઃપતન વર્ણવતો બાઇબલનો પ્રસંગ છે. આ કૃતિનો જવાબ ‘પેરડાઈઝ રેગેઇન્ડ ’ માં છે. જેમાં શેતાન અને ઈશુ ખ્રિસ્ત બે પ્રમુખ પાત્રો છે.
૧૮મી સદીમાં પ્રકૃતિ એક સ્વતંત્ર વિષય તરીકે કવિતામાં આવ્યો. જેમ્સ થોમ્સન તેના ‘સીઝન્સ ’ કાવ્યથી લોકપ્રિય બન્યો. વિલિયમ કાઉપર ની કવિતાઓના કેન્દ્રમાં માનવતા પ્રત્યેનું લોકસમુદાય ઢળતું વલણ જોવા મળે છે.આ સદીના સર્જકોમાં ઊર્મિલતા, વેવલાઈ, ઉન્માદ, નિરાશા અને ઉદાસીનતા વધારે જોવા મળે છે. આ પ્રકારની રચનાઓમાં વિલિયમ બ્લેઈકનું નામ એમાં મોખરે છે. તેઓ એક ચિત્રકાર હતા. તેમની ‘ધી એવરલાસ્ટિંગ ગોસપેલ ’ ખ્યાતનામ કૃતિ છે.
આત્મકથાના તત્વની ઝાંખી કરાવતી ‘સેમ્સન એગોનિસ્ટીસ ’ પણ બાઇબલ પર આધારિત છે. મિલ્ટનને અંધાપો આવતા તેમની પુત્રીવએ તેમનો ખ્યાલ રાખ્યો હતા
સતરમી સદીના મધ્યમાં અંગ્રેજી સાહિત્યમાં તાત્વિક પરીવર્તન આવ્યું. લોકોનું વાંચન પ્રત્યે આકર્ષણ વધ્યું. આ સમયમાં કટાક્ષકાળામાં સિદ્ધ જોહન ડ્રાયડનના નાટકો ‘એબ્સેલમ અને એચિટોફેલ ’ અને ‘ધ હાઉન્ડ એન્ડ ધ પાન્થર' પ્રકાશિત થયા. સેમ્યુઅલ બટલરે પણ ‘હ્યુડિબ્રાસ ’ નામની કટાક્ષકૃતિની રચના કરી.
ઇ.સ. ૧૫૫૮માં રાણી એલિઝાબેથ સત્તામાં આવ્યા. સ્પેનના નૌકાકાફલાએ આપેલ હાર બાદ અંગ્રેજ પ્રજામાં દેશપ્રેમ વધ્યો. આ સમય દરમ્યાન એડમંડ સ્પેનસરે ‘ ફાઇરી ક્વીન’કાવ્યકૃતિની રચના કરી. ‘આર્કેડિયા’ અને ‘એસ્ટ્રોફેલ એંડ સ્ટેલ’ની રચના ફિલિપ સિડની એ કરી. તેમણે ‘ડિફેન્સ ઓફ પોએટ્રી’ની પણ રચના કરી જેથી તેમણે એક વિવેચકની નામના મળી.જોન ડન ના કાવ્યોએ 'મેટાફિજિકલ' કવિતામાં નવો સંચાર કર્યો.
અંગ્રેજી સાહિત્યનો વિકાસ ચૌદમી સદીના ઉતરાર્ધમાં થયો. ૧૩૫૦માં અંગ્રેજી રાજભાષા બની. જ્યોફ્રે ચોસર અંગ્રેજી સાહિત્યના પ્રથમ સર્જક છે. જેમણે દુનિયાના વિવિધ દેશ-વિદેશોના પ્રવાસ ખેડયા, તેઓ ઈટાલીના કવિ પેટ્રાર્કના પણ સંપર્કમાં આવ્યા. આ સમયગાળામાં તેમણે વિવિધ સાહિત્ય રચનાઓ કરી જેમાં ‘ધ હાઉસ ઓફ ફેઇમ’,‘ધ પાર્લામેન્ટ ઓફ ફાઉલ્સ’, તથા ‘ટ્રોઇલ્સ એન્ડ ક્રિસિડા’નો સમાવેશ થાય છે. તેમની સૌથી વધુ લોકપ્રિય કૃતિ ‘કેન્ટબરી ટેલ્સ’ છે.
કવિ વર્ડ્સવર્થ માનવી માટે ખૂબ મોટી આશાઓ રાખી પણ તે નિષ્ફળ નિવડતા નિરાશ થયા. તેઓ ખૂબ સંવેદનશીલ હતા. ‘ધ પ્રિલ્યુડ’ તથા ‘લિરિકલ બેલડ્ઝ ’ માં તેમણે ગામડાના મનોરમ્ય દ્રશ્યો પ્રગટ કર્યા. ‘ટીંટર્ન એબી ’ અને ‘મોર્ટાલિટી ઓડ’ તેમની અન્ય જાણીતી રચનાઓ છે કોલરિજ અને વર્ડ્ઝવર્થ એકબીજાના મિત્રો હતા.સેમ્યુઅલ ટેલર કોલરિજ શિક્ષકના પુત્ર હતા. તેમની પ્રખ્યાત કૃતિઓમાં 'ધી એન્શન્ટ મરીનર અને 'કુબ્લા ખાન' નો સમાવેશ થાય છે.
ચોસરના અવસાન બાદ બે સદી સુધી સાહિત્યમાં કોઈ નામાંચીન સર્જક જવા મળતો નથી. આ સમય દરમ્યાન ધાર્મિક, બૌધિક તથા બાઇબલ પર આધારિત નાટક ભજવવાવમાં આવતા હતા, જેમાં સમયસાથે મનોરંજને સ્થન લીધું. નીતિપ્રધાન નાટકોમાં ‘ધ કેસલ ઓફ પર્સિવિયરન્સ’ અને ‘મેકમાઇન્ડ"' નોધપાત્ર છે. ‘એવરીમેન’ પણ કલાની દદ્રષ્ટિએ એક શ્રેષ્ઠ કૃતિ છે, જેની રચના ઇ.સ. ૧૫૦૯-૧૫૧૯માં થઈ જેને નીતિપ્રધાન નાટકો સાથે એક નવો દરબારી નાટ્યપ્રયોગ ‘ઇન્ટરલ્યૂડ’ વિકસાવ્યો.
સોળમી સદીના ઉતરાર્ધમાં ફ્રાન્સિસ બેકન તત્વચિંતનક્ષેત્રે નિબંધો દ્વારા નવી શરૂઆત કરી. તેમના પહેલા ફ્રાંસમાં મોન્ટેઇને પણ આ ક્ષેત્રમાં યોગદાન આપ્યું. નિબંધોમાં કેન્દ્રનો વિષય માનવની સામાજિક અને નૈતિક જવાબદારી હતો. તેમના કેટલાય વિધાનો અંગ્રેજી ભાષામાં અમર બની ગયા. આજ સમયમાં રોબર્ટ બર્ટને ‘ધી એર્નટૉમી ઓફ મેલેન્કલી’ જ્ઞાનકોશરૂપ ગ્રંથને પ્રકાશિત કર્યો.
એલેક્ઝાંડર પોપના અનુગામી કવિઓ ઓલિવર ગોલ્ડસ્મિથ તથા સેમ્યુઅલ જોહન્સન હતા. ગોલ્ડસ્મિથના ‘ધ ટ્રાવેલર’ , અને ‘ધ ડેઝર્ટડ વિલેજ’ માં સમકાલીન આયર્લેન્ડ અને ઇંગ્લેન્ડમાં વર્તતા સામાજિક તથા આર્થિક દૂષણોનું ચિત્રણ જોવા મળે છે. જોનસનની ‘લંડન’ અને ‘ધ વેનિટી ઓફ હ્યુમન વિશિઝ’ રચનાઓ જુવેનલના કટાક્ષ પટ આધારિત છે.
શેકસપીયરનો જન્મ સ્ટ્રેટફર્ડ-ઑન-એવનમાં થયો, માતા મેરી અને પિતા જોનની નબળી પરિસ્થિતિના કારણે નસીબ અજમાવવા લંડન ગયા અને ખૂબ રઝળપાટ પછી અંતે નાટયમંડળીમાં જોડાયા. થોડા સમયમાં તેમણે નાટયક્ષેત્રે નામના મેળવી. તેમણે શરૂઆતમાં ઐતિહાસિક નાટકો રચ્યા. ઇ.સ. ૧૫૯૫માં ‘રોમિયો જુલિયટ’ જેવી કરૂણ નાટયકૃતિની રચના કરી. તેમણે ૩૭ નાટકો અને ૧૫૪ સોનેટની રચના કરી.
ડ્રાયડનના સમકાલીન એલેક્ઝાંડર પોપ પણ પુનઃસ્થાપન યુગના સાહિત્યસર્જક છે. ‘એસે ઑઁ ક્રિટીસિઝમ ’ તેમનું પ્રસિદ્ધ પુસ્તક છે. ૧૮મી સદીમાં પ્રવર્તતી કૃત્રિમ અને દંભી રીત રસમો પર ‘ધ રેપ ઓફ ધ લોક ’ માં અને ‘ડન્સિયાડ ’ કૃતિમાં સમકાલીન જડતા પર કટાક્ષકરી છે. તેમની ‘એસે ઓન મેન’ કાવ્યકૃતિ પણ પ્રખ્યાત છે.
તેમની ખ્યાતનામ કાવ્યો ‘વિનસ અને એડોનિસ’ અને ‘રેપ ઓફ લ્યુક્રિસ’ છે. તેમની ચાર જાણીતી કરુણાંતિકાઓ ‘ઓથેલો’, ‘મેકબેથ’ , ‘કિંગ લિયર’ અને ‘હેમલેટ’ છે. તેમના નાટકોમાં તેમણે ‘બ્લેન્ક વર્સ’નો પ્રયોગ કર્યો છે. તેમની સર્જનશક્તિએ તેમણે વિશ્વના મહાન નાટયકાર બનાવ્યા છે. તેમના નાટકો દુનિયાની વિવિધ ભાષાઓમાં અનુવાદિત થયા છે.
જોસેફ એડિસન અને રિચાર્ડ સ્ટીલે શરૂ કરેલ સામાયિકથી ફ્રાન્સિસ બેકને સોળમાં સૌકામાં શરૂ કરેલ નિબંધમાં વિસ્તાર થયો. ત્યારબાદ તેમણે ‘સ્પેક્ટેટર’ શરૂ કર્યું. તેમણે મિતભાષી, હળવું, કટાક્ષયુક્ત અને ઉપદેશાત્મક વિષયવસ્તુ પર લખ્યું જે મધ્યમવર્ગને પસંદ પડ્યું. જેથી નિબંધક્ષેત્ર વિકાસ પામ્યું.
ચાર્લ્સ બીજો ઇ. ૧૬૬૦માં ઈંગ્લેન્ડની ગાદીએ આવ્યો તે સાથે જ લંડન શહેરના બૌદ્ધિક વર્ગમાં અને તત્કાલીન સાહિત્યમાં એક મોટું પરીવર્તન આવ્યું. ડ્રાયડન, ડીફો, પોપ, સ્વિફ્ટ વગેરે કવિઓએ અંગ્રેજી સાહિત્યને વિષયવસ્તુ અને રીતિ બંને રીતે સારી પેઠે સમૃદ્ધ કર્યું. આ આખા યુગને ઑગસ્ટન યુગ તરીકે ઓળખાય છે.
બેઆવુલ્ફએ જૂની અંગ્રેજી એંગ્લો-સેકસન ભાષામાં લખાયેલું સૌથી પ્રાચીન વીરકાવ્ય છે. જેમાં છઠ્ઠી સદીની જર્મન પ્રજાના શૌર્યયુગનું વર્ણન કરે છે. એંગ્લો-સેકસન ગદ્ય સાહિત્યના પિતા તરીકે રાજા આલ્ફ્રેડ ઓળખાય છે. રાજા અલ્ફ્રેડના કાર્યકાળ દરમિયાન લેટિન ધર્મકથાઓના ભાષાંતરથી ગદ્ય સાહિત્યનો વિકાસ થયો.
જોહન કીટસ ના કાવ્યવિષયમાં દંતકથાઓનો આશરો લીધો, તેમની જાદુઇશક્તિ સ્પેનસર અને શેક્સપિયર પર આભારી છે. તેમની બે કૃતિઓ ‘ઇઝાબેલ ’ અને ‘ધ આઇવી ઓફ સેંટ એગ્નિસ ’ જાણીતી છે. તેમની કાવ્યપંક્તિ ‘ ’ ખૂબ સ્મરણીય છે.
લોકો પણ નાટક પ્રત્યે આકર્ષાયા જેના પરિણામે સંખ્યાબંધ નાટકકંપનીઓ અને નાટ્યગૃહોની સ્થાપના થઈ. જોન લિલી , જ્યોર્જ પીલ , ટોમસ કિડ વગેરેએ નાટ્યક્ષેત્રે મોટું યોગદાન આપ્યું. નિકોલસ યુડલની ‘રાલ્ફ રોઈસ્ટર ડોઈસ્ટર’જે પ્રથમ અંગ્રેજી કોમેડી છે.
ડેનિયલ ડિફો ની પ્રખ્યાત કૃતિ ‘રોબિન્સન ક્રૂઝો’ પણ પ્રકાશિત થઈ. જોનાથન સ્વિફ્ટ ની ‘મોડેસ્ટ પ્રપોઝલ ’ , ‘ધ બેટલ ઓફ બુક્સ’ અને ‘ધ ટેલ ઓફ ટબ’ તેમની નિબંધકળા અને કટાક્ષવૃતિનો પરિચય આપે છે રાજકારણ પરની કટાક્ષકૃતિ ‘ગુલિવર્સ ટ્રાવેલ્સ’ તેમની પ્રખ્યાત કૃતિ છે.
પર્શી બાઈસી શેલી એક આદર્શવાદી કવિ હતા. તેમની કવિતાઓમાં પણ પયગંબરી સંદેશ જોવા મળે છે. ‘પ્રોમિથીયસ અનબાઉન્ડ ’ શેલીની ઉર્મિપ્રધાન નાટ્ય રચના છે. ‘ટુ એ સ્કાયલાર્ક ’ , 'ધ કલાઉડ ’ , ‘ઓડ ટુ ધ વેસ્ટ વિન્ડ ’ તેમની ખ્યાતનામ કૃતિઓ છે.
અંગ્રેજી સાહિત્યના પ્રાચીન સમયથી લઈને વર્તમાન સુધીના સમયગાળાને ઘણા પરિમાણોમાં વિભાજિત કરી શકાય છે. આ વિભાગ અભ્યાસને સરળ બનાવવા માટે કરવામાં આવે છે. તેના મુખ્ય ત્રણ યુગ મનાય છે: આંગ્લસેકસન નોર્મન વિજયથી ચોસર સુધી અને ચોસરથી નવ જાગૃતિ સુધી.
રોબર્ટ બર્ન્સ રોમેન્ટિક ચળવળના મુખ્ય કવિ હતા. તેમની સાહિત્ય કૃતિઓ ૧૭૮૯ થી ૧૭૯૬ના ગાળામાં પ્રકાશિત થઈ. વિલિયમ બ્લેક એક સ્વપ્નદ્રષ્ટા કવિ હતા. 'પોયેટિકલ સ્કેચીઝ' તેમનું પુસ્તક છે જે તેમના મિત્રની આર્થિક મદદથી પ્રકાશિત થયું.
૧૮મી સદીમાં રચાયેલ સેમ્યુઅલ જોન્સન નો ‘શબ્દકોશ ’ રમુજ વ્યાખ્યાઓને કારણે પ્રચલિત બન્યો. ‘લાઈવ્ઝ ઓફ પોએટ્સ’ પણ તેમની પ્રખ્યાત કૃતિ છે. જોન્સનની જીવનકથા ‘લાઈફ ઓફ જોન્સન’ તેના મિત્ર જેમ્સ બોઝવેલ દ્વારા લખવામાં આવી.
કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીના વિદ્વાન બેન જોન્સન વિલિયમ શેકસપિયરના સમકાલીને રંગભૂમિને પોતાના મહેનતથી નવી દિશા આપી. તેમના નાટકો ‘એવરી મેન ઇન હિઝ હ્યુમર ’ , ‘એવરી મેન આઉટ ઓફ હિઝ હ્યુમર’ , ‘વોલ્પોન’ અને 'એલ્કેમિસ્ટ’ પ્રખ્યાત છે.
ઇ.સ ૧૭૮૦ થી ૧૮૩૦ના અડધી સદીના ગાળામાં સંખ્યાબંધ કવિઓની એક નવી લહેર આવી જે રોમેન્ટિસીઝમ તરીકે ઓળખાઈ. અંગ્રેજી કવિતામાં રોમેન્ટિક વલણ પાછળ માત્ર અંગ્રેજી વિચારધારા જ ન હતી. જર્મનીમાં પણ રોમેન્ટિક વિચારધારા પ્રભાવિત હતી.
રેસ્ટોરશન કૉમેડી પર બેન જોન્સનનો પ્રભાવ વધારે જોવા મળે છે. તેમાં વાક્ચાતુર્ય, તીક્ષ્ણ, ચાબરાકીભર્યા વાક્યુદ્ધ અને લગ્નની સંસ્થાઓ પરના પ્રત્યાઘાતના વિષયો કેન્દ્રમાં હતા. તેમાં ફલેચર અને બોમાંની અસર પણ જોવા મળે છે.
ક્રોમવેલ પછી ૧૬૬૦માં ચાર્લ્સ બીજો ગાદી પર આવ્યો અને બે દાયકાથી બંધ પડેલા નાટ્યગૃહો ફરીથી ધમધમતાં થયા. ઈથરેજ , વાઇકરલી અને કોનગ્રીવ ના હાસ્યનાટકો રંગભૂમિ પર પ્રગટ થયા.
શેક્સપિયરના પહેલા ક્રિસ્ટોફર માર્લો એ પોતાના નાટકોથી એલિઝાબેથ યુગનું થિયેટર જીવંત બનાવ્યું. તેમની ખ્યાતનામ કૃતિઓમાં ‘ટેમ્બરલેન’,‘ડોકટર ફોસ્ટસ’,‘ધ જ્યૂ ઓફ માલ્ટા’ અને ‘એડવર્ડ ધ સેકન્ડ’નો સમાવેશ થાય છે.
ગોલ્ડસ્મિથના ‘શી સ્ટુપ્સ ટુ કોંકર ’ , શેરીડન નું ‘ધ રાઈવલ્સ ’ અને ‘ધ સ્કૂલ ફોર સ્કેન્ડલ’ પણ ખૂબ ચર્ચિત નાટકો રહ્યા. શેરીડનમાં ૧૮મી સદીના અંગ્રેજી સમાજનું ચિત્રણ કરવામાં આવ્યું છે.
વિલિયમ શેક્સપીયર એટ્લે રાણી એલિઝાબેથનો યુગ. આ યુગને સુવર્ણ યુગ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. જેમાં સંપતિ તેમજ સાહિત્યસમૃદ્ધિને વેગ મળ્યો. આ સમયમાં શેકસપિયરે વિવિધ નાટકોની રચના કરી જે વિશ્વભરમાં અમર થયા.
ઑગસ્ટન યુગના કવિઓએ પ્રકૃતિ કાવ્યો અને ગોપકાવ્યો રચ્યા. ડેન્હામનું ‘કુપર્સ હિલ’, પોપનું ‘વિન્ડસર ફોરેસ્ટ’ જાણીતા કાવ્યો હતા. તેમનું કેન્દ્રનું સૂત્ર હતું, “ .”
ફ્રાંસના નોર્મન રાજા વિલિયમે ઇ.સ. ૧૦૬૬માં ઈંગ્લેન્ડ પર આક્રમણ કરી જીત મેળવી, જેના પરિણામે ફ્રેંચનો પ્રભાવ અંગ્રેજ સાહિત્ય પર પડ્યો અને તેના કારણે અંગ્રેજી સાહિત્યમાં એક નવી સંસ્કૃતિનો સંચાર થયો.
વિલિયમ કેકસ્ટને અંગ્રેજી લોકોને મુદ્રણાલયની ભેટ આપી જેના લીધે લોકોની વાંચન ભૂખ સંતોષવા લાગી. ટોમસ મેલરી એ લોકોના મનોરંજન માટે રાજા આર્થરની કથાઓ રચી.
રાજા ચાર્લ્સના વધ પછી ઇ.સ. ૧૬૪૯માં ક્રોમવેલ ગાદી પર આવ્યા અને પ્યુરિટનવાદ-મરઝાદીપણાનું પ્રભુત્વ વધ્યું. સાહિત્યસંગીતકાલાનો વિકાસ અટક્યો.
પુનુરુત્થાન યુગમાં સાહિત્યક્ષેત્રમાં કવિતાનું પ્રભુત્વ જોવા મળે છે. ગદ્યસાહિત્યમાં પણ ૧૬૧૧માં થયેલ બાઈબલનો અનુવાદ એક મહત્વનો બનાવ હતો.
અમુક સમયમાં રાજકુમાર યુવાન બન્યા અને તેમના લગ્ન કરવામાં આવ્યા. તેમના પિતાએ સંસાર છોડી આધાત્મિક જેવન જીવવા પ્રયાણ કર્યો અને પદ્મપ્રભ રાજા બન્યા. લાંબા અને સફળ રાજ્યકારભાર પછી અમુકકાળે તેમના ત્રિકાળ જ્ઞાન અનુસર તેમણે જાણ્યું કે હવે સંસારનો ત્યાગ કરવાનો સમય આવ્યો છે અને તેમણે સંયમ અંગીકાર કર્યો. છમહિને તપસ્યા કર્યા પછી ચૈત્ર સુદ પુનમના દિવસે વડના વૃક્ષ નીચે કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું. લોકોમાં સાચા ધર્મનો પ્રસાર કરી તેઓ સમ્મેત શિખર આવ્યા. માગસર વદ અગિયારસના દિવસે તેઓ નિર્વાણ પામ્યા.
દેવલોકનું આયુષ્ય પૂર્ણ કરી, તેઓ રાણી સુષિમાના ગર્ભમાં ઉત્પન્ન થયા. જે કૈશમ્બીના રાજા શ્રીધરના પત્ની હતા. એક દિવસ તેમને કમળના બનેલી ગાદી પર સુવાનો દોહદ ઉત્પન્ન થયો. તે એક તીર્થંકરના ગર્ભવતી રાણીની ઈચ્છ હોવાથી દેવોએ તેવી વ્યવસ્થા કરી. કારતક વદ બારસના દિવસે તેમણે એક પુત્રને જન્મ આપ્યો. નવા જન્મેલ બાળની આછા ગુલાબી રંગની કમળના ફૂલ જેવી આભા હતી. આથી તેમનું નામ પદ્મપ્રભ રાખવામાં આવ્યું
ઘાતકી ખંડના પૂર્વવિદેહ ક્ષેત્રના વસ્ત દેશમાં મહારાજા અપરજીત સુશિમા નગરમાં રાજ્ય ચલવતા હત. તેઓ સરળ અને ધાર્મિક વ્યક્તિ હતા.ત્યાં વિચરતા અરિહંતની વાણી સાંભળી તેમને વૈરાગ્ય ઉપજ્યો અને તેમણે આચાર્ય પીહિતાશ્રવ પાસે દીક્ષા અંગીકાર કરી. આધ્યાત્મિક ધર્મ કરણીથી તેમણે તીર્થંકર નામ-ગોત્ર-કર્મ ઉપાર્જીત કર્યું. ત્યાં આયુષ્ય પૂર્ણ કરી તેઓ ગ્રવેયક દેવલોકમાં દેવ તરીકે અવતર્યા.
પદ્મપ્રભ, અથવા પદ્મપ્રભુ, એ જૈન ધર્મ અનુસાર હાલમાં ચાલી રહેલા અવસર્પિણીકાળના ૬ઠ્ઠા તીર્થંકર છે. જૈન મત અનુસાર તેમણે પોતાના સર્વ કર્મોનો ક્ષય કર્યો અને પોતાના આત્માને મુક્ત કરી સિદ્ધ બન્યા.
પદ્રપ્રભને લાલ કમળના ચિન્હ, છાત્રભ વૃક્ષ, મનોવેગ અને મનગુપ્ત યક્ષ અને સ્યામા અચ્યુત યક્ષીસાથે દર્શાવવામાં આવે છે.
તેમની જન્મ તિથિ કારતક વદ બારસ છે. માગસર વદ અગિયારસના દિવસે તેમણે તેમના ૩૦૮ અનુયાયીઓ સાથે સમ્મેત શિખર પરથી મોક્ષમાં ગયા.
૨૮ ફેબ્રુઆરી ૧૯૩૬ના રોજ સ્વિટ્ઝરલેન્ડના લુસાનેમાં ક્ષય રોગને કારણે કમલાનું અવસાન થયું, જેમાં તેમની પુત્રી અને સાસુ તેમની સાથે હતા. છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષો દરમિયાન કમલા અવારનવાર બીમાર રહેતા હતા અને તેમને સારવાર માટે સ્વિટ્ઝરલેન્ડના સેનેટોરિયમમાં લઈ જવામાં આવતા હતા, જોકે તબિયતમાં સુધારો થતાં તેઓ ભારત પાછા ફરતાં હતા. ૧૯૩૫ની શરૂઆતમાં કમલાની તબિયત ફરી બગડતાં સુભાષચંદ્ર બોઝ તેમને બાડનવાઇલર લઇ ગયા હતા અને સારવાર માટે સેનેટોરિયમમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા. તેમના પતિ તે સમયે ભારતની જેલમાં હતા. તેમની તબિયત લથડતાં, નહેરુને જેલમાંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યા અને ઓક્ટોબર ૧૯૩૫માં જર્મની લઈ જવામાં આવ્યા હતા. શરૂઆતમાં કમલાની તબિયતમાં સુધારો થયો હતો, પરંતુ ૧૯૩૬માં તે ફરીથી બગડવા લાગી હતી અને ફેબ્રુઆરીમાં તેમનું અવસાન થયું હતું. કમલાના મૃત્યુ પછી ઉમેરવામાં આવેલા એક પ્રકરણમાં પોતાની આત્મકથાના પ્રસ્તાવનામાં નહેરુએ જણાવ્યું છે કે તેઓ ભાંગી પડ્યા હતા અને થોડા મહિનાઓ સુધી શોકમાં રહ્યા હતા.
કમલાએ ૧૬ વર્ષની ઉંમરે જવાહરલાલ નહેરુ સાથે લગ્ન કર્યા હતા. જવાહરલાલ નેહરુએ પોતાની આત્મકથામાં પોતાની પત્નીનો ઉલ્લેખ કરતાં જણાવ્યું હતું કે "મેં તેને લગભગ નજરઅંદાજ કરી દીધી હતી." કમલાએ નવેમ્બર ૧૯૧૭માં એક બાળકી 'ઇન્દિરા પ્રિયદર્શિની'ને જન્મ આપ્યો હતો, જેમણે પાછળથી તેમના પિતાના સ્થાને વડાપ્રધાન તરીકે અને કોંગ્રેસ પક્ષના વડા તરીકે સ્થાન મેળવ્યું હતું.
કમલાનો જન્મ ૧ ઓગસ્ટ, ૧૮૯૯ના રોજ રાજપતિ અને જવાહર મુલ અટલ કૌલના ઘરે થયો હતો, જેઓ જૂની દિલ્હીના કાશ્મીરી પંડિત પરિવારમાંથી આવતા હતા. તેઓ ચાર ભાઈ–બહેનોમાં સૌથી મોટા સંતાન હતા. તેમને બે ભાઈઓ ચાંદ બહાદુર કૌલ અને કૈલાસ નાથ કૌલ તથા એક બહેન સ્વરૂપ કાત્જુ હતા.
કમલા નેહરુ એક ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય ચળવળકાર અને ભારતના પ્રથમ વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુનાં પત્ની હતાં. તેમની પુત્રી ઈન્દિરા ગાંધી ભારતના પ્રથમ મહિલા વડા પ્રધાન હતા.
કમલા નહેરુએ કસ્તુરબા ગાંધી સાથે ગાંધીજીના આશ્રમમાં થોડો સમય વિતાવ્યો હતો, જ્યાં તેમણે સ્વાતંત્ર્ય સેનાની જયપ્રકાશ નારાયણની પત્ની પ્રભાવતી દેવી સાથે ગાઢ મિત્રતા કેળવી હતી.
અફવા એટલે કોઈ એકાદી અંશત: સાચી અથવા તદ્દન ઉપજાવી કાઢેલી ઘટના વિશે વહેતા મૂકેલા અને કર્ણોપકર્ણ ફેલાતા જતા સમાચાર. મહત્ત્વનો વિષય અને સંદિગ્ધ વાત – આ બે અફવાના મુખ્ય લક્ષણો છે. અફવા ફેલાવાના કારણ પાછળ લોકોની દ્વેષબુદ્ધિ કામ કરતી હોય છે. લોકોને અફવા ફેલાવવામાં રસ પડે છે અને એકવાર અફવા ફેલાવ્યા બાદ અફવા ફેલાવનારના મનમાં અફવા વિશે મમતા જન્મે છે. અફવાના વિષયોમાં મુખ્યત્વે મારામારીના, ધાસ્તી ઉત્પન્ન કરનારા વિષયોનો સમાવેશ થાય છે. આ વિષયો મોટેભાગે લોકોના મનના ઊંડાણમાં તીવ્ર ઈચ્છા હોય તેને લીધે ઉપજાવી કાઢેલા હોય છે, જેમકે; નબળા વિદ્યાર્થીઓ અફવા ફેલાવે છે કે આ વર્ષે પરીક્ષાનો બહિષ્કાર કરવાનો છે. જે-તે દેશમાં નેતાઓના ભ્રષ્ટાચાર વિશે અને ચારિત્ર્ય વિશે અફવા ફેલાવાની ઘટના સામાન્યપણે જોવા મળતી હોય છે.
અફવાના વિષયનું બીજું લક્ષણ એ છે કે ફેલાવવામાં આવેલ અફવાની વાત સંદિગ્ધ હોય છે. જ્યાં સ્પષ્ટ વાત હોય ત્યાં અફવાને બહુ અવકાશ હોતો નથી. એમ કહેવાય છે કે અફવા અજ્ઞાન અને પૂરતી માહિતીના અભાવ ઉપર ફૂલેફાલે છે. જ્યાં પૂરતી માહિતી ઉપલબ્ધ નથી હોતી ત્યાં રસ ધરાવતા લોકો અધૂરી માહિતીને કલ્પનાથી ભરી દે છે. સંકુલ સમાજમાં—જ્યાં કોઈનો કોઈની સાથે સીધો સંબંધ હોતો નથી—અફવાઓ સહેલાઈથી ફેલાય છે. કેટલાક કિસ્સામાં વર્તમાનપત્રો પણ પક્ષીય સ્વાર્થ ખાતર અથવા પોતાના પત્રનો ખપ વધારવા માટે સનસનાટીભરી અફવાઓ છાપતાં હોય છે.
અફવાના વિષયના મુખ્ય બે લક્ષણો જોવા મળે છે. પહેલું લક્ષણ એ કે અફવાનો વિષય બહુ મહત્ત્વનો હોય છે. નજીવી વાતો વિશે અફવા ફેલાતી નથી, અને કોઈ શરૂ કરે તો પણ તે બહુ આગળ વધતી નથી. મહત્ત્વનો વિષય એટલે કે જેમાં સામાન્ય માણસને બહુ રસ છે તે.
અફવા એ સંકુલ સમાજમાં બનતી ઘટના છે. સાદા સમાજમાં અફવાનું પ્રમાણ ઓછું જોવા મળે છે. અફવા ફેલાતી અટકાવવાનું કામ ઘણું અઘરું હોય છે.
સંઘનો મુખ્ય ઉદ્દેશ તેના કાર્યકરો દ્વારા હિંદુ સમાજની ઘરોહરની રક્ષા અને હિંદુ સમાજમા એકતા દ્વારા રાષ્ટ્રઘડતર છે. આ ઉપરાંત સંઘ તેના કાર્યકરોમાં શિસ્ત, નીડરતા, વીરતા અને નિસ્વાર્થ સમાજસેવા જેવા ગુણો દ્વારા સમાજ અને રાષ્ટ્ર સેવાનો છે. રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘે તેની સ્થાપનાથી અત્યાર સુધી અનેકવીઘ આંદોલનો અને ચળવળોમાં ભાગ લીધો છે .હિંદુ સમાજમાં અસ્પૃશ્યતાના દુષણ સામે તથા સ્વદેશી માલ-સામાન ખરીદવાના અભિયાન સતત ચલાવે છે જ્યારે રામજન્મભૂમી મુક્તી,કાશ્મીરમાંથી ૩૭૦ની કલમ દુર કરવા માટે ,ગોઆને પોર્ટુગીઝ શાસનમાથી મુક્ત કરાવવાના આંદોલનોમા સંઘ અને તેના કાર્યકરોએ સક્રીય ભાગ ભજ્વ્યો હતો. ૧૯૬૨ના ચીન સાથેના તથા ૧૯૬૫ અને ૧૯૭૧ના પાકીસ્તાન સાથેના યુધ્ધ દરમ્યાન દેશની આંતરીક સુરક્ષાના પ્રયાસોમાં તેનો ફાળો આપ્યો હતો. દેશમાંજ્યારે પણ ધરતીકંપ,પૂર,દુકાળ અને ત્સુનામી જેવા આફતોમાં સંઘ અને તેના કાર્યકરો અસરગ્રસ્તોની સેવામા અને રાહતકાર્યોમાં હમેંશા મોખરે રહે છે.
સંઘની શાખાઓ વિવિઘ શહેરો અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમા કોઇ એક્ રમતગમતના મેદાન પર દર અઠવાડીયે એક વાર મળે છે જ્યાં કાર્યકરતાઓ વિવિધ શારિરીક અને બૌધીક પ્રવ્રુત્તિઓમા ભાગ લઈને પ્રવ્રુત થાય છે. આ ઉપરાંત કસરત,સુર્યનમસ્કાર લાઠીદાવ વીગેરે શીખવવામા આવે છે. બૌધ્ધીક સભામા રાષ્ટ્રભક્તીના ગીતો અને સાંપ્રત દેશ-વિદેશની સમસ્યાઓ અને વિષયો પર ચર્ચાઓ કરવામાં આવે છે. સંઘની અઠવાડીક સભામાં તેનો માન્ય ગણવેશ પહેરવાનો હોય છે આ ઉપરાંત સંઘનુ ગીત "નમસ્તે સદા વત્સલમ માત્રુભૂમી" નું પઠન થાય છે. સ્વયંસેવકની ઉપર શાખાનો મુખ્ય કાર્યવાહક અને મુખ્ય શિક્ષક હોય્ છે. સંઘના વિવિધ અભ્યાસ અને શિક્ષણ બાદ સક્રિય સ્વયંસેવકો કાર્યકર્તાઓ બને છે જે મોટા ભાગે ગ્રુહસ્થી હોય છે. જે કાર્યકરો સંઘના કાર્ય માટે તેમનુ જીવન અર્પણ કરી પુર્ણ સમય સંસ્થા પાછળ આપે છે તેઓ પ્રચારક તરીકે ઓળખાય છે અને તેઓ સંસ્થાના કાર્યનો દેશ અને વિવિધ રાજ્યોમાં પ્રસાર કરે છે.
રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ એ ભારતમાં વસતા હિંદુઓનું એક સાંસ્કૃતિક રાષ્ટ્રવાદમાં વિશ્વાસ ધરાવતા લોકોનું એક સંગઠન છે જેની સ્થાપના ડો. કેશવ બલિરામ હેડગેવાર દ્વારા ૨૭મી સપ્ટેમ્બર ૧૯૨૫ના રોજ નાગપુરમાં કરવામા આવી હતી. સંઘનો મુખ્ય ઉદ્દેશ હિંદુ સમાજમાં નવજાગૃતિ, સામાજીક સમરસતા અને રાષ્ટ્ર ઘડતરનું છે. એક અદાંજ અનુસાર દેશ અને વિદેશમા થઈને આશરે ૫૦ થી ૬૦ લાખ સ્વયંસેવકો તેની પ્રવૃત્તિઓ સાથે સંકળાયેલ છે.
સંઘ દ્વારા વિવિધ ક્ષેત્રોને આવરીલેતી નીચે મુજબની સંસ્થાઓની સ્થાપના કરવામાં આવી છે જેના દ્વારા વિવિધ સામાજીક અને સેવાકીય પ્રવ્રુત્તિઓ જે તે ક્ષેત્રોમા ચલાવવામાં આવે છે.