polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
કેટલીક વખત "ઈન્ટીગ્રેટેડ ઍક્વાકલ્ચર " શબ્દને પાણીના સ્થળાંતર થકી એક-જ-જાતિના-ઉછેર ના એકીકરણને વર્ણવવા માટે વાપરવામાં આવે છે. અલબત્ત, તમામ ઉદ્દેશો અને હેતુઓમાં, "આઈએમટીએ " અને "સંકલિત જળચરઉછેર " શબ્દપ્રયોગો માત્ર તેમના વર્ણનના પ્રમાણમાં જુદા પડે છે. ઍક્વાપોનિક્સ, વિભાગીય જળચરઉછેર, આઈએએએસ ( - ઈન્ટીગ્રેટેડ એગ્રીકલ્ચર-ઍક્વાકલ્ચર સિસ્ટમ્સ – સંકલિત કૃષિ-જળચરઉછેર વ્યવસ્થાઓ), આઈપીયુએએસ , અને આઈએફએએસ ( - ઈન્ટીગ્રેટેડ ફિશરિઝ-ઍક્વાકલ્ચર સિસ્ટમ્સ – સંકલિત માછીમારી ક્ષેત્રો-જળચરઉછેર વ્યવસ્થાઓ) એ આઈએમટીએ વિભાવનાનાં અન્ય રૂપાંતરો છે.
આદર્શ રીતે, એક આઈએમટીએ વ્યવસ્થાતંત્રમાં જૈવિક અને રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ સંતુલનમાં હોવી ઘટે. પર્યાવરણતંત્રનાં વિવિધ કાર્યો પૂરાં પાડતી ભિન્ન ભિન્ન જાતિઓની યોગ્ય પસંદગી અને પ્રમાણથી આ પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. સહ-ઉછેર પામતી જાતિઓ લાક્ષણિક રીતે માત્ર જૈવશુદ્ધિકારકો કરતાં કંઈક વધુ હોય છે; તે વેપારી મૂલ્ય ધરાવતા લણણી કરી શકાય તેવા પાક હોય છે. એક કાર્યરત આઈએમટીએ વ્યવસ્થાતંત્ર, સહ-ઉછેર પામતી જાતિઓને થતા પારસ્પરિક ફાયદાઓના આધારે વધારે કુલ ઉત્પાદન આપી શકે છે અને પર્યાવરણતંત્રના સ્વાસ્થ્યને સુધારે છે, ભલે પછી ટૂંકા ગાળામાં તેની વ્યક્તિગત જાતિનું ઉત્પાદન, એક જ જાતિનો ઉછેર કરતી વ્યવસ્થા માં હોય છે તેના કરતાં ઓછું હોય.
1859માં પશ્ચિમ બ્લૂમફિલ્ડ, ન્યૂયોર્કના સ્ટિફન એઈન્સવર્થે વહેળાની ટ્રાઉટ માછલી સાથે પ્રયોગ કરવા શરૂ કર્યા. 1864 સુધીમાં, સેથ ગ્રીને રોચેસ્ટર, ન્યૂયોર્ક નજીક, કૅલેડોનિયા સ્પ્રિંગ્સ ખાતે એક વ્યાવસાયિક મત્સ્યઉછેર કેન્દ્ર સ્થાપ્યું હતું. 1866 સુધીમાં, કોનકોર્ડ, મેસ્સાચ્યુસેટ્સના ડૉ. ડબ્લ્યુ. ડબ્લ્યુ. ફ્લેચરની સામેલીગીરીથી, કૅનેડા અને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ એમ બંનેમાં, કૃત્રિમ મત્સ્યઉછેર કેન્દ્રોનું કામ ચાલુ થઈ ગયું. 1889માં જ્યારે ન્યૂફાઉન્ડલૅન્ડમાં દિલ્ડો આઇલૅન્ડ મત્સ્યઉછેર કેન્દ્ર ખોલવામાં આવ્યું, ત્યારે તે વિશ્વનું સૌથી મોટું અને સૌથી વિકસિત મત્સ્યઉછેર કેન્દ્ર હતું.
ઈન્ટીગ્રેટેડ મલ્ટી-ટ્રોફિક ઍક્વાકલ્ચર પદ્ધતિમાં એક જાતિની આડપેદાશો ને બીજી જાતિના ખોરાક તરીકે પુનઃચક્રિત કરવામાં આવે છે. ટકાઉ પર્યાવરણ , આર્થિક સ્થિરતા અને સામાજિક સ્વીકાર્યપણું ધરાવતી સંતુલિત વ્યવસ્થાઓ રચવા માટે, આહાર માટેના જળચરઉછેર ને અકાર્બનિક તત્ત્વો તારવનાર અને કાર્બનિક તત્ત્વો તારવનાર જળચરઉછેર સાથે સંયોજિત કરવામાં આવે છે.
ફિનફિશનો ઉછેર એ જળચરઉછેરનું સૌથી પ્રચલિત રૂપ છે. તેમાં સામાન્ય રીતે ટાંકીઓ, તળાવો, અથવા સમુદ્રના આંતરેલા વિસ્તારોમાં વ્યાવસાયિક ઢબે માછલીઓને આહાર માટે ઉછેરવામાં આવે છે. મનોરંજન/શોખ માટે માછલી પકડવા માટે અથવા કોઈ જાતિની કુદરતી સંખ્યામાં ઉમેરો કરવા માટે જંગલી સ્રોતોમાં બાળ માછલીઓને છોડતી સવલતને સામાન્ય રીતે ફિશ હૅચરી કહેવામાં આવે છે. મત્સ્ય ઉછેરકેન્દ્રોમાં ઉછેરવામાં આવતી માછલીઓની જાતિઓમાં સૅલ્મોન, મોટી આંખવાળી ટ્યૂના, કાર્પ, ટિલાપિયા, કૅટ ફિશ અને કૉડનો સમાવેશ થાય છે.
પર્યાવરણની દૃષ્ટિએ, જળચરઉછેર કુદરતી માછીમારી ક્ષેત્રોના શોષણ કરતાં વધુ હાનિકારક બની શકે છે. તેની ચિંતાકારક બાબતોમાં કચરાનું વ્યવસ્થાપન, જીવાણુનાશક ની આડઅસરો, ઉછેરવામાં આવેલાં અને જંગલી પ્રાણીઓ વચ્ચેની સ્પર્ધા, અને વધુ વેચાણક્ષમ માંસભક્ષક માછલી મેળવવા માટે તેને આહારમાં અન્ય માછલી આપવા જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. જો કે, 1990ના દાયકા અને 2000ના દાયકામાં દરમ્યાન થયેલા સંશોધન અને આહાર આપવા અંગેની વ્યાવસાયિક સુધારણાઓના કારણે આ સમસ્યાઓમાંની ઘણી હળવી બની છે.
1970ના દાયકામાં ઝીંગાનો વ્યાવસાયિક ઉછેર શરૂ થયો, અને તે પછી તેનું ઉત્પાદન સતત વધતું રહ્યું. 2003માં તેનું વૈશ્વિક ઉત્પાદન થી વધુ સુધી પહોંચી ગયું, જેનું મૂલ્ય આશરે 9,000 મિલિયન યુ.એસ. ડૉલરને યોગ્ય હતું. ઉછેરેલાં ઝીંગાંમાંથી આશરે 75% જેટલાં તો એશિયામાં, ખાસ કરીને ચીન અને થાઈલૅન્ડમાં ઉછેર પામ્યાં હોય છે. બાકીનાં 25% મુખ્યત્વે લેટિન અમેરિકામાં ઉત્પાદિત થાય છે, જ્યાં બ્રાઝિલ તેનું સૌથી મોટું ઉત્પાદક છે. થાઈલૅન્ડ તેનું સૌથી મોટું નિકાસકાર છે.
માછલીનો કચરો સેન્દ્રિય હોય છે અને જળચર આહાર ચક્રના તમામ ઘટકોમાં જરૂરી એવાં પોષકદ્રવ્યોનો બનેલો હોય છે. દરિયાની અંદર આવેલું જળચરઉછેર-ક્ષેત્ર ઘણી વાર સામાન્ય કરતાં ઘણો વધુ કેન્દ્રીકૃત માછલીનો કચરો ઉત્પાદિત કરે છે. આ કચરો મહાસાગરના તળિયે જમા થાય છે, જે તળિયામાં વસતાં જીવનને નુકસાન પહોંચાડે છે અથવા તો તેનો સંપૂર્ણ નાશ કરે છે. આ કચરો પાણીના સ્તંભમાં ઓગળેલા ઑક્સિજનનું સ્તર પણ ઘટાડી શકે છે, જે ફરીથી જંગલી પ્રાણીઓ માટે નુકસાનકર્તા રહે છે.
ફિનફિશ, મૉલસ્ક, ક્રસ્ટેશન અને જળચર વનસ્પતિઓ જેવા મીઠા પાણી અને ખારા પાણીના સજીવોનું સંવર્ધન/ઉછેર કરવાને જળચરઉછેર કહે છે. જળચર-ખેતી તરીકે પણ જાણીતા એવા આ જળચરઉછેરમાં જળચર સજીવોને નિયંત્રિત સ્થિતિમાં ઉછેરવામાં આવે છે, અને તેથી તે વ્યવસાયિક માછીમારી કરતાં અલગ પડે છે, જેમાં જંગલી માછલીઓને પકડવામાં આવે છે. વ્યાવસાયિક જળચરઉછેર મનુષ્યો દ્વારા સીધા ઉપભોગમાં લેવાતાં માછલાં અને ઝીંગા-કરચલા જેવી શેલફિશોનો અડધોઅડધ જથ્થો પૂરો પાડે છે.
ચીનમાં જળચરઉછેર અંદાજે ઈ.સ. પૂર્વે 2500માં શરૂ થયો હતો. જ્યારે નદીના પૂરના પાણી ઓસરી જાય, ત્યારે કેટલીક માછલીઓ, ખાસ કરીને કાર્પ માછલી સરોવરોમાં ફસાઈ જતી. શરૂઆતના જળસંવર્ધકો નિમ્ફ અને રેશમના કીડાના મળનો ઉપયોગ કરીને તેમનાં બાળબચ્ચાઓનું પેટ ભરતા, અને તેમને ખાતા. કાર્પ માછલીમાં આવેલા સારા જનનિક ઉત્પરિવર્તનના કારણે ટેંગ રાજવંશ દરમ્યાન ગોલ્ડફિશ અસ્તિત્વમાં આવી હતી.
ચીન આ દાવા સામે વાંધો ઉઠાવે છે. સત્તાવાર ક્ષિન્હુઆ ન્યૂઝ એજન્સીએ કૃષિ મંત્રાલયના ફિશરિઝ ઓફ બ્યુરોના ડાયરેક્ટર જનરલ, યાંગ જિયાનને એવું કહેતાં ટાંક્યા હતા, કે ચીનના આંકડા "મૂળભૂત રીતે સાચા" છે. અલબત્ત, એફએઓ સ્વીકારે છે કે ચીનના લેખિત આંકડાકીય પરિણામોની વિશ્વસનીયતા બાબતે કેટલાક પ્રશ્નો છે, અને તે અત્યારે ચીન તરફથી મળતી જળચરઉછેર સહિતની માહિતી પર, બાકીના વિશ્વથી અલગ રીતે કામ કરે છે.
રોમન જળચરઉછેર પદ્ધતિઓને મધ્ય યુરોપના, પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તી મઠોમાં અપનાવવામાં આવી. મધ્ય યુગ દરમ્યાન યુરોપમાં જળચરઉછેરનો ફેલાવો થયો, મોટી નદીઓ અને દરિયાકિનારાઓથી દૂર હોવાથી, ત્યાં માછલીઓ થોડા જ પ્રમાણમાં અથવા મોંઘી મળતી. 19મી સદીમાં પરિવહન ક્ષેત્રે આવેલા સુધારાઓને કારણે, દરિયાકાંઠાથી દૂર આવેલા જમીન વિસ્તારોમાં પણ માછલીઓ સરળતાથી અને સસ્તી મળતી થઈ, પરિણામે જળચરઉછેરની લોકપ્રિયતામાં ઘટાડો થયો.
ઓસ્ટ્રેલિયાના વિક્ટોરિયાના મૂળનિવાસી ગુન્ડિત્જ્મારા લોકો કદાચ છેક ઈ.સ. પૂર્વે 6000ના વખતથી બામ માછલી ઉછેરતા હતા. તેમણે લેક કોન્દાહની નજીક જ્વાળામુખીના કારણે સર્જાયેલાં પૂરમેદાનોના આશરે માં નહેર અને બંધની જટીલ રચના વિકસાવી હતી, અને તેઓ બામ માછલી પકડવા માટે ગૂંથેલી જાળ/ફંદા વાપરતા હતા, તેમ જ પકડેલી અને ધુમાડો આપીને સાચવી રાખેલી બામ માછલીઓ પર તેઓ આખું વર્ષ નભતા હતા તેવા પુરાવાઓ છે.
ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં, નાની ભૂરાં પંખવાળી ટ્યૂનાને જાળમાં ફસાવવામાં આવે છે અને ધીમે ધીમે કિનારા તરફ ખેંચી જવામાં આવે છે. ત્યાં પછી કિનારાથી દૂર તેમને બંધક તરીકે અમુક હિસ્સામાં રાખવામાં આવે છે, જ્યાં તે બજાર માટે વિકસીને મોટી થાય છે. 2009માં, ઓસ્ટ્રેલિયામાંના સંશોધકો પહેલીવાર કોક્સ ટ્યૂના ને ચારે બાજુ જમીનથી ઘેરાયેલી ટાંકીઓમાં પ્રજોત્ત્પત્તિ કરાવવામાં સફળ રહ્યા હતા.
જળચરઉછેર એ ખાસ કરીને ચીનમાં એક અગત્યની આર્થિક પ્રવૃત્તિ ગણાય છે. 1980થી 1997ની વચ્ચે, ચાઈનીઝ બ્યુરો ઓફ ફિશરિઝએ આપેલા અહેવાલ અનુસાર, ચીનમાં જળચરઉછેરનું ઉત્પાદન વાર્ષિક 16.7 ટકાના દરે વધ્યું હતું, અને માંથી આશરે સુધી પહોંચી ગયું હતું. 2005માં, ચીને વિશ્વ ઉત્પાદનનો 70% હિસ્સો આપ્યો હતો. યુ.એસ.માં તે અત્યારે ખાદ્ય ઉત્પાદનનાં સૌથી ઝડપથી વૃદ્ધિ પામતાં ક્ષેત્રોમાંનું એક છે.
દરિયાઈ વાતાવરણમાં થતા જળચરઉછેરને દરિયાઈઉછેર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જળચરઉછેરના વિશેષ પ્રકારોમાં શેવાળઉછેર , મત્સ્યઉછેર, ઝીંગાંઉછેર, કાલવ ઉછેર, કૃત્રિમ મોતી ઉછેરવા અને સુશોભન માછલીઓના ઉછેર અને વેચાણનો સમાવેશ થાય છે. તે માટેની વિશેષ પદ્ધતિઓમાં મત્સ્યઉછેર અને વનસ્પતિઉછેરને સાંકળતી, ઍક્વાપોનિક્સનો સમાવેશ થાય છે.
2004માં, વિશ્વનાં માછીમારી ક્ષેત્રોનું કુલ ઉત્પાદન હતું, જેમાંથી જેટલો અથવા લગભગ 32% હિસ્સો જળચરઉછેરમાંથી ઉપજ્યો હતો. વિશ્વભરમાં જળચરઉછેરનો વૃદ્ધિ દર જળવાઈ રહ્યો છે અને ઝડપથી વધી રહ્યો છે, જે છેલ્લાં ત્રીસ વર્ષોથી સરેરાશ દર વર્ષે લગભગ 8 ટકા જેટલો છે, પરંતુ તેમાં જંગલી માછીમારી ક્ષેત્રોનો હિસ્સો છેલ્લા દશકાથી એકધારો સમાન રહ્યો હતો.
સમુદ્રજળમાં, સામાન્ય રીતે તટીય પાણીમાં આશ્રિત દરિયાઈ સજીવોના ઉછેર માટે દરિયાઈઉછેર શબ્દ વાપરવામાં આવે છે. વિશેષ કરીને, દરિયાઈ માછલીનો ઉછેર એ દરિયાઈઉછેરનું ઉદાહરણ છે, અને તે ઉપરાંત દરિયાઈ ક્રસ્ટેશનો , મૉલસ્ક અને સીવીડ પણ દરિયાઈ-ખેતીનાં ઉદાહરણો છે.
1950ના દાયકાના અંત ભાગમાં અને 1960ના દાયકાની શરૂઆતમાં જાપાન અને ચીનમાં અબાલોનનો ઉછેર શરૂ થયો હતો. 1990ના દાયકાના મધ્ય ભાગથી આ ઉદ્યોગ વધુ ને વધુ સફળ બન્યો છે. માછીમારીના અતિરેક અને અનધિકૃત શિકારના કારણે જંગલી વસતિમાં એટલી હદે ઘટાડો થયો છે કે મોટા ભાગનું અબાલોન માંસ હવે ઉછેરવામાં આવેલી અબાલોનનું જ હોય છે.
2003માં મીઠા પાણીના પ્રૉન નું વૈશ્વિક વાર્ષિક ઉત્પાદન આશરે હતું, જેમાંથી ચીને જેટલું ઉત્પાદન કર્યું હતું અને તેના પછી દ્વિતીય ક્રમે ભારત અને થાઈલૅન્ડ દરેકે જેટલું ઉત્પાદન કર્યું હતું. ઉપરાંતમાં, ચીને ચાઈનિસ નદીના કરચલા નું લગભગ જેટલું ઉત્પાદન કર્યું હતું.
મીઠા પાણીનું પ્રૉન ઉછેરક્ષેત્ર એ ઝીંગાના દરિયાઈ ઉછેર સાથે ઘણી લાક્ષણિકતાઓમાં સામ્યતા ધરાવે છે, પણ સાથે તે અનેક સમસ્યાઓમાં પણ સામ્યતા ધરાવે છે. મુખ્ય જાતિ ના ઉત્ક્રાંતિ સંબંધી જીવન ચક્રના કારણે વિશિષ્ટ સમસ્યાઓ ઊભી થઈ છે.
સમગ્ર યુ. એસ.ના ઝીંગાં વપરાશનો લગભગ 90% હિસ્સો, ઉછેર પામેલો અને આયાત પામેલો હોય છે. તાજેતરનાં વર્ષોમાં દક્ષિણ ચીલીમાં, ખાસ કરીને ચીલીના સૌથી ઝડપથી વિકસતા શહેર, પુઈર્ટો મોન્ટ્ટમાં, સૅલ્મોન જળચરઉછેર એક મુખ્ય નિકાસ બની ગયું છે.
જંગલી માછીમારી ક્ષેત્રોમાં આવેલી સ્થિરતા અને લોકપ્રિય દરિયાઈ જાતિઓના વધુ પડતા શોષણ ઉપરાંત, ઊંચી ગુણવત્તાના પ્રોટીનની વધતી જતી માંગ, જળચરસંવર્ધકોને અન્ય દરિયાઈ જાતિઓને મનુષ્ય ઉપયોગ માટે અનુકૂળ બનાવવા માટે પ્રોત્સાહન આપે છે.
હવાઈયનોએ મહાસાગરીય મત્સ્ય-તળાવો બાંધ્યા . અલેકોકો ખાતે, ઓછામાં ઓછા 1,000 વર્ષ પહેલાંનું એક મત્સ્ય-તળાવ તેનું નોંધનીય ઉદાહરણ છે. પુરાણાકથાના મેનેહુણે વામન લોકોએ તેને બાંધ્યું હતું તેમ દંતકથા કહે છે.
સૅલ્મોન અને અન્ય માંસભક્ષક માછલીઓ માટેનો જરૂરી આહાર સોયા જેવા પ્રોટીન સ્રોતોમાંથી બનાવી શકાય છે, અલબત્ત સોયા-આધારિત આહાર પણ ઓમેગા-6 અને ઓમેગા-3 ફેટી ઍસિડોના સંતુલનમાં બદલાવ લાવી શકે છે.
સંવર્ધકો રોગ અટકાવવા માટે ઘણી વાર તેમનાં પ્રાણીઓને ઍન્ટીબાયોટિક આપે છે. પશુધનની જેમ, આનાથી તેમનામાં બૅક્ટેરિયાના પ્રતિરોધની ક્રમિક વિકાસની પ્રક્રિયા ઝડપી બની શકે છે.
ઈચિનોડર્મની વ્યાવસાયિક માછીમારીમાં દરિયાઈ કાકડી અને દરિયાઈ અર્ચિનનો સમાવેશ થાય છે. ચીનમાં, દરિયાઈ કાકડીને જેટલા મોટા કૃત્રિમ તળાવમાં ઉછેરવામાં આવે છે.
કૅલિફોર્નિયનો જંગલી કૅલ્પને પકડતા હતા અને અંદાજે 1900 આસપાસ તેમણે પુરવઠાને જાળવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પાછળથી તેને યુદ્ધકાળના સ્રોત તરીકે જાહેર કરવામાં આવી હતી.
જાપાનીઓએ વનસ્પતિના બીજને આધારસપાટી તરીકે વાંસ અને, પાછળથી, જાળ અને કાલવ માછલીના છીપલાં પૂરા પાડીને સીવીડ ને સંવર્ધિત કરી.
સંવર્ધિત શેવાળ નો મોટો ભાગ ફાઈટોપ્લેંક્ટન, માઈક્રોફાઈટ્સ, અથવા પ્લેંક્ટનિક ઍલ્ગા તરીકે પણ જાણીતી એવી સૂક્ષ્મ શેવાળનો બનેલો છે.
આઇઆરસીટીસી ભારતમાં રેલવે ટિકિટીંગની પરિસ્થિતિમાં પરિવર્તન લાવવા માટે વધારે જાણીતી છે. તેણે ભારતમાં વેબસાઇટ ઉપરાંત મોબાઇલ ફોનથી જીપીઆરએસ અથવા એસએમએસ દ્વારા ઇન્ટરનેટ આધારીત રેલ ટિકીટ બુકિંગનો પાયો નાખ્યો. ટિકીટ રદ કરવાનું કે તેમાં ફેરફાર કરવાનું કાર્ય પણ ઓનલાઇન થઈ શકે છે. ઇ-ટિકીટ્સ ઉપરાંત, આઇઆરસીટીસી આઇ-ટિકીટ ને પણ ઉપલબ્ધ બનાવે છે જે સામાન્ય ટિકીટ જેવી જ હોય છે સિવાય કે તેને ઓનલાઇન નોંધીને પોસ્ટ દ્વારા પહોંચાડવામાં આવે છે. અહીંયા ટિકીટ પીએનઆર ની સ્થિતિ પણ ઉપલબ્ધ બનાવાઈ છે.
આઇઆરસીટીસી બજેટ અને ડિલક્ષ પેકેજનું આયોજન સ્થાનિક અને વિદેશી પ્રવાસીઓ માટે કરે છે. બજેટ પ્રવાસીઓ માટેનું ભારતભરના મહત્વના સ્થળોને આવરી લેતું લોકપ્રિય પ્રવાસન પેકેજ ભારત દર્શન છે. વૈભવી પ્રવાસન પેકેજીસ પણ ઉપલબ્ધ છે, જેમાં ખાસ વૈભવી ટ્રેઇન્સનો સમાવેશ થાય છેઃ
આઇ.આર.સી.ટી.સી ૧ સમગ્ર ભારતમાં ટ્રેઇન્સ અને રેલવે સ્ટેશન્સ પર કેટરિંગ સેવાઓ સંભાળે છે. ટ્રેઇન્સ દ્વારા આવરી લેવામાં આવતા અંતર અને સરેરાશ મુસાફર લોડ ફેક્ટર આધારે રેલવે ટ્રેઇન્સને તેના પોતાની પેન્ટ્રી કાર્સના માધ્યમથી સુસજ્જ બનાવે છે અથવા તો માર્ગમાં આવતા પસંદગીના સ્થળોએ ભોજન પૂરું પાડે છે.
આઇઆરસીટીસી એ તાજેતરમાં વધારે મુસાફરી કરતાં પ્રવાસીઓ માટે “શુભ યાત્રા” નામનો “લોયલ્ટી કાર્યક્રમ” પણ શરૂ કર્યો છે. આ કાર્યક્રમ દ્વારા, મુસાફરો પહેલાંથી જ વાર્ષિક ફી ચૂકવીને વર્ષ દરમિયાન બુક કરાવવામાં આવતી ટિકીટ પર ડિસ્કાઉન્ટ મેળવી શકે છે.
ઓનલાઇન સેવા શરૂ કરવાના માત્ર થોડા જ સમયમાં આઇઆરસીટીસી વેબસાઇટ 2003માં છ લાખ નોંધાયેલા વપરાશકર્તાઓ સાથે એશિયા-પેસેફિક પ્રદેશમાં સૌથી મોટી અને ઝડપથી વિકસતી જતી ઇ-કોમર્સ વેબસાઇટ બની ગઇ.
પરંપરાગત પ્રવાસન ઉપરાંત આઇઆરસીટીસી વોટર સ્પોર્ટસ, સાહસ અને વન્યજીવન ટ્રેક્સ સહિતના સાહસિક પ્રવાસ પેકેજીસ પણ પૂરા પાડે છે. ખાસ જરૂરિયાત મુજબના કસ્ટમાઇઝ યાત્રાઓ માટેની જોગવાઈને પણ વધારાના આકર્ષણ તરીકે ઉમેરવામાં આવી છે.
ઇન્ડિયન રેલવે કેટરીંગ એન્ડ ટૂરીઝમ કોર્પોરેશન ) ભારતીય રેલવેની પેટા કંપની છે જે રેલવેની કેટરિંગ, પ્રવાસન અને ઓનલાઇન ટિકિટની કામગીરી સંભાળે છે.
જીનિયસ ઓફ ધ વેબ એવોર્ડ 2007 , સૌથી શ્રેષ્ઠ ઇ-ગવર્નન્સ ધરાવતી જાહેર સાહસ સાઇટ તરીકે સીએનબીસી દ્વારા.
લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલની જોડીએ પણ તેમની પ્રથમ ફિલ્મ પારસમણિ થી જ રફીને પોતાના ગાયક તરીકે રાખ્યા હતા. રફી અને એલ-પી બંનેને દોસ્તી ફિલ્મના "ચાહુંગા મૈં તુઝે શામ સવેરે" ગીત માટે ફિલ્મફેર પુરસ્કાર પણ મળ્યો હતો. રફીએ એલ-પી માટે કુલ મળીને 369 જેટલા ગીતો ગાયા હતા. 1950 અને 1970ના સમયગાળા વચ્ચે બોલીવુડમાં સૌથી વધુ માગ ધરાવતા ગાયક રફી હતા. તેમણે હિન્દી ફિલ્મોમાં અનેક અભિનેતાઓ માટે ગીતો ગાયા. 1965માં ભારત સરકાર દ્વારા તેમને પદ્મ શ્રી પુરસ્કારથી નવાજવામાં આવ્યા. 1968માં 7" ની રજૂઆત સમયે બે હિન્દી ગીતોને અંગ્રેજીમાં રેકોર્ડ કર્યા હતા. 1960ના અંત ભાગમાં તેઓ મોરેશિયસની મુલાકાતે હતા, તે સમયે તેમણે ક્રિયોલ સાથે પણ એક ગીત ગાયુ હતું. સાથો સાથ રફીએ બે અંગ્રેજી આલ્બમ પણ આપ્યા હતા. જેમાંથી એક પોપ હિટ્સ છે. બોલીવુડમાં આલાપવું એ માત્ર કિશોર કુમાર સાથે જોડાયેલું હતું, પરંતુ તેમણે ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં આ આલાપને પાર્શ્વગાયકી તરીકે રજૂ કર્યું. રફીએ તેમના કેટલાક ગીતોમાં આવો આલાપ આપ્યો, જેવા કે "હેલ્લો સ્વીટી સેવન્ટીન" , "ઓ ચલે હો કહા", "દિલ કે આયિને મેં" અને "ઉનસે રિપ્પી ટિપ્પી હો ગયે" વિગેરે.
રફી અને ઓ. પી. નૈય્યરે 1950 અને 1960ના દાયકામાં કેટલુંક સંગીત સાથે મળીને તૈયાર કર્યું. ઓ. પી. નૈય્યરે એક વાર કહ્યું હતું "જો મોમ્મદ રફી ના હોત તો ઓ. પી. નૈય્યર પણ ના હોત". તેમણે અને રફીએ સાથે મળી તૈયાર કરેલા ગીતોમાં "યે હૈ બોમ્બે મેરી જાન" હતું. ફિલ્મ રાગીણી માં ગાયક-અભિનેતા કિશોર કુમાર માટેના ગીત "મન મોરા બાવરાં" માટે તેઓ રફીને મળ્યા હતા.બાદમાં રફીએ કિશોર કુમાર માટે ઘણી ફિલ્મોમાં ગીતો આપ્યા, જેમ કે બાગી , શેહજાદા અને શરારત . ઓ. પી. નૈય્યરે તેમના મોટા ભાગના ગીતો રફી અને આશા ભોસલે પાસે ગવડાવ્યા હતા. 1950ની શરૂઆતના સમયમાં અને 1960માં આ જૂથે ઘણા ગીતો આપ્યા હતા, જેમાં નયા દૌર , તુમસા નહિ દેખા , અને કશ્મીર કી કલી જેવી ફિલ્મો સામેલ હતી. રફી એ કુલ 197 જેટલા ગીતો માત્ર નૈય્યર માટે ગાયા હતા. "જવાની યે મસ્ત મસ્ત" અને તુમસા નહિ દેખા ફિલ્મનું ટાઇટલ ગીત "યું તો હમને લાખ હસી દેખે હૈં, તુમસા નહિ દેખા" જેવા ગીતો તેમાં સામેલ હતા. તેમણે પાછળથી કાશ્મીર કી કલી ફિલ્મનું "તારીફ કરું ક્યા ઉસકી જિસને તુઝે બનાયા" પણ આપ્યા હતા.
રફીના જીવન પર આધારિત ફિલ્મનું નિર્માણકાર્ય ભારતીય ફિલ્મ વિભાગ દ્વારા થઈ રહ્યુ છે.વર્ષ 2008ના ઉનાળા દરમિયાન બર્મિગહામ શહેરના સિમ્ફની સંગીતવૃંદ દ્વારા રફીની યાદમાં રફીએ ગાયેલા 16 ગીતોની બે સીડી રફી રિઝેરેક્ટેડ બહાર પડાઈ. બોલીવુડના પાર્શ્વ ગાયક સોનુ નિગમે આ પ્રોજેક્ટ માટે અવાજ આપ્યો અને જુલાઈ 2008માં લંડનમાં ઈંગ્લિશ નેશનલ ઓપેરા, લંડન અને માન્ચેસ્ટરના એપોલો નાટ્યગૃહ તેમજ બર્મિગહામના સિમ્ફની ગૃહમાં સીબીએસઓ સાથે પ્રવાસ કર્યો.બાન્દ્રામાં મુંબઈ અને પૂણેના બાહ્ય વિસ્તારમાં રોડને લંબાવીને) પદ્મશ્રી મોહમ્મદ રફી ચોક નામ અપાયું.જૂન 2010માં આઉટલૂકની સંગીત મતદાન ગણતરીમાં રફીને સૌથી પ્રખ્યાત પાર્શ્વ ગાયક તરીકેના મતો મળ્યા, જે આઉટલુક સામાયિક દ્વારા લતા મંગેશકરની સાથે કરાયા હતા. અને આવો જ મત “મન રે, તુ કાહે ના ધીર ધરે” રફી દ્વારા ગવાયેલાને # 1 ગીત. ત્રણ ગીતો #2 નબર પર એક સાથે આવ્યા, જેમાંથી બે ગીતો રફીએ ગાયેલા હતા. તે ગીતો હતા” તેરે મેરે સપને અબ એક રંગ હૈ” અને “ દિન ઢલ જાયે, હે રાત ના જાવે” .
આ મત આઉટલુક સામાયિકમાં પ્રકાશિત થયો, જેના નિર્ણાયકના સમૂહમાં ભારતીય સંગીત જગતના અનેક લોકો હતા; અભિજીત, આદેશ શ્રીવાસ્તવ, અલિસા ચિનાઈ, અનુ મલિક, એહસાન, ગુલઝાર, હરિહરન, હિમેશ રેશમિયા, જતિન, જાવેદ અખ્તર, કૈલાસ ખૈર, કવિતા ક્રિષ્નમૂર્તિ, ખાય્યમ, કુમાર સાનુ, લલિત, લોય, મહાલક્ષ્મી ઐયર, મહેન્દ્ર કપૂર, મન્ના ડે, પ્રસુન જોષી, રાજેશ રોશન, સાધના સરગમ, સમીર, સંદેશ સાંડિલ્ય, શાન, શંકર, શાંતનું મોઈત્રા, શ્રેયા ઘોસાલ, સોનું નિગમ અને તલત અઝીઝ.ટાઇમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા ના એક લેખમાં રફી વિશે લખ્યુ કે “સર્વતોમુખિ પ્રતિભા ધરાવતા ગાયક કે જેઓ શાસ્ત્રીય રોક એન્ડ રોલ તેમજ કોઈ પણ જાતના ગીતો ગાઈ શકે છે, તે 1950 અને 1960 સુધી હિન્દી ફિલ્મ જગતનો માનીતો પુરુષ અવાજ બની ગયા હતા". સંગીતકાર રાકેશ રોશને રફી સાથે કેટલાક ગીતો કર્યા હતા, જેઓ તેમને ”અહમ નહી ધરાવતા પ્રેમાળ હ્રદયના સામાન્ય વ્યક્તિ” તરીકે યાદ કરે છે.સંગીત પ્રેમીઓની ભારત સરકારને અપીલ છે કે આવા ગાયકને મરણોત્તર ભારત રત્ન પુરષ્કારથી સન્માન કરે
રફી બે ફિલ્મોમાં પણ દેખાયા હતા. 1945માં રફી લૈલા મજનુ ફિલ્મમાં "તેરા જલવા જિસને દેખા" ગીતમાં પરદા પર જોવા મળ્યા. સમૂહગાન તરીકે તેમણે નૌસાદ માટે અનેક ગીતો ગાયા, જેમાં "મેરે સપનો કી રાની", શાહજહાન ફિલ્મમાં કે. એલ. સૈયગલ સાથે "રુહી રુહી"નો સમાવેશ થાય છે. મેહમુદ ખાનની અનોમલ ઘડી ફિલ્મનું "તેરા ખિલૌના ટુટા બાલક" અને 1947માં જુગ્નુ ફિલ્મમાં "યહાં બદલા વફા કા" ગીત નૂર જહાં સાથે ગાયું.ભારતના ભાગલા બાદ રફીએ ભારતમાં જ રોકાઈ જવાનો નિર્ણય કર્યો, અને તેમનું કુંટુંબ મુંબઈ આવી ગયું. તો આ તરફ નૂર જહાં પાકિસ્તાન સ્થળાંતરિત થાય અને તેમણે ગાયક અહમદ ઋષિ સાથે જોડી બનાવી. રફી તે સમયના ગાયકો જેવા કે, કે. એલ. સયગલ, તલત મહોમ્મદ અને ખાસ જાણીતા જી. એમ. દુર્રાનીથી ખૂબ પ્રભાવિત હતા, જેમની શૈલી રફીની ગાયકીમાં જોવા મળતી. તેમણે પોતાના આ પ્રેરણામૂર્તિ સાથે પણ કેટલાક ગીતો ગાયા, જેવા કે "હમકો હંસતે દેખ જમાના જલતા હૈ " અને "ખબર કિસીકો નહીં વો કિધર દેખતે " વિગેરે.
તેમના સાળા મોહમ્મદ હમીદ હતા કે જેમણે રફીની આવડતને પારખી અને તેમને પ્રોત્સાહિત કર્યા. રફીએ ઉસ્તાદ બડે ગુલામ અલી ખાન, ઉસ્તાદ અબ્દુલ વાહિદ ખાન, પંડિત જીવનલાલ મટ્ટો અને ફિરોઝ નિઝામી પાસે શાસ્ત્રીય સંગીત શીખ્યા. રફીએ 13 વર્ષની વયે પોતાની પ્રથમ જાહેર રજૂઆત કરી હતી, કે. એલ. સેયગલ માટેના એક સંગીત જલસામાં તેમને ગાવાની તક મળી. 1941માં પંજાબી ફિલ્મ ગુલ બાલોચ માં ઝિનત બેગમ સાથે "સોનિયે ની, હીરિયે ની" ગીતમાં શ્યામ સુંદર હેઠળ રફીએ પાર્શ્વ ગાયક તરીકેનું પોતાનું પ્રથમ ગીત ગાયું. આજ વર્ષે લાહોર સ્થિત ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો સ્ટેશને તેમને રેડિયો માટે ગાવા માટેનું આમંત્રણ આપ્યું. તેમણે પોતાની પ્રથમ શરૂઆત શ્યામ સુંદર-દિગદર્શિત 1941માં ગુલ બાલોચથી કરી, અને પછીના વર્ષોમાં ધી બોમ્બે તેમજ ગાવ કી ગોરી જેવી ફિલ્મોમાં ગીતો આપ્યા. રફીએ કેટલીક ફિલ્મો જેવી કે લૈલા-મજનૂ અને જુગનુમાં નાની ભૂમિકાઓ પણ ભજવી. લૈલા મજનૂમાં તેરા જલ્વા ગીતમાં તેમણે સમૂહગાનના ભાગરૂપે ગાયું હતું.
હિન્દી ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં રફી અને શંકર-જયકિશનની ભાગીદારી હતી. શંકર-જયકિશન હેઠળ રફીએ શમ્મી કપૂર અને રાજેન્દ્ર કુમાર જેવા કલાકારો માટે કેટલાક ગીતો પણ તૈયાર કર્યા હતા. રફીને મળેલા છ ફિલ્મફેરમાંથી ત્રણ ગીતો શંકર-જયકિશનના હતા, જેમાં, "તેરી પ્યારી સૂરત કો", "બહારો ફૂલ બરસાવો" અને "દીલ કે ઝરોખે મેં" સામેલ હતા. રફી દ્વારા ગાયેલુ યાહુ!
ચાહે કોઈ મુઝે જંગલી કહે એક માત્ર ગીત હતું જે અત્યંત ઝડપી ઓર્કેસ્ટ્રા સાથે તૈયાર કરાયું હતું, જેના સંગીતકાર શંકર જયકિશન હતા. શંકર-જયકિશન-રફીએ ફિલ્મ શરારત માં કિશોર કુમાર માટે ગીત ગાયું. રફીએ શંકર-જયકિશન માટે 341 ગીતો ગાયા હતા, હતા.જેમાં બસંત બહાર , પ્રોફેસર , જંગલી , સુરજ , બ્રહ્મચારી , એન ઈવનિંગ ઈન પેરિસ , દિલ તેરા દિવાના , યકીન , પ્રિન્સ , લવ ઈન ટોકિયો , બેટી બેટે , દિલ એક મંદિર , દિલ અપના ઔર પ્રિત પરાયી , ગબન અને જબ પ્યાર કિસીસે હોતા હૈ જેવી ફિ્લ્મો સામેલ હતી.
તેમણે ઘણી ભારતીય ભાષાઓ જેવી કે હિન્દી, કોકંણી, ઉર્દૂ, ભોજપુરી, ઉડિયા, પંજાબી, બંગાળી, મરાઠી, સિંધી, કન્નડ, ગુજરાતી, તેલુગુ, મઘી, મૈથિલી અને આસામી જેવી ભાષાઓમાં ગીતો ગાયા હતા. તેમણે કેટલાક અંગ્રેજી, પર્શિયન, સ્પેનિશ અને ડચ ગીતો પણ રેકોર્ડ કર્યા હતા. 24 જુલાઈ, 2010માં ટાઇમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા માં પ્રકાશિત એક લેખમાં તેમના અવાજ વિશે સંક્ષિપ્તમાં કહેવાયું હતું, "જો એક ગીતમાં "હુ તને પ્રેમ કરુ છું" તેમ કહેવા માટેના 101 રસ્તાઓ હોય તો મોહમ્મદ રફી તે તમામ જાણતા હતા. યુવાન પ્રેમનું અણઆવડતપણુ, કિશોરાવસ્થાનો પ્રેમ, એક તરફી પ્રેમનું તત્ત્વજ્ઞાન તેમજ દિલ તુટ્યાનો સંતાપ-તેઓ કોઈ પણ ધૂનની તિરાડ શોધી શકતા. તે માત્ર પ્રેમ ન હતો, તેમનો અવાજ જીવનના નવરસને ઝીલી શકતો- એક અસફળ કવિની ઉદાસી, એક આક્રમક સંઘની શક્તિ, દેવામાં ડૂબેલા ખેડૂતની હતાશા, અને બીજું ઘણુ બધું.રફીની કારકિર્દીનો સમયગાળો ચાર દાયકા આસપાસ રહ્યો, તેઓ એક ગાયક હતા કોઈ પણ ઋતુ અને કોઈ પણ કારણ માટે."
1948માં મહાત્માગાંધીની હત્યા બાદ, હુસેનલાલ ભગતરામ-રાજેન્દ્ર ક્રિશ્ના-રફીના જૂથે મળીને રાતો રાત ‘સુનો સુનો એ દુનિયાવાલોં, બાપુજી કી અમર કહાણી’ નામનું એક ગીત તૈયાર કર્યું. વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુ દ્વારા તેમને આ ગીત ગાવા માટે ગાંધીજીના ઘરે બોલવવામાં આવ્યા હતા. 1948માં સ્વતંત્રતા દિને નહેરુ દ્વારા રફીને મેડલથી નવાજવામાં આવ્યા હતા. 1949માં રફીએ સંગીતકાર નૌસાદ સાથે ચાંદની રાત,દિલ્લગી, અને શ્યામ સુંદર સાથે દુલારી , બાઝાર તેમજ હુસેનલાલ ભગતરામ સાથે મિનાબાજાર માં વ્યક્તિગત ગીતો પણ ગાયા. "હિન્દુસ્તાન કે હમ હૈ" રફીનું નૌસાદ સાથેનું પ્રથમ ગીત હતું, જેમાં શ્યામ કુમાર, અલાઉદ્દીન અને અન્ય પણ હતા, જે એ.આર. કારદેરની ફિલ્મ પહેલે આપ માંથી હતું આજ સમયગાળા દરમિયાન રફી 1945માં ગાંવ કી ગોરી ફિલ્મ માટે "અજી દિલ હો કાબુ મેં" ગીત રેકોર્ડ કર્યું હતું. તેમણે આ ગીતને હિન્દીભાષામાં પોતાનું પ્રથમ ગીત ગણાવ્યું.
ભારત સરકારે રફીના મૃત્યુ બાદ તેમના માનમાં બે દિવસની જાહેર રજા જાહેર કરી હતી. ગુમનામ ફિલ્મમાંથી રફીનું ગીત “જાન પહેચાન હો” ના સંગીતની ધ્વનિપટ્ટીનો ગોસ્ટ વર્લ્ડ માં ઉપયોગ કરાયો હતો. આ ફિલ્મની શરૂઆતમાં મુખ્યપાત્ર તેના શયનકક્ષની આસપાસ ગુમનામ ના દ્રશ્યની ફરતે નૃત્ય કરે છે.તેમનું “આજ મૌસમ બડા બેઈમાન હૈ” વર્ષ 2001માં મોન્સુન વેડિંગ માં ફિલ્માવવામાં આવ્યું.તેમનું એક ગીત “ મેરા મન તેરા પ્યાસા” ની ધ્વનિપટ્ટીનો ઉપયોગ જીમ કેરી-કેટ વિન્સલેટની ભૂમિકાવાળી ફિલ્મ ઈટરનલ સનશાઈન ઓફ ધ સ્ટોપલેસ માઈન્ડ માં કરાયો. આ ગીતમાં પાર્શ્વગીત તરીકે કેટ વિન્સલેટના અભિનયવાળા ઘરે જ્યારે મુખ્યપાત્રો ડ્રીક્સ લઈ રહ્યા હતા તે દરમ્યાન ચલાવાયું.- અંદાજે 00.11.14 જેટલો સમય ચાલ્યું .રફીના કેટલાક નહી પ્રસારિત થયેલા ગીતો આવનારી ફિલ્મ સૉરી મેડમ માં ઉપયોગમાં લેવાશે.
1970ની મધ્યમાં રફીએ મુખ્ય ગાયક તરીકે પુનરાગમન કર્યું. 1974માં, ઉષા ખન્ના દ્વારા રચાયેલા ગીત “તેરી ગલિયોં મેં ના રખ્ખેંગે કદમ આજ કે બાદ” માટે રફીએ ફિલ્મ વર્લ્ડ મેગેઝિન બેસ્ટ સિંગર અવૉર્ડ જીત્યો.1977માં, આર. ડી. બર્મન દ્વારા રચાયેલા, હમ કિસી સે કમ નહીં ફિલ્મના ગીત “ક્યા હુઆ તેરા વાદા” માટે ફિલ્મફેર પુરસ્કાર અને રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર એમ બંને જીત્યા. રફીએ રિષી કપૂર માટે અમર અકબર એન્થની , સરગમ અને કર્ઝ જેવી ફિલ્મોમાં ગીતો ગાયા. અમર અકબર એન્થની ફિલ્મની કવ્વાલી “પરદા હૈ પરદા” ખૂબ સફળ રહી હતી. 1970ના દાયકાના અંતમાં અને 80ના દાયકાની શરૂઆતમાં રફીની નોંધપાત્ર ગાયકીમાં લૈલા મજનુ , અપનાપન , કુરબાની , દોસ્તાના , ધ બર્નિંગ ટ્રેન , નસીબ , અબ્દુલ્લાહ , શાન , અને આશા નો સમાવેશ થાય છે.
નૌસાદ માટે રફીએ ગાયેલું સૌપ્રથમ ગીત 1944માં ફિલ્મ પહેલે આપ નું "હિન્દુસ્તાન કે લીયે હમ હૈ" હતું. પ્રથમ યુગલગીત એ અનમોલ ગાંધી ફિલ્મ નું હતું. રફી પહેલા નૌસાદના પ્રિય ગાયક તલત મહેમૂદ હતા. એક વાર નૌસાદે તલતને રેકોર્ડિંગ દરમિયાન ધૂમ્રપાન કરતા જોઈ લીધા હતા. આ વાતથી તેઓ ભારે ગુસ્સે થયા અને બૈજુ બાવરા ના તમામ ગીતો ગાવા માટે તેમણે રફીને રાખ્યા. 1949માં "સુહાની રાત ઢલ ચૂકી" ગીત રફીએ નૌસાદ સાથેની બેલડીમાં આપ્યું, જેણે તેમની પૂર્વેની શાખને ફરી પ્રસ્થાપિત કરી અને હિન્દી સિનેમામાં પાર્શ્વ ગાયક તરીકેની ખ્યાતિ આપાવી. બૈજુ બાવરા ના ગીતો "ઓ દુનિયા કે રખવાલે" અને "મન તડપત હરિ દર્શન કો આજ" એ રફીની ઓળખ બન્યા. રફીએ નૌસાદ માટે કુલ 149 ગીતો ગાયા.
રફીએ દલીલ કરી, કે જો ગીત સફળ થવામાં નિષ્ફળ રહે, તો તેમને પહેલેથી જ ગીત ગાવા માટેની ફી ચૂકવાઈ ગઈ હશે, તેથી ફિલ્મ નિર્માતા અને તેઓ સરખેસરખા હતા. રફીએ કહ્યું, “અમે પાર્શ્વ ગાયક કલાકારો ગીતની રચના નથી કરતા, અમે માત્ર, સંગીત નિર્દેશકોના નિર્દેશ મુજબ, પડદા પર તેનું પુનઃનિર્માણ કરીએ છીએ. અમે ગાઈએ છીએ, તેઓ ચૂકવે છે, તેથી ત્યાં જ બંને તરફની પ્રતિબદ્ધતાનો અંત આવે છે.”લતાએ રફીના આ દ્રષ્ટિબિંદુને રૉયલ્ટિના મુદ્દા પર અવરોધ તરીકે નિહાળ્યું. લતાએ કહ્યું કે તેઓ હવે રફી સાથે નહિં ગાય, જેના પર રફીએ, એમ પ્રેક્ષિત કર્યું કે, ત્યાર પછી, જેટલું લતા તેમની સાથે ગાવા ઉત્સુક હતા તેટલું જ તેઓ પણ હતા. બાદમાં, એસ. ડી. બર્મનના આગ્રહથી, બંનેએ સમાધાન કરવાનું અને યુગલ ગીતો ગાવાનું નક્કી કર્યું.
મોહમ્મદ રફી ભારતીય પાર્શ્વ ગાયક હતા, જેમની કારકિર્દી ચાર દાયકા સુધી હતી. તેમણે 5 રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર અને 6 ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યા હતા. 1967માં ભારત સરકાર દ્વારા તેમને પદ્મ શ્રીથી નવાજવામાં આવ્યા હતા.તેમની કારકિર્દીનો સમયગાળો આશરે 40 વર્ષનો રહ્યો, રફીએ 26,000થી વધુ ફિલ્મી ગીતો ગાયા. તેમના ગીતોમાં શાસ્ત્રીય ગીતોથી માંડીને ભક્તિગીતો, ઉદાસ આક્રંદથી માંડીને અત્યંત વીરશ્રૃંગારરસ, કવ્વાલીઓથી માંડીને ગઝલો, અને ભજનો તેમજ ધીમી ઉદાસ ધૂનો તેમજ ઝડપી મસ્તીભર્યા ગીતો સામેલ હતા. હિન્દી અને ઉર્દૂ પર તેમની મજબૂત પકડ હતી અને પ્રભાવશાળી ક્ષમતા હતી કે જેમાં આવા વૈવિધ્યને સમાવી શકાય.
લતા મંગેશકર, 1962-1963 સુધીમાં રફીની પ્રતિષ્ઠા ઓળખીને, એમ ઈચ્છતા હતા કે ફિલ્મના નિર્માતા સંગીતકારને પસંદ કરવા માટે મંજૂર રાખતા હતા તે ગીતની રૉયલ્ટિના 5 ટકામાંથી અડધો ભાગ માંગવામાં રફી તેમને ટેકો આપે. લતાની દલીલ એવી હતી કે, એવો કોઈ વિકલ્પ જ ન હતો, કે નિર્માતાઓ અને સંગીતકાર આ ગાયક બેલડીને, સંગીતકારના ગીતની 5 ટકા રૉયલ્ટિના અડધા ભાગ માટે ના પાડી શકે. રફીએ જણાવ્યું કે ફિલ્મના નિર્માતાઓ પાસે તેમની માંગણી, ગીત માટે નક્કી કરેલી ફી ચૂકવાતા જ પૂરી થઈ જાય છે. ત્યાર બાદ, જો ફિલ્મ સફળ સાબિત થાય, તો ચિત્રપટ નિર્માતાનું સારું નસીબ, કે તેઓ તેમાંથી મળતી ગ્રામ્કો રોયલ્ટિને આવકારતા રહેશે.
1944માં રફી બોમ્બે આવ્યા, ભાઈઓએ ભેગા મળીને ભીંડી બજારના ગીચ વસ્તીવાળા વિસ્તારમાં દસ બાય દસની રૂમ લીધી. અહીં કવિ તનવિર નકવીએ તેમને કેટલાક ફિલ્મ નિર્માતાઓ અબ્દુલ રશિદ કારદાર, મહેબૂબ ખાન, અને અભિનેતા-દિગદર્શક નાઝિર સાથે ઓળખાણ કરાવી આપી. ચોપાટીના દરિયા કિનારે સવારના સમયે લાંબા કલાકો સુધી તેઓ રિયાઝ કરતા. શ્યામ સુંદર મુંબઈમાં હતા અને તેમણે ફરી એકવાર રફીને તક આપી- જીએમ દુર્રાની સાથે ગાંવ કી ગોરીમાં યુગલ ગીત 'અજી દિલ હો કાબુમેં તો દિલદાર કી ઐસી તૈસી.' ગાયું, જે હિન્દી ફિલ્મોમાં રફીનું પ્રથમ રિકોર્ડેડ ગીત હતું. જે બાદ તેમણે બીજા ઘણા ગીતો ગાયા.
રફીને પ્રથમ ફિલ્મફેર પુરસ્કાર ચૌદવી કા ચાંદ ફિલ્મના ટાઈટલ ગીત માટે મળ્યો હતો, રવિ એ તૈયાર કર્યું હતું. ફિલ્મ નિલ કમલ નું "બાબુલ કી દુઆએં લેતી જા" ગીત પણ રવિ દ્વારા રચાયું હતું, જે માટે રફીને રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર મળ્યો હતો. રફી આ ગીતના રેકોર્ડીંગમાં રડી પડ્યા હતા. 1977માં બીબીસી સાથેની એક મુલાકાત દરમિયાન તેમણે ખુદ આ વાત કબુલી હતી. રવિ અને રેફીએ સાથે મળીને બીજી ઘણી ફિલ્મો જેવી કે ચાઈના ટાઉન , કાજલ અને દો બદન માટે ગીતો તૈયાર કર્યા હતા.