polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
શેરીચિત્રો જોડે ડાકુનો પરિચય ૨૦૦૬માં થયો હતો અને ૨૦૦૮-૦૯ દરમિયાન તેણે આના પર કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. ડાકુએ વૈશ્વિક શેરીચિત્રોના સમૂહ 156 સાથે મુંબઈમાં એક વર્ષ કામ કર્યું. તેણે બોન્ડ અને ઝાઇન નામના કલાકારો સાથે ૨૦૦૮માં દિલ્હીમાં સહયોગ કર્યો. તેણે મુંબઈની દિવાલો પર અને ૨૦૦૮માં દિલ્હીમાં પોતાનું નામ દેવનાગરી લિપિમાં લખવાનું શરૂ કર્યું કારણ કે તે સામાન્ય લોકો જે સ્થાનિક ભાષા સમજતા હોય એમાં લોકપ્રિય થવા માગતો હતો. વસંંત ધોબલે, પોલિસ કમિશ્નરના વિરોધમાં તેણે ૨૦૧૧માં મુંબઈની દિવાલો પર ફક શબ્દ રાતોરાત ચિતરી કાઢ્યો હતો. તેણે સામાજીક પ્રશ્નો જેવાં કે ગેસના બાટલાનો ભાવવધારો, ૨૦૧૧માં થયેલી ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી ચળવળમાં આંધળો વિરોધ વગેરે વિષયો પર ચિત્રો રચ્યા.
૨૦૧૦ કોમનવેલ્થ રમતો પહેલાં તેણે દિલ્હીમાં ટ્રાફિક સંજ્ઞાઓને લોકોને સંદેશાઓ આપવા માટે ફેરવી નાખી. દિલ્હીમાં રહેલી કચરા પેટીઓને તેણે કુ ડા એટલે કે ડાકુના ઉલ્ટા નામથી રંગી કાઢી હતી. વર્ષો સુધી તેણે પોતાનું નામ વિવિધ રંગો અને રીતોમાં મુંબઈ, દિલ્હી, અમદાવાદ, વડોદરા વગેરે શહેરોમાં લખ્યા કર્યું. બીજાઓ સાથે મળીને તેણે ૨૦૦ મીટર લાંબી અને ૭ ફીટ પહોળી દિવાલ પર બુદ્ધ ઇન્ટરનેશનલ સર્કિટ પર ચિત્રો દોર્યા. આઇઆઇટી, મુંબઈમાં ટેકફેસ્ટ, ૨૦૧૧ દરમિયાન તેણે બોન્ડ સાથે મળી ૨૦૦ ચો.મીટરમાં ચિત્રો રચ્યા. ૨૦૧૪ની સામાન્ય ચૂંટણીઓ પહેલાં તેણે કોનોટ પ્લેસમાં મત દો જેવાં દ્વિ-અર્થી ચિત્રો મત આપેલી આંગળી દર્શાવતા ચિત્રો દોર્યા હતા.
ડાકુની ખરી ઓળખ છતી થઇ નથી. તેના જીવન વિશે વધુ માહિતી મળતી નથી. તે કદાચ ૧૯૮૪ની આસપાસ જન્મ્યો હોવાનું મનાય છે અને સૌરાષ્ટ્રના નાના ગામમાં પ્રારંભિક જીવન ગુજાર્યું હશે. શેરીચિત્રો શરૂ કરતાં પહેલાં તેણે જાહેરખબર બનાવતી કંપનીમાં કામ કર્યું હતું.
ભાસ્કરાચાર્ય અથવા ભાસ્કર દ્વિતિય પ્રાચીન ભારતનાં એક મહાન ગણિતજ્ઞ અને જ્યોતિષી હતા. તેના દ્વારા રચવામાં આવેલો મુખ્યગ્રંથ સિદ્ધાંત શિરોમણી છે. જેમાં લીલાવતી, બીજગણિત, ગ્રહગણિત અને ગોલાધ્યાય નામના ચાર ભાગો છે. આ ચારેય ભાગ ક્રમશઃ અંકગણિત, બીજગણિત, ગ્રહો સબંધિત ગતિ તથા ગોલ સબંધિત છે. આધુનિક યુગમાં પૃથ્વીની ગુરુત્વાકર્ષણ શક્તિ ની શોધ કરવાનું શ્રેય ન્યૂટનને આપવામાં આવે છે, પણ ગુરુત્વાકર્ષણનું રહસ્ય ન્યૂટનના જન્મની કેટલીએ સદીઓ પહેલા ભાસ્કરાચાર્યે ઊજાગર કર્યું હતું. ભાસ્કરાચાર્યે પોતાના સિદ્ધાંત શિરોમણી ગ્રંથમાં પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણના વિષય પર લખ્યું છે કે, 'પૃથ્વી આકાશીય પદાર્થોને વિશિષ્ટ શક્તિથી પોતાની તરફ ખેંચે છે. આ કારણથી આકાશીય પિંડ પૃથ્વી પર પડે છે.' તેમણે કારણકૌતુહલ નામના એક અન્ય ગ્રંથની પણ રચના કરી હતી. તે એ સમયના સુપ્રસિદ્ધ ગણિતજ્ઞ હતા. તેમને મધ્યકાલીન ભારતના મહાન ગણિતજ્ઞ માનવામાં આવે છે. એક કથન અનુસાર તેઓ ઉજ્જૈન વેધશાળાનાં અધ્યક્ષ પણ હતાં.
બીજગણિતમાં ભાસ્કરાચાર્ય બ્રહ્મગુપ્તને પોતાના ગુરુ માનતા હતા અને તેમણે બ્રહ્મગૌપ્તના કામને આગળ વધાર્યું હતું. બીજગણિતના કોયડાઓને સુલઝાવવા માટે તેમણે ચક્રવાલની તરકીબ અજમાવી. તે એમનું એક મહત્વપૂર્ણ યોગદાન છે. છ સદીઓ પછી પણ યુરોપિયન ગણિતજ્ઞો જેવા કે ગેલેલિયો, લુઅર અને લગરાંજે આ તરકીબની ફરીથી શોધ કરી અને 'ઇનવર્સ સાયક્લિક' તરીકે ઓળખાવી. કોઇપણ ગોળાર્ધનું ક્ષેત્ર અને આયતન નક્કી કરવા માટેનું પ્રથમ વર્ણન પણ તેમના પુસૂતકમાં જોવા મળે છે. તેમાં ત્રિકોણમિતિના કેટલાક મહત્વપૂર્ણ સૂત્રો, પ્રમેય અને ક્રમચયનું વર્ણન જોવા મળે છે.
આ પૈકીના પ્રથમ બે સ્વતંત્ર ગ્રંથો છે અને અંતિમ બે ભાગો સિદ્ધાત શિરોમણીના નામથી પ્રસિદ્ધ છે. આ ઉપરાંત કારણકુતૂહલ, વાસનાભાષ્ય તથા ભાસ્કર વ્યવહાર અને ભાસૂકર વિવાહ નામનાં બે લઘુગ્રંથો પણ તેમણે લખ્યા છે. સર્વપ્રથમ તેમણે જ અંકગણિતીય ક્રિયાઓનો અપ્રમેય રાશિઓમાં પ્રયોગ કર્યો. ગણિતને તેમની સર્વોત્તમ દેનરુપે ચક્રિય વિધિ દ્વારા આવિષ્કૃત, અનિશ્વિત અને વર્ગ સમીકરણના અનેક ઉકેલો આપ્યા. ભાસ્કરાચાર્યના ગ્રંથોની મુખ્ય વિશેષતાઓમાં ત્રિપ્રશ્નાધિકારની નવી નીતિઓ, ઉદયાંતર કાળનું સ્પષ્ટ વિવેચન વગેરે છે.
ભાસ્કરાચાર્યનું સર્જન ભારત અને સમગ્ર માનવજાતિ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણવામાં આવે છે. ભાસ્કરાચાર્ય પ્રથમ એવા ગણિતજ્ઞ હતા કે જેમણે તે સમયે પૂર્ણ આત્મવિશ્વાસ સાથે કહ્યું હતું કે કોઇ સંખ્યાને જ્યારે શૂન્યથી વિભક્ત કરવામાં આવે છે ત્યારે તે અનંત થઇ જાય છે. કોઇ સંખ્યે અને અનંતની જોડ પણ અનંત હોય છે.
ભાસ્કરાચાર્યને અવકલ ગણિતના સંસ્થાપક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેમણે આની અવધારણા આઇઝેક ન્યૂટન અને ગોટફ્રાઇડ લૈબ્નીજથી કેટલીએ સદીઓ પૂર્વે કરી હતી. આ બન્ને યુરોપિય ગણિતજ્ઞોને પશ્વિમમાં આ વિષયના સંસ્થાપક માનવામાં આવઃ છે. તેને પ્રવર્તમાન સમયમાં અવકલ ગુણાંક અને રોલ્સના પ્રમેય તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેમનો જન્મ ઇ.સ. ૧૧૧૪માં મહારાષ્ટ્રમાં સહ્યાદ્રિ પર્વતમાળા નજીક આવેલા પાટણ ગામમાં થયો હતો. તેમને ગણિતનું જ્ઞાન તેમના ૠષિતુલ્ય પિતા પાસેથી પ્રાપ્ત થયું હતું. પાછળથી બ્રહ્મગુપ્તના પુસ્તકોમાંથી પણ પ્રેરણા મેળવી હતી. તેમનું સમગ્ર જીવન ગણિત માટે સમર્પિત હતું.
ખગોળવિદ્દના રુપમાં ભાસ્કરાચાર્ય પોતાની તાત્કાલિક ગતિની અવધારણા માટે પ્રસિદ્ધ છે. તેનાથી ખગોળ વેજ્ઞાનિકોને ગ્રહોના સ્થાનની પરખ કરવામાં મદદ મળે છે.
ભાસ્કરાચાર્યને અનંત અને કલનના કેટલાક સૂત્રોનું પણ જ્ઞાન હતું. આ ઉષરાંત તેમણે તાત્કાલિક ગતિનાં સિદ્ધાંતરુપે પ્રતિપાદિત કર્યું કે:
એક પ્રચલિત રીત મુજબ પ્રથમ બે પગની વચ્ચે એક ફૂટ જેટલી જગ્યા રહે એ રીતે ઊભા રહો. ત્યારબાદ સહેજ વાંકા નમીને ધુંટણમાંથી પગને વાળીને ખુરશી પર બેઠા હો ત્યારે જે સ્થિતિ હોય એ રીતે હવામાં ઊભા રહો. બંને ખભા અને છાતી ટટ્ટાર, વિકસેલા અને આગળ તરફ રાખવા. હવે ઊંડો શ્વાસ લો અને તેને નાસિકા વાટે સહજ રીતે બહાર કાઢો. શ્વાસ બહાર કાઢ્યા બાદ ફરીથી શ્વાસ અંદર ભરવાના બદલે તેને બહાર જ રોકી રાખવો અને એ સ્થિતિમાં-શ્વાસ બહાર રોકી રાખીને-જ્યાં સુધી રહી શકાય ત્યાં સુધી રહેવા માટે પ્રયત્ન કરવો. સાથે સાથે નાભિના ઉપરના તથા નીચેના પેટના ભાગને બરડાને અડી જાય એવી રીતે સહેજ બળપૂર્વક અંદર અને ઉર્ધ્વ તરફ ખેંચો. ઉરોદરપટલના સ્નાયુઓ આ રીતે અંદર ખેંચવાથી અંતર્ગોળ ખાડા જેવું પેટ પર દેખાશે અને પેટ જાણે કરોડરજ્જુને અડી જવા અંદરની તરફ ગયું હોય એવું અનુભવાશે. આને ઉડ્ડિયાન બંધ કર્યો એમ કહેવાય છે.
સંસ્કૃતમાં ઉડ્ડિયાન શબ્દનો અર્થ ઊડવું કે ઉર્ધ્વ ગમન એવો થાય છે. બંધની આ પ્રક્રિયામાં પેઢાંના સ્નાયુઓને એકસાથે અંદરની તરફ અને ઉપરની દિશામાં ખેંચવામાં આવે છે. એથી આ બંધને ઉડ્ડિયાન બંધ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ઉડ્ડિયાન બંધ એ ભારતની પ્રાચીન યોગવિદ્યાનો એક ભાગ છે. ઉડ્ડિયાન બંધનો રોજ નિયમિત અભ્યાસ કરવામાં આવે તો લાંબા સમય સુધી યુવાન રહી શકાય છે અને વૃદ્ધ પણ પુન: યુવાન જેવી સ્ફુર્તિ પ્રાપ્ત કરી શકે છે.
સામાન્ય રીતે મોટા ભાગના અભ્યાસુઓ દ્વારા ઉભડક બેસીને આ બંધ કરવામાં આવે છે. જો કે સુતા સુતા કે શીર્ષાસન દરમ્યાન પણ આ બંધ કરી શકાય છે. ઊભા રહીને પણ થઈ શકે છે.
ત્યારબાદ તેમણે ગદ્ય પર ધ્યાન આપ્યું અને કેટલાંક વર્ષો સુધી સાહિત્યનાં પ્રકાશનોમાં વિવેચક તરીકે કામ કર્યું. તેઓ પોતાની અનોખી વિવેચન શૈલીને કારણે ખ્યાતિ પામ્યા. આ દરમિયાન તેઓ બાલ્ટીમોર, ફિલાડેલ્ફિયા અને ન્યૂ યોર્ક વચ્ચે ઘણું ફર્યા. ૧૮૩૫માં તેમનાં લગ્ન દૂરની સંબંધી એવી ૧૩ વર્ષની વર્જિનિયા ક્લેમ સાથે થયા, પરંતુ કેટલાંક વર્ષો બાદ તેનું ક્ષય રોગને કારણે મૃત્યુ થયું. જાન્યુઆરી ૧૮૪૫માં તેમણે ધ રેવન નામની કવિતા પ્રકાશિત કરી, જે અત્યંત લોકપ્રિય બની. તેમણે પોતાનું પ્રકાશન ધ પેન્ન પ્રકાશિત કરવાની તૈયારી કરી, પરંતુ એ પહેલાં જ તેમનું મૃત્યુ થયું. તેમનું મૃત્યુ બાલ્ટીમોરમાં ૪૦ વર્ષની વયે થયું, પરંતુ મૃત્યુનું કારણ હજી સુધી ખબર પડી નથી. તેમનું મૃત્યુ દારૂના સેવન, મસ્તિકનાં સોજાં, નશીલી દવાઓ, હ્દય રોગથી લઇને ક્ષય કે હડકવાને કારણ થયેલું હોવું જોઇએ એવી અટકળો લગાવવામાં ઈતિહાસકારો દ્વારા લગાવવામાં આવી છે.
તેમનો જન્મ બોસ્ટન, મેસેચ્યુસિટસમાં થયો હતો. એડગર નાની ઉંમરમાં જ અનાથ થઇ ગયા હતા જ્યારે તેમના પિતા કુટુંબ છોડીને ચાલી ગયા અને તેમની માતા થોડા સમયમાં મૃત્યુ પામી. તેમનું પાલન-પોષણ વર્જિનિયાના જોન અને ફ્રાંસિસ એલને કર્યું, પરંતુ તેમણે ક્યારેય એડગરને દત્તક લીધા નહી. તેમણે વર્જિનિયા યુનિવર્સિટીમાં એક ૬ માસના સત્રનું શિક્ષણ લીધું પરંતુ પૈસાના અભાવે ભણતર અધૂરું છોડવું પડ્યું અને સૈન્યમાં ભરતી થયા. કેડેટની પરીક્ષા પાસ ન કરવાને કારણે તેમણે સૈન્ય પણ છોડવું પડ્યું. તેઓ કુટુંબથી અલગ થયા અને લેખક તરીકે જીવનની શરૂઆત કરી. ૧૮૨૭માં તેમની પ્રથમ રચના, તૈમૂરલંગ અને અન્ય કવિતાઓ , પ્રકાશિત થઇ. જેમાં તેમણે તેમના નામની જગ્યાએ એ બોસ્ટેનિયન લખ્યું હતું.
એડગર ઍલન પો અમેરિકન રોમાંચવાદના કવિ, લેખક, સંપાદક અને વિવેચક હતા. તેઓ પોતાની રહસ્ય અને ભયાવહ વાર્તાઓ માટે જાણીતાં છે. તેમણે જાસૂસી વાર્તાઓની શરૂઆત કરી અને વૈજ્ઞાનિક વાર્તાઓને ઉત્તેજન આપ્યું હતું. તેઓ પહેલાં અમેરિકન લેખક હતાં જેમણે માત્ર લેખન દ્વારા જ ગુજારો કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પરતું તેમણે હંમેશા ગરીબી અને મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.
૧૯૭૫માં તેમણે હિંદી, ગુજરાતી અને અંગ્રેજી નાટકો માટે સંગીત આપવાનું શરૂ કર્યું. ચાર વર્ષ પછી તેઓ તેમના મિત્રો દ્વારા ફિલ્મ એન્ડ ટેલિવિઝન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ઇન્ડિયા ના સંપર્કમાં આવ્યા. તેમણે કેતન મહેતાના ચલચિત્ર હોલી, માયા મેમસાબ માં સંગીત આપ્યું અને ગુજરાતી ચલચિત્ર હું હુંશી હુંશીલાલ માં પણ સંગીત આપ્યું. તેમણે યુનિક આઇડેન્ટિફિકેશન નંબર પ્રકલ્પની જાહેરાત "યે હે મેરી પહેચાન"નું સંગીત બનાવ્યું છે.
રજત ધોળકિયા ભારતીય સંગીત રચનાકાર છે જેઓ ફિરાક , મિર્ચ મસાલા અને હોલી જેવા ચલચિત્રોમાં સંગીત આપવા માટે જાણીતા બન્યા છે. તેમને બોલીવુડમાં છત્તિસગઢી સંગીત રજૂ કરવા માટેનો શ્રેય અપાય છે, અને તેમને શ્રેષ્ઠ સંગીત દિગ્દર્શક માટે ૧૯૯૧નો રાષ્ટ્રિય ફિલ્મ એવોર્ડ મળેલ છે.
આત્મા સંસ્કૃત શબ્દ ्् પરથી ઉદ્દભવેલો શબ્દ છે. જેનો અર્થ સ્વ, પોતે એવો થાય છે. ભારતીય દર્શનશાસ્ત્રોમાં આત્મા વિશે ઘણું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે તે મુજબ કોઇ પણ જીવાત્માનું સાચું સ્વરુપ તે શરીર નહિં પણ અંદર રહેલો આત્મા છે. આત્માને અનુભવગમ્ય કહ્યો છે અને તેનો પૂર્ણ રીતે અનુભવ કરી શકાય છે જેને આત્મસાક્ષાત્કાર કહેવામાં આવે છે. આ માટે યોગ, ભક્તિ, જ્ઞાન જેવાં માર્ગો અને તેની પદ્ધતિ પણ બતાવવામાં આવી છે. ભારતમાં અનેક આત્મસાક્ષાતકારી સંતો, યોગીઓ થયાં છે અને હાલમાં પણ છે.
મહાભારતના કથાનક મુજબ પાંડવોએ કેટલાક વર્ષો ગુપ્તસ્થળે વસવાટ કર્યો હતો. તે સ્થળ આરા હોવાનું માનવામાં આવે છે. જનરલ કનિંધમના કથનાનુસાર યુવાનચાંગ દ્વારા ઉલ્લેખિત વાર્તાનો સંબંધ, જેમાં અશોકે દાનવો બોદ્ધ થવાના સંસ્મરણમાં બૌદ્ધસ્તૂપની સ્થાપના કરી હતી તે આ સ્થાન છે. આરા નજીક આવેલા મસાર ગામમાંથી પ્રાપ્ત જૈન અભિલેખોમાં ઉલ્લેખિત આરામનગર એ પણ આ જ શહેર હોવાનું માનવામાં આવે છે. સ્કંદપુરાણમાં સત્યનારાયણ કથામાં રાજા મયુરધ્વજનો ઉલ્લેખ છે તેનો સંબંધ આ નગર સાથે હોવાનું માનવામાં આવે છે. બુકાનના મત મુજબ ભૌગોલિક કારણથી શહેરનું નામ આરા પડ્યું છે. ગંગાની દક્ષિણે ઊંચા સ્થાન પર હોવાના કારણે અર્થાત ત્યાંની સ્થાનિક ભાષાના પ્રચલિત શબ્દો મુજબ આડ અથવા અરારમાં હોવાના કારણે તેનું નામ આરા પડ્યું છે. ઇ.સ. ૧૮૫૭ના ભારતીય સંગ્રામમાં સેનાની બાબુ કુંવરસિંહનું કાર્યસ્થળ આ શહેર હતું. આરા સ્થિત 'ધ લીટલ હાઉસ' એક એવું સ્થળ છે કે જેની રક્ષા અંગ્રેજોએ ૧૮૫૭ના વિપ્લવમાં બાબુ કુમારસિંહ સાથે લડીને કરી હતી. આરા ૧૯૭૧ સુધી શાહાબાદ સંસદીય મતક્ષેત્રથી ઓળખાતું હતું. ૧૯૭૭માં અલગ આરા સંસદીય મતક્ષેત્રને માન્યતા મળી હતી.
આરા નગરપાલિકા ધરાવતું એક શહેર છે. જે ભારત દેશના બિહાર રાજ્યના ભોજપુર જિલ્લામાં સ્થિત છે. શહેરનું નામ પ્રાચીન આરણ્ય દેવી મંદિર પરથી આરા પડ્યું છે. શહેર જિલ્લાનું મુખ્યાલય છે. તે બિહારની રાજધાની પટનાથી ૫૫ કિ.મી.ના અંતરે આવેલું છે. દેશના બીજા ભાગો સાથે રેલ્વે અને સડક માર્ગથી જોડાયેલું છે. આ નગર વારાણસીથી ૧૩૬ માઇલ પૂર્વ-ઉત્તર-પૂર્વ, પટનાથી પશ્વિમે ૩૭ માઇલ, ગંગા નદીથી ૧૪ માઇલ અને સોન નદીથી ૮ માઇલ દૂર છે. આ પૂર્વ રેલવેની મુખ્ય શાખા અને આરા-સાસારામ રેલવે લાઇનનું મુખ્ય જંક્શન છે. ડિહરીથી નીકળતી સોનની પૂર્વી નહેરની મુખ્ય શાખા 'આરા નહેર' પણ અહીંથી નીકળે છે. આરાને ઇ.સ. ૧૯૬૫માં નખરપાલિકાનો દરજ્જો મળ્યો હતો.
આરા સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓનું મુખ્ય કેન્દ્ર રહ્યું છે. આરામાં કેટલીએ એવી સંસ્થાઓ છે જે સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોની સાથે-સાથે લોકોનું મનોરંજન અને શિક્ષણની સાથે સામાજિક કુરિવાજો પ્રત્યે લોકોને જાગૃત કરવાનું પણ કામ છે. આવી સંસ્થાઓમાં યુવાનીતિ, દ્રષ્ટિકોણ, કમાયની, ભૂમિકા, અભિનવ, રંગભૂમિ વગેરે મુખ્ય છે.
ગંગા અને સોન નદીની ફળદ્રુપ જમીન પર સ્થિત હોવાના કારણે અહીં મુખ્ય વ્યાપારી ક્ષેત્ર અને વિતરણકેન્દ્ર પણ છે. રેલમાર્ગ અને પાકી સડકો દ્વારા આ શહેર પટના, વારાણસી, સાસારામ સાથે સીધું જોડાયેલું છે. વારંવાર સોન નદીના પૂરના કારણે શહેરમાં નુકસાન થાય છે.
આરા અતિપ્રાચીન નગર છે. પૂર્વે અહીં મયુરધ્વજ નામનો રાજા શાસન કરતો હતો. મહાભારત કાળના અવશેષો અહીં વિખરાયેલા પડ્યા છે. 'અરણ્ય ક્ષેત્ર'ના નામથી પણ જાણીતું હતું. કહેવાય છે કે આરાનું પ્રાચીન નામ આરામનગર પણ હતુ.
રાજપૂતાના રાઇફલ્સનું નામ હિંદુ રાજપૂત કોમ પરથી લેવામાં આવ્યું છે અને રાજપૂતાના એ રાજસ્થાનનું જૂનું નામ છે. તે સંસ્કૃત શબ્દ રાજપૂત્રા એટલે કે રાજાનો પુત્ર પરથી આધારિત છે. રાજપૂતાના વિસ્તાર હાલના રાજસ્થાન વિસ્તાર સાથે ગણી શકાય તેવો ઐતિહાસિક પ્રદેશ છે. તેનો અર્થ રાજપૂતોની ભૂમિ એવો થાય છે. ૭મી અને ૧૩મી સદી વચ્ચે અહિં રાજપૂતો કુળોએ સામ્રાજ્ય સ્થાપિત કર્યું હતું. તેઓ શરૂઆતના મુસ્લિમ હુમલાખોરો સામે સંઘર્ષમાં ઉતર્યા હતા. ૧૬મી સદીની શરૂઆતે રાજપૂતો તેમના સર્વોચ્ચ સામ્રાજ્યકાળમાંથી પસાર થઈ રહ્યા હતા. પરંતુ ૧૫૬૮માં મુઘલ સમ્રાટ અકબર ચિત્તોડગઢનો કિલ્લો કબ્જે કરવામાં સફળ થયા. મુઘલોએ રાજપૂતાનામાં અજમેર ખાતે પોતાની રાજધાની સ્થાપી અને ત્યાંથી તેઓ ૧૮મી સદીની શરુઆત સુધી રાજપૂતાના પર શાશન કરતા રહ્યા. ૧૭૫૦ થી ૧૮૧૮ સુધી મરાઠા સરદારો આ વિસ્તારમાં નાના રજવાડાં ધરાવતા હતા. બાદમાં તે અંગ્રેજોના કબ્જામાં આવી ગયું. અંગ્રેજોના સમયમાં ૨૦ કરતાં વધુ રજવાડાં આ વિસ્તારમાં હતાં જેમાં મુખ્યત્વે બિકાનેર, જયપુર, જોધપુર, ઉદયપુર અને અજમેર હતા. ૧૯૪૭માં આમાંના મોટાભાગના રજવાડાં ભારત સાથે જોડાઈ ગયાં.
આ રાજપૂતાના વિસ્તાર હાલમાં રાજસ્થાન તથા ગુજરાત અને મધ્ય પ્રદેશનો કેટલોક નાનો વિસ્તારમાં વહેંચાયેલ છે. દક્ષિણમાં અરવલ્લીની ગિરિમાળા, ઉત્તરે મુખ્યત્તે થાર રણપ્રદેશ અને દક્ષિણ-પૂર્વનો ફળદ્રુપ વિસ્તાર ધરાવે છે. રેજિમેન્ટમાં સૈનિકો મુખ્યત્વે સમગ્ર રાજસ્થાનમાંથી કોઈપણ રાજપૂત ઉપરાંત, મધ્ય પ્રદેશના મન્દાસુર, નિમચ અને શેઓપુર જિલ્લામાંથી લેવામાં આવે છે. તેને મુખ્યત્ત્વે ભારતીય સેનામાં રાજસ્થાનની પાયદળ બ્રિગેડ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જોકે નામમાં સમાનતા ધરાવતી રાજપૂત રેજિમેન્ટ હરિયાણા તેમજ પશ્વિમ ઉત્તર પ્રદેશમાંથી સૈનિકોની ભરતી કરે છે.
૧૮૧૭માં ખડકીની લડાઈમાં ૪થી પલટણ મરાઠાઓ સામે યુદ્ધમાં ઉતરી અને ખડકી યુદ્ધ સન્માન મેળવ્યું. ૧૮૫૬-૫૭માં ૧લી, ૨જી અને ૪થી પલટણે પર્શિયા ખાતે યુદ્ધમાં ભાગ લીધો. ૧૮૫૬માં રેશીરનો કિલ્લો કબ્જે કરવા માટે ૨જી પલટણને વિક્ટૉરીયા ક્રોસ એનાયત કરાયો જે બ્રિટિશ અધિકારી હતો અને આ ઉપરાંત સુબેદાર મેજર મોહમ્મદ શરીફ અને સુબેદારા પીર ભટ્ટને પણ આપવા ભલામણ કરાઈ પરંતુ ભારતીયોને આ પુરસ્કાર આપવાની પ્રથા શરૂ ન થઈ હોવાથી નકારવામાં આવ્યો.
૧૯૪૯માં રેજિમેન્ટની પ્રથમ પલટણને બ્રિગેડ ઑફ ગાર્ડઝ ખાતે બદલવામાં આવી જ્યાં તે ૩જી પલટણ તરીકે જોડાઈ.
પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં રેજિમેન્ટએ ફ્રાન્સથી લઈ અને પેલેસ્ટાઈન સુધી યુદ્ધમાં ભાગ લીધો. ૫મી પલટણ તમામ યુદ્ધક્ષેત્રોમાં સામેલ હતી. તે જેરુસેલમ કબ્જે કરવાની કૂચમાં હરિફ જર્મની અને તુર્કીની સેનાને હંફાવી અને શહેર કબ્જે કરવામાં સફળ રહી હતી.
દ્વીતીય વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન રેજિમેન્ટને ૧૩ પલટણો સામેલ કરી અને વિસ્તારવામાં આવી. તેણે મધ્ય પૂર્વ, બર્મા અને મલાયા ખાતે લડાઈમાં ભાગ લીધો. ૪થી પલટણને બે વિક્ટોરીયા ક્રોસ પણ એનાયત કરાયા.
૨૦૧૫માં ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા મેક ઇન ઇન્ડિયા પ્રોજેક્ટ હેઠળ ભારતને યુદ્ધજહાજોના નિર્માણમાં એશિયાનું હબ બનાવવા માટે પીપાવાવ શીપયાર્ડની પસંદગી કરવામાં આવી હતી. મૂળ ગુજરાતી એવા ભારતના ટોચના ઉદ્યોગપતિ અનિલ અંબાણીએ પીપાવાવ શીપયાર્ડમાં રોકાણ કર્યું. ૫ માર્ચ ૨૦૧૫ના રિલાયન્સ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર લિ. દ્વારા $૧૩૦ મિલિયન ડોલરના જંગી રોકાણ માટેના કરાર કરાયા. રિલાયન્સ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર લિ. એ પીપાવાવ શીપયાર્ડનું સુકાન સંભાળતા અનિલ અંબાણી તેના નવા ચેરમેન બન્યા અને કંપનીનું નામ બદલીને નવું નામ રિલાયન્સ ડિફેન્સ એન્ડ એન્જિનિયરીંગ કંપની નોંધાવવામાં આવ્યું છે.
નિખિલ ગાંધી અને ભાવેશ ગાંધીના સ્કિલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર દ્વારા દ્વારા સ્થાપિત અને વિકસિત આ શિપયાર્ડનો પીપાવાવ ખાતે ૨૦૦૭માં પ્રારંભ થયો હતો. ૨૦૦૮ પછી કંપનીમાં અન્ય લોકોએ તથા અન્ય બિનભારતીય સંસ્થાઓએ પણ રોકાણ કરતાં કંપની પાસે રોકાણમાં વધારો થયો હતો. ૨૦૦૯માં કંપની બોમ્બે સ્ટોક એક્સચેન્જ અને નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જનઝ મારફતે પબ્લિક ઈસ્યુ બહાર પાડીને જાહેર સાહસ તરીકે બજારમાં આવી હતી તથા તેનું નામ બદલીને પીપાવાવ ડિફેન્સ એન્ડ ઑફશોર એન્જીનીયરીંગ કંપની કરવામાં આવ્યું હતું. ભારતના પૂર્વ પ્રધાનમંત્રી મનમોહન સિંહ દ્વારા આ શિપયાર્ડ દેશને અર્પણ કરાયું હતું.
પીપાવાવ શીપયાર્ડ એ આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાએ જથ્થાબંધ સામાનના પરિવહન માટેના જહાજોનું નિર્માણ અને ઑફશોર રિગ સમારકામ કરતી સંસ્થા છે જે યુદ્ધજહાજો, સબમરીન વગેરે બનાવવામાં પણ સક્ષમ છે. અહીં ભારતનો સૌથી મોટો ડ્રાય ડૉક, ૬૦૦ ટન ક્ષમતા ધરાવતી બે વિશાળ ક્રેન તથા વિશાળ અને આધુનિક ફેબ્રિકેશન સુવિધા છે. આ શીપયાર્ડ ગુજરાતમાં અમરેલી જિલ્લામાં પીપાવાવ ખાતે આવેલું છે. તેનું સંચાલન અનિલ અંબાણી ગૃપના નેજા હેઠળના રિલાયન્સ ડિફેન્સ એન્ડ એન્જિનિયરીંગ કંપની દ્વારા કરવામાં આવે છે જેનું હેડ ક્વાર્ટર મુંબઈ ખાતે આવેલું છે.
પીપાવાવ શીપયાર્ડ ભારતની ખાનગી ક્ષેત્રની પ્રથમ કંપની બની છે જે ભારતીય નેવી માટે યુદ્ધજહાજો, સબમરીન વગેરે બનાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. ભારતીય નેવી માટે યુદ્ધજહાજો અને અન્ય વિકલ્પોની જરૂરિયાતો પૂરી પાડવા સક્ષમ ભારતની અગ્રગણ્ય કંપની છે. અહીં ખાનગી ક્ષેત્ર માટે જથ્થાબંધ માલની હેરફેર માટેના પોસ્ટ પનામેક્સ વ્યાપારિક જહાજો સતત બની રહ્યાં છે. ભૂમિગત તેલની શોધ માટે વપરાતી ઑફશોર સુવિધા - રિગનું અહીં સમારકામ સફળતાપૂર્વક થઈ રહ્યું છે. ઉપરાંત અહીં ઑફશૉર સપ્લાય માટેના જહાજો પણ બની રહ્યાં છે.
યક્ષ એ શબ્દનો કાળક્રમે અપભ્રંશ થઈ જખ શબ્દ બન્યો. આ જખોનું ઉદ્ગમ અજ્ઞાત છે પણ તેમની એક ઐતિહાસિક પાત્ર તરીકે ગણના થાય છે. તેઓનું વર્ણન ગોરા, સુંદર અને ઘોડા પર સવાર એવા દૈવી કે અલૌકિક પુરુષો તરીકે કરવામાં આવે છે. પ્રચલિત મતો અનુસર જખો હિંદુ અથવા આરબ મૂળના હતા. જખોની ભક્ત એવી સાંઘાર જાતિના લોકોના રીતિરિવાજો હિંદુ અને મુસલમાન ધર્મના મિશ્રણ જેવા હોય છે. પશ્ચિમેથી આવેલા ગોરા ઘોડેસવારો એવું પરંપારિક લોકવર્ણન અને એમને લાગતા પુરાવા દરિયા કિનારાના સ્થાને મળ્યા હોવાથી એવું માનવામાં આવે છે કે તેઓ સમુદ્ર માર્ગે આવ્યા હોવા જોઈએ. આ કારણે જખો ગ્રીક, શક કે શ્વેત હુણ કુળના હોવાની શક્યતા નથી, કારણ કે તે સર્વે જમીન માર્ગે આવ્યા હતાં. તેમને બાદ કરતાં ભારતમાં બહારથી આવનારા લોકોમાં રોમનો , પર્શિયનો અને આરબો બાકી રહ્યાં. તેમાંથી રોમનોને સરળતાથી બાદ કરી શકાય છે કેમકે તેઓએ કચ્છ ઉપર હુમલો કર્યો હોવાની વાત શંકાસ્પદ અને તે સમયે તેઓ ઘોડા લાવ્યાં હોય તે વાત પણ શક્ય લાગતી નથી.
ઘણી વખત તેમની ગોરી ત્વચાને કારણે તેમને યુરોપિયન પણ માનવામાં આવે છે. રશબ્રુક વિલિયમ નામના અંગ્રેજ ઇતિહાસકારે "બ્લેક હીલ્સ ઑફ કચ્છ" નામના તેમના પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે જખો જરથોસ્તી એટલે કે પારસી હોઇ શકે. પર્શિયા છોડી ભાગતાં તેમનું વહાણ કચ્છ નજીક ભાગી ગયેલું હોવાનો તેમનો મત છે. એક અન્ય મત પ્રમાણે જખો બાયઝૅન્ટાઈન (ઉત્તર આફ્રિકા અને દક્ષિણ યુરોપના ક્ષેત્રમાં ફેલાયેલું સામ્રાજ્ય) કે એસ્સિરિયા ના હોઈ શકે. પર્શિયાના ઈરાનશાહી રાજાઓને ઈઝરાયલના જેકોબાઇટ લોકો કે નેસ્ટોરીયન લોકો સાથે સંબંધ હતો જેથી તેઓ પણ કચ્છમાં ઉતરી આવ્યા હોઈ શકે.
તેઓ આરબ હોવાની શક્યતા ઓછી છે. આરબ લોકો કચ્છની જનતાને ગોરા નહી પણ રાતા લાગ્યા હોત. વળી આરબોએ સિંધ અને પશ્ચિમ ભારત પર કરેલા આક્રમણોને કારણે આરબો ખૂબ જાણીતા હતા અને તેઓ દંતકથાના વીર નાયક તરીકે સ્વીકારાયા ન હોત. આથી એવો મત છે કે આ યક્ષો, મોટે ભાગે પર્શિયાના લોકો હતા. છઠ્ઠી સદી દરમ્યાન હિન્દ મહાસાગરમાં પર્શિયા મુખ્ય દરિયાખેડુ દેશ હતો. તેઓએ સિંધુના નીચલા ક્ષેત્ર પર જીત પણ મેળવી હતી પરંતુ સ્થાનિક રાજાએ ખંડણી આપવાનું કબુલ કરતા તેઓ અહીં સ્થાયી થયા નહીં અને ચાલ્યા ગયાં. ૧૮૩૦માં મંજલ ખાતે મળેલા કુશાન સિક્કાઓ પરથી તેઓ ઈરાની-પર્શિયન મૂળના વાતને સમર્થન મળે છે.
બીજી કથા અનુસાર, આઠમી સદીમાં, પુંવર રાજા સંઘાર જાતિના લોકો પર દમન કરતો હતો. તેમણે જખોની મદદ માંગી. પરિણામે બોંતેર જખો આવ્યા અને તેમણે પુંવર્ણોગઢથી ૩ માઈલ દૂર આવેલી ટેકરીમાં પડાવ નાખ્યો અને પુંવર્ણોગઢ અને પુંવરનો નાશ કર્યો. સંઘાર લોકોએ જખોના સરદાર કકડ ના સન્માનમાં તે ટેકરીને કકડગઢ કે કકડભીટ નામ આપ્યું. તેમને આ ગોરા ઘોડેસવાર લડવૈયાઓ દૈવી યક્ષ સમાન લાગતાં હતાં આથી તેમને યક્ષ કહ્યા જેનું અપભ્રંશ પછીથી જખ થયું. તેમના માનમાં સંઘાર લોકોએ ૭૨ ઘોડેસવારોની મૂર્તિ દક્ષિણા દિશા સામે મુકી, તેને પુંવર્ણોગઢમાં એક ઓટલા પર સ્થાપી અને ત્યાં વાર્ષિક મેળો શરૂ કર્યો.
જખ બોંતેરાના મૂળ વતન વિષે કોઈ માહિતી ચોક્કસ મળતી નથી. કથાઓ અનુસાર તેમનું જહાજ દરિયામાં તૂટી પડતા તેઓ કચ્છને કિનારે આવ્યા હતાં. તેઓ જે સ્થળે ઉતર્યા ત્યાં આજે જખૌ બંદર છે. વર્ણન અનુસાર તેઓ ઊંચા, ગોરા, આધુનિક સંસ્કૃતિમાંથી આવેલ હતા. તેઓની કુલ સંખ્યા ૭૨ હતી જે પૈકી ઓછામાં ઓછી એક સ્ત્રી હતી.
અન્ય કથા અનુસાર તેઓ પરોપકારી વ્યક્તિઓ હતાં તેઓ ઘોડા પર પ્રવાસ કરતાં, ગરીબોની સેવા કરતાં અને તેમને ઈશ્વરીય દૂત માનવામાં આવતા. તેઓ લોકોમાં ખૂબ પ્રિય હોવાથી પુંવરને તે પસંદ ન હતાં અને પુંવરે તેમને મારી નખાવ્યા. તેમના બલિદાનની યાદમાં લોકોએ કકડભીટમાં મંદિર ઊભું કર્યું.
આજુબાજુની ટેકરીઓના નામ જખો સામે તેમને ધ્રુજારી અનુસાર રાખવામાં આવ્યા છે જેમ કે, નાનાઓ , ધ્રબવો , લાખડિયો , અધો ચીની વગેરે. તેમાંની એક ટેકરી કકડભીટ કે કકડભટ તરીકે ઓળખાય જે ૭૨ પૈકી સૌથી નાના જખનું નામ હતું.
દંતકથાઓ જખ બોંતેરાને પુંવર અથવા પુંવર્ણોગઢ સાથે જોડે છે. આ ગઢના અવશેષો આજે પણ કચ્છ જિલ્લાનાં મંજલ ગામની ઈશાન દિશામાં બે માઈલ પર આવેલા છે.
કચ્છ રજવાડાના રાવ દેશળજી દ્વિતીયના રાજકવિ હમીરજી ગઢવીએ ૧૮મી સદીમાં લંકી ટેકરી પર જખોના નામ શોધી કાઢ્યા હતાં. તે આ મુજબ છે:
જખ બોંતેરા, જખદાદા, જખ બૌંતેરા, ૭૨ યક્ષ કે બોંતેર યક્ષ એ ગુજરાતના કચ્છ વિસ્તારમાં વિસ્તૃત રૂપે પૂજાતા લૌકિક દેવ છે.
આ સ્મારકના ત્રણ ભાગ હોય છે; ટોચનો ભાગ વિવિધ પ્રકારના પ્રતિકો, મધ્યમાં પાળિયો જેના માટે બંધાયો છે તે વ્યક્તિ અને તળિયે લખાણમાં નામ, સ્થળ, ઘટના અને સમય સાથે કેટલીક વધુ માહિતી ધરાવે છે. ટોચ પરના પ્રતીકોમાં હંમેશા શાશ્વત કીર્તિના પ્રતીક રૂપે સૂર્ય અને ચંદ્ર હોય છે. ૧૭મી સદી પછી બાંધવામાં આવેલા પાળિયાઓમાં સ્વસ્તિક અને દીપક અને અન્ય નાના શણગાર પશ્ચાદ્‌ભૂમાં કરેલ હોય છે. મધ્ય ભાગમાં માનવ આકૃતિ સાથે વિવિધ શસ્ત્રો, બેઠક, ઘોડા જેવા વાહનો, કપડાં અને વસ્તુઓ દર્શાવેલી હોય છે. સૌથી નીચેના ભાગમાં જે તે સમયની ભાષા અને શૈલીમાં લખાણ હોય છે જેમાં જે તે વ્યક્તિ, તેના મરણના સ્થળ, સમય અને સંજોગ વગેરેની માહિતી હોય છે.
પાળિયા, પાળિયો અથવા ખાંભી પશ્ચિમ ભારત અને ખાસ કરીને ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છના વિસ્તારોમાં જોવા મળતા સ્મારકનો એક પ્રકાર છે. પાકિસ્તાનના સિંધ વિસ્તારમાં પણ પાળિયા જોવા મળે છે. તે મોટે ભાગે કોઈના રક્ષણ માટે લડતાંલડતાં મૃત્યુ પામેલી વ્યક્તિઓની યાદમાં હોય છે. પથ્થરનાં આ સ્મારકો પર પ્રતીકો અને લેખો હોય છે. આ સ્મારકો યોદ્ધાઓ, ખલાસીઓ, સતીઓ, પ્રાણીઓ અને તેમની સાથે સંકળાયેલી લોકકથાઓ અંગે હોય છે. પાળિયા લોકજીવન અને શિલાલેખોના અભ્યાસ માટે મહત્ત્વના છે.
પાળિયાના પથ્થરોનો દૃશ્યમાન ભાગ લગભગ બે ફૂટ પહોળાઇ અને ત્રણ ફૂટ ઊંચાઈ ધરાવે છે. નીચેનો ભાગ જમીનમાં લગભગ દસ ફૂટ ઊંડે સુધી મૂકવામાં આવે છે. શરૂઆતના પાળિયાઓમાં ટોચની કિનારી અર્ધવર્તુળાકાર હતી અને પછીના પાળિયાઓમાં તે ત્રિકોણ હોય છે. કોતરવામાં સરળતા પડતી હોવાથી તે મોટાભાગે રેતીયા પથ્થરોના બનેલા હોય છે. ક્યારેક તેમની પર છત્રી અને જવલ્લે મંદિર બાંધવામાં આવે છે. જ્યારે પાળિયાઓ રાજવીકુળ સાથે સંબંધિત હોય છે ત્યારે તેના પર છત્ર બાંધવામાં આવે છે.
આ પ્રકારના સ્મારકો સૌથી સામાન્ય હોય છે જે મોટે ભાગે લડાઈના નાયકોની પૂજા કરતા સમુદાય અને લોકજાતિઓ સાથે સંકળાયેલ હોય છે. તેઓ મર્યાદિત વિસ્તારમાં મોટી સંખ્યામાં મળી આવે છે અને રણ ખાંભી તરીકે ઓળખાય છે. તે યુદ્ધસ્થળ અથવા જ્યાં યોદ્ધા મૃત્યુ પામ્યો હોય ત્યાં બાંધવામાં આવે છે. શરૂઆતમાં આ પાળિયા, સમુદાય, સ્ત્રી અથવા પશુધનને બચાવવાના સત્કાર્યોને સન્માનવા બાંધવામાં આવતા હતા અને પછીથી તે યુદ્ધ સંબંધિત પરંપરા બની ગઈ.
પાળિયા સાથે સંબંધિત સમુદાય અથવા મૃત્યુ પામેલ વ્યક્તિના વંશજો ખાસ દિવસો જેવા કે વ્યકિતના મૃત્ય કે જન્મ દિવસ, ઘટનાની વર્ષગાંઠો, તહેવારો, કારતક, શ્રાવણ અથવા ભાદરવા મહિનાઓના શુભ દિવસોએ પાળીયાની પૂજા કરે છે. આ સ્મારકોને દૂધ અને પાણી વડે આ દિવસોમાં ધોવામાં આવે છે અને તેના પર સિંદુર અથવા કંકુ લગાવવામાં આવે છે અને ફૂલો ચડાવવામાં આવે છે. તેની બાજુમાં તલના તેલના દીવા મૂકવામાં આવે છે. ઘણી વખત તેના પર ધજા પણ ચડાવવામાં આવે છે.
પાળિયાને પારંપરિક રીતે પાળિયા , ખાંભી , થેસા , ચાગીયો , સુરાપુરા અને સુરધન (આકસ્મિક મૃત્યુ, જેમ કે હત્યા, આત્મહત્યા, અકસ્માતની યાદમાં બાંધવામાં આવેલા) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. તેમાંના કેટલાકને સતીમાતા અથવા ઝુઝાર કહે છે.
પાળિયા મોટાભાગે ગામ અને નગરના પાદરે બનાવવામાં આવે છે. તે યુદ્ધભૂમિ અથવા યોદ્ધાઓના મૃત્યુ સ્થળ નજીક પણ મૂકવામાં આવે છે અને કેટલીક વખત મંદિરો અથવા પૂજાસ્થળોની નજીક સ્થાપવામાં આવે છે. પાળિયા સમગ્ર ભારતમાં વિવિધ સ્વરૂપે જોવા મળે છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે તે ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ પ્રદેશમાં જોવા મળે છે. પાકિસ્તાનના નગરપારકર અને થરપારકર વિસ્તારોમાં પણ પાળિયા જોવા મળે છે.
આ સ્મારકો મોટે ભાગે યોદ્ધાને હથિયારો જેવા કે તલવાર, ગદા, ધનુષ્ય અને તીર અને પછીના પાળિયાઓમાં બંદૂકો સાથે પણ દર્શાવે છે. આ યોદ્ધાઓ વિવિધ પરિવહનો જેમ કે ઘોડા, ઊંટ, હાથી અને રથ પર હોય છે. ક્યારેક તે પાયદળ સાથે હોય છે. કેટલીક વખત રાજકિય ચિહ્નો લઈ જતા અથવા યુદ્ધમાં નગારા વગાડતા લોકોના પાળિયા પણ દર્શાવવામાં આવે છે.
પાળિયો શબ્દ કદાચ મૂળ સંસ્કૃત શબ્દ પાલ, "રક્ષણ કરવું"માંથી ઉદ્‌ભવ્યો છે. ગુજરાતી ભાષામાં પાલનો અર્થ "લડતા સૈનિકોનું એક જૂથ" અથવા "લશ્કર" થાય છે. આ શબ્દના અન્ય સ્વરૂપો પાલિયા, પાવળિયો, પારિયો, પાળા અને પાળિયું પણ ઉપયોગમાં લેવાય છે.
આ સ્મારકો મોટે ભાગે રાજવી પરિવારો સાથે સંકળાયેલા હોય છે જે સતી થઈ હોય અથવા જૌહર કરીને મૃત્યુ પામી હોય તેવી સ્ત્રીઓને સમર્પિત હોય છે. તે લોકસાહિત્ય સાથે પણ સંબંધિત હોઈ શકે છે અને તેમની દેવી તરીકે પૂજા થાય છે.
આ સ્થળ ગુજરાત રાજ્યના કચ્છ જિલ્લાની રાજધાની ભુજ શહેરથી ઈશાન દિશામાં ૧૬૦ કિ. મી. દૂર આવેલું છે. અહીં રેતાળખડકોની ઉંચી નીચી ભૂમિ વચ્ચે એક પ્રાચીન ટેકરી કે ટીંબો આવેલી છે અને જમીન રાતા લેટેરાઈટની માટી ધરાવે છે. અહીં વનસ્પતિ જૂજ છે અને છે તેમાં પણ થોર, પિલૂ બાવળ અને કાંટાળી વનસ્પતિઓ ઉગે છે. રાતી જમીન પર વનસ્પતિના જૂથ લીલા થીગડાં જેવાં લાગે છે. આ ટેકરાની શોધ ઈ.સ. ૧૯૬૪માં આર્કિયોલોજિકલ સર્વેના શ્રી જે પી જોષીએ કરી હતી. આ ટેકરો કે ટીંબો પશ્ચિમ તરફ વધુ ઊંચો છે અને પૂર્વ તરફ નીચો છે. તેની સરેરાશ ઊંચાઇ ૫ થી ૮ મીટર છે. પ્રાચીન દિવસોમાં, ૭૫૦ મીટર પહોળી નદી આ સ્થળની ઈશાન દિશામાંથી વહેતી હતી. આ નદી કચ્છના નાના રણને જઈ મળતી હતી. આ નદીની ઉપલબ્ધતા આ નગર વસવાનું પ્રમુખ કારાણ હોવો જોઈએ. અત્યારે તે ઠેકાણે એક નાનું નાળું વહે છે.
સુરકોટડાના સમખંડ ૧ક ના કાળનું ક્ષેત્ર મુખ્ય દિશાઓને સમાંતર એવા લંબચોરસ આકારમાં છે. તેની લંબાઈ પૂર્વ - પશ્ચિમ ૧૨૦ મીટર અને પહોળાઈ લગભગ ઉત્તર-દક્ષિણ છે. તેના નાના કદ છતાં, પુરાતત્ત્વવિદો સુરકોટડાને ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માને છે. તેનું આયોજન તેમના સ્થાપત્યવિદો દ્વારા લોથલ અને કાલિબાંગણ જેટલી ચોકસાઈથી કરવામાં આવ્યું છે. અહીંના દરવાજા ખુબ ધ્યાન પૂર્વક બાંધવામાં આવ્યા છે તે અમુક વાતે હડપ્પાના દરવાજાથી જુદા પડે છે. ઘણાં ઇતિહાસકારો અમને છે કે હડપ્પા અને સિંધ ક્ષેત્રના લોકોનો પૂર્વ તરફ સ્થળાંતર અટકાવવા માટે સુરકોટડા વ્યુહાત્મક મહત્ત્વ ધરાવતું હતું. સુરકોટાડામાં કારભારની સામંતી પદ્ધતિના દર્શાવે છે. અને શબ્દોમાં સુરકોટડા કોઈ રજવાડાની રાજધાની કે છાવણીનું શહેર હોઈ શકે છે.