polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ચાઇનીઝ સાહિત્યમાં 1088માં ચુંબકીય સોય નો સૌપ્રથમ નિર્વિવાદ સંદર્ભ દેખાય છે. ડ્રીમ પૂલ નિબંધો , જે સોંગ ડાયનેસ્ટી પોલીમથ વૈજ્ઞાનિક શેન કુઓ દ્વારા લખાયેલા હતા, તેમાં લોડસ્ટોન સાથે તેની અમી ઘસતા સોયને જિયોમેન્સર્સે કેવી આકર્ષિત કરી હતી તેનું વર્ણન આપવામાં આવ્યું છે અને ચુંબકીય સોયને સિલ્કના પાતળા રેસા વડે સોયની મધ્યમાં લગાવેલા મીણની સાથે લટકાવી હતી. શેન કુઓએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે સોયે કેટલીકવાર દક્ષિણ દિશા તરફ, કેટલીક વાર ઉત્તરમાં બિંદુ રાખીને સોયે આ તૈયાર કર્યું હતું.
નેવિગેશનલ હેતુઓ માટે ચુંબકીય સોય નો રેકોર્ડ કરવામાં આવેલો અગાઉનો ખરેખર ઉપયોગ ઝ્હુ યૂના 1119ના પુસ્તક પિગ્સહૌ ટેબલ ટોક્સ માં મળી આવ્યો હતો: નૌકાનયન કરનાર ભૂગોળ જાણે છે, તે રાત્રે તારા જુએ છે, દિવસે સૂર્ય જુએ છે; જ્યારે અંધકાર અને વાદળછાયું હોય ત્યારે તે હોકાયંત્ર જુએ છે.
નેવિગેશનલ હોકાયંત્રો સિવાય, અન્ય ખાસ પ્રકારના હોકાયંત્રોની ચોક્કસ વપરાશો માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે. તેમાં સમાવેશ થાય છે:
ઓપ્ટિકલ અથવા પ્રિઝ્મેટિક હેન્ડ-બેરિંગ હોકાયંત્ર, જેનો મોટે ભાગે સર્વેયરો દ્વારા વપરાશ કરવામાં આવતો હતો એટલું જ નહી, સંશોધકો, જંગલ અધિકારીઓ અને ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓ દ્વારા પણ તેનો વપરાશ કરવામાં આવતો હતો. આ હોકાયંત્ર સામાન્ય રીતે પ્રવાહીથી ભીના થયેલા કેપ્સ્યૂલ અને ચુબકીય ડૂબેલા હોકાયંત્ર ડાયલનો ઇન્ટેગ્રલ ઓપ્ટિકલ અથવા પ્રિઝ્મેટિક દ્રશ્ય સાથે ઉપયોગ કરે છે, ઘણીવાર તે ફોટોલ્યુમિનેસન્ટ અથવા બેટરીની શક્તિના પ્રકાશમાં ફીટ થયેલા હોય છે. ઓપ્ટિકલ અથવા પ્રિઝમ દ્રશ્યનો ઉપયોગ કરતા, આ પ્રકારના હોકાયંત્રો ભારે ખરાઇ સાથે વાંચી શકાય છે, જેમાં ઘણીવાર અલગ અલગ ડિગ્રીમાં બેરિગંને પદાર્થ તરીકે લેવામાં આવે છે. આમાંના મોટા ભાગના હોકાયંત્રોની ડિઝાઇન હેવી ડ્યૂટી વપરાશ માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી હોય છે, જેની સાથે ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી સોય અને ઘરેણાયુક્ત બેરિંગો હોય છે અને ઘણા વધુ પડતી ખરાઇ માટે ત્રિપાઇ માઉન્ટીંગ માટે ફીટ હોય છે.
હોકાયંત્રો ઘણી વખત એવી સમચોરસ પેટીમાં લગાવવામાં આવ્યા હોય છે તેની લંબાઇ ઘણી વાર તેની પહોંળાઇ કરતા વિવિધ ગણી મોટી હોય છે, અને અસંખ્ય સદીઓ જૂની હોય છે. તેનો આપયોગ લેન્ડ સર્વે, ખાસ કરીને પ્લેન ટેબલેટ્સ સાથે થતો હતો.
1269માં મેરિકોર્ટના પેટ્રુસ પેરેગ્રીનુસે ખગોળશાસ્ત્રના હેતુ માટે ડૂબેલા હોકાયંત્ર તેમજ જળમુસાફરી માટે ડ્રાય હોકાયંત્રનું તેમના અત્યંત જાણીતા એપિસ્ટોલા ડી મેગ્નેટમાં વર્ણન કર્યું છે.
ભૂમધ્યમાં હોકાયંત્રની રજૂઆત સૌપ્રથમ રીતે પાણીના બાઉલમાં ડૂબેલું ચુંબકીય પોઇન્ટર તરીકે ઓળખાતું હતું, જે ડેડ રેકનીંગ પદ્ધતિઓમાં સુધારાઓ મારફતે એક પછી એક હાથમાં ગયું હતું અને પોર્ટોલાન ચાર્ટના વિકાસના કારણે અર્ધ 13મી સદીના બીજા ભાગમાં શિયાળુ મહિનાઓમાં વધુ નેવિગેશનમાં પરિણમ્યુ હતુ. પ્રાચીન સમયથી ઓક્ટોબર અને એપ્રિલની મધ્યમાં દરિયાઇ મુસાફરી ઘટાડવાના પ્રયત્નો ભૂમધ્ય શિયાળામાં નિર્ભર ચોખ્ખા આકાશના અભાવને કારણે નૌકાનયન ઋતુનું વિસ્તરણ ઘટાડામાં પરિણમ્યુ હતું, પરંતુ શિપીંગ હલચલમાં વધારામાં ટક્યું હતું; 1290ની આસપાસ નૌકાનયન ઋતુ જાન્યુઆરી અથવા ફેબ્રુઆરીમાં શરૂ થતી હતી અને ડિસેમ્બરમાં પૂરી થતી હતી. વધારાના થોડા મહિનાઓ નોધપાત્ર આર્થિક અગત્યના હતા. ઉદાહરણ તરીકે, તેના કારણે સાથે જતા વેનેટિયન વહાણોના કાફલાઓને પૂર્વ ભૂમધ્ય પ્રદેશ સુધી વર્ષમાં એકને બદલે બે પ્રવાસ કરવામાં સહાય પ્રાપ્ત થતી હતી.
ખાસ પ્રકારનું ચાઇનીઝ નેવિગેશનલ હોકાયંત્ર પાણીથી ભરેલા બાઉલમાં ડૂબેલા ચુંબકીય સોયના સ્વરૂપમાં હતું. નિધામના અનુસાર, સોંગ ડાયનેસ્ટી અને સતત યૂઆન ડાયનેસ્ટી સુધી ચીનીઓએ ડ્રાય હોકાયંત્રનો ઉપયોગ કર્યો હતો, જોકે આ પ્રકારનો વેટ હોકાયંત્ર તરીકે કદી પણ બહોળા પ્રમાણમાં ઉપયોગ થયો ન હતો. તેના પૂરાવા 1325માં ચેન યૂઆનજિંગ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવેલા શિલીન ગૂઆંગજી માં મળી આવે છે, જોકે તેનું એકત્રીકરણ 1100 અને 1250ની મધ્યમાં કરાયું હતું. ચીનમાં ડ્રાય હોકાયંત્ર ડ્રાય સસ્પેન્શન હોકાયંત્ર હતું, જેની આસપાસ ઉપરથી નીચે તરફ લટકતા કાચબાના આકારની લાકડાની ફ્રેમ કરવામાં આવી હતી, તેમજ તેની સાથે મીણ દ્વારા લોડસ્ટોનની મહાર લગાવવામાં આવી હતી અને જો પૂછડીના ભાગથી સોયને ફેરવવામાં આવે તો તે હંમેશા ઉત્તરીય મધ્ય દિશામાં બિંદુ દર્શાવતી હતી. બોક્સ ફ્રેમમાં યુરોપીયન હોકાયંત્ર કાર્ડ અને ઉપર ફરતી ડ્રાય સોય 16મી સદીમાં જાપાનીઝ દરિયાઇ લૂંટારાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયા બાદ સ્વીકારવામાં આવી હોવા છતાં, રદ કરાયેલ ડ્રાય હોકાયંત્રની ચાઇનીઝ ડિઝાઇન 18મી સદીમાં સતત વપરાશમાં રહી હતી.
કેપ્ટન ક્રિકનું લિક્વિડ હોકાયંત્રનો વિકાસ કરવામાં પ્રથમ પગલુ એ હતું કે "પ્રવાહીમાં કાર્ડ તરતું રહે જે, પાતળી અને સંબંધિત રીતે ટૂંકી સોય, કે જે વૈજ્ઞાનિક રીતે સાચા કોણીય અંતર પર તેમના પોલ સાથે ફીટ હોય અને ગુરુત્વાકર્ષણ અને તરતું રહેવાના મધ્યબિંદુ અને સસ્પેન્શનું બિંદુ જે એકબીજાને સંબધિત હોય.આમ આ હોકાયંત્રની ડિઝાઇન કરવામાં આવી હતી, જેમાં નૌકાસેનાના પ્રમાણભૂત હોકાયંત્રની ક્ષતિઓને સુધારવામાં આવી હતી.તેમજ તેમાં ભારે ગોળીબારો અને દરિયાઇ માર્ગ હેઠળ નોંધપાત્ર સ્થિરતા હતી. 1892 સુધી વિકસાવવામાં આવેલા હોકાયંત્રમાં એક ક્ષતિ એ હતી કે "મુસાફરીની દિશા નક્કી કરવાના હેતુઓ કેલ્વિના હોકાયંત્રની તુલનામાં ઉતરતી કક્ષાના હતા, જેની પાછળ કાર્ડને જે પ્રવાહીમાં ડૂબાડવામાં આવ્યું હતું તેમાં કાણા પડી જતા દિશામાં મોટો ફેરફાર થઇ જતો હતો તેવી તુલનાત્મક નિષ્ક્રિયતા જવાબદાર હતી. .ગુબિન્સ, પૃષ્ઠ 67: સમાંતર અથવા અસંખ્ય સોયનો નવા વિકાસમાં કોઇ ઉપયોગ નથી; તેમનો ડ્રાય માઉન્ટ મરિન હોકાયંત્રમાં ઉપયોગ સૌપ્રથમ ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના નેવિગેશન અધિકારીઓ દ્વારા 1649ના પ્રારંભમાં કરવામાં આવ્યો હતો.
મેરિડીયન સ્થાપિત કરવા માટેના જ્યોતિષીય હોકાયંત્રોનું 1269માં પીટર પેરેગ્રીનસ દ્વારા વર્ણન કરવામાં આવ્યું હતું 1300માં ઇજિપ્તના ખગોળશાસ્ત્રી અને મુઝેઇન આઇબીએન સિમુન દ્વારા લખાયેલા ગ્રંથમાં ડ્રાય હોકાયંત્રનો મેક્કાની દિશા શોધવા માટે કિબ્લા સંકેત આપનાર તરીકેના ઉપયોગનું વર્ણન છે. આઇબીએન સિમુનના હોકાયંત્રમાં જોકે હોકાયંત્ર કાર્ડ કે જાણીતી કાચની પેટી દર્શાવવામાં આવી ન હતી. 14મી સદીમાં, સિરીયાના ખગોળશાસ્ત્રી અને ટાઇમકીપર આઇબીએન અલ-શાતીરે હોકાયંત્રનું મુખ શોધ્યું હતું, જે એક સમયનો ખ્યાલ રાખતું ઘટક હતું અને તેમાં સાર્વત્રિક સનડાયલ અને ચુંબકીય હોકાયંત્ર એમ બંનેનો સમાવેશ થતો હતો. તેમણે મેક્કાની દિશા શોધવા માટે અને ઉમેયાદ મસ્જિદ ખાતે સાલાહ પ્રાર્થનાઓનો સમય શોધવાના હેતુંથી તેની શોધ કરી હતી. આરબ નેવેગેટર્સે પણ આ સમયમાં 32 પોઇન્ટ કંપાસ રોઝ ની શોધ કરી હતી.
મેસોઅમેરિકા રેડીયોકાર્બન યુગમાં 1400-1000 બીસીમાં ઓલમેક હેમેટાઇટ આર્ટિફેક્ટની પોતાની શોધ પર જ્યોતિષ જોહ્ન કાર્લસને એવું સુચન કર્યું હતું કે ઓલમેકે કદાચ 1000 બીસી પહેલા જિયોમેગ્નેટિક લોડસ્ટોન હોકાયંત્રની શોધ કરી હોત અને ઉપયોગ કર્યો હોત. જો તે સાચુ હોત તો આ "સહસ્ત્રાબ્દી પહેલાના સમય કરતા જિયોમેગ્નેટિક લોડસ્ટોનની ચાઇનીઝ શોધ દર્શાવે છે". કાર્લસન એવી અટકળ કરે છે કે ઓલમેક્સે સમાન આર્ટિફેક્ટનો જ્યોતિષીય અથવા જિયોમેગ્નેટિક હેતુ માટે દિશાયુક્ત ઘટક તરીકે સમાન આર્ટિફેક્ટનો ઉપયોગ કર્યો હતો. આર્ટિફેક્ટ એ એક તરફે પ્રણાલિ સાથે પોલીશ્ડ લોડસ્ટોનનો એક ભાગ છે. . આર્ટિફેક્ટ હાલમાં સતત ઉત્તરની 35.5 ડિગ્રી પશ્ચિમે ફરે છે, પરંતુ જ્યારે તે પૂર્ણ હોવાની સ્થિતિમાં ઉત્તર-દક્ષિણ બિંદુએ હોત. અન્ય સંશોધકોએ સુચવ્યું છે કે આર્ટિફેક્ટ ખરેખર શણગારાત્મક ઘરેણાના એક ટુકડાનો સમાવેશ કરે છે. અન્ય કોઇ હેમેટાઇટ આર્ટિફેક્ટસ મળી આવ્યુ નથી.
આધુનિક હોકાયંત્રો સામાન્ય રીતે કેપ્સ્યૂલમાં ચુંબકીય સોય અથવા ડાયલનો ઉપયોગ કરે છે જે સંપૂર્ણપણે પ્રવાહી થી ભરેલા હોય છે. જૂની ડિઝાઇનોમાં દરિયાના તાપમાન અને ઊંચાઇને કારણે વોલ્યુમોમાં થતા ફેરફારો જાળવી રાખવા માટે કેપ્સ્યૂલની અંદર સામાન્ય રીતે અનુકૂળ ડાયફ્રેમ અને એરસ્પેસ સામાન્ય રીતે સમાવેશ થતો હતો ત્યારે, આધુનિક લિક્વિડ હોકાયંત્રો નાના બંધારણ અને/અથવા સાનુકૂળ સામગ્રીઓનો સમાન પરિણામ પ્રાપ્ત કરવા માટે ઉપયોગ કરે છે. પ્રવાહી સોયની હલચલને ભીની કરે છે અને સોયને ફરીથી ઝોલા ખાવા અને ચુંબકીય ઉત્તરની આસપાસ ફરવાને બદલે ઝડપથી સ્થિર કરે છે. સોય અથવા ડાયલની ઉત્તર તેમજ અન્ય મહત્વના બિંદુઓને ઘણી વાર ફોસ્ફોરેસન્ટ, ફોટોલ્યુનેસન્ટ, અથવા સ્વ-લ્યુમિનિયસ સામગ્રીઓ દ્વારા અંકિત કરવામા આવે છે, જેથી હોકાયંત્રને રાત્રે અથવા ઝાંખા પ્રકાશમાં વાંચી શકાય છે.
હોકાયંત્ર "ચુંબકીય ઉત્તર"ના સંકેતકર્તા તરીકે કામ કરે છે, કારણ કે હોકાયંત્રના હૃદયમાં રહેલો ચુંબકીય બાર પોતાની જાતે પૃથ્વીના ચુંબકીય ફિલ્ડની અનેક રેખાઓમાંની એક સાથે ગોઠવાય છે. પૃથ્વીની સપાટી પર હોકાયંત્ર ક્યા સ્થળે આવેલું છે તેના આધારે ભૌગોલિક ઉત્તર અથવા "સાચી ઉત્તર" વચ્ચેની વિસંગતિ ઘણા દૂર સુધી, અલબત્ત પૃથ્વીના ચુંબકીય ફિલ્ડના મુખ્ય મેરિડીયન સુધી ફેલાશે. એ નોંધવું જોઇએ કે ભૌગોલિક ઉત્તર ધ્રુવ અને ચુંબકરીય ઉત્તર ધ્રુવ પૃથ્વીની સપાટી પર આકસ્મિક નથી. ચુંબકીય ઉત્તર ધ્રુવ, ભૌગોલિક ઉત્તરની દક્ષિણે આશરે 1600 કિમીની ત્રિજ્યા સાથે ગોળાર્ધણાં ઘસડાય છે. તેને ચુંબકીય ધ્રુવ માટે આર્કટિક સમુદ્રની આરપાર જવાનું એક ચક્ર પૂર્ણ કરતા આશરે 960 વર્ષોનો સમય લાગે છે. એવું મનાય છે કે પૃથ્વીના અંદરના ભાગમાં પૃથ્વીના સ્તર પર પીગળેલા ખડગના ભ્રમણને લીધે આ ચુંબકીય ધ્રુવ ઢસડાય છે.
અન્યમાં, વધુ યોગ્ય રીતે, ઉત્તર દિશા નક્કી કરવા માટે ઘટકોની શોધ કરવામાં આવી છે, જે કામગીરી માટે પૃથ્વીના ચુંબકીય ક્ષેત્ર પર નિર્ભર રહેતું નથી (કેટલાક કિસ્સાઓમાં તે સાચી ઉત્તર તરીકે ઓળખાય છે, ચુંબકીય ઉત્તરના વિરોધી તરીકે). છૂટાછવાયા ક્ષેત્રો, નજીકના ઇલેક્ટ્રીકલ પાવર સરકીટ અથવા નજીકના લોહ ધાતુઓના જથ્થાથી સ્વતંત્ર રહીને ગિરોકંપાસ અથવા એસ્ટ્રોકંપાસનો ઉપયોગ સાચી ઉત્તર શોધવા માટે થઇ શકે છે. તાજેતરની પ્રગતિ એ ઇલેક્ટ્રોનીક હોકાયંત્ર અથવા ફાયબર ઓપ્ટિક ગિરોકંપાસ છે, જે શક્ય રીતે પડી જતા ફરતા ભાગો વિના ચુંબકીય દિશાઓ નક્કી કરી શકે છે. આ ઘટક સતત રીતે જીપીએસ રિસીવર્સમાં બંધાયેલ વૈકલ્પિક પેટાપદ્ધતિ તરીકે દેખાય છે. જોકે, ચુંબકીય હોકાયંત્રો સસ્તા, ટકાઉ અને તેમાં ઇલેક્ટ્રીકલ વીજ પુરવઠાની જરૂર નહી હોવાથી ખાસ કરીને નિર્જન સ્થળોમાં લોકપ્રિય રહ્યા છે.
નાવિકના ડ્રાય હોકાયંત્રની શોધ યુરોપમાં 1300ની આસપાસ થઇ હતી. નાવિકના ડ્રાય હોકાયંત્રમાં ત્રણ સાધનોનો સમાવેશ થાય છેઃ કાચના આવરણ અને વિન્ડ રોઝ સાથે નાના બોક્સમાં બીડેલ પીન પર મુક્ત રીતે ફરતી સોય, જેમાં "વિન્ડ રોઝ અથવા હોકાયંત્ર કાર્ડ ચુંબકીય સોય સાથે એવી રીતે જોડાયેલું હોય છે કે જ્યારે તેને બોક્સમાં રહેલા પિવોટ પર વહાણના કીલની સાથે જોરથી મૂકવામાં આવે ત્યારે વહાણ દિશા બદલાવે કે કાર્ડ ફરી જાય છે, જે વહાણ કઇ તરફ જઇ રહ્યું છે તેનો હંમેશા સંકેત આપે છે". બાદમાં, વહાણના પિચીંગ અને રોલીંગ ડેક પર ઉપયોગમાં લેવામાં આવે ત્યારે હોકાયંત્રોને ઘણી વખત સોય અથવા કાર્ડના ગ્રાઉન્ડીંગમાં ઘટાડો કરવા માટે ગિમ્બલ માઉન્ટીંગમાં ફીટ કરવામાં આવે છે.
1300માં, ઇજિપ્તના ખગોળશાસ્ત્રી અને મુઆજિમ આઇબીએન સિમુન દ્વારા લખાયેલો અન્ય એક અરેબિક ગ્રંથમાં ડ્રાય હોકાયંત્રનો ઉપયોગ મેક્કાની દિશા શોધવા માટે ક્વિબલા ઇન્ડીકેટર તરીકે ઉપયોગ થતો હોવાનું વર્ણન છે. પેરેગ્રીનસ હોકાયંત્રની જેમ જોકે આઇબીએન સિમુન્સનું હોકાયંત્ર હોકાયંત્ર કાર્ડ ધરાવતું નથી. 14મી સદીમાં સિરીયાના ખગોળશાસ્ત્રી અને ટાઇમકીપર આઇબીએન અલ-શાતીરે હોકાયંત્રના મુખની શોધ કરી હતી, જે એક સમય જાળવતું ઘટક છે, જેમાં સાર્વત્રિક સનડાયલ અને ચુબકીય હોકાયંત્ર એમ બંનેનો સમાવેશ થાય છે. તેમણે મેક્કાની દિશા શોધવા માટે અને ઉમાયદ મોસ્ક ખાતે સાલાહ પ્રાર્થના કરવાના સમય શોધવાના હેતુ માટે તેની શોધ કરી હતી. આરબ નેવિગેટર્સે પણ આ સમય દરમિયાનમાં 32 પોઇન્ટ વાળા કંપાસ રોઝને રજૂ કર્યું હતું.
દરિયાઇ નેવિગેશન માટે 48 પોઝીશનો વાળા નાવિકોના હોકાયંત્રનો સૌપ્રથમ ઉપયોગ યૂઆન ડાયનેસ્ટી રાજદ્વારી ઝૌ દાગુઆનના "ધી કસ્ટમ્સ ઓફ કંબોડીયા" શિર્ષકવાળા પુસ્તકમાં નોંધવામાં આવ્યો હતો, તેમણે વેન્ઝહૌથી અંગકોર થોમ સુધીની તેમની 1296 દરિયાઇ સફરનું વિગતવાર વર્ણન કર્યું હતું; જ્યારે તેમના વહાણે વેન્ઝહૌથી સફરનો પ્રારંભ કરવા સજ્જ હતું ત્યારે, નાવિકોએ "ડીંગ વેઇ" પોઝીશનની સોયની દિશા લીધી હતી, જે 22.5 ડિગ્રી એસડબ્લ્યુ સમાન હતી. તેઓ બારીયા પહોંચ્યા બાદ, નાવિકે "કૂન શેન સોય" અથવા 52.5 ડિગ્રી એસડબ્લ્યુ લીધી હતી. હેન્ગ હેનો નેવિગેશન નકશો કે જે "ધી માઓ કૂન મેપ" તરીકે પણ ઓળખાય છે, તેમાં હેન્ગ હિની મુસાફરીના "સોયના રેકોર્ડઝ"ની મોટી સંખ્યામાં વિગતોનો સમાવેશ થાય છે.
ફ્રેન્ચ વિદ્વાન પીટર પેરેગ્રીનુસે 1269માં અને ઇજીપ્તીયન વિદ્વાન આઇબીએન સિમુ દ્વારા 1300માં, કાચની પેટીમાં ફરતી સોયનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે ત્યારે અમાલ્ફી ના ઇટાલીયન દરિયાઇ પાયલોટ ફ્લાવીયો ગિઓજા ની પરંપરા અને પ્રતિષ્ઠાનું બહુમાન કરવા તરફનું વલણ ધરાવે છે, જેમાં હોકાયંત્રના કાર્ડ પરથી સોયને દૂર કરીને હોકાયંત્રને તેનો પરિચિત દેખાવ આપે છે. ફરતા કાર્ડની સાથે જોડાયેલી સોય સાથેના હોકાયંત્રનો ડાન્ટેની 1380ની ડિવાઇન કોમેડી વૃત્તાંતમાં વર્ણન કરાયું છે, જ્યારે અગાઉનો સ્ત્રોત પેટીમાં નાના હોકાયંત્ર ,નો ઉલ્લેખ કરે છે, જે ડ્રાય હોકાયંત્ર ત્યારથી યુરોપમાં જાણીતુ હતું તેવી પ્રણાલિને ટેકો આપે છે.
હોકાયંત્ર વિષુવવૃત્તની નજીકના વિસ્તારોમાં અત્યંત સ્થિર હોય છે, જે "ચુંબકીય ઉત્તર"થી દૂર હોય છે. જ્યારે હોકાયંત્ર પૃથ્વીના અનેક ચુંબકીય ધ્રુવોમાંના એકની નજીક સરકે છે ત્યારે હોકાયંત્ર પૃથ્વીની ચુંબકીય ફિલ્ડ રેખાઓને ઓળંગવામાં વધુ સંવેદનશીલ બની જાય છે. ચુંબકીય ધ્રુવની નજીકના કેટલાક બિંદુઓ પાસે હોકાયંત્ર કોઇ ચોક્કસ દિશા દર્શાવશે નહી, પરંતુ જે દિશા દર્શાવેલ નથી તેમાં ઢસડાવવાનું શરૂ કરશે. વધુમાં, સોય ધ્રુવની નજીક જાય છે ત્યારે બહુચર્ચીત ચુંબકીય ઝોકને કારણે ઉપર અથવા નીચે ફરવાનું શરૂ કરે છે. ખરાબ બેરિંગો સાથે સસ્તા હોકાયંત્રો તેના કારણે સ્થિર થઇ જાય છે અને તેથી ખોટી દિશા દર્શાવે છે.
હોકાયંત્રની રજૂઆત પહેલા દરિયામાં સ્થિતિ, સ્થળ અને દિશાઓ મુખ્યત્વે સીમાચિહ્નો જોઇને નક્કી કરવામાં આવતી હતી, જેમાં આકાશી પદાર્થોની સ્થિતિના નિરીક્ષણનો વધારો થયો હતો. પ્રાચીન નાવિકો ઘણી વાર જમીનથી ઘણે દૂર રહેતા હતા. જ્યારે આકાશ વાદળછાયુ અથવા ધુમ્મસવાળુ હોય ત્યારે હોકાયંત્રની શોધે આકાશ ક્યા સ્થળે જવાનું તેના નિર્ધારણમાં સહાય કરી છે. અને, જ્યારે સૂર્ય કે અન્ય કોઇ આકાશી પદાર્થો દેખાય ત્યારે તે અક્ષાંશની ગણતરી કરવા સક્ષમ બનતા હતા. આ બાબતે નાવિકોને જમીનથી દૂર દિશા નક્કી કરવા માટે સહાય કરી હતી, જેના લીધે દરિયાઇ વેપારમાં વધારો થયો હતો અને એજ ઓફ ડિસ્કવરીમાં ફાળો આપ્યો હતો.
ગિરોકંપાસ ગિરોસ્કોપ જેવું જ સમાન હોય છે. આ બિન-ચુંબકીય હોકાયંત્ર છે જે પૃથ્વીના રોટેશનનો ઉપયોગ કરવા માટે ફાસ્ટ સ્પિનીગ વ્હીલ અને ઘર્ષણ દળોનો ઉપયોગ કરીને સાચી ઉત્તર શોધે છે. ગિરોકંપાસનો વહાણ પર મોટા પાયે ઉપયોગ થાય છે. ચુંબકીય હોકાયંત્રોની તુલનામાં તેના મુખ્ય બે લાભો છે:
વહાણના ખોખામાં રહેલા લોહ ધાતુઓની તેની પર અસર થતી નથી. (કોઇ પણ હોકાયંત્રને બિન-લોહ ધાતુઓની અસર થતી નથી, જોકે ચુંબકીય હોકાયંત્રને તેમનામાંથી પસાર થતા કરંટ સાથે બિન લોહ ધાતુની અસર થશે.)
પર્શિયન વાર્તાપુસ્તકમાં 1232થી બન્યુ હતું તેમ ઇસ્લામિક દુનિયામાં લોખંડની માછલી જેવા હોકાયંત્રનો અગાઉનો ઉલ્લેખ. પાણીના બાઉલમાં ડૂબેલી ચુંબકીય સોયના સ્વરૂપમાં હોકાયંત્રનો અગાઉનો અરેબિક ઉલ્લેખ - યેમેની સુલતાન અને 1282માં ખગોળશાસ્ત્રી અલ-અશરફ પાસેથી આવ્યો હતો. આ ઉપરાંત તેઓ ખગોળશાસ્ત્રના હેતુઓ માટે સૌપ્રથમ હોકાયંત્રનો ઉપયોગ કરનાર તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા. આશરે ચાલીસ વર્ષો પહેલા વહાણની સફરમાં હોકાયંત્રનો ઉપયોગ થયા હોવાની સાક્ષીનું લેખક વર્ણન કરે છે, ત્યારે કેટલાક વિદ્વાનો જૂના જમાનામાં તે પ્રથમ આરબ દુનિયામાં દેખાયુ હોવાનું વલણ દર્શાવે છે.
નાવિકોના હોકાયંત્રોમાં બે અથવા તેથી વધુ ચુબકીય સોય હોઇ શકે છે જે હોકાયંત્ર કાર્ડ સાથે કાયમી ધોરણે જોડાયેલી હોય તે જરૂરી નથી. તે ધરી પર મુક્ત રીતે ફરે છે. લ્યુબર લાઇન , જેનુ પ્રતીક હોકાયંત્રના બાઉલ અથવા નાની સ્થિત સોય પર કરી શકાય છે તે દર્શાવે છે કે વહાણ હાકાયંત્ર કાર્ડ પર આગળ ધપે છે. પરંપરાગત રીતે, કાર્ડ 32 બિંદુઓમાં વહેંચાયેલું છે , જોકે, આધુનિક હોકાયંત્રમાં કાર્ડીનલ બિંદુઓને બદલે ડીગ્રીમાં અંકિત કરવામાં આવે છે. કાચછી ઢંકાયેલ પેટી માં બિનેકલમાં રદ થયેલા ગિમ્બલનો સમાવેશ થાય છે. આ આડી સ્થિતિ ધરાવે છે.
કેટલાક લશ્કરી હોકાયંત્રો જેમ કે યુ.એસ. એસવાય-183 લશ્કરી લેન્સેટિક હોકાયંત્ર, સિલ્વા 4બી મિલીટેઇર , અને સુઉન્ટો એમ-એસએન રેડિયોક્ટિવ સમાગ્રી ટ્રિટીયમ અને ફોસ્ફોર્સના મિશ્રણનો સમાવેશ કરે છે. સ્ટોકર અને યેલ દ્વારા બનાવવામાં આવેલા યુ.એસ. લશ્કરી હોકાયંત્રમાં ટ્રીટીયમના 120 એમસીઆઇ નો સમાવેશ થાય છે. ટ્રીટીયમ અને ફોસ્ફોર્સનો હેતુ હોકાયંત્રને પ્રકાશ પૂરો પાડવાનો છે. આ પ્રકાશ એ ફ્લુઅરેસન્સનું સ્વરૂપ છે, તેમાં હોકાયંત્રને સૂર્યપ્રકાશ અથવા કત્રિમ લાઇટથી "પુનઃચાર્જ" કરવાની જરૂર પડતી નથી.
લિક્વિડ હોકાયંત્રોને બાદમાં એરક્રાફ્ટ દ્વારા સ્વીકારવામાં આવ્યા હતા. 1909માં કેપ્ટન એફ.ઓ. ક્રેઘ-ઓસબોર્ન, બ્રિટીશ નૌકાસેનાની કચેરીના હોકાયંત્રના સુપ્રીનટેન્ડન્ટે, તેમનું ક્રેઘ-ઓસબોર્ન એરક્રાફ્ટ હોકાયંત્રની રજૂઆત કરી હતી, જેમાં હોકાયંત્ર કાર્ડને ભીનુ રાખવા માટે આલ્કોહોલ અને ડિસ્ટીલ્ડ પાણીના મિશ્રણનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમની શોધની સફળતા બાદ, કેપ્ટન ક્રેઘ-ઓસબોર્નની ડિઝાઇન વ્યક્તિગત ઉપયોગ માટે વધુ નાના ખિસ્સાના મોડેલ તરીકે તોપખાના અને પાયદળના અધિકારીઓ દ્વારા સ્વીકૃત્ત બન્યુ હતુ, જેને 1915માં પેટન્ટ પ્રાપ્ત થઇ હતી.
જોકે, ક્રેઉત્ઝના અનુસાર ડ્રાય-માઉન્ટેડ સોય નો એક માત્ર ચાઇનીઝ સંદર્ભ છે, જેની તારીખો 1150 અને 1250ની મધ્યમાં છે, પરંતુ ચાઇનીઝ નાવિકો અન્યનો વપરાશ કરતા હતા તેવા કોઇ સંકેતો નથી પરંતુ, બાઉલમાં ડૂબેલી સોય 16મી સદી સુધી યુરોપીયન ઉપયોગમાં રહી હતી. વધુમાં, એ વાત ભાર મૂકાવો જોઇએ કે નિધાન સિવાય અન્ય નિષ્ણાતોએ હોકાયંત્રના ઇતિહાસ પર ચીનમાં સ્થાનિક ડ્રાય હોકાયંત્રનો કોઇ ઉલ્લેખ કર્યો ન હતો અને યુરોપીયનો માટે શબ્દ જાળવી રાખ્યો હતો જે બાદમાં સમગ્ર વિશ્વ માટે આદર્શ બન્યો હતો.
જમીનની નીચે દિશાઓ શોધવા માટે હોકાયંત્રના ઉપયોગમાં ટ્યુસ્કેન ખાણકામ શહેર માસા અગ્રણી રહ્યું હતું, જ્યાં ટનલીંગ નક્કી કરવા માટે ભીની ચુંબકીય સોયોને કામે લગાડવામાં આવી હતી અને 13મી સદીના પ્રારંભમાં વિવિધ ખાણકામ કંપનીઓના દાવાઓને સ્પષ્ટ કરતા હતા. 15મી સદીના બીજા તબક્કામાં હોકાયંત્ર ટીરોલીયન માઇનર્સ માટે પ્રમાણભૂત સાધન પૂરવાર થયું હતું. તેના થોડા સમય બાદ હોકાયંત્રના જમીનની અંદરના ઉપયોગ અંગેનો સૌપ્રથમ વિગતવાર ગ્રંથ જર્મન માઇનર રુલેન વોન કાલ્વ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હતો.
મોટા વહાણો વિશિષ્ટ રીતે ગિરોકંપાસ પર આધારિત હોય છે, જે ફક્ત બેકઅપ તરીકે ચુંબકીય હોકાયંત્રનો ઉપયોગ કરે છે. ઇલેક્ટ્રોનીક ફ્લક્સગેટ હોકાયંત્રો નાના જહાજો પર વધુને વધુ ઉપયોગ થાય છે. જોકે, હોકાયંત્રો નાના હોવાથી, સરળ વિશ્વાસપાત્ર ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરતા હોવાથી, તુલનાત્મક રીતે સસ્તા હોવાથી, જીપીએસ કરતા વપરાશમાં વધુ સરળ હોવાથી મોટે ભાગે તેનો ઉપયોગ થાય છે, તેમાં વીજ પુરવઠાની જરૂર પડતી નથી અને જીપીએસની વિરુદ્ધમાં પદાર્થો જેમ કે ઝાડ કે જે ઇલેક્ટ્રોનીક સંકેતો આવતા રોકે છે તેની અસર થતી નથી.
1933માં ટ્યુમોસ વોહલોનેન, કે જેઓ વ્યવસાયની રીતે એક સર્વેયર હતા તેમણે વજનમાં હળવા સેલ્યુલોઇડ હોકાયંત્રને ભરવા અને સીલ કરવાની વિશિષ્ટ પદ્ધતિની પેટન્ટ માટે અરજી કરી હતી, જેમાં સોયને ભીની કરવા અને વધુ પડતી હલચલને કારણે તેને આંચકા અને વાળવા સામે રક્ષણ આપવા માટે પેટ્રોલીયન ડિસ્ટીલેટ સાથે હોકાયંત્રના હાઉસીંગ અને કેપ્સ્યૂલનો સમાવેશ થતો હતો. સુઉન્ટો ઓય મોડેલ એમ-311 તરીકે કાંડા-મોડેલમાં રજૂ કરતા નવી કેપ્સ્યૂલ ડિઝાઇનથી આજના વજનમાં હળવા લિક્વિડ ફિલ્ડ હોકાયંત્રો પરિણમ્યા હતા.
ઘણા આધુનિક મનોરંજક અને લશ્કરી હોકાયંત્રો, હોકાયંત્રની સાથે પ્રોટેક્ટરને અલગ ચુબકીય સોયનો ઉપયોગ કરીને સંકલિત કરે છે. આ ડિઝાઇનમાં ધરીની આસપાસ ફરતી કેપ્સ્યૂલ કે જેમાં સોયનો સમાવેશ થાય છે, તે પારદર્શક પાયો ધરાવે છે, જેમાં નકશા દિશામાન રેખાઓ તેમજ દિશામાન 'પેટી' અથવા સોયની બહારની રેખાનો સમાવેશ થાય છે. ત્યાર બાદ કેપ્સ્યૂલને સીધી નકશામાંથી જ બેરિંગ્સ લેવા માટેના ઉપયોગ તરીકે મુસાફરીની દિશા ઇન્ડિકેટરનો સમાવેશ કરતી પારદર્શક બેઝપ્લેટમાં લગાવવામાં આવે છે.
ઘણી વખત, ઘટક એક સ્વતંત્ર પૂર્જા હોય છે, જે તેની દિશામાનમાં ક્યાં તો ડિજીટલ અથવા એનાલોગ સિગ્નલ પ્રપોર્શનલ બહાર કાઢે છે. આ સંકેતને કંટ્રોલર અથવા માઇક્રોપ્રોસેસર દ્વારા અવરોધવામાં આવે છે અથવા ડિસ્પલે યુનિટમાં મોકલવામાં આવે છે. ભાગોની યાદી અને સરકીટ સ્કીમેટિક્સ સહિતના ઉદાહરણ અમલીકરણ આ પ્રકારના ઇલેક્ટ્રોનીક્સની ડિઝાઇન દર્શાવે છે. સેન્સર પૃથ્વીની ચુબકીય ક્ષેત્રમાં ઘટકની પ્રતિક્રિયાને માપવા માટે ઉચ્ચ કક્ષાએ માપેલા આંતરિક ઇલેક્ટ્રોનીક્સનો ઉપયોગ કરે છે.
કેટલાક આધુનિક હોકાયંત્રોમાં અન્ય લક્ષણોનો સમાવેશ થાય છે તેમાં નકશાઓ પર અંતરો અને પ્લોટીંગ સ્થિતિઓને માપવા માટે નકશા અને રોમર સ્કેલ્સ, વધુ પડતી ચોકસાઇ સાથે અંતરે આવેલા પદાર્થોની બેરિંગ લેવા માટે વિવિધ દેખાતી પદ્ધતિઓ , વિવિધ ગોળાર્ધમાં ઉપયોગમાં લેવાતી "વૈશ્વિક" સોય તેમજ અંકગણિત અને ઘટકો જેમ કે માર્ગો, નહેરની માત્રા માપવા માટેના ઇન્કિલનોમીટર્સનો આશરો લીધા સિવાય તાકીદની સાચી બેરિંગો માટેના એડજસ્ટેબલ ડિક્લાઇનેશનનો સમાવેશ થાય છે.
થંબ હોકાયંત્ર એ હોકાયંત્રનો એક એવો પ્રકાર છે, જેનો સામાન્ય રીતે ઓરિએન્ટરીંગમાં ઉપયોગ થાય છે, આ એવી રમત છે કે જેમાં નકશાવાંચન અને ભૂપ્રદેશ ટોચમાં હોય છે. પરિણામે, મોટા ભાગના થંબ હોકાયંત્રોમાં ઓછામાં ઓછા અથવા શૂન્ય ડિગ્રી નિશાનીઓ હોય છે અને સામાન્ય રીતે તેનો ઉપયોગ નકશાને ચુબકીય ઉત્તર તરફ વાળવા માટે થાય છે. થંબ હોકાયંત્રો ઘણી વખત પારદર્શક હોય છે, જેથી દિશા નક્કી કરનાર હોકાયંત્રની સાથે નકશો પકડી રાખી શકે છે અને હોકાયંત્ર દ્વારા નકશો જોઇ શકે છે.
તેજ સમયે, ભૂમધ્ય પ્રદેશ અને ઉત્તરીય યુરોપ વચ્ચેના ટ્રાફિકમાં પણ વધારો થયો હતો, જેમાં ભૂમધ્ય પ્રદેશથી ઇંગ્લીશ ખાડીમાં સીધી વ્યાપારી દરિયાઇ સફરનો પ્રથમ પૂરાવો હતો, જે 13મી સદીના ગાઢ દાયકાઓમાં થતી હતી અને એક પરિબળ કદાચ એવું હોઇ શકે કે હોકાયંત્ર આધારિત બિસ્કાયના અખાતના એક છેડાથી બીજા છેડા સુધીની મુસાફરી સલામત અને સરળ થતી હતી. જોકે, ક્રેઉત્ઝ જેવા ટીકાકારો એવું માને છે કે 1410ના ઉત્તરાર્ધમાં કોઇકે તો હોકાયંત્ર મારફતે સફર કરવાનું શરૂ કર્યું હશે.
ચુંબકીય હોકાયંત્રના હેતુ મારફતે ઇમારતોના દિશામાનના પૂરાવાવ 12મી સદીના ડેમનાર્કમાં મળી આવે છે : તેના 570 સ્થાપત્યની વિશિષ્ટ શૈલીના દેવળોમાંથી એક ચતુર્થાંશ જેટલા સાચી પૂર્વ-પશ્ચિમમાંથી 5-15 ડિગ્રી ક્લોકવાઇઝ રોટેટ થયેલા છે, આમ તે તેમના બાંધકામના આગવા ચુબકીય ઘટાડાને અનુરૂપ છે. આમાંના મોટા ભાગના દેવળો 12મી સદીમાં બંધાયા હતા, જે તે સમયમાં યુરોપમાં ચુંબકીય હોકાયંત્રનો સર્વસામાન્ય રીતે ઉપયોગ થતો હોવાનો સંકેત આપે છે.
આરબ વિશ્વમાં, સૌપ્રથમ ઉલ્લેખ ધી બુક ઓફ ધ મર્ચંન્ટસ ટ્રેઝર માં આવે છે, જે કેઇરેમાં આશરે 1282માં એક બાયલાક અલ કિબજાકી દ્વારા લખાયેલો હતો. આશરે 40 વર્ષો પહેલા વહાણ પણ હોકાયંત્રના ઉપયોગ વિશે સાક્ષી હોવાનું લેખક વર્ણવે છે, ત્યારે કેટલાક વિદ્વાનો તેનો પ્રથમ દેખાવ પહેલાની તારીખોમાં થયો હોવાનું વલણ ધરાવે છે. તેમાં 1232થી પર્શિયન વાર્તાપુસ્તકમાં હોકાયંત્ર જેવી લોખંડની માછલી જેવો અગાઉનો બિન-મેડીટેરેનિયન મુસ્લિમ ઉલ્લેખ પણ છે.
બાદના બંનેને અરેબિકને બદલે યુરોપીયનમાં હોકાયંત્રના અગાઉના ઉલ્લેખના પૂરાવાઓ દ્વારા ટેકો મળે છે. ચુબકીય સોય અને નાવિકોમાં શક્યતઃ 1190માં પેરિસમાં લખાયેલ એલેક્ઝાન્ડર નિકમના ડી નેચરિસ રેરમ માં નાવિકો દ્વારા થયેલા વપરાશનો સૌપ્રથમ યુરોપીયન ઉલ્લેખ. તેના અન્ય પૂરાવામાં "હોકાયંત્ર" માટેના અરેબિક શબ્દ , જે કદાચ હોકાયંત્ર માટેના જૂના ઇટાલીયન શબ્દની પેટાપેદાશ હતી.
ભારતમાં હોકાયંત્રનો ઉપયોગ નૌકાનયન હેતુ માટે થતો હતો અને તેલના કપમાં મેટાલિક માછલી મૂકવાને કારણે મત્સ્ય યંત્ર તરીકે પણ જાણીતુ હતું. તે કદાચ મધ્ય પૂર્વથી અથવા ભારત અને ચીન વચ્ચેના દરિયાઇ વેપાર માર્ગને કારણે રજૂ કરાયું હશે. સમુદ્રી પ્રવૃત્તિ, વ્યાપાર, સંસ્કૃતિ અને આખરે ભારત અને દક્ષિણ પૂર્વ એશિયા વચ્ચે રાજકીય કડીની સ્થાપનામાં તેનું ભારે મહત્વ છે.
અગાઉના ચાઇનીઝ હોકાયંત્રોની શક્યતઃ નેવિગેશન માટે રચના કરાઇ ન હતી, પરંતુ તેમના પર્યાવરણ અને ઇમારતોને ફેંગશુઇ ના સિદ્ધાંતો અનુસાર ક્રમમાં લાવવા અને એકરૂપતા લાવવા માટે કરાઇ હતી. આ અગાઉના હોકાયંત્રો લોડસ્ટોનનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવ્યા હતા, જે ખનિજ મેગ્નેટાઇટનું એક ખાસ સ્વરૂપ છે, અને તે પૃથ્વીના ચુંબકીય ક્ષેત્ર સાથે પોતાની જાતને ગોઠવે છે. .
નાના હોકાયંત્રો ઘડિયાળો, મોબાઇલ ફોન અને અન્ય ઇલેક્ટ્રોનીક ઘટકોમાં મળી આવે છે તે સોલિડ સ્ટેટ હોકાયંત્રો છે, સામાન્ય રીતે, તેની રચના બે કે ત્રણ ચુંબકીય ફિલ્ડ સેન્સરથી થયેલી હોય છે, જે માઇક્રોપ્રોસેસર માટે ડેટા પૂરો પાડે છે. હોકાયંત્રને સંબંધિત સાચા સ્થળની ગણતરી ત્રિકોણમિતીનો ઉપયોગ કરીને કરી શકાય છે.
આ તમામ પ્રગતિઓ હોવા છતા, લિક્વિડ હોકાયંત્રને સામાન્ય રીતે 1908 સુધી રોયલ નેવીમાં રજૂ કરવામાં આવ્યું ન હતું. આરએન કેપ્ટન ક્રિક દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલું પ્રારંભનું સ્વરૂપ ભારે ગોળીબારો અને દરિયામાં કાર્યરત હોવાનું સાબિત થયું હતું, પરંતુ લોર્ડ કેલ્વિનની ડિઝાઇનની તુલનામાં તેમાં નેવગેશનલ ચોકસાઇનો અભાવ હોવાનું અનુભવાયું હતું:
જીપીએસ પ્રાપ્તિકર્તા બે અથવા તેનાથી વધુ એન્ટેનાનો ઉપયોગ કરે છે જે હવે ખરા સ્થળ માટે 0.5 મેળવી શકે છે અને ગિરોકોંપાસ પદ્ધતિમાં શરૂ થવા માટે કલાકો લાગે છે તેની તુલનામાં ફક્ત અમુક સેકંડનો સમય લાગે છે. મુખ્યત્વે દરિયાઇ ઉપયોગિતાઓ માટે ઉત્પાદિત તે વહાણની પીચ અને રોલ પણ ગ્રણ કરી શકે છે.
જોકે, વહાણ અને બંદૂકના કદમાં સતત વધારો થતાં, કેલ્વિનના હોકાયંત્રની તુલનમામાં લિક્વિડ હોકાયંત્રના ફાયદાઓ નૌકાસેના માટે નિર્વિવાદપણે સાબિત થયા હતા અને અન્ય નેવીઓ દ્વારા તેને બહોળા પ્રમાણમાં સ્વીકારવામાં આવ્યા બાદ લિક્વિડ હોકાયંત્રને સામાન્ય રીતે રોયલ નેવી દ્વારા પણ અપનાવવામાં આવ્યું હતું.
મુસ્લિમ વિશ્વ ની તુલનામાં યુરોપ માં હોકાયંત્રની અગાઉ રજૂઆત નોંધાઇ હતી તેના કારણે પૂર્વ અને પશ્ચિમ વચ્ચે શક્ય મધ્યસ્થી તરીકે કામગીરી કરવાની દેખીતી નિષ્ફળતા.
આમ, દિશા શોધક તરીકે ચુબકીય હોકાયંત્રનો ઉપયોગ 1044 પહેલા થયો હતો, પરંતુ નેવિગેશનલ ઘટક તરીકે હોકાયંત્રનો ઉપયોગ 1119 પહેલા થયો હોય તેવો નિર્વિવાદ પૂરાવો નથી.
રક્ત જૂથ એબી વ્યક્તિગતો તેમના આરબીસી સરફેસ પર એ અને બી એન્ટિજેન્સ રાખી શકે છે અને તેમનું રક્ત સિઅરમ એ અથવા બી એન્ટિજેન સામે કોઇ એન્ટિબોડીઝ ધરાવતું હોતું નથી. તેથી, એબી રક્ત ધરાવતી જે તે વ્યક્તિ કોઇ પણ જૂથ ધરાવતી વ્યક્તિ પાસેથી રક્ત મેળવી શકે છે , પરંતુ તે અન્ય એબી ધરાવતા વ્યક્તિગતને રક્ત દાન આપી શકે છે.
રક્ત જૂથ એ ધરાવતા વ્યક્તિગતો તેમની આરબીસી સરફેસ પર એ એન્ટિજેન ધરાવતા હોય છે અને બી એન્ટિજેન સામે આઇજીએમ ધરાવતો રક્ત રિઅરમ ધરાવે છે. તેથી, જૂથ એ ધરાવતી વ્યક્તિ ફક્ત એ અથવા ઓ જૂથ ધરાવતા વ્યક્તિ પાસેથી રક્ત મેળવી શકે છે અને એ અથવા બી પ્રકાર ધરાવતા વ્યક્તિગતોને રક્તનું દાન કરી શકે છે.
રક્ત જૂથ બી વ્યક્તિગતો તેમની આરબીસી સરફેસ પર બી એન્ટિજેન અને એ એન્ટિજેન સામે આઇજીએમ એન્ટિબોડીઝ સમાવતા રક્ત સિઅરમ ધરાવી શકે છે. તેથી, જૂથ બી ધરાવતી વ્યક્તિ બી અથવા ઓ વ્યક્તિ પાસેથી જ રક્ત મેળવી શકે છે અને બી અથવા એબી જૂથ ધરાવતી વ્યક્તિઓને જ રક્તનું દાન કરી શકે છે.
રક્ત જૂથ ઓ તેમની આરબીસી પર એ અથવા બી એન્ટિજેન ધરાવતા નથી, પરંતુ તેમના રક્ત સિઅરમમાં એ અથવા બી જૂથ એન્ટિજેન્સ સામે આઇજીએમ એન્ટિ એ એન્ટિબોડીઝ અને એન્ટિ બી એન્ટિબોડીઝ ધરાવે છે. તેથી, જૂથ ઓ વ્યક્તિગત કોઇ પણ ઓ વ્યક્તિગત પાસેથી રક્ત મેળવી શકે છે, પરંતુ એબીઓ રક્ત જૂથ ધરાવતા કોઇ પણ વ્યક્તિગતોને રક્તનું દાન કરી શકે છે. જો કોઇને વિકટ પરિસ્થિતિમાં રક્તની જરૂર હોય અને પ્રાપ્તિકર્તાના રક્તની પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં જે સમય લેવામાં આવ્યો હોય તે હાનિકારક વિલંબમાં પરિણમશે, તેવા કિસ્સામાં ઓ નેગેટિવ રક્ત આપી શકાય છે.