polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
60ના દાયકામાં તેણીની થોડા થોડા અંતરે ફિલ્મો પ્રસિદ્ધ થતી રહી હતી. તેમાંની કેટલીક જેમ કે ઝૂમરુ , હાફ ટિકટ અને શરાબી હતી, આ ફિલ્મોએ પણ બોક્સ ઓફિસ પર સરેરાશ દેખાવ કર્યો હતો. આમ છતાં, આ ગાળામાં પ્રસિદ્ધ થયેલી મોટા ભાગની ફિલ્મો પાછળના ભાગમાં જ્યારે તેણીની માંદગીએ તેણીને તેને પૂરી કરતાં રોકી હોવાથી તેની ગરહાજરીને લીધે અધૂરી રહી ગઇ હતી. તેઓ સમાધાનકારી એડિટીંગની સમસ્યા ભોગવતી હતી અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં મધુબાલા જેને શૂટ કરવામાં અસમર્થ રહી તેવા દ્રશ્યોમાં તે પરિપૂર્ણ કરવાના પ્રયત્નમાં "ડબલ્સ"નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. તેણીની છેલ્લે પ્રસિદ્ધ થયેલી ફિલ્મ જ્વાલા નું ફિલ્માંકન 1950ના દાયકાના અંતમાં થયું હોવા છતાં તેણીના મૃત્યના બે વર્ષ પછી પણ એટલે કે 1971 સુધી પ્રસિદ્ધ થઇ ન હતી. સંજોગોવશાત્, ફક્ત મુઘલ-એ-આઝમ , જ્વાલા માં કેટલીક ટેકનીકલર શ્રેણીઓનો સમય જ એવો હતો જેમાં મુધબાલા કલર ફિલ્મમાં દેખાઇ હતી.
જ્યારે ભૂમિકા એક વિકલ્પ તરીકે પૂરી થઇ ગઇ હોવાથી, મધુબાલાએ તેનું ધ્યાન ફિલ્મ બનાવવા તરફ વાળ્યું હતું. 1969માં ફર્ઝ ઔર ઇશ્ક નામની ફિલ્મમાં તેણી પ્રથમ વખત પોતાનું દિગ્દર્શન કરવા સજ્જ હતી. જોકે તે ફિલ્મ કદી પણ બનાવવામાં આવી ન હતી, કેમ કે નિર્માણ પહેલાના તબક્કા દરમિયાનમાં મધુબાલાને અંતે તેની માંદગી સામે વશ થઇ જવું પડ્યું હતુ અને તેણી 36મી જન્મજયંતિ પછી ટૂંકા ગાળામાં 23 ફેબ્રુઆરી 1969ના રોજ તેનું મૃત્યું થયું હતું. તેણીને તેના પરિવારની ડાયરી અને પતિ કિશોર કુમાર સાથે સાન્તા ક્રૂઝ કબ્રસ્તાનમાં દફનાવવામાં આવી હતી. જુહુ/સાન્તાક્રૂઝ મુસ્લિમ કબ્રસ્તાન ખાતે મધુબાલાના મકબરાને શુદ્ધ મારબલમાં કોતરવામાં આવ્યો છે અને કુરાનના આયત તેમજ સંક્ષિપ્ત કવિતા તેણીને સમર્પિત કરવામાં આવી છે. વિવાદાસ્પદ રીતે, નવી કબરો માટે જગ્યા કરવા માટે 2010માં તેના મકબરાનો નાશ કરવામાં આવ્યો હતો.
1960માં, એક પછી એક બ્લોકબસ્ટર્સ જેમ કે મુઘલ-એ-આઝમ અને બરસાત કી રાત પ્રસિદ્ધ થવાની સાથે મધુબાલા તેની કારકીર્દી અને લોકપ્રિયાતાના સર્વોચ્ચ શિખરે પહોંચી ગઇ હતી. તેણીને મજબૂત, લેખકના ટેકાવાળી ભૂમિકાઓ ઓફર કરવામાં આવી હતી, પરંતુ તેની કથળતી જતી તબિયતે તેણીને આ ગાળો માણવાની અને એક અભિનેત્રી તરીકે વિકાસ કરવાની મંજૂરી આપી ન હતી. આ તબક્કે, મધુબાલા એટલી બીમાર થઇ ગઇ હતી કે તેણી નવી ફિલ્મો લઇ શકી ન હતી કે તેના પ્રવર્તમાન કાર્યો પૂર્ણ કરી શકી ન હતી. ખતીજા અક્બર દ્વારાની આત્મકથામાં, તેણીના વારંવારના સહ કલાકાર દેવ આનંદ યાદ કરે છે કે: "તેણી અત્યંત તંદુરસ્ત અને જીવન અને શક્તિથી ભરપૂર હતી. તેણી હંમેશા હસતી રહી હતી અને તેના કાર્યનો આનંદ માણતી હતી. કોઇને કલ્પના પણ ન હતી કે તેણી ગંભીરપણે બીમાર હતી. અને તે પછી એક દિવસ અચાનક જ તેણી અદ્રશ્ય થઇ ગઇ હતી.".
તેણી તેના પતિ, અભિનેતા અને પ્લેબેક ગાયક, કિશોર કુમારને ચલતી કા નામ ગાડી અને ઝૂમરુ ના ફિલ્માંકન દરમિયાન મળી હતી. તે સમયે તેઓ બેંગાલી ગાયિકા અને અભિનેતા રુમા ગુહા ઠાકૂર્તાને પરણેલા હતા. કિશોર કુમાર હિન્દુ અને મધુબાલા મુસ્લિમહોવાથી તેમના છૂટાછેડા થયા બાદ, તેમણે 1960માં કાયદા માન્ય લગ્ન વિધિ કરી હતી. તેમના પિતાએ તેમાં હાજર રહેવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. આ દંપતીએ કુમારના માતાપિતાને ખુશ કરવા માટે હિન્દુ વિધિ પણ કરી હતી, પરંતુ મધુબાલાને સાચી રીતે તેમની પત્ની તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યા ન હતા.
તેમના લગ્નના એક મહિનામાં તેણી ફરી તેના બાંદ્રાખાતેના બંગલામાં કુમારના ઘરમાં તણાવને કારણે પાછી ફરી હતી. તેઓ વિવાહીત રહ્યા હતા પરંતુ મધુબાલાના જીવનમાં ભારે યાતના રહી હતી.
એક અભિનેત્રી તરીકે, મધુબાલાએ ઉદ્યોગમાં ઉપર તરફ પ્રયાણ કર્યું હતું. તેણીના સહ કલાકાર તે સમયના અત્યંત વિખ્યાત હતા: અશોક કુમાર, રાજ કપૂર, રેહમાન, પ્રદીપ કુમાર, શમ્મી કપૂર, દિલીપ કુમાર, સુનિલ દત્ત અને દેવ આનંદ. મધુબાલાએ તે સમયની વિખ્યાત અગ્રણી સ્ત્રીઓ સાથે પણ દેખા દીધી હતી જેમાં કામિની કૌશલ, સુરૈયા, ગીતા બાલી, નલિની જયવંત અને નિમ્મીનો સમાવેશ થાય છે. તેણીએ જે દિગ્દર્શકો સાથે કામ કર્યું હતું તેઓ તે સમયના અત્યંત ફલપ્રદ અને માનવંતા હતા: મેહબૂબ ખાન , ગુરુ દત્ત , કમાલ અમરોહી અને કે. આસિફ . તેણીએ નિર્માણમાં પણ પદાર્પણ કર્યું હતું અને ફિલ્મ નાતા બનાવી હતી, જેમાં તેણીએ ભૂમિકા પણ બજાવી હતી.
તેણી પડકારરૂપ ભૂમિકાઓ સાથે વધુ પ્રતિષ્ઠિત ફિલ્મોમાં દેખાવાની મહત્વાકાંક્ષા ધરાવતી હતી. બિમલ રોયની બિરાજ બહુ તે દિશામાંની એક ફિલ્મ હતી. મધુબાલા નવીનતા પર નજર રાખતી હોવાના કારણે ફિલ્મ અપનાવવાની બાબતમાં અગ્રણી ભૂમિકા મેળવવા મરણીયા પ્રયાસો કરતી હતી. તેણી તેનો બજાર ભાવ નક્કી કરશે ધરાવતી હશે તેવી ધારણા સાથે, બિમલ રોયે તે સમયની સંઘર્ષ કરતી કામિની કૌશલની તરફેણ કરીને તેણીની પસંદગી કરી ન હતી. આ બાબત તેણીને ગુમાવવાનું એક પરિબળ છે તેવી જાણ થઇ ત્યારે તેણીએ દિલગીરીપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે તેણીએ કદાચ એક રૂપીયાની ફીમાં પણ તેમાં કામ કર્યું હોત. એક ગંભીર અભિનેત્રી તરીકેની તેણીના છાપમાં સુધારો કરવાની આવી તેની ઇચ્છા હતી.
મધુબાલાએ મહલ ને પગલે અનેક સફળ ફિલ્મો આપી હતી. પોતાની જાતને અને પોતાના પરિવારે નાણાંકીય રીતે સલામત રાખવા માટે તેણીએ પોતાની પુખ્ત કારકીર્દીમાં પ્રથમ ચાર વર્ષોમાં 24 ફિલ્મોમાં કામ કર્યું હતું.
પરિણામે તે સમયના ટીકાકારોએ એવી ટિપ્પણી કરી હતી કે મધુબાલાની સુંદરતા તેની અદાકારીની ક્ષમતા કરતાં મહાન છે. તેમાં ફિલ્મોમાં ભૂમિકાની પસંદગી કરવાની બેદરકારીને કારણે તેમાં થોડો તફાવત આવ્યો હતો. તેના પરિવારના એક માત્ર ટેકાને કારણે તેણીએ કોઇ પણ ફિલ્મમાં કરવાનું સ્વીકારી લીધું હતું, જેના કારણે ગંભીરપણે સમાધાન કરવું પડે તેવી એક નાટ્યાત્મક અભિનેત્રી તરીકેનું પ્રતિષ્ઠા ઉભરી આવી હતી. જે બાબતે તેણીએ તે બાબતે દિલગીરી વ્યક્ત કરી હતી.
1960માં મધુબાલાની તબિયત વધુ ખરાબ થતા લંડનમાં સારવાર લીધી હતી . જટિલ હૃદય વાઢકાપ તેના પ્રાથમિક તબક્કામાં હતી અને તેણીને સાજા થવાની થોડી આશા આપી હતી. તપાસ કર્યા બાદ ત્યાંના ડોકટરોએ ઓપરેશન કરવાની ના પાડી હતી, તેણીને અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની તકોની પ્રક્રિયા ઓછી હતી તેવું સમજાવ્યું હતું . તેમની સલાહ એવી હતી કે તેણીએ આરામ કરવો જોઇએ અને વધુ પડતો શ્રમ ટાળવો જોઇએ અને તેણી હજુ વર્ષ સુધી જીવી શકશે તેવી આગાહી કરી હતી. પોતાનું મૃત્યુ માથે તોળાઇ રહ્યું છે તેવું જાણતા મધુબાલા ભારત પરત આવી હતી, પરંતુ બીજા નવ વર્ષો સુધી જીવીને આગાહીઓને પડકાર ફેંક્યો હતો.
1950ના પ્રારંભિક ગાળામાં મધુબાલા ભારતમાં સૌથી વધુ માંગ ધરાવતી અભિનેત્રી પુરવાર થઇ હતી, તેણે હોલિવુડ રસને પણ પોતાની તરફ આકર્ષ્યો હતો. તેણીએ થિયેટર આર્ટસ જેવા અનેક અમેરિકન મેગેઝીનોમાં દેખા દીધી હતી. તેમના ઓગસ્ટ 1952ના ઇસ્યુમાં, મધુબાલાને આખા પાનામાં ફોટા સાથે વિસ્તરિત લેખમાં દર્શાવવામાં આવી હતી. તે લેખને આવું શિર્ષક અપાયું હતું: ધી બિગેસ્ટ સ્ટાર ઇન ધ વર્લ્ડ . તેણે અસંખ્ય ચાહકો ધરાવવાની સાથે રહસ્યમય અને અલૌકિક સુંદરતા ધરાવતી અભિનેત્રી તરીકે રજૂ કર્યા હતા.
મુમતાઝની પ્રથમ ફિલ્મ બસંત બોક્સ ઓફિસ પર સફળ નીવડી હતી. તેમાં તેમણે વિખ્યાત અભિનેત્રી મુમતાઝ શાંતિની પુત્રી તરીકેની અભિનય આપ્યો હતો. તેમણે વિવિધ ચલચિત્રોમાં બાળ કલાકાર તરીકે અભિનય આપ્યો હતો. અભિનેત્રી દેવિકા રાની તેમની કામગીરી અને શક્તિઓથી પ્રભાવિત થયા હતા અને તેમને મધુબાલા નામ રાખવાની સલાહ આપી હતી. મધુબાલાએ ટૂંક સમયમાં જ વિશ્વસનીય વ્યાવસાયિક અદાકાર તરીકેની પ્રતિષ્ઠા પ્રાપ્ત કરી હતી. સમય જતાં તેઓ કિશોરાવસ્થામાં પ્રવેશ્યા હતા, તેમજ આગવી ભૂમિકાઓ માટે તૈયાર થયા હતા.
આ ગાળા દરમિયાન, મુંબઇ અને તેના ફિલ્મ સ્ટુડીયોના પ્રવાસ વખતે, અમેરિકન ફિલ્મનિર્માતા ફ્રેંક કાપરાની ભારે સરભરા કરવામાં આવી હતી અને હિન્દી ચલચિત્ર ઉદ્યોગની વિખ્યાત વ્યક્તિઓએ તેમનું સ્વાગત કર્યું હતું. જોકે એક અભિનેતા કે જેઓ મધુબાલાની ગેરહાજરીથી તેમને મળતા આગળ પજતાં રહેતા હતા. મધુબાલાના હોલિવુડમાં પ્રવેશ માટેની ચર્ચા કરવા માટેની બેઠકની કાપરા દ્વારા દરખાસ્ત કરવામાં આવી હતી. મધુબાલાના પિતાએ તેનો ઇનકાર કર્યો હતો અને તેણીની હોલિવુડ ફિલ્મ કારકીર્દીની તકો પર ભારપૂર્વક અંત આણ્યો હતો.
મધુબાલા અભિનેતા અને સતત સહ કલાકાર રહેલા દિલીપ કુમાર સાથે લાંબા સમય સુધી પ્રણય રહ્યો હતો. તેઓ સૌપ્રથમ જ્વાર ભાટા ના સેટ પર મળ્યા હતા અને ફરીથી ફિલ્મ હર સિંગાર માં સાથે કામ કર્યું હતુ, જે ક્યારે પૂર્ણ કે પ્રસિદ્ધ થઇ ન હતી. તેના બે વર્ષ બાદ તરાના ના ફિલ્માંકન સમયે તેમનો સ્ક્રીન બહારના સંબંધનો પ્રારંભ થયો હતો. તેઓ બન્ને એક સાથે કુલ ચાર ફિલ્મોમાં એકી સાથે દેખાતા રોમેન્ટિક સ્ક્રીન જોડી તરીકે લોકપ્રિય જોડી બન્યા હતા.
મુમતાઝ જહાન બેગમ ડેહલાવી , કે જેઓ તેમના સ્ટેજના નામ મધુબાલા થી જાણીતા છે તેઓ હિંદી ચલચિત્રની જાણીતી અભિનેત્રી હતાં. તેમણે 1950ના દાયકા અને 1960ના દાયકાના પ્રારંભમાં વિવિધ સફળ ચલચિત્રોમાં અભિનેત્રી તરીકે અભિનય આપ્યો હતો, જેમાંની અસંખ્ય ફિલ્મોએ ઉત્તમ દરજ્જો પ્રાપ્ત કર્યો છે. તેમની જ પેઢીના નરગીસ અને મીના કુમારી સાથે, બહોળા પ્રમાણમાં હિન્દી ફિલ્મોની સૌથી પ્રતિભાશાળી અભિનેત્રીઓમાંની એક તરીકે તેમની ગણના થાય છે.
મધુબાલાએ તેની માંદગીને ફિલ્મ ઉદ્યોગથી વર્ષો સુધી છૂપાવી હતી, પરંતુ 1954માં અખબારો એક બનાવનો મોટા પાયે અહેવાલ આપવામાં આવ્યો હતો: તેઓ જ્યારે મદ્રાસ ખાતે એસ.એસ. વાસનની બહુત દિન હુયે ફિલ્મમાં ફિલ્માંકન કરી રહ્યા હતા ત્યારે ફિલ્મના સેટ પર લોહીની ઊલટી થઇ હતી. વાસન અને તેમના પત્નીએ તેઓ જ્યાં સુધી ફરી સારા ન થયા ત્યાં સુધી તેમની સંભાળ લીધી હતી. તેણીએ કામ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું અને પોતાની જાતને એ-ગ્રેડની અભિનેત્રી તરીકે સ્થાપિત કરી હતી.
પછીના બે વર્ષો દરમિયાનમાં તેણીએ આકર્ષે તેવી સુંદરતા વિકસાવી હતી. બોમ્બે ટોકીઝના 1949ના નિર્માણ મહલ માં અગ્રણી ભૂમિકા નિભાવ્યા બાદ મધુબાલાએ પુષ્કળ લોકપ્રિયતા મેળવી હતી. જોકે તે સમયે તેઓ ફક્ત 16 વર્ષની ઉંમરના હોવા છતાં કુશાગ્ર અને કુશળતાભરી અદાકારીએ તેમને અનુભવી સહ કલાકાર અશોક કુમારની સાથે લાવીને મૂકી દીધા હતા. ચલચિત્ર અને તેમાંના ગીત આયેગા આનેવાલા એ બે નવા સુપરસ્ટાર્સના આગમનનો સંકેત આપ્યો હતો: મધુબાલા અને પ્લેબેક ગાયક લતા મંગેશકર.
1966માં તેણીના આરોગ્યમાં થોડો સુધારો થતા, મધુબાલાએ રાજ કપૂરની સામે ચાલાક માં કામ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો. ફિલ્મ માધ્યમોએ તેણીના "પાછા ફરવાની" ઘટનાને ભારે ધામધૂમ અને જાહેરાતથી ગુણગાન ગાયા હતા. આ સમય પરથી લીધેલા સ્થિર ફોટોગ્રાફ દર્શાવવામાં આવ્યા હતા તે હજુ પણ સુંદર હતા, પરંતુ તેમાં મધુબાલા નિસ્તેજ અને અસ્પષ્ટ દેખાતી હતી. જોકે, થોડા દિવસના જ ફિલ્માંકનમાં તેણીની નાજુક તબિયત લથડીયામાં પરિણમી હતી ફિલ્મ અધૂરી અને અપ્રસિદ્ધ રહી હતી.
મધુબાલાનો જન્મ મુમતાઝ જહાન બેગમ દેહાલ્વી તરીકે નવી દિલ્હી, ભારત ખાતે 14 ફેબ્રુઆરી 1933ના રોજ અફઘાનિસ્તાનના મુસ્લિમ પરિવારમાં થયો હતો, જે કાબુલના નવાબી પરિવારનું એક સભ્ય અને મોહમ્મદઝાયના શાહી રાજવંશની એક શાખા હતી, તેમના દાદા-દાદીને અફઘાનિસ્તાનના લશ્કર દ્વારા ભારતમાં દેશવટો આપવામાં આવ્યો હતો. તેઓ સંકુચિત મુસ્લિમ દંપતીના અગિયાર બાળકોમાં પાંચમુ બાળક હતા.
મધુબાલાનો પરિવાર તેણીની આરોગ્ય સમસ્યાને કારણે તેણીની ખૂબ સભાળ લેતો હતો. સ્ટુડીયો ખાતે ફિલ્મીંગ કરતી વખતે ચેપનું ઓછામાં ઓછું જોખમ રહે તે હેતુથી, તેઓ ફક્ત ઘરે બનાવેલો ખોરાક જ ખાતા હતા અને ચોક્કસ કૂવાનુ જ પાણી પીતા હતા. પરંતુ તેમની સ્થિતિ વધુને વધુ કથળતી રહી અને 1969માં 36 વર્ષની વયે તેમનું અવસાન થયું હતું. 1950ના દાયકામાં મોટે ભાગે મધુબાલાએ તેમની માંદગીને બાદ કરતાં સફળતાપૂર્વક કામગીરી કરી હતી.
મધુબાલાને 1950માં લોહીની ઊલટીઓ થતા હૃદયની મુશ્કેલી હોવાનું બહાર આવ્યું હતું. તેઓ જન્મથી જ વેન્ટ્રીક્યુલર સેપટલ ખામી, કે જે સામાન્ય રીતે "હૃદયમાં કાણું" હોવા તરીકે ઓળખાય છે તે ધરાવતા હોવાનું મળી આવ્યું હતું. તે સમયે, હૃદયની શસ્ત્રક્રિયા બહોળા પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ ન હતી.
જ્યારે નિર્માતા કિદાર શર્માએ તેમને રાજ કપૂરની સામે નિલકમલ માં દર્શાવ્યા ત્યારે તેમને પ્રથમ સફળતા મળી હતી. તેમને અગ્રણી ભૂમિકા આપવામાં આવી ત્યારે તેઓ ચૌદ વર્ષના હતા. ફિલ્મે વ્યાપારી સફળતા પ્રાપ્ત કરી ન હતી, પરંતુ તેમની અદાકારીએ સારો પ્રતિસાદ પ્રાપ્ત કર્યો હતો.
1960માં તેણીએ જ્યારે મોટા ખર્ચવાળી ઐતિહાસિક મુઘલ એ આઝમ માં અભિનય આપ્યો હતો ત્યારે તેણે આ સફળતાઓ અને પોતાના સુપર સ્ટારના દરજ્જાને ભેગો કર્યો હતો. આ ફિલ્મને તેણીની કારકીર્દી માટે ઝળહળતી સફળતા તરીકે જોવામાં આવે છે અને કદાચ તે ભારતમાં ફિલ્મ બનાવવાનો દાયકો હતો.
મધુબાલાના પિતા આતાઉલ્લાહે પેશાવરમાં ઇમ્પિરિઅલ ટોબેકો કંપનીમાં રોજગારી ગુમાવી દેતા પિતાએ તેમના પરિવારને મુંબઇ ખાતે પુનઃસ્થાપિત કર્યો હતો. યુવાન મુમતાઝે નવ વર્ષની ઉંમરે ચલચિત્ર ઉદ્યોગમાં પ્રવેશ કર્યો હતો.
આ એક હળવી, રાખોડી, તંતુભવનક્ષમ સંક્રાતિ ધાતુ તત્વ છે. આ ધાતુ પ્રાયઃ પાયરોક્લોર નામના ખનિજમાં મળી આવે છે કે નાયોબિયમનું અને કોલ્બાઈટનું પ્રમુખ વાણિજ્યિક સ્ત્રોત છે. આનું નામ ગ્રીક પુરાણ કથાના પાત્ર ટેન્ટેલસની પુત્રી નાયોબ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે.
પૂર્વ મહાવિદેહ ક્ષેત્રમાં રાજા વિજય સેન શંખપુરનો રાજા હતો. તેમને પુરુષસિંહ નામે એક પુત્ર હતો. એક સમયે જ્યારે તે ઉદ્યાનમાં ફરવા ગયો હતો ત્યારે તેણે આચાર્ય વિનયનંદન દેવનો ઉપદેશ સાંભળ્યો. તેમના મનમાં વિતરાગ ઉદભવ્યો અને તેમણે સંયમ લીધો.તીવ્ર આધ્યાત્મીક પ્રવૃત્તિઓ અને તપ આદિને કારણે તેમણે તીર્થંકર નામ ગોત્ર કર્મ ઉપાર્જીત કર્યું. તેઓ પોતાનું આયુષ્ય પૂર્ણ કરી વિજયંત વિમાનમાં ઉત્પન્ન થયાં.
વિજયંત દેવલોકમાં પોતાનું આયુષ્ય પૂર્ણ કરી તેઓ અયોધ્યાના રાજા મેઘના પત્ની રાણી મંગલાવતી/ સુમંગલાના ગર્ભમાં ઉત્પન્ન થયાં. રાણીને ગર્ભ રહ્યાના સમાચાર ફેલાતા સમગ્ર અયોધ્યામાં ખુશી ફેલાઈ ગઈ.
સુમતિનાથ આ અવસર્પિણી કાળના પાંચમાં જૈન તીર્થંકર હતાં. સુમતિનાથનો જન્મ ઈક્ષ્વાકુ કુળના અયોધ્યાના રાજા મેઘરાજા અને મંગળા રાણીને ત્યાં વૈશાખ સુદ ૮ ના દિવસે થયો.
ઑડિશા વિપુલ પ્રમાણમાં પ્રાકૃતિક સંપત્તિ અને લાંબો દરિયાકિનારો ધરાવે છે. વિદેશી રોકાણકારો માટૅ ઑડિશા એક આકર્ષક સ્થળ બન્યું છે. ભારતીય ખનિજ સંપત્તિનો પાંચમાં ભાગનો કોલસો, પા ભાગનું લોહ ખનિજ, ત્રીજા ભાગનું બોક્સાઈટ અને મોટાભાગનું ક્રોમાઈટ ઑડિશામાં આવેલું છે. રાઉરકેલા પોલાદ કારખાનું એ જાહેરક્ષેત્રનું પહેલું લોખંડ પોલાદનું કારખાનું કહતું તેનું બાંધકામ જર્મની સાથે સહયોગ કરી કરાયું હતું. જાહેર ક્ષેત્રની મોટી કંપનીઓના મુખ્ય મથકો અહીં આવેલા છે જેમ કે એચ એ એલ, સુનાબેડા , નેશલન્લ એલ્યુમિનિયમ કંપની - અનુગુલ, દામન્જોડી, કોરાપટ. ઑડિશામાં પોલાદ, એલ્યુમિનિયમ, તેલ શુદ્ધિકરણ અને બંદર ક્ષેત્રે ઘણું રોકાણ થયું છે. ભારતની મોટી માહિતી તંત્રજ્ઞાનની કંપની ઓ જેમ કે ટી.સી. એસ., મહિન્દ્રા સત્યમ, માઈન્ડ ટ્રી, પ્રાઈસ વોટર હાઉસ કુપર્સ અને ઈન્ફોસીસ વગેરેની શાખાઓ અહીં આવેલી છે. આઈ બી એમ, સીન્ટેલ અને વીપ્રો પણ પોતાની શાખાઓ અહીં ખોલવા જઈ રહ્યા છે. & 500 માં સ્થાન પામેલી બે કંપનીઓની કોર્પોરેટ ઑફિસો અહીં આવેલી છે - નેશનલ એલ્યુમિનિયમ કંપની અને ટાટા સ્પ્ઞ આર્યન.
"તેલ ખીણ સંસ્કૃતિ" એ કાલાહાન્ડી, બાલણગીર, કોરાપુટ ક્ષેત્રમાં વિક્સેલી એક ભવ્ય સંસ્કૃતિ તરફ ધ્યાન દોરે છે, તેના પર સંશોધન ચાલુ છે. પુરાતાત્ત્વિક અવશેષો દ્વારા અહીં ૨૦૦૦ વર્ષ પહેલાં વસવાટ કરનાર શહેરી સંસ્કૃતિના ચિહ્નો મળ્યાં છે. અસુર ગઢ આ ક્ષેત્રની રાજધાની હતી. કાલાહાન્ડી કોરાપુટ અને બસ્તર એ રામાયણ અને મહાભારતમાં વર્ણવવામાં આવેલા કાન્તરા ક્ષેત્રનો એક ભાગ છે. ચોથી સદીમાં આ ક્ષેત્રને ઈન્દ્રવન કહેવાતું, કેમકે આ ક્ષેત્રમાંથી મૌર્ય ખજાનાના હીરા અને મૂલ્યવાન રત્નો અહીંથી મેળવાતા. , , 1947, 10 , 178 મૌર્ય શાસક અશોકના સમય દરમ્યાન કાલાહાન્ડી, કોરાપુટ અને બસ્તરેઅના ક્ષેત્રને અરવી ભૂમિ તરીકે ઓળખવામાં આવતો હતો. અશોક કાળના લેખનો અનુસાર આ ક્ષેત્ર અજેય રહ્યો હતો. ઈસવીસનની શરૂઆતના સમય દરમ્યાન આ ક્ષેત્ર મહાવન તરીકે ઓળખાતું હતું. ચોથી સદીમાં કાલાહાન્ડી, અવિભાજીત કોરાપુટ અને બસ્તરનો સમાવેશ કરના મહાકન્તર ક્ષેત્રપર વ્યાઘ્રરાજાનું રાજ હતું. અસુરગઢ એ મહાકન્તરની રાજધાની હતી.
ઈ.સ. ૧૫૬૮ સુધી ઑડિશાએ ઘણાં મુસ્લિમ આક્રમણોનો સામનો કર્યો અને છેવટે ઈ.સ. ૧૫૬૮માં બંગાળના સુલતાને ઑડિશા જીતી લીધું. ૧૫૭૬માં મોગલોએ ઑડિશાના કિનારાના ક્ષેત્ર પર કબ્જો કર્યો. ગજપતિ મુકુંદ દેવ એ ઑડિશાનો છેલ્લો હિંદુ રાજા હતો, ગોહીરા ટીકરીની લડાઈમાં તેનું મૃત્યું થયું હતું. મેદીનીપુરથી લઈને રાજમુન્ડ્રી સુધીનો ઑડિશાનો કિનારાનો પ્રદેશ મોગલોના તાબા હેઠળ હતો, તેના છ ભાગ કરવામાં હતા; જાલેશ્વર સરકાર, ભદ્રક સરકાર, કટક સરકાર, ચિકાકોલે શ્રીકાકુલમ સરકાર, કલિંગ દંડપત અને રાજમુન્ડ્રી સરકાર કે ગોદાવરી રાજ્ય. ઑડિશાના મધ્ય, ઉત્તરીય, પશ્ચિમી અને દક્ષિણી પહાડી ક્ષેત્રો પર સ્વતંત્ર હિંદુ રાજાઓ રાજ કરતા હતા. ૧૬મી સદીમાં હૈદ્રાબાદના નિઝામે શ્રી કાકુલમ અને રાજમુન્ડ્રી વચ્ચેના ક્ષેત્ર પર કબ્જો મેળવ્યો. ૧૮મી સદીમાં મેદીનીપુર બંગાળ પ્રેસીડેન્સી સાથે જ જોડાયેલું હતું, ઈ.સ. ૧૭૫૧માં તે સિવાયનો બાકીનો દરિયા કિનારોનો ક્ષેત્ર ૧૭૫૧માં મરાઠા સામ્રાજ્ય હેઠળ ગયો.
ચિલ્કા તળાવ ઑડિશાના પૂર્વ કિનારા પર આવેલું ખારા પાણીનું એક સરોવર છે તેનું ક્ષેત્રફળ ૧૧૦૫ ચો કિમી છે. એક ૩૫ કિમી લાંબી નહેર વડે તે બંગાળના ઉપસાગર સાથે જોડાયેલું છે. આ તળાવ મહાનદીના ત્રિભુજ પ્રદેશનો એક ભાગ છે. સામાન્ય રીતે સુકી ઋતુમાં ભરતી સમયે ખારું પાણી આ તળાવમાં ભરાય છે. ચોમાસાની ઋતુમાં નદી દ્વારા મીઠું પાણી અહીં ઠલવાતું હોવાથી તલાવના પાણીની ક્ષારતા ઘટી જાય છે. શિયાળામાં કૅસ્પિયન સમુદ્ર, બૈકલ સરોવર, રશિયાના અન્ય ભાગો, મધ્ય એશિયા, અગ્નિ એશિયા, લડાખ અને હિમાલય જેવા ક્ષેત્રોમાંથી પક્ષીઓ સ્થળાંતર કરી અહીંઅ આવે છે. અહીં યુરેશિયન વીજીયન, પીનટેલ, બાર-હેડેડ બતક, રાખોડી પગી બતક, સુરખાબ, મેલાર્ડ અએ ગોલિએથ બગલો જેવા પક્ષીઓ જોવા મળે છે. આ તળાવમાં ભયાતિતા પ્રજાતિ - ઈરાવદી ડોલ્ફીન માછલીઓ પણ અલ્પ સંખ્યામાં જોવા મળે છે. અહીંના દરિયા કિનારે પક્ષહીન પોરપોઈસ, બાટલીનાક ડૉલ્ફીન, ખૂંધવાળી માછલી અને સ્પીનર ડોલ્ફીન જોવા મળે છે.
ઓડિશા એકગૃહી વિધાનસભા કે ધારાસભા ધરાવે છે. ઑડિશાની વિધાનસભા ૧૪૭ બેઠકો ધરાવે છે. આ સિવાય તેમાં અધ્યક્ષ અને ઉપાધ્યક્ષની પદવી હોય છે. જેમને વિધાનસભામાં ચૂંટાયેલા સભ્યો પોતાનામાંથી ચૂંટી કાઢે છે. રાજ શાસનની જવાબદારી મુખ્ય મંત્રી અને તેના મંત્રી મંડળની હોય છે. જોકે અને રાજ્ય શાસનના વડા રાજ્યપાલ હોય છે જેમની નિમણૂક ભારતના રાષ્ટ્રપતિ કરે છે. વિધાનસભામાં બહુમતી ધરાવનાર પક્ષ કે સંગઠનના નેતાને રાજ્યપાલ મુખ્યમંત્રી તરીકે નીમે છે. તેની સલાહ અનુસાર રાજ્યપાલ મંત્રીમંડળની નિમણૂક કરે છે. મંત્રીમંડળ વિધાન પરિષદને જવાબદાર હોય છે. વિધાનસભાના સભ્યને વિધાયક અથવા ધારાસભ્ય કહેવાય છે. રાજ્યપાલ એક ધારાસભ્ય ઍંગ્લો-ઈન્ડિયન સમાજમાંથી ચૂંટી નીમી શકે છે. જો કોઈ કારણસર વિધાનસભાનું વિસર્જન ન થાય તો સરકારની અને ચૂંટાયેલા વિધાયકોની મુદ્દત પાંચ વર્ષની હોય છે.
મયુરભાંજ જિલ્લામાં આવેલું સુમલીપાલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન એ ૨૭૫૦ ચો. કિમી માં ફેલાયેલું પ્રાણી સંરક્ષિત ક્ષેત્ર અને વાઘ અભયારણ્ય છે. અહીં ૧૦૭૮ વનસ્પતિ પ્રજાતિઓ મળી આવે છે જેમાં ૯૪ પ્રજાતિઓ તો માત્ર ઓર્ચિડની છે. સાલનું વૃક્ષ એ આ જંગલનું પ્રમુખ વૃક્ષ છે. આ અભયારણ્યમાં ૫૫ સસ્તનો મળી આવે છે તેમાં ભસતાં હરણ, બંગાળ વાઘ, સામાન્ય લંગુર, ચાર શિંગડાવાળા સાબર, ભારતીય જંગલી બળદ, ભારતીય હાથી, ભારતીય મોટી ખિસકોલી, ભારતીય ચિત્તો, જંગલી બિલાડી, સાબર અને જંગલી ડુક્કરનો સમાવેશ થાય છે. અહીં પદેઓની ૩૦૪ પ્રજાતિઓ મળી આવે છે જેમાં સામાન્ય પર્વતીય મેના, ભારતીય રાખોડી દુધરાજ, ભારતીય કાબરચીતરું દૂધરાજ અને મલબારી કાબરચિતરું દૂધરાજ આદિનો સમાવેશ થાય છે. અહીં સરીસૃપોની ૬૦ જેટલી પ્રજાતિઓ રહે છે જેમાં નાગ અને ત્રિસ્તરી પર્વતીય કાચબો વિશેષ છે. નજીક આવેલા રામતીર્થમાં મગર ઉછેર કેંદ્ર છે.
પ્રાગૈતિહાસિક કાળથી ઑડિશા ક્ષેત્રમાં વિવિધ માનવ સમૂહો વસવાટ કરતા આવ્યાં છે. અહીં વસનારા સૌથી પહેલાં લોકો પાથમિક પહાડી ટોળકીઓ હતી. જોકે પ્રાગૈતિહાસીક કાળમાં અહીં રહેનારી ટોળકીઓ ઓળખી શકાઈ નથી પણ એ વાત જાણીતી છે કે ઑડિશામાં મહાભારતના કાળ દરમ્યાન સાઇરા અથવા સાબર ટોળીઓ વસતી હતી. પર્વતીય ક્ષેત્રોમાં સાઓરા અને મેદાની ક્ષેત્રોમાં સહારા અને સાબર નામની ટોળીઓ આજે પણ સમગ્ર ઑડિશામાં વિસ્તરેલી છે. મોટાભાગની આવી જનજાતિઓએ હિમ્દુ ધર્મ સ્વીકાર્યો છેઅને હિંદુ રીતીરિવાજોને અનુસરે છે.કોરાપુત જિલ્લાના બોન્ડા પરજન લોકો એ આવી જનજાતિનું ઉદાહરણ છે. ઑડિશામાં ઘણી જગ્યાએ પ્રાગૈતિહાસિક અવશેષો મળી આવ્યા છે જેમ કે અંગૂલમાં કાલીકાટા, મયુરભંજમાં કુચાઈ અને કુલિયાણા, ઝારસુગડા પાસે વિક્રમખોલ, કાલાહાંડીમાં ગુડાહાંડી અને યોગીમઠ, સંબલપુરમાં ઉષાકોટી, બારગઢ નજીક સિમીલીખોલ વગેરે.
કેદ્રપાડા જીલ્લામાં આવેલું ભીતરકનિકા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ૬૫૦ ચો. કિમી. માં ફેલાયેલું છે જેમાં ૧૫૦ ચો. કિમી માં તો સુંદરવન આવેલા છે. ભીતરકનિકામાં આવેલું ગહીરમાથા સમુદ્ર કિનારો ઑલિવ રીડલી સમુદ્રી કાચબાના વિશ્વની સૌથી મોટી માળાઓની વસાહત છે. આ સિવાય ગંજમ જીલ્લામાં રુષીકુલ્ય, અને દેવી નદીનો મુખ પ્રદેશ પણ સમુદ્રી કાચબાઓના માળાને વસાહતો ધરાવે છે. આ સિવાય ખારા પાણીના મગરમચ્છ માટે પણ ભીતરકનિકા અભયારણ્ય જાણીતું છે. શિયાળામાં અહીં ઘણાં સ્થળાંતર કરનારા પક્ષીઓ આવે છે. અહીં કાળા મુગટવાળો નિશાચરી બગલો, ડાર્ટર, રાખોડી બગલો, ભારતીય જળકાગ , પૂર્વીય સફેદ આઈબીસ, જાંબુડીયો બગલો અને સારસ જેવા પક્ષીઓ જોવા મળે છે. શક્યતઃ ભયાતીત ઘોડાનાળ કરચલા આ ક્ષેત્રમાં જોવા મળે છે.
ભારતીય જંગલ સર્વેક્ષણના ૨૦૧૨માં પ્રસિદ્ધ થયેલા એક અહેવાલ અનુસાર, ઓડિશામાં ૪૮,૯૦૩ ચો. કિમી ક્ષેત્ર પર જંગલો આવેલા છે. આ જંગલો રાજ્યની ૩૧.૪૧% જમીન છવાયેલા છે. અહીંના જંગલોના આ પ્રમાણે વર્ગીકરણ થયા છે: ગીચ જંગલો , મધ્યમ ગીચ જંગલો અને ખુલ્લા જંગલો અને સુંદરવન . તે સિવાય આ રાજ્યમાં ૧૦,૫૧૮ ચો. કિમી. ક્ષેત્રમાં વાંસનાં જંગલો અને ૨૨૧ ચો. કિમીમાં સુંદરવનના જંગલો છે. લાકડાની દાણચોરી, ખાણકામ, ઔદ્યોગીકરણ અને ઘાસચારાની જરૂર આદિને કારણે રાજ્યના જંગલ ક્ષેત્રમાં ઘટાડો થયો છે. જંગલોના સંવર્ધનના પ્રયત્નો અહીં કરવામાં આવ્યા છે.
ઓરિસ્સા રાજ્યમાં કુલ ૩૦ જિલ્લાઓ આવેલા છે.આ ૩૦ જિલ્લાઓને વ્યવહારની સરળતા માટે ૩ રાજ્યસ્વ વિભાગોમાં વહેંચી દેવામાં આવ્યા છે.: ઉત્તર દક્ષિણ અને મધ્ય. અને તેમના મુખ્ય મથકો અનુક્રમે સંબલપુર, બરહામપુર અને કટકમાં આવેલા છે. દરેક વિભાગમાં ૧૦ જિલ્લાઓ છે અને તેમનો ઉપરી વિભાગીય રાજ્યસ્વ કમિશન હોય છે. ) વિભાગીય રાજ્યસ્વ કમિશનનું સ્થાન રાજ્ય મંત્રાલય અને જિલ્લા વહીવટની વચ્ચે આવે છે. વિભાગીય રાજ્યસ્વ કમિશન બોર્ડ ઑફ રેવેન્યુ ને જવાબદાર હોય છે. અને તેમના ઉપરી વરિષ્ઠ ભારતીય પ્રશાસનિક સેવાના અધિકારી હોય છે.
ઑડિશાની રાજધાની ભુવનેશ્વરની બાજુમાં ચાંડક હાથી અભયારણ્ય આવેલું છે. આ અભયારણ્ય ૧૯૦ ચો. કિમી ક્ષેત્રમાં ફેલાયેલું છે. પરંતુ વધારે પડતા ચારાના ભક્ષણ અને જંગલ ક્ષેત્રમાં થયેલા ઘટાડાને પરિણામે હાથીઓ અહીંથી સ્થળાંતર કરવા વિવશ થાય છે. ઈ.સ. ૨૦૦૨માં અહીં ૮૦ હાથી હતાં જે ઘટીને ઈ.સ. ૨૦૧૨માં ૨૦ થઈ ગયાં છે. ઘણાં પશુઓ બરબર અભયારણ્ય, ચિલ્કા, નયાગઢ જીલ્લો અકે અથાગઢ માં સ્થળાંતર કરી ગયા છે. ઘણાં હાથીઓ ગામ્ડાના લોકોસાથેની અથડામણોમાં, ઘણાં સ્થળાંતર કરતાં વિજળીનો આંચકો લાગતાં, ટ્રેનની અથડામણથી કે શિકારીઓ દ્વારા હણાયા છે. હાથી સિવાય અહીં ભારતીય ચિત્તો, જંગલી બિલાડી અને ચિતળ પણ જોવા મળે છે.
ઑડિશામાં મોટ ભાગના લોકો ઑડિયા ભાષા બોલે છે. કચેરીના કામો માટે અંગ્રેજી ભાષાનો બહોળા પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે. સ્થાનીય સ્તરે ઑડિયા ભાષા વપરાય છે. ઑડિયા ભાષા ઇંડો-યુરોપીયન ભાષાની ઈંડો-આર્યન ભાષાના વર્ગમાં આવતી ભાષા છે અને બંગાળી અને અસમિયા ભાષા સાથે સામ્ય ધરાવે છે. અહીંના આદિવાસીઓ દ્રવિડિયન અને મુંડા કુળની ભાષા બોલે છે. રાજ્યની રાજધાની ભુવનેશ્વરમાં ઘણાં મંદિરો આવેલાં છે. ઑડિસી શાસ્ત્રીય નૃત્ય આ ક્ષેત્રમાં ઉદ્ભવ્યું છે. અર્વાચીન ઑડિસી સંસ્કૃતિ પર હિંદુ, બૌદ્ધ અને જૈન ધર્મની છાપ દેખાય છે. આદિવાસી સંસ્કૃતિ પણ આધુનીલ ઑડિયા સંસ્કૃતિનો ભાગ છે.
દરેક જિલ્લાનાનું પ્રશાસન જિલ્લા કલેક્ટર દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. ભારતીય પ્રશાસનિક સેવા દ્વારા તેમની નિમણૂક કરવામાં આવે છે.
મહેસૂલ વસૂલી કરવી અને કાયદો તથા વ્યવસ્થા જાળવવા એ જિલ્લા કલેક્ટરની મુખ્ય જવાબદારી હોય છે. દરેક જિલ્લાના વધુ પ્રશાસનિક વિભાગો પાડવામાં આવે છે. તેમાં ઉપ-વિભાગીય કલેક્ટર અને ઉપ-વિભાગિય ન્યાયાધિશ ઉપરી હોય છે. આ ઉપવિભાગોને વધુ નાના મહેસૂલ વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે તેને તહેસિલ કહે છે. તહેસિલના ઉપરી તહેસિલદાર હોય છે. ઑડિશા ૫૮ ઉપ-વિભાગો અને ૩૧૭ તહેસિલ ધરાવે છે. આ તહેસિલમાં પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓનો સમાવેશ થાય છે.
વિશ્વના ઈતિહાસમાંની એક મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટના ઑડિશામાં ઘટી - કલિંગની લડાઈ. આ લડાઈ લગભગ ઈ.પૂ. ૨૬૧માં થઈ. સમ્રાટ અશોકે મૌર્ય સામ્રાજ્યના વિસ્તાર માટે કલિંગ પર ચડાઇ કરી હતી. કલિંગના લડવૈયાઓના બહાદુરીભર્યા વિરોધ કારણે સમ્રાટ અશોક માટે કલિંગ પર ચઢાઈ એ મૌર્ય સામ્રાજ્યની સૌથી મોટી રક્તરંજિત સૈન્ય કાર્યવાહી બની ગઈ. લોકોની આવી બહાદુરીને કારણે અશોકે બે ખાસ જાહેરનામા કાઢ્યા જેમાં કલિંગના ન્યાયી અને સૌજન્યશીલ રાજકારભાર ચલાવવાની ખાસ ભલામણ હતી. આ યુદ્ધ પછી અશોક બૌદ્ધ ધર્મને અનુસરીને તેના પ્રચારમાં લાગ્યો. અને તે અતિવ ભૂમિ સ્વતંત્ર રહ્યો.
૧૯૯૪ માં થયેલાં નાણાકીય સુધારાને અનુસરી માળખાકીય પરિવર્તનો કરનારું ઑડિશા પ્રથમ રાજ્ય હતું. વિદ્યુત પ્રવાહના પ્રવાહન અને વહેંચણીના ક્ષેત્રોમાં ખાનગીકરણ દાખલ કરનાર ઑડિશા પ્રથમ રાજ્ય હતું. ૧૯૯૪ અને ૨૦૦૦ની સાલની વચમાં ઑડિશા રાજ્ય વિદ્યુત મંડળનું માળખું સુધારી ગ્રીડકોની રચના કરવામાં આવી હતી. ટ્રાન્સકો અને વહેંચણી કરનારી કંપનીઓ આ મહામંડળના નાના વિભાગ બન્યા. આ વહેંચણી કરનાર ભાગને ખાનગી ક્ષેત્રની કંપનીઓને વેચવાની યોજના બની. આ સુધારાનું પ્રમાણ અને મહત્ત્વ ભારતીય અર્થવ્યવસ્થામાં એક મહત્વપૂર્ણ ટપ્પો ધરાવે છે.
"ઑડિશા" આ નામ પાલી અથવા સંસ્કૃત ભાષાના શબ્દો ઓરા અથવા સુમેરા કે ઓદ્રા વિસાયા પરથી ઉતરી આવ્યું છે. ઓદ્રાનો પ્રાચીન ઉલ્લેખ સોમદત્તને મળેલ તામ્ર પત્રિકામાં મળી આવે છે. પાલી અને સંસ્કૃત ભાષાના સાહિત્યમાં ઓદ્ર લોકોનો અનુક્રમે ઓડક કે ઓદ્રહ તરીકે ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. પ્રાચીન પાશ્ચાત્ય લેખકો પ્લીની ધ એલ્ડર અને ટોલેમીએ ઓદ્રા લોકોનો ઉલ્લેખ ઓરેટીસ તરીકે કર્યો છે. મહાભારતમાં પૌંડ્ર, મેકલ, ઉત્કલ, આંધ્ર, યવનો, શકો જેવા લોકોની સાથે ઓદ્રા લોકોનો પણ ઉલ્લેખ છે.
ઑડિશાનો પોણોભાગ પર્વતીય પ્રદેશ છે. આ પ્રદેશમાં નદીઓ દ્વારા ઊંડી અને પહોળી ખીણોનું નિર્માણ થયું છે. આ ખીણ પ્રદેશો ફળદ્રુપ છે અને વસ્તીની ઘનતાઅ અહીં અધિક છે. આ સિવાય ઑડિશામાં ઉચ્ચ પ્રદેશ અને તેના કરતા ઓછી ઉંચાઈ ધરાવતો પહાડી પ્રદેશ પણ ધરાવે છે. ઑડિશાનું સૌથી ઉંચુ શિખર દેઓમાલી છે સમુદ્ર સપાટીથી તેની ઊંચાઈ ૧૬૭૨ મીટર છે. આ સિવાય અન્ય સિન્કારામ ગોલીકોડા અને યેન્દ્રીકા એ રાજ્યના સૌથી ઊંચા શિખરો છે.
બૌદ્ધ ધર્મના લામા તારનાથ રચિત સાહિત્યમાં અને પગ-સામ-જોન-ઝાંગના લેખકે આ ક્ષેત્રને ઓડિવિશા કે ઉડિવીશા તરીકે ઓળખાવ્યો છે. મધ્યકાલીન તાંત્રિક સાહિત્યમાં અને તંત્રસારમાં જગન્નાથને ઉડિશાનાથ તરીકે વર્ણવાયા છે. ગજપતિ કપિલેશ્વરદેવે જગન્નાથના મંદિર પર કરાવેલી કોતરણીમાં તેને ઑડિશા રાજ્ય કે ઓડિશા રાષ્ટ્ર તરીકે વર્ણવે છે. આમ ૧૫મી સદીથી ઑડિયા લોકોની ભૂમિ ઑડિશા તરીકે ઓળખાવા લાગી.
અર્વાચીન ઑડિશા રાજ્યની સ્થાપના ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૬ના બ્રિટિશ શાસિત ભારતમાં થઈ હતી. ઓડિઆ ભાષા બોલનારા ક્ષેત્રોનો આ રાજ્યમાં સમાવેશ હતો. ઑડિશામાં ૧ એપ્રિલનો દિવસ સ્થાપના દિવસ તરીકે "ઉત્કલ દિબસ " નામે ઉજવાય છે. ભારતના રાષ્ટ્રગીતમાં આ રાજ્યનો સમાવેશ "ઉત્કલ" તરીકે થયો છે. શરૂઆતના ૮ વર્ષ સુધી કટક ઑડિશાની રાજધાની રહ્યું. ૧૩ એપ્રિલ ૧૯૪૮ પછી ઑડિશાની રાજધાની ભુવનેશ્વર ખસેડવામાં આવી.
ભારતમાં સરકાર સંસદીય લોકશાહી ઢબે ચાલે છે. સાંસદોને પુક્તવયના નાગરીકો ચૂંટણી દ્વારા ચૂંટી કાઢે છે. ભારતની સંસદ બે ગૃહો ધરાવે છે. નીચલા ગૃહને લોકસભા કહેવાય છે. ઑડિશા રાજ્યમાંથી ૨૧ સાંસદો ચૂંટવામાં આવે છે. તેમને સીધા મતદાન દ્વારા લોકો ચૂંટી કાઢે છે. સંસદના ઉપલા ગૃહને રાજ્ય સભા કહે છે. રાજ્યસભામાં ઑડિશાના ૧૦ સભ્યો હોય છે. તેમને રાજ્યની વિધાનસભાના વિધાયકો ચૂંટી કાઢે છે.
ઑડિશામાં મોટા ભાગના લોકો હિંદુ ધર્મ પાળે છે અને તેઓ સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વારસો ધરાવે છે. દા.ત. ઑડિશા ઘણાં હિંદુ પાત્રોનું ઘર છે. સંત ભીમ ભોઈ મહિમા ધર્મ ચળવળના નેતા હતા. સરલા દાસ જેઓ આદિવાસી હતા તેમણે મહાભારતનું ઑડિયામાં ભાષાંટર કર્યું હતું. ચૈતન્યદાસ બૌદ્ધ વૈષ્ણવ પંથના સ્થાપક હતા. તેમણે નિર્ગુણ મહાત્મ્ય લખ્યું. અને ગીત ગોવિંદના રચયિતા જયદેવ પણ ઑડિશાના હતા.
અહીં મોટા ભાગની પ્રજા ઑડિયા છે અને અહીંની સત્તાવાર ભાષા ઑડિયા છે. અહીંના લગભગ ૮૧.૮% લોકો દ્વારા તે બોલવામાં આવે છે. આ સિવાય ઑડિશામાં બંગાળી, હિંદી, ઉર્દૂ, તેલુગુ, સંતાલી જેવી ભાષાકીય લઘુમતી કોમો પણ છે. અનૂસૂચિત જાતિનું પ્રમાણ ૧૬.૫૩% અને અનુસૂચિત જનજાતિઓનું પ્રમાણ ૨૨.૧૩% જેટલું છે. સંથાલ, બોન્દા, મુંડા, ઑરાઓન, કાન્ધા મહાલી અને કોરા અહીંની અમુક પ્રજાતિઓ છે.