polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
થોડા સમય પછી ૧૯૬૧ના વર્ષમાં, હસમુખ પટેલે પોતાના સ્વતંત્ર વ્યવસાયની / હસમુખ સી. પટેલના નામ હેઠળ શરુઆત કરી હતી. તેમની પ્રથમ ઓફિસ અમદાવાદ ખાતે જૂના શહેરમાં હતી. ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ન દાયકામાં હસમુખ પટેલની કામગીરીમાં ઝડપી વધારો થવાથી મોટી કચેરીઓ ખાતે તેમનું કાર્યાલય ખસેડવામાં આવ્યું, જેથી તેમને સુયોજિત સુવિધાઓ અને લેઆઉટ મળે અને પોતાનું કાર્ય સારી રીતે એમની કાર્યપદ્ધતિ સાથે સંપૂર્ણપણે બંધબેસતું રહે. વર્ષ ૧૯૮૮માં, આ વ્યવસાય ઉસ્માનપુરા, અમદાવાદ ખાતે પારિતોષ બિલ્ડીંગમાં ખસેડાયો હતો, જે આજ પર્યંત ચાલુ રહ્યો છે.
હસમુખ પટેલ અમદાવાદ ખાતેની સ્થાપત્ય સંસ્થા એચસીપીડીપીએમ ના સ્થાપક હતા. આ ઉપરાંત તેઓ સ્થપતિઓના એક નાના જૂથના સભ્ય હતા, જે જૂથ દ્વારા સ્કૂલ ઓફ આર્કિટેક્ચર, સેપ્ટ ની રચના કરવામાં આવી હતી. તેઓએ આ સંસ્થાના માનદ નિયામક તરીકે ૧૯૭૨ થી ૧૯૮૦ અને ડીન તરીકે ૧૯૭૬ થી ૧૯૮૩ પર્યંત સેવાઓ આપી હતી. આ સમયગાળા દરમિયાન સેપ્ટ સંસ્થાએ પોતાની સ્થિતિ એક ઉચ્ચ સંસ્થા તરીકે સ્થાપિત કરેલ છે.
હસમુખ પટેલ એક સ્થપતિ હતા, જેમને તેમના ભારતમાં સમકાલીન સ્થાપત્યક્ષેત્રમાં લાંબી કારકિર્દી પર્યંત નોંધપાત્ર યોગદાન માટે યશ આપવામાં આવે છે. તેમનાં કાર્યોની સરખામણી ભારતના સ્વત્રંતતા પહેલાના અગ્રણી સ્થપતિઓ જેમ કે અચ્યુત કાવિંદે, ચાર્લ્સ કોરેઆ, અનંત રાજે, બી. વી દોશી અને અન્યની સાથે કરવામાં આવે છે.
આગાખાન પેલેસમાં કારાવાસમાંથી છૂટ્યા થયા પછી ગાંધીજીની પરવાનગી લઈ તેમણે રૂરકી નજીકના મૂળદાસપુર માજરા નામના ગામમાં કિસાન આશ્રમની સ્થાપના કરી. સ્થાનિક ગ્રામજનો દ્વારા એ આશ્રમ માટે જમીન તેમને દાનમાં આપવામાં આવી હતી. સ્વતંત્રતા પછી, તેમણે ઋષિકેશ નજીક પશુલોક આશ્રમ અને ઈ.સ. ૧૯૫૨માં ભીલાંગણમાં બાપુ ગ્રામ નામની એક વસાહત અને ગોપાલ આશ્રમ નામની સંસ્થાની સ્થાપના કરી. તેમણે આ આશ્રમોમાં ડેરી અને ખેતીને લાગતા કેટલાંક પ્રયોગો કર્યા અને કાશ્મીરમાં થોડો સમય વિતાવ્યો. કુમાઉ અને ગઢવાલમાં વિતાવેલા સમય દરમિયાન તેમણે ત્યાંના જંગલોના વિનાશ અને તેની મેદાનોમાં આવતા પૂર ઉપર તેની અસરનો અભ્યાસ કર્યો હતો. સમથિંગ રોંગ ઇન હિમાલયા નામના નિબંધમાં તેમણે આ વિશે લખ્યું હતું, પરંતુ વન વિભાગે તેમની સલાહની અવગણના કરી હતી. ઈ.સ. ૧૯૮૦ ના દાયકામાં, આ વિસ્તારોમાં ચિપકો મૂવમેન્ટ તરીકે ઓળખાતા જંગલોને બચાવવા માટે એક વિશાળ ગાંધીવાદી પર્યાવરણીય અભિયાન જોવા મળ્યું. તેના એક સહયોગી હિન્દુ તત્વજ્ઞાની રામ સ્વરૂપ હતા.
સ્વતંત્રતા માટે ભારતના પક્ષની તરફેણ કરવા માટે તેઓ ડેવિડ લોઇડ જ્યોર્જ, જનરલ સ્મટ્સ અને વિંસ્ટન ચર્ચિલને વિદેશમાં જઈ મળ્યા અને યુનાઇટેડ સ્ટેટની મુલાકાત દરમ્યાન તેઓ વ્હાઇટ હાઉસ ખાતે શ્રીમતી રુઝવેલ્ટને મળ્યા હતા. મીરાંબહેને સેવાગ્રામ આશ્રમની સ્થાપનામાં પણ સક્રિય રસ લીધો હતો. ૧૯૪૨ ની શરૂઆતમાં કોઈપણ સંભવિત જાપાની આક્રમણનો અહિંસક રીતે પ્રતિકાર કરવા માટે ઓરિસ્સાના લોકો વચ્ચે રહી કામ કર્યું હતું. ઑગસ્ટ ૧૯૪૨ થી મે ૧૯૪૪ દરમિયાન તેમની ગાંધીજી સાથે ધરપકડ કરવામાં આવી અને તેમને પણ ગાંધીજી સાથે પુણેના આગા ખાન પેલેસમાં રાખવામાં આવ્યા હતા જ્યાં તેમણે મહાદેવ દેસાઇ અને કસ્તુરબા ગાંધીનું નિધન જોયું હતું. તેઓ સિમલા પરિષદ અને કેબિનેટ મિશન, વચગાળાની સરકાર તથા બંધારણ સભા, ભારતના ભાગલા અને મહાત્મા ગાંધીની હત્યાના પણ સાક્ષી પણ હતાં.
મીરાંબહેનનો ભારતમાં રોકાણ સમય ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળના સમયનો એટલે કે ઐતિહાસિક ગાંધીવાદી તબક્કાની ચરમ કાળ દરમ્યાન રહ્યો. તેઓ ૧૯૩૧ની ગોળમેજી પરિષદમાં ગાંધી અને અન્ય લોકો લંડન ગયા હતાં. લંડનથી પરત ફરતી વખતે, મીરાંબહેન અને ગાંધીજી એક અઠવાડિયા માટે રોલેન્ડને મળવા ગયા. જ્યારે તેઓએ તેની રજા લીધી ત્યારે રોલેન્ડે તેમને બીથોવન પર એક પુસ્તક આપ્યું, મીરા બહેન ભારતમાં હતા ત્યારે આ પુસ્ત્ક રોનાલ્ડે લખ્યું હતું. ઈ.સ. ૧૯૬૦માં તેમણે તે પુસ્તક વાંચવાની શરૂઆત કરી હતી, તે વાંચીને પોતાના જીવનનો પછીનો સમય તેમણે બીથોવનની જન્મભૂમિ ઑસ્ટ્રિયા માં રહેવાનો નિશ્ચય કર્યો. ૧૯૩૧ માં અસહકાર ચળવળ ફરી શરૂ થઈ અને તેમાં ભાગ લેવા માટે તેમને ૧૯૩૨–૩૩ કેદ કરવામાં આવ્યાં હતાં.
તેઓ ૭ નવેમ્બર ૧૯૨૫ ના દિવસે અમદાવાદ આવ્યાં, મહાદેવભાઈ દેસાઈ, વલ્લભભાઈ પટેલ અને સ્વામી આનંદ તેમને લેવા ગયા હતાં. આ તેમના લગભગ ચોત્રીસ વર્ષ લાંબા ભારત રોકાણની શરૂઆત હતી. તેમના ભારતમાં રોકાણ દરમિયાન હિંદી ભાષા શીખવા તેઓ ગુરુકુલ કહંગરી ગયા હતા. ત્યારબાદ તેઓ સ્વામી પરમાનંદ મહારાજના આશીર્વાદ મેળવવા માટે તેમના દ્વારા સ્થાપિત રેવારીના ભાગવત ભક્તિ આશ્રમમાં ગયા. તેમણે મહાત્મા ગાંધીને તેમના ભાગવત ભક્તિ આશ્રમમાંના તેમના અનુભવો વિશે પત્રો લખ્યા હતા.
મીરાંબહેનનો જન્મ ઈ.સ.૧૮૯૨ માં કુલીન બ્રિટીશ પરિવારમાં થયો હતો. તેના પિતા સર એડમંડ સ્લેડ રોયલ નેવીમાં એક ઑફિસર હતા. મીરાંબહેનના બાળપણમાં તેમના પિતાને ઇસ્ટ ઈન્ડિઝ સ્ક્વોડ્રોનના કમાન્ડર-ઇન-ચીફ ના પદે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા, ત્યાર બાદ તેઓ નેવલ ઇન્ટેલિજન્સ વિભાગના નિર્દેશક બન્યા હતા. તેણીએ પોતાના બાળપણનો મોટાભાગનો સમય તેના નાનાજી સાથે વિતાવ્યો હતો જેમની પાસે વતનમાં મોટી જમીનદારી સંપત્તિ હતી અને તેઓ નાનપણથી જ પ્રકૃતિ અને પ્રાણી પ્રેમી હતી.
લુડવિગ વાન બીથોવનનું સંગીત યુવાન મીરાંબહેનનો એક ઉત્કટ શોખ હતો. તેમણે પિયાનો અને કોન્સર્ટ નો અભાસ કર્યો અને કોન્સર્ટ મેનેજર પણ બન્યા. ઈ. સ. ૧૯૨૧ માં, તેણે બીથોવનની રચના વગાડતા એક જર્મન સંગીતકારને લંડન ઓરકેસ્ટ્રાનું નિર્દેશન કરાવવાની ગોઠવણ કરાવી આપેલી, આ પ્રદર્શન પછી પહેલાં વિશ્વ યુદ્ધ પછી જર્મન કલાકારો પર મુકવામાં આવેલા બહિષ્કારનો અંત આવ્યો.
મેડેલીન સ્લેડ , જેઓ મીરાંબહેન અથવા મીરાબેન એ ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળના નેતા મહાત્મા ગાંધીના અનુયાયી હતા. ગાંધીજી સાથે રહેવા અને કામ કરવા તેમણે બ્રિટનમાં પોતાનું ઘર છોડી દીધું હતું. ગાંધીજીના સિદ્ધાંતોના પ્રચાર માટે તેમણે પોતાનું જીવન સમર્પિત કર્યું. તેઓ બ્રિટીશ રીઅર-એડમિરલ સર એડમંડ સ્લેડની પુત્રી હતી.
મીરાંબહેનની આત્મકથાનું નામ ધ સ્પિરિટ્સ પિલગ્રિમેજ છે . તેણે બાપુસ લેટર્સ ટુ મીરા અને ન્યુ અને ઓલ્ડ ગ્લેનિંગ્સ નામના પુસ્તકો પણ પ્રકાશિત કર્યાં હતા. તેમના મૃત્યુ સમયે તેણીએ બીથોવનનું અપ્રકાશિત જીવનચરિત્ર, ધ સ્પિરિટ ઑફ બીથોવેન પણ છોડી ગયાં હતાં.
પ્રવીણ પંડ્યા એ ગુજરાતી ભાષાના કવિ, લેખક અને નાટ્યલેખક છે. તેમના મહત્ત્વપૂર્ણ યોગદાનોમાં અજવાસનાં મત્સ્ય , ઈન્ડિયા લોજ , હાથીરાજા અને બીજા નાટકો અને બરડાના ડુંગર મુખ્ય છે. રંગમંચ પરની સક્રિયતા તેમજ હિન્દી કવિ સમશેર બહાદુરના નાટકીય રુપાંતરો એ તેમના ગુજરાતી સાહિત્યમાં મહત્ત્વના પ્રદાન છે. બરડાના ડુંગર પુસ્તક માટે તેમને ૨૦૦૮-૦૯નું ઉમા-સ્નેહરશ્મિ પારિતોષિક મળ્યું હતું.
તેમની કવિતાઓમાં સામાજિક છબી અને રાજકીય વિચારો પ્રતિબિંબિત થયેલા છે. "હાથીરાજા અને બીજા નાટકો" અને "ઇન્ડિયા લોજ" તેમના નાટ્યસંગ્રહો છે. તેમણે પ્રેમાનંદના નાટક 'સુદામાચરિત્ર'ને "પછી સુદામાજી બોલિયા" તરીકે રૂપાંતરીત કર્યું હતું, જે કુમાર માં પ્રકાશિત થયું હતું. તેમણે હિન્દી કવિ શમશેર બહાદુર સિંહની કૃતિઓને પણ ગુજરાતી નાટકોમાં રૂપાંતરીત કરી છે.
પ્રવીણભાઈનો જન્મ સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના ધ્રાંગધ્રા ખાતે જગજીવનદાસ અને મંગલાબેનને ત્યાં થયો હતો. તેમણે ધ્રાંગધ્રાની કે.એમ. બોયઝ હાઈસ્કૂલમાંથી અભ્યાસ કર્યો હતો. ૧૯૮૯માં તેમણે ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાંથી નાટ્યશાસ્ત્રમાં સ્નાતકની પદવી મેળવી હતી. ૧૯૯૧માં ડિપ્લોમા ઇન જર્નાલિઝમ પૂર્ણ કર્યું. તેઓ હાલ અમદાવાદ ખાતે રહે છે.
તેમનો પ્રથમ કાવ્યસંગ્રહ અજવાસનાં મત્સ્ય ૧૯૯૪માં પ્રકાશિત થયો હતો. ત્યારબાદ બરડા ના ડુંગર અને આ કૌરવ પાંડવના સમયમાં નામના કાવ્યસંગ્રહો પ્રકાશિત થયા હતા.
"પ્રોડક્ટ એક્ઝીબિશન હૉલ" - ની મૂળ રચના ચેક વાસ્તુશાસ્ત્રી જન લેટ્ઝેલએ તૈયાર કરી હતી. આ રચના અનુસાર ઈમારતના સૌથી ઊંચા ભાગ પર એક ઘૂમટ સ્થાપિત કરાયું હતું. આનું બાંધકામ એપ્રિલ ૧૯૧૫માં પૂર્ણ થયુંઅ ને તેને "હિરોશિમા પ્રીફેક્ટ્રલ કમર્શીય એક્ઝેબિશન" એવું નામ આપવામાં આવ્યું.એ વર્ષે ઑગસ્ટમાં તે જાહેર જનતા માટે ખુલ્લું મુકાયું. ૧૯૨૧માં તેનું નામ બદલીને "હિરોશિમા પ્રીફેક્ટ્રલ પ્રોડક્ટ્સ એક્ઝિબીશન હૉલ" કરવામાં આવ્યું. ઈ.સ. ૧૯૩૩માં તેનું નામ બદલીને "હિરોશિમા પ્રીફેક્ટ્રલ ઈન્ડસ્ટ્રેયલ પ્રોમોશન હૉલ" એવું રાખવામાં આવ્યું. આ ઈમારત મોટા વાણિજ્ય ક્ષેત્રની પાસે અઈઓઈ પુલની બાજુમાં આવેલું હતું અને તેનો વપરાશ મોટે ભાગે કલા અને સાંસ્કૃતિક પ્રદર્શનો માટે થતો હતો.
યુદ્ધ પછીના કાળમાં આ ઈમારતાના અવશેષોનું વિદારણ ચાલું રહ્યું. ૧૯૬૬માં હિરોશિમાના વહીવટી તંત્રએ કાયમી ધોરણે તેની જાળવણી કરવાનો ઈરાદો જાહેર કર્યો અને તેને ગેન્બાકુ ઘૂમટ નામ આપ્યું. હિરોશિમાના પ્રથમ ચૂંટાયેલા મેયર શિઞ્હો હમાઈ એ રાષ્ટ્રીય અને આમ્તર રાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રે આ માટે ભંડોળ એકત્રિત કરવા પ્રયત્નો કર્યા. એક વખતે ટોક્યોની મુલાકાત સમયે તેઓ જાતે શેરીઓમાં ઉતરીને ભંડોળ ઉઘરાવવા લાગ્યા હતા. ગેન્બાકુ ડોમનું સંવર્ધન કાર્ય ૧૯૬૭માં પૂર્ણ થયું. ઓક્ટોબર ૧૯૮૯ અને માર્ચ ૧૯૯૦ વચ્ચે આ માળખાના મજબૂતીકરણ માટે બે નાના સમારકામ કરવવામાં આવ્યા હતા.
અણુબોમ્બ વિસ્ફોટના કેન્દ્ર નજીક ઉભી રહે શકેલી આ એક માત્ર ઈમારત હતી. વિસ્ફોટમાં આના ઘૂમટનું પોલાદી માળખું અહાર દેખાવા લાગ્યું હતું આથી ત્યાર બાદ આ ઈમારત ગેન્બાકુ ઘૂમટ તરીકે ઓળખાવા લાગી. આ ઈમારતને તોડી પાડવાની યોજના હતી પણ મોટા ભાગની ઈમારત હેમખેમ હોવાથી તેને તોડવાની યોજના મોડી પડી. આગાળ જતાં આ ઘૂમટ વિવાદનું કારણ બન્યું. લોકોનો એક વર્ગ આને તોડી પાડવા માંગતો હતો જ્યારે બીજો વર્ગ આને બૉમ્બ વિસ્ફોટની યાદગિરી રૂપે શાંતિ સ્મારક બનાવવાની તરફેણમાં હતો. છેવટે, જ્યારે હિરોશિમાનું પુન:નિર્માણ શરૂ થયું ત્યારે આ ઈમારતના માળખાને સાચવવાનો નિર્ણય થયો.
હિરોશિમા શાંતિ સ્મારક અથવા અણુબોમ્બ ઘૂમટ અથવા ગેન્બાકુ ડોમ એ હિરોશિમા, જાપાનમાં આવેલા શાંતિ સ્મારક ઉદ્યાનનો એક ભાગ છે. ૧૯૯૬માં આ સ્મારકને યુનેસ્કોની વિશ્વધરોહર સ્થળની યાદીમાં ઉમેરવામાં આવ્યું. તૂટેલી ઈમારતના અવશેષોને ૬ ઑગસ્ટ ૧૯૪૫ના દિવસે હિરોશિમા અને નાગાસાકી શહેર પર કરવામાં આવેલા અણુ હુમલામાં મૃત્યુ પામેલા લોકોના સ્મારક સ્વરૂપે સંરક્ષિત કરાયું છે. આ હુમલામાં ૭૦,૦૦૦ માણસો તત્કાલ મૃત્યુ પમ્યા હતાં અને કિરણોત્સાર ને કારણે બીજા ૭૦,૦૦૦ માણસો જાનલેવા ઈજાઓનો ભોગ બન્યા હતાં.
વિશ્વની સાંસ્કૃતિક અને પ્રાકૃતિક ધરોહરોને સંભાળવાના ઠરાવ હેઠળ ડિસેમ્બર ૧૯૯૬માં ગેન્બાકુ ઘૂમટને વિશ્વ ધરોહર સ્થળની યાદીમાં સ્થાન મળ્યું છે. ત્રણ વિકલ્પોના આધારે તેને વિશ્વ ધરોહરની યાદીમાં સ્થાન મળ્યું : વિનાશક શક્તિ સામે ટકવું, માનવ જાતિ ઉપર થયેલો પ્રથમ અણુ હુમલો અને શાંતિ માટે તેનું પ્રતિનિધિત્વ.
ઈ.સ. ૧૯૫૦ અને ૧૯૬૪ વચ્ચે આ ઈમારતની આસપાસ હિરોશિમા શાંતિ સ્મારક ઉદ્યાનનું નિર્માણ થયું. ઈ.સ ૧૯૬૬માં હિરોશિમા વહીવટી તંત્રે એક ઠરાવ પસાર કર્યો જે અનુસાર આ સ્મારકની સત્તાવાર રીતે કાયમી ધોરણે જાળવની કરવાનો અને તેને હિરોશિમા શાંતિ સ્મારક તરીકે નામકરન કરવાનો નિર્ણય થયો. આ ઘૂમટ ઉદ્યાનનું પ્રમુખ સીમાચિહ્ન છે.
ઈ.સ. ૧૯૪૫ના ૬ ઑગસ્ટે સવારના ૮:૧૫ કલાકે સંયુક્ત અમેરિકાની હવાઈ સેનાએ "ઈલોના ગે"નામના બી-૨૯, બોમ્બર વિમાનમાંથી "લિટલ બૉય"નામનો અણુ બોમ્બ હિરોશિમા પર ઝીંક્યો. આ બૉમ્બે જાપાનના હિરોશિમા શહેરનું નામોનિશાન ભૂંસી નાખ્યું.
૬ ઑગસ્ટ ૧૯૪૫ના વિસ્ફોટ પછીની જ સ્થિતિમાં ગેન્બાકુ ઘૂમટને રખાયો છે. માત્ર માળખાને મજબૂતી આપવા માટે જ ફેરફારો થયા છે અને તે અત્યંલ્પ રખાયા છે.
એક વાર હંસ પોતાની હંસીના વિરહની વાત નળ આગળ કરે છે, જે સાંભળતાં જ નળને દમયંતીની યાદ આવે છે. નળની વેદના પારખતો હંસ, નળનો દૂત બનીને દમયંતી પાસે જાય છે અને દમયંતી આગળ નળના રૂપની પ્રશંસા કરે છે, જેથી દમયંતી નળ પ્રત્યે આકર્ષાય છે. જ્યારે દમયંતીનો સ્વયંવર યોજાય છે ત્યારે નળ ત્યા જાય છે. આ સ્વયંવરમાં દેવો પણ નળનુ રૂપ ધારણ કરીને દમયંતીને વરવા જાય છે. ચતુર દમયંતી પાંચ નળમાંથી સાચા નળને ઓળખે છે અને તેને પરણે છે. દેવો દમયંતીને વરદાનો આપીને પાછા જાય છે. નળદમયંતી પોતાનું સફળ વૈવાહિક જીવન જીવે છે. પરંતુ સ્વયંવરમા આવેલો અને દમયંતીને ન મેળવી શકવાથી નિરાશ થયેલો કલિ નળ અને દમયંતીના લગ્નજીવનમાં વિક્ષેપ પાડવા પ્રયત્નો કરે છે. કલિ નળના નગરમાં આવે છે અને એના શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે. આ કારણથી નળની મતિ ભ્રષ્ટ થાય છે અને તે પોતાના પિતરાઈ ભાઈ પુષ્કર સાથે જુગાર રમે છે. કલિ જુગાર રમવાના પાસામાં પ્રવેશે છે અને નળને જુગારમા હરાવે છે.
નિષધ નગરના સૂર્યવંશી રાજા વીરસેનનો પુત્ર નળ અવિવાહિત છે. અનેક કન્યાઓના માંગા આવતાં હોવા છતાં નળને કોઈ કન્યા પસંદ પડતી નહોતી. મહર્ષિ નારદ નળ આગળ વિદર્ભ દેશના રાજા ભીમકની પુત્રી દમયંતીના સૌંદર્યની પ્રશંસા કરે છે. આથી નળ દમયંતીથી આકર્ષાય છે. નળ દમયંતીનો તીવ્ર વિરહ અનુભવે છે અને આ વિરહ શમાવવા માટે તે વનમાં જાય છે. વનમાં એક અલૌકિક હંસ નળની નજરે પડે છે જેના પ્રતિ નળ લોભાય છે અને તે ઊંઘતા હંસને પકડે છે. હંસને આમ કેદી બનેલો જોઈને તેની અનેક હંસીઓ આક્રંદ કરે છે. હંસ પોતાને જવા દેવા માટે નળને વિનંતી કરે છે અને વચન આપે છે કે તે હંસીઓને મળીને પાછો આવતો રહેશે. આમ, હંસીઓને મળી, હંસ વચન પાળવા નળ પાસે પાછો આવે છે. નળ તેને લઈને પોતાના નગરમાં પાછો આવે છે ત્યારે નગરજનો આશ્ચર્યમુગ્ધ બની જાય છે.
વનમાં એકલી રઝળતી અને અનેક સંકટો સહન કરતી દમયંતી એની માસી ભાનુમતીને ત્યાં પહોંચે છે. અહી પહોંચતા પૂર્વે તે વનમાં લાલચી વણજારાઓ, પારધી વગેરે દ્વારા થતી રંજાડનો ભોગ બને છે, પણ પોતાના બુદ્ધિચાતુર્યથી અને ઉમદા ગુણના કારણે તે આ કસોટીઓમાંથી પાર ઊતરે છે. માસી ભાનુમતીને ત્યાં દમયંતી ચાકરડી તરીકે રહે છે. દમયંતીનો પીછો કરતો કલિ અહિં આવે છે. મસિયાઈ બહેન ઇન્દુમતી સ્નાન કરવા જાય છે ત્યારે પોતાનો કીમતી હાર ટોડલા પર મૂકીને જાય છે. કલિ ટોડલામાં પ્રવેશે અને હાર ગુમ કરે છે અને હારની ચોરીનો આરોપ દમયંતી પર આવે છે. સત્ત્વ અને સત્યશીલ દમયંતી અત્યંત આર્દ્રભાવે ઇશ્વરનું સ્મરણ કરે છે. આથી ટોડલો ફાટે છે અને સંતાયેલો કલિ ત્યાંથી નાસે છે. હાર ત્યાંથી જ મળી આવતા દમયંતીની નિર્દોષતા સાબિત થાય છે.
રાજપાટ હારી બેઠેલો નળ દમયંતી સાથે વનમાં જાય છે, જ્યાં કલિ તેનો પીછો છોડતો નથી. ભૂખતરસ વેઠતા નળ અને દમયંતી એક જળાશય પાસે આવે છે. નળ જળાશયમાંથી થોડાક માછલા પકડીને દમયંતીને સાચવવા આપે છે. સ્વયંવરમાં દેવો તરફથી દમયંતીને 'અમૃત સ્રવતા' હાથનું વરદાન મળેલુ હોવાથી મૃત મસ્ત્યો દમયંતીના હાથમાં આવતાં જ સજીવન બની પાછાં જળમાં જતા રહે છે. પાછા આવેલા નળને દમયંતી સાચી વાત જણાવે છે પણ નળ માનતો નથી અને 'ભૂખી હોવાથી તું માછલા ખાઈ ગઈ છે' એવું આળ મૂકી તે દમયંતીને આકરા વેણ બોલે છે. આખરે અઘોર અરણ્યમાં ઊંઘતી દમયંતીને અર્ધવસ્ત્રે એકલી મૂકીને નળ ચાલ્યો જાય છે. આ ક્ષણે નળ માનસિક સંઘર્ષ અનુભવે છે.
દમયંતીને ત્યજ્યા પછી નળ જંગલમાં કર્કોટક નાગ કરડવાથી વિરૂપ બની જાય છે, અને બાહુક રૂપે તે ઋતુપર્ણ રાજાને ત્યાં તેના સારથી તરીકે રહે છે. સુદેવ ઋતુપર્ણની નગરીમાં આવી ઋતુપર્ણને દમયંતીના સ્વયંવરમાં પધારવાનું આમત્રણ આપે છે. બધી વાત જાણી ગયેલો નળ ઋતુપર્ણ સાથે તેના સારથી તરીકે દમયંતીના સ્વયંવરમાં જાય છે. વિરૂપ બની ગયેલ બાહુક પોતે જ નળ છે કે અન્ય કોઈ એ માટે તેની પરીક્ષા લેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ નળનાં બંને સંતાનોને નળની પાસે મોકલવામાં આવે છે, અને છેવટે દમયંતીને બાહુક એ જ નળ છે એ વાતનો અંદાજ આવી જાય છે.
પાંડવોના વનવાસ દરમિયાન કૈલાસ ગયેલો અર્જુન ઘણો સમય વિત્યા પછી પણ પાછો આવ્યો નથી એ ઘટનાથી યુધિષ્ઠિર ચિંતાતુર છે. ત્યાં આવી ચડેલા બૃહદશ્વ મુનિ આગળ યુધિષ્ઠિર આંસુ સારી બેસે છે. યુધિષ્ઠિરની વેદનાનું કારણ પૂછતા યુધિષ્ઠિર બ્ર્હદશ્વને પોતાના ભાઈના વિરહની વાત કરે છે. યુધિષ્ઠિરને દિલાસો આપવા માટે બૃહદશ્વ તેને નળ અને દમયંતીની કથા કહે છે.
નળાખ્યાન એ મધ્યકાલીન કવિ પ્રેમાનંદ કૃત આખ્યાન કાવ્ય છે. ૬૫ કડવાં ધરાવતા આ કાવ્યની રચના પ્રેમાનંદે ૧૬૮૬ માં કરી હતી. આ કાવ્યનું કથાવસ્તુ મહાભારતના આરણ્યક પર્વમાંના 'નલોપાખ્યાન'ની કથા ઉપર આધારીત છે. મૂળ કથામાં પ્રેમાનંદે સુધારા-વધારા કરીને તેને પોતાના સર્જકબળે વિકસાવ્યું છે.
દમયંતીના પિતા ભિમકે દમયંતીની શોધ માટે મોકલેલો સુદેવ ફરતો ફરતો ભાનુમતીના નગરમાં આવે છે. સુદેવ-દમયંતી એકબીજાને ઓળખી જાય છે. ભાનુમતી પણ દમયંતીને ઓળખે છે અને લજ્જા અનુભવે છે. દમયંતીને લઈને સુદેવ વિદર્ભ નગરમાં ભિમકને ત્યા પાછો ફરે છે. ત્યારબાદ દમયંતી સુદેવને નળની શોધ માટે મોકલે છે.
શરૂઆતમાં તેની સ્થાપના શેત્રુંજય પર્વત પરના પાલિતાણા મંદિરોના સંચાલન માટે કરવામાં આવી હતી, પરંતુ હવે તે શ્વેતાંબર પરંપરા સાથે જોડાયેલા ઘણા જૈન તીર્થો અને મંદિરોનું સંચાલન કરે છે. એવું કહેવામાં આવે છે કે તે શાંતિદાસ ઝવેરી દ્વારા તેની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી અને તેનું નેતૃત્વ સદીઓથી એક જ કુટુંબ પાસે છે, જેઓ અમદાવાદના નગરશેઠ હતા. કસ્તુરભાઈ લાલભાઈ, એક ઉદ્યોગપતિ અને શિક્ષણવિદ, તે કુટુંબના અગિયારમી પેઢીએ વારસ હતા, તેઓ ૫૦ વર્ષ થયા ટ્રસ્ટનું નેતૃત્વ કરતા હતા ત્યાર બાદ શ્રેણિક કસ્તુરભાઇ લાલભાઇએ ૩૦ વર્ષથી સુધી ટ્રસ્ટની દેખરેખ રાખી. હાલમાં સમવેગ લાલભાઇ ટ્રસ્ટના વડા છે.
આણંદજી કલ્યાણજી ટ્રસ્ટ એ સૌથી મોટું અને સૌથી પ્રાચીન જૈન ટ્રસ્ટ છે, જેનું સંચાલન જૈનો દ્વારા કરવામાં આવે છે, તેનું મુખ્ય મથક અમદાવાદમાં છે જે ૧૨૦૦ થી વધુ જૈન મંદિરોનું સંચાલન કરે છે. કહેવામાં આવે છે કે મૂળ ચેરીટેબલ ટ્રસ્ટની સ્થાપના ૧૬૩૦-૪૦ ન દશકમાં ક્યારેક થઈ હતી અને ૧૭૨૦ ના દાયકાથી આણંદજી કલ્યાણજી ની પેઢી અથવા આણંદજી કલ્યાણજી ટ્રસ્ટ નામથી ચાલે છે.
શેઠ આનંદજી કલ્યાણજી પેઢી એ નામ સૂચવે છે કે તે કલ્યાણજીના પુત્ર શેઠ આણંદજીની વેપારી પેઢી છે અલબત્ આ નામ કાલ્પનિક છે અને તે જૈન યાત્રાળુઓને આનંદ અને કલ્યાણ આપવાની ટ્રસ્ટની ભૂમિકાને દર્શાવે છે.
સિરોહીના શેઠ કલ્યાણજી પરમાનંદજી પેઠી, તેની સહિયારી સંસ્થા છે જે માઉન્ટ આબુ ખાતે દેલવાડા, બામનવડ અને મુંદાલસ્થ મંદિરોનું સંચાલન કરે છે. ખાતે આબુ.
આ ગુફાઓ પ્રકૃતિમાં વિશિષ્ટ છે અને તેમની સાદી અને સરળ રચના દ્વારા ધ્યાનાર્ષક છે. અહીં મોટાભાગના પર્યટકોને સુશોભિત કોતરણી સંપૂર્ણ ગેરહાજરી દેખાય છે - જે ગુજરાતમાં અન્ય બૌદ્ધ ગુફાઓમાં હાજર હોય છે. ગુફાઓમાં ત્રણ ચૈત્ય ગૃહ પણ છે, જેમાં અપરિણીય દિવાલો અને સપાટ છત હોય છે. આ ગુફાઓની મુલાકાત બૌદ્ધ સમયગાળાની કલા સ્વરૂપો અને વાસ્તુ શિલ્પ રચનાઓની ઊંડાણપૂર્વકની શોધ માટે પ્રવાસીઓ અહીં આવે છે. આ ગુફાઓ વિદ્વાનો, સંશોધકો અને વિદ્યાર્થીઓ માટે પણ રસનું કેન્દ્ર છે. સાણા ગુફાઓ પ્રવાસીઓને એક આકર્ષક વિહારમાં લઈ જાય છે, જે એક અથવા બે ખંડ ધરાવતા થાંભલાવાળા વરંડાઓનો ધરાવે છે. આ ખંડોમાં ખડકમાં કોતરેલી બેઠકો છે, જેનો ઉપયોગ વરસાદ દરમિયાન આરામ કરવા, બેસવા અથવા આશ્રય લેવા માટે કરવામાં આવતો હતો. સાણા ગુફાઓ તેની મનોહર સુંદરતા માટે પણ જાણીતી છે અને તે ઉપરાંત પરિવર્તનશીલ સ્થળોની સુંદરતા અને વશીકરણનો આનંદ માણવા ઇચ્છતા પ્રવાસીઓને સુંદર સ્થળ પૂરું પાડે છે.
ગુફા ૪૮ નું આયોજન બાકીની ગુફાઓ કરતા ખૂબ અલગ છે. તેમાં વિવિધ પરિમાણોનાં બે મંડપો શામેલ છે. આ મંડાપોમાં તેમની પરિમિતિની આજુબાજુ બેઠકો આવેલી છે. મોટાભાગની ગુફાઓ જુદી જુદી ઊંચાઈ અને બહાર નીકળતા ઢોળાવ પર કોતરવામાં આવી હતી. ખડકમાં કોતરેલી સીડી દ્વારા ત્યાં પહોંચી શકાય છે. ગુફાઓના આ જૂથમાં અનેક ટાંકીઓની હાજરી જળ સંચયને આપવામાં આવતા મહત્વનો પુરાવો આપે છે. ત્રણ બાજુઓ પર ખડકમાંથી કોતરેલી દિવાલો અને બીજી તરફ વળેલું મોં હોવાથી, આ ટાંકી શૂષ્ક ઋતુમાં પાણી જાળવવા માટે યોગ્ય હતી. મહારાષ્ટ્રના મુંબઇ નજીક કાન્હેરી ગુફાઓમાં પણ આવી સ્થાપત્ય રચનાની કરવામાં આવી છે.
આ ગુફાઓને નરમ ખડકમાંથી કોતરવામાં આવી હતી. આ ગુફાઓ ઇ.સ. પૂર્વે ૧લી થી સદી અને ઈ. સ. ૧ લી સદીના સમયગાળામાં બનાવવામાં આવી હતી અને ચોમાસા દરમિયાન આશ્રય શોધતા સાધુઓને આ ગુફાઓએ આશ્રય આપ્યો હતો. સાણા ગુફાઓ નિઃશંકપણે પશ્ચિમ ભારતમાં સૌથી પ્રાચીન બૌદ્ધ ગુફાઓ છે અને તેમાં ખડકમાંથી કોતરેલા થાંભલા, સ્તૂપ, બેઠક , ચૈત્ય, વિહાર, થાંભલાવાળા હોલ અને વિવિધ ગુંબજ છે. આશ્રયસ્થાનો એક ટેકરી પર અને તેની આસપાસ વિવિધ સ્તરે કોતરવામાં આવ્યા છે. બૌદ્ધ ધર્મના ઉપદેશનું પ્રતિનિધિત્વ કરનારા કેટલાક શ્રેષ્ઠ પુરાતત્ત્વીય પ્રતીકો સાણાની ગુફાઓ પર જોઈ શકાય છે.
વેરાવળ - સોમનાથ ક્ષેત્રમાં સાણા બૌદ્ધ ગુફાઓનો બીજો સમૂહ પણ છે, તે પણ ગીર સોમનાથ જિલ્લામાં આવેલો છે. આ ગુફાઓ પ્રભાસ પાટણની પ્રાચીન બૌદ્ધ ગુફાઓ તરીકે ઓળખાય છે, અને તે સંખ્યામાં સાણા ગુફાઓ જેટલી નથી. તેમ છતાં, આ ગુફાઓ વિશેની માહિતી પ્રસાર માધ્યમોમાં ભળી ગઈ છે. પ્રભાસ પાટણની સાણા ગુફાઓ સોમનાથ મહાદેવ મંદિરથી દક્ષિણ પૂર્વમાં ૭ કિ. મી. અને સોમનાથ મહાદેવ મંદિરથી ઉત્તર-પૂર્વમાં ૨ કિ. મી. દૂર આવેલી છે. પ્રભાસ પાટણની ગુફાઓને વાંકિયા ખાતેની સાણા ડુંગરની બૌદ્ધ ગુફાઓ સાથે ગેરસમજ ન કરવી, તે ગુફાઓ એકબીજાથી આશરે ૧૦૫ કિ. મી. દૂર આવેલી છે.
અમરેલી જિલ્લાના રાજુલા તાલુકા સાથે સરહદ ધરાવતા ક્ષેત્રમાં, સાણા ડુંગરમાં બૌદ્ધ ગુફાઓ આવેલી છે તેને સાણા ડુંગરની બૌદ્ધ ગુફાઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ ગુફાઓ ગુજરાતના ગીર સોમનાથ જિલ્લાના ઉના તાલુકાના સાણા વાંકીયામાં આવેલી છે. આ સ્થળ અમરેલી જિલ્લાનું સરહદી સ્થાન છે અહીં તેની સીમા ના રાજુલા તાલુકાને સ્પર્શે છે. વાંકિયા ઉનાથી ઈશાન દિશામાં ૨૮ કિ. મી. દૂર, તુલસીશ્યામ થી અગ્નિ દિશામાં ૩૮ કિ. મી દૂર અને રાજુલાથી પશ્ચિમ તરફ ૩૫ કિ. મી. દૂર આવેલું છે.
પર્વત કોતરીને બનાવેલી આ ગુફાઓની સંખ્યા ૬૨ જેટલી છે જેમાં સ્તૂપ, ચૈત્ય, ઓશિકા અને બેઠકો છે . થોડી ગુફાઓના મંડપ ગુંબજ આકારના અને થાંભલાવાળા છે. ઇતિહાસકારોના મતે, પશ્ચિમી ભારતમાં ગુફાઓનું નિર્માણ બીજી સદી પૂર્વે થઈ ગયું હતું. અન્ય ઇતિહાસકારોએ દાવો કર્યો છે કે આ બાંધકામ ૧ લી સદીની આસપાસ કરવામાં આવ્યું હતું. કેટલાક ઇતિહાસકારોએ દાવો કર્યો છે કે ગુફાઓના સ્થાપત્યની તારીખ શોધી કાઢવી મુશ્કેલ છે.
સૌથી મોટી ગુફા, ગુફા ક્રમાંક ૨, નું નામ ભીમા-ની-કોરી છે અને તે તળાજા પર આવેલા એભલ-મંડપ સમાન છે. આ ગુફા આશરે ૨૧ મીટરની ઊંડી છે અને તેની પહોળાઈ ૧૮.૩૦ મીટર છે. તેની મહત્તમ ઊંચાઈ ૫.૩૦ મીટર છે. જે તેમાંથી પસાર થવાની ઇચ્છા ધરાવતા પ્રવાસીઓને પૂરતી જગ્યા પ્રદાન કરે છે. તેમાં છ થાંભલા પણ છે જે આગળના ચોરસાકાર સ્તંભો વચ્ચે આવેલી છે. એક થાંભલા ડ્રમ અને ગુંબજની વચ્ચે આંતર્ગોળ આકારના છે.
ગુફા ૨૬ અને ગુફા ૧૩ અન્યથી અલગ છે. તેઓ બન્ને ઓટલા પર લાંબા વરંડા અને લાંબા થાંભલાઓ ધરાવે છે. તેની ઉપરના ભાલ આધાર પ્રણાલી તરીકે કાર્ય કરે છે. મઠો થાંભલાવાળા વરંડા સાથે ઉત્કૃષ્ટ રીતે રચવામાં આવ્યા છે જેમાં સામાન્ય રીતે પાછળના ભાગમાં ૪ જેટલા ખંડો હોય છે. મંડપની આસપાસ બેઠકની હાજરી પણ આ ગુફાઓનું એક મહત્વનું લક્ષણ છે.
સાણા ડુંગરની ગુફાઓ અથવા સાણા ગુફાઓ એ ભારતના ગુજરાત રાજ્યના અમરેલી જિલ્લામાં બે વિભિન્ન ક્ષેત્રોમાં આવેલી ગુફાઓનો સમુહ છે.
તેમણે ૧૫૦૦થી વધુ ગુજરાતી નાટકોમાં અભિનય કર્યો હતો. તેમને ૧૯૬૦ના દાયકામાં આધુનિક ગુજરાતી નાટ્યમંચને બેઠું કરવાના પ્રણેતા તરીકે જોવામાં આવે છે. તેમણે અભિનય કરેલા નાટકોમાં ચંદ્રવદન મહેતાના અતૃપ્ત સરસ્વતી અને પરમ મહેશ્વર; રવિન્દ્રનાથ ટાગોરના નંદિની, મુકટધારા અને અરુપ રતન; ભાસના કર્ણભાર, શંકર શેશના રક્તબીજ, રઘુવીર ચૌધરીના સિકંદર સાની અને ગિરિશ કર્નાડના અગ્નિ અને વરસાદનો સમાવેશ થાય છે. બીજા કેટલાક નાટકોમાં વસુંધરાના વ્હાલાં દવલા, ગગને મેઘ છવાયો, વેનિસનો વેપારી, જનની જન્મભૂમિ, નવા ક્લેવર ધરો હંસલા, સુમનલાલ ટી દવે વગેરે હતા. તેમણે રેતીના રતન સહિત બે ગુજરાતી ચલચિત્રોમાં પણ અભિનય કરેલો.
તેમણે અનેક નાટકોનું દિગ્દર્શન કર્યું હતું જેમાં ધરા ગુર્જરી, પરિત્રાણ, શેતલને કાંઠે, ફિંગર પ્રિન્ટ અને હોહોલિકાનો સમાવેશ થાય છે. તેમણે ઇ.સ. ૨૦૦૦ સુધી નાટકોમાં અભિનેતા અને દિગ્દર્શક તરીકે કાર્ય ચાલુ રાખ્યુ હતું. તેઓ નાટકોના ક્ષેત્રમાં કાર્ય કરતી સંસ્થા ત્રિવેણી સાથે સંકળાયેલા હતા.
માર્કંડ જશભાઇ ભટ્ટ ગુજરાતી રંગભૂમિના કલાકાર અને દિગ્દર્શક હતા. તેમણે વડોદરાના મહારાજા સયાજીરાવ વિશ્વવિદ્યાલયમાં ૩૦ વર્ષો સુધી નાટ્ય શિક્ષણ આપ્યું હતું. તેમણે અનેક ગુજરાતી નાટકોનું દિગ્દર્શન કર્યું હતું અને ભાગ ભજવ્યો હતો.
માર્કંડ ભટ્ટનો જન્મ ૨ ઑક્ટોબર ૧૯૨૯ના રોજ વડોદરામાં થયો હતો. દસ વર્ષની વયે તેમણે સ્થાનિક નાટ્ય મંડળીમાં અભિનય કરવાની શરૂઆત કરી હતી.૧૯૫૮માં તેમણે વડોદરાના જ મહારાજા સયાજીરાવ વિશ્વવિદ્યાલયમાંથી નાટ્ય વિદ્યામાં અનુસ્નાતકની પદવી મેળવી.
અરુંધતિ દિલ્હી ખાતે નેશનલ ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ અર્બન અફેર્સ સાથે જોડાયા. ૧૯૮૪માં તેમની મુલાકાત સ્વતંત્ર ફિલ્મકાર પ્રદીપ કૃષ્ણન સાથે થઈ જેમણે તેમની પુરસ્કાર પ્રાપ્ત ફિલ્મ મેસી સાહબમાં રોયને આદિવાસી કન્યાની ભૂમિકા આપી હતી. બાદમાં બન્ને લગ્નગ્રંથિથી જોડાયા હતા. તેમણે ભારતીય સ્વતંત્રતા આંદોલન પર આધારિત ટેલિવિઝન શૃંખલા તેમજ એની અને ઇલેક્ટ્રીક મૂન નામની બે ફિલ્મો માટે યોગદાન આપ્યું હતું. ફિલ્મી દુનિયાથી મોહભંગ થતાં અરુંધતિએ એરોબિક્સ વર્ગ ચલાવવા સહિત વિભિન્ન કાર્યો કર્યા અને છેવટે તેઓ કૃષ્ણનથી અલગ થઈ ગયા. ૧૯૯૭માં પ્રકાશિત તેમની નવલકથા ગોડ ઓફ સ્મોલ થિંગ્સની સફળતાથી તેમને આર્થિક સુરક્ષા પ્રાપ્ત થઈ.
અરુંધતિનો જન્મ મેઘાલય રાજ્યના શિલોંગ ખાતે થયો હતો.તેમની માતા મેરી રોય મલયાલી સિરિયાઇ ઇસાઇ હતા જે માનવાધિકાર કાર્યકર્તા તરીકે સક્રિય હતા જ્યારે પિતા રજીબ રોય ચાના બગીચાઓના પ્રબંધક બંગાળી હિંદુ હતા. જ્યારે તેઓ ૨ વર્ષના હતા ત્યારે માતાપિતાના લગ્નવિચ્છેદને કારણે તેઓ માતા અને ભાઈ સાથે કેરળ પરત ફર્યા. થોડોક સમય માટે તેમનો પરિવાર માતૃપક્ષના દાદાને ત્યાં ઊટી, તમિલનાડુ ખાતે રહ્યો. અરુંધતિ પાંચ વર્ષના થયા ત્યારે તેઓ કેરળ પરત ફર્યા જ્યાં તેમની માતાએ એક શાળા શરૂ કરી.
રોયને ૧૯૮૯માં ઈન વીચ એની ગિવ્ઝ ઇટ ધોસ વન્સ ફિલ્મ માટે સર્વશ્રેષ્ઠ ફિલ્મ પટકથાનો ભારતીય રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયો હતો. આ ફિલ્મ દ્વારા તેમણે વ્યાવસાયિક શિક્ષણ સંસ્થાઓના વિદ્યાર્થીઓમાં વ્યાપ્ત રોષ રજુ કર્યો હતો. ૨૦૧૫માં તેમણે ધાર્મિક અસહિષ્ણુતા અને દેશમાં જમણેરી સંગઠનો દ્વારા વધતી હિંસાના વિરોધમાં આ પુરસ્કાર પરત કર્યો હતો.
અરુંધતિએ તેમનું પ્રારંભિક શિક્ષણ કોટ્ટાયમની કોર્પસ ક્રિસ્ટી સ્કૂલ તેમજ તમિલનાડુના નિલગીરીમાં લોરેન્સ સ્કૂલ ખાતેથી મેળવ્યું. ત્યારબાદ તેમણે સ્કૂલ ઓફ પ્લાનીંગ એન્ડ આર્કિટેક્ચર, દીલ્હીમાં આર્કિટેક્ચરનો અભ્યાસ કર્યો. અહીં તેમની મુલાકાત વાસ્તુકાર જેરાર્ડ દા કુન્હા સાથે થઈ. બન્ને અલગ થયા તે પહેલાં દિલ્હી અને ગોવા ખાતે સાથે રહેતાં હતા.
અરુંધતિ રોય ભારતીય લેખિકા છે. તેમની જાણીતી નવલકથા ગોડ ઓફ સ્મોલ થિંગ્સ માટે મેન બુકર પ્રાઈઝ ફોર ફિક્શન એવોર્ડથી સન્માનિત અરુંધતી, માનવાધિકાર અને પર્યાવરણ સંરક્ષણ માટે સક્રિય રાજનૈતિક કાર્યકર્તા પણ છે.
૨૦૦૨માં તેમને સ્વતંત્રતા, ન્યાય અને સાંસ્કૃતિક વિવિધતા માટે સંઘર્ષ બદલ લેનન ફાઉન્ડેશન દ્વારા સાંસ્કૃતિક સ્વતંત્રતા પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.
૨૦૦૩માં સાનફ્રાન્સિસ્કો ખાતે અરુંધતિ, બિઆન્કા જૈગર, બાર્બરા લી અને કેથી કેલીને ગ્લોબલ એક્ષ્ચેન્જ હ્યુમન રાઇટ્સ એવોર્ડથી સન્માનિત કરાયા હતા.
કટ્ટરવાદમાં સામાન્ય રીતે ધાર્મિક મતલબ હોય છે જે અવિશ્વસનીય માન્યતાઓના સમૂહ સાથે અવિરત જોડાણ સૂચવે છે. જો કે કટ્ટરવાદ કેટલાક જૂથો વચ્ચેના વલણને લાગુ કરવામાં આવ્યો છે - જે મુખ્યત્વે ધર્મમાં હોય છે, પણ માત્ર ત્યાં જ નથી હોતો. આ એવું વલણ છે જેમાં સ્પષ્ટ રીતે કડક શાબ્દિકવાદ પર ભાર મુકવામાં આવ્યો છે, શાબ્દિકવાદનો અર્થ છે કે જે શાસ્ત્રો, અમુક વિચારધારામાં લખ્યું હોય તેનું અક્ષરશઃ પાલન કરવું. કટ્ટરવાદ મજબૂત અર્થમાં આંતરિક અને બાહ્ય ભિન્નતા જાળવવા પણ મથે છે, અને 'શુદ્ધતા' પર ભાર મૂકે છે. તેની ઇચ્છા પહેલાંના આદર્શ પર પાછા દોરી જવાની હિમાયત કરે છે. આ સ્થાપિત "ફંડામેન્ટલ્સ" ને લાગુ પડે તે મુજબ અભિપ્રાયની વિવિધતાનો અસ્વીકાર અને જૂથની અંદરની તેમની સ્વીકૃત અર્થઘટન ઘણીવાર આ વૃત્તિથી પરિણમે છે.
બૌદ્ધ કટ્ટરવાદે મ્યાનમારમાં જેવા અન્ય ધાર્મિક અને વંશીય જૂથોને પણ નિશાન બનાવ્યું છે. બૌદ્ધ વર્ચસ્વ ધરાવતા દેશ તરીકે, મ્યાનમારમાં મુસ્લિમ લઘુમતીઓ અને બૌદ્ધ બહુમતી વચ્ચેના તાકાતો જોવા મળી રહ્યા છે, ખાસ કરીને ૨૦૧૩ ના બર્મા-મુસ્લિમ વિરોધી રમખાણો દરમિયાન, 969 ચળવળ જેવા અભિયાનો કટ્ટરપંથી જૂથો દ્વારા ઉશ્કેરવામાં આવ્યા હતા. શ્રીલંકામાં બૌદ્ધ વર્ચસ્વ ધરાવતા રાષ્ટ્ર તરીકે, શ્રીલંકામાં મુસ્લિમ લઘુમતીઓ અને બૌદ્ધ બહુમતી વચ્ચેના ૨૦૧૪ અને ૨૦૧૮માં તણાવ જોવા મળ્યા હતાં.
ખ્રિસ્તી કટ્ટરવાદને જ્યોર્જ માર્સેડેન દ્વારા આધુનિક ધર્મશાસ્ત્રની પ્રતિક્રિયામાં અમુક ધર્મશાસ્ત્રના સિદ્ધાંતોના કડક પાલનની માંગ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી છે. આ શબ્દનો આધાર તેના સમર્થકો દ્વારા ખ્રિસ્તી ધર્મની પાંચ વિશેષ ક્લાસિક થિયોલોજિકલ માન્યતાઓ હોવાનો દાવો કરવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો અને તે ૨૦મી સદીના પ્રારંભિક ભાગમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પ્રોટેસ્ટંટ સમુદાયની અંદર ખ્રિસ્તી કટ્ટરવાદી ચળવળમાં વિકસિત થયો.
સંદર્ભના આધારે "કટ્ટરપંથીકરણ" નામનું લેબલ તટસ્થ લાક્ષણિકતાને બદલે એક દૃષ્ટિકોણયુક્ત હોઈ શકે છે. રાજકીય દ્રષ્ટિકોણને આધારે "જમણેરી" અથવા "ડાબેરી" કહેતા કેટલાક નકારાત્મક અર્થ ની જેમ આ પણ સમાન છે.