polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Agus é fásta, chuaigh see i mbun seirbhíse – i mbréagriocht – de roinnt ríthe áitiúla, ach a luaite is a d'aithin siad gur mac Chumhaill a bhí ann, dúradar cách leis dul, ag eagla nárbh fhéidir leo é a chosaint in aghaidh a naimhde.
Is iondúil áiseanna eile bheith ann freisin ar nós fearann cleachta agus clubtheach inar féidir le imreoirí a chuid éadaí a athrú, earraí a cheannach, cithfholcadh a thógaint i ndiaidh cluiche, bia agus deoch a chaitheamh, agus a bheith ag bladhmaireacht agus ag bomannacht agus ag móradh as a gcluiche agus ag caitheamh anuas orthu siúd nár éirigh rómhaith leo sa chluiche.
Le linn na séiú aois déag, nuair a bhí rath mór ar chúrsaí tráchta na Gaillimhe, méadaíodh an eaglais agus cuireadh taobhroinn thuaidh agus theas uirthi; tógadh an chroslann theas, Séipéal na Naomh Shacraiminte, agus an cloigtheach.
Deirtear chomh maith gur cinnte go raibh Críostóir Colambas ag Aifreann anseo sa bhliain 1477, agus gur féidir gur thug scéala a chuala sé faoi Naomh Breandán an Loingseoir, manach Éireannach a sheol go Meiriceá sa 6ú aois, spreagadh dó dul ag lorg tíortha san iarthar.
Ardaíodh an eaglais chuid an stádais seo ar an 28ú Meán Fómhair sa bhliain 1484, trí litreacha faoi shéala an ardeaspaig Donatus Ó Muireadhaigh, Ardeaspag Tuama, an bhliain chéanna a bhfuair Cathair na Gaillimhe a Chairt Ríoga.
De ghnáth ó thaobh cóir leighis níl gá le hinstealltaí insline ach tá cailliúint meáchain de dhíth agus tá gá le haiste bia ar leith a leanúint (gan mórán siúcra ná saille ach le carbaihiodráití neamh-mhínphróiseáilte éagsúla a chuidíonn leis an inslin oibriú go héifeachtúil sa chorp).
Bhí na hÍosánaigh dian ag iarraidh na bundúchasaigh a iompú chun Caitliceachais, ach san am sin bhí siad ionraic ag iarraidh a gcuid paróisteánach a chosaint ar an muintir isteach a tháinig ón Eoraip agus nach raibh meas an mhadra acu ar bhunadh an Oileáin Úir, Nuair a bunaíodh Paragua mar stát neamhspleách, baineadh a sean-sainchearta de na hÍosánaigh, ach mar sin féin, mhair an teanga beo, nó bhí deachtóirí Pharagua dírithe ar an tír a choinneáil chomh scoite ón saol mór agus ab fhéidir, rud a chuidigh leis an teanga teacht slán.
Na canúintí a labhraíonn dreamanna beaga bundúchasacha, ar nós chanúintí Aché agus Mbya, bíonn siad difriúil go maith le caint na sráide sna cathracha Paraguacha, ach ar ndóigh tá Guaráinis na gcathracha breac le focail iasachta ón Spáinnis a bhíonn de dhíth le cur síos a thabhairt ar an saol nua-aimseartha.
Mar gheall air sin cuireadh socrú polaitíochta, ar a dtugadh an Pact Náisiúnta, ar bun sna 1940í a gheall post Uachtarán na Poblachta do Chríostaí Marúnach, post Uachtarán Chomhairle na nAirí do Mhoslamach Sunnach, agus post Uachtarán na Parlaiminte do Mhoslamach Síach.
Tháinig athrú ar na socruithe seo i ndiaidh Chogadh Sibhialta na Liobáine a mhair ó 1975 go 1990, nuair a hathscaradh suíocháin na Parlaiminte ar bhunús cothrom idir Críostaithe agus Moslamaigh agus tugadh roinnt cumhachtaí, a bhí ag Uachtarán na Poblachta roimhe sin, don rialtas.
I dteannta an daonra Liobánaigh dhúchasaigh tá thart faoi 400,000 Palaistíneach ina gcónaí sa Liobáin, an formhór mór acu teifigh a díbríodh óna dtír dhúchais nuair a bunaíodh Stát Iosrael sa bhliain 1948.
Níl ach cearta an-teoranta acu agus ós rud é go bhfuil an formhór acu ina Moslamaigh agus iad uile, beag nó mór, i bhfabhar an náisiúnachais Araibigh, ní raibh na fórsaí polaitíochta Críostúla sásta ariamh na cearta céanna a thabhairt dóibh agus a tugadh do na teifigh Phalaistíneacha sa tSiria nó san Iordáin.
Dá ainneoin sin, agus mar gheall ar laige an Stáit Liobánaigh, bhí Eagraíocht Fuascailte na Palaistíne in inmhe fórsa míleata suntasach a eagrú sa Liobáin ó dheireadh na 1960idí, rud a tháinig salach ar shocracht na tíre.
D'éirigh na hairm Phalaistíneacha ina n-ábhar conspóide idir an eite chlé (Moslamach don chuid is mó agus báúil don náisiúnachas Arabach) agus an eite dheis (Márúnach don chuid is mó agus níos meaite ar fhéiniúlacht agus neamhspleáchas Liobánach), agus rinne Iosrael ruathair ar an Liobáin, cuid acu mar bhearta díoltais ar ionsaithe a rinne na Palaistínigh ar Iosrael óna mbunáiteanna sa tír.
Cé go raibh roinnt prionsacht uathrialach i Sliabh Liobáine ó dheireadh na séú haois déag i leith, faoi réim na nOtománach, níor cruthaíodh an stát Liobánach mar atá inniu ann ach i 1920 nuair a dheighil na húdaráis Fhrancacha amach é ó na críocha Síriacha a tugadh dóibh faoi Shainordú Chonradh na Náisiún.
Roimh an Chogadh Chathartha mheall sí scríbhneoirí agus smaointeoirí ón domhan Arabach mar gheall ar an tsaoirse intleachtúil a bhí le blaiseadh inti, tráth a bhí deachtóireachtaí ag cur greim ar fhormhór na bpoblachtaí eile sa réigiún.
Reachtáileann an eagraíocht naíonraí, seirbhís iar-scoile, féiltí, seirbhísí aistriúcháin Ghaeilge, scéimeanna timpeallachta, cúrsaí oiliúna, campaí samhraidh, imeachtaí turasóireachta agus ar uile, agus foilsíonn sé nuachtlitir pobail.
Nuair a rinne an tOirmhinneach Laurence Coughlan Meitidistigh d’fhormhór mór phobal an Chladaigh Thuaidh, limistéar Gaelach, sna 1760í, dúradh gurbh í a chuid Gaeilge ba mhó a chuidigh leis; agus nuair a scríobh an tEaspag Caitliceach James Louis O'Donel chun Baile Átha Cliath ag iarraidh misinéir Proinsiasach le haghaidh Thalamh an Éisc agus Labradar, dúirt sé go gcaithfeadh an misinéir sin Gaeilge a bheith aige.
Nuair a théadh báid iascaireachta ó Shasana chun na Grand Banks sheasaidís ag Port Láirge, ag Loch Garman agus ag Ros Mhic Treoin chun lón a cheannach agus oibrithe a fhostú le haghaidh dhá shamhradh agus geimhreadh amháin – “séasúr Thalamh an Éisc”.
Is beag áit eile taobh amuigh d’Éirinn a bhí an Ghaeilge á labhairt ag an mórchuid de na daoine, agus ba dhóigh leat ar an bhfianaise gur Gaeilge amháin a bhí ag beagnach 90% de na hinimircigh a tháinig ó Éirinn sa 17ú haois agus san 18ú haois.
Breis is 9,000 bliain d’aois atá na hiarsmaí daonna is sine i dTalamh an Éisc agus i Labradar; tháinig pobal i ndiaidh pobal, agus lucht labhartha Beothuk a bhí ann nuair a tháinig na chéad Eorpach – na Lochlannaigh ar dtús os cionn 1,000 bliain ó shin , ansin iascairí ó Shasana, ón bPortaingéil, ón Spáinn agus ón bhFrainc, agus sealgairí míolta móra ó thir na mBascach.
Ar mhachairí féir an iarthair níorbh ionann na hÉireannaigh a tháinig díreach ó Éirinn, agus Gaeilge ag roinnt acu ar a laghad, agus na hÉireannaigh a tháinig anoir as Ceanada féin nó as na Stáit - dream nach raibh aon easpa Béarla orthu agus a chuidigh lena chur i bhfeidhm ar fud an réigiúin.
Bhí naonúr as gach deichniúr ina gcónaí laistigh de sheasca míle slí ó Phort Láirge; tháinig mórán eile ó dheisceart Chill Chainnigh, ó iardheisceart Loch Garman, ó oirdheisceart Thiobraid Árann agus ó oirthear Chorcaí.
D’fhreastail sé bliain amháin mar mhéara na cathrach, an tríú deartháir as an gclann céanna a tháinig san oifig sin, sular toghadh mar Theachta Dála é i ndáilcheantar Luimneach Thoir sa bhliain 1954 i gcomharba Domhnaill de Búrca a bhí tar éis éirí as Dáil Éireann.
Ghnóthaigh Ó Máille vóta ábhal-mór in olltoghchán 1965 agus, ós rud é go raibh glún nua ag teacht i réim i bhFianna Fáil ag an am ná raibh baint díreach acu le Cogadh na Saoirse, cheap an Taoiseach Seán Lemass mar Aire Sláinte é sa rialtas nua.
Ba chúl-bhinseoir an fhreasúra ar dtús é, cul-bhinseoir rialtais i ndiaidh a ath-thoghacháin i 1957 agus fuair sé a chéad phost Stáit nuair a cheapadh mar Rúnaí Parlaiminte an Aire Airgeadais Shéamuis Uí Riain é sa bhliain 1961.
Shocraigh an Coiste Fiosrúcháin maidir le hAinrialacha d'aon ghuth go ndearna Col Dwyer earráid thromchúiseach nuair a lean sé leis an scaoileadh leis an slua ar feadh tréimhse chomh fada sin; chuir na baill Indiacha den Choimisiún tuairisc mhionlaigh amach, a cháin an chaoi an-lochtach ar láimhseáil sé an scéal ó thús deireadh agus a chuid gníomhaíochtaí mar "mídhaonna agus neamh-Bhriotanach".
Tugtar Sléacht Jallianwala Bagh nó Sléacht Amritsar ar an eachtra a tharla san Jallianwala Bagh , i gcathair Amritsar sa Phunjab, an 13 Aibreán, 1919, nuair a scaoil buíon de chuid Arm Briotanach na hIndia, faoi cheannas an Briogáidire-Ghinearál Reginald Dyer, ar shlua daoine.
Ar an deichiú lá de Mhí Lúnasa, ghabh na Saorstátairí cathair Chorcaigh, agus ar an lá arna mhárach, thréig Liam Ó Loingsigh agus a chuid Óglach Mainistir Fhear Maí, an chathair dheireanach i "bPoblacht na Mumhan".
Ar dtús, b'fhearr leis an Aodhagánach fanacht neodrach i leith an dá thaobh sa chogadh, ach nuair a chaith na Saorstátairí i dtóin an phríosúin i nDún Dealgan é, d'éalaigh sé agus a chuid fear as an ngéibheann agus d'imir siad díoltas ar na Státairí, agus iad ag cur treallchogaíochta orthu in aice leis an teorainn nua idir an Saorstát agus na Sé Chontae.
Is é an port a bhí á chanadh ag na frith-chonraitheoirí go raibh siad ag cosaint na Poblachta a tháinig ar an bhfód nuair a d'eisigh na hÓglaigh Forógra na Poblachta i dtús Éirí Amach na Cásca, ó bhí an forógra sin dearbhaithe ag an Chéad Dáil.
B'ansin a cuireadh na cathanna ba mhó le linn an chogaidh ar fad, agus fíorchogaíocht oscailte a bhí i gceist ansin, in áit na headarnaíochta is na luíochánaíochta a bhí i bhfad ní ba choitianta i bpáirceanna áir eile an chogaidh seo.
Sa deireadh thiar, b'éigean do Liam Ó Déasaigh agus a chuid fear an ceantar a thréigean, nuair a tháinig trúpaí athneartaithe de chuid an tSaorstáit i dtír ón bhfarraige ag an bPasáiste i gContae Chorcaí agus ag an bhFianait i gContae Chiarraí, agus iad meáite ar na Poblachtánaigh a sháinniú.
Nuair a tháinig samhradh na bliana 1922, bhí beairicí na tuaithe ag na frith-Chonraitheoirí, agus an Rialtas Sealadach fágtha i muinín Bhaile Átha Cliath agus cúpla dúnfort eile, ar nós an Longfoirt, ina raibh mórchuid na nÓglach áitiúil ag tacú leis an gConradh.
I ndeireadh na bliana 1922, bhí tríocha ocht míle saighdiúir in arm an tSaorstáit, is é sin, fiche míle ní ba mhó ná san IRA, agus i ndeireadh an chogaidh, bhí corradh is leathchéad míle saighdiúir ag an Saorstát - arm millteanach a bhí i bhfad ní ba mhó ná a mbeadh de dhíth ar an stát nuair a bheadh an tsíocháin ann.
I Mí na Márta, 1922, d'fhógair Ard-Fheis na nÓglach go raibh an Dáil mídhleathach, ó bhí sí tar éis vóta a chaitheamh i bhfách leis an gConradh, agus nach dtabharfadh na hÓglaigh urraim feasta ach don choiste nua a cheap siad, mar atá, Feidhmeannas an Airm.
Fuair Art Ó Gríofa bás le fuiliú na hinchinne ar an dóú lá déag de Mhí Lúnasa, agus deich lá ina dhiaidh sin, mharaigh na frith-Chonraitheoirí an Coileánach i luíochán i mBéal na mBláth, Contae Chorcaí.
B'é Críostóir Ó Máille a bhí i gceannas ar na trúpaí seo, agus ghabh siad Cathair na Mart le fáilte a fhearadh roimh cholún eile de chuid an tSaorstáit, an ceann a bhí ag teacht ó Chaisleán an Bharraigh, agus Seán Mac Eoin mar cheannfort air.
Le haghaidh a chuid fear, bhí an Coileánach i dtuilleamaí Aonad an Fhiannais i mBaile Átha Cliath, aonad scothaicme Bhriogáid Átha Cliath, nó b'eisean a bhí i gceannas ar an aonad seo nuair a bhí Cogadh na Saoirse ar siúl.
Bhí cuid mhór de na fir seo ina mbaill de Scuad an Choileánaigh, is é sin, an t-aonad feallmharfóireachta a bhí eagraithe aige, agus cuireadh ina leith gur thug siad drochíde as an ngnáth do chuid mhaith treallchogaithe de chuid an IRA.
Bhí Art Ó Gríofa ag éileamh go n-imreofaí an lámh láidir ar an dream dobhogtha gan mhoill, ach b'fhearr leis an gCoileánach na Poblachtánaigh a fhágáil ag fanacht istigh sna Ceithre Chúirteanna, go dtí go dtuirseoidís de.
Mhair cathanna Bhaile Átha Cliath roinnt laethanta ina dhiaidh sin, nó ghlac Óglaigh frith-Chonartha de chuid Bhriogáid Átha Cliath, agus Oscar Mac Tréinfhir mar cheannfort orthu, Sráid Uí Chonaill i lár na cathrach.
I ndiaidh na gcathanna i mBaile Átha Cliath, bhí an Rialtas Sealadach go hiomlán i seilbh na príomhchathrach, agus na frith-Chonraitheoirí scaipthe ar fud na gceantar tuaithe go háirithe i ndeisceart agus in iarthar na tíre.
Bhunaigh an Coileánach Coiste Ath-Aontaithe an Airm leis na hÓglaigh a aontú arís, agus é ag áitiú ar lucht leanúna de Valera an chéad fheachtas olltoghchánaíochta sa Saorstát a chur in éineacht, le go bhféadfaí comhrialtas na náisiúnaithe go léir a chur ar bun i ndiaidh an toghcháin.
Nuair a d'fhuadaigh na frith-Chonraitheoirí J.J. Ó Conaill, ginearál de chuid Arm an tSaorstáit, bhí foighne an Choileánaigh imithe, agus ar an 27ú lá de Mhí an Mheithimh, thug sé ordú na Cúirteanna a bhombardú leis na gunnaí móra a fuair sé ó na Sasanaigh.
“Is taisce suaithinseach é An Blascaod Mór de shaol, de thraidisiúin agus de chultúr shaibhir phobail in Iarthar Éireann arb í an Ghaeilge a dteanga dhúchais go háirithe le linn an tréimhse ón 19ú haois agus sa chuid luath den fichiú haois. Tá cosaint an Stáit tuillte ag an Oileán de bharr a thábhacht náisiúnta agus idirnáisiúnta.”
Sa bhliain 2009, d’fhógair an tAire Comhshaoil, Oidhreachta & Rialtais Áitiúil, John Gormley, agus an Dr Máirtín Mhainséaraigh, Aire Stáit le freagracht d'Oifig na nOibreacha Poiblí go raibh an chríoch mhullaigh curtha ar cheannach an tsealúchais talún is mó ar an oileán.
Bhí an rialtas i mbun comhchainteanna le Blascaod Mór Teoranta, le tamall de bhlianta anuas ionas go dtiocfadh stráice substaintiúil den Bhlascaod Mór faoi úinéireacht phoiblí agus é ar intinn ag an rialtas Páirc Náisiúnta Stairiúil a bhunú san áit.
Go gairid tar éis na tubaiste, thosaigh daoine ag smaoineamh ar raic an Titanic a aimsiú, agus fiú an long a ardú ó ghrinneall na farraige, ach níor aimsíodh an raic go dtí 1985, ag turas taiscéalaíochta comhpháirteach Meiriceánach-Fhrancach.
Má aonraítear raidiam ina dhúil ghlan, gheofar miotal a bhfuil loinnir bhán ann, ach ós rud é gur miotal cré-alcaileach é cosúil leis an maignéisiam, an cailciam, an strointiam, agus an bairiam, is dual dó imoibriú le hocsaigin an aeir, ionas go dtiocfaidh brat dubh ocsaíde air.
Mar is dual don mhiotal chré-alcaileach, tabharfaidh an t-adamh raidiam dhá leictreon uaidh nuair a rachaidh sé i gcomhdhúil le dúil eile in imoibriúchán ocsaídithe agus dí-ocsaídithe, agus is í an fhoirmle a bheas ag an ocsaíd ná RaO, toisc gur dual don adamh ocsaigine dhá leictreon a ghlacadh chuige.
Ar 25 Iúil 1554 phós Pilib Máire I, ach bhí coinníollacha diana ann chun neamhspleáchas na Bainríona a chosaint: níor fhéad Pilib dlíthe agus cearta na Sasanach a shárú, níor cheadmhach don Spáinn cabhair airgid nó míleata a iarraidh ar Shasana, agus b'éigean an tsíocháin a choinneáil leis an bhFrainc.
Ar 1 Samhain 1535 cailleadh Francisco II Sforza, Diúc deireanach Milano; bhí gaol ag Ríthe na Fraince le muintir Visconti agus chuaigh François I na Fraince i ngleic le Séarlas I na Spáinne faoin scéal, cogadh a chríochnaigh le conradh sa bhliain 1538.
Ach ba léir tar éis tamaill nár mhothaigh na hÍsiltíortha go raibh dlúthnasc idir iad féin agus an Spáinn, agus ba ghearr go raibh sé ina chogadh i bhFlóndras , cogadh a bhí á chothú ag an bhFrainc agus ag Sasana chun an Spáinn a lagú.
Tá cáil ar Robin Flower faoina shaothair eile léinn chomh maith, an Réamhrá a scríobh sé do na Dánta Grádha a chuir Tomás Ó Rathile in eagar i 1926 agus a leabhar féin The Irish Tradition - a foilsíodh bliain tar éis a bháis - ina measc.
An chuid eile de na teangacha Tuircice, bíonn siad sách intuigthe ag cainteoirí a chéile, agus mar sin, is féidir a rá nach teanga Tuircice í an tSuvaisis sa ghnáthchiall, ach gur chóir grúpa níos sine a phostaláidiú a mbeadh an tSuvaisis agus an tSean-Tuircic ina mbaill de.
Nuair a bhuaigh Clochán orthu sa bhliain 1969, ba é Gallbhaile an chéad chlub as deisceart an chontae a shroich cluiche ceannais Craobh Peile Sinsear Chontae Luimnigh ón mbliain 1932 ach bhí an mí-ádh orthu gur tháinig foireann láidir eile as an roinn, Cromadh, le linn blianta na 1970í.
Cé gur tháinig Gallbhaile chun chin le linn blianta na 1980í agus cé gur bhuadar Craobh Peile Idirmheánach Chontae Luimnigh sa bhliain 1993 i ndiaidh bliain amháin a chaitheamh sa dara ghrád, bhí orthu fanacht go dtí an bhliain 1994 sular bhuadar Craobh Sinsear an Chontae don chéad uair i ndiaidh buachaint ar An Athair Ó Cathasaigh.
Fiú amháin roimh bhunú oifigiúil CLG, imríodh an pheil go forleathan in oirdheisceart Chontae Luimnigh ach níl aon trácht faoi aon chlub bunaithe i leath thiar pharóiste Gallbhaile/Lios Fearnáin go dtí an bhliain 1905 nuair a chláraigh Cnoc Mór na nGaibhlte le Coiste an Chontae.
Bhí an bua acu arís trí bhliain ina dhiaidh sin, ní ar an bpáirc imeartha ach i ndiaidh achomhairc I gcoinne Ollscoil Luimnigh ach, d’ainneoin go raibh ag éirí leo i ngrádanna na n-óg san am chéanna, thiteadar síos go dtí an grád idirmheánach sa bhliain 2001.
Tagann formhór imreoirí an chlub as baile Gallbhaile, as na ceantracha tuaithe an pahróiste máguaird ar nós Na Caológa, Dún Trí Liag, An Cnocán Breac agus An Caisleán Cria agus as baile Cnoc Loinge, sráidbhaile Garrdha Uí Spiolláin agus as ceantracha tuaithe máguaird i bparóiste Cnoc Loinge/Gleann Bruacháin ar nós Baile Mhistéala na dTamhan agus Gleann Bruacháin.
I dteangacha éigin is féidir le pearsana áirithe idir na hinfhillteacha cuspóireacha agus eirgíocha a bheith trípháirteach: iad marcáilte iad go soiléir mar eirgíoch nó mar chuspóireach i gclásail aistreacha ach gan iad marcáilte mar cheachtar acu siúd i gclásail neamhaistreacha.
Scéalta faoi Loch Eyre, mar a bhreac J.W. Gregory síos iad sa bhliain 1906: dúradh go mbíodh fásaigh na hAstráile Lárnaigh torthúil agus neart uisce le fáil ann, agus go mbíodh fásra mór timpeall an locha féin – cuimhne a chuireann go maith leis an tréimhse fhliuch luathHalaicéineach, nuair a bheadh an loch lán d’uisce.
Scéal faoin Mórsceir Bhacainneach, mar a chuala Bob Dixon é in Yarraba, díreach laisteas de Chairns: dúradh go mbíodh an cósta le hais na háite a bhfuil an sceir anois, agus ainmníodh áiteanna báite de réir an tsaghas foraoise a bhíodh ann.
Is grúpa ilghnéitheach é Chordata, atá oiriúnithe do líon mór nideog éiceolaíochta agus a rinne, i rith stair na héabhlóide, oiriúnuithe iontach, go háirithe chuig thimpeallachta agus atmaisféir an Domhain, ach chomh maith leis sin chuig timpeallachta uiscíochta nó amfaibiaigh.
Ar bhonn tacsanomaíoch, áirítear san fhíleam an fo-fhíleam Vertebrata, lena n-áirítear mamaigh, éisc, amfaibiaigh, reiptílí agus éin; Tunicata, lena n-áirítear Salpidae agus Ascidiacea ; agus Cephalochordata, a chuimsíonn na hamfaibhioraigh .
Ba iad Pennsylvania agus Maryland na coilíneachtaí ab fhearr leis na hÉireannaigh, mar b'fhurasta príosúnacht a ghearradh ar Chaitlicigh a chleacht a gcreideamh sna coilíneachtaí eile sa chéad chuid den 18ú haois; théití sa tóir ar shagairt i Massachusetts.
As Cúige Uladh is mó a tháinig na chéad chainteoirí Gaeilge sa chuid dheireanach den 18ú haois, agus sa 19ú haois thagaidís ó Ghaeltachtaí Chúige Mumhan agus Chúige Connacht – Contae Chorcaí, Contae Thiobraid Árann, Contae Chiarraí, Contae na Gaillimhe agus Contae Mhaigh Eo.
D’úsáidtí an teanga sna cúirteanna sna sráidbhailte guail timpeall Wilkes-Barre, agus is fiú a chuimhneamh gur sna bólaí sin a bhunaigh Pádraig Ó Tighearnaigh an chéad chumann Gaeilge i Meiriceá sa bhliain 1853.
Bunaíodh plandálacha i gcoilíneacht Virginia go luath sa 17ú haois, agus tháinig ceithre dhream dhifriúla go dtí an choilíneacht ó Éirinn dá bharr: tionóntaithe nó sclábhaithe arbh ó Shasana ó dhúchas iad agus iad míshásta lena saol in Éirinn; sclábhaithe Éireannacha; amhantraithe talún ó Chúige Mumhan; uaisle díshealbhaithe de chuid na nGall-Ghael.
Sa bhliain 1653, mar shampla, tugadh cead do cheannaí as Bristol 100 fear a thabhairt leis go dtí na plandálacha i Virginia mar sheirbhísigh dhintiúr; sa bhliain chéanna tugadh cead do cheannaí as Bostún 400 páiste a thabhairt go dtí Virginia agus go dtí Sasana Nua.
Roimh an gCogadh Cathartha bhí formhór na nGael ina gcailíní aimsire agus ina náibhithe; i ndiaidh an Chogaidh bhí ceirdeanna á bhfoghlaim acu, cuid mhaith acu ina gcléirigh, agus méadú ag teacht ar lucht gairmiúil agus gnó.
Thaispeáin daonáireamh na bhliana 1870 nach mór an céatadán a bhíodh ag obair ar an talamh; bhíodh cuid mhaith acu ag obair sa tionsclaíocht nó sa déantúsaíocht - 26% díobh seachas 21% den lucht oibre ina n-iomláine.
Ina sclábhaithe ó iarthar na hÉireann agus ina n-athmhianadóirí copair as Baile Chaisleáin Bhéarra go háirithe a bhí a bhformhór, mar is léir ó na sloinnte atá le fáil sna heolairí cathrach sna blianta 1886, 1892, 1899, 1902, 1908 agus 1914, agus d'fhág sin go raibh Gaeilge ag mórán acu, gan trácht ar a raibh den teanga ag daoine ó chontaetha eile.
Chuaigh roinnt toicithe i ngleic le chéile chun greim a fháil ar shaibhreas na mianach, agus d’éirigh le Marcas Ó Dálaigh, cainteoir dúchais as Contae an Chabháin, a chion féin a tabhairt leis, é á iompar féin mar phátrún as an seansaol agus lé aige lena chineál féin, na Gaeil.
Tá baint ag an scéal leis an rath atá ag teacht ar an teanga in Éirinn le beagán blianta anuas; tá airgead le fáil ó Rialtas na hÉireann, tá áiseanna nua teagaisc agus cumarsáide ann , tá a bhfad níos mó daoine ann a fuair oideachas trí Ghaeilge agus cuid acu ag obair sna Stáit, agus tá tuiscint úr ag scoláirí ar fhónamh na teanga i gcúrsaí léinn.
Chruthaigh siad go maith, agus d’fhill Ó Meachair ar Nua-Eabhrac chun an Bhriogáid Éireannach a thógáil, dream a raibh neart cainteoirí dúchais ina measc – fir óga a rugadh roimh an Drochshaoil, agus amhráin Ghaeilge á rá acu sna campaí chomh maith le hamhráin Bhéarla.
Spreag an obair seo cuid d’fhoireann Ollscoil Mhontana chun clár Léinn Éireannaigh a bhunú: múintear Gaeilge, déantar staidéar ar dhúchas na hÉireann agus tugtar aird ar leith ar an gcaoi a ndeachaigh na Gael-Mheiriceánaigh i bhfeidhm ar chúrsaí na hÉireann.
Ba í an mhianadóireacht príomhghnó Mhontana, agus tarraingíodh oibrithe as gach cearn - Éire, an Breatain Bheag, Sasana, Ceanada, an Liobáin, an Fhionlainn, an Ostair, an tSeirbia, Montainéagró, an Chróit, an Iodáil, an tSín, an tSiria, Meicsiceo agus gach taobh de na Stáit.
Sa bhliain 1873 bunaíodh an Philo-Celtic Society of Boston le deis a thabhairt do dhaoine Gaeilge a fhoghlaim; cuireadh scoileanna Gaeilge ar bun ar fud an cheantair dá bharr, agus ón mbliain 1879 bhí giotaí Gaeilge le léamh go rialta ar The Irish World, nuachtán eile.
Tá cuntas ar “breathless silence” a bheith ann agus an tAthair Seosamh de Barra ag seanmóireacht i nGaeilge Lá ‘le Pádraig sa bhliain 1846 in Eaglais Naomh Colm Cille i Nua Eabhrac; agus bhí Gaeilge le cloisteáil sa Deisceart, go háirithe i gCarolina Theas.
Ón mbliain 1565 amach bheadh roinnt Éireannach le fáil i ngarastún Spáinneach Fhlorida, agus is é is dóichí go raibh Gaeilge ó dhúchas acu, mar a bheadh ag saighdiúirí Éireannacha de chuid na Portaingéile a cuireadh chun na Brasaíle sa bhliain 1605, áit ar mharaigh na hIndiaigh cuid mhaith acu.
Is iad na heagraíochtaí cultúrtha agus polaitiúla a mheall ceannairí náisiúnaíocha ó Éirinn agus iad ag siúl na Stát ag iarraidh airgid, ar nós Dubhghlais de hÍde agus Éamon de Valéra; fuair siad pobal rompu i mButte a chloígh le nósanna na hÉireann i gcúrsaí teanga, ceoil, peile agus nuachta.
I Mí Dheireadh Fómhair sa bhliain chéanna, chuir na Gearmánaigh geiteo na háite de dhroim an tsaoil, agus mharaigh póilíní airm de chuid na Gearmáine timpeall ar mhíle duine, mná agus páistí ina measc, sa choill taobh amuigh den tsráidbhaile.
Focal ar fhocal, is é is brí le hainm na háite ná "Toil an Chapaill", ach sa tsean-Pholainnis, b'ionann wola agus sráidbhaile de chineál ar leith, agus le fírinne, is giorrúchán é Końskowola de sheanainm na háite Konińskawola, ar tagairt é don té ar leis an áit fadó, Jan Koniński.
As an daonra seo, ba Éireannaigh bhána iad 83% díobh, níos lú ná 1% de lucht siúil na hÉireann bán, 11% eitneacht bhán eile, 2% dubh, 1% na hÁise, 1% eile, agus níor luaigh níos lú ná 1% a n-eitneacht.
I measc na n-eagraíochtaí spóirt áitiúla tá clubanna peile comhlachais FC FC Avondale agus CLG Charraig Uí Leighin, club an Chumainn Lúthchleas Gael CLG Charraig Uí Leighin, club rugbaí Carrigaline RFC, agus leadóg eile, badmantan, cispheil, gailf, agus clubanna ealaíon comhraic
Lean slua mór agus banna práis cáiliúil Mainistir na Féile na peileadóirí go dtí Ráth Caola i gcomhair cluiche ceannais Craobh Peile Sinsear Chontae Luimnigh na bliain 1898 ach bhuaigh Na Trádálaithe orthu an lá sin.