polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
I measc tréithe an Phortáin áirítear righneas, tocht láidir anfach, taghdanna tréana, cosantacht fhíochmhar muintire is tíre, cumas láidir ar dhaoine eile a chothú, agus cur in aghaidh athraithe sheachtraigh; ach cuirtear cúpla drochthréith san áireamh freisin, ina measc an-luí le bheith ceangailte go ró-thochtmhar, rachtanna, agus paranóia éadrom.
Sa mhéid go bhfuil scothchosúlacht portáin ar an réaltbhuíon seo, b'fhéidir go bhfuil baint éigin aici, i dteannta réaltbhuíon na Péiste Uisce, le bunús mhiotas Hiodra Leirné, atá ar ceann de Dhá Shaothar Déag Earcail agus a bhfuil an Portán ceangailte leis.
Má chuirtear san áireamh réaltóga níos doiléire, ach infheicthe fós ag an tsúil fhornocht, déanann scothchosúlacht banchipínigh den réaltbhuíon, le crios feiceálach , agus rud éigin fada greamaithe de leathlámh aici, faoi mar banlaoch atá inti agus í ag beartú claímh.
Os a choinne sin, trí réaltóga níos doiléire fós a chur san áireamh, réaltóga atá infheicthe ag an tsúil fhornocht, síneann an greamú i dtreo eile agus cuirtear ar an réaltbhuíon cosúlacht maighdine, agus í cuibhrithe agus ag coraíocht faoi mar atá sí ag iarraidh éalú .
Thar aon rud eile, más fíor go raibh Mori chomh mór ar nós cuma liom i leith an dlí agus an Maifia féin, is éadócha go raibh muintir na Sicile puinn níos fonnmhaire chun a saol a chaitheamh de réir na ndlíthe i ndiaidh a fheachtais agus a bhí siad roimhe sin.
Ritheann an scoilt is tábhachtaí idir iad siúd atá i dtóin phríosúin, cosúil le Toto Riina agus Leoluca Bagarella, a bhí ina "cheann urra ar na cinn urra go léir" ar an Maifia sna blianta 1993-1995, agus iad siúd, cosúil le Bernardo Provenzano, nár éirigh leis na húdaráis a ghabháil roimh an mbliain 2006.
Deir Giuffrè anois go raibh dlúthchaidreamh ag lucht an Mhaifia le Silvio Berlusconi thiar sa bhliain 1993, nuair a bhí Forza Italia sna fonsaí tógála ag Berlusconi, agus gur gheall Berlusconi an dlí sin "41 bis" agus dlíthe eile a bhí reachtaithe leis an Maifia a throid - gur gheall sé na dlíthe sin a chur ar ceal in éiric na tacaíochta a gheobhadh sé ón gcoirpeacht eagraithe.
Is gnách a shíleadh gurb é capo di tutti capi nó ceann urra na gceann urra go léir a bhíonn os cionn ghníomhaíocht an Mhaifia go léir, ach is é an breithiúnas atá ag Maud Webster, an t-iriseoir Sualannach, ná go bhfuil an deachtóireacht seo i ndiaidh áit a ghéilleadh do choiste comhcheannasaíochta ar a dtugtar cupola, a fhad is atá an Iodáil i gceist.
Níl sé as cosán a rá go bhfuil údaráis dhlíthiúla na hIodáile ag fáil an chinn is fearr ar an Maifia inniu leis na dlíthe nua diana agus leis an dóigh a bhfuil omertà, nó dlí neamhscríofa an chiúnais, ag géilleadh slí don ollbhrathadóireacht.
Creidtear go coitianta go raibh an consigliere - focal Iodáilise a chiallaíonn "comhairleoir" - ina chúntóir pearsanta agus ina fhear comhairle ag an don, ach dealraíonn sé go bhfuil sé níos cóngaraí don fhírinne gur sórt idirghabhálaí nó fear eadraiscíne a bhí sa chonsigliere agus é ag tabhairt chun síochána cibé díospóireacht a d'éiríodh idir baill den teaghlach chéanna.
Chaithfeadh an t-iarrthóir an fhuil seo a dhoirteadh ar naomhphictiúr, agus nuair a ghlacfadh sé dualgaisí na móide air, dhófaí an naomhphictiúr agus chaithfí luaith an phictiúir sna ceithre hairde, mar shiombaile ar an dóigh a ndíothófaí an fealltóir.
Bhí dearcadh frith-Chumannach ag an Maifia ar chúiseanna cumhachta: bhí an Páirtí Cumannach réasúnta láidir i nDeisceart dealbh dearóil na hIodáile, agus an Maifia go tréan in aghaidh aon eagraíocht eile a bheadh in ann na sluaite móra a mhealladh chuici sa tSicil.
Mar sin, tá siad ann a deir go raibh na Meiriceánaigh sásta dul i dtuilleamaí an Mhaifia le hiarsmaí an Chumannachais a ghlanadh as rialtas iarchogaidh na hIodáile agus as na ceardchumainn i dtionsclaíocht loingseoireachta na Stát Aontaithe.
I dtús báire, thagadh an hearóin ón Tuirc, agus ina dhiaidh sin, nuair a bhreabhsaigh póilíní na Tuirce suas, ghlac Luciano buntáiste ar an bpraiseach idirnáisiúnta le linn Chogadh Vítneam le foinsí nua óipiam a oscailt sa Triantán Órga.
I lár na fichiú haoise, bhí sé de mhíchlú ar ghluaiseacht na gceardchumann sna Stáit Aontaithe, go háirithe ar cheardchumann na n-oibrithe iompair - na Teamsters, mar a thugtaí orthu - iad a bheith ag spallaíocht le Mafia ar dhóigh éigin.
Deir an t-iriseoir Sualannach Maud Webster, agus í i ndiaidh an-taighde a dhéanamh ar an Maifia, gurb é an phríomhdhifríocht idir an Maifia agus gnáthchoiriúlacht ná an dóigh a mbíonn an Maifia ag teacht i dtír, mar chineál seadán nó paraisít, ar ghnáthshaol dlíthiúil na sochaí - ar orgáin an rialtais áitiúil, cuir i gcás, nó ar an saol gnó.
Is é an rud atá i gceist leis an Maifia, nó, mar a thugtar air as Iodáilis freisin, La Cosa Nostra , ná rúnchumann coiriúil a rinne a chéad fhorbairt in oileán na Sicile sa naoú haois déag, agus é fite fuaite le rialtas áitiúil an réigiúin inniu.
Tháinig cúig theaghlach chun tosaigh ar na cinn eile, agus gach ceann acu ainmnithe as duine de na boic mhóra a bhí thuas i dtús an scéil: Teaghlach Bonanno, Teaghlach Colombo, Teaghlach Gambino, Teaghlach Genovese agus Teaghlach Lucchese.
An duine atá ina "chara" ag an Maifia (is gnách amico degli Amici, cara de chuid na gCarad a thabhairt ar a leithéid), tá sé i dteideal cabhrach agus cuidithe ón Maifia, ach má tá, caithfidh sé féin a bheith chomh hoibleagáideach céanna, nuair a bheidh a chabhair ag teastáil ó na mafiosi.
Sa bhliain 1980, agus cead aige tamall a chaitheamh taobh amuigh den phríosún, d'éalaigh sé arís go dtí an Bhrasaíl, nó bhí cogadh á chur ag lucht an Mhaifia ar a chéile, agus cuid mhaith de chomhghuaillithe Bhuscetta féin le bás a fháil a fhad is a mhairfeadh an fhaicseanaíocht seo.
In éiric na cabhrach seo, díolmhaíodh Buscetta féin ó phionós a chuid coireanna, agus ceadaíodh dó, mar chuid de scéim chosanta na bhfinnéithe, dul go dtí na Stáit Aontaithe, ainm bréige a ghlacadh air agus a raibh fágtha dá shaol a chaitheamh thall ansin.
Tá fianaise ann go raibh ceantar na gConnacht lonnaithe ag daoine ársa go fada siar sa ré réamhstairiúil, a bhuí le suíomhanna amhail Achaidh Chéide, Cnoc na Riabh, Lios an tSeagail, An Cheathrú Chaol agus Ráth Cruachan.
Chúlaigh lucht cosanta Fhaiche Stiabhna - saighdiúirí de chuid an Airm Chathartha a bhí ann - faoi chomandracht Mhíchíl Uí Mhulláin go Coláiste Ríoga na Máinlianna, áit ar fhan siad go dtí gur ghéill siad iad féin do na Sasanaigh.
B'é seo an cathlán a cuireadh i gceann Ardoifig an Phoist, agus na ceannairí uile ag dul leis: Pádraic Mac Piarais, a bhí ina Uachtarán agus ina Phríomh-Cheannfort; Séamus Ó Conghaile; Tomás Ó Cléirigh; Seán Mac Diarmada; Seosamh Pluincéad; agus captaen óg darbh ainm Mícheál Ó Coileáin.
Ar dtús, bhí ceannfort na bhfórsaí Sasanacha sa phríomhchathair, an Ginearál Lowe, bhí sé mall go leor ag teacht chuige féin, nó ní raibh aige féin ach míle agus dhá chéad fear sa chathair - is é sin, fear amháin in aghaidh gach Óglach - agus ní raibh sé cinnte, cé mhéad reibiliúnach a bhí ann.
D'fhógair sé dlí an chogaidh, agus chrom a chuid fórsaí ar shúil a choinneáil ar na bealaí isteach go dtí Caisleán Átha Cliath agus ceanncheathrú na reibiliúnach in Ardoifig an Phoist a scaradh ó na hÓglaigh eile.
Bhí Halla na Saoirse ar an chéad fhoirgneamh a bhí thíos leis, ach siúd is go raibh an foirgneamh seo ina cheanncheathrú ag na ceardchumainn agus ag an Arm Cathartha, bhí sé tréigthe ag na reibiliúnaigh roimh an éirí amach, agus ní raibh ciall ná réasún le bheith á lámhach.
Tháinig sé slán as an Éirí Amach de thaisme, nó ós rud é gur chaith sé blianta a chéad óige sna Stáit Aontaithe, bhí an chuma ar an scéal go raibh sé ina shaoránach Meiriceánach, rud a chiallódh nach bhféadfaí é a bhású mar sin.
Bhí sé pleanáilte ag Séamas Ó Conghaile agus ag Seosamh Pluincéad beag beann ar a chéile foirgnimh in áiteanna straitéiseacha a shealbhú thall is abhus i mBaile Átha Cliath le daingean a dhéanamh den chathair in éadan ionsaí na saighdiúirí dearga.
Nuair a bhí an tÉirí Amach thart, bhí míle ceithre chéad agus ocht scór duine i mbraighdeanas ag na Sasanaigh, agus nuair a tugadh go dtí an Bhreatain Bheag iad, bhí gnáthmhuintir na príomhchathrach ag caitheamh seileoige orthu le teann dímheasa.
Ós rud é gur fhoilsigh ceannaire na nÓglach, Eoin Mac Néill, fógráin ar na nuachtáin an tseachtain roimh an gCáisc, agus é ag fógairt "go raibh paráidí na nÓglach ar an gCáisc" curtha ar ceal, níor ghlac ach tuairim is míle duine páirt san Éirí Amach, idir fhir agus mhná.
Ní neart go cur le chéile, a shíl an Bráithreachas - b'fhearr an dá iarracht seo a chomhordú, nó dá rachadh an tArm Cathartha chun ceannairce ina aonar, ní dhéanfadh sé ach iarracht na nÓglach féin a chur ó mhaith, agus na díormaí Sasanacha a tharraingeodh sé go dtí an chathair.
Ós rud é go raibh sé éirithe le Mac Mhic Néill an t-éirí amach a stopadh taobh amuigh den phríomhchathair, fágadh ardcheannasaíocht na reibiliúnach i bpáirc an áir faoin gConghaileach, a raibh sé de chlú air go raibh ciall mhaith aige don oirbheartaíocht.
Is é an smaoineamh a bhí aige ná go n-aithneodh na Poblachtánaigh láidre, go háirithe lucht an Bhráithreachais, i measc na nÓglach céard a bheadh i gceist leis na "paráidí", agus nach rithfeadh a dhath le hEoin Mac Néill ná leis na Sasanaigh.
Mar sin féin, fuair Mac Mhic Néill boladh den rud a bhí sna fonsaí tógála, agus bhagair sé ar lucht leanúna an Phiarsaigh "gach aon rud ab fhéidir a dhéanamh, ach amháin glao gutháin a chur ar Chaisleán Bhaile Átha Cliath, leis an scéim a stopadh".
Tháinig an Rí Séamus II Shasana i réimeas i 1685, rí a raibh cáil an Chaitliceachais air, ach trí bliana dár gcionn tháinig Liam Oráiste i dtír i Sasana, tar éis dó cuireadh a fháil ón bParlaimint glacadh le coróin Shasana.
Uaireanta sa Sean-Ré, léiríodh Oiríon mar dhúil mhiotaseolaíoch a raibh trí chorp aige, agus trí lámh , dhá chos eisréimneacha agus tríú cos bheag idir an dá cheann acu; bhí na trí chorp ceangailte le chéile ag an mbásta.
Cibé scéal é, is dócha go bhfuil baint éigin ag an mBodach - i dteannta cheantar folamh na spéire in aice láithreach (.i. an dá réaltbhuíon nua an-doiléire dá ngairtear an Sioráf is an Lincse) agus i dteannta freisin gnéithe eile ar chomhartha stoidiacach an Chúpla – le bunús mhiotas bhólacht Geryon, ceann de Dhá Shaothar Déag Earcail.
Is féidir an réad suaithinseach seo a aimsiú ag an tsúil fhornocht agus a fheiceáil go cruinn go bhfuil níos mó ann ná cúpla réalta; trí dhéshúiligh, is féidir a bhreathnú a chuid néalta guairneánacha atá lán de réaltaí nuaghinte, ghás solasmhar agus dheannach.
Baineadh úsáid astu fiú amháin mar shuaitheantais chéime ar éide an 27ú Rannán Coise in Arm na Stát Aontaithe le linn an dá Chogadh Dhomhanda; is amhlaidh gurbh é Maorghinearál John f O'Ryan an chéad cheannasaí a bhí thar an rannán sin.
Bhí sí ar fhoireann dhámh an dlí i gColáiste na Tríonóide ó 1968 go 1990 (mar Ollamh Reid le reachtaíocht phionósach, leis an dlí bunreachtúil agus an dlí coiriúil agus le dlí na fianaise 1969-75 agus mar léachtóir le dlí Chomhphobal na hEorpa 1975-90).
I rith blianta luath an banna, cé go raibh Lynott mar an príomhamhránaí, dorghiotáraí agus an príomhcumadóir amhráin, bhí sé fós réasúnta indírithe agus é ar stáitse agus bhí sé de nós aige seasamh ar taobh amháin den stáitse agus an spotsolas ar Bell.
Beag nár fhág Lynott an banna agus iad ag taifead an dara halbam, Shades of a Blue Orphanage, chun banna nua a bhunú le Ritchie Blackmore agus Ian Paice ó Deep Purple, ach rinne sé an cinneadh chuir le Thin Lizzy in ionad dul isteach le banna le ceoltóirí mór le rá.
Ar oíche oscailte an camchuairt, bhris troid amach idir Lynott agus bainisteoir Slade, Chas Chandler, bhí Chas á mhilleanú faoi bheith indírithe ar stáitse agus an easpa teacht i láthair ar an stáitse agus caidreamh a bhí aige leis na lucht féachana, bhagair sé Lizzy a chaitheamh as an gcamchuairt mura tháinig feabhas láithreach ar seo.
Dúirt Geldof gurbh é an fáth a bhí le seo, ní raibh an Iontaobha Band Aid ach in ann am a chur ar fáil i gcomhair grúpaí a bhí an-mhór agus an rathúil, agus ag an am, ní raibh go leor tóir ar Lynott no Thin Lizzy.
An mí céanna, rinne sé a agallamh deireanach agus labhair sé faoina pleananna i gcomhair an todhchaí, bhí sé beartaithe aige níos mó obair a dhéanamh le Gary Moore agus b'fhéidir Thin Lizzy a athchóiriú, rud a bhí sé ag labhairt faoi go príobháideach le Scott Gorham cheana féin.
Tháinig an ainm ón gcarachtar "Tin Lizzie" ins an ngreannán The Dandy, agus bhí ainm an gcarachtar bunaithe ar leasainm an carr, Ford Model T. Cuireadh an "h" leis d'aon ghnó chun aithris a dhéanamh ar an slí ina bhfuaimníonn daoine le canúint Baile Átha Cliath an focal "thin".
nuair a d'éirigh le Pilib II, rí na Macadóine, cathracha na Gréige a chur faoi smacht, agus don chéad uair riamh bhí iomlán na Gréige féin faoi smacht ag rialtas amháin (lean na cathracha Gréagacha san Iodáil agus sa tSicil mar cathracha neamhspleácha, áfach).
Is le linn na Ré Ársa a cuireadh tús le nós na nGréagach coilíneachtaí a bhunú mórthimpeall na Meánmhara agus na Mara Duibhe, agus bhí raidhse acu ar an bhfód in iarthar na hAnatóile, san Iodáil, agus sa tSicil faoi dheireadh na ré seo.
I 1962, tháinig Luke ar ais go Baile Átha Cliath agus gan mhoill bhí sé mar chroílár phobal an cheoil tíre, ag seinm i seisiúin i dteach tábhairne O’Donoghues ar Rae Mhuirfean le leithéidí Ronnie Drew, Barney McKenna agus The Fureys.
Is ábhar suntais go háirithe an talamh ard lastuaidh den bhaile agus den chúinne sin de Loch Gile, gar do Loch an Dúin, mar a bhfuil ‘the Doons' mar a thugtar air. Níos faide isteach sa sliabh idir na Caológaí Buí agus Laíán, tá mar a thugtar air, an ‘Fathach ina Luí’ nó an ‘Sleeping Giant’.
Ar dtús scríobhadh "McCartney-Lennon" mar chumadóir ar a n-amhráin, ach tar éis do Lennon a theacht ar ais tar éis saoire lena mbainisteoir, Brian Epstein, dúradh le McCartney go raibh sé seo le n-iompú droim ar ais: Lennon-McCartney.
Tugadh ar an Danmhairg an Iorua a ghéilleadh don tSualainn (choinneodh an Danmhairg greim ar na sean-phroibhinsí Ioruacha úd, an Íoslainn, an Ghraonlainn agus na hOileáin Fharó, áfach), ach thapaigh an Iorua an deis chun Rídhamhna na hIorua agus na Danmhairge, Christian Frederick a thoghadh mar a rí féin, agus bunreacht nua a chur i bhfeidhm.
Ón Iorua is mó a tháinig 'Lochlannaigh' go hÉirinn, ach bhí Danair ann leo, agus mar sin ní hionann Lochlann agus an Iorua, ach tugtar "Críoch Lochlann" fós ar an Iorua, an tSualainn agus an Danmhairg le chéile.
Tar éis don tSualainn briseadh amach ó Aontas Kalmar i 1521, rinne an Iorua iarracht déanamh amhlaidh, ach theip ar an éirí amach agus d'fhan an Iorua in aontas leis an Danmhairg go dtí 1814 - 434 bhliain ar an iomlán - tréimhse ar ar thug náisiúnaithe rómánsacha na 19ú haoise "Oíche na 400 Bliain".
Is léir gur measadh an 'N' a bhí ina chuid den ainmfhocal a bheith ina chuid den alt ; i bhFoclóir an Duinnínigh faightear na leaganacha Ioruaidhe, Iorruaidhe, Norbhuaidh, Orbhuaidh, Noirbhéige, agus Noirbhéife.
Ní raibh aon choinne leis go mbuafadh sé i dtoghchán uachtaránachta 1844 mar ainmní an Pháirtí Dhaonlathaigh; d'iontráil sé coinbhinsiún a pháirtí mar ainmní féideartha don leasuachtarán ach tháinig sé chun cinn mar phríomh-iarrthóir ar an dticéad nuair nach bhféadfadh aon iarrthóir uachtaránachta an tromlach dhá thrian is gá a fháil.
Ba é James Knox Polk an 11ú uachtarán ar na Stáit Aontaithe, i bhfeidhmeannas ón 4 Márta 1845 go dtí an 4 Márta 1849 Roimhe sin bhí sé ar an 13ú Spéicéir de Theach na nIonadaithe agus an naoú Gobharnóir Tennessee .
Tá cáil ar Polk go príomha mar gheall ar leathnú a dhéanamh ar chríoch na Stát Aontaithe tríd an gCogadh Mheicsiceo-Mheiriceánach; le linn a uachtaránachta, tháinig méadú suntasach ar na Stáit Aontaithe nuair a cuireadh Poblacht Texas, Críoch Oregon, agus Géilleadh Meicsiceach i bhfeidhm, tar éis bua Mheiriceá sa Chogadh Mheicsiceo-Mheiriceánach.
Tá cúigear peileadóir déag i ngach foireann: cúl báire amháin , seisear cosantóir (tugtar cúlaithe nó tacaithe orthu agus caitheann siad na huimhreacha 2–7), beirt imreoir lár páirce agus seisear ionsaitheoirí (tugtar tosaithe orthu agus caitheann siad na huimhreacha 10–15).
Baineann an Sean-Tiomna leis an Seanreacht, conradh nó beartas sollúnta slánaithe a socraíodh le linn Mhaois, agus tá an Tiomna sin scríofa in Eabhrais, cé is moite de shleachta i nDainéil agus in Eazrá atá scríofa in Aramais.
Faoi 1400 RC, bhí an lonnaíocht ina hionad tábhachtach de chuid na Mícéanach, agus ar an suíomh ina bhfuil an Acrapail bhí dún Mícéanach, ar féidir a iarsmaí a fheiceáil i gcodanna de na ballaí Chioclópacha shaintréitheacha.
Murab ionann le hionaid Mhicéanacha eile ar nós Mycenae agys Pylos, níl a fhios ar scriosadh an Aithin thart ar 1200 RC, eachtra atá curtha síos do na Dóraigh, agus d'áitíodh na hAithinigh i gcónaí gurbh Iónaigh iomlána iad, gan thionchar Dórach ar bith.
Sna cogaí i gcoinne na bPeirseach a lean seo, bhí an Aithin, chomh maith le Sparta, i gceannas ar chomhghuaillíocht na nGréagach a ruaig na Peirsigh, á gcloí go géar ag Maratón i 490 RC agus arís go cinniúnach ag Salamis i 480 RC.
Mar sin féin, ghabh agus scrios na Peirsigh an Aithin dha huaire i mbliain amháin, i ndiaidh do na Spartaigh agus Gréagaigh eile a chur in aghaidh na bPeirseach ag Thermopylae faoi cheannas Rí Leonidas, agus tar éis don Bhéóitia agus don Ataic a gcailleadh leis na Peirsigh.
Tá oidhreacht Chlasaiceach na cathrach fós soléir, mar a léiríonn na séadchomharthaí ársa, is na saothair ealaíne, dá bhfuil an Partanón an ceann is cáiliúla, luaitear mar shainchomhartha barrthábhachtach de luathchultúr an Iarthair.
Maidir le litriú agus fuaimniú na Bascaise, is iad na litreacha is suntasaí ná x, a fhuaimnítear mar , tx, a fhuaimnítear cosúil le "ch" an Bhéarla, agus an j, a fhuaimnítear go héagsúil sna canúintí éagsúla—mar , mar nó mar , mar shampla.
Tá an Bhascais saibhir sna tuisil, agus thar aon rud eile, tá tuiseal oibríoch ann —tuiseal a úsáidtear le hainmní an bhriathair aistrigh a chur in iúl, agus an tuiseal ainmneach teoranta d'ainmní an bhriathair neamhaistrigh agus do chuspóir an bhriathair aistrigh.
Dá mbeadh an córas céanna in úsáid sa Ghaeilge, déarfá "ritheann sé" i gcónaí, ach in áit "buaileann sí é", chaithfeá rud éigin a rá cosúil le "buaileann sí-ERG sé"—seasann "sí-ERG" don fhoirm speisialta den fhorainm "sí" a chaithfeá a chur anseo .
Go dtí le déanaí, ní raibh caighdeán ceart ann, agus bhí na scríbhneoirí i dtuilleamaí canúintí scríofa leis an teanga a shaothrú ar aon nós, ach sna 1970idí, shocraigh Acadamh na Bascaise, nó Euskaltzaindia, caighdeán scríofa ar tugadh Euskara Batua, nó an Bhascais Aontaithe, air.
Tá ocht bpríomhchanúint ag an mBascais, mar atá, canúint na Bioscáine, canúint Gipuzkoa, canúint Ard-Nafarroa Thuaidh, canúint Ard-Nafarroa Theas, canúint Lapurdi, canúint Íseal-Nafarroa Thiar, canúint Íseal-Nafarroa Thoir, agus canúint Zuberoa.
Cé gurb í an Bhascais chaighdeánaithe seo is mó a chloistear ar an raidió agus a léitear ar na hirisí, maireann na leaganacha caighdeánaithe de na canúintí beo inniu féin, go háirithe caighdeán Lapurdi, a úsáidtear go forleathan i gcúige Zuberoa sa Fhrainc.
Ní féidir leis na Bascaigh Fhrancacha úsáid oifigiúil a bhaint as a dteanga dhúchais, ach, íorónta go leor, tugann an stát Francach aitheantas áirithe do theanga na mBascach ón Spáinn, toisc gur teanga oifigiúil í sa tír sin, agus conradh idirnáisiúnta sínithe ag na Francaigh is na Spáinnigh faoi chomhaitheantas na dteangacha oifigiúla.
Ba nós le smaointeoirí agus scríbhneoirí móra Bascacha a gcuid scríbhinní a chur ar pár as Spáinnis nó as Fraincis go dtí le déanaí, agus mar sin, ní féidir a rá go mbeadh litríocht na mBascach ina dteanga dhúchais féin róshaibhir ná ársa.
Scéal eile, áfach, go gcuirfear -e leis an gconsan deiridh, agus má tá an consan sin leathan san fhoirm a fuair tú san fhoclóir, caithfidh tú an consan sin a chaolú, leis: eachtra na mná móire , teach na baintrí tuirsí , seomra na fuinneoige briste, agus araile.
Tabhair faoi deara freisin nach gcuirfear an t-e sin le haidiachtaí a chríochnaíonn ar -úil, ar nós spéisiúil, dathúil agus araile: a mhalairt ar fad, cuirfear -a leo, agus leathnófar an consan deiridh: grá na mná dathúla .
Is minic nach gcluintear mórán difríochta idir -í agus -igh an ainmfhocail iolra, ach mar sin féin, tá sé tábhachtach iad a choinneáil scartha ó chéile sa litriú, nó ní shéimheoidh ach ceann acu an aidiacht: na bealaí móra , ach na hÉireannaigh mhóra .
Is é an dóigh a gcruthaítear na foirmeacha seo ná go gcaolaítear consan deiridh an ainmfhocail agus na haidiachta: tá teach mór ag an bhaintrigh bhig (in áit tá teach mór ag an bhaintreach bheag, de réir an chórais Ultaigh, nó tá teach mór ag an mbaintreach bheag, de réir an chórais eile).
Is ionann dea-fhear agus fear maith, agus is ionann drochdhuine agus duine dona nó duine olc, ach is féidir difríocht áirithe a aithint idir "duine olc" agus "drochdhuine": i bhfocail chomhshuite cosúil le "drochdhuine", tá an t-olcas níos cóngaraí do nádúr do-athraithe an duine.
Tá an méid sin soiléir ar an dóigh a n-úsáidtear sa chomhthéacs gramadaí iad: tá an duine seo go holc (an briathar tá, a úsáidtear le hainmfhocal a cheangal d'aidiacht), ach is drochdhuine é seo (an chopail, a úsáidtear le hainmfhocail agus forainmneacha a cheangal dá chéile).
Ag tabhairt le fios dúinn go bhfuil gné ar leith den réad ag éirí níos láidre nó níos suntasaí, is féidir linn an briathar úd téigh/dul a úsáid in éineacht leis an réamhfhocal i nó chun agus an t-ainmfhocal teibí atá fréamhaithe ón aidiacht: tá na cúrsaí ag dul chun donais , tá na cúrsaí ag dul i bhfeabhas .
Tá dhá inscne ag na hainmfhocail Ghaeilge, mar atá, an fhirinscne agus an bhaininscne, agus glactar leis go bhfuil ceithre thuiseal ann, mar atá, an tuiseal ainmníoch, an tuiseal ginideach, an tuiseal gairmeach agus an tuiseal tabharthach.
Ní mhaireann ach mioniarsmaí den tuiseal tabharthach i dteanga chaighdeánaithe an lae inniu, ach mar sin féin, is gá bheith ábalta an chiall cheart a bhaint astu, ós rud é go raibh scríbhneoirí na ré réamhchaighdeánaí ag iarraidh é a úsáid i gcónaí.
San Chaighdeán, tá an tuiseal tabharthach i gcónaí beagnach comhionann leis an ainmneach nuair nach n-úsáidtear é leis an alt cinnte, ach i gcuid de na canúintí tá sonraí neamhspleácha ag na tabharthaigh sa dara agus sa chúigiú díochlaonadh.
Is féidir í a úsáid mar a bheadh gnáthaidiacht ann: tá sé sean, tá sé níos sine ná mise agus araile, ach is gnách úsáid na réimíre a bhaint aisti: seanfhear is ea é: Seanbhean is ea mise, agus cos liom san uaigh agus an chos eile ar a bruach, mar a dúirt Peig Sayers.
Le go bhfoirmítear an fhoirm ghairmeach fhirinscneach uatha cuirtear an mhír ghairmeach, "a" (séimhíonn sí an consan tosaigh ach mura bhfuil consan ann ní déantar faic ar an fhocal), roimh an ainmfhocail a bhfuiltear á ghairm is caolaítear é (Ní déantar faic mura bhfuil sé caol cheana féin nó mura bhfuil guta ar dheireadh an fhocail).
Is mór dom é: Ní minic a úsáidtear an abairt seo san fhoirm dheimhneach, ach tá aithne againn ar an leagan diúltach - ní mór duit rud a dhéanamh, a chiallaíonn "caithfidh tú rud a dhéanamh", "ní foláir duit rud a dhéanamh".
Is é is ciall leis an abairt seo ná "Níl aithreachas ort go ndearna tú é, ach ba chóir go mbeadh" - is é sin, tá cúis oibiachtúil agat le haithreachas a bheith ort faoi, cé nach bhfuil aithreachas ort mar mhothúchán suibiachtúil.
Is é sin, uraítear an t-ainmfhocal ar lorg an ailt a dtagann an réamhfhocal simplí roimhe, agus ansin, cloítear leis na rialacha céanna i leith na gclaochluithe tosaigh atá i bhfeidhm sa tuiseal ainmneach: ag an bhfear beag , ag an mbean bheag .
Is ar éigean a chaithfidh tú na foirmeacha speisialta tabharthacha sin a úsáid go gníomhach i nGaeilge an lae inniu, ach tiocfaidh sé isteach áisiúil iad a aithint agus a thuiscint ag an té a bheidh ag léamh leabhar le Séamus Ó Grianna, cuir i gcás.
Ní minic a úsáidtear an dara rogha sin a thuilleadh, ach is gá cuimhne a choinneáil air gur breischéim atá i gceist, má tá is agus foirm breischéime/sárchéime na haidiachta ag teacht sna sálaí ag ainmfhocal nach bhfuil an t-alt ag teacht roimhe:
Saorthrádálaí dian a bhí ann, mar Trevelyan, agus é den tuairim nach dtarraingeodh sé ach tuilleadh trioblóide ar Éirinn agus ar an Ríocht Aontaithe go léir dá bhféachfadh an Rialtas lena ladar a chur in iomaíocht nádúrtha na bhfórsaí margaidh.