polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ރާޖްޝާހީ ކޯޓުގެ މެޖިސްޓްރޭޓް ވިދާޅުވީ "ފޮރެންސިކް އަދި ކްރައިމް ސީން ހެކިތައް ދައްކަނީ ރައުދާމަރާލާފައިވާކަމަށެވެ.އަހަރެން ސީއަޑީއަށް މައްސަލަފޮނުވީ ރައުދާގެ މަރުގެ ފަހަތުގަ ތިބި މުޖުރިމުން ކޯޓަށް ގެންނާށެވެ.ނޮވެލްއެއްލިޔާހެން 300 ސަފްހާގެ ރިޕޯޓެއް ކޯޓަށް ގެންނާކަށް ނޫނެވެ."މިއީ މެޖިސްތްރޭޓް ސީއައިޑީ ފުލުހުންގެ ރިޕޯޓް ގަބޫލުނުކޮށް އަލުން އެމައްސަލަ ތަހުގީގުކުރުމަށް އަމުރުކޮށް އިއްވިބަޔާނެވެ.
ރައުދާ އާތިފް އަމިއްލައަށް މަރުވެފަވާކަމަށް އިސްލާމިކް ބޭންކް މެޑިކަލް ކޮލެޖުން ބުނިކަމަށް ވިއަސްއެކަން އެގޮތައް ހިގައިފަވާކަމުގެ އެއްވެސް ހެއްކެއް ދެއްކިފައެއް ނުވެއެވެ.
ރައުދާ ދަންޖެހިފަހުއްޓަފެނިގެން ސްކާފްގެ ވާގަނޑު ކަނޑާލާ ތިރިކުރިކަމަށް ބުނާއިރު ރައުދާ ދަންޖެހިފަހުއްޓަފެނުނުމީހަކު އަދި އެކަމުގެފޮޓޮއެއްވެސް އަދި ވީޑިއޯއެއްވެސް ދެއްކިފައެއް ނުވެއެވެ.
ދަންޖެހިފަ ހުރި މީހަކު ވާގަނޑު ކަނޑާލާ ފުލުހުންގެ އިންވެސްޓިގޭޝަން ޓިމު ކްރއިމްސީންއަށް ނުދަނީސް ތިރިކުރުމަކީ މަރުގެ އަދި ފޮރެންސިކް ހެކިނައްތާލުންކަން އެމްބީބީއެސްގެ 2 ވަނައަހިރުގެ ދަރިވަރަކަށްވެސް އެގޭނެ.
ބަންގްލަދޭސްގެ ފުލުހުންގެ އިންކުއެސްޓް ރިޕޯޓްގަވެސް ރައުދާގެ ކަރުގަ ހިފާފަ ހުރިކަމުގެ ނިޝްހުރިކަމަށްވަނީބަޔާން ކޮށްފައެވެ.
ކްރައިމްސީން އެވިޑެންސް އަދި ޕޯސްޓްމޯޓަމް ގެ ހެކިތަކުން ދައްކަނީ ރައުދާ ކަރުގަ ހިފާމަރާލާފައިވާ ކަމުގެ ނިޝާންތަކެވެ.
ރައުދާ ސްކާފެއް ބޭނުން ކޮށްގެން ދަންޖެހުނުކަމަށް ބުނިނަމަވެސް ކަރުގަހުރީ ސްކާފެއްގެ ނިޝާނެއްނޫނެވެ.
ރައުދާގެ ޕޯސްޓް މޯޓަމް އެވިޑެންސް ތައް ދިރާސާކުރި އޮސްޓްރޭލިއާގެ ސިޑްނީ ޔުނިވަރސިޓީގެ ޕެތޮލޮޖީ ޑިޕާޓްމަންޓުގެ އެޗްއޯޑީ އަދި ފޮރެންސިކް ޕެތޮލޮޖިސްޓް ޖޯ ޑިފްލޯ ވިދާޅުވެފައިވަނީ ރައުދާގެ ކަރުގަހުރި ލައިގޭޗާ މާކަކީ ސްކާފެއްގެ މާކުނޫންކަމަށެވެ.
ދިވެހި ފުލުހުންގެ މިހާރުގެ އެސިސްޓަންޓް ކަމިޝަނަރު އޮފް ޕޮލިސް މުހައްމަދު ރިއާޒު ރައުދާގެ މަރުގެ ހަގީގަތް އަދި ހެކިތައް ނައްތާލަން މަސައްކަތް ކުރުން
1988 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެންބަރު މަހުގެ 3ވަނަ ދުވަހު ރާއްޖެއަށް ކުރިމަތިވި ނުރައްކާތެރި ޢުދުވާނީ ޙަމަލައިގައި،
މޯލްޑިވްސް ނޭޝަނަލް ޑިފެންސް ފޯސްގައި ތެދުވެރިކަމާއި އިޚްލާޞްތެރިކަމާއެކު ޚިދުމަތް ކުރައްވަމުން ގެންދަވާ ބޭފުޅެކެވެ.
ސްޓާފް ސާޖަންޓް އިބްރާހީމް ރަޝީދު ސިފައިންގެ ތެރޭގައި މަޝްހޫރުވެފައިވަނީ "ބޮޑުހާ" ގެ ނަމުންނެވެ.
ވިޓަމިން އީ ހޯދުނީ 1920 ވަނަ އަހަރު ސަރުބީގައި ހިމެނޭ މިބާވަތް ނުލާ މީދަަލަށް ކާންދިނުމުން ދަރިން އުފެދޭގޮތް ނުވުމުންނެވެ.
ވިޓަމިން އީ ބޭހެއްގެ ގޮތުގައި ކެއުމަށްވުރެ ރަގަޅީ ވިޓަމިން އީ އެކުލެވޭ ކާނާ އާއި މޭވާ ތަރުކާރީ ގިނައިން ކެއުމެވެ.
އަދި ތައިރޮއިޑް ފަދަ ބަލި ތައް ހުންނަމީހުން މިވިޓަމިން ބޭހެއްގެ ގޮތުގައި ބޭނުންކުރާނަމަ ވަރަށް ބޮޑަށް ބަލަންޖެހޭނެއެވެ.
އެކަށީގެންވާ ފެންވަރެއްގައި ތަމްރީނުތައް ކުރިއަށް ގެންދެވުމަށްޓަކައި ގިނަގުނަ މަސައްކަތްތަކެއް ވަނީ ކުރައްވައިފައެވެ.
މޯލްޑިވްސް ނޭޝަނަލް ޑިފެންސް ފޯސްގައި ތެދުވެރިކަމާއި އިޚްލާޞްތެރިކަމާ އެކުގައި 37 އަހަރަށްވުރެ ދިގު މުއްދަތެއްގައި ޚިދުމަތް ކުރެއްވުމަށްފަހު،
ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޕަރސަނަލް ސެކިއުރިޓީ އޮފިސަރ ގެ ގޮތުގައި ޚިދުމަތް ކުރައްވައިފައި ވެއެވެ.
ޖުމްލަ 48 ވައިގެ ބަނދަރު އޮތް އިރު އޭގެ ތެރެއިން 10 ވައިގެ ބަނދަރަކީ ތާރުއަޅާއިގެން ފެންވަރު ރަގަޅުކޮށް ހެދިފައިވާ ތަންތަނެވެ.
ކޮންސްޓިޓިއުޝަނަލް މޮނާކީ އެއްގެ ގޮތުގައި ނޭޕާލް ވެގެންދިޔައީ 1990 ވަނަ އަހަރު ގެ ތެރޭގައެވެ.
ނޭޕާލްގެ ގާނޫނު ހަދާ މަޖިލިސް އެކުލެވިގެންވަނީ ހައުސް އޮފް ރެޕްރެޒެންޓޭޓިވް އަދި ނޭޝަނަލް ކައުންސިލްގެ މައްޗަށެެވެ.
ނޭޝަނަލް ކައުންސިލްގައި 60 މެންބަރުން ހިމެނޭ އިރު އޭގެ ތެރެއިން 10 މެންބަރުން އައްޔަންކުރަނީ ރަސްގެފާނުއެވެ.
35 މެންބަރުން ހައުސް އޮފް ރެޕްރެޒެންޓޭޓިވް އިން ކަނޑައަޅާއިރު ބާކީ 15 މެންބަރުންނަކީ އެކިއެކި އަވަށްތަކުން ވޯޓްލައިގެން ހޮވޭ ބަޔެކެވެ.
ނޭޕާލްގެ އަސްކަރިއްޔާ ބިނާވެގެންވަނީ ނޭޕާލް އާރމީ އެއަރ ސާރވިސް އަދި ނޭޕާލީ ޕޮލިސް ފޯސްގެ މައްޗަށެވެ.
ނަމަވެސް އެއަހަރު ނޭޕާލްގެ އޭރުގެ ރަސްގެފާނު ބިރެންދުރާ ގައުމަށް ސިޔާސީ އިސްލާހުތައް ގެނައުމަށް އެއްބަސްވެ،
ހިންދުސްތާން އާއި ނޭޕާލާއި ދެމެދު ވެވިފައިވާ އެއްބަސްވުމެއްގެ ދަށުން ދެގައުމުގެ މީހުންނަށް އެއްގައުމުން އަނެއް ގައުމަށް ވިސާ އަދި ޕާސްޕޯޓާއި ނުލައި ދަތުރުކުރެވެއެވެ.
ނޭޕާލްގެ އެތެރޭގެ ދާޚިލީ ހަމަ ނުޖެހުން ތަކުގެ ސަބަބުން ނޭޕާލްގެ އިގްތިޞާދަށް ހީނަރުކަން އައިސްފައިވާކަން ފާހަގަވެއެވެ.
ނޭޕާލްގެ ވެރިރަށް ކަތުމަންޑޫގެ ވާދީގެ ތެރެއިން ފެނުނު ނިއޯލިތިކް އާލަތްތައް ހެކިދޭގޮތުން ހިމާލަޔާ ފަރުބަދަ ހިމެނޭ ސަރަހައްދުގައި މީހުން އުޅޭތާ އެންމެ މަދުވެގެން 900 އަހަރުވަރު ވެދާނެއެވެ.
ބެލެވޭގޮތުގައި 2500 ވަރަކަށް އަހަރު ކުރިން ޓިބެޓް-ބަރުމާ ދަރިފަސްކޮޅުގެ މީހުން ނޭޕާލްގައި އުޅެފައި ވެއެވެ.
ނޭޕާލްގެ ދަނޑުވެރިން ޢާއްމުކޮށް ހައްދާ ބާވަތްތަކުގެ ތެރޭގައި ހަނޑޫ، ޒުވާރި، ގޮދަން، އުއްދަނޑި،
ބަގްލަދޭޝްއާއި ނޭޕާލް ބޯޑަރު ކުރެވިފައި ނެތްނަމަވެސް މިދެގައުމު ވަކިކުރަނީ ވަރަށް ހަނި ބިމަކުންނެވެ.
ތަވީދަކީ ފަންޑިތަ ސިހުރުހާހޫރައިގައި ފަންޑިތަވެރިޔާ އޭނާގެ ބަލީމީހާއަށް ނުވަތަ ފަންޑިތަ ލިބިގަންނަ މީހާއަށް ލިޔެދޭ މައިތިރިއެކެވެ.
އެގޮތުން ތަވީދަކީ ޖިންނި ނުވަތަ ހަންޑި ފަދަ ރޫހާނީ މަހުލޫގާތް ތަކުގެ ކިބައިން ތުރައު ލިބިފައިވާ މީހާ އޭނާ އެބަލާއިން ރެކި ގަތުމަށާއި ރައްކާތެރިކަން ލިބިގަތުމަށްޓަކައި އަޅާ ފިޔަވަޅެއް ކަމުގައި ބުނުމަކީ މީގެ އެއްގޮތެވެ.
ލިޔެފައިވާ ފޮތިކޮޅު ނުވަތަ ތިމަރަފަތް ނުވަތަ ކަރުދާސްކޮޅު ރަގަޅަށް ބާރުކޮށް ފައް ކުރެވިފައި ހުރުމުން އަލުން އެ ރޫޅާލުމަކީ އުދަގޫކަމެކެވެ.
ތިމާގެ ރައްކަލަކައްޓަކައި ނުވަތަ ތިމާގެ ބޭނުމެއް ފުއްދުމަށްޓަކައި ކަރުދާހުގައި ނުވަތަ ފޮތީގައި ނުވަތަ ތިމަރަފަތް ފަދަ އެއްޗެއްގައި ޤުރުއާނުގެ އިސްމުފުޅު ލިޔެ ނުވަތަ އަކަކުރަހައިގެން ބޭނުންކުރާ ފަންޑިތަވެރިކަމުގެ އެއްޗެއް.
މިގޮތުން އައްބާސް އިބްރާހީމް ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ދިވެހިރާއްޖެއާ ބެހޭގޮތުން ލިޔެއުޅޭ ބައެއްލިޔުންތެރިން ނިންމާފައިވަނީ ދިވެހިންނަކީ އިންޑޯއާރިއަންދަރިކޮޅުގެ ބައެއްކަމައް ލިޔުއްވާފައިވާ ކަމަށާއި އަނެއްބަޔަކު ދިވެހިންނަކީ ޑްރެވީޑިއަނުންގެ ނަސްލުގެ ބައެއްކަމައް ނިންމާފައިވާކަމަށެވެ.
ނަމަވެސް ދިވެހިންނަކީ ތަފާތު އެކިނަސްލުތަކަކުން އުފެދިފައިވާ ބައެއްކަމަށް އައްބާސް އިބުރާހިމް ހާމަކުރައްވާފައިވެއެވެ.
މީގެއިތުރުން ނަސީމާ މުހައްމަދު ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ރައްފުށުގެ ދިރިއުޅުން ފެށިބަޔަކީ ހުޅަނގު ދެކުނު އިންޑިއާގެ މީހުންކަމަށްވާތީ ދިވެހިންގެ އަސްލަކީ ދެކުނު އިންޑިޔާގެ މީހުންނެވެ.
އަދި ރާއްޖޭގައި ވަޒަންވެރިވުމަށް އާރިއަނުންނާއި ދްރެވީދިއަން ނަސްލުގެ މީހުން އައިސްފައިވަނީ ދެކުނު އިންޑިޔާގެ މީހުންނަށް ފަހުގައެވެ.
މީގެއިތުރުން މުހައްމަދު އިބުރާހިމް ލުތުފީ ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ރާއްޖޭގައި އެއްމެކުރިން ވަޒަންވެރިވީ ބަޔަކާމެދު ތަފާތު ޙިޔާލުތަކެއް ގެންގުޅެއެވެ.
އެގޮތުން އެއްބަޔަކު އެއްމެފުރަތަމަ ވަޒަންވެރިވީ އާރިއަނުންކަމަށް ބުނަމުންދާއިރު އަނެއްބަޔަކު ބުނަނީ ފުރަތަމަ ވަޒަންވެރިވީ ސްރީލަންކާގެ މީހުންކަމަށެވެ.
މިފަދަ ލިޔުންތެރިންގެ ބުނުންތަކުންވެސް ދިވެހިންގެ އަސްލަކީ ކޮބައިކަން އެނގޭވަރުގެ ދިރާސާއެއް ކުރެވިފައިނުވާކަން ހާމަވެއެވެ.
މިގޮތުން ހުސައިން ރަޝީދު އަހުމަދު ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ބަހަކީ އިންސާނުން މުޢާސަލާތު ކުރުމަށް ބޭނުންކުރާ އަޑުތަކަކުން އުފެދިފައިވާ އެއްޗެކެވެ.
މީގެއިތުރުން މުހައްމަދު ޖަމީލު ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ބަހަކީ ޤުދުރަތުން ދެއްވާފައިވާ އެއްޗެކެވެ.
ހަމައެއާއެކު ބަހަކީ އިޖުތިމާޢީ ދިރިއުޅުމުގައި އެއްބަޔަކު އަނެއްބައެއްގެ ބޭނުންތަކުގައި އެހީތެރިވެ އެއްބާރުލާން ފެށުމުންނާ ޙިޔާލާ ޝުއޫރު ފާޅުކުރަންފެށުމުން އުފެދިގެން އައިއެއްޗެއްކަމަށް ހުސައިން ރަޝީދު އަހުމަދު ހާމަކުރައްވާފައިވެއެވެ.
އަދި އިޝްމާއީލް ހަބީބް ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ބަހަކީ ހަށިގަނޑުގައި ލައްވަވާފައިވާ ޣަރީޒާ ތަކުގެ ސަބަބުން އުފެދޭ އެއްޗެއްކަމަށް ބައެއް ޢިލްމުވެރިން އިޝާރާތްކުރައްވާފައިވެއެވެ.
މީގެއިތުރުން ހުސެއިންރަޝީދު އަހުމަދު ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ބައެއް ޢިލްމުވެރިން ދެކެވަޑައިގަންނަވާ ގޮތުގައި ބަސްއުފެދުނީ ކުއްލި ހާދިސާއަކުންނެވެ.
އެ ޢިލްމުވެރިން ބުރަވެލައްވާ ގޮތުގައި އެއްމެ ފުރަތަމަ އިންސާނާ ބޭނުންތައް ފުއްދާއުޅުނީ ބަހަކާ ނުލައެވެ.
ނަމަވެސް ދިރިއުޅުމުގެ މުހިއްމު ބޭނުންތަށް އިތުރުވެ އެބޭނުންތަށް ފުއްދަންޖެހުމުގެ ސަބަބުން ބަސްތައްޔާރުވެ ޠަބީޢީގޮތުން ބަހެއްއުފެދިގެން އައީއެވެ.
މިހުރިހާ ބުނުމަކަށް ވިސްނާލުމުން ބަސް އުފެދިގެން އައިގޮތާމެދު ޢިލްމުވެރިން މައިގަނޑު ހަތަރު ތިއަރީއެއް ގެންގުޅުއްވާކަން ހާމަވެއެވެ.
މިކަމަށް އިޝާރާތްކުރައްވާ އިޝްމާއީލް ހަބީބް ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ބަސްއުފެދިގެން އައިސްފައިވާ ގޮތްތަކާމެދު ޢިލްމުވެރިން ބުރަވެލައްވާ މައިގަޑު ހަތަރު ތިއަރީއަކީ:
މިގޮތުން ހުސައިން ރަޝީދު އަހުމަދު ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ދިވެހި ބަހަކީ އިންޑޯ ޔޫރަޕިއަން ދަރިކޮޅުގެ ގޮތްޕެއްކަމުގައިވާ އިންޑޯ އާރިއަންދަރިކޮޅުގެ ބަހެކެވެ.
އަދި ދިވެހިބަހާ ތިމާގެ ބަސްތަކުގެ ތެރޭގައި ސިންގަޅަބަހާއި ޕާލީބަހާ ބަންގާޅިބަސް ފަދަ އާރިއަންދަރިކޮޅުގެ ބަސްތައް ހިމެނެއެވެ.
ހަމައެއާއެކު ނަސީމާ މުހައްމަދު ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ދިވެހި ބަހަކީ ސާންސްކުރިތު ބަހުން އުފެދުނު ޕްރާކްރިތެއް ކަމުގައިވާ ޕޮރޮޓޯ ދިވެހި ސިންގަޅަ ބަހުން އުފެދިފައިވާ ބަހެކެވެ.
އެހެންނަމަވެސް ދިވެހިންގެ އަސްލަކީ ސާފު ސިންގަޅަބަސް ކަމަށް ދިވެހި ތާރީޚައް އައު އަލިކަމެއްގައި ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ކަމަށް އައްބާސް އިބްރާހީމް ހާމަކުރައްވާފައިވެއެވެ.
ހަމަމިއާއެކު މުހައްމަދު އިބުރާހިމް ލުތުފީ ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ދިވެހިބަހުގެ މައިގަނޑަކީ އެވޭލާ ސިންގަޅަބަހެވެ.
މީގެއިތުރުން އަހުމަދު ޝަފީގު ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ދިވެހިބަހަކީ އިންޑޯ ޔޫރަޕިއަން ޢާއިލާގެ ގޮތްޕެއްކަމުގައިވާ އިންޑޯ އީރާނިއަންބަހުގެ ޢާއިލާގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ބަހެކެވެ.
އެހެންކަމުން ދިވެހިބަހުގެ އަސްލާމެދު އެނގޭކަމަކީ ދިވެހިބަހަކީ އިންޑޯއާރިއަން ދަރިކޮޅުގެ ބަހެއްކަމެވެ.
މިކަން ބަޔާންކުރައްވަމުން އަހުމަދު ޝަފީގު ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ދިވެހި ރާއްޖޭގެ އެކި ސަރަހައްދުތަކުގެ މީހުންގެ ވާހަކަދެއްކުމުގައި ތަފާތުތަކެން ހުރެއެވެ.
މީގެއިތުރުން ހުސައިން ރަޝީދު އަހްމަދު ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ރާއްޖޭގައި އޮތީ ހަތަރު ބަހުރުވައެކެވެ.
އެހެންނަމަވެސް ޢަބްދުލް އަޒީޒު ޖަމާލު އަބޫބަކުރު ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގައި މައިގަނޑު ފަސްބަހުރުވައެއް އެބައޮތެވެ.
އެއީ ހައްދުންމަތިން ފެށިގެން ތިލަދުންމައްޗާ ހަމައަށް އެ އަތޮޅުތަކުގެމީހުން ވާހަކަދައްކަން ގެންގުޅޭބަހުރުވަ، އައްޑޫބަހުރުވަ، ފުވައްމުލަކުބަހުރުވަ، ހުވަދޫބަހުރުވަ،
ހަމައެއާއެކު ރާއްޖޭގައި ތަފާތު ފަސްބަހުރުވައެއް ގެންގުޅޭކަމަށް އިސްމާއީލް ހަބީބް ވެސް ހާމަކުރައްވާފައިވެއެވެ.
ދިވެހިން ލިޔެކިޔުމުގައި ބޭނުންކުރި ތާނަ އަކުރު އުފެދިފައިވާނީ ރާއްޖެ އިސްލާމްވީފަހުން ކަމަށާ މިއަކުރު ލިޔެއުޅެނީ ކަނާއަތުން ވާތަށް ކަމަށް މުހައްމަދު އިބުރާހިމް ލުތުފީ ހާމަކުރައްވާފައިވެއެވެ.
މީގެއިތުރުން އަހުމަދު ޝަފީޤު ބަޔާންކުރައްވާގޮތުގައި ތާނައަކުރުގެ އެއްމެ ދުވަސްވީ ލިޔުމެއް ފެނިފައިވަނީ މީލާދީން 1600 އަހަރާ ހިސާބުގައެވެ.
ހަމައެއާއކު ނަސީމާ މުހައްމަދު ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ތާނައަކުރު އުފެދުނުކަމަށް ލަފާކުރެވެނީ ރާއްޖެ އިސްލާމްވީ ފަހުންނެވެ.
ހަމައެއާއެކު ތާނައިގައި 24 އަކުރު އޮންނަކަމަށާ ފުރަތަމަ ނުވައަކުރަކީ އަރަބި އަކައިގެ ނުވައަކުކަށާ ދެވަނަ ނުވައަކުރަކީ ދިވެހި އަކައިގެ ނުވައަކުރު ކަމަށެވެ.
މީގެއިތުރުން ތާނައަކުގެ އެތައް ވައްތަރެއް ހިމެނޭކަމަށާއި އޭގެތެރޭގައި ގަބުޅިތާނަ، އަތިރީގޭތާނަ، ފުރޯދަނޑިތާނަ، ފެންފޮޅިތާނަ،
އެހެންކަމުން ތާނައަކުރުގައިވެސް ތަފާތު ވަތްތަރުތައް އެކުލެވިގެންވާކަމަށާ ދިވެސްއަކުރާ ތާނައަކުރު އެއްދުވަސްވަރެއްގައި ބޭނުންކުރަމުން އައިސްފައިވާކަން ހާމަވެއެވެ.
މީގެއިތުރުން ލިޔުންތެރިކަމުގައި ބޭނުންކުރަމުން އައިފަސްފައިވާ އަކުރުތަގެމެދުގައި ބޮޑެތި ގުޅުންތަކެއްވާކަން ހާމަވެއެވެ.
މިކަމަށް ބާރުލައްވާ މައުމޫން އަބްދުލް ޤައްޔޫމް ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ބަހަކީ އިޖްތިމާއީ ބޭނުންތައް ފުއްދުމަށާއި ޙިޔާލާ ޝުއޫރުފާޅުކުރުމަށް ބޭނުންކުރާ އެއްޗެއް ކަމަށެވެ.
މިގޮތުން ތިމާގެ ހިތުގައި އުފެދޭ ތަފާތު ޝުއޫރުތަކާ ޖަޒުބާތުތައް އަނެކާއާ ހަމައަށް ފޯރުކޮއްދެނީ ބަހުގެ ޒަރިއްޔާއިންނެވެ.
ހަމައެއާއެކު ހުސައިން ރަޝީދު އަޙުމަދު ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި "ބަހަކީ ކަލިމަތައް އެއިން އުފެދޭ އަޑުވަޅުތަކެއްގެ ސިފައިގައި އެކުލެވިގެންވާ ގުޅުވި އަޑުތަކެކެވެ"ސ-4.
އަދި ބަސް އިންސާނުންނަށް އެކަނި ހާއްސަވެގެންވާ ސަބަބަކީ އިވޭއަޑުތަކާއި ބަސްތައް ރައްކާކޮއް ތަރައްޤީކުރާނެ މަރުކަޒުތަކެއް އިންސާނުންނޫން އެހެން ހައިވާނެއްގެ ކިބައިގައި ނުވާތީއެވެ.
ހަމައެއާއެކު އިސްމާއީލް ހަބީބު ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ބަހަކީ އެކެއްގެ ހިތުގައި އުފެދޭ ޝުއޫރުތައް އަނެކާއަށް ހާމަކޮއްދިނުމައް ބޭނުން ކުރާ އަޑުވަޅުތަކުގެ ގުރޫޕެކެވެ.
ވުމާއެކު އެކެއްގެ ހިތުގައި އުފެދޭ ޝުއޫރުތައް އަނެކާއާ ހަމައަށް ފޯރުކޮއްދިނުމަކީ ބަހުގެ ވަޒީފާއެވެ.
މީގެއިތުރުން މާރިއޯ ޕޭލީއާ ހަވާލާދެއްވާ ހުސައިންރަޝީދު އަހުމަދު ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ބަހަކީ "އެއީ އިންސާނީ ބުއްދިން އަނެއް އިންސާނެއްގެ ބުއްދިއަކަށް މާނަ ފޮނުވައިދޭ ކޮންމެ އެއްޗެކެވެ"ސ-13.
އެހެންކަމުން މިހުރިހާ ބޭފުޅުންގެ ބުނުންތަކުންވެސް ހާމަވާ ގޮތުގައި ބަހަކީ ތިމާގެ ހިތުގައި އުފެދޭ ތަފާތު ޝުއޫރުތައް އަނެކާއާހަމައަށް ފޯރުކޮއްދިނުމަށްޓަކައި ބޭނުންކުރާ އަޑުތަކެކެވެ.
މިކަމަން ބާރުލައްވާ ނަސީމާ މުހައްމަދު ހާމަކުރައްވާފައިވާގޮތުގައި ދިވެހިން ލިޔުމަށް ބޭނުންކުރި އެއްމެ ގިނަދުވަސްވީ އަކުރަކީ އެވޭލާއަކުރެވެ.
ހަމައެއާއެކު އެވޭލާ އަކުރުން ލިޔެފައިވާ އެންމެ ގިނަދުވަސްވީ ލިޔުމަކަށް ފެންނަންއޮތީ އިސްދޫ ލޯމާފާނުކަމަށާ އެއީ މީލާދީން 1195ގައެވެ.
މީގެއިތުރުން ބްރަހަމީ އަކުރަކީ ދެކުނު އިންޑިޔާގެ ޕައްލަވަ ދަރިކޮޅުގެ ވެރިކަމުގައި ގެންގުޅުނު އަކުރެއްކަމަށާ އެވޭލާ އަކުރު ލިޔެފައިވަނީ ވާއަތުން ކަނާއަތަށެވެ.
ހަމަމިއާއެކު އަހުމަދު ޝަފީގު ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި އެވޭލާ އަކުރަކީ ރާއްޖެއަށް އިސްލާމްދީން އައުމުގެ ކުރިން ދިވެހިން ބޭނުންކުރި އަކުރެކެވެ.
އެވޭލާ އަކުރުގެ އެއްމެ ދުވަސްވީ ލިޔުމަކަށް ފެންނަންއޮތީ 1194މ ވަނަ އަހަރު ދިނެއި ކަލަމިންޖާގެ ރަސްކަމުގައި ފެނުނު އިސްދޫ ލޯމާފާނެވެ.
އެހެންކަމުން މިދެބޭފުޅުންގެ ބުނުންތަކުގައި ކުޑަ ތަފާތުތަކެއް ހުރިނަމަވެސް މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި އެވޭލާ އަކުރަކީ ދިވެހިން ލިޔެކިޔުމަށް ބޭނުންކުރަމުން އައިސްފައިވާ އެއްމެ ދުވަސްވީ އަކުރުކަން ހާމަވެއެވެ.
މިކަމަށްބާރުލައްވާ އަހުމަދު ޝަފީޤު ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި އެވޭލާ އަކުރު އުވިދިއުމައްފަހު ދިވެހިން ބޭނުންކުރަމުން އައީ ދިވެސް އަކުރެވެ.
މީގެއިތުރުން ދިވެސް އަކުރު އުފެދިފައިވަނީ ޢަރަބި ބަހުގެ އަސަރުތައް ދިވެހިބަހަށް ކުރުމުންކަމަށް ލަފާކުރެވޭކަމަށް ނަސީމާ މުހައްމަދު ހާމަކުރައްވާފައިވެއެވެ.
އެހެންކަމުން 12 ވަނަ ޤަރުނުގެ ފަހުން 200 އަހަރުތެރޭގައި އެވޭލާ އަކުރު ތަރައްޤީ ވަމުންގޮސް ދިވެސް އަކުރަށް ބަދަލުވީއެވެ.
އަދި ދިވެސް އަކުރުގެ އެންމެ ދުވަސްވީ ލިޔުމަކަށް ފެންނަން އޮތީ ބޮޑުގަލުމިސްކިތު ލޯމާފާނުކަމަށާ އެއީ މީލާދީން 1356 ގައިކަމަށް ނަސީމާވެސް އެއްބަސްވެލައްވައެވެ.
މީގެއިތުރުން ދިވެސް އަކުރުން ލިޔެފައިއޮތް އެއްމެ ގިނަދުވަސްވީ ރަސްމީ ލިޔުމަކީ މީލާދީން 1705 ގައި ލިޔެފައިވާކަމަށް ފެނުނު ވަޤްފު ފަތްކޮޅެވެ.
ބަހުރުވަތަކަކީ ބަހެއްގެ އަހުލުވެރިން ދިރިއުޅޭ މާޙައުލުތައް ތަފާތުވުމުގެ ސަބަބުން އުފެދޭ ބަހުގެ ގޮފިތަކެކެވެ.
އެހެންނަމަވެސް ދިރިއުޅެންޖެހޭ ތަފާތު ތަންތަނާއި ވަކިވަކި ރަށްތަކުގެ ސަބަބަބުން އެއްބަހެއްގެ އަހުލުވެރިންގެ ވާހަކަ ދެއްކުމުގައިވެސް ތަފާތުތަކެއް އަންނާނެއެވެ.
މިކަން ހާމަކުރައްވަމުން އަހްމަދު ޝަރީފް އާ ހަވާލާ ދެއްވަމުން އިސްމާއީލް ހަބީބް ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި އެއްބަހަކުން ވަހާކަދެއްކުމުގައި ހުންނަ މަޙްރަޖުތަކާ ވާހަކަދެއްކުމުގެ ރާގާ ބަސްކޮށާރު ތަފާތުތަކުގެ ސަބަބުން ބަހުރުވައެއް އުފެދެއެވެ.
ލިޔުންތެރިކަމަކީ ބަހުގެޢިލްމު ފަހަށް ރައްކާކުރުމައްޓަކައި ކުރިމަސައްތަކުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ސަބަބުން އުފެދުނު ކަމެކެވެ.
މިކަން ހާމަކުރައްވަމުން ނަސީމާ މުހައްމަދު ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ލިޔުންތެރިކަން ފެށިފައިވަނީ މުޢާސަލާތުގެ ތެރެއިންނެވެ.
އެގޮތުން ފާޅުކުރެވޭ ޙިޔާލުތަކާ ޝުއޫރުތައް ތަރިކައިގެ ގޮތުގައި ރައްކާތެރިކުރުމައްޓަކައި ލިޔުންތެރިކަން އުފެއްދިއެވެ.
މީގެއިތުރުން ހުސައިން ރަޝީދު އަހުމަދު ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ލިޔުމަކީ ބަހެއްގައި ހިމެނޭ އިބާރާތްތައް ތަފާތު ގޮތްގޮތަށް ބަދަލުކޮށް އެއިން ޙިޔާލާ ޝުއޫރު އުފެއްދުމަށް ބޭނުންކުރާ ކުރެހުންތަކަކާ އިޝާރާތްތަކެކެވެ.
އެގޮތުން ދިވެހިބަހަށް އަސަރުފޯރުވި ބަސްތަކުގެ ތެރޭގައި ސިންގަޅަބަހާއި ފާރިސީބަސް އަދި އަރަބިބަހާ އިނގިރޭސިބަސް ހިމެނެއެވެ.
މިގޮތުންވެސް ދިވެހިބަހަށް އެންމެބޮޑަށް އަސަރު ފޯރުވައިފައި ވަނީ އިނގިރޭސިބަހާ އަރަބި ބަހުންކަމަށް އަޝްރަފް ހާމަކުރައްވާފައިވެއެވެ.
މިކަމަށް ބާރުލައްވާ ނަސީމާ މުހައްމަދު ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި އިނގިރޭސިބަހާ އުރުދޫބަހުގެ އަސަރު ދިވެހިބަހަށް ކޮއްފައިވެއެވެ.
މިބަސްތަކުން ދިވެހިބަހަށް އަސަރުފޯރުވުމަށް މެދުވެރިވި މައިގަނޑު ސަބަބެއްކަމުގައި އަޝްރަފް ހާމަކުރައްވަނީ ރާއްޖޭގެ ރައްޔިތުން އިސްލާމްދީނައް އަހުލުވެރި ވުމާއެކު ތަޢުލީމް ހާސިލް ކުރުމުގައި އިނގިރޭސިބަހަށް ސަމާލުކަން ދިނުމުންނެވެ.
މިކަން ހާމަކުރައްވަމުން ހުސައިން ރަޝީދު އަހުމަދު ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ދުނިޔޭގެ ބަސްތައްބެހިފައިވަނީ ހިންދުސްތާނީ ޢާއިލާއަށާއި ހާމީ ސާމީ އާއިލާއަށެވެ.
އެހެންނަމަވެސް މެކުސް މުލާ ތިން ޢާއިލާއަކަށް ބަސް ބަހާލައްވާފައިވާ ކަމަށްވެސް ހުސައިން ރަޝީދު އަހުމަދު ހާމަކުރައްވާފައިވެއެވެ.
އަދި މިޢާއިލާއިން އިންޑޯ އިރާނިއަންބަސްފަދަ އެތައްބަހެއް އުފެދުނުކަމަށް ނަސީމާ މުހައްމަދު ހާމަކުރައްވާފައިވެއެވެ.
މިގޮތުން އަދަބީ ލިޔުއްވުންތަކަށް އައިސްފައިވާ ކުރިއެރުމަށް ބަލާއިރު ދިވެހި ބަސް ކުރިއަރައިގެން އައީ މައިގަނޑު ތިން މަރުހަލާއެއް ކަޑައްތު ކުރުމައްފަހުގައެވެ.
މިއިން ކޮންމެ ދައުރެއްވެސް އެއްދައުރުން އަނެއްދައުރަށް ބަދަލުވާން ދިމާވި މައިގަނޑު ސަބަބެއްކަމުގައި އަޝްރަފް ހާމަކުރައްވާފައިވަނީ ދިވެހިން ޢިލްމީ ގޮތުން ކުރިއަރައިގެން ދިއުމެވެ.
މީގެއިތުރުން ދިވެހި އަދަބުގެ މިދައުރުތަކަކީ ވަކިވަކި ދައުރުތަކެއް ކަމުގައިވިޔަސް މިދައުރުތައް އެއީ އެއްދައުރު އަނެއްދައުރާ ގުޅިލާމެހިފައިވާ ދައުރުތަކެކެވެ.
ހަމައެއާއެކު ފިރުކެންފެށި ދައުރުގައި ދިވެހި ޅެންވެރިކަމަށް އާ ވައްތަރެއް ތަޢާރަފް ވެފައިވާކަމަށް އަޝްރަފް ހާމަކުރައްވައެވެ.
ހަމައެއާއެކު ބަނޑޭރިހަސަން މަނިކުފާނުގެ ރައިވަރުތަކުގައި ހުރި ކުއްތައް ފިލުވާ އެކަން ރަނގަޅު ކުރެއްވުމުގެ މަސައްކަތް ނައިބުތުއްތު ކުރެއްވީވެސް މިދައުރުގައެވެ.
މިކަން ހާމަކުރައްވަމުން ނަސީމާ މުހައްމަދު ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ދިވެހިރާއްޖޭން އެންމެ ގިނަދުވަސްވީ ލިޔުމެއް ފެނިފައިވަނީ މީލާދީން ނުވަވަނަ ޤަރުނުގެ ދުވަސްވަރެއްގައި ޕްރޯޓޯ- ނާގަރީ އަކުރަކުން ލިޔެފައިވާ ލިޔުމެކެވެ.
ހަމަމިއާއެކު ރާއްޖެއިން އެންމެދުވަސްވީ ލިޔުމަކަށް ފެންނަން އޮތް އިސްދޫ ލޯމާފާނުވެސް އޮތީ ނާގަރީ އަކުރުންކަމަށް އަހުމަދު ޝަފީގު ބަޔާންކުރައްވާފައިވެއެވެ.
އެހެންކަމުން ނުވަވަނަ ޤަރުނުން ފެށިގެން ދިވެހިންގެ ތެރެއަށް ލިޔުންތެރިކަން ތައާރަފުވެފައިވާކަން ހާމަވެއެވެ.
ދިވެހި އަދަބުގެ ޅަފަތުގެ ދައުރުގައި ފާހަޤަކޮއްލެވޭ އަދީބުންގެ ތެރޭގައި ހިމެނެނީ އެދުރުއުމަރު މާފަތް ކަލޭގެފާނާ ބަނޑޭރި ހަސަން މަނިކުފާނުފަދަ ބޭފުޅުންނެވެ.
އެހެން ކަމުން އަދަބީ ތަރިކައިގެ އެޒަމާނުގެ އެތައް އެއްޗެއް ގެއްލިފައިވާ ކަމަށް އަޝްރަފު ހާމަކުރައްވާފައިވެއެވެ.
ޅަފަތުގެ ދައުރުގެ ތަރިކަ ތަކުގެ ތެރެއިން މިހާރު ފެންނަން އޮތީ އަރިއަތޮޅު އަރުމާދާއި ދިޔޯގެ ރައިވަރާއި ބޮޑުތާޙީދް ފަދަ މަދު ލިޔުމެއް ކަމަށްވެސް އަޝްރަފް ހާމަކުރައްވާފައިވެއެވެ.
ހަމަމިއާއެކު މަންމަނުންނާ ކުޑަކުދިން އަދި ޖަނަވާރުންވެސް އެކަތި އަނެކައްޗާ މުއާމަލާތުކުރުމަށް ބަހެއްބޭނުންވެއެވެ.
އެހެންނަމަވެސް މުހައްމަދު އަމީނު ފަދަ ބޭކަލުންގެ މަސައްކަތްޕުޅުން ލިޔުންތެރިކަމުގައި ހިމެނޭ ޖުމްލަ އެކުލަވާލައި އިބާރާތްކުރުމުގެ އާ ގޮތްތައް ހޯދިއެވެ.
ހަމައެއާއެކު ދިވެހިބަސް އަޅުގަނޑުމެންނާ ހަމައަށް އައިސްފައިވަނީ އެތައް މަރުހަލާތަކެއް ކަޑައްތުކުރުމަށް ފަހުގައެވެ.
އެހެންނަމަވެސް ދިވެހިބަހުގެ ބޭނުންތެރިކަމާ ދިވެހިބަސް އުފެދިގެން އައިސްފައިވާގޮތް ގިނަމީހުންނަކަށް ނޭގެއެވެ.
ބަސްއުފެދިގެން އައިސްފައިވާ ގޮތްކަމަށް ބުނާތިއަރީތަކުގެ ތެރެއިން އެއްމެގިނަ ޢިލްމުވެރިން ބުރަވެލައްވަނީ ބަހަކީ އިލާހީ އެއްޗެއްކަމުގެ ތިއަރީއަށެވެ.
ދިވެހިރާއްޖޭގައި އަނގަބަހުން ކިޔެމުން އައި ވާހަކަތައް އެއްކޮށް އެ ވާހަކަތައް ތަފްސީލާއިއެކު ބަޔާންކޮށް ވަނީ ފޮތެއް ވެސް ނެރުއްވާފައެވެ.
ޝަވިއޭ ރޮމޭރޯ-ފްރިއަސް މިއިން ކޮންމެ ރަށެއްގައިވެސް މުސްކުޅިންނާއިއެކު ވަގުތު ހޭދަކޮށް ރަށްޓެހިކަން ގާއިމު ކުރެއްވިއެވެ.
މީގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން އެ މީހުން އެތައް ޒަމާނަކުއްސުރެ އަނގަބަހުން ކިޔަމުން އައި ވާހަކަތައް އެމީހުން އޭނާއަށް ކިޔައިދިނެވެ،
ޝަވިއޭ ރޮމޭރޯ-ފްރިއަސް މިކަން ކުރެއްވުމުގެ ކުރިން މިފަދަ ވާހަކަތަކުގެ ތެރެއިން ވަރަށް މަދު ވާހަކައެއް ފިޔަވައި ލިޔެވި ޗާޕު ކުރެވިފަކައި ނުވެއެވެ.
ޝަވިއޭ ރޮމޭރޯ-ފްރިއަސް ކުރެއްވި މި މަސައްކަތުގެ ސަބަބުން މިހާރު އެވާހަކަތައް އެވަނީ ދިވެހި ޤައުމުގެ މުސްތަގުބަލަށްޓަކައި ރައްކައުކުރެވިފައެވެ.
ދިވެހިންގެ މެދުގައި މި ވާހަކަތަކަކީ ހަމައެކަނި މުނިފޫހި ފިލުވުމަށް މުސްކުޅިން ކިޔާ އުޅޭ ވާހަކަތަކެއް ކަމުގައި ދެކެވުނުނަމަވެސް،
އެހެންކަމުން ޝަވިއޭ ރޮމޭރޯ-ފްރިއަސް އެކުރެއްވި މަސައްކަތަކީ ދިވެހި ސަޤާފަތަށްޓަކައި ވަރަށް އަގުހުރި މަންފާހުރި މަސައްކަރެކެވެ.
އަދި ދިވެހި ބަސް ދަސް ކުރެއްވުމަށް ފަހު އޭނާ ދިވެހިރާއްޖެ އާއި ބެހޭ އެންތުރޮޕޮލޮޖީ އާއި، އެތުނަގުރަފީ،
ޕާކަރު ވަނީ 1910 ވަނަ އަހަރު ސުރީލަންކާގެ ކުދިކުދި އަވަށްތަކުގައި ކިޔެމުން ދިޔަ ވާހަކަތައް އެއްކޮށް ޗާޕުކޮށްފައެވެ.
ހާރޫނު މޫސާ މާލޭ ދާރުލްއިޤާމާއިން ކިޔަވާ ވިދާޅުވެގެން މަނަދޫއަށް ވަޑައިގެން ފުރަތަމަ އަދާކުރެއްވީ މުދިންކަމެވެ.
ހާރޫނު މޫސަ ކިޔަވާ ވިދާޅުވެގެން މަނަދޫއަށް ވަޑައިގެންނެވި ދުވަސްވަރަކީ ބޮޑު ތަދުގެ ސަބަބުން ރާއްޖޭގެ ހާލަތު އަދިވަކިން މަނަދޫގެ ހާލަތު ވަރަށް ބޮޑަށް ދަށަށް ގޮސްފައިވާ ދުވަސްވަރެކެވެ.
ހާރޫނު މޫސާއަކީ ރަސްއައިނަށާއި ފަތްތޫރަ މަޖައްލާއަށް ޅެމާއި މަޒުމޫން ހަދިޔާ ކުރައްވާފައިވާ ބޭފުޅެކެވެ.
ރަށުފެންވަރުގައި ބޭއްވިފައިވާ ޖަލްސާތަކުގައި މޮޅެތި ތަޤުރީރުތަކެއް ހާރޫނު މޫސާ ކުރައްވާފައިވެއެވެ.
ޖަލްސާތަކުގައި ހާރޫނު މޫސާ ވާހަކަ ދައްކަވާއިރު ޅެންބައިތުތައް އޭގެ ޖޯޝާއި ފޯރީގައި ވިދާޅުވެއެވެ.
ސުމުއްވުލްއަމީރު މުޙައްމަދު އަމީން ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނުގެ ވެރިކަމުގެ ދުވަސްވަރު މާލޭގައި ހެއްދެވި ދާރުލްއިޤާމާއިން ހާރޫނު މޫސައަށް ފުރުސަތު ލިބިވަޑައިގެންނެވިއެވެ.
ބަލިހާލުގައި އުޅުއްވަމުންވެސް ނަމާދުގެ ފަރުޟް އަދާކުރެއްވުމަށް ޚާއްޞަ ފަރުވާތެރިކަމެއް ދެއްވި ބޭފުޅެކެވެ.
މަނަދޫ ކަރަންކާވިލާ އަލްމަރުޙޫމް ހާރޫނު މޫސާ އަކީ މަނަދޫގެ މުދިންކަމާއި ކުޑަކަތީބު ކަމާއި ކަތީބުކަން ކުރައްވާފައިވާ ބޭފުޅެކެވެ.
އަލްމަރުޙޫމް ހާރޫނު މޫސާއަކީ ދީނަށް ލޯބިކުރެއްވި ޤައުމީ ރޫޙާއި ޖޯޝް ވަރުގަދަ ޝަހުސިއްޔަތެކެވެ.
ހާރޫނު މޫސާއަށް ލިބިވަޑައިގެން ދަރިންގެ ތެރެއިން ދުނިޔޭގައި މިހާރު ތިއްބެވީ ފާތުމަތު އަޙްމަދުގެ ބަނޑުފުޅުން ލިބިވަޑައިގެން 6 ބޭފުޅުންނެވެ.
އެއީ އައިމިނަތު ހަފްސާ އާއި މަރިޔަމް ސައީދާ އާއި މޫސާ ހަފްސީ އާއި އިބްރާހިމް މަނިކާއި އަޙްމަދު މަނިކާއި ޢަލިމަނިކެވެ.
މަނަދޫ ކަރަންކާވިލާ އަލްމަރުޙޫމް ހާރޫނު މޫސާއަކީ ކުޑަމަނިކުގެ ފުތް މޫސާމަނިކުގެ ފުތް ހާރޫނެވެ.
ތަފާތު ކުށްތަކުގައި އަދަބު ލިބެމުން އައިސް 1986 ވަނަ އަހަރު ކުރި ކުށަކާގުޅިގެން ލުޠުފީ ހުރީ ގޭގައި ބަންދުކޮށްފައެވެ.
އެފަހަރު ގޭގައި ބަންދުގައި ހުރިހުރުމުގައި ސަރުކާރު ބަދަލުކޮށްލުމުގެ ވާހަކަ އޭނާގެ ގާތް ބައެއް ރަޙުމަތްތެރިންގެ ކައިރީގައި ދައްކާފައިވެއެވެ.
ލުޠުފީ މިނިވަންވެގެން ސްރީލަންކާއަށް ގޮސް އުޅުނު އުޅުމުގައި ބަބުޅަޕިޓިޔާ ކޯވިލް ކައިރީގައި ހުންނަ ހޮޓަލަކަށް ސައިބޯން ގޮސް އުޅުނު އުޅުމުގައި " ރުޑުލާ" ނަމަކަށްކިޔާ ތަމަޅައަކާ ރައްޓެހިވިއެވެ.
1987 ވަނަ އަހަރުގެ ޖޫންމަހު ޕްލޯޓް ޖަމާޢަތުގެ އެންމެ އިސްވެރިޔާ ލުޠުފީ އާ ބައްދަލުކުރަން ބޭނުންވާހަކަ ރުޑުލާ ބުންޏެވެ.
ރާއްޖޭގެ ސަރުކާރު ބަދަލުކޮށްލުމުގެ ވާހަކަ ދެކެވުނީ 1988 ފެބްރުއަރީ މަހު މިދެމީހުންގެ ދެމެދުގައި ބޭއްވުނު ދެވަނަ ބައްދަލުވުމުގައެވެ.
ދިވެހި ސިފައިން ބޭނުންކުރާ ހަތިޔާރާއި ސިފައިން ޑިއުޓީ މަރާ ތަންތަންބަލާ ރެކީ ކުރުމަށް ރާއްޖެއައެކެވެ.
ޖުލައި 26 އާ ދިމާކޮށް ވަސަންތީ މާލެ އައިސް ސިފައިންގެ ރަސްމީ ޕެރޭޑާއި ކުޅިވަރު ބަލަން މަސައްކަތް ކުރިއެވެ.
އޮކްޓޯބަރު މަހުގެ ތެރޭގައި ވަސަންތީ އާއި އުމާ މަހޭޝްވަރަމް އާއި ލުޠުފީ އާ ތިންމީހުންވެގެން ސިފައިންގެ ޗާޓު ކުރަހާ ޙަމަލާއަށް ތައްޔާރުވާން ފެށިއެވެ.
ޕީޕަލްސް ލިބަރޭޝަން އޮފް ޓެމިލް އީލާމް އަކީ ލިބަރޭޝަން ޓައިގަރސް އޮފް ޓެމިލް އީލާމް ގެ ވެރިޔާ ވެލުޕިއްލައި ޕްރަބާކަރަންގެ ނައިބެއްގެ ގޮތުގައި ހުރި އުމާ މަހޭޝްވަރަމް އާއި ޕްރަބާކަރަން އާ ދެމެދު ޖެހުނު މައްސަލައެއްގައި އެލް.
ޕްލޯޓް ޖަމާޢަތް ތަމަޅަ މުޖްތަމަޢުގައި މަޝްހޫރުވެގެން ދިޔައީ 22 އޮކްޓޯބަރ 1981 ގައި އެޖަމާޢަތުން "ކިލިނޮންޗީ" ގެ ބޭންކެއް ފަޅާލި ހާދިސާއާ ގުޅިގެންނެވެ.
ޙުސައިން އާދަމް އަތުގައި އޮތް ދެ ވަނަ މެގަޒިން ލޯޑްކުރިއަޑުވެސް ގޭޓްގެ އުތުރުކޮޅުން ހުޅަނގުފަޅީގައި ހުރި ޖިހާދު އަޙުމަދު އެހިކަމަށް ވެއެވެ.
މިހުރިހާ ވަހަކައެއް ޙުސައިން އާދަމް ދައްކަވަމުން ދުޝްމިނުންނާ ޙަމަލާދެއްވަމުން ދިޔައިރު ގޭޓްގެ އިރުފަޅީގައި ހުރި އާދަމް މުޙައްމަދު އޭނާގެ މަޤާމު ދޫކޮށް އިރުމަތީކޮޅަށްގޮސް ފުލުސް އޮފީހުގެ ދޮރުއަށިން އެތެރެއަށް ވަދެއްޖެއެވެ.
އޭރު ފުލުސް އޮފީސް ހުންނަނީ ސިފައިންގެ އިރު އުތުރު ކަނުގައި މިހާރުގެ ޑިފެންސް މިނިސްޓްރީ ހިންގާ ބައިގައެވެ.
ޙުސައިން އާދަމް ގޭޓް ދޫކޮށްނުލާ ހުރެ ޙަމަލާ ދިނުމުގެ ނަތީޖާއަކަށްވީ ސިފައިންގެ ތެރޭގައި ތިބި މީހުންނަށް ސިފައިންގެ ދިފާޢުކުރުމުގެ ފުރުސަތު ލިބުމެވެ.
އަދި ސިފައިންގެ އެކިއެކި ސަރަޙައްދަށް ހަތިޔާރައެކު ސިފައިން ފޮނުވައި ދުޝްމިނުންނަށް ސިފައިންގެއަށް ނުވަދެވޭނެގޮތަށް ސިފައިންގެ ތެރޭގައި ދިފާޢީ ފިޔަވަޅުތައް އަޅަމުން ގެންދިއުމުގެ ފުރުސަތު ލިބުމެވެ.
ޙުސައިން އަދަމް އެހަމަލާގައި އެގޮތަށް ދެމިހުންނަވައި ޤައުމާ ވަތަނުގެ ޙައްގުގައި ލެޔާފުރާނައިން ޤުރުބާންވީއެވެ.
އެޅަޒުވާން ޙުސައިން އާދަމް ދެއްކެވި ހިތްވަރާއި ފަންވަރުން ދުޝްމިނުންގެ މޮމެންޓަމް ގެއްލި ސިހުން ލިބުނެވެ.
ބޭރަށް ނިކުން ބޭކަލުންގެ ކޮމާންޑަރަކަށް ހުންނެވީ ލެފްޓިނަންޓް މޫސާ ޢަލީ ޖަލީލް ( މިހާރުގެ ޗީފް އޮފް ޑިފެންސް ފޯސް މޭޖަރ ޖެނެރަލް މޫސާ ޢަލީ ޖަލީލް ) އެވެ.
މަތީގައި ލިސްޓް ކުރެވިފައި އެވާ ތަރުތީބަކީ ރެކީ ޕެޓްރޯލަށް ސިފައިންގެއިން ބޭކަލުން ނިކުންނެވި ތަރުތީބެވެ.
މި ބޭކަލުންގެ ތެރެއިން ޕްރައިވެޓް ޢަލީ މާހިރު އާއި ޕްރައިވެޓް މުޙައްމަދު ޢަލީ ފިޔަވައި އެންމެންވެސް ފުލުސް އޮފީހު ގޭޓުން ނުކުތެވެ.
މި ދެބޭކަލުން ބޭރަށް ނިކުތުމަށްޓަކައި ފުލުސް އޮފީހުގެ ދޮރުން ބޭރަށް ނިކުންނަވައި މަޑުކުރައްވައިގެން ތިއްބެވީ ފުލުސް އޮފީހުގެ އިމާރާތާއި މަގުމަތީ ފާރާއި ދޭތެރޭގައި އޮތް ހުސްތަނުގެ ތެރޭގައެވެ.
އެރޭގެ 4:25 ނުވަތަ 4:30 ހާއިރު ބަޑިއެއް ގޮއްވަލިއަޑު އިވުމުން އެވަގުތު މިމީހުންގެ ތެރޭގައި "ރައީސް އޮފީހުގެ ޑިއުޓީ މީހުންކުރެ މީހަކު ވަޒަނެއް ގޮއްވާލިއޭ" ކިޔާވާހަކަ ދެކެވެނިކޮށް"މިތާ ސޯޓްބުރިއެއް ލައިގެން އުޅޭބައަކު އެބައުޅެޔޭ" ޙުސައިން އާދަމް ބުނުއްވިއެވެ.
އަދި އެވަގުތު ބަނޑޭރިގޭ ގޭޓަށް އެރިވަޒަނަކުން މަތިން ސިމެންތިތައް ބުރައިގެން ދިއުމާއިއެކު ޙުސައިން އަދަމް ހަމަ ވަގުތުން ރައްދުގައި ހަމަލާދޭން ފަށައިފިއެވެ.
ޙުސައިން އަދާމް ފުރަތަމަ މެގަޒިން ހުސްވުމުން އިތުރުވަޒަން ބޭނުންކަމަށް ޑިއުޓީ ސަރުދާރަށް އެންގެވީ ޕްރައިވެޓް ޖިހާދު އަޙްމަދު މެދުވެރިކޮށެވެ.
ދިވެހި އެންމެހާ ރައްޔިތުންގެ އަޤީދާގެ ހަރުދަނާ ކަމާއި މާތް ގެ ޙަޟްރަތުގައި ދެންނެވި މަތިވެރި ދުޢާތައް
ދުޝްމިނުންގެ ހަމަލާދޭން ފެށުމާއެކު އެމީހުންގެ ކޮމާންޑަރަކަށް ހުރި ވަސަންތީ ދިވެހި ސިފައިންގެ ހަމަލާއަކުން މަރުވުމާއި ދުޝްމިނުން ހަދާފައިވާ ޕްލޭންތައް އެކިއެކި ސަބަބުތަކާއެކު ފޭލް ވުމަކީ ތަމަޅައިންނަށް ނާކާމިޔާބު ކުރިމަތިވި ސަބަބުތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ކަމެކެވެ.
ތިނެއް ނޮވެމްބަރުގެ ޢުދުވާނީ ޙަމަލާގައި ސިފައިންގެއަށް ވަންނަން މަސައްކަތްކުރި ދުޝްމިނުން ވަނަނުދީ ހިފަހައްޓާލެއްވީ،
ޙުސައިން އާދަމްގެ ޙިކުމަތާ ހުނަރު ޤައުމީ ހިތްވަރު އޭގެ އެންމެ މަަތިވެރި ދަރަޖައިގައި ބޭނުން ކުރައްވައިގެން އަތުގައި އޮތް އެންމެ 60 ވަޒަނުންނެވެ.