polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Yn yr 20g mae dylanwad economaidd a diwylliannol cynyddol yr Unol Daleithiau a'i statws fel archbwer yn dilyn yr Ail Ryfel Byd wedi, ynghyd â darlledu byd-eang yn Saesneg gan y BBC a darlledwyr eraill, wedi achosi i'r iaith ymledu ledled y blaned yn gynt o lawer.
Wrth i ddad-drefedigaethu fynd rhagddo ledled yr Ymerodraeth Brydeinig yn y 1950au a'r 1960au, nid oedd cyn-drefedigaethau'n gwrthod y Saesneg ond yn hytrach yn parhau i'w defnyddio fel gwledydd annibynnol yn gosod eu polisïau iaith eu hunain.
Honnodd David Crystal yn 2004, wrth gyfuno siaradwyr brodorol ac anfrodorol, fod gan India bellach fwy o bobl sy'n siarad neu'n deall Saesneg nag unrhyw wlad arall yn y byd, ond mae nifer y siaradwyr Saesneg yn India yn ansicr iawn, gyda'r mwyafrif o ysgolheigionyn dod i'r casgliad bod gan yr Unol Daleithiau fwy o siaradwyr Saesneg o hyd nag India.
Dechreuodd Saeson symud o'r cytiau moch, i'r llysoedd yn ystod teyrnasiad Harri V. Tua 1430, dechreuodd Llys y Siawnsri yn San Steffan ddefnyddio'r Saesneg yn ei ddogfennau swyddogol, a datblygodd ffurf safonol newydd ar Saesneg Canol, a elwid yn Chancery Standard, o dafodieithoedd Llundain a Dwyrain Canolbarth Lloegr.
Mae llenyddiaeth o'r cyfnod Modern Cynnar yn cynnwys gweithiau William Shakespeare a chyfieithiad o'r Beibl a gomisiynwyd gan y Brenin Iago I. Hyd yn oed ar ôl y Symudiad Mawr y Llafariaid roedd yr iaith yn dal i swnio'n wahanol i Saesneg Modern: er enghraifft, roedd y clystyrau cytseiniaid /kn ɡn sw/ yn knight, gnat, a sword yn dal i gael eu ynganu.
Tarddodd yr Hen Saesneg o gontinwwm llwythol Germanig a chontinwwm ieithyddol ar hyd arfordir Môr y Gogledd Ffrisia, y datblygodd ei hieithoedd yn raddol i'r ieithoedd Anglig yn Ynysoedd Prydain, ac i'r ieithoedd Ffriseg ac Isel Almaeneg / Sacsoneg Isel ar y cyfandir.
Mae Isel Almaeneg/Sacsoneg Isel hefyd yn perthyn yn agos, ac weithiau mae Saesneg, yr ieithoedd Ffriseg, ac Isel Almaeneg yn cael eu grwpio gyda'i gilydd fel yr ieithoedd Ingvaeoneg , er bod dadl yn parhau ynglŷn â'r grŵp hwn.
Roedd dylanwad Llychlynnaidd ar ei gryfaf yn yr amrywiaethau gogledd-ddwyreiniol o Hen Saesneg a siaredir yn ardal Danelaw o amgylch Efrog, a oedd yn ganolbwynt i wladychu Llychlynnaidd; heddiw mae'r nodweddion hyn yn arbennig o bresennol yn y Sgoteg a Saesneg y Gogledd.
Fodd bynnag, ymddengys fod canol y Saesneg Llychlynaidd wedi bod yng nghanolbarth Lloegr o amgylch Brenhiniaeth Lindsey, ac ar ôl 920 pan ail-ymgorfforwyd Lindsey i'r llywodraeth Eingl-Sacsonaidd, lledaenodd nodweddion Llychlynnaidd oddi yno i dafodieithoedd Seisnig nad oeddent wedi bod mewn cysylltiad uniongyrchol â siaradwyr y Norseg.
Er enghraifft, yn yr Iseldiroedd a rhai gwledydd eraill yn Ewrop, mae gwybodaeth o Saesneg fel ail iaith bron yn gyffredinol, gyda dros 80 y cant o'r boblogaeth yn gallu ei defnyddio, ac felly defnyddir Saesneg yn rheolaidd i gyfathrebu gyda thramorwyr ac yn aml mewn addysg uwch.
Gan fod Normaneg yn cael ei siarad yn bennaf gan yr elites a'r uchelwyr, tra bod y dosbarthiadau is yn parhau i siarad Eingl-Sacsonaidd , prif ddylanwad y Normaniaid oedd cyflwyno ystod eang o eiriau benthyg yn ymwneud â gwleidyddiaeth, deddfwriaeth a pheuoedd cymdeithasol mawreddog.
Ymhlith y gwledydd sydd â chymunedau mawr o siaradwyr Saesneg brodorol mae Lloegr, yr Unol Daleithiau, Awstralia, Canada, Iwerddon, a Seland Newydd, lle mae'r mwyafrif yn siarad Saesneg, a De Affrica, lle mae lleiafrif sylweddol yn siarad Saesneg.
Mae gramadeg Saesneg modern yn ganlyniad o newid graddol o batrwm Indo-Ewropeaidd nodweddiadol, gyda morffoleg ffurfdroadol gyfoethog a threfn geiriau gymharol rydd, i batrwm dadansoddol yn bennaf heb fawr o ffurfdro, a phwnc gweddol sefydlog - berf – trefn geiriau gwrthrych.
Saesneg yw iaith fwyafrifol y Deyrnas Unedig, yr Unol Daleithiau, Canada, Awstralia a Seland Newydd, ac fe'i siaredir yn eang mewn rhai ardaloedd o'r Caribî, Affrica, De Asia, De-ddwyrain Asia ac Ynysoedd y De: gwledydd lle'r aeth Lloegr ati i'w gwladychu.
Datblygodd yr hen Saesneg o set o dafodieithoedd Gorllewin Germanaidd, a oedd yn aml wedi'u grwpio fel Eingl-Ffriseg neu Germanaidd Môr y Gogledd, ac a siaredid yn wreiddiol ar hyd arfordiroedd Ffrisia, Sacsoni Isaf a de Jylland gan bobloedd Germanaidd a adwaenid i'r cofnod hanesyddol fel yr Angles, y Sacsoniaid, a'r Jiwtiaid.
Erbyn y 7g, daeth iaith Germanaidd yr Eingl-Sacsoniaid yn iaith fwyafrif mewn rhanau o Loegr, gan ddisodli ieithoedd Prydain Rufeinig : y Frithoneg, y Gelteg, a Lladin, a ddygwyd i Brydain gan y goresgyniad Rhufeinig.
Gadawodd y rhain ôl dwfn ar yr iaith, fel bod Saesneg yn dangos rhai tebygrwydd mewn geirfa a gramadeg gyda llawer o ieithoedd y tu allan i'w ffiniau ieithyddol — ond nid yw'n ddealladwy i'r ddwy ochr ag unrhyw un o'r ieithoedd hynny ychwaith.
Mae Symudiad Mawr y Llafariaid yn esbonio llawer o anghysondebau mewn sillafu gan fod Saesneg yn cadw llawer o sillafiadau'r Saesneg Canol, ac mae hefyd yn esbonio pam mae ynganiadau llafariaid Saesneg yn wahanol iawn i'r un llythrennau mewn ieithoedd eraill.
Daeth y ffurfiau cynharaf o'r Saesneg o grŵp o dafodieithoedd Gorllewin Germanaidd a ddygwyd i ynysoedd Prydain gan ymsefydlwyr Eingl-Sacsonaidd yn y 5g ac a dreiglodd ymhellach ar dafodau ymsefydlwyr Llychlynnaidd eu hiaith gan ddechrau yn yr 8fed a'r 9g, ac a elwir gyda'i gilydd yn Hen Saesneg.
Mae rhai o nodweddion cyffredin ieithoedd Germanaidd yn cynnwys rhannu berfau yn ddosbarthiadau cryf a gwan, y defnydd o ferfau moddol, a'r newidiadau sain sy'n effeithio ar gytseiniaid Proto-Indo-Ewropeaidd, a elwir yn ddeddfau Grimm a Verner.
Ym model tri chylch Kachru, gwledydd fel Ynysoedd y Philipinau yw'r "cylch allanol", Jamaica, India, Pacistan, Singapôr, Malaysia a Nigeria gyda chyfran llawer llai o siaradwyr brodorol Saesneg ond llawer o ddefnydd o Saesneg fel ail iaith ar gyfer addysg, llywodraeth, neu fusnes domestig, a'i ddefnydd arferol ar gyfer addysgu ysgol a rhyngweithio swyddogol gyda'r llywodraeth.
Nid yw Saesneg yn ddealladwy i'r ddwy ochr ag unrhyw iaith Germanaidd gyfandirol, sy'n amrywio o ran geirfa, cystrawen, a ffonoleg, er bod rhai o'r rhain, megis Iseldireg neu Ffriseg, yn dangos cysylltiad cryf â'r Saesneg, yn enwedig yn ei chyfnodau cynharach.
Datblygodd y Saesneg o iaith llwythau Germanaidd ag ymsefydlodd ym Mhrydain rhwng y bumed a'r 7g gan ddisodli iaith a diwylliant y Brythoniaid brodorol o rannau o dde-ddwyrain Prydain a chreu'r teyrnasoedd Eingl-Sacsonaidd.
Mae llawer o amrywiaeth ymhlith yr acenion a thafodieithoedd niferus Saesneg a ddefnyddir mewn gwahanol wledydd a rhanbarthau o ran seineg a ffonoleg, ac weithiau hefyd geirfa, idiomau, gramadeg, a sillafu, ond nid yw fel arfer yn atal dealltwriaeth siaradwyr o dafodieithoedd a thafodieithoedd eraill.
Mewn ateb i gwestiwn ynghylch y defnydd swyddogol o ieithoedd rhanbarthol y Deyrnas Unedig , datganodd Gweinidog y DU dros Ewrop, Douglas Alexander, yn 2005 bod y Llywodraeth heb gynlluniau i wneud darpariaethau o'r fath ar gyfer ieithoedd y DU.
Dywedodd Leanne Wood, arweinydd y Blaid: "Roedd Plaid Cymru wedi ceisio tynnu sylw, dros y penwythnos, at y peryglon oedd yn wynebu Cymru gan UKIP, gan ein bod yn credu yn sylfaenol ac yn ddiffuant nad yw eu gwleidyddiaeth a'u polisïau er y budd gorau i bobl ein cymunedau. Fe benderfynodd Dafydd Elis-Thomas i wrthwynebu'r safiad hwn yn gyhoeddus heb godi unrhyw bryderon ymlaen llaw."
Datblygodd Porthmadog ar ôl i W. A. Madocks, Aelod Seneddol dros Boston, Swydd Lincoln, yn Lloegr, adeiladu'r morglawdd a elwir y Cob er mwyn adennill tir amaethyddol o'r Traeth Mawr, a orchuddid gan y môr yn yr hen ddyddiau pan fyddai'r llanw i mewn.
Roedd cyflwyniad Welles, ar ffurf adroddiad newyddion, mor ddramatig nes yr achosodd banic llwyr ymysg llawer o'i wrandawyr gan beri iddynt ffoi yn eu degau o filoedd o Efrog Newydd rhag llongau gofod dinistriol y 'Marshans', gan achosi'r tagfeydd traffig a'r llanast mwyaf welodd y ddinas erioed.
Roedd yr Undeb Sofietaidd yn gyfrifol am lanio'r chwiliedydd cyntaf ar y blaned, Mars 2, ym 1972, ond wnaeth y chwiliedydd gyrraedd yn ystod storm llwch, a methodd yn ystod ei ddarllediad cyntaf heb ddychwelyd unrhyw ddata o bwysigrwydd.
Heblaw am y pegynnau ni cheir dŵr ar yr wyneb ar hyn o bryd, ond yn ddiweddar daeth llawr o dystiolaeth ffotograffig y bu dŵr yn llifo yma ar un adeg – ni fedr rai o'r nentydd sychion a rhai nodweddion eraill fod wedi cael eu creu gan ddim byd arall yn ôl y farn wyddonol.
O'r 1920au hwyr daeth cylchgronau a nofelau ffuglen wyddonol i werthu yn eu cannoedd o filoedd, a daeth y dynion bach gwyrdd, efo cyrn malwen ar eu pennau yn eiconau llenyddol poblogaidd mewn comics, dramâu radio cyffrous a rhai o ffilmiau byrrion Fflash Gordon a sawl ffilm wael, hirach, yn y 1950au.
Pan ddaeth Giovanni Schiaparelli i'r canlyniad, yn 1877, bod patrymau ar ffurf llinellau i'w gweld ar wyneb Mawrth , buan y daeth pobl, gan gynnwys y seryddwr enwog Percival Lowell ddechrau'r 20g, i gredu mai camlesi enfawr oeddent, wedi cael ei hadeiladu gan wareiddiad datblygedig i drosglwyddo dŵr o'r pegynnau i ddyfrio'r anialdiroedd.
Mae’r Sefydliad Ymchwil Glaswelltir ac Amgylchedd wedi bod yng Ngogerddan, i’r gogledd-ddwyrain o’r dref ers 1919, ond mae bellach wedi cael ei ymgorffori i mewn i Athrofa y Gwyddorau Biolegol, Amgylcheddol a Gwledig, ym Mhrifysgol Aberystwyth.
Mae'r cyfeirlyfr masnach leol o 1830 yn dangos y busnesau dilynol: ugain o gryddion, wyth pobydd, dau felinydd corn, un ar ddeg o seiri coed ac asiedyddion, un cowper, saith teiliwr, dwy wniadwraig, dau wneuthurwr het gwellt, dau wneuthurwr het, tri chwrier, pedwar cyfrwywr, dau weithiwr tun, chwe chynhyrchydd brag, dau grwynwr, pedwar barcer, wyth saer maen, un bragwr, pedwar llosgwr calch, tri saer llongau, tri gwneuthurwr olwyn, pum gwneuthurwr cabinet, un gwneuthurwr hoelion, un gwneuthurwr rhaff ac un gwneuthurwr hwyl.
Mae rhai yn honni fod y dref wedi datblygu economi fach ei hun gan ei fod wedi ei ynysu oddi wrth gweddill y wlad: mae Rachel yn cyflogi 130, a 1,000 wedi eu cyflogi yn swyddfeydd Llywodraeth Cymru a Chyngor Ceredigion yn y dref; cyflenwir y rhan helaeth o weithwyr y sector cyflog isel gan fyfyrwyr.
Lleolir y trefi sylweddol agosaf 1 awr 45 munud i ffwrdd o leiaf, gan gynnwys: Abertawe, 70 milltir i’r de, Amwythig, 75 milltir i’r dwyrain dros y ffin Lloegr, Wrecsam, 80 milltir i’r gogledd-ddwyrain, a Chaerdydd, 100 milltir i’r de-ddwyrain.
Oddi yno mae'n dolennu tros y gwastadeddau i gyfeiriad y de, i gyrraedd Rhosan ar Wy, ac wedi llifo heibio Symonds Yat mae'n croesi'r ffîn yn ôl i Gymru yn Sir Fynwy, lle mae afon Mynwy yn ymuno â hi gerllaw Trefynwy, ac afon Troddi yn ymuno yn fuan wedyn.
Basil, Mintys, Persli, Rhosmari, Teim, Garlleg, Hopys, Mintys ysbigog, Camri, Cenhinen, Craf y Geifr, Dail troed yr ebol, Danadl poethion, Dant y llew, Erfinen, Erwain, Greulys, Llysiau'r cwlwm, Meillionen goch, Persli, Wermod wen
Joseph Higgins ; John Tole ; Wilfred Brodie ; Basil Rowlands ; Thomas Williams ; Joseph Wedlake ; Thomas Canning ; James McAniff ; J. B. O’Connell ; Phillip Dwyer ; William Andrews ; Albin Kaltenbach ; George A. Anwyll ; Raymond Joyce ; John McHugh ; Arthur Davies ; Seamus Cunanne ; Augustine Paikkatt ; Jason Jones ;
Robert Roberts, Penllwyn ; Daeth Y Parchg W. Meidrym Jones ar 24 Hydref 1870; Mydrim Jones ; Griffith Davies ; Y Parchg J. G. Moelwyn Hughes MA, PhD o Gastell Nedd ; R. R. Williams ; Y Parchg Currie Hughes BA ; Y Parchg Richard Jones MA BSc, Charing Cross ; Y Parchg Thomas Roberts ; Y Parchg Ifor ap Gwilym
Ceisiodd Gwenwynwyn ab Owain, tywysog Powys Wenwynwyn, sefydlu ei hun fel arweinydd y tywysogion Cymreig, ac yn 1198 casglodd fyddin fawr er mwyn rhoi gwarchae ar Gastell Paun rhwng Llanfair-ym-Muallt a Thalgarth ym Mhowys, oedd yn cael ei feddiannu ar y pryd gan filwyr Gwilym Brewys, Arglwydd Bramber.
Yn ychwanegol at hynny, roedd Llywelyn wedi trefnu priodas rhwng Dafydd a merch hynaf Gwilym Brewys, sef Isabella Brewys, oherwydd nad oedd etifedd gwrywaidd gan Gwilym Brewys, ac y byddai ei diroedd yn ne Cymru yn cael eu trosglwyddo i etifedd Dafydd ac Isabella.
Ffurfiodd Llywelyn gynghrair gyda Gwenwynwyn o Bowys a dau o reolwyr y Deheubarth, sef Maelgwn ap Rhys a Rhys Gryg, meibion yr Arglwydd Rhys ap Gruffudd o'r Deheubarth, a chodi mewn gwrthryfel yn erbyn John.
Gorfodwyd Llywelyn i ofyn am delerau i geisio cymodi, a bu’n rhaid iddo ollwng ei afael ar ei holl diroedd i’r dwyrain o’r Afon Conwy, er iddo lwyddo i’w hadfeddiannu y flwyddyn ddilynol mewn cynghrair gyda thywysogion Cymreig eraill.
Erbyn nawr roedd Llywelyn wedi sefydlu ei hun fel arweinydd y tywysogion Cymreig annibynnol, a rhwng 1215 a 1218 llwyddodd i ehangu ei awdurdod ar draul y problemau mewnol a wynebai'r Brenin John yn ei deyrnas ac ymhlith ei farwniaid.
Rhwng 1215 a 1216 meddiannodd gestyll yng Ngwent a Brycheiniog, ac arweiniodd byddin o fân dywysogion Cymreig a chipio cestyll eraill, yn eu plith, Caerfyrddin, Cydweli, Llansteffan, Arberth, Aberteifi a Chilgerran.
Roedd addasiadau Llywelyn i Gyfraith Cymru er mwyn ffafrio plant cyfreithlon o fewn priodasau a ddilyswyd gan yr Eglwys, yn debyg i ymdrechion yr Arglwydd Rhys, Tywysog y Deheubarth, wrth benodi Gruffydd ap Rhys II fel ei etifedd yn hytrach na hawliau ei fab anghyfreithlon hynaf, sef Maelgwn ap Rhys.
Pan alwodd ynghyd ei ddeiliaid yn Ystrad Fflur yn 1238 roedd hynny'n ddatganiad o ddymuniad Llywelyn bod ei benarglwyddiaeth ef fel Tywysog Cymru a’i syniad o greu tywysogaeth Cymru yn cael ei throsglwyddo i’w aer, Dafydd.
Un o nodweddion teyrnasiad Llywelyn ab Iorwerth, ac a fu’n sail i’w lwyddiant, oedd ei fod wedi defnyddio adnoddau milwrol ac economaidd Cymru i hyrwyddo a datblygu ei deyrnas a’i awdurdod - er enghraifft, Tegeingl a Phowys Wenwynwyn, a oedd yn adnabyddus am eu plwm a’u meirch.
Erbyn 1175, roedd Gwynedd wedi cael ei rhannu rhwng dau o ewyrth Llywelyn, sef Dafydd ab Owain, a oedd yn rheoli’r tiroedd i’r dwyrain o Afon Conwy, a Rhodri ab Owain, a oedd yn meddiannu’r tiroedd i'r gorllewin o'r afon.
Manteisiodd Llywelyn ar y sefyllfa gan gipio Powys Wenwynwyn (tra'r oedd Gwenwynwyn ab Owain oddi cartref, wedi ei arestio dros dro gan John, ac a oedd yn ddeiliad i goron Lloegr), a gorymdeithiodd gyda'i fyddin i Geredigion gan feddiannu ac atgyfnerthu Castell Aberystwyth a sicrhau gwrogaeth yr arglwyddi lleol.
Er enghraifft, roedd ei ferch, Gwladus Ddu, yn briod â Reginald Brewys o Aberhonddu a’r Fenni, ond gan fod Reginald yn medru bod yn anwadal yn ei ffyddlondeb, penderfynodd Llywelyn drefnu priodas ei ferch arall, Marged, gyda nai Reginald, sef John Brewys o’r Gŵyr.
Herwgipiodd Llywelyn ei ewythr Dafydd ab Owain a’i garcharu ond flwyddyn yn ddiweddarach perswadiwyd ef gan Hubert Walter, Archesgob Caergaint, i ryddhau Dafydd, ac fe wnaeth hwnnw ffoi i Loegr, lle bu farw ym mis Mai 1203.
Bu’r pymtheg mlynedd nesaf yn gythryblus a chyfnewidiol i Llywelyn oherwydd bu mewn gwrthdaro cyson ag Arglwyddi’r Mers - yn eu plith, William Marshall, Iarll Penfro, a'i heriodd yn ne-orllewin Cymru yn 1223, a Hubert de Burgh a'i heriodd yn ne Powys yn 1228.
Fel rhan o’r telerau roedd yn rhaid i Llywelyn dyngu llw a thalu gwrogaeth i’r Brenin, ac mewn achosion o dir a feddiannwyd gan Llywelyn roedd hawl i’r achosion hynny gael eu clywed yn ôl Cyfraith Hywel Dda, sef cyfraith Cymru.
Yn ôl y traddodiad cafodd ei eni yng Nghastell Dolwyddelan, Dyffryn Lledr tua 1173, yn fab i Iorwerth ab Owain, oedd hefyd yn cael ei adnabod fel Iorwerth Drwyndwn, ac yn ŵyr i Owain Gwynedd, a fu’n rheolwr Gwynedd tan ei farwolaeth yn 1170.
Roedd John wedi bwriadu lansio ymgyrch arall i oresgyn Gwynedd yn Awst 1212 ond rhybuddiwyd ef gan ei ferch a gan William I o’r Alban y byddai ei farwniaid yn cymryd y cyfle i’w ladd neu ei drosglwyddo fel carcharor i’w elynion petai’n gwneud hynny.
Dyddia'r enw o'r 1830au, ac ym 1852 cyfeiriodd dogfen at Mountain Ash Inn mewn pentref o ryw chwe chant o dai a oedd ar fin tyfu'n dref ddiwydiannol, ac a enwyd ar ôl y dafarn,a hynny yn is i lawr yr afon na phlasty'r Dyffryn, ac ar yr ochr orllewinol.
Hon oedd yr wythfed flwyddyn ar bedwar ugain wedi'r fil ac wyth gant yn ôl trefn Oed Crist, yr wythfed flwyddyn ar bedwar ugain wedi'r wyth gant yn yr 2il fileniwm, yr wythfed flwyddyn ar bedwar ugain yn y 19g, a'r nawfed flwyddyn yn negawd y 1880au.
Er bod y rhan fwyaf o lenyddiaeth Rufeinig wedi'i hysgrifennu yn Lladin Clasurol, roedd y ffurf a siaredid yn Ymerodraeth Orllewinol Rhufain yn wahanol i Ladin Clasurol yn ei gramadeg, geirfa ac ynganiad, ac fe'i gelwir yn Lladin Llafar.
Enillodd diwylliant Ffrengig le arbennig ym meddylfryd yr Ariannin yn y 19g, wrth i lenorion ac arlunwyr Archentaidd ceisio troi cefn y genedl ar yr etifeddiaeth drefedigaethol ac efelychu gwlad Ewropeaidd arall, Ffrainc, yn hytrach na'r hen ymerodraeth, Sbaen.
Yn niwedd y 19g, roedd siopau llyfrau Buenos Aires yn llawn nofelau, barddoniaeth, ac athroniaeth Ffrangeg, y clasuron a'r cyfoedion fel ei gilydd, roedd papurau newydd a chyfnodolion o Baris ar werth ar draws y ddinas, ac roedd myfyrwyr Archentaidd yn dysgu'r iaith.
Mae'r arlywydd yn penodi gwenidogion y llywodraeth ac mae'r cyfansoddiad yn rhoi llawer o rym iddo fe fel pennaeth y wladwriaeth a phennaeth y llywodraeth, yn cynnwys yr awdurdod i wneud cyfreithiau trwy ddyfarniad arlywyddol pan fo amodau "pwysig ac anghenrheidiol".
Erlidiodd a llofruddiodd y junta milwrol canlynol filoedd o bobl gwleidyddol, gweithredwyr, a phobl asgell chwith yn y Rhyfel Brwnt, cyfnod o derfysgaeth wladol ac aflonyddwch sifil a barhaodd hyd nes etholwyd Raúl Alfonsín yn arlywydd ym 1983.
Er bod "yr Ariannin" eisoes yn cael ei ddefnyddio'n gyffredin erbyn y 18g, enwyd y wlad yn ffurfiol yn "Virreinato del Río de la Plata" gan Ymerodraeth Sbaen, a "Thaleithiau Unedig y Río de la Plata " ar ôl ei hannibyniaeth.
Gellir rhannu'r Ariannin yn dri darn: gwastadedd ffrwythlon y Pampas dros hanner gogleddol y wlad, calon cyfoeth amaethyddol yr Ariannin; y llwyfandir Patagonia yn hanner de'r wlad ac yn ymestyn i lawr i ynys Tierra del Fuego; a mynyddoedd yr Andes yn y gorllewin.
Daeth yr hanesydd Rwsiaidd Boris Rybakov arbenigwr mewn ieithyddiaeth a chroniclau Rwsia i'r casgliad bod undeb Polans o lwythi'r rhanbarth canol Dnieper yn galw ei hun wrth enw un o'i lwythi, "Ros", a ymunodd â'r undeb ac a oedd yn hysbys o leiaf ers y 6g ymhell y tu hwnt i'r byd Slafaidd.
Roedd y cyflafanau trefnus yn ymgais gan OUN i greu gwladwriaeth Wcreineg homogenaidd heb leiafrif Pwylaidd yn byw o fewn ei ffiniau, ac i atal y wladwriaeth Bwylaidd ar ôl y rhyfel rhag honni ei sofraniaeth dros ardaloedd a oedd wedi bod yn rhan o Wlad Pwyl cyn y rhyfel.
Yn y Saesneg, arferai The Ukraine fod y ffurf mwyaf cyffredin, a hynny trwy gydol yr 20g, ond ers Datganiad Annibyniaeth Wcráin ym 1991, mae "yr Wcráin" wedi dod yn llai cyffredin yn y byd Saesneg ei iaith, ac mae llawer o ganllawiau'n rhybuddio yn erbyn ei ddefnyddio mewn ysgrifennu proffesiynol.
Roedd llawer o'r pryder yn seiliedig ar y ffaith nad oedd Cyfansoddiad 1996 na Chyfansoddiad 2004 yn darparu'r gallu i "ddadwneud y Cyfansoddiad", fel y byddai gan benderfyniad y Llys Cyfansoddiadol, er y gellir dadlau bod gan gyfansoddiad 2004 restr o weithdrefnau posibl ar gyfer diwygiadau cyfansoddiadol .
Gan gynnwys Sevastopol a Gweriniaeth Ymreolaethol y Crimea a atodwyd gan Ffederasiwn Rwsia yn 2014, mae Wcráin yn cynnwys 27 rhanbarth: pedwar oblast ar hugain , un weriniaeth ymreolaethol , a dwy ddinas o statws arbennig - Kiev, y brifddinas, a Sevastopol.
Ym Mai 1992, llofnododd Wcráin Brotocol Lisbon lle cytunodd y wlad i ildio’r holl arfau niwclear i Rwsia i’w gwaredu ac ymuno â’r Cytundeb Ymlediad Niwclear Niwclear fel gwladwriaeth arfau nad yw’n niwclear.
Ystyr y gair "Wcráin" yw'r "wlad gyda ffiniau" (yn debyg i'r "Mers" rhwng Cymru a Lloegr, a gwledydd cyfagos iddi yw Ffederasiwn Rwsia, Belarws, Gwlad Pwyl, Slofacia, Hwngari, Rwmania a Moldofa.
Mae Wcráin yn cynnwys chwe ecoregions daearol: coedwigoedd cymysg Canol Ewrop, cyfadeilad coedwigoedd Isdrofannol y Crimea , paith coedwig Dwyrain Ewrop, coedwigoedd cymysg Pannonaidd, coedwigoedd conwydd mynyddig Carpathia, a'r paith Pontig.
Roedd hwn yn fforwm rhyngwladol lle gallai gwledydd y byd drafod materion a oedd yn peryglu heddwch byd-eang; trafod materion diplomyddol, trafod canllawiau ynghylch rheolau rhyfel, sut i amddiffyn yr amgylchedd, sofraniaeth gwledydd a hawliau dynol.
Dechreuwyd defnyddio offer sylfaenol technolegol yn y cartref o’r 1920au ymlaen, gan ennill mwy o boblogrwydd o’r 1950au ymlaen: er enghraifft, peiriant golchi, sychwyr dillad, rhewgelloedd, rhewgistiau, ffyrnau trydan a sugnwyr llwch.
Cafwyd nifer o ddigwyddiadau pwysig a newidiodd y byd am byth, gan gynnwys y Rhyfel Byd Cyntaf a’r Ail Ryfel Byd, twf pŵer niwclear, teithiau i’r gofod, twf cenedlaetholdeb a gwledydd yn dod yn annibynnol o drefedigaethau, y Rhyfel Oer, datblygiadau mewn trafnidiaeth a thechnoleg cyfathrebu, twf enfawr yn y boblogaeth ledled y byd, ymwybyddiaeth o ddirywiad yn amgylchedd ac ecoleg y byd, a’r Chwyldro Digidol.
Roedd dulliau heddychlon Gandhi a’r mudiad i sicrhau annibyniaeth i India oddi ar Ymerodraeth Prydain yn ddylanwad mawr ar ddulliau protestio mudiadau gwleidyddol eraill ar draws y byd, er enghraifft, y Mudiad Hawliau Sifil yn America a’r mudiadau rhyddid yn ne Affrica a Burma.
Cafodd sifiliaid eu heffeithio yn llawer mwy yn ystod yr Ail Ryfel Byd oherwydd bomio o’r awyr ar ardaloedd poblog fel dinasoedd a threfi gan y ddwy ochr, er enghraifft, Brwydr Prydain a’r Blitz gan yr Almaen yn erbyn Prydain a’r dacteg bomio carped a ddefnyddiwyd gan Brydain ar ddinasoedd fel Dresden, Cologne a Berlin yn yr Almaen; a hil-laddiad yr Iddewon gan yr Almaen, sef yr Holocost.
Datblygwyd brechiadau effeithiol ar gyfer nifer o afiechydon heintus eraill, gan gynnwys y ffliw, Melyn mannog, y pâs, tetanws, y frech goch, clwy’r pennau , brech ieir, hepatitis A a hepatitis B. Arweiniodd mwy o ymchwil ym maes brechiadau at ddileu feirws y frech wen yn gyfan gwbl mewn pobl.
Yn ogystal â bod yn Frenhines Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon, Elisabeth II oedd Pennaeth Gwladwriaethau Nghanada, Awstralia, Seland Newydd, Jamaica, Barbados, Bahamas, Grenada, Papua Gini Newydd, Ynysoedd Solomon, Twfalw, Sant Lwsia, Saint Vincent a'r Grenadines, Antigwa a Barbiwda, Belîs a Sant Kitts-Nevis, lle roedd hi'n cael ei chynrychioli gan Lywodraethwr Cyffredinol.
Mae mapiau o'r 200 mlynedd diwethaf yn dangos symudiad graddol aber Dysynni i'r gogledd, gyda'r map O.S. cyntaf o 1837 yn dangos bod aber yr afon yn llawer mwy eang nag ydyw heddiw a gwely nant llydan yn cysylltu llyn yr aber â'r dref.
Er gwaethaf yr holl bwyslais ar addysg Saesneg a'r agwedd wawdlyd at y Gymraeg yn y 19eg canrif; llwyddodd y capeli nid yn unig i fagu aelodau oedd yn deall eu ffydd ond hefyd i gynnal cymdeithas Gymraeg a'r gallu i darllen y Gymraeg.
Mae Edward Edwards, aelod mor selog o gapel Bethel fel ei fod prin yn nodi'r Nadolig yn cofnodi yn 1876 "y ddau Rowland yn y plygain bore" ac yn 1877 "Sarah yn canu carol yn yr Eglwys efo Edward y Soldiar" Dechreuodd yr anghydffurfwyr tdefnu oedfaon pregethu ar 25 Rhagfyr yn yr 1880au.
Ni wyddom pa mor gyflym y llwyddodd Cadfan i ddenu pobl leol at Gristnogaeth ac i ymuno â'r gymuned ond yn dilyn arferiad de Cymru pan dyfodd y llan yn rhy fawr, neu pan oedd plant penaethiaid yn dymuno sefydlu eu tiriogaeth eu hunain, buasai llan newydd wedi cael ei chreu dan arweiniad un o deulu'r uchelwyr.
Newid a fuasai'n cael mwy o ddylanwad oedd cyfieithu'r Llyfr Gweddi Gyffredin yn 1567 a'r Beibl yn 1588 i'r Gymraeg a gyda dyfodiad Gruffudd ap Morgan, ficer oedd yn byw yn y plwyf o 1570 i 1606, cafodd y werin gyfle i addoli yn eu iaith eu hunain.
"Glynodd y bobl gyffredin am ganrifoedd wrth lawer o elfennau'r Hen Ffydd." Parhaent i gynnau canhwyllau a gweddïo i'r saint ac yn Nhywyn buasai'r cof am Cadfan a'i dylwyth a pharch at ei ffynnon fel lle santaidd oedd yn iachusol wedi aros fel dylanwadau cryf.
Bu Llyn y Borth, y pwll islaw ffermdy Penllyn yn enwog am frithyll hyd at 1850 pan sefydlwydd y Felin Pair Mining Company gan taflu gwastraff o'r mwyngloddio i afon Dyffryn Gwyn gan ladd hwyaid, gwyddau a cheffyl yn ogystal â physgod.