polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Ymsefydlodd bodau dynol hynafol cyntaf Oes y Cerrig a rhywogaethau Homo erectus yn yr ardal a elwir heddiw'n 'Wlad Pwyl' tua 500,000 o flynyddoedd yn ôl, er i'r hinsawdd elyniaethus ddilynol atal bodau dynol cynnar rhag sefydlu gwersylloedd mwy parhaol.
Nododd cloddiadau archaelolegol Neolithig ddatblygiad eang yma, yn yr oes honno; darganfuwyd y dystiolaeth gynharaf drwy Ewrop o wneud caws a ellir ei ddyddio i 5500 CC, a hynny yn Kuyavia Gwlad Pwyl, ac mae'r pot Bronocice wedi'i endorri gyda'r darlun cynharaf hysbys o'r hyn a all fod yn gerbyd olwyn .
Ffurfiodd yr undeb hwn y Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd, un o'r mwyaf o ran maint a phoblogaeth drwy Ewrop yr 16eg a'r 17g gyda system wleidyddol ryddfrydol unigryw ac a fabwysiadodd gyfansoddiad modern cyntaf Ewrop, sef Cyfansoddiad 3 Mai 1791.
Mae'r ucheldiroedd nodedig eraill yn cynnwys Mynyddoedd Pieniny a Groes Sanctaidd, Mynyddoedd y Byrddau a nodwyd am eu ffurfiannau creigiau anarferol, y Bieszczady yn ne-ddwyrain pellaf y wlad lle mae'r copa uchaf Tarnica, sy'n 1,346 m, a Mynyddoedd Gorce y gyda'u pwynt uchaf, Turbacz yn 1,312 metr.
Mewn rhai ieithoedd, megis Hwngari, Lithwaneg, Perseg a Hen Norwyeg, enw'r wlad yn deillio o "Lechia", sydd yn ei dro'n deillio o "Lech", rheolwr chwedlonol ar lwythau Gwlad Pwyl , neu o'r Lendiaid a drigodd yn ne-ddwyrain eithaf Gwlad Pwyl heddiw.
Yn nyffryn afon Pilica yn Tomaszów Mazowiecki mae ffynnon carst naturiol - ac unigryw - o ddŵr sy'n cynnwys halwynau calsiwm, sy'n ardal warchodol, yng Ngwarchodfa Natur y Ffynhonnau Glas, ym Mharc Tirwedd Sulejów.
Mae tiriogaeth y diwyyllaint dwyreinol yn cynnwys Croatia, Slofenia, gorllewin Hwngari, Awstria, Morafia, a Slofacia, ac yn wahanol iawn i'r un gorllewinol sydd yn cynnwys yr Eidal, y Swistir, dwyrain Ffrainc, de'r Almaen, a Bohemia.
Yn 2008, cyfran India o fasnach y byd oedd 1.68%; Yn 2011, India oedd degfed mewnforiwr mwyaf y byd a'r 25ed allforiwr Mae allforion mawr yn cynnwys: cynhyrchion petroliwm, nwyddau tecstilau, gemwaith, meddalwedd, nwyddau peirianneg, cemegolion, a nwyddau lledr wedi'u cynhyrchu, ac mae'r prif fewnforion yn cynnwys: olew crai, peiriannau, gemau, gwrtaith a chemegau.
Yn ôl adroddiad gan PricewaterhouseCoopers yn 2011, fe all CMC India ar gydraddoldeb pŵer prynu oddiweddyd yr Unol Daleithiau erbyn 2045 Yn ystod y pedwar degawd nesaf, mae disgwyl i GDP India dyfu ar gyfartaledd blynyddol o 8%, gan ei gwneud hi, o bosib, yr economi gyda'r twf cyflymaf yn y byd, tan 2050.
Mae'r adroddiad yn tynnu sylw at ffactorau twf allweddol: poblogaeth ifanc o oedran gweithio sy'n tyfu'n gyflym; twf yn y sector gweithgynhyrchu oherwydd lefelau sgiliau addysg a pheirianneg yn codi; a thwf parhaus yn y farchnad defnyddwyr wedi'i yrru gan ddosbarth canol sy'n tyfu'n gyflym.
Mae Banc y Byd yn rhybuddio, er mwyn i India gyflawni ei photensial economaidd, bod yn rhaid iddi barhau i ganolbwyntio ar ddiwygio'r sector cyhoeddus, seilwaith trafnidiaeth, datblygu amaethyddol a gwledig, cael gwared ar reoliadau llafur, addysg, diogelwch ynni, ac iechyd a maeth y cyhoedd.
Erbyn 1200 CC roedd ffurf hynafol o Sansgrit, iaith Indo-Ewropeaidd, wedi tryledu i India o'r gogledd-orllewin, gan ddatblygu fel iaith y Rigveda a gyfansoddwyd yn ardal y Sapta Sindhu , sy'n cyfateb i ardal y Punjab ym Mhacistan a gogledd-orllewin India, rhwng 1500–1000 CC.
I'r de, ar naill ochr a'r llall i'r penrhyn sy'n weddill, sef Llwyfandir Deccan,saif y mynyddoedd arfordirol a elwir y Ghats; mae llwyfandir Daccan yn cynnwys ffurfiannau creigiau hynaf y wlad, rhai dros biliwn o flynyddoedd oed.
Yn ôl y Gronfa Ariannol Ryngwladol , roedd economi India yn 2020 yn werth $2.7 triliwn; hi yw'r chweched economi fwyaf yn ôl cyfraddau cyfnewid y farchnad, ac mae tua $ 8.9 triliwn, sef y trydydd-fwyaf trwy brynu cydraddoldeb pŵer .
Yn ôl Geiriadur Saesneg Rhydychen , mae'r enw "India" yn deillio o'r Lladin Clasurol, India, sy'n cyfeiriad at De Asia a rhanbarth ansicr i'r dwyrain; ac yn ei dro yn deillio: Groeg Helenistaidd India ; Indos Groegaidd hynafol ; Hen Bersieg Hindush, talaith ddwyreiniol ymerodraeth Achaemenid ; ac yn y pen draw ei gytras, y Sansgrit Sindhu, neu'r "afon," yn benodol Afon Indus a, thrwy oblygiad, ei basn deheuol sefydlog.
Mae India'n gynefin i 8.6% o'r holl rywogaethau o famaliaid, 13.7% o rywogaethau o adar, 7.9% o rywogaethau o ymlusgiaid, 6% o rywogaethau o amffibiaid, 12.2% o rywogaethau o bysgod, a 6.0% o'r holl rywogaethau o blanhigion blodeuol.
Mae defnydd y wlad o lo yn un o brif achosion allyriadau nwyon tŷ gwydr gan India ond mae ei hynni adnewyddadwy yn datblygu'n sydyn Mae India'n allyrru tua 7% o allyriadau nwyon tŷ gwydr y byd, ac mae hyn yn cyfateb i oddeutu 2.5 tunnell o garbon deuocsid y pen y flwyddyn, sef hanner cyfartaledd y byd.
Ar ddiwedd 2011, cyflogodd diwydiant TG India 2.8 miliwn o weithwyr proffesiynol, a chynhyrchwyd refeniw o tua UD $100 biliwn yn cyfateb i 7.5% o Gynnyrch Mewnwladol Crynswth India, a chyfrannodd 26% o allforion nwyddau India.
Yn fuan ar ôl hyn, gwnaed Dinas Efrog Newydd yn brifddinas cenedlaethol gan Gynghrair y Conffederasiwn; cadarnhawyd Cyfansoddiad yr Unol Daleithiau ac ym 1789, urddwyd George Washington yn Arlywydd cyntaf yr Unol Daleithiau yno; cyfarfu Cynghrair cyntaf yr Unol Daleithiau yno am y tro cyntaf ym 1789, a draffiwyd Mesur Hawliau a hyn oll yn y Neuadd Ffederal ar Wall St. Erbyn 1790, roedd Dinas Efrog Newydd wedi goddiweddyd Philadelphia fel dinas fwyaf yr Unol Daleithiau.
Tuedda'r gaeafau i fod yn oer, gyda'r lleoliadau arfordirol ychydig yn gynhesach, gyda thymheredd uchaf cyfartalog o 38–43 F a thymheredd isaf o 26–32 F , ond gall y tymheredd ostwng cymaint a'r 10au i'r 20au F am rai dyddiau.
Prin iawn oedd effaith y rhyfel ar Efrog Newydd a chyda Wall Street yn arwain y wlad at ddominyddiaeth economaidd, pencadlys y Cenhedloedd Unedig , yn pwysleisio dylanwad gwleidyddol y ddinas, a thŵf celf mynegiannol yn y ddinas, dadleolwyd Paris fel canolbwynt y byd celfyddydol.
Er fod tystiolaeth fod cloddio wedi para hyd ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, mae yna dystiolaeth, bellach, y bu pobl yn mwyngloddio yma hefyd rhwng 1692 O.C. ac 1881 O.C. Gorchuddiwyd y siafftiau gyda phren a cherrig yn y 19g, ond ailagowrwyd y safle i'r cyhoedd yn 1987 ar ôl archwiliad archaeolegol o'r safle.
Fe welwch rhyw 13eg o enwau yn gysylltiedig ag anifeiliaid:- Llety'r Filiast, Llwyn yr Ychen, Hwylfa'r Ceirw, Ffridd y Wigod, Cilfin Ceirw, Bwlch Llwynog, Lloches yr Afr, Braich y March, Llwybr Mulod, Ogof Arth, Ogof yr Eliffant, Ogof Pryf Llwyd, Ffynnon Gaseg, Pen Llyffant, Ogof Colomennod a Maes y Facrell.
Lleolir y mwyafrif o'i nofelau yn Aberystwyth, ond mewn rhyw fydysawd arall lle mae derwyddon yn troseddu, lle mae bechgyn y dref yn diflannu mewn amgylchiadau rhyfedd, a lle mae gan y dref ddiwydiant ffilm, yn cynhyrchu ffilmiau 'Beth Welodd y Bwtler'.
Roedd yn chwythu yn enbyd ac wrth ddychwelyd i'r car i ôl rhagor o gyfarpar, gweld hanner o shiden zinc yn cael ei chwythu congl dros gongl, yn dod yn union amdanaf ond yn ffodus rhyw ddwy lath cyn fy nghyrraedd fe drodd i ffwrdd a mynd heibio imi a'r car!
Erbyn dechrau'r 21g, roedd paleontolegwyr asgwrn cefn yn dechrau mabwysiadu tacsonomeg ffylogenetig, lle mae pob grŵp yn cael ei ddiffinio yn y fath fodd fel ei fod yn fonoffilig; hynny yw, grwpiau sy'n cynnwys holl ddisgynyddion hynafiad arbennig.
Mae ymlusgiaid byw nad ydynt yn adar yn arddangos rhyw fath o nodweddion gwaed oer (h.y. rhywfaint o gymysgedd o poikilothermi, ectothermi a bradymetabolaeth) fel bod ganddynt ddulliau ffisiolegol cyfyngedig o gadw tymheredd y corff yn gyson ac yn aml yn dibynnu ar ffynonellau allanol o wres, megis yr haul.
Mae'r rhan fwyaf ohonyn nhw'n ddodwyol, er bod sawl rhywogaeth o sgwamatiaid yn fywesgorol, yn ogystal ag ambell gytras dyfrol sydd wedi'i ddifodi- mae'r ffetws yn datblygu o fewn y fam, gan ddefnyddio brych yn hytrach na'i gynnwys mewn plisgyn wy.
Mae ymlusgiaid sy'n bodoli yn amrywio o ran maint o'r geco bach, Sphaerodactylus ariasae, sy'n gallu tyfu hyd at 17 mm i'r crocodeil dŵr halen, y Crocodylus porosus, a all gyrraedd 6 metr o hyd ac sy'n pwyso dros 1,000 kg.
Mae clywed y bod dynol yn dibynnu ar y glust deiran: y glust allanol sy'n cyfeirio tonnau sain at diwb y glust; y glust ganol sy'n trosglwyddo tonnau sain sy'n dod i mewn i'r glust fewnol; a'r glust fewnol sy'n helpu i glywed a chadw cydbwysedd.
Mae angen i tetrapodau cyntefig, fel amffibiaid byw, ddychwelyd i ddŵr i ddodwy wyau; mewn cyferbyniad, amniotau, fel ymlusgiaid byw – wyau y mae ganddynt blisgyn sy'n caniatáu iddynt gael eu dodwy ar dir – wedi addasu’n well i’r amodau newydd.
Fodd bynnag, yn eu dadansoddiad cymharol o amseriad organogenesis, canfu Werneburg a Sánchez-Villagra gefnogaeth i'r ddamcaniaeth bod crwbanod y môr yn perthyn i gytras ar wahân o fewn Sauropsida, y tu allan i'r cytras sawraidd yn gyfan gwbl.
Mae'r ci wedi datblygu'n gannoedd o fridiau gwahanol o ran maint, siâp a lliw, a cheir sawl brid a ystyrir yn Gymreig gan gynnwys y corgi, y ci defaid Cymreig, y ci hela Cymreig, y daeargi Cymreig, y daeargi Sealyham a'r Sbaengi hela Cymreig.
Fe'i defnyddir yn ffigyrol hefyd am arwr ac ymladdwr: 'aergi' neu 'gatgi', ond yn y Beibl fe'i defnyddir am beth ffiaidd neu ddirmygus e.e. oherwydd i'r Iddew, creadur ysglyfaethus ac aflan oedd ci ac fe'i ceir ar lafar am buteiniwr ac mewn geiriau fel bolgi, cachgi, celwyddgi, chwiwgi, ieithgi ayb.
Ym 1999, dangosodd astudiaeth o DNA mitocondriaidd y gallai’r ci domestig fod wedi tarddu o’r blaidd llwyd, o bosib o'r dingo a chwn o Gini Newydd a ddatblygodd tua'r un adeg pan oedd cymunedau dynol yn fwy ynysig oddi wrth ei gilydd.
Yn y trydydd rhifyn o Rhywogaethau Mamaliaid y Byd a gyhoeddwyd yn 2005, rhestrodd y mamalegydd W. Christopher Wozencraft ei isrywogaeth gwyllt o dan y blaidd Canis lupus a chynigiodd ddau isrywogaeth ychwanegol, a ffurfiodd y clade ci domestig: familiaris, fel y'i enwyd gan Linneaus yn 1758 a, dingo a enwyd gan Meyer yn 1793.
Disgrifiwyd gweddillion cynharach sy'n dyddio'n ôl i 30,000 o flynyddoedd yn ôl fel cŵn Paleolithig ond erys eu statws fel cŵn neu fleiddiaid yn destun dadl oherwydd bod amrywiaeth morffolegol sylweddol yn bodoli ymhlith bleiddiaid yn ystod y Pleistosen Diweddar.
Mae cŵn domestig yn cyrraedd aeddfedrwydd rhywiol pan maen nhw tua chwe mis i flwyddyn oed, ar gyfer gwrywod a benywod, er y gall hyn gael ei ohirio am ddwy flwydd mewn rhai bridiau mawr, pan fydd geist yn cael eu cylch estrous cyntaf ac yn cychwyn cwna .
Addaswyd sgerbwd ci ar gyfer rhedeg; mae gan y fertebra ar y gwddf a'r cefn estyniadau pwerus i gyhyrau cefn gysylltu â nhw, mae'r asennau hir yn darparu digon o le i'r galon a'r ysgyfaint, ac nid yw'r ysgwyddau'n gysylltiedig â'r sgerbwd gan ganiatáu hyblygrwydd mawr.
Y ci yw'r anifail hynaf i gael ei ddofi gan ddyn ac mae wedi treulio dros 33,000 o flynyddoedd yn ei gwmni, mae ymddygiad ci a dyn, felly wedi addasu a chlosio'n fwy nag unrhyw anifail arall, oddigerth, efallai, i'r gath e.e. mae wedi addasu i fwyta bwyd llawn starts yn ogystal â chig - sy'n ei wneud yn unigryw ymhlith disgynyddion y blaidd cigysol.
Dangosodd astudiaeth arbrofol dystiolaeth gymhellol y gall dingos gwyllt Awstralia berfformio'n well na chŵn domestig o ran datrys problemau anghymdeithasol, gan ddangos y gall cŵn domestig fod wedi colli llawer o'u galluoedd datrys problemau cynhenid, gwreiddiol ar ôl iddynt gael eu dofi.
"Clywir yn y coed cyfagos chwibaniad pereiddlais aderyn bach, y dywedodd rhai mai cnocell y coed ydoedd, ond eraill, yn fwy cywir, mai peneuryn. Cnocell y coed y gelwir yr aderyn bach, yr hwn a alwyd pic yn yr iaith Ffrangeg, a dylla'r dderwen â'i ylfin cryf . A pheneuryn y gelwir aderyn bach hynod am ei liw euraid a melyn, a ddyry, yn ei dymor priodol, yn lle cân, chwibaniad melys; ac oddi wrth ei liw euraid y derbyniodd ei enw, peneuryn."
Owain Alaw oedd yn gyfrifol am drefnu fersiwn gwreiddiol James James a rhoi i’r gân y naws emynyddol a’i gwnaeth yn gân dorfol boblogaidd: mae copïau llawysgrif cynnar yn awgrymu mai alaw ddawns ysgafn yn amseriad cyfansawdd 6/8 oedd ei ffurf wreiddiol gan James James, a oedd yn delynor poblogaidd a chwaraeai mewn tafarndai yn ei ardal.
Ymddengys y sgwennwyd y geiriau fel ymateb i wahoddiad gan y bardd a dderbyniasai gan ei frawd i ymuno ag ef yn yr Unol Daleithiau, lle’r oedd cynifer o Gymry’r cyfnod yn chwilio am well byd, a bod y gân yn ddatganiad fod gwlad genedigaeth y bardd yn ddigon da iddo ef.
Fel arfer, er mwyn i'r tywysog newydd briodi gweddw ei frawd, buasai'n rhaid gwneud cais am ollyngiad gan y Pab er mwyn goruwchreoli y rhwystr o affinedd, fel y dywed yn llyfr Lefiticus "Os bydd brawd yn priodi gwraig ei frawd byddent yn aros yn ddi-blant".
Yn adolygu'r llyfr yn The Express, dywedodd Clair Woodward, "Yn nhraddodiad gymaint o hunangofiannau dyddiau yma, 'dyw Tom Jones ddim wir yn dweud beth ydych chi wir eisiau glywed. . Beth sydd yn weddill yw stori ddifyr tu hwnt o Jones 'The Voice' sydd hefyd yn dweud stori am bop Prydeinig ac adloniant ysgafn o'r Chwedegau ymlaen."
Mae gan yr ardal gyfran uchel o siaradwyr Cymraeg ac mae'r ardal yn gartref i bencadlys Heddlu Dyfed-Powys, pencadlys y Coleg Cymraeg Cenedlaethol, Cyngor Sir Gaerfyrddin, Gwasanaeth Tân ac Achub Canolbarth a Gorllewin Cymru, campws Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant, ac Ysbyty Cyffredinol Gorllewin Cymru.
Mae'r boblogaeth a'r canran sy'n medru'r Gymraeg wedi dirywio dros y ganrif ddiwethaf - ym 1901, yn ystod adeg y Streic Fawr, roedd tua deng mil o bobl yn byw yn yr ardal, gyda 99% ohonynt yn siarad Cymraeg, sef y ffigur uchaf yng Nghymru ar y pryd.
Hyd heddiw, hi yw'r chwarel mwyaf yn y byd a wnaed heb beiriannau, ac yn ei hanterth cyflogai tua 5,000 o weithwyr, ac allforiai llechi o amgylch y byd; roedd Rheilffordd Chwarel y Penrhyn yn cysylltu'r chwarel a dociau Porth Penrhyn, ger Bangor.
Yn ddwfn ar dir mawr De Affrica ceir y tymereddau poethaf: cafwyd tymheredd o ym 1948 yng Ngogledd Penrhyn Kalahari ger Upington, ond mae'r tymheredd hwn yn answyddogol ac ni chafodd ei gofnodi gydag offer safonol, y tymheredd uchaf swyddogol yw yn Vioolsdrif yn Ionawr 1993.
Ar ben hynny, mae newid hinsawdd yn fater pwysig iawn i Dde Affrica : mae'n cyfrannu'n helaeth at newid yn yr hinsawdd fel y 14ydd allyrrydd mwyaf o nwyon tŷ gwydr yn 2018 , ac mae'n fregus i effeithiau enbyd newid hinsawdd, oherwydd ansicrwydd ei amgylchedd o ran dŵr a'i chymunedau bregus.
Mae'r ddwy iaith nesaf ar y rhestr o darddiad Ewropeaidd: Affricaneg a ddatblygwyd o'r Iseldireg ac sy'n gwasanaethu fel iaith gyntaf y mwyafrif o Dde Affrica Du a Gwyn; Mae Saesneg yn adlewyrchu etifeddiaeth gwladychiaeth y Sais, ac fe'i defnyddir yn gyffredin mewn bywyd cyhoeddus a masnachol.
Ar ôl hir brwydro yn erbyn yr annhegwch hwn, gan y Gyngres Affrica Cenedlaethol a gweithredwyr gwrth-apartheid eraill y tu mewn a'r tu allan i'r wlad, dechreuwyd diddymu rhai deddfau gwahaniaethu yng nghanol y 1980au.
Teimladau chwerw oedd gan y trigolion o dras Iseldiraedd, a ddaeth i'w handnabod fel y Boeriaid o ganlyniad i'r mesurau hyn, ac arweiniodd hyn at y Daith Fawr, pan fudodd rhyw 10 000 o Foeriaid i ogledd De Affrica rhwng 1836 a 1838.
Mae pedwaredd bennod Cyfansoddiad De Affrica, yn nodi mai "Cape Town yw sedd y Senedd, ond gall Deddf Seneddol a ddeddfwyd yn unol ag adran 76 a benderfynu bod sedd y Senedd mewn man arall." Rhennir tair cangen lywodraethol y wlad dros wahanol ddinasoedd.
Cape Town, fel sedd y Senedd, yw'r brifddinas ddeddfwriaethol; Pretoria, fel sedd yr Arlywydd a'r Cabinet, yw'r brifddinas weinyddol; a Bloemfontein, fel sedd y Goruchaf Lys Apêl, yw'r brifddinas farnwrol; tra bod Llys Cyfansoddiadol De Affrica yn eistedd yn Johannesburg.
Mae gan Dde Affrica hinsawdd dymherus ar y cyfan oherwydd ei bod wedi'i amgylchynu gan Gefnforoedd yr Iwerydd ac India ar dair ochr, ac oherwydd ei fod wedi'i leoli yn Hemisffer y De sy'n fwynach ei hinsawdd, ac oherwydd bod ei ddrychiad cyfartalog yn codi'n gyson tua'r gogledd ac ymhellach i'r tir.
Mae'r topograffi amrywiol a'r dylanwad cefnforol hwn yn arwain at amrywiaeth fawr o barthau hinsoddol sy'n amrywio o anialwch eithafol de Namib yn y gogledd-orllewin pellaf i'r hinsawdd is-drofannol ffrwythlon yn y dwyrain ar hyd y ffin â Mosambic a Chefnfor India.
Mae'r weithrediaeth , y ddeddfwrfa a'r farnwriaeth i gyd yn ddarostyngedig i oruchafiaeth Cyfansoddiad y wlad, ac mae gan y llysoedd uwch y pŵer i ddileu gweithredoedd yr ecseciwtif a gweithredoedd Seneddol os ydynt yn anghyfansoddiadol.
Bu nifer o ddigwyddiadau o ormes gwleidyddol ynghyd â bygythiadau o ormes yn y dyfodol yn groes i'r cyfansoddiad, gan arwain rhai dadansoddwyr a sefydliadau cymdeithas sifil i ddod i'r casgliad bod hinsawdd newydd o ormes gwleidyddol, neu fod yma ddirywiad mewn goddefgarwch gwleidyddol.
Ar ôl ei ffurfio, enwyd y wlad yn "Undeb De Affrica" , gan adlewyrchu pedair trefedigaeth Brydeinig a oedd gynt ar wahân. Ers 1961, yr enw ffurfiol hir yn Saesneg yw "Gweriniaeth De Affrica" a "Republiek van Suid-Afrika" mewn Affricaneg.
Er nad prif canolbwynt daearyddiaeth ddynol yw tirwedd ffisegol y Ddaear mae bron yn amhosib i drafod daearyddiaeth ddynol heb gyfeirio at y tirwedd ffisegol ble mae gweithgareddau dynol yn digwydd, ac mae daearyddiaeth amgylcheddol yn ymddangos fel cyswllt pwysig rhwng y ddau.
Yn lle y term "cadwyn fwyd" mae rhai pobl yn defnyddio'r term gwe fwyd, achos mae perthynas bwydo yn fwy gymhleth na'r syniad o'gadwyn', gyda nifer o anifeiliaid yn bwyta'r un fath o bwyd ac yr un pryd pob anifail yn bwyta mwy nag un math o fwyd.
Yr unig afonydd o bwys yw Afon Oxus, sy'n rhedeg ar hyd y ffin ogleddol; afon Hari Rud yn y canolbarth a'r gorllewin, Afon Helmand yn y de-orllewin, sy'n rhedeg dros y ffin i Iran i gael ei llyncu yng nghorstir hallt Daryacheh-ye Sistan; ac Afon Kabul sy'n rhedeg o ardal Bwlch Khyber i gyfeiriad Kabul.
Erbyn 1996, cipiwyd y rhan fwyaf o'r wlad gan y Taliban ffwndamentalaidd, Islamaidd, a oedd yn llywodraethu fel cyfundrefn dotalitaraidd; chwalwyd eu grym yn ufflon, ar ôl goresgyniad yr Unol Daleithiau yn 2001, ond yn 2021 roedden nhw'n parhau i reoli cyfran sylweddol o'r wlad.
Mae'n aelod o'r Cenhedloedd Unedig, y Sefydliad Cydweithrediad Islamaidd, Cymdeithas Cydweithrediad Rhanbarthol De Asia, y Grŵp o 77, y Sefydliad Cydweithrediad Economaidd, a'r Mudiad Gwledydd Heb Aliniad.
Yn y Rhyfel Eingl-Affganistan Cyntaf, cipiodd yBritish East India Company reolaeth ar Affganistan ond yn dilyn y Drydedd Ryfel Eingl-Affganistan ym 1919 llwyddodd y wlad i ddod yn annibynnol ar ddylanwad tramor, gan ddod yn frenhiniaeth o dan arweiniad y brenin Amanullah Khan, tan bron i 50 flynyddoedd yn ddiweddarach pan ddymchwelwyd Zahir Shah a sefydlwyd gweriniaeth.
Ymfudodd Indo-Aryaniaid trwy ardal Bactria-Margiana i Gandhara, a gwelwyd cynnydd diwylliant Yaz I yn yr Oes Haearn , sydd â chysylltiad agos â'r diwylliant a ddarlunnir yn yr Avesta, testunau crefyddol hynafol Zoroastrianiaeth.
Cafwyd yr Oes Iâ fwyaf ddiweddar tua 21,000 o flynyddoedd yn ôl, pan gafwyd haen iâ o drwch hyd at 3 km, gyda thua 32% o'r tir o dan iâ a'r dymheredd ar gyfartaledd yn 5 - 6 C yn is na heddiw.
Fel yr awgryma'r gair, a ddaw o'r Hen Roeg 'Hades', roedd y Ddaear yn aruthrol o boeth, gyda llosgfynyddoedd byw ymhobman, ond yn araf oeroedd y Ddaear ac erbyn y 3ydd Eon, y Proterosöig, daeth y tymheredd mewn rhai mannau o'r Ddaear yn is na rhewbwynt a chafwyd haenau trwchus o rewlifau'n ffurfio.
Ers hynny cafwyd o leiaf 5 Oes yr Iâ sylweddol: y Rhewlifiad Hwronaidd , y Rhewlifiad Cryogenaidd , y Rhewlifiad Andea-Saharaidd , Oes Iâ Karoo a'r Rhewlifiant Cwaternaidd sef yr Oes Iâ rydym yn byw ynddi heddiw).
Roedd y digwyddiad hwn, ynghyd â'r refferendwm yn sefydlu De Affrica, y Datganiad o Gyflwr Argyfyngus yn ogystal â gwahardd yr ANC wedi ei wneud yn glir mai'r unig opsiwn a oedd ar ôl ganddynt oedd drwy ymgyrch o ddifrodi.
Parhaodd Mandela drwy esbonio sut yr aethant ati i ddatblygu Maniffesto'r Umkhonto we Sizwe ar yr 16eg o Ragfyr 1961, gyda'r nod o amlygu methiannau polisïau'r Blaid Genedlaethol am y byddai tramorwyr yn gwrthod buddsoddi yn y wlad ac felly'n cael effaith negyddol ar yr economi.
Yn Ne Affrica ac yn rhyngwladol, daeth Mandela yn symbol o ryddid a chyfiawnder yn sgîl ei wrthwynebiad i apartheid, tra bod y llywodraeth apartheid a gwledydd a oedd yn cefnogi'r system hwn yn condemnio Mandela ac yn ei alw ef a'i gefnogwyr yn gomiwnyddion ac yn derfysgwyr.
Tan mis Gorffennaf 2008, roedd Mandela ac aelodau'r ANC wedi'u gwahardd rhag mynd i mewn i'r Unol Daleithiau heblaw am bencadlys y Cenhedloedd Unedig yn Manhattan – heb ganiatad arbennig wrth Ysgrifennydd Gwladol yr UD, am fod y cyfnod o gyfundrefn apartheid De Affrica yn eu hystyried yn derfysgwyr.
Disgrifiodd Mandela y symudiad tuag at frwydro arfog fel yr opsiwn olaf; roedd y blynyddoedd o orthrwm cynyddol a thrais gan y wladwriaeth wedi ei argyhoeddi fod y blynyddoedd o ymgyrchu di-drais yn erbyn apartheid heb gyflawni dim ac na fyddai'n cyflawni dim chwaith.
Mae’r ffured a’r ffwlbart yn debyg iawn i’w gilydd o ran maint a chyfrannedd, i’r graddau nad yw’n bosib gwahaniaethu ffuredi o flew tywyll oddi wrth eu cefndryd gwyllt, er fod penglog y ffured gyda chyfaint llai na’r ffwlbart a gwasgfa post-orbitaidd llymach.
Er mwyn achub Llywodraeth Prydain rhag cael eu gweld fel gwlad a wnaeth gam gwag, yn wir yr hyn a gredai oedd yn weithred drychinebus ac er mwyn atal y rhyfel rhag gwaethygu posibl, cynigiodd Ysgrifennydd Gwladol Canada dros Faterion Allanol Lester B. Pearson greu adran cadw heddwch cyntaf y Cenhedloedd Unedig.
Yn ôl y cynlluniau rhyfel y cytunwyd arnynt ymlaen llaw o dan Brotocol Sèvres, goresgynnodd Israel Benrhyn Sinai ar 29 Hydref, gan orfodi’r Aifft i ymgysylltu â nhw yn filwrol, a chaniatáu i’r bartneriaeth Eingl-Ffrengig ddatgan bod yr ymladd canlyniadol yn fygythiad i sefydlogrwydd y Dwyrain Canol gan fynd i mewn i'r rhyfel - yn swyddogol i wahanu'r ddwy wlad - ond mewn gwirionedd i adennill y Gamlas a dod â dymchwel llywodraeth Nasser.
Mae amcangyfrifon o nifer y marwolaethau'n amrywio'n fawr gyda Gamal Abdel Nasser mewn araith ar 26 Gorffennaf 1956 yn yn nodi i 120,000 farw ac ym 1866 dywedodd prif swyddog meddygol y cwmni nad oedd mwy na 2.49 o farwolaethau allan o bob mil.
Rhwystrodd y Llynnoedd Al-Buhayrah al-Murra al-Kubrayn, a oedd yn llynnoedd naturiol yn drwm o halen, ymfudiad rhywogaethau'r Môr Coch i Fôr y Canoldir am ddegawdau lawer, ond wrth i halltedd y llynnoedd gydraddoli'n raddol â Môr y Coch, tynnwyd y rhwystr rhag mudo, a symudodd planhigion ac anifeiliaid o'r Môr Coch gan ddechrau gwladychu dwyrain Môr y Canoldir.
Cyn adeiladu'r gamlas, cludai rhai pobl nwyddau i'r porthladd ar long ac yna dros yr anialwch rhwng y Môr Canoldir a'r Môr Coch ar gefn camel ac wedyn dros y môr eto ar long, ond roedd y rhan fwyaf o'r nwyddau yn mynd o amgylch cyfandir Affrica.
Mae rhai ffynonellau'n amcangyfrif i dros 30,000 o bobl weithio ar y gamlas ar unrhyw gyfnod penodol, bod mwy na 1.5 miliwn o bobl o wahanol wledydd wedi'u cyflogi, a bod degau o filoedd o labrwyr wedi marw, llawer ohonynt o golera a epidemigau tebyg.
Mae hanes y genhinen fel arwyddlun i’r Cymry yn mynd yn ôl i droad y 5g, pan fu i Dewi Sant gynghori’r Cymry cyn brwydr fawr oedd ar fin digwydd rhyngddynt â’r Sacsoniaid paganaidd y dylsai’r milwyr Cymreig wisgo cenhinen yn eu helmed er mwyn medru nabod ei gilydd yn haws – a’r Cymry enillodd hefyd.
Mae'n enwog am arwain criw o fycaniriaid y Môr Caribî a dianc rhag môr-warchae Maracaibo a osodwyd gan longau rhyfel Sbaen ar ôl brwydr rhwng yr Oxford, llong ryfel o Loegr a Le Cerf Volant, preifatîr o Ffrainc ym 1669.
O'r fan lle mae Afon Ceiriog yn ymuno â hi, mae'r afon yn troi tua'r gogledd-ddwyrain, ac yn ffurfio'r ffîn rhwng Cymru a Lloegr am rai milltiroedd, cyn dychwelyd i Gymru ger Erbistog a llifo heibio Bangor-is-y-coed.
Yn dilyn ei farwolaeth yn 632, ehangodd ei ddilynwyr y diriogaeth yn gyflym o dan lywodraeth Fwslimaidd y tu hwnt i Arabia, gan orchfygu rhannau helaeth o diriogaeth (o Benrhyn Iberia yn y gorllewin i Bacistan heddiw yn y dwyrain) mewn mater o ddegawdau.
Mae byddin Sawdi'n cynnwys Lluoedd Tir Brenhinol Sawdi, Llu Awyr Brenhinol Sawdi, Llynges Frenhinol Sawdi, Amddiffyn Awyr Brenhinol Sawdi, Gwarchodlu Cenedlaethol Sawdi Arabia , a lluoedd parafilwrol, sy'n gyfanswm o bron i 200,000.