polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
بەڵگەی مێژوویی سەبارەت بە ھێرشی سپای ئیسلام بە سەر کردایەتی "خالیدی کوری وەلید" بۆ ناوچەی پیرانشار‎ و گوندی شارستێن لە ناوچەی مەنگورایەتی ئاگادارمان ئەکا و ھەروەھا لە بوونی قەڵای پتەوی ئەم گوندە و شای وڵاتی مەنگورایەتی:
مەنجوڕات" دەدوێت. بە یەک وتە گوندەکانی "گردڕەحمەت" و "گردشەیتان" شاھیدی شەڕی نێوان سپای ئیسلام و کوردەکانی ھەزبانی لە لایەکی ترەوە بووە.
ھەروەک دەزانین قەڵات و قەڵاتگە جێگای بەرز و بڵیندن کە بۆ ئەرکی پاسەوانی و پارێزگاری لە دانیشتوانی قەڵا یان خەڵکی ئاوایی و شار تەرخان کراون و یادگاری مێژوویی ھەر ناوچەیەکن.
بێ ھۆ نیە ناوچەکانی لێواری گۆلی ورمێ بە مەڵبەندی ژیان و لە دایک بوونی زەرتوشت پێغەمبەری کوردی ئێرانی دەزانن و بە یەک واتە " سەردەشت"ی ئەمڕۆ بەم شوێنە دائەنێن.
کول‌تەپە ئاورگەیەکی بچووک لە سەردەمی خۆی‌دا بووە و ئاوربانان ئەرکی پارێزگاری لە ئاگریان وەک ھێزی خاوەن تین و گەرما بە ئەستۆوە بووە.
خۆڵەمێشی جێماو لە کول‌تەپە بە درێژایی زەمان لە سەر یەک کۆ بۆتەوە و یەپکێکی دێوست کردووە کە ئێستا بە شێوەی "کوڵ‌تەپە" دەیبینین.
ئه‌م ئاسه‌وارانه‌ پێوه‌ندیدار به‌ دوودمانی ساسانین و چه‌ندین کتێبییان له‌ ئاستی ناونه‌ته‌وه‌یی دا له‌ سه‌ه‌ر نووسراوه‌.
هه‌ر وه‌ها له‌ گوندی ده‌ڵاوان دا که‌تیبه‌ی کاجین دۆزراوه‌ته‌وه‌ که‌ ئه‌ویش پێوه‌ندی هه‌یه‌ به‌ دوودمانی ساسانیه‌وه‌.
کاک مەحموود پێدڕام سەبارەت بە ناوی ئەم گوندە بیر و رایەکی جیاوازی ھەیە و دەڵێ دە زمانی کوردی‌دا دەتوانین بە جێگای بە کار بھێنین و بڵێین پەسوێ یان پاشوێ بە مانای پاش لەوێ "قەڵاتی شا"یە و دەگەڵ مانای پارسوا کە تەنیشت و کەنار دە مێشک‌دا زیندو ئەکاتەوە،
بۆتە ھۆی ھەڵدان و پەرەئەستاندنی زیاتری ژیانی مادی و مەعنەوی دانیشتوان و بەم جۆرە گەنجینەیەکی پڕ بایەخیان پێشکەش بە شارەستانیەتی مرۆڤ کردووە ھەروەھا لە سەرەتاوە دەوڵەتەکان،
ناوچەی ئێستای پیرانشه‌هر‎ بە ناوی " سەڵڵەق" دەناسرا و لەم شوێنەدا کوردەکانی " ھەربانی" نیشتەجێ بوون کە پاشان بە ناوی "راوەندی" و "رەوادی" ھاتنە ئارا.
ئیبراھیم لە پاشان ھاتە لاجانی ئێستا و دە گەڵ کچی حاکمی ئەودەمی گوندی قەڵاتی مووتاوێ زەماوەندی کرد و کورێکیان بوو بە ناوی "دەیسیم".
پەریخان زۆر بە زیبک و زاکوون بووە لە ھەمان حاڵیش‌دا زۆر کەیفی لە پیاوان ھاتووە تا ئەو رادەیەی کە رێبواران و کەسانێکی خۆشی لێیان دەھات،
سەرئەنجام پەریخان دەگاتە مەحمەڵ ناوێک کە بۆ فرۆشتنی مەڕ و مالات دێتە شار پەریخان خۆشی لێ دێت و لە دوایی‌دا رەگەڵی دەکەوێ
وشەێ "کوڵ" یان "گوڵ" لە شێوەی پەھلەوی و ئازەری دا ھەرکام مانایەکیان ھەیە لە فارسی‌دا بە مانای ئاور و گڕی ئاگرە و لە زمانی ئازەریش‌دا بە مانای خۆڵەمێش و دە زمانی کوردی‌کۆنیش‌دا مانای"ئاگر" ئەدات.
ئاو ھەوای پردانان لە ٢٢ کیلۆمەتری باشووری پیرانشه‌هر‎ و لەسەر رێگای پیرانشه‌هر‎ بۆ میراوە دا ھەڵکەوتوون و چۆمی پڕ ئاو و خوڕێنی پردانان کە یەکێک لە سەرچاوەکانی چۆمی زێی بچووکە،
لە باشووری شاری میراوە بە دووری ٤٥ کیلۆمەتر و ھەروەھا شاری سەردەشت بە ٩٥ کیلۆمەتر و لە ڕۆژاوا لەگەڵ باشووری کوردستان سنووری ھەیە.
دەستەیەک لە گۆڕستانەکانی ناو چەی پیرانشه‌هر‎ لە کۆنەوە بە ناوێکی تایبەتی ناسراون و فۆڕمی قەبرەکان نیشاندەری ئەم راستیەن کە سەردەمێک گەلانی تر وەک غەیری کورد و موسوڵمان لەم شوێنەدا نیشتەجێ بوونە،
شارستانی پیرانشار‎ بە رووبەری ٢٤٠٢ کیلۆمەتری چوارگۆشە کەوتووەتە ٤٥ پلە و ٨ خولەکی درێژایی رۆژھەڵات و ٣٦ پلە و ٤٢ خولەکی پانایی باکوور لە نێوان بەشێک لە زنجیرەکێوەکانی زاگرۆس.
پیران ی شاھنامەی فیردەوسی بوو کە لە شاھنامەی فیردەوسی دا وەک فەرماندە و سپەھبۆدێکی ھۆشمەند و لێھاتوو دەور دەگێڕێ و تا ببێت بە ئۆلگۆ بۆ پیرانشار‎ وەک شارێکی نیزامی.
کە وابوو وا باشە ھەڵەی خوا لێ خۆش بوو کاک "عەلی حەسەنیانی"ش راست بکەینەوە کە شوێنی روودانی ئەم بەیتە بە بێ بەڵگەیەک و تەنیا بە بیر و بۆچوونی خۆی بە ناوچەی شاروێران و گوندی دەریاز دادەنێ.
" ئاشور بانیپال" لە پێنجەمین ھێرشی خۆی‌دا بۆ ولاتانی پارسوا باسی داگیر کردنی چەندین قەڵا و شار لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی مانایی دەکا و دەڵێت:
یەکێک لەم شوێنە باس‌کراوانەیە کە بیری پیرانی بە ساڵاچوودا دێت کە زەمانێک جێگایەکی یەکجار ئاستەم بۆ ھات‌وچۆ بووە و قامیشەڵێنیکی زۆری لە دەوروپشت‌دا بووە لەم شوێنەدا ئاسەواری کۆنینەی زۆر بە نرخ دۆزراوەتەوە.
وێدەچێ ناوی "لاجان" یان "لاھجان" لە لایەن ڵ دەیلەمی و لاھیجانی‌یەکانەوە داندرابێ ئەویش بە ھۆی زەنوێر و سەرسەوز بوونی ناوچە،
ئەگینا لاجان و لاھجان بە مانای شوێن و جێگای پەروەردە کردنی کرمی ئاوریشمە و دەگەڵ تایبەتمەندێکانی ئەمڕۆ و ئەودەمی لاجان یەک ناگرێتەوە.
لێکۆڵینه‌وه‌ کۆنینه‌ناسییه‌کان نیشان ده‌ده‌ن که‌ مێژووی شارنشینی له‌ ده‌شتی پیرانشار که‌ شاری پیرانشار به‌شێکه‌ له‌ ئه‌و،
یادگاری سەردەمێکە کە ئاتەشگایەکی زۆر لەم ناوچەیەدا سەریان بەرەو ئاسمان بەرز کردبۆوە و ئاگر لە لایەن ئاگر پەرەستانی زەرتوشتی جێگای رێز و قەدر بووە.
بەڵگەکانی مێژوویی لە بوونی وڵاتەکانی "مێھری" و "کاراڵا" لە سەر چاوەی چۆمی "زێ"دا ئاگادارمان دەکا کە دەکەوێتە لاجانی ئێستا و بە تایبەتی ناوچەی "بەربنە"ی لاجان.
جلکی دەرەکی و کەرەسەی رازاندنەوە بە نرخی ھەرزان ھەموو رۆژی خانەخوێی مسافیران و کڕیارانێکە کە لە تەواوی ناوچەکانی ئێران‌ڕا دێن.
کاک مەحموود پێدڕام قەڵای "بوشتۆ" بە "قەڵاتی شا" لە ناوچەی سەرشاخانی لاجان دەزانێ و شاری شوردیرا بە گوتەی ئەو شارێک بووە لە سەرچاوەی چومی زێی بچووک دا.
دوکتۆر بەھمەن کەریمی ساڵی ١٣٣١١ی ھەتاوی ھاتۆتە لاجان و باسی کول‌تەپەی سەروکانێ دەکات و بە "گولی. تەپە"ی سەروکانێ ناوی دەبا
شوانە کە ھەستی دەکرد بە بارودۆخی نالەباری سیاسی و کۆمەڵایەتی کوردستان هەر بۆیە بەشداری لە ھەموو ڕاپەڕینەکانی ئەو چەند ساڵانەی ڕابردوودا کرد.
کاتیک کە حوکمی فیدراڵیسم لە کوردستان بە فەڕمی ڕاگەیاندرا و دواتر خەڵکی شاری مەھاباد بە ئاڵای کوردستانەوە چوونە سەر گۆرستانی قازییەکان و کاتێک کە جەلال تاڵەبانی کرا بە سەرۆککۆماری عێراق و مەسعود بارزانی بوو بە سەرۆکی کوردستان،
دەکەوێتە بۆ بەردەست ڕێژی کۆمەڵێکی زۆر لەھێزی پاسدار و ئینتیزامی و بە توندی بریندار دەبێت و بە زیندویی ھەر لەو شوێنە گوللەباران دەکرێت و دواتر بۆ ترساندنی خەڵکی گەڕەکەکانی شاری مەھاباد تەرمەکەیی بەدوایی ماشێندا ڕای دەکێشن.
ڕستە بەناوبانگەکەی ساموێل گۆمپەرز «دۆستەکانت خەڵات بکە و دوژمنەکانت سزا بدە» باس لە دوو جۆر لە پێنج جۆرەکەی ھێز دەکات کە زانایانی دەروونناسیی کۆمەڵایەتی باسیان لێوە دەکەن،
ھۆبز لەو مودێلە باسی لە دەوڵەتێکی نایابی سروشت دەکرد کە تێیدا ھەموو تاکەکان بەیەکسانی سوود لە سەرچاوەکانی سروشت وەردەگرن و لە بەکارھێنانی ھەر ئامرازێک بۆ گەیشتن بەو سەرچاوانە ئازادن.
بۆی دەرکەوت کە مرۆڤەکان لەو حاڵتەدا دەچنە نێو حاڵەتێکی گرێبەستی کۆمەڵایەتی و دەستبەرداری مافی ڕەھای خۆیان بۆ ھەندێ جۆری پاراستن دەبن.
لەکاتێکدا وا دیارە کە ھەڕەمەکانی زاڵبوون و ھاوکاریی کۆمەڵایەتی بوونیان بۆ سەردەمی بەر لە ھاتنەکایەی کۆمەڵگەکانی مرۆڤ دەگەڕێتەوە.
ڕامیاریی بازرگانی و ئایینی و ئەکادیمیایی و ھەموو جۆرە سیاسەتێکی تر – بە تایبەتی ئەوانەی بەدەست کەم سەرچاوەیییەوە دەناڵێنن- ھەرەمێکی زاڵبون لەخۆیان دەگرن،
حوکمی گەورەپیاوانی خێل بوو و سیستەمێکی فیۆداڵ وەک ڕێکخستنێک کە تێیدا تاکە خێزانێک کۆنترۆڵی کاروبارە ڕامیارییەکانی گرووپێک دەکرد.
شەرعییەت خەسڵەتێکی حکوومەتە کە بە ڕێگەی وەدەستھێنان و پراکتیزەکردنی دەسەڵاتی ھێز بەپێی پرەنسیپ و پێوەری دانپیانراو و قبووڵکراو وەری گرتووە.
ڤی جی گلاید ئەو گۆڕانکارییەی کە بەسەر کۆمەڵگەی مرۆڤ کە لە دەوروبەری ساڵی ٦٠٠٠ی پێش زایینیدا ھات بە شۆڕشی شارستانی ناو دەبات.
بەڵکوو ھەروەھا جۆرێک پەلامارێکی مەعنەوی و ھێرشکردنە سەری حورمەت و کەرامەتی مرۆڤە کە تێدا کەسی قوربانی لە مافی خۆی بێبەش دەبێت.
حاڵەتی ئیدانەکردنی تۆمەتی دەستدرێژی سێکسی ھەبوە لەنێو ریزەکانی سوپای ئەمەریکادا لەماوەی نێوان ساڵانی ١٩٤٢ تاوەکو ساڵی ١٩٤٧.
زۆرجار لاقەکردنی بەکۆمەل لەلایەن تاوانکارە نێرینەکانەوە وەک ڕێگەیەکی سزادانی ڕەوا ھەژماردەکرێت بەرانبەر ئەو ھەڵسوکەوتانەی ئافرەتان کە ئەوان پێیان ناڕەوشتانەیە،
پاڵنەرەکانی لاقەکردن ئاماژە دەکات بە ھۆکارە سەرەکییەکان کە دەبنە ھۆی توندوتیژی بەرانبەر ئافرەتان لەلایەن کەسی ھێرشکەرەوە:
لەلایەن ھێزە رێکخراوەکان یاخود میلیشیاکانەوە یان لەلایەن ھاوڵاتیانی مەدەنییەوە لەکاتی جەنگ یاخود داگیرکاری یان ململانێی چەکداریدا رودەدات،
سەلماندنی ئەوەی دەستدرێژی سێکسین کراوە یان نە لە ئەستۆی پزیشکی دادوەری دایە وە ھەندێ جار بە ھۆی ھەبوونی نیشانەی زۆر وەکوو ڕووشان،
لە دەستدرێژی سێکسی دا پێویست نییە کە ئەندامی زاوزێی پیاو بچێتە نێو جەستەی ژنەوە وە پرۆسەی ڕاحەتبوون تەواو ببێت؛ کەواتە ھەبوونی پەردەی کچێتی نابێتە ھۆکار بۆ ئەوەی کە بگوترێت دەستدرێژی سێکسی نەکراوە.
زۆرجار توندوتیژی سێکسی وەک خاسێتی ناسنامەی پیاوەتی تەماشاکراوە لە ھەندێک لە کۆمەڵە نێرینەکانی کۆمەڵگەدا و بە توندی پەیوەستە بە ئارەزووی بەرزی ڕێز و بەھا لەناو ئەندامە پیاوەکانی تردا.
بە پێچەوانەی بیروڕای گشتی کە دەستدرێژی سێکسی بە پەلاماری پیاو بۆ سەر ژن یان پیاوێکی دیکە دەزانێت لەوانەیە دەستدرێژی لەلایەن ژنەوە بۆ سەر پیاو بکرێت.
ئەو ناکۆکییە خێڵەکییانەی نێوان بنەماڵەی شاعیر و دەرەبەگەکانی ناوچەی مەریوان ڕۆژ لە دوای ڕۆژ لەناو جموجۆڵی فیکری شاعیردا زیادی دەکرد.
لە سەرەتای بیستەکانیش بە دواوە کە ناو بە ناو ھەواڵی پەیوەندی سیاسییانەی توندوتۆڵی ھاریکاری نێوان کۆڕ و کۆمەڵ و تاقمە سیاسییکانی ئەو سەدەمەی باکووری کوردستان و کەمالییەکان دەگەیشت بێ ئارامی خۆی شیعری دادەگرت.
دیسانەوە لە لایەکی تریشەوە سەرکەوتنی شۆڕشە مەزنەکەی ئۆکتۆبەر و سەرەتای بڵاوبوونەوەی بیر و باوەڕی پێشکەوتووخوازانەی دژ بە فاشیزم لە نێو توێژ و کۆمەڵە خوێندەوارەکاندا،
وە پاشگەزبوونەوەی کەمالییەکان بەرانبەر مەسەلەی کورد و بەرپابوونی شۆڕشە ناوبەناو پچڕاو و یەک لەدوای یەکەکانی باکووری کوردستان بیر و باوەڕی زۆربەی لاوە خوێندەوارەکانی خستە بەر مەودایەکی نەتەوایەتی و نیشتمانیانەی کاریگەر.
زۆربەی ڕۆشنبیرە ئایینییەکانی ئەو سەردەمەی ناوچەکە ڕاستەوخۆ تێکەڵاوی شەڕەکە بوون و خەڵکێکی زۆریان ڕاپێچی ناو شەڕەکە کرد.
لایەنی بە ئایین بۆیاخکراوی شەڕەکە گەلێک کار دەکاتە سەر ڕێبازی بیرکردنەوەی بۆیە ئەو سەرەتا شیعرییەی کە لەسەر شیعری سەرزەنشتکاری دامەزرابوو بەجێ دەھێڵێت و ڕوو دەکاتە شیعری ئایینی و خواپەرستی.
محەممەد کوڕی شێخ عەبدولقادر کوڕی شێخ سەعیدی دۆڵاشی) باوکی لە شێخانی کۆنەپۆشیی شاری مەریوان و دایکی کە ناوی ئامینە بووە لە شێخانی کەوڵۆس بوو.
بەدەم لێقەوماوییەوە قانع وەکو مناڵی دەربەدەرێک لە ڕۆژی ١٥ی ئەیلولی ساڵی ١٨٩٨ی زایینی لە گوندی ڕیشێن لە بناری شارەزووری مەریوان لە دایک بووە بەو حاڵەشەوە کڵۆڵی دەستی لە یەخەی نەکردەوە،
لەو کاتەدا کە سەرەتای شاعیرێتی شاعیر بوو زۆر بە گورجی باری سەرنج و شێوەی ناوەڕۆکی شیعرەکانی لە دڵداری و ئایینییەوە گۆڕدران بۆ نیشتمانپەروەرێتی.
وەک خۆی چەند جارێک لە پێشەکی دیوانە شیعرەکانی سەردەمی خۆیدا باسی کردووە و لە چەند لایەکی تریشەوە لێی دواوە؛ کتێبێکی دەستنووسی فارسی بە ناوی ی دەست دەکەوێت کە باسی ڕاپەڕینەکانی تیرەی ئەردەڵانییەکان دەکات بەرانبەر داگیرکەران،
ئەمیش ئەوەندەی تر کار دەکاتە سەر دیوی ناوەوەی شاعیر و بەرھەمە شیعرییەکانی کە لێرەدا بە تەواوی قۆناغی شیعری دڵداری جێ دەھێڵێت و شاعیر دوای ئەو قۆناغە دەبێتە شاعیرێکی نەتەوایەتی و نیشتیمانپەروەر.
بەھۆی شەڕی جیھانیی دووەمیەوە بیروباوەڕی پێشکەوتووانە لە وڵاتدا پەرەی سەند و ئەم پەرەسەندنەش بووە ھۆی زیاتر ھاندانی شاعیر لە دژی ڕژێمی دەرەبەگایەتی و کۆڵۆنیالیزم.
ھەرچەندە مەودای بیرکردنەوەی لە کێشەی نێوان خاوەن موڵک و ڕەعیەتەکان قوڵتر بوایەتەوە ئەوەندە ھەڵوێستی بەرانبەر تێکڕای دەرەبەگایەتی توندتر دەبوو،
کە شۆڕشی ئۆکتۆبەری سۆشیالیستی بە پێچەوانەی تای کێشی سیاسی ئەنجامی شەڕەکەی بە بارودۆخێکی سەر بە قازانجی زۆربەی گەلانی ناوچەکە کێشایەوە،
شاعیر لەو باوەڕەدا بووە کە لە وڵاتێکی فرە نەتەوەدا مومکن نابێت کە ھەموو نەتەوەکانی ناو چوارچەوەی ئەو وڵاتە وەک یەک بژین و لە ڕووی یاسای کۆمەڵایەتییەوە یەکسان بن و ئابووری وڵات بە ئابووری ھەموو نەتەوەکان وەک یەک بدرێنە قەڵەم و وەکو یەک سەربەستی سیاسییان بدرێتێ،
بۆیە ھەمیشە لە ھەڵوێستی سیاسییانەی نەتەوە سەرەکەییەکانی ئەو جۆرە وڵاتانە سڵەمیوەتەوە و لە شیعرەکانیدا ئەمەی بە لادێنشینەکان گەیاندووە.
سروشتی کۆمەڵگاکەمان لە وڵاتێکی پیشەسازی نەچووەکە دەسەڵاتی سەرمایەداران خەڵکایان چەوساندبێتەوە بۆیە شیعرەکانی بە زۆری لەگەڵ جوتیاراندا دەدوێ و بەرھەڵستی دەرەبەگەکان دەکات.
لەو کاتەدا باس و بەسەرھاتی شۆڕشی ئۆکتۆبەری سۆشیالیستی و ئامانج و لایەنە سیاسی و ئابووری و نەتەوایەتییەکان بەزۆری بەسەر زارەکی باس دەکران.
تا ماوەیەک ئینجا بە ھۆی خزمێکی دووریانەوە کە ناوی و خەڵکی دێی چۆڕ دەبێت لە ناوچەی مەریوان پێ دەنێتە زەمینەی ژیانێکی ترەوە،
لە سۆنگەی کۆچ و بارﻩوﻩ ھاتوونەتە ناو کوردان و کوردی فێربوون و زمانەکەی پێشووی خۆیان وﻩلاناوﻩ و کوردﻩکان بە مزگێنیەوﻩ گوتوویانە:
لە ژیانی کۆچەرایەتی دﻩس ھەڵگرن و جووت و گا و دێ نشینی بەسەربەرن؛ ئاوایی و گوندیان ئاواکرد و لە کۆچەران جیابوونەوﻩ و کۆچەرﻩکان گوتیان:
بە قەور ئەوترێ؛ ئەبێ ئەم ھۆزﻩ کوردانە لەناو دﻩشتایی دا ژیابن؛ یان لە کاتی مەیدانداری زۆر ئازابن؛ یان لە ڕاوا زۆریان کەرﻩکێوی دﻩگر ؛ خاکی کوردستانەکەشیان دﻩکردﻩ گۆڕی دوژمنان".
واتا گۆران بەو کوردانە دﻩڵێن کە لە دﻩوری کرماشان و سنە و ھەمەدان و هەرێمی کوردستان بەتایبەتی کەلەک تا شێخان بەناوچەی گۆرانەتی ناسرەوە ناسراوترین ناوچەی گۆرانیش لە هەرێمی کوردستان ناوچەی ناوکوڕە.
ئەدەبیاتی گۆرانیش شوێنێکی زۆر بەرزی هەیە لەئەدەبیاتی کوردی کەدەتوانین بەکۆنترین زاری کوردی دابنێین کە لەمێژوی کوردستان دا شعرو ئەدەبیاتی پێ نوسراوەتەوە .
ھەروەھا بۆ بەشداریکردن لە پێشخستنی سەرچاوە زانستیەکان لە سەرانسەری جیھان لە ڕێگەی ئاڵوگۆڕ کردنی زانیاری و پشکنینەکان لەگەڵ ئەو سەنتەرە توێژینەوانەی کە ھەمان ڕێگا و ھەڵوێستیان ھەیە لە جیھاندا.
خەون و ئامانجی ئەم سەنتەرە ئەوەیە کە بگاتە ئەو ئامانجانەی کە کورت کراونەتەوە و دامەزرێنراون ئەویش بە دروستکردنی پەیوەندیەکی توندوتۆڵ لە نێوان فاکەڵتی و کۆمپانیا پیشەسازیەکان و دەزگا حکومیەکان و کەرتی تایبەت،
و کارکردن لەسەر ئەو پرۆژانەی کە کاریگەری ڕاستەوخۆیان دەبێت لەسەر لایەنەکانی کۆمەڵگە وەک چارەسەرکردنی ئاوی ژێرزەوی لە شاری کۆیە و دەوروبەری،
ھەروەھا پاراستنی ژینگەی ناوچەکە بە تایبەتی پیس بوونی ئاو و خۆڵ و ھەوا بەو پاشماوانەی کە کەرتی پیشەسازی نەوت و گاز بەرھەمی دەھێنێت،
ھەر بۆیە ئێستا لە زانکۆی کۆیە بە سیستەمی فاکەڵتی کاردەکرێت وەکو یەکەمین زانکۆ لە ھەرێمی کوردستان و عێراق لە ساڵی ٢٠١٠وە ئەم سیستەمەی خستۆتە بواری کارپێکردن و پراکتیکەوە.
فاکەلتی ئەندازیاری سەنتەری توێژینەوە و نووسینگەی ڕاوێژکاری ئەندازیاری و یەکەی کاروباری زانیاری و خوێندنی باڵا و یەکەی پەرەپێدانی پرۆگرامەکانی خوێندن و یەکەی دڵنیایی جۆری و یەکەی تاقیگەکان و یەکەی تەکنەلۆژیای زانیاری و یەکەی تەندروستی و سەلامەتی و یەکەی ژمێریاری و یەکەی وۆرکشۆپیش لە خۆدەگرێت.
ھەموو ژمارە بڵاوکراوەکانی گۆڤاری ئارۆ لەسەر ماڵپەڕی ئینتەرنێت ئەرشیف دەکرێن و دەتوانرێت بەدوا گەڕانیان بۆ بکرێت،
دەستەی نووسەرانی گۆڤاری ئارۆ بە خۆشحاڵیەوە بانگھێشتی کەسانی شارەزا و پسپۆر لەم بوارەدا دەکات بۆ بەشداریکردن لەگۆڤارەکە لە ڕێگای ناردنی توێژینەوەی زانستی لەشێوەی توێژینەوەی ئۆرجینال.
توێژینەوە و نوسراوەکان بابەتی کورت و درێژ لەخۆ دەگرن لەگەڵ ھەبوونی ڕێنمایی ڕوون و ئاشکرا بۆ نووسەران لەسەر ماڵپەڕی گۆڤارەکە.
دیدی سەنتەری مەلای گەورە بۆ توێژینەوە بەرھەمھێنانی پلاتفۆرمێکی زانستییە بۆ لێکۆڵینەوە و پەیڕەوکردنی میتۆدی زانستییە لە خوێندنەوەی دیاردەکانی نێو کۆمەڵگەی کوردی،
سەنتەری مەلای گەورە بەشێکی گەورەی پانتایی کاری توێژینەوەی خۆی تەرخان کردووە بۆ لێکۆڵینەوەکردن لە ڕوانگەی کوردانە بۆ ئایین و توێژینەوەکردن لە پێکەوەژیانی ئایینەکان لە ناوچەکە.
ھەرلەو کاتەدا و دوای ئەوەی کۆلێژی زمان لە قەڵادزێ و کۆلێژی زانستە مرۆڤایەتییەکان و پاشانیش کۆلێژی بنیات و پەرستاریش لە ڕانیە کرانەوە و بوون بە بەشێک لەو زانکۆیە،
لە ڕێکەوتی ٢٠ی تەممووزی ٢٠٠٦ لە ئاھەنگی یەکەمین خولی دەرچووانی زانکۆکە بڕوانامەی بەکالۆریۆس بەخشرایە ١١٨ خوێندکار.
زانکۆی کۆیە بە بەرنامەیەکی داڕێژراوەوە توانیویەتی ئاستی زانستی خۆی بەرز بکاتەوە و ببێت بە ئەندام لە ڕێکخراوی زانکۆکانی جیھانی و ڕێکخراوی یونسکۆی نێودەوڵەتی،
لە ھەمان کاتدا لە ڕێگای ھاوکاری و پەیوەندی دوو قۆڵییەوە لەگەڵ چەند زانکۆی بەناوبانگی جیھانی و کردنەوەی خوێندنی باڵا و ھاوبەش لەگەڵ ئەو زانکۆیانەدا ڕۆڵی دیاریکراوی ھەیە.
سەنتەرەکە یەکێکە لە پێشکەتووترین ناوەندەکانی توێژینەوە لەسەر ئاستی کوردستان و عێڕاق و ڕۆژھەڵاتی ناوەراست و خاوەنی چەندەھا توێژینەوەی زانستی ئاست بەرزە کە ژمارەیەک لەوانە لە لیستی داھێنانەکانی وڵاتانی ئەوروپا تۆمارکراون.
بە فەرمانی ژمارە ی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان لە ڕێکەوتی ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٤ لەدوای لکاندنی ھەردوو کۆلێژی پەروەردە، شەریعە،
ئەم گۆڤارە یەکێکە لە بڵاوکراوە ئەکادیمییەکانی زانکۆی کۆیە کە توێژینەوەی ڕەسەن و ئاست بەرز بڵاو دەکاتەوە لە بوارەکانی زانستە کۆمەڵایەتی و مرۆڤایەتییەکان لە دەرەوە و ناوەوەی کوردستان،
فەکەڵتی پەروەردە ھەوڵی بەرەوپێش بردنی جۆری خوێندن و دابینکردنی خزمەتگوزاری کۆمەڵایەتی دەدات لەڕێگەی وانەوتنەوەی جۆری و توێژینەوە و برەوپێدانی پیشەیی.
لە فەکەڵتی زانستە مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتییەکان لێکۆڵینەوە و توێژینەوە سەبارەت بە پرسە قانوونی و سیاسی و کۆمەڵایەتیە گرنگ و ھاوچەرخەکانی ئەمڕۆمان ئەنجام دەدرێت.
فەکەڵتی زانست و تەندروستی شوێنێکی نمونەییە بۆ دابینکردنی خوێندن و توێژینەوەی پێشکەوتوو لەبوارە جیاوازەکانی تەندروستی و تاقیگەیی و زانستە بنچینەیی و جێبەجێکراوەکان وەکو بایۆلۆجی، کیمیا، بیرکاری، فیزیا،
ئەم دوو بەرێوەبەرە نوێیە ھەڵسان بە دانانی پلان بۆ داھاتی کۆمپانیا بەوەی پارچە و کەرستەی خاویان ھەڵدەگرت بۆ بەکارھێنانی لە کاتی تەنگانە،
ئەوەبوو کۆمپانیا بەسەرکەوتویی لە ساڵی پەنجاکان کۆمەڵێک نمونەی ئامادە کرد ناودارترینیان "لاند کروزەر ١٩٥١" ی چوار پاڵنەر و "کراون ١٩٥٥" و "کرونا ١٩٥٧".
لەبەر ئەوەی قەرزەکان ھەمووی بەسەر یەک کۆ ببونەوە و خاوەنەکەی توانای نەبوو لەبەر ئەم قەرزانە مانگانەی کرێکارەکان بدات بۆیە لە دوایی "تۆیۆتا" وازی لە بەرێوەبەرایەتی کۆمپانیا ھێنا.
لە سەرەتای کارکردنەیەوە کۆمپانیاکە دەستی بە بەرھەمھێنانی ئۆتۆمۆبیل کردووە تا ئێستا زۆرترین فرۆشی لە جۆری ئۆتۆمۆبیلی کۆرۆلایە،
لە وڵاتی میسر مێژووی تۆپی پێ دەگەڕێتەوە بۆ ٣٠٠٠ساڵ بەر لە ئێستا کاتێک یاریزانان بە تۆپی چەرمی بزن یارییان دەکرد و وێنەکێشە میسرییەکان وێنەی ئەم یاریزانانەیان لەسەر پەرستگا و شوێنەکانی میسر کێشاوە،
ھەروەھا مێژووناس و ئەفسانەی یۆنانی ھیڕۆمیس لە بەشێک لە نووسراوەکانی باسی لە یاریکردنی سەرباز و سەرکردە یۆنانییەکانی کردووە کە بۆ توانای جەستەیی ئەم یارییەیان کردووە،
بەڵام ئەوەی مایەی سەرنج بێت ئەوەیە کە بەھۆی ئەوەی یەکەم تیپ لە بریتانیا دامەزرا کە ناوی شیفێڵد یونایتد بوو و تا ئێستا ئەم یانەیە ماوە کە لە ساڵی ١٨٥٧ی زایینی دامەزراوە،
یەکەم جار چوومە قوتابخانەی "خالیدیە بە عەرەبی دەمخوێند". ساڵی ١٩٦١ بۆ یەکەمجار دەست دەکا بە شیعر نووسین و یەکەم شیعری لە ھەفتەنامەی "ھەولێر"دا بڵاو دەکاتەوە.
ساڵی ١٩٦٣ پەیوەندی دەکا بە یەکێتی قوتابیانی کوردستان و لە نێوەڕاستی شەستەکان بەولاوە دەبێتە بەرپرسی قوتابیان و کادیرێکی پێشکەوتووی پارتی دیموکراتی کوردستان،
ھەر لەو ساڵانەدا دەست دەکا بە بڵاوکردنەوەی شیعرەکانی و لە ڕۆژنامەی "الاخبار – دەنگ و باس" شیعر بڵاو دەکاتەوە ئەم ڕۆژنامەیە ئەودەم ھەفتانە لاپەڕەیەکی بۆ کوردی تەرخان کردبوو.
ساڵی ١٩٦٧ بۆ یەکەم جار لە بەغداد ئاشنایەتی لەگەڵ شێرکۆ بێکەسی شاعیر پەیدا دەکا و ھەر ئەو کاتەش "بتی شکاو"ی بە چاپ گەیاندبوو،
ھەر ئەو کاتەی لە دەرەوەی وڵاتدا دەبێ کۆمەڵە شیعری "شەو نییە خەونتان پێوە نەبینم" لە ڕێی کاک محەممەدی مەلا کەریم ساڵی ١٩٨٠ لە بەغدا چاپ و بڵاو دەکاتەوە.
ئینگلیزی و ئالمانی زۆر باش دەزانێ و وەرگێڕدراوەکانی لەسەر پووشکین و ویتمەن بەڵگەی لێھاتوویی و بەتوانایی پەشێو نیشان دەدا لە وەرگێڕاندا.
عەبدوڵڵا پەشێو ئەو نەفەسە درێژەیە کە توانی کردار و شیعر ئاوێتەی یەکتر بکا و بەو دەنگە نێرە و بەو وشە جوانانە و بەو تەعبیرە قووڵانەوە شیعر بگەیەنێتە نێو ھەموو ماڵێکی کوردەوە،
شیعری کرد بە چەکێکی بەرگری لە بەرامبەر داگیرکەرانی کورد و وای لە دەسەڵاتدارانی کوردی کرد کە شیعری ئەم شیعرێکی خۆفرۆش و تاس و لووس نییە خۆی جوان کا لە بەردەمیاندا و خۆی ئارایشت بکا تاکوو شوێنێک یا جێگایەکی بدەنێ و لێی بحەسێتەوە،
بەھۆی دژایەتیی ڕەخنەگرانەیەوە لە دەسەڵاتدارانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان وەک شاعیرێکی سیاسیش دەرکەوتووە و بە شێعر و دەربڕین کەموکوڕییەکانی کۆمەڵگە و سیاسەتی کوردیی داوەتە بەر ڕەخنە و بە شێوازی شیعر گوزارشتی لە بیر و بۆچوونەکانی کردووە.
پەشێو ڕۆڵی گاندی بینی لە بەنرخ کردنی خۆی و دەنگی ئەراگۆنی نواند لە بانگەشەی ئازادی و ڕۆڵی «ئێلیۆت»ی بینی لە تازە کردنەوەدا!
ئەگەر پلەی گەرمی یەگجار بڵند ببێتەوە بۆ ئاستی فرەتا پێویستی بە ساردکردنەوە ھەیە بە شێوەیەکی خێراو توندڕەو (بە گشتی بە شێوەیەکی میکانیکی ئەنجام دەدرێت بە ھۆی کرداری گەیاندن بە دانانی چەندین کیسەی بەفر لەسەر جەستەی کەسەکە یان راستەو خۆ نقووم کردنی ناو ئاوێکی بەفراوی) بە گشتی خەڵک ئامۆژگاری دەکرێت بە ئاو خواردنەوە بە پێی پێویست.
ئایا زیاتر خواردنەوەی شلە نیشانەکان باشتر دەکات یاخود کاتی ئەو نوخۆشیانەی کە پەیوەندیان بە ھەناسە ھەیە کەم دەکاتەوە وەکو نەخۆشی ھەڵامەت دیاری نەکراوە.
بەکارھێنانی ئاماژە پێ ناکراوە بۆ منداڵ و ھەرزەکار ئەوانەی تەمەنیان لە نێوان ١٦ بۆ ١٩ ساڵە لەبەر مەترسی کە لە ٢٠–٤٠٪ توشبووەکانی دەمرن.
ئابووری بۆ ئەندامانی لیژنەی نۆبڵی تایبەت بەھەموو بوارەکان و ئەکادیمیای زانست و مامۆستایانی ھەریەک لەم بوارانە لە زانکۆ ئەسکەندەنافییاییە دیاریکراوەکان،
دەکرێـت پێشنیار پێشکەش بکرێت لەلایەن مامۆستایانی وێژە و لێکۆڵەرەوانی زمانەوانیی و ئەندامانی ئەکادیمییای سویدیی و دەستە لێکچووەکان و سەرۆکی نوێنەر بۆبزووتنەوەی نووسەران.
بەشێوەیەک کە ناوی وەرگرەکان و براوەکان لە مانگی تشرینی یەکەم/ئۆکتۆبەر ی ھەمان ساڵدا لەلایەن لیژنە جیاوازەکان کە براوەکان و وەرگرەکانی خەڵاتەکان دیارییدەکەن،
ھاوڵاتیی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکایە کە دواتر بووە خاوەنی ئابڕوویەکی خراپ پاش تۆمەتبارکردنی بە ئەنجامدانی تاوانی جەنگ.
پاش ماوەیەکی زۆر سەرنجام بووە بەرندەی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەر بۆ بینینی دەوری کۆلۆنێلێکی خەمۆک و ھیلاک و کوێر بەناوی فرەنک سلەید لە فیلمی بۆنی خۆشی ژن لە ساڵی ١٩٩٢دا.
ئاڵ پاچینۆ زۆری پێخۆش دەبێ بڕواتە قۆتابخانەی لە شاری نیویۆرکدا؛ ھەر ئەو قوتابخانەی وا ئەکتەری سەرەکی فیلمی سەرۆک خێزان دوو ،
درووسکردنەوەیەی تر لە فیلمێکی نەرویجی ھەر بەو ناوە بە دەوری سەرەکی ئەلپاچینۆ ھەم لەلایەن ڕەخنەگرەکان و ھەم بواری ئابورییەوە سەرکەوتوو بوو.
١٠٠قارەمان و تاوانکار ئەلپاچینۆ یەکێک لەو تەنھا دوو کەسەی بوو وا لە ھەردوو لیستی قارەمانەکان بۆ سێرپیکۆ و تاوانکارەکاندا بۆ مایکەل کۆرلیۆنێ بوو بەرندە.
باوکی ئایینی لە ١٩٧٢دا سازکرد و ئەلپاچینۆش لە دونیادابوو بە ئەکتەرەکی ناسراو ھەروەھا پاڵێوراو بۆ گرتنی خەڵاتی ئۆسکار.
دوای سەرنەکەوتوویێکی زۆر لە بواری خۆیدا لە وەرگیرا بۆ ئەکتەری و خوێندنی لای مامۆستای ئەفسانەیی ئەکتەری لی سترازبێرگ دەست پێکرد.
ئەم ساڵانە بە باشی ساڵانی پێش نەبوو بۆ ئەلپاچینۆ؛ بەڵام فیلمی سەروچاو بریندار ٤٥$ملیۆنی کۆ کردەوە و خەڵاتێکی گۆڵدن گلۆب بۆ ئەل لەبەر کایەی لە دەوری بڵاوکەرەوەیەکی کووبایی مادە بێھۆشکەرەکان بە ناوی تۆنی مۆنتانا.
ئەلفرێد جەیمز پاچینۆ ناسراو بە ئەلپاچینۆ لە دایک بوو ١٩٤٠ی زایینی ئەکتەری سینەما و شانۆ و دەرھێنەری ئەمریکی و یەکێک لە بە ناوبانگترین ھۆنەرمەندەکان لە زەماندایە.
ھەندێک لە فیدراسیۆنەکانی جیھانی نوێ شکستیان ھێنا؛ کۆماری فیدراڵی ئەمریکای ناوەڕاست کەمتر لە ٢٠ ساڵ دوای دامەزراندنی دابەش بوو بۆ بە چەندین دەوڵەتی سەربەخۆ.
ھەندێکی تریش وەک ئەرجەنتین پێش ئەوەی ببن بە دەوڵەتی فێدێراڵی لە نێوان سیستەمی فیدراڵی و کۆنفیدڕاڵی و یەکگرتوودا گۆڕاون.
شێوازی سەربەخۆیی دەوڵەتەکانی پێکھاتە و دابەشکردنی دەسەڵات لە نێوان ئەوان و حکوومەتی ناوەندیدا لە ڕووی دەستوورییکی بنیاتنراوە و ڕەنگە بە بڕیارێکی یەکلایەنە نەگۆڕدرێت.
نەیجیریا و مالیزیا لە سەردەمی ئیمپراتۆرییەتی بەریتانیا یان ماوەیەکی کەم پێش سەربەخۆبوونیان لە ئیمپراتۆرییەتی بەریتانیا بوونە فیدراسیۆن.
کاردانەوەی کیمیایی یان کارلێکی کیمیایی بریتییە لە ڕەوتی گۆڕانی پێکھاتەکانی ماددە سەرەتایییەکان؛ لەم ڕەوتەدا چەن ماددەی کیمیایی دەگۆڕێن و دەبنە چەن ماددەیەکی کیمیایی تر.
کە هەریەکەیان نزیکەی چوار بۆ پێنج ساڵ دەگرێتەوە و بە شێوەیەک داڕێژرابوو کە ئاماژە بە ئامانجەکانی گەشەکردن و ستراتیژییەکانی گەشەپێدان بکات نەک سەپاندنی.
کەرتی گشتی لە فەرەنسا بۆ یەکەمجار لە قۆناغی گواستنەوەی دوای جەنگی جیهانی دووەم لە ساڵی ١٩٤٤-١٩٤٦ گرنگی وەرگرت بە زنجیرەیەک بە نیشتمانیکردن کە بانکە سەرەکییەکانی وەک بانکی نیشتمانی پاریس و کرێدیت لیۆنای لەخۆگرتبوو ،
لە ئەنجامدا کەرتی گشتی گەورەبوو زیاتر لە یەک لەسەر پێنجی دامەزراندنە پیشەسازییەکانی لەخۆگرتبوو و زیاتر لە چوار لەسەر پێنجی ئاسانکارییەکانی قەرز لەلایەن دامەزراوە بانکی یان داراییە دەوڵەتییەکانەوە کۆنترۆڵکرابوون.
لەو قۆناغەوە حکومەتە ڕاستڕەوە یەک لە دوای یەکەکان و لەم دواییانەشدا حکومەتە چەپەکانی ناوەند زۆربەی کارگەکانیان گەڕاندۆتەوە بۆ کەرتی تایبەت؛ خاوەندارێتی دەوڵەت بە پلەی یەکەم لە گواستنەوە،
پێگەی دارایی ڕەنگدانەوەی ماوەی درێژخایەنی گەشەسەندنی بێ وێنەیە کە بۆ زۆربەی ماوەی دوای جەنگ تا ناوەڕاستی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو بەردەوام بوو؛ زۆرجار ئەم قۆناغە بە ناودەبرا .
بە هەمان شێوە لە کاتێکدا کە سەردەمانێک ناوچە شارنشین و پیشەسازییەکانی باکور و باکووری ڕۆژهەڵاتی فەرەنسا بوون کە خێراترین گەشەیان دەکرد،
فەڕەنسا یەکێکە لە دامەزرێنەرانی «یەکێتیی ئەوروپا» و ڕووبەریشی لەھەمووان زیاترە و ئەندامی دامەزرێنەری «نەتەوە یەکگرتووەکان»یشە،
ھەروەھا فەڕەنسا یەکێکە لە پێنج ئەندامە ھەمیشەییەکەی «ئەنجومەنی ئاسایش» کە پاشکۆی «نەتەوە یەکگرتووەکان»ەو مافی «ڤیتۆ»ی ھەیە،
فەڕەنسا دەکەوێتە سنووری دەریای باکوور و زەریای ئەتڵەسییەوەو دەکشێت بۆ چیاکانی ناوچەی باشوری ڕۆژاوا و چیای ئەلپ یش دەکەوێتە ناوچەی باشووری خۆرھەڵاتەوە،
چیا سەرەکیییەکەی فەڕەنسا چیای ئەلپە و بەرزترین لوتکە شاخ تێیدا بریتیییە لە لوتکەی ئەلمۆن بلان و بە بەرزترین لوتکە شاخی ئەورووپای ڕۆژاوا دەژمێررێت‌ و بەرزییەکەی دەگاتە م،
فەڕەنسا لەوەتەی ١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٩ ەوە لەگەڵ یازدە وڵاتی دیکە چوونە پاڵ یەکێتیی ئەورووپاوە لە ساڵی ٢٠٠٢ەوە دەستی بە بەکارھێنانی دراوی یۆرۆ کرد،
ساڵانەش بەھۆی ھەناردەکردنی بەرھەمی کشتوکاڵی وەک دانەوێڵە و بەرھەمی گۆشت و خواردەمەنی بەیانییان فەڕەنسا داراییەکەیی دەگەشێتەوە ئەوەش یەکێک لەھۆکارەکان بوو کە فەڕەنسا بەھۆی ھەناردەکردنەوە لە ساڵی ٢٠٠٦ بڕی ١٠ ملیاڕ یۆرۆی دەستکەوت،
زمانی فەڕەنسی یاخود فەڕانسی یەکێکە لە زمانە ڕۆمانسەکان کە نزیکەی ٨٠ میلیۆن کەس قسەی پێ دەکەن لە ھەموو جیھان وەکو زمانی فەرمیی سەرەکی زگماکی و،
ئەم پارەیەی لە ڕێگەی وانەوتنەوەی تایبەتی و ڕاوکردنی باڵندە و فرۆشتنی لەگەڵ نوسینی کورتە چیرۆک بۆ ڕۆژنامەکان پەیدا کردووە،
چیخۆڤ کۆمەڵە کورتە چیرۆکێکی زۆری نوسیوە بۆ ئەوەی بتوانێت لەو ڕێگەیەوە پارەی خوێندنەکەی پەیدا بکات و بەشێکیشی بنێرێتەوە بۆ خێزانەکەی.
لەبەر ئەوەی کە کوردستان کەشێکی لەباری بۆ سەوزبوونی گەنمی خۆڕسک ھەبووە ئادەمیزاد نزیکەی ١٠٫٠٠٠ ساڵ پێش لە کوردستاندا ھاتووەتە قۆناغی کشتوکاڵەوە.
بەمجۆرە بەڵگەکان پیشاندەری ئەوەن کە ئادەمیزادی دێرین کوردستانی بۆ ژیان ھەڵبژاردووە و لە کاتی سەرما و سۆڵەدا پەنای بردووەتە ئەشکەوتەکانی و لە وەرزە لەبارەکاندا داوێنی چیا و دەشتەکانی ھەڵبژاردووە و ھەر لەوێش فێری کشتوکاڵ بوو و ئاژەڵداریی کرد و ئامێری لە بەرد و ئێسقان و چێو بەکار برد و لەسەر دیواری ئەشکەوتەکان نەخش و نیگاری کێشا و پەیکەری گڵینی ساز کرد و بە ئاگر برژاندی و بەو جۆرە دەروازەی شارستانییەتی بۆ مرۆڤ کردەوە لەم بەشەی جیھانەدا.