polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
پاشماوەی ئەم مرۆڤ و شارستانییەتە لە چیاکانی کوردستان لە «شانەدەر» دۆزراوەتەوە کە دەکەوێتە باشووری چیای «برادۆست»ەوە کە زاڵە بەسەر ڕووباری «زابی گەورە» و زۆر لە شاری «ڕەواندز»ەوە دوور نییە.
ھەڵبەت نموونەی ئەم ئاسەوارانە لە ھەندێ شوێنی تر وەک نزیکەی سلێمانی و چەمچەماڵ و ڕەواندز و بێستوون و باکووری کوردستانیش دۆزراوەتەوە.
لەدوای شۆڕشی ئیسلامیی لە ١٩٧٩دا کوردەکانی ئێران داوای خودموختارییان کرد و بۆ ماوەیەک بە ڕێبەریی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و کۆمەڵە دەسەڵاتی چەند بەشی ڕۆژھەڵاتی کوردستانیان بەدەستەوە بوو بەڵام لەدوای شەڕێکی چەکداریی چەند مانگە حکوومەتی ناوەندی دیسان دەسەڵاتی گرتەوە،
مافی ھەیە کولتور خۆی ھەبێت و لەپاڵ فارسیدا بە زمانی خۆی پەروەردە بکرێ بەڵام ھەرگیز وانەی زمانی کوردی لە خوێندنگاکان و زانکۆکانی ئێران نەوتراوە.
ھیچ حیزبێکی فەرمی بە پێناسەی کوردییەوە تا ئێستا لە ئێراندا پێکنەھاتووە و ھاوکاریکردن لەگەڵ حیزبەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان کە دژ بە حکوومەتی ناوەندین سزای زیندان و سێدارەی ھەیە.
ھەندێک زمانی کوردیی ھاوچەرخ پاشماوەی زمانی مادەکان دەزانن بەڵام شوێنەواری زمانی پاڵەوی لە زمانی کوردیدا بە شێوەیەکی خۆیا بەرچاو دەکەوێت.
دانانی پێناسەیەکی کتوومت بۆ زمانی کوردی و ھەڵدانەوەی لایانە شاراوەکانی ئەم زمانە بەھۆی نەبوونی سەرچاوەی نووسراوی زمانی کوردییەوە لە سەردەمە دێرینەکاندا جۆرێک لە ئاڵۆزی و دڕدۆنگی دەھێنێتە ئاراوە.
زاراوەی باکووری لە ھەولێرەوە بەرەو باکوور ھەتا قەوقاز قسەی پێدەکرێت و کوردیی ناوەندی لە بەشێکی زۆر لە ناوەڕاستی کوردستان بەکاردێت.
کورد نەتەوەیەکی گەورەی نیشتەجێی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستن کە ژینگە سەرەکییەکەیان بە کوردستان دەناسرێت کە بە سەر وڵاتانی ئێران و ئێراق و تورکیا و سووریا بەشکراوە و لە شاخەکانی ئاناتۆلی ھەتا زنجیرە چیای زاگرۆس درێژ دەبێتەوە.
لە ھەزارەکانی چوارەم و سێھەمی پێش لە زاییندا خەڵکانێک لە کوردستان دەژیان کە پێیان دەوترێ قەفقازییەکان یا ئاسیایییەکان و ئەمانە بریتی بوون لە کۆمەڵێ ھۆز و تیرەی جۆربەجۆر وەکوو گۆتی، لۆلۆ، کاسی، نایری، میتانی،
لەو شوێنەوار و پاشماوانەی کە لە سەردەمی بابلییەکان بەدەست ھاتووە زۆر جار باسی ئەم ھۆز و خەڵکانە ھاتووە و باسی شەڕ و شووڕەکانیان لەگەڵ ئەواندا کراوە.
شا عەباسی سەفەوی لە سەدەی حەڤدەھەمدا ژمارەیەکی زۆری کوردی کورمانجی بۆ شەڕ لەگەڵ ئوزبەکەکان لە باکووری خوراسان نیشتەجێ کرد.
پاشتر لە دەوروبەری ھەزارەی دووەمی پێش لە زایین خەڵکانێکی تر بە ناوی ھیندوئورووپی یان ئاریایی کە دانیشتووی باشووری قەفقاز و دەوروبەری دەریای ڕەش بوون ھاتنە ناوچەکە.
لەمێژووی کورد چەند میڕنشینێک فەرمانڕەوایی ناوچە جیاوازەکانیان کردووە وەکوو دەوڵەت ھەڵسووکەوتیان کردووە بەڵام دواتر بەھۆی دەوڵەتی سەفەوی و عووسمانی سەرجەم میڕنیشینەکان ڕووخان لەگرنگترین و ناودارترینیان ئەمانەن:
لە چاخی بەستەڵەکدا کە نێزیکەی نیو ملیۆن ساڵ پێش لە ئێستە ڕووی دا و نزیکەی ٢٠٫٠٠٠ ساڵ پێش لە زایین کۆتایی ھات زۆربەی ناوچەکانی ئەورووپا و ئەمریکای باکووری داپۆشرابوون لە سەھۆڵ.
کورد کە ئەوڕۆ یەکێک لە گەورەترین نەتەوەی بێ نیشتمانی سەر گۆی زەوییە یەکێک لە کۆنترین نەتەوەکانی ڕۆژھەڵاتی نێزیک و ناوەڕاستە.
بەپێی ئامارێک کە لە ساڵانی پێش ٢٠٠٦ ئەنجام دراوە ژمارەی دانیشتووانی سێ پارێزگاکەی کوردستانی باشوور دەگاتە ٣ ملیۆن و ٧٦٨ ھەزار کەس،
ئادەمیزادی دێرین پەنای دەبردە بەر ئەشکەوتەکان بۆ زنج و دەشتەکان بۆ ڕاوگە و لە ڕێی ڕاوەوە ژیانی خۆی دەبردە سەر؛ بۆیە ناچار دەبێ ئامێری لەبار دروست بکا کە لە کاتی ڕاودا بەکاری بێنێ.
مرۆڤی دانیشتووی کوردستان ٢٥٠٠ ساڵ زووتر لە ئەورووپا بۆ یەکەم جار قۆناغی ڕاوی تێپەڕاند و ھاتە قۆناغی کشتوکاڵەوە.
مەم و زین چیرۆکی ئەوینداریی دڵتەزێنی کوڕێک بە ناوی مەم و کچێک بە ناوی زینە کە ئەحمەدی خانی شاعیری کورد لە ساڵی ١٦٩٢ لەسەر بنەمای چیرۆکێکی ڕاستیدا بە شێوەزاری کورمانجی کردوویەتی بە مەسنەوییەکی بەنرخ و درێژ.
ساڵی ١٩٩١ لە تورکیا فیلمێک لەم چیرۆکە دروست کرا کە دەرھێنەری بوو و بەھۆی قەدەغە بوونی بەکارھێنانی کوردی لەو سەردەمەدا بە زمانی تورکی دروستکرا.
ئەم فیلمە بە نیشاندانی ئێوارەیەکی نەورۆزەوە دەست پێدەکات کە پیرەپیاوێکی کورد خەریکە چیرۆکی مەم و زین دەگێڕێتەوە بۆ لاوانی گوندەکە.
قاقەزنووسینەکانی شاسمایل سەفەوی وسوڵتان سەلیم و پاشاکانی گورگانی ھیند و پاشاکانی سەفەوی و خونکارانی دیکەئەم لاوئەولای ئاسیاش بەفارسی بوو وئەو ھەستیار و شاعیرانەی کەلێرەولەوێ دیوانی شێعری خۆیان پێشکیشی ئەم پاشایانە کردوەو ئەوانیان بەفارسی مدح کردو پێھەلاگووتوون.
تەرزی بەیانی مەسلەک و فەلسەفەی ئەو کاریگەری زۆری لەسەر ئەدەبیاتی فارسی بەجێھێشتوە و کاریگەری خەیام لەسەر ئەدەبیاتی بەریتانی و ئەمریکا،
ئێدوارد فیتزجیڕالد لە ساڵی ١٨٥٩ چوارینەکانی خەیامی وەرگێڕانە سەر ئینگلیزی و دوای ساڵێک لەو ەرگێرانە خەیام لە ڕۆشنبیری ئینگلیزی و ئەورووپیدا ناسرا و کاریگەریشی زۆربوو بۆ ناساندنی ئەدەبی فارسی و ڕۆژھەڵاتی بەگشتی لە ئەورووپاوە.
فارسی نوێ زاراوەیەک بوو کە بەپێی بناخە ھەرە کۆنەکانی خۆی ئاوێتەی زاراوەکانی تر ببوو و ئەم تێکەڵبوونە تەنانەت بەر لە سەردەمی ساسانییەکان دەستی پێکردبوو.
دیارە کە پەڕتوکی شانامەی ئەبو مەنسووری – کە خودی کتێبەکە لەنێو چووە و تەنھا پێشەکییەکەی لێ بەجێ ماوە - دەتوانین بڵێین یەکێکی لە کۆنترین کتێبە کە بە فارسی نوسراوە و تا ئێستە ماوەتەوە و لە فەوتان ڕزگاری بووە.
قاسم ئەنوار تەوڕێزی و ھەزاران شاعێر و نووسەری کۆن و ھەزاران شاعیر و پێشەوەر و خەڵکی ئاسایی لە کۆڵان و گەڕەک و دووکان ھەتاسەدەی ١١ و ١٢ی ھیجری بە فارسی شێعریان ھۆندووەتەوە.
بەم ڕاگەیاندراوەیە خێرا نەخشەو بەر نامە یان داڕشت و زمانی ھندی گەورەیان کە ھەمووی فارسی بوو لە ماوەی چەند دەیە بە ئینگلیزی وەرگێڕاوە.
خەت و زمانی خاقانی شروانییەکان و نیزامی گەنجەوییەکانیان لە ناوبرد و تورکی و زمانەکانی ناوچەییان برەو پێدان و خەتی ئیسلامیان بە لاتین وەرگێڕانەوە.
ھەروا خەت و زمانی فارسی لە تورکیا کە ھەتا ھاتنی ئاتاتورک ئامێری خویندنەوە و نووسین بوو لە ناوبرد و لە شوێنی وی ئەو تورکی و خەتی لاتینیان جێگرکرد.
بڵاوکردنەی ئەندێشەی ئازادی خوازی و دامەزراندنی دارالفنون و وشیار بوونەوە ی خەڵکی بەھۆی کتێب و ڕۆژنامەکان و… بوو بەھۆی دانانی بناغەی نێھزەتی مەشروتییەت کە گۆڕانکاری کانی شیعری نوێی فارسی لەوێ سەرچاوە دەگرێ.
شیعری فارسی ڕێگایەکی تازەی دۆزییەوە و وتارو ناوەڕکی تازەی سیاسی – کۆمەڵایەتی و ئینتقادی ڕەنگ و بۆنێکی تازەی پێ بەخشیھەروەھا نزیک بوونەوەی لە زمانی وتاری.
بەم بۆنەوە ڕای گەیاند کە لە شوینەواری میللەتێکی مەزنی دێرین وکۆن و مێژوویی تەنیا زمانی وی لە گوڕەپانی ھەراوی فەرھەنگی وی باقی ماوەتەوە کە دەشێ ھەرچاخ دەرفەت بڕخسێ دەبێ ھۆکاری نوێکردنەوەی ژیان و دەسەڵاتی ڕابردووی بێت.
ئاسیای گچکەش وەکوو ھندوستان لە سەدەکانی دوایی ئیسلام بە تایبەت لە سەردەمی سەلجوقییەکان لە سەدەی پینجەم ھەتا کۆتایی سەدەی ١٣ی ھیجری وەکوو خوڕاسان و ئازەربایجان لە لانەکانی فەرھەنگ و ڕۆشنبیری دەبێە پارسی.
ئەم بزووتنەوەیە لە سەردەمی ھێنانی بە ھائەلەدین ولەد بەھۆی عەلائەدین کەیقوبادی دووەم بۆ قۆنییە و بەرزبوونەوەی مەولەوی بەو پەڕی خۆی دەگات.
فارسی زۆرتر لە ھەزار ساڵە کە نەک تەنیا زمانی گشتی و فەرمی و ئەدەبی و فەرھەنگی ئیرانیانە بەڵکوو لە سەدەکانی پێشین بە سەر زەمینەکانی ھاوسێ و دوورەدەستیش چووە و خەڵکی ئەو سەرزەمینیش ئەویان بە دەربڕینی ھەست و ئیحساس و ھزر و زانیاری و دانیشی خۆی ھەڵبژاردوە و بە وی شێعر گوتووە،
چوارینە یەکەم جار ڕوودەکی شاعیر بەدیھێناوە بەلام چوارینەکانی خەیام لە ئەدەبی فارسیدا سیمایەکی جیاوازتری ھەیە کە پێەاتی سەرەکی ئەوانەبیرکردنەوەیە لە ڕازیی بوون و دوچاری حیرەت و سەرسام بوون و دۆستی دامانە.
شێوەی نووسینی فارسی یان نووسینی تەعلیق وردەکاری زۆر تیایە و ٣ جۆر قەڵەم بەکاردێت لە نووسینەکانا بە ٣ قەبارەی جیاواز چونکە لە ھەندێ شوێنی نووسینی پیتەکان باریکتر ئەنوسرێت.
و خەتی وی کە خەتی دونیای ئیسلام و قورئان بوو لە برەو خستن و پەیوەندی موسڵمانانیان لە یەکتر بڕی و بەرامبەری ڕەوشی سیاسی بۆ خۆداسەپاندن بەرنامەو نەخشەی خۆیان بەرێوەبردو بەئامانجیان گەیاند.
بوو بەھۆی سەرنج ڕاکێشانی خەڵکی بەرەو لای خۆیو بیری نوێ خوازی لە نێو خەڵکا پەرەی سەند و ئەوەش بوو بەھۆی ئەوەی کە لە باتی ھەندێک ببێ بە میللەتێک.
لە ڕێکەوتی ١٣ / ٥/ ١٩١٦ و بەھۆی جەنگی جیھانی یەکەم و داگیرکردنی ڕەواندوز لەلایەن ئینگلیزەوە خەڵکێکی زۆر دەربەدەر بووە،
وە لە شەقڵاوە حاجی نەورۆز بە فەرمانی عوسمانیەکان ئەبێتە بەڕێوەبەری ناحیەی شەقڵاوە و کاوێس ئاغاش ئەکاتە فەرمانبەر لەسەر میوە ‌و دانەوێڵەو بەروبوومی عوسمانیەکان کە لە خەڵکی شەقڵاوە کۆیان ئەکردەوە.
کاوێس ئاغا کەسێکی زۆر کورد پەروەو نیشتیمان پەروەر بووە وە ئەوەش لە کردارەکانی ڕەنگی داوەتەوە کاتێک پاسەوانی بەروبومی عوسمانیەکانی کردووە بە شەوان لەبەردەم چاوی جەندرمەکان دەستی یارمەتی بۆ خەڵکی فەقیر و ھەژار درێژ کردووەو لەم بەرووبومانە بەشی داون.
وەدوای ئەوە ئەو کارەی جێھێشتووە بەڵام ھەر لە ناحیەی شەقڵاوە ماوەتەوە چونکە شوێنەکەی زۆر لەلا دڵگیر بووەو سروشتەکەی زۆر کاریگەری لەسەر دروستکردووەو لەلایەن خەڵکی شەقڵاوەش زۆر خۆشەویست بووەو وە بوەتە ھاوڕێیەکی نزیک و خۆشەویستی و لە دیوانی میرانی سلێمان بەگ چەند لاوک و مەقامی ووتوە،
جەرێکیان کاوێس ئاغا بڕیار دەدات لەگەڵ ئەحمەد ئیسماعیل بەگ سەردانی خزم و کەس و ھاوڕێیانی بکات لە گوندەکانی پیرمام و حیران خور و ھرشم،
دوای گەڕانەوەیان بۆ شەقڵاوە تەندورستی کاوێس ئاغا بەرەوخراپتر دەڕوات و پاش ماوەیەکی کەم لە ناوەڕاستی مانگی شوبات لە ڕۆژی چوارشەمە ساڵی ١٩٣٦ دڵی تەڕو عاشقی لەوەستان ئەکەوێت و گیانی لەدەست دەدات و دەگەڕێتەوە بۆ بەر دەرگای خوای گەورە و لە گۆڕستانی ئەنێژرێت.
سروشتی جوانی کوردستان و دەشتی سەوز و چیای سەربەرزی تەماوی و لوتەک بەفرین و قەدباڵی باخ و باخات و دیمەنی جوانی تاڤگەو ڕووبار و کانی سەرچاوەی ئاوەکان و ھەشەو خوڕەیان و دەنگی چۆلەکەو بولبول و شالور،
زۆر کاریگەریان لەسەر نەفسیەت و ھەستی ڕۆمانسی و ھەستی خۆشەویستی نیشتمانی کاوێس ئاگا بووە بەڕادەیەک وای لێبکات ئەوەنەی پێی بکرێت بە دەنگە زوڵاڵەکەی ئەوەی ھەستی پێدەکات دەریببڕێت.
کاوێس ئاغا دوای ئەوەی دایکی کۆچی دوایی دەکات ژیانی زۆربەرەو خراپە دەچێت و ئەبێتە شوان لەلایەن خوالێخۆشبوو ئەحمەد خانی ھەرکی لەماوەی کاری شوانەیەتی زۆر لاوکی بۆ ووتوە.
وە لە ساڵی ١٩١٥ وازی لە کاری شوانی ھێناوەو ڕووەو ڕەواندوز بەڕێکەوتووە و لە ماڵی باویل ئاغا و محەمەد حاجی نەورۆز نیشتەجێ بووە وە لە دیوانەکانیان ‌ گۆرانی ووتوە ‌.
لەو سەردەمدا گازینۆو قاوەخانەی فەلیح لە ھەولێر شوێنی کۆبونەوەی ھونەرمەندانی ئەوکات بووە وە کاوێس ئاغاش زۆر سەردانی ئەوێی کردووە،
وە لە ساڵی ١٩٣٠ بیری لەوە کردۆتەوە گۆرانی و مەقامەکانی تۆماربکات ئەوەبوو لە موسڵ لەگەڵ کۆمپانیای بیزانفۆن واریۆن ڕێککەوت بۆ تۆمارکردنی بەرھەمەکانی وە لەوێ بەدیداری ھونەرمەندانی شەنگال شادبوو نموونەی ،
وەلە کاتێکدا سمو ئاغای شکاکی سەردانی کوردستانی عیراق دەکات ‌ لە دیوانی میرانی قادر بەگ لە شەقڵاوە کاوێس ئاغا پێشوازی لێدەکات و ھاوەڵی ئەبێت بۆ سەردانی کردنی ھەریەکە لە مەجید ئاغای دیری و سەرۆک عەشیرەتەکانی ھەرکی و زراری و شێخ بزینی و لەدوایشدا شێخ مەحموودی نەمر لە سلێمانی.
‌ لەساڵی ١٩٣٥ ئاھەنگێکی سازداوە لە قاوەخانەی عەلی شکاک لە ڕانیە وە ئاھەنگێکی تری لە ‌ماڵی قایمقامی قەزای ڕانیە جەلال سائب ئەنجام داوەو وە لەلایەن بەڕێزیان و زۆر کەسی دیارو ناوداری تری ڕانیە تەکریم کراوە.
لە زۆر ئاھەنگ و دانیشتی دیوانەکانی ناوچەکانی شەقڵاوە و بۆتان و بادینان و ڕۆژھەڵاتی کوردستان چەند شوێنێکی تر بەشداری کردووە و وە بەسەر چەند سەرکردەیەکی کوردی ئەوکاتی ووتوەو چەند سەرکردەو کەسی ناوداری بینیوە.
شایەنی باسکردنە بۆ ڕێزگرتن لە ھونەری کاوێس ئاغا ئێساتا لە شەقڵاوە قوتابخانەیەکی بەناوکراوەو پەیکەرێکی بۆ دروستکراوەو لە ناوەڕاستی شار دانراوە.
وە ئامینەی خێزانی ٤٦ ساڵ دوای کۆچیدوای ئەو دەژێت و لە ٢٢/شباط/١٩٨٢ گیانی ئەسپێرێت و لە گۆرستانی گردە زەیتوونە لە شەقڵاوە بە خاک ئەسپێردرێت.
ھەڵگڕانی ئەو بیڕورایەش ئەو دێرە ھۆنراوەیە دەکەن بە بەڵگەی بۆ چونەکانیان کە میر محەممەد پاشای ڕەواندزی لەسەر یەکێک لە دەڕگای کۆنگەرەکەی ڕەواندز نووسیویەتی:
لەلەیەکی دیکەدا ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە ڕەواندز لە دوو وشەی ڕەوان یان ڕەھوان+ دز پێک ھاتووەو مانای شوێنی حەوانەوە دە بەخشێت،
لەسەرەتای سەدەی ی زایینیدا میر محەممەد پاشای ڕەواندزی توانی سنووری میرنشینی سۆران فراوان بکات و بۆ پاراستنی ئەو سنوورەش بیری لە دروستکردنی کارگەی چەک و تەقەمەنی کردەوە.
وەستا ڕەجەب وەک داھێنەرێکی ناوچەکە دەستی بە دروستکردن و بنیادنانی ئەم کارگەیەی کرد و یەکەم تۆپی عیار لە ساڵی ١٨١٤ز دروست کرد.
ئەم شارۆچکەیە لە ڕابردوو و ئێستادا مەڵبەندێکی پێشکەوتوو بووە لە ناوچەکەدا و لە ساڵانی دا کارگەی دروست کردنی چەک و تەقەمەنی و سکەی ڕاکێشانی دراوی لێ بووە،
ھەر لەم شارۆچکەیەدا لە ساڵی یەکەم ژمارەی گۆڤاری لەلایەن حوزنی موکریانی بەچاپ گەیەنراوەو ئێستا ڕواندز یەکێکە لەم شارۆچکانەی کە گەشتیاران ساڵانە سەردانی دەکەن.
ھەڵکەوتی ئەم شارە لە نێوان کۆمەڵێک چیا و دۆڵدایە کە لەباکووردا چیای ە لەخۆرھەڵاتدا و لە خۆراواشدا گردۆلکەکانی ە لە باشووریشدا .
کە ڕاپۆرتی دەربارەی مشتومڕەکانی پەرلەمان دەدا وبە هەموو بەریتانیادا گەشتی کرد بۆ ئەوەی ڕووماڵی کەمپینی هەڵبژاردنەکان بکات بۆ ڕۆژنامەی مێژووی بەیانی.
ھۆگارت دیکنزی بانگھێشت کرد بۆ ئەوەی بەشداربێت لە ھاوکاری بکات لە کێشانی ھێڵکاریی ڕێگاوبان و دیکەنز بووە میوانێکی ھەمیشەیی لە ماڵەکەی ھۆگارت لە فولھام،
نۆڤلێتی «سرودی کریسماسی» ساڵی ١٨٤٣ بە شێوەیەکی تایبەت بە بەناوبانگی دەمێنێتەوە و بە بەردەوامی بووە بە ئیلھامێک بۆ چەندین کاری ھونەری جیاواز.
بووە ھۆی ئەوەی کەوا چاپەمەنی چاپمان و ھۆڵ پێشنیار بۆ دیکەنز بکەن تا نووسین ئامادە بکات بۆ ئەوەی لەگەڵ ھێڵکارییە ھەڵکۆڵدراوەکانی ڕۆبێرت سییمۆر بگونجێت بۆ لێتەرپرێسی مانگانە.
بە جیھان بوونی سیستەمێکی بە ھێز و بە توانا و کاریگەر لە خۆماڵیی کردنی ئابووری بازاڕ بە قازانج و بەرژەوەندی سەرمایەداری جیھانی و ھۆی ھەرە سەرەکیی کە لە دەست کۆمەڵێکی بچووکدا دەسووڕێتەوە.
کە لە لایەکەوە ھەموو خەونەکانی سەرمایەداری جیھان بەدی دەھنێت و لە لایەکی دیکەشەوە ڕێژەی بێکاریی لە نیۆ کۆمەڵدا دەستی پێ دەکا ھەتا دەگاتە پەنجا بە پەنجا لە نێو کۆمەڵگاکەدا.
گلۆبالیزم کە لە مەیداندا ئەسپی خۆی لە شێوەی پەرەپێدانی تێکنۆلۆژی سەردەمدا بەرەو پێشەوە بردنی ئامێرەکانی بەرھەمھێنان لە شێوەی ئەورووپاییەکان تاو دەدات،
رووی دوھەمی دراوەکەش سەر ھەڵدەدا بەرەو پێشھھوە دھھڕوا بەڵام ئەویش پەرەسەندنی بێکاری و زیادبوونی ئاستی ڕێژەی بێکاری و نزم بوونەوەی ئاستی ژیانی ئەو بەشەی کە پێی دەگوترێ ھیزی کار.
کۆنترین بەڵگەی شاری دهۆک کە بەشێک بووە لە دەوڵەتی سوباری کوردی و ئەم ناوچەیە شوێنی هۆزی دۆسکی کوردی بووە و کوردە یەهوودییەکانیش لێ ژیاون.
دەوڵەتی عێراق وێستگەی چەکی ئەتۆمی بەجێماوەکەی لە دەوروبەری دهۆک کە لە ساڵی ١٩٨١ لەلایەن ئیسرائیل بۆمبباران کرا بە شێوەیەکی نهێنی و لە ئۆپەراسیۆنێکی درێژخایەندا بە کۆمپانیایەکی کەنەدایی فرۆشت.
یەکەمیان چەمی دهۆکی ناوە و لە خوارووی شاری دهۆکە و لە گوندی خازیاڤا هەڵدەقوڵێت و لەسەر چەمەکەش پێش ئەوەی بگەیت بە دهۆک بەنداوی دهۆک درووست کراوە.
ھەر دەگەردی و دوو گەردی ٢ ی پەیدابوو لەسوڕی کریبسدا بەکاردێن بۆ ھەنگاوی دواتری با ھەناسە کە تیایدا زۆربەی وزەی گلوکۆز بەتەواوی دەگوازرێتەوە بۆ .
بەم جۆرە یەک گەردی گلوکۆز دەبێتە ھۆی ڕوودانی دوو سوڕی کریبس بۆ پەیداکردنی شەش گەرد لە و دوو گەرد لە ٢ و دوو گەرد لە و چوار گەرد لە دووانە ئۆکسیدی کاربۆن کە بڵاودەبێتەوە بۆ دەرەوەی خانەکان و لەش خۆی لێ ڕزگار دەکات.
بەرێک دەگرێ بە ناوی بەڕوو کە دوای ئەوە پەڵەی پاییز لێیدا دەیبرژێنن و دەیخۆن و تۆکلێ بەرەکەشی بۆ ڕەنگ کردنی بەن و خوری بەکار دەێت.
گیایەکە گەڵای وەکوو گەڵای کەرەووزە و لاسکی باریک و درێژە و زۆر ڕەشە لە بن کاچ و قەلبەزدا سەوز دەبێ بۆ زۆر جۆرە دەرمانان بەکار دێ.
ساڵی ١٩٩٢ پاسپۆرتی تورکیای پێدرا لەلایەن تورگوت ئۆزال سەرۆکی ئەوکاتەوە بەمەبەستی یارمەتیدانی بارزانی بۆ گەشتکردن بە ئازادی.
لە ٣١ی ئابی ١٩٩٦ بارزانی داوای هاوکاری لە ڕژێمی سەدام حوسێنی کرد بۆ ئەوەی هاوکاریی بکات لە بەرەنگاربوونەوەی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان کە هاوکاری ئێرانی وەرگرتبوو.
شەڕەکە بەھۆی ڕێکەوتننامەی ئاشتی واشنتۆن کە لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٩٨ بە ئامادەبوونی وەزیری دەرەوەی ئەوسای ئەمریکا مادلین ئۆلبرایت لە نێوان جەلال تاڵەبانی و مەسعود بارزانی ئیمزاکرا،
بەڵام کاریگەرییەکانی شەڕەکە بەردەوام بوو باشووری کوردستان دابەش بوو لە نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان لە باکووری ڕۆژئاوا و یەکێتیی لە باشووری ڕۆژهەڵات.
لەکاتێکدا زۆرجار تۆمەتی گەندەڵی ئاراستەی هەردوو بنەماڵەی بارزانییەکان و تاڵەبانییەکان لەلایەن سەرچاوەی کورد و چاودێرانی نێودەوڵەتی دەکرێن،
لە مانگی تەمموزی ساڵی ٢٠١٠ ڕۆژنامە زمانحاڵی ئۆپۆزیسیۆن پارتی دیموکراتی کوردستانی بە سەرۆکایەتی بارزانی تۆمەتبار کرا بەوەی بڕە پارەیەکی زۆر لە قاچاخچێتی نایاسایی نەوتیان خستۆتە گیرفانی خۆیەوە.
لە ساڵی ٢٠٠٦ دوای فشاری نێودەوڵەتی لەلایەن ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی و پەیامنێرانی بێ سنوور و حکومەتی نەمسا ئازادکرا.
پەرلەمان ماوەی سەرۆکایەتییەکەی بۆ دوو ساڵی دیکە درێژکردەوە بەپێی داوایەکی پەرلەمانتارانی ئەو خولە کە لە ٣٠ی حوزەیرانی ھەمان ساڵ بەرزکرابووەوە،
ئەمەش مشتومڕێکی سیاسی گەورەی نایەوە لە باشووری کوردستان بەوەی ئەم بڕیارە نایاسایی و نادەستوورییە سەرۆکی ھەرێمیان بە سەرۆکێکی ناشەرعی یاخود سەرۆکی ماوە بۆ درێژکراوە ناو دەبرد.
سیخوڕەکانی ڕژێم سێ برای بارزانیان تیرۆر کردەوە ٣٢ کەس لە ئەندامانی خێزانەکەی لەگەڵ ئەو ٨٠٠٠ بارزانی بوون کە ڕژێمی بەعس ئەنفالی کردن لە ساڵی ١٩٨٣،
خودی مەسعوود بارزانی ئامانجی چەندین ھەوڵی تیرۆر بووە بە تایبەتی ھەوڵی تیرۆر کردنی لە ڤێننای پایتەختی نەمسا لە ٨ی کانوونی دووەمی ١٩٧٩.
بارزانی پەرتووکێکی لەسەر ڕۆڵی مێژووی مستەفا بارزانیی باوکی لە بزووتنەوەی نەتەوەی کورد لەژێر ناوی بارزانی و بزوتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد کە لە چوار بەرگ پێک ھاتووە نووسیوە،
بارزانی وەک سەرۆکی هەرێمی کوردستان سەردانی فەرمیی بۆ چەند وڵاتێک کردووە و کەسایەتییە بەرزەکانی وەک جۆرج بوش سەرۆکی ئەمریکا و تۆنی بلێر سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا و پاپا لە ڤاتیکان و سیلڤیۆ بێرلۆسکۆنی سەرۆکوەزیرانی ئیتاڵیا لە ڕۆما و شا عەبدوڵڵای عەرەبستانی سعوودی لە ڕیاز بینیوە.
شار و ناوەندی ھەرە گرینگی حکومەتکانی مانا و سکا و مادەکان بووە و ھێرشی دوژمنان بۆ ئەم حکومەتانە دەبووە ھۆی ئەوی کە سقز ببێتە ناوەندی شەر و تێکھەلچوون.
لە ھێرشی ئاشووریەکان بۆ سەر مادەکان زۆرینەی قەڵاکان و بیناکانی ئەوسەردەمە ڕووخێنران کە ئێستاش وێرانەی ھەندێکیان لە دەور و پشتی شاری سەقز ماوتەوە.
بە دەیان جار لەلایەن چەن بازرگانی جوو و بە ھاوکاری دەستگا حکوومییەکانەوە ھەوڵی دۆزینەوە و بردنی ئەو نھێنییە پڕقیمەتەیان داوە و وا دیارە لەو کارەدا سەرکەوتوو بوون لە بەر ئەوەی ئێستا زێویە غەیری دار و دیوارەکەی چی دیکەی تێدا نەماوە.
ھەر چەن شاری سەقز کەمتر لەژێر دەسەڵاتی ئەردەڵانەکاندا بوو بەڵام ئەردەڵان یەکێک لە تایفە ھەرە گرینگەکانی کوردستان بووە کە ئێستاش لەو بنەماڵە ھەر ماوە.
چۆمێک کە بە ناو شاری سەقز تێپەڕ دەبێت یەکیک لە سەرچاوە و لقە گرینگەکانی چۆمی زێڕینەیە و بە چەمی سەقز ناوی لێ‌ دەبەن کە بەھۆی گەورە بوونەوەی شار دەورووبەری چەمەکە پر بووە لە پارک و ماڵ و شەقام.
ھەروەھا بۆ بەربەرەکانێ لە بەرامبەر داگیرکەراندا چیاکانی سەقز سەنگەڕێکی پۆڵاین بووە بۆ پاراستنی دەستکەوتەکانی مرۆڤی ئەم ناوچە.
دوای ماوەی ٣٠ ساڵ ھووەخشترە پاشای ماد توانی ھێرش کاتە سەر لەشکری دۆژمنان و وڵاتە داگیرکراوەکان بگەڕێنێتەوە سەر حکوومەتی ماد؛ بەڵام ناوی سەقز ھەر وەک خۆی دەمێنێتەوە.
لە کاتی دامەزراندنی کۆماری کوردستاندا و بەتایبەت خەباتی ڕزگاری خوازانەی ساڵەکانە ١٩٧٩ تا ئیمڕۆ لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان خەڵکی شار و گوندەکانی سەقز گیانفیدایێەکی بێ وێنەیان ھەبووە.
کۆمەڵە یەکێک بوو لەو بزووتنەوانە کە ھەم لە بوار سیاسەت و ھەم خەباتی چەکداری چالاک بووە و بەشی گرینگ بووە لە خەباتی خەڵکی کورد بۆ مافە ڕەواکانیان.
ھەروەھا حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران کە لە خەباتی گەلی کوردی ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ساڵانی ١٩٧٠ و ١٩٨٠ دەورێکی گرینگی ھەبووە،
سەقز یەکێک لە شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە و یەکێک لە کونترین و مێژویی ترین ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوینە کە زۆر گەنجینە و گۆزە و شتی مێژوویی و ئەنتیکی دیکە بە تەمەنی ھەزاران ساڵ لەو ناوچەیە دۆزراوتۆ و لە مووزەخانە گەورە و بە ناوباگەکانی جیھان کۆ کراوەتۆ و دەپارێزرێن.
لە دوای دامەزراندنی حکوومەت بە شێوازی مۆدێرن لە ئێراندا بەھۆی پێنە‌گەیشتن و نەدانی کەل‌وپەلی پێویست لەلایەن ڕژێمی حاکمەوە گوندنشینەکان بۆ گوزەرانی ژیانیان زۆرتر ڕوویان کردووتە شاری سەقز.
لە ناوچەکانی دەوروبەری سەقز دەیان شوێنی مێژوویی و کۆنی وەک ئەشکەوتی کەرەفتوو و قەڵای زێویە و گۆڕە بەردینەکانی قەپڵانتوو ھەن کە دەگەڕینەوە بۆ سەردەمی پێش ھاتنی ئارییایییەکان.
بابەت و مەتریالەکانی بیرکردنەوە لە رێگای ھەستەوە دەستەبەر دەکرێن (ھوشیاری لە بنەڕەتدا و لە خاڵی دەستپێکی خۆیدا وەک تەختە رەشێکە ھیچی لە سەر نەنووسرابێت)،
واتە وشیاری مرۆ دەتوانێ ئەمانە لە وێنا ھەستیەکانەوە بەرەو ئەو وشە و دەستەواژە گشتیانە راگوێزێ کە پێکھێنەری پرۆسە و رەوتی بیری ئابستراکتیانەن‌.
پ) ئەو خودایەی کە ئەرەستو باوەڕی پێی ھەیە بە دوورە لە وێنای خودایەکی خوڵقێنەر و خودایەک کە دەتوانێ لە دەرەوەی جیھان بوونی ھەبێ.
بەڵام ئەرەستو مەبەستی پتر لەمە ئەو وزەیە کە شتێک دەخاتە جوڵە و حەرەکەت لە زنجیرەیەک رووداودا کە ھەرکامیان دەشێ ھۆکاری ئەوی دیکەیان بێت.
ئەرەستو ھەروەھا توانا رۆحیە جۆربەجۆرەکان لە رووەک و ئاژەڵ و مرۆدا لێک دەداتەوەو پێی وایە ھەر کامیان لە توانای رۆحیی تایبەت بە خۆیان بەھرەمەندن.
لە ساڵی ١٩٦٩ گەیتس و پۆڵ ئالێنی‌ ھاورێی‌ پەیوەندییان بە کۆمپانیایەکی کۆمپیوتەرییەوە کرد بۆ ئەوەی بەرنامەیان بۆ دروست بکەن،
لە ساڵی‌ ١٩٨٦دا ناوی‌ کۆمپانیای مایکرۆسۆفت کەوتە بازاڕەوە و بیل گیتس ژمارەی فەرمانبەرانی گەیشتە ١٢٠٠ کەس بوو بە دەوڵەمەندترین کەس لە ئەمریکا.
ھەروەھا ئەڵێ نە دەمی ڕوودانی بەسەرھاتەکانی لە بیر ماوە نە دەتوانێت یەک بە دوای یەکدا بە زنجیر بیانگێڕێتەوە کەواتە وەک چێشتی مجێور تێکەڵاو گێڕاونیەوە.
تیایدا باسی هەندیک لە نهێنیەکانی هەژار دەکات و شیکردنەوەیەکی بۆ چێشتی مجێور کردووەو و تیایدا هەندێک گێڕانەوەی ناو چێشتی مجێور بە ناڕاست دەداتە قەڵەم و شیکردنەوەیەک بۆ کەسایەتی هەژار بە گشتی و هەندێک لە بەرهەمەکانی و ڕاوەستان لەسەر هەندێک ڕەفتاری هەژار و زۆر باس و خواسی تر،
«ئەو بەرماڵەم دا بە تۆ لە کەفارەتی ئەو تڕ و تسانە و درۆیانەی لادێیی لەم مزگەوتە کەندوویانە و کردوویانە. بڵێ قبوڵم کرد و دامەوە بە خۆت!».
فراناک ئەوە دەردەخات کە لە ھەموو کۆمەڵگاکاندا بە درێژایی مێژوو ئەوانەی کە سیستەمی دادپەروەری تاوانکاری بەڕێوەدەبەن دەسەڵاتیان بە بوونی ئەگەری خراپ بەکارھێنان و سەرکوتکاری بەدەستەوەگرتووە.
ھاووڵاتیان زیندانی کراون و مولکیان دەستی بەسەرداگیراوە و ئەشکەنجەدراون دوورخراونەتەوە و لە سێدارەدراون بەبێ بوونی پاساوی یاسایی… و زۆر جار بەبێ ھێنانەوەی ھیچ جۆرە تۆمەتێکی ڕەسمی.
 نابێت ماڵی ھیچ کەسێک بە زۆردارەکی چوونە ژوورە و پشکنینی تیادا ئەنجامبدرێت لەلایەن پۆلیسەوە بەبێ بوونی فەرمانێکی دادگایی ئەوە نیشانبدات کە ھۆکارێکی دروست ھەیە بۆ ئەم پشکنینە.
نەوەک تەنھا دەبێت کەسەکان شایستەی ئەوەبن کە بزانن بە تەواوی سروشتی ئەو تۆمەتە چییە لە دژیان بەرزکراوەتەوە بەڵکو پێویستە یەکسەر ئازادبکرێن،
بە گوێرەی ئەو ڕێسایەی کە ناسراوە بە (کە بە گوێرەی ئەو یاسایە نابیت گیراو لە ماوەیەکی دیاریکراو زیاتر دەستبەسەر بکرێت بەڵکو دەبێت ئازادبکرێت تاوەکو تۆمەتەکەی دەسەڵمێنرێت)،
بۆ ئەو تاوەنبارکراوانەی کە چاوەڕوانی دادگاییکردن دەکەن ئەگەر ئەگەرێکی کەم ھەبوو ئەو کەسە گومانلێکراوە ڕابکات یان تاوانی تر ئەنجامبدات.
سیستەمێکی یاسایی کە دانپێدانانی بەزۆر قەدەغەبکات ئەوا یەکسەر ئارەزوو و پاڵنەرەکانی پۆلیس کەمدەکاتەوە بۆ بەکارھێنانی ئەشکەنجەدان و ھەڕشە و فۆرمەکانی تری پێشێلکاری بۆ ئەوەی زانیاری بەدەست بھێنێت،
لەکاتێکدا دادگا ڕێگا بەم جۆرە زانیاریانەی کە بەم ڕێگانە وەدەستھاتوون نەدات بۆ ئەوەی لەگەڵ بەڵگەکاندا ھەژماربکرێن لە کاتی دادگاییکردندا.
ھەندێک یاسا ھەن لەدوای کردارەکەوە دێن کەواتە دەکرێت کەسێک تۆمەتباربکرێت بە کارێکەوە تەنانەت ئەگەرچی لەکاتی ڕوودانیدا ئەم کارە نا یاسایییش نەبێت.
تاونبارکراو مافی ئەوەی ھەیە پارێزەری خۆی ھەبێت کە نوێنەرایەتی بکات لە ھەموو قۆناغەکانی دادگاییکردنی تاونی ھەتاوەکو ئەگەر تاونباران نەشتوانن بۆ خۆیان پارەی ئەو نوێنەرایەتیکردنە بدەن.
ھەروەھا پێویستە پۆلیس مافەکانی گومانلێکراو بە گومانلێکراو ڕابگەیەنن لە کاتی دەستگیرکردنیان لە ناویشیاندا مافی بوونی پارێزگار و مافی بێدەنگ بوون .
دەستەواژەی دواھەمین «ئامانج لەمە ئەوەیە کە حکومەت حکومەتی یاسا بێت نەوەک حکومەتی تاکەکەسەکان بێت» دادگای باڵای ئەمریکی و دادگا باڵاکانی ھەریەک لە ویلایەتەکان پێیان وەرگرتووە.
مافی ھەموو کەسێکە کە دەستگیردەکرێت پێی ڕابگەیەنرێت کە ئەو تاوانە چییە کە پێی تۆمەتبارکراوە؛ و مافی ئەوەی ھەیە داوابکات لەلایەن دەسەڵاتێکی دادگەرییەوە چاو بە زیندانیکردنەکەیدا بخشێنرێتەوە.
کاتێک یاساکان دادەمەزرێن لەلایەن خەڵکەوە کە دواتر پێویستە بۆ خۆیان گوێڕایەڵی یاساکان بن ئەوا ھەم خزمەت بە دیموکراسییە ت و ھەم بە یاساش دەکات.
پێویستە تاوانی خیانەتکردن زۆر بە وریایییەوە دیاریبکرێ لە ڕووی پێناسەکردنییەوە بۆ ئەوەی وەک چەکێک بۆ کپکردنەوەی دەنگی ڕەخنەگرتن لە حکوومەت بەکارنەھێنرێت.
سیستەمی دادپەروەری تاوانکاری لە کۆمەڵگایەکی دیموکراتیانە تا ئەو ڕادەیە کاریگەر دەبێت کە بەڕێوەبردنی سیستەمەکە لەلایەن خەڵکەوە بڕیاری لەسەر دەدرێت بۆ ئەوەی دادپەروەر و پارێزەری مافەکانی تاک،
و لە یاسای ئەمریکی بە ناوبانگترین شرۆڤە بۆ ھەمان پرەنسیپ جۆن ئادەمز دای ناوە لە دەستووری کۆمنوێڵز ماساشوسیتس ئەمەش لە دەروازەی ڕوونکردنەوە پرەنسیپی جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان:
«ھەموو بەرپرسێک لە سەرۆک وەزیرانەوە بگرە تا دەگاتە پۆلیس یان فەرمانبەرێکی ئاسایی کۆکەرەوەی باج ھەمان بەرپرسیاریتیان ھەیە وەک ھەر ھاوڵاتییەکی تر لەبەرامبەر ھەر کردەوەیەک کە ئەنجامی دەدەن بەبێ بوونی پاساوێکی یاسایی؛ و راپۆرتەکان پڕن لەو حاڵەتانەی کە تێیدا بەرپرسان پەلکێشی بەردەم دادگاکراون و سزایان بەسەردا سەپێندراوە—وەک تاکەکەس--- لەئەنجامی ئەو کارانەی کە ئەنجامیانداوە بە سیفەتی فەرمی تێیدا دەسەڵاتە یاسایییەکانی خۆیان بەزاندووە.»
بەڵکو زۆر بە سادەیی ئەوە ڕووندەکاتەوە چۆن سیستەمی یاسایی پارێزگاری لە یاساکان دەکات؛ و لە دەرئەنجامی ئەوەش دەکرێت ولاتانێک ھەبن کە نا دیموکراسەی بن ڕێز لە مافەکانی مرۆڤ نەنێن و سەروەری یاساش تیایاندا ھەبێت و دەکرێت تیاشیاندا نەبێت،
سەروەری یاسا مانی وایە حکوومەت ناتوانێت دەسەڵاتەکانی خۆی پیادەبکات تەنھا بە گوێرەی یاسای نووسراو نەبێت کە بە تێپەڕبوونی بە ڕێوشوێنی توندوتۆڵدا داڕێژرابن.
تۆفیق وەھبی بەگ لەمانگی تشرینی یەکەمی ئەو ساڵەی ١٩٢٢دا چووە پاڵ بزووتنەوەکەی ئەم سەرکردەیەی کورد و کە ئەم بزووتنەوە و فەرمانڕاوەکەی شێخی حەفیدیش بەدەستی ئینگلیزەکان لەناوبران،
تۆفیق وەھبی بەگ بۆ ماوەی ٤٢ ڕۆژ گیرا و کە ئازادکرا لە دوا دوای ساڵی ١٩٢٣دا کرا بە کارگێڕی بزوتنەوەکان لە شالیارێتی بەرگری ئێراق و لەمانگی ئابی ١٩٢٥یشدا کرا بە بەڕێوبەری قوتابخانەی سەربازی لە بەغدا و پلەی سەربازی بووە موقەددەم و لەساڵی ١٩٢٩ دا ناردرا بۆ ئینگلتەرە بۆ بەشداریی کردن لە خولێکی بەرزکردنەوەی شارەزایی سەربازی و لەساڵی ١٩٣٠دا پلەی عەقیدی پێدار و کرا بە موتەسەریفی پارێزگاری سلێمانی،
بەڵام بەر لە قەومانی شەڕەکەی ٦ی ئەیلوولی ١٩٣٠ی بە دەرکی سەرای سلێمانی لە کارەکەی دوورخرایەوە کەچی لەساڵی ١٩٣١ لەدوا شەڕی شێخ مەحموود لە ئاوباریک لەدژی دەسەڵاتدارانی فەرمانڕەوایی ئێراق ماوەیەک گیرا و تاوانی ھاندانی خەڵکیان بۆ داواکردنی فەرمانڕەوایەکی کوردی خستەپاڵ و ماوەیەک بێ کارو فرمان مایەوە تاکو لەساڵی ١٩٤٦ ئەم کەسایەتییە بەناو کورد کرا بە شالیاری ئابووری ئێراق لە شالیارییەکەی حەمدی پاچەچی داو دوای ئەوەش تاکو ساڵی ١٩٥٨ گەلێک جار بەناوی کورد کراوە بە شالیاری بەرگری و مەعاریف.