polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ھەرێمی ئاووھەوای ستێپس گەرم و باراناوی؛ ئەم ئاووھەوایە ناوچەکانی زورگ دەگرێتەوە لە عێراقدا واتا باشوورو ڕۆژاوای ھەرێمی دەریای سپی ناوەڕاست بە شێوەیەکی پشتێنەیی لە باکووری پلەی گەرمی لەو ھەرێمەدا بەرزە کە تێکرای سالانەی زیاترە لە ١٥ پلەی سەدی بەڵام بارینەکەی وەک و ھەرێمی دەریای سپی ناوەڕاستە بەڵام ڕێژەکەشی کەمترە بە بەراورد لەگەڵ ناوچەی یەکەم،
چونکە ئەم ناوچەیە نزمترە ڕێژەی بارانبارین لە نێوان ٤٠ – ٥٠ سم دەبێت لە ھەندێک سالدا ئەم جۆرە ھەرێمە سنوورەکەی گۆرانکاری بەسەر دێت بەتایبەتی بەھۆی ھەلبەزین و دابەزینی ڕێژەی بارانبارینەوە لەو سالانەی کە ڕێژەی بارانبارین تێدا کەمە سنوورەکەی فراوان دەبێت بەرەو ھەرێمی ئاووھەوای بیابانییەوە ھەندێ جاریش جۆرێک لە ڕووەکی بیابانی تێدا دەڕوێت.
ھەرێمی ئاووھەوای بیابانی گەرم؛ ئەمەش زۆربەی زۆری خاکی عێراقی داگیر کردووە ناوەڕاست و باشوورو ڕۆژاوا ئەمەش دەبێتە دوو جۆر:
بەشەکانی باکووری بانی ڕۆژاوا دەگرێتەوە تێکرای پلەی گەرمی سالانەی زیاترە لە ١٥ پلەی سەدی و بارانیشیان زستانەیە و تێدا ڕێژەی بەھەلم بوون زیاترە لە ڕێژەی بارانبارین.
ئەمەش دەکەوێتە دەوروبەری ناوچەی ەوە زۆرجار دیاردەی ھەلکشان و داکشانی ئاو لە کەنداوی عەرەب کاریگەری بەسەرییەوە دەبێت کە دەبێتە ھۆی کۆبونەوەی نیشتەنییەکان لە دەووروبەری ڕۆخەکان دا ئەمەش وای کردووە لە ناوچەکانی تر بەرز تربێت.
ڕۆخەکانی ڕۆژھەڵاتی دەشتی نیشتەنی – ئەم دەشتانە لە ئەنجامی ئەم نیشتەنیانە کە لە ڕووبارەکانی چیاکانی ئێرانەوە ھاتوون کاتێک بەو ناوچانە دەگەن ئەوەی قور و نیشتەنییە جێدەھێلن،
دەشتی نیشتەنی ١ / ٥ی ڕووبەری عێراق پێک دێنێ بەھۆی نیشتەنی پێک ھاتووە لە ئاوەکانی دیجلە و فورات ھێناویانە لە شوێنە بەرزەکان و ئەم دەشتانە شوێنەکانیان نزمە بۆیە لەوێ نیشتوون و ئاوەکانی دیجلە و فورات لەو شوێنانەدا واتا ناوەڕاست و خوارووی عێراق لە قۆناغی پیرین بۆیە بەشێوەیەکی بەربلاو بەلاو بووەتەوە.
ئەم ناوچەیە لە کۆندا بەناوچەی زەوییە ڕەشەکان ناسراوە سەرەڕای ئەوەی کە ڕەنگی خاکەکەی نزیکە لە قاوەیی کال واتا ڕەنگەکەی ڕەش نییە،
ڕووبەری ئەم دەشتە نزیکەی ٩٣٫٠٠٠ کم کە دەکاتە ١ / ٥ی خاکی عێراق ئەم ناوچەیە پێک ھاتووە لە نیشتەنییەکانی ئاوی دیجلە و فورات کە لە سەردەمی جیۆلۆجی نوێوە ھێناوییەتە ئەم ناوچەیە.
ئەم ناوچانە تەختاین بەرزایییەکەیان لە زۆربەی شوێنەکاندا لە ٢٠ پێ تێپەر ناکات واتە نیشتەنی ئەم ناوچانە لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر جیاوازی ھەیە،
نیشتەنییەکانی ناوچەی بەێرە کە ئاوی کاردل ھێناوییەتی گەورەترە لەوەی ئاوی دیجلەو فورات٠ لێکۆڵینەوە جیۆلۆجییەکان دەلێن لە کاتی خۆیدا ئاوی کەنداو تا نزیک شاری تکریت دایپۆشیوە بەڵام دواتر بەرەو دواوە گەراوەتەوە.
بەتەنھا ڕووباری دیجلە و فورات بەژداریان نەکردووە لە پێکھێنانی دەشتی نیشتەنی بەلکو ئاوی ڕووبارەکانی بەژداریان کردووە لە ھێنانی نیشتەنی و ھەروەھا پربوونەوەی ئەم ناوچانە،
ئەو نیشتەنیانەی کە ڕووبارەکانی ھێناویانە بووە ڕێگر لەبەردەم ئاوی دیجلە و فورات لە کاتی گەیشتنیان بۆ ناوچەی کەنداوی عەرەب و زۆلگاوەکان ھەندێ جار ئاوی ڕووباری دیجلە و فورات بەرەو ناوچە نزمەکان ڕۆیشتن یان ڕێرەیان گۆراوە،
نیشتەنییەکانی ڕووباری زۆرجار زیاتر بووینە لە نیشتەنییەکانی ئاوی چونکە ڕۆیشتنەکەی خێرا بووە پاشان بووەتە ھۆی دروستبوونی بەنداو،
کە ڕێگەی کەشتیوانی زۆر تێدا ناخۆش بووە لە ئەنجامی ئەو نیشتەنیانەی کە ئاوی دیجلە و فورات کە سالانە دەگوازرێتەوە بۆ ئەم ناوچانە ھەندێ جار بە ٢٥٠ ملیۆن پێ مەزندە دەکرێت کە بووەتە ھۆی دروستبوونی زەوی نوێ زۆرجار مەزندە دەکرێت ٣ میل لە ١٠٠ سالدا.
کەدارستانی سروشتی تێیدا ڕواوە بەتایبەت لەناوچەکانی باکوورو باکووری ڕۆژھەڵاتدا کە بە شێوەیەک دەست پێدەکات لەچیاکانی بێخێر، سپی، ئاکرێ، پیرمام، کۆسرەت،
و لە قەسری شیرین کۆتای پێدێت دارستانی ناوچەی شاخاوییەکان بەزۆری لەجۆری گەلاوەریوە کە لە ی ھەموو دارستانەکان پێکدێنێ نموونە وەکو داربەروو و مازی و قەزوان.
بەڵام لە ناوچەی دۆلەکاندا دیسان چەندجۆرێکی تر لە ڕووەک ودارستانی سروشتیمان بەرچاو دەکەوێت وەکو گوێز و سماق و ترێ و چەندان جۆری تر.
بەڵام لەناوچەی زورگ کە بە شێوەیەکی زۆر سەرسوورھێنەر بلاوبووەتەوە کە لە ھاویندا بێ بەرگە بەڵام لەبەھار و پایزدا ئەوناوچەیە بەرگێکی سەوزدا دەپۆشێت بەڵام جیاوازی ھەیە لە ناوچەی شاخاویدا ڕووەکی ئەم ناوچەیە بریتییە لەگژوگیا و ھەندێک ڕووەکی وەرزی وەک کەنگر، تۆرکە، کاردی، پۆنگ،
ھەروەھا ناوچەی زۆنگاوەکانیش بە تایبەتی قامیش و زەل کە بەکاردێ لەدروست کردنی خانوو یان بەلەمی بچووک یان قامیشی بۆدەرھێنانی شەکر بەکاردێت.
لەعیراقدا بەتایبەتی لەناوچەی بیابانەکان ھەندێک ڕووەکمان ھەیە کە درکاوین شین دەبن وەک و حوشترالوک ھەروەھا خرنوک بەڵام دارستانی سنۆبەری لەھەندێک شوین ھەیە لە پارێزگای دھۆک لە ئەترۆش وزاویتە کە ڕووبەرەکەی لە٠٬٣ و ٠٬٦ تێ پەرناکات.
بەرزی و پلەی گەرمی لەعیراقدا دەگەڕێتەوە بۆچەند ھۆیەک وەک دووری شوێنەکەی لەرووبەرە ئاوییەکان و درێژی کاتژمێرەکانی ڕۆژ کە لە ھەندێ ڕۆژەکانی مانگی تەممووز کاتژمێر و چوار دەقیقە دەبێت و ھەروەھا کەمی ڕێژەی شێ و ئاسمانی ساف .
بەڵام نزمی لەزستاندا دەگەڕێتەوە بۆ نزیکی لەھێڵی یەکسان و بەرزی ونزمی ڕووی خاکەکەی و سەرەڕای کاریگەری پالەپەستۆ و پەستانی کەش کە کار لەئاووھەواکەی دەکەن لەم وەرزەدا.
جیاوازی بەرزی لە ئاستی ڕووی دەریاوە کە ڕێژەکەی لەنێوان دەبێت ھەر چەندە بەرەو باکوورو باکووری ڕۆژھەڵات برۆین بایەکەی لەجۆری باکووری ڕۆژاوایە خێرایییەکەی مام ناوەندییە بەدرێژایی ڕۆژەکانی سال،
بەڵام لەباشوردا جۆری بایەکە دەگۆرێ بۆ بای باشووری ڕۆژھەڵات و عیراق بەزۆری لەژێر پالە پەستۆی بەرزی نیمچە خولگەیییە کە زالە بەسەر بیابانی گەورەی عەرەبی و نابێ کاریگەری بەرزی ونزمی لەبیربکەین بەتایبەتی لەناوچە شاخاوییەکاندا لەسەر ئاراستەی و ڕێژەی باران و جۆری داباریندا.
بۆیە ئاووھەوای عیراق دەکەوێتە ژێرکاریگەری کۆمەلێک گۆراوی ئاووھەوای جێگیر و ناجێگیر کە ئەوانەی دەبنە ھۆی جیاوازی ئاووھەوا لەزستانەوە بۆھاوین و لەباکورەوە بۆ باشوور.
لێکۆڵینەوە لە فیسۆگرافیای وڵاتی عێراق کارێکی ئاسان نییە لەبەر ئەوەی لە سنووری ئەم وڵاتە چەندین جۆر دیاردەی سروشتی ڕووی زەوی بە چاو دەبینین،
ناوچە شاخاوییە بەرزەکان لە باکوور و باکووری ڕۆژھەڵاتدا کە لە ڕووی پێکھاتەوە بەشێکن لە زنجیرە چیاکانی ئەلپی لە ئەورووپادا پاشان بەرەو ئاسیا درێژدەبنەوە لە ناوچەکانی بێرنە لە ئیسپانیا تا دەگاتە چیاکانی الیوماس لە بۆرما.
بەشەکانی ناوەڕاستی یان کە بە قووڕ و لیتە داپۆشراوە لە سەردەمی دووھەم و سێیەمی جیۆلوجی دروستبوون لەگەڵ دروستبوونی دەشتەکانی ھیند کە ناسراون ئەم دەشتانە زۆر نزمن،
بەڵام ناوچەی زۆرگ چەند تایبەتمەندییەکی خۆی ھەیە کە جیا دەکرێتەوە لە ناوچەکانی تر ئەم ناوچەیە لە پێچی سادە پێک ھاتووە و لە نێوان ئەو پێچانەدا دەشتی فراوان ھەیە بۆیە ناتواندرێت لەگەڵ ناوچە شاخاوییە بەرزەکاندا یەک بخرێت،
دواتر ئەو بەرگانە لە بەشەکانی ڕۆژاوا نەمان بەھۆی داماڵینەوە ھەرچەندە لە ڕۆژاواوە بەرەو ڕۆژھەڵات بچین جۆری بەردەکان دەگۆڕێت لە بەردی کۆنەوە بۆ بەردی نوێ و ئەگەر سەیری چینەکانی ئەم بەردانە بکەین لە بانی ڕۆژاوا لێژاییان زۆر کەمە چونکە داماڵین زۆر کاری تێکردوون تەنھا لە ناوچەی نەبێت لە ڕۆخەکانی ڕۆژھەڵاتی بانی ڕۆژاوا کە بەپێچی سادە کۆتاییان دێت و لە ھەندێ شوێندا تووشی شکان بوونەوە.
بەڵام دەشتی نیشتەنی ھەموو بەشەکانی تەختن تەنھا بەشی ڕۆژاوای نەبێت کە ھەندێ بانی تێکەڵ بووە کە سەردەمی جیۆلۆجییەکەشی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی .
شوێنێکی گرنگی ھەیە لە جیھانی نوێدا لەبەر ئەوەی شوێنێکی جوگرافی بایەخ داری ھەیە و دەروانێت بە سەر بەشی ڕۆژھەڵاتی ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست،
عێراق بەشێکە لە ناوچەی یان لە ڕێگای ئەم ناوچەیە دەست پێ دەکات لە کەنداوی عەرەبی و پاشان پێچ دەخواتەوە بەرەو عێراق و سووریا و فەلەستین و لوبنان و تا دەگاتە سەر دەریای سپی ناوەڕاست.
عێراق گرنگی و تایبەتمەندی شوێنی خۆی پاراست؛ لەبەر ئەوەی ھەموو ڕێگاکان لە ناوچەی کەنداو کۆدەبێتەوە و ناوچەکانی باکوور و ڕۆژھەڵاتی کەنداوی عەرەب ناوچەی شاخاوی و سەختن سەرەڕای ئەوەی ناوچەی کەنداوی عەرەب شوێنێکی بازرگانی مامناوەندییە ئەویش لەبەر بوونی ڕێگاکانی ئاوی بەدەریای سوور و نۆکەندی سوێسدا.
بەڵام باشووری عێراق گرنگییەکی تایبەتی ھەیە لەبەر ئەوەی ناوچەیەکی بازرگانی یان بەناوچەیەکی ە سەرەڕای گرنگی شوێنەکەی وڵاتی عێراق لە ڕووی ئابوورییەوە بایەخی زۆری ھەیە چونکە مادەی سەرەتایی کانزایی زۆری تێدایە کە جیھانی نوێ پێویستییەتی،
شوێنی فەلەکی؛ شوێنی فەلەکی گرینگییەکی تایبەتی ھەیە چونکە پێگەی وڵات دیاری دەکات جا چ لە ڕووی ئابووری بێت یان لە ڕووی سیاسییەوە،
ئەم بازنە تایبەتمەندی ئاو و ھەوای وڵات دیاری دەکەن و لێپرسراون لە بوونی چەندین جۆر لە ئاو و ھەوا وەک ئاو و ھەوای دەریای سپی ناوەڕاست لە باکووردا و ئاووھەوای ئستێپس لە ناوەڕاستدا و بە مامناوەندی گەرم و بیابانی لە ناوچەکانی باشوور و ڕۆژاوادا،
ئەمانە ھەموو لێپرسراون لە جۆراوجۆری ئاو و ھەوا پاشان جۆراوجۆر بوونی بە بەرھەمە ڕووەکییەکان یان بەمانای پشت بەستنی تەواو بە خۆی پاشان ناردنە دەرەوەی ئەو بەشەی کە زیادە لە پێداویستییەکان بۆ دەرەوەی وڵات،
شوێنی وشکانی و ئاوی؛ لە سەردەمانێکی کۆنی شارستانییەتیدا عێراق ڕێگایەکی سەرەکی بوو بۆ بەستنەوەی شارستانییەتی ئەورووپا و دەریای سپی ناوەڕاست لە ڕۆژاوا و ھەروەھا شارستانییەتی ڕۆژھەڵاتی ئاسیا ھەرچەندە بەھۆی پێشکەوتنی بواری تەکنۆلۆجیا و گەیاندن شوێنی وشکانی وڵاتی عێراق گرینگییەکەی دەگۆرا لە سەردەمێکەوە بۆ سەردەمێکی تر.
دەکەوێتە نێوان سنووری ھەروەھا و بریتین لە ھەروەھا (حەسارۆست - قەندیل کە بەرزییەکەی نزیکەی - ٣٤٥١ م بەرزە و حەسارۆست ٣٦٠٧ م بەرزە) شاخەکانی نێوان عێراق تورکیا وەک ھەروەھا ھەروەھا بەرزە،
ھۆکارەکانی داماڵین بەتایبەتی بەفر و باران کاریگەری زۆری بەسەر ئەم ناوچەیەدا کردووە ھەندێ جاریش بەردی ئۆرگانی یان ئەێلی تێدا بەدی دەکرێت،
ھێڵی یەکەمی ئەم دوو زنجیرەیە ناوچەی شاخە بەرزەکان جیا دەکەنەوە لە ناوچەی زورگ کە ئەوانیش پێک ھاتوون لە شاخەکانی (بێخێر- سپی،
سندی) ئەم جۆرە گلە ئەستوورییەکەی زۆرەیان قولە لەگلی نەرم پێک ھاتووەوە مادەی ئۆرگانی و کانزایی تێدایە و ڕێژەی خوێی تێدا کەمە بۆیە لە گلە بە پیتەکان دادەنرێت.
ئەم جۆرە گلە دەکەوێتە باشووری جۆری دووەم تا دەگاتە ناوچەکانی باشوورو ڕۆژاوا تانزیک بانی جەزیرەوە لەباشوریشدا تا وەکو دەشتی نیشتەنی ئەم جۆرە گلە ماددەی کلسی وجبسی تێدا زۆرە و لە قولایییەکی کەمدا.
ئەم جۆرە لەناوچەکانی باکوورو ناوەڕاستی بانی ڕۆژاوایە ماددەی ئۆرگانی لە ١٪ تێپەرناکات و زۆر دەولەمەندە لە ماددەی کلس بەتایبەتی لەسەر ڕووەکێکدا بەڵام لەبەشەکانی باشووری بانی ڕۆژاوادا بەھۆی ھۆکاری داماڵین بەتایبتی گل لەم ناوچەیەدا لەنێوان لمی وبەردی دایەوە ماددەی ئۆرگانی تێدا کەمە کە لە تێپەر ناکات و لەعیراقدا چەندین جۆری تر لە گلمان ھەیە بۆ نموونە گلی بەردی یان گلی ڕۆخی ڕووبارەکان یان گلی دەشتی دەلتا یان گلی ناوچەی زۆلکاوەکان.
ئەم دەشتە درێژ دەبێتەوە لە ڕۆژاوا بۆ ڕۆژاوا بەرزییەکەی لە نێوان مەتر دەبێت پانییەکەی دەبێت ھەروەھا درێژییەکەی دەبێت،
شاخی کێوە ڕەش ئەم دەشتە دەکاتە دوو بەشەوە کە بەشی ڕۆژھەڵاتی بە دەشتی پشدەر ناسراوە و بەشی ڕۆژاوای بە دەشتی بیتوێن ناسراوە تێکرای ڕووبەری ئەم دەشتە بەھەردوو بەشەکەیەوە دەبێت.
ئەم دەشتە دەکەوێتە ئەو پەری باشووری ڕۆژھەڵاتی ناوچەی شاخاوی لە سنووری عیراق - ئێران و بەرزی ئەم دەشتە لە نێوان مەتر دایە درێژییەکەی دەبێت،
کۆمەلێک ھۆکار ھەن وەکو , ھەروەھا جۆری بەردەکان وبەرزی ونزمی و مرۆڤ و کات وبەرگی ڕووەک کاریگەریان دەبێت لەسەر دروستبوونی گل.
یان گل لەھەرناوچەیەکدا ڕەنگدانەوەی بارودۆخی ئاووھەوای ناوچەکە و بەرزی ونزمی و ڕووەکەیەتی ھەندێک گلمان ھەیە دەولەمەندەوە ھەندێکی تر ھەژارە بوونی ماددەی کانزایی و خوێکان وەک کالسێوم و فسفۆر و پۆتاسیۆم و نایترۆجین و مەگنیسیۆم و بۆرۆن،
کەواتە جۆری بەردەکان و بەرزی ونزمی و ئاووھەوا ھۆکاری سەرەکیینە بۆ دیارکردنی بەپیتی خاک ئەوەی تایبەت بێت بەگلی عیراق ماددەی جیری وکلسەکان بەشێکی زۆری پێکھاتەی گلەکە پێک دێنێت وەلە جۆری گلی گواستراوە سەرەڕای بوونی چەند جیاوازییەکی کەم،
دەکەوێتە نێوان سنووری عێراق ئێرانەوە و دەشتی ھەولێر لە بەشی ڕۆژھەڵاتی و ڕۆژاوا و شاخەبەرزەکان لە باکوور و یان گردەکان لە باشووردا،
کە زۆرجار بە بانی ئاشوور ناودەبرێت کە بەشەکانی باشوور و ڕۆژاوای ناوچەی بانەکانی گرتووە و چەندین بەرزایی تێکەوتووە وەک و شاخی (تەل موسا،
لە ڕووی ئاوییەوە عێراق کەنارێکی ئاوی ھەیە کە نزیکەی دەبێت لەسەر کەنداوی عەرەبی ئەمەش ڕۆڵ و گرنگی خۆی ھەیە لە بواری بازرگانییدا،
و لە ڕووی ئاو و ھەواوە ڕووبەرە ئاوییەکان دەریای سپی ناوەڕاست و دەریای سوور و کەنداوی عەرەبی ھەندێ جار ڕۆڵیان دەبێت لەسەر ڕەگەزەکانی ئاو و ھەوا بە تایبەتی گەرمی و باران بەڵام دەریایەکانی ڕەش و کاسپییەن ئەو ڕۆڵەیان کەمترە٠
دەکەوێتە بەشی ڕۆژاوای عێراقەوە سنووری ڕۆژھەڵاتی لە ڕۆژاوای فوراتەوە لە دەریاچەی حەبانییە تا دەگاتە ھۆری حەمار پاشان لە باشووردا لەگەڵ شەتولعەرەب درێژ دەبێتەوە و لە کەنداوی عەرەب کۆتایی پێدێت لە باکووردا لە دەریاچەی حەبانییە بەرەو ڕۆژھەڵات لە نزیک ئاوەرۆیی ڕووباری دیجلە لە دەوربەری شاری سامراوە تا دەگاتە شاخی حەمرین و لە باکووردا تێدەپەرێ لە نێوان مەکول – سنجار تا سنووری عێراق سووریاوە و سنووری ڕۆژاوای و باشووری ڕۆژاوای لەگەڵ سنووری سیاسی سووریا و ئوردن و سعودیەوە،
کە بە زۆری سەرچاوەکانی لەدەرەوەی سنوورەکانییەوەیە عیراق بەشداردەبێت لەو سامانە ئاوییە بەرێژەی و تورکیا و ئیرانیش بەو ڕێژەی کەماوە ،
عیراق ھەر لەکۆندا بە وڵاتی یان دۆلی دوو ڕووبار ناسراوە ئەمەش وای کردووە گرنگییەکی ئابووری ھەبێت پاشان ببیتە ھۆی دروستبوونی چەندین شارستانییەتی ھەرچەندە سەرچاوەی زۆربەی ئاوەکانی لەدەرەوەی سنووردان بەڵام پێویستە باس لەشێوازی ئاودێری بکەین لەعیراقدا بۆ ئەوەی شارەزایی پەیدا بکەین لەگیروگرفتەکانی:
ساڵی ٩٢١ ز گە‌شتێکی بۆ وڵاتی بە‌لگارە‌کانی ڤۆڵگا کرد تا نامە‌ی خە‌لیفە‌ی عە‌بباسی بگە‌یە‌نێتە کراڵی رووس وە‌ یاخود‌ شای سلاڤان (بە‌ عە‌رە‌بی:
و کاتێک زانای گەورە عامر شەعبی چاوی پێی کەوت ئامژچەی بۆکرد کە ئەو لە ئەبووحەنیفەدا زیرەکییەکی گەورە و عەقڵ پێگەیشتووی ئەبینێت و ئامۆژگاری کرد کە بچێتە کۆڕی زاناکان و بە دوای زانستدا بگەڕێت،
و لەەبر ئەوەی زۆر گرنگی ئەدا بەوەی کە ھەموو ئەو زانستانەی ئەوترێتەوە لێی وون نەبێت کاتەکانی ئەبردە سەر بە سەردانی کۆڕەکان بە وەرەقە و قەڵەمەوە،
پاشان ڕوویکردە خوێندنی زانستی ووتە تاکو بە شێوەیەک لێھاتوو بوو لەو بوارەدا کە بتوانێت زۆر بە سەرکەوتووانە گفتوگۆی لەگەڵ دەستە جیاوازەکانی تر ئەکرد،
لە کووفە لە یەکێک لە شارە گەورەکانی عێراق ئەبووحەنیفە ھاتە دنیاوە و باوکی ناوی نا نوعمان بە ناوی یەکێک لە پاشاکانی عێراقی سەرەتاوە،
و ئەبوو حەنیفە بەم شێوەیە لە باوک و باپیرییەوە خۆشەویستی ئالبێتی وەرگرت و ھەروەھا جەعفەری سادقی مامۆستا و ھاورێی نموونەی باشی بوو لای.
و زانایانی مەزھەبی حەنەفی ئاماژە بەوە ئەدەن کە ئەبووحەنیفە تەنھا فەرموودە ڕاستەکانی گێڕاوەتەوە و توند بووە لە قبوڵکردنی فەرموودە و ھەواڵێکدا ئەمەش لەبەرئەوەی کە لە کووفەدا ژیاوە و کووفەش لانکەی ئاژاوە و پارتە سیاسیەکان و جیابوونەوەی دەستەکان بوو و کووفە دوور بووە لە حیجاز کە ئەوێ ناوچەی سروش و مەڵبەندی سوننە بووە ھەروەھا ئەڵێن لەبەرئەوەی سەرکەوتوو بووە بەسەر ئارەزووەکانی خۆیدا.
ئەمەش بە چاکەی فێرخوازە لێھاتووەکانی بوو کە مەزھەبەکەیان نوسییەوە و زۆر لە ڕاکانی پێشەواکەیان لەبەرکرد و لە دیارترینی ئەوانەش؛
ئەبوویوسف یەعقوب کوڕی ئیبراھیم ئەنساڕی ساڵی ١٨٣ک وەفاتی کردووە و محەمەد کوڕی حەسەن شیبانی ساڵی ١٨٩ک وەفاتی کردووە،
بە ڕق و کینەییەوە لە ئایینەکەی قسە دەکات و هەوڵی بێناوبانگکردنی دەدات". محەمەد وەڵامی نەدابووەوە. "بە پڕ لە تووڕەیی"حەمزە" بە ڕاکردنێک چووە دەرەوە بە واتای سزادانی ئەبوو جەهل کاتێک چاوی پێی کەوت". چووە ناو کەعبە کە ئەبو جەهل لەگەڵ گەورەکاندا دانیشتبوو،
خالید کوڕی وەلید کە لە بەرەی کافرەکانی مەککە بوو توانی ھێرشێکی گەورە بکاتە سەر موسڵمانان لە دواوەوە کە بوو بەھۆی شکانی موسڵمانان لەو جەنگەدا ھەروەھا پێغەمبەری خودا بریندارکرا.
چونکە فەرموودەیەکی متمانەپێکراو باس لەوە دەکات کە خاتوو تووەیبە شیری هەمزە و هەم پێغەمبەری کردووە. ئیبن سەید بەو ئەنجامە دەگا کە حەمزە تەنها دوو ساڵ لە محەمەد گەورەتر بووە. ئیبن هەجەر دەنووسێت وەک کۆتایی فەرموودەکانی ئیبن سەید:
جارێکیان حەمزە لە بیابان بوو کاتێک گەڕایەوە بیستی کە ئەبوو جەھل لە برازاکەی داوە واتا پێغەمبەری خودا حەمزەش زۆر توڕە بوو چوو بۆ لای ئەبوو جەھل کە لەگەڵ چەند کەسێکی ناوداری مەککەدا دانیشتبوو بە تیروکەوانەکەی کەوتە لێدانی دەبوو جەھل پێی فەرموو کە ئەو لەسەر ئایینی محەممەدە.
زنجیرەیەک خۆپێشاندان و گرژی دوای ھەڵگیرسانی شۆڕش و خۆپێشاندانەکانی بەھاری عەرەبی و خۆپێشاندانەکانی عێراق بوو لە ھەرێمی کوردستان لە ساڵی ٢٠١١،
بزووتنەوەی گۆڕان ئامادەسازی دەکرد بۆ خۆپێشاندان لە بەرامبەر حکوومەتی ھەرێمی کوردستان و بۆ ئەم مەبەستەش لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ بەیاننامەیەکی ٧ خاڵیی دەرکرد کە داوای ھەڵوەشاندنەوەی پەرلەمانی کوردستان و حکوومەتی ھەرێمی کوردستانی دەکرد،
بزووتنەوەی گۆڕان وەک ھێزێکی ئۆپۆزسیۆن لە ساڵی ٢٠١١ داوای دەست لەکارکێشانەوە و ھەڵوەشانەوەی حکوومەتی کرد و خۆپێشاندانی لە شاری سلێمانی سازکرد.
بەڵام وەڵامی حکوومەت و قوباد تاڵەبانی جێگری سەروەزیرانی ئەوکات نەخێر بوو و دژی وەستانەوە و بە ھۆکاری سەرەکی خۆپێشاندانەکانیان زانی.
چەکدارانی حیزبەکەش بە فیشەک وەڵامی خوێندکاران و خۆپێشاندەران دەدەنەوە و لە ئاکامدا گەنجێک بەناوی دەکوژرێت و ٥٨ کەس بریندار دەبن.
ھەمان ڕۆژ لە چەمچەماڵ منداڵێکی ١٣ ساڵان بەناوی گەرمیان ئەحمەد و گەنجێکی کەلاریش بە ناوی (بیلال ئەحمەد و ڕەشید ئەحمەد لالۆ بەھۆی فیشەکی ھێزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستانەوە کوژران.
ھەمان ڕۆژ لە عەربەت و دەربەندیخان و قەڵادزێ خۆپێشاندان دەستی پێکرد و لە سلێمانیش یەکەمین نوێژی ھەینی لە سەرای ئازادی ئەنجام درا،
دووبارە کاتێک ٤٠٠ خۆپێشاندەر لەگەڵ پۆلیس و ھێزی بەگژداچوونەوەی تاوان تووشی گرژی دەبن شەڕ دروست دەبێت و بە لایەنیکەم ٥٠ کەس بریندار دەبن.
ڕۆژی ١٩–٢٠ی مانگ لە شاری سلێمانی لە شەقامی کاوە نزیکی فلکەی ھەڵۆکە ناڕەزایەتی دەستیپێکرد و لە ئەنجامدا پۆلیسانی کارەبا بە چەکی جۆراوجۆر تەقە لە خۆپیشاندەران دەکەن و سوورکێو زاھیر محەممەد و شێرزاد تەھا کوژران و ۱۰ کەسیش بریندارکران.
ڕۆژی ٢١ی مانگ لە سەرای ئازادی سلێمانی قەڵغانێکی مرۆیی لە نێوان ھێزە پارێزەرەکان و خۆپێشاندەران دروست کرا و لە ڕانیە و کۆیە و کەلار و سەیدسادق خۆپێشاندان دەستی پێکردەوە.
ھەمان ڕۆژیش لە ڕانیە و کۆیە سەیدسادقیش خۆپێشاندان دەستی پێکرد و خۆپیشاندان دەستی پێکرد و زانکۆکانی سەڵاحەدین و سلێمانی مانگرتیان ڕاگەیاند.
ڕۆژی چواری ئازار پەرلەمان گفتوگۆی لەسەر داخوازی خۆپێشاندەران کرد و بڕیاری ژمارەی دووی بۆ پاڵپشتی داواکاری خۆپێشاندەران دەرکرد،
ڕۆژی ٣١ی مانگ لە کەلار بە پلانێکی پێشوەختە لەلایەن دەزگا ئاسایشییەکانی یەکێتییەوە ھێرش کرایە سەر دوو پەرلەمانتار لە فراکسیۆنی گۆڕان بەناوەکانی (نەریمان عەبدوڵڵا،
ڕۆژی ٢٦ی مانگ دوای تەقینەوەی بۆمبێکی دەنگی لە سەرای ئازادی پشێوی دروست بوو و بەھۆی گوللەی ھێزەکانی ئاسایش و پۆلیسەوە کەسێک بەناوی ئومێد جەلالشەھید بوو.
ڕۆژی ٢ی نیسان کەمپینێک دژ بە سەرکوتکردن و پێشێلکاری دژی ڕۆژنامەنووسان و خۆپێشاندەران دروست کرا و ھەمان ڕۆژ دووبارە پەلاماری خۆپێشاندەران درا.
دانیشتووانی كوردن لە هۆزی بەگزادە و هەركی و گەردی و زەرزا هەروەها كەمینەیەكی ئاشووری هەبوون كە بە فەلەی ناوچبا دەناسران و دوایی ساڵی 1915 لەلایەن دەوڵەتی عوسمانی قەڵاچۆ و دەربەدرەكران .
ناوی شەمزینان یان شەمدینان بە گوێرەی شەڕەفنامە لە ناوی ەوە هاتووە كە باپیرەی گزادەكانی شەمدینان بووە و نەوەكانی تا ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەیەم حوکمڕانی ناوچیایان كردووە.
بوو بە پێگەی شێخانی نەقشەیەندی كە سەید تەهای گەورەو و شێخ عوبێدوڵڵای خاوەنی شۆڕشی 1880 و شێخ عەبدولقادری سیاسەتمەداری كورد كە ساڵی 1925 لەلایەن ئەتاتوركەوە لە سێدارە درا و سەید تەهای دووەم یەكەم قایمقامی رەواندز دوای دامەزراندنی دەوڵەتی عیڕاق .
لە گەرمەی جەنگی گەورەدا ز چوار جار لەلایەن لەشكری رووسەوە داگیركرا و ناوچیا بوو بە پردی پەڕینەوەی ئاشووریەكان بەسەركردایەتی مارشەمۆن بەرەو سەڵماس و ورمێ.
سوڵتان پەیوەندی کرد بە قەشەکانی دوورگەکەوە و داوای لێکردن براکەی بهێڵنەوە لە ژێر چاودێری زۆرەملێدا و لە بەرامبەر بڕێک پارە سوڵتان ئەیدات بە قەشەکان و ئەوانیش ڕازی بوون،
و ناردی بۆ لای ئەمیر قاسم حەفیدی میرەکانی قرمان و ووتی ئەگەر ئەو دەوڵەتی عوسمانی بگرێتە دەست میرنشینی قرمانی بۆ ئەگێڕێتەو،
و سوڵتان بایەزیدی دووەم لە دوا ڕۆژەکانی ژیانییدا ناچارکرا لەلایەن سوپای ئینکیشارییەوە تا واز لە حوکم بھێنێت بۆ سەلیمی یەکەمی کوڕی ساڵی ٩١٨ک کە ھەمان ساڵ بوو کۆچی دوایی تێدا کرد.
ئەمیر بایەزید گەیشت و ئینکیشارییەکان پێشوازییەکی گەرمیان لێکرد و داوای لێبوردنیان کرد لەوەی کردبوویان و چەند داواکارییەکی تریان لێی هەبوو کە هەمووی بۆ جیبەجێکردن،
بە فەرمانی وەزاری ژ شارەوانی حاجیاوا کراوە بە پلە دوای ھەڵبژاردنەکانی شارەوانی پارێزگای سلێمانی لە ڕێکەوتی ٣ی شوباتی ٢٠٠٠ وەکو سەرۆکی شارەوانی لەگەڵ ئەنجومەنی شارەوانی ھەڵبژێردرا پاشان لەسەر داوای شارەوانی بەفەرمانی وزرای ژ کراوە بە شارەوانی پلە ئەوانی تا ئێستا سەرۆکی شارەوانیان کردووە تاکو ئێستا ساڵی بریتییە لە (عبدالرحمن محمود حمە،
لە ٢٢/٢/٢٠٢٢ ڕێبەر ئەحمەد خالید وەزیری ناوخۆی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بە نووسراوێکی فەرمی کە ئاراستەی سەرۆکایەتیی ئەنجوومەنی وەزیرانی کردبوو،
بە ژمارە لە ٢١/٤/٢٠٢٢ بڕیاردرا بە ھێنانەکایەی قەزای حاجیاوا لە سنووری ئیدارەی ڕاپەڕین وە شارۆچکەی حاجیاوا بووە ناوەندی.
قوتابخانەی بنەڕەتی پوکەی سەروو لە گوندی پوکەی سەربەناحیەی حاجیاوایە و بەرێز مامۆستا شوان علی محمود بەرێوەبەری خوێندنگەیە سالی ١٩٩٦ دامەزراوە.
قوتابخانەی بنەڕەتی شەھید مامۆستا عوسمانی ئێواران دەکوێتە گەڕەکی تێکۆشەر لە ناو بینای ئامادەیی ھەرێمە ساڵی ٢٠٠٥ دامەزراوە
قوتابخانەی بنەڕەتی قولەی کانی ماران دەکەوێتە گوندی قولەی کانی ماران بەرێز مامۆستا کارۆخ مەجید بەرێوەبەری خوێندنگەیە ساڵی ١٩٨٠ دامەزراوە.
کە گوڵدەنی خوشکی کۆچی دوایی کردووە ئەحمەدی باوکی ئیبراھیم لە ساڵی کۆچی دوایی کردووە بەڵام نایم جەلیکی دایکی تا ئێستا لە ژیاندا ماوە.
ئەوەی زیاتر ھەوادارانی تووشی شۆک کرد ئەوەیە دیلانی کچی ئیبڕاھیم گۆرانیبێژە و بە زمانی ئینگلیزی گۆرانی دەڵێت بەڵام تا ئێستا بەناوی باوکیەوە ناوی نەھاتووە و ناسراوە بە بەڵام تەنھا دیلان بەو شێوەیە نەبوو بەڵکو ھەردوو کوڕەکەی ئیرول و ئەحمەدیش بەھەمان شێوە بە ناوێکی تر جگە لە ناوی ڕاستی باوکیان ناسراون ئیبراھیم ئامۆژگاری کچەکەی دەکات و دەڵێت ھەوڵبدە ھەرگیز لەسەر ستەیج بە جلوبەرگی سەرنجڕاکێش و نیمچە ڕووتەوە دەرنەکەویت لە وەرزی ھاویندا بە جلی ژێرەوە خۆی نمایش نەکات ھەمیشە ژیانی تایبەتی خۆت بپارێزە.
لەو گۆرانیبێژانە بوون کە بە ئامادەبوون لە تەنیشتی ئەردۆغان و ھولوسی ئاکار لە ناوەندێکی سەربازی لە پارێزگای خەتای لە سنووری تورکیا و سووریا لە ھەڵمەتھێنانی ئەرتەشی تورکیا و ھێزە پشتیوانیلێکراوەکانی ئەو پاڵپشتییان کرد.
پشتیوانیی تاتلیسس لە ئەرتەشی تورکیا بووە ھۆکاری ئەوەی ک سەفەری ئەو بۆ باشووری کوردستان لە ساڵی ٢٠٢٣ لەگەڵ ناڕەزایەتیی ھاوڵاتیانی کورد ھاوڕێ ببێت.
«یەکێتیی ڕۆشنبیرانی ڕۆژئاوای کوردستان» بە بڵاوکردنی نامەیەک ناوی «دەھۆڵژەنی فاشیست» و «پەپووی ئەردۆغان»ی پێبەخشی و پێشوازی لێکردن لە ئەو لە ھەولێر وەکوو سۆکایەتی بە خوێنی شەھیدانی عەفرین و جینایەتێک دژ بە بەھا ھاوبەشەکانی نەتەوەیی و ھەست و سۆزەکانی قوربانییەکان زانیو.
ئیبراھیم تاتڵی یان یەکێکە لە بەناوبانگترین ھونەرمەندەکانی تورکیا و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە کە بە ڕەگەز کورد و عەرەبە ئیبراھیم لە لە ناوچەی سوێرەک کە سەر بە پارێزگای ڕحایە لە باکووری کوردستان لە دایکبووە باوکی عەرەبە و دایکیشی کوردە ئیبۆ بەھۆی ھەژاریەوە نەیتوانیوە بچێتە بەر خوێندن و ھەر لە منداڵیەوە لەگەڵ حوسێنی برای دەستیان کردووە بە کارکردن.
باجیۆ کتێبێکی ئەوتۆبیۆگرافی بەناوی نووسیوە کە سەرجەمی ئەو وردەکاریی ڕەفتار و نێوانی لەگەڵ ڕاهێنەرەکانی لە خۆ دەگرێت.
لە ١٦/١٠/٢٠٠٢ ڕۆبێرتۆ باجیۆ وەکو باڵیۆزی نیازپاکیی ڕێکخراوی فاو دەستنیشان کرا بۆ یارمەتییدانی هەژاران لە سەرتاسەری جیهاندا.
لە ١٨/٢/٢٠٠٧ باجیۆ وێبگەی فەرمیی خۆی کردەوە تاکو لە هاندەران دوور نەکەوێتەو و بەردەوام لەڕێگەی بڵاگەکەیەوە تێبینی و بیر و ڕایان لەگەڵ دەگۆڕێتەوە.
جێبەجێی بکات؛ و کاتێک لە لایەن ڕاهێنەرەوە دانیشێندرا لافیتەیەکی فیۆرێنتینای لەسەر زەوییەکە هەڵگرت و ماچی کرد کە هاندەران فڕێیان دابوویە ناو یاریگا.
ئاستباشیی باجیۆ لەو ساڵەدا بووە هۆی ئەوەی هەردوو خەڵاتی باشترین یاریزانی ئەوروپای ١٩٩٣ و باشترین یاریزانی جیهانی فیفا بۆ ١٩٩٣ بەدەست بێنێت.
چێزاری ماڵدینی ڕاهێنەری ئەو کاتەی ئیتاڵیا لەدوای یارییەکەوە چەندان جار پەشیمانیی خۆی دەربڕی کە لەبری باجیۆ یاری بە دێل پیێرۆ کرد لە سەرەتای یارییەکەوە.
کە بەو ژمارەیەش لەگەڵ کریستیان ڤیێری و پاولۆ ڕۆسی هاوتایە بە تۆمارکردنی هەمان ژمارەی گۆڵ بۆ ئیتاڵیا لە جامی جیهانییەکاندا.
لە جامی یۆرۆی ٢٠٠٠ ڕۆبێرتۆ باجیۆ بۆ هەڵبژاردەی ئیتاڵیا بانگ نەکرا لە لایەن دینۆ زۆفی ڕاهێنەرەوە.
دوای ھەڵوەشاندنەوەی پارتی ڕەفا ساڵی ١٩٩٩ بوو بە ئەندامی پارتی فەزیلەت و دوای قەدەغەکردنی پارتی فەزیڵەتی تورکی ساڵی ٢٠٠٠،
لەگەڵ ھاوڕێکەی ڕەجەب تەییب ئەردۆغان پارتی داد و گەشەپێدانیان دامەزراند و چوونە پەرلەمانەوە لە ژێر ئاڵای پارتە نوێکەیان ساڵی ٢٠٠١ و جارێکی تر ھەڵبژێردرایەوە ساڵی ٢٠٠٧ دوای ئەزمەی دەستووری تایبەت بە ھەڵبژاردنی سەرۆک کۆمار کە پاڵێورا بوو بۆ ئەو پایەیە بەڵام لەلایەن سوپای تورکی و پارتە عەلمانیەکانەوە ڕەت دەکرایەوە،
و لە کۆتاییدا ھەڵبژێردرا بە سەرۆکی تورکیا لە ٢٨ی ئابی ٢٠٠٧ لە سێیەم خولی دەنگدانەکان و دوای ئەوەی نیوەی دەنگەکانی پەرلەمانی بە دەستھێنا وەک ئەوەی لە دەستووردا ھاتووە.
و کوڕێکی گەنجی ووشیار بوو کاتێک ئەربەکان ھەڵمەتەکەی دەست پێکرد بۆ پاراستنی پێناسەی ڕۆژھەڵاتی ئیسلامی تورکیا لە ساڵی ١٩٦٩ز،
بریتییە لە بۆردومانی گوند و چیاکانی ھەرێمی کوردستان بە تۆپ و فرۆکەی جەنگییەوە بە بیانووی بوونی گەریلا و بنکەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان و پارتی ژیانی ئازادی کوردستان.
ئەم تۆپبارانە لە ڕێکەوتی ١٦ی تەمموزی ٢٠١١ لە لایەن ئێرانەوە بە بیانووی شەڕ لەگەڵ چەکدارانی پژاک دەستیپێکرد و دوای مانگێک لە ڕێکەوتی ١٧ی ئابی ٢٠١١، تورکیاش،
ئەم ھێرشانە بەدوای کوژرانی ٩ سەربازی تورک و برینداربوونی ١٤ سەربازی‌تر لە چالاکییە نیزامییەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان دژی ئەڕتەشی تورکیا ھاتە ئاراوە.
لە دوو توێی پەرتووکەکەیدا بە ھەزارەھا نازناوی باوی ئەوسای خوراسان و تورکستانی باس کردووە بەڵام نازناوی تورکمانی تێدا نیە وەک چۆن نازناوی یشی تێدا نیە چونکە ناوی کوردستانیش لە دوایین رۆژگاری سەلجووقەکان پەیدا بووە.
خوراسانیش ئەوسا ھەرێمێکی بەربڵاوتر بوو لە ئێستاو گشت شارەکانی رۆژھەڵاتی ئێران و ئەفغانستان و وڵاتی سەمەر‌قەند و بوخارای دەگرتەوە.
لە ئاسیای بچووک رۆڵی گرینگیان ھەبووە لە بنیاتنانی دەوڵەتی عوسمانی کە بابەگەورەیان لە تۆرەمەی تیرەیەکی تورکمانەکانە بە ناوی عوسمانجیق.
ئەتابەگانی زەنگی لە حەلەب و دیمەشق لەشکرەکانیان ھەر لە تورکمان پێک دەھات کە شارەزابوون لە ئەسپسواری و تیرھاوێژی شایستە بوون و لە شەری دژ بە خاچ ھەڵگران بەشێکی گرینگی لەشکری سەلاحەدینی ئەییووبی یان پێک دەھێنا.
تورکمان یان تورکمەن گرووپێکی تورکین کە خەڵکی ئاسیای ناوەڕاستن و بە شێوەیەکی سەرەکی لە تورکمانستان و ناوچەکانی باکوور و باکووری ڕۆژهەڵاتی ئێران و باکووری ڕۆژئاوای ئەفغانستان دەژین.
سەرچاوە وا دەگەیەنێ ھاوڕێیانی تەرمی مردوویان گواستبێتەوە عێراقی ئەو سەردەمە کە لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانی بوو و لە شاری نەجەف ناشتبێتیان و گۆڕی نادیارە وەکو ھەموو ئەوانەی لە نەجەف و کەربەلا دەنێژرێن.
سەرچاوەی بنچینەیی ئەم جۆرە شیعرەی قورئان و حەدیس و قسەی ئیمام عەلی و ڕووداوی مێژوو و چیرۆکی ئەفسانەیی و زانیاری لە بابەت ئیسلامەوەیە.
نازی بزووتنەوەیەکی ڕامیاری بوو کە لە ئەڵمانیادا دەرکەوت لە دوای جەنگی یەکەمی جیھانیدا و لە ساڵانی بیستەکانی سەدەی بیستەمدا بە سەرۆکایەتیی ئادۆڵف ھیتلەری نازی پاشان گۆڕا بۆ سیستەمێکی ڕامیاری و ھەروەھا زاراوەی نازی بۆ ھەموو ئەو سیستەم و دەسەڵات و بیروباوەڕانە دادەنرێت کە لە و پارتە بچێت کە لەو سەردەمەدا لە ئەڵمانیادا دامەزرا.