polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
هەردوو بۆمبەکە لە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دروستکران و زاناکانی شانشینی یەکگرتوو و کەنەدا هاوکاری زانا ئەمریکییەکانیان کرد لە دروستکردنی بۆمبەکاندا،
بە ئینگلیزی تەقینەوەی بۆمبێکی ئەتۆمی بوو لەلایەن وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە لە ناگازاکی لە ژاپۆن لە میانەی شەڕی جیهانی دووەمدا لە ٩ی ئابی ١٩٤٥.
مێژووی بۆ زەمەنێکی دوور ناگەڕێتەوە و زاراوەی لە نێوان ساڵانی ١٩٦٠ زایینی و بە تێکۆشانی تاقمێک لە پێشەنگانی شارەزای چەند بەشێکی زانستی ھاتە ئاراوە.
ھەر بەشێک تامەزرۆی ئەوەی بوو کە تێکنۆلۆژی کۆمپیوتەری سەردەمی خۆی لە پەیوەندی لە گەڵ داتا جوگرافیەکان و بڕێک جار لە بەڕێوبەرایەتی ژینگە و پلان دانان بەکار بێنێ.
تەلارسازانی دیمەن لە ساڵی ١٩٦٠ یەکەم دەستەی زانایانی ژینگە بوون کە لە شێوەی تێک ئاڵانی لایە کانی نەخشەیی بۆ ھەڵبژاردنی باشترین دیمەنی جوان بۆ دامەزراوە ۆ پرۆژە ئەندازیارییەکان کەڵکیان وەرگرت.
سەرەتا لە کانەدا تاقی کراوە و لە پرۆژەکانی ئامادە کردنی نەخشەی بەکارھێنانی زەوی لە پەیوەندی لە گەڵ پەرەی مەزراکانی کەنار چالاکی نواند،
جوگرافیا یارمەتیدەری ئێمەیە لە باشترناسینی جیھانی دەور و بەرمان و دەتوانین زانستی جوگرافی بۆ کۆمەڵێک لە چالاکییە مرۆییەکان بە کار بێنین.
یارمەتیمان دەدا بە پێی ئەو داتایانەی ھەمانن بە خێرایی خاڵی لاواز و کێشەکان لە سیستمێکدا دەرک بکەین و وڵامی پرسیارەکان بدەینەوە و کێشەکان چارەسەر بکەین.
بۆ ھەموو دامودەزگا و لە زۆربەی بەشەکانی پیشەسازی بە سودە و ھەنووکە ئاستی زانیاری سەبارەت بە بەھای ئابووری و ستراتیژیکی ئەم نەرم ئامێرە تا دێت پەرە دەستێنیت.
١- نەخشەی شوێنی شتەکان ھەڵگرنەوە ٢- چەندیەتی و ژمارەکان و چڕی شوێن و دانشتووان بە شێوەی نەخشە و ھێڵکاری نیشان بدەن ٣- چ لە ناو و ناوەڕۆکی شتێک دایە بیدۆزنەوە ٤- چ لە نزیک و ئاقاری بابەتەکەتان دایە بیدۆزنەوە ٥- نەخشەی گۆڕانکارییەکان ھەڵگرنەوە.
١- کەم کردنەوەی نرخی تێچوونی کار و بەرزکردنەوەی دەسکەوتەکان ٢- بڕیاردانی چاکتر ٣- باشترکردنی پەیوەندی ٤- تۆمارکردن وپارێزگاری چاکتر ٥- بەڕێوبەرایەتی جوگرافی
تیشکی ژێر سوور کە درێژی شەپۆلی لەنێوان مایکرۆنە پێی دەڵێن تیشکی ژێر سووری دوور بە ڕووناکی ژیان ناودەبرێ و ھەمان درێژی شەپۆلی تیشکی ژێر سووری ھەیە کە لەشی مرۆڤ دەری دەکات وە ھۆیەکە بۆ بوونی زیندەوەر ئەو درێژی شەپۆلەیە کە لەش دەیمژێ لە تیشکی خۆر لەکاتی ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوا بووندا زیاد دەبێ کاتی خۆدانە بەر خۆر وە زۆر باشە.
تیشکی ژێر سوور توانایەکی بەھێزی چوونە ناوەوەی ھەیە کە سوودی ھەیە بۆ پێست و ھەرسکردن و سوڕی خوێن وە یارمەتی لەش دەدات بۆ وەرگرتنی ئۆکسجین و خواردن،
تیشکێکی نەبینراوە بەشێکە لە تیشکی کارۆموگناتیسی کە لەرەلەری کەمترە لەو لەرەلەرەی کە چاو ھەستی پێ دەکات لەبەر ئەوە نابینرێ بەڵام ھەستی پێ دەکرێ لە ڕێگەی گەرمی،
درێژی شەپۆلی تیشکی ژێر سوور ھەمان درێژی شەپۆلی بەشی رووناکی لە شەبەنگی کارۆموگناتیسییە و لەگەل شەبەنگی رووناکی و شەبەنگی تیشکی مایکرۆوێڤ تێکەڵ دەبێ.
ھەروەھا بەکاردێ لە کەشتی ئاسمانی و ئامێری وێنەگرتنی زەوی لە ئاسمانەوە وە بە فراوانی بەکاردێت لە ئامێرەکانی کۆنتڕۆلکردن لە دوورەوە.
بەکارھێنانی تیشکی ژێر سوور لە بواری تەکنۆلۆژی و بایۆلۆژی ھەروەھا لایەنی سلبی و مەترسیداری ھەیە بۆ نموونە لە کاتی ھەڵئاوسان وشێرپەنجەی پێست و نەخۆشییەکانی دڵ و پاڵەپەستۆو ماندوو بوون و سیل و خوێن بەربوون بەکارناھێنرێت.
لە ٣١ی جانێوەری ساڵی ٢٠٠٨ ڕووی کردۆتە تیپی یەکەی یانەی ڤێدەربریمەنی ئەڵمانی بەبڕی ٤٫٣ میلیۆن یۆڕۆ،
ئەمەش بووە ئەوەی لەلایەن یانەکانی ڕیال مەدرید ی ئیسپانی و یانەی ئینتەرناسیۆنالێ ی ئیتاڵی گرنگی پێدرا کەلەلایەن یانە ئیتاڵیەکەوە نزیکەی ٢٠ میلیۆن یڕۆی پێدرا بەڵام لەبەر ئەوە ئۆزێل ئارەزووی لەوە دەکرد ڕووبکاتە یانەی شاھانە ڕیال مەدرید و سەرۆکی یانەی شاھانەکە ئارەزوومەندی سەرەکی بوو بۆ گرێبەستی ئەم بۆندە بە بڕی ١٥ میلیۆن یۆڕۆ
سەرەتای دەسپێکی یاریکردی مەسعوود ئۆزێل دەگەڕێتەوە بۆ یاریکردنی لەگەڵ نەوجەوانانی یانەی گلیسنکیرچنی ئەڵمانی پاشان گواستراوەیە بۆ یانەی ڕۆت وێس ئیسنی ئەڵمانی کە لەگەڵ ئەم یانەیەش نزیکی ٥ وەرز لەیاریکردن بەردەوام بووە دواتر لەساڵی ٢٠٠٥ یانەکەی جێھێشتووە ڕووی کردۆتە یانەی شاڵکەی ئەڵمانی
لەساڵی ٢٠٠٥ چۆتە ڕیزی لاوانی یانەی شاڵکەی ئەڵمانی لەوێ لە ھێڵی ناوەند وەک درووستکەری گۆلەکان یاری کردووە ژمارە ١٧ ەی پۆشیوە و ماوەی سێ ساڵ لەگەڵ ئەم یانەیش ماوەتەوە تاوەکوو دواجار لە جانێوەری ساڵی ٢٠٠٨ گواسترایەوە بۆ یانەی ڤێدەر بریمەنی ئەڵمانی.
لەڕۆژی ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٣ پەیوەندی کرد بەیانەی ئارسیناڵی ئینگلیزی بەبڕی ٤٧ میلیۆن پاوەندی ستەرلینی و درێسی ژمارە ١١ی پێ بەخشرا.
ھەروەھا ھەبوونی سروشتێکی جوانی ئەم شارستانە لە چەم و کانی و ئەشکەوت و تاڤگە و ئاو و ھەوایەکی گونجاو ئەم ناوچەیەی کردوەتە شوێنێکی گەشتیاری خۆش لەسەر ئاستی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا.
بوونی بەنداوی بارون لەسەر چەمی زەنگەمار لە نزیک گوندی بارون کە سەرچاوەیەکی باشە بۆ گلدانەوەی ئاو وە نزیکەی زەوی کشتوکاڵی ئاودێر دەکات لە دەشتەکانی شارستانی شەوت و شارستانی پۆلدەشت.
ئەم شارستانە ھاوسنورە لە باکورەوە لەگەڵ کۆماری تورکیا و لە باشوورەوە لەگەڵ شارستانی چاڵدێران و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ شارستانی پۆلدەشت و شارستانی شەوت و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ کۆماری تورکیا.
لە ساڵی بە بڕیاری ئەنجومەنی وەزیرانی کۆماری ئیسلامی ئێران ئەم شارستانە لەرووی کارگێڕییەوە دابەشکراوە بۆ ناوچە و گوندەوار و گوند و شارستانی پۆلدەشت و شارستانی شەوتی لێ جیاکرایەوە.
لە ڕووی کارگێڕیەوە شارستانی ماکۆ لە ناوچەی ناوەند و ناوچەی بازەرگان و گوندستانەکانی چایپاساری باشوور و قەڵاشیو و قەرەسو و چایپاساری باکوور و ساری سو پێکھاتووە.
سالی ٩٥٥ی زایینی تا ١٠٧١ میرنشینێکی بە ھێزیان لە تەورێز و مەراغە دامەزراند پاش ئەوەی سالی ٩٧٩ز ئیبراھیمی مەرزەبانی مسافری دەیلەمیان لە ئازەربێجان وەدەرنا]].
وەھشودانی کوری مەملان و محمدی کوری حسین دوو لە میرە ناودارەکانی ئەوسا بوون لە ساڵی ١٠٢٩ لە تەورێزەوە بە ھانای ھۆزی ناوداری ھەدبانی چوو لە دژی ھێرشە ئۆغوزە تورکەکان بۆ سەر مەراغەو تێکیان شکاندن ئەم ھێرشەش بە سەرتای ھێرشی تورکان دێت بۆ سەر خاکی کوردنشینی ئازەربێجان.
سالی ١٠٧١ کاتێک ئەلپ ئەرەلانی سەلجوق لە ھێرشی سەر ڕۆمی بێزەنتە لە دیوی ئەخلات و ئەرزرۆمەوە بە تەورێزدا ڕەتبوو مەملانی جێگرەوەی وەھشودانی لاداو ئەحمەدیلی کوری وەھشودان،
میر ئەحمەدیل سالی ١١١٧ز لە بەغدا بە دەست ئیسماعیلییەکان کوژراو بەلام وەچەکانی ھەر لە حوکمی مەراغە مانەوەو بە ئەتابەگی مەراغە ناسران و تا ھاتنی لیشاوی مەغۆلەکان ١٢٢٧ز ھەر بەردەوام بوو.
باپیرەیان کە شادی کوڕی مەروانی ڕەوەندی ھەدبانی بوو حوکمڕانی شاری دیوین بوو کە ئێستا بە دەناسرێت و دەکەوێتە ناو سنووری کۆماری ئەرمینیا.
بە ڕێگەی دەسەلاتدارێکی سوپاوە ئەرکی پاسەوانی قەلای تکریتی پێ سپێررا و دواتر بەرەو دیمەشق بە ڕێکەوتن و لەگەڵ شێرکۆی برای چوونە ژێر ناوچەی دەسلاتی زەنگییەکان و دواتر چوون بۆ میسر و صلاح الدین ئەیووبی کرا بوو بە وەزیر لە دەولەتی خەلافەتی فاطمی.
دانیشتووی دێرینی تەورێز و مەراغە و ورمێ بوون و زۆزانی چیای سەھەندی نزیک تەورێز ھاوینەھەواری شوانکارەی ئەم ھۆزە بووەو زۆم زۆم ڕەشمالیان لە بناریدا ھەڵداوە،
ھەندێک چاووکی بیانی و کوردناسی وەک مینۆرسکی ئەم ھۆزە بە ھەڵە دەگەرێننەوە بۆ ڕەچەلەکی عەرەبی بەڵام وەک دیارە ئەم ڕەوەندانەو ڕێچکەی گەرمیان و کوێستانیان تا ئەمرۆش درێژەی ھەیە و ھۆزی بەربڵاوی ھەرکی و سوورچی و ڕەوندۆک جێگرەوەن.
پاش ھاتنی ئیسلام و کزبوونی دەسەلاتی والییەکانی ئەمەوی وای کرددوە حوکمڕانی ئەم ھەرێمانە ھەر بە ھۆزە کوردییە ھاوپەیمانەکان بدرێت بە تایبەت لە ڕۆژگاری دووایینی خەلافەتی ئەمەوی و سەرەتای خەلافەتی عەبباسی بە لەگەڵ بە والی بوونی کە والیی ھەرێمێکی فرەوان بوو بە ئازەربێجان و ئەرمەنستان و مووسلەوە.
لە نووسراوەکانی ئەم ڕۆژگارەدا کە زۆرینەیان بە عەرەبین ناوەکەیان بە شێوەی تۆمارکراوە دواتر لە شەرەفنامەدا ڕاستکراوەتەوەو ھەر بە ناویان ھاتووە.
بەشێوەیەکی گشتی گواستنەوەی وێنەی ڕاستی موسڵمانان و عەرەب و وڵاتی سعوودییە بۆ جیھان ئامانجیانە و گۆڕینی بیروباوەڕە خراپەکان دەربارەی ئیسلام و موسڵمانان و عەرەب.
لە ٩ی ڕەبیعوولئەوەلی ١٣٨٥ی کۆچی - ٧ی تەممووزی ١٩٦٥ی زاینی لەشاری ڕیاز و جەدەوە یەکەمین پەخشی تەلەڤیزیۆنی ڕەش و سپی لەو وڵات دەستی پێکردن و لەکاتژمێر ٨ی شەو دادەخرا.
کەناڵی یەکەمین تەلەڤیزیۆنی سعوودی ئامانجی بریتییە لە زیادکردنی ھەستی نیشتمانپەروەری لەتەواوی بوارەکانی وڵاتدا لەڕێگەی پڕۆگرامەکانییەوە.
لە ساڵی ١٣٩٤ی کۆچی - ١٩٧٤ی زاینی بۆ یەکەمین جار ئەنجامدانی فەریزەی حەجی بۆ ھەموو جیھان گواستەوە لەڕێگەی تۆڕەکانی سەوایل .
ئەم کەناڵە تایبەتە بە بڵاوکردنەوەی ھەواڵ و گفتوگۆ و لێکدانەوەی ڕامیاری و دوور لە پڕۆگرامی ڕۆشنبیری و بەڵگەنامەیی.
پوتین لەبارەی شۆڕشی سووریاوە وتی دەبێ تەنیا گەلی سووریا بڕیاردەر بێ نابێ ھیچ ھێز و لایەنێ دژیان بوەستێت ھەر بۆیەش ڕووسیا لە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرووەکاندا ڤیتۆیی خۆی بەکارھێنا دژی ھێرشکردنە سەر سووریا.
لەدوای ھەڵبژاردن لە ٧ی مەی ساڵی ٢٠٠٠ز بەڕەسمی پارتەکەی پوتین سەرکەوتنی بەدەست ھێنا بۆیەکەمینجار ئەو خولەش چوار ساڵی خایاند لەنێوان ساڵانی ٢٠٠٠ بۆ ٢٠٠٤ بوو
خولی دووەمیش بۆ دووەمینجار لەسەر یەک پوتین ھەڵبژێردرایەوە بۆ سەرۆکایەتی ڕووسیا ئەو خولەش لەنێوان ساڵانی ٢٠٠٤ بۆ ٢٠٠٨ بوو
لە ساڵی ٢٠١٢ پوتین بۆ سێیەم خولی بۆوە بە سەرۆکی ڕووسیا بەڵام ئۆپۆزسیۆنی ڕووسیا پەنجە بۆ پوتین درێژ دەکەن بەتۆمەتی ساختەکاری لە ھەڵبژاردنەکان
دایکی چێشلێنەری سەرۆکەکانی یەکێتی سۆڤیەتی جاران بووە لەوانە ڤلادیمیر لێنین و دوای مردنی ڤلادیمیر لێنین لە ساڵی ١٩٢٤ز دایکی پوتین کاری چێشتلێنەری بۆ خێزانەکەی لێنین کە ناوی لێدینژدە کردووە دواتر دووبارە بووەتە چێشتلێنەری سەرۆکی گەڕاوە ئەو جارەیان چێشت لێنەری بۆ جۆزێف ستالینکردووە بەگشتی خێزانەکەی لەبارێکی باش نەبووە
لە ساڵی ٢٠٠٧ لەلایەک گۆڤاری تایم خەڵات کرا و بە ١٠٠ کاریگەرترین سیاسەتمەداری جیھان دەست نیشانکرا لەلایەن ھەمان گۆڤارەوە
ماوس ئامێرێکە بۆ بەڕێوەبردن و بەکار ھێنانی بەرنامەکان نە تایبەت لە ویندۆز و ئینتەرنێت‏ کە خاوەنی ٢ کلیلی سەرەکیە (کلیلی سێھەمین کە لە ناوەند یان شوێنی پاڵەوەی ھەندێک لە ماوسەکان دانراوە لە بەرنامەگەلێ تایبەت دا بەکاردێت) .
ھەروەک ھێمای جیاکەرەوەی نێوان موسڵمان و بێباوەڕە, ئەمەش ڕوون ئەبێتەوە لە فەرموودەیەکی پێغەمبەردا کە لە جابرەوە گێردراوەتەوە؛ پێغەمبەر فەرموویەتی؛ (لە نێوان پیاو ولە نێوان ھاوەڵدانان وبێباوەڕیدا وازھێنان لە نوێژ ھەیە), ئەمەش فەرمودەکەیە بە عەرەبی؛ أن النبی صلی اللە علیە وسلم قال:
شایەتمان یەکەم ئەڕکانی ئیسلام و گرنگترینیانە, ئەو کلیلەیە کە مرۆڤ پێی دەچێتە ناو بازنەی ئیسلامەوە, بەشی یەکەمی " لا إلە إلا اللە "یە کە مانای ئەوەیە کاتێک مرۆڤ بە زمانی ئەیڵێت لە ھەمان کاتدا بە دڵی بڕیار ئەدات کە ھیچ خوایەک نیە بێجگە لە اللە و موسڵمان پشت بە ئەو ئەبەستێت،
ھەروەک شایەتمان پابەندی باوەڕبوونی مرۆڤ ئەکات بەوەی کە ھیچ دروستکارێک نیە بۆ ئەم گەردوونە تەنھا خوا نەبێت کە تاک و تەنھایە و ھاوەڵی نیە و ھپچ خواوەندێکی تر لەگەڵیدا ناپەرسترێت.
ھەروەک باپەندی مرۆڤ ئەکات کە فێر بێت لە پێغەمبەرەوە و فەرمان بە وانە بکات کە پێغەمبەر فەرمانی پێکردووە و ڕێگە لەوانە بگرێت کە ڕێگەی لێگرتووە.
خُذ مِن أَموالِهِم صَدَقَةً تُطَهِّرُهُم وَتُزَكّيهِم بِها وَصَلِّ عَلَيهِم إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُم وَاللَّهُ سَميعٌ عَليمٌ﴾
و گرنگی ئەم پێنج ئەڕکانە دەرئەکەوێت لە پێناسەکردنی موسڵمان لەم فەرمودەیەی پێغەمبەری ئیسلامدا؛ لە ئەبوعەبدول ڕەحمان عەبدوڵڵا کوڕی عومەر کوڕی خەتتاب گێڕدراوەتەوە؛
جێگەی تێبنیە کە لە شایەتماندا یەک بنەمای ڕوون ھەیە کە ئاماژەیە بۆ ئەوەی پەرستش تەواو نابێت تەنھا لە دوو شتدا نەبێت؛ دلسۆزی پەرستن بۆ خوا،
واتە؛ گوێم لە پێغەمبەر بوو درودی خوای لێبێت ئەیفەرموو؛ ئیسلام لەسەر پێنج بنەما بنیاتنراوە؛ شایەتمانی ھیچ خوایەک نیە بێجگە لە اللە و محەمەد پێغەمبەری خوایە, و نوێژکردن و زەکات دان و حەج و ڕۆژووی مانگی ڕەمەزان.
بەڵام عەبدولباست لە سەرەتا ئەمەی ڕەت کردەوە م. الضباع ئەندامی لیژنەی ھەڵسەنگاندنی دەنگ و تاقیکردنەوەی قورئان خوێنان بوو لە ڕادیۆ،
پاشان گوازرایەوە بۆ مزگەوتی ئیمام حسێن و زۆرێک لە ئاھەنگە قورئانییەکانی زیندوو دەکردەوە لە مزگەوتەکانی قاھیرە و و مزگەوتی الرفاعی.
شا محەممەدی پێنجەم پاشای مەغریب کە ھاوڕێیەتی و پەیوەندییەکی توند و تۆڵی ھەبوو لەگەڵ عەبدولباست داوای لێکرد کە لە مەغریب نیشتەجێ ببێت بەڵام ئەم ڕەتی کردووەتەوە وتویەتی کە ناتوانم وڵات و ھاووڵاتیانی خۆم بە جێ بھێڵم.
ساڵی ١٩٥١ سەردانی سعودیەی کرد بۆ ئەنجامدانی حەج و دوای چەند سەردانێکی لە دوایەک لەسەر داوای وەزارەتی ڕاگەیاندنی سعودیە خەتمی قورئانی تۆمار کرد.
سەردانەکانی بۆ وڵاتە عەرەبییەکانی وەک ھەندێکی لەلایەن وەزارەتی ئەوقافەوە بۆ زیندوو ڕاگرتنی مانگی ڕەمەزان ھەندێکی لە ڕێگەی بانگھێشتی تایبەتییەوە بووە.
لەسەر بانگھێشتنی مەرکەزی ئیسلامی لە جوھانسبێرگ دوو جار سەردانی باشووری ئەفریقای کردووە و زیاتر لە ٢ مانگ لەوێ ماوەتەوە؛ و ھەروەھا سەردانی (پاکستان و ئەندەنووسیا و بورما و مالیزیا و بریتوریا و ئوگاندا و سینیگال و نێجیریا)ی کردووە بۆ بەشداریکردن لە کردنەوەی ھەندێک لە کۆنگرە ئایینییەکان.
ھەر بۆیە پێش گەیشتنە تەمەنی ١٠ ساڵی ھەموو قورئان لەبەر دەکات و لەبەر ئەوەی باوکی لە زانایانی ئایینی شاری قینا بوو گرنگییەکی تایبەتی پێدا بەھۆی ئەو باش خوێندنەوە و دەنگ خۆشییەی کە ھەیبوو.
و جێگای سەرنج و گرنگی پێدانی مامۆستاکەی زانای ئەزھەری محەممەد سەلیم حەمادە کە لەگەڵ خۆی دا دەیبردە ئاھەنگ و بۆنە ئایینییەکان ھەر بۆیە عەبدولباست بووە کەسێکی بەناوبانگ لەکاتێکدا تەمەنی لە ١٥ ساڵ تێپەڕی نەدەکرد تاوای لێھات بە تەنھا بانگ دەکرا بۆ بۆنە و ئاھەنگەکان.
کە تاکە گۆڤاری منداڵانی کوردی ئەو سەردەمەبوو. بەڵام بەھۆی رەوشی نالەباری کوردستان لەو کاتەداو زوڵم و زۆری رژێمی بەعس و نەبوونی ئامێری چاپی پێشکەوتوو،
بەڵام بەدا‌خەوە ‌ژمارە یەکی گۆڤارەکە ون دەبێت. بەڵام پاش چەند ساڵێک گۆڤارەکە لە ون بوون گەڕاوەتەوە بۆ ئامێزی دەستەی نووسەرانی لە شاری سلێمانی بەیەکتر شادبوونەتەوە.
لە ساڵی ١٩٩٨ جارێکی تر دەستی کردۆتەوە بە بڵاو کردنەوەی بەرھەمەکانی و تا ئێستا بەشێوازێکی زۆر مۆدێرن و جوان و بەنرخ بڵاو دەکرێتەوە
نۆیەم سوڵتانی دەوڵەتی عوسمانی و خاوەنی درێژترین ماوەی حوکمە لە نێوانیاندا کە حوکمی گرتە دەست لە ساڵی ١٥٢٠ تا ١٥٦٦ز،
ھەروەھا سەرکردایەتی سوپای عوسمانی ئەکرد بۆ فەتحی قەڵا وکەلوە مەسیحییەکانی بەلەگراد و ڕۆدوس وزۆربەی خاکی مەجەڕ پێش ئەوەی بوەستێت لە گەمارۆدانی ڤێیەنادا ساڵی ١٥٢٩ز،
ھەروەک لە ئەنجامی ناکۆکییەکانی لەگەڵ دەوڵەتی سەفەوی زۆربەی ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست وباکوری ئەفریقای گرت ھەتا جەزائیر،
لەژێر دەسەڵاتی سوڵتان سولەیماندا کەشتیگەلی عوسمانییەکان دەستیان گرتبوو بەسەر ھەموو دەریاکانی ناوچەکە لە دەریای ناوەڕاستەوە بۆ دەریای سوور تا ئەگاتە کەنداوی عەرەبی.
ھاوپەیمانی فەڕەنسی عوسمانی ویستیان غەزوی ئیتاڵیا بکەن بە ھۆی دەوڵەمەندی شارە ئیتاڵییەکان وپێشکەوتنی ڕۆشنبیریان وھەروەھا بەھۆی بوونی بنکەی پاپای سەرکردەی مەسیحی لە ڕۆما،
وسلیمان بە ھەزار سەربازەوە ھێرشی کردە سەر ئیتاڵیا لە ڕۆژھەڵاتەوە وخەیردین بەربەروس دابەزی لای باشوری بەندەری ئۆترانەی ئیتاڵی،
بەڵام ترسی پاشای فەڕەنسی کە تۆمەتبار ئەکرا بە لە مەسیحییەت پاشگەزبووەتەوە لەلایەن خەڵکەکەی وپیاوە ئاینییەکانەوە لەبەر ئەو ھاوکارییە سەربازییەی لەگەڵ دەوڵەتێکی موسڵماندا کردوویەتی،
لە دەوڵەتەکەیدا ڕێکخستن ویاسا پێشکەوت کە ژیان بە ڕێکی ویاسا بەڕێوە دەچوو بێ ئەوەی لە شەریعەتی ئیسلامی لابدرێت کە نەوەی عوسمان سوربوون لەسەر ڕێزگرتن وپابەندبوون پێوەی لە ھەموو لایەکی دەوڵەتەکەیاندا،
وەفدێکی قەڕەنسی ھاتن بۆ لای سولەیمان قانونی وداوایان لێکرد ھێرش بەرێتە سەر مەجەڕ بۆ پەرتەوازەکردنی سوپای شارلکان ولاوازکردنی،
ئەوەی پێویستە لێرەدا ئاماژەی پێبکرێت کە پەناگرتنی فەڕەنسا بە دەوڵەتی عوسمانی موسڵمان لەگەڵ ئەو ھێزە قورسە کاسۆلیکییە مەسیحییەی ھەیبووە لە ئەورووپا دا ئاماژەیە بۆ ئەو ھێز و ناوبانگ وجیھانییەی عوسمانییەکان ھەیانبووە لەو کاتانە.
ھەروەک سولەیمان تەنھا شاعیر وھەست ناسک نەبوو بەڵکو پشتیوانێکی گەورەی ڕۆشنبیری بوو وسەرپەرشتی پێشکەوتنی ھونەر وئەدەب وبیناسازی ئەکرد لە سەردەمی زێڕینی دەوڵەتی عوسمانیدا،
لە ماوەی یەکەمی حوکمەکەیدا سەرکەوتوو بوو لە جێگیرکردنی دەسەڵاتی دەوڵەتەکەی ولێدانی ئەوانەی ئەیانویست دەرچن لە ژێر دەسەڵاتی لە والییە تەماعکارەکان کە لەو باوەڕەدابوون بچوکی تەمەنی سوڵتان کە ساڵ بوو فرسەتێکی باشە بۆ بەدیھێنانی ئامانجەکانیان،
لەگەڵ ئەوەی فەڕەنسا نەیانتوانی سەرکەون بەسەر ئیسپان لە ڕۆژاوا بەڵام شارلکان چەندین خاکی لە دەستدا لە ئەوروپای ڕۆژھەڵات،
کە ھێزە عوسمانییە دەریایەکان بە سەرکردایەتی خەیرەدین بەبەروس توانیان شاری نیس ودوورگەی کۆرسیکا بگەڕێننەوە لە بەرژەوەندی فەڕەنسییەکان،
کاتێک سولەیمان گەیشتووەتە تەەنی ٧ ساڵان چووە بۆ خوێندنی زانست ومێژوو وئەدەب وفیقھـ وتەکنیکی سەربازی لە خوێندنگاکانی باب العالی لە قوستەنتینییە،
وتارەکانی دەست پێ ئەکرد بەم ئایەتە پیرۆزە {إِنَّەُ مِن سُڵیْمَانَ ۆإِنَّەُ بِسْمِ الڵّەِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ}،
ھەندێک لە مێژوونوسان ئەڵێن سولەیمانی لاو ڕێزی ئەسکەندەری گەورە لابووە وکاریگەر بووە بە گۆشەنیگای ئەسکەندەر بۆ بنیاتنانی ئیمپراتۆرییەتێکی جیھانی کە ھەموو ڕۆژھەڵات وڕۆژئاوا بگرێتەوە،
مێژوونوسە ڕۆژئاوایییەکان سولەیمان بە یەکێک لە مەزنترین پاشاکان دادەنێن بە درێژایی مێژوو لەبەر ئەوە دەسەڵاتەکەی پایتەختی زۆر لە شارستانییەکانی تری جیھانی ئەگرتەوە وەک:
کۆنترین بەڵگەی زانراوی بوونی مرۆڤ لەم ناوچەیەی کە ئێستا بە ئینگلتەرا ناسراوە باووباپیرانی ھۆمۆ بوون کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ ٧٨٠ ھەزار ساڵ پێش ئێستا.
بەنزیکەیی ١١ ھەزار ساڵ پێش ئێستا و کاتێک سەرقاپە سەھۆڵییەکان دەستیان کرد بە توانەوە مرۆڤەکان لە ناوچەکەدا نیشتەجێ بوونەوە،
ئینگلتەرا قەرەباڵغترین وڵاتی شانشینی یەکگرتووە و ژمارەی دانیشتووانی وڵاتەکە بە زیاتر لە ٥٣ ملیۆن کەس دەخەمڵێندرێت کە ی دانیشتووانی بەریتانیا پێکدەھێنێت.
ھەندێک بەڵگەی ڕەچەڵەکی پێشنیاری ئەوە دەکەن کە ٧٥-٩٥٪ی دانیشتووانی وڵاتەکە لە بنەڕەتدا لە نیمچەدوورگەی ئیبریاوە ھاتوون و یان لە ئەندامانی گەلی کۆنی ئەڵمانیا ئەنگڵەکان و ساکسۆنەکانن و لە وڵاتەکەدا سەقامگیر بوون.
شاری لەندەن یش گەورەترین شاری وڵاتەکەیە لەپاش ئەمیش بێرمینگھام و لیدز و مانچستەر بەپلەی دووەم و سێیەم و چوارەم دێن لەڕووی گەورە شاری وڵاتەکەن،
ھەر وەھا سانع لە کورتە فیلمێکی نارەزایتی سەبارەت بە ھەڵ و مەرجی کۆمەڵگا بە ناوی " آجری در دیوار" رۆڵی گێرابوو کە لە لایان رژێمی ئسلامی ئێرانوە دەستی بە سەر داگێرابۆ ئێزنی بڵاو کردنەوەی پێ نەدرا بوو.
ھەواڵنێریە حکومەتیەکان شەھید سانعیان وەک بەسیجی ناساند کە لە سەر دەمانی خۆپیشاندانی ٢٥ رێبەندان لە تاران لە لایان ریکخراوی موجاھێدینی خەلق کوژراوە.
ھاتف سولتانی لە دەست بە سەر گراوەکانی گەرتووخانەی "کەھریزەک "بووە و پیوەندی شەھید سانع بە بەسیج بون رەد دەکاتەوە ناوبراوی وەک لایەنگەری بزوتنەوەی سەوز ناساند.
ماڵپەری "ردە سبز" لە سەر ئەو بروایە کە بنماڵەی شەھید سانع لە ژێر فشاری رژیمی ئێسلامی ئێران دان ھەتا ئەو وەک لاینگەرێکی رژیمی ئسلامی بناسینن.
ھەلبەت ھەندیک لە ماڵپەرکانیش ئەندامیتی شەھید سانعیان لە بسیج رەد نەکردوتەوە و وێرای ئەوەیش لە سەر ئەو بڕوایەن کە شەھید سانع لاینگەری بزوتنەوەی سەوز بووە بۆ لاینگەری ئەوان بەشداری خۆپێشاندانی ٢٥ رێنەندانی کەردووە.
ھەر وەھا لە زمانی کورە پوری سانعوە نوسیویەتی ئاژاوە گێرەکان دەیان ھەوێ لاوانی پاکی وەکو سانع کە حافزی قورئان بووە بەروە نەمان بەبن لە ماڵیک دا کە رەنجبەران بەرپرسی رێکخراوەکانی ناوەندی نوێنەرایتی رەھبەری لە زانکۆکان وێنەی شەھید سانع لەگەڵ ئایت اللە مونتەزری،
برای سانع "قانع ژالە" لە وتو وێژیک دا لەگەڵ کەناڵی ئامریکا رایگەیاند کە سانع بەسیجی نەبووەو بنەمالەکەیان لەلایان حکومەتەوە لە ژێر گۆشار دان.
سانع لایەنگرانی ئایت و اللە مونتەزرێو بزوتنەوەی سەوزو و ھەر وەھا بەھمەنی قوبادی بۆ ئەو کارتی بەسیجە کە بە ناوی شەھید سانع بڵاو کراوە دور لە راستیە.
لەدایکبووی ساڵی ١٣٦٣ هەتاوی بوو کە لە ئاکامی خۆ پیشاندانی خوێندکارانی زانکۆی هونەری تاران لە ڕۆژی ٢٥ ڕێبەندان بە گولە کوژرا.
مالپەری "کلمە" ھەوڵی دا لە بەر بەیانی روژی ٢٧ رێبەندان دا زانکۆی ھونەری تاران کەوتە ژێر پۆستاڵی ھێزە نیزامێەکانی لایانگەری حکومەت و ژومارەیک لە خویندەکاران کەوتنە بەر ھێرش و ھێندیکیش دەس بە سەر کران.
ھەر وەھا لە زمان "سجاد رەزای" دەبیری کۆمەڵەی ئێسلامی زانکۆ نوسی کە خوێندەکاران ئیزنی بەشداری لە رێ و رەسمی ئەسپەردە کردنی سانعیان نبووە.
لە دووی گولانی ١٣٥٨ی ھەتاوی بەرامبەر بە ٢٢ ی ئاپریل ی ١٩٧٩ دا دامەزرا و شۆرای شۆڕشی ئیسلامی بە دامەزراندنی شۆرای فەرماندەری سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی،
لە مانگی مارسی ٢٠١٠ دا تۆڕێکی سپیکەری پارە لە وڵاتانی عەرەبی دا کە بۆ سپا کاریان دەکرد لە لایەن بەرپرسانی بەحرەین و کووەیتەوە ئاشکرا کران.
ڕێکەوتنی ١٬٣ میلیارد دۆلاری بۆ درۆستکردنی ھێڵی گاز لە ناوچەی عەسلەوییەوە بۆ ئێرانشار لە پارێزگای سیستان و بەلۆچستاندا.
ھەر وەھا دەگوترێ کە بە قاچاخ بردنی بەنزینی بەشبەشێن کراو لە ڕێگای پارێزگای ھۆرمۆزگان و لە ژێر چاودێری ژمارەیەک لە فەرماندەرانی سپا دا ئەنجام ئەبێت.
سنووری ئەرکەکان و چوارچێوەی بەرپرسیارێتی ئەم سپایە لە پەیوەندی لەگەڵ ئەرک و چوارچێوەی بەرپرسیارێتی ھێزە چەکدارەکانی دیکەدا وێڕای پێداگری لە سەر ھاوکاری و ھاوئاھەنگی برایانە لە نێوانیاندا،
سپای پاسداران لە دوای شەڕی ئێران و عێراقەوە تا ئێستا بە بەستنی زیاتر لە ٧٦٥٠ ڕێککەوتنامە لە ڕێگای دامەزراوەکانی سەر بە خۆیەوە چالاکی بەرفراوانی لە بۆاری ئابووری دا ھەبووە.
بەشێکی ئەو نۆێکارییانە بریتی بوون لە پێکھێنانی ڕێکخراوەی بەسیجی موستەزعەفین و ڕێکخراوەی ھەواڵگرێ سپای پاسداران و پێکھاتنی ٣١ سپای پارێزگایی بوو.
ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان بە پێی بڕیاری ژمارە لە دا ڕێگەی دا بە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان ھەموو ئەو قەزا و ناحیەیانەی بە مەبەستی سیاسی ھەڵوەشێنراونەتەوە سەر لە نوێ پێکبھێنرێنەوە.
ھێنانە کایەی ھەر دوو ناحیەی ژاراوە و ناحیەی ھەڵشۆ لە ساڵی ٢٠٠٠دا بە دابڕانیان لە کەرتەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر و ناحیەی ناودەشت و ناحیەی ھێرۆ بە بڕیاری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان .
دوای وەستاندنی شەڕی ئێران و عێراق لە ڕژێمەکەی لە وە دەستی کرد بە ڕاگواستنی شاری قەڵادزێ و تەواوی قەزای پشدەر بۆ ئۆردوگاکانی خۆرئاوای ھەولێر و خۆرئاوای سلێمانی کەوا دوای چۆڵکردنی شارەکە و ناوچەکە لە ھاوڵاتیان بە بەکارھێنانی ماددەی سەرجەم خانووبەرە و قوتابخانەو مزگەوتەکانی شارو ناوچەکە تەقێنرانەوە و خاپورکران و ناوچەکەش بە (ارض الحرام ویا محرمە واتە:
لە ڕووی ھەڵکەوتەی جوگرافیەوە کەوتۆتە بەشی باکووری پارێزگای سلێمانیوە زنجیرە چیای قەندیل لەبەشی باکووری خۆرھەڵاتی وەکو سنورێکی سروشتی نێوان لێک جیادەکاتەوە،
بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە لە ١٢ ٧ ١٩٥٦دا قەزای ڕانیە بە ھەردوو ناحیەی چناران و ناحیەی ناودەشت خرانە سەر پارێزگای سلێمانی.
وا دەگوترێت کە ھەمان پێشینیی زمانەکان یاخود زاراوەکانی و لەلایەن دانیشتووانی کیشوەری ئاسیا یان دوورگە نزیکەکانی ئۆقیانووسی ئارامەوە بەرەو ژاپۆن برابێت.
و هیچ بەڵگهیەکی ڕاستەوخۆش نییه؛ لەبەرەوه هەر شتێک که دەبێت بزاندرێت لەسەر ی ئەم سەدەیه دەبێت بگەڕێتەوه سەر بناغەکانی ژاپۆنیی دێرین.
خەڵاتی نۆبڵ بۆ کیمیا خەڵاتێکە ساڵانە لە لەیەن ئەکادیمیای شاهانەی سویدی بۆ زانستەکانەوە دابەخشرێتە زانایەک لە بوارێک لە بوارەکانی زانستی کیمیا.
ئەم ناوچەیە ناوچەیەکی گواستراوە لە نێوان چیا بەرزەکان لە باکووردا و لە نێوان دەشتی نیشتەنی لە باشووردا تێکرای ڕووبەرەکەی نزیکەی ١٥٪ ڕووبەری عێراقە و بەرزی لە نێوان ٢٠٠ – ١٠٠٠ مەترە لە شێوەی کەوانەیەک دایە درێژییەکەی ە،
لە باکووری ڕۆژاواوە دەست پێدەکات تاکوو باشووری ڕۆژھەڵات ئەم ناوچەیە چەند خاسییەتێکی ھەیە یان چەند جیاوازییەکی ھەیە لە نێوان ڕووی خاکەکەی وەک بوونی چەندین گردوو شاخ و زوورگ،
بەڵام بەرزایییەکانی گردەکانی تر لەگەڵ کەنارەکانی ڕۆژھەڵاتی ڕووباری دیجلەن وەکو بەرزایییەکانی (گەیارە تا دەگاتە ڕۆژاوای شاری موێ،
ڕووبارەکانی دیالە و عڤیم چیای حەمرین دەبرن لە نێوان چیاکانی مەکحول حەمرین و لە پاش ئەم زنجیرەیە دەشتی زۆر فراوان و گەورە ھەن ئەم دەشتانە چەند زنجیرەیەک شاخ لێکیان جیا دەکاتەوە و بەشێوەی تاک تاک و ھاوتەریب لەگەڵ یەکتری لە سنووری عێراق ئێران دەست پێدەکات لە ڕۆژھەڵاتی کەرکووک کۆتایی پێدێت وەک چیاکانی کە بەرزیان لە نێوان ٢٠٠ – ٣٠٠ مەتر دایە بەڵام زنجیرەکانی تر پێک ھاتوون لە چیاکانی (شاکەل، تساق،
بەڵام بەشەکانی باکووری ڕۆژاوای ئەم ناوچەیە پێک ھاتووە لە چیاکانی (مەقلوب – بەعشیقە – عین سەفڕاء - عین زالە – تەل موسا – تل عوینان) ھەروەھا لەم ناوچەیە چەندین دەشتی گەورە و فراوان ھەن وەک لە خوارەوە دیاریکراون.
بریتییە لە چەماوەیەکی قۆپاو بەھۆی بەردی نیشتوو و لە شێوەی چین چین دایە سنووری جوگرافی ئەم دەشتە لە باکووردا دەست پێدەکات لە بەرزایییەکانی گەیارە تا سنووری ئێران لە باشووری شاری خانەقین،
پانایی ئەم دەشتە لە بەشەکانی ناوەڕاستدا و ئەم پانایییە زیاد دەبێت ھەر چەند بەرەو باشوور و باکوور برۆین کە پانییەکەی دەگاتە و بەرزی لە نێوان دەبێ،
ئاوەرۆیی بەشی باکووری کە دەرژێتە زێی گەورە ئەوا بە دەشتی کەندیناوە ناسراوە ئەم حەوزە بە نیشتەنی لم و دەنکۆلەی گەورەی لم و قورو چگل پربووەتەوە،
ئەم دەشتەش بەناوبانگە بە بوونی ئاوی ژێر زەوی کە لە بەرزایییەکانەوە بۆیی دێ کە لە شێوەی کانی و سەرچاوە دەردەکەون لە ڕۆخەکانی.
بەشەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی درێژدەبێتەوە تاوەکو دەگاتە بەرزایییەکانی درێژییەکەی لە باشووری ڕۆژھەڵات تاکو باکووری ڕۆژاوا دەگاتە بەڵام پانییەکەی نیوەی درێژییەکەیەتی و بەرزی لە نێوان دایە،
بریتییە لە حەوزێکی فراوان بە قوم و چەگل پربووەتەوە لە ژێریدا چەند چینێکی بەختیاری دەردەکەوێت وەردەکەی چەند بەرزییەکی تێدەکەوێت و ئاوەرۆیەکەی دەرژێتە زێی گەورە و زێی بچووک و ئەویش بەئاوی ژێر زەوی بەناوبانگە.
دۆلی سەرپار ئاوەرۆی سەرەکی ئاوی ناوچەی جەزیرەیە کە گەورەترین چالە یان نزمایییە درێژی ٣٠٠ کم دەبێت پانی ٤٥ کم دەبێت و بەرزییەکەی ٢٢٥ م دەبێت لە باکوور تا دەگاتە ٣ مەتر لە خوار ئاستی ڕووی دەریاوە لە نزیک دەریاچەی سەرپارەوەیە.
ناوچەی جەزیرە لە چەند پێچێکی بچووک پێک ھاتووە ھەندێکیان لەژێر نیشتەنی لم دان و ھەندێ لە ڕووبەرەکەی بە دەرەوەیە ئەویش لە ئەنجامی جوولانەوەی ناوەوەی زەوی.
بەشی ناوەڕاستی بانی ڕۆژاوای داگیر کردووە جۆری بەردەکان و پێکھاتەیان کاریگەری لەسەر سیستەمی ئاوەرۆیەکەی ھەیە لەم ناوچەیەدا چەند دۆلێک ھەیە وەکو دۆلی حۆران و دۆلی سپی ،
لە ئەنجامی جۆلانەوەی ناو زەوی گەورەترین چال لەم ناوچەیەدا دروست بووە کە ناسراوە بە نزمایی کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ٨٠٠ کم دەبێت کە بەھۆی بەرزبوونەوە و نزمبوونەوەی ڕووی زەوی و پاشان شکان دروست بووە بەڵام لە کۆتایی ناوچەی دۆلەکاندا دەشتێکی گەورە ھەیە کە ناسراوە بە دەشتی حمادە کە لە سنووری نێوان عێراق و ئوردن و سعودیەوەیە و کۆتایی دێت بە شاخێک کە ناسراوە بە شاخی عنیزە کە لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە.
ئەم بەشە دەکەوێتە باشووری ناوچەی دۆلەکانەوە لەبەر ئەوەی ناوچەکە ھەمووی بە بەرد داپۆشراوە بۆیە بەم ناوە ناسراوە ئاووھەوا ڕۆڵێکی زۆری ھەبووە لەسەر دروستبوونی بەردەکان لەو ناوچەیە بەتایبەتی وشکی و جیاوازی پلەی گەرمی بەردەکان شکان و پارچەپارچە بوون و ڕۆخەکانیان زۆر تیژن زۆربەی بەردەکان لە جۆری بەردی کلسن.
دەکەوێتە ئەوپەری باشووری ڕۆژھەڵاتی بانی ڕۆژاوا ئەم ناوچەیە ھەمووی بەبەرد و لم داپۆشراوە بە تایبەتی کە لەگەڵ با ھاتوون لە ناوچەکانی بەرداوی و و ناوچەی دۆلەکان چەند دۆلێکی تێکەوتووە کە ژمارەیان کەمە گرینگترینیان عەمیقە.
لە ئەنجامی جوولانەوەی زەوی ھەندێ ناوچە بەرزبوونەتەوە و ھەندێکی تر نزم وەک ناوچەی ھۆری حەبانییە ھەروەھا ناوچەی خوێ ھەروەھا ئەبو دبس.
ھەرێمی دەریای ناوەڕاست مامناوەندی وشک و گەرم لە ھاویندا؛ ئەمەش بەشەکانی ناوەڕاست و باشووری ناوچە شاخاوییەکان دەگرێتەوە کە تێدا تێکرای گەرمی گەرمترین مانگ لە زیاتر دەکاتە ١٠ پلەی سەدی،
و ھەروەھا جۆرەکەی تریان وشک و مامناوەندییە کە ناسراوە بە کە لە بەشەکانی باشوورو ڕۆژھەڵات دا تێبینی دەکرێت گەرمترین مانگ لە جۆری زیاترە لە بەڵام لە کەمترە لەو پلەیە سەرەڕای جیاوازیان لەرووی بارانبارینەوە کەلە دا زیاترە لە ٨٠ سم بەڵام لە دا لە نێوان سم دایە٠