polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
یەکێک لە بەناوبانگترین تۆمارکراوەکانی ئەم گۆرانییە تۆمارکراوە فۆلکلۆرییەکەی جیۆڤانا دافینییە کە هەردوو جۆری مۆدینا و پارتیزانی تۆمارکردووە.
ھەروەھا ١٤ بارەگای پارتە سیاسییەکانی لێیە و لەگەڵ ١٠ بارەگای پێگەیاندن کۆمەڵگە مەدەنییەکان وەک ناوەند و فەرھەنگ و خانە و بنکە چالاکییەکان و ڕێکخراوە ناحکومییەکان چالاکییەکانی خۆیان لێ ئەنجام دەدەن.
ئاستی ڕۆشنبیری لەو شارەدا بەرزە و ژمارەیەکی زۆری ڕۆژنامەنووس و نووسەر و ھونەرمەندی لێیە و ڕۆژانە چالاکی ھونەری و ڕۆشنبیری لێ ئەنجام دەدرێت.
بەھۆی ئاستی ڕۆشنبیری ناوچەکە و جێبەجێکردنی ڕیزبەندی ئەرکەکانی حکوومەت ساڵانە بە بڕی زیاتر لە ١٠٠ ملیۆن دۆلار پڕۆژەی خزمەتگوزاری لێ ئەنجام دەدرێت،
ئەو ئاژەڵانەی کە کێوین و لە ناوچە شاخاوییەکاندا ھەن (گورگ و ورچ و کەمتیار و کوڕەبەشە و سیخوڕ و سمۆرە و مار و پشیلەی کێوی و سەگی ئاوی و ماسی و بزنەکێوی و بەراز)ی لێیە،
ڕووباری شێخی کە لە وڵاتی ئێران و کوێستانەکانی باڵەکایەتی لە شارۆچکەی چۆمان ھەڵدەقوڵێن و بە شارۆچکەی سۆراندا تێدەپەڕێت و دەڕژێتە زێی بچووک.
ھەروەھا دەکەوێتە نێوان کێوە بەرزەکانی کۆڕەک لە ڕۆژھەڵات و گۆرەز و حەسەن بەگ لە باکوور و برادۆست لە ڕۆژاوا و لە باشووریش کێوی هەندرێنە.
ڕێگای گشتی ھاملتۆن لە ھەولێرەوە بۆ حاجی ئۆمەران کە لە ساڵانی ١٩٢٨ تا ١٩٣٠ لەلایەن ئەندازیار ھاملتۆن درێژکرایەوە بەنێو شارۆچکەی سۆران تێدەپەڕێت.
دروستبوونی شارۆچکەی سۆران وەک یەکەی کارگێڕی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٨٠ و دوای ڕاگواستنی گوندەکانی دەوروبەر لەلایەن ڕژێمی بەعس ناوچەکە ئاوەدان کرایەوە.
قەزای سۆران ناوەندی ئیدارەی سەربەخۆی سۆرانە کە یەکێکە لە ئیدارە سەربەخۆکانی پارێزگای ھەولێر کە لە شارەکانی سۆران و ڕەواندز و چۆمان و سیدەکان و خەلیفان و مێرگەسۆر پێکدێت.
سۆران دەکەوێتە دەشتێکەوە کە بە چیاکانی زۆزک لە باکوور م و کۆڕەک لە باشوور م ھەندرێن لە ڕۆژھەڵات و برادۆست لە ڕۆژاوا م دەورە دراوە.
پێکھاتەی شارۆچکەی سۆران فرە کەلتورە و لە ھەموو ناوچەکانی کوردستان بەھۆی شوێنی جوگرافی و ئاو و ھەوا و شوێنی ستراتیژی بازرگانی خەڵک ڕووی تێ دەکەن و بە مەبەستی حەوانەوە لێی نیشتەجێ دەبن.
ڕۆڵێكی گرنگی هەیە و بۆ دروستکردن و گواستنەوەی ووزە و گەشەی کۆرپەلە و دروستکردنی ماددە پرۆتینەکان و بەکێشکردنی ماددە شەکرییەکان و بۆ چارەسەری دەمارەکان و جگەر زۆر کاریگەرە.
خورما لەش تێر ئەکات لە ماددە کانزاییەکانی کە پێویستن بۆی و توانای ماسولکەکانی لەش زیادئەکات و ئەو فسفۆر و مەگنسیۆمەی لەخورمادا هەیە بۆ بەهێزکردنی بیروهۆش کاریگەرە.
بۆ بەهێزکردنی توانای زۆر کاریگەرە و بۆ ئەو مەبەستەس ئەبێت خورمای وشك لە شیری تازەدا بخوسێنرێت و بخورێت و دوای خواردنی خورماکە شیرەکەش بخورێتەوە.
خورما ئەتوانرێت لەگەڵ هێلکەدا هەڵبشێلرێت و بکرێتە ڕۆنەوە و بەوە ئەڵێن خورماوڕۆن و بۆ بەهێزکردنی تواناکانی لەش پێویستە.
خورما توانای بەرگری لەش زیاد دەکات و خواردنی باشە بەتایبەت بۆ ئەو کەسانەی کە بەهۆی ڕۆژوو گرتنەوە ڕێژەی شەکری ناو خوێنیان دادەبەزێت .
کەم جوڵان) خورما ڕێ لە کۆبوونەوەی چەوری ئەگرێت و ماددەی سوودبەخشی تیایە بۆ کاراکردنی جگەر و بەرگری لەشیش لەبەرامبەر نەخۆشی دا زیاد دەکات.
خورما لەومیوانەیە کەئەوبڕە فۆسفۆڕوکالیسیۆمەی تێیدایەتی بەئەندازەی ئەوبڕە فۆسفۆڕوکالیسیۆمەیە کە لەلەشی ئێمەدا هەیە.
لەزمانی عەرەبی دا بە خورمای تەڕ و گەییو دەڵێن و بەوشکبوەوەکەی دەڵێن واتە هاوشێوەی ترێ و مێوژ یەکێکیان تەڕو ئەوی تریان وشکبوەوەیە.
زۆربەی دانیشتووانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست پشت دەبەستن بە کشتوکاڵ وەک سەرچاوەیەکی داھاتی گشتی و ژمارەیەکی زۆر کەمیان پشت دەبەستن بە پیشەسازی.
ھەتاکو ئێستا ئیسرائیل بەردەوام ناکۆکی ھەیە لەگەڵ وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لەگەڵ ئەو ڕێکەوتنە ئاشتیانەی ھەیەتی لەگەڵ میسر و ئوردن.
بەم شێوەیە دوبەی بووەتە یەکێک لە گەورەترین شارە گەشت وگوزارییەکان لە جیھاندا و ھەموو شتێک لەوێ پێش کەوتووە لە ژێرخانی ئابوری و گەشت وگوزاری و زانستی و تەلارسازی و زۆر شتی تر.
وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین کێشەیان ھەیە لە کەمی ئاو لە ناوچەکە ھەروەک زۆر لە وڵاتەکان ناکۆکیان ھەیە لەسەر ئەم کێشەیە.
بەڵام حیزبی کۆنگرێس توانی زۆرینەی دەنگەکان کۆبکاتەوە و لەڕێی ھاوپەیمانی پێشکەوتنخوازیی یەکگرتوو توانی حکوومەتێکی نوێ پێکبھێنێت.
مەنمۆھان سینگ توانی ببێتە یەکەم سەرۆکوەزیرانی ھیند لەدوای نەھرۆ کە لە دوو خولی پێنج ساڵەی یەک لەدوای یەک وەک سەرۆکوەزیران ھەڵبژێردرێت.
لە ساڵی ١٩٦٤ لال بھادور شاستری بووە سەرۆک وەزیرانی ھیند؛ بەڵام ئەوەیان زۆری نەخایاند بەھۆی مردنە کتوپڕەکەی شاستری لە ساڵی ١٩٦٦.
جارێکی دیکە پارتی کۆنگرێس دەسەڵاتی لێ وەرگیرایەوە ئەوەش کاتێک بوو ھاوپەیمانییەتی بەرەی نیشتمانی بەڕێبوەبەرایەتی پارتی جەناتا دال و بەرەی چەپ توانیان ھەڵبژاردنەکان ببەنەوە،
حیزبی کۆنگرێس وەک تاکە حیزبێک کە زۆرترین دەنگی بەدەستھێنا بوو ئەوا توانی حکوومەتێکی کەمینە پێکبھێنێت بە سەرکردایەتی پی ڤی نارسیمھا ڕاو.
شا و فەرمانڕەواکانی ناوەڕاستی ھیند ھەستان بە ھاوردەکردنی کەلتووری دین و زمانی دراڤیدییەکان بۆ شانشینەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی ھیندستان.
سەرۆکی ھیندستان خاوەن بڕیارە بەسەر سوپای نیشتمانیی ھیندستان؛ بەھەبوونی ١٫٣٩٥ سەربازی چالاک ئەوا ھیندستان لە دوای چین بە دووەم خاوەن گەورەترین ھێزی چەکداری دادەنرێت لە جیھان.
بەگوێرەی ڕاپۆرتێکی پەیمانگای نێونەتەوەییی توێژینەوەی ئاشتیی ستۆکھۆڵم ئەوا خەرجی ساڵانەی ھیندستان لە کڕینی چەک بریتییە لە ٧٢٫٧ ملیار دۆلاری ئەمریکی.
خاوبوونەوەی ڕێژەی گەشەی گشتی دانیشتووان بەھۆی دابەزینی ڕێژەی گەشەبوو لەناوچە لادێیییەکان ئەمەش لەوەتەی ساڵی ١٩٩١ەوە دەبینرێت.
دواتر بە گەیشتنی پورتوگالییەکان بۆ کەنارەکانی باشووری ڕۆژاوای ھیندستان ھەروەھا حووکمرانی بەریتانیاش لە ھیند بازنەی کاریگەرییەکان بەسەر خوانی ھیندی فراوانتر بوو.
سوپای ھیندستان دووجار بانگێشت کرا بۆ ئەوەی دەستێوەردان لەسەر کێشەی وڵاتانی نزیک بکات ئەوانیش لە نێوان ساڵانی ١٩٨٧ بۆ ١٩٩٠،
ھیندستان پەیوەندییە سەربازی و ئابوورییەکانی لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەت پتەوکرد؛ لە کۆتایی شەستەکان ئەوا یەکێتیی سۆڤیەت بوو بە گەورەترین دابینکەری چەک بۆ ھیند.
کۆمپانیاکە بووە ھۆی زۆربوونی سەرچاوەی زیاتر بۆ بە بەھێزبوونی لایەنی سەربازی بەمەش سەرنجی خانەدانەکانی بەلای خۆیدا ڕاکێشا؛ ئەم ھۆکارانە وایانکرد کە کۆمپانیاکە لە ساڵی ١٧٦٥ دەسەڵاتی درێژبێتەوە بۆ ناوچەی بەنگال لەبەرامبەر کۆمپانیا ئەورووپییەکاننی دیکە.
یاخیبوون لە دژی کۆمپانیا سەری ھەڵدا و گرووپە سەربەخۆخوازەکان لە باکوور و ناوەڕاستی ھیند دژ بە یاساکانی باجی زەوی و سیستمەکە چالاکیان دەستی پێکرد.
بوودیزم و جاینیزم وا دەردەکەوێت کە ئەمە ھۆکارێکی دیار بێت لە بڵاوبوونی سەوزەخۆرەکان لە نێوان بەشێک لە شوێنکەوتووانی ئایینی ھیندوو،
فۆڕمی پێشووتری حکوومەتی ھیندستان لەسەر ئەوە بنیاتنرابوو کە دەسەڵاتی ناوەندی بەھێزبێت و دەسەڵاتی خۆجێی ویلایەتەکان لاوازبێت،
لەلایەن تەلارسازی بەریتانی ئێدوین لوتینس و ھەربەرت باکەر دروست کراوە لە ماوەی ساڵانی ١٩١١ بۆ ١٩٣١ لەماوەی دەسەڵاتی شاھانەی بەریتانیا.
ناوچە و ویلایەتەکان دابەش بووە بەسەر ئەسامی، بەنگالی، جۆجپوری، ھیندی، کەنادا، مەیلامی، پەنجابی، گوجاراتی، ماراتی، ئۆدیا، تامیل،
لەدوای ئەویش ئەوا سینەماکانی باشووری ھیندستان کە ھەردوو زمانەکانی تامیل و تێلووگۆ دەگرێتەوە ئەوا ٣٦٪ بازاڕیان بەدەست ھێناوە.
ڕەوەند و خێلە موسڵمانەکانی ناوەڕاستی ئاسیا لەڕێی ئەسپەوە وەک سوپایەکی ئایینی یەکگرتوو ھێرشیان بردە ناوچەکانی باشووری ئاسیا و باکووری ڕۆژاوا،
ئابووری ھیند لە ساڵی ٢٠٢٠ بەھاکەی ٢٫٧ تریلیۆن دۆلاری ئەمریکی بووە؛ بەمەش شەشەمین گەورە وڵاتی جیھانە لەڕووی بازاڕی ئاڵووگۆڕی پارە،
ئابووری وڵاتەکە کەوتە قەیران بەمەش بەناچاری ڕوویان کردە سیستمی ئابووری لیبرال؛ ھەر لەو کاتەوە بەھێواشی وڵات بەئاراستەی بازاڕی ئازاد چوو،
ھەر لەدوای سەربەخۆی بوونی ھیندستان لە دەیەی پەنجاکانی سەدەی بیستەم و لەدوای ھەشتاکانەوە ئەوا حیزبی کۆنگرێس وەک حیزبی سەرەکی لە ھیندستان بەدەسەڵات و خاوەن زۆرینەی پەرلەمان بوو.
ھیندستان ھێشتا دەناڵێنێت بەدەست ھەژاری لە ناو خەڵکی شار و گوند؛ ئایین و کێشە چینایەتییەکان؛ کێشەی چەپە توندڕەوەکان و ماویزمییەکان؛ داخوازی جیابوونەوەی جامو کەشمیر.
ئەو پێشکەوتنە پزیشکیانەی لە ٥٠ ساڵی ڕابردوودا کراون و ھەروەھا زیادبوونی بەرھەمی دارایی کشتوکاڵی کە لەلایەن «شۆڕشی ھیندستانی سەوز» ەوە کرا،
بەم جۆرە ھیچ یەکێک لەو پاشایانە نەیانتوانی دەسەڵاتی فەرمانڕەوایییەکەیان لەو سەردەمە فراوانتر بکەن بەراورد بەو ناوچە جوگرافییەی خۆیان.
ئەم پیشەیە زۆر پێشکەوتووە و ڕێژەی کەناڵە ئەھلییەکان لە ھندستان لە زیادبووندان و کەناڵەکانی تایبەت بە ھەواڵ بینەرێکی زۆریان ھەیە.
زۆربەی مێژوونووسان لەسەر ئەوە کۆکن کە لەو سەردەمە چەند شەپۆڵێکی کۆچکردنی ئیندۆ-ئاریانی لە باکووری ڕۆژاواوە ڕووی کردووەتە نیمچەکیشوەرەکە.
تەلەڤیزیۆن گەورەترین ناوەندی گەیاندنە لە ھیندستان؛ پیشەسازیی تەلەڤیزیۆن لە ھیندستان بۆ ساڵی ٢٠١٢ خۆی لە خاوەنی ٥٥٤ ملیۆن کڕیار دەبینییەوە،
واتە شاری ئاگرا کە لە جیھانی ئیسلامیدا ناوبانگی پەیدا کردبوو بەھۆی درێژی دەنکەکەیەوە ھەر لەڕێی تەکنیکی جیاوازەوە ئەوا خواردنی بریانی ھیندیش دروست بوو.
بیابانی تار ڕۆڵێکی کاریگەر دەبینێت لە کۆکردنەوەی ھەور لە باشووری ڕۆژھەڵات بەمەش وایکردووە کە وەرزی ھاویندا بارانێکی چڕ ببارێت لەماوەی مانگەکانی حوزەیران بۆ تشرینی یەکەم.
باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا لە ھیندستان دابڕا و بووە ھۆی دروستبوونی وڵاتەکانی میانمار، تایلەند، لاوس، کەمبۆدیا، ڤییەتنام، فلیپین،
لە ناو خۆی وڵات بەردەوامبوونی تێکھەڵچوون و ئاڵۆزی لە نێوان لایەنە ئەتنی و ئایینییەکاندا گورزی کاریگەری لە ژیانی سیاسی وەشاندووە و ھەندێک جار ئەم ڕووداوانە،
سەرباری ڕەخنەکان و گەمارۆی چەک ئەوا ھیندستان واژووی لەسەر ئەو ڕێککەوتنانە نەکرد کە دەربارەی قەدەغەکردنی تاقیکردنەوەی چەک کراون.
کە بۆ ناوھێنانی باشووری ئاسیا و ئەو ناوچەیە بەدیارینەکراوی بەرەو ڕۆژھەڵات ھاتتووە؛ دواتریش وشەکە بەجۆراوجۆری بەکارھاتووەتەوە لەوانە ئیندیا لە زمانی گریکی کوەینە،
ھێڵەکانی شەمەندەفەر لەو سەردەمە کاریگەربوون بۆ ژیاندنەوەی خەڵکی لە برسیێتی ھەروەھا بۆ کارئاسانی و کەمکردنەوەی تێچووی گواستنەوەی شتومەک بەکاردەھاتن.
براکەی ڕەسوڵ بە ناوی "جەلال" لە بری "ڕەسوڵ" دەچیتە بەندینخانەوە و داوای یەکێک لە کچەکانیان دەکەن بەناوی "زیلان" کە ھونەرمەند بەرەن سات ڕۆڵی دەبینێت.
بۆیە ھەوڵی تۆڵە کردنەوەی خۆی دەدات و دەزانێت کە تاوانبارەکە "ڕەسوڵ"ی برای "زیلان"ە. کێشەی دووەم ئەوەیە کە "ھەزار" حەزی لە کچێکی ترە بە ناوی "بورجو"،
بەڵام ڕووداوەکان وا دەشکێنەوە کە "ھەزار" بە "بورجو" ئەڵێت ھەرشتێک پەیوەندی بە ئەوەوەیە لە ناوی ببات و لە ژیانیدا بێتە دەرەوە". بەڵام "بورجو" ھەر "ھەزار"ی خۆشدەوێت.
ساڵی‌ ١٩٢٨ قەناتی‌ کوردۆ لە ‌تاقە خوێندنگەی‌ کوردی‌ ئەو شارەدا بووە بە خوێندکار و پاشان‌ لە ‌زانکۆی‌ لینینگراد بەشی‌ زمانە ئێرانییەکانی‌ تەواوکردووە.
لە ‌سەردەمی‌ جەنگی‌ دووەمی‌ جیھانیدا بڕوانامەی‌ دکتۆرای‌ وەرگرتووە و لە ھەمان زانکۆدا تا کۆتایی‌ ساڵی‌ ١٩٥٩ مامۆستا بووە.
لە ‌سەرەتای‌ شەستەکانی سەدەی رابردوودا قەناتی‌ کوردۆ بوو بە سەرۆکی‌ بەشی‌ زمانی‌ کوردی‌ لە پەیمانگەی‌ گەلانی‌ ئاسیا،
قەناتی‌ کوردۆ وەک خۆرھەڵاتناسێک گەلێک کتێب و فەرھەنگی‌ زمان و بەرھەمی‌ ئەدەبی‌ نووسیوە و خزمەتێکی‌ زۆری‌ زمان و ئەدەب و کەلتوور و فۆلکلۆر و مێژووی‌ کوردی‌ کردووە.
ئەو سەردەمە گوندەکەی‌ زێدی‌ قەناتی‌ کوردۆ لەژێر دەسەڵاتی‌ رووس دا بووەو لە ‌سەردەمی‌ جەنگی‌ یەکەمی‌ جیھانیدا بە یەکجاری‌ وێرانکرا.
باپیری‌ قەناتی‌ کوردۆ یەکێک بووە لە ‌پیاوە ‌ھەرە ناودارەکانی ئێزدی و لەتاو زوڵم و زۆری‌ دەسەڵاتدارانی‌ ئەو سەردەمە بەرەو خۆرھەڵات کۆچیکردووە و دواتر لە تەفلیسی‌ پایتەختی‌ گورجستان گیرساوەتەوە.
بە شێوەیەکی بەربڵاو دەدرێتەوە پاڵ گەشتە کانی کاپتن جەیمس کووک بۆ گەڕان بە دوای زەریای ھێمن لە نێوان ١٧٦٨ بۆ ١٧٧٩.
جگە لە ڕووبەرە فراوانەكەیان ئەو زانیارییانەی تائێستا زاناكان بە دەستیان هێناوە دەربارەی دەریا و زەریاکان زۆر كەم و سنووردارن ئەمەش یەكێكە لە رێگرییەكانی بەردەم ئەو زانایانەی لێكۆڵینەوە لە نهێنییەكان دەكەن و بەردەوام سەرقاڵی گەڕانن بۆ ئاشكراكردنی ئەو نهێنییانەی لەناخی دەریا و زەریاکاندا هەن،
لەم ساتە مێژووییەش كە جیهان شاهێدی گۆڕانكارییەكی خێرای كەشوهەوایە زۆر گرنگە بزانرێت ئەو گۆڕانكارییانە كاریگەریی هەیە لەسەر ژیانی ئاوی و زیندەوەرانی ئاوی چەندە زیانمەند دەبن؟
بەهۆی ئەوەی ئۆقیانووسەكان رۆڵێكی كاریگەریان هەیە لە رێكخستنی پلەی گەرمای گۆی زەوی لە رێگەی هەڵمژین و پێچەوانەكردنەوەی تیشكی خۆرەوە،
چاودێرانی ژینگەیی و زانایانی ئۆقیانووس ناسیش ئەوە ئاشكرا دەكەن كە بەهۆی ئەو گۆڕانكارییانەی كەشوهەوا كە ماوەی بیست ساڵە بەشێوەیەكی خێرا پەرەدەسێنێت،
گۆڕانكاری بەسەر ئەو میكانیزمی فێنككەرەوەیەشدا هاتووە و ئەوەش كاری كردووەتە سەر پلەی گەرمی گۆی زەوی و سووڕی كاربۆن و بەرهەمهێنانی ئۆكسجینیش.
بەپێی نوێترین توێژینەوە دەركەوتووە گۆڕانكاریی كەشوهەوا هەڕەشەیەكی دیارە بۆ ژیانی ناو دەریا و زەریاكان و بەرزبوونەوەی خێرای پلەكانی گەرما بووەتە هۆكاری قڕتێكەوتنی زۆر جۆری ماسی و زیندەوەری ئاوی كە رێژەكەی دوو هێندەی ئەو ئاژەڵ و گیانلەبەر و باڵندانەیە كە لەسەر وشكانی بە هەمان هۆكار بەرە و قڕتێكەوتن دەچن،
ئەو توێژینەوەیە ئاماژەی بەوەداوە زۆربەی زیندەوەرە ئاوییەكان شوێنێكی گونجاوتریان نییە لە دەریا و زەریاکاندا تا خۆیان لە كاریگەرییەكانی بەرزبوونەوەی پلەی گەرما بپارێزن.
بە درێژایی دەیان ساڵی كاری زانایان و ئەوانەی بەدوای ئاشكراكردنی نهێنی دەریا و زەریاكانەوەن ساڵانە چەندین جۆر زیندەوەر و رووەكی سەیر دۆزراونەتەوە كە بە تەواوی جیاوازبوون لەوانەی پێشتر و دواترینیان لە ساڵی 2007 دا دۆزرایەوە و زاناكان ناویاننا ،
ئەو رووەک و زیندەرەوەرانەی تا ئێستا لە دەریا و زەریاکاندا دۆزراونەتەوە و ئاشكرا كراون بە تەنها سێیەكی ئەو رووەك و زیندەوەرانەیە كە لە قوڵایی دەریا و زەریاکاندا هەن و دەژین.
ئەوەی تائێستا لە ئەنجامی لێكۆڵینەوە و پشكنینە بەردەوامەكانی زانایانەوە زانراوە ئەوەیە كە دەریاو ئۆقیانووسەكان زیاتر لە هەزار جۆری رووەك و زیندەوەری ئاوی لەخۆ دەگرن و ماسی و زیندەوەرانی بێ بڕبڕەش شوێنی سەلامەتی خۆیان لە بنی رووبەرە ئاوییەكاندا دەدۆزنەوە و رووەكە ئاوییەكانیش لە رووبەرە كەم قووڵەكاندا گەشە دەكەن،
پسپۆڕانی ژینگەیی باس لەوە دەكەن هەندێك جۆری قەوزەی رەنگ ئاڵ هەبوون ئێستا رەنگیان نەماوە یان تۆخ بوون كە ئەمەش نیشانەیەكی مەترسییدارە،
بەو پێیەی رەنگی ئاڵ و گەشەكردنی ئەو جۆرە قەوزانە پشتی بە جۆرێك زیندەوەری مایكرۆسۆبی بەستووە و پیسبوونی ژینگە و بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی كاریگەریی لەسەر كەمبوونەوەی ئەو زیندەوەرانە هەیە و دواجاریش گەشەی ئەو قەوزانە دەشێوێت.
لە ھەندێک کاتدا شام دوو ناوی ھەیە لە ھەمان ماوەی مێژوویدا, ئەم ناوانەش دەرئەنجامێکی سروشتی ڕۆشنبیری وتائیفە ھەمەجۆرەکانیناوچەکەن،
بەڵام ناوی بە کە لە ئینگلیزیدا بۆ شام بەکار دێت, بە مانای یان کاتێک خۆر بەرز دەبێتەوە یان ئەو زەویانەی لە دەریا بەرزترن دێت, وناوی سوریا بە ناوچەکانی رۆژھەڵاتی کەناری دەریای ناوەڕاست ئەوترێت.
وەرگیراوە لە کەسایەتی سامی کوڕی نوح یان زەوی نەوەکانی سامی کوڕی نوح وناوەکە بە سریانی بە شام دەردەبڕێت, وھەندێک لە گێڕانەوەکانئاماژە بەوە دەکەن کە سامی کوڕی نوح دیمەشقی بنیاتناوە،
مێژوونوسی ئیغریقی لە سەدەی پێنجی پێش زاینیدا ئاماژە بۆ بەشی باشوری سوریا ئەکات بە , لە سەدەی دووەمی زاینیدا ئیمپراتۆری ڕۆمانی ناوی ی بەکار ھێنا یۆ ئەو شارەی کە پێشتربە یەھودا ناسرابوو،
ئەمەش ڕوویدا دوای یاخی بوونە شکست خواردووەکەی یەھود لە ئیمپراتۆریەتەکە, ناوەکە بەردەوام بوو وەک ناوی ھەرێمێکی بیزەنتی ولەڕۆژانی عەرەبدا ناوەکە بووە فەلەستینو دانیشتوانی ناوچەکە بە فەلەستینیەکان ناسران،
باکوری ڕۆژئاوای ناوچە کەناریەکانی وڵاتی شام و شارە فینیقیەکان ئەگرێتەوە کە لە ئێستادا ئەم شارانەن ئۆگارێت,ئەڕواد، سور، تەڕتوس، عەمریت،
لە ماوەی زیاتر لە سەد ساڵ لە مێژوودا شانشینی ئیسرائیل لە ژێر حوکمی داود مەلیک وسلێمان حەکیم دا بووە کە زۆربەی خاکی فەلەستین ئەگرێتەوە, بەڵام زیاتر لە فەلەستین وناوچە کەناریەکان ناگرێتەوە ودوای مردنی مەلیک سولەیمان دابەش بوو بۆشانشینی ئیسرائیلی وشانشینی یەھوزای باشور،
کە وڵاتی شام ئەگرێتەوە, وشەکە بە ئیتاڵی واتە شوێنی ھەڵاتنی خۆر لە زمانی ئیتاڵی وفەڕەنسیەوە بۆ زۆر زمانی تر گوێزراوەتەوە وەکو تورکی وئینگلیزی.
لە ماوە حوکمی یۆنان وڕۆمان بە ھەموو وڵاتی شام ووتراوە سوریا, وا دادەنرێت کە ناوی ئاشور بووە کە بڵاو بۆتەوەبە ھەموو ناوچەکەدا،
کەنعان بە خاکەکە وتراوە کەنعان و دانیشتووە ڕەسەنەکانی کەنعانیەکانن کە بە زمانی کەنعانی ئەدوێن لە ڕۆخەکانی دەریای ناوەڕاستدا وناوی خۆیان و زەویەکەیان ناوە کەنعان.
فەرمانڕەوای شاری سەمەرقەند کە ناوی میر « یاخماق » بوو کابرایەکی تەمەن حەفتا ساڵ دەبوو دوو کوڕەکەی کوژرابوون و برازایەکی ھەبوو ترسی ئەوەی ھەبوو کە برازاکەشی بکوژێت و تەختی فەرمانڕەوایەتی داگیربکات .
کاتێک سەرکردەی سوپا کۆنەکە کە تەمەن پەنجا سالانێک دەبوو وە ناوی قۆڵۆر کەماڵ بوو کە ‌زانی میر سەرکردەی نوێی بۆ ناردوون نیگەران بوو ڕووی کردە سەربازەکان و وتی میریاخماق کوڕیکی قژ درێژی بۆ ناردووین بۆ ئەوەی لەگەڵیا چاک ڕابوێرین بۆیە تەیمور چووە لای و شمشێرەکەی لە کالان دەرھێناو ھاواری کرد ئێستا پێت دەسەلمێنم کە دەتوانم سزای جنێودەر بدەم بۆیە قۆڵۆر کەماڵ بەرەنگاری بووەوە و شمشیرەکەی ھەڵکێشا چونکە دڵنیابوو کە دەیەوێت بیکوژێت تەیمور شمشێرێکی بادایە لا ملی و دایھنایەوە تا سەر ئێسقان ومل و شادەمار و قوڕقوڕاگەی بڕی و پاش چەند چرکەیەک مرد،
پاسان تەیمور ڕووی کردە سەربازەکان و ووتی من تەیموری کوڕی تەرقائی خەڵکی شاری کیشم فەرماندەی لەشکر و ئێوەشم وە ھەرکەس سەرپێچی بکا دەکوژرێت ،
ھەر لەو دیدارەی میر و تەیموردا وتی میرم سوپاتان زۆر ناڕێک و ناتەواوە ڕێمبدە با چاکی بکەم میر لە وەلامدا وتی چی بەباش دەزانی ئەوە بکە ،
بۆیە تەیمور دەستی کرد بە دەستە دەستەکردنی سوپا و لێپرسراوی بۆ دادەنا کە پێی دەوترا «یوزباشی » بەم جۆرە لە ماوە دوو ھەفتەدا پێشکەوتنی بەرچاو بەدی دەکرا ،
دوا مانگێک تەیموری مەزن چووە سەردانی میر لەم سەردانەیدا بینی ھەندێک پیاو لە بیابانەوە ھاتنە بارەگا و داد و فەریادیان بوو لە دەست« قەرەخەتائی» کە ھۆزێک بوون لە باکوری سەمەرقەنددا نیشتەجێ بوون و ھێرشیان کردبوونە سەر و شەش ھەزار مەڕیان لێ بە تاڵان بردبوون و سێ شوانیشیان کوشتبوون ،
دوا ئەم قسەیەو ھەر ئەو ڕۆژە تەیمور بە خۆی و جەنگاوەرەکانیەوە کەوتەر ڕێ ھەر ھەمان ڕۆژ دوا بڕینی بیست قۆناغ گەیشتە قەڵەمڕەوی خێڵی قەرەخەتائی و داوای کرد کە چەند پیاو ماقوڵێکیان بێن .
ھەندێک پیاوھاتن و پێی وتن من سەرلەشکری میر یاخماقم ھەندێ لە پیاوەکانی خێڵی ئێوە شەش ھەزار مەڕیان بردووە و سێ شوانیشیان کوشتووە ،
داوای مەڕەکانی کردەوە و داواشی کرد جەردەکانیشی پێبناسێنن ئەوانیش لە وەلامدا وتیان ئەم خێڵە یانزە تیرەیە و ئێمە نازانین کام تیرەیە ئەم کارەی کردووە ،
تویموریش وتی ھەر تیرەو دزێکتان ھەیە گەر پێم بڵێن جەردەکان کامانەن کارم بە ئێوە نیە ئەوانیش وتیان ئێمە جەردەکان ناناسین بۆیە تەیموریش وتی تا ماوەی خوێندنی سورەتی ڕادەوەستم ئەگینا لە ملتان ئەدەم .
ھەموویان پێکەنین و پیاوێکی سور و مل ئەستوری سمێڵ زل ووتی ئەم قسانە لە دەم و پلی تۆ نایە ھێشتا زووە ودەم و دەست لە قسەکانیدا داوای لە پیاوەکانی کرد کە تەیمور بگرن بۆیە تەیموریش بە شمشێرەکەی سەری ئەم پیاوە دەپەڕێنێت و چوار پیاوەکەی تریش پەلاماری دەدەن و ئەمیش برینداریان دەکات و دەیانخاتە دەوارێکەوە .
و وتیان دزەکان لە تیرەی « ئاق مەربوج »ن تەیموری داوای ناوی سەرۆکی ئەو تیرەیە دەکات و ئەوانیش دەڵێن « جەودەت گۆڵتۆ»یە تەیموریش‌ ھەرچواریان دەبات بەو مەرجەی ناوچەی دزەکانی پێ نیشان بدەن ئینجا بەریان بدات ،
ئیتر مەڕ و ئەسپەکان ھێنران و خۆی و کورەکانی ئازاد نەکران تا ئەو کاتەی مەڕ و ئەسپەکان گەیشتنەوە سەمەرقەند ئینجا ھەرسێکیانی بەرداو ڕیگەی سەمەرقەندیان گرتەبەر و بەم شێوەیە توانی مەڕەکان وەربگرێتەوە و خوێنی شوانەکانیشی قەرەبوو کردەوە .
دوای کۆچی دوایی میریاخماق لەساڵی« ٧٥٦ کۆچیدا» کەھێشتا بەخاک نەسپێردرابوو ئەرسەلانی برازای میر یاخماق کە جێگری بوو بە تەیموری ووت ئەی میری تەرقائی وا لە ئێستاوە تۆم دەرکرد وە پەیوەندیت بەم لەشکرەوە نەماوە لەبەر ئەوەی لەبەر چاوی جەنگاوەرەکاندا ئەم گفتوگۆیە کرا لە نێوان ئەرسەلان و تەیموردا تەیمور ھەستی بە شکان ئەکرد لەبەر چاوی لەشکرەکەیدا بۆیە بە ئەرسەلانی ووت نەئەبوو لەبەر چاوی لەشکرەکە بمشکێنیت و ڕووبەروی ئەو بڕیارەم بکەیتەوە.
بۆیە خۆیپێنەگیراو شمشێری لەکێلان دەرھێناو بەرەنگاری ئەرسەلان بوو ئەرسەلانیش ھەستی بە ترس و دڵەڕاوکێ کردوو دوور کەوتەوە ،
تەیموریش بە لەشکرەکەی ووت کاممان بە سەر لەشکر ھەڵدەبژێرن من یان ئەو ترسنۆکە لەشکرەکە بە کۆی دەنگ لە وەڵامدا تەیموریان ھەڵبژارد ،
ئەوەی بووە مایەی فراوانبونی سنوری دەسەلاتی ڕاوێکی بە کۆمەڵبوو لە ساڵی « ٧٥٧ کۆچی » کە لەگەڵ چەند ئەفسەرێکدا بۆ ڕاوکردن چونە ناوچەیەک لە سەروو ڕۆژئاوای سەمەرقەندەوە بەڵام نەیدەزانی خێڵی گڕۆڵتائی لەو ناوچەیەدا دەژین بۆیە لە ڕێگایاندا ھەندێک پیاوی ئەو خێڵە ڕییان لێگرتن و ووتیان بۆتان نیە لەم ناوچەیەدا ڕاو بکەن تەیموریش لە وەڵامدا ووتی ئەگەر زەوی و زاری ئێوەیە کوا بەڵگەتان ؟
تەنانەت چادرێکیش لەم بیابانەدا بەدی ناکەم و ئێرە مڵکی ھەموانە ئەوانیش گوێیان بەم قسانە نەداو ھەستان بە ھەڕەشە کردن لە تەیمور و ھاوەلانی وە داوای ھەزار لیرەیان لێکردن لەبەرامبەر ڕاوکردن لەو ناوچەیەدا تەیموریش کە زانی ھەڕەشەی لێدەکرێت داوای ئامادە بوونی لە ئەفسەرەکانی کردوو و کاتێک دووان کەسی لێکوشتن ھێرشیان بۆ ھێنا بە تیر سیانی تریشی لێ کوشتن لەم کاتەدا دەستی لە شمشێری یەکێک لەوان گیر دەبێت ودەکەویتە شەڕێکەوە لەگەڵیان کە لەشکری ئەوان قەلاچۆدەکات و ئەوانەی دەشمێننەوە ھەڵدێن .
لەو کاتەدا ئەم مامۆستایە قورئان دەخوێنێت لە سورەتی « الملک » ئایەتی « ١٦ » کە ووشەی تەیموری تێدایە بە مانای بومەلەرزە وە ناوی تەیموور لە کەسایەتی و خانەوادەی ئەوانەوە نزیکە واتاکەی بۆیە ئەو ناوەی بۆ ھەڵبژارد مامۆستاکە لە کاتێکدا کە تەیمور دێتە گەورەبوون و باوکی دەیبینی بە ھەردوو دەست کاردەکات و دەنوسێت کە لەو سەردەمەدا شتێکی دەگمەنە و ئەمەش لە کاتی خویندن و نوسیندا دەردەکەوێت .
تەیموور لە کاتی خوێندنیدا لای مامۆستا « مەلا عەلی بەگ و شێخ شمس الدین » خوێندویەتی و خوێندکارێکی زیرەک و لێھاتوو بووە و زۆر زوو ئایەتەکانی قورئانی پیرۆزی لەبەرکردووە ھەربۆیەش نازناوی « حافڤ القرآن »ی پێبەخشراوە .
وە مامۆستاکەی بە باوکی ووتوە کە نرخی ئەم کوڕە بزانێت چونکە بە ھەردوو دەستی دەنوسێ دەبێتە حوکمداری ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوا ،
خۆیان لەو سەردەمەدا کێڵگە و وڵاغی بەرزیان ھەبووە و تەیموور دەچووە کێڵگە و لەوی فێری ئەسپ سواری و تیر ئەندازی کرا کە زۆر سەرکەوتوو بوو تیایدا و بە ھەردوو دەست تیری دەھاویشت و شمشیربازی دەکرد ،
‌‌ یەکەم کەس کە بە دەستی تەیمور کوژرا لاویک بوو ناوی « یوڵاش » بوو کە لە کاتی خویندن و دواتریش قسەی ناخۆش و چەوتی بەرامبەر دەکرد زۆربەی قوتابیەکانی شایەتی ئەوەبوون کە ئەم کارە خەتای یوڵاش بووە و خەتای تەیموری تیا نیە بۆیە لەسەر ئەو کارەساتە تاوانبار نەکرا .
ھەر لەم تەمەنەدا زۆر جاری وا ھەبووە کە سی ئەسپی لە پال یەکدا بەسەریەکەوە تاوداوە و لە گەرمەی غاردا لەسەر ئەم ئەسپەوە خۆی ھەڵداوەتە سەر ئەویتر و بە پێچەوانەوە گەڕاوەتەوە سەر پشتی ھەر یەک لە ئەسپەکان ،
زۆر جار لە گەرمەی غاردا لەسەر زینەکەوە دەجوە لای ڕاست یان لای چەپی ئەسپەکەو بەمەش لەکاتی جەنگدا خۆی لە تیری دوژمنەکانی پاراستوە زۆرجار ئەسپەکەی کوژراوە بەڵام خۆی سەلامەت بووە .
وەشایەنی باسە تەیمور لە ھونەری مەلەوانیدا کەسێکی کارامەو لێھاتوو بووە و زۆر جار خۆی لە ھەڵچونی لافاوی ڕووباری جەیحون پاراستوە کە ھیچ مەلەوانێک نەیدەتوانی تخونی بکەویت لەھەمانکاتدا ئەو بە کارامەیی خۆی لێ دەپەڕیەوە ،
بەو پێیەی لەگەڵ ڕۆشنبیرانی وەک ئیبن خەلدوون و حافز ئەبرۆ لە پەیوەندیدا بووە و لە سەردەمی ئەودا سەردەمی ھەستانەوەی تەیمووری دەستی پێکرد.
لە چوونی بۆ لای میردا نامەی عەبدوڵا قوتبی پێبوو لەڕۆژێکی ساڵی « ٧٥٢ی کۆچیدا» میر بە نەوەکانی ووت لە ناوچاوانی ئەم کوڕەدا ئەوە دەبینم کە دەستدەگرێت بەسەر ھەموو جیھاندا .
پێش لە دایکبوونی تەیموور باوکی کە ناوی« تەرقائی بوو » ڕێزدار بوو لای خەڵکی شار واتا شاری شەوێک خەون دەبینێت و لەبەربەیانی شەوەکەدا دەچیت بۆ لای « شێخ زێدەدین » دەڵی لە خەوما پیاوێک شمشێرێکی داوەتە دەستم و بەھەر چوار لادا شمشێرەکەم ھەڵدەسوڕاند ،
شێخ لە وەڵامدا دەڵێت « خوا کوڕێکت پێ دەدات بە شمشێرەکەی دنیا دەگرێت و لە سایەیدا دینی ئیسلام پەرە دەستێنێت » بۆیە کە خودا ئەو کوڕەی پێتدا ووریایبە لە پەروەردەکردن و خوێندنیدا .
تەیموری لەنگ کاتێ بە پلە و پایەی خۆی گەیشت لێبوردە و بەخشندە بوو وەختێ ئازربایجانی داگیرکرد فەرمانیدا کە دانیشتوانی شاری شابستەر ئازار نەدرێن چونکە نوسینەکانی شێخ مەحمودی شابستەری کە « گوڵشەنی ڕاز » کاریتێکردبوو ،
لە کاتی داگیرکردنی شارەکەدا دانیشتوانی شار لە ترسان شارەکەیان چۆڵکردوو تەیموریش ناردی بە شوێنیاندا و وتی سەر و ماڵ و ناموسیان پارێزراوە و دانیشتوانیش گەڕانەوە و باوەڕیان پێکرد چونکە میری ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوایان بە ڕاستگۆ ئەزانی .
دوا ماوەیەک چوو بۆ شاری سەمەرقەند و پەیوەندی لەگەڵ میری کەلال پەیدا کرد کە ڕیزی زۆری لێدەگرت و ڕۆژیکیان وتی من ناوی باوکتم بیستوە بەڵام نەمدیووە .
بۆیە ھەموویان گوناھبار دە‌کات بە‌وی کە فە‌یلە‌سووفە‌کان گرنگی بە نەھێشتنە‌وی دامە‌زراوە‌کانی چە‌وساندنە‌وە دە‌دە‌ن و کاریان بۆ دە‌کە‌ن،
ژیانی ڕۆسۆ دوای بڵاوبوونە‌وی «دیکسۆرزی زانست و ھونە‌ر» بە‌تە‌واوە‌تی دە‌گۆڕێت کە دە‌توانرێت لە‌نێو «دیکسۆرزی زانست و ھونە‌ر» دا چە‌ند بیرورایە‌کی ڕۆسۆ وک و (ئە‌و نە‌تە‌وانە‌ی لە ڕووی ھونە‌ری و زانستیە‌و دواکە‌وتوون لە و نە‌تە‌وانە سە‌روە‌رتن کە پێشکە‌وتوون) دیاریبکرێن.
پێیان وا بوو کە ئەگەر مرۆڤ کردەوەکانی خۆی لەسەر بنەمای شیکردنەوەی لۆژیکال دابمەزرێنێ و سەرچاوەکانی داھاتووی لەسەر بنەمای ئەو موحاسەبانەی زانایانی زانستی سروشتی دەیکەن دابنێ،
بەڵام مەبەستی ڕوسۆ لە چاکبوونی مرۆڤ ئەوە نییە کە تاک بە تاکی مرۆڤەکان پاک و بێگوناحن بەڵکوو دەیەوێ ئاماژە بەوە بکا کە ھەستە سروشتییەکان و غەریزەکانی مرۆڤ لە ویژدانی ئەودا ڕەنگ دەدەنەوە.
ئەو بۆچوونەی ڕوسۆ بەپێچەوانەی ڕەوتی ڕۆشنگەری بوو کە پێی وا بوو مرۆڤ تەنیا بە یارمەتیی عەقڵ و زانست دەتوانێ ڕزگار بێ.
دیارە ڕۆشنگەرەکان باوەڕێکی پتەویان بە بیرۆکەی پێشکەوتن ھەبوو و پێیان وا بوو مرۆڤایەتی خەریکە بە ڕێگەیەکی زۆر باش و پێشکەوتنخوازانەدا دەڕوا.
کۆمەڵگەی گەندەڵ ھاووڵاتیی گەندەڵ بەرھەم دەھێنێ؛ واتە تاقمێک مرۆڤ بەرھەم دەھێنێ کە دەنگی ویژدانیان کپ کراوە.
لە سەردەمی شؤڕشی فەرانسەدا قسەکانی ڕوسۆ وەک پاساوێک بۆ گۆڕانکاریی شۆڕشگێڕانە لە قەڵەم دەدرا و شۆڕشگێڕەکان ڕوسۆیان وەک فەیلەسووفی سیاسیی خۆیان دەناساند.
ھەر بۆیە ڕوسۆ ڕەخنەی زۆری لە کۆمەڵگەی مۆدێرن ھەبوو کە زۆربەی یەکەکانی زۆر گەورە و نالێکن و چاوەدێری بە سەر ئەواندا دژوارە.
ئەمە وای لە شرۆڤەکارانی ڕوسۆ کردووە کە پێیان وا بێ ڕوسۆ باوەڕی وایە کە مرۆڤ تەنیا لە دۆخێکی تەواو سروشتیدا دەتوانێ چاک بێ بەڵام لیدمان دەڵێ ڕوسۆش وەک ھابز و بەپێچەوانەی لاک ومۆنتسکیو پێی وایە کە چەمکی وەک چاکە و خراپە لە دەرەوەی چوارچێوەی کۆمەڵگەدا بێواتایە و پێش لە پێکھاتنی کۆمەڵگە ھیچ واتایەکیان نەبووە.
ویستی ساڵی ١ی ڕۆژژمێرەکە بکاتە کاتێک کە ئیمپراتۆریی ماد ڕووخێنرا و پاشایەتیی ھەخامەنشیی پارس بۆ یەکەم جار لە ئێراندا دەسەڵاتی گرتە دەست.
لە ڕێکەوتی ٢٤ی ١٢ی ١٣٥٤ ئەنجوومەنەکانی و بڕیاریان دا کە دەستپێکی ڕۆژژمێری ئێرانی ببێتە دەستپێکی پاشایەتیی کۆرش (یەکەم پادشای ھەخامەنشی کە ئیمپراتۆریی مادی ڕووخاند و بەو جۆرە فارسەکان دەسەڵاتیان گرتە دەست).
ئەو بیرۆکەیە تێک چوو و لە ڕێکەوتی ٥ی ٦ی ١٣٥٧ ڕۆژژمێری پادشایەتی ھەڵوەشێنرایەوە و بووەوە بە «کۆچیی ھەتاوی» .
ئەگەر لە نێوان ١ی کانوونی دووەم ھەتا ٢٠ ـ ٢١ی ئازار ـ بەستە بەوەی کە نەورۆز بکاتە کام لەو ڕۆژانە ـ ی ئەو ساڵە زایینییە بێت،
لە ساڵی ١٩٢٥دا ڕۆژژمێرێک کە لەسەر بنەمای ڕۆژژمێری جەلالی ئامادە کرابوو ئاراستەی پەرلەمانی ڕەزا پەھلەوی کرا و بوو بە ڕۆژژمێری فەرمیی ئێران.
فاتمیەکان کاریگەریەکی دیاریان ھەبووە لەسەر مێژووی ئیسلامی بەگشتی و میسر بە تایبەتی, زانست و ئەدەب پێشکەوت لە سەردەمەکەیاندا و قاھیرە پایتەختی سەردەمەکەی بوو و خوێندکاران لە ھەموو لایەکی جیھانەوە.