polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
لە دوای ئەو معاویەی یەکەم کوڕی یەزیدی یەکەم وازی لە حەقی خۆی لە خەلافەت ھێنا لەبەر ئەوەی زۆر زانست و ئەدەب و شیعری خۆشئەویست و ئارەزووی خەلافەتی نەبوو لەگەڵ ئەوەی ٦ مانگ گرتیە دەست پاشان بە جێی ھێشت بۆ ڕاوێژ لە نێو موسڵمانان.
و خەلیفەی دادپەروەر عومەری کوڕی عەبدول عەزیز خەلافەتی گرتە دەست دواتر کە ئەو خەلیفە ئەمەوییەیە ناونراوە بە پێنجەم خەلیفەی ڕاشدین و ناسراوە بە دادپەروەری و و لە خواترسی و بەخشندەیی لەگەڵ خەڵکدا،
شۆڕشەکانی عێراقی خامۆش کرد و ئەوانەی لە لە دەوڵەتەکە دەرچوون لەناوی بردن وەک عەبدولڵای کوڕی زوبێر لەسەر دەستی حەجاجی کوڕی یوسف دوای گەمارۆدانی مەککە بۆ ماوەی شەش مانگ.
گرنگی دا بە ئاسایشی ھەموو ولایەتە ئیسلامیەکان و سەردەمەکەی جیا ئەکرێتەوە بە پێشکەوتن لە ھەموو بوارەکاندا و گەشەسەندنی زانست و زانیاری و تەلارسازی و خواپەرستی،
عەبدول ڕەحمان داخل خۆی ئامادە ئەکرد بۆ چوونە ناو ئەندەلوسەوە دوای ئەوەی سوپایەکی بەھێزی پێکھێنا ولایەنگرانی لە خۆی کۆکردەوە, وئیشی لەسەر ئەمانەی خوارەوە کرد,
یەکەم, بەدر کە یەکێک بوو لە پیاوەکانی کە لە دیمەشقەوە لەگەڵی ھاتبوو ناردی بۆ ئەندەلوس تا لە ھەڵوێستەکە بکۆڵێتەوە, و زانیاری وەربگرێت دەربارەی ھێزە کاریگەرەکان لەسەر حوکم و بارودۆخی ناوخۆی ئەندەلوس.
لەبەر ئەوەی شوێنی بەردەڕەش شوێنێکی ستراتیژییە و دەکەوێتە نێوان شاری مووسل و قەزای ئاکرێ و ھەردوو پارێزگای دھۆک و ھەولێری پایتەخت پێکەوە دەبەستێتەوە،
ژمارە ١٠ لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ بەردەڕەش بوو بە قەزا و دوو ناحیەی نوێش ھاتنە دامەزراندن لەگەڵ بەستنەوەی ناحیەی کەلەک بە بەردەڕەش؛ و ئێستاش قەزای بەردەڕەش لەم سێ ناحیە یە پێک دێت:
لە ڕێورەسمێکدا لە ٨/٤/٢٠٠٧ بڕیارەکە جێبەجێ کرا و مازن محەممەد سەعید وەکو یەکەم قایمەقامی قەزای بەردەڕەش دەستنیشان کرا.
قەزای بەردەڕەش دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەلاتی پارێزگای دھۆک و دەکەوێتە نێوان زێی گەورە لەلای ڕۆژھەڵات و ڕووباری خازر لەلای ڕۆژاوا و سنووری قەزاکە بەم شێوەیە:
میسر ھەستا بە کردنەوەی ڕێگەی ڕەفەح وەک ئاسانکردنێک بۆ خەڵکی غەززە بەڵام بڕیارەکە ھیچی وای نەگۆڕی لە سەختی بارودۆخەکە.
لەبەر ئەو شوێنە جوگرافییە گرنگەی ھەیەتی ئەکەێتە نێوان ئاسیا و ئەفریقاوە و لە نیوان بیابان لە باشوورەوە و دەریای ناوەڕاست لە باکوورەوە،
ھاوکات زەوییە بە پیتەکانی و شوێنە بازرگانییە دەوڵەمەندەکەی ھۆکارێکی تەواون بۆ ئەوەی بە درێژایی مێژوو لەلایەن چەندین ھێزەوە گیراوە.
ساڵی ٦٣٥ز موسڵمانان فەتحیانکرد و بوو بە ناوەندێکی ئیسلامی گرنگ بەتایبەت لەبەرئەوەی بەناوبانگ بوو بە بوونی ئارامگەی باپیرەی دووەمی پێغەمبەر محەمەد تیایدا،
بوو بە بەشێک لە فەلەستین لە ماوەی داگیرکردنی بەریتانییدا و خرایە سەر دەوڵەتی فەلەستینی بە بڕیارێکی نەتەوە یەکگرتووەکان بڕیاری دابەشکردنی فەلەستین بۆ دوو دەوڵەتی عەرەبی و یەھوودی ساڵی ١٩٤٧،
بەڵام میسر چووە شارەکەوە ساڵی ١٩٤٨و لە شوباتی ١٩٤٩دا ئاگربەست کەوتەوە لە نیوان میسر و ئیسرائیل و میسر ھەستا بە پاراستنی شارەکە لەبەرئەوە بوو بە شوێنگەی زۆر لە پەنادەرە فەلەستینییەکان کاتی دەرچوونیان لە شوێنی خۆیان.
بەڵام ئیسرائیل ڕێگەی لە گەیشتنی ئەو کەشتیانە گرت و لەو ھەوڵانەش کەشتیگەلی ئازادی بوو ساڵی ٢٠١٠ و کە ڕووبوڕووی ھێرشی سەربازی ئیسرائیلی بوویەوە.
و لە دوای شۆڕشی نوێی میسر ڕێگەی ڕەفەح لە نێوان میسر و غەززەدا کرایەوە بەڵام ئەم بڕیارە ھیچ کاریگەرییکی وای نەبوو لەسەر بارودۆخی شارەکە.
ھەروەھا بە یەکێک لە گرنگترین شارەکانی فەلەستین دادەنرێت لەبەر ئەو گرنگییە ستراتیژی و بیناسازی و ئابووریەی ھەیەتی ھاوکات زۆرینەی بنکەکەی دەسەڵاتی نیشتمانی فەلەستینی تێدایە.
لە ناوەندی حوزەیرانی ٢٠٠٧دا کێشەکە گەیشتە بەرزترین ئاستی و بزوتنەوەی حەماس بە تەواوی دەستی گرت بەسەر کەرتی غەززە و ھەموو دام و دەزگاکانیدا.
له‌ ئاینده‌یه‌كی‌ نزیكدا له‌و بڕوایه‌دان ئه‌م ته‌كنۆلۆژیایه‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ وا به‌رفراوان په‌ره‌بسێنێت و له‌ ئاستێكدا گه‌شه‌ بكات كه‌ بتوانێت له‌ڕێی‌ ئه‌م ته‌كنۆلۆژیایه‌وه‌ بچیته‌ نێو تۆڕی‌ زانیارییه‌كانی
‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌وه‌ له‌هه‌ر شوێنێك بیت و له‌هه‌ر كاتێكدا بێت بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ پێویستت به‌ ڕاكێشانی‌ تۆر و وایه‌ر بێت.
بۆ په‌یوه‌ندی‌ بێته‌لیانه‌ی‌ ئینته‌رنێت به‌كاردێت و خاوه‌ن خێراییه‌كی‌ به‌رچاوه‌ بۆ گرێدان و په‌یوه‌ستكردنی‌ په‌یوه‌ندییه‌كان.
كۆمپانیاكان له‌و بواره‌دا هه‌وڵه‌كانی‌ خۆیان به‌ته‌واوه‌تی‌ خستۆته‌گه‌ڕ و كۆی‌ بودجه‌ی‌ ته‌رخانكراویان له‌و بواره‌دا و له‌ ساڵی‌ 2007دا گه‌یشتۆته‌ 3 بلیۆن دۆلاری‌ ئه‌مریكی‌.
ته‌كنۆلۆژیایه‌كه‌ كه‌ وشه‌كه‌ی‌ له‌سه‌روو هه‌موو وه‌سف و پیاهه‌ڵدانێكه‌ و چالاكیه‌كانی‌ مایه‌ی‌ سه‌رسامی‌ و سه‌رسوڕمانه‌،
له‌دوێنێدا به‌وه‌ خۆشحاڵ بووین كه‌ به‌هۆی‌ تیشكی‌ سووره‌وه‌ ناردن و وه‌رگرتن هه‌یه‌ كه‌ له‌چه‌ند سانتیمه‌ترێك به‌ده‌ر نه‌بوو،
له‌ دوای‌ ئه‌ویش ته‌كنۆلۆژیای‌ تازه‌ به‌ بلوتوس سه‌رسامی‌ كردین كه‌ بۆ ته‌له‌فۆنی‌ مۆبایل له‌ 10 مه‌تر تێپه‌ڕی‌ نه‌ده‌كرد،
تا ئه‌و كاته‌ی‌ كه‌ ته‌كنۆلۆژیای‌ وای‌ فای‌ هات كه‌ وه‌ك بازدانێك وابوو له‌ جیهانی‌ په‌یوه‌ندیكردن و ڕاگه‌یاندندا.
ئه‌مه‌ش یه‌كێكه‌ له‌و ڕێگه‌یانه‌ی‌ كه‌ بۆ به‌ستنه‌وه‌ی‌ دوو ئامێر یاخود پتر به‌شێوه‌یه‌كی‌ بێته‌ل به‌یه‌كدییه‌وه‌،
هه‌روه‌ها له‌لایه‌ن چه‌ند كه‌س و كۆمپانیاكه‌وه‌ بۆ مه‌به‌ستی‌ چوونه‌ ناو خزمه‌تگوزاری‌ تۆڕی‌ زانیارییه‌كانی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ به‌ كه‌مترین بڕی‌ تێچووه‌وه‌ به‌كاردێت.
ئامێری‌ گۆڕه‌ره‌كه‌ ئه‌م شه‌پۆله‌ نێردراوانه‌ وه‌رده‌گرێت و كۆده‌كانی‌ ده‌كاته‌وه‌ (هه‌ڵده‌ستێت به‌ وه‌ڕگێرانی‌ بۆ زانیاری‌ تایبه‌ت به‌كۆمپیوته‌ر) و له‌دوایدا ئه‌م زانیارییانه‌ له‌ڕێی‌ ته‌لێكه‌وه‌ ده‌نێرێت بۆ تۆڕی‌ زانیارییه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان.
به‌دڵنیایشه‌وه‌ ئه‌م پرۆسه‌یه‌ به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌نجام ده‌دات له‌ حاڵه‌تی‌ وه‌رگرتنی‌ زانیاری‌ له‌ تۆڕی‌ زانیارییه‌كانی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌.
له‌ڕاستیدا تا ڕاده‌یه‌كی‌ زۆر له‌ پرۆسه‌ی‌ گفتوگۆكردن ده‌چێت كه‌ له‌سه‌ر ئامێری‌ ڕادیۆیی‌ نێره‌ر و وه‌رگر و ئه‌نجام ده‌درێت.
ئه‌مه‌ش مانای‌ ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ ده‌توانێت په‌یوه‌ندی‌ به‌هه‌ر ئامێره‌كه‌وه‌ گرێ‌ بدات كه‌ پشتی‌ به‌م ته‌كنۆلۆژیایه‌ به‌ستووه‌،
جا له‌ماڵی‌ خۆی‌ بێت یاخود له‌ چێشتخانه‌ یان ئۆتێل یان فڕۆكه‌خانه‌ یاخود له‌هه‌ر جێگه‌یه‌كدا بێت كه‌ خزمه‌تگوزاری‌ وای‌ فای‌ تێیدا فه‌راهه‌م كراوه‌ و ده‌توانێت په‌یوه‌ندی‌ به‌ تۆڕی‌ خزمه‌تگوزارییه‌وه‌ بكات.
خێراییه‌ به‌رچاوه‌كه‌یه‌تی‌ له‌ گواستنه‌وه‌ی‌ داتا و زانیارییه‌كانه‌ كه‌ ده‌گاته‌ 11 مێگابایت له‌ چركه‌یه‌كدا،
وای‌ فای‌ نموونه‌یه‌كی‌ بێته‌لی‌ تۆری‌ و زامنكه‌ری‌ په‌یوه‌ندییه‌كه‌ كه‌ مه‌وداكه‌ی‌ له‌نێوان 30 بۆ 650 مه‌تردا ده‌بێت له‌نێوان ئامێره‌ گه‌ڕۆكه‌كانی‌ وه‌ك مۆبایل و كۆمپیوته‌ری‌ لاپتۆپدا و تاوه‌ره‌كانی وای‌ فای دا.
به‌كورتی‌ ئامێری‌ به‌كارهاتوو له‌ ته‌كنۆلۆژیای‌ وای‌ فایدا ده‌توانێت شه‌پۆلی‌ ڕادیۆیی‌ بنێرێت و وه‌ربگرێت،
هه‌روه‌ها به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ ده‌توانێت له‌ ته‌كنۆلۆژیای‌ ژماره‌یدا بگۆڕێت بۆ شه‌پۆلی‌ ڕادیۆیی‌.
كه‌سی‌ به‌كارهێنه‌ر له‌ توانایدایه‌ له‌هه‌ر كوێیه‌ك بێت په‌یوه‌ندییه‌كانی‌ خۆی‌ به‌وپه‌ڕی‌ سه‌ربه‌ستیه‌وه‌ فه‌راهه‌م بكات به‌مه‌رجێك ئه‌و ئامێره‌ی‌ به‌كاری‌ ده‌هێنێت تایبه‌تمه‌ندێتی‌ وای‌ فای‌ تێدا بێت.
ته‌كنۆلۆژیایه‌كی‌ بێته‌له‌ بۆ ئامێره‌ ئه‌لیكترۆنیه‌كان كه‌ ڕێگه‌ به‌ به‌كارهێنه‌ر ده‌دات بۆ ئاڵوگۆڕكردنی‌ زانیاری‌ له‌ دوورییه‌كی‌ باوه‌پێكراودا سه‌باره‌ت به‌ بنكه‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌ی‌.
ئامێره‌ بێته‌له‌كه‌ هه‌ڵده‌ستێت به‌ وه‌رگێڕانی‌ داتاكانی‌ كۆمپیوته‌ره‌كه‌ بۆ شه‌پۆلی‌ ڕادیۆیی‌ و له‌وه‌ودواش له‌ڕێی‌ ئه‌نتێناكه‌وه‌ ده‌ینێرێت.
له‌توانای‌ تاكه‌ ئامێرێكی‌ بێته‌لدایه‌ كه‌ چه‌ند ئامێرێكی‌ كۆمپیوته‌ر به‌یه‌كدیه‌وه‌ په‌یوه‌ست بكات.
ڤاتیکان تا ساڵی ١٩٢٩ بەشێک بووە لە دەوڵەتی ئیتالیا بەڵام لەو ساڵەدا پاپا و حکوومەتی ئیتالیا لەسەر ئەوە ڕێکدەکەون کە ڤاتیکان بکرێتە قەوارەیەکی سەربەخۆ.
دەوڵەتی ڤاتیکان لەلایەن پاپای ڤاتیکانەوە بەڕێوە دەبرێت کە لە ھەمان کاتدا ڕابەری ڕۆحی نزیکەی ملیارێک کاسۆلیکییە لە جیھاندا.
بە گوێرەی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٤ ژمارەی دانیشتووانی ڤاتیکان ٩٢١ کەس بووە و تەنھا دەوڵەتە لە جیھاندا کە منداڵی تێدا نییە،
ڤاتیکان خاوەنی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن و ڕۆژنامەو گۆڤاری تایبەت بە خۆیەتی کە بەزمانی لاتینی و زمانە زیندوەکانی دیکە بڵاویاندەکاتەوە.
ھەروەھا ئەو دەوڵەتانەش باڵیۆزیان لە ڤاتیکاندا ھەیە و بە زۆریش دەبنە باڵیۆزی وڵاتەکەشیان لە ئیتالیا چونکە ڕووبەری دەوڵەتی ڤاتیکان کەمە و ناچارن لە ڕۆمای پایتەختی ئیتالیا نیشتەجێببن.
ڤاتیکان سیفەتی چاودێری ھەیە بەسەر ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتوەکانەوە و ھەروەھا ئەندامی زۆرێک لە ڕێکەوتننامە نێودەوڵەتییەکانە و زیاتر جەخت لەسەر مەسەلە ئاینییەکان و ئاشتی و ھاریکاریی نێودەوڵەتی دەکاتەوە.
وەزیری دەوڵەتیش بریتییە لە کاردیناڵێک کە لەلایەن پاپاوە دەستنیشان دەکرێت و بەرپرسە لە پەیوەندییە دەرەکییەکانی ڤاتیکان و کورسی پاپەوی.
پاشان مامی خەلیفە عەبدول مەلیکی کوڕی مەڕوان بانگی دەکات بۆ دیمەشق پایتەختی دەوڵەتی ئەمەوی وفاتمەی کچی کردە ھاوسەری وە کردی بە میر لەسەر ئیمارەیەکی بچووک لە نزیک حەلەب کە ناوی بوو وبە والی ئەوێ مایەوە تا ساڵی ٨٦ کۆچی.
لە یەکێک لە ساڵەکاندا نوێنەر بوو بۆ حەج عومەر ناردی بۆ لای وەلید وداوای لێکرد کە نەیەڵێت حەجاج بە مەدینە بڕوات لەگەڵ ئەوەی کە دەیزانی حەجاج جێگەیەکی تایبەتی ھەیە لای خەلیفە ئەمەوییەکان،
خەلافەتی گرتە دەست دوای سولەیمانی کوڕی عەبدول مەلیک لە دیمەشق ساڵی ٩٩ک وناونرا بە خەلیفەی دادپەروەر لەبەر دادپەروەرییەکەی لە حوکمدا،
خەڵکی ھەموو کۆکردەوە لە مزگەوت وپێی وتن کە من تووش بووم بەم ئیشەوە کە نە ڕام لەسەرییەتی ونەداوام کردووە وڕاوێژ بە موسڵمانان نەکراوە،
کاتێک بووە والی مەدینە دە کەسی بانگ کرد لە زاناکانی مەدینە ومەجلیسێکی شورای بۆ دروستکردن داوای لێکردن کە ھاریکاری بکەن لە بە جێ گەیاندنی داد وحەقدا.
محەممەد کوڕی قوباد بەگ کوڕی ئەمیر خان کوڕی سەید ئەحمەد بەگی یەکەمی جاف کوڕی سەید عەلی یەکەم کوڕی ئێناقی ئەسڵی یەکەم کوڕی سەید ھانم ئەناعمە) ،
گەنمەشامی یان گوڵەپێغەمبەرە یەکێکە لەو دانەوێڵانەی کە بەشێوەیەکی بەربڵاو لە سەرتاسەری جیھان بۆ خواردن بەکاردێت بە تایبەتی لە ھیندستان و وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا.
رێگرتن لە بەرزبوونەوەی ئاستی کۆلیستیرۆلی خوێن کە ئەگەری تووشبوون بە نەخۆشی رەقبوونی خوێنبەرەکان و نەخۆشی دڵ زیاد دەکات.
بۆ ئەوەی مرۆڤ موسڵمان بێت پێویستە لەسەری باوەڕی بە پایەکانی باوەڕ ھەبێت کە لە ئیسلامدا بە شەش پایە ناسراون؛ وەک لە قورئاندا ھاتووە؛ ﴿آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْهِ مِن رَّبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللّهِ وَمَلآئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لاَ نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّن رُّسُلِهِ وَقَالُواْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ) واتە؛ پێغەمبەر و ئیمانداران باوەڕیان ھەیە بەوەی لەلایەن پەروەردگاریانەوە ھاتووەتە خوارەوە،
ھەموویان باوەڕیان ھەیە بە خوا و فریشتەکانی و کتێبەکانی و پێغەمبەرەکانی ھیچ جۆرە جیاوازییەک ناکەین لە نێوان ھیچ پێغەمبەرێ لە پێغەمبەرەکانی خوادا.
ساڵح ئیبراھیم، ھود، لووت، یوونس، ئیسماعیل، ئیسحاق، یەعقوب، یووسف، ئەییووب، شوعەیب، مووسا، ھاروون، یەسع، زولکەفل، داود، زەکەریا، سولەیمان، ئیلیاس، یەحیا،
بەھۆی بەھێزی بومەلەرزەکە شەپۆڵەکانی دەریای لۆنیان ٥ تا ١٠ مەتر بەرزبوونەوە ئەوەش بووە ھۆی ڕوودانی تسۆنامی و گیان لەدەستدانی ٦٠ھەزارکەس،
٢١ی ئایار - ھێزەکانی فەڕەنسا قەڵای ھایدلبێرگ یان داگیرکرد و لە ٢٣ی ئایاردا ھێزەکانی ناو قەڵاکە خۆیان دا بەدەستەوەدا.
٢٧ی حوزەیران - لەجەنگی نۆساڵەدا کەشتیگەلی فەڕەنسی لەجەنگی لاگۆس بەسەر کەشتیگەلی ھۆڵەندی و ئینگلیزی زاڵبوو کەشتیگەلەی فەڕەنسی دوای شەڕێکی سەخت کەشتیگەلی ھۆڵەندی و کەشتیگەلی ئینگلیزی شکاند.
٢٩ی تەممووز - سووپای ھۆڵەندی ـ ئینگلیزی بە سەرکردایەتی ویلیامی سێیەم توانیان بەسەر ھێزەکانی فەرەنسا زاڵبن لەجەنگی لەندەن،
لە سەرەتای حەفتاکانەوە سەرتاپای قەزاکە دووچاری چەند ھەڵمەتێکی ڕاگواستن و بەعەرەبکردن بووەوە و ساڵی ١٩٧٦ دەسەڵاتدارانی عێراق پڕۆسەی بەعەرەبکردنیان تەواو کرد،
دوای ئەوەی دانیشتوانی کورد لە ھەر سێ ناحیەی لە ناوچەکانی خۆیاندا ڕاگوێزران و دەست بەسەر زەوییەکانیاندا گیرا و ڕاگوێزرانە گوندەکانی قەزای ئاکرێ و کۆمەڵگاکانی .
گوندی سەر بە ناحیەی ناوەندی شێخان و گوند لە ناحیەی ئەتریش و گوند لە ناحیەی مرێبا دووچاری پڕۆسەکانی ڕاگواستن و بەعەرەبکردن بوونەوە،
دەشتی ناوکوڕ و دەشتی پەپایێ و دەشتی شەمکان دەگرێتەوە و دەکەوێتە ناوەڕاستی قەزاکە و نزیکەی ٦٠٪ی ڕووپێوی قەزاکە پێکدەھێنێت.
ناوی شێخان زیاتر بۆ ئێزیدییەکان و میرنشینەکەیان و شێخەکانیان وەک شێخ ئادی و شێخ حەسەن و شێخ محەممەد ڕەشان و …ھتد دەگەڕێتەوە،
ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە لە ساڵانی سەدەی ڕابردوودا ژمارەیەک ماڵی جولەکە لەم شارەدا ھەبوون و وەک ھەر ماڵێکی تری موسڵمان ژیانی ئاسایی خۆیان بەسەر بردووە و ھەندێکیشیان پێکەوە لەگەڵ موسڵمانەکاندا کار و کاسپییان کردوە.
ئەویش ئەوەیە کاتێک ئەسکەندەری مەقدوونی پاش سەرکەوتنی لە شەڕی کۆگەمێل لە ساڵی ٣٣١ی پێش زایین لە نزیکی ھەولێر لە بەرامبەر سوپای دارای سێیەمی ئەخمینی مەفرەزەیەکی پێنج لە شاری ئارابخا ناردە بەری ڕۆژھەڵات،
ڕیچ ماوەیەکی زۆر لە ناوچەکەدا ماوەتەوە و گوندی ئەحمەد کلوانی کردۆتە شوێنی پشوودان و حەوانەوەی خۆی؛ دەڵێ‌ تەنھا لە ناو پێنجوێندا جوولەکە نەبووە بەڵکو لە گوندەکانی سنوورەکەشدا جوولەکەی زۆری تێدا بوە و گوندی بێستانی سنووری پێجوێن بە نمونە دێنێتەوە و دەڵێ‌ کە لەو گوندەدا ٤٠ماڵ دەژییان؛ لە چل ماڵە ٢٥ ماڵیان خەڵکەکەی موسڵمان بوون و ١٥ ماڵەکەی تریشیان جوولەکەبوون.
واتە پێنجوێن لەڕووی کار گێڕییەوە پێکدێت لە قەزایەک و دوو ناحیە و نزیکەی ١٥٠ گوند کە لە ئێستادا چەند گوندێک چۆڵبوون یان بەرەو چۆڵبونی یەکجارەکی دەڕۆن.
لەوانە زنجیرەچیای سریستان کە بەرزییەکانیان دەگاتە ٢٥٥٧ مەتر و بەرزترین لوتکەی ناوچەکەش شاخی سورکێوە کە بەرزییەکەی دەگاتە ٢٥٦٤ مەتر و ھەر دەکەوێتە زنجیرە چیاکانی سریستان،
پێنجوێن سنووری ھەیە بە شارەکانی بانە و مەریوانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ھاوسنووری ھەردوو قەزای شارباژێر و سەید سادقیشە کە دوو قەزای‌تری وەک پێنجوێنن سەربە پارێزگای سلێمانین.
بەھۆی ئەنجامنەدان و دەستنەکەوتنی داتایەکی تەواو لەسەر ڕێژە و ژمارەی دانیشتوان لە ساڵانی ناوەڕاستی سەدەی ڕابردوودا تەنھا و تەنھا دەتوانرێت پشت بە ئاماری ساڵی ١٩٧٧ ببەسترێت کە دەتوانرێت بەڕاسترین ئامار ناوببرێت؛ کەبەپێی ئەو ئامار و سەرژمێرییە سنووری قەزای پێنجوێن بەم شێوەیەیە:
ھەرچەندە تاکو ئێستا سەرچاوەیەکی مێژوویی ڕاست و دروست نەکەوتۆتە دەست کە لە دیرۆکی ناوچەی پێنجوێن بدوێت بەڵام کۆنترین ئاماژەبۆکردن لەم ڕوەوە،
ڕێکەوتننامەی ئاماسیەی ساڵی ١٥٥٥ی زایینە لەنێوان ھەردوو دەوڵەتی عوسمانی و سەفەوییەکان کە لەو ڕێکەوتننامەدا ھاتووە کە ناوچەکە وەک ناوچەیەکی بێلایەن ماوەتەوە.
ناحیەی قزڵجەش سەربە 'قەزای گوڵعەنبەر بووە کە دەکاتە خورماڵی ئێستا و ئەم ڕاستیەش لە چەندین نووسراو و بەڵگەی خەڵکی پێنجوێندا کە تا ئێستاش ھەندێکیان لای خۆیان پاراستوویانە و تایبەتە بەموڵکیەتی زەوی و زارەکانیانەوە پارێزراوە و ماوەتەوە؛ دواتر و لەگەڵ دروستبوونی حکومەتی عێراقدا بەھۆی ھەڵکەوتوویی پێنجوێن و پێشکەوتوویی دانیشتوانەکەی لەسەرجەم بوارەکاندا،
پێنجوێن کراوەتە ناحیە و چەند دەم و دەزگایەکی حکومی تێدا دانرا و بینایان بۆ دروستکرا و خەڵکی ناوچەکەش بۆ ڕایکردنی کاروبارە حکومییەکان ڕوویان تێدەکرد.
پێنجوێن بەم شێوەیە مایەوە تاکوو ساڵی ١٩٥٩ ئیتر بە ھۆی فراوانبوونی ناوچەکە و زۆربوونی ژمارەی دانیشتوانی پێنجوێن کرایە قەزایەکی سەربەخۆ کە پێشتر وەکوو ناحیە سەربە قەزای ھەڵەبجە بوو.
حوسێن حوزنی موکریانی ھەمان بۆچونی ھەیە لەسەر ناوی پێنجوێن؛ ھەروەھا مەلا عەبدولکەریمی مودەریس دەڵی کە پێنجوێن لەبنچینەدا پێنج دێ‌ بووە کە ئاسەوار و شوێنەواری ھەر پێنج دێیەکە ماون و چەند کەسایەتیەکی بەتەمەنی پێنجوێن دڵنیان لەوەی کەئەم بۆچونە زیاتر لەڕاستیەوە نزیکە و ئاماژە بەوە دەکەن کە تا ئێستاش ئاسەواری ئەو گوندانە یان ناوچانە ماوەتەوە.
چەند کەسێک ئاوەدانیان کردۆتەوە کە لە شاری پێنجەنی ئەفغانستانەوە ھاتوونەتە ناوچەکە و ھەر بەناوی شارەکەی خۆیانەوە لە ئەفغانستان ناویییان ناوە.
ئەم ناوچەیە لە کۆمەڵێک چیا و گردۆڵکە و دەشتی کشت‌وکاڵی ئاودار پێکھاتوە و پردی کەولۆز سنووری نێوان قەزای پێنجوێن و سەید سادقە و لە گوندی تەڕاتەوەنەوە دەست پێدەکات و بە گوندی میشیاوی سەر سنوور کۆتایی دێت و دەکەوێتە سەر ھێڵی درێژیی ٤٦ پلەی ڕۆژھەڵات و ھێڵی پانیی ٣٥،
بەڵام پێکھاتەی زەوی و خاکی ناوچەی پێنجوێن مێژووی دروستبوونەکەی زۆر کۆنە و دەگەڕێتەوە بۆ چەرخی جیۆلۆجی یەکەم واتە «ئەرکی» و بۆ ٤٠٠٠ ملیۆن ساڵ بەر لە ئێستا و بەم پێیەش بە یەکێک لەکۆنترین یاخود دێرینترین ناوچەکانی کوردستان و عێراقیش دادەنرێت.
بەپێی سەرژمێری و ئاماری بەڕێوەبەرایەتی کشت‌وکاڵی سلێمانی لە ساڵی ٢٠٠٤دا ژمارەی دانیشتوانی قەزای پێنجوێن بریتیە لە ٤٤٥٠٦ کەس و ژمارەی خێزانەکانیشی ٨٥٢٧ خێزانە.
لە کانوونی یەکەمی ۲۰۰۰ ئەسەد لەگەڵ ئەسما ئەخراس هاوسەرگیری کرد کە هاوڵاتیەکی بەڕیتانیایی بەڕەگەز سووریە لە شاری ئەکتۆن لە لەندەن.
لەبەرئەوە ڕەتی کردەوە و پێی ووتن ئەو بەندیخانە بە باشتر ئەزانێن و باوەڕی پێ نەکردن تا دایکی چوو بۆ لای و تەرمەکەی سوڵتان موڕادی لەگەڵدا بوو،
نۆزدەیەم خەلیفەی عوسمانی بوو و حوکمی گرتە دەست لە دوای وەفاتی موڕادی چوارەمی برای لە ساڵی ١٦٤٠دا و کاتێک لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا بوو،
بەڵام لە سەردەمی ئەشکانیەکان ئەم شارە دووبارە ژیاوەتەوە و نۆژەن کراوەتەوە وە لە سەردەمی ساسانیەکان دا بە تەواوی ئاوەدان کراوەتەوە و پەرەی سەندووە.
شاری کۆنی بەجێماو لە شارستانیەتی سەردەمی ساسانییەکان ھەندێ شوێنەواری مەیدان و خیابان و بازاڕی دانوساتان لە خۆ دەگرێت کە لە ڕووبەرێکی ٦٠ ھێکتاری دا خۆی دەنوێنێت.
خانوو و بیناکانی ئەم شارە کە لە سەردەمی ساسانییەکان دروست کراون لە بەرد و گیراوەی گەچ پێکھاتوون و ژمارەیەکی زۆرە لە تاقە کەوانییەکان شوێنی ژیانی خەڵکی ئەو ساتە بوونە.
لە بەرزاییەکانی نزیک بە ڕووبارەی ئەم شارە مێژووییە کلاوەکانی قەڵایەکی گەورە بەدی دەکرێت کە لەوبەرییەوە شوێنەواری ئاتەشگایەکی ھەمان سەردەم دەبینرێت.
مێژووی ئەم ناوچە دەگەڕێتەوە بۆ دە ھەزار ساڵ لەمەوپێش وە دۆزراوە مێژووییەکانی پشتی بەنداوی سەیمەرە و شوێنەوارگەلی نوێسەنگی ھەتاوەکوو سەردەمی قاجار ئەمە دەسەلمێنێت.
بە واتایەکی تر کەسی خەمۆک ڕەشبینە بەرامبەر بە ھەموو شتێک و زۆر نەرێنییە بەرامبەر بە ھەموو ڕووداوێک و ناتوانێت وا وێنا بکات کە ھەر ڕووداوێک، کێشەیەک،
خەمۆکیی توند یان بەھێز کە زۆر بەربڵاوە و ئەو کەسە ھەست بە شۆک دەکات و لەھەمانکاتدا بیر لە خۆکوشتن و ھەستکردن بە تاوان دەکاتەوە و بێھیوا دەبێت.
ھەرچەندە ھەندێکیشیان وا پێویست دەکات چارەسەر وەربگرن بۆ ماوەی ٤ – ٩ مانگ تا کاردانەوەیان ھەبێت و کاریگەریی دەرمانەکان دەربکەوێت و دووبارە خەمۆکی دەرنەکەوێتەوە.
زۆر لە لێکۆڵینەوە پزیشکییەکان ئەنجامەکەی دەگەڕێننەوە بۆ دروستبوونی ناھاوسەنگیی کیمیایی لە مێشکدا بەناوی «نویروترانسیمترات» کە لەوانەیە بۆماوەیی بێت یان بەھۆی ڕوودانی کارەساتی ژیانەوە بێت.
ئەو کەسانەی کە خەمۆکییان ھەیە سوود لە ھەندێک چارەسەر وەردەگرن وەک ئاخاوتن و ڕاوێژکردن و ئەم چارەسەرانە کاریگەریی باشیان دەبێت لەسەر ھەست و بیرکردنەوە و لەوەش کاریگەرتر ئەوەیە کە نەخۆشەکە فێر دەبێت چۆن مامەڵە لەگەڵ حاڵەتەکەیدا بکات.
ئەو دەرمانانەی کە ئەو کەسە بەکاریان دەھێنێت بۆ چارەسەری نەخۆشیی تر لەوانەیە ئاستی خەمۆکی بەرەو خراپتر ببات و لەوانەیە پێویست بە گۆڕینیان بکات (لەخۆتەوە ھیچ دەرمانێک مەوستێنە یان مەیگۆڕە بەبێ ڕاوێژکردن بە پزیشکەکەت).
بەڵام ئەمە مەرج نییە چونکە لەوانەیە خەمۆکی لە ھەندێک کەسدا ڕوو بدات کە پەیوەندیی نییە بە بۆماوەیییەوە و لە خێزانی ئەو کەسەدا حاڵەتی خەمۆکی نەبینراوە.
یان ئەو کەسانەی کە بیر لە خۆکوشتن دەکەنەوە یان مەترسییان بۆ سەر کۆمەڵگا ھەیە پێویستە لە نەخۆشخانەکانی چارەسەری دەروونی داخڵ بکرێن بۆ چارەسەر.
لە ھەمان کاتدا پێویستە دیاری بکرێت کە ھۆکارەکەی یەکێک لەو نەخۆشییە جەستەیییانە یان دەرمانانە نین کە ئەو کەسە بەکاریان دەھێنێت وەک چارەسەر بۆ نەخۆشییەکی تر ھەروەک لە سەرەوە ئاماژەی پێ دراوە.
ھەندێک کەس کە باشتر نابن دوای بەکارھێنانی دەرمانەکانی دژەخەمۆکی بەبڕی ئاسایی ئاماژەیان بۆ دەکرێت بە خەمۆکیی بەرگەگر بۆ چارەسەر .
و لەگەنجیدا لە پێناوی بە دەستهێنانی زانستدا ڕۆیشتووە بۆ مەککە پاشان بۆ مەدینە و پاشان بۆ یەمەن و بەغدا و پاشان بۆ میسر کە لەوێ بنەمای مەزهەبە نوێکەی دانا.
سەرەتای دژایەتیەکانی نێوان ئاکپارتی و گولەنیەکان لەدوای دەرکەوتنی ساختەکاریی بەڵگەکانی ئۆپەراسیۆنی ئەرگەنەکۆنەوە سەری ھەڵدا لە ساڵی ٢٠١٣دا.
حکوومەتی ئاکپارتی چەندین خوێندنگای و زانکۆی تایبەتی سەر بە بزووتنەوەکەی گویلەنی داخست؛ حکوومەتی ئەردۆگان ئەو ئۆپراسیۆنانەی ئەنجامدا بە بیانووی بوونی ئەجێندای سیاسیی لە پشت کارەکانی کۆمەڵەی خزمەت و ھەروەھا سیخووڕیکردن بەسەر تورکیاوە،
لەبەرامبەردا گویلەن لێدوانێکی بۆ ڕۆژنامەی وال ستریت جۆرنالدا لە کانوونی دووەمی ٢٠١٤ وتبووی «تورکەکان… ھەست بە نیگەرانی دەکەن کە دوو ساڵە سیستەمی دیموکراسی وڵاتەکە گەڕاوەتەوە دواوە».
فەتحوڵا گویلەن تۆمەتبار دەکرێت لەلایەن زۆرێک لە نەیارانەوە بە شێوازی شاراوەیی کارکردن بە جۆرێک ھەندێ دەڵێن «کۆمەڵگاکەی گویلەن وەک خێو وان،
فەتحوڵا گویلەن ھەروەھا تۆمەتبارە لەلایەن نەیاران و ڕەخنەگرانەوە بە ئەنجامدانی کاری سیخوڕی لەگەڵ دەزگا سیخوڕییەکاندا وەک سی ئای ئەی،
ئەم تۆمەتە لەلایەن سەرۆکی پێشوی دەزگای سیخوڕی تورکیا خۆشیانەوە خراوەتە ڕوو کە گوایە لە ساڵەکانی ٩٠دا لە قرغزیستان جێگای ھەندێ سیخوڕی سی ئای ئەی کردووەتەوە لە قوتابخانەکانیدا.
نە‌جمە‌دین ئە‌ربە‌کان سە‌ردانی کرد و داوای لێکرد بچێتە ڕیزی پارتە‌کە‌یە و واز بھێنێت لە پە‌روە‌ردە‌کردنی منداڵ و خوێندن و خوێندنگە بھێنێت،
گویلەن داواکە‌ی پە‌سە‌ند نە‌کرد و بە‌ردە‌وام پێی ڕاگە‌یاند کە سیاسە‌ت بە گوێرە‌ی ئە‌و نییە و بە‌ردە‌وام دە‌بێت لە ڕێبازە‌کە‌ی خۆی.
فەتحوڵڵا گویلەن لە ساڵی ١٩٩٠ ھەستا بەدامە‌زراندنی بزوتنەوەیە‌کی پێشڕەو بە ناوی بزاڤی خزمەت بۆ گفتوگۆ و لێک تێگەیشتن لە نێوان ئایینەکاندا،
بۆ زیاتر سە‌لماندن و بڵاوکردنە‌وی ئاشتی لە ئیسلامدا لەسە‌ر داوای پاپا فەتحوڵلا گویلەن گە‌یشتە ڤاتیکان و لە‌گە‌ڵ پاپادا کۆبووە.
لە خوێندنگەی ئایینیدا دەیخوێند لە منداڵی و گەنجیدا دەڕۆیشتە تەکیەوە و لەگەڵ زانستە ئایینییەکاندا پەروەردەیەکی ڕۆحی دةکرا،
ئە‌مە‌ش لە‌سە‌ر بنە‌مای ئە‌و وتە‌ی «بە‌دیعوزە‌مان سە‌عیدی نورسی»ە کە دە‌ڵێت لە ئاخیرزە‌ماندا نە‌ک تە‌نھا موسوڵمانان بە‌ڵکو دە‌بێت ئیسلام و ھە‌موو ئاینە‌کانی تر دژی بێ دینی یە‌ک بگرن.
وک خۆی دە‌ڵێت مانە‌وی لە ئە‌مریکا پێویستە وگە‌ر تە‌مە‌ن ڕیگە‌ی بدات ماوە‌یە‌کی تریش لە‌وێ دە‌مێنێتە‌و،
ھە‌روە‌ھا دە‌شڵێت کۆچکردنی بۆ ئە‌مریکای ھیچ پە‌یوە‌ندییە‌کی بە بارودۆخی تورکیا و ڕوداوە‌کانی تورکیاوە نییە،
لە دوای شکستی کوودەتاکە ڕەجەب تەیب ئەردۆگان سەرۆککۆماری تورکیا تۆمەتی ھەوڵدانی کوودەتاکەی بەڕووی گویلەن سەپاند لەبەرامبەردا گویلەن بە ناڕاستەوخۆ ئەوەی ڕاگەیاند کە ئەگەری ھەیە کوودەتاکە لەلایەن خودی ئەردۆگانەوە ئەنجامدرابێت.
دەستی کرد بە ئیش بانگەوازەکەی لە ئیزمیر لە مزگەوتی «کە‌ستانە پازاڕی» لە خوێندنگەیەکی لەبەرکردنی قورئانی تایبەت بە مزگەوتەکە،
لەگەڵ زیادبوونی تەمەنی تێروانینەکانی زیادبوون و ڕۆشنبیرییەکەی ھەمەچەشن بوو و ڕۆشنبیری ڕۆژاوایی دەخوێندەوە لەگەڵ بیرۆکە و فەلسەفەکانیان ھاوکات لەگەڵ فەلسەفەکانی ڕۆژھەڵات،
بە‌ھۆی نە‌خۆشییە‌کانییە و چە‌ند جارێک سە‌ردانی نە‌خۆشخانە‌کانی وڵات و دە‌رە‌وی وڵاتی کردوە و سە‌ردانی ئە‌مریکا لە ساڵی ١٩٩٩دا بوو بە دواین سە‌ردانی گویلەن و جارێکی تر نە‌گە‌ڕایە‌و بۆ تورکیا.
ڤنو کاْ پا تٱش بؽن و بیار بؽن کولن کرڌناٛ خٱڤٱر و ڤاْ سورئٱت کول خۉشونن آمادٱ کرڌن سی رٱتاٛ ڤیراٛ قولٛٱ.
ھەندیک کەس وەکوو شێخ محەممەدی مەردۆخ وادەزانێت کە زمانی لوڕی یەکێک لە بنزارەکانی شێوەزاری کوردیی باشوورییە و بەم ھۆیە بە ھەڵە بە شێوەزاری کوردیی باشووری (شێووەزارەکانی کەڵھوڕی،
بە تایبەتی ئاسن ھەروەھا بڕێک پرۆتینی باشی تێدایە ھەرچەندە لە لای خۆمان سوودی لێ وەرناگیرێت تەنیا لە کاتی کۆکردنەوەی بەروبوومی ھەنجیر گەڵاکەی لە ژێر سندووقەکان دا و لەسەرەوەی دادەنرێت ،
ڕێژەیەکی چاکی ئاسن و مەگنسیۆم و ڤیتامین و و ترشەڵۆکی فۆلیک و زینگ و سۆدیۆم و ڕێژەیەکی پۆتاسیۆمی بەرزی تێدایە ھەروەک لە سەرچاوەکان دا ھاتووە.
ھەروەھا لە وڵاتانی دەوروبەری کوردستان بە ڕووبەری فراوان ڕوێندراوە بە تایبەتی لە تورکیا و ئێران و وڵاتانی عەرەبی وەک سووریا و ئەردەن و شوێنەکانی دیکە .
توانیویانە وەک پیشەسازی کشتوکاڵ جۆرەکانی ھەنجیری وشک و دروستکردن مرەبا بەکاری بھێنن لە ناو قوتووی نایلۆن بە شێوەیەکی بازرگانی زۆر جوان و خاوێن ڕەوانی بازاڕەکانی وڵاتانی دەرەوە بکرێت ،
بەڵام باشترین پلەی گەرما بۆ گەشە کردن نێوان پلەکانی ی سەدییە لەگەڵ ئەوەی یەکەکانی پلەی ساردیی پێویست سنووردار نەکراوە بۆ چرۆکانی داری ھەنجیر لە خولی متبوونی زستانە زۆرینەی جۆرەکانی ھەنجیر پێویستیان بە ڕێژەیەکی بەرز ھەیە ،
پەینیی سۆپەرفۆسفات لەگەڵ یەک مەتر سێجا تێکەڵاو دەکرێت لە وەرزی زستان دا دەدرێتە دار ھەنجیر راکو بەروبوومەکەی چاک و زۆر بێت.
جۆرەکانی بازرگانی و ڕیگای ڕواندن و قەڵاچۆکردنی گژوگیا و ئاودێری و ھەڵپاچین و کۆکردنەوەی بەروبوومەکان ھەروەھا کۆمەڵێ ھۆکاری سەرکەوتنی ڕواندنی ھەنجیر و چەند و چۆنی بەروبوومەکەی و نرخ و شێوەی پیشەسازی ،
ھەنجیر بڕێکی زۆر کانزا و پێکھاتە بەسوودەکانی تێدایە بۆ جەستەی مرۆڤ و بەشداری دەکات لە دروستکردنی خرۆکە سوورەکانی خوێندا و کانزای مەگنسێوم بە جەستە دەبەخشێت ،
کوپێک ھەنجیر بڕی %50 پێکھاتەی دژە ئۆکسێنەرەکان بۆ جەستە دابین دەکات بەمەش خانەکانی جەستە دەپارێزێت و ڕێگری دەکات لە ڕودانی ھەر گۆڕانکاریەک لە خانەکانی جەستەدا .
ھەر دەنکێک ھەنجیری قەبارە مامناوەند بڕی 79 میلیگرام کالسیۆم لە پێکھاتەیدا ھەیە و توانایەکی باشی ھەیە لە بەھێزکردنی ئێسکەکاندا .
خەڵک لە کۆڕەکانیدا دائەنیشتن بۆ داواکردنی زانست کاتێک لە تەمەنی حەڤدە ساڵیدا بوو بەڵام فەتوای نەدا تاکو ڕاوێژی بە حەفتا زانای مەدینە کرد و لە تەمەنی چل ساڵیدابوو.
باپیری ئیمام مالیک لە گەورەکانی شوێنکەوتووەکان بووە و فەرموودەی لە عومەر و عائیشە و تەڵحە و ئە بوھورەیرە و حەسسانی کوری سابت گێڕاوەتەوە,
لە ڕێزنانیدا بوو بۆ زانست قسەی نەئەکرد بە دەست نویژ نەبووایە نە قسەی ئەکرد و نەیئەنووسی و فەزڵی ھیچ شوێنێکی نە ئەدا بەسەر مەدینەدا.
ئەوە دەگەڕێتەوە سەر هەبوونی باغێکی پڕ پیت و بەرەکەت لە پاڵ مەزاری حاجی وەلی کە بە ئاوی کانیاوی سەرەکیی ئاوایی پاراو دەکرێ و خەڵک بە «باغی حاجی وەلی» دەزانن.
ھۆکاری سوان و کورتبوونەوەی «پیروەلی بڵاغی» بۆ «پیروەلی باغی» ش ڕەنگە بۆ دووپاتبوونەوەی دوو جار پیتی «ل» لە ناوەکەدا بووبێ.
«پیر» لە ئایینی میترائیسمدا دوا پلەی خواناسی و ھاوتای خۆر بووە کە دوای ھاتنی ئیسلامیش وشەکە بە پلە ئایینییەکەوە ھەر وا بۆ پیاوچاکانی ئایینی ماوەتەوە.
ناوی ئەو گوندەش وەرگێڕدراوی «کانیی پیروەلی»یان «باغی پیروەلی» بێ و لە سەردەمی دەسەڵاتداریی تورکاندا وەرگێڕدرابێتە سەر زمانی تورکی و گۆڕدرابێ.
بەڵام بەو حاڵەش بە سەرنجدان بەوە کە بە ھەر چەند کیلۆمیتر لە دەوری ئاوایی شوێنەواری کۆنە دێیان ھەیەو ئەو شوێنانەش ھەر کامیان بە سەردەمێک پێش لەو ئاوایییە،
پیروەلی باغی لە سەدە و دەیەکانی کۆتایی دەورانی فیئوداڵی و سیستەمی ئابووری - کۆمەڵایەتیی ئاغا و ڕەعییەتی دا مڵکی بنەماڵەی قازی بوو و لە دوایین ساڵەکانیش دا لە نێوان ئاغاکانی دێبوکری و بنەماڵەی قازی دا دابەش کرابوو.
"میرزا قاسم مریدی دڵسووتاوی شێخی بورھان بوو. پێش سەرەمەرگ داوای لە شێخ کردبوو کە یەک لە نیزیکانی خۆی بۆ خوێندنی یاسین و دادانی تەڵقینی بنێرێتە ژوور سەری. شێخ مەلای رەوانی یان رەببانی بۆ ئەو کارە رادەسپێرێ. "سەید سەعیدی نوورانی" لە عالەمی باتینیی مەلای رەوانیدا ھاتووەتە ژوور سەری میرزاقاسم و پێی دەڵێ؛ "لە تۆڵەی ئەوەی کە ئێوە بە تۆبزی دێی "پیروەلی باخی"تان لە وەرەسەی ئێمە ئەستاندوە،
ئەوەش ھەمان ئەو زانیاریانەیە کە «حاجی عەلیی رەزم ئارا» لە جڵدی چوارەمی کتێبی جوغرافیای ئوستانەکانی ئێران دا سەبارەت بە پیروەلی باغی نووسیویەتی و مێژووی زانیارییەکانی بۆ نێوان ساڵانی ١٣٢٥ تا ١٣٣٥ دەگەڕێتەوە و لەو بارەوە نووسیویەتی: