polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
چیڕۆکی فیلمەکە باس لە سەرکێشییەکانی چوار ئاژەڵ دەکات کە ژیانییان لە باخچەی ئاژەڵان بەسەربردووە لە ژێردەستی مرۆڤان و چاوەڕوانەکراوانە دەنێردرێنەوە بۆ ئەفریقا.
دەبێت بۆ مانەوەیان تێبکۆشن و ھەوڵی گەڕانەوە بدەن بۆ نیویۆرک ستی بە یارمەتی گرووپێک لە پەنگوین و چەندین کەسایەتی جۆراوجۆر لە کاروانەکەیاندا.
جۆری دووەم مەکینەی تۆرباینی گاز مەکینەی خولاوەن کە وزە وەدەگرن لە گازی سوتاو پەستێنەرێکی بەرەو سەرەوەی ھەیە لەگەڵ تۆڕباینێکی بەرەو سەر بەخوار لەگەڵ ژوورێکی سووتان لەناوییاندا ھەیە بەزۆری لەباڵی فرۆکە بەکاردێت ھەمووی سیستەمەکە گاز بەکاردێنن.
تۆربۆ جێت ئەوەش جۆرێکە لە گاز تۆرباین کەوە کار دەکات بە پەستاوتنی ھەوا بەھۆی پەستێنەرێکەوە کەھەواکە تێکەل دەکات لەگەڵ سوتەمەنییەکە پاشان ئەیسوتێنێت لەژووری سووتان پاشان ھەوایەکی گەرمی لێدەردەچێت ھەروەھا ھەوایەکە پەستانێکی زۆری ھەیە لەرێگای تۆرباین و دەرچەی مەکینەکە پەستێنەرکە توانا لە تۆرباین وەدەگرێت تۆرباینەکەش وزە لە ھەوای تەقیو وەدەگرێت مەکینەکە وزەکە دەگۆڕێت بۆ وزەیەکی میکانیکی لە دەرچەی گزۆزەکە بەمەش پاڵنەرێکی گەورەی بەرەو پێشچوو وەدەگرێت.
تۆربۆفان جیاوازە لە تۆربۆجێت بەوەی پانکەیەکی ھەیە لە بەشی پێشەوەی مەکینەکە کەوا زیاتر ھەوا ڕادەکێشت ناچێت ناو تۆڕباینەکە و لێی دەرباز دەبێت و بەکارھێنانی زیاترە لە تۆربۆجێت و خێرایان زیاترە لەبەرئەوە بۆیە لە فرۆکەی سەربازی بەکاردێت.
مێژوویەکەی دەگەرێتەوە بۆ سەردەمی ڕۆمانییەکانی میسر لەسەدەی یەک لەلایەن پاڵەوانی ئەلکساندەرییە کەوا توانیان توانای ھەڵم بەکاربێنن لەرێگای دوو دەرچە یاخود دەم بۆ سوورانەوە بەدەوری تەوەرەکەی خۆی.
یەکەم بەکارھێنانی بزوێنەری جێت مێژوویەکەی دەگەرێتەوە بۆ کاتی داھێنانی موشەکەکان لەلایەن چینییەکان لە سەدەی ١٣ کەسەرەتا بنەمایەکەی تەنھا سووتان بوو دواتر زیاتر پێشکەوت.
پێش دەست پێکردنی جەنگی جیھانی دووەم ئەندازیارەکان پێیان وابوو بزوێنەری جێت کێشەی ھەیە لەرووی چوستی پاڵنەرەوە دواتر ھاندران ئەندازیارەکان بۆ بیرکردنەوە لە داھێنانی مەکینەی تۆرباینی گازی کە بلاوترین جۆری بزوێنەری جێت بیرۆکەی بنەرەتی بزوێنەری جێت،
بریتییە لەوەی کە توانا لە مەکینەکە خۆی وەردەگرێتەوە بۆ کارپێکردنی پەستێنەرەکە یەکەم مەکینەی تۆڕباینی گاز دروستکرا بەشێوەیەکی سەرکەوتوو لە ساڵی ١٩٠٣ لەلایەن زانایەکی یاخود ئەندازیارێکی نەرویجی بەناوی کە پێی دەوترا فیرعەونی تۆڕباینی گاز.
ھەروەھا لەئۆتۆمبێلی پێشبرکێش بەکاردێت ھەروەھا لە ئۆتۆمبێلی موشەکی بەکاردێت مەکینەی تەوژمی پاڵنەر بەجۆرێک شێوەکراوە کەبەکارھێنانی زۆر بێت بەتایبەت لە پیشەسازیدا یان کەشتی دەریاوانی ھەروەھا بەکاردێت لە دروستکردنی توانای کارەبا و ئاو و گازی سروشتی و پاڵنەرە فەرھەمکردنیان بۆ کەشتییەکان تۆرباینی لە گازی سروشتی دەتوانێت ھێزی ٥٠ ھەزار ئەسپ دروست بکات.
بزوێنەری جێت جۆرێکە لە مەکینەی کارلێکەر کەوا پاڵنەرێکی بەھێزی جوڵاوەی گوزەرەی لێدەردەچێت کە پاڵنەر دروست دەکات بەبەڵاوبوونەوەی تەوژم ئەو وەسف کردنە موشەکەکان و ڕۆکێتەکانش دەگرێتەوە،
بەشێوەیکەی گشتی بزوێنەری جێت پێکھاتووە لە پەستێنەرێکی خولاوەی ھەوای توانایی پێ لێدەدرێت لەلایەن تۆرباین کە توانایەکە بەڵاودەبێتەوە بەھۆی نۆزڵەوە کە ئەمەش خولی گەرمی داینەمیکی برایتۆن جێبەجێ دەکات باڵای فرۆکە ئەم جۆرە مەکینەی بەکاردەھێنن بۆ گەشتی دوورو درێژ بەئاسماندا خێرایییەکی زۆر و چووستی سوتەمەنی باش لەوچاو مەکینەی پستن بەکاردەھێندرێت.
ڕۆکێت ھەمان بنچینە فیزیاکانی تاو پێدان بەڵام جیاوازە لە مەکینەی جێت کە جیاوازە لەوەی کە پێویستی بە ھەوای ژینگە نییە بەوەی کەدەتوانن لەدەروەی بەرگە ھەوای زەوی سەرچاوەی پەیدابوونی دەنگی گاز تۆرباین کەلەمانە پەیدا دەبێت.
تا ماتەمی گوڵ. تا خوێنی فریشتە ناوی دیوانێکی شیعریی بەختیار عەلییە کە پێکدێت لە بەرھەمە شیعرییەکانی ساڵانی ١٩٨٣ بۆ ٢٠٠٤ و لەگەڵ ئەوەشدا پێکدێت لە ھەردوو دیوانە شیعریی بۆھیمی و ئەستێرەکان و ئیشکردنە دارستانەکانی فیردەوسدا.
کە کۆنترۆڵی بەشی ھاتنە ژورەوەی ھەوا دەکات بەدرێژای کامشەفتەکە واتە و پەیوەندییەکی داینامیکیان ھەیە لەگەڵ کەم شەفت بەھۆی قایش یان ،
و بەشی لە توانی داھەیە گۆرانکاری لەکردنەوەی ھاتنە ژوورەوەی ھەوا بکات بۆ ناو ژووری تەقینەوە بە گۆشەی پلە لەسەر دەکات بۆ دواخستن و پێش خستنی ئەم دوا خستنە یان پێشخستنە کاریگەرییەکی زۆری ھەیە بۆ بزوێنەرەکەمان کار لە چوستی بزوێنەرو ھێزی بزوێنەرو خێرای بزوینەر دەکات
و ھەر لولەکێک ٤ دانە دەموانەی ھەیە ٢ بۆ ھاتن ٢ بۆ چون پێچەوانەی دیزاینی بزوێنەری کۆن ھەر کام شەفتێک دوو ی ھەیە لەسەر ھەر لولەکێک یەکێکیان بەکار دێت بۆ نزم و و دانەکیان بەکار دێت بۆ ی بەرز لەبزوێنەردا،
و ئەم سیستەمە کاری گەری لەسەر ئاوێتەکان ھەیە کەلەناو ژووری تەقینەوەکە بەرھەم دێت وادەکات زیاتر بسوتێن بەشێوازێی زۆرتر سودیان لێوەربگرین وەیەم سیستەمە لە ڕۆژگاری ئەمڕۆماندا کار ئاسانییەکی کردوە بۆ کەم بوونەوەی ئەو گازانەی لە ئەکزۆزی ئۆرۆمۆبیل دێتەدەروە چونکە وادەکات ڕێژەیەکی زیاتر بسوتێت بۆ بەرھەمھێنانی وزە بۆ ئۆتۆمبێلەکەمان
دەکات ئەم بەشە دەبێتە ھۆی زوو کردنەوە و زوو داخستنی دەمەوانەکان بەھۆی ڕۆنی ناو مەکینەکە دەتوانین بلێین سیستەمەکە بەھۆی پەستانی ڕۆنەوە کاردەکات.
لە ساڵی ١٩١٦دا ئالیس پۆڵ حیزبی کە کۆمەڵەیەکی تێکۆشەر بوون جەختیان دەکردەوە لە تێپەڕاندنی ھەمواری مافی دەنگدانی نەتەوەیی.
زیاد لە ٢٠٠ لایەنگری حیزبەکە بە ناوی دەستبەسەرکران لە ساڵی ١٩١٧ دا بەھۆی مانگرتنیان لە کۆشکی سپی و ھەندێکیان مانییان گرت لە خۆراک و دوای ڕەوانەکردنیان بۆ بەندینخانە دووچاری خۆراک پێدانی بەزۆر بوونەوە.
دوای چەند ملمڵانێ دەنگدانێکی سەختی یەک لەدوای یەک لە ئەنجومەنی پیران و ناوەندی یاسادانانی ویلایەتەکان ھەمواری نۆزدەھەم بوو بە بەشێک لە دەستووری ئویلایەتە یەکگرتووەکان لە ١٨ ئابی ١٩٢٠ و دەڵێت «مافی دەنگدان بۆ ھاوڵاتیانی ویلایەتە یەکگرتووەکان نابێت ڕەت بکرێتەوە یان سنوورداربکرێت بەھۆی ڕەگەزەوە لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکان یان ھەر ویلایەتێکی دی.»
چالاکەوانانی بوارەکە چەندین ھەوڵیان دا بۆ دەنگدان لە سەرەتای ١٨٧٠کاندا و دوای ڕێگەگرتن لە دەنگدانیان چالاکەوانان داوای یاساییان تۆمار دەکرد.
ئەنتۆنی سەرکەوتوو بوو کە بتوانێت دەنگ بدات لە ساڵی ١٨٧٢ دا بەڵام دواتر دەستگیرکرا لەسەر کردەکە و لە دادگایییەکی گشتی کراوەدا بە تاوانبار لەقەڵەمدرا کە بووە ھۆکاری تاودانی جۆڵانەوەکە بە گڕوتینێکی نوێوە.
چالاکەوانان دەستیان کرد بە ھەڵمەت و چالاکی بۆ دەیەیەک بە پەیامی ھەموارکردنەوەی دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ ڕێگەدان بە ئازادی مافی دەنگدان بە ژنان ھەرچەندە زۆربەی چالاکییەکان لەسەر بنەمای ویلایەت بە ویلایەت کاریان دەکرد.
ھەرچەندە سنووردارکردنی گەیشتن بە ناوندەکانی دەنگدان بەھۆی ڕەگەزەوە بە نادەستووری و نایاسایی کرابوو لە ساڵی ١٩٢٠ بەڵام ژنان بەھەمان ڕێژەی پیاوان نەدەچوون بۆ ناوەندەکانی دەنگدان ھەتا ساڵی ١٩٨٠ کان.
جیاوازی ڕێژەی دەنگدان و پەسەندێتی کەسی پاڵێوراو لە نێوان ژن و پیاودا پێی دەوترێت و ئەم دیاردەیە کاریگەری ھەبووە لەسەر ھەڵبژاردنە سیاسییەکان و وای لە کەس پاڵێوراو کردووە شێوازی بانگەشەکانی بەو پێیە ڕێکبخات.
یەکەم ڕێکخراوی مافی دەنگدانی ژنان لە ساڵی ١٨٦٩دا ھاتە کایەوە لەڕێی دوو ڕێکخراوی جیاواز کە پێشبرکێیان بوو لەگەڵ یەکتردا،
مافی یاسایی ژنان بۆ دەنگدان بەدرێژایی ماوەی زیاد لە نیو سەدە دامەزراوە و لە سەرەتادا لە چەند ویلایەتێک و یەکەیەکی بەڕێوبردنی ناوچەیی مافەکە بە یاسایی ناسێنرا بە شێوەیەکی سنووردار و پاشان لەسەر ئاستی نەتەوەیی لە ساڵی ١٩٢٠دا.
زانیارییەکان لەسەر کوشتنە شکۆمەندانەکان بەشێوەیەکی ڕێکخراو کۆناکرێتەوە و چەندەھا لەو کوشتنانە بە کردەی خۆکوشتن و ڕووداو ئاماژەی پێ دەکرێت لەلایان خێزانەکانیانەوە و ھەر بەو شێوەیەش لە ناوەندە فەرمییەکان دا تۆماردەکرێن.
سەرەڕای زۆرجار پەیوەست بوونی دیاردەکە بە کیشوەری ئاسیا و بەتایبەتی رۆژھەڵاتی ناوەڕاست و باشوری ئاسیا بەڵام تاوانەکە لە ھەموو جیھان دا ڕوودەدات.
نەتەوە یەکگرتووەکان ڕیێژەی کوشتنە شکۆمەندانەکانی بە ٥٠٠٠ ژن خەمڵاند لە ھەر ساڵێک دا بەڵام بەپێی و کۆمەڵەکانی داکۆکیکاری ژنان گومان دەکەن کە زیاد لە ٢٠ ھەزار ژن لە جیھان دا بکوژرێت لە ھەر سالێک دا.
کوشتن تاکە شێوازی تاوانی شکۆمەندانە نییە بەڵکو لە ساڵی ٢٠١٠دا پۆلیسی شانشینی یەکگرتووی بەڕیتانیا تاوانەکانی وەکو (ھێرشی تێزاب، فڕاندن،
کوشتن لەسەر شەرەف یا کوشتنی نامووسی یان کوشتنی شەرمەزاری بریتییە لە کوشتنی ئەندامێکی خێزان بەھۆی باوەڕ و بیرۆکەیەک لای کەسی بکوژ کە قوربانییەکە بۆتە ھۆکاری ھێنانی شەرمەزاری و بێ ڕێزی بۆ سەر خێزانەکە یان قوربانییەکە سەرپێچی بنەماکانی کۆمەڵگە و ئایینی کردووە لەرێی ئەنجامدانی یەکێک لەمانە:
یاساکانی ناپۆلیۆن ڕێگەی نەدەدا بە ژنان ھاوسەرە ناپاکەکانیان بکوژن بەڵام لەھەمان کات دا ڕێگەی دەدا بە پیاوان ژنە ناپاکەکانیان بکوژن.
بەندی ژمارە ٣٢٤ کە لە ساڵی ١٨١٠ چووە باری جێبەجێ کردنەوە ڕێگەی دەدا بە کوشتنی ژنە ناپاک و خۆشەویستەکەی لەسەر دەستی مێردەکەی و لە ساڵی ١٩٧٥ دا یاساکە ھەڵوەشایەوە.
ئەم یاسا فەڕەنسییە ناپۆلیۆنییە لەلایەن وڵاتە عەرەبییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستەوە سوودی لێ وەرگیراوە و بووە ھۆی ھاندانی وڵاتی ئوردن لە دانانی بەندی ژمارە ٣٤٠ کە ڕێگە دەدات بە کوشتنی ژن و خۆشەویستەکەی لەلایەن مێردەکەیەوە ئەگەر تاوانی ھەبێت لە کاتی کردەی ناپاکییەکەدا بیگرێت.
لە پلانی خێزانیی کوشتنەکان دا زۆرێک لە ئەندامانی خێزانە گەورەکان ھەموو پێکرا بە یەک دەنگی مامەڵە دەکەن و تەنانەت ھەندێک لەڕێی «ئەنجومەنی خێزانی» یە فەرمییەکانەوە بڕیارەکانیان دادەڕێژن و یەکێک لە لایەنە ھەرە دیارەکان گرنگی ناوبانگ و ئابڕووی خێزانەکەیە لە کۆمەڵگەدا و پەیوەستیی بە بیروڕای لەکەداربوونی خێزانەکە لە کاتی لەدەستدانی ئەو ناو و ناوبانگە کۆمەڵایەتییە و ئەم دیاردەیە بوونێکی بەرچاوی ھەیە لە کۆمەڵگە بچووک و داخراوەکان دا.
زۆرجار بکوژان دووچاری شەرمەزاری و کاردانەوەی نەرێنی نابن لە کۆمەڵگەکانیان دا چونکە ئەو ھەڵسوکەوت و کردانەیان بە ڕەوا و دروست تەماشادەکرێت.
چوارچێوە یاساییەکان دەکرێت ڕێخۆشکەر و پاڵنەر بێت بۆ کوشتنە شکۆمەندییەکان و دەکرێت ئەو یاسایانە جۆرە نەرمییەک بنوێنن بەرانبەر بە لایەنێک و لە ئیمپراتۆری رۆمانی دا کوشتنی کچان و خۆشەویستانیان ڕێپێدراو و یاسایی بووە لەسەر دەستی باوکی کچەکە.
زۆرجار کوشتنە شکۆمەندانەکانی کەسانی بەتەمەنتر لەلایەن مێردەکانەوە ئەنجام دەدرێت و لە ٤٤٪ ی کردەکانی کوشتن بەھەمان شێوە ئەندامانی خێزانی قوربانییەکە یان بکوژەکە لەخۆدەگرێت.
ڕێژەی ٨١٪ کردەکانی کوشتنی شکۆمەندانەی ژنە گەنجەکان لەلایەن خێزانە ڕەسەنەکانی خۆیانەوە ئەنجامدراوە و ٥٣٪ قوربانییە گەنجەکان دووچاری ئەشکەنجەدان بوونەتەوە پێش کوشتنیان.
یەکێک لە گریمانەکانی ھۆکاری ڕوودانی تەقینەوەی کامیبیریا بریتییە لە بیردۆزی «کلیلی ڕووناکی» لێکۆڵەر ئەندرۆ پارکەر و پێی وایە کە پەرەسەندنی چاوەکان وەک پێشبڕکێی چەک دەستی پێ کردووە و ئەمەش بۆتە ھۆی خێراکردنی کردەی پەرەسەندن.
ئەمە پێشنیاری ئەوە دەکات کە بنەچەی ئاژەڵە خاوەن چاوەکان خاوەنی جۆرە ئامێرێکی ھەستەوەری ڕووناکی بوون تەنانەت ئەگەر ئەندامێکی تایبەتمەندی بینینیش نەبووبێت.
تەنانەت خانە ھەستەوەرەکانی ڕووناکی دەکرێت زیاد لە جارێک لە خانە ھەستەوەرە کیمیاییە ھاوشێوەکانەوە پەرەسەندنیان بەسەردا ھاتبێت و ئەگەرێکی زۆر ھەیە خانە ھەستەوەرە ڕووناکییەکان زۆر لە پێش تەقینەوەی کامبیریا بوونیان ھەبووبێت.
ڕادەی خێرایی پەرەسەندنی پارچە بازنەییەکی ھەستەوەری ڕووناکی بۆ چاوێکی بربڕەداری تەواو کردەیی خەملێنراوە بەپێی ئەم بنەمایانە (خێرای بازدان،
بەرژەوەندیی ڕێژەیی چاوەکە بۆ زیندەوەرەکە و ھەڵبژاردەی سروشتی) ھەرچەندە بڕی کاتی خەملێنراو بۆ ھەر بارێک زیاد کراووبوو لە بڕی خۆی و بە پێی ئەم خەمڵاندنە ھەرچاوێکی بربڕەدارەکان کەمتر لە ٣٦٤ ھەزار ساڵی پێویستە بۆ ئەوەی لە پارچەیەک ھەستەوەری ڕووناکیییەوە پەرەبسێنێت بۆ چاوێکی تەواو کردەیی.
دەکرێت چاو و ئەندامە ھەستەوەرەکانی دی لە پێش مێشکەوە پەرەسەندنیان بەسەردا ھاتبێت چونکە ھیچ پێویستییەک نییە بۆ ئەندامێکی خوێندنەوە ی زانیاری «مێشک» لەپێش ھەبوونی زانیارییەوە.
بابەتی پەرەسەندنی چاو بابەتێکی سەرنجڕاکێش و جێی بایەخە لەلای چەندین لێکۆڵەری زانستی لەبەرئەوەی چاو بە تەنھا پیشاندەری و نموونەی ئەندامێکی جەستەیی ھاوبەشە کە لە چەندەھا جۆری ئاژەڵەکان
لە سەدەی نۆزدەھەم دا بۆ یەکەمین جار پەیوەندی نزیکی نێوان باڵندە و داینەسۆرەکان پێشنیارکرا لەدوای دۆزینەوەی باڵندەی سەرەتایی لە ئەڵمانیا بە ناوی .
باڵندە و داینەسۆرە نەفڕە قڕبووەکان خاوەنی چەندین خەسڵەتی ھاوبەشی ئیسکەپەیکەرین و پاشماوەی بەردینی زیاد لە سی جۆر داینەسۆری نەفڕ کۆکراونەتەوە کە خاوەنی پەڕی تەواو پارێزراو بوون.
ھەروەھا چەندین داینەسۆری قەبارە زۆر بچووک ھەن وەکو مایکرۆڕاپتەر و ئەینکیۆرنس خاوەنی پەڕی دەست و قاچی درێژبوون کە بۆتە ھۆی پێکھێنانی باڵی فڕین و ھەروەھا جۆرە داینەسۆری ی فڕیوش خاوەنی ئەم پەڕە درێژانەی قاچ بووە.
لە ساڵی ٢٠٠٩ دا زانای بە بەردبووەکان گەیشتە ئەو دەرئەنجامەی کە ئەم بەڵگانە پیشاندەری ئەوەن پەرەسەندنی فڕین بە چوار قۆناغ دا تێپەڕیوە.
بەڵگە و تۆمارە بەردینەکان پیشاندەری ئەوەن کە باڵندە و داینەسۆرەکان چەندین خەسڵەتی ھاوبشی دیکەیان ھەیە وەک (ئێسکی ناوبۆش و ھەوایی،
لەبەرئەوەی زۆرجار پەڕ پەیوەستە بە باڵندەکانەوە بۆیە ھەبوونی داینەسۆری پەڕدار وەک پەیوەندییە ونەکەی نێوان باڵندە و داینەسۆرەکان تەماشاکراوە بەڵام کۆمەڵە خەسڵەتە ھاوبەشەکانی ئێسکەپەیکەر لەنێوان دوو کۆمەڵەکەدا بە پەیوەندییەکی گرنگتر تەماشاکراوە لەلایەن زانایانی بە بەردبووەوە.
ھەروەھا رۆژ لە دوای رۆژ زیاتر ڕووندەبێتەوە کە پەیوەندی نێوان باڵندە و داینەسۆرەکان و پەرەسەندنی فڕین چەند بابەتێکی لەوە ئاڵۆزترن کە لەوەو پێش بیری لێ دەکرایەوە.
وا بیردەکرایەوە کە باڵندەکان لە داینەسۆرەکانەوە پەرەیانسەندووە بەشێوەی پەرەسەندن یان گۆرانێکی ھێڵی ھەنگاو بە ھەنگاو لە کاتێک دا ھەندێک لە زانایان و دیارترینیان پێیان وایە کە ئەگەر ھەیە داینەسۆرەکانی وەک لە باڵندەکانەوە پەرەیانسەندبێت لەڕێی لەدەستدانی ھێزیان بۆ فڕین بەڵام مانەوەی پەڕەکانیان ھاوشێوەی ی ھاوچەرخ.
سەرچاوەی باڵندەکان لە زیندەزانی پەرەسەندن دا بابەتێکی جێی مشتوومڕ بووە و تەنھا ھەندێک لە زاناکان ھەتا ئێستا گفتووگۆ دەکەن دەربارەی سەرچاوەگرتنی باڵندەکان لە داینەسۆرەوە و پێشنیاردەکەن کە سەرچاوە و بنەچەی باڵندەکان دەگەرێتەوە خشۆکە ئەرکەسۆرەکان .
سەرەڕای ئەو تەبایی و کۆدەنگییە گشتییەی بوونی ھەیە دەربارەی بەنچەی داینەسۆریی بەڵام ھێشتا ناکۆکی ھەیە دەربارەی زنجیرەی ڕووداوەکانی پەرەسەندن کە بۆتە ھۆی سەرھەڵدانی باڵندە سەرەتاییەکان لە جۆری ەوە.
بە ماوەیەکی کەم دوای چاپکردن و بڵاوکردنەوەی کتێبەکەی چارڵز داروین لێکۆڵینەوەی زانستی دەستی پێکرد لەسەر سەرچاوەی و سەرەتای سەرھەڵدانی باڵندەکان.
لە ناوچەی کلسیی سەر بە چاخی جوراسی کۆتا لە ئەڵمانیا پەرێکی بە بەردبوو دۆزرایەوە و بۆ ساڵی داھاتوو کریستیان ئێریک ھێرمن ڤۆن مەیەر ھەڵسا بە ناساندنی ئەم پەڕە بە .
دواتر لە ساڵی ١٨٦٣ دا ڕیچارد ئۆین ھەڵسا بە پێناسەکردنی تەواوی ئێسکەپەیکەرێک و پۆلێنکردنی بە باڵندە سەرەڕای بوونی چەندین خەسڵەتی ھاوشێوەی خشۆکەکان وەک چرنووکەکانی پەلی پێشەوە و کلکێکی ئێسکی درێژ.
بەراوردکارییەکانی نێوان ئێسکەپەیکەری باڵندە و داینەسۆرەکان و ھەروەھا ھەڵسەنگاندنی پۆلێنە بەشییەکان دەبێتە ھۆی بەھێزکردنی بابەتی پەیوەستی نێوان دوو ئاژەڵەکە،
ئێستا ھاوڕاییەکی زانستی بوونی ھەیە کە باڵندەکان سەر بە بەشێکن لە کۆمەڵە داینەسۆری جۆری - ) و سەرەتاکەیان دەگەرێتەوە بۆ چاخی .
ھەڵبژاردەی سێکسی دەکرێت پاڵ بە نێرەکانەوە بنێت زۆرترین و بەھێزترین ھەوڵبدەن لە پیشاندانی لەباریی جەستەیی بە بەمەبستی دەستنیشانکردنیان لەلایەن مێیەکانەوە.
ھەموو ئەمانە ڕوودەدات بەھۆی ڕێکاری وەڵامدانەوەی ئەرێنی بە ناوی کە ئەم کردەیە بەرپرسیارە لە پەرەسەندنی ڕازاندنەوەی زیندەیی ڕەگەزی نێر بە ڕادەیەکی زۆر لەڕێی ھەڵبژاردنی بەردەوام و ئاراستەکەر لەلایەن ڕەگەزی مێووە.
ھەروەھا گریمانەی کوڕی سەرنجڕاکێش پیشاندەری ئەوەیە کە مێیەکان وەچەی نێریان لا پەسەندترە بە بەراورد بە وەچەی مێ و کردەی ھەڵبژاردەی سێکسی بە ھەمان شێوە لە ڕووەک و کەڕووەکانیش دا بوونی ھەیە.
ھەڵبژاردەی سێکسی بوارێکە لە بوارەکانی ھەڵبژاردەی سروشتی کە ئەندامەکانی سەر بە ڕەگەزێکی زیندەیی سێکسی ھەڵدەستن بە دەستنیشانکردنی تاکێک لە ڕەگەزە سێکسییەکەی بەرامبەریان بەمەبەستی ئەنجامدانی ھاوسەرگیری و ھەروەھا کێبرکێ کردن لەگەڵ ئەندامانای ھەمان ڕەگەزی سێکسی خۆیان دا بۆ گەیشتن بە ئەندامانی ڕەگەزی سێکسی بەرامبەر.
ئەم دوو جۆرە لە ھەڵبژاردن ئەوە دەگەیەنێت کە ھەندێک لە تاکەکان خاوەنی سەرکەوتووییەکەی زیاترن لە ڕووی زاوزێ کردنەوە بە بەراورد بە تاکەکانی دیکەی ھەمان کۆمەڵە بەھۆی ئەوەی خاوەنی ڕووخسارێکی سەرنجڕاکێشترن یان ھاوسەری سەرنجڕاکێشیان لەلا پەسەندە بۆ خستنەوەی وەچە.
لە وەرزی زۆربوون دا ھەڵبژاردنی سێکسی ڕوودەدات لە بۆقەکان دا کە بۆقە ڕەگەز نێرەکان لە لێواری ئاوەکە کۆدەبنەوە و دەنگی جووتبوون دەردەکەن.
بەشێوەیەکی گشتی نێرەکان سوودوەردەگرن لە کردەی جووتبوونی بەردەوام و قۆرخکردنی گەیشتن بە کۆمەڵە مێیەکی بەپیت وە چونکە مێیەکانیش دەتوانن ژمارەیەکی دیاریکراو لە وەچە بخەنەوە ئەوا بەم ھۆیەوە ھەڵدەستن بە زیادکردنی پاشەکەوتکردنی ئەو وزەیەی بەکاریدەبەن لە کردەی زاوزێکردن دا.
بۆ یەکەمین جار چەمکەکە لەلایەن و ەوە ڕوونکراوەتەوە و ناساندوویانە بە پاڵنەری خۆگونجاندنی جۆرەکان کە چەندین زیندەوەر خاوەنی خەسڵەتی زیانبەخش بوون بەڵام دواتر لەم ڕێیەوە پەرەیاسەندووە.
ئێرلەندیەکە فیلمێکی ئەمریکی تاوانکاری ساڵی ٢٠١٩یە لە بەرھەمھێنان و نووسینی ماڕتن سکۆڕسێزی و نووسینی ستیڤین زالیلیەن،
چیڕۆکی فیلمەکە باسی ژیانی فڕانک دەکات کەوا چیڕۆکی ئەو کوشتنانە دەگێڕێتەوە کە لەپێناوی خێزانی تاوانی بوفالینۆ ئەنجامیداوە.
دەشبێتە چوارەم فیلم کە دی نیرۆ و پەچینۆ بەیەک شاد دەکاتەوە دوای ھەریەک لە و ھەروەھا پێنجەمین فیلمی دی نیرۆ و پێشی دەبیێت دوای ،
ئێرلەندیەکە یەکەمین پەخشی لە ٥٧ەمین فیستیڤاڵی فیلمی نیویۆڕکدا بوو لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٩دا و بەشێوەیەکی سنووردار لە سینەماکان پەخشدەکرێت لە ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩،
ئەوکاتەی لاکشمی و ئەلۆک بەیەکەوەبوو بڕیاریاندا ھاوسەرگیری نەکەن و بەڵکوو پەیوەندییەکەیان تەنیا وەک ھاوبەشیکردنی ماڵ بێت،
لەمبارەیەوە ئەلۆک وتوویەتی «ئێمە بڕیارماندا بەیەکەوە بژین تاکوو مردن. بەڵام ئێمە ئالینگاری کۆمەڵگامان کرد بە ھاوسەرگیری نەکردن. نامانەوێت خەڵک بێنە ئاھەنگی ھاوسەرگیرییەکەمان و توانج لەسەر شێوەی بووک بدەن. شێوەی بووک لێرە بۆ خەڵکی گرنگە. بۆیە بڕیارماندا ھاوسەرگیری نەکەین».
ئەوا دەستیکرد بە درووستکردنی پشتگیری و کەمپەین بۆ قوربانییەکان؛ یەکێک لە سکاڵاکانی وای لە دادگای باڵای ھیندستان کرد کە فرۆشتنی ئەسید سنووردار بکرێت لەناو تەواوی ھیندستان بەگشت ویلایەتەکانییەوە.
خانمی یەکەمی ئەمریکا ڕێزی لێگیرا لەبەرامبەر ھەوڵ و کەمپەینەکای لەدژی تووندووتیژی ئەسید و خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.
لە ئینگلتەرا ھاوکات لەگەڵ خوێندنی لە خوێندنی باڵادا دەستدەکات بەدامەزراندنی ھاوبەشگایەکی بواری تەزبەری کارەبایی بەناوی کە جۆرەھا تەزبەری ڕووپێچراو بە پلاستیک وچیمەنتۆی دروستدەکرد.
بەڵام ھاوبەشگاکە ئابلوقەی خراسەر لەلایەن حکومەتی عێراقیەوە لە ١٩٩٧بە بیانووی ئەوەی ھاوبەشگاکە ھی پارتە بەرھەڵستکارە شیعەکانە و بەرھەمەکەی لەدژی ئاسایشی عێراق بەکاردێت.
دوای داخستنی ھاوبەشگاکە ئەمجارە لەبواری بەرنامەکاری کۆمپیوتەری ھاوبەشگایەکی دامەزراند جگە لە چەندین کاری تر لە بواری خانووبەرە لە لوبنان و مەغریب و ئینگلتەرا.
محەممەد عەلاوی بەشداری لە کۆنگرەی سەڵاحەددین کرد بۆ پارتە بەرھەڵستکارەکان ھەروەھا بەشداری کۆنگرەی لەندەن ی کرد لە ٢٠٠٢بەرلە ڕوخانی سەددام،
محەممەد عەلاوی خوێندکاری ئەندازیاری نژیاروانی بووە لەزانکۆی بەغدابەڵام بەھۆی چالاکیە ڕامیاریەکانی لە لایەن حکومەتی سەددام حوسێن داواکراوە،
ڕێکخراوی گەشەپێدانی ناحوکمی ھەن کە ھەڵدەستن بە بڵاوکردنەوەی سیاسەتی ھۆشیاری کە ئامادەکراوە بۆ ڕێگری کردن لە جیاکاری کردن بەرانبەر بە ئافرەتان لە سەرتاسەری جیھان دا.
ئەم ڕێکخراونە بە کۆمەڵە و دەستەی بچووک دەست پێ دەکەن و دواتر بەرەو دامەزراوە گەورەکان ھەنگاو دەنێن بۆ پەروەردەکردنی کارمەندەکانیان دەربارەی جیاکاری ڕەگەزیی.
ڕێکخراوەکان بە گرنگتری دەزانن لە پەروەردە و فێرکردنی پیاوان لە ناوندەکانی کاردا دەربارەی کێشەکانی ئافرەتان لە کۆمەڵگەدا و لە ئەنجام دا پیاوان بتوانن ھاوسۆز بن لەگەڵ ئافرەتان دا کە واتای چییە ئافرەت بیت لە کۆمەڵگەدا و چۆن بە چاوێکی کەمتر لێت تەماشابکرێیت.
لە نووسینێکی ئامرتیا سێن لە گۆڤاری دا پێی وابوو کە بەپێی خەمڵاندنەکان دەبێت ١٠٠ میلیۆن ئافرەتی کەمتر بوونیان ھەیە لە ئاسیادا وەک لەوەی چاوەڕوانکراوە و ئەم ژمارە زۆرەی دیارنەبوونی ئافرەت دەرخەری ئەو ڕاستییە تاڵەی نایەکسانی و پشتگوێخرانەیە کە بووەتە ھۆی زیادەڕۆیی ڕێژەی مردنی ئافرەتان.
لە سەرەتادا ئەم بانگەشەیەی نووسەر سێن بە توندی بەرپەچی درایەوە و ھۆکاری نەخۆشی وەک وەڵام بۆ دیاردەکە پێشنیار کرا بەڵام دواتر و لە سەردەمی ئەمرۆدا بە شێوەیەکی بەرفراوان پەسەندکراوە کە ڕێژەی کەمی ئافرەتان لە ئامارەکان دا دەگەرێتەوە بۆ لەباربردنی منداڵانی ساوا بەپێی ڕەگەز،
بەپێی ئەو زانیارییانەی لەیلا ویڵمسن کۆی کردبوونەوە دەربارەی بەربڵاوی لەباربردنی منداڵانی مێینە گەیشتە ئەو دەرئەنجامەی کە دیاردەکە لە ھەموو کیشوەرەکان دا ڕوودەدات و بەربڵاوە لە کۆمەڵە سەرەتاییەکانی وەک ڕاوکەر و کۆکەرەوەکان ھەتا کۆمەڵگە پێشکەوتووەکان کە لە جیاتی ئەوەی دیاردەکە کەم و شاز بێت،
لە سەدەی حەوتەم دا پێش دامەزراندنی کلتووری ئایینی ئیسلام کوشتنی منداڵانی مێینە بە فراوانی جێبەجێ دەکرا لە ناوچە عەرەبییەکان دا و بە پێی لێکۆڵەران و نووسەران ھۆکارەکەی بۆ ئەو ڕاستییە دەگەڕێتەوە کە ئافرەتان وەک «کاڵا» تەماشا کراون و مامەڵەیان لەگەڵ دا کراوە لەناو ئەو کۆمەڵگانەدا و ھەندێکی تر پێیان وایە کە ھۆکارەکەی دەگەرێتەوە بۆ ڕێگریکردن لە بەسەربردنی ژیانێکی مەینەتی بۆ کچەکانیان ئەوا دایکەکانیان ھاڵدەستان بە کوشتنی منداڵە کچەکانیان.
«نەخشەی پاراستنی منداڵانی کچ» ڕێکخراوێکە ھەڵدەستێت بە دانانی بێشکە و پێخەفی منداڵان لە نزیک بازاڕ و شوێنە گشتییەکان بۆ ئەوەی خێزانانەی زۆرینەی منداڵەکانیان کچە دەیانەوێت دەستبەداریان ببن لە شوێنێکی سەلامەت دا بەجێیان بھێڵن لە جیاتی ھەستان بە کردەی کوشتنی کچەکانیان و ئەمە ڕێخۆشکەرە کە دواتر حوکمەت بتوانێت ھەڵیان بگرێتەوە،
زۆرێک لە شیکەرەوان ھۆکاری بنچینەیی دیاردەکە دەگەرێنەوە بۆ ئەو پلەوپایە نزمەی تەماشای ئافرەتی پێ دەکرێت لە کۆمەڵگە ھۆزگەرایی و پیاوسالارییەکان دا.
وەک ئەنجامێک بۆ زرینگانەوەی دەنگ ھەندێک لە سیستەمی چوونەژووری بە ھەواداچووی سروشتی زیاتر لە %١٠٠ی قەبارەی چوستی خۆی دەکاتە کار.
بەپێی تایبەتمەندی دیزاینی ئەم دەکشنی چوونەژوورە کە بەکارھێنراوە دەمەوانەی بەکارھێنراو لە کاتی کرانەوەی مەزەندە دەکرێت دەرچوون زیاتر بکات لە سالندەرەکە.
بزوێنەرێک کە بە لایەنی کەمەوە ٦ سایلەندەری ھەبێت ڕێژەی چوونەژووری ڕۆیشتوو بە نزیکەیی نەگۆڕە و قەبارەی پلێنەم بچووک دەبێتەوە.
ھەریەک لە ڕەنەری چوونەژوورەکان بەشێکی بچووکتر بەکار دەھێنن لە ڕووکەشی پلێنەم بە بەراورد بە بڕی چوونەژوور کە ھەوای ھەڵگرتووە بۆ پلێنەم بۆ ھۆکاری دینامیکی ھەوا.
بە گەردیلە کردنی باشتر ڕێگە بە سووتانی زیاتر دەدات لە ھەموو سوتەمەنییەکە و یارمەتی کەمکردنەوەی لێدانی بزوێنەر دەدات بەھۆی فراوانبوونی بەڕەی سووتان.
لە درێژایی سەدەکاندا چوارگۆشەی جادوویی لەلای مرۆڤ شتێکی سەرنجڕاکێش بووە و زۆرتر لە ٤٠٠٠ ساڵە لە چاندە جیاوازەکان لەوانە ھیند و ئەورووپا،
لەسەر ئەم باوەڕە بوون کە چوارگۆشەی جادوویی خاوەنی بنەمای نجومی و پێشگۆیی بووە و پێشگۆکان بۆ پێوانی تەمەن و پێشگرتن لە نەخۆشییەکان بەکاریان ھێناوە.
سەرجەمی چوارگۆشەی چوارینەی ناوەڕاست و چوارگۆشە چوارینەکانی چوار گۆشەکانیش دەکاتەوە ٣٤ و دوو ژمارەی ناوەڕاست لە ڕیزی چوارەمدا ڕێکەوتی ھەڵکۆڵینەکە نیشان دەدات کە یەکسانە بە ١٥١٤.
یەکەم مەکینەی پەستانی گۆراو دروستکراو تاقیکرایەوە لەلایەن ھاری ڕیکاردۆ لە ساڵی١٩٢٠ کەئەم کارە بوەھۆی داھێنانی سیستەمێک بۆ ھەلسانگاندنی ڕێژەی ئۆکتان کەھەتاکو ئەمڕۆبەکاردێت،
ھەرچەندە ئەم مەکینەیە جێگۆڕکێیەکی ٢لیتری ھەیە لە مەکینەی ڕاستی چوار پیستۆن؛ و شەفتی باڵانس کردن بەکارناھێنێت بۆ لابردنی لەرینەوەی دووەم چونکە یە خۆی لە ناوخۆیدا ھاوسەنگە بەھۆی پێکەوە بەستنی میکانیکی.
بەھەمان شێواز لەتوانای دایە بەرزترین زەبر بەدەست بھێنێت لە ڕێژەی٨:١ و بەرزترین و باشترین چوستی سوتەمەنی لە ڕێژەی١٤:١وە لەمەکینەی کارەبایدا بەشی کۆنترۆڵ وەڵامی فشار دەداتەوە لەسەر پەیدانی گاز.
وەلەکۆتای ساڵانی ٢٠٠ کاندا ئەم جۆرە تەکنە لۆجیایە بەرەو پێش چونێکی باشی بە خۆیەوە بینیوە چاوەڕوان دەکرێت زیاتریش بەرەو پێش بچێت و لەجیاتی بەنزین کحول بەکار بھێنرێت بۆسوتان…
تێکرای پەستانی گۆڕاو تەکنە لۆجیایەکە کار لەسەر دەست کاری کردنی تێکڕای پەستان دەکات لەناو ژوری تەقینەوەکە لەکاتی کارکردندا بۆزیاد کردنی توانای بەنزین یان جوستی بەنزین
جێگۆرکێی لولەک دەگۆردرێت بەبەکارھێنانی سیستەمێکی ئاوی سادە کەدەبەسترێت لەسەر کرانک شەفت و ڕێکخسنی پێویستە بەگوێرەی بارگە و تاودان …
ڕێکخراوی دەتوانێت لە هەر کاتێك دا بڕیاربدات کە هەستێت بەئەنجامدانی دانیشتنێکی تایبەت بۆ باسکردنی سەرپێچییەکانی سەر مافی مرۆڤ و بارە لەناکاوەکان.
ئەم دانیشتنە تایبەتییانە دەبێت بە لایەنی کەمەوە لەسەر داواکاری یەك لەسەر سێی وڵاتانی ئەندام بێت و هەتا مانگی مایسی ٢٠٢٠ ژمارەی دانیشتنە تایبەتییەکان ٢٨ دانە بووە.
ڕێکاری سکاڵا لەڕێکەوتی ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٧ دا لە ڕێکخراوەکەدا دامەزراوە لەژێر فەرمانی بەمەبەستی دانانی شێوازەکانی راپۆرت بەشێوەیەکی نەگۆر لەسەر ڕێژەی گەشەکردن و سەرپێچییەکانی مافی مرۆڤ و مافە بنچینەییەکان لە هەر شوێنێکی جیهان و لەژێر هەر هەلومەرجێك دا.
ئەنجومەنەکە لە ٤٧ ئەندام پێكهاتووە کە ساڵانە لەلایەن ئەنجومەنی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە هەڵدەبژێردرن بۆ ماوەی سێ ساڵ و هەر ئەندامێك دەکرێت تەنها بۆ ٢ جار دیکە هەڵببژێردرێتەوە و دواتر دەبێت دەستبەرداری کورسییەکانیان ببن.
ئەنجومەنی مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان دامەزراوەیکە ئەرکی ئەوەیە تا مافی مرۆڤ بپارێزێت و لەدەوری جیھان بەرەو پێشی ببات.
زۆرجار شرۆڤەکاران پەرەسەندن وێنەدەکەن وەک «پەیژەیەکی بەرەوپێشچوون» کە دەبێتە ھۆی ڕێخۆشکردن بەرەو زیندەوەری گەورەتر،
ئەم گریمانەیە پێی وایە کە بەشێوەیەک لە شێوەکان پەرەسەندن پاڵ بە زیندەوەرەکانەوە دەنێت بەرەو ئالۆزی و لێکچووی مرۆڤەکان برۆن.
گۆڵد ھاوڕا نەبوو لەگەڵ ئەم بیرۆکەیەدا بۆیە پێی وابوو کە پاڵنەری پەرەسەندن کار ناکات بەرەو ئاڵۆزی بەڵکو بەرەو ھەمەجۆریی بوون کاردەکات.
ھەر ھەمەجۆرییەک بەرھەمھاتوو لە ئەنجامی ئەم دەستپێکەوە دەبێتە ھۆی ھاتنەکایەی دابەشبوونێکی نارێک یان پێچەوانەوەبوو بۆیە وا دادەنرێت کە بەرەو ئاراستەیەکی ئالۆزتر ھەنگاوبنێت.
دیارترین و گرنگترین بەرھەمی گۆلد لە زیندەزانی پەرەسەندن دا بریتیی بوو لە , کە لە ساڵی ١٩٧٢دا لەگەڵ نیڵس ئێڵدرج پەرەیان پێ سەند.
ئەم بیردۆزە ھاتەکایەوە لە بەرامبەر کە بیرۆکەیەکی باوە بەوەی گۆرانکاری پەرەسەندوو تایبەتمەندە بە ڕێکاری گۆرانکاری بەردەوام و ھێواش لە تۆمارە بە بەردبووەکان دا.
چەندین بەرھەم و سوودی ھەبووە لە بواری زیندەزانی گەشەکردنی پەرەسەندوو و ھەروەھا دانپێدانان و ناساندنێکی فراوان و بەربڵاوی وەرگرتووە بەھۆی کتێبەکەیەوە بە ناوی .
گۆڵد لەلای خەڵکی گشتی ناسراو بوو بە ٣٠٠ وتارە بەربڵاوەکانی لە گۆڤاری , و کۆمەڵە کتێبەکانی کە بۆ کەسانی شارەزا و نەشارەزا نووسرابوو.
پاشان ڕووناکیەکە لە سەر و خواروی ئەم چینە دەدرێتەوە و بەیەکەوە دیاردەیەکی فیزیایی دروست دەکەن بە ناوی بەیەکداچوون کە دەبێتە ھۆی دەرکەوتنی ڕەنگ لەسەر ماددەکە.
دەگۆڕدرێن بۆ فەیزی ئەوستێنایت (بۆ زانینی زیادتر لەسەر ئەم فەیزانە پێویستە ھێڵکاری ئاسن-کاربۆن ببینیت لە نێوان پلەی گەرمی - پێکھاتە).
زانا ویلیام چاندلەر ڕۆبێرت ئەوستن مەقالەیەکی نوسی و ئاماژەی بەوە کرد کە تا ئەو زەمەنەش لە لایەن نوسەرە مەزنەکانیش ئەم ووشەیە بە ھەڵە بەکار ھاتۆتەوە.
ئەنجامدانی پڕۆسەی گەڕاندنەوەی دەبێتە ھۆی نەرم بوونی پۆڵا وە لە ئەنجام دا پێش ئەوەی بە کتوپڕ بشکێت سەرەتا دەقوپێتەوە و شێوەکەی دەگۆڕێ،
لەبەر ئەوەی بوونی ئەم دوو توخمە لە داڕشتەی پۆڵادا بەھەمان شێوەی کوینچ دەبێتە ھۆێ زیاد کردنی ڕەقیەتی داڕشتەی پۆڵا،
گەڕاندنەوە زۆر جار بەکار دێت بۆ پۆڵا بە شێوەیەک کە گەرم دەکڕی بۆ پلەی گەرمیەکی موناسیب و پاشان سارد دەکرێتەوە بە شێوەی کوینچ بۆ ناو ناوەندێکی وەک ئاو،