polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
چیرۆکی ناکۆکی و دۆستایەتیی نێوان کۆیلەیەکی ڤینیسیایی و زانایەکی عوسمانی دەگێڕێتەوە و نووسەر لە ساڵی ١٩٨٥دا بە چاپی گەیاندووە.
ساڵی ١٩٨٥ خۆی و ھاوسەری چوونە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ماوەی سێ ساڵ لە زانکۆی کۆڵۆمبیا لە نیویۆرک وەک "زانای میوان" کاری کرد.
"ژیانی نوێ" ڕۆمانێکی تری پاموکە و بەسەرھاتی فێرخوازێکی زانکۆ دەگێڕێتەوە کە دەکەوێتە ژێر کاریگەریی کتێبێکی جادوو ئامێزەوە.
پاموک لە ناوەڕاستی ساڵانی نەوەدی سەدەی ڕابردوو دەستی دایە وتارنووسین لە بوارەکانی مافی مرۆڤ و ئازادیی بیر و ڕا دەربڕیندا و کەوتە ڕەخنەگرتن لە دەوڵەتی تورکیا،
گوڵبژێرێکی لە وتارە ئەدەبی و کولتوورییەکانی بۆ ڕۆژنامە و گۆڤارە ناوخۆیی و دەرەکییەکان کۆ کردەوە و ساڵی ١٩٩٩ لە دوو توێی کتێبێکدا بەناوی "ڕەنگەکانی تر" بە چاپی گەیاند.
"مۆزەخانەی پاکیزەیی" نوێترین ڕۆمانی پاموکە لە ھاوینی ٢٠٠٨دا کەوتە بازاڕەوە و مانگێک دوای بڵاوبوونەوەی بە زمانی تورکی،
ئەو خەڵاتە ھەر سێ ساڵ جارێک لە شاری دارمشتادتی ئەڵمانیا دەدرێت بە "کەسایەتیی خاوەن بیری ئازاد و ھەڵوێستی بوێرانە." گۆڤاری لە ساڵی ٢٠٠٦دا ئۆرھان پاموکی وەک یەکێک لە ١٠٠ کەسایەتیی کاریگەری ساڵ ھەڵبژارد.
ئۆرھان پاموک لە ٧ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٥٢ لە ئەستەنبوڵ لەدایک بووە لە ماڵباتێکی ھاوشێوەی ماڵباتەکانی ناو ڕۆمانەکانی "جەودەت بەگ و کوڕەکانی" و "کتێبی ڕەش"،
لەبەشێ لەبەرھەمەکانی باسی کۆمەڵکووژی ئەرمەن و کوردی کردووە لەلایەن عوسمانیەکان بەو ھۆیەشەوە چووەتە دەرگا بەڵام بەھۆی وەرگرتنی خەڵاتی نۆبڵ لە ددادگاییکردنی بەخشرا.
١-کۆمەڵەی باشوور ٢-کۆمەڵەی باکووریش (نەینەوا _ کە پایتەختی بەناوبانگی ئیمپراتۆریەتی ئاشوور بوو لەگەڵ ڕۆحۆبۆت و کەلح و ڕەسن) .
لەبەرئەوە هەستا بە چاکسازی لە سوپای عوسمانییدا و ڕێکەوتنی سەربازی بەست لەگەڵ بڕوسیا بۆ یارەتی دانی عوسمانییەکان لە کاتی پێویستدا لە کاتی هەڵگیرسانی شەڕ لەگەڵ نەمسا یان ڕووسیا،
و ڕاغب پاشا هەوڵیدا بازرگانی دەریایی و وشکانی فراوان بکات و هەروەک بیری لە هەڵکەندنی قوڵاییەک کردەوە تا ڕووباری دیجلە ببەستێتەوە بە ئیستەنبوڵ بۆ کاراکردنی جووڵەی بازرگانی لە نیوان ویلایەتە جیاوازەکنی دەوڵەتدا و بۆ ڕێگرتن لە گرانی و برسیەتی لە هەندێک لە ویلایەتەکان،
و چەندیین نەخۆشخانە بنیاتنران بۆ پارێزگاری ویلایەتە سنوورییەکان لەو درمەی بڵاوبووبوویەوە لە ڕۆژهەڵاتی ئەورووپا لەو کاتانەدا.
کە هەستا بە بنیاتنانی قەڵا لەسەر هەردوو کەناری دەردەنیل و بە تۆپخانەی گەورە بەهیزیان کرد بۆ وەڵامدانەوەی هەر هێرشێکی دەریایی چاوەڕوانکراو بۆ سەر دەردەنیل و ئیستەنبوڵ،
و وەرشەیەکی لە ئەستانە دامەزراند بۆ دانانی تۆپخانە و ڕێکخستنی فرقەکان بە شێوەیەکی نوی و هەروەها خوێندنگەیان دانا بۆ دەرچوونی ئەفسەرەکان تاکو شارەزا بن لە شیوازە نوێکان،
زۆر بەخێراییەکی کەم کۆمەڵی دەرچوو خویندنەکەیان تەواو کرد و سەرکەوتنیکی گەورەیان بە دەستهێنا بەسەر کەشتیگەلی رووسی کە گەمارۆی دوورگەی لمنوسی دا تا بیکاتە بنکەیەکی دەریایی بۆ گەمارۆدانی دەریایی قوستەنتینیە .
دواتر عوسمانییەکان جێگیر بوون و سوپای ڕووسیان چەندین جار تێک شکاند لەسەر دەستی سەرکردەکەیان عوسمان پاشا کە خەلیفە نازناوی غازی دا پێی لەبەر بەدەستهاتووە سەربازییەکانی لە ڕووی ڕووسدا.
عەلی بەگی والی میسر فرسەتی وەرگرت لە بوونی کەشتیگەلی ڕووسی لە ناوچەکە و ڕێکەوت لەگەڵیان و شۆڕشی ڕاگەیان لە دژی دەوڵەت،
هەر لە چاکسازییەکانی موستەفای سێیەم ئەوەبوو خۆی بە دوای کارووبارەکانی جەنگدا دەڕۆیشت لەگەڵ ڕووسیا و پلانی بۆ دادەنا و سزای توندی ئەو سەرکردە سەربازییانەی ئەدا کە لە زانیاریدانە سەربازییەکانی لایان بدایە،
«وێڕای ئەوەی کە پێشکەوتنی پیشەسازیی و میکانیکی لە ئەمریکا سەرنجی ڕاکێشاوم… توڕەم لە گشت ئەو پیاوە دەوڵەمەندانەی ئێرە،
تابلۆکانی ئەو وایان لە وێنەکێشی سووریالیستی ئاندرێ بریتۆن کرد کە لە ساڵی ١٩٣٨ پێشانگایەکی بۆ بکاتەوە لە گالێریی جولیەن لێڤی لە نیویۆرک.
بەشداری کرد لە پێشانگای ھونەری مەکسیکی ئەمڕۆ لە مۆزەخانەی ھونەریی فیلادلفیا و ژنانی ھونەرمەند لە گالێری زە ئارت ئۆف زیس سێنتری لە نیویۆرک کرد.
«بێ ئۆقرەیییەکی گەورەم ھەیە لەبارەی تابلۆکانم. زیاتر لەبەر ئەوەیە دەمەوێت سوودیان ھەبێت بۆ شۆڕشی کۆمۆنیستی… تا ئێستا بە سادەیی و ڕاستگۆیانە لەبارەی خۆم دواوم… دەبێت بەوپەڕی توانامەوە کاربکەم بۆئەوەی وابکەم کە ئەو بڕە کەمە تەندرووستییەی ھەمە،
بەوەی حکوومەتی نوێ کارەکەی لێ سەندەوە و بەھۆی درێژیی ماوەی شەڕی ناوخۆی وڵاتیشەوە لەو کاتەدا کاری تایبەت زۆر کەمی کردبوو.
لەوێ بەیەکەوە وێنەی سەر دیواریان دەکێشا بۆ یانەی لەنچیۆنی بازاڕی ئاڵووگۆڕی دراوی سان فرانسیسکۆ ھەروەھا بۆ بەشی ھونەرەجوانەکانی کالیفۆرنیا.
ئەدەبێک کە بەو پەڕی چالاکی و ھوشیارییەوە تێ دەکۆشێ بۆ ئەوەی ئایدیالە گەنجینییەکانی ئادەمیزاد بکات بە ھەقیقەتێک کە ھەموو کەس لەژیانا ھەستی پێ بکات.
ئەوە لەسەرجەم بەرھەمەکانی ھۆزانڤانە کوردەکان تێبینی دەکرێت کە ڕەنگدانەوەی کەتوار لە ناوەڕۆکی ھۆزانەکانیاندا لە ھەردوو ڕێبازی کلاسیک و ڕۆمانسیزم شتێکی ئاشکرایە،
بەڵام ڕیالیزم وەک ڕیبازێکی ئەدەبی و ھونەری زیاتر لەگەڵ بزاڤی ڕۆژنامەگەری کوردی دەست پێ دەکات و ماوەی نیوان ھەردوو جەنگی جیھانی بەتایبەت لە نێوان لەلایەن نوسەرانی وەک (جەمیل صائب،
فاکتەری سەرەکیی سەرھەڵدانی ڕۆمانسیزم ئەوە بوو کە ڕۆژ بە ڕۆژ ھەست بە پێویستیی ئەوە دەکرا کە واز لە دابە کلاسیکییەکان -کە ڕەونەق و جوانی سیستەمی فیوداڵی و خانەدانی بوو- بھێنرێ.
ئەمە چاوانی ھونەرمەندی ڕۆمانتیکی لە ئاستی لایەنە باشەکانی شارستانیەتی تازە بەست و کار گەیشتە ئەوەی ڕۆمانسیزم ببێ بە وشەیەکی ھاوواتای نەفرەت و ڕاکردن و ھەڵاتن لە مەدەنیەت و شارستانیەت.
ئەم ھونەرمەندانە لە بری ئینکارکردن لە واقیعی ناھەموار کەوتنە بەرجەستەکردنی بابەتییانەی واقیع و ڕووداوەکان و ڕخنەگرتنی بوێرانە لەو واقیعە ناھەموارەی ھەبوو.
بەڵکوو تەواوکەری بنیاتنانی ڕۆشنبیریی گشتییە کە گوزارشت لە قۆناغێک لە قۆناغەکانی ژیان و شارستانیەت و پەرەسەندنی کۆمەڵگا دەکات،
ئیدی لەو قۆناغە مێژویییەدا چەند ھۆزانڤانێک ھەستی پێ دەکەن یان بیری لێ دەکەنەوە کە ئەدەبەکەیان لەگەڵ ڕەوتی پێشکەوتندا نییە،
ھەروەھا ئەدەبی ڕیالیزمی ھەوڵێکە بۆ ڕووناککردنەوەی ڕێگا تاریکەکان و ڕێنیشاندانی کۆمەڵگایە بەرەو گەیشتن بەئامانج وگۆڕانی ئەو باروودۆخە نالەبارەی کە لەئارادایە.
مانای واقیعبینی و واقیعنووس ئەوەنیە کە ھونەرمەند ھەرچییەک بدینێ بێ ڕتوش و دەستکاری یان ھەقیقەتە بەرجەستەکان ھەڵبژێرێ و وەک خۆی وێنەیبگرێ.
بەڵام خودی ڕیالیزم یەکەمجار لەساڵی ١٨٤٣ ڕۆماننوسی فەڕەنسی شامپفلۆری لە بەیاننامەیەکدا بەناوی ئەو زاراوەی بەکاریھێنا و تێیدا دەڵێت:
ڕیالیزم بریتییە لە دوورکەوتنە لە تەم و مژو و ئاڵۆزی و خەیاڵڕێسی و نواندنی ژیان وەکو چۆن لە واقیعدا ھەیە بێ ئەوەی بیکاتە نمونەیی.
ڕِِِەخنە لە ڕەوشتێکی نابەجێی ناو کۆمەڵگا یان ھەندێ لە کار و ڕەفتاری دەسەڵاتداران یان ھەڵەی مرۆڤە دیارەکانی ناو کۆمەڵ دەگرێ.
بەرامبەر بەوەش ڕاستییان پێ پیشان دەدا و داوایان لێ دەکات کە بەدوای ڕاستیدا بگەڕێن و ئاگایان لە ڕووداوە ڕاستەقینەکانی سەردەم ھەبێت،
کە پێویستە نوسەر بە گیانێکی شۆڕشگێڕانە لەگەڵ دەستنیشانکردنی ڕەخنە ڕێگای گۆڕینی بەرەو باشتربۆ کۆمەڵگای مرۆڤایەتی ببینێت.
میللەتی کورد وەک ھەر میللەتێکی تری جیھان خاوەن ئەدەبی تایبەت بە خۆیەتی کە لەگەڵ بەرەوپێشچوون و گۆڕانکاریەکانی بارودۆخی سیاسی و ئابووری و جوگرافی گۆڕانکاری لە ڕووخسار و ناوەڕۆکی ئەم ئەدەبیاتەدا دروستبووە.
لەبەر ئەم ھۆکارە ڕوسیا بەر لەجەنگەکە بەشێکی لە ئەوروپای ڕوژھەڵاتی خستبووە ژێر دەسەڵاتی خۆی ھەروەھا سنورەکانی ڕۆژئاواشی بەرفراوانتر کردبوو.
پەردەی ئاسنین دەستەواژەیەک بوو بۆ ئەو سنورەی کە لە ئەورووپا دروستکرابوو لە نێوان ڕۆژئاوای دیموکرات و ڕۆژھەڵاتی کومونیستی کە بۆ یەکەم جار ئەم دەستەواژەیە لە لایەن وینستۆن چێرچیل بە کار ھات. و) ڕوسییەکان بۆ ئەوەی پارێزگاری لە سنورەکانی خۆیان بکەن لە باکوری وڵات،
دەیانویست ھاوپەیمانی لە گەڵ ھەموو وڵاتان لە تورکییەوە بگرە تا کۆریا ببەستن بۆ ئەوەی دڵنیا بن کە یەکێتی سۆڤیەت وڵاتێکی بەھێزە و ھیچ ھێزێک نەتوانێت لەو بەرەیەوە ھێرش بکاتە سەریان.
بەریتانیا ئەمریکا بوو سەرەنجام گۆڕدرا بۆ کۆماری فیدڕاڵی ئەڵمان یان ئەڵمانی ڕۆژاوا؛ لە حاڵێکدا کە ناوچەکەی ژێر دەستی ڕوسیا ناوینرا کۆماری دیموکراتی ئاڵمان یان ئەڵمانی ڕۆژھەڵاتی کومونیستی.
سنوری نێوان ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوای ئاڵمان بە تەواوی لە ژێر چاوەدێریدا بوو بەڵام خەڵکی دەیانتوانی بە ئازادی لە نێوان ڕژھەڵات و ڕۆژئاوای بەرلین ھاتوچۆ بکەن.
لە ساڵانی ١٩٥٠ ھەزاران نەفەر لە خەڵکی ئەڵمانی ڕۆژھەڵات ھەڵاتن بۆ ناوچە ئاست بەرزەکان و دواتر کۆچیان کرد بۆ ئەڵمانی ڕۆژاوا.
ھەر لەبەر ئەمە لە ساڵی ١٩٦١ ئەڵمانی ڕۆژھەڵات دیوارێکی بەرزی لە ناوەڕاستی بەرلین دروست کرد و بە سەختی چاوەدێری دەکرد.
ھەندێک لە خەڵکی ئەڵمانی ڕۆژھەڵات کە دەیانھەویست بە سەردیوارەکە بپەڕنەوە بۆ بەری ڕۆژئاوای بەرلین دەکەوتنە بەر دەستڕێژی گولەی پاسەوانەکان.
زۆربەی وڵاتانی جیھان ھەوڵیان دا خۆیان بەدوور بگرن لەم دەرگیرییە بەڵان بۆ ھیچ وڵاتێک نەلوا کە بەتەواوی خۆی لە کاریگەرییەکانی بپارێزێ.
ڕەوشی بەڕێوەبردنی وڵاتی ڕوسییە جیاواز بوو دەگەڵ ئەمریکا و ھەر کام لەوان دەترسان کە ئەوی دی شێوازی ژیان لە وڵاتەکەی لەناوبەرێت.
ئەم جەنگە چەندین ساڵی خایاند بەڵام ھیچ کات سنورەکانی ھیند و چینی نەبەزاند و ھیچکات چین و ڕوسیاش ڕاستەوخۆ نەھاتنە ناو جەنگەکەوە.
ئەمریکا تەنھا بۆمبارانی دەکرد بەڵام باکووری ڤێتنامی داگیر نەکرد لەترسی ئەوەی جەنگەکە گەورە نەبێت و نەگاتە ئەو ئاستەی چین و ڕوسیاش تەداخولی جەنگەکە بکەن.
گەرچی ڕوسیا و ئەمریکا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ نەچووبونەوە ناو جەنگەوە بەڵام سەربازە ئەمریکییەکان بەشێکی گەورەی سوپای نەتەوە یەکرتوەکانیان پێکھێنابوو.
ھێرشی چینییەکان ئەوەندە کاریگەر بوو کە فەرماندەی ئەمریکییەکانی ناو ھێزەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان ترسی لێنیشت و ھەڕەشەی بۆمبارانکردنی بارەگا سەربازییەکانی چینی کرد لە مەنچووری.
ھەڵبەت ئەمریکییەکان لەم کارەیان تەواو دووچاری شکست بوونەوە بەڵام ئەم ھێرشە ئەو دڵنیایەی بە کاسترۆ دا کە ئەگەر جارێکی دیکە لەم ھێرشانە بکرێتە سەری دەبێ داوای یارمەتی لە ڕوسییە بکات.
ئەگەر ئەم چەکانەی ڕوسیا لە کوبا جێگیرکرابان بەڕاستی ناتۆ دەکەوتە خەتەرەوە چونکە سیستەمی پارێزگاری ئەوان لە خاکی ئەمریکا شکستی
وەزیری دەروەی ئەمریکا پلانە بەناوبانگەکەی خۆی خستە ڕوو کە بەپێی ئەو پلانە دەبێ ھەموو وڵاتەکان بەژدار بن لە ھاوکارییەکانی ئەمریکا بۆ وڵاتانی دیکە تا ئەو کاتەی ڕێکبکەون لەسەر بونیادنانەوەی ئەورووپا.
لە لایەکی دیکەوە ڕوسیا ئەم ھەوڵەی ئەمریکای بە داگیرکردنی ئەورووپا دەبینی و ڕێگری دەکرد لەوەی ھیچ وڵاتێکی کومونیستی شەریک بن لەم پێشنیارە.
ھاوپەیمانی چین بوو و ھەروەھا لە زەریایی ھێمن ھێزێکی باشی ھەبوو و دەیویست چینیش بۆ خۆی ھێزێکی گەورە بێت و ناوچەیەکی بەرفراوانتر بۆ خۆی دەستەبەر بکات.
بەڵام ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا خۆی بە دوور گرت لەوەی بە ڕەسمی دان بە ھێزی چین دابنێت و پشتیوانی لە نەتەوەگەرکان دەکرد کە شکستیان خواردبوو وە پاشەکشەیان کردبوو بۆ دورگەی تایوان .
ئامانجی سەرەکی ئەوە بوو کە لە چواردەورەی سنورەکانی باکوری ڕوسیا بنکەی سەربازی دروست بکەن و ڕێگربن لە بەرفراوانبوونی کومونیزم بۆ باشوور،
بەڵام ڕۆژئاوایەکان لەو فکرەدابوون کە ھەرچی زووە ئەگەر ڕێگە لەم ھەڕەشەیەی ڕوسیا نەگرن ئاسایشی داھاتووی وڵاتانی ڕۆژاوا دەکەوێتە مەترسییەوە.
شەڕی سارد یان جەنگی سارد ڕێبازێکی دوژمنکارانە بوو کە ئەوەندە ئیمپریالیستەکان گرتیانە بەر لە پێش ھەموویانەوە ئەمریکا بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی لە بەرامبەر یەکێتی سۆڤیەت و دەوڵەتە سۆسیالیستەکانی ئەوروپادا دوای کۆتایی ھاتنی جەنگی دووەمی جیھانی بە تایبەتی لە کۆتایی ساڵانی چلەکاندا.
لە ھەمان حاڵدا لە دەستپێکی شۆڕشی یەکێتی سۆڤیەتی ساڵی ١٩١٧ سیستەمێکیان دروست کرد کە حکومەت چاوەدێری تەواوی ھەبوو بە سەر ئیدارکردنی خەڵکەوە.
ئەوان چاوەڕێی ئەوەیان دەکرد کە سیستەمی کۆمونیستی پەرەبسێنێ و ھەروەھا کومونیستەکان ستایشی ئەو شۆڕشانەیان دەکرد کە لە وڵاتانی دیکە سەریانھەڵدەدا.
سەرۆک کۆماری ئەو کاتەی ئەمریکا پێشنیاری کرد کە بۆ بەدەست ھێنانی زانیاری لەبارەی شوێنی بنکە سەربازییەکان لە ھەر دوو لای پەردەی ئاسنین ڕووپێویی بکەن بۆ ئەوەی ترسی سەرڵھەدانی جەنگ کەمتر بێتەوە.
لە حوزەیرانی ساڵی ١٩٥٠ دوای چەندین ساڵ مشتومڕ لە نێوان ئەم دوو بەشە کە تازە سەربەخۆیان بەدەستھێنابوو کۆریای باکوور کە کۆمونیست بوو ھێرشی بردە سەر کۆریای باشور و ھەموو وڵاتەکەی داگیر کرد.
جۆن ئێف کەنەدی بڕیاری دا ھێزە دەریایی و ئاسمانییەکانی ئەمریکا ڕێگریان دەکرد لە ھەرکەشتییەک کە گومانی ئەوەی لێکرابا کە موشکی پێیە بۆ کوبا.
ھەڵبەت ئەگەر ئەمریکییەکان ئەو کەشتیانەیان پشکنیبایە یان ڕێگریان کردبایە بچنە ناو کوباوە مەترسی ئەوەی ھەبوو کە ڕوسیا ڕێگای توندتر بگرێتە بەر و لەوانەبوو ئەمریکا بۆمباران بکات.
دووھەم ئەوەی ئەوان وا بیریان دەکردەوە کە کومونیزم واتە لەدەستدانی ئازادی؛ ئەوان وڵاتە کومونیستەکانیان وەکوو گرتووخانەی گەورە دەبینی کە پۆلیس فەرمانڕەوای بەسەر خەڵکەوە دەکات.
ھەم ڕوسییە و ھەم ئەمریکاش زلھێزانێک بوون کە چەکی پێشکەوتوو و مەترسیداریان ھەبوو؛ لەبەرئەوە ھەردولایان ترسیان لە ھێرشی لایەکەی دیکە ھەبوو.
تا ساڵی ١٩٥٣ ڕوسییەکان نەک ھەر زانیاریان لەسەر چەکی ئەتۆمی پەیدا کردبوو بەڵکو پێشبڕکێی دروستکردنی تازەترین چەکی ئەتۆمی لە گەڵ ئەمریکا دەکرد.
ئەگەر ھەرکامیان سوودیان لە چەکی ئەتۆمی وەرگرتبایە دەیانتوانی کۆتایی بە جەنگی کۆریا بێنن بەڵام وێرانکاری گەورەیان دەھێنایە بوون.
وڵاتانی ڕۆژاوا بە جۆرێک دەیانڕوانییە ئەم ڕوداوە کە ئەگەر ڕوسیا بە ھێزێکی لەوجۆرە بیھەوێ وڵاتێکی بچوکی وەکوو ھەنگاریا شکت پێ بێنێت ئیتر ھومێدێکی لەوجۆرە نییە بۆ لە نێوان ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا.
بەڵام لەگەڵ ئەوەش دا زۆربەیان کۆکن لەسەر ئەوەی کە ماوەی ٥ ئازاری ساڵی ١٩٤٦ بە سەرەتای سەر ھەڵدانی ئەم جەنگەیە ئەمەش لەبەر ڕۆشنایی وتارەکەی"چرچڵ" بۆ دامەزراندن و پێکھێنانی یەکێتی سەربازی "ئەنگلۆ ئەمریکی" بۆ ڕووبەڕوو بوونەوەی مەترسی پەرەسەندنی کۆمۆنیزم.
کاسترۆ زۆر دژ بە ھێزی سەربازی و ئابووری ئەمریکا بوو لەو ڕوانگەوە کە ئەمریکا دەوڵەتەکانی ئەمریکای ناوەڕاستی خستبووە ژێر سوڵتەی خۆی و ھەمیشە پشتیوانی دەکرد.
ھەڵبەت تەواو ئاسایی بوو کە ئەو وڵاتانە ھاوپەیمانی لەو جۆرە دروست بکەن بەڵام کاتێک سوپای ھەر دوو زلھێزەکە لە دەوری پەردەی ئاسنین نزیک دەبونەوە بارودۆخەکە خراپتر بوو.
کاتێک کە ھێزەکانی ڕۆژاوا ڕێگەی چەکداربوونەوەی ڕۆژئاوای ئەڵمانیان دا و کردیانە ئەندام لە ناتۆ ئەم ئاڵۆزییە زیاتر بوو.
ئەوان دەیانھەویست ناوچەکانی خۆیان لە بەرلین کۆنتڕۆڵ بکەن بەڵام ڕوسیا دەیھەویست کە ھەموو بەرلین لە بەشێکی ناوچەی ژێر دەستیان لە خاکی ئەڵمان بێت.
سه‌رسام بوو به‌ مه‌سیحییه‌ت و شه‌یدای وێنه‌كێشانی مریه‌م بوو كه‌ مێژوونوسان زۆر جار به‌ وێنه‌كێشی مریه‌م ناوی ده‌هێنن.
له‌ ته‌مه‌نی ١٥ساڵی باوكی كۆچی دوایی ده‌كات له‌ كاتێكدا دایكی ٤ساڵ زووتر كۆچی دوای كردبوو په‌روه‌رده‌كردنی كه‌وته‌ ئه‌ستۆی خاڵی،
هه‌ر زوو به‌هره‌كانی له‌ هونه‌ر دا به‌ ڕوونی دیار بوون بۆیه‌ ناردیه‌ ستۆدیۆی هه‌ر له‌وێ تابلۆی ی كێشا له‌ ته‌مه‌نی 16ساڵی كه‌ چه‌ند تایبه‌تمه‌ندیه‌كی گرینگی تێدابوو له‌وانه‌ :
دوای په‌ره‌سه‌ندن و باڵابوونی چووه‌ پیرۆجیا و بووه‌ قوتابی له‌ ستۆدیۆی پیرۆجینیۆ له‌ نێوان ساڵانی كه‌ كاریگه‌ری شوێنه‌واره‌كانی ی له‌سه‌ر بوو جگه‌ له‌ كاریگه‌ری مامۆستاكه‌ی ،
ئه‌م ماندووبوونه‌ی ڕافائیل هۆكار بوو كه‌ توانا و به‌هره‌كانی خواستێكی زۆریان له‌سه‌ر بوو به‌ تایبه‌ت ئه‌و كاته‌ی كه‌ تابلۆیه‌كی مریه‌می كێشا كه‌ ته‌واوی هونه‌رمه‌ندان و خه‌ڵكی سه‌رسام كرد كه‌ ئه‌م تابلۆیه‌ی له‌سه‌ر خواستی قه‌شه‌ بوو.
به‌ گشتی له‌ كاركردن له‌ كاره‌كته‌ری مریه‌م و پاكیزه‌دا كاریگه‌ری مامۆستاكه‌ی ی له‌سه‌ر بوو وه‌ تایبه‌ت تر له‌ لایه‌نی ته‌كنیك و چاو و ناسكیدا له‌ تابلۆی به‌ سانایی هه‌ست به‌ كاریگه‌ری تابلۆی (مریه‌می به‌رده‌كانی داڤنشی ده‌كرێت كه‌ له‌ ساڵانی دروست كردبوو،
له‌ رووی دارشتنه‌وه‌ شێوازی هه‌ڕه‌می به‌كارهێناوه‌ ئه‌م تابلۆیه‌ له‌ ئێستادا له‌ مۆزه‌خانه‌ی لۆڤه‌ر له‌ پاریس پارێزراوه.
رافائیل ئه‌و كاته‌ی له‌ ڕۆما بوو كاره‌كانی زیاتر تایبه‌تمه‌ند بوون به‌ چه‌مگه‌ فه‌لسه‌فییه‌ ئه‌فلاتوونییه‌كان و شانازی و سه‌ره‌تاكانی ئایینی مه‌سیحییه‌ت و مه‌ستی ده‌سه‌ڵات و رۆحی دوونیایی،
له‌ ساڵی ١٥٠٨ له‌سه‌ر داوای پاپا یۆلۆسی دووه‌م چووه‌ ڤاتیكان بۆ رازاندنه‌وه‌ی كۆشكه‌كان كه‌ هاوكاته‌ له‌گه‌ڵ پڕۆژه‌ی هونه‌ری مایكڵ ئه‌نجیلۆ و داڤنشی له‌ بنمیچی کڵێسای قیامه‌ت،
یه‌كێكی تر له‌ پڕبایه‌خترین شاكاره‌ هونه‌ریه‌كانی رافائیل تابلۆی یه‌ كه‌ به‌ناوبانگترین تابلۆی رافائیل ھه‌ژمار ده‌كرێت هه‌رچی پره‌نسیپ و یاسا و خواسته‌ كلاسیكییه‌كانه‌ تیی دایه‌ به‌ڵام بێ ئه‌وه‌ی پێی بزانێت شێوازی تایبه‌ت به‌ خۆی تێیدا ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌ و به‌رجه‌سته‌ی كردووه‌،
ئه‌م تابلۆیه‌ نموونه‌ی فه‌لسه‌فه‌ و شیعر و و جوانی و داد تێیدا به‌رجه‌سته‌ بووه‌ كه‌ ئه‌مه‌ خه‌ونی پاپا یۆلۆسی دووه‌م بوو،
ئه‌م تابلۆیه‌ پێگه‌یه‌ك بوو تێیدا لوتكه‌ی فه‌یله‌سوفه‌ یۆنانیه‌كان و ئه‌دیب و هونه‌رمه‌ندانی تێدایه‌ وه‌ك سوقرات و پیتاگۆرس و ئه‌رخه‌میدس و كه‌ ده‌وری ئه‌فلاتوون و ئه‌رستۆیان داوه‌ ئه‌فلاتوون ئاماژه‌ بۆ ئاسمان ده‌كات و سروشتی ئایدیایی خۆی ده‌نوێنێت به‌ڵام ئه‌رستۆی خوێندكار ئاماژه‌ بۆ خواره‌وه‌ ده‌كات وه‌ك تێگه‌یشتنی بۆ خستنه‌وه‌ی مرۆڤ.
جا له‌به‌ر ئه‌وه‌یئافره‌تی جوان كه‌من و هه‌ڵبژاردنیان ئاسان نیه‌ بۆیه‌ ده‌بێ په‌نا ببه‌ینه‌ به‌ر ئه‌ندێشه‌ و خه‌یاڵ به‌ وێنه‌ ده‌ریببڕین )
ئێمە مامۆستایانی پێش نوێژ و وانە بێژی ئایینی سوونی لە پارێزگاکانی کوردستان و ئازەربایجانی رۆژئاوا و کرماشانەوە ئەرکی سەرشانمانە لە بەرامبەر ئایینی ئیسلام و. ئەمانەوێ بابەتێکی گرینگ بە کاربەدەستانی حکوومەت رابگەیێنین.
کە پێشینەی چالاکیکەکانی بەناوبانگەو خێرخوازی و نەسرەوتووی بۆ ھەموو خەڵکی سوونی کوردستان و ئێران و تا رادەیەکی زۆر ھەموو موسڵمانانی جیھان ناسراوە.
توانایی و خواستی ھەرە زۆری بەڕێزیان بۆ بانگەشەی ئاینیی و سازکردنی ھەستی یەکبوون و یەکگرتن لە ناو موسڵمانان دا - بە تایبەت - لە بەینی برایانی شێعە و سوونی لە ئێران دا بۆ ھەمووان ئاشکرایە،
بە ھیچ شێوەیەک کارێکی بە سوودی ئیسلام و حکوومەت و یەکگرتنی موسڵمانان نیە کە وا جەنابیان بەم شێوە لە زیندانا و دوور لە جومعە و جەماعەت بن و موسڵمانانی داخواز و دڵخوازی ئەو بەڕێزە چاوەڕان بمێنن.
حاجی مامۆستا مەلا عەبدوڵڵا سوری یەکێک لە گەورەکان و شارەزاکانی بواری دین و زانستە ئایینیەکانە لە ناو زانایانی ئایینی کوردستانی رۆژھەڵات دا.
کەسانێک وەک شەھید مەلا رەحیم فەرجی مەلا ساڵح کەریمیان و. ھەروەھا لە ناوچە جیا جیا کانی کوردستان دا وانە و دەرسی دینی و زانستەکانی " فقە و لغت " و دیتری زانستەکانی وتۆتەوە.
پێش نوێژی و رابەری خەڵکانێکی زۆری لە ناوچە کانی بانە و سەقز بە ئەستو گرتووە و ھەوڵی داوە جگە لە رێبەری ئایینی و ئاگا کردنی خەڵک لە ئایین،
مامۆستا سووری لەگەڵ چەندین مامۆستای ئایینی تر لە بانەوە وەکوو مەلا شەریف جەوانبەخت و مەلا محەممەد جەلال حسێنی بەشدار بوو کە لەم دانیشتنە دا کەسانێک وەکوو ئەحمەد موفتی زادە لە سنەوە،
پلانی قبووڵ کراوی یەکەمین کۆنفڕانسی ھەڵسەنگاندنی سەربەخۆیی کوردستانی رۆژھەڵات لە ١٥ ماددە دا راگەیەندرا تا دیتری گرووپ و دەستەکانی کوردستانیش بیر و بۆچونی خۆیان دەر ببڕن.
ئەو لای مامۆستایانی ئایینی گەورە وەک مەلا ئەحمەد سیسەری کە یەکەمین مامۆستای ئەو بووە دەرسی خوێندووە و ھەر وەھا لە خزمەت مامۆستایان مەلا عەبدولڕەحمان سەعیدی،
ئەو لە ساڵی ١٣٦١ ی کۆچی ھەتاوی دا لە ھەڵبژاردنەکانی "نێوان خۆل"ی پەرلەمان لە شارەکانی بانە و سەقز توانی بە زۆرترین دەنگ،
لقی نوھەم لە پەرلەمانی ئێران بە سەرۆکایەتی سەید کازم ئەکرەمی لە کاتژمێر ١١ی سەر لە بەیانی رۆژی یەکشەممە ٨ ی رەشەمەی ساڵی ١٣٦١ ی کۆچی ھەتاوی دەستی بە دانیشتنەکە کرد و دوای وردبونەوە لە بابەتەکە لە مەڕ فایلی ھەڵبژاردنی عەبدوڵڵا سووری لە بەشی بانە و سەقز بە زۆرترین دەنگ ئەندامیەتی ئەو بە فەرمی ناسرا.
مەلا عەبدوڵڵا بە چەندین پشت ئەگاتە شێخە سووری کڕێوە کە لە ناوچەی بانە و سەردەشت و پیرانشار وەک کەسایەتییەکی ئایینی و پیرۆز ناوی لێ ئەبەن،
مامۆستا سوری لە مانگی ٧ی ساڵی ١٣٦٨ ی کۆچی ھەتاوی دا لەگەڵ زیاتر لە ١٥٠ کەس لە زانایان و مامۆستایانی ئایینی ناسراو و بە ناوبانگی سوونە لە پارێزگاکانی کوردستان و ئازەربایجانی رۆژئاوا و کرماشانەوە نامەیەکی درێژیان واژە کرد سەبارەت بە ئازاد کردنی یەکێک لە زانایانی ئایینی سوونە بە ناوی ئەحمەد موفتی زادە.
لە ١٥ی جۆزەردانی ساڵی ١٣٦٣ی کۆجی ھەتاوی دا فڕۆکەکانی رژێمی بەعس شاری بانە بە گشتی و پارکی شاریان بە تایبەتی بۆمباران کرد و پتر لە ٦٠٠ کەس گیانیان لە دەس دا،
ساڵەکانی گەنجی تەمەنی لە شارەکانی کوردستانی باشوور بە تایبەت سلێمانی بە خوێندن لە مزگەوتەکانی خانەقا و مزگەوتی ئەربیلی ناسراو بە مزگەوتی دوو درگای ئەسحابە سپی تێپەڕ کردووە و لە خزمەت مامۆستایانی ئەو سەردەمەدا فێری زانستەکانی پێویست بووە.
لە ساڵەکانی خوێندن و سەفەر کردنیان بە مەبەستی فێر بوونی زانستەکانی سەردەم سەردانی وەڵاتی تورکیە ئەکات و بە خزمەت شێخ سەعید نوورسی ئەگات و وەڵامی پرسیارە زانستیەکانی لێ وەر ئەگرێت.
مامۆستا سووری لە ساڵی ١٣٦٦ی ھەتاوی کە سەر کاروانی حاجیەکانی بانە بوو بۆ عەرەبستان رۆشت و لە وێ لە رووداوی حەجی ئەو ساڵە دا کە حاجیە ئێرانیەکان لەگەڵ پۆلیسی سعوودی بەشەر ھاتبوون بریندار کرا.
ئێسکی ئیسفەنجیش لە کەلێنی فراوان پێکدێت کە ژمارەیەک ئێسکە پەڕەی تێدایە بەتەریبی ڕیزکراوەن لەگەڵ ھێڵی ھێزی پەستاندا،
لەگەڵ زۆری ژمارە و گەورەیی قەبارەیان کەمتر لە ٢٠٪ کێشی لەش پێکدێنن وە هەروەها زیندوو و شێدارن وە لە لەشی مرۆڤێکی پێگەیشتوودا بە نزیکی ٢٠٦ ئێسک هەیە.
ھۆبس باوەڕی بە دەستەڵاتی پاشا ھەبوو چونکە ھەستی بەوە کردبوو کە وڵات پێویستی بە دەستەڵاتێکی دیاری کراو ھەیە بۆ ئەوەی ئاڕاستەیان بکات و ڕێنیشاندەریان بێت.
ھۆبس پێی وابوو دیموکراسی, کە ڕێ بە ھاوڵاتیان ئەدات دەنگ بدەن بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکیان, ھەرگیز سیستەمێکی گونجاو نیە.
ھۆبس دەنوسێت ( ھەموو مرۆڤایەتی بە بەردەوامی ئارەزوویەکی درێژخایەنیان ھەیە بۆ دەستەڵات, ئەم ئارەزووەش تەنھا مردن دەتوانێت ڕایبگرێت و بیوەستێنێت.) بەم شێوەیە ئەگەر دەستەڵات بدرێت بە تاکەکان بارودۆخێکی ترسناکی وای لێ دەخولقێنن کە دەست پێ دەکات و سەراپای ژیان پڕدەکەن لە .
سەڕەڕای ئەوەی کە متمانەی بە دیموکراسی نەبوو, بەڵام ھۆبس باوەڕی وابوو بوونی کۆمەڵێک نوێنەری جیاواز کە دەڕبڕی کێشەکانی ھاوڵاتیان بن بە گشتی, بە خۆشحاڵیەوە, ڕێگر دەبێ لە پاشا ببێتە کەسێکی دیکتاتۆر و نا دادپەروەر.
بۆ ئەوەی باڵانسی گەشەکردنی دەستەڵاتی بازرگانی ڕابگیرێت, ھۆبس باوەڕی وابوو دەکرێت تاکەکان لە حکومەتدا گوێیان لێبگیرێت لە ڕێگەی ئەو نوێنەرانەی کە لە شوێنی ئەوان قسەئەکەن.
ھۆبس باوەڕی بە وتەی ھەبوو, واتە دەکرێت کەسێک ھەڵبژێردرێت بۆ نوێنەرایەتی کردنی کۆمەڵە خەڵکێک کە ھەمان بیر و بۆچوونیان ھەبێت.
لەو ماوەیەدا سەردانی زۆرێک لە وڵاتە ئەوروپیەکانی کرد, لەو سەفەرانەیدا چاوی بە زۆرێک لە ڕۆشنبیرە ئەوروپیە بەناوبانگەکانی ئەو سەردەمەی خۆی کەوت.
ھۆبس مەبەستی لە سەردانی وڵاتانی ئەوروپا ئەوە بوو چاوی بە زانایان بکەوێت و لێکۆڵینەوە لە فۆرمە جیاوازەکانی حکومەت بکات و لە بارەیانەوە بخوێنێتەوە.
لەو ماوەیەی کە لە دەرەوەی ئینگلتەرابوو, ئەوەی سەرنجی ھۆبس ی راکێشابوو ئەوە بوو کە بۆچی خەلک ڕێگە بە خۆیان ئەدەن بەرێوەببرێن و ئایا باشترین فۆرمی حکومەت بۆ ئینگلتەرا کامەیە؟
لە سالی ١٦٥١ز دا ھۆبس بە ناوبانگترین کتێبی نووسی بە ناونیشانی کە لێکۆڵینەوەیەکی سیاسیە و تێیدا باس لەوە دەکات کە خەلک لە سروشتیاندا دڕندەن و نابێت لە بەڕێوەبردندا متمانەیان پێبکرێت.
لەبەر ئەوە ھۆبس باوەڕی وابوو دەستەڵاتی ڕەھا, حکومەتێک ھەموودەستەڵاتەکەی لە سەرۆک یان پاشاکەیدا کۆبکاتەوە, باشترین جۆری حوکمڕانیە.
ھۆبس پێی وابوو کە مرۆڤەکان لە سرووشتیاندا دروستکراوێکی خۆپەرستن و ئامادەن ھەموو شتێک بکەن بۆ ئەوەی حاڵی خۆیان باشتر بکەن.
بۆ سەلماندنی ئەم بۆچوونەی, ھۆبس نوسیویەتی (ئەگەر مرۆڤ لە سروشتی خۆیدا لە حاڵەتی شەردا نیە, بۆچی بە بەردەوامی چەک ھەڵدەگرن یان بۆچی بەردەوام کلیلەکانیان پێیە بۆ داخستنی دەرگای ماڵەکانیان؟
فەیلەسووفی بەریتانی کە بە کارەکانی لە بارەی فەلسەفەی ڕامیارییەوە ناسراوە, لە سالی ١٥٨٨ز لە شاری ویڵت شایەر لە ئینگلتەرا لە دایک بووە.
پەیوەندی ئەو بە بنەماڵەی پاشاوە ئەو دەرفەتەی بۆ ئەو ڕەخساند کە سەفەری زۆر بکات و بە دوای خویندنەکەشیدا بچێت بەڵام لە ھەمان کاتدا بوونە ھۆکاری ئەوەی ببێتە لایەنێک لە شەڕی ناوخۆی بەریتانیادا.
لە ساڵی ١٦٤٠ز دا تێکچوونی باری سیاسی ئینگلتەرا ناچاری کرد ئەوێ بە جێ بھێڵێت و ڕوو لە فەڕەنسا بکات, لەوێش بەردەوام پەیوەندی ھەبوو لەگەڵ بیریار و زانایانی ئەوروپادا لەوانە گالیلێو گالیلەی و ڕێنیە دیکارت.
وەک پایەکان، فەڕزەکان، بیروباوەڕ، ھەڵسوکەوت، ئەخلاقەکان، شەریعەت، ڕۆژژمێر، بۆنەکان، پەرستشەکان، ئاڵوگۆڕەکان،
یەکێکە لە ئایینە دەرمەییەکان کە شێوازێکی فەلسەفی ھەیە و لە ھیندی دێرین دامەزراوە بەپێی وەسیەتەکانی ماھاڤێرا لە سەدەی شەشی پیش زایین،
شوێنکەوتووانی ئەم ئایینە ئێستا کەمینە پێک دەھێنن لە ھیند ھاوکات لەگەڵ چەندین کۆمەڵی کۆچکردوو لێیان بۆ وڵاتە یەکگرتووەکان.
کۆمەڵە ھەرێمی ئیبراھیمی لەوانەش تائیفەی سامەڕی لە ئیسرائیل و زفەی خۆرئاوا و بزوتنەوەی ڕاستافاری لە جامایکا و دروز لە سوریا و لوبنان.
کە زانایانی کۆمەڵایەتی و ئەنترۆبۆلۆژیا ئایین ئەبینن بەوەی کۆمەڵێک بیروباوەڕ و بەھا و شارەزاییە کە لە ناو جەرگەی ڕۆشنبیرییەوە ھاتوون.
ئایین یان دین کۆکراوەیەکی سیستمی کەلتوری و سیستمی بیر و باوەڕ و تێڕوانینی جیھانییە کە پەیوەندییەک دادەمەزرێنێت لۆ نێوان مرۆڤ و رۆحانییەتدا یاخود لەگەڵ چەند ڕێڕەوێکی ئەخلاقیدا.
زۆر لە ئایینەکان چیرۆک و ھێماو و نەریت و مێژووی پیرۆزیان ھەیە کە تیایدا دەیانەوێت مانا بۆ ژیان ببەخشن یا سەرچاوەی ژیان و گەردوون روون بکەنەوە.
ئایین وەک پێویسیتیەک بۆ ڕێکخستنی کار و کردەوەکانی بە درێژایی مێژوو و وەک یەکێ لە سەرچاوەکانی یاسا دادەنرێ لە زۆربەی ووڵاتانی دنیادا.
لە بەنداوی کۆن و تونێلەکانی شا عەبدولعەزیز بۆ ڕۆژهەڵات بۆ شەقامی ئیبراهیم خەلیل بۆ ڕۆژاوا گەڕەکی موفسەلە ئەجیاد،
ئەم شارەوانییە چەندین نیشانەی هەیە وەک ڕێگای گشتی مەککە جەددە و دەروازەی مەککە لەسەر ئەم ڕێگایە و مزگەوتی تنعیمو کارگەی کەعبەی ناوشاری ئومولجوود.
پێگەی ستراتیژیی مەککە وەک وێستگەیەکی کاروانی نێوان باکوور و باشوور سوودی لەڕۆژانی نەزانی لەگرتنی کۆنترۆڵی بازرگانی نێوان حزبەکانی نیمچە دوورگەی عەرەبی و لەنێوان هەردوو حیزبی کێبڕکێکاردا بینی فارس و روم.
هەروەها مەککە لەو بازاڕانەی کە بۆ بازرگانی دایمەزراندووە و بۆ وەرگرتنی کۆڕو مەکۆ ئەدەبییەکان و بەناوبانگترین بازارەکانی مەککە لە جاهلییە سێ بازاڕ بوو:
بارودۆخی ئابووری تا رادەیەکی باش چێژی لێ وەرگرت و بە ورای خەڵکەکەی بۆ بەدەستهێنانی سامانێکی مەزن لە مانە دەوڵەمەندی یەکی مەزن لەم کەسانە و بە دەست هێنانی سامانێکی گەورە لە مانە،
وەرزی حەج و عەمرە سەرچاوەی سەرەکی داهاتی خەڵکی مەککەیە و ئەو کەلوپەل و خزمەتگوزارییانەی لەلایەن مەککە و پێشکەش بە سەردانیکەرانی مزگەوتی گەورە دەکرێت،
چونکە زۆربەی سەردانکەرانی مەککە بە تەمابوون هەندێک بیرەوەری یان دیاری بۆ خۆشەویستانیان بکڕن ته سەرنجی دیکه ی ئابووری مەکیاڤیللی خەرجکردنی حکومه ته بودجەی ساڵانەی حکوومەتی سعودیە بۆ سکرتارییەتی پایتەختی پیرۆز بە ٥٠ ملیۆن دۆلار خەمڵێنراوە دۆلار و لەخزمەتگوزاریە بنەڕەتییەکانی ژێرخانی ئابوری و پلانی پەرەپێدان و جێبەجێکردن و دروستکردنی خانووبەرە و دروستکردنی ڕێگەوباو ،
لەکاتێکدا ئەو خێزانە گەورەن کە زیاتر لە دەرزەن ئەندامیان هەیە تەنها ٤٪ گەورەترین ڕێژەی خێزانەکانی مەککە لە شوقە و باڵەخانە یان خانوودا دەژین کە نزیکەی ٦٥٪ ن و نزیکەی ١٣٪ ی ئەوانەی لە ماڵە شەعبییەکان دەژین و لە ١٠٪ خێزانەکانیش لە ویلا سەربەخۆکان دەژین.
زیادکردنی گۆڕەپانەکانی باکووری حەرەم کە لەقوڵایی نزیکەی ٣٨٠ مەترو تونێلی پیادەو وێستگەیەکی خزمەتگوزاری نزیکەی ٣٠٠ هەزار مەتری تەختدایە،
گروپی سعودی بن لادن ئەرکی ئەنجامدانی کاری فراوانکردنەکەی پێڕاپەراندووەو نزیکەی ١٠٠٠ تایبەتمەندیش بەقازانجی ئەم پڕۆژەیە لادەبرێت کە مەبەست لێی زیادکردنی توانای مزگەوتی حەرامە.