polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ھەرچەند ئیتالیا فایلێکی زۆر باشی پێشکەش کرد و پاڵێوراوێکی بەھێز بوو بۆ بەدەست ھێنانی سەرکەوتن لە میوانداری کردنی پاڵەوانیەتیەکە بەڵام بە ھۆی تێوەگڵانی لە کەیسی گەندەڵی وەرزشی ئەوا دوور خرایەوە و پۆڵەندا و ئوکراینا ھەڵبژێردران.
فیدڕاسیۆنی تۆپی پێی ئەورووپا ١٢ ناوبژیوان و چوار ناوبژیوانی چوارەمی ـیان دەست نیشان کرد بۆ بەڕێوەبردنی یارییەکانی جامی نەتەوەکانی ئەوڕووپا ٢٠١٢ لە ھەردوو وڵاتی پۆڵاند و ئوکراینا،
بە ھۆی سەرکەوتنی بەژداری کردنی پێنج ناوبژیوان لە یەک یاریدا لە خوولەکانی چامپیۆنزلیگ و یۆڕۆپالیگ ئەوا بڕیاردرا لەم پاڵەوانیەتیەش بەو سیستمە یاری بکەن ئەمەش بۆ چاودێری کردنی ھێڵی گۆڵ ویارمەتیدانی ناوبژیوانی سەرەکی لە بڕیاردان.
یەکێک لە هاوکارەکانی میوانداری ئۆکرانیا یەکەمجار وەک وڵاتێکی سەربەخۆ دەرکەوت (پێش ساڵی ١٩٩٢ ئۆکرانیا وەک بەشێک لە یەکێتی سۆڤیەت بەشداری کرد).
ئەوە یەکەمجار بوو کە یەکێتی تۆپی پێی ئەوروپا لە ساڵی ١٩٧٦ ەوە ڕێکخراوی پاڵەوانێتییەکە ببەخشێتە وڵاتانی بلۆکی ڕۆژهەڵاتی پێشوو.
دوانزە ھەڵبژاردە لە کۆی شانزەی بەژدار بوو بەژداریان لە پاڵەوانیەتی ڕابردوو لە ساڵی ٢٠٠٨ـدا کردووە کە ھەردوو ھەڵبژاردەی ئینگلیزی و دانیمارکی دوا بەژداریان دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٢٠٠٤ و ھەڵبژاردەی کۆماری ئیرلەند دواھەمین بەژداری دەگەڕێتەوە بۆ ٢٤ ساڵ پێش ئێستا و ئەمە دەبێتە دووەم بەژداری لە مێژوودا،
کەچی ھەڵبژاردەی ئوکراینا یەکەم بەژداری کردنیەتی بە شێوەی وڵاتێکی سەربەخۆ ئەمەش دوای بەژداری کردنی لە ساڵی ١٩٦٠ بەڵام وەک بەشێک یەکێتیی سۆڤیەت.
پێشنیاری میوانداریکردنەکەی پۆڵەندا و ئۆکرانیا لەلایەن لیژنەی بەڕێوەبەریی یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا لە ١٨ی نیسانی ٢٠٠٧ بەفەرمی هەڵبژێردرا.
ئەمە دوا پاڵەوانێتی ئەوروپا بوو کە ١٦ هەڵبژاردە تێیدا بەشداربووبن کە ئەم یاسایە لەوەتەی ١٩٩٦ەوە کاری پێدەکرا؛ بەڵام لە یۆرۆی ٢٠١٦ بەدواوە،
بەڵام ڕووداوەکانی توندوتیژی هاندەران و سکانداڵ و یاریکردن بە ئەنجامی یارییەکان بە شێوەیەکی سەرەکی وەک هۆکاری پشت شکستەکەیان ئاماژەیان پێکرا.
لەم پاڵەوانیەتیە ١٦ تیپ بەشدارن ھەر ٤ تیپێک دابەش دەکرێنە سەر کۆمەڵێک واتە ژمارەی سەرجەمی کۆمەڵەکان ٤ کۆمەڵەیە،
وە بەپێی یاسای یەکێتی تۆپی پێ ئەورووپا لەھەر کۆمەڵێک ٢ تیپی یەکەم سەردەکەون بۆ قۆناغی ھەشتەم وە لە قۆناغی ھەشتەم تەنیا چوار ھەڵبژاردە ئەمێننەوە کە بە چوارگۆشەی زێڕین ناسراوە لەم چوار ھەڵبژاردەیە دوانیان دەگەنە کۆتایی پاڵەوانیەتیەکە وە براوەی کۆتایی دەبێتە پاڵەوانی خوول،
یوفا چەندین جار نیگەرانی خۆی دەربڕی سەبارەت بە ئامادەکارییەکانیان بۆ میوانداریکردنی چالاکییەکە, لەگەڵ کاندیدە جیاوازەکان کە وەک میوانداریی جێگرەوە دیاریکران وەک ئەگەری باشتر نەبوون؛ بەڵام لە کۆتاییدا یەکێتی ئەوروپا هەڵبژاردنی ئەوانی دووپاتکردەوە.
تی ڤی پی گشت یارییەکانی پۆڵاند دەگوازێتەوە کەچی ھەردوو کەناڵی ئێن تی یو و تی ئاڕ کەی گشت یارییەکانی وڵاتی یۆکڕاین دەگوازنەوە.
لە یەناییری ساڵی ٢٠١٢ ئاشکرا کرا کە کۆمپانیایی تێلیکۆمی پۆڵاندی و کۆمپانیایی ئۆڕانج توانیان یەکەم تاقی کردنەوەی تەکنۆلۆژیایی گواستنەوەی ڕاستەوخۆ تاقی بکەنەوە لە زیاتر لە ٢٠ شوێنی جیاوازی پۆڵاند و یۆکڕاین لە شارە گەورەکان، یاریگاییەکان،
ھەندێک لە فیدڕاسیۆنە ئەندامەکانی ئەورووپا لە ھەوڵی ئەوەدان ڕێژەی بەژداری کردنی ھەڵبژاردەکان زیاد بکەن بۆ ٢٤ ھەڵبژاردە چونکە لە یۆڕۆـی ١٩٩٦ فیدڕاسیۆنی ئەورووپا ٤٨ ئەندام یھەبوو و ئێستاش ڕێژەی ئەندامیەتی بەرز بۆتەوە بۆ ٥٣ ئەندام ھەر بۆیە بەپێی بڕیارەکان ئەوا بۆ جامی نەتەوەکانی ٢٠١٦ ڕێژەی بەژداری کردن بەرز دەکرێتەوە بۆ ٢٤ ھەڵبژاردە.
پێنج یاریگای نوێ بۆ پاڵەوانێتییەکە دروستکران و میواندارەکان سەرمایەگوزارییەکی زۆریان لە باشترکردنی ژێرخانەکانی وەک هێڵی ئاسن و ڕێگاوبانەکان کرد،
تیروپشکی ھەڵبژاردنی کۆمەڵەکانی یارییەکە لە ٢ـی دیسێمبێر-کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠١١ لە یۆکڕاین پاڵاس بۆ ھونەرەکان لە شاری کیێڤ ـی پایتەختی ئەو وڵاتە بەڕێوەچوو،
ئەم تۆپە بەنێوی تانگۆ ١٢ ەیە کە لە ڕێوەڕەسمێکدا گۆڵپارێزی یانەی ڕیال مەدرید و ھەڵبژاردەی ئیسپانیا ئیکەر کاسیاس ناو و شێوەی تۆپەکە ئاشکرا کرا!
دەنزڵ واشینتۆن لە ماونت ڤەرنۆن لە نزیک شاری نیویۆرک سەر بە ویلایەتی نیویۆرک لە ٢٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٤ لەدایکبووە.
کاتێک گەیشتە تەمەنی ١٤ ساڵی دایک و باوکی لە یەک جیابوونەوە هەر لەبەر ئەوە دایکی دەینێریت بۆ قوتابخانەیەکی نموونەی بە ناوی لە نیو ویندسۆر لە ویلایەتی نیویۆرک.
دەنزڵ خۆی دەربارەی ئەم قوتابخانەیە دەڵێت "ئەم قوتابخانەیە ئاڕاستەی ژیانمی گۆڕی چونکە من بە شێوەیەکی زۆر ناڕێک و نابەجێ ژیانم بەسەردەبرد ،
دینزل بە چەند کارێکی تەلەفزیۆنی دەست بە کاری نواندن کرد و یەکەم کاری بە ناوی کاربۆن کۆپی بو لە ساڵی 1981 و پاشان لە درامایەکی تەلەفزیۆنی بە ناوی ستریت ئیلسی وێر بۆ ماوای ٦ ساڵ
لەساڵی 1987 لە فیلمی کرای فری دۆم وەک ئەکتەری پالپشت بەشداری کرد و بۆ خەڵاتی ئۆسکار دەست نیشان کرا ئەوەش کە وای کرد سەرنجی زۆرێک لە درهێنەرانی بۆ لای خۆی را بکێشێ هەر زوش دوای ئەوە بە ٢ سال لە فیلمی گلۆری وەکو ئەکتەری پالپشت بەشداری کردو خەڵاتی ئۆسکاری بە دەست هێنا
تا ئێستا دوو خەڵاتی ئۆسکاری بە دەست هێناوە و دوو جاریش خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی بە دەست هێناوە و یەک جاریش خەڵاتی تۆنی بە دەست هێناوە.
دیزل واشنتن لە سالی 1954 لە نیویۆرک لە دایک بوەو ئەکتەری ئەمریکیە و ناوی تەواوی دینزل هایس واشنتنە و لە لە سالی 1977 لە زانکۆی هارفارد لە بەشی راگەیاندن و دراما بروانامەی بە دەست هێنا پاشان لە سان فرانسیسکۆ لە پەیمانگای ئەمریکی بۆ هونەری شانۆ دەی خوێند بەڵام لە دوای یەک ساڵ وازی لە خوێندن هێناو بو بە ئەکتەر
خەلکی کۆریا توانیان ئەم یاریە بەرەو پێش ببەن لە ساڵانی ١٩٤٠ـەکان و ١٩٥٠ـەکان بەھۆی زۆری شەڕەکان و گرانی ژیان لەناو گیاندارە مەترسیدەرەکان،
شەشەم پشتێنە مە دووای ئەوە دان دێت کە بە جۆرێک بۆ دان یەک پێویستە یەک ساڵ پشتێندی ڕەش ببەستێت و گەورەترین دان لە تایکۆندۆ دان نۆ یە
تێبینی ئەگەر هەر کەسێک پشدێن رەش و نۆ دان بێت لەو کاتەدا بمرێت ئەوا وەکو شانازیەک یاخود وەکو رێزەک لەدوایی مردنی پشدێن ڕەش دە دانی پێدەدرێت
مزگەوتی پێغەمبەر بەو شێوەیە مایەوە کە خەلیفە عوسمانی کوڕی عەفان بنیاتی نابوو تا ھاتنی خەلیفەی ئەمەوی وەلید کوڕی عەبدول مەلیک بە پێویستی زانی دووبارە مزگەوتەکە بنیات بنرێتەوە،
و بە گشتی لە ڕووی خۆرئاواوە بیست باڵیان بۆ زیادکرد و لە ڕۆژھەڵاتەوە نزیکەی سی باڵ و لە ڕووی باکوورەوە نزیکەی دە باڵ زیاد کران.
بەرزی و پانی و درێژییەکەی زیاد کرد و بەگشتی پانییەکەی بوو بە ١٢٠ باڵ و درێژییەکەی بە ١٤٠ باڵ و بە ھەمان شێوە و کەرەستەی سەردەمی پێغەمبەر بنیاتی نا.
و گۆڕانکاری ئەنجامدا لە شێوەی مزگەوتەکەدا و فراوانکردنەکەی بەم شێوەیە بوو؛ ١٠ باڵی بۆ زیاد کرد لە ڕووی قیبلەوە و ٢٠ باڵ لە باکوورەوە و ١٠ باڵ لە خۆرئاواییەوە،
مزگەوتی پێغەمبەر ئەکەوێتە شاری مەدینە لە خۆراوای عەرەبستانی سعوودی و یەکێک لەو سێ مزگەوتەیە کە گەشتیارانی ئیسلام ڕووی تێدەکەن.
زەوییەکی کڕی لە ناوەڕاستی شارەکەدا و ھەڵیبژارد بۆئەوەی مزگەوتێک بێت موسڵمانان تیایا کۆببنەوە بۆ ئەنجامدانی نوێژ و پەرستشەکانیان،
و فراوان کرا بە بڕی نزیکەی دوو باڵ لە ڕۆژھەڵاتییەوەو سەقفی بۆ دروستکرا لە ساڵی ٨٨٨ک و بیناکردنەوەکەی تەواو بوو لە دەوروبەری ساڵی ٨٩٠ک.
کاتێک ھاوەڵەکان و زاناکان چالاک بوون وەک ئەبووھورەیرە و حەسانی کوڕی سابت و ئەنەسی کوڕی مالیک و عەبدوڵڵای کوڕی عومەر و زاناکانی مەدینە،
عەبباسیەکان سوونە بوون لەبەر پشت بەستنیان بە چوار خوێندنگەکەی سوننە و شیعە بوون لەبەر ئەوەی بانگەوازیان بۆ ئالبێتی پێغەمبەر ئەکرد بەپێی تێگەیشتنی سەردەمەکەیان،
بۆ نموونە دەوڵەتی عوسمانی مەزھەبی سوننە مەزھەبی فەڕمی دەوڵەت بووە و پشتیان بە خوێندنگەی حەنەفی بەستووە وەک سەرچاوە بۆ بڕیار و یاساکانی دەوڵەت،
و ئەتوانین بڵێین سوونە زۆرینەی دەوڵەتەکانی جیھانی ئیسلامی پێک دە ھێنن بێجگە لە دەوڵەتەکانی؛ ئێران و ئازەربایجان و بەحرەین و عێراق کە شیعەی دوانزە ئیمامی زۆرینەیان پێک دەھێنێت و عومان مەزھەبی ئیبازی زۆرینەی پێک دەھێنێت.
لە ھەر لایەک شوێنکەوتوو ھەن کە ئیش دەکەن لەسەر بڵاوکردنەوەی فەتوا و تەنانەت ئیشکردن لە چوارچێوەی ئەو بنەمایانەی کە دانراوە بۆ دەرکردنی فەتوای نوێ.
سوننەتی پێغەمبەر کۆمەڵێک کتێبە لەوانە؛ سەحیحی بوخاری و موسلیم و کتێبەکانی سونەنی ئەبوداوود و نەسائی و موسنەدەکان وەک موسنەدی ئەحمەدی کوڕی حەنبەل و زۆر سەرچاوەی تر.
لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ئیسلام و فراوانبوونی و گەیشتنی بە کێشەیەکی زۆری ئایینی و یاسادانانەوە پێویستی بە دەرچونێکی خێرا ھەبوو بە ئیجتیھاکردن لەو بابەتە زانستی و فیقھیانەدا و دابینکردنی پێویستیەکانی خەڵک و وەڵام دانەوەی پرسیارەکانیان،
بەپێی نوێترین لێکۆڵینەوەکان کە ئاژانسی ھەواڵی جیھانی بڵاوی کردۆتەوە ژمارەی موسڵمانان لە ساڵی ٢٠٠٩ دەگاتە ١,٥٧ ملیار کەس،
کەسایەتییەکی سەرەکی بووە لەتەنویر و مێژووی فیزیا و تاقیکردنەوە و بیرۆکە و توێژینەوەی ھەبووە لەم بوارەدا جەندەھا داھێنانی کردووە و یەکەم کەس بووە وشەی بەکارھێناوە کە واتای وزە دەگەیەنێت،
ھەروەھا یەکەم کەس بووە لە داوی سەدەی شۆڕشی پیشەسازییەوە بەشێوەیەکی زانستی لێکۆڵینەوەی لەسەر وزە کردووە و سەلماندۆێتی کە چەخماخە پێکھاتووە لە وزە و خەریک بووە لەم تاقیکردنەوەیەدا گیانی خۆی لەدەست بدات کاتێک کە فڕۆکەیەکی ھەوایی خستووەتە بەردەم چەخماخە و چەخماخەکە بەرەو لای خۆی ڕای کێشاوە و ئاگری تێبەرداوە.
بێنجامین فرانکلین زۆربەی تەمەنی لە بۆستن بەسەر بردووە و لەگەڵ باوکیا لە کارگەیەکی مۆم دروستکردن کاری کردووە و کاتێک تەمەنی گەیشتووەتە ١٢ ساڵان لە چاپەمەنی براکەی کاری کردووە و بەھۆی زیرەکی و لێھاتوویی خۆیەوە کۆمپانیایەکی چاپەمەنی تایبەت بەخۆی کڕیوە و لەبواری ڕۆژنامەوانی و دیبلوماسیدا کاری کردووە،
بێنجامین فرانکلین لەسەرەتاوە چاپکردن لەبراکەیەوە فێربووە و دواتر بووەتە ھواڵساز و چاپکەر و بازرگانێتی لەگەڵ یەکێک لە ڕۆژنامەکانی فیلادفیا کردووە و زۆر دەوڵەمەندبووە و بووەتە نووسەر،
بەڵام دیکتاتۆری حاکم بە پێچەوانە ھەوڵ دەدا دەستووری ھەنووکەیی بە مەبەستی داڕشتنی دەستوورێکی دیکە ھەڵوەشێنێ کە بە باوەری خۆی دەستووری ڕاستەقینەیە.
یەکێک لە باوباپیرانی زەڕافیدیا سەرەتایی کانثومێریکس بوو کە بە شێوەیەکی جۆراوجۆر ڕێکەوتی بۆ کراوە کە ٢٠ - ٢٥ ملیۆن ساڵ پێش ئێستا ژیابێت.
بەکارھاتووە لە کۆتا سیستەمەکانی کۆمەڵێک جۆری ماڵپەڕەکانی جیھان وەک جۆرەکانی ماڵپەڕی کەسێتی یاان ماڵپەڕی کۆمپانیا زەبەلاحەکان و گەلێک ماڵپەڕی وڵآتان و شوێنە گرنگەکان وەک حکومەتی بەڕیتانیا و کۆشکی سپی
گەشەکردنی دروپاڵ و جێگرتنەوەی بە شیوەیەکی لەناکاو بوو کە لە مانگی ٤ی ٢٠٠٧ بوو بۆ مانگی ٥ی ٢٠٠٨ کە لەو ماوەیەدا ١٫٤ میلیۆن جار داگیرا لە ماڵپەڕی سەرەکیەوە کە ئەمەش %١٢٥ زیادی لە ساڵەکانی پێشوو تری.
پێغەمبەر ئوسامەی کوڕی زەید وەک فەرماندەی هێزێکی گەشتی سەربازی دیاری کرد کە بڕیار بوو ناوچەی بەلقا لە ئیمپراتۆریەتی بیزەنتین داگیر بکات بۆ تۆڵەسەندنەوەی شکستی موسڵمانان لە غەزای موئتە،
هەڵمەتەکەی ئوسامە سەرکەوتوو بوو و سوپاکەی یەکەم هێزی موسڵمان بوو کە سەرکەوتووانە ناوچەی بەلقای داگیرکرد و هەڵیکوتایە سەر خاکی بیزەنتین،
بەم شێوەیە ئوسامە لە خێزانێکدا لەدایک بووە کە پەیوەندییەکی بەهێزی لەگەڵ پێغەمبەردا هەبووە و هەردوو دایک و باوکی لە کۆمەڵگەی سەرەتایی موسڵمانەکاندا دیار بوون.
و ئەوانەی کە ھەندێک زانیاری بنچینەییان ھەیە لەسەر باوباپیرە جوولەکەکانیان یان ڕەچەڵەکی دایکێکی جوولەکەیان ھەیە (ھەندێکجاریش ئەوانە لەخۆدەگرێت کە لە لایەنی باوکییەوە ڕەچەڵەکی جوولەکەیان ھەیە)،
نەوەکانی ئیسرائیل بە عیبرانییەکان ناسراو بوون بەھۆی باوکیان ئیبراھیم کە بە زمانی عیبری و پەڕینەوەی لە ڕووبارێکەوە لە خاکی ئاشوورەوە ناسرابوو و جوولەکەکان ئەوانەن کە شوێن موسا کەوتوون و باوەڕیان بە ئایینی جوولەکە ھەیە،
نەوەکانی یووسف و ئەو براکانی کە بە گوێرەی ڕاڤەکارانی تەورات لە میسر نیشتەجێ بوون دوای ئەوەی یووسف بوو بە یەکێک لە کەسایەتییە دیارەکان تێیدا.
تا خودا موسای پێغەمبەری لە نێوانیاندا نارد و ھەموویانی کۆکردەوە و ھانی جووەکانی دا کە میسر بەجێبھێڵن و بگەڕێنەوە بۆ زێدی پێغەمبەر یەعقووب و ئیسحاق،
بنەچەی جوولەکەکان دەگەڕێتەوە بۆ ئیبراھیم و دوای ئەو ئیسحاقی کوڕی و دوای ئەویش یەعقووبی کوڕی و دوازدە منداڵەکەی و لەنێویاندا نەوەی ئیسرائیل ھاتوون کە لە میسری کۆندا ژیاون و پاشان گواسترانەو بۆ بیابانی سینا،
بەڵکو لە ئاستی نێوخۆیی و نیشتمانی و نێونەتەوەییدا چەندین دامەزراوەی جیھانگەری و ئایینی جۆراوجۆر ھەن کە ڕۆڵی جیاواز دەگێڕن لە سەرکردایەتیکردنی کۆمەڵگەی جوولەکەکان و کارکردن بۆ ئەو دۆسییانەی کە بەلای جوولەکەکانەوە گرنگن.
ھۆزەکانی سەنھاجە لەگەڵ فەرمانڕەوایەتی بنەماڵەی زەیرییەکان لە جەزائیر ژیاون و لەسەر دەستی ئەبی زەیری بن مەناد سێ شاریان دامەزراندووە،
لە ساڵی ١١٥١ ئەمیری ئەلموەحیدەکان عەبدولموئمین کوڕی عەلی ئەلکومی توانی جەزائیر کۆنتڕۆڵ بکات دوای ئەوەی لە دەستی مورابیتەکانی دەرھێنا و دواتر وڵاتانی مەغریب و ئەندەلوسی لەژێر دەسەڵاتی خۆیدا یەکخست.
لە سەدەی سێزدەھەمدا سوڵتانەکانی بەنی زەیان لە تلێمسێنەوە کۆنترۆڵی جەزائیریان کرد و وەک بەشێک لە سوڵتانییەتی تلێمسێن ناسرا.
کاتێک شەپۆڵی ئیسلامی بەرەبەرە زاڵ دەبوویەوە بەسەر ناسیۆنالیزمی عەرەبی ئەمەش لە پاش شکستی عەرەب بوو لە بەرامبەر ئیسرائیل.
ئیخوان موسلمین یان کۆمەڵەی برایانی موسوڵمان کۆمەڵەیەکی ئیسلامی ڕامیاریی سوننییە بنکەی لە بەشێک لە وڵاتانی عەرەبی و جیھان ھەیە،
کاریگەری ئایدۆلۆژیای بەننا و ئیخوان لە سنووری میسر تێپەڕیداوە و بەسەر چەندین ڕێکخراوی ئیسلامی خێرخوازیی و ڕامیاریی باڵی کێشاوە،
ساڵی ١٩٨٤ لە ڕۆژنامەی جۆھانسبێرگ ستار کاری کردووە و سووربووە لەسەر ڕسوواکردنی چەوساندنەوەی مرۆڤ و جیاکردنەوەی ڕەگەزپەرستی ،
کاتێک کە منداڵەکە ماندوو بووە و ڕاوەستاوە کامێراکەی دەرکردووە وێنەی بگرێت لەو کاتەدا داڵاشێک لەتەنیشت منداڵەکەوە نیشتووەتەوە بەو نیازەی منداڵەکە لەبرسا بمرێت و ئەمیش بیخوات،
«بۆ ماوەی ٢٠ خولەک چاوەڕێم کرد تاکوو بزانم داڵاشەکە چی بەسەر منداڵەکە دەھێنێت بەڵام دوای ئەوە بڕیارمدا کە وێنەکە بگرم و پاشان داڵاشەکەم دوور خستەوە لە منداڵەکە،
لە ڕێکەوتی ٢٧ی تەممووزی ساڵی ١٩٩٤دا کێڤین کارتەر سەیارەکەی بەرەو ڕووباری برامفونتاینسبروی برد کە ڕووبارێکی نزیکە دەکەوێتە دەوروبەری بەشی باکووری شاری جوھانسبێرگ کە پایتەختی وڵاتی باشووری ئەفریقایە.
لەو شوێنەدا کارتەر زۆربەی ژیانی منداڵی بەسەربردبوو ھەر لەو شوێنەدا دوای ئەوەی کە بۆڕی گزۆزی دووکەڵی سەیارەکەی بەدەستی خۆی دەباتە ناو ئۆتۆمبیلەیەکەیەوە بەھۆی دووەم ئۆکسیدی کاربۆنەوە خۆی کوشت و لەدوای خۆی نامەیەکی بەجێھشتبوو بۆ کەس و کار و ھاوڕێکانی و تێیدا نووسیوویەی:
کە ئەوەش وای لە سەر نووسەری ڕۆژنامەکە کرد کە ئاگاداریەکی تایبەت لەسەر ڕۆژنامەکە دەربکات و بنوسێت «منداڵە بچوکەکە توانیوویەتی بڕوات و دوور بکەوێتەوە لە داڵاشەکە بەڵام چارەنووسی کۆتایی منداڵەکە ھێشتا نادیارە».
لە ٢ی مانگی نیسانی ساڵی ١٩٩٤ کێڤین کارتەر پەیوەندیەکی تەلەفۆنی پێگەیشت لە سەرنووسەری ئەو کاتەی ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز کە ناوی نانسی بۆرسکی بوو،
خاتوو بۆرسکی بە کارتەری ڕاگەیاند کە وێنەکەی بەناوبانگترین خەڵاتی بەدەست ھێناوە لە بواری وێنەی ڕۆژنامەوانیدا ئەویش خەڵاتی پولیتزەر بۆ وێنە بوو.
ئەوەبوو لە ڕێکەوتی ٢٣ی ئایاری ساڵی ١٩٩٤دا لە نووسینگەی «لۆو میمۆریاڵ» لە زانکۆی کۆڵۆمبیا خەڵاتەکەی پێ بەخشرا.
لە گەڕەکێکی تایبەت بەسپی پێستەکان ژیانی منداڵی بەسەربردووە و زۆرجار بەچاوی خۆی پۆلیسی بینیوە ڕەشپێستەکانی ئەو ناوچانەیان دەستگیرکردووە،
«من زۆر خەمبار و ڕەشبینم. بەبێ تەلەفۆن. بەبێ پارەی کرێی خانوو. بەبێ پارە بۆ قەرز. بەبێ پارە. من لە لایەن یادەوەریە زیندووەکانی پڕۆسەی کوشتن و تەرم و تووڕەبوون و ئازار ڕاودەنرێم،
ڕاودەنرێم لە لایەن منداڵە بریندارەکان و ئەو منداڵانەی لەبرسا دەناڵێنن. لە لایەن ئەو شێتانەی ھۆگری تەقەکردنن. لەلایەن پۆلیس و جەلادەکانەوە»
نەجمەدین کەریم ئەوکات پزیشکی تایبەتی بارزانی دەپێت لەگەڵی دەچێتە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و دواتر ھەرلەوێ بڕوانامەی دکتۆرای لە نەشتەرگەریی مێشک و دەمار لە زانکۆی جۆرج واشنتۆن وەردەگرێت و ھەر لەوێ دەمێنێتەوە کە دواتر دەبێت بە ئەندامی ئەنجومەنی بەڕێوەبەری زانکۆی فلۆریدایە،
ھەروەھا بۆچوونی خۆی لەسەر چەندین بابەتی جیاواز تایبەت بە عێراق دەرببڕیت و لە ساڵی ١٩٨٨ لەگەڵ ھاورێکانی کۆنگرەی نەتەوەیی کوردیان دامەزراندووە لە ئەمریکایی باکوور کە لە ساڵی ١٩٩١ تا ١٩٩٩ سەرۆکی کۆنگرەکە بووە ھەروەھا لەھەمان ساڵدا مام جەڵالی لە نزیکەوە ناسیووە،
لە ٢٠٠٩د١ بۆ یەکەمجار ئەگەڕێتەوە عێراق و ھەرێمی کوردستان و لە کۆنگرەی سێیەمی یەکێتی نیشتیمانی کوردستان بەشداردەبێت کە یەکێکە لە دوو پارتە فەرمانڕەواکەی ھەرێمی کوردستانی عێراق،
لە ساڵی ١٩٧١ بڕوانامەی بە کالۆریۆسی لە پزیشکی گشتی لە زانکۆی موسڵ بەدەستھێناوە و سەرکردایەتی یەکێتی قوتابیانی کورد کردووە و دواتر لە ساڵی ١٩٧٢ بووە بە پێشمەرگە
لە دواین ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقدا لە سەرۆکایەتی لیستی کوردستانی دەکرد لە پارێزگای کەرکووک و دەنگی پێویستی بۆ گەیشتن بە پەرلەمانی عێراق بەدەستھێنا.
ئەم تاڤگەیە کە لە دۆڵێکی ئاوەدان و بە گژ و گیا و لە ناو دارستانێکی پڕ و سەرسەوزی نزیک شاری سەردەشتە و یەکێک لە لقەکانی ڕووباری زێی بچووک ھەژماردەکرێ.
دۆڵێکی ئاوەدان و بە گژ و گیا و لە ناو دارستانێکی پڕ و سەرسەوزی نزیک شاری سەردەشتە و یەکێک لە لقەکانی ڕووباری زێی بچووک ھەژماردەکرێ.
بەڵام دواتر بەڕێوبەری فەیسبووک ماڕک زوکوربێرک ھەستا بە دانانی پارێزگاری پاراستنی فەیسبووک لە ھاککردن بۆیە ھێرشەکانی گرووپەکەی پووچەڵ کردووە.
لە ساڵی ٢٠١٣دا ئەم گروپە چەند ھێرشێکی گەورەیان کردە سەر پێگە حوکوومییەکانی ئیسرائیل و ئەنۆنیمۆس کەسانێکی زیرەکن لەبواری دۆزینەوە ھەڵەی سایت و ھێرشە ئەلکترۆنییەکان کە بەخێرای ٤٠گێگا بایت ھێرش دەکەن ئەمەش بە گەورەترین ھێرشی ئەلکترۆنی دا ئەنرێ لە جیھان.
لەم ساڵانەی دواییدا و ئەو کارانەی ئەوان کردوویانە لەوەو پێش نەکراوە و بەھێزترینیشیان ھاککردنی ماڵپەری پلەی ستەیشتن و پنتاگۆنی ئەمریکی بوو،
ئەنۆنیمۆسەکان داوای شتی وادەکەن کە ئەستەم بێ بۆنمونە داوای ئەوە دەکەن کەلە ئەمازۆن ھەمووشت خۆڕایی بێ واتە ئەگەر کەسێ بییەوێ دەتوانێ یەک پاکەتی گەورەی تلیاک بکڕن بەڵام ئەنۆنیمۆسەکان دەڵێن کەسی ئاقڵ تلیاکی ناوێت.
و سەردەمەکەی جیادەکرێتەوە بە زۆری غەزووەکان بۆ وڵاتەکانی تەنیشتی کە ئەڵێن غەزووەکانی گەیشتۆتە چل غەزوو لە ھەندێکیدا سەرکەوتوو بووە و لەھەندێکیان شکاوە و لە حەلەبدا سوپایەکی بەھێز ھەبووە کە یەک لە دوای یەک ھێرشی بردۆتە سەر ناوچەکانی بیزەنتیەکان،
بەڵام شمشێری دەوڵەت ھێزەکانی کۆکردەوە و دوای ھەفتەیەک توانیان دەست بگرنەوە بەسەر حەلەبدا و بیزەنتیەکان تێکشکاند زۆر بە بەھێزی،
و حەمدانیەکان لەم میانەیەدا بە سەرکردایەتی شمشێری دەوڵەت ھەستان بە ڕۆڵێکی ئازایانە لە بەرگری کردن لە ناوچە ئیسلامیەکان و پاراستنیان لە ھەڵمەتەکانی بیزەنتیەکان.
و حەسەن کوڕی عەبدوڵڵا حەمدان سەرکەوتوو بوو لە چوونە ناو بەغداوە و خەلیفە موتەقی بیلا پێشوازی لێکرد و پایەی میری ئەمیرەکانی ئەحمەد حەمدانی پێبەخشی،
بەڵام تورکەکان ڕێزەکانیان ڕیکخستووە لە ژێر سەرکردایەتی تۆزون و حەمدانیەکان نەیانتوانی لە بەغدا بمێننەوە و بەرگری تۆزۆن بکەن بە ھۆی بارودۆخەوە،
کە گرانی ھات وحەمدانیەکان ناچار بوون باجێکی بەرز دابنێن و ئاسایشی شارەکە تێک چوو و درم بڵاوبوویەوە ھەروەک حەمدانیەکان نەیاتوانی مووچەی سەربازەکان بدەن لەبەر ئەوە چەند تیپێکیان یاخی بوون و شۆڕشیان کرد،
خێزانێکی عەرەبی بوون دەوڵەتی حەمدانیان دمەزراند لە حەلەب و موسڵ و دەسەڵاتیان فراوان بوو بۆ وڵات و گوندەکانی فورات و شام لە ماوەی نێون ز،
و حەمدانیەکان ئەچنەوە سەر ھۆزی تەغلەب کوڕی وائل لە ھۆزی عەنزەی عەرەبی کە دانیشتوانی خاکەکانی جەزیرەی باکوری ڕۆژھەڵاتی سوریا بوون،
ئەستێرەی دەوڵەتی حەمدانی گەشایەوە لە سەردەمی دامەزرێنەرەکەی حەمدانی کوڕی حەمدون کە کرابوو بە والی ناوچەی ماردین لەلایەن عەباسیەکانەوە.
حەمدانیەکان ئەگەڕینەوە بۆ ھۆزی تەغلەب کوڕی وائل کوڕی ھنب بوون, لەو کاتانەی سەرکردە تورکەکان ناکۆک بوون لەسەر دەسەڵات بە تایبەت لەسەر پایەی میری ئەمیرەکان،
حەمدانیەکان سودیان وەرگرت لە لاوازبوونی خەلافەتی عەبباسی و سەربەخۆیی دەوڵەتەکەیان ڕاگەیاند لە موسڵ ساڵی ٩٢٩ز و لە حەلەب ھەروەھا ھۆزە عەربیەکانی دۆڵی فوڕات و جەزیرەی سوریا و دەوروبەری بیابانی شام ھاتنە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتەکەیانەوە.
مەرزێکی نێودەوڵەتی و بازرگانی گرنگی نێوان ئێران و کۆماری ئۆتۆنۆمی نەخچەوانە و ئەم مەرزە بەئامادەبوونی جێگری یەکەمی سەرۆک کۆماری ئێران و ئیلھام عەلیەڤی سەرۆک کۆماری ئازەربایجان لەساڵی دا بەفەرمی کرایەوە.
مێژووی ئەم ناوچەیە زۆر کۆنە بەڵام بەھۆی داگیرکاری و ململانێی ھێزەدەسەڵاتدارەکانی عوسمانی و سەفەوی بەتایبەت لەم ناوچەدا بووە ھۆی گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچەکە شارۆجکەی پۆلدەشت لەناو سنوری کورداندایە و لە دێرینەوە خاکی کوردان بووە،
دەسەڵاتداران بە ئەستەنگیان زانیون و لەبەرئەوەی ھەژموونی دەسەڵاتیان زیادبکات لە ناوچەکەدا لەبەرئەوە زۆرێک لە خێڵە کۆجەرییە زمان تورکرکانیان ھێناوەتە سەر ئەم خاکە و نیشتەجێیان کردوون،
پۆلدەشت یەکێکە لە شارۆچکەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا دەکەوێتە باکوری پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران و ناوەندی شارستانی پۆلدەشتە،
ئەم شارۆچکەیە بە دووری کم دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی شارۆچکەی ماکۆوە و بەدووری کم دەکەوێتە باکوری ڕۆژھەڵاتی شارۆچکەی شەوتەوە،
ئەم شارۆچکەیە لە سەر سنوری ووڵاتی ئێران و کۆماری ئۆتۆنۆمی نەخچوان ھەڵکەوتووە و کەوتووەتە سەر ڕۆخی ڕووباری ئاراس و ڕووباری زنگبار ئەم شارۆچکەیە دەکات بەدووبەشەوە و بە ڕووباری ئاراس دەگات،
کە لەمێژوودا نووسراوەتەوە و دەگەڕێتەوە بۆ ساڵ لەمەوپێش بۆسەدەمی موزەفەرەدینی قاجار و سەرەتای سوڵتەی موحەمەد عەلی شاە کە لەو سەردەمەدا گوند بووە.
میرئەبدال جاری یەکەم بنکەی دەسەلاتی خۆی لە ورمئ دادەمەزرینئ پاش چەند سالیک کە دەسلاتی فراوان دەبیت بنکەی دەسەلاتی دەگوازیتەوە گوندی
بۆ ماوەی جەند سالیک بە دسەلات داری دەمینەوە لە ناوجەکەدا بلام سەرئەنجام شای ئیران پیلانیان لە دژ دەگیریو بە دەستی جەند کەس لەدەست و پیوەندەکانی خۆیان زۆر نامردانە جوتە برا دەکوژن و سەروەت وسامانیان بە تالان دەبەن.
ھەر یەک لە دەمارەخانانە پەیوەندی بە ھەزاران یان دەیان ھەزار دەمارەخانەی دیکەوە دەکا لەڕێگەی پێکھاتەی زۆر بچووکەوە کە پێیان دەوترێت سیناپس کە ژمارەیان دەگاتە تریلیۆن.
وەرەمی مێشک لەوانەیە شێرپەنجەداربن یان لەوانەیە شێرپەنجەدارنەبن کاتێک وەرەمی مێشک گەورە دەبێ جا شێرپەنجەدار بێت یان نا دەتوانێت فشار بۆ مێشک دروست بکات،
لە ساڵی ١٣٦٩ی هەتاوی گۆڤاری ئەدەبی گەردوونی دایە دەر و بە تەواوی و زۆر چالاکانە دەستی کردە کار کردن لەو بڵاوکراوە ئەدەبیەدا.
ستایل و شێوازی ئەو لەم گۆڤارەدا لەگەڵ بەرژەوەندیەکان و دڵخاوزەکانی دەسەڵاتدارانی ئێران دا هاوسەنگی و تەبایی نەبوو بۆیە کەوتە ژێر فشاری بەردەوام و سەرەنجام دادگایی کرا و گۆڤارەکە داخرا.
لە دوای ئەوە بۆ بەڕیوە بردنی ژیانی دەستی دایە کارگەلێکی تر وەکوو بەڕێوەبەری هۆتێل و دواتر کردنەوەی ماڵی هوونەر و ئەدەبیاتی هیدایەت لە شەقامی کانتی بێرلین ،
ئەو چالاکیە ئەدەبیەکانی خۆی لە ژێر چاودێری نووسەری بەناو بانگی ئێرانی هووشەنگ گوڵشیری دەسپێکرد و لە ساڵەکانی ٦٠ی هەتاوی دا لەبەر رەخنە گرتن لە حکوومەت و سیاسەتەکانی دەسەڵات کەوتە ژێر فشار و ناچار بە تەرک و بەجێ هێشتنی وڵات و رۆشتن بۆ ئاڵمان کرا.
خوێندنی لە زانکۆی هونەرە جوانەکانی تاران لە بواری هونەرە دڕاماتیکیەکان دا وەرگرتووە و ماوەی ١١ ساڵ لە خوێندنگا دواناوەندیەکانی تاران دا وانەی "ئەدەبیات"ی وتۆتەوە .
تەنانەت ھەندێکیان تاوەکوو ئیستاش ھەر ماون و دیارن بە تایبەت کتێبی «پێوەری ڕەوانبێژ» کە لە ساڵی ١٨٦٨ لەشاری ئێدنبڕا بڵاوکراوە.
ئەم کتێبە ١٦٨ جار چاپ کرا لە بەریتانیاو نزیکەی یەک چارەگ میلیۆن کۆپی تەنھا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لێ فرۆشترا.
باوکی باسی ڕێگاکان و چۆنییەتی فێرکردنی کەسانی نابیست و لاڵ دەکات کە چۆن بتوانن وشەکان و جوڵەی لێوی کەسی بەرامبەر بخوێننەوە بۆ ئەوەی باشتر تێبگەن.
بێڵ بە شێوەیەک بەھرەمەند بوو کە توانی ببێتە بەشێک لە ڕوونکردنەوە گشتییەکانی باوکی و توانی سەرنجی ئامادەبووان بۆ تواناکانی خۆی ڕابکێشێت.
ھەروەھا توانای خوێندنەوەی ھەبوو لەم زمانانە بە بێ ئەوەی پێشتر ھیچ شارەزایییەکی ھەبووبێ لە دەنگاکان و شێوازی دەربڕینی وشەکانیان.
باوکی بێڵ کە ناوی جۆن ھاردمان بوو وەک خەڵاتێک شوێنێکی بچوکی کارکردنی دا بە ھەردوو کوڕەکە بۆ ئەوەی کاری داھێنان بکەن لەوێ.
لە دەستدانی ھەستی بیستنی دایکی لە ناخەوە کاریگەری کردبووە سەر بێڵ (دایکی ھەستی بیستنی دەستی بە کەمبوون کرد کاتێک بیڵ تەمەنی ١٢ ساڵ بوو)،
ھەروەھا فێری زمانی پەنجەکان بوو بۆ ئەوەی بتوانێ لە تەنیشتیدا دابنیشێت و بە بێ دەنگی ئەو باسانەی کە لە دەوروبەری دەگوزەرا لە ھۆڵی خێزانەکەیدا پێیرابگەیەنێت.
ھەروەھا شێوازێکی قسەکردنی دانا کە بە شێوەیەکی ڕوون و تۆنێکی ھاوسەنگ بە ئاراستەی نێوچەوانی دایکی دەدوا بۆ ئەوەی دایکی بە ڕوونی لیی تێبگات.
باوکی ڕێگای پێدا کە ناوی گراھام بۆ خۆی زیاد بکات وەک ڕێزێک بۆ گراھام بێڵ ئەو پیاوە کەنەدییەی کە لەلای باوکی کاری دەکرد و ببوو بە ھاوڕیی خێزانی.
لێکۆڵینەوەکانی لەسەر بیستن و قسەکردن وای لە بێل کرد کە ئامێری گوێگرتن دروست بکات و بێڵی گەیاندە ئەو ئاستەی کە یەکەم بڕوانامەی داھێنانی ئەمریکی بۆ تەلەفۆن وەربگرێ لە ٧ی ئازاری ساڵی ١٨٧٦.
لەوانە داھێنانی ھێڵە پەیوەندییەکان لەنێو ئاودا وھایدرەفۆیل کە بۆ دوورخستنەوەی شەپۆلی ئاو بۆ بەلەم بەکاردێ و زانستی فرۆکەوانیی.
بەڵام کاریگەرییەکی زۆری لەسەر گۆڤاری ناشنەڵ جیۆگرافی ھەبووە لەو کاتەی کە بە دووەم سەرۆکی گۆڤارەکە دامەزرا لە ٧ی مانگی یەکی ١٨٩٨ تاکوو ١٩٠٣.
بەڵام حەزی بە لاسایی کردنەوەی دەنگەکان دەکرد «واتە فێڵی دەنگەکان» وەک ئەوەی لە ناخەوە بدوێ و بەم شێوەیە دڵی میوانەکانی خۆشدەکرد لەکاتی سەردانەکانیان.
لە تەمەنی بچوکیدا چووە قوتابخانەی ئامادەیی ئێدنبڕای شاھانە لە سکۆتڵاندا و لەتەمەنی ١٥ ساڵیدا بەجێی ھێشت کە تەنھا ٤ کۆرسی لەوێ خوێند.
کە بووەتە ئەندامی یەکێتی گشتیی قوتابیان و ھەر لەو قۆناغەدا دەستیداوەتە ھۆنراوە ھۆنینەوە و لە سەرەتادا کەوتبووە ژێر کاریگەریی ھۆنراوەکانی مامۆستا گۆران،
دەبێتە خاوەن دەنگ و ستایلی تایبەتی خۆی و لە کاروانی خەباتی ڕامیاریشدا پتر تێھەڵچووە و لە ساڵی ١٩٥٦ دا لەسەر چالاکی ڕامیاریی گیراوە و دادگا فەرمانی سێ مانگ بەندکردن و ساڵێک دەستبەسەری بۆ دەرکرد،
لە دوای ئازادبوون گەڕایەوە بەغدا و لە ساڵی ١٩٦٤ لە ئێستگەی ڕادیۆی کوردی وەک مووچەخۆرێک دامەزرا و چەند ساڵێک لەوێ مایەوە.
لە سەرەتای ١٩٦٦دا تا ساڵی ١٩٧٠ بێژەر و وەرگێڕ بووە لە ڕادیۆی کوردی بەغدا ئەوسا چونکە سەر بەباڵی نوسینگەی سیاسی بوو بەھۆی ئەوانەوە بوو بە رۆژنامەنووسی ڕۆژنامەی"ھاوکاریی" کە حوکوومەتی عێراقی بەعس لە بەغدا دا دەریدەکرد.
کاکە مەم بۆتانی و جەمال شارباژێری بڵاوکردەوە و دواتریش ٣ ژمارەیان لە بڵاوکراوەی ڕوانگە لە شێوەی پەرتووکدا بڵاو کردەوە کە زۆرینەی پێنووسە نوێخوازەکانی ئەو سەردەمە بەرھەمیان تێدا بڵاو دەکردەوە و ئاسگی داھێنانی بەھۆنراوە و چیرۆکی کوردیان بەرە و ئاستێکی باڵاتر برد.
ساڵی ١٩٧٤ کە شەڕ دەستی پێکردەوە لە نێوان دەسەڵاتی بەغدا و بزووتنەوەی ڕزگاری نەتەوەیی کورد جەلال بەغدای جێھێشت و ڕووی کردەوە شاخ.
ھەر ئەو سەردەمە قورئانی پیرۆز و سەرچاوە فارسییەکانی تەواو کردووە و بۆ پەیدا کردنی شارەزایی زیاتر زۆربەی ناوچەکانی کوردستان گەڕاوە،
حاجی مەلا ئەحمەد لە بواری مەسەلە ئایینییەکاندا یەکێک بووە لە مامۆستا ھەرە بەناوبانگەکانی سەردەمی خۆی و لەم بارەیەوە مەولەوی شاعیر بە سەرچاوەیەکی گەورەی لە قەڵەم داوە.
مەلا ئەحمەدی فانی گەلێ مامۆستای پایەبەرزی پێگەیاندووە و چەند بەرھەمێکی گرانبەھاشی بە ھەردوو زمانی عەرەبی و فارسی بۆ بەجێ ھێشتووین.
ئەستێرەناسی و کەلامدا ٍشارەزاییەکی باشی ھەبووە و لە بواری عیرفان و مەعنەوییەتدا ھیندە شارەزا بووە کە بە "زولجەناحەین" ناوبانگی دەر کردووە،
پاشان بۆ پێگەیاندنی منداڵانی کورد لە مزگەوتەکانی "مەڵکەندی"ی سلێمانی مزگەوتی "قووڵە"ی نۆدشە و مزگەوتی "مەولانا"ی شاری سنە وانەی وتۆتەوە و بۆ ماویەکیش موفتی گەورەیی شاری سلێمانی بووە و لە ماوەی ژیانیدا بۆ فێربوونی زانست و زانیاریی دینی سەردانی عێراق،
میرزا عەبدولمەجید مەجدی ناسراو بە مەلەکولکەلام سەقزی و مەلا عەبدولکەریم مودەڕڕیس لە باری زانست و پێگەی ئەو زاتەوە ڕای خۆیان دەربڕیوە.