polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
بەگشتی ئەم ئەنجومەنە بەسترا تا شێوەی باوەڕ دیاریی بکات وەک کۆتایییەک بۆ دیاریکردنی یەکێتی ھەردوو سروشتی مرۆڤبوونی مەسیح و خودابوونی مەسیح،
کە ھەردووکیان بانگێھشتیان کرد بۆ کۆتا ئەنجومەن لە ساڵی ٤٥١ زایینی دا کە بریتیی بوو لە ئەنجومەنی خەلقیدۆنی کە دووبارە پەیوەندی بەتڕیریکیییەکان بەیەکەوە ڕێک خستەوە و پێشنیارەکەی پاپا لیۆنی یەکەمی پەسەند کرد کە دەیگووت ھەردوو سروشتەکەی یەسووع لەگەڵ ئەوەی یەکیان گرتووە بەڵام تێکەڵ بەیەکبوون و ئەمەش شتێکە ناتوانرێت گوزارشتی لێ بکرێت چونکە وەک یەکگرتنی ئاگر و ڕووناکی وایە،
بۆیە شەقبوونی دووەم لە کڵێسادا ڕوویدا و خێزانەکانی کڵێساکانی ئۆرسۆدۆکسییەتی ڕۆژھەڵاتی لێ دروست بوو و ئەندامەکانی بڕیارەکانی ئەنجومەنی خەڵقیدۆنی ڕەت کردەوە و قبووڵی نەکرد،
ھێشتا جیابوونەوەی کۆتای ئیداری ڕووی نەدا تا ساڵی ٥١٨ ی زایینی کاتێک کە بەتڕیریکی ئەنتاکیە ساویریۆس دابڕا بەھۆی ئەوەی لە سروشتە یەکییەکان بوو،
ڕەتکردنەوەی بەتڕیرەکەکە بەدوایدا ھات و چووە میسڕ کە لەوێدا بەشێکی لەکڵێسا بەڕێوە دەبرد لەکاتێکدا بەتڕیرەکی خەڵقیدۆنی بەشەکەی تری بەڕێوە دەبرد،
لەدەوروبەری ساڵی ٢٧دا و کاتێک کە تەمەنی ٣٠ ساڵ بوو بەنزیکەیی؛ بانگەوازەکەی کە لەسەر دەستی یوحەننا وەرگرتبوو دەست پێکرد کە خەڵکی بانگ دەکرد بۆ تۆببەکردن،
پاشان گوزەری دەکرد بەنێو دێیەکانی جەلیل و باشووری لوبنان و ھەندێک ناوچە لەدەوروبەری جۆلان و باکووری ئەردەن کە بەناوی «دە شار»ەکەوە ناسراوە،
ھەروەھا ھەندێک ناوچەی تری وەک خەلیل و ئۆرشەلیم و ھتد… ئامۆژگارییەکانی یەشوو بەگشتی باسی لە وازھێنان لە ھەوەسە جەستەیییەکان و گرنگیدان بە شتە ڕۆحییەکان دەکرد،
ناڕەزا بوو بەرامبەر خۆبەزلزانین و لەخۆبایی مرۆڤ و ھەندێ لە قەدەغەکراوەکانی ئاینی یەھوودی چارەسەر کرد و ھەندێکی ترییانی توند تر کرد وەکوو تەڵاقدان،
گەورەترین ترس بۆ ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی بریتیی بوو لە ڕەتکردنەوەی مەسیحییەکان بۆ پەرستی ئیمپڕاتۆر کە ڕەگەزی یەکبوونی ئیمپڕاتۆرییەتەکە بوو،
ھەر ئەمەش بوو وای کرد کە وتاردەری ڕەوانبێژ لۆقیانۆس بڵێت کە ئەمانە مێشک و بیریان سووک و سادەیە و تاوانبار نین بەڵکو یەسووعی دووڕوو ھەڵیخڵەتاندوون و پێشەوا ئایینییەکانیش یارییان پێ دەکەن،
لەگەڵ ئەمەشدا مەسیحییە پێشەنگەکان ئەوەیان بەشێوەیەکی تایبەت ڕەت دەکرەوە کە لەیەک خستن ھەبێت بە زانستە دنیاوییەکانەوە بەھۆی پەیوەندیداربوونی بەشێوەیەکی قایمەوە بە ئایینە بتپەرستەکانەوە،
ئەمە وای کرد کە مێژووناسی ڕۆمانی سەلەس دەوروبەری ساڵی ١٧٥ لۆمەی مەسیحییەکان بکات لەسەر پاڵپشتیکردن و بەرگریکردنیان لە نەزانی خۆیان.
ژمارەیەکی زۆر لە لێکۆڵەرەوان وا دەبیین کە مەسیحییەت لە یەھوودییەتەوە گەلێک نزیک بووە لەڕووی داب و نەرییتەوە تا کۆتایی سەدەی دووەمی زایینی،
بەڵام لەدوای ئەو ڕێکەوتەوە مەسیحییەت چووە ناو شارستانییەتی ھێلینییەوە کە بوارێکی تری بڵاوبوونەوەی بۆ دەڕەخسێنێت لەگەڵ دەستپێکردنی سەدەی سێیەمی زایینییەوە،
بەپێچەوانەی بتپەرستەکانەوە؛ مەسیحییەکان لەماوەی بڵاوبوونەوەی پەتاکاندا گرنگییان بە نەخۆشەکانیان دەدا ئەمە ھاوشانی گرنگیدان بە کەمئەندامەکانیان،
ھاوشانی ئەمانەش یاریدەدەری ژنە باوەڕدارە نوێیەکانیان دەکرد لەچوارچێوەی ئەو جێگیرییەدا تا منداڵیان ببێت و ژمارەیەکی زۆرتر لە منداڵ پەروەردە بکەن،
ئەمە لەگەڵ ھەبوونی ژیانێکی کۆمەڵایەتی بێ وێنە و بێ ھاوتا لەنێوان تاکەکانی کۆمەڵەیەکی دیاریکراودا و یارمەتیتدانی بەردەوامیان بۆ یەکتر.
ئیمپڕاتۆر ھەرقل توانی دووبارە ئەوەی لەدەست چووە لە ساڵی ٦٢٢ دا بیگەڕێنێتەوە و بڕیاری بە بیڕوباوەڕێکی نوێ دا کە مونۆسیلییەت بوو:
وا دەگێردرێتەوە کە بەتڕیرەکی نەستووڕییەکان سەردانی مەدینەی مونەوەرەی کردووە و داوای لە عومەری کوڕی خەتتاب کردووە کە پەلە بکات لەداگیرکردنی عێراق دا،
چەند نووسراو و دەقێکی دیکەش ھەن کە ناو دەبرێن بە ئینجلی ھەڵبەستراو یاخود ئینجیلی پشتپێنەبەستراو کە ئەوانیش باس لەژیانی ناوبراو دەکەن،
ئەرمینیا و بەشێوەیەکی کەمتریش لە سووریا و بەدەست کۆمەڵێک لەچەوساندنەوەوە لەسەر دەستی ئیمپڕاتۆرییەتی بێزەنتییەوە ناڵاندیان،
بەڵام چەوساندنەوەکان بەھۆی حەزە ویستراوەکان و بەرھەمە فیکرییەکانەوە نەبوو بەڵکو بەھۆی ئەو شەقبوونە قووڵەوە بوو کە لەدوو لای ئیمپراتۆرییەتەکەدا ڕوویدا بوو.
ئیمپڕاتۆر جەستنیانی یەکەم ھەوڵی یەکخستنی ھەردوو لایەنەکەی دا و لەو پێناوەدا ئەنجومەنی قوستەنتینەی دووەمی گرت لە ساڵێ ٥٣٣دا،
بەڵام شکستی ھێنا و بگرە بەرەو خراپبوونیش چوو کاتێ کە ئیمپڕاتۆرییەتی فارسی دەستتێوەردانی کرد و توانی لەسەرەتاکانی سەدەی حەوتەمدا سووریا و عێراق داگیر بکات.
بەڵام دواتر جارێکی تر گەڕایەوە ڕۆما و لەوێ گیرا و لەنێو زینداندا لەنێوان ساڵانی ٦٦ و ٦٧ دا دواترین نامەی خۆی نووسی بۆ تیمۆساوس کە بە دووەمین نامە بۆ تیمۆساوس ناسراوە پێش مردنەکەی لەماوەی چەوسانەوەی نیرۆن بۆ مەسحییەکان.
بۆ دروستکردنی سەرچاوەیەکی فێربوون و پەندوەرگرتن بۆ شوێنکەوتوانی؛ بەگشتیش ئەو موعجیزانەی کە چیرۆکەکانیان گێڕدراونەتەوە بە وردیی لە ئینجیلدا،
کە وای کرد ئەنجومەنی گشتی ببەسترێت لە ئیزنیق لە ساڵی ٣٢٥ بەسەرۆکایەتی ئیمپڕاتۆر قوستەنتینی یەکەم و سەرەک قەشە ئۆسیۆسی قوڕتووبی.
لەوێدا ئەندامانی کڵێساکە بەردەوامییان ھەبوو لەسەر پێدانی ھۆشیاری ئایینی و نوێژکردن و شکاندنی نان و چوونەلای پەیکەری سلێمان و دابەشکردنی ھەرچی ھەیانە و خاوەنین.
ھەندێکی تریشییان بوەڕییان بە ھەبوونی موعجیزەکانی ھەبووە کە بەھۆی چەند ڕێگەیەکی دیاریکراوەوە وەکوو بەکارھێنانی وزەکانی مێشکی مرۆڤەوە کردووینی.
باوەڕ وایە کە شەوی دوایین خوان شەوی ٣ ی نیسان ی ساڵی ٣٠ زایینی بووە و ھەڵستانەوەکەشی لە ٦ ی نیسان ی ساڵی ٣٠ زایینیدا بووە.
توانای بەرھەم ھێنانی کشتوکاڵی زۆرە و جوتیاران سودی لێ‌دەبینن بە ھاوینان بە بەرھەم ھێنانی (توتن، گوڵەبەڕۆژە، تەماتە، پیواز،
لەلای رۆژ ھەڵاتیەوە بە چیای مامەندە و لە باکوریشەوە بە چیای قەندیل و لە ڕۆژ ئاوا‌شەوە کێوەڕەش گرتویەتە ئامێزی خۆی و لە باشورەوە لەگەڵ ھەڤاڵی خۆی،
لەگەڵ ئەوەشدا بابەتی سەربەخۆیی پتەو و جێگیر نەبوو تا ساڵی ١٨٢١ی زایینی ڤەنزوێلاش سەربەخۆیی تەواوی بەدەستھێنا لە ساڵی ١٨٣٠ وەک بەشێک لە کۆماری فیدراڵی گران کۆڵۆمبیا.
شۆکە ئابوورییەکانی ساڵانی ھەشتاکان و نەوەدەکان بووە ھۆی قەیرانێکی ڕامیاری کە بووە ھۆی گیانلەدەستدانی سەدان کەس لە ئاژاوەگێڕییەکان بەناوی کاراکازۆ لە ساڵی ١٩٨٩،
داڕمانی متمانە بە پارتەکانی ئێستا بووە ھۆی ھەڵبژاردنی بەرپرسی پێشووی حکوومی بەناوی ھوگۆ چاوێز وەک سەرۆکی ڤەنزوێلا لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ١٩٩٨ و دەستپێکردنی شۆڕشی بۆلیڤاریا،
ئەمەش ڕەنگدانەوەی ئەرێنی بوو لەسەر خەرجییە کۆمەڵایەتییەکان سەرەڕای کاردانەوەکانی قەیرانی دارایی جیھانی ساڵی ٢٠٠٨ کە دوای ئەوە جارێکی دیکە گەواھیدەری دابەزینی ئابووری بوو.
لە ئێستادا ئابووری ڤەنزوێلا لە دۆخێکی جێگیردایە لە دابەزینی ڕێژەی تاوان کە بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردبوو و لە بەرزترینەکانی جیھاندایە.
بەو پێیەی چەندین ناوچەی ژینگەیی زۆر و ھەمەچەشن لەخۆدەگرێت کە لە چیای ئەندێسەوە دەستپێدەکات لە ڕۆژئاوا تا دەگاتە حەوزی دارستانەکانی ئەمازۆن لە باشوور،
بە دەشتە فراوانەکانی لانۆس و کەنارەکانی کاریبی لە ناوەڕاستدا تێدەپەڕێت و دێڵتای ڕووباری ئۆرینۆکۆ لە ڕۆژھەڵاتی وڵات.
ئێلڤیس پریسلی بەدرێژایی ژیانی ھونەری بەرزترین پێوانەیی ھەبووە لە فڕۆشتنی ئەلبومەکانی کە زیاتر لە ٧٥٠ میلیۆن کۆپی لێفڕۆشراوە و ١٢٠ گۆرانی تاکی ھەبووە و چۆتە نێو لیستی باشترین ٤٠ گۆرانی ئەمریکی بۆ فڕۆشتن و ٢٠ گۆرانی پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە،
لەنێوان ساڵی ١٩٥٦ بۆ ١٩٦٢ بە ٢٤ گۆرانی توانیوێتی بچێتە نێو لیستی باشترین ٥ گۆرانی و بەم جۆرەش زیاتر لە ٧٥٠ میلیۆن کۆپی لەگۆرانیەکانی فڕۆشراون کە تاکو ئێستا کەس نەیتوانیوە ئەم ژمارە پێوانەییە بشکێنێت.
ئێلڤیس پریسلی ھونەرمەند و ئەستێرەی درەوشاوی ئاسمانی مۆسیقا و گۆرانی لە ١٦ی ئابی ساڵی ١٩٧٧ لەتەمەنی ٤٢ ساڵیدا لە ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا کۆچی دوایی کردووە.
دواتر دەرھێنەرێک شەیدای دەنگی بووە و دوو گۆرانی بۆ تۆمارکردووە و سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەستھێناوە و شیاوازە نایابەکەی لەگۆرانی ووتندا دەنگی داوەتەوە و ناوبانگی دەرکردووە،
ناوی وەکو ئەستێرەیەکی پڕشنگدار و گۆرانیبێژێکی بەناوبانکی مۆسیقای ڕۆک ئەندڕۆڵ بڵاوبۆتەوە و وەکو ئەکتەریش سەرکەوتوبووە و نزیکەی لە ٣٠ فیلمدا بەشداری کردووە و لەساڵی ١٩٥٦ بۆ یەکەم جار وەکو ئەکتەر لە فیلمی زیاتر خۆشمت بوێ بەشداری کردووە و لە بەناوبانگترین فیلمەکانی ھەر بژی لاس فیجاس و تا ئێستاش ھونەرەکەی بە زیندوێتی ماوەتەوە.
٨ی کانوونی دووەمی ١٩٣٥ تاکوو ١٦ی ئابی ١٩٧٧) یەکێکە لە ئەستێرە درەوشاوەکانی ئاسمانی مۆسیقا و توانیوێتی خۆی لەمێژووی مۆسیقای جیھانی تۆماربکات،
ھەر لەمنداڵیەوە شەیدای مۆسیقا بووە و زۆر خۆشی ویستووە و بەشداری لەژمارەیەک پێشبڕکێی مۆسیقا کردووە و لەساڵی ١٩٤٦ بۆ یەکەم جار گیتارێکی وەکو خەڵات وەرگرتووە.
بەعەرەبکردنی سنوورەکە قەزای مەخموور بەھۆی گرنگی بوونی لەڕووی جوگرافی و سیاسی و نەتەوەیی و ھەبوونی ماددە جۆربەجۆرەکانی سەر زەوی و ژێرزەوییەکەی بە تایبەتی نەوت،
ھەر لەم ھەوڵە شۆڤینیانەی دا چەند گوندێکی لە ناحیەی قەراج و ناحیەی دیبەگەی دابڕاند و خستییە سەر ناحیەی سەڕگەرانی پارێزگای کەرکووک،
حکوومەتی ھەرێمی کوردستان تەواوی ھەوڵەکانی خۆی خستووەتەگەڕ لەپێناو گەڕاندنەوەی مەخموور بۆ دۆخی ئاسایی خۆی و لەدوای دامەزراندنەوەی قایمقامییەت و بەڕێوەبەرایەتی ناحیەکان و یەکە ئیدارییەکان،
ڕژێمی بەعس گوندی ی سەر بە ناحیەی کەندێناوەی بۆ عەرەبە ھاوردە و تەعریب چییەکان بە فەرمانی دیوانی سەرۆکایەتی ژمارە لە بەروای ١٦ی ئەیلوولی ١٩٩٦ کردە ناحیە و ناوی نا ئەوەش بەناوی ی کوڕە خەزوری دیکتاتۆر سەدام حسێن) بوو کە لە کۆتایی ساڵی ١٩٨٨لە فرۆکە لە پلانێکی سەدام و بەعس کەوتە خوارە ولە ئاسمانی ئەم گوندە گیانی لەدەست دا.
لەئێستادا ھەوڵی زۆر ھەیە کە جارێکی تر بکرێتەوە ناحیە بۆیە ئێستا تەوای ھۆکارەکانی بۆ ئامادەکراوە و چاوەڕێی ھەڵبژاردنی قەزاو ناحیەکانە.
خەڵکی سنوورەکە لە چاوەڕوانی ئەوە بوون کە قەزای مەخموور بگەڕێتەوە سەر ئیدارەی پارێزگای ھەولێر و جارێکی تر خەڵکە ڕاگوێزکراوەکان بگەرێنەوە گوندەکانیان و حکومەت گوندەکانیان بۆ ئاوەدان بکاتەوە،
بۆیە قەزای مەخمووریش لەم چوارچێوەیە بە ھەڵواسراوی مایەوە و ھەر دوای ماددەی ٥٨ی ئەنجومەنی حکوم و ١٤٠ی دەستووری نوێی عێراقی ئەو سنوورە کەوتە نێوان چوارچێوەی بەرنامەی ئەو ماددانە بۆ ئاسایی کردنەوە و گەڕانەوەی بۆ ژێر ئیدارەی ھەرێمی کوردستان.
ھەربۆیەش ئەو نەگەڕانەوەیە بۆشایەکی زۆری ئاوەدانی و درووستکرد و وای کرد خەڵکەکە لە گەڕانەوەیان بۆ گوندەکانیان بەھۆی نەبوونی ھاوکاری ئاوەدانی سست ببنەوە.
لە شارەدێی گەیارە کم لەلای رۆژئاوای شارەدێی شەرگات کم دوورە لە لای رۆژھەڵاتی مەخموور شارەدێی سەرگەڕان ھەیە بە دووری کم. چیای بلباس دەکەوێتە ناوەراستی قەزاکە و زورگەزراویش دەکەوێتە لای خۆر ھەڵاتی باکووری.
قەزای مەخموور خاکێکی بە پڕشت و پیتی ھەیە لەروی کشتوکاڵیەوە بەتایبەت بۆ کە لە سەر ئاستی ھەرێمی کوردستان و عێراق بە پلەی یەکەم دێت،
لە ئێستاکەشدا پلان ھەیە لەرێگەی پارێزگای ھەولێر و ڕێکخراوەکانەوە پڕۆژەیەکی تری ستراتیژی ئاو بۆ مەخموور و ناحیەکانی گوێڕ و دیبەگە دروستبکرێت لە سەر زێی گەورە لە گوندی ی ناحیەی گوێڕ.
مەخموور یەکێکە لە شارۆچکە کۆنەکانی عێراق و ھەرێمی کوردستان کە دەکەوێتە سنووری پارێزگای ھەولێر و سەرەتای دروستبوونی بۆ سەردەمی چاخە کۆنەکانی بەر لەمێژوو دەگەڕێتەوە،
مەخموور ھەمیشە ناوەندی بڕیاردان و حاکمی سنوورەکە و دەوروبەری بووە و دەسەڵاتدارانی سەردەم یان کردووەتە پایتەختی دەرکردنی بڕیارەکان لە دەڤەرەکە.
ھاوکات کەمپی کوردەکانی باکووری کوردستان لە بەری خۆرئاوای شارۆچکەکە بەدووری ٣کم نیشتەجێن و لەرووی ئیدارییەوە سەربە مەخموورن و لەلایەن کۆمسیۆنی بالای پەناھەندەکان سەر بە نەتەوەیەکگرتوەکان وحکوومەتی ھەرێم سەرپەرشتی دەکرێن.
کە وەک ئیدارەیەکی گشتی بەرێوەبەر و فەرمانگەی ھەیە و نزیکەی دوانزە ھەزار مرۆڤی سڤیلی تێدادەژیت کە لە ساڵی ١٩٩٨ وە لەو قەزایە نیشتەجێنە.
ئەو کەمپەش تەنھا لەلایەن حکومەتی ھەرێم و پارێزگای ھەولێر کاروپرۆژەی بۆ ئەنجامداروە و لەرووی خوێندن و پەرورەدە و تەندروستی و ئەمنی و ھەلی کارەوە حکوومەتی ھەرێم ڕۆڵی بۆیان ھەیە.
لەڕووی وەرزشییەوە گەنجانی مەخموور لەرووی وەرزشییەوە خودان جەستەیەکی بتەون و لەگەڵ بڵاو بونەوەی یارییە وەرزشییە فۆلکلۆرییەکان تاکو یارییە جیھانییە باوەکان خودان یاریزانی پێشەنگ بوونە و لەم ڕۆژگارەش یانەیەکی وەرزشیی و ناوەندێک و بنکەیەکی وەرزشی و چەندین یاریگای وەرزشی و یاریگایەکی گەورەی ھەیە.
شیاوی گوتنە حکومەتی ھەرێم و ڕێکخراوەکانی لاوان لەروی وەرزشییەوە بایەخێکی زۆریان بەلاوانی سنورەکە داوە ھەر لە دابینکردنی یاریگا و پێداویستییە وەرزشییەکان و ھاوکارییە ماددیی و مەعنەوەیەکانەوە.
قەزاکە لە دوو دەشتی سەرەکی فراوان پێک دێت لەگەڵ بەشێک لە دەشتی شەمامک کە ناوەندی قەزاکە کەوتووەتە بەری قەراج و پتر لە ٢١٠ گوند لەخۆ دەگرێت.
ھاوکات لەرووی بەرھەمە بیناسازی و نەوتییەکانیش دەوڵەمەندە و بەتایبەت لەناحیەکانی دیبەگە و قەراج بەدەیان بیرە نەوت ھەیە و پاڵاوگەی ش کەوتووەتە دیبەگە کە نەوت لەرێگەی کەرکووکەوە بەرەو بەندەری جیھانی ڕەوانە دەکات.
بەدەیان کەسایەتی و زانای ئاینی لەم سنوورە سەریان ھەڵداوە وەک ڕێبەرێکی ئاینی ڕۆڵیان بینییەوە و چەندین تەکیە و خانەقاش لەسنوورەکە ھەبووە و ھەیە،
مەخموور بە فەرمانی پاشایەتی ژمارە ٤٥٨ لە ١٥ی ئازاری ١٩٢٧ لە پلەی ناحیە بۆ قەزا بەرزدەکرێتەوە لەسەر پارێزگای ھەولێر دەکرێتە و وەک یەکەم قایمقام دەست بەکاربووە.
قەزای مەخموور خاکێکی بە پڕشت و پیتی ھەیە لەڕووی کشتوکاڵییەوە بەتایبەت بۆ کە لە سەر ئاستی ھەرێمی کوردستان و عێراق بە پلەی یەکەم دێت،
وشەی مەخموور لە مغمور وەرگیراوە واتای بەھاری ھەیە بە گوڵی جوان و رەنگا ورەنگ ھەروەھا ھەندێکیتر دەڵێن مغمور لە واتایەکیتریش ھاتووە چونکە زەویەکەی نوقم بووە بە ئاو لە کاتی لافاوەکانی لە چیای قەرەچۆغ دەھات لە لایەکیتریششەوە دەڵێن وشەیەکی تورکیە لە قوماشی مغمور وەرگیراوە کە بە تێپەربوونی کات بووە بە مەخموور .
بەڵام بەھۆی ھۆکارە سیاسی و کۆمەڵایەتەیەکانەوە چەند گوندێکی عەرەب لەناوچەکە درووست بوون بەتایبەتی لەھەردوو ناحیەی قەراج و ناحیەی گوێڕ و ناوەندی قەزای مەخموور.
سادق ھیدایەت یەکێکە لە ئەکتەرە بەرچاوەکانی ئەم ڕۆمانەو ژنی ناو ڕۆمانی کوندەپەپووی کوێری ھیدایەت لە پەیکەری فەرھاددا دێتە قسەو ھیدایەت لە بەرابەر ئەو ژنە جوان و زیرەکەدا تێک دەڕوخێ و لەت و پەتی دەکاو دەیخاتە ناو چەمەدانەوە یا بە پێچەوانەوە ئەوە ھیدایەتە خۆکوژی کردوەو چووەتە ناو چەمەدانی ژنەکەوە،
کە مەعرووفی بۆ خۆی ئەمە ناو لێدەنێ ئەوین و شکست و ھەر ئەویندارێک جەستەی ئەویندارەکەی خۆی دەخاتە ناو چەمەدان و بە کۆڵی دادەوەشێنێ و لە تونێلی تاریکی ژیان دا بەرەو پێشەوەی دەبات.
ژیانی ھیدایەت بۆ نووسەری پەیکەری فەرھاد گرینگی تایبەتی ھەیەو ژیانی ئەو لە ناو ڕۆمانی پەیکەری فەرھاد دا ڕەنگ دەداتەوە.
ھەڵبەت ئەوە لێرەدا بەو مانایە نایەت کە ئەوانەی بەرھەمەکانی پێشووتری مەعرووفی یا بەرھەمەکانی ھیدایەتی نەخوێندبێتەوە ناتوانێ چێژی ئەدەبی لە ڕۆمانی پەیکەری فەرھاد وەرگرێ،
بەڵکو پەیکەری فەرھاد تابلۆیەکی تایبەتە کە ھەرکەس بە خوێندنەوەی نەتەنیا جارێک بەڵکوو چەند جارە چێژی ئەدەبی خۆی لێوەردەگرێ.
خوێندنەوەی ڕۆمانی پەیکەری فەرھاد چێژی ئەدەبی زیاتری دەبێ و باشتر ڕووداوەکانی ناو ئەم ژانرە ئەدەبییەیان بۆ دەردەکەوێ.
توانا ئەمین وەریگێڕاندووە سەر کوردیی سۆرانی کە لە ساڵی ٢٠٠٩ لە ھەولێردا لەلایەن دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس چاپ و بڵاو کراوەتەوە.
پەیکەری فەرھاد ڕۆمانێک لە نووسینی عەبباس مەعرووفی نووسەری خەڵکی ئێرانە کە لە ساڵی ٢٠٠٢دا لە تاران چاپ و بڵاو کراوەتەوە.
دوای ئەوەی نیشتەجێ بوون لە ناوچە نوێکەدا ناوچەکە ناوی دەرکرد بە قاردۆ و خێڵەکان خۆیان گونجاند لەگەڵ یەکتر لە خاکە تازەکەیان داو ناوچە تازەکە ناونرا .
کە ئەم خێڵە ئاریاییانە بنەچەی کوردی ئەمڕۆن و ئیتر لە ناوچەکەدا بڵاو بوونەوە و شارستانیەتیان دروست کرد و پەپێی کاتەکانی مێژوو پەیڕەوی ئایینەکانیان کرد،
ئازەربایجانی ئەمڕۆش خاکی ئەوان بوو تاوەکوو تورکە کۆچەرەکان ھێرشیان ھێناو ناوچەکەیان داگیرکرد و کوردیان لێدەرپەڕاند و چەندەھا خێڵە کورد لەناویاندا توانەوە و زمانیان بووە زمانی ئەوان،
لە شارستانی ورمێدا کوردەکان بڵاو بوونەتەوە بە باکوور و باشوور و ڕۆژاوادا کە ھەموویان کوردن و لە ڕۆژھەڵاتی شارستانەکەدا لەگەڵ پێکھاتەکانی کەدا بەتایبەت لە پێدەشتەکاندا تێکەڵاون بە شاری ورمێشەوە.
پێش دەستپێکردنی جەنگی جیھانیی یەکەم لە ساڵی دا ئاشوورییەکان لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئێراندا ژمارەیان زیاتر بوو لە کەس و گەورەترین گروپی غەیرە ئیسلام بوون لە ورمێ و لە گوندی ئەم شارستانە،
ئاشوورییەکانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانی جەنگیان ڕاگەیاند دژ بە حکومەتی عوسمانییەکان بە پشتگیری دەوڵەتی مەسیحی یەکێتی سۆڤییەت،
شارستانی ورمێ لە شوێنێکدا ھەڵکەوتووە کە شوێنێکی تایبەتە و شوێنی بەیەکگەیشتنی قەوقاز و ئەرمەنستان و ئاسیای بچوک و مێزۆپۆتامیایە،
کە چەند مەرجێکی تایبەتی فەرھەنگی و ڕۆشنبیری بەخشیوە بەم شارستانە و ورمێ بەشاری پەلکەزێڕینە ی ھۆزەکان و ئاینەکان ناوی دەرکردووە.
شوێنی ئاینی و مێژووی وەکوو کە شوێنەواری شارستانییەتی ئیسلامە لە سەردەمی سەلجوقییەکاندا و گەورەترین میحرابی ھەیە دوای میحرابی مزگەوتی گەورەی ئەسفەھان و کڵێسای مێژووی کە بە دووەم کڵێسای دیرۆک لە جیھاندا دادەنرێت و بێ ھاوتاترین شوێنی مێژووی دادەنرێت لە ناوچەکەدا.
ورمێ خاکێکی بەپیتی ھەیە لەگەڵ ئاوھەوایەکی خۆش و شوێنەکەی دەکەوێتە نێوان قەوقاز و ئەرمەنستان و ئاسیای بچوک و مێزۆپۆتامیا و لەلایەکیکەوە دەریاچەی ورمێ دیمەنێکی دڵڕفێن و ناوازەی داوەتە ورمێ.
ئەم شارستانە ھاوسنورە لە باکورەوە لەگەڵ شارستانی سەڵماس و لە باشوورەوە لەگەڵ شارستانی شنۆ و شارستانی نەغەدە و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ دەریاچەی ورمێ و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ باکووری کوردستان.
شوێنەوارناسان پشکنینیان ئەنجامدا لە چەند گردێکی شوێنەواری ناوچەکە دەرکەوت کە شارستانییەکی کۆن لەم ھەرێمەدا ھەبووە و دەگەڕێتەوە بۆ ساڵ پێش زایین.
پاراستنی ئەم گەنجینە و شوێنەواری کۆن و مێژووییانە لە مۆزەخانەی ورمێ ھۆکارێکە بۆ دەوڵەمەندکردن و بایەخدان بە سامانی مێژووی لە وڵاتدا،
ئیتر لە دوای ئەم مێژووەوە ھەموو دەسەڵاتدارانی ئێران ھەوڵی گۆڕینی دیمۆگرافیای ئەم ناوچەیان داوە و بەمەش ڕێژەی کوردیان کەم کردووەتەوە.
شارستانی ورمێ بە گەورە شاری ورمێوە ژمارەی دانیشتوانی دەکاتە کەس کە دەکاتە قەرەباڵەغ ترین شارستانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا و باکووری ڕۆژاوای ئێران،
زمانی فەرمی لە فەرمانگە و خوێندنگەکانی ئەم شارستانە زمانی فارسیە و بەڵام بەھۆی بوونی نەتەوەی جیاواز لەم شارستانەدا ھەر نەتەوە بە زمانی دایکی خۆی دەدوێت و لە پاڵیا زمانی یەکدیش فێر بوون،
بەھۆی ئەوەی ئەم شارستانە لە ئایین و ئایینزای جودا پێکھاتووە بە ناوبانگە بە شارستانی ئایینەکان کە دانیشتوانی ئەم شارستانە ئەم ئایینانە پەیڕەودەکەن وەکوو ئیسلام ، مەسیحی،
پارکی نەتەوەی دەریاچەی ورمێ لەگەڵ دوورگەکانی و گۆماو و ئاوی سوێر و شیرین و گەورەترین جێگای ژیانی گیانداری کێوییە لە ڕۆژھەڵاتی ناوین و گرنگترین شوێنە بۆ پاراستنی زیندەوەران لە ئێراندا.
و سێ کەشتی تریان سەر بە هەڵمەتی ئەوروپی بوون بۆ هەڵگرتنی گەمارۆی سەر غەززە و هەڵمەتی کەشتی سویدی و هەڵمەتی کەشتی یۆنانی و ڕێکخراوی غەززەی ئازاد،
کاروانەکە ئامادەکرا و ڕێکخرا لەلایەن کۆمەڵە و کەسە ئۆپۆزسیۆنەکانی گەمارۆی ئیسرائیلی سەپێنراو بە سەر کەرتی غەززەدا لە ساڵی ٢٠٠٧و و هاوسۆزەکان لەگەڵ میللەتەکەدا،
ئامادەکارییەکان لە کەرتی غەززە بەردەوام بوو یۆ پێشوازیکردنی کەشتیگەلەکە کە هەوڵی شکانی گەمارۆی سەپێنراوی ئیسڕائیلی ئەدا لەسەر غەززە،
و ئیسماعیل هەنیەی سەرۆکی حکومتی پیشوو و یەكێک لە گەورە سەرکردەکانی حەماس داوای لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی کرد کە یارمەتی ئەو کەشتیە بدەن کە بەرەو غەززە ئەڕوات.
زلھێزەکان لە جنێڤ لەگەڵ نوێنەرانی‌ ھەریەک لە ڤیێتنام و لاوس و کەمبۆدیا کۆبوونەوە بۆ وتوێژکرن بۆ کۆتایی‌ ھێنان بەم ململانێیە.
ڕێکەوتنامەکە کە بە ڕێکەتننامەی‌ جنێڤ ناسرا دابەشبوونێکی‌ کاتی‌ ڤیێتنام بۆ دوو بەشی‌ باکوور و باشوور دابین دەکات:
لەبەشی‌ باکوری‌ دا ڤیت مین کە گروپیێکی‌ کۆمۆنیستی‌ بوون و داوای‌ سەربەخۆیی‌ ڤیێتنامیان دەکرد ھەبوون و لەبەشی‌ باشوریشیدا فەڕانسییەکان و ڤیێتنامی یە لایەنگرەکانیانی‌ تێدابوون.
بۆ ڕێگەگرتن لە دابەشبوونی‌ ھەمیشەیی‌ ئەو وڵاتە ڕێکەوتنەکە پێشنیازی‌ ئەنجامدانی‌ ھەڵبژاردنی‌ نیشتمانی‌ دەکرد لەساڵی‌ ١٩٥٩ز بە مەبەستی‌ یەکخستنەوەی‌ وڵاتەکە‌.
کاتێکیش ڤیێتنامییەکانی‌ باشوور ئەنجامدانی‌ وەھا ھەڵبژاردنێکیان ڕەتکردەوە چونکە ھەر لەسەرەتاوە دەزانرا کە گروپی‌ ڤیت مینە ئەیباتەوە،
ڤیێتنامی‌ باکووری‌ کۆمۆنیست و بەرەی‌ ڕزگاریخوازی‌ ڤیێتنامی‌ -کە گروپێکی‌ ناسیۆنالیستی‌ بوون و بنکەکەیان لە باشوری‌ ڤیێتنام بوو-خستە یەکبەرەوە دژبە ڤیێتنامی‌ باشوور.
ساڵی‌ ١٩٦٥ز ئەمریکا ھێزی‌ سەربازی‌ ڕەوانەی‌ ڤیێتنام کرد بۆ یارمەتیدانی‌ باشوورە ڤیێتنامی‌ باشوور.
لە کەمبۆدیا جەنگەکە بزووتنەوەی‌ کۆمۆنیستی‌ ناسراو بە "خمێر رۆگ" بە سەرکردایەتی‌ پۆل پۆتی‌ گەیاندە دەسەڵات کە ڕژێمەکەی‌ ڕەشە کوژی‌ ێکی‌ بەسەر گەلەکەی‌ ھێنا.
لەناوەڕاستی‌ شەستەکان جیھانی‌ کۆمۆنیزم دووبارە خۆی‌ بەشێوەیەکی‌ کاریگەر تەشکیلە کردەوە لە ئەنجامی‌ دابەشبوونی‌ تاڵ و ئاشکرای‌ بەرەو زیادچووی‌ نێوان یەکێتیی سۆڤیەت و چین.
یانەی بەرشەلۆنە لەڕێکەوتی ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٨٩٩ز بە سەرکردایەتی خوان گامبەر بەدروشمی " " دامەزرا کە بە واتای "زیاتر لە یانەک" دێت،
سەرەتای دامەزراندنی یانەی بەرشەلۆنە دەگەرێتەوە بۆ سەدەی نۆزدەھەمینی زایینی کاتێک «خوان گامبەر»ی سویسری لەگەڵ چەند ھاورێیەکی لە سویسراوە بەرەو ئیسپانیا بەرێ کەوتن و یانەکەیان دامەزراند لە شاری بەرشەلۆنە لەھەرێمی کەتەلۆنیا لە ساڵی ١٨٩٩ خوان گامبەر بریاریدا یانەی بەرشەلۆنە دروست بکات؛ کە دواتر بەھۆی ئاست نزمی یانەکە لە ساڵی ١٩٠٨.
یانەی بەرشەلۆنە بە درێژایی مێژووی توانیویەتی ٢٥ جار ببێتە پاڵەوانی خولی ئیسپانیا و ٣٠ جار بووەتە پاڵەوانی جامی شای ئیسپانیا.
بەرشەلۆنە ٥ جار بووەتە پاڵەوانی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا و ٥ جار بووەتە پاڵەوانی سوپەری ئەورووپی و ٣ جاریش پاڵەوانی جامی جیھانیی یانەکان.
کۆی گشتیی نازناوەکانی بەرشەلۆنە ٩٦ نازناوە لە ھەموو پاڵەوانەتییە فەرمییەکان کە ئەمەش ڕیکۆردێکی تایبەتە بە یانە کەتەلۆنییەکە.
ڕیال مەدرید یەکێک بوو لە دامەزرێنەرەکانی یەکێتی تۆپی پێی جیھانی ھەروەھا ڕیال مەدرید یەکێکە لە ئەندامانی گرووپی بۆ یانە سەرەکییەکان لە ئەورووپا کە ئێستا سڕاوەتەوە و گۆڕدراوە بە بزووتنەوەی یانە ئەورووپییەکان.
ئەم یانەیە لە زۆر لە یانەکانی دیکەی جیھان جیاوازە چونکە ئەندامانی یانەکە خاوەنی ئەم یانەیەن و خۆیان یانەکەیان بەڕێوەدەبەن بەھەڵبژاردنی سەرۆکێک کە کارەکانی یانەکە بەڕێوەدەبات.
یانەی ڕیال مەدرید بە گەورەترین یانە دادەنرێ لە جیھاندا لە ڕووی بنکەی بەرفراوانی جەماوەرییەوە بەپێی لێکۆڵینەوەیەک کە زانکۆی ھارڤارد ئەنجامی داوە لە ساڵی ٢٠٠٧دا؛ و ئێستاش بە دووەم دەوڵەمەندترین یانە دادەنرێ لە جیھاندا بەپێی بوودجەی ساڵانە دوای یانەی مانچستەر یونایتدی ئینگلیزی.
ئیسپانیا لە سەردەمی فرانکۆیست لە نێوان دووناوچەدا دابەش بوو ناچەی ئیسپانی نشینەکان و ناوچەی کەتەلانەکان و ھەروەھا ئیسپانیا بەرەو شەڕێکی ناوخۆییی دەرۆیشتن.
ئەم دوو یانەیەش بوون بە بەشێک لەو شەڕ و ئاژاوەی نێوان حکوومەتە دیکتاتۆرەکەی فرانکۆیست و دیکتاتۆرەکانی پاش ئەو لەگەڵ ناوچەکانی تری ئیسپانیایا.
و ھەروەھا کۆمۆنیسم) لە ھەمان کاتدا ھەرێمی کەتەلۆنیا ھەرێمێکی فاشیۆن لە بواری جل و بەرگ و نیگار کێشان بوو و ئاو ھەوا سەرنج ڕاکێشەکەی.
لەھەمان کاتدا ھەردوویانە کێشەیەکی تر لەنێوانیاندا ھەیە ئەویش یەکێکی ترە لە گەرم کەرەوەی کلاسیکۆ و خۆش کردنی ئەم یارییە لە ئیسپانیا ئەو کێشەیە بریتییە لە ڕفاندنی یاریزانە بەناو بانگەکانی یەکتری بەتایبەتیش یانەی ڕیال کە لایەنی ئابووری باشترە ھەمیشە ھەوڵی ڕفاندنی یاریزانە بەناوبانگەکانی بەرشەی داوە و بۆ ئەم مەبەستەش چەندەھا ملیۆن دۆلاری سەرف کردووە،
لە ساڵی ١٩٨٨ دا بێن شۆستەری لە بەرشەلۆنەوە ڕفاند و لە ساڵی ١٩٩٤ دا یاریزان مایکڵ لاودرۆپیشی بردە ڕیزەکانی پاشانیش ساڵی ٢٠٠٠ لیوس فیگۆی پورتوگالی بردە ڕیزەکانی بەرامبەریش بەرشەلۆنە لیوس ئەنریکی لە ساڵی ١٩٩٦ دا لەدەستی مەدریدییەکان فراند و پاشانیش کابتنی شین و سووری کردە باڵەکانی.
یان کلاسیکۆی ئیسپانیا بە یاریی نێوان ھەردوو یانە بەناوبانگەکەی ئیسپانیا ھەریەک لە یانەی ڕیال مەدرید و یانەی بەرشەلۆنە دەوترێت،
مێژووی ئەم یارییە تۆپی پێی تێپەڕ کردووە تەنانەت چەندەھا جار چووەتە نێو کێشەکانی سیاسەتی ئیسپانیاوە بەھۆی کێشەی سیاسیی ھەردوو شاری بەرشەلۆنا و مەدرید لەڕووی ئەو کێشەی نێوانیان لە مێژووی ئیسپانی کە شاری بەرشەلۆنا دەکەوێتە ھەرێمی کەتەلۆنی و شارەکەی مەدریدیش پایتەختی ئیسپانیایە بەوە کێشەی زۆر کەوتووەتە نێوان ھەرێمەکە و حکوومەتی ئیسپانی.
دی ستیفانۆ گرنگی ھەردو یانەی بەلایی خۆیدا ڕاکێشابوو ئەو کات یاری بۆ یانەی دیپۆرتیفۆ لۆس میلۆناریۆ لە بۆگۆتا دەکرد ھەردوو یانە زەمیان لەسەر یەکتریی دەکرد.
کێشەیان لەسەری ھەبوو ھەردوو یانە خۆیان بە خاوەنی دەزانی دی ستیفانۆ بۆندەکەی بەرشەلۆنەی ھەڵوەشاندەوە و ڕووی کردە یانەی ڕیال ئەو کات بەرشەلۆنە ھەوڵیدا لە ڕێگەی فرانکۆوە کارێک بکات و مەدریدیش بەرھەڵەستی کرد بە دانی پارەو ئامادەکردنی خۆبەش.
ھەر لەسەرەتاکانی تۆپی پێی ئیسپانیاوە ھەردوویانەی ڕیال مەدرید و بەرشەلۆنا نوێنەری ھەردوو ناوچەی ناوەڕاستی ئیسپانیا ناوچەی ڕەگەزی ئیسپانییەکان و ناوچەی کەتەلۆنا بوون،
لەدوایدا و لەسەردەمی حکوومڕانی فرانسیسکۆ فرانکۆدا بلوگرانییەکان توانییان شوێن پێی خۆیان لەگەڵ حوکمەتە دیکاتۆرەکەی فرانکۆدا بەھێز بکەن و زیاتر لە یانەیەک لە ناوچەکەدا ھەبێت.
لە ماوەی شەڕی ناوخۆی ئیسپانیا ھەردوو سەرۆکەکانی بەرشەلۆنە و ڕیاڵ مەدرید تووشی گێرە و کێشەی زۆر بوون لەسەر دەستی لۆس ناشیۆنالیست.
لەساڵەکانی ١٩٦٠ دا ھەردوو بەرھەڵەستی کار گەیشتنە قۆناغەکانی یارییە ئەورووپییەکان و ھەردوو یانە دووجار بەیەک گەیشتن ئەویش لە جامی ئەورووپادا بوو کە ڕیال مەدرید ١٩٦٠ی بردەوە و بەرشەلۆناشە ١٩٦١،
جارێکی تر ھەردوو یانە لە جامی چامپیۆن لیگدا بەیەک گەیشتن ئەویش سالی ٢٠٠٢ بوو مەدرید بەرشەی دا بەزەویدا و گەیشتە یاری کۆتایی و جامەکەی بەدەست ھێنا.
ڕیاڵ مەدرید یانەیەکی سەر بە حکوومەت و خێزانی مەلیکی ئیسپانییە و زیاتر لەلایەن ئەم بنەماڵەیەوە پشتگیرییان لێدەکرێت و بەتایبەت لە کات و سەردەمی فرانکۆیست ئیرا کە ڕابەرایەتی سوپای ناوەڕاستی ئیسپانیای دەکرد.
لەسەردەمی دەسەڵاتی شائیسماعیلی سەفەویدا کوردەکان کە خواستی جیا خوازیان ھەبوو وە بەھۆی بیری مەزھەبییەوە بەلای ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا دەڕۆشتن و ببونە ئاستەنگ لەبەردەم دەسەڵاتی سەفەوییەکان ئەمەش وەھای لە دەسەڵاتدارانی ئێران دەکرد بەدرێژایی مێژوو کە کورد لەم ناوچەدا دوربخەنەوە و مەرامیان بپێکن،
بەھۆی ئەوەی ماکۆ لەسەر سنوری ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و سەفەوییەکان ھەڵکەوتووە و شوێنێکی گرنگە شا ئیسماعیل ھەستا بە کۆچ پێکردنی کوردان لە ناوچەکەداو دورخستنەوەیان بۆ خۆراسان و لەجیاتی ئەوان ئازەری ھێنا بۆ ھەرێمەکە،
لە زمانی ئەرمەنیدا واتای ووشەی یان واتای دێت لەبەرئەوەی لە دەورووبەری ماکۆدا کێڵگەی زۆر ھەیە و سەردەمانێک ئەم ناوچەیە لە ژێر دەسەڵاتی ئەرمەنییەکاندا بووە.
ئەم شارۆچکەیە بەدووری کەوتووەتە باکوری ڕۆژاوای شارۆچکەی شەوت و بەدووری کەوتووەتە ڕۆژاوای شارۆچکەی پۆلدەشت و بەدووری کەوتووەتە باشوری مەرزی نێودەوڵەتی بازەرگان لە نێوان ئێران و تورکیا و بەدووری کەوتووتە باکوری ڕۆژھەڵاتی شارۆچکەی سیاھچەشمە و بەدووری کەوتووتە باشوری شارەدێی بازەرگان.
کە بەپێی بیروباوەڕی ئایینی مایا خواوەند خواوەندی گەورە و درووست کەری جیھان بووە کە گرنگترین خواوەند بووە لەلایەی نەتەوەی مایا وە خواوەندەکانی تر ئەمانە بوون،
خواوەندەی خواوەندی ئاسمان و خاوەنی شەو و ڕۆژ و باران و نووسینی پزیشکی بووە وە تەنیا لەلایەن قەشەکانەوە ئەپەرسترا و دەرکەوتنی تەنیا بۆ پێشتیوانی خانەوادەی پادشا بووە،
شارستانیەتی مایا تا ھاتنی ئیسپانییەکان لە سەدەی چوارەمەوە بە درووست کردنی ئەھرامەکان و پەرستگا و خانووی قەشەکان لەسەر لوتکەی چیاکان ناوبانگیان دەرکرد بوو.
کە ھەندێ لەو شارانە شورایەکیان بە دەروبەردا دروست کراوە کە جادە و ڕێگاکانی ناو شارەکان بەشێوەی ھونەری ڕازاندابووە و دروست کرابوون وە جادە وڕێگاکانی نێوان شارەکانیش بە ھەمان شێوە بووە گەلی مایا گالیسکەی چەرخداریان نەزانیووە،