polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
زۆر جار توندوتیژییەکی گەورەی لێدەکەوێتەوە و کاردەکاتە سەر ڕووی بیابان پاسەدان بۆ ئەم کاریگەریانە کەناڵەکانی جۆگەی وشکن کە بە ئەرۆیۆس یان وەدیس ناسراون بە ڕانینی ڕووەکانیان دەتوانن تێبینی ئەزموونی لافاوی بیابانی بکەین،
ئەم لافاوانە بەخێرایییەکی سەرسوورھێنەر لە دوورییەکی زۆرەوە بەرەو بیابان دێن ئەمیش دوای ڕەشەبایەک کە ڕەنگە چەندین کیلۆمەتر دوور بێت زۆربەی بیابانەکان لە ناو کەندەکانن و ئاویان بۆ دەریا نییە،
بەڵام ھەندێکیان بە ڕووباری بیانی دادەپەڕنەوە کە لە زنجیرە چیاکان یان ئەو ناوچانەی کە بەرزن و بارانیان لێ دەبارێت وەک نموونە لەودیو سنوورەوە ڕووباری نیل و ڕووباری کۆلۆرادۆ و ڕووباری زەرد،
ڕووباری مەزنی دەستکرد ئەو پلانەیە کە موعەممەر قەزافی لە لیبیا دروستی کرد بۆ دابینکردنی ئاوی سازگار بۆ شارەکانی کەناردەریا لە باشووری وڵات.
با ڕێڕەوی تەنە لمییەکان دیاری دەکات و لەتوانایاندا ھەیە ڕوەک و دەوەنەکان لە ڕەگەوە ڕابکێشن و دووریان بخاتەوە لەو چالاکییانەی کە دەبنە ھۆی مانەوەی زیندوویی خاک.
بیابانەکان زەوی تەخت و دەشتایی ڕەقن کە ھەموو ماددە کانزایییەکانیان لێ دەرھاتووە و بەشە باشەکانی خاکیان لێ ھەڵکراوە و ڕوەکەی لە مۆزایکی بەردی لووس پێکھاتووە.
لەکاتی جووتبوونیاندا پێویستیان بە برێکی زۆر ئاو ھەیە تاوەکو پێستیان شێدار بێت بۆ دەستخستنی ئەم ئاوە کەفی دەمیان بەکار دێنن کە پێستی خۆیان پێ تەر دەکەن ھەروەھا لە مانگە گەرمە وشکەکاندا لە نێو بارۆیەکی قووڵدا ژیانی خۆی بەسەر دەبات لەم ماوەیە چەندین جار پێستی خۆی دەگۆڕێت تاوەکو بە شێداری بمینێتەوە و پاشماوەی دەوروبەریان وەک کونەئاوێک بەکار دەھێننەوە بۆ شێداری جەستەیان.
لە بیابانی سۆنوران مارەکان زۆربەی مانگەکانی ساڵ لە ناو چادرەکەی خۆیاندا بەسەر دەبەن تا بارانێکی بەخوڕ دادەبارێت ئینجا یەکەم نێرە بۆ دۆزینەوەی حەوزێکی گونجاو دێتە دەرەوە بۆ ڕاکێشانی سەرنجی مێیەکانی تر.
ھەر لەنێو ئەم گۆمانەدا مێیەکان ھێلکەکان دادەنێن و بەھۆی ئاوەوە بە خێرایی گەشە دەکەن پێش ئەوەی ئاوەکە بە ھەڵم بڕوات.
ھەرزەکارەکان بۆ ماوەیەک لەسەر ڕووی بیابانەکە دەمێننەوە بۆ دۆزینەوەی خۆراک تا برێک گەورە دەبن دواتر زوو خۆیان دەخەنە ژێڕ زەوی.
ھەروەھا بۆقە بارانی بیابانی لە نامیبیا لە شەودا بەھۆی ئەو تەمومژە دەریایییە شێدارەوە کە لە ئەتڵەسییەوە دێت زیندووە بەڵام ھەر کە خۆڕ ھەڵھات و تەمەکان نمان ئەوانیش دەچنەوە سوورێ سڕبوون.
لەگەڵ بنکی درەختی گۆندوانەی ڕوەکی یەک دەگرن و پێکەوە ستراتیژی ھاوشێوەیان گەشەپێدا لەلایەن پرۆسەیەک کە بە ستراتیژی پەرەسەندنی بەیەکگەیشت ناسراوە بە کەمکردنەوەی قەبارە و ژمارەی سۆماتا و بە ھەبوونی ڕووپۆشێکی شەمێیی و گەڵای پڕ و بچووک ئاو کۆ دەکەنەوە بۆ درێژەدانی ژیانیان،
زۆر جاران ئەم گەڵا وەریوانە کە دەکەونە سەر زەوی وەک سێبەرێکیان لێ دێت تاوەکو خاکەکەی ژێریان ڕاستەوخۆ ھەتاوی بەر نەکەوێت.
ھەندێک جۆریشیان گەڵا وشکەکان فڕێ نادەن بەلکو لە قەدەکانیان دەئاڵێنن و وەک ڕووپۆشێک دژی تیشکی خۆر بەکاری دێنن جگە لەوەی ھەندێک لە گەڵا وەریوەکان کە دەکەونە سەر زەوی دەمیلەیەکی ڕەگ ئاسایان ھەیە کە لەکاتی ھەبوونی شێ ھەم دیسان دەتوانن خۆیان بە خاکدا بچەقێننەوە و گەشە بکەن شێوەی گەڵاکانی تەشیلەیی چاڵاویە وەک بەلەم کاتێک شێ لەسەری شەونم دەکا بەشێوەی دڵۆپ بۆ بنکی گەڵاکە لێژ دەبنەوەو دەبنە سەرچاوەی ئاوی پێویست بۆ گەشەیان.
دواتر ھەم دیسان لەگەڵ ڕوەکی کاکتی لەیەک دە ئاڵێن بۆ پاراستنی ئاوی ھەڵھیراویان ھەروەھا کۆکردنەوەی شێ و ڕێگری کردن لە کرداری بە ھەڵم بوون سەرەرای ھەموو ئەم ستراتیژیانە پێکرا دەتوانن ڕێگری بکەن لە خواردنیان لەلایەن ئاژەڵە گیا خۆرەکانەوە.
و ئاوس حەمادە جۆرێک لە دیمەنی بیابانە کە لە ڕاماڵینی بەردین بەرز پێکھاتووە کە بە پرۆسەکانی ئەئۆلیلا لمی لێدەرکراوە لە شێوەی زەوی دا،
ئاوێکە کە ھێزی داڕماو بووە ئەوەتا ڕووبارەکان وەک کۆلۆرادۆ ڕێگایان بڕیووە بۆ ئەو ھەزار ساڵەی بەناو زەوی بیابانی بەرزدا،
یەکێک لە وشکترین شوێنەکانی سەر زەوی بیابانی ئاتاکامایە لەڕاستیدا بێبەھابوونی ژیانە چونکە ئەم بیابانە بارانی لێ نابارێت بەھۆی بەرھەڵستی لەلایەن زنجیرە چیاکانی ئەندێز ەوە بۆ ڕۆژھەڵات و مەودای کەناری چیلی لە بەری خۆرئاوای،
ئەم بارودۆخە ساردەی ھەمبۆلدت و دژە سایکڵاینی زەریای ھێمن پێویستە بۆ پاراستنی کەش و ھەوای وشکی ئاتاکاما کە تێکڕای بارانبارین لە ناوچەی چیلی لە ئەنتۆگاستا تەنیا ١ ملم لە ساڵێکدا.
ھە ندێک وێستگە ی کە شناسی لە ئاتاکاما ھیچ برێک لە بارانیان تۆمار نەکردووە بەڵگەکان باس لەوە دەکەن کە ئاتاکاما لەوانەیە ھیچ بارانێکی لێ نەباریبێت لە ساڵی ١٥٧٠ ەوە بۆ ١٩٧١.
ناوچەیەکی ئەوەندە سەخت و بێسەروبەرە بەجۆرێک لە چیاکان کە بە بەرزی ٦٨٨٥ م دەڕواننە سەر بیابانەکە لوتکەکانیان بەردەوام بە بەفر سپی دەنوێنێت کەچی بەھۆی سەرماوە ھیچ برێکی لێ ناتوێتەوە تاوەکو ببنە ڕووبار و بڕژێنە بیابانەکەوە لە بەشی باشووری ئەندێز پلەی گەرما لە ٢٥ تا ٢٧ دەبێت.
بیابانەکان و نیمچە بیابانەکان ماڵ و نیشتمانی ئەو وشکاویانەیە کە بەرگەی سەختی تێنوێتی و ئەوپەری بێ ئاوی دەگرن یان دەتوانن لەژینگەیەک بژین کە ھەوایەکی کەم ئۆکسجینی و وشک ھەڵبمژن.
ئەم جۆرە زیندەوەرانە پتر لە پشتێنی بەرزی پەستانی ژێر خولگە و ناوچەی سێبەری گەورەی بارانبارینی کیشوەریدا دەدۆزرێنەوە سەرچاوەی بژێوی لەم بیابانانەدا زۆر سەرەتایی و سنووردارە لەبەر ئەوە بەرھەمەکەشی زۆر دەگمەن و سنووردار دەبێت.
بیابانەکان جیاوازی کاتی بەھێزیان ھەیە لە بەردەستبوونی سەرچاوەکان بەھۆی کۆی ڕێژەی بارانبارینی ساڵانە و قەبارەی ڕووداوەکانی ھەرتاکێک لە وشکەساڵی و بێ ئاوی.
خواردن و دەردانی پاشەڕۆ یاخود بەرگ گۆڕین و فرێدانی توێکل زۆر کەمە و ڕوەک و ئاژەڵ لە بیابانەکان زیاتر لەگەڵ کەم دەرامەتی ئاو و خۆراک خۆیان گونجاندووە،
ئەم قەیرانە خۆراکییە بەردەوامەی بیابان کار خستووەتە سەر چالاکییەکانی زۆربوون و زاوزێ کردن بە جۆرێک لە پێشبرکێی زۆربوونیش لەچاو ناوچە جوگرافییە جیاوازەکانی تری زەوی لاواز و لە پاشن.
ئەم بیابانە لمیانە ھەر ھەمووی لم نین بەلکو تەنھا توێژالی سەرەوەیان لمە کە چینێکە لە تەنی مردوو لە چەند سانتیمەترێک بۆ چەند مەترێک ئەستورتر نین.
بە ئەم چینە لمانە بەردەوام ئەستورییەکەیان دەگۆڕدرێت چونکە لە جولەی بەردەوام دان بەگوێرەی خێرایی بایەکان ئەم گەردیلە لمانە بە ھیچ شێوەیەک لە شوێنی خۆیان نامێننەوە و بەردەوام لە جولە دان ھەندێکیان لە کەڵێن و دۆڵەکان لەنگەر دەگرن و دواتر لەگەڵ یەکتر یەک دەگرن و بۆ ماوەیەک دەتوانن بمێننەوە ھەندێکیشیان لە بنکی قەدی درەخت و ژێر کەلێنی گەڵاکان دەمێننەوە ھەندێکیشیان بەھۆی بەرزی و نزمییەکانی زەوی لە سنوورێک دەمێننەوەو شۆستەیەکی بیابانی بچووک دروست دەکەن.
لمەکان شێوەی بچووکی شەپۆلەکان دروست دەکەن کە زۆر جاران وەک ڕووبار یان دەریایەک لە لم دەردەکەون ئەم شێوە سەرنج ڕاکێشانەی بیابان بەھۆی بایەکانەوە دروست بوون بەجۆرێک با لە ٢٤ کم/کاتژمێر تێپەڕ دەبێت لەم خێرایییە تەنی لمەکان دەجولێنێت .
با بەردەوام تەنە لمییەکان دەجولێنێت کە بەگوێرەی قەبارەیان بەسەر یەک باز دەدەن و شێوەیەک دروست دەکەن دواتر شەپۆلەکان لە دوای یەکن و گۆڕانێک لە ئاراستەی با دەبێتە ھۆی ئەوەی کە دووبارە شێوەیەکی تر وەربگرن.
بەشێکی زۆری ڕووبەری ڕووتەختی بیابانەکانی جیھان لە دەشتی تەخت و بەردی کلسی داپۆشراو پێکھاتووە کە بەھۆی ھەڵکردنی باوە لە " ھەڵبەزوی یولی " دا،
ڕووبەڕبوونی زیاتر ڕوو دەدات بۆیە زەوی جێگیر دەبێت ھەڵمبوون بە کردارێکی گەردیلەیی شێی یی دەھێنێتە سەر ڕوو و خوێی کالیسیۆم لەوانەیە لێژ بکرێت،
بیر لێدان و پڕۆژەکانی ئاودێری لە کەنار بیابانەکان ھۆکاری زیادبوونی بیابان و بە بیابان بوونن و بە پێچەوانەشەوە ڕاکێشانی ئاو بۆ ناو بیابانەکان ھۆکارن بۆ گەڕاندنەوەی ژیان بۆ خاکەکە.
کێڵگەکانی بیابان بە یارمەتی ئاودێری دەکرێت و دۆڵی ئیمپریال لە کالیفۆڕنیا نموونەیەکە کە چۆن پێشتر زەویەکی نەزۆک و مردوو بوو بەڵام بە ھاوردەکردنی ئاو لە سەرچاوەی دەرەکییەوە بەرھەم دار کرا.
مێش و مێروولە و کوللە و دووپشک و جاڵجاڵۆکە پێست یان ڕووپۆشیکی لاوازیان ھەیە کە بێکەڵکن بەبێ ئاو بۆیە زۆربەیان ھێلکەکانیان لەژێر زەویدا دادەنێن و بەچکەکانیان دوور لە پلەی گەرمی بیابان گەورە دەکەن.
قالۆنچەی قاچی تۆخی درێژ لە نامیبیا لەسەر قاچی پێشەوەی دەوەستێت بە درێژایی ڕۆژ ئەم بەرز کردنەوەیە وەک چڕکردنەوە و شۆرکردنەوەی ئاوی جەستەی دادەنرێت،
ڕۆبیانی بیابان ژیان و دەرکەوتنی " بە شێوەیەکی سەرسوورھێنەر "ە لە ناو قەپێڵکی تازە دروستبوودا کە وەک ھێلکەی مارە دێتە دەرەوە.
ئەم جیاوازییە زۆرەی گەرما کاریگەری تێکدەرانەی ھەیە لەسەر ڕووکاری بەردین و تاشە بەردە چەقیوەکان کە بە قۆناغی سووتان کزرانەویان دا دەبات و وایان لێ دەکات بە ئاسانی ورد ببن.
دوای شەق بوون پارچە بوون ئەم بەردانە بە کەندەڵان دۆڵەکان بانگرۆز دەبنەوە و بەم ھۆیەوەش پارچەی زیاتریان لێ دەبێتەوە تا دەگەنە ئاستی لمین.
ڕەنگە شێی پێویست لە شێوەی یان تەمدا لە چینەکانی ژێرەوەی زەوی بۆ سەرەوە بێن و کاتێک دەگەنە نزیک چینەکانی سەرەوە کرداری بە ھەڵمبوون دەست پێدەکات بەمەش خوێی ناو شێیەکە لە چینەکانی سەرەوە دەمینێتەوە لە شێوەی کریستاڵی خوێ،
گەردیلە بەردییەکان وەک لم لەگەڵ ئەم خوێیە کریستاڵیانە تێکەڵ دەبن بەمەش بەردەوام گۆڕانکاری لە پێک ھاتەی کیمیایی لمەکان ڕوو دەدات.
ڕوەکەکانی پسپۆڕی بیابانن و لە زۆربەی جۆرەکانیاندا وازیان لە دروستکردن گەڵا ھێناوە و کلۆرۆفیلەکان بۆ ناو قەدە تەنکەکانیان گواستووەتەوە،
کاتێک باران دەبارێت ئاوەکە بە خێرایی ھەڵدەمژن لەڕێگای ڕەگە تەنکۆکەکانیان و ئاوەکەش بپارێزن ھەتا بارانبارینی داھاتوو کە ڕەنگە مانگ یان چەند ساڵێک دوور بێت.
دەتوانێت دەست بکاتەوە بە دروستکردنی گەڵا ئەگەر ئاو زۆر بوو ھەروەھا دەتوانێت ھێندە گەشە بکات کە قەد دروست بکات و ببێتە دارێکی تەواو و پێکرا دارستانێک دروست بکەن .
ڕووی قەدەکە وەک کۆنسێرتینا قەدکراوە و ڕێگە بە فراوانبوونی دەدات و دارێکی گەورە دەتوانێت ھەشت تەن ئاو لە دوای بارانێکی باش ھەڵبگرن.
دەبینین ساڵانە کەمتر لە ٢٥٠ ملم ی لێ دەبارێت کەچی لەکاتی پۆلێن کردندا بە بیابانی سارد ھەژمار دەکرێت ھەرچەندە ئەم بیابانە زۆر وشکیشە بەڵام ساردە.
ھەروەھا لە ناوچەکانی سلۆپی باکوور لە برووکس کە ساڵانە کەمتر لە ٢٥٠ ملم بارانی لێ دەبارێت کەچی ھەر بە بیابانی سارد ھەژمار دەکرێت.
بیابانە جەمسەرییەکان زۆربەی ناوچە سەھۆڵییەکانی جەمسەری دادەپۆشن بۆیە ئەگەر بێت و پێناسەیەکی ناتەکنیکی بیابان بکەین دەبێت بڵێین کە «بیابانەکان ئەو بەشانەی سەر ڕووی زەوین کە بەرگی ڕوەکی تەواویان نییە بۆ پشتگیری کردنی دانیشتووان»
کاتێک کە با خێرایییەکەی زیاد دەبێت گەردیلەی گەورەتر و زۆرتر ھەڵدەگرێت دواتر خێرایی بایەکە کەم دەبێتەوە ئیتر گەردیلە گەورەکان ناتوانن لە ھەوا خۆیان گیر بکەن بۆیە وەک باران دادەبارێن بۆ سەر زەوی.
گەردیلەکانی تری ناو پرۆسەکە بە گوێرەی کێشیان لە ھەوا دەمێننەوە ھەندێکیان کێشیان بەرزە و دەتوانن تەنھا چەند مەترێک بە ھەوا دا بڕۆن بۆیە ھەموویان لەپاڵ یەک دەکەونە جۆگەلە یان کەندەڵانێک کە دواتر ھێندە زۆر دەبن شێوەیان وەک ڕووبارێک دەردەکەوێت ئەم جۆرە لمانە دەتوانن تەنھا نیو مەتر لە ڕووی زەوی بەرز ببنەوە.
ئەو دەنکە لمانەی کە زۆر گەورەن ناتوانن بەرزببنەوە بەڵام لەسەر ڕووی زەوی لەگەڵ بایەکان خۆیان بانگرۆز دەکەنەوە یان لە شێوەی بازدانی کورت خێراتر دەڕۆن کە شێوەی تەپۆلکە یان کەندەڵانی کەوانەیی وەردەگرن.
ھەندێکیان دەتوانن خۆیان بپارێزن لە گیاخۆرەکان و خۆیان لەناو لم ون دەکەن ھەندێکیشیان بەرگی ڕەق و دڕکاویان ھەیە ڕوەکەکان دوای چەند ھەفتەیەک لە باران بارین دەپوکێنەوە و دەمرن ھەندێکیشیان درێژخایەنن و بۆ چەندین ساڵ بە زیندوویی دەمێننەوە کە خاوەنی ڕەگێکی بەھێزن و بۆ قۆڵایی خاک دایدەچەقێنن و شێی ژێر خاک ھەڵدەمژن.
پێویستە ئاژەڵەکان سارد بن و خۆراک و ئاوی پێویست بدۆزنەوە بۆ مانەوەیان زۆر بەیان ھەن لەشەوگاردا یان لەژێر سێبەردا دەژین و لەکاتی ڕۆژدا ئەوان لە پاراستنی ئاودا کارامە دەبن بەھۆی زیرەکیان زۆربەی پێویستییەکانیان لە خواردنەکەیان و چڕکردنی میزەکەیان ژیانیان دەپارێزن ھەندێک ئاژەڵ بۆ ماوەیەکی زۆر لە دۆخی سست بوون دەمێننەوە،
لە ڕاستیدا ڕێژەی ھەڵمەکان لە ناوچەی سارد وەک ئالاسکا زۆر نزمترن بەھۆی نەبوونی گەرما بۆ یارمەتیدان لە پرۆسەی ھەڵمبوون
و ھەندێک بیابانی سارد لە زەریاوە دوورن و ھەندێکی دیکەشیان بە زنجیرە چیاکان لە دەریاجیاکراونەتەوە و لە ھەردوو بارەکەشدا شێی تەواو لە ھەوادا نییە یان نامینێت بۆ ئەوەی ببیتە ھۆی زۆری باران.
گەورەترینی ئەم بیابانانە لە ئاسیای ناوەڕاست دەدۆزرێنەوە ئەوانی دیکە لە بەشی ڕۆژھەڵاتی چیای ڕۆکی لە ئەمریکا و لە بەشی ڕۆژھەڵاتی ئەندێز و باشووری ئوسترالیا دروست بوون.
زۆربەی ئەو بیابانانەی لەژێر کاریگەری تەوژمەکانی دەریاوەن بارانیان کەم لێ دەبارێت بەڵام شێی دەریاکان بوونەتە سەرچاوەی گرنگی ئاوی بیابانەکە.
بیابانەکانی کەناردەریا بەزۆری لە قەراغی ڕۆژئاوایی بارستەی زەویە کیشوەرییەکاندا دەدۆزرێنەوە لەو ھەرێمانەی کە کاتی زستانە لە خاکەکە نزیک دەبێتەوە یان ئاوە ساردەکانی زەریا بای فێنک و سارد دەنێرن.
بای فێنک کە بەسەر زەریادا ڕەت دەبێت دەپەڕنەوە سەر وشکانی و برێکی زۆر شێ ھەڵدەگرن و لە ناوچە کەناراویەکان پلەی گەرما نزم دەکەنەوە،
بیابانی لەم جۆرە زۆرجار درێژ و تەسکە لە لایەک بە زنجیرە چیا دەورە دراوە و لاکەی تریشی زەریایە لە بیابانەکانی نامیبیا و چیلی و باشووری کالیفۆرنیا دەبینرێت بیابانەکانی تری کەنار دەریا کە بەھۆی کاتی زستانەوە کاریگەریان لەسەر دروست دەبێت،
بیابان لە زمانی کوردی لە وشەی خواسترایە کە بە واتای بێ بان دێت شوێنێکی فراوان و چۆڵ کە سەر و بانی دیارنەبێت ھەروەھا لە وێژەی کوردی بیابان بە واتای دێت دڵێکی بێ کەس و پەرێشان،
ھەرچی وشەی ی ئینگلیزییە ئەوا ئەم وشەیە لە ھەموو زمانەکانی کۆگناتیرۆسی ڕۆمانسی لە وشەی دێسێرتوم ی لاتینی ئەکلیسیای خوازرایە کە مەبەست لێی" شوێنێکی چۆڵکراو " دێت.
بێ ئەوەی ئاماژەیەکی دیاریکراو بۆ بێسەروبەری ھەبێت؛ بەڵام ئەمڕۆ وشەکە زۆربەی جار لە ھەستی زانستی کەشوھەوایی خۆیدا بەکار ھاتووە.
ئەو ئاژەڵانەی کە لە بیابانەکان دەژین پێیان دەوترێت سیرۆکۆڵ ھیچ بەڵگەیەک نییە کە پلەی گەرمی لەشی ماماڵ و باڵندەکان لەگەڵ کەشوھەوا جیاوازەکاندا بگونجێن،
زۆر لە ئاژەڵە بیابانییەکان بە تایبەتی خۆگونجاندنیان ھەیە و پەرەسەندن ڕێگایەکی ڕوونە بۆ پاراستنی ئاو و ھەڵگرتنیان بۆ کاتی پێویست لە وەرزی گەرما و وشکە ساڵی.
دەنکەکانی لم بە بایەکی بەھێز بەرھەم دەھێنرێن ھەر بەھۆی باشەوە شێوەی جیاواز وەردەگرن کە لەسەر ئاستی ڕووکەشی لێی دەدات و بە شێوەی ھەیڤی دەخولێنەوە.
و چەندین لێدەر و خلیسکاندن ڕووبەرووی تیشکدانەوەی لە خاڵی ناوەڕاستیانەوە بە ستوونی گەشە دەکەن؛ دەتوانن بگەنە بەرزی ٥٠٠ م و دەیانکەنە بەرزترین جۆری دەنکە لم.
ئەو کێشانەی کە پێویستە چارەسەریان بکەن بریتین لە چۆنییەتی دەستخستنی ئاوی پێویست و چۆنییەتی خۆلادان و خۆپاراستنیان لەوەی نەبنە خواردنی گیا خۆرەکان ھەروەھا چۆنییەتیان لە بەرھەمھێنانی فۆتۆسینتاز کە کلیلی گەشەی ڕوەکە.
تەنیا لە ڕۆژدا دەتوانن وزە لە خۆرەوە وەربگرن بەڵام لە ڕۆژدا بیابان زۆر گەرمە و کردنەوەی بۆ ڕێگەدان بە ئۆکسیدی کاربۆنی پێویست بۆ پرۆسەکە دەبێتە ھۆی ھەڵمبوون و لەدەستدانی ئاو.
ھەندێک ڕوەک ئەم کێشەیەیان چارەسەر کردووە بە لەخۆگرتنی کە ڕێگەیان پێدەدات لە شەو و ڕۆژ ئەم یان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی ڕێگە بە دی ئۆکسیدی کاربۆن بدەن بچنە ژوورەوە،
پێک ھاتەی خوێ دەنکە لمەکان پێک دەبەستێتەوە دواتر بەھۆی ئەم پێک بەستنەوە لمی زیاتریان لێ گیر دەبێت و دەبن بە کۆمەڵێک لم دواتر ڕەنگە ئەم کۆمەڵەیە خوێی زیاتریان لێ گیر ببی و بەھۆی شێ خوێیەکە بەسەر لمەکان دەتوێتەوە و ھەمدیسان گەردەلمەکان پێک دەبەسترێنەوە بەڵام ئەمجارە بە قەبارەی گەورەتر دواتر بەھۆی باوە لمی زیاتر لێیان کۆ دەبێتەوە و گەورە دەبێت و دەبێت بە تەپۆلکەیەکی لمین وەک ئەو تەپۆلکانەی لەبیابان دەیانبینین،
لێژی و تەختی و ڕێژەی خوێی خاکەکانیان پێوەری سەرەکین بۆ بابەتی پۆلێن کردنیان ڕێککارەکانی ئۆلییان ڕێککاری سەرەکین بۆ دیاریکردنی شێوە و دیمەنی بیابانەکان.
بیابانە جەمسەرییەکان گەورەترین بیابانی ساردی جیھانن (کە لە نزیکەی ٩٨٪ ی بەستەڵەکی ئەستووری کیشوەری و ٢٪ بەردی نەزۆک پێک دێت).
ھەندێک لە بەردە نەزۆکەکان لە ناو ئەو جۆرە بەردە وشکانەی کە پێی دەوترێت دۆڵی وشکی جەمسەری بەھۆی بەفرەوە ھەرگیز ناتوانی دەستت پێی بگات،
جیاوازی پلەی گەرما ڕەنگە بگاتە٢٠ تا ٣٠ جگە لەوەی ڕووکاری بەردەکان و پێکھاتەی لمی بیابانەکە ڕاستەوخۆ کار بکەنە سەر پلەی گەرمی.
لە بیابانە گەرمەکان پلەی گەرما لە کاتی ڕۆژدا بە وەرزی ھاوین دەتوانێت لە ٤٥ پلە تێپەڕ بکات و لە شەویشدا بگاتە پلەی سفری سلیلیزی بەتایبەت لە وەرزی زستاندا.
کە بەشێکی زۆریان شوێنەواری دەریاچەی بۆنیڤیلیانن کە بەشەکانی ئوتا و نیڤادا و ئایداھۆی لە دوایین چاخ بەستەڵەکیدا داپۆشیبوو ئەوکاتەی کەش و ھەوا ساردتر و تەڕتر بوو.
ئەو دەریاچە وشک و ڕوکە تەخت و نەرمانە بۆ یارییەکان بەکاردەھێنران وەک ھەوڵی تۆمارکردنی خێرایی ئۆتۆمبێل لە بیابانی بلاک ڕۆک و بۆنیڤیل سپیدوەی و ھێزی ئاسمانی ویلایەتە یەکگرتووەکان ڕۆجەر درای لەیک لە بیابانی مۆجاڤی بەکار دەھێنێت وەک ھێڵی فڕین بۆ فڕۆکە و کەشتی ئاسمانی.
بیابانە نیمچەیییەکان یان بیابانە بێ پەرژینەکان ئەو ناوچانەن کە تێکرای باران بارینیان لە ساڵێکدا زیاتر لە بیابانی ئاسایدا و ئاستی شێی بەرزترە ئەم ھەرێمانە کەش و ھەوایەکی نیمچە لێڵیان ھەیە و لە بیابانی ئاسایی کەمتر گەرمترن.
بیابانە تەواوەکان ھەندێک تایبەتمەندیی ھاوبەشیان ھەیە و بە زۆری دەکەونە لێواری ناوچە وشکاویە کیشوەرییەکان کە ساڵانە بڕی باران بارین لە ٢٥٠ ملم بۆ ٥٠٠ ملم دەبێت،
بەڵام ئەم بڕە بەھۆی ھەڵمبوون و خۆراکی خاکەوە تەواو دەبێت بیابانی تابێرناسی و کەناری و ئاسیای ناوەڕاست وخۆڕئاوای ئەمریکا و زۆربەی باکووری مەکسیکۆ و بەشێکی ئەمریکای باشوور و بانی ئوسترالی لەو جۆرەن ئەوان بە زۆری تایبەتمەندی یان یان ھەیە.
مار و مارمیلکە زۆرترین ژمارەن لە ناوچە وشکاوەکییەکان و ھەندێک مار شێوازی خۆ خشاندنیان لە جوڵەیان پەرەپێداون کە توانای جوڵاندنی لاتەنیشت و ڕێکردنی لمی بەرزیان ھەیە وەک بۆ نموونە ماری کەمانچەی شاخدار لە ئەفریقا و لایەنی ئەمریکای باکوور.
بەھۆی تووکی لەشیان خۆیان گەرم دادەپۆشن و چینەکانی چەوری ژێر پێستیان پەرەی سەندووە و ناواخنی زیاتریان پەرەپێدا نموونە ڕازی جەمسەرییی ڕێژەی توکنی ئەوندە ئەستوورە کە دوو یان سێ ئەوەندەی گیانلەبەرانی تری ئاسایی تووکی ھەیە.
چینێکی نزم لەژێر پێستی پڕ ھەوا کردووە تاوەکو لەسەرمای دەرەوەی داببڕێت کە ئەم پەرەسەندنەی پەنگوین یەکێکە لە ستراتیژیترین ڕێگای پاراستنی گەرمی جەستە لە یەکێک لە سەختترین ژینگەی سەر زەوی.
کردارەکە خێراتر دەبێت؛ ھەروەھا جیاوازی بەرچاو لە ڕوودانی باران و چڕی و شێ و بەرزی و نزمی بیابانەکە و ڕووبەر و ھەڵکەوتەی جوگرافی بیابانەکە بەپێی زەویە کیشوەرییەکەی ڕۆڵ دەگێرێت.
جار جار ھەڵکردنی ڕەشەبا بەردی قسڵی ھەڵوەشاوە و گەچ دەگوازێتەوە بۆ ناو تاوەیەکی نزم لەناو حەوزەکە کە ئاوەکە ی تێدا ھەڵم دەبێت،
ھەروەھا زۆرجاران بەھۆکارێک لە دەرەوی بیابان جۆگەکانی ژێر زەوی و کەندەڵانەکانی وشک دەبن بیابانەکان بە گشتی کەمتر لە ٢٥٠ ملم بارانیان لێ دەبارێت لە ھەر ساڵێک.
بیابانی ھایپەرئاد لە ساڵێکدا کەمتر لە ٢٥ ملم بارانی لێ دەبارێت؛ ھیچ خولێکی وەرزییان نییە جگە لەتۆماری ماوەی دوازدە مانگی ساڵ.
لەگەڵ ئەوەشدا ئەو ھۆکارانەی وەک پلەی گەرما و شێ و ڕێژەی ھەڵمبوون و توانای ھەڵگرتنی شێی زەوی کاریگەری دیاریان لەسەر پلەی وشکبوون و ژیانی ڕوەکی و ئاژەڵی ھەیە کە دەکرێت بەردەوام بێت.
کێڵگە کارەبایییەکان بەھۆی بەرییەککەوتن لەنێوان تەنە ھەوایییەکان و بەھۆی کاریگەریی نیشتنەوەی دەنکە لمەکان لەسەر زەوی دروست دەبێت.
میکانیزمەکە کەمێک ئاڵۆزە بەڵام تەنەکەکان عادەتەن بارگەیەکی نەرێنیان ھەیە کاتێک تیرەکەیان لە خوار ٢٥٠ میونە بەڵام بارگەکەیان ئەرێنی دەبێت کاتێک تیرەیان زیاتر دەبێت لە٥٠٠ میون.
ئەم چاڵانەش وا دەکەن گەرما زیاتر بەرەو ناخی زەوی بچێت و کرداری بە ھەڵمبوونی شێی ناو خاک خێراتر زۆرتر بێت تا لە ئەنجام تەنھا لم و خۆڵێکی وشک دەمینێتەوە.
ڕێژەیەکی پێوانەیی دیاری کراوی شێ ھەیە بۆ دروست بوونی لمەکان ئەگەر ھاتوو ڕێژەی شێ لە یان کەمتر بوو ئەوا لمەکان دروست دەبن لە تاشە بەردە ورد بووەکان.
ھەریەک لە چیاکانی کۆنلۆن و تایبتا دەوریان داوە بەرزی ئەم بیابانانە ٣٠٠٠ م لەئاستی ڕووی دەریا بەرزە و بەم ھۆیەوە پلەی گەرمی زۆر بەرزە بەھۆی نزیکی لە خۆرەوە ھەروەھا ڕێژەی شێی زۆر کەمە تێکڕای بارانبارینی ساڵانە زۆرجار لە ٤٠ ملم یان ١٫٥ ئین کەمترە.
بەمە تاشە بەردی نوێ سەر دەردێنن و پاڵ بە بەردەکانی سەرەوەی خۆیان دەنێن لەگەڵ ھۆکارەکانی تر لمی زیاتر و زیاتر دروست دەبێت بە خێرایییەکی زۆر،
ھەروەھا دەنکە لمە ھەڵواسراوەکانی ھەوا وەک میکانیزمێکی بەرھەمھێنانی لم کار دەکەن کە تەنی پتەو لە ڕێڕەوی خۆیدا دەھاڕینێت و وەک وزەی بزواندنی با دەیگوازێتەوە بۆ سەر زەوی.
زۆر کەس بیابانەکان بە ناوچەی لماوی و ناوچەی زۆر گەرم دادەنێن یان وا دەزانن ناوچەی بێ ژیانن و چۆڵەوانین چونکە زۆرینەی خەڵک بەو شێوەیەیە دەیبینن کە زۆر جار لە تەلەڤیزیۆن و لە فیلمەکاندا وێنا دەکرێن،
جیاوازییەکە تەنھا ٢٪ لە ئەمریکای باکوورەوە بۆ ٣٠٪ لە ئوسترالیا و زیاتر لە ٤٥٪ لە ئاسیای ناوەڕاست ھەیە کە بیابانی لمین.
ئەمەش بەرزبوونەوەی ئۆرۆگرافیک ڕوودەدات کاتێک کە بارستەی ھەوا بەرز دەبێتەوە بۆ تێپەڕبوون بەسەر ئەو زەویە بەرزانەدا.
بیابانە جەمسەرییەکان وەک بیابانی دۆڵی وشکی مەکمۆردۆ کە بە سەھۆڵبەندان دەمێننەوە بە درێژایی ساڵ بەھۆی شنەبای وشک کە لە شاخەکانی دەوروبەرییەوە بۆی دەڕوات.
لە ساڵی ١٩٦١ دا پێڤەریل مێیگس ھەرێمەکانی بیابانی لەسەر زەوی دابەش کرد بۆ سێ پۆلێن بەپێی بڕی ئەو بارانەی کە لێیان دەبارێت.
چونکە زۆرینەی بیابانەکان کەمتر لە ٢٥٠ ملم بارانیان لێ دەبارێت لە ساڵێکدا ھەروەھا نیمچە بیابانەکانیش ساڵانە بارانیان لێ دەبارێت بە ڕێژەی نێوان ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ ملم .
بەشێکیان ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن ئەمەش لەبەر ئەوەی لە بیابانەکان زیاتر کرداری تیشکدانەوەی ڕووناکیی ڕوو دەدات کە دەبێتە ھۆی بڵاوکردنەوەی گەرمی لە ھەوادا بە پێچەوانەوە دەبینین دەریا و دارستانەکان تیشکی ڕووناکی ھەڵدەمژن.
لەساڵی ٢٠١٠ زانکۆی کۆیە پێکھاتەی خۆی گۆری لەسیستەمی کۆلیجەوە بۆ فاکەڵتی بەمەبەستی پێشکەوتنی زانکۆو ھاوشێوەبونی لەگەل سیستەمی نوێی زانکۆ پێشکەوتوەکانی جیھان.
یەکێک لەتایبەتمەندیەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لە کەمپی زانکۆ کەبەشە ئەکادیمیەکانی زانکۆ و بەرێوەبەرایەتیەکان وخوێندکاران و ستافی دابینکردنی پێداویستیەکان لەخۆدەگرێ.
لەھەرە تایبەتمەندیە گرنگەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لەو گەشە خێراو بەرچاوەی کە بەخۆیەوە دەبینێ بە بەراورد لەگەڵ زانکۆکانی تری کوردستان.
زانکۆی کۆیە خاوەنی ھەندێ بەشی زانستی وئەندازیارییە کە دەگمەنن لەزانکۆکانی تری کوردستان وعێراق و ئەو بەشانە تەنھا لە زانکۆی کۆیە ھەن کە بریتین لەبەشەکانی ئەندازیاری نەوت وئەندازیاری جیۆتەکنیک و ئەندازیاری کیمیایی و دەرونزانی پزیشکی مایکرۆ بایەلۆجی).
لەگەڵ چەندین بەشی تر کە پیک دیت لە زانستە مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتیەکان کە پیک دیت لە بەشەکانی قانون _ گارگێری و ئابوری_ شریعە ھەروەھا زمانی ئینگلیزی وە پەروەردە پیک دیت لە بەشەکانی مێژوو _ جوگرافیە _ کوردی _ عربی _ وەرزش _ زانستەکان پیک دیت لە بایۆلۆژی _ کیمیا_ فیزیاء _ماتکاتیک لەگەڵ چەند بەشێکی تر
کەریم شارە زا دە ڵێت ئە و ناوە لە بنەڕەتدا لە وە ھاتووە بەبێ ھیچ پاشکۆیەک کە بە واتای کۆمەڵە خەڵکێک دێت لە ناوچەیەکدا کۆبوونەتەوە،
ھە ندێکی ترپێیان وایە عوسمانییە کان ی پێغە مبە ریان لە گە ڵ خۆیان ھێناووە تە کۆیە و لە سە ر قە ڵای چەقاندوویانە لە پێشدا ناوی بووە لە بەر بەیداغەکە ناویان ناوە کویسنجق بەڵام وەک دیارە کە ئە م ناوە دە گەڕێتەوە بۆ سەردەمی عوسمانیەکان.
بە بۆچوونی یش مێژووی ناھوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ پێش سەردەمی عوسمانیەکان بۆ بە پشتبەستن بە کتێبی ئیمامی نە وەوی کە پێش ھاتنی عوسمانیەکان بۆ ناوچەکە لە لایەن یەکێک بە نێوی کۆپی کراوە و للە کۆتایی ناوی خۆی نوسیووە بۆیە بە دووری نازانێت ئە م ناوە بگەرێتە وە بۆ سەردەمێکی دوورتر.
دواتریش لە شوێنی ئێستای کۆیە جێگیربوون ودەوڵەتی عوسمانی لێ پاش نەمانی میرنشینی بابان و سۆران ئیدارەیەکی رەسمی لێ دامەزراندووەو ناوی ناوە سنجاقیش یەکەیەکی ئیداری بوو لە دەوڵەتی عوسمانی.
پاشان سەرۆک وەزیرانی تورکیا ڕەجەب تەییب ئەردۆغان پاڵپشتی خۆی بۆ ئەم هاوپەیمانییە دەربڕی بۆ بەهێزکردنی پەیوەندی جیهانی ئیسلامی بە رۆژئاواوە و ساڵی ٢٠٠٥ نەتەوە یەکگرتووەکان بیرۆکەکەی گرتە دەست،
و کۆمەڵێک لە ئاستی بەرزدا پێک هێنرا لە لایەن ئەمینداری گشتی پێشووی نەتەوە یەکگرتووەکان کوفی عەنانەوە بۆ دۆزینەوەی ڕەگەکانی جەمسەرگیری لە نێوان کۆمەڵگە و ڕۆشنبیرییەکانی ئێستادا،
ساڵانە کۆنگرەیەکی جیهانی ئەبەسترێت بۆ یانەی هاوپەیمانی شارستانییەتەکان؛ کە ژمارەیەکی زۆر لە سەرۆکی دەوڵەت و سەرۆک وەزیران و سەرکردە سیاسییەکان و نوێنەری ڕێکخراوە نێو دەوڵەتییەکان و هەرێمییەکان و کۆمەڵگە مەدەنی و دام و دەزگاکان بەشداری تێدا دەکەن،
لە پێناو لێکۆڵینەوەی ڕێگەکانی ڕووبەڕووبونەوەی مەترسییە زیادبووەکانی نێوان دەوڵەت و ڕۆشنبیرییەکانی جیهان لەسەر ئاشتی و ئاسایشی دەوڵەتەکان،
کە سەرۆک وەزیرانی ئیسپانیا زاباتیرۆ بیرۆکەی ئەمەی خستە بەردەم نەتەوە یەکگرتووەکان لە ئەیلوولی ٢٠٠٤ بۆ سەرکەوتن بەسەر خراپ تێگەیشتن لە نێوان ڕۆژئاوا و جیهانی ئیسلامییدا.
و دەستپێشخەرەکانی ئەم هاوپەیمانییە ئەیانەوێت کۆتایی بهێنن بە حوکمدانی پێش وەخت بەسەر نەتەوەکاندا و هەروەها چەسپاندنی لێخۆشبوون و ڕێزگرتنی بەرامبەر بۆ بنەما و بیروباوەڕەکان تا کۆتایی بە توندوتیژی بهێنرێت بە هەموو شێوەکانی.
و هاوپەیمانی شارستانییەتەکان لە ماوەیەکی کەمدا وەک ئامڕازێکی سوودمەند ڕۆڵی بینیووە لە ڕاستکردنەوەی تێگەیشتنی سلبی کە لە نیوان جیهانی ڕۆژئاوا و ئیسلامییدا.
لەسەر ئاستی سیاسی ئامانجی هاوپەیمانی شارستانیەتەکان ئاسانکردنی دامەزراندنی پەیوەندی و گڤتوگۆیە لە نێوان کەسایەتییە ئایینی و سیاسی و ڕاگەیاندنەکان و کەسایەتییەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی،
بەڵکو لە هەموو ئاستێکدا ئیش دەکات بۆ یارمەتی باشکردنی بارودۆخەکان لە پێناو زانین و تێگەیشتنێکی گەورە لە نێوان بڕیاردەرەکانی ڕۆشنبیری و ئایینە جیاوازەکاندا.
خۆی ئەبەینێتەوە لە دامەزراندنی پردێکی هاوبەش بۆ لێک تێگەیشتن و هاوکاری بنیاتنەر لە نێوان ڕۆشنبیرییە جیاوازەکان لە ڕێگەی ڕیزگرتنی گفتوگۆوە.
جۆرج سامبیۆ دانرا وەک نوێنەری هاوپەیمانی شارستانیەتەکان بە یارمەتی ئەمینداری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان بان کی مۆن تا سەرکردایەتی قۆناغی جێبەجێکردنی ئەم هاوپەیمانییە بکات،
ھەروەھا ئەڵێ ئیمپراتۆرێکی بەیزەنتینی کۆپیەکی توخمەکان ئەدا بە خەلیفەیەی عەرەب لە نزیک ٧٦٠ز و دواتر ھارونە ڕەشید نزیک ٨٠٠ز وەری ئەگێڕێتە سەر عەرەبی،
ھەروەھا ئەڵێ کە تەنھا کۆپیەکی توخمەکان کە تا ئێستا مابێت لەو وەرگێڕانە عەرەبیەوە وەرگێڕدراوەتەوە لە ١١٢٠ز و ئەمەش وای کرد کە خوێندنی ئەندازە دووبارە زیندوو ببێتەوە لە ڕۆژاوا.
ماوەی دوو سەدە بەبێ دەسکاری مایەوە بەڵام دواتر کەمێک دەسکاری کرا ئەقلیدس دەیویست ھەرچی زانستێک پەیوەندی بە ماتماتیک و ئەندازیاریەوە ھەبوو لەو کتێبە جێیان بکاتەوە لە پاڵ بیرۆکە و بیردۆزەکان خۆی.
ئەقلیدس لە کتێبی توخمەکان زانستی ئەندازیاری شیدەکاتەوە و بیردۆزە بنچینەییەکان چوارگۆشە و سێ گۆشە و بازنە لێکدەداتەوە ھەروەھا باسی بیردۆز و ڕێژەییەکانی فیساگۆرس دەکات.
پرۆکلۆس زۆر بەکورتی لە پەرتووکەکەی خۆی بە ناوی پەراوێزێک لەسەر توخمەکان کە لە سەدەی پێنجەمدا نووسیویەتی باسی ئیقلیدسی کردووە.
بە چەشنێک کە ھەر لە کاتی بڵاوبوونەوەیەوە ھەتا کۆتاییی سەدەی ١٩ھەم و سەرەتای سەدەی ٢٠ەم کتێبی سەرەکیی وانەبێژی بووە بۆ فێرکردنی بیرکاری .
لەو کارەدا پرەنسیپەکان و بنەواشەکانی ئەو زانستەی کە ئەمڕۆژە پێدەوترێ ئەندازەی ئیقلیدسی لە ژمارەیەکی کەم بەڵگەنەویستەوە ھەڵھێنجراون.
پێش ئەوەی ئەوەی دوو بۆمبە ئەتۆمییەکە بتەقێنرێنەوە دەزگای زانیاریدانی ئەمریکی لیستێک لە ئامانجەکانی دا بە کۆشکی سپی کە بە ئامانجی زیندوو دادەنران،
لە میانەی شەڕی جیهانی دووەمدا و بە هۆی خۆڕاگری جەنگاوەرە ژاپۆنییەکان کە جەنگاوەری ژاپۆنی کۆڵنەدەرن و خۆیان نادەن بە دەستەوە و ئەم کۆڵنەدانەشیان بوو بە هۆی کەوتنەوەی زیانی گیانی لە ڕیزەکانی سەربازە ئەمریکییەکاندا،
و ئەمریکا ویستی پەیامێک بنێرێت بۆ شکاندنی ئەم کۆڵنەدانە و پەیامە ئەمریکییەکەش بریتی بوو لە بۆمبی هێرۆشیما و بەڵام ژاپۆنییەکان چۆکیان دانەدا تا دوای بۆمبی ناگازاکی،
فڕۆکەوان چارڵز سوینیی کە فڕۆکەیەکی لە جۆری ئەبرد بەڕێوە ڕاسپێردرا بە وەشاندنی بۆمبی ئەتۆمی ناونراو بە لەسەر شاری ناگازاکی،