polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
زنجیرەکە لە ٦ی ئەیلوولی ۲۰۱٦ لەسەر کەناڵی دەستەی ڕاگەیاندنی ئەمریکی دەستی بە پەخشکردن کرد و وەرزی یەکەم بە بیست و یەک ئەڵقە کۆتایی ھات و وەرزی دووەمیش بە بیست و دوو ئەڵقە پێکھات.
لە کاتی وتنی وتاری حاڵەتی یەکگرتن لە کۆنگرسی ئەمریکیدا سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان و چەندین ئەندامی کۆنگرس و وەزیر دەکوژرێن بێجگە لە وەزیری خەڵک و گەشە تۆم کێرکمان کە وەک "ڕزگاربووە دیاریکراوەکە" دیاریکرا.
دواتر کێرکمان سوێنی سەرۆکایەتی دەخوات و دەبێت بە سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بێ ئەوەی بزانێت لە تێکەڵی چی جۆرە پیلانێک بووە.
لایەنە سیاسیەکان لە ھەڵبژاردنی ١٩٩٠پەرلەمانی وڵاتیان بۆ سێ بەشی ڕەگەزی و ئاینی دابەشکرد ھەرسێکیشیان یەکیان گرت بۆ دەرکردنی شیوعیەکان لەدەسەڵات.
بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا ویستی ھەمان ھەنگاو بھاوێژێت بەڵام تووشی جەنگێکی خوێناوی بوویەوە لەلایەن ھەرسێ بەرەی پەرلەمانیەوە.
بەھۆی ناکۆکیەوە پەرلەمانتارە سربیەکان لەپەرلەمانی ناوەندی کشانەوە و پەرلەمانێکی سەربەخۆیان درووستکرد بەناوی ئەنجومەنی نیشتمانی سربیەکانی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا ئەم پەرلەمانەی سربیەکان لە ١٩٩٢کۆماری سربیایان ڕاگەیاند.
ھەروەھا لە ١٨تشرینی دووەمی ١٩٩١کۆمەڵگەی کرواتی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینایان ڕاگەیاند و سووپایەکی تەواویان بۆ دامەزرا بەناوی ئەنجومەنی بەرگری کرواتی.
لەسەرەتای بەھاری ١٩٩١چەندین کۆبوونەوەی نھێنی ئەنجامدران لەنێوان فرانیۆ تودمان وسلۆبۆدان میلۆسیڤیچ لەبارەی دابەشکردنی بۆسنیا لەنێوان سربیا و کرواتیا کە بە ڕێککەوتنەکانی کارادۆردیڤۆ ناسراوە،
بەپێی وتەکانی دادگای سزادانی نێونەتەوەیی لە یووگسلاڤیا لایەنەکانی جەنگ بریتی بوون لە بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا و کۆماری یووگسلاڤیا و کرواتیا ھەربەپێی راپۆرتی دادگای دادی نێونەتەوەیی سربیاش پشکی ھەبووە لەم جەنگە کەبەشێوەی سەربازی و ئابووری بەشداریکردووە.
زۆرینەی دیلەکان لەچینی ئافرەتان بوون کە ڕووبەرووی کاری نەخوازراو و نایاسایی زۆر بوونەوە پیاوەکانیش لە کۆمەڵگا دێدەوانیەکان دەستبەسەرکرابوون.
دوای دانپێدانی نێودەولەتی بە بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا ھەوڵەکان چڕترکرانەوە بۆ دەرکردنی سووپای میللی یوگسلاڤی لەناوچە بۆسنیەکان،
بەڵام چەکدارەکانی سووپای میللی یوگسلاڤی دەستیان لەچەک ھەڵنەگرت و چوون لەژێرناوی سووپای کۆماری سربیای بۆسنیا بەردەوام بوون و سوودیان لەکۆگای تەقەمەنیەکانی یوگسلاڤیا وەرگرت بۆ چاڵاکیە سەربازیەکانیان،
دواتر لە ١٩٩٢گشتپرسی ئەنجامدا بۆ جیابوونەوەی لە یوگسلاڤیا کە زۆرینەی خەڵک دەنگی پێدا بەڵام سربیەکان ڕەتیانکردەوە و بەشداری دەنگدانیان نەکرد ت.
لە ئەپریلی ٢٠١٠سەرۆکی کرواتیا ئیڤۆ یوسیبۆڤیچ بەفەرمی داوای لێبوردنی لەگەلی بۆسنی کرد کەبەشداربووە لەو جیاکاریە ڕەگەزی و گەوجی جەنگ لە بۆسنیا.
یەکێتی ئەمریکی بۆ بەرەوپێشچوونی زانست کە گەورەترین کۆمەڵەی زانستییە لە جیھان دا و ١٣٠ ھەزار ئەندام و ٢٦٢ کۆمەڵە و پەیمانگای زانستی ھاوپەیمانی ھەیە کە لە زیاد لە ١٠ میلیۆن کەس بەژدارە،
ناوەندی پەیادری کە ھەڵدەستن بە دابینکردنی ڕاوێژکاری بۆ تەواوی نەتەوەکە چەندین کتێبیان چاپکردووە کە پشتگیری پەرەسەندن دەکات و ڕەخنە لە بیرۆکەی دروستکردن و نەخشەسازی زیرەک دەگرێت.
چەندەھا ڕێباز و ڕێکخراوی ئایینی پتەو ھەن لە چەندەھا وڵاتی جۆراوجۆردا کە بیردۆزی پەرەسەندن دژ و ناکۆکی بیرۆکەی ە کە ئەمە بیرۆکەیەکەی سەرەکیی و ناوەندیی باوەڕەکانیانە و بۆیە لە ئەنجام دا ھەڵدەستن بە ڕەت کردنەوەی پەرەسەندن.
پەیمانگای نەتەوەیی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لێدوانیان داوە کە نەخشەسازی زیرەک و «بانگەشەکانی تری کاریگەری ھێزی دەرەوەی سروشت لە سەرچاوەی ژیان دا» زانستی نیین لەبەر ئەوەی ئەم بۆچونانە ناتوانرێت بە تاقیکردنەوە ھەڵسەنگاندنی بۆ بکرێت و ھیچ جۆرە پێشبینی کردنێک ناھێنە کایەوە و پێشنیاری بەرھەمھێنانی ھیچ گریمانەیەکی نوێ ناکەن لە خۆیان دا.
بابەتی ئاستی پشتگیریکردنی بیردۆزی پەرەسەندن لەنێو زانایان و خەڵکی گشتی و کۆمەڵەکانی تردا بابەتێکە بەشێوەیەکی بەردەوام سەرھەڵدەدات لە گفتوگۆکانی نێوان پەرەسەندن و دروستکردن و پەل دەکێشێت بۆ کێشە و باسە پەروەردەی، ئایینی، فەلسەفی،
بابەتەکە جێگەی ناکۆکییە لەو وڵاتانەی خاوەنی ئاستێکی بەرزن لە پەسەندنەکردنی زانستی پەرەسەندن لەلایەن دانیشتوان و خەڵکە گشتییەکەوە بەڵام پەرەسەندن لە قوتابخانە و زانکۆ حکومییەکان دا دەخوێنرێت.
زۆرینەی کۆمەڵگە و پەیمانگا زانستییەکان پشتگیری بیردۆزی پەرەسەندن دەکەن وەک تاکە شیکردنەوەیەک کە دەتوانرێت بە تەواوی بە بەرپریسار دابنرێت لە بوارەکانی زیندەزانی،
کۆمەڵە و ڕێکخراوە زانستییەکان بە توندی بەرھەڵستکەرانی بیردۆزی پەرەسەندنیان پوچەڵ و بەھەڵە خستۆتەوە کە پشتگیری بۆچونی نەخشەسازی زیرەک دەکەن.
وا زانراوە کە سوودە گرنگەکانی شەویلگەکان ھەیانبووە پەیوەست نەبووە بە خۆراک و کردەی خواردنەوە بەڵکو پەیوەست بووە بە زیادکردنی چوستی و کارایی کرداری ھەناسەدان.
شەویلگەکان لە کرداری ھەناسەدانی گۆنەیی دا بەکاردەھاتن بۆ پاڵنانی ئاو بەرەو کەوانە ڕیشوەدارەکانی ماسی یان پاڵنانی ھەوا بەرەو سییەکان لە ئاژەڵە خشۆکەکان خوێن ساردەکان دا.
بە تێپەڕینی کاتی پەرەسەندن کارپێکردنە باو و ئاشناکەی شەویلگەکان ھەڵبژێردرا و باڵادەستبوو کە ئەویش کارپێکردنیەتی بەمەبەستی کرداری خواردن و ئەمە بە ئەرکێکی یەکجار گرنگ دادەنرێت لە ئاژەڵە بربڕەدارەکان دا.
چەندین جۆری ماسییە ئێسکەدارە تەواوەکان بەشیوەیەکی بەرچاو ھەستاون بە گۆرین و باشترکردنی شەویلگەکانیان بەمەبەستی بەکارھێنانیان وەک کرداری ڕاکێشانی خۆراک و دەرپەڕینی شەویلگەکان کە لە ئەنجام دا بۆتە ھۆی ھاتنەکایەی شەویلگەی زۆر ئالۆز لەگەڵ چەندین ئێسکی پەیوەستدار بە کردارەکەوە.
سەرەتاترین جۆری بربڕەدارە شەویلگەدارەکان لە کۆتاییی سەردەمی ئۆردۆڤیکی گەشەیان کردووە و بۆ یەکەمین جار تۆماری پاشماوە و جێماوە بەردینەکانیان لە سەردەمی سیلۆری دۆزراوەتەوە،
ماسییە شەویلگەدارەکان کە ھەتا ڕۆژگاری ئەمڕۆ لە ژیاندان و لە کۆتای سەردەمی جیۆلۆجی سیلۆری (ئەم سەردەمە جیۆلۆجییە بۆ ماوەی ٢٤٫٦ میلیۆن ساڵ بەردەوامی ھەبووە) دەرکەوتوون.
شەویلگەکان لە بەشی پێشەوەی دوو ئێسکی کەوانەی پێکھاتوون کە کەوانە ڕیشەدارەکانی لەسەر بنیادنراوە و زۆرجار شەویلگەکان چەندین ددان ھەڵدەگرن.
ھەر لەو سەردەمەدا بوو پێکھاتەی کەلەسەر و بڕبڕەی پشت پەرەی سەند لە ئاژەڵەکان و بووەھۆی دەرکەوتنی یەکەمین جۆری بربڕەدارەکان.
ئەگەرێکی زۆر ھەیە بربڕەی شەویلگە سەرچاوەکەی لە سەردەمی دا پەرەیسەندبێت و بۆ یەکەمین جار لە جۆرە ماسی دا دەرکەوتبێت و کە دواتر لە سەردەمی دا زیاتر جۆاروجۆری بەخۆیەوە بینیەوە.
سووتانی تێکەڵە بەرلەوەی پستن بگاتە بە بەرزترین خاڵی بێجووڵە ڕێگاخۆشئەکا بۆ زوو سووتانی تەواوی تێکەڵەکە بەر لەوەی پستنەکە بەتەواوی بگات بە بەرزترین خاڵی بێجووڵە.
بەرزترین ڕێژەی پەستان لە سلندەر بەرھەمدێت وە ھەندێک کات بەر لەوەی پستن بگات بە بەرزترین خاڵی بێجووڵە ڕێگە بە تێکەڵەی داگیرساو دەدرێت کە پستنەکە پاڵبنێت بۆ خوارەوە بە بەرزترین ڕێژەی ھێز.
وە ئەگەری تێکچوونی بزوێنەر ھەیە, ئەمە بەگشتی کاتێک ڕوودەدات کە خێرایی خولانەوە نزمبێت و ھەروەھا ھەندێکجاریش سووتانی پێشوەختە درووست دەبێت لەکاتی تەقینەوە.
لە ساڵی زانا بەکارھێنانی سوتاندنی مووگناتیزی بەبێ دیاریکردنی خاڵ بە سیستەمی داگیرسانی کارەبایی ناساند وەک بەکارھێنانێکی پێوانەیی لە بەرھەمھێنانی ئۆتۆمبێڵ, وە کرا پێوانەیی لە وڵاتانیتریش دوای ساڵی .
کاتی پێویس بۆ سووتانی تێکەڵە کەمدەبێت بەڵام لەھەمان کات دا سووتانی خۆییش بەردەوام دەبێت , پێویستە زووتر دەست بە بەرزکردنەوەی خێرایی بزوێنەر بکرێت تاکوو تەواو لەکاتی خۆی کار بکات.
گەر سووتان لە کاتی خۆی دا و لە خێراییێکی درووستی بزوێنەر دا ڕووبدات ئەوا سلندەر دەگات بە بەرزترین ئاستی پەستان کە دەکرێت بەرھەمبھێنرێت لە گۆشەیەکی درووستی کرانکشافت.
پێشکەوتنی کاکتەکان ئاماژیە بۆ ژمارەی گۆشەکانی پێش بەرزترین خاڵی بێجووڵە کاتێک سپارک تێکەڵەی سووتەمەنی و ھەواکە لە ژووری سووتان دادەگیرسێنێت لە کاتی ھەنگاوی پەستان.
دواکەوتنی کاتەکە دەتواندرێت وا پێناسە بکرێت وەک گۆڕانکاری لە کات کە سووتانی سووتەمەنییەکە درەنگتر ڕوودەدات لە کاتی دانراو لە کاتی بەرھەمھێنانی بزوێنەرەکە.
بۆ نموونە گەر کاتی سووتان لەلایەن بەرھەمھێنەرەکە سەرەتا لە گۆشەی 12 دانرا لە و بەڵام لە بزوێنەرەکە لە گۆشەی 11 ی ڕوویدا،
لە سیستەمی سووتانی کلاسیکی دەتواندرێا کاتەکە جێگیر بکرێت بەھۆی بەکارھێنانی تاقیکردنەوەی ڕووناکی یان بە ڕێگەی داینامیکی بە بەکارھێنانی نیشانە و کاتی ڕووناکی درووستبوون.
زۆربەی ئەم جۆرە بزوێنەرانە بەرەو پێشچوونی بەکەرھێنانی بۆشایی ی بەکار ئەھێنن وە لە کاتی باری زۆر و ھێواش بوونەوە کاتەکە ڕێک ئەخات و سەربەخۆ کار ئەکات.
ئەمە نموونەیی لە کارکردنی خۆبزوێنی بزوێنەر بەکار ئەھێنرێت; لە بزوێنەرەکانی بەنزین سیستمێکی نزیک لەم سیستمە بەکار ئەھێنرێت بەڵام بەبێ بەکارھێنانی بۆشایی.
سپارک کردنی زوو یاخود سپارککردنی درەنگ لە سووڕی بزوێنەر بەرپرسن بۆ ڕوودانی لەرزینی ڕادەبەدەر تەنانەت ڕەنگە ببێتە ھۆی تێکچوونی بزوێنەر.
بزوێنەرە نوێ و مۆدێرنەکان بۆ زاڵبوون بەسەر کاتی سووتان کۆمپیتەر بەکار ئەھێنن بۆ دەستنیشاتکردنی باشترین کاتی سووتان بەدرێژایی ی بزوێنەر و ڕێژەی باری بزوێنەر.
گەر دوواکەوتنێک ھەبوو لەکاتی دەستپێکردنی گرگرتن لە بزوێنەر ئەوا پێویستە ەکان پشکنینییان بۆ بکرێت و چاکبکرێن تا ئەوکاتەی ھیچ دواکەوتنێک ڕوونادات.
ڕێکخستنی کاتی گڕگرتن و چاودێریکردنی ھێزی بەرھەمھاتوو بەھۆێ ھێزپێو , یەکێکە لەو ڕێگایانەی بۆ ئەوەی کاتی گڕگرتن دیاریی بکەین.
لە سیستمی ی کۆنتڕۆلکراوی میکانیکی سووتانی ناوەکی بزوێنەری بەنزین لە ئامیرێکی میکانیکی پێک دێت ناسراوە بە دابەشکەر , کە دەکات و بڵاوی دەکاتەوەبۆ ھەریەک لە سلندەرەکان بە ھاوبەشی لەگەڵ شوێنی پستن بە بەراورد بە کرانکشافت و ھەروەھا بە ھاوبەشیش لەگەڵ بەرزترین خاڵی بێجووڵە .
گۆشە کاریگەریێکی زۆری ھەیە لە بەرەو پێشبردن و زیادکردنی ئەو ھێزەی ئەو وزەیەی کە لە ژووری سووتان درووست دەبێت و پاراستنی بەفیڕۆچوونی وزە ڕەچاو بکریت.
دواجار ئه‌م ماڵپه‌ڕه‌ خنجیلانه‌ دەکەنەوە‌ بۆ گه‌شه‌دان به‌ خه‌باتی چه‌ند ساڵه‌یان له‌بواره‌كه‌دا.
هه‌وڵیداوه‌ دواین گۆڕانكارییه‌كان له‌ بواری ته‌كنه‌لۆژیای زانیارییه‌كان بۆ میوانان بگوازێته‌وه‌ و له‌گه‌ڵ گۆڕانكارییه‌كانی ئه‌م جیهانه‌دا بڕوات.
له‌دوای چه‌ندین هه‌وڵ دەستەی پشتی ئەم ماڵپەڕە گه‌شتونەتە ئه‌وه‌ی ئه‌م ماڵپه‌ره‌ بکرێتەوە و خزمه‌تی به‌كارهێنه‌ری كورد بكرێت و متمانە به‌و زانیاری و بابه‌تانه‌ بكات كه‌ ئەوان له‌سه‌ر ئه‌و ماڵپه‌ره‌ بڵاوی ده‌کەنەوە‌.
ئەویش لە ڕووی بەردەستکردنی دوایین هەواڵ و زانیاری و فێرکاری تەکنەلۆژی بە بەرزترین ستاندەردەکانی ڕۆژنامەوانی و باشترین جۆری ناوەڕۆک.
به‌ڵام زۆریان متمانەی میوانان و سه‌ردانكه‌ران پڕناكه‌نه‌وه‌ بۆیه‌ وەکو خەمێک بۆ پڕکردنەوەی ئەم کەلێنە و بە ڕێگه‌ی جیاواز هەوڵیانداوە ببنە جێگەی متمانەی خوێنەرانیان،
کەی ئای تی ئێن تۆرێکی سەربەخۆی تایبەتە بە تەکنەلۆژیای زانیارییەکان و لە لایەن چەند گەنجێکی شارەزا و خۆبەخشی بواری تەکنەلۆژیا بەڕێوەدەبرێت.
ڕۆژانە دوایین هەواڵ و زانیارییە تەکنەلۆژییەکان بە نوسین و وێنە و ڤیدیۆ لە لایەن دەستە کارامەکەیەوە ڕووماڵ دەکرێن و دەگوازرێنەوە و لە هەژمارە فەرمییەکانی کەی ئای تی ئێن لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بۆ میوانان هاوبەشیان پێ دەکرێت.
کەی ئای تی ئێن خاوەنی بەشێکی سەرەکییە لە ماڵپەڕ بۆ ڤیدیۆ دەربارەی تەکنەلۆژیا بە گشتی و باسەکانی پەیوەست بە بەرهەمە تەکنەلۆژییەکان و فێرکاری و زیاتریش.
بیردۆزە سەرەتاییەکانی دادپەروەری لەلایەن فەیلەسوفە یۆنانییە کۆنەکانەوە دامەزراوە وەک پلاتۆ لە بەرھەمەکەی بە ناوی «کۆمار» و بەرھەماکانی ئەرستۆ و ھەروەھا بەدرێژای مێژوو جۆرەھا بیردۆز و گریمانە ھاتونەتە کایەوە.
نووسەرانی وەک جۆن لۆک باوەڕیان بە بیردۆزی یاسای سروشتی ھەبوو لە کاتێک دا بیرەمەندە کۆمەڵایەتییەکان باوەڕیان بەوە بوو کە دادپەروەری سەرچاوە دەگرێت لە ئەنجامی رێکەوتن و تێگەیشتنی ھاوبەشی نێوان ھەموو کەسە بەژداربووەکان.
بیردۆزی سزادەرانە دەگەرێتەوە بۆ کردە ھەڵەکان و ھەوڵ دەدات تای تەرازوو رابگرێت بە دۆزینەوەی سزایەکی گونجاو بۆیان و باوەڕیان وایە ئەگەر یەکێک ھەڵەیەک ئەنجام بدات دەبێت وەڵامی ئەو کردە ھەڵەیە بدرێتەوە بە سزایەکی گونجاو بۆی بێ گوێدانە ئەوەی دەکرێت سزاکە چ دەرئەنجامێکی لێ بکەوێتەوە و ئاکامەکەی چی بێت.
ئەوانەی پشتگیریکەر و خاوەنی ئەم بیردۆزەن کە دادپەروەری بەشێکە لە یاسای سروشتی پێیان وایە کە دادپەروەری چەند دەرئەنجامێکە ھۆکارەکانی لە سروشتەوە سەرچاوە دەگرێت بە پێی ھەموو کردە و بژاردە ئەنجامدراوەکان و لێکچووە لەگەڵ یاسا فیزیاییەکان،
بۆ نموونە چۆن یاسای سێیەمی جوڵەی نیوتن ئاماژە دەکات کە بۆ ھەموو کردەیەک دەبێت کردەیەکەی یەکسان و پێچەوانە ڕوبدات بەھەمان شێوەش بۆ ھەموو کردەیەک دەبێت دادپەروەری ڕووبدات کە تاکەکەسەکان یان کۆمەڵەکان شایەنی بن.
ھەندێک لە لایەنگرانی دیکەی بیردۆزەکە پێیان وایە کە پەروەدگار دەبێت گوێڕایەڵی بکرێت بەھۆی سروشتی پەیوەندی خودا لەگەڵ مرۆڤایەتی دا و کۆمەڵێکی تر پێیان وایە کە دەبێت گوێ لە خودا بگیرێت لەبەر ئەوەی خوداوەند خۆی لە خۆی دا چاکەیە و جێبەجێ کردنی فەرمانەکانی ئەو باشترین شتە بۆ بەرژەوەندی ھەمووان.
لایەنگرانی بیردۆزی دادپەروەری سزادەرانە پێیان وایە کە ئەنجامدەرانی ھەڵە دەبێت سزابدرێن و وەڵامی ئەم سێ پرسیارە گرنگە لە دیاریکردنی کردەی سزاکە:
بەڕێژەی ٪‏٢٣بەڕەگەز ئەو ئەوروپیانەن کە لە سکوتلەندا و ئیرلەنداوە ھاتوون ھەروەھا لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو پەنابەرێکی زۆری یوگسلاڤیا وپۆلەندا و ھیندستان و چین و فلیپین و عێراق نیشتەجێی ئەم شارە بوون.
ھامڵتن یەکێکە لەشار و بەندەرەکانی کەنەدا لەھەرێمی ئەنتاریۆ ھەڵکەوتووە نزیک بە تاڤگەکانی نەیاگرا سنوری ھاوبەشی ھەیە لەگەڵ وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا،
دەریاچەی ھامڵتن کەوتۆتە ناو خاکێکی بەردەڵان بەھۆیەوە چەندین تاڤگەی جوان دروست بوون سەرچاوەی دەریاچەکەش لەچنگی خاکێکی زیخدار و بەردین ھەردەقوڵێت بەمە ئاوێکی سازگاری لێکۆبۆتەوە دەرچەی ئاوی دەریاچەکە ڕووباری بەدرنالسە کە یەکێکە لەئاوەزێیەکانی ڕووباری کۆلۆرادۆ،
ناونانی شارەکە و دەریاچەکە بۆ مۆرگان جۆرج ھامڵتن دەگەڕێتەوە لە ساڵی ١٨٨٠سەرجەم خاکی ئەم ناوچەیەی کڕیوەتەوە چونکە ھامڵتن پێشتر دادوەری گشتی ھەرێمی تێکساسی ئەمریکی بووە.
خەباتی سەختی سوپاکەی سەڵاحەدین دژ بە ھێرشی سێ یەمی خاچھەڵگران بەشێوەیەکی تەواو نمایشی کردووە بە بێ ئەوەی بەدوای ھەوا و ھەواس پەرستی قارەمانیەتی پەلکێش ببێ،
ھەر بۆیە دەگمەنە سەرچاوەیەکی مێژووی سوڵتانێ یان میرێ لە سەرکردەکانی چاخی ناوەڕاست بدۆزرێتەوە ھێندەی کتێبەکەی ئیبن شەداد بایەخی مێژووی ھەبێت.
ئەو ئیشەی لە سەستەمەکە دەچێتە دەرەوە یەکسانە بەو ئیشەی کە دەچێتە سیستەمەکە لەگەڵ جیاوازی نێوان ئەو گەرمییەی چووەتە سیستەمەکە و ئەوەی لیی دەرچوە؛ بە واتایەکی تر،
ئەمە بە پێجەوەنەی سووتانی تێکەڵەی سووتەمەنی-ھەوا کە بەھۆی سپارک پڵەگ وەک لە بزوێنەری ئۆتۆدا ھەیە {چوار ھەنگاو/پترۆل}.
لە تاشین و درۆستکردنی ئەم ئامێرەش زۆر بەکار بوو و ئەم ھونەرە لە لای چەنگیز فەرمانی فێر بووبوو کە گەورەترین مامۆستای تەموورەتاشی لە کۆمەڵگای یارسان بوو.
تاھێر یاروەیسی قوتابییەکانێکی زۆری پەروەردە کرد و ژیانی خۆی بۆ پەروەردەکاریی چڕین و ژەنینی تەموورە پێشکەش کردبوو و کەلامچڕەکان و ژەنیارانێکی زۆر لە ناوچەکانی جیاوازی کرماشان و تەنانەت شارەکانی دیکە وەکوو تاران پەروەردە کرد.
ئەم خاڵی گومرگانە دەکەونە سەر خاڵەسنورییەکانی ئاوی و ئاسمانی وشکایییەکان بەھۆی گومرگەوە دەکرێت ڕێگری لە کەلوپەلی قەدەغەکراو و بەسەرچوو بگیرێت.
لەکاتی ئێستا گومرگەکان ڕێکخراون بەیاسا جۆربەجۆرەکانی وڵاتان بەڵام ھەندیک لەیاساکان یەکخراون بەپێی ڕێککەوتن و پەیماننامەی تایبەت لەچوارچێوەی ڕێکخراوە بازرگانییە نێودەولەتییەکان وەک
باجی گومرگ لە ڕووی سادەوە ئەو باجەیە کە لەسەر ھاوردە و ھەناردەی کاڵاکان دەکرێت حکوومەت ئەم ئەرکە بەکاردەھێنێت بۆ بەرزکردنەوەی داھاتەکانی و پاراستنی پیشەسازییە ناوخۆیییەکان و ڕێکخستنی جووڵەی کاڵاکان.
گومرگ یان سەرانە بریتییە لە باج یان وەرگرتنی پارە یان پولی دارایی بەبیانووی پاراستن و ئاسایشی بازرگانی وکاڵا نێودەولەتییەکان کە بەشێوەی خاڵی پشکنین لەسەرسنورە نێودەولەتییەکان دادەنرێت.
دیارترین نموونەش لە بچووکبوونەوەی قەبارەی جەستە کە بۆتە ھۆکاری دەرکەوتنی یەکەمین باڵندەکان بریتییە لە جۆری ئارکایۆپتێرکیس کە کێشی کەمتر بوو لە ١٠ کیلۆگرام و دواتر لە جۆرەکانی دا ڕوویدا و قەبارەیان لە نێوان ڕیشۆلە و کۆتردا بوو کە ھۆکاری ئەم بچووک بوونەوەیە ئاسانکاری و ڕێخۆشکردن بوو بۆ فڕین.
جۆرە سەرەتاییەکانی داینەسۆرە سەرەتاییەکان بەخێرایی ھەمەجۆربوون لە سەردەمی دا و جۆرە جیاوازەکانی داینەسۆرەکان بە خێرایی پەرەیانسەند لەڕووی خەسڵەتە تایبەتی و جیاوازی قەبارەوە بۆ سوودوەرگرتن و قۆستنەوەی زۆربەی نیشنگەکان.
زاناکان ھەستان بە دانانی ڕێگەیەکی نوێ بۆ پۆلێن کردنی خێزانی داینەسۆرەکان کە بەندبوو لەسەر بەڵگەی تازەتر و زیاتر وەک لەوەی پێشووتر لەبەردەست دا بوو.
بەپێی پۆلێنکردنە نوێیەکە سەرچاوەی داینەسۆرەکان دەگەرێتەوە بۆ ٢٠٠ میلیۆن ساڵ لەمەوبەر کە قەبارەین بچووک بووە و ڕووەکخۆر و گۆشتخۆر بوون و خاوەنی دوو دەستی پێشەوەی گەورە بوون.
یەکەمین باوانی داینەسۆرەکان دوو قاچ بوون و پەرەسەندنی وەستانی شێوازی چوارقاچی چوار جار ڕوویداوە لەنێوان باوانەکان دا (یۆرنیساپۆدا، سیریۆفۆرا،
لە ھەموو ئەم بارانەدا پەرەسەندنی چوار قاچی ھاوبەش بووە لەگەڵ گەورەبوونی قەبارەدا و لە ھەمووشیان دا گۆرانەکە یەک ئاراستەیە و توانای پێچەوانەبوونەوەی نییە.
زاوزێ پێکردنی سەگ بریتییە لە کردەی جووتکردنی سەگە دەستنیشانکراوەکان بەمەبەستی پاراستن یان بەرھەم ھێنانی چەند خەسڵەت و تایبەتمەندێتییەکی دیاریکراو.
کاتێک سەگەکان زاوزێ و زۆربوون ئەنجام دەدەن بەبێ دەستێوەردانی مرۆڤ ئەوا خەسڵەتی بەچکەکانیان لەڕێی ھەڵبژاردەی سروشتییەوە دەستنیشان دەکرێت بەڵام کردەی «لێکدانی سەگ» ئاماژەیە بۆ ھەڵبژاردەی دەستکردیی سەگەکان کە بەشێوەیەکی مەبەستدار لەڕێی خاوەنەکانیانەوە زاوزێیان پێ دەکرێت.
چەندەھا لێکۆڵینەوەی ورد لەسەر ئەم دیاردانە ئەنجامدراوە لەلایەن یانەکانی لێکدان و تۆمارگەکانی سەگ و لە کاتێک دا ھەندێک لە یانە تایبتەمەندەکانی لێکدان ھەڵدەستن بە بەخشینی زانیاری دەربارەی کێشە بۆماوەییە باوەکان.
لەگەڵ گەشەسەندنی یانەکانی لێکدان و یانەکانی دا لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەم دا چەندەھا جۆری سەگ لەم ماوەیەدا پەرەیان پێ سەندرا.
بڵاوبوونەوەی و فراوانبوونی ناوبانگی سەگەکان بووە ھۆی ئەوەی کە سەگەکان زیاتر بەھۆی ڕووخساریانەوە بڕیاریان لەسەر بدرێت وەک لەوەی لەسەر توانای کارکردنیان و ئەمەش بووە ھۆی ھاتنەکایەی ئامانجی جیاواز لە کاتی لێکدان دا،
مرۆڤەکان ھەستاون بە ھێشتنەوە و پاراستنی ئاژەڵە سوودبەخشەکان لە نزیک و چواردەوری شوێنی ژیانیان لە سەرەتاکانی مێژووی مرۆڤەوە.
بەمەبەستی ھێشتنەوە و بەردەوامی ئەم خەسڵەتە جیاوازانە مرۆڤەکان ھەستاون بە زاوزێ پێکردنی مەبەستدارانەی ئەم سەگانە بۆ ھاندان و دووبارە دەرکەوتنەوەی خەسڵەتە دیاریکراوەکان لە بەچکەکان دا.
بەھۆی ئەم ڕێکارەوە سەدەھا جۆری سەگی لێکدراو پەرەی پێسەندراوە و ھەڵبژاردەی دەستکرد لە سەگەکان دا کاریگەری کردۆتە سەر قەبارە،
لە سەرەتادا تەنھا کەسانی دەوڵەمەند دەیانوانی خاوەندارێتی سەگە لێکدراوەکان بکەن و بیانکڕن بەڵام ئەمرۆ زۆرێک لە خەڵکی باری داراییان ڕێگەیان پێ دەدات بتوانن سەگێک بکڕن.
چاپکەری سێ-دووری ڕێگە دەدات بە پێکھاتنی توێژاڵ-بە-توێژاڵی پێکھاتەی ئەندامێکی جەستەی دیاریکراو بە مەبەستی پێکھێنانی پەیکەرێکی خانەیی.
ئەو نەخۆشیە درژخایەنە ناسراوە بە دروسکەری کۆکە کەدەبێتە ھۆی بەڵغەم کە بۆماوەی سێ مانگ یان ساڵێک یان دوو ساڵ دەخایەنێ.
یارییەکە لەکۆتاییدا وەشانێکی تریشی بۆ پلەی ستەیشتن چوار لێ دەرچوو کەوا کاریگەرییە ڤیدیۆیی و شێوازی یارییەکە باشترکرابوو بۆ یاریکەران و لە ٢٢ی ئابی ٢٠١٦ بەردەست بوو.
بە درێژای مێژووی زەوی کەش و ھەوای زەوی چەند جارێک گۆڕانکاری بەسەردا ھاتووە و لەگەڵ ئەم گۆڕانانەش دا بەھەمان شێوەش جۆراوجۆری مێرووەکان گۆڕانکاری بەسەردا ھاتووە.
باڵدارەکان ڕێژەیەکی زۆر تیشکدانەوەیان بەرکەوتووە لە لە سەردەمی بە کاربۆنی دا کە ٢٩٩–٣٥٦ میلیۆن ساڵ لەمەوبەر دەکات لە کاتێک دا مێرووە باڵدارە ناوەکییەکان (ئەو مێرووانەی بە چەند قۆناغێکی گۆڕان دا تێدەپەڕن لە ژیانیان دا) دووچاری بەرکەوتنی ڕووداوێکی تری تیشکدانەوەی گەورە بوون لە سەردەمی دا کە ٢٥٢–٢٩٩ میلیۆن ساڵ لەمەوبەر دەکات.
بەپێی مەزەندەکان جۆری مێرووەکان سەرچاوەکەیان لەسەر زەوی دەگەرێتەوە بۆ ٤٨٠ میلیۆن ساڵ لەمەوبەر لە سەردەمی کە دەکاتە ھەمان کاتی سەرھەڵدانی ڕووەکە وشکانییەکان.
یەکەمین جۆری مێرووەکان وشکانی بوون بەڵام نزیکەی ٤٠٠ میلیۆن ساڵ لەمەوبەر و لە سەردەمی دا جۆرێکی مێرووەکان پەرەیانسەند بە توانای فڕینیان و بە یەکەمین جۆری ھەموو ئاژەڵەکان دادەنرێن کە توانای فڕین تێیان دا پەرەیسەندبێت.
بەکارھێنانی ڕووەک و پێکھاتە ھاوشێوەکان وەک خۆراک بە بەشێک لە خۆگونجاندنی مێرووەکان دادەنرێت و لە %٢٠ مێرووەکانی ئەم سەردەمە پشت دەبەستن بە گوڵ،
ئەم پەیوەندییە سوودگۆرکێیە بۆ پەرەسەندن زۆر سەرەکییە چونکە ڕێژەی ڕووەکە گوڵدارەکان لەڕێی مێرووەکانەوە تۆوەکانیان دەگوازنەوە و کرداری پیتاندن ئەنجام دەدەن.
زۆربەری جۆری مێرووەکان لە سەردەمی دا پەرەیانسەندووە و زۆربەی جۆرە سەرەتاییەکان لە قڕبوونێکی بە کۆمەڵ دا لەناوچوون لە سەردەمی دا کە بە گەورەترین قڕبوون دادەنرێت لە مێژووی زەوی دا و ٢٥٢ میلیۆن ساڵ لەمەوبەر ڕوویداوە.
ڕزگاربووانی ئەم ڕووداوە لە سەردەمی دا پەرەیانسەندووە کە ٢٠١–٢٥٢ میلیۆن ساڵ لەمەوبەر دەکات و بە جۆرە مێرووەکانی ئەم سەردەمە دادەنرێن کە ئێستا بوونیان ھەیە.
وا دەردەکەوێت تیشکدانەوە ھەڕەمەکییەکان و سەرھەڵدانی جۆرە نوێیەکان کە رێکارێکە ھەتا ڕۆژی ئەمڕۆش بەردەوامە بۆتە ئەنجامی ھەبوونی مێرووەکان لە ھەموو ناوەندە ژینگەییەکان دا.
مێش و قاڵۆنچەکان) پەرەیانسەندووە بە ھاوبەشی لەگەڵ ڕووەکە گوڵدارەکان دا لە سەردەمی دا لە ٦٦–١٤٥ میلیۆن ساڵ لەمەوبەر دەکات.
چەندەھا جۆری مێرووەکانی ئەم سەردەمە لە ٦٦ میلیۆن ساڵ لەمەوبەر پەرەیانسەندووە و مێرووەکانی تایبەت بەو سەردەمە لە ڕووەکە بە بەردبووەکان دا بە پارێزراوی دەدۆزرانەوە.
پاشان بەرجەستە بوون وەكو پەمپی كاتی پڕژانەکە دەگۆڕێت لەگەڵ خێرایی لوولەكى خولانەوە تا ڕێگە بە توانایەکی مەزنتر بدات لە خێراييى بەرزی کڕانک،
ھەندێ لە جۆری جیاواز سيستەمی پەستانی بنەڕەتیان ھەیە كە ڕێگا بە قەبارەى پڕژێنەر دەدات بۆ ئەوەی زياتربێت لە باری ئاسیی تا ڕێگا بە بزوێنەرێکی توربۆچارجەر يا سوپەرچارجەر بدات بۆ ئەوەی توانایەکی زیاتر ساز بکات لەژێر حالەتى بەهێزكردن.
پێشتر ديزڵ پەمپەکان بە شێوەی نەخشەيەكى یەک ڕیزی بەكار دەهێنران لەگەڵ زنجيرەيەك لە لوولەكى پڕژێنەر کە بە کاری دەکرد لە یەک ڕیز،
وە قەبارەى پڕژێنەرەکە كۆنترۆل دەكرێت لەلايەن خولانەوەى لوولەكەكان بە دەرچەیێکی پچڕاو كە یەک ڕیزە لەگەڵ درزێكى لولپێچ لە لوولەكەكە.
هەموو پەمپەکانی پڕژێنەر پاريزەرێکیان ھەیە بۆ ئەوەی دابينكردنى سووتەمەنى ببڕن ئەگەر ی لوولەكى خولانەوەەكە بزوێنەری خستە ژێر مەترسیەوە- پارچە جووڵاوە قورسەکانی بزوێنەری ديزل باش توانای بەرگە گرتنی خێرایی زیادیان نیە،
دەتوانرێ ڕۆنى چەوركردن بەكار بهێنرێ بۆ ئەو بزوێنەرانەی کە ماندوون یا بە سستی چاککراون لە ڕێگەی سيستەمى هەواگۆڕينى سندووقی شەفت ی کۆن یاخود زۆر بەکارھاتوو بۆ ئەوەی "زیاتر بڕوا"،
لەبەر ئەم هۆيە بەکارھێنەر دەبێت وریا بێت كاتێك كار دەكرێ لەسەر سيستەمى ديزل؛ چونکە دەرچونی سووتەمەنى لەم جۆرە فشارە بەئاسانى دەتوانێت پێست و جلوبەرگ کون بکات،
‎ئەمەش لەبەر ئەوەیە چونكە زۆربەى بزوێنەرەکانی ديزل تەنها خێراييان ڕێك دەخەن لەلايەن كۆنترۆڵى دابينكردنى سووتەمەنى و دەمەوانەی ڕێكخستنی ئەو بەنزینەی دەچێ بۆ بزوێنەریان نيە تا هێنانە ناوى هەوا كۆنترۆل بكات.
بێوەژنەکان وەک ناخاوێن و پیس تەماشا دەکرێن بۆیە ھەڵدەستن بە ئەنجامدانی نەریتی پاککردنەوە بۆ دەرکردنی خراپەکان ناو لەشیان لەڕێی جووتبوونەوە.
زۆرجار کردەکە دەسەپێنرێت بەسەر ئافرەتەکەدا لەلایەن خێزانی مێردە کۆچکردووەکەوە و ئەوانەی کردەی پاککردنەوەکە ڕەت دەکەنەوە مەترسی ئازاردانی خۆیان و تەنانەت منداڵەکانیشیان دەکەوێتە سەر لەلایەن دانیشتووە پڕوپووچ پەرەستەکانی گووندەکەوە.
لێکۆڵەران پێیان وایە ئەم دیاردەیە لەو باوەڕەوە سەریھەڵداوە کە ئەگەر مێردێک کۆچی دوای بکات ئەوا ئەگەری ھەیە ژنەکەی جادوی لەدژی ئەنجامدابێت و کردەی پاککردنەوەکە دەکرێت لەلایان برا یان خزمێکی مێردە کۆچکردووەکە یان پیاوێکی بەکرێگیراوەوە ئەنجام بدرێت.
بێوەژنەکە پۆشاکەکانی دەسوتێنێت و پیاوەکە ھەڵدەستێت بە تاشینی قژی بێوەژنەکە لە دەرەوە بۆ ئەوەی ھەموو گووندەکە یان ناوچەکە ببنە گەواھیدەری کردەی پاکبوونەوەی بێوەژنەکە و لە کۆتایی مەراسیمەکەش دا مریشکێک دەکرێت بە قوربانی.
پیاوێکی دیاریکراو ھەڵدەستێت بە ئەنجامدانی کردەکە بە ئامادەکردنی کچە گەنجەکان بۆ پێگەیشتوویی لەڕێی جووتبوون لەگەڵیان دا و بڕێک پارە دەدرێت بەو پیاوانە بۆ جووتبوون لەگەڵ کچانی تەمەن ١٢ بۆ ١٧ ساڵی وەک بەشێک لە دابونەریتی گواستنەوە بۆ کۆمەڵە یان خێزانێکی تر بە ناوی کردەی .
کردەکە بۆ ماوەی سێ رۆژ بەردەوام دەبێت و پیاوی ئەنجامدەر بۆ ھەر جارێک ٤–٧ دۆلاری ئەمریکی وەردەگرێت لە بەرانبەر کردنی ئەم کارە.
کردەکە بۆ ڕێگریگرتن لە نەخۆشی بەکاردێت و پیاوانی ئەنجامدەر ھەڵدەبژێردرێن لەسەر بنەمای کەسایەتی و ڕەوشت بەرزی و ئەو باوەڕەی ئەستەمە تووشی نەخۆشی ببن ،
ئەنجامدان و بەردەوامی لەسەر ئەم نەریتە دەکرێت کچە گەنجەکان بخاتە بەر مەترسی تووشبوون بە ئایدز چونکە پیاوانی ئەنجامدەر لەگەڵ ھەموو کچەکان دا جووتدەبن و بەپێی نەریتەکەش دەبێت ئاڵوگۆری شلە سێکسی ڕووبدات بۆیە ئامرازی پاراستن بەکارناھێنرێت و مەترسیی توشبوون بەردەوام بوونی دەبێت.
بەڵام بە ڕادەیەکی زۆر کێشەی پاککردنەوەی بێوەژنەکان فەرامۆشکراوە و دەمارگریری و توندوتیژی دژی بێوەژنان چەندەھا شێواز و ڕێگای جیاوازی ھەیە لەسەر ئاستی جیھان.
زۆرجار ژنان تاوانبار دەکرێن بە گیان لەدەستدانی مێردەکانیان و ڕێگەیان پێ نادرێت بەھیچ شێوەیەک تەماشای کەسانی تر بکەن چونکە پێیان وایە نیگای بێوەژنەکە دەبێتە ھێنانی بەدبەختی و چارەڕەشی بۆیان و بە نیگایەکی تەواو کوشندە تەماشا دەکرێت.
لە لایەکی دیکەوە کۆمەڵگەکانی وڵاتی نەیجیریا فشار لە بێوەژنان دەکەن ئەو ئاوە بخۆنەوە کە مێردە کۆچکردووەکەی پێ شۆراوە یان لەلای گۆرەکەیەوە بۆ ماوەی سێ ڕۆژ بخەوێت.
بەپێی توێژینەوەیەکی ئەنجامدراو لە وڵاتی مەلاوی لە ساڵی ٢٠٠٧ دا کە ھەڵدەستا بە کۆکردنەوەی زانیاری دەربارەی ڕەوشی تەندروستی زاوزێی ھەرزەکاران و زانینی ھەڵسوکەوت و کردەکانیان.
١٦٪ کچان و ٩٪ کوڕان جووتبوونی سێکسی بە کۆمەڵیان ئەنجام داوە لە تەمەنی ١٥ ساڵی بەدواوە و لە تەمەنی ٢٠ ساڵی دا لە ٧٩٪ کچان و ٧٤٪ کوڕان کردەی جووتبوون ئەنجام دەدەن.
ئۆبیتۆ ئۆچیھا (کە لەم کاتەدا لەژێر دەستی مادارادایە و بە ماسکێک ڕووی خۆی حەشاردەدات) ھێرش دەکاتە سەریان و کیوبی بەرەڵا دەکاتە سەر گوندەکە،
ناروتۆ بە درێژاییی چیرۆکەکە لە دەرەوە و ناوەوەی کۆنۆھا دۆست و ھاوڕێی زۆر دروست دەکات و کاریگەرییەکی ئەرێنی دەبێت لەسەر ژیانیان بە جۆریک کە ناروتۆ لە ھەموو جیھاندا ناسراو دەبێت.
ناروتۆ لە کۆتاییدا بە خەونەکانی دەگات و دەبێت بە سەرکردەی کۆنۆھا و ھەروەھا ھاوسەرگیری لەگەڵ 'ھیناتا ھیووگا' دەکات و دوو منداڵیان دەبێت بە ناوی 'بۆروتۆ ئۆزۆماکی' و 'ھیماواری ئۆزۆماکی'.
وردە وردە ھەستی ھاوڕێیەتی لا دروست دەبێت تەنانەت ژیانی خۆشی دەخاتە مەترسییەوە لە پێناو ناروتۆ و ساکورادا و تا ماوەیەک بیری لای تۆڵەسەندنەوە نامێنێت،
بەڵام دوابەدوای دووبارە بینینەوەی ئیتاچی و بەزاندنی لەلایەن ئەوەوە لە کۆنۆھا ھەڵدێت بۆ بەدەستھێنانی ھێزی زیاتر ڕوو دەکاتە تاوانبارێک بە ناوی ئۆرۆچیماروو.
کاکاشی خاوەنی چاوێکی شارینگانە کە لەلایەن ئۆبیتۆ ئۆچیھای ھاوڕێی منداڵییەوە پێی بەخشراوە و بەردەوام دایدەپۆشێت تەنھا لەکاتی بەرەنگاربوونەوەدا بەکاریدێنێت.
یەکەم ھۆکاگێ بووە کە ژێرخانی ئابووری بۆ گوندەکە بنیادناوە و ناوەندی خوێندنی وەکوو ئەکادیمیای نینجا و بەشی پاراستن وەکو ھێزی پۆلیسی دروستکردووە.
بەڵام وەک ھۆکاگێکانی تر دوای لەناوچوونی کاگویا وەک ھۆکاگێکانی تر لەژێر چنگی ئەو تەکنیکە ڕزگاریان دەبێت و دەچنەوە بۆ جیھانیەکی تر.
بەڵام لە ڕاستیدا تەمەنی لە ٥٠ ساڵ بەرەو سەرەوەیە و بەھۆی تەکنیکی تایبەتەوە گەنجی خۆی دەپارێزێت و ھەروەھا ھێزێکی بێپایانی ھەیە و دەشتوانێت برین و پێکان بەخێرایییەکی زۆر چارەسەر بکات.
زێتسووی ڕەش مادارا بە سەرکەوتوویی بەکاردەھێنێت و لاشەی لەباردەکات بۆ کاگویا کە تێیدا بژی و لەڕێگەیەوە بگەڕێتەوە جیھانی ڕاستەقینە.