polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
تاکەکەسێتی باوەڕی وایە کەسەکان کە بەشێکن لە کۆمەڵگە دەتوانن ھەوڵ بدەن فێربن و بگەرێن کە بەرژەوەندییەکانیان چییە بەپێی بیروبۆچوون و پێشینەی کەسیی خۆیان،
کەسی لایەنگر و پەیڕەوکاری تاکەکەسێتی پابەندی یەک فەلسەفەی دیاریکراو ناکات بەڵکو تێکەڵەیەک لە چەند جۆر و شێوازێک دادەھێنێت بۆ خۆی بەپێی بەرژەوەندی تاکەکەسیی و چەند ڕووانگەیەک کە خۆی بە بەسوودی دەبینێت.
لە بینینی ڕۆسۆوە ڕێز نەگرتن لە یاسا پێویستییە و شێوەیەکە لە شێوەکانی ڕەت کردنەوەی نەزانی و ھەستی کەسێک و پشت بەستن بە سەربەخۆی مێشکی خودی کەسەکە)
بیرۆکەی تاکەکەسێتی تاکەکەس بە خاڵی چەق دادەنێت بۆیە یەکەم ھەنگاوی دەست پێ دەکات بە «گریمانەیەکی بنچینەی کە مرۆڤ خۆی سەرەکیترین و گرنگترین خاڵە لە خەباتی ئازادبوون دا.» ئازادڕوەکان ،
بۆھیمی و شێوازەکانی ژیانەوە کە ئامادەگییەکەی ھەیە بەرەو خۆ دروستکردن و تاقیکردنەوەی ئەو شتانەی ناپەسەندن بەپێی کلتوور یان بۆچوون و ھەڵسووکەوتە باوەکان.
ئەو خاڵە کات بۆ دانراوانە دەتوانرێ بەکاربھێنرێن بۆ دانانی داگیرساندنە کات دانراوەکان بە وەستاوی بەھۆی دەستەوە یا بەجوڵاوی بە بەکارھێنانی چرای کاتدانراو،
لوولەکی خولانەوە بەشێوەیەکی گشتی بەکاردەھێنرێ لە مەکینەی سووتانی ناوخۆیی و وپێکدێت لە زنجیرەیێک لەبازووی ئۆتۆمۆمبیل لەگەل یەک بەستراون.
بۆ ھەندێک مەکینە پێویستە ھاوسەنگ کردن دەستەبەر بکەن بۆ ئاڵوگۆڕکردنی بارستە بۆ ھەر پستنێک و شیشە بەستراوێک تا ھاوسەنگی مەکینە باشتر بکات.
لەسالی کۆمپانیای تایبەت بە مۆتۆڕی ئوتۆمبێلی دەستی کرد بە بەرھەمھێنانی یەکەم مەکینە بەبەکارھێنانی لوولەکی خولانەوەی ھاوسەنگ،
ھەشت مەکینەی بەدوایەک لە سالی لوولەکی خولانەوەی درێژبوو لەبڕێکی نامەقبولەوە دەچەمێتەوە کاتێک نەخشەکێشانی مەکینە دەستیان کرد بەکار ھێنانی بڵندترین ڕێژەی پەستان و خێرای زۆر بۆ مەکینە.
زۆرینەی خوێندنی خۆی لە شاری هەولێردا بووە لە خزمەت مامۆستا خدری شەمامەری و مامۆستا سید موحەممەدی پیرداودی و مامۆستا مەلا بەهائەددینی خەتێ و شێخ عبدالله ی زیخان و مامۆستاجەمال هەرتەلی و مامۆستاعبدالباقی هەرتەلی و مامۆستا فائیز المدرس و مامۆستا جەلال زراری و زۆرێکی تر لە زانایانی هەولێردا خوێندوویەتی ،
جەنابی مامۆستا لە ساڵی ۱۹۷۷ دامەزراوە و جەنابی مامۆستا مەلا عەبدولکەریمی مودەڕڕیس بڕیاری داوە ئیجازەی مەلایەتی پێبدات ؛ بەڵام مامۆستا بە هۆی باری داراییەوە نەیتوانیوە لە بەغدا درێژە بە خوێندن بدات.
دوای ساڵێک لە خوێندنی کۆلێژ لە بەغدا ئیجازەی لە کۆلێژ وەرگرتوە و گەڕاوەتەوەو نەیتوانیوە بچێتەوە بۆ درێژەدان بە خوێندنی کۆلێژ و وەرگرتنی ئیجازەنامەکەی لە خزمەت جەنابی مامۆستا عەبدولکەریمی مودەڕڕیس …
جەنابی مامۆستا لە سەرەتای نەوەدەکان دەستی کردووە بەنووسین بەماوەیێکی کەم دانراوەکانی مامۆستا گەیشتنە ئەوپەڕی کوردستان و پارچەکانی تری کوردستان .
عەبدوڵڵا عەبدولعەزیز ھەرتەلی (ناسراو بە مامۆستا عەبدوڵڵا ھەرتەلی؛ لەدایکبووی ١ی تەمموزی ١٩٥٥ لە گوندی ھەرتەل - مردووی ٧ی نیسانی ٢٠٢٠) و زانا و شارەزا لە ئایینی ئیسلام،
خەڵاتی زیوی ستیڤی بردەوە لە پۆلینی «ژنەبەڕێوبەری ساڵ لە خزمەتگوزاری بازرگانی - ١١ بۆ ٢٬٥٠٠ کارمەند - لەبواری ڕەقەواڵە و نەرمەواڵەی کۆمپیوتەر».
ھەر لەتەمەنی ھەرزەکاریدابوو کۆچی کرد بەرەو ئەمریکا لەوێ لە ساڵی ١٩٩٩ وەک ئەندازیاری نەرمەواڵە دەستی بەکارکردن کرد لە کالیفۆرنیا.
ئەمەش بەر لەوەی ببێتە شوێنی سو گاردنر وەک بەڕێوبەری جێبەجێکاری ڕێکخراوی ویکیمیدیا لە ٢٠١٤ کە بەدەنگی ٢٠٠ کەس ھەڵبژێردرا.
ئەو یاسایانەی بەمەبەستی پارێزگاریکردن لە ڕێکوپێکیی گشتی کۆمەڵگە ھاتوونەتە کایەوە و ئەو یاسایانەی بە مەبەستی پارێزگاری لە شکۆی مرۆڤ ھاتوونەتە کایەوە.
بۆ نموونە لە باکووری ئێرلەندا لە ساڵی ١٩٩٢ەوە بە درێژایی بیست ساڵ تەنھا یەک کەس دادگایی کراوە بەھۆی سەرپێچیکردن لە یاساکە بەڵام ئەو یاسایانەی مەبەستەکەی پاراستنی شکۆی مرۆڤە لەسەر ئاستێکی نزمتر دانراون و نەرمترن بۆیە بە ڕادەیەکی زیاتر دەسەپێنرێن،
نووسین یان نواندنێک کە دەبێتە پاڵنەر بۆ کردەوەی توندوتیژی و سەرھەڵدانی بیرۆکەی پێشینەیی دژی کەسێک یان چەند کەسێک لەسەر بنچینەی ئەندام بوونیان لە کۆمەڵگەیەکی دیاریکراودا.
ڕیژەی توانست و بەربڵاوی ئینتەرنێت لە جیھان دا بووەتە ھۆکار کە دانانی سنوورێک بۆ ناوەندە ئەلکترۆنی و تەکنۆلۆژییەکان یەکجار سەخت بێت و ھەروەھا پابەندبوونی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە ھەمواری یەکەمی دەستوورەکەیان وای کردوە ئەستەم بێت یاسا و ڕێکاریی جیھانی بۆ ئینتەرنێت بێتە کایەوە.
ماڵپەرێک کە قسەی قین-تەوەری تێدابێت ناودەبرێت بە ماڵپەری قین-تەوەر و لە ناوەڕۆکی چەندین لەو ماڵپەرانەدا بابەت و کورتەی تێدایە کە جەخت دەکەنەوە لە دیدگە و بۆچوونێکی دیاریکراو.
لەگەڵ ئەوەش بەڵام ڕۆندانی چەورکردنی بزوێنەرەکەی لە شوێنی خۆی نەبزوایە؛ و ڕاپۆرتەکەی ئاماژەی بەوە نەدابوو کە ڕەنگە کەسێک گەڕاندبێتییەوە شوێنی خۆی،
ھەروەھا کۆمەلێک لە پشکنەری دەریایی شاھانە پاڵپشتی ڕاپۆرتەکەی ئۆستنیان کرد و تێبینی ئەوەیان کرد کە جێھێشتنەکە بە ئەنقەست نەبووە و ھەروەھا خوێن لەسەر شمشێرەکەی کاپتن ھەیە،
کە تێیدا نووسیبووی دەستەی کەشتییەکە کحولی بەسەرچوویان زۆر خواردووەتەوە و ھێرشیان کردووەتە سەر بەڕێز بریجز و خێزانەکەی و کوشتویانن و ئەفسەری کەشتییەکەش بەھۆی جەلتەی شەکرەیی گیانی لە دەست داوە.
ھەروەھا بۆچوونی بوومەلەرزەی دەریا لەئارادابوو کە لەترسی تەقینەوەی باری ماری سلیست و سەرجەم کەلوپەلەکانی پێشوتر کەشتییەکەیان جێھێشتووە؛ پچراندنی پەتەکانیش بەمەبەستی کەمکردنەوەی پالەپەستۆی با پچرێندراون.
ڕۆژنامەی نیویۆرک وۆرلد لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ١٨٨٦بۆ خۆپارێزیان لەتەقینەوەی بارە کحولەکە کەشتییەکەیان جێھێشتووە.
ھەمان ڕۆژنامە لەوەشانێکی ٩ی شوباتی ١٩١٣ باس لە بوونی گاز دەکات لەئەنجامی دزەکردنی گازی ژەھراوی لەچەند بەرمیلێک و ترس لە ڕوودانی تەقینەوە بەدی کراوە لەبارەکەی ماری سلیست.
بەڕێز ئۆلیڤەر کۆپ ئامۆزای بریجز زۆر پاڵپشتی ئەو بۆچوونە دەکات چونکە دزەکردنی گازەکە بۆنێکی زۆری لەناو کەشتییەکە بڵاوکردووەتەوە بۆیە بریجز فەرمانی پێکردوون بەخێرایی کەشتییەکە جێبێلن؛ و بەھۆی پەلەییان لەجێھێشتنی کەشتییەکە پێش تەقینەوەی،
بریجز سەری لێشێواوە لەبری بڕینی پەتی بەلەمەکان پەتی چاڕۆگەکانی بڕیوە؛ و دەشێت بەھۆی ھەڵکردنی شنەبایەک لەم ساتەدا بەلەمەکانی لە کەشتییەکە دوورخستبێتەوە سەرەرای خۆبەدەستەوەدانیان بەوبارەی تێیکەوتوون.
لە ساڵی ٢٠٠٦ ئەندریا سیلا وەک کۆلێژی لەندەنی زانکۆیی بۆ کەناڵی پێنجی شانشینەیەکگرتوەکان تاقیکاری ئەوە دەخاتە ڕوو کە ئەگەری تەقینەوە ئەگەرێکی بەھێزبووە.
ئەندریا سیلا نموونەی کۆگایەکی پڕ لە کحول و کاغەزی کارتۆنی نیشانداوە کاتێک گازی بۆتان گڕدەگرێت کە لەکحولەکان دەردەچێت چ تەقینەوەیەک دروستدەکات،
کەشتی دی گراشیا گەیشتە ناوچەی لە نیوەی ڕێگاکەی لە نێوان دورگەکانی ئەزوور و کەناراوەکانی پورتوگال لە کاژێر یەکی دوای نیوەڕۆی ڕۆژی چوارشەممەی ٤ی تشرینی دووەم بە کاتی وشکانی .
کاتێک کاپتن مورھاوس لەلایەن بەرپرسێکی کەشتییەکەی ئاگادارکرایەوە لە باری بە دیکردنی کەشتییەک لە دووری ٦ میل بە ئاراستەیەکی ناجێگیر بەرەو دی گراشیا دێت،
بۆیە دیڤۆ و ئەفسەری پلەیەک جۆن ڕایت دەنێرێت بۆ سەرپشتی کەشتییەکە بە مەبەستی پشکنین؛ و لە بەشی دواوەی کەشتییەکە نووسراوە ماری سلیست؛ بۆیە خۆی دەچێتە سەری و دەبینێت کەشتییەکی وێڵە،
ھەروەھا بە بڕی ٣٬٥ ئاو دزەی کردبووە ناو کۆگاکانی ئەو بڕە ئاوە زۆرە بەڵام جێی نیگەرانی نییە بۆ گەشتییەکی مەزنی لەو شێوەیە.
لە ساڵی ١٩٣١ وتارێکی گۆڤاری "کوارترلی ڕیڤیۆ" دەڵێت مۆرھاوس چاوەڕێی بەڕێکەوتنی ماری سلیستی کردوە دواتر بریجز و دەستەکەی دەستگیرکردووە و گواستینییەتەوە بۆ سەر دی گراشیا و لە وێ کوشتونی.
ھەروەھا بۆچوونی تر ھەیە کە دەڵێن بریجز و مۆرھاوس ھاوبەشی یەکتربووینە لەو کارە ئەمەش بۆ ئەوەی سوودمەندببن لە ڕێژەی ئەو پارەیەی لە بیمە وەری دەگرن.
ھەروەھا لە گۆڕانکارییە پەیکەرییەکەی بنمیچی دووەمی بۆ زیادکرا؛ ڕاپۆرتی پشکنەرەکەی ئاماژەی بەوە داوە کە بنمیچی دووەمی زۆر درێژکراوەتەوە،
لەگەڵ ئەوەشدا چیرۆکەکەی چوە جێی باوەری خەڵکی ھەربۆیە ڕۆژنامەی نیویۆرک ھیرالد تریبن لە ٢٦یۆلیۆی ١٩٢٦پاڵپشتی چیرۆکەکەی جۆنی دەکرد.
دواھەمین تۆمار لە پەراوی تۆماری ڕۆژانەی کەشتییەکە کە لە ژووری ئەفسەری پلەیەک دۆزرایەوە دەگەڕایەوە بۆ ڕۆژی ٢٥ی تشرینی دووەم کاژێر ھەشتی بەیانی .
شوێنی ماری سلیست تۆمارکرابوو لەو ساتەدا لە بەرامبەر دوورگەی سانتا ماریا لە دورگەکانی ئەزوور؛ بە دووری ٤٠٠ میلی دەریایی لە شوێنی گەیشتنی بە .
ھەروەھا فلۆد درکی بەمە کرد کە ڕەنگە دەستەکەی بریجەریان کوشتبێت لەگەڵ ئەفسەرەکانی وەک بەشێک لە دەستکەوتنی بەرھەمەکانیڤ.
کە دەستبەرداری کەشتییەکەی نەبووە تا دوا توانا ھەوڵی پاراستنی داوە؛ و فلۆد ڕووبەرووی چەندین ڕەخنە بوویەوە کە لە ئەنجامی چەندین لێکۆلینەوەی زانستی دەرکەوتووە ئەو ماددەیەی سەر شمشێرەکەی کاپتن و ھەندێک شوێنی کەشتییەکە خوێن نەبووە.
و دوای دوو ھەفتە بە سەرۆکایەتی کاپتن جۆرج بلاچفۆرد کە لە ماساچوستن ھاتبوو کەشتییەکە گوێزرایەوە بۆ جەنەوا؛ و بەرێز کۆچرین خەڵاتێکی بەبری ١٬٧٠٠ جونەی ئیستەرلینی پێ بەخشرا لە ٨ی نیسان،
کاپتن مۆرھاوس لە گیبرالتار مایەوە و بەشداری دووەمی گوێگرتنی دادگای کرد؛ و کۆچرینی تاوانبارکرد لەبارەی لە ئەستۆگرتنی سەرپێچییەکانی،
یەکێک لە مێژوونووسانی دۆزی ماری سلیست بە ناوی فلود ئاماژە بە کەسایەتییەکەی دەکات کە دەڵێ «کەسێکی قسە زل و لەخۆبایییە و گونجاو نییە لەچاو زیرەکییەکەی».
ھەروەھا ڕەخنەیەک لەسەر دانیشتنەکە نووسراوە لەسەر ڕۆژنامەی «شیپینگ ئاند کۆمێرشیال لیست» لە نیویۆرک لە ڕێکەوتی ٢١ی کانوونی یەکەم:
ئاماژەی بەوە داوە کە پەڕین لەسەر کەشتی بەھۆی ئەم باھۆزە گونجاوە؛ و پێی وایە بریجەر کەشتییەکەی جێھێشتوە دوای لە کارکەوتنی ئاوکێشەکانی یان لە کارکەوتنی ھەرشتێکی تر،
کە دەستەکە ھەوڵیان داوە ئاوەکە بکەنە دەرەوە بەڵام ڕێژەی ئاوی ھاتوو زۆرتر بووە و بەمەش کەشتییەکەیان نزیک بووە لە نقومبوون.
ئەم ساڵانەی ساڵانێکی ئارام و بێ کێشەبوو؛ یەکێک لە کارمەندانی سەرکەشتییەکە ئاماژەی بەوەداوە کە «ڕۆیشتین بەرەو ھیندی خۆراوا،
ئێستا بۆچوونێکی نوێ ھەیە -کە لە شێوەی بەڵگەنامەیی "چیرۆکی ڕاستەقینەی ماری سلیست " لەلایەن "کەناڵی سمیسۆنیان" لە ساڵی ٢٠٠٧- ونبونی کەشتییەکە ئامادەکرا؛ کە دەڵێ ڕەنگە بەھۆی لە کارکەوتنی ئاوکێشەکەی بووە بە تەواوی.
بەڵام بەڵگە ھایدرۆگرافییەکان ئەوە نیشاندەدەن کە شاخە بەستەلەکە خزراوەکان ناگەنە ئەوشوێنە و ئەگەر ڕووشبدات کەشتی تر دەیبینن.
بەرێز بیج وەک پاڵپشتی بۆچوونەکانی دەلێ ماری سلیست وەستاوە بەھۆی کەمی تەوژمی با بۆیە بە بەلەمە فریاگوزارەکانی بەرەو دوورگەی سانتاماریا جێھێشتوە.
لاوازی ئەم بۆچوونە ئەوەیە کە ئەگەر با ھەڵی نەکردوە ئەی بۆچی پەتی چاڕۆگەکانی پچراوە ھەروەھا زۆرێک لەچاڕۆگەکانی پێچراوەتەوە.
سەکۆیەکی کەشتی دروستکردن لەسەر کەناراوەکانی کەنداوی فەندی دانرابوو لە دوورگەی سپێنسەر لە نۆڤاسکۆشیا کە کەس نەیدەزانی لە داھاتوو دەبێتە بریجانتینی ماری سیلیست لە ١٨٦٠.
چونکە بەپێی ڕاپۆرتەکانی دیڤۆ لە بارەی ئامێرەکان و پەتەکان کە پەتەسەرەکییەکە بۆ ھەڵدانی چارۆگەکەبووە بۆ بەستنەوەی بەلەمەکان بەکاریان ھێناوە بۆیە کراونەتەوە،
چونکە دواتر کە ویستویانە بۆ کەشتییەکە بگەڕێنەوە پەتەکە پچراوە یانیش خۆیان پچراندوتیان لە ترسی نقوم نەبوونیان لەگەڵ ماری سلیست بەو بارە قورسەوە.
ھەروەھا نووسەر ماکدۆنالد ھاستینگ دەپرسێت ئەگەر بریجز کە کاپتنێکی بە ئەزموونە چۆن کەشتییەکی مەزن دەگۆڕێتەوە بە بەلەمی فریاگوزاری لە کاتێک کەشتییەکە کەم کەم نوقمیش بێت لە بەلەمەکان باشترە بۆ دەریا،
کە لە نزیک ھۆپۆکین لە نیوجێرسی دەبێت کەشتییەکە لە چاوەروانی بارکردنی نەوتدا دەبێت کە بەرەو جەنەوا دەیگواستەوە بە گەڕووی گیبرالتار.
کەشتی ئەمازۆن بەرەو پێنج دوورگەکەی نۆڤاسکۆشیا بزوت بە مەبەستی گەیاندنی بارەتەختەیەک کە لە ڕێگای زەریای ئەتلەسی بەرەو لەندەن بەڕێکرابوو .
لە گەشتەکەیدا ئەمازۆن ڕووبەروی چەندین سەرکێشی بوویەوە؛ تووشی چەندین ڕووداوی تامپۆن بوویەوە لەگەڵ چەتەماسی مەزن لە نزیک کەنداوی ئیستپۆرت بمین،
بە پەتەکە نا بەلکو بە شوێنێکی تر … ئاگرەکە بڵێسەی کرد لە چێشتخانەکە. نانی ئێوارە بەتام نابێت بەلکو بە ساردی دەیخۆین… تۆماری کەشتییەکە تاوەکوو ساتی دۆزینەوەی بوو ".
و دوای بیست ساڵ لە تشرینی دووەمی ١٩٠٦لە گۆڤاری "ئۆڤەرلاند مۆنسلی ئاند ئاوت وێست مەگەزین " ماری سلیست ھاتەوە بەرباس بەڵام بە شێوەی کەشتییەکی شکۆدار لە شوێنێک کە نزیکەی ١٤٠٠میل لە باشووری شوێنی ڕاستەقینەی بوو.
لە ساڵی ١٩٢٤ ڕۆژنامەی دەیلی ئێکسپرێس چیرۆکی پاڵەوانێکی دەریاوانی خانەنشین کراوی بڵاوکردەوە بە ناوی کاپتن ار لوسی،
ئەم دواخستنەی دەرفەتێک بوو تا بتوانێت نامەیەک بۆ ئامۆژنەکانی بنووسێت "ئارتەر من زۆر پشت بەنامە دەبەستم لە بارەی ھەواڵتانەوە،
چارڵز ئێیدی فای لە ڕۆمانەکەی ساڵی ١٩٤٢ ئاماژە بەوە دەکات کە ئەگەرچەتەکان ھەڵساون بە تێکدانی کەشتییەکە بۆچی کەلوپەلە بەنرخەکانی کاپتنەکەیان نەبردووە؛ و لە ساڵی ١٩٢٥ جۆن جێلبێرت لۆکھارت ڕەخنەی ئەوە دەگرێت کە بریجەر کەسێکی خوگری ئایینی بووە کە بەخۆی ھەڵساوە بەکوشتنی سەرجەم کارمەندانی و دواتر خۆشی کوشتوە.
بۆ چاودێری بارگەکردنی کەشتییەکە بە ئاراستەی جەنەوا کە بارەکەی بریتی بوو لە ١٬٧٠١ بەرمیل کحولی خەست؛ و دوای ھەفتەیەک ھەریەک لە ھاوسەر و کچەکەی ھاوەڵیان کرد.
بریجز نامەیەکی بۆ دایکی دەنووسێت پێی ڕادەگەیێنێت کە ڕۆژی سێشەممە بەندەرەکە جێدێلن بۆی دەنووسێت کە "کەشتییەکەمان لەبارێکی جواندایە و ئاوات دەخوازین کە ڕێگەکەمان باش بێت ".
تاوەکو لە ساڵی ١٨٨٥ لەلایەن کاپتنەکەیەوە تێکشکێندرا لە نزیک کەناراوەکانی ھایتی ئەمەش لە پێناو سوودمەند بوونی لە بیمەکەی.
لە ساڵی ١٨٧٢ چەندین جار چیرۆکی ڕفاندنی دەستەکەی گێڕدرایەوە لە شێوەی فیلمی بەڵگەنامەیی و شانۆگەری و فیلم و چیرۆکخوانی،
ئەو تایبەت مەندییە دەکرێ دەر ئەنجامی سەرنج ڕاکێشی ھەبێت وەک نشانڕاوە لە ئەنجامی لێکخشاندنی پارچە دار ئاگر دروست دەبێت جوولە وزە دەگۆڕێ بۆ گەرمی.
ھەر کاتێک جوولەلێکخشاندن ڕوودەدات بۆ نموونە کاتێک شلەیەکی لینج توشی لادان دەبێت یەکێکی تر لە دەرەنجامە گرینگەکانی لێکخشاندن دەکرێت ھەڵوەرین بێت کە ئەوەش دەبێتە ھۆی زیان گەیشتن بە مادەکان لێکخشاندن لقێکە لە زانستی تریبۆلۆگی.
لێکخشاندن ھێزێکی بنجینەیی نییە وشکەلێکخشاندن سەر ھەڵدەدات لە تێکەڵەیە پێوە نوسانی ڕوەکان و زبری ڕوەکان و شێواندنی ڕوەکان و پیسبونی ڕوەکان.
ئاڵۆزی ئەو کارلێکانە وادەکات ھەژمارکردنی لێکخشاندن لەیاسا سەرەکییەکان شتێکی بێکەڵک بێت وادەخوازێت ڕێگای تاقیکاری بەکار بھێنین بۆ شیکردنەوەو پەرە پێدانی بیردۆزەکان.
بەشی زۆری ئۆتۆمبیلەکان پشت دەبەستن بە لێکخشاندن بۆ تاودان و ھێواش کردنەوەو ئاراستە گۆڕین کەمبونەوەی لەناکاوی لێکخشاندن دەبێتە ھۆی لەدەستدانی کۆنتڕۆڵ و ڕووداوی ھاتو چۆ.
لێکخشاندن ھێزێکەبەرگری دەکات لە جوولە ڕێژەی نێوان ڕووە ڕەقەکان و شلەکان و ئەومادانەی لەیەکدی دەخلیسکێن چەندین جۆری لێک خشان ھەیە.
لێکخشاندنی ناوخۆی ئەو ھێزەیە بەرھەڵستی جوولەی نێوان ئەو توخمانە دەکات کە مادەیەکی ڕەقیان لێی پێک ھاتوە کاتێک توشی شێوە گۆڕان دەبن.
لە کلاسیکی دا بەتایبەت لە سیستەمی کامێرادا تێکدەری بەرھەمھێنەری ناوچەی ڕوناکایی و تاریکاییەکان پشت دەبەستێ بە شوێن و ئاڕاستەی شکێنەرەکان چونکە تیشکدەرەکان دوور دەکەونەوە لەبەشی قوڵاییەکان و لەو شوێنانەی لێی دەردەچێت،
لەبەر ئەوەشە تیشکدەری ڕوناکی پێویستی پێنابێت ئەو دروستکردنەشی کە پێویستی دەبێت بۆ بنچینەیی بوون لە دا بە زۆر جۆری ئاسان بنیاتدەنرێت لەگەڵ وەسفکردنەکان لەو سیستەمەدا بۆ دا وە ئەو پێکھاتانەی کەلە تیشکدەری ڕوناکیدا ھەن بەزۆری ھەستپێکەری ئەو بەشانەن کە دەبنە بەربەست لە بەرھەمھێنانی سیستەمێکی گەورە کە پێویست دەبن لە تیشکدەری ڕوناکییەکان،
بە ناڕێکی دەرخەری ڕووناکی لەگەڵ خاڵێکی گرنگ لەچەقدا لەگەڵ ئەو ڕوبەرەی دەوری داوە دەبێتە لابەری لێواری چەقوویی ئەنجام لەو دەرچوونی ڕوناکیانەدا و تاریکیانەدا پشت دەبەستێ بە چڕیی نقوم بوو بەشێوەی پۆزەتیڤ ونێگەتیڤ لە ئاڕاستەی ئاسایی لێواری چەقۆیی وە کاتێک کە لێواری چەقۆیی دروست بوو یەکسەر بە شێوازی گشتی ڕووی ی وێنەگری دەردەکەوێ ئەگەر لێواری چەقۆیی بەکارنەھات ئەوا بەشێوازێکی گشتی سیستەمەکە دەبێتە سیستەمی وێنەیی سێبەری،
لە شێوازی کۆنی دا ڕێکردنی ڕووناکی پشت دەبەستێ بە ڕوپۆشی ئەو پێکھاتە تەنۆلکاییانەی دەوری لەگەڵ لێواری چەقۆیی کە ئەوەش لە خاڵێکی سەرەکی بوو،
بەڵام لەجیاتی دروستکردنی ڕوناکی بەرچاوکەوتوو و یەک لێواری چەقۆ ئەوا ڕوناککەرەوەیان بەکارھێنا کە دروستکەری لێوار بوو لەگەڵ وێنەی گۆڕاوی سیستەمەکە.
بنچینەیی بیرۆکەکەئەوەبوو کە بنکەی ڕوناککەرەوەکە وێنەیەکی شێوەئەندازەیی پیشان دەدات کەلە بنکەکەی کەرت دەبوو بۆ لەگەڵ پێکھاتەی گۆڕاو لەکاتێکدا چڕی دەنکۆڵەکان بەشێوەی درۆ دەردەکەوتن لەنێوان بنکەی وێنەکان کە وێنەی دەکێشرا بەتەواوی لەلایەن سیستەمی کامێراکان.
بە پشت بەستن بە فیزیای دا لە دا دیراسەی بۆ کراوە پشت دەبەستێ بە ھەندەسەی لە ڕووی وێنەگری بەدەوری ئەو تەنۆلکانەی کەلەھەوادا ھەن.
لە ناوەڕاستی 20 ەکانی سەدەی ڕابردوو دا . گەشەی بەبواری ی وێنەگری دا و گۆڕاوی نوێی بۆ بەرھەمھێنا کە ئێستا پێی دەڵێن یان لەگەڵ
بەرزی پەستانی خوێن گرنگترین بەشداری کردن ھۆی مەترسیە بۆ جەڵتە و نەخۆشیی سرەبرۆڤاسکولار ھەروەک ئەو دەتوانێت پێکھاتەکەی کەشتیی خوێن و ئەنجام بگۆڕێت لە ڕەق بوونی دەماری خوێن.
خوێنڕێژی کردنێکی قالبی گەرمینال خوێنی بەردەبێت بۆ مێشکی ساوای ناکام بوویانە ھۆی لەلایەن پچڕان دڕان فتقەکەی کەشتیی خوێنی ڕیزاڵە لوک لە نێو قالبی گەرمینالی ساوای ناکام.
ناڕێکیێکی بەش دەباتە بوویە ھۆی لەلایەن بازدان لەکە ی ٣ جین کەوتە لەسەر کرۆمۆسۆم-ھەڵگری لێوەشاوی -تایبەتمەندی میراتی لەناوەکی خانەی لەشدا ١٩.
نەخۆشیی سرەبرۆڤاسکولار جۆراوجۆری حالەتی پزیشکی دەگرێتەوە کە کار لە کەشتیی خوێنی مێشک و خولانەوەی پەیوەندی بە مێشکەوە ھەیە دەکەن.
باوترین نمایشی نەخۆشیی سرەبرۆڤاسکولار جەڵتەیێکی تەسکبوونەوەی بۆڕی خوێنە یان جەڵتەی-کورت و ھەندێ جار جەڵتەیێکی ھێمەراگیک.
بەرزی پەستانی خوێن گرنگترین بەشداری کردن ھۆی مەترسیە بۆ جەڵتە و نەخۆشیی سرەبرۆڤاسکولار ھەروەک ئەو دەتوانێت بگۆڕێت پێکھاتەکەی کەشتیی خوێن و ئەنجام لە ڕەق بوونی دەماری خوێن.
پەیدای کرد نەخۆشیی سرەبرۆڤاسکولار پەیدایان کرد ئەوانەن کە بەدەست دەھێنرێن بەدرێژایی ژیانی کەسێک کە لەوانەیە دەکرێت پێشگیری بکرێ بێت لەلایەن کۆنترۆل کردن ھۆی مەترسی.
جەڵتەیێک لەوانەیە بێھۆشێکی سەنگین و ناسروشتی بەھۆی نەخۆشی و ھتد یان مردن بێت بە ھۆی ئەگەر ئەو ڕووبەری سەرەکیی مێشک بەشداری بکات.
عوسمانیەکان ترسێکی زۆریان لە باجەلانیەکان ھەبوو بەوەی میرنشین یان ناوچەیەکی سەربەخۆ ڕابگەیێنن بۆ بەردەوام بۆ مەرامی خۆیان بۆ شەڕ بەکاریان ھێناون لەپێناو نازناوی بچوکی وەک پاشا کە عوسمانیەکان خۆیان گەورەیان کردبوو،
دواتر باجەلانیەکان درکیان بە نیازی عوسمانیەکان کرد و نیمچەسەربەخۆییەکیان ڕاگەیاند ئەمەش بە پێی ڕێککەوتنامەی زەھاو کەلەڕێککەوتنامەکە ھاتووە سەرجەم خاکی زەھاو بۆ عەبدا بەگ دەبێت لەبەرامبەردا دەبێت باجەلانیەکان ٢٠٠٠پیاوی شەڕکەر بە ئەسپەکانیانەوە بۆ عوسمانیەکان فەراھەم بکات لەکاتی جەنگ و پێویستی دا ھەروەھا ساڵانە بڕی ٣٠٠ ھەزار قورشی عوسمانی بدەن بە دەولەت وەکو باج و سەرانە.
لەگەڵ ئەمەشدا عوسمانیەکان مولکەچی ڕێککەوتنامەکە نەبوون و زیاتر لە ١٢٠٠پیاوی شەرکەری تریان لە باجەلانیەکان برد و ئەوبڕە باجەی کەلەسەری پێک ھاتبوون کەم کەمە زیادیان دەکرد.
ھەربۆیە ناوی پردی زەھاو یان سەرپولی زەھاو بە شێوەزاری باجەلانی بە واتای پردی زێڕین دێت جگەلەمە باجەلانیەکان پردێکی بەردینی تۆکمەیان لەسەر ڕووباری ئەلوەند درووستکردبوو ئەمەش بەپێی توێژینەوەکانی ئۆستن ھێنری ئەم پێشکەوتن و تێڕامانەی باجەلانیەکان ببوە ھۆی ئاوەدانی ناوچەکە بەجۆرێک کەناڵی ئاوی و پرد و میوانخانە و کۆگا و ئاسایشی ناوچەکەیان پاڕاستبوو ئەمە ببوە ھۆی ئەوەی سەرجەم ڕێبوار و بازرگانان بەناوچەکە تێپەر ببن و باجی خۆیان بدەن.
زۆڕینەی کوردناسەکان کۆکن لەسەر ئەوەی کە باجەلانیەکان نەوەی ن کە ئەویش دەسەڵاتی لەباوانیەوە بۆ ماوەتەوە باجەڵانیەکان بە درێژایی مێژوو خاوەنی دەسەڵات و ھێز بووینە،
لەتۆڵەی ئەمەدا نادر شا بەشێکی باجەلانیە بەدیل گیراوەکانی گواستەوە خورەم ئاباد دواتر فارسەکان توانیان کێشە و دووبەرەکی بخەنە ناو باجەلانیەکان و ھۆزە کوردیەکانی ئەوسا کە مردنی کەریم خانی زەندی لێکەوتەوە ئەمە گەورەترین دەستکەوت بوو بۆ نادر شا و سەفەویەکان
ئەمڕۆ بە باجەلان بانگ دەکرێن) ھۆزێکی ڕەسەنی کوردین کە بە شێوەزاری کورمانجی خواروو باجەلانی دەدوێن لە ھەردوو کوردستانی باشور و خۆڕھەڵات نیشتەجێن لەگەڵ ھەندێک لە تیرەیان لە کوردستانی باکور و ئەرمینیا.
باجەلانیەکان لەپاڵ عوسمانیەکان بەسەرکردایەتی عەبدا بەگ پێشرەوی جەنگی عوسمانی و سەفەویەکانیان کرد ژمارەی چەکداریەکانیان پتر لە ٤٠٠٠ سەرباز دەبوو،
ئەگەر درێژی میلەکە کەمتر بوو لە ١٠ ھێندەی تیرەکە ئەوا وەک تەنێکی ڕەق مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت کە ھەردوو ھێزی پەستان و گرژبوون لەخۆدەگرێت.
سودی سەرەکی ئەم دیزاینە ئەوەیە کە ڕێگە بە ھەنگاوی درێژتر دەدات وەک ئەوەی ئەوەی کە بە سلندەری یەک ئاست دەکرێت بەھەمان درێژی پەستێوراو.
ڕامجێتەکان تەنھا لە فڕین لە بەرزایی و بە خێرایییەکی زۆر کاردەکەن لەبەر ئەوەی کۆمپرێسەرەکان و توربین لادەبات و لە بری جوڵەی پەستان دروست دەبێت بەھۆی خێرایییەکی بەرزەوە .
ھاندەری دیاریکراو کۆمەڵەیەک دەگرێتەوە بۆ ھاندەر دابین دەکرێت لەلایەن ھەوای دەرەکی کە بەکاردێت بۆ سوتان و ھاندەری زۆر بەکاردەھێنێت.
ھاندەری دیاریکراو لە ماوەی خولی خەرجکردنی بارستایی سوتەمەنی یەکەی ھەیە بۆ ھەر ماوەیەک لە یەکەی کاتدا کە بریتییە لە خێرایی دروستکراو کە پێی دەڵێن «کاریگەری خێرایی گزۆز».
ھاندەری ھەوایی ئەو ھاندەرەیە لە کە لە ئامێرەکاندا ڕێگایەک بەرھەمدەھێنێت بۆ دەرچوونی ھەوا لە شلدا بە یەک ئاڕاستە بە پێچەوانەی ئاڕاستەی شلەکە.
ئەم کاریگەرییە گرنگییەکی کەمی دەبێت لە فڕۆکەی بزوێنەرەکاندا کە باڵەکانی بەکاردەھێنێت و ھەوای دەرەوەی بەکاردەھێنێت بۆ سوتان و ھەڵگرتنی باری فڕۆکە کە زۆر قوڕسترە لە بزوێنەرەکەی.
فڕۆکەی ھاندەر بەرھەمدێت بەھۆی ھەندێک کارلێکی بزوێنەرەکان یاخود گیاندارەکان کاتێک پاڵپێوەنان بەرھەم دێت بەھۆی جوڵەیەکی خێرایی فڕۆکەیی لە شلدا بە ڕێککەوتن لەگەڵ یاساکانی نیوتن بۆ جوڵە.
موشەکەکە بەتوانا دەبێت لەماوەی کارکردن لە بۆشاییدا چونکە پشت دەبەستێت بەو بارھەڵگرەی کە ھۆکاری ئۆکسێنەکەی ھەڵدەگرێت لەبری بەکارھێنانی ئۆکسجین لە ھەوادا،
کارلێک لە بزوێنەر پاڵنان بەرھەم دەھێنێت لەڕێگەی دەرکردنی مادەی ڕەق یاخود کارلێکی بارستەی شل؛ فڕۆکەی ھاندەر تەنھا بۆ ئەو بزوێنەرانەیە کە بارستەی شلە بەکاردەھێنن بۆ کارلێکەکان.
بە گشتی سیرامیک دەتوانێ بەرگەی پلەیەکی گەرمای زۆر بگرێت لە نێوان مەودای ١٨٠٠ف_٣٠٠٠ف پلەی شووشە زۆر جار وەکو سیرامیک ھەژمار ناکرێ لەبەر کارەکتەرە نابلورییەکەی (توانای گۆڕینی ھەیە،
زۆربەی جار سیرامیکی گەرمکراو یان سوورکراو یان بەشووشەبوو یان بە نیمچە شووشەبوو وەکو دەفرێکی لە قوڕ دروستبوو یان گڵکارێکی ڕەق لە جۆرێکی قوڕ دروست دەکرێت کە ڕێژەیەکی زۆر لە سیلیکای تێدایە یان پۆرسەلین.
جیاوازی ڕێژەیی کریستال بوون و پێکھاتەی ئەلیکترۆنی لە ئایۆنی و بەندی ھاوھێزدا بووەتە ھۆی ئەوەی زۆربەی ماددە سیرامیکییەکان ببنە گەرمی دەر و نەگەیەنەرێکی باش لەگەڵ ئەم مەودا درێژەی ھەلبژاردنانەدا بۆ پێکھاتە یان بنیاتی سیرامیک بە نزیکەی ھەموو جۆرەکانی بەبەردبوون و ھەروەھا ھەموو ئاستەکانی ڕێژەی کریستاڵی،
سەرەتاترین سیرامیک کە لەلایەن مرۆڤەوە ناسێندرابوو لەو شتانە بوون کە بە قوڕ دروست دەکران نموونە یان پەیکەری بچووک لە قوڕ دروست دەکران ئەمانە کە وتمان یان ھەر لە خۆی یان لەگەڵ ماددەکانی تردا تێکەڵ دەکران وەک «پێکھاتەیەکی کریستاڵە بەگشتی لە لم و کوارتزدا دەدۆزرێتەوە».
ھەردوو لەم توخمانە بە نرخ دانراون لە بەرگریان دژی "ڕووشان" لەبەر ئەوە ئەمانە دەدۆزرێنەوە بۆ بەکارھێان لە ھەندێک بەرنامەدا وەکو ئەو پلێتە لەبەرکراوەی لە ئامێری شکاندا ھەیە کە بەکاردێت لە پرۆسەی کانەکاندا.
چەند ئاوێتەیەک یان پێکھاتەیەک وەکو فایبەر گلانی لە کاتێکدا ماددەکانی سیرامیک لە خۆ دەگرن بەڵام بە یەکێک لە خێزانی سیرامیک داناندرێت.
بۆ یەکەمین جار لە ساڵی ١٩٢٧ دا زانای تایبەت بە زانستی مێرووەکان بە ڕەچەڵەک ڕووسی ھەستا بە داھێنانی دەستەواژەکانی لە کارەکانی دا بە زمانی ئەڵمانی .
وەک زانای بە بەردبووەکان لە کاتی ناساندنی بیردۆزەکەی بە ناوی و ئەمە ئەو باوەڕەیە کە زیندەوەرەکان پەرەدەسێنن بە شێوەیەکەی ئاراستەکراوی زانراو بەھۆی «ھێزێکی پاڵنەر» ی ناوەکی.
پەرەسەندنی ئاست بەرز بە یەکێک لە ھۆکارە چەندلایەنییەکانی پەرەسەندنی ئاست نزم دادەنرا بۆیە جیاکردنەوەی نێوان پەرەسەندنی ئاست بەرز و پەرەسەندنی ئاست نزم جیاوازییەکی سەرەکی پێکناھێنێت و تاکە جیاوازی نێوانیان بریتییە لە کات و قەبارە.
مەیر "پەرەسەندنی گواستراوەی دیاریکراو جگە لە دەرکردن و گەورەکردنی ئەو ڕووداوانەی ڕوودەدەن لە ناو کۆمەڵە و جۆرەکان دا ھیچی دیکە نییە… کارێکی ھەڵە
پەرەسەندنی ئاست بەرز بریتییە لە پەرەسەندن لە ئاست یان قەبارەیەکی بەرزتر لە ئاستی جۆرەکان (بە پێچەوانەی پەرەسەندنی ئاست نزمەوە کە ئاماژەیە بۆ گۆرانکارییە پەرەسەندووەکان لەسەر ئاستی ئەلیلییە جیاوازەکان لە جۆر یان کۆمەڵەکان دا.
بەشێوەیەکی سەرەکی ھەردوو پەرەسەندنی ئاست بەرز و پەرەسەندنی ئاست نزم پێناسەی ھەمان ڕێکار دەکەن بەڵام لە قەبارە و ئاستی جیاوازدا.
پەرەسەندنی ئاست بەرز ئەو گۆرانکارییانە لەخۆدەگرێت کە تەنھا لەسەر پێوەرە کاتییە جیۆلۆجییەکان ڕوودەدەن بە پێچەوانەی پەرەسەندنی ئاست نزم کە لەسەر ھەموو پێوەرێکی کاتی ڕوودەدەن.
له‌ یه‌کێک له‌ گه‌شته‌كانی ل ه‌ساڵی ١٩٨٧ کاسێتێکی ده‌نگیی محه‌ممه‌د ئه‌ربیلی له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌بات بۆ تاتڵیسه‌س،
ئه‌ربیلیش له‌ گێڕانه‌وه‌ی یاده‌وه‌رییه‌کانی به‌یه‌کگه‌یشتنی له‌گه‌ڵ ئیبراھیم تاتڵیسه‌سدا ده‌ڵێت:
ئیبراھیم له‌و ٣٥ ڕۆژه‌دا به‌رده‌وام گوێی بۆ ئه‌ربیلی گرتووه‌ و ده‌نگ و گۆرانییه‌کانی به‌ کامێرا تۆمار کردووه‌ و زۆر پێی سه‌رسام بووه‌.
ساڵی ١٩٥٣ چووەتە ئەرکی سەربازی و دوای تەواوکردنی ئەرکەکەی لە ساڵی ١٩٦٠ لە نەخۆشخانەی کۆماریی شاری ھەولێر بە شوفێر دامەزراوە.
محەممەد لە ساڵی ١٩٥٩ دەچێتە ڕادیۆی بەغداد و لە بەشی تورکمانی غەزەلێک و چوار قۆریات تۆمار دەکات و دوای بڵاوبوونەوەی بەرهەمەکانی،
ئەمەش یەکەم وێستگەی بڵاوبوونەوەی دەنگی محەممەد ئەحمەد ئەربیلی دەبێت و ئەم گۆرانییەش ھەر زوو بە گوێی ھەوادارانی میوزیک و گۆرانی بڵاو دەبێتەوە". بەڵام پێشتریش گۆرانیی دیکەی هەبووە. بە گوتەی نامیق هەورامی،
باوکی ئەحمەد شێخ فەتحی لە ساڵی ١٨٩٨ لە گوندی باوەکراوەی ناوچەی باڵەکایەتی ڕوودەکاتە ھەولێر و نیشتەجێ دەبێت تاوەکو لە ساڵی ١٩٧٢ کۆچی دوایی دەکات.
لە ساڵی ١٩٤٤ دەچێتە بەرخوێندن لە قوتابخانەی ئەربیل ئولا تاوەکوو ساڵی ١٩٤٩ لە خوێندن بەردەوام دەبێت دواتر بەھۆی خراپی بژێوی ژیانیان ناچاردەبێت دەست لە خوێندن ھەڵبگرێت.
لە تەمەنی زۆر منداڵیەوە بەشداریی لە چاڵاکییە مۆسیقییەکانی قوتابخانە دەکات کە ڕۆژانە دەستپێکی خوێندن بە سروودە نیشتمانییەکانی ھونەرمەند دەستی پێدەکرد،
ھەریەک لە سروودە نیشتمانییە بەناوبانگەکانی نەورۆز و ئەی دلێران و لاوانی کورد لە لایەن ھونەرمەندەوە ئاوازی بۆ دانراوە لە تەمەنی منداڵی قوتابخانەییدا.
چەند بەرهەمێکی محەممەد ئەربیلی لە لایەن ھونەرمەندی دیاری دەرەوەی کوردستانەوە وتراونەتەوە وەک مەیادە حەناوی و جۆرج وسوف و ئیبراهیم تاتلیسەس و چەند ھونەرمەندێکی دیکەش.
ئیتر پەرەی زیاتر بە خۆی دەدات و کات تەرخان دەکات بۆ نووسینی ھۆنراوە و دانانی ئاواز بۆیان و وەک مەقام و بەستە بە زمانەکانی کوردیی و تورکمانیی تۆماریان دەکات،
ھەروەھا لەگەڵ ھونەرمەندان عەبدولواحید گۆزەچی و نەجات توتنچی و یونس توتنچی ئاھەنگی گێڕاوە و چەندین ئاوازی بۆ داناون ھەر بە ھۆی محەممەد ئەربیلی جەباری براشی برەو پەیدا دەکات.
لە ساڵی ١٩٥٦ کاتێک مەلیک فەیسەڵی دووەم پاشای عێراق سەردانی ھەولێر دەکات لە دیوەخانی مەلا فەندی چەندین مەقام و گۆرانی فۆلکلۆر پێشکەش بە پاشا دەکات وەک ئاھەنگی پێشوازی کە دەبێتە جێی سەرنجی پاشا و میوانانی دیوەخان،
ھونەرمەند لە لایەن مۆسیقاژەن مەجید فەتاح گرنگی زیاتری پێدەدرێت و مامۆستا عیزەددین فەیزی دەبێتە ھاندەری ڕاستەوخۆی تاوەکو بە ڕێچکەی ھونەردا بڕوات،
ھونەرمەند لە مەقامەکانی نەھاوەند و سەبا و کورد و بەیات توانایەکی سەرسوڕھێنەری ھەیە بۆیە لە زۆرینەی ئاھەنگ و بۆنەکان بانگھێشت دەکرێت بە تایبەت دوای ڕاپەرینە مەزنەکەی بەھاری ١٩٩١ دەرگای زۆرتر و ئازادی پتری بە ڕوودا دەکرێتەوە بە جۆرێک دەتوانێت چەندین گەشت بۆ وڵاتی تورکیا ئەنجام بدات و ھەوادارانی تورکیا بەسەربکاتەوە بە ھۆی ئەوەی مەقام و بەستەی زۆری بە زمانی تورکمانی تۆمار کردووە.