polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
جێی ئاماژەیە ئێستا ھەندێک وڵاتی ئەوروپی گرنگیەکی زۆر دەدەن بە زمانە دەگمەنەکان و ڕێگە دەگرن لە لەناوچونی ئەو زمانانە بەتایبەت ئەڵمانیا.
ئەمەش بەھۆی ئەو فینیقیانەوە کە چەند مەڵبەندێکی بازرگانی‌و ژیارییان لەدەریای سپی ناوڕاستدا دامەزراند‌و چەند رەگەزێکیان بەئاراستەی ڕۆژاوا بڵاوکردەوە،
دانیشتوانی ئەورووپا لە سەردەمی بلیۆبیی دا لەسەر ڕاوکردنی ماسی‌و ئاژەڵان دەژیان لەسەردەمی نیۆلیتیشدا ئاژەڵیان دەلەوەڕاندو کشتوکاڵیان دەکرد.
ئیغریقیە کۆنەکان‌و ڕۆمانەکانیش چەند ژیارێکی گەورەیان بونیادنان کە بەفەلسەفەو ھونەری جوان‌و حکومەت‌و کارگێڕی بەناوبانگ بوون.
دەسپێدەکات‌و ژیاری ئیرفلیند کە لایەنە سەرەکییەکانی بەلای ڕووبارەکاندا بڵاوبوونەوە بوویە ھۆی پێکھێنانی چەند کۆمەڵێکی مرۆیی وەک سلت‌و سلاق‌و ئەوانەی بەئیتاڵی قسەیان دەکرد لەگەڵ لیریاتییەکاندا.
دواتر ڕۆمانەکان ڕێگەیان دامەزراند تا ئاسانکاری پەیوەندی نێوان بەشەکانی ئیمپراتۆریەت ھەبێت‌و یەکبوونی ژیاری خۆیان بەدیھێنا.
ەوە لەئاسیای بچووکەوە کشان‌و لەنێوەندی ئیتالیا سەقامگیر بوون‌و ژیارێکی ئاوێتەی (فیلانۆڤی‌و ڕەگەزە رۆژھەڵاتییەکان‌و لەگەڵیشیاندا ژیاری ئیغریقی) یان پێکھێنا.
ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی رۆژئاوایش بەپایتەختەکەیەوە لەسەدەی پێنجەمی زاینیدا بەرەو ڕووی شاڵاوی جەرمەنەکان بوویەوە کە شانشینە جەرمەنیەکانیان پێکھێنا،
ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی کاریگەری زمانەوانی لاتینی خۆی بەجێھێشت‌و فەرەنسی‌و پورتوگالی‌و ئیتالی‌و ئیسپانی لەلاتینی کەوتنەوە.
ھەندێکی تر پێیان وایە سنورێکی جیاکەرەوەی نێوان دوو سەردەمەکە خۆی لەمردنی ئیمپراتۆر ئیۆدوسیوس لەساڵی ٣٩٥ز دەبینێـەوە،
چونکە مردنی ئەو بوو بەھۆکاری دابەشبوونی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی لەنێوان ھەردوو کوڕەکەیدا و و ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی دابەشبوو بۆبەشی رۆژھەڵاتی‌و رۆژئاوایی.
لەداوی خۆشی ئەو کاریگەرییانەی بەجێھێشت کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٢٥ ھەزار تا ١٠ ھەزار ساڵ لەدەوروبەری دووسەد ئەشکەوتدا کە زۆربەیان لەئیسپانیا‌و فەرەنسا بوون.
لەبنەڕەتدا ئەوروپیەکان لە رۆژھەڵاتەوە لەشێوەی چەند شەپۆلێکی کۆچبەراندا بەخاکی ئاسیای بچووک بەرەو بەلقان بەرۆژھەڵاتی ئەورووپا یان لەدەوروبەری دەریای رەشدا کشان تا بەدوای گژوگیادا بگەڕێن،
کاتێک پەیکەری بەردینی زەبەلاح ھاتەکایەوە لەو ماوەیەدا رۆشنبیری دانوب‌و بەلقان لەسربیا‌و یۆنانی کۆن کە خاوەن گوندی سەخت‌و پتەو بوو دامەزرا.
ھەروەھا سەرنووسەر و بەڕێوەبەری گۆڤاری وێژەیی و ڕامیاریی گشتیی بووە کە لە ساڵی ١٩٤٦ لە بۆکان و لەژێر دەسەڵاتی کۆماری کوردستاندا دەردەچوو.
پاشان چووەتە لای ھەژار موکریانی لە بەغدا و لەوێشڕا بۆ وڵاتی بولگاریا؛ لەوێ لە ڕادیۆی پەیکی ئێران بووەتە بێژەری ھەواڵی ڕامیاری بە زمانی کوردی.
لە ڕۆژی ٢٨ی ئەیلوولی ١٩٨٥ لەلایەن کۆماری ئیسلامی ئێران لەسێدارە دراوە و لەژێر چاودێریی حکوومەت تەرمەکەی لە گۆڕستانی بەھەشتی زارای تاران لە شوێنێکی نادیار بە خاک ئەسپێردراوە.
حەسەن قزڵجی ھاوڕێی نزیکی ھەژار و عەبدولڕەحمان زەبیحی بووە و داوی ئاوارەبوونیان پێکەوە نەھامەتی و چەرمەسەرییەکی زۆریان چێشتووە؛ ھەژار موکریانی لە کتێبی چێشتی مجێوردا بە خۆیانی وتووە:
زۆربەی لایەنەکانی ژیانی ئەم بلیمەتە شاراوەن؛ جۆری ژیانی تایبەتی و سیاسی و کاری نھێنی و دەیان ساڵ ڕاوەدوونران و ئاوارەیی و لە ئاکامیشدا گیران و شەھیدبوون،
ھەر چەشنە خوێندنەوەیەک بۆ ڕەوتی ئەدەبی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان بێ پەنابردن بۆ بەرھەمە ئەدەبییەکانی قزڵجی و ڕۆڵی لەو پانتایییەدا،
وە لەوڵاتی ھیندەوە گەیشتە وڵاتانی ئێران و کوردستان وفارس و وڵاتانی تری ئێرانی نەژاد وەلەئێرانەشەوە بە سەرجەم وڵاتانی جیھان بڵاوبووە.
شەتڕەنج وەرزشێکی پەسەندکراوە لەلایەن کۆمیتەی ئۆڵۆمپیی نێودەوڵەتییەوە و ھەروەھا شەتڕەنج لەسەر ئاستێکی جیھانیی بەڕێوەدەبرێت لەلایەن فیدراسیۆنی جیھانیی شەتڕەنج ،
بۆردی شەتڕەنج بەجۆرێک دادەنرێت کە خانەی ڕوون لەکۆتایی دەستە ڕاستی پلەکانی ھەر یاریزانێکدا بێت و ھەروەھا پارچەکان بەو جۆرە دادەنرێن کە نیشاندراون لە ھێڵکاریی و وێنەی ڕاست و چەپدا،
یەکێکە لە باوترین یارییەکانی جیھان و لەلایەن ملیۆنەھا یاریزانەوە لەسەرانسەری جیھاندا یاری پێ دەکرێت لە ماڵەکان و پارکەکان و یانەکان و لەسەرھێڵ.
کۆلیجی پزیشکیی لە زانکۆی ئێدینبەرە تەواو کرد و مامۆستاکەی جۆزێف بێڵ زۆر کاری تێ کردووە کە خاوەنی توانایەکی نائاسایی بووە لە گەیشتنە دەرەنجام و بەرھەمھێناندا.
پێ دەبەخشێت لە ساڵی ١٩٠٢ بەھۆی کارە جوان و سەربەرزکەرەوەکانی لە دروستکردنی نەخۆشخانەی مەیدانی لە باشووری ئەفریقا لەماوەی جەنگی بۆیری دووھەمدا.
لە دوای تونس بەهاری عەرەبی گەیشتە میسر لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠١١ لە دژی ئەو سیاسەتە فەسادە و خراپی بژێوی ژیانی دانیشتوان لەدژی محەمەد حوسنی موبارەک سەرۆکی میسر خەڵکی میسر ڕاپەڕین،
لە ئەنجامدا حوسنی موبارەک وازی لەپۆستەکەی هێناو لە ئێستادا دادگایی دەکرێت بەهۆی سیاسەتە خراپەکەی و کوشتنی هەزاران کەس لە خۆپیشاندانەکاندا.
دانیشتوانی میسر پێکدێن لە موسڵمان و مەسیحی بەپێی سەرژمێری ساڵی ١٩٧٢ لە ٩٤٪ موسڵمان و مەسیحییەکانیش ٦٪ بوون بەڵام ڕێژەکە بەردەوام لە گۆڕانکاریدایە بەپێی سەرژمێری ساڵی ١٩٨٦ مەسیحییەکان بوون بە ٥.٧٨٪ بەڵام ئەوەی تریش موسڵمان.
کەنیسەی ئۆرسۆدۆکسی لە ئەسکەندەریە ئەم کەنیسەیە دەزگای مەسیحییە گرنگی بە کۆڕ و کۆبوونەوە و بڵاوکردنەوەی مەسیحییەت دەدات.
بۆتە شوێنێکی گرنگ بۆ کەرتی کووشتووکاڵی و داھاتی ساڵانەی ھەیە لە مەبەستی گەشت و گوزاری وێڕای بوونی ھەڕەمەکان لەمیسر و بۆتە سەرچاوەیەکی گرنگ بۆ بەرھەمێنانی کارەبا.
گیانیان لەدەستدا کاتێک ھێزەکانی ئەمریکا تەقەیان گەڕاندەوە دوای ئەوەی بۆمبێکی کەناری ڕێگاکە بەر کاروانێک کەوت کە سەرۆکی پۆلیسی تێدابوو.
لە ٢ی ئازاری ٢٠٠٨ شەڕ و پێکدادان لە نێوان چەکدار و پۆلیسدا لە گوندێکی نزیک شارۆچکەکەدا ١٣ چەکدار و دوو پۆلیس کوژران.
لە ١٤ی نیسانی ٢٠٠٨ ھێرشبەرێک کە جلیقەی خۆکوژی لەبەردا بوو لە پرسەیەکی شیعەدا خۆی تەقاندەوە و چوار کەسی مەدەنی کوژران و ٢٢ کەسیش بریندار بوون.
لە ١٧ی تەمموزی ٢٠٠٨ ئۆتۆمبێلێکی بۆمبڕێژکراو لە بازاڕێکی سەر شەقامەکاندا تەقیەوە و ٢٠ کەس کوژران کە ٩ کەسیان منداڵ بوون و ٩٠ کەسیش بریندار بوون.
لە ٨ی ئابی ٢٠٠٨ خۆکوژێکی تاکەکەسی سوننەی تورکمان لە بازاڕێکی سەوزەدا تەقیەوە و ٢٥ کەس کوژران و نزیکەی ٧٠ کەسیش بریندار بوون.
لە ٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ ئۆتۆمبێلێکی بۆمبڕێژکراو لە نزیک دوکان و کافێکان تەقیەوە و لانیکەم شەش کەس کوژران و لانیکەم ٥٠ کەسیش برینداربوون.
لە ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨دا ھێرشێکی خۆکوژی ئۆتۆمبێلێکی بۆمبڕێژکراو لە نزیک گۆڕەپانی یاری تۆپی پێ دوو کەس کوژران و ١٨ برینداری لێکەوتەوە.
لە ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ ئۆتۆمبێلێکی بۆمبڕێژکراوی خۆکوژ لە خاڵێکی پشکنینی پۆلیس تەقیەوە و پێنج کەس کوژران و ٣٠ کەسیش برینداربوون.
بۆمبێکی چێنراو لە نزیک دەوریەیەکی پۆلیس تەقییەوە و بەھۆیەوە سێ پۆلیس لە رێگای سەرەکی نێوان شارۆچکەی شنگال و تەلەعفەر برینداربوون.
لە ٢٢ی ئابی ٢٠٠٧دا بۆمبێکی کەناری ڕێگا لە نزیک کرێکارانی ڕاکێشانی بۆری ئاو تەقییەوە و بەھۆیەوە دوو کەس کوژران و پێنج کەسیش بریندار بوون.
لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ موشەکێکی کاتیۆشا لەسەر ماڵێک نیشتەوە و پێنج ئەندامی ھەمان خێزان کوژران و پێنج کەسی دیکەش بریندار بوون.
ئۆپەراسیۆنی گەڕاندنەوەی مافەکان ئەنجامدرا کە تێیدا نزیکەی ٥ ھەزار سەرباز لە فیرقەی ٣ی ھێزی ئاسایشی عێراق بە ھاوبەشی لەگەڵ ٣٥٠٠ سەرباز لە فەوجی سێیەمی سوارە زرێپۆشەکانی سوپای ئەمریکاوە و فەوجەکانی ٣٢٥ی پیادەی ئاسمانی،
ئەمریکا ڕەتیکردەوە لە تەلەعفەر چەکی کیمیایی بەکارھێنابێت و رایگەیاند ئەم جۆرە راپۆرتانە پڕوپاگەندەن کە لەلایەن ئەلزەرقاویەوە دروستکراون،
ناڕەزایەتییەکان زیاتر وروژێنران کاتێک ئیسلامییە سوننەکان دەستیان کرد بە جووڵەکردن بۆ ناو شارۆچکەکە و ھێزە ئەمنییەکانی عێراقی شیعە دەستیان کرد بە پاککردنەوەی سوننەکان لە ھێزی پۆلیس.
فەرماندەی ئۆپەراسیۆنەکە بوو بە ڕاوێژکاری ژەنەڕاڵ دەیڤید پێتریۆس لە پلاندانان و جێبەجێکردنی زیادبوونی سەربازەکانی لە ساڵی ٢٠٠٧.
وە لە ساڵی ٦٥٦ی کۆچی ھولاکۆ چووە ناو بەغدا و سەرکردەکەی چووە ناوچەی مووسڵ و تەلەعفەر و دواتر بووە بەشێک لە دەوڵەتی ئیلخانی.
ناوچەی تەلعەفەر بوو بە بەشێک لە دەوڵەتی جەلایری تا سەرکردە تەیمووری لەنگ ھات و لە ساڵی ٧٩٦ کۆچی چووە ناو مووسڵەوە و بە شاری تەلەعفەردا تێپەڕی،
چەند دەیان خێزانی فراوان کە لە نزیکەوە دەژین بە شێوەیەکی گشتی خۆیان لەگەڵ یەک شێخی ناوخۆییدا دەناسێنن کە ئەرکی خۆی دەگرێتە ئەستۆ کە وەک بەڕێوەبەری ھاوڵاتیانی گەڕەکەکە و پەیوەندی لەگەڵ حکومەتی ناوخۆییدا خزمەت بکات.
شەڕ تا ١٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٤ بەردەوام بوو کە حکومەتی تورکیا ئیدیعای کرد کە ئەو شەڕە نزیکەی ٥٨ کەسی مەدەنی تورکمانی کوژراون و داوای کۆتاییھێنان بە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی کرد کە لەو کاتەدا ئەو ھاوڵاتییە مەدەنیانەی لە دەرەوەی تەلەعفەر کەمپیان کردبوو ڕێگەیان پێدرا بگەڕێنەوە بۆ ماڵەکانیان.
ناوچەی تەلەعفەر و تەواوی جزیرە دیمەنی ئەو شەڕە درێژخایەنانە بوون کە لە نێوان ھیتییەکان و ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی ڕوویان دا کە قەڵاکەیان نوێ کردەوە.
لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦دا لە تەقینەوەیەکدا لە تەلعەفەر ١٤ کەس کوژران کە دەیان کەسیان خەڵکی مەدەنی و چوار سەربازی عێراقی بوون.
وە کە شاری تەلەعفەر فراوان بوو و ژمارەی دانیشتووانەکەی لە سەردەمی خەلافەتی عەباسی لە سەردەمی خەلیفە ئەلموعتەسیم بلا و دوای ئەوان لە ساڵی ٤٤٧ کۆچی لە سەردەمیدەوڵەتی سەلجووقی لە سەردەمی ئەودا گەشەیان کرد ئەمیر توغرول بەی،
تەلەعفەر دەکەوێتە سنووری باشووری کوردستانەوە و لەژێر دەسەڵاتی سەددام حوسێندا شارەکە بەر شاڵاوی ڕاگواستن و عەرەباندن کەوتووە و زۆرێک لە کوردەکانی ئەو شارە ڕاگوێزراون.
لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٠دا دانیشتووانی شارەکە مانگرتنێکیان سازدا و داوای جێبەجێکردنی ماددەی ١٤٠ و گەڕانەوە سەر ھەرێمی کوردستانیان دەکرد.
"دوای گەشتەکەی لە ساڵی ١٨٣٧ تەلەعفەر بە ھەمیشەیی لەلایەن سەربازانی تورکەوە داگیرکرا و دەستی کرد بە بەکارھێنانی وەک بنکەیەک بۆ کۆنتڕۆڵکردنی جموجۆڵی ژمارەیەک لە ھۆزە ئێزیدییەکانی رۆژھەڵاتی شنگال. لە ساڵی ١٨٨٠دا تەلەعفەر بوو بە یەکەیەکی ئیداری سەر بە قەزای شنگال".
پاشان تەلەعفەر لە سەردەمی دەوڵەتی ئەمەوی بوو بە ماڵێک بۆ خەواریجەکان و شانۆیەک بۆ ئەو شەڕانەی کە لە نێوان ئەوان و ئومەویەکاندا ڕوویان دەدا قەڵا بە قەڵای مەروان ناودەبرا.
تەلەعفەر بە داستانە بەناوبانگەکەی لە ساڵی ١٩٢٠ی زایینیدا ھاتە ناو مێژووەوە کە پێی دەوترێت بزووتنەوەی کە بەھۆیەوە شۆڕش لەدژی ھێزە داگیرکەرەکانی بەریتانیا دەستی پێکرد،
کە تێیدا ناوچەکان لە یاخیبووان پاکدەکرێنەوە و پاشان داگیرکرا و پاشان ئاوەدانکرایەوە بۆ بەدەستھێنانی پشتیوانی خەڵکی ناوچەکە پێش ئەوەی رادەستی ھێزە ئەمنییەکانی عێراق بکرێتەوە.
لە ساڵی ١٩٢٠دا تەلەعفەر وەک بنکەیەکی ئۆپەراسیۆنەکان بۆ ڕاپەڕینێکی پلان بۆ داڕێژراو لە دژی بەریتانییەکانی دەسەڵاتداری ئەوکات بەکارھێنرا.
گەشتیار و شوێنەوارناس و دیپلۆماتی ئینگلیزی ئۆستن ھێنری لایارد ڕۆژێک دەبێتە باڵیۆزی شانشینی یەکگرتوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی،
سوپای ئەمەریکا و حکومەتی خۆجێی سیستمی ناونیشانی ماڵەوەیان جێبەجێ کرد بۆ باشتر دەستنیشانکردنی شوێنی دیاریکراو و پێناسەکردنی دەسەڵاتی دادوەری بۆ پۆلیسی عێراق لە نیوەی دووەمی ساڵانی ٢٠٠٠دا.
حَاشَ لِلَّەِ مَا ەَٰذَا بَشَرً‌ا إِنْ ەَٰذَا إِلَّا مَلَکٌ کَرِ‌یمٌ) کوردی دەڵێ ھەر کاتێک یوسف جوانی بەدیار کەوت من زانیم کەوا عەشقی ئەو دەبێ:
گەلێک لایەنی شاراوەش ھێشتا پەردەی لەسەر ھەڵنەدراوەتەوە کە ئەوەش وایکردووە گەلێک شتی ئەفسانە تێکەڵ بە ژیانی مستەفا بەگی کوردی بکرێت کە ھیچ بنچینەیەکی زانستیی نییە.
گەرچی ئەو گێڕانەوەیە جێگای گومانە و عەقڵی مرۆڤ بۆی ناچێت کابرایەکی کوردی خەڵکی بابان بگاتە شای ئێران و لەوێ لە مەجلیسی شادا کابرایەکی سونیی مەزھەب ھێرش بکاتە سەر مەزھەبی شاە ئاقانی ھەڵبەستوان،
جگە لەوەش لە دیوانەکەی کە ئێستا لەبەردەستدایە ھیچ ئەوە نادەنە دەست کە گەیشتووەتە کۆشکی شاھانە و شەڕەھۆنراوەی لەگەڵ قائانیدا کردبێت.
کوردیش دەڵیت گەر بێتو جارێک بەلاماندا تێپەڕ بێت ئەو تێپەڕ بوونە وەکوو کراسەکەی حەزرەتی یوسف بۆ من کە تارمای دڵ و دەروونم بروێتەوە و ڕۆشنای بۆ چاوەکانم:
خوای گەورە کاتێک قارو غەزەبی خۆی گرت لە ھۆزی پمود ئەو بایەی نارد کە حەوت شەو ھەشت ڕۆژی خایاند (وأما عاد فأھلکوا بریح صرصر عاتیة سخرھا علیھم سبع لیال وثمانییة أیام حسوما فتری القوم فیھا صرعی کأنھم أعجاز نخل خاویة) :
ئۆبەی کوڕی خەلەف پارچە ھێسکێکی بە دەستەوە بوو بە گاڵتەوە بە پێغەمبەری خوا دەڵێ کێ ئەو ھێسکە زیندو دەکاتەوە پێغەمبەریش فەرمووی ھەروەکوو خوای گەورە دەفەرموێت:
کوردی دەڵێت گەیشتنی تۆ زیندووم دەکاتەوە ھەروەکوو چۆن ھێسک یەکدەگرێتەوە ھەتا ئەو کاتەی لاشەم دەبێتە گەرد و تۆز خاک ئەو گەردەش ھەموو بە دەم بای شەماڵەوە دەفەوتێ:
مەنصوری حەلاج لەسەردەمی عەباسییەکان دەیگوت کە ئەمەش بە ظاھیری شەرع کفرە بۆیە دادگایان بۆ دامەزراند پاشان فەرمانی دادگا دەرچو بە کوشتنی دەڵێن کە خوێنی ڕژا بە خوێنەکەی دەنوسرا کوردییش دەڵێت کاتی مردنم لاشەکەم بووە تۆزو گەرد ھەروەکو مەنصور حەلاج ناوی تۆی پێ دەنوسێ چونکە مەنصوری حەلاج کاتێک کوشتیان انا الحق دەنوسی کە عەشقی ئەو وتەیە بوو بە زیندویی،
بەڵکو ئەمە خوایە گەر بۆ جارێک بەلای گۆرەکەمدا تێپەر ببێت ھەر وەکوو عیسا فەرمان بکا ھەموو ھێسکە ڕزیوەکانم کۆ بکاتەوە و پاش فەوتانم زیندووم بکاتەوە:
ئەگەر بێتو تۆش وەکوو حەزرەتی یوسف خۆت کەنارگیر بکەی کە بێ تاوان بوو چەند ساڵان خرایە بەندیخانەوە ئەو کاتە دەماری عیشق و ڕیشی بە توھمەت لەگەڵ پارچەی کەلێنی یەخەی کراسەکەی،
تۆ پەرییەکانی بەھەشتی کە ھێندە جوانی یا خود تۆ گوڵێکی لە گوڵە جوانەکانی باغی ئیرەم یاخود ئەستێرەیەکی پرشنگداری ئاسمانی یاخود ئەو ڕۆژە بە تیشکەی کە ھەموو زەوی ڕووناک کردووەتەوە:
ئەمجارە بە پێچەوانە شاعیر دەڵێت من وەکوو حەزرەتی یوسف چۆن کراسەکەی نارد بۆ باوکی و چاوەکانی ڕووناک بوونەوە تۆش ھیمەت بکە وەکوو شیفا بە دیدارت شاد بم و چاوەکانم ڕووناک ببێتەوە:
شۆڕشی ئیسلامیی ئێران یان شۆڕشی گەلانی ئێران بە یەکێک لە قۆناغە گرینگ و ڕووداوە مێژوویییە گەورەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوڕاست و جیھان دادەنرێت،
خۆپیشاندانی ١٤ی سەرماوەز بوو کە دوو مامۆستا بە تۆمەتی ھاندانی خەڵک لە دژی حکوومەتی پەھلەوی دەستبەسەر کران و خەڵکیش لە ناڕەزایی بە دەستبەسەرکردنی ئەو دوو مامۆستایە ڕژانە ناو شەقامەکان و خوازیاری ئازادکردنی دوو مامۆستاکە بوون.
دواتر شارەکە بۆ ماوەیەک لەژێر دەسەڵاتی کورداندا بوو و لەلایەن حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران بەڕێوەدەبردرا.
دەوروبەری ١٧٠٬٠٠٠ گەشتیار ھاتوونەتە سەردەشت کە ئەو ڕێژەیە لە چاو ساڵی پێشوو دوو ھێندە بووە و زۆربەی گەشتیارانیش خەڵکی ھەرێمی کوردستان و شوێنە جۆراوجۆرەکانی ئێران بوون.
سەردەشت یەکێک لەو شوێنانەی نێوان شەڕی ٨ ساڵەی ئێران و عێراق بوو کە شارەکە و دەوروبەری زیانێکی زۆری بەرکەوت و ھەتا ئێستاش شوێنەوارەکانی ماوەتەوە.
بەیتی موقەدەسی ٣ و بەیتی موقەدەسی ٦ لە ناوچەکانی نێوان سەردەشت و بانە بە ئامانجی گرتنی بەشێک لە خاکی قەزای ماوەت لە پارێزگای سلێمانی ئەنجامدا،
بەڵام توانیان ھەتا کێوی سنووریی بوڵفەت لە کێلێ پێشڕەوی بکەن و لەوێوە بە بەکارھێنانی تۆپخانە چەندین جار ناوەندی شاریان بۆردوومان کرد.
عەلی ئەسغەرخانی پزیشکیان بوو کە نەیتوانی لە بەرامبەر پشدەرییەکاندا بەرگری بکات و ژمارەیەکی زۆر لە ھێزە سەربازییەکان کوشتران و ئەوانەی زیندووش مانەوە ناچار بە بەجێھێشتنی شارەکە بوون.
٥٠ لەسەدی دانیشتووانی سەردەشت بەشێوەی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لە ڕیزی بەرھەمھێنەرانی ترێ ڕەشە دان و جۆرەکانی نەمامی ترێ ڕەشەی سەردەشت ڕەوانەی شار و پارێزگاکانی دیکەی ئێران و تەنانەت دەرەوەی وڵاتیش بۆ وێنە فەڕەنسا کراوە.
کۆمەڵێک لە گەنجانی شاری سەردەشت لە ناڕەزاییی بەرامبەر بە کوشتنی ژینا ئەمینی و لە درێژەی خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران ڕژانە سەر شەقامەکان و لەگەڵ ھێزە ئەمنییەکان لە شەقامە سەرەکییەکانی ئەو شارە تووشی پێکدادان و تێکھەڵچوون بوون.
سەرۆکی دەروازەی سنووریی کێلێ ئاماژەی بەوە کرد کە لە سەرەتای بەھارەوە ھەناردەکردنی شتومەکەکان لەو سنوورەوە گەیشتووەتە ٧٥ ملیۆن دۆلار و لە چاو ساڵی پێشوو ٢٠ لە سەد بەرز بووەتەوە.
بەشێکی زۆری ئاوی خواردنەوە و ئاوی جووتیاریی شار لەو سەرچاوەیە دابین دەبێت کە ئاوەکەی لە کێوی گردەسوور و کێوە سنوورییەکانەوە دێتە خوار.
سمکۆ وەکوو سەرکردەیەکی سیاسی ناوی دەرکرد و لەپێناو دامەزراندنی ئیدارەیەکی کوردی لە ساڵی ١٩١٨ توانی ھێز و دەسەڵاتی خۆی لە ھەرێمی ڕۆژاوای دەریاچەی ورمێدا زیاتر بکات و شۆڕشێک دەست پێ بکات کە ھەتا ١٩٢٢ درێژەی ھەبوو.
ئەو بە پەرەپێدانی ھەرێمەکانی ژێر کۆنتڕۆڵی خۆی درێژەی دا و ھەتا ساڵی ١٩٢٢ شارەکانی بانە و سەردەشت ھاتنە ژێر کۆنتڕۆڵی.
سەردەشت یەکێک لەو شارانەی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو کە خەڵکەکەی بە مەبەستی پشتگیریکردن و خۆشحاڵی دەڕبرینی خۆیان لە سەرکەوتنی ئەنجامەکان ھاتنە شەقامەکان و دواتر ھێزە ئەمنییەکان ھەندێک لە کەسانی بەشداریان دەستبەسەر کرد.
ھێزەکانی کۆماری کوردستان گەمارۆی سەردەشتیان دا و ڕێگای پەیوەندیی ھێزەکانی حکوومەتی ئێرانیان لە نێوان بانە و سەردەشت پچڕاند و دواتر ئەو ناوچەیە چوو ژێر دەسەڵاتی کۆماری کوردستان.
یەکەمین ھەنگاوی ئەوان لە دەستێکی ساڵی ١٩٢٩دا بوو کە تەلەگراف و تەلەفۆنی دەوڵەتییان لە نێوان مەھاباد و سەردەشتدا بچڕاند.
بۆیە ھەندێک لە خەڵکی ئەو شارە نامەیەکیان بۆ ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی نووسی کە دژایەتیی خۆیان بۆ چوونە ژێر دەسەڵاتی عوسمانی دەردەبڕی.
دە کەس لە کاتی بردن بۆ شارەکانی دیکە و نزیکی ١٠٠ کەسی تر لە نەخۆشخانەکانی ئێران و ئەورووپا لە درێژەی مانگێک دواتر گیانیان بەخت کرد.
بۆیە ڕێگای دانوستانی ھەڵبژارد کە پشدەرییەکان قبووڵیان کرد و ڕەزا شاش جێنەراڵ سەرتیپ سەیف ئەفشاری بە نوێنەرایەتیی خۆی ناردە ناوچەکە.
لەوانەش بانگھێشتی ١٩ی ئەیلوول بەمەبەستی سەرکۆنەی کوشتنی ژینا ئەمینی و ١ی تشرینی یەکەم بەمەبەستی دژایەتیکردنی ھێرشەکانی سپای پاسداران بۆ سەر حیزبە کوردییەکان.
بەڵام ئەو شارە بە ٢٣٪ زۆرترین ڕێژەی بێکاری لە ئاستی پارێزگای ورمێدا ھەیە کە داخستنی سنوورەکان بە یەکێک لە ھۆکارەکانی بەرزبوونەوەی بێکاری لەو شارە دادەنرێت.
لەلایەن ھەندێک سەرچاوە دەگوترێت کە سەردەشت شوێنی لەدایکبوونی زەردەشتە و لەو ناوەوە وەرگیراوە و دوای ھێرشی عەرەبە موسڵمانەکان لە زەردەشتەوە بۆ سەردەشت گۆڕاوە.
چەندین ئاسەواری مێژوویی دۆزراونەوە کە کۆنترینیان ئاسەواری دەستھاتوو لە پێنج ناوچەی پشکنینکراو لە تەپۆڵکەی باغی سەر بە سەردەشت بووە کە مێژووەکەی بۆ ٦ ھەزار ساڵی پێش زایین دەگەڕێتەوە.
بێرتراند و براکەی ئەخرێنە ژێر بەخێوکردنی ماڵە باپیریانەوە کە ئەوترێ زۆر پێداگیرکەربوون لەوەی بە کەلتوری «ڤیکتۆریان» ناوئەبرێ پەروەردە ببن،
خاتوو کاترین جەین تەیت کە کچی ڕەسڵە لە دوای خۆی لە ساڵی ١٩٧٤دا "دامەزراوەی بێرتراند ڕەسڵ"ی دامەزراند بۆ هێشتنەوە و تێگەشتن لە کارەکانی.
لە ٣١ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٠دا ڕەسڵ بەیاننامەیکی بڵاوکردەوە کە تیایدا سەرکۆنە ی "پەلاماری ئیسرائیل لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست"ی کرد،
لە ڕۆژی ٣ی شوباتی ١٩٧٠دا لە "کۆنفرانسی نێونەتەوەیی پەرلەمانتاران"دا لە قاهیرە خوێندرایەوە کە ڕۆژی دوای کۆچی دوایی ڕەسڵ بوو.
لە ١٩٠٠ سەردانی پاریس ئەکات و تێکەڵ بەکارەکانی بیرکاریزانی ئیتالی پیانۆ ئەبێت و ئیتر لە ١٩٠٣ یەکەم شاکاری خۆی بە ناوی بنەماکانی بیرکاری/ ئەنوسێت.
شە ھید مە نسور فە تاحی لە ساڵی ١٣٣٥ ھە تاوی لە گوندی کە ڕاوا سە ر بە ناوچە ی شامیانی مە ریوان لە بنە ماڵە ێکی مامناوە ندی لە دایک بوو٠ بە لە دایک بونی بزە ی شادی خستە سە ر لێوانی بنە ماڵە کە ی؛دوای ماوە یکی کورت بنە ماڵە کە یان لە شاری مە ریوان نیشتە جێ بوون،
ئە و ھە روھا لە بواری وە رزشیشدا چالاکی بە رچاوی ھە بوو لە رشتە ی کوشتیدا کاری دە کردو لە موسابقاتی ئوستانی وک شوە ریدا نە قشی بە ر چاو و سە رکە وتوی بوو٠شە ھید مە نسور بە ئە خلاق و رە فتاری تایبە تی خوی ببوە خۆشە ویستی ھە موو لایک وڕێزی تایبە تی ھە بوو،
بە ڵام دواتر بە بە تاڵانبردنی شۆرشی گە لانی ئازادیخوازی ئێران لە لایە ن عە مامە بە سە رە کانی کۆماری ئیسلامی ئێرانە وە شە ھید مە نسور شێۆە ی خە باتی چە کداری کە بە زۆر سە پێندرا بە سە رگە لی کورد و ئازادیخوازانی ئێرانداھە ڵبژارد،
لە و ڕێگایە شدا بە لێ ھاتووی و ھە ست بە مە سئولیە ت کردنیلە ئە رکە پێ ئە سپێردراوە کانێدارۆژ لە گە ل ڕۆژ موە فە ق دە بوو شە ھید مە نسور مرۆڤێکی ئارام و لە سە رە خۆ بوو،
قە ت لە سیمایدا نائومێدی و ترس بە دی نە دە کرا حە تا لە سە ختترین شە رایە تدا ٠فە ر ماندھی لێ ھا تۆ و نە ترس لە عە ینی حاڵدا پێشمە رگە یکی ئازا و بە ورە بوو٠لە مە یدانی جە نگدا حقوقی جە نگی دە پاراست لە مە ورد ئە سیرانی جە نگە وە،
ھاوریانی ھان دە دا بۆ ھاوئاھە نگیو وە حدە تی حیزبی٠ئە کۆمە ڵە ڕە وشتە بە زانە یبوو بوە ھۆی مە حبوب بوونی ھە رچی زیاتری ئە و ٠شە ھید مە نسور ببە خۆشە یستی ھە موو ھاوریانی حیزبی و خە ڵکی ناوچە ی مە ریوان و سنە و کامیاران و پاوە و سە قز و بە ھا تنە سە رکاری کوماری ئیسلامی ئێران و دژایە تی لە کە ڵ داخوازیە کانی گە لی کورد،
کاک مە نسور ریزی چریکە فیداییە کانی خە ڵکی ئێران کردە سە نگە ر بە دژی کۆماری ئیسلامی ئێران لە و سە نگە رە دا خە باتی دە ست پێ کرد٠لە ٢٨مر داد کە خومە ینی فە رمانی جە ھادی بە دژی خە ڵکی ،
وە ک اکثریت و اقلیت کاک مە نسور رێگای اقلیتی ھە ڵبژارد و درێژە ی بە خە بات بە دژی رێژیمی ئێران دا٠ سە رئنجام کاک مە نسور بە ھۆی ھە ستی نە تە وا یە تی لە ساڵی ١٣٦٠ھە تاوی پە یوە ندی بە حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێرانە وە دە گرێ و ڕە سمە ن ڕێبازی نە تە وایە تی بە ھێزتر دە بێ،
١﴾ لە تاریخی ٢٨/٩/١٣٦١ھە تاوی لە لایە ن حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێرانە وە بە جێگری فە رماندە ری ھێزی زرێواری مە ریوان دیاری کرا٠
٧﴾لە ساڵی ١٣٧٤ھە تاوی بۆ جارێکی دیکە بە رپرسایە تی مە ڵبە ندی یە کی بە ئە ستۆوە گرتە وە ھە تا کونگرە ی دە یە م﴿کونگرە ی ﴿١٠﴾
پاش ئەنجامدانی فەریزەی حەج غەززالی لەڕێگەی دیمەشق و بەغداوە گەڕایەوە بۆ شوێنی لەدایک بوونی بۆ شاری تووس و لەوێ قوتابخانەیەکی بچووکی یەکی دامەزراند،
لەبەرئەوەی ئەم شارۆچکەیە دەکەوێتە ناوچەی ھەوشار وە ئەم ناوچەیە لەسەرەتای دگیرکردنی لەلایەن مەغۆلەکانەوە کە بووە ھۆی ئەوەی کە کۆچی خێڵە زمان تورکەکان بھێنێت بۆ ژێردەسەڵاتیان و بەتایبەت لەم ناوچەیەدا نیشتەجێیان بکات،
ناوچەی ھەوشار لە پێش ئەم مێژووەدا تەنھا نەتەوەی کوردی تیادا دەژیا بەڵام لەداوای داگیرکاری مەغۆلەکانەوە پێکاتەی تورک زمانەکان زیادیان کرد بەتایبەت ھۆزی ئەفشارییەکان لەم ناوچەی ھەوشارەدا نیشتەجێبوون،
ئاو و ھەوای ئەم شارۆچکەیە لە وەرزی زستاندا سارد و بەفراویە و ھاوینی گەرم و وشکە کە جیاوازییەکی ئەوتۆی نییە لەگەڵ ناوجەی ئازەبایجاندا،
بەھۆی ئەژمارکردنی تێکڕایی باران بارینی ساڵانەی کە دکاتە وەھا دەردەکەوێت کە ناوچەکە نیمچە بیابان یان بەشێکی بەسود بێت بۆ کشتوکاڵ،
لە زۆربەی ڕۆژە ساردەکانی ساڵدا ئەم شارۆچکەیە کە سەرما و ساردییەکی توند بەخۆیەوە دەبینێت لەبەرئەوە بەیەکێ لە ساردترین شارەکانی وڵات دادەنرێت.
مافووری ھەوشار یان فەرشی ھەوشار کە بەناوبانگییەکی زۆری ھەیە لە ولات و جیھاندا و بازاڕی ساخکردنەوەی ئەم فەرشە کوردییە بەزۆری وڵاتی ئەڵمانیایە.
کوردەکان کە پێکھاتەی سەرەکی شارۆچکەکەن و لە کوردە موکریەکانن و ژمارەیان لەم شارۆچکەیەدا کەسن و ڕێژەی ٧٥٪ی دانیشتوان پێکدێنن.
ئازەریەکان کە دووەم پێکھاتەی شارۆچکەکەن و لە ئازەرییە ئەفشاریەکانن و ژمارەیان لە شارۆچکەکەدا کەسن و ڕێژەی ٢٥٪ی دانیشتوان پێکدێنن.
ئەم جێناوەش واتای خۆییەتی و خاوەنییەتی دەگەیەنێت و کاتێک جێناوە کەسییە لکاوەکانی دەخرێتە سەر دەبێتە جێناوێکی لێکدراو وەک (خۆم، خۆت، خۆی، خۆمان، خۆتان،
وەشانی گیتاری ئەم پارچە مۆزیکە وای لێھات قەوارەکەی گەورەتر دەبوو تا بووە جیھانگیر لەوکاتەوە کە بۆ فیلمی کە خاوەنی خەڵاتی ئۆسکارە،
جۆن کریستۆفەر ولیامس گیتارژەنێکی گیتاری کلاسیکە لەدایکبووی ئۆسترالیا بەرەچەڵەک بەریتانیە و یەکێکە لەو کەسانەی کە خاوەنی خەڵاتی گرامین،
ئەم لایەنەی جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان کەمتر ھێڵێکی جیاکەرەوەی ڕوون لە نێوانیاندا ھەیە وەک لەو جیاکردنەوەی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ھەیە.
کە داکۆکی لەسەر دامەزراندنی دادوەران لەلایەن دەسەڵاتی جێبەجێکردنەوە دەکات کە لەلایەن لیژنەکانی پشکنینەوە پاک دەرچوون جیاوازی و کێشەی لەگەڵ زۆر لە نوێنەرانی ویلایەتەکان لە دەسەڵاتی یاسادانان ھەیە کە ئەوان پێیان باشترە دادوەران لە ڕێگەی ھەڵبژاردنەوە لەلایەن جەماوەرەوە دیاریبکرێن.
وای دەبینن ھەڵبژاردنی گشتی بۆ دیاریکردنی دادوەران بە قازانجی لێھاتوویی و توانستە سیاسییەکان دەشکێتەوە نەوەک لێھاتوویی و توانستە یاسایییەکان.
کێشەی ساڵی ٢٠٠٠ ی نێوان بۆش و ئەڵگۆر کە تێیدا دەنگی ئەو دادوەرانەی لەسەردەمی جۆرج بۆشی باوک دامەزرابوون یەکلاکەرەوە بوو لە یارمەتیدانی دڵنیاکردنەوەی ھەڵبژاردنی سەرۆک بۆشی کوڕ،
ئەم حاڵەتە سەرنجێکی زۆری خستە سەر دەرئەنجامەکانی دادوەری بە پێچەوانەی جەختکردنەوەی تەقلیدی کە گرنگی بە تایبەتمەندییەتی و لێھاتوویییە دادوەرییەکان دەدات.
ئەمانەش مافەکانی ماوەی لەسەرکارمانەوە (ھەرچەندە لەوەتەی دەستوور ھەموارکراوە ماوەی لەسەرکارمانەوە بۆ تەمەنی خانەنشینی لە ٧٥ ساڵیدا سنووردارکراوە) و مافی بوونی مووچەیەک لەلایەن پەرلەمانی کەنەداوە دیاریدەکات .
لە ساڵی ١٩٨٢ ڕێوشوێنێک بۆ سەربەخۆییی دادوەری فراوانکرایەوە بۆ ئەوەی دادگا ئاست نزمترەکانی تریش کە تایبەتمەندن لە یاسای تاوانکاری بگرێتەوە ئەمەش بە گوێرەی بەشی ١١ ی پەیماننامەی کەنەدی بۆ ماف و ئازادییەکان،
لەو کاتەی دادگای باڵای کەنەدا بە پاڵپشتی و داواکاری دادوەرانی ھەرێمەکان ھەڵسان بە دانانی نۆرمێکی دەستووری نەنووسراوە کە زەمانەتی سەربەخۆییی دادوەری بۆ ھەموو دادوەران دەکات،
کۆمیتەکانی قەرەبووکردنەوەی دادوەری بە پێچەوانەی دەسەڵاتی جێبەجێکردن و تەنانەت پەرلەمانیش ئێستا ھەڵدەستن بە ڕاسپاردەکردن بۆ مووچەی دادوەران لە کەنەدا.
سەربەخۆییی دادوەری بریتییە لە ڕێچکەیەک کە پێویستدەکات بڕیارەکانی دادوەری بێلایەنانە بن و نابێت بکەونە ژێر باری لقەکانی تری حکوومەت یان بەرژەوەندییە تایبەتەکان یان کەسانی سیاسی.
لە زۆربەی حاڵەتەکاندا سەربەخۆییی دادوەری لە ڕێگەی بەخشینی مەودای درێژ بۆ مانەوەی دادوەران لە کارەکەیان یان ھەندێک جار مانەوەیان بە درێژایی تەمەن وایان لێدەکەن کە نەتواندرێت بە ئاسانی لەسەر کارەکانیان لابدرێن.
لەسەرکارمانەوەی بەدرێژایی ماوەی ژیان بە ھەموو ئەندامانی دادگای باڵا و ئەندامانی دادگا ھەرێمییەکان و دادگاکانی تێھەڵچوونەوە دەبەخشێت.
دادوەرە فیدرالییەکانی تر ماوەیەکی زۆری لەسەرکارمانەوەیان بۆ دابینکراوە بۆ نموونە پازدە ساڵ لەسەرکارمانەوە بۆ دادوەرانی دادگاکانی ئیفلاسبوون.
ئەو کاتەش سپا و دەستەڵات و دەزگای پەھلەوی لە گەڵ کورد ھەر باش نەبووە و تەنانەت زۆر جاریش سیتوان برایم سەلاح دەیەنە دادگەی نیزامی و بەندیشی دەکەن،
تا لەپاشان دووری دەخەنەوە بۆ پارێزگەی پەڕ و دوورکەوتەی سیستان و بلووچستان و لەوێ دوور لە بنەماڵە و لەو کەش‌وھەوا گەرم و تەپوتۆز و خراپە دا،
پوڕتەقاڵیەکان کە ئەو کاتە راوێژکاری دەمودەزگەی بنەماڵەی قاجار بوون وتوویانە وا باشە لە لایەن دەرباری شاوە فەوجێک پێک بێ لە کوڕی سەرۆکانی ھۆزگەلی گرنگی کوردستان و ئێران،
عەلی گەلاوێژی کوڕی لە ئەڵمان وێژەری رادیۆی پەیکی ئێران بوە لەو وڵاتە و‌ ماوەیەکی درێژ ‌بە دژی دەستەڵاتی شا قسەی کردوە.
بەڵام لەپاشان دوای ئەوەی بەینێک لە بەندیخانە دەبێ دەستەڵاتی شا فرمانی ئەوە دەدا کە ئیدی کەسی دیکە لە سێدارە مەدەن و ئەویش لەگەڵ زۆر لە ‌وەزیرگەل و کاربەدەستانی پایە بەرز کە گیرابوون لە بەندیخانە ئازاد دەبێ.
کە سانتیاگۆ بەرنابیۆ بوو بە سەرۆکی یانەی ڕیال مەدرید لە ساڵی ١٩٤٣ دا کۆمەڵگایەکی گەورەی وەرزشی لە مەدرید دامەزراند،
سانتیاگۆ کە بوو بە سەرۆکی یانە ھەوڵی دا ئەستێرەکان لە یانەکەدا کۆبکاتەوە ھەستا بە واژوو کردنی بۆند لەگەڵ یاریزانان پلە یەکەم وەرزی دا ئەلفریدۆ دی ستیڤانۆ بوو بە گۆڵکاری خولی ئیسپانی بە ٢٧ گۆل،
دواتر بەھۆی بیرۆکەی ڕۆژنامەنووسی فەڕەنسی لیکیپ گابرێڵ خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا وڕووژێنراو بیرۆکەکە جێبەجێکرا پاڵەوانییەتییەکە دەستی پێکرد کە بە بەشداری یانەکانی دەستی پێکرد لە پێنج وەرزی ئەم پاڵەوانییەتە لەسەر یەک یانەی شاھانە بووە پاڵەوان لەنێوان ساڵانی ١٩٥٥ بۆ ١٩٦٠ و لەساڵانی ١٩٦٢ و ١٩٦٤ پلەی دووەمی بەدەستھێنا دوای دۆڕانی لە یاری کۆتایی بەرامبەر بەنفیکا و ئینتەر میلان،
و ھەروەھا ھەر لە سەردەمی سانتیاگۆ ڕیال مەدرید بووە خاوەنی ٥ نازناو لە خولی ئیسپانیا و جگە لەمانەش بوو بە خاوەنی چەندەھا جامی بەناوبانگی تر.