polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
پێی وایە پەرستگا تەنھا موڵکداری زەویوزاری کشتوکاڵی شارە سۆمەرییەکان نەبووە باموڵکداری سەرەکیش بێت بەڵکو بەشێکی زۆری زەوییە کشتوکاڵییەکان ھی کۆمەڵێکی بچووک یان گەورەی موڵکداری بەکۆمەڵ بوون،
لەڕوانگەی موڵکییەتی گشتی زەوییەکانولەئەنجامی پەناخوازی بەجێگەیەنەران لەنێو کۆمەڵگاکاندا بۆ پشکی ئەوانی دی لەڕێی فرۆشتنەوە لەکۆتایییەکانی ئەو ماوەدا موڵکداری تاکە کەسی دەرکەوتو لەسەردەمی بابلی کۆندا بڵاو بوویەوە.
سەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکان ماوەیەکی دورودرێژی مێژووی کۆنی عێراقی گرتەوەکە زیاتر لەچوار سەدە دەبوولەوماوەیەدا بنەما ژیارییەجیاجیاکان گەشەیان سەندومۆرکێکی تایبەتیان وەرگرتوبنەڕەتێکی پتەوبوون کە لەسەردەمەکانی دواتردا ژیاری پرشنگدارو دەرکەوتووی عێراقیان لەسەر دامەزرا،
ھەندێک لەو بنەڕەتە ژیاریانەی کەلەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا دەرکەوتن لەوڵاتدا زاڵ بوون تاسەردەمەکانی دواتری مێژووی کۆنی عێراق لەگەڵ چەند گۆڕانکاریوزیادەیەکی ساکارداوەک چۆن بۆ بیروباوەڕەئایینییەکانو ڕێکخستنە کۆمەڵایەتی وئابوورییەکانیش وابوو.
ئەو بیروباوەڕ ئایینیانەی کەلەماوە یەکەمینەکاندا بەسەر وڵاتدا زاڵ بوون ئاماژە بەوە دەدەن خەڵک بڕوایان وابووەخوداوەندەکان مرۆڤیان بۆ خزمەتی ئەوان دروست کردووەوھەموو دیمەن ودیاردە سروشتییەکانیش بەپێی خواستی خوداوەندەکان ڕێ دەبڕن،
بۆیە متمانەی ڕەھایان دەدا بەوەی ڕۆڵی نێوەندی دەبینی لەنێوان ئەوانوخوداوەندەکاندا ئەوانەش کاھینەکان بوون ئەمەیان دەکرد تاخوداوەندەکان ڕازی بکەنولەتوڕەییوسزای خوداوەندەکان دوور بن،
لەم دیدگایەوە ئەگەری زۆر ھەیە یەکەمین ئەو فەرمانڕەوایانەی کەکارگێڕی مەرکەزی شارو گوندەکانیان گرتووەتە دەست لە چینی کاھینەکان بوبن.
زانا جاکوبسون کەھەستا بەلێکۆڵینەوەی ئەفسانەی سۆمەرییەکانوھەندێک دەقی دواتری دیولەوێوە بیردۆزەیەکی خستەڕێ سەبارەت بەنیزامی دەسەڵات لەدەوڵەتە شارە سۆمەرییەکانداوناوی نا دیموکراتییەتی سەرەتایی،
ھێڵکاری پاشا سۆمەرییەکان باس لەوە دەکات یازدە بنەماڵە دوای بنەماڵەی ئوری یەکەم تادامەزراندنی دەوڵەتی ئەکەدی فەرمانڕەواییان کردووە،
بەڵام بەڵگە شوێنەوارییەکانوھەندێک دەقی دۆزراوەی بسماری ئاماژە بەوە دەدەن ھەندێک لەبنەماڵە باسکراوەکان ھاوسەردەمی تەواوەتی یان بەشێکی ھەندێکی دیکەن،
ئەوا لێکۆڵینەوە ئەنپرۆپۆلۆجییەکان ئاماژە بەوە دەدەن پەیکەرە دۆزراوەکانی شارە سوومەرییەکان بەڵگەی یەکلاکەرەوە و ڕوونیان نییە سەبارەت بە ڕەگەزی ھۆزە سوومەرییەکان و ئاماژە دەدەن بەوەی تێکەڵ بوونێکی ڕەگەزی لەدێر زەمانەوە ھەیە،
ھەروەک ئەو گەلە ئەکەدیانەی کەلەوڵاتدا ھەبوون پێش ئەوەی سەرجۆنی ئەکەدی ڕێبەری سیاسی وڵات بۆماوەیەکی دوورودرێژ بگرێتە دەست،
لەگەڵ ئەمەشدا دەوڵەتە شارەکان لەململانێوشەڕێکی بەردەوامی نێوانیاندا بوون بەنیازی دەستگرتن بەسەر بەشێکی زیاتری زەویی کشتوکاڵییەکانودەستگرتن بەسەر ئەو ڕێگە بازرگانیانەدا کەدەچن بەرەوسەرچاوەکانی کەرەستەی خاو،
چەندین ھەوڵ دران بۆ یەکخستنی وڵاتودانە پاڵی چەند دەوڵەتە شارێک لەژێر یەک دەسەڵاتدا تا لوکال زاکیزی توانی تائاستێک ئەوە بەدی بھێنێتولەسەردەمی ئیمپراتۆرییەتی ئەکەدیدا دەوڵەتی یەک پارچە بێتە دی.
ئەوەی پشتگیری ئەم ڕایە دەکات ئەوەیە کە ئەو فەرمانڕەوایانە لەسەرەتادا لەبەشێکی تایبەتی لکاو بە پەرستگادا سەقامگیر دەبوون کەپێی دەوترا (ئاکیبار،
ئۆکیبار) ھەروەھا پاشاکان لەسەردەمەکانی دواتردا کاتێک بەیەکجاری دەسەڵاتیان لەدەسەڵاتی ئایینی سەربەخۆ دەبوو سیفەتی ئایینی پیرۆزی خۆیان وەک نوێنەرانی خوداوەند لەسەر زەویونێوەندانی نێوان خەڵکوخوداوەندەکان دەھێشتەوە.
ئەو پڕۆژە زۆرانەی کەلەناوچەکەدا ئەنجام دەدران کاریگەرییەکی ڕوونیان ھەبوو لەژیانی ئابووریو سیاسیوکۆمەڵایەتی وتەنانەت بیروباوەڕی ئایینی کۆمەڵگەدا،
ھەروەک کاریگەری گەورەی ھەبوو لەگەشەسەندنی ھەندێک زانستوزانیاری وەک ئەندازیاریوژمێریاریوگەردوون ناسیوڕۆژمێر بۆ ڕێکخستنی باروکاتی ئاووکاتی بەرزبونەوەوداکشانیان وەدانانی نەخشەی پێویست بۆلێدانی جۆگاودامەزراندنی بەنداووشتی دیکەش.
بەتێپەڕبوونی کات وفراوان بوونی دەسەڵاتی دەوڵەتە شاروگرتنە خۆی زیاتر لەیەک شار ئەرکو بەرپرسیارێتی فەرمانڕەوا زیادی کردو نەیدەتوانی لەیەک کاتدائەرکە ئایینیو دنیایەکانیش بەجێ بگەیەنێت،
لەبەر کەمی زانیاری تۆمار کراوی بەردەستمان لەسەر ئەو ماوەیە دەبینین زیاتر لە ڕوانینێک لەسەر نیزامی موڵکداری زەوی ھەیە کەلەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا باو بووە،
گۆڕانی بارودۆخی گشتی وڵات پێویستی ھەبوو بەھەڵبژاردنی یەکێک لەو کەسە بەھێزانەی کەسیفەتی سەرکردەیان ھەبوو تاکارگێڕی کاروباری شار یان دەوڵەتۆکەکە لەکاتی کتوپڕوتەنگەژەدا ببات بەڕێوە،
ئەو بیردۆزەی کەتا کاتێکی نزیکیش زاڵ بوو ئەوەبوو کەژمارەیەک لەزانا ڕۆژاوایییەکانو لەپێش ھەمووشیانەوە دەیانگوت ھەموو زەوییە کشتوکاڵییەکانی ناوسنووری دەوری شار یان دەوڵەتی سۆمەری لەبنەڕەتدا موڵکی پەرستگا یان پەرستگاکانی ناوشاربوون وھەموو دانیشتووانی شاریش لەسەر زەوییەکانی پەرستگاکان کاریان دەکرد،
ئەویش لەبەر کەمی دەقەبسمارییەکانی بەردەست لەگەڵ ئەمەشدا دەکرێت لەدەقەکانی دواترەوەئەوە وەربگرین وێنەی گشتی شێوەی نیزامی دەسەڵات لە دەوڵەتەشارە سۆمەرییەکاندا چۆن بووە.
بەدوایداگەنمەشامی بەڵام ئەوکات برنج ناسراو نەبوو و زۆربەی باخەکان درەختی دارخورما بوون کەلەدێر زەمانەوە لەشوێنی نیشتەجێ بوونی مرۆڤ لەبەشی باشووری عێراقدا ھەبووەومرۆڤیش تائەوپەڕی سنوور سوودی لێ بردووە.
ئەم بیردۆزە وەڵامی زۆر پرسیار دەداتەوە کە بیردۆزەی یەکەم دەیان وروژێنێت ھەروەک ڕاڤەی چۆنییەتی دەرکەوتنی نیزامی موڵکییەتی تاکەکەسی زەوی دەکات بۆیە ئەم بیردۆزە لەئێستادا تەنانەت لەلایەن ژمارەیەکی زۆری زاناڕۆژئاوایییەکانیشەوە کاری پێ دەکرێت.
بەرھەمەکانی ئەو تا ئیستە پێنج جار بوون بە کاندیدای وەرگرتنی خەڵاتی گرامی و لە ساڵی ٢٠١٧دا ئەلبۆمی گۆرانیی ماڵەوەم بۆ بڵێی لەگەڵ یۆیۆما و جادەی ئاوریشمدا خەڵاتی گرامیی بردەوە.
ھەمان ساڵ سەنتەری پارێزگاری ژنان لەگەڵ چەند ھەڵسوراوێکی تری ژنان دادەمەزرینێت و بەم جۆرەش یەکەمین سەنتەری پاریزگاری ژنان لەخۆرھەڵاتی ناوەراست دروست دەبێت.
لەماوەی ساڵەکانی ١٩٩٦–١٩٩٩ لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر لە ڕێکخراوەکانی ژنان لە کوردستان کۆمیتەیەک دروست دەکەن بۆ کاری ھاوبەش و دواتر دەبێت بە ناوەندی ھاوبەشی ڕیکخراوەکانی ژنان لە کوردستان.
ئەم ناوەندە چەندین کاروچالاکی ئەنجام دەدات و ڕێگا ڕووف وەک نوێنەری ڕیکخراوی سەربەخۆی ژنان لەم ناوەندە یەکێکە لەچالاکەکان و ساڵی ١٩٩٩–٢٠٠٠ گەورەترین ڕێپێوانی جەماوەریی بۆ داخوازی ئاڵوگۆڕی یاساکانی باری کەسێتیی ڕێکدەخەن کە گەورەترین دەسکەوتی ئەم کارانە دەرکردنی بڕیاری ژمارە ٥٩یە کە کوشتنی ژنان بە بەھانەی شەرەف،
لە ٢٠٠٠وە لە سوید دەژی و لەوێ جگە لە کاروچالاکییەکانی لە بواری ژنان و بەتایبەت لەسەر کوشتنی ژنان درێژە پێدەدات و لەمبارەیەوە یەکێکە لەو کەسانەی کە لەنێو میدیاکانی سوید ناسراوە.
ئەم گرووپە بەردەوامە و کار لەسەر ھۆشیارکردنەوەی خەڵک دەکات لە ڕێگای تۆڕی کۆمەڵایەتی فەیسبووکەوە و بە ھەرسێ زمانی کوردی و سویدی و ئینگلیزی.
ڕێگا ڕووف ژمارەیەکی زۆر وتار و بابەتی لە ڕۆژنامە و گۆڤارەکاندا بڵاوکردووەتەوە و ھاوکات خاوەنی چەندین لێکۆڵینەوەی زانستیانەی لەسەر مەسەلەکانی ژنان،
لەھەمان کاتدا لیستێکی تری بۆ زیادکراوە؛ ئەویش ئەوەیە بەشێکی زۆر لە ژنان لەئەنجامی ھەڕەشە و سووکایەتی و لێدان و بەکارھێنانی توندوتیژی دووچاری نەخۆشی دەروونیی دەبن،
یان ئەندامیکی لەشیان لەدەست دەدەن. زیادەڕەوی نییە گەر بڵێین زۆربەی ژنانی کوردستان لەئەنجامی ئەم فشارانەدا تووشی نەخۆشی دەروونی دەبن،
لە ھەموو کوردستان ڕای دەگەیەنین یاسای باری کەسێتی ھەڵوەشایەوە و لە ھیچ دادگایەکدا جێبەجێ ناکرێت و ئیتر مافی یەکسانی ژن و پیاو لە ھەموو بوارەکانی کۆمەڵایەتی، سیاسی، ئابوری،
بارزەنگییەکان کە دەکەنە بنەماڵەی دایکی ئەردەشیر فەرمانڕەوای فارسن و بە پێی ئاماژەکانی ئیبنە بەلخی لە کتێبی فارسنامە هەردوو بەماڵەی بارزەنگی و شوانکارە کوردن.
دوایین شای ساسانی یەزدگێردی سێیەم بووە کە چەند شەڕی گەورەی لەگەڵ سوپای ئیسلام لە سەردەمی عومەر کوڕی خەتتابدا کردووە و لە ھەموویاندا دۆڕاوە.
سەردەمی ساسانییەکان وەک سەردەمی زێڕینی کوردی پێش ئیسلام ناسراوە و کاریگەریی زۆری ھەبووە لەسەر ئەوەی کە دواتر وەک ھونەر و چاندی ئیسلامی ناسرا.
لەڕاستیدا هێرشی عەرەب بۆ سەر ئیمپراتۆریەتی ساسانی دەسەڵاتی کورد بوو تێکشکا و ڕێخۆشکەری هێرشی تورک بوو بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاس.
بنەماڵەی ساسانی لە ساڵی ٢٢٤ی زایینی بە تێکشاندنی ئەشکانییەکان حکوومەتەکەیان پێک ھێنا و ھەتا ساڵی ٦٥١ واتە بۆ ماوەی زیاتر لە ٤٠٠ ساڵ یەکێک لە زلھێزەکانی سەردەم بوون و بەرامبەرکێێ ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیان کرددوە،
عەلی عەبدوڵڵا لەسەر تاوانێکی سووکی وەک دزینی ئێسترێک یان دزینی ھیزەڕۆنێک یان مافوورێک کە ھۆکارەکەی نەداری و برسیەتی و بێکاری بووە و تەنھا بۆ سک تێر کردن بووە نەک بە مەبەستی تاوانکاری،
واتاھەردەم ئاوی بە ئاگر داکردووە بەڵام لە ھەمان کاتیشدا لە تاوانی گەورەی وەک کوشتن و ھەتک و دزی گەورە .ھتد ھەرگیز چاوپۆشی نەکردووە نەفەس درێژی و ماندوو نەبوون و سووربوونی لەسەر دۆزینەوەی تاوانباران کە شێوازی سەیریان بەکارھێناوە لە تاوانەکانیان تاکو ئاشکرا نەبن زیرەکی و بە سەلیقەیی و ھێمنی و ورەدەکاری ئەم پیاوە دەردەخەن،
بە دەیان و بگرە سەدان کیلۆمەتر رێگای بە پێی و لەژێر ھەتاو و سەرما و باران و تۆز و بادا بڕیوە و نەترساوە و بوێرانە بەرەنگاری چەندین کۆسپ و تەگەر بۆتەوە وەک شارەزایەکی دەرونناسی ھەڵسوکەوتی لەگەڵ گومان لێکراوەکان کردووە،
جاری وا بووە ھەر بە سەیر کردنیان یەکسەر ڕووخاون و دانیان بە تاوانەکانیان ناوە وە جاری واش ھەبووە دزێک لە جارێک زیارتر ھەڵساوە بەم تاوانە ڕێ و شوێنی ئەم جۆرە دزانەی زۆر بە ئاسانی دیار دەکرد و ئاشکرای دەکردن،
یەکێک لە سیفەتە ھەرە گرنگەکانی ئەوە بووە کە زۆر پرسیاری کردووە لەبارەی تاوانەکە لە منداڵ و لاو و پیر و ئافرەت وە وازی لێیان نەدەھێنا تا تە تەواوی باوەڕی نەھێنابایە کە ئەو کەسە ھیچ نازانێت و ھیچ سەرەداوێکی تاوانەکەی لا نیە،
لە بری مەرەکەب و کاغەزی تایبەتی پەنجەمۆر و پێوانە و وێنەگرتن ئەو گێچی ی بەکارھێناوە بۆ دیاری کردن و زانینی پێوانەی ی تاوان باران گەچەکەی لەسەر زەوی ڕوو کردووە و داوای لە گومان لێکراوان کردووە بێن بە پێی خواسی لەسەر گەچەکە بوەستن و بە بەراود لەگەڵ ئەندازەی پێیەکانیان ئاشکرای کردوون.
ھەرگیز تەرازووی ھێز و ململانێ لە بەرژەوەندی چینی زەحمەتکێش و جوتیار و کرێکار و نەدار نەبووە بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا عەلی عەبدوڵڵا بەو بێ پشتیوانی و ھەژارییوە نمونەی بەرگری و ململانێی ئازادیخوازی وخۆڕاگری بووە و ستەمکارەکانی ڕووشکێن و شەرمەزار کردووە و خەڵکی لە کردەوە ناشیرینەکانیان ئاگادار کردۆتەوە.
دواتر لە ساڵانی سییەکانی سەدەی بیست لە ژێر زەبر و زۆری ئاغاکانی ئەو ناوچەیە ناچار دەبێت ماڵەکەی بار بکات بۆ ھەولێر و لە گەڕەکی کە بە گەڕەکی دەناسرا نیشتەجێ بووە.
دواتر ھاتۆتە گەڕەکی و ئینجا بار دەکات بۆ گەڕەکی و لە ساڵی ١٩٦٣ دووچاری ستەمی یەکان دەبێتەوە و ناچار دەبێت جارێکی تر بگوازێتەوە بۆ گەڕەکی پشت کە دواجار ھەر لەوێش کۆچی دوایی کرد.
کە لە ڕێی زیرەکی و لێھاتوویی و خۆی و بە وردبوونە لە شێواز و چۆنییەتی ڕوودانی تاوانەکان و پاشماوە و شوێن پێیەکانیان توانیویەتی ئەنجامدەران و تاوانباران بدۆزێتەوە و پێ بە پێ بە دوایان بکەوێت و ئاشکرایان بکات و ڕادەستی تاوانلێکراوانیان بکاتەوە و بەم شێوەیەش لە دەڤەرەکەدا ناسرا و بووە جێی متمانەی خەڵکی و بۆ ھەموو تاوانێک خەڵکی دەڤەرەکە دەیاننارد بە دوای عەلی شوون ھەڵگر بۆ ئەوەی بێت و شوێن پێی تاوانباران بدۆزێتەوە و بیانگرێت.
ئەگەر ژیانی ٦٠ ساڵ لەمەوبەری ئەم دەڤەرەی ھەولێر و کوردستان و عێراق بەگشتی بێنینە بەرچاو ئینجا توانا و شکۆمەندی ئەم پیاوەمان بۆ دەردەکەوێت،
ھەر لە نەخوێندەواری و ھەژاری و دواکەوتوویی کۆمەڵ بگرە تا ئەو ستەم و زۆرداری و کۆڵەمەرگییەی کە لە سایەی ڕژێمی ئەو کات کە لە ئارادابوو پێیەوە دەیناڵاند.
لە کاتی بە دواداچوونی تاوانەکاندا زۆر ھێمن و بەئۆقرە بووە ئەو دڵی ماندووان برسی و ماڵدزراو و زۆرلێکراوانی داوەتەوە کە ھاوڕێی گەڕانەکانی بوون ئەوانەی کە یاوەر و یارمەتی دەری بوون زۆر ڕێزیان گرتووە و متمانەی تەواویان پێکردووە بە جۆرێک کە مسۆگەر بوون کە تاوانەکە ئاشکرا دەکات ئەگەر کاتەکەش درێژە بکێشێت بۆیە ھەر جارە و بە گوڕ و تینێکی زیاترەوە لەگەڵیدا کاریان دەکرد.
عەلی عەبدوڵڵا ھەرچەندە نەخوێندەوار بووە بەڵام پیاوێکی ڕۆشنبیر و بەھرەمەند و بەغیرەت و چاو نەترس و بەسەلیقە و زۆر وردبین بیر فراوان بە دڵ بووە لە زوڵم ستەمی دەرەبەگ و ئاغاکانی سەدەی ڕابردوو ھەرگیز سڵی نەکردووە ملی بۆیان کەچ نەکردووە بەڵام زۆر وریا و دلێرانە بەرگری لە خۆی کردووە توانیویەتی شوێنی خۆی دیار بکات لەناو کۆمەڵی ئەوسای کوردەواری کە سەرتاپای نەزانی و ھەژاری و دواکەوتوویی بوو.
ئەم پیاوە ماندوو نەناسە ببووە قەڵغان و سەنگەر لە دژی تاوانکاری بەجۆرێک دز و پیاو خراپان و ئەوانەش کە لە پشتیانەوە بوون سەد حیسابیان دەکرد ھەتا تاوانێکیان ئەنجام دەدا لە ترسی مام عەلی چەندین پیلان نەخشەی جۆراوجۆریان دەگرتە بەر لە ترسی ئەو زۆر جارانیش نەدەوێران ھیچ کارێک ئەنجام بدەن بەم جۆرە ببووە پارێزەر و بەربەستێکی سەخت و قەڵایەکی بەرزی بەرگری لە دژی دیاردەی تاوانکاری لە ناوچەکەدا.
لە ساڵی ١٩٠٣ لە گوندی ی سەر بە شارەدێی ی سەر بە پارێزگای ھەولێر لەدایکبووە و لە ١٩٦٩/١/٣١ لە ھەولێر کۆچی دوایی کردووە و لە گۆڕستانی بە خاک سپێردراوە.
عەلی عەبدوڵڵا تێبینی و ورد و زانیاری باشی ھەبووە لەبارەی قورسایی و کێشی ھەر کەسێک یان گیاندارێک بە بار یان بێ بار بووبێ زۆر گرنگی داوە بە شێوەی پێڵاو و پێوانەکەی و پاشپانی و بزماردار و لووس و زبر بۆ دۆزینەوەی سەرەداوی تاوان،
بەقسەی ھەموو ئەوانەی ناسیویانە و بینیویانە چاوی تیژ بووە بەجۆرێک ڕادەی بینینی چاوەکانی لەوەدا بوو کە شوێن پێی مرۆڤ و گیاندارانی دیار کردووە ھەروەھا لەسەر شەقامی قیڕتاویش شوێن پێی تاوانبارانی دۆزیوەتەوە،
بۆ مەرامە گڵاوەکانیان خزمەتکارە بەکرێ گیراوەکانیان دەناردە سەر ئەو خەڵکە ھەژارانە تاکو دزیان لێ بکەن و بیان ڕووتێننەوە لەو لاشەوە لەلایەن پیاوانی پۆلیس و میری ھیچ داوا و مافێکیان وەرنەدەگیرایەوە چونکە لایەن گیری ئاغاکانیان دەکرد بەم جۆرە دەردی ئەم خەڵکە زیاتر دەبوو.
بی ئێم دەبلیوو بۆ یەکەم جار دوای جەنگی جیھانی دووەم لە ساڵی ١٩٦٨ ھەستا بە بەرھەم ھێنانی یەکەم بزوێنەری راستی ٦ پستۆن بە ناوی شەشی تازەی سیدانی گەورە و شەشی تازەی کوپێ گەورە .
بی ئێم دەبلیوو ئۆتۆمبێلی یەکەم زنجیرەی ٥ ی سیدانی مام ناوەندی ناساند و پاشان لە ساڵی ١٩٧٦ یەکەم مۆدێلی سیدانی کۆکراوە ی ناساند بە ناوی زنجیرەی ٣.
بی ئێم دەبلیوو یەکەم بزوێنەری فڕۆکەی خۆی دروست کرد بە ناوی کە سەرکەوتنێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی بەھۆی کەمی بەکاربدنی سووتەمەنی و چالاکیەکی زۆر ،
لە کۆتایی جەنگی جیھانی یەکەم لە ساڵی ١٩١٨ بەپێی پەیمانی ڤێرسای کۆمپانیای بی ئێم دەبلیوو ناچار کرا بە راگرتنی بەرھەمھێنانی بزوێنەری فرۆکە.
بۆ بەردەوامی خۆی بی ئێم دەبلیوو بەردوامبوو و چالاکیەکانی خۆی گۆڕی و دەستی کرد بە بەرھەمێنانی کەلووپەلی بیناسازی و کەل و پەلی شەمەندەفەر.
بی لە ساڵی ١٩٦٠ بی ئێم دەبلیوو پەرەیان بە پرۆگرامی خۆیاندا و جەند نوێکاریەکیان کرد بە ناوی نیو کلاسس " پۆلی نوێ " بۆ بەرھەمھێنانی چەند مۆدێلێکی نوی لە ئۆتۆمبێلەکانیان،
بی ئێم دەبلیوو یەکەم ئۆتۆمبێلی خۆی ناساند بە ناوی بی ئێم دەبلیوو ئای ٣ ئۆتۆمبێلی شار 3 لە ساڵی ٢٠١٣ , کە یەکەم ئۆتۆمبێلە بۆدیەکەی لە کاربۆن فایبەر دروست کراوە،
پاشان ھەستان بە کڕینی کۆمپانیای ئۆتۆمۆبیل ڤایکەر ئیسنەش کە تایبەت بوو بە بەرھەمھێنانی ئۆتۆمبێل و لەو کاتەدا کۆمپانیاکە ئۆتۆمبێلێکی بەرھەم دەھێنا بە ناوی 3/15 پاشان بی ئێم دەبلیوو ناوەکەی گۆڕی بۆ 3/15.
لە ساڵی ١٩٧٨ بی ئێم دەبلیوو ئێم ١ ناسێندرا کە یەکەم ئۆتۆمبێلی ناوەندی وەرزشی بوو کە بە ھەماھەنگی لەکەڵ لامبۆرگینی گەشەی پێدرابوو،
١٩٨٥ بی ئێم دەبلیوو - ئێم ٣ەم ئۆتۆمبێلی ناوەندی وەرزشی بوو کە بە ھەماھەنگی لەگەڵ لامبۆرگینی گەشەی پێدرابوو،
لە ساڵی ٢٠١٥ بی ئێم دەبلیوو دوانزەھەمین کۆمپانیای بەرھەمھێنانی ئۆتۆمبێل بوو لە جیھاندا کە زیاتر لە ٢ میلیۆن ئۆتۆمبێلیان بەرھەمھێنا.
مینی و ئێم جی) پاشان رۆڤەر لە ساڵی ٢٠٠٠ تووشی داڕمانێکی ئابووری زۆر بوو بۆیە بی ئێم دەبلیوو بڕیاری دا کە ھەردوو براندی رۆڤەر و ئێم جی بفرۆشێت.
ناوی بی ئێم دەبلیوو بە ئەڵمانی کورتکراوەی باڤاریان مۆتۆر ڤایکەر ھەرچەندە لە ڕێزمانی ئەڵمانی دا ئەم دەستەواژەیە ناتەواوە بەڵام بە ئینگلیزی بە مانای واتە بزوێنەری کارکردنی باڤاریان.
کۆمپانیاکە پێشکەوتنێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی لە بواری بەرھەمھێنانی بزوێنەری فڕۆکە بە جۆرێک توانیان بزوێنەرێکی ھەوایی فڕۆکە دروست بکەن کە بگاتە خێرایی ٨٠٠کم/کاتژمێر،
لە ساڵی ٢٠١٣ بی ئێم دەبلیوو زنجیرەی ٤ ناسێنرا لە شوێنی بی ئێم دەبلیوو زنجیرەی ٣ ی کراوە و کوپێ وە ھەروەھا بی ئێم دەبلیوو زنجیرەی ٢ ناسێنرا لە شوێنی بی ئێم دەبلیوو زنجیرەی ١ ی کراوە و کوپێ.
لەو ماوەیەدا بی ئێم دەبلیوو ڕانەوەستا بەڵکو سوودی لەو کەلووپەلانە وەرگردەگرت کە دەستی دوو بوون یاخوود بێکەڵک بوون بۆ دروستکردنی ھەندێک کەلوپەلی چێشتخانە و دروستکردنی پاسکیل.
لە نیسانی ٢٠١٨ بی ئێم دەبلیوو ئۆتۆمبێلێکی بەرزی کارەبایی خۆی ناساند بە ناوی 3 کە بە تەواوی ئۆتۆمبێلێکی کارەباییە .
سەرەتای ناوەکە ڕاپ مۆتۆر ڤایکەر بوو دواتر بوو بە باڤاریان مۆتۆر ڤایکەر ئەویش دوای ئەوەی کارڵ راپ دامەزرێنەری کۆمپانیاکە دەستی لە کارکێشایەوە.
دا بۆ بوو وسەلجوقیەکان توانیان سەرکەون بە سەر سوپاکانیدا.٣ بەڵام پەیوەندیان پێوە کرد و پێشنیازی ڕێککەوتن و چوونە ژێر گوێڕایەڵِی ئەوەیان بۆ کرد،
ئەویش ڕازی بوو و ویلایەتەکانی دا بە سەرکردەکانیان و نازناوی پێبەخشین و دەرفەتێکی زۆری پێدان.٤ لەگەڵ ئەوەیشدا غەزنەوییەکان دەیانزانی سەلجووقیەکان چ مەترسیەک لە ڕوویاندا دەنوێنن،
بۆیە جەنگ لە نێوان ھەردوولادا لە نزیک شاری سەرخەس بەڕێوە چوو و دەوڵەتەکەیان کۆتایی پێھات و دواتر بە سەرکردایەتی ڕێبەرەکەیان بەگ بەرەو نەیسابوور چوون و لەوێ خۆی وەک سوڵتانی سەلجووقیەکان ڕاگەیاند و لە ھەمان ساڵدا،
لە سەر کورسی دەسەڵاتی سوڵتان مەسعوودی غەزنەوی دانیشت.٥ لە ئەنجامی ئەوەدا مەسعوود بە سوپاکانیەوە بەرەو خۆراسان کشاو لە جەنگێکییەکلاکەرەوە و لە شوێنیکدا کە بە دندانقان ناسراوە لەگەڵ سەلجووقیەکاندا پێکیاندادا و بە شکستی غەزنەویەکان کۆتایی ھات،
سەلجووقیەکان لە دوای جەنگی دندانقان بوون بە گەورەترین ھێزی خۆراسان لە کاتێکدا غەزنەویەکان لاواز بوون لە دوای ئەوەی زۆربەی سوپاکانیان لە دەست دان و زۆرێک لە ناوچەکانیان وێران بوون و غوریەکان توانیان لە ئەفغانستان و لە ساڵی ٨٥٢ ک.
نامەی بۆ خەلیفە قادربیللا نووسی و باسی ئەوەی بۆ کرد کە ئەو دەبینێ مەجدودەولەی بوەیھی زیاتر لە پەنجا ژنی ئازادی ھەن و سی و ئەوەندە منداڵی لەوان ھەیە،
٢ئینجا جێپێی خۆی داکوتاو بە ھێز بوو و شاڵاوی دەبردە سەر دەورووبەری ھیندو چەند قەڵایەکی فەتحکرد و چەند داستانێکی لەگەڵ ھیندەکاندا تۆمارکرد.
دا شکستی پێبھێنێ و ناچاری کرد داوای ڕێککەوتن بکات بەوەی بڕێ پارە بدات و ھەندێ ناوچەی بداتە دەست لەگەڵ پەنجا فیل کە ئەو بڕە پارە و شمەکە ھەڵبگرن.
پەرستگای بتەکانیشی وێرانکرد و لەو شوێنانەدا دروشمەکانی ئیسلامی بەرپاکرد , پاشان گەرٍِایەوە بۆ غەزنەو بە دوایدا جێپاڵ بە سەد ھەزار جەنگاوەرەو کەوتە ڕێ.
و فتوحاتێکی زۆری لە وڵاتی ھیند و ناوچەکانی تردا بەپا کرد و شان و شکۆی ئیسلامی لە ناو جیھاندا شکۆدار کرد و ناوچەی دەسەڵاتی خۆی بەرفراوان کرد و ھاوڵاتیانی زیادیان کرد و رۆژگارەکانی درێژەیان کێشا.
بۆیە تووڕە بوو و تاھرتی پیسی کوشت و وڵاخەکەی پێشکەش بە قازی ئەبوو مەنسوور مەحموودی ئەزدی شێخی ھورات کرد و پێی وت سەرکردەی مڵھوڕان سواری ئەمە دەبوو،
کە بێباوەڕانی ھیند پێیان وابوو ئەو ژیێنەرو مرێنەرەو سکاڵایان لا دەکردو گیانیان بۆ دەکردە قوربانی و دە ھەزار گوند وابەستەی بوون و خەزێنەکانی پڕ بووبوون لە ماڵ و سامانی جۆربەجۆر،
ژیانی سوڵتان مەحمودی غەزنەوی و دەوڵەتە سوننیکەی شیاوی ئەوەیە بە تایبەت لێکۆڵینەوەیەکی تایبەتیان لەگەڵ بکرێت و زانست خوازان و گرنگی پێدەرانی مێژووی ئیسلامی بانگ دەکەین تا بەپێی مەنھەجی ئەھلی سوننە و جەماعە بەو ئەرکە ھەستن تا کەلەبەرێکی نێو کتێبخانەی ئیسلامی بگرێ و گرنگی پەیوەستی و سوننەت و کاریگەری ئەوەیش ڕوونبکەنەوە لە بە ھێزی دەوڵەتەکەدا و ئەو درۆو ھەڵبەستەو گومانە ڕافیزی و باتینیانە ھەڵبوەشێننەوە کە بۆ ئەو پاڵەوانە سوننیە گەورەیە دروستکراون.
ئیبن کەسیر بە پاشای دادوەری گەورەی سەنگەرگیری سنوورەکان و پاڵپشتی سەرخراوی موجاھیدییەمینودەولە ئەبولقاسم مەحموودی کوڕی سەبکتکین گەورەی وڵاتی غەزنە و ئەو ناوچە گەورانە و فەتحکەری زۆربەی ناوچەکانی و شکێنەری بە ھێزی بت و پەیکەرەکانیان وسەرشۆڕکەری ھیندەکان و سوڵتانی ھەرە گەورەیان وەسفی دەکات.
ئەفغانەکان بوونە گوێڕایەڵی.١ دەوڵەتەکەیشی ماوەی نزیکەی بیست سال دەبوو کە دادوەریی و نەبەردی و خانە دانی و دلێریی و جۆرە توندییەکی تێدا بوو.
سوڵتان مەحموودی غەزنەوی توانی سنوورەکانی دەوڵەتی خۆی فراوان بکات و لەگەڵ ھینددا حەڤدە جەنگ بکات و شاڵاوەکانی گەیشتنە بانی دکن و ھەرێمی یشی دایە پاڵ دەوڵەتەکەی و وڵاتی ی ملکەچ کرد و قەڵەمرەوی خۆی بۆ وڵاتی ئەو دیو ڕووبار٥ درێژ کردەوە ،
شاری لاھوریشی کردە مەڵبەندی فەرمانڕەوایی خۆی لە ھیند و لەوێ نوێنەرێکی بۆ دەستنیشان کرد.٦ تا ئاستی خەریکبوو بوەیھیەکان لە بەغداد لە ناو ببات.
ھێزی سەلجووقیەکان لە وڵاتی ئەو دیو ڕووباڕ لە سەرەتای سەدەی پێنجی کۆچیدا گەورە و بە ھێز بوون و ئەمەیش بێزاری و ورووژانی سوڵتان مەحموودی غەزنەوی لێِکەوتەوە و لە ساڵی ٤١٥ ک.
دا لە ڕووباری جەیحوون پەڕیەوە تالەگەڵیاندا بجەنگێ و توانی ئەرسەلانی سەرکردەیان و قتلشی کوڕی و ژمارەیەک لە گەورە ھاوەڵەکانی بگرێ و ئەرسەنی نارد بۆ ھیند و لە دوای ئەوەی حەوت ساڵێ لە بەندیخانە دابردە سەر لە بەندیخانەدا مرد ١ لەدوای چوار ساڵ ٤١٩ ک.
مەحموود جارێکی تر لە سەر داخوازی و سکاڵای دانیشتوانی ھەردوو شاری چوویە دەرێ بۆ جەنگان لەگەڵ سەلجووقیەکاندا و شکستێکی جەرگبڕانەی تووش کردن.٢
بەڕاستی ئەوەی جێی پەژارەیە ئەوەیە کە زۆرێ لە ڕۆشنبیران و دەرچوانی زانکۆکان شتێ لە بارەی ئەو سوڵتانە سوننیە گەورەیە و دەسەڵاتەکەی لە وڵاتی ئەفغاندا نازانن کە چەندە حەزی لە ئیشکردن بووە و بە ھەڵگرتنی ئاڵای بانگەواز و بلاوکردنەوەی گیانی جیھاد و شەھادەتخوازی بەنێو سەربازەکانیدا و بڵاوکردنەوەی سوننەت و بنبڕکردنی بیدعەکان لە خوا نزیکبۆتەوە،
لەگەڵ ئەو بەھا باڵا ئیسلامیانەی کە قووڵترین کاریگەرییان لە گەشە سەندنی ناوچەی دەسەڵاتەکەی و پەیوەستی و تەبایی خۆشەویستی و فیدا بەخشی و وەفای خەڵکەکە بە دەوریدا ھەبوو.
ھێزە سەلجووقیەکان تا کەنارەکانی ڕووباری جەیحوون ھێزە شکستخواردووە غەزنەویەکانیان ڕاوەدوونان بە ئامانجی ناچارکردنیان بە ڕاکردن بۆ ئەودیو ڕووبار تا بەڵگەیەکی دیاری سەرکەوتن نیشان بدەن.
جەنگی دەندانقان سنورێکییەکجارەکی بۆ فەرمانڕەوایی غەزنەویەکان لە خۆراسان داناو توغرول بەگ لە شوێنی جەنگەکەدا تەختی داناو لە سەری دانیشت و ناوداران ھاتن و میرنشینی خۆراسانیان لێ پیرۆز کرد.
بەھۆی ئەو فیلمەوە ناوبراو پاڵێورا بۆ بردنەوەی خەڵاتی یەکەم دەرکەوتن لە دابەشکردنی خەڵاتەکانی فیلم فەیر بەڵام لەکۆتاییدا نەیبردەوە.
ساڵی ٢٠٠٣ بە ساڵی بەناوبانگبوونی پریتی دادەنرێت ئەویش بە بەشداریکردنی لە فیلمەکانی … لەگەڵ ھریتیک ڕۆشان و فیلمی لەگەڵ شاروخ خان کە ئەو دوو فیلمە سەرکەوتنێکی گەورەیان بەدەستھێنا کە بەھۆی فیلمی کەل ھۆ ناھۆ بۆ یەکەمین جار پریتی زینتا خەڵاتی باشترین خانمەئەکتەری ساڵی وەرگرت لە خەڵاتەکانی فیلم فەیر.
و باوکی مرد لە پێکدادانی ئۆتۆمبێل کاتێ پریتنی تەمەنی ساڵان بوو و دایکیشی ھەر لەھەمان کارەساتدا بە سەختی برینداربوو کە لەدواییدا بۆ ماوەی ساڵ لەسەر جێگا مایەوە،
ساڵی ٢٠٠٤ لە کۆمەڵێک فیلمی دی دەرکەوت کە باشترینییان فیلمی کە تاکوو ئێستا دوای ١١ ساڵیش بەیەکێک لە فیلمە کاریگەر و زیندووەکانی بۆلیوود دادەنرێت!
لە ساڵی ٢٠٠٧ لەگەڵ ئەمیتاب باچان و ئارجون رامپال پریتی زینتا بۆ یەکەمین جار لە فیلمێک بە زمانی ئینگلیزی دەرکەوت ئەویش فیلمی “ ” بوو
جگە لە کارکردن لە فیلم لە دوو بەرنامەی تەلەفزیۆنی پێشکەشکار بوو ئەوانیش – و & و لە بەرنامەی کاری دادوەری کردووە کە بەرنامەیەکی تەلەفزیۆنییە تایبەت بەسەماکردن
ساڵانەش دەدرێت بە تاک و دامەزراوەکان بۆ بەشداریکردنیان لە گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی لە ڕێگەی ناتوندوتیژی و شێوازەکانی تری گاندی.
نەتەوە یەکگرتووەکان هێزەکانی ئاشتیپارێز دەنێرێت بۆ ئەو ناوچانەی کە بەم دواییە ململانێی چەکداری وەستاوە یان وەستاوە بۆ جێبەجێکردنی مەرجەکانی ڕێککەوتننامەکانی ئاشتی و لە ناوبردنی ئەگەری لە دەستپێکردنەوەی شەڕەکان.
بە درێژایی مێژوو سەرکردەکان ئاشتیخوازی و دیپلۆماسییان بەکارهێناوە بۆ دامەزراندنی جۆرێک لە خۆگرتنی ڕەفتار کە لە ئەنجامدا بووەتە هۆی دامەزراندنی ئاشتی ناوچەیی یان گەشەی ئابووری لە ڕێگەی فۆڕمی جۆراوجۆری ڕێککەوتن یان پەیمانی ئاشتی.
نەتەوە یەکگرتووەکان ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتییە و ئامانجە ڕاگەیەندراوەکانی بریتین لە ئاسانکاری بۆ هاوکاری لە بواری یاسای نێودەوڵەتی،
نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩٤٥ دوای جەنگی جیهانی دووەم بۆ جێگرتنەوەی کۆمەڵەی گەلان و وەستاندنی شەڕەکانی نێوان وڵاتان و دابینکردنی سەکۆیەک بۆ گفتوگۆ دامەزراوە.
داکۆکیکارییەکانی ئایدیالیستەکان بۆ ئاشتی لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەهەم بووە هۆی دروستکردنی خەڵاتی نۆبڵ بۆ ئاشتی و سکۆلەرشیپەکانی ڕۆدس و دامەزراوەی نێونەتەوەیی کارنێگی بۆ ئاشتی و لە کۆتاییدا کۆمەڵەی گەلان ،
ئەمەش بە سەرۆکایەتی پیێر دی کوبەرتین گەیشتە ئەنجام و لە ساڵی ١٨٩٦ یەکەم یارییە ئۆڵۆمپیادەکانی مۆدێرن بەڕێوەچوو .
پاشان ھەریەک لە "ماری کۆری" و مێردەکەی "بیار"؛ لە ھۆیەکانی ئەو تیشکەیان کۆڵییەوە و بۆیان دەرکەوت کە پەڕەکانی "بیکۆڕێڵ" یۆڕانیۆمی تێدایە کە بۆتە ھۆی ئەو تیشکدانە.
بەو مانایەی سەرچاوەی ئەو تیشکانە بریتییە لە ناوکی "یۆڕانیۆم" و بۆی ڕوونبوویەوە کە ئەو تیشکدانە ڕوو دەدات بە شێوەیەکی خۆکارانەی بەردەوام؛ کە ھیچ کاریگەرییەکی پەستانی ھەوا و پلەی گەرمیشی لەسەر نەبێت.
یەکەی پێوانەکردنی "تیشکەچالاکی" بریتییە لە "بیکۆڕێل"؛ کە ژمارەی ئەو تیشکانەیە کە نموونەیەکی تیشکدەر دەری دەکات لە چرکەیەکدا.
پڕۆسەیەکی خۆکارانەیە کە تێیدا ڕەگەزێک دەگۆڕێت بۆ ڕەگەزێکی تر لە ئەنجامی لەدەستدانی تەنۆلکەکانی "ئەلفا" یان "بێتا" و دەرچوونی "تیشکی گاما".
ڕەوشەن بەدرخان لە ١١ تەممووزی ١٩٠٩ لە شاری قەیسەری لە دایک بووە؛ ئەو کاتە ساڵح بەدرخانی باوکی دوور خرابۆوە بۆ ئەو شارە،
دوای مردنی باوکی دایکی پێی خوێندووە و دوای تەواوکردنی قۆناغی سەرتایی لە قوتابخانەی مامۆستایان خوێندوویەتی و لە دواییدا بووە بە یەکێک لە مامۆستا پێشەنگەکانی ژن لە ھەموو وڵاتی سووریادا.
دوا ساڵەکانی ژیانی لە بانیاس نیشتەجێ بووە و لە ١ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٩٢ کۆچی دوایی کردووە و لەسەر داخوازی خۆی لە گۆڕستانی شێخ خالیدی نەقشبەندی لە دیمەشق،
ساڵی ١٩٥٧ لە کۆنگرەی دژی کۆلۆنیالیزم لە ئەتینا نوێنەرایەتیی گەڵی کوردی لە ئەستۆ بووە و بە توندی ئیدابەی دابەشکردنی کوردستانی کردووە؛ ئەوە یەکەم جار بووە ژنێکی کورد لە کۆنگرەیەکی جیھانی بەشدار بێت.
یەکیەتیی ئافرەتانی کوردی دامەزراندووە؛ ھەر لەو سالەیشدا وەک ئەندامی کۆڕی زانیاریی کورد وەرگیراوە و لەسەر داخوزی ئەوان چووەتە ئەستەمبوڵ تاوەکوو کتێب و دەستنووسە کوردییەکان لە ئارشیڤ و کتێبخانەکانی تورکیا خڕکاتەوە.
ئەم گیایە سوودی زۆری ھەیە و سەرەڕای سوودەکانیشی نرخەکەی زۆر ھەرازانە ھەر وەک لە کوردەواریدا ئەگەر ھەوڵ بدەن شتێک بێ نرخ بکەن دەڵێن ،
وە لەم دواییانەشدا دوای ئاشکرابوونی سوودەکانی توور بەتایبەتی بۆ ھەرس کردن و یارمەتیدانی گەدە لە ساڵەکانی نەوەت بەدواوە وتەیەکی تر لەناو خەلکیدا بڵاوبویەوە لەسەر توور و خەلک دەیانووت:
بۆ خواردنیشی باشتر وایە توێکڵەکەی بە ئاو خاوێن بکرێتەوە و پاک نەکرێت چونکە وەکو ھەموو سەوزە و میوەکانی تر توێکڵی تووریش سوودی زۆری ھەیە.
لەگەڵ ئەوەی ئەو دان بەوەدا دەنێت غەزالی راجیاوازە بەڵام وەک پێشتر باسمانکرد-ئەوە تۆمار دەکات کە غەزالی لەکۆتاییەکانی ژیانیدا وازی لە سەرقاڵبوون بە زانستە فەلسەفی و کەلامیەکان ھێناوە و لای داوەتەوە بەلای سەرقاڵبوون بە زانستی فەرموودەوە.
کۆتا شتیش کە پێوەی سەرقاڵ بوو لە ێەحیحی بوخاری و موسلیم دا بوو تا مردن سەرقاڵی ئەوە بوو) لەگەڵ ئەوەی ئیبن تەیمیە ھێرش دەکاتە سەر باقەلانی_بەتایبەت لەبارەی ڕاو بۆچونی لەمەڕ پێغەمبەرایەنی وموعجیزاتەوە،