polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
بەلام ژگە لە یەکێکیان نەبێ -٢٥ مەکینە نشستی ڕووی دا لەماوەی ئەرکی چالەنجی -51 - . ئەمە نشستی ھیچ کاریگەریی نەبوو بەڵکو کار لەسەر ئەرک ئامانج یان ماوە.
لەگەل ئەوەشدا یەکێک لەکارە نا سەربەزییەکان بەکاردەھێنرێتئەویش کەمی کێشە واتە بە بوجەیەکی کەم بەرھەم بھێنرێتئەمەش کارێکی گونجاو نییە بۆ سەلامەتی مووشەک.
سەرەرای ئەمەش ئەگەر ژمارەی فرینینان کەمتر بوو لەژمارەی تێکشکاوەکان ئەوا کارکردن بەم ھێلکاری دروستکردنە دەبنە ھۆی کاولکاری و کارەسات.
بەھۆی بەتوانایی ھێزی مووشەک و بەرزی پلەی گەرمی بۆیە ماددەی بەکارھاتوو لە مووشەک بەرگەی ناگرن کە زۆربەی مووشەکەکان کاردەکەن لە پلەی گەرمی سوتان کە دەگاتە ٣٥٠٠ کلڤن یان ٥٨٠٠ فرەنھایت.
بەڵام بەدوای دامەزراندنی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران لە ساڵی ١٩٨٤ کۆمەڵەیش بەم حیزبە لکاو و ڕۆلی ڕێکخراوی ناوچەییی ئەم حیزبەی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا گرت بە ئەستۆ،
وێرای حیزبەکان و ڕێکخراوەکانی دیکە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان دەستی کرد بە چالاکیی چەکدارانە دژ بە حکۆمەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران.
ھەتا ئێستاکە چەند لق خواردنەوە لە ناو ڕیزەکانی کۆمەڵە ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران ڕوویداوە و حیزبەکانێکی نوێ ھاتوونەتەوە ئاراوە کە ئەوانەیش لە ژێری ناوی کۆمەڵە چالاکی دەکەن.
لە پاییزی ١٩٦٨ موعینی لەگەڵ سێ کەسی تر ڕێکخراوێکیان بە ناوی ڕێکخراوی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران دامەزراند.
بنەماڵەی حسێنی کە شێخ عیزەدین حسێنی و شێخ جەلال حسێنی لە گەورەکانیان بوون دوای کوژرانی موحەممەدحسێن کەریمی لە ٢٦ی ڕێبەندانی ١٣٥٧ لە پادگانی سەقز بوون بە کەسایەتییە سەرەکییەکانی ئەم ڕێکخراوە و شێخ عیزەدین بوو بە ڕێبەری ئەم ڕەوتە.
مائۆئیسم لە ساڵەکانی ١٩٦٠–١٩٦٥ لە نێو بڕێ لە لاوەکان و قوتابییەکانی کوردستانی ئێران بەھۆی جیاواز بوونی ئایدیۆلوجیای مائۆئیسم و سەرنەکەوتنی بارزانی و سەرھەڵدانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە عێراق دا لایەنگری زۆر گرت.
لە یەکگرتنەوەی سە گرووپی ڕێکخراوی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشان و شیرین بەھارە و یەکێتی جووتیاران لە ساڵی ١٩٧٩ دا حیزبی کۆمەڵە بە ڕێبەریی شێخ عیزەدین حسێنی دامەزرا.
ڕووبەری ئەم وڵاتە ٣٨٥٬١٧٠ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە ئۆسلۆ پایتەختەکەیتی و لە ھەمان کات گەورەترین شاری وڵاتی نۆرویژە.
کە بەکارھاتووە بۆ جواندن و ووردکردنی لق و گەڵای ڕووەکەکان بەمەبەستی قەرەبووکردنەوەی نەبوونی توانای ھەرسکردنی سیلیلۆزی دیوارە خانەی ڕووەکەکان بە شێوەیەکی کارا و چووست.
لەگەڵ گۆرانی شێوازی خۆراکی مرۆڤەکان بەشێوەیەکی سروشتی شەویلگەی بچووکتر ھەڵبژێردراوە بەڵام ھێشتا ددانی ژیری بەشێوەیەکی بەرچاو گەشەدەکات لە دەمی مرۆڤەکانی ئەم سەردەمەدا.
لە ڕۆژگاری ئەمرۆدا ددانی ژیری بێسوودن و تەنانەت زیانبەخشیشن بەڕادەیەک کە زۆرجار کردەی نەشتەرگەری پێویست ئەنجام دەدرێت بۆ لابردن و دەرھێنانیان.
ڕوودانی ڕەپبوونی مووەکان لە کاتی فشاردا کردەیەکی کاردانەوەی بەجێماوە کە ئەگەری ھەیە ئەرکە سەرەکییەکەی لە باوباپیرانە دێرینەکانی مرۆڤی پەرەسەندوودا بریتیی بووبێت لە بەرزکردنەوە و بڵاوکردنەوەی مووی لەش بەمەبەستی دەرکەوتنی بە قەبارەیەکی گەورەتر و لە ئەنجام دا بوونە ھۆکاری ترساندنی ڕاوکەران.
مەیموونی ماکاک و زۆربەی جۆرە مەیموونەکانی دی خاوەنی ئەو گوێچکانەن کە ماسولکەکانی زۆر زیاتر گەشەیانکردووە لەچاو گوێچکەکانی مرۆڤ دا بۆیە مەیموونەکانی توانایەکی باشتریان ھەیە لە جوڵاندنی گوێچکەکانیان لە کاتی ھەڕەشە و مەترسی لەناکاودا.
بەڵام مرۆڤەکان و مەیموونی شامپازی خاوەنی ئەو گوێچکانەن کە ماسولکەکانیان کەمترین گەشەیان سەندووە و بێ ئەرکن و لە قەبارەش دا ھێندە گەورەن لە بە ئاسانی بناسرێنەوە.
ماسولکەیەکی لکێندراو بە گوێچکەوە کە بۆ ھەر ھۆکارێک بێت توانای جوڵاندنی گوێچکەکەی نییە ناکرێت بوترێت ئەرکێکی زیندەیی ھەیە.
ھەروەھا لە مرۆڤەکان دا دەکرێت دیاردەی نەبوونی توانای جوڵاندنی گوێیەکان گۆڕانکاری بەسەردا بێت وەک ئەوەی ھەندێک مرۆڤ لەرێی ھەوڵ و مەشقەوە دەتوانن گوێچکەکانیان بە چەند ئارستەیەک دا بجوولێنن.
لە مرۆڤ دا نەبوونی توانای جوڵاندنی گوێچکەکان قەرەبووکراوەتەوە بە ھەبوونی توانای جوڵاندنی تەواوی سەر بە ئاراستەیەکی ئاسۆیی کە ئەم توانایە شتێکی باو نییە لە جۆرەکانی تری مەیموون دا.
ئەندام و ھەڵسوکەوتانە دەگرێتەوە کە لە مرۆڤەکان دا بوونی ھەیە بەڵام ھەموو یان زۆربەی ئەرک و فەرمانە سەرەکییەکەیان لەدەستداوە بەھۆی ڕێگای پەرەسەندنەوە.
ھەرچەندە زۆربەی ئەم پێکھاتە بەجێماوانە وەک بێ ئەرک دەردەکەون بەڵام دەکرێت ڕادەیەکی زۆر کەمی ئەرکەکانیان مابێت یان ئەرکی بچووکی نوێیان بۆ پەیدابووبێت.
شکست ھێنان لە گەشەکردنی ددانی ژیری دا ڕێژەی سفرە لە مرۆڤە ڕەسەنەکانی ناوچەی تاسمانیای سەر بە وڵاتی ئوسترالیا و نزیکەی لە %١٠٠ بۆ دانیشتوانە ڕەسەنەکانی مەکسیک.
سریلانکا وەک زۆربەی وڵاتەکانی دیکە لەلایەن ڕووبەرووی داگیرکاری و کۆنترۆلکردنی وڵات لەلایەن گەل و وڵاتانی دیکەوە بووەتەوە بۆیەکەم جار لە ساڵی ١٥٠٥ پورتوگالییەکان ڕوویان لەم ناوچەیە کرد بەمەبەستی کاری بازرگانی بەتایبەت پاشان وردە وردە دەسەڵاتیان بەسەر زۆربەی ناوچەکانی سەریلانکا سەپاند ئەمەش لە نێوان ساڵی١٥٩٧ بۆ ١٦١٨ درێژەی ھەبوو
دوای ئەوەی ھۆڵندنییەکان دەسەڵاتیان بەھێز بوو توانیان لە ساڵی ١٦٥٨ ڕووبەکەنە سریلانکا و بیخەنە ژێردەسەڵاتی خۆیانەوە بۆماوەیەکی زۆر
بەریتانییەکان دوای ئەوەی لە ساڵی ١٧٩٨ بەریتانیا ئەو ناوچانەیان داگیر کرد کە ھۆڵندییەکان دەستیان بە سەردا گرتبوو کە لە ژێر دەسەڵاتی پرتوگالی دابوو،
ساڵی ١٩١٩ ھەوڵەکانی سریلانکا بۆ سەربەخۆ بوون دەستی پێکرد ئەویش دوای ئەوەی کە کۆمەڵەیەکیان بە ناوی ڕابتەی سریلانکا پێک ھێنا داوای مافی خۆ بەرێوەبردنیان دەکرد ئەم ھەوڵانە بەردەوام بوو تا ئەوەی لە ساڵی ١٩٤٨ سەربەخۆی بەدەست ھێنا و لە ساڵی ١٩٥٦ زمانی سینھالی بووە زمانی ڕەسمی ئەم وڵاتە ساڵی ١٩٧١ بووە کۆماری سریلانکا ئەویش دوای ئەوەی قوتابیان و سوپای ڕزگاری نەتەوەی دەسەڵاتیان وەرگرت.
لە سالی ١٩٧٦ چەندین ناکۆکی و ململانێ لە ناو ئەم وڵاتە دەستی پێکرد کە خۆی بۆ جیابوونەوە و دروستکردنی دەوڵەتێکی دیکە لە ناو ئەم دەوڵەتە درا و تا ئێستاش بەردەوامە
سریلانکا لە کۆندا ناسراو بە چەند ناوێک ناسراو بووە وەک تاروبینی کە وشەیەکی یۆنانییە مانای پاشان بە ھۆی ھاتنی عەرەبەکان بەتایبەت دوای ھاتنی ئیسلام کە بازرگانیان لەگەڵ ئەم ناوچەیە ھەبوو بە ناسرا تا ئەوەی بە تێپەربوونی سەردەمەکان ناوەکەی بوو بە سریلانکا.
مێژووی سریلانکا باسکردنە لە مێژووی وڵاتی سریلانکا و ئەو ڕووداوە و پێشھاتانەی لەم وڵاتەدا ڕوویداوە بە دریژایی ساڵەکان لەم وڵاتەدا.
یەکەم ھەواڵی پلەی ستەیشن ٥ لەلایەن ئەندازیاری تەلارسازی سەرەکی «مارک سێرنی» لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ گۆڤاری وایەرد لە مانگی نیسانی ٢٠١٩ ھاتووە.
تایبەتمەندی تەواو لە پێشکەشکردنێکی سەرھێڵ لەلایەن سێرنی و لە ١٨ی ئازاری ٢٠٢٠ لەلایەن سۆنی و دیجیتاڵ فاوندری بڵاوکرایەوە.
وەک بنکەی پلەی ستەیشن ٥ کە دیسکێکی ئاڵترای -ی لەگەڵ یەک گرتبوو کە گونجاو بێت لەگەڵ دیسکی تیشکی بۆ پاڵپشتی کردنی یاری تاک بە تەنیشت دابەشکردنی دیجیتاڵی لە ڕێگەی فرۆشگای پلەی ستەیشن،
کۆی ژمارەی پشکنینە ئەرێنییەکانی ژمارەکانی وڵاتی ئێرانی تێپەڕاند و تورکیا بووە یەکەمین وڵاتی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست کە خاوەنی ئەو ژمارە بەرزەی تووشبووبێت و لە ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٠ دا کۆی ژمارەی تووشبووی پشتڕاستکراو ژمارەی تووشبووەکانی چینی تێپەڕاند.
ئەم بەرزبوونەوە لەناکاو و ھەرەمەکییەی تووشبووانی پشتڕاستکراو نەبووە ھۆی بارگرانی لەسەر سیستەمی تەندروستی گشتی و ژمارەی سەرەتای گیانلەدەستدان بە نزمی مایەوە بە بەراورد بە چەندین وڵاتی ئەوروپی.
ھۆکاری ئەو ژمارە کەمەی گیانلەدەستدان بەشێوەیەکی سەرەکی دەگەڕایەوە بۆ زۆری ڕێژەی گەنج لە دانیشتوان و بەردەستبوونی ژمارەیەکی زۆر لە یەکەی چاودێری چڕ.
پەتای کۆڤید-١٩ لە وڵاتی تورکیا بەشێکە لەو پەتا جیھانییەی ڤایرۆسی کۆرۆنا کە ھەموو جیھانی گرتۆتەوە و ھۆکارەکەی دەگەرێتەوە بۆ تووشبوون بە نەخۆشی سەختی کۆئەندامی ھەناسەی ڤایرۆسی کۆرۆنای ٢ .
گەیشتنی نەخۆشییەکە بە وڵآتی تورکیا لە ڕێکەوتی ١١ی ئازاری ٢٠٢٠ دا پشتڕاستکرایەوە دوای ئەوەی پیاوێک لە ئەوروپاوە بۆ تورکیا گەڕابۆوە و ھەڵگری ڤایرۆسەکە بوو.
یەکەمین باری گیانلەدەستدان بەھۆی ڤایرۆسی کۆڤید-١٩ەوە لە ١٥ی ئازارئ ٢٠٢٠ دا ڕوویدا و دواتر لە ١ی نیسان دا بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڤید-١٩ بە تەواوی تورکیادا پشتڕاستکرایەوە.
وەزیری تەندروستی تورکیا ڕایگەیاند کە لە ھەفتەی چوارەم دا تەشەنەکردنی ڤایرۆسەکە گەیشتۆتە لوتکە و خەریکە بە شێوەیەکی شێواش خێرای بڵاوبوونەوەکەی کەم دەبێتەوە.
بەھۆی شێوازی بڵاوبوونەوەی پەتا جیھانییەکەوە بەڕێوبەرایەتی کاروباری ئاینیی تورکیا ھەستا بە قەدەغەکردنی ھەموو نوێژە بە کۆمەڵەکان لە مزگەوتەکان و نوێژەکانی ھەینی.
دواتر لە ھەمان ڕۆژدا وەزارەتی ناوخۆ ھەستا بە ناردنی بەیاننامە بۆ ھەر ٨١ پارێزگاکەی تورکیا دەربارەی خۆپارێژی دژی پەتا جیھانییەکە و داخستنی کاتیی ھەموو شوێنەکانی کۆبوونەوەی گشتی وەک:
ئەنجومەنی باڵای نەتەوەیی تورکیا ڕایگەیاند کە ڕێگە نادرێت بە ھیچ سەردانیکەرێک بۆ ناو پەرلەمان لە نێوان ڕێکەوتەکای ١٣–٣١ی ئازار.
لە ١٣ی ئازاردا تورکیا بڕیاریدا بە وەستاندنی ھەموو گەشتە ھاتوو و ڕۆیشتووەکان بۆ ئەم وڵاتەنە (ئەڵمانیا، فەرەنسا، ئیسپانیا، نەرویج، دانیمارک، بەلجیکا، سوید،
وەزیری پەروەردە ھەستا بە سەردان کردنی ستۆدیۆکانی وێستگەی تەلەڤیزیۆنی کە خەریکی ئامادەکردنی ئەو بابەتانە بوون کە پەیوەندی ھەبوو بەسەر ڕێکاری نوێی فێرکردنی مەودا دوور و ھەروەھا ڕایگەیاند کە ڕێکار و شێوازە نوێیەکانی پەروەردە بەشێوەیەکی زۆر ورد پێداچوونەوەی بۆ دەکرێت و نەخشەسازی و ئامادەکردنەکان لە ٢٣ی ئازاردا بەشێوەیکی یەکجاری تەواو دەبێت و سەلجوک گووتیشی کە یەکەمین وانە لەڕێی بەکارھێنانی ئەم شێوازە نوێیە لەلایەن خۆیەوە دەوترێتەوە.
وەزارەتی پەروەردەی نەتەوەیی ڕایگەیاند کە ھەستاون بە بەکارھێنانی پاکەرەوەی تایبەتمەند بەمەبەستی ھێشتنەوەی خوێندگەکان بە پاکی لەدژی ھەڕەشەی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە.
وەزیری پەروەردە وتی ھەموو ڕووبەر و ڕوویەک کە کراوەیە بۆ دەستلێدان و بەرکەوتن لە خوێندگەکان دا پاکژدەکرێتەوە و خوێندنگە پیشەیییەکان ھەستاون بە بەرھەمھێنانی زیاد لە ١٠٠ تەنی ماددە پاکژکەرەوەکان بۆ بەکارھێنانی ڕۆژانە لەلایەن خوێندنگەکانەوە.
ھەروەھا زانکۆکانیش بۆ ماوەی سێ ھەفتە بە داخراوی دەمێنەوە و ھەتا کۆتای مانگی نیسان یارییە وەرزشییەکان بە داخراوی لە یاریگاکان دا ئەنجام دەدرێت.
وەزیری پەروەردە ھەستا بە ئەنجامدانی ڕاگەیاندنێکی ڕۆژنامەوانی لە ڕێکەوتی ١٢ی ئازاردا و لێدوانی دا کە دوای داخستن کردەی پاکژکردنەوە لە سەرتاسەری قوتابخانەکانی وڵات دا ئەنجام دەدرێت.
مەشقی پێویست و پاڵپشتییە پەروەردەیییەکان لەڕێگەی ئینتەرنێت و تەلەڤیزیۆنی ەوە دابین دەکرێت و بەھەمان شێوە وەزارەت ھەستاوە بە گرتنەبەری ھەموو ڕێکارێکی پێویست بۆ ڕێگریکردن لە پچران و دواکەوتنی بەرنامەکانی خوێندن.
سەرۆک ئەردۆغان داوای لە ھاونیشتمانانی وڵاتەکەی کرد لە ماڵەوە بمێنەوە و سەردانی نەخۆشخانەکانی نەکەن تەنھا لە باری لەناکاودا نەبێت و ھەروەھا وتیشی کە بانکە گشتییەکان ھەڵدەستن بە گەیاندنی مووچەی خانەنشینی تا ماڵەوە بۆ کەسانی خانەنشینبووی تەمەن سەروو ٧٦ ساڵان.
ناوەندیی و ئامادەیییەکان لە ڕێکەوتی ٢٣ی ئازاردا دەستی پێکرد و لەسەر کەناڵی تەلەڤیزیۆنی پەخشکرا کە کەناڵێکی نوێ بوو بە ھاوبەشی نێوان کەناڵی و وەزارەتی پەروەردە دامەزرابوو.
دوابەدوای کۆبوونەوەیەک لەنێوان سەرۆکی تورکیا و سەرۆکی ئازەربانیجان ھەردوو وڵات بۆ ماوەیەکی کاتی گواستنەوەی وشکانی و ھەواییان وەستاند.
جیاوازە لەو سووتەمەنییەی بە هۆی پڕۆسە زۆر هێواشە جیۆلۆجییەکانەوە بەرهەم دێت؛ کە پێکهاتنی سووتەمەنییە بەبەردبووەکانی وەک زەیت دەگرێتەوە،
لەبەر ئەوەی بارستەی زیندەیی تەکنیکیانە ڕاستەوخۆ دەتوانرێت وەک سووتەمەنی بەکار بهێنرێت ؛ بۆیە هەندێک کەس هەر دوو زاراوەی بارستەی زیندەیی و سووتەمەنیی زیندەیی وەک یەک شت بەکار دەهێنن،
ئەمەش بە ڕایەکی وردتر کە دەڵێت؛ بۆ ئەوەی پڕۆژەیەکی دیاریکراوی سووتەمەنیی زیندەیی کاربۆن-بێلایەن بێت؛ دەبێت ئەو کاربۆنەی ڕژێمی ڕەگەکانی بەروبوومەکە پەنگی دەداتەوە قەرەبووی ئەو گاز دەردانانەی سەر زەوی بکاتەوە،
ئەو سووتەمەنییە زیندەییانەی نوێ دەکرێنەوە؛ بەگشتی ئەوانە دەگرنەوە کە کاربۆن چەسپاندنی هاوچەرخیان تێدا ڕوو دەدات؛ کە چەشنی پڕۆسەی ڕۆشنەپێکهاتنی ڕووەک و قەوزە وردەکانە.
بنەڕەتییانە هەموو بەروبوومەکان دوانۆکسیدی کاربۆن لە سووڕی سەرزەمینییەوە دەگوازنەوە بۆ کۆگەی ژێرزەمینیی ناو ڕەگەکان و خاکی دەوروبەر.
مۆدی جەنگی شاھانە ھاوشێوەی نازناوەکانی تری ئەو ناونیشانەیە کە یاریزانەکان پێشبڕکێ دەکەن لە نەخشەیەکی بەردەوام بچووککردنەوەدا بۆ ئەوەی دوا یاریزان بمێنێتەوە.
ناوچەی یاری بەپێچەوانەی ناونیشانەکانی ترەوە میکانیکی نوێی دروستکەر و جەختکردنەوەیەکی زیاتر لەسەر ئۆتۆمبێلەکان و میکانیکی نوێی دراو لە یارییەکەدا دەچەسپێنێت.
ناوچەی جەنگی بە شێوەیەکی گشتی پێداچوونەوەی پەسەندی لە ڕەخنەگرانەوە لە ھەموو پلاتفۆرمەکان بەپێی پێداچوونەوەی مێتاڕەخنەگری ھەڵگرەوە وەرگرت.
سۆفییەکان ھەر چەند ھەوڵ دەدەن ناتوانن شێخی سەنعان لە بڕیارەکەی پاشگەز بکەنەوە و بە ناچار لە شێخ جیا دەبنەوە و بەبێ ڕێبەر وەڕێ دەکەون.
مەلا بە دەسپاکییەوە ئاماژەی بە سەرچاوەی ئاخاوتنی ئەو ژنانە داوە و بەوپەڕی تۆرە و ئەدەبیشەوە لە ھەندێکیان دواوە… مەلا فەرمان سەرجەم ئەم قسە قۆڕانەی تۆمار کردووە و کورتە بۆچوونێکی خۆشی بەپاڵ داون،
لەلایەن ڕۆژنامەنووس تامان شاکر لە دادگا سکاڵا لەسەر نووسەری کتێبی تۆمار کرا ئەگەرچی نووسەر ئامادەبوو مێزگردیان لەگەڵدا بکات بەڵام کەس ئامادە نەبوو،
بەشێوەیەکی گشتی بە بەردبووەکان تەنھا یەک بەشی بوونەوەرە لەناوچووەکە دەپارێزێت و زۆرجار ئەو بەشەیە کە بەشێوەیەکی نیمچەیی بەکانزا بووە لە کاتی ژیانی بوونەوەرەکەدا وەک ئێسک و ددانی بربڕەدارەکان.
ھەروەھا بە بەردبووەکان دەکرێت نیشانەش لەخۆبگرن کە لەلایەن بوونەوەرەکەوە بەجێھێلدراوە کاتێک لە ژیاندابووە وەک شوێنپێی ئاژەڵ یان پاشەڕۆکانیان و ئەم جۆرە بە بەردبووانە بە پێناسەدەکرێت و جیاوازە لە .
چاودێریکردنەکانی سەدەی نۆزدەھەم و دۆزینەوەی پەیوەندی چەند بە بەردبوویەکی دیاریکراو بە چینە بەردی دیاریکراوەوە بووە ھۆی ناساندنی خشتەی کاتیی جیۆلۆجی و تەمەنە ڕێژەییەکانی بە بەردبووە جیاوازەکان.
گەشەسەندنی تەکنیکی پێوەری تیشکدانەوە لە سەرەتای سەدەی بیستەم دا رێخۆشکەر بوو کە زاناکان بتوانن بە شێوەیەکی بڕی تەمەنەی تەواو و وردی بەرد و بە بەردبووەکان دیاریبکەن.
خێرایی شیبوونەوەی توخمە تیشکدەرە جیاوازەکان زانراوە و بۆیە ڕێژەی توخمە تیشکدەرەوەکە لەسەر بەرھەمە شیبۆوەکە پیشاندەری ئەوەیە کە چەندێک لەمەوبەر توخمە تیشکدەرەوەکە یەکی گرتووە لەگەڵ بەردەکەدا.
توخمە تیشکدەرەوەکان تەنھا لەو بەردانەدا باون لە سەرچاوەیەکی گڕکانیان ھەیە و بۆیە ئەو بەردانەی دەتوانن بە بەردبووەکان ھەڵبگرن و مێژووەکەیان بە ڕێگەی پێوەری تیشکدانەوە دیاریبکرێت بریتییە لە چینە خۆڵەمێشە گڕکانییەکان.
تۆمارە بە بەردبووەکان یەکەمین و سەرەتاترین سەرچاوەکانی زانیاری بوون کە بەکاردەھێنران لە لێکۆڵینەوەکانی پەرەسەندن و بەردەوامیشە لەوەی پەیوەندییەکی پتەوی ھەبێت لە دیاریکردنی مێژووی ژیان لەسەر زەوی.
زانایانی بە بەردبووەکان تۆمارە بەردینەکان بەکاردەھێنن بۆ تێگەیشتن لە ڕێکاری پەرەسەندن و شێوازی دیاریکراوی چۆنیەتی پەرەسەندنی جۆرە جیاوازەکان.
بەشێوەیەکی دەگمەن زیندەوەرەکان بە باشترین بارودۆخ لە بە بەردبووەکان پارێزراون و بەشێکی زۆر کەمی ئەو بە بەردبووانەش ھەتا ئێستا دۆزراونەتەوە.
ئەمەش پشتڕاست کراوەتەوە بە پێی ئەو ڕاستییەی کە ژمارەی جۆرەکانی دۆزراونەتەوە لەڕێی تۆماری بەردینی ڕێژەکەیان کەمترە لە %٥ ی جۆرە زیندووە زانراوەکان و ئەمەش پێشنیارکەری ئەوەیە کە ڕێژەی ئەو جۆرە زیندەوەرانەی زانراون لەڕێی بە بەردبووەکانەوە کەمترە لە %١ی ھەموو جۆرە زیندەوەرەکانی ژیاون لە ھەر کاتێک دا.
زانستی بە بەردبووەکان ھەوڵ دەدات نەخشەسازی چۆنیەتی پەرەسەندنی ژیان بکێشێت لە سەردەمە جیۆلۆجییەکان دا بەڵام سەختی دۆزینەوەی سەردەمە بە بەردبووەکان بە ئاستەنگی ڕاستەقینە دادەنرێت وە نەبوونی توخمە تیشکدەرەوەکان لەو چینانەی پارێزگاری لە بە بەردبووەکان دەکەن کە پێویستە بۆ دۆزینەوەی مێژوو لەڕێی وە.
حەوزێکی درۆینەی گەورە کە دەکەوێتە لای سەرەوە و بە ئێسکان دەورە نەدراوە وھەندێ پارچەی کۆئەندامی ھەرسی تیایە و حەوزێکی ڕاستەقینەی بچوک لە لای خوارەوە کە بە کە کلینجە و موسلدانە و کلۆت دەورەدراوە و دەروازەی چوونە ژوور و دەرەچەی ھاتنە دەرەوەی ھەیە.
کونێکیش لە نێوان ئێسکی سمت و موسڵداندا ھەیە پێی دەڵێن بەپەردەیەکی بەھێز داپۆشراوە و ھەندێک موولوولەی خوێن و دەماری پێدا دەڕوات تا پەلی خوارەوە.
لە ساڵی ١٩٥٣ لەکاتی گەڕان و پشکنین بۆ دۆزینەوەی نەوت لەباشووری لیبیا تێبینی ئەوەیان کرد کە ڕێژەیەکی زۆرئاوی سازگار لەژێڕ ئەم بیابانە وشکە ھەیە.
بیرۆکەی پڕۆژەی ڕووباری مەزنی دەستکرد دەگەڕێتەوە بۆ کۆتایی شەستەکان بەڵام لە ١٩٨٤ پڕۆژەکە چووە بواری جێبەجێ کردنەوە.
کۆگا ھەڵکۆڵدراوەکان کە لەڕێگای ئەوانەوە ئاوی سازگار لە ناخی زەوی دەرھێنرا ئێستا پڕن لە ئاو بە پێی بەدواداچوونێکی ساڵی ٢٠٠٧ ئەم کۆگایانە تا ھەزار ساڵی تر ئاویان تێدا دەمینێت.
ئابووری ناسان دەڵێن ئەو بڕە پارەی لە پڕۆژەکە بەکارھاتووە کە ٢٥ میلیارد دۆلارە دەکاتە نڕخی ١٠٪ ئەو ھەموو ئاوەی کە بەرھەم دێت.
ھەروەھا لەپاڵ ئەم پڕۆژەیە پڕۆژەی چاندنی ٥٠٬٠٠٠ دارخوورما بە بڕی ١٬٠٠٠ یۆرۆ بۆ ھەر دارخورمایەک لەلایەن ئەندازیاری ئیسپانی ئەنتۆنیۆ ئیبانیس.
ڕۆژێک دوای مووشەک بارانکردنەوە ھێزەکانی ناتۆ ڕایانگەیاند لەناو دامەزراوەکە مووشەک ئاراستەمان کراوە و دواتر چەندین کەلوپەلی سەربازی و تەقەمەنی لە شوێنەکە دۆزرانەوە.
لە ١٠ ئەپریلی ٢٠٢٠ لە ئاکامی ھێرشێکی تێکدەرانە بۆ سەر لولەکانی تەرابلوس و ناوچەکانی نزیکی زیاتر لە میلیۆنێک لە دانیشتوانی تەرابلوس بێ ئاو بوون،
پڕۆژەکە لە ڕێگای دامەزراندنی لولەی ئاوی مەزن ئاو لە مێرگەکانی بیابان دەگوازێتەوە بۆ ناوچە وشک و بێ ئاوەکانی ھەموو خاکی لیبیا کە لەژێڕ خاک شاردراونەتەوە دوور لە تیشکی خۆر،
تیرەی ھەر لولەیەک چوارمەترە بە پێکبەستنی لولەکان ڕووبارێکی مەزن درووست بوون بەجۆرێک لە قۆناغی یەکەم چوارھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشەی بەراوکرد،
کە لە مێرگەکانی ئابار و کفرە و سەریر لە خۆڕھەڵاتی باشوورەوە ئاوی دەگەیاندە مێرگەکانی فزان و جەبەل حەساونە لە باشووری خۆڕئاوا و لەوێشەوە بەرەو باکوور و شارە گەورەکان.
ڕووباری یەکەم لەباشوورەوە تا دەگەیشتە باکوور پێنج دەریاچەی دەستکردی پڕ ئاو دەکرد قەبارەی ھەر دەریاچەیەک چوار میلیۆن مەتری چوارگۆشە ئاوی دەگرت،
ئەم ڕووبارە ڕۆژانە ٦٬٥٠٠٬٠٠٠ مەتری چوارگۆشە ئاو بۆ شاری بەنگازی و تەرابلس و سرت و ناوچەکانی نزیکیان دابین دەکات.
پشت ئەستوور بە توێژینەوە ھونەری و ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان ئەم پڕۆژەیە چووە بواری جێبەجێکردنەوە کە ئاوی سازگاری دابین دەکرد بۆ ھەموو ئەو ناوچانەی کە زەوی کشتوکاڵیان ھەیە یان ئەو ھەرێمانەی کە زەوی شێداریان ھەیە و بەکاری کشتوکاڵ کردن دێن ئەگەر بێت و ئاویان پێ بگات،
بەجۆرێک پڕۆژەکە لە توانایدایە ڕۆژانە ٦٫٥ میلیۆن مەتری چوارگۆشە ئاو بگوزێتەوە لە ناو جەرگەی بیابان و نشینگەی بیابان نشینان بۆ ناوچە کەناراویەکان و شوێنەکانی نیشتەجێبوون.
لە ڕێکەوتی ٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٨ موعەمەر قەزافی سەرۆکی شۆڕشی گەلی لیبیا بەردی بناغەکەی دانا وەک پێشگیرییەک لە ڕووبەرووبوونەوەی وشکە ساڵی و تێنوێتی خەڵکی لیبیا،
بیرۆکەی ئەم پڕۆژەیە درێژەپێدەری ھەمان پڕۆژەی ڕووباری دەستکردی ناوچەی سەریرە لە شاری جالۆ کە موعەممەر قەزافی لە ٢٨ی ئابی ١٩٨٤ جێبەجێی کرد.
ئەم جۆرە بیرکردنەوەو تێڕوانینەش ئەوکاتە لەناو بەشێکی ناوەندی ئاینی ھەڵەبجە و بەتایبەت لە مزگەوتی تەکیە و فەقێکانی وەک مەلا مەجیدی دەوڵەت ئاوا بڵاو بووە کە دژی دەرەبەگایەتی پەردەپۆش بەئاین و شێخێتییەوە وەستاونەتەوە.
بەپێی ئەو دەستخەتانەشی لێی بەجێماوە ھاوڕێیەتی و ناسراوی لەگەڵ مەلا رەشیدی پاوەیی و زۆرێک لە فەقێکانی ساڵانی سییەکان و نیوەی یەکەمی چلەکانی ھەڵەبجە ھەبووە وەک؛ مەلا عەلی کۆکۆیی و مەلا عوسمان سۆفی و مەلا حەمە ئەمین سەراوی،
عەلی کوڕی ئەبووتالیب لەوکاتەدا خەلیفەدەبێت وبڕیاردەدات معاوییە لەسەر کارلابدات کەوالی شام بووە بەڵام موعاویە کوڕی ئەبووسوفیان بڕیارەکە ڕەت دەکاتەوە.
لەم سەروبەندەدا معاوییە وھەندێک لەلایەنگرانی دەڵێن ئێمە بەیعەت بەوکەسە نادەین کەداڵدەی بکوژانی عوسمانی داوە وئەگەر ئەیەوێ ئێمە بەیعەتی بدەینێ دەبێ بکوژانی عوسمان سزابدات،
تارۆژێک کەسێک دێتە لای عەلی ونوێنەری معاوییە دەبێت بەعلی دەڵێ تۆ لەشەست ھەزار پیاوی ئایینیت نەپرسییەوە کەلەبەردەم کراسەکەی عوسماندا گریان لەدیمەشق،
بەڵام عەلی وتی من لەبەرامبەر خوێنی عوسماندا بێ تاوانم وتێگەیشت کەمعاوییە شەڕی دەوێت بۆیە داوای لەقەیسی کوڕی سەعد کردکە لە میسر ەوە خەڵک کۆبکاتەوە و دەبوو موسای ئەشعەری لە کوفە ئامادەسازی بکات وداوای لەعوسمانی کوڕی حونەیف کرد کە کار بۆ کۆکردنەوەی خەڵک بکات وبەرەو شام بەرێ کەوتن ومحمد کوڕی حەنەفی کرد سەرلەشکرو عەبدوڵڵا کوڕی عەباسی کردە سەرکردەی دەستە ڕاست و عومەر کوری ئەبو سەلمەشی کردە سەرکردەی دەستەچەپی لەشکرەکەی وبەرەو شام بەرێکەوتن،
بەڵام کە معاوییە ئەمە دەبیستێ ئەویش سوپاکەی بەرەو سفین دەبات ومەزەندە دەکرێت کەسوپاکەی عەلی کوڕی ئەبو تالیب ١٣٠ی ھەزار جەنگاوەر بوبن وسوپاکەی معاوییەش ٨٠ ھەزار جەنگاوەر بوبن دوای چەند شەرێک لە نێوانیان معاوییە ھەستی بەوەکرد کەبەرگەی سوپاکەی عەلی ناگرێت،
بۆیە ھەستان بەھاندانی خەڵک بۆ ناوبژیوانی وعەلیش ڕازی بوو شەرەکە کۆتایی ھات وھەردوو سوپاکە گەرانەوە ناوچەکانی خۆیان ولەکۆتاییدا حەفتاھەزار کەس لەھەردوو لا کوژران،
زانیارای نادروست لەلایەن چەندین کەسەوە بڵاوکراوەتەوە وەک کەسایەتییە ناودارەکان و سیاسییەکان (تەنانەت لەلایەن وڵاتەوە لە ھەندێک وڵاتی وەک ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا،
ڕێگریکەر و چارەسەری تەواوەتی نەخۆشییەکە) چەندین کۆمەڵەی ئایینی بڕوایان وابووە کە باوەڕەکەیان دەیانپارێزێت لە تووشبوون بە ڤایرۆسەکە.
چەند کەسێکی دیکە باوەڕیان بە بیردۆزی دەسیسەیی ھەبووە وەک (ڤایرۆسەکە چەکێکی زیندەیییە بەھۆی کردەیەکی لەناکاو یان مەبەستدار لە تاقیگەیەکەوە دزەی کردووە یان فێلێکی سنووردارکردنی ژمارەی دانیشتووانە یان ئەنجامی کردەیەکی سیخۆرییە یان کاریگەرییەکی لاوەکی بەرزکردنەوەی تۆرە پەیوەندییەکانی "نەوەی پێنجەم - 5 "ە)
گۆڤاری " " دەقێکی شارەزای ڤایرۆس و لێکۆڵەری جیھانی ڤایرۆسی کۆرۆنا ی بڵاوکردەوە کە دەیگووت "ھیچ بەڵگەیەک لەبەردەست دا نییە دەربارەی دروستکراوی بۆماوەیی" وە "ئەو بەڵگانەی ھەمانە ئەوەیە کە بازدانەکانی بەسەر ڤایرۆسەکەدا ھاتووە تەواو ھاوتایە لەگەڵ پەرەسەندنی سروشتی دا." بێدفۆرد زیاتر ڕوونی دەکاتەوە و دەلێت "بە پشت بەستن بە ھەڵسەنگاندنی بۆماوەیی،
زۆرترین ئەگەر دەگەرێتەوە بۆ ئەوەی ٢٠–٧٠ ساڵ لەمەوبەر ڤایرۆسەکە لە شەمشەمەکێرەوە گوازرابێتەوە بۆ ئاژەڵێکی شیردەری دیکە. ئەم ئاژەڵە شیردەرەی کە ھێشتا نەزانراوە ڤایرۆسەکەی گواستۆتەوە بۆ یەکەمین ھەڵگری مرۆڤ لە شاری ووھان لە ڕێکەوتی کۆتایی مانگی تشرینی دووەم یان سەرەتای مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠١٩ دا."
بەپێی ڕاپۆرتێکی ی بەڕیتانی چەندین بیردۆزی دەسیسەی ھەیە لەسەر تۆری ئینتەرنێتی چینی دەربارەی ئەوەی کە ڤایرۆسی کۆڤید-١٩ دەستکردی ی ئەمریکایە و بۆ ھێنانە خوارەوەی ئاست و شکست پێ ھێنانی چین.
بە پێی لێکۆڵینەوەی ئەم بیردۆزە دەسیسەی و ھەواڵە ھەڵانە لەلایەن سەرپەرشتی و ئاراستەکاری ناوەندی ەوە بڵاوکراوەتەوە کە دووەم گەورەترین ناوەندی ڕاگەیاندنی وڵاتەکەیە و خاوەندارێتییەکەی دەگەرێتەوە بۆ حکومەت.
دەزگای ھەواڵی ھەستا بە بڵاوکردنەوەی وتارێک دەربارەی زانیاری ھەڵەی ڤایرۆسی کۆرۆنا کە ناوی ٢٤ وتاری ڕۆژنامەی ی وەک سەرچاوە بەکارھێنابوو وە لە وتارەکان دا ئاماژە کرابوو بەوەی ڤایرۆسەکە بەرنامەیەکی چەکی زیندەیی وڵاتی چینە.
دواتر ڕۆژنامەی ھەستا بە بڵاوکردنەوەی وتارێک و پوچەڵکردنەوەی بیردۆزەکە و شارەزایانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی وەک سەرچاوە بەکارھێنابوو بۆ ڕوونکردنەوەی نەشیاوی بەکارھێنانی ڤایرۆس بەمەبەستی سەربازی و وازھێنانی زۆرینەی وڵاتان لە چەکی زیندەیی و ھەروەھا پیشاندانی ئەوەی کە ھیچ بەڵگەیەک بوونی نییە کە ڤایرۆسەکە دروستکراوی ئەندازیاریی بۆماوەیی بێت.
کۆشکی سپی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا داوای لە زانایان و لێکۆڵەرانی پزیشکی کرد ھەستن بە ئەنجامدانی لێکۆڵینەوە دەربارەی سەرچاوەی ڤایرۆسەکە بەمەبەستی بڵاوکردنەوەی زانیاری دروست لەسەر شێوازی بڵاوبوونەوە و خۆئامادەکردن بۆ بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە لە داھاتوودا وە باشتر تێگەیشتن لە گواستنەوەی ڤایرۆسەکە لە نێوان ئاژەڵ و مرۆڤ دا.
سەرۆکی چین) ھۆکاری بنچینەیی پەتا ناوچەیییەکە بێت و بەرنامەکەی بۆتە ڕێخۆشکەر کە نەخۆشییەکی ناوچەیی ببێتە ھەڕەشە بۆ سەر تەواوی دونیا.»
بەرپرسانی فەرمی ویلایەتە یەکگرتووەکان ڕایانگەیاند کە ڕوسیا لە پشت ھەڵمەتە بەردەوامەکانی زانیاری نادروستەوەیە لەڕێی بەکارھێنانی ھەزارەھا ھەژماری تۆری کۆمەڵایەتی ،
و بەمەبەستی پشتگیری کردنی بیردۆزی دەسیسەیی بێ بنەما کە بیردۆزەکان و بڵاوکراوەکانی ئەو ھەژمارانە بانگەشە دەکەن بە دانانی ڤایرۆسەکە بە چەکی زیندەیی دروستکراوی و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ ھەڵگیرساندنی جەنگی ئابووری دژی چین و بەکارھێنانی ڤایرۆسەکە وەک بیانوو.
بەشێکە لە جەنگی ئابووری و دەروونی دژی چین لەلایەن ئەمریکاوە بە مەبەستی لاوازکردنی چین و پیشاندانی وەک وڵاتێکی دواکەوتوو وە سەرچاوەی نەخۆشی.»
پەتای جیھانی کۆڤید-١٩ بۆتە سەرھەڵدانی زانیاری نادروست و بیردۆزە دەسیسەیییەکان لەسەر قەبارەی پەتا جیھانییەکە و سەرچاوە، ڕێگریکردن،
ھەروەھا دەرکەوتووە کە زانیاری نادروست بڵاوکراوەتەوە لەڕێی کردەی نھێنییەوە لەلایەن وڵاتانی ڕوسیا و چینەوە بۆ دروستکردنی ترس و شلەژان و چاندنی بێ متمانەیی لە وڵاتانی دیکەدا.
گۆڤاری " " ھەستا بە بڵاوکردنەوەی نامەی کۆمەڵە زانایەک کە سەرزەنشتی ئەو بیرۆکەیەیان دەکرد کە پێی وایە ڤایرۆسی کۆڤید-١٩ سەرچاوەیەکەی سروشتی نییە.
ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی ھەستا بەکارھێنانی چەمکی «پەتای زانیاری» بەرامبەر زانیاری ھەڵە دەربارەی ڤایرۆسەکە کە دەبێتە ھۆی دروستکردنی مەترسی بۆ تەندروستی جیھانیی.
ئەگەرچی دەرسیم دیبەگەیی نووسیوە کە ڕەئووف ئاکرەیی وەکوو بەرپرسی ڕێکخستنەکانی ڕێکخراوی کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان لە دھۆک چالاکی دەکرد،
بەڵام ھیشام ئاکرەیی دەڵێت لە دوای کۆنفڕانسی یەکەمی کۆمەڵەی ڕەنجدەران لە بەھاری ١٩٨٢ کە لە ناوی بڕیار بووە کۆمەڵەی ڕەنجدەران و ڕێکخراوی تێکۆشانی ڕەنجدەرانی کوردستان پێکەوە ھاوکاری بکەن،
ڕەئووف ئاکرەیی لە سەربەخۆیی سیاسیی ڕێکخراوی تێکۆشانی ڕەنجدەران بەرگری کردووە و بەھیچ شێوەیەک ڕازی نەبووە کە ڕێکخراوی تێکۆشان ببێت بە بەشێک لە کۆمەڵەی ڕەنجدەران کە لەو سەردەمە سارکردایەتیی بە نەوشیروان مستەفا بووە.
کاوە نادر وتووە کە ئۆجالان ڕێزێکی زۆری لە ڕەئووف ئاکرەیی گرتووە و لە ئەکادیمیای مەعسوم کورکماز بە بێ پێچ و پەنا قسەیان لەگەڵ کردووەتەوە.
بەڵام لەو ڕێکخراوە جیا بوو و لە ساڵی ١٩٧٦ لەگەڵ کۆسرەت رەسوڵ و شێخ لەتیف کۆمەڵەی خوێندکارانی کوردستانی دامەزراند و وەکوو سەرپەرشتیاری رێکخستنەکانی یەکێتی لە ناوچەی بادینان چالاکیی دەکرد.
لە ڕۆژی ٢١ی ئابی ١٩٩٢ لە شاری ھەولێر دژ بە کوشتنی خەڵکی باکووری کوردستان لە لایەن حکۆمەتی تورکیا بەتایبەت کۆمەلکوژیی شرنەخ خۆپیشاندانێک ساز کرد،
ڕەئووف ئاکرەیی لەگەڵ ١٢ کادری پارتی کرێکارانی کوردستان یەکەمین زیندانیانی سیاسیی باشووری کوردستان بەدوای ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١ بوون.
لە ڕەئووف ئاکرەیی وەکوو یەکەمین رۆژنامەنووس و ڕووناکبیری ناو بەرێت کە بە دوای ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١ لە باشووری کوردستاندا تیرۆر کراوەتەوە.
لە ھەڵبژاردنەکەی پەرلەمانی باشووری کوردستان لە ساڵی ١٩٩٢دا یەکێتیی نیشتمانی بەڵێنی پێ دابوو کە کورسیەکی پەرلەمانی پێ بداتێ،
ھەتا ھەلێکی بۆ ڕێک کەوت بۆ خوێندنەوەی قورئان بەتەنھا لەشەوێکی ساڵی ١٩٥٢ لەپارێزگای سوھاج لەو شەوەوە ناوی بۆیە ناوێکی درەوشاوە،
لە جیھانی ئیسلامدا توانیتی ھەموو قورئان تۆمار بکات لە خەتمەیەکی شێوەی ھەروەھا توانیتی خەتمەیەکی شێوە لە ڕادیۆیی میسری تۆمار بکات.
یەکێک بوو لە قورئانخوێنە سەرەکییەکانی میسر لە پەنجاکانی سەدەی بیست لەگەڵ قورئانخوێنەکانی وەک عەبدولباست ھتد… ھەروەھا تاکو ئێستاش بە قورئانخوێنە سەرەکییەکان دائەنرێت لەبەر خۆشی دەنگی و جوان خوێندنەوەی بە قورئانخوێنە یەکەمەکان دائەنرێت.
وە امام الدعاء کۆچکردوو لەبارەیەوە وتوویەتی « و ھەرچوار ھاوەڵە قورئانخوێنەکانی سەرکەوتووی کەشتین لەدەریایی قورئانخوێندن وە ئەو کەشتییەیان ناوەستێ لەدەریایی قورئان ھەتاکو کۆتایی دونیا».
دوای ئەوە گەڕایەوە بۆ شارەکەی خۆی توانی ھەموو قورئانی پیرۆز لەبەر بکات و فێری ئەحکامەکانی قورئان ببێت لەسەر دەستی ئەم شێخانە و و کە بێبەرامبەر فێریان کردووە.