polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ئەم زانایە لەگەڵ گەلە کەشتی عوسمانییەکاندا زۆر شوێنی جیھان گەڕاوە تا زانیاری لەسەر جوگرافیای زەوی کۆ بکاتەوە لەگەڵ ھەموو ئەو نەخشە کۆنانەی ھەبوون و دەستی کەوتووە تا بیانکاتە نەخشەیەکی تەواو.
گەورە زانای کورد بە ٢٠ ساڵ پێش ئەوەی کریستۆفەر کۆڵومبس ڕێی بکەوێتە ئەمەریکای باشوور کە لە ڕاستیدا ساڵی ١٥٣٣ ز بوو بە ھەڵەواتە لە ساڵی ١٥١٣ ز ئەم زانایە بەشێکی زۆری کارەکانی لە نەخشەی زەوی تەواو کردبوو.
چونکە یەکێ لە گرنگترین بەشی نەخشەکەی ھەردوو کیشوەری ئەمریکا و بەستەڵەکی باشوورە کە بە وردی لەسەر نەخشەکە دیاری کردبوو لەگەڵ زانیاری زۆر وردی لەسەر نەخشەکە تۆمار کرد بوو پاشان لە ساڵی ١٥٢٨ ز ھەموو نەخشەی زەوی تەواو کرد.
لەو گرنگتر و گەورەتر جەمسەری بەستەڵەکی باکووری تێدایە ھەروەھا بەستەڵەکی باشوور لە نەخشەکەیدا داناوە زۆر بە وردی بە ٣٠٠ ساڵ پێش دۆزینەوەی!
لە ساڵی ١٢٠٤ز لە کاتی ھێرشی چوارەمی خاچپەرستەکان زۆرێک لە کتێب و نەخشە مێژووییەکانی کتێبخانەی تاڵانکرا و کەوتە دەست ئەورووپییەکان،
ھەروەھا ئەم کەسە بە ھەڵە ڕێی کەوتە ئەو کیشوەرە وای زانی ئەو شوێنە وڵاتی ھیندستانە لەبەرئەوە ناوی ئەو خەڵکەی بە ناو برد بەڵام لەبەر ئەوەی سوور پێست بوون ناوی بردن بە .
لە کۆشکی لە شاری لە ساڵی ١٩٢٩ نەخشەکانی ئەم زانایە دۆزرا‌یەوە لەگەڵ کتێبەکەیدا بە ناوی کە باسی وردەکاری نەخشەکەی تێدایە،
وەک وردەکاری سەبارەت بە دەریای ناوەڕاست و دەریای سوور و دەریای ڕەش و زەریای ئەتڵەسی و کیشوەرەکان و کەنداوەکان و ڕووبارەکان و کەش و ھەوا و بەرز و نزمی ڕووی زەوی و زنجیرە شاخەکان ھتد.
ئەم زانایە توانیویەتی ھەموو نەخشەی جیھان زۆر بە وردی لەسەر پێستی ئاسک بکێشێت بە سوود بینین لە توانای خۆی و نەخشە دێرینەکان کە دەستی کەوتوون کە شارەزاییەکی زۆری پێویستە بۆ تێگەیشتن لەو نەخشانە کە ھەندێکیان ھی و زۆر پێش ئەویشە وەک لە کتێبەکەیدا ئاماژەی پێ داوە.
موسڵمانان بە ٥٠٠ ساڵ پێش ئەوەی کریستۆفەر کۆڵومبسی دز و چەتە ڕێگەی لێ ون بێت و بەڕێکەوت ڕێی بکەوێتە کیشوەری ئەمریکا کە خۆی لە بنەڕەتدا گەشتەکەی کۆڵۆمبۆس بۆ ئاسیا بوو،
بۆ نموونە زانا ئۆزبەکستانی باسی بوونی کیشوەری ئەمریکای کردووە لە نێوان ئاسیا و ئەورووپا کە زەریا لێی دابڕاندووین و دواتر موسڵمانان گەیشتوونەتە ئەو کیشوەرە نوێیە کە ناسراوە بە جیھانی نوێ.
حاجی ئەحمەد محێدین پیری ناسراو بە پیری ڕەئیس گەورە زانای کورد و ئەدمیڕاڵ لە گەلە کەشتی عوسمانییەکان نەخشەی تەواوی زەوی کێشاوە زۆر بە وردی.
لە نەخشەکەی ئەم زانا گەورەیەدا زۆر بە وردی ھێڵەکانی درێژی و پانی جوگرافیای زەوی کێشاوە بەمەش بەنیسبەت کیشوەری ئەفریقا شوێنی کیشوەری ئەمریکای زۆر بە وردی لەسەر نەخشەکەی داناوە.
لە ڕوانینی ئایینی مەسیحییەت ولاتی ئیسرائیل و قودس سەرزەوی و شاری پاکی خودایە و خودا لە ئینجیل دا بەھەشتی وەکوو قودسی ئاسمانی وەسف کردوە کە بە زێڕ و زێو و جۆرەھا جوانی و خۆشی رازاوەتەوە و خوا کۆنتڕۆلی ھەموو شتێکی لەبەردەست دایە،
ئەو کەسانەی ئەو جەستانەیان پی دەدرێ لە ناوەندی قودسی ئاسمانی ھەموو کاتێ بە سروود و ئاواز و ساز و مۆسیقا و ھەڵپەڕین لەگەڵ فریشتەکان خەریکی پەرەستینی خوان.
ھەروەھا کەسانێ کە ئەو جەستانەیان ھەیە بە ھیچ شێوەیەک و ھەرگیز لە پەرستنی خوا ماندوو نابن و ھەموو کات لە خۆشحاڵی و ئاسایشی ئەو دا دەبن (موکاشێفەی یووحەننا،
لەنێویاندا سێ جار خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین ئەکتەر کە تاکە ئەکتەری نێریشە توانیبێتێ ئەم ڕیکۆردە تۆماربکات (جاک نیکڵسن و واڵتەر برێنانیش خاوەنی سێ ئۆسکارن بەڵام ھەرسێکی بۆ باشترین ئەکتەر نییە)،
دانیێل بەوە ناسراوە کاتێک ڕۆلێک وەردەگرێ زۆر بە توندی ڕۆڵەکە دەگرێت تەنانەت لە ژیانی ڕۆژانەشیدا تاکو بتوانێ ڕۆڵەکە بەجوانترین شێوە بگێڕێت،
زۆربەی دەرھێنەرەکانی ھۆڵیوود ھەوڵدەدەن دانیێل پەلکێش بکەنە نێو فیلمەکانیان و یەکێکە لە داواکراوترین ئەکتەرەکانی نێو فیلمسازی.
هەروەها بەبێ هیچ هۆیەک ئەو دەمارە لەلای مەلا عەبدوڵڵای جەلی مامۆستای کەیفی و چڵکاوخۆرەکانی بزواندووە بە تایبەتی لە ناو کۆمەڵانی فەقێیانی ناو مزگەوت،
تا مەسەلە گەیشتۆتە ئەوەی هەندێ لە فەقێکان وێنەی زۆر ناشرین لەسەر دیوارەکاندا بۆ کەیفی بکێشن وەکو ئەوەی کەر و ئاژەڵی دیکە سواری بوون.
بۆ کۆتایی هێنان بەم کارە ناڕەوایە مەلا عەبدوڵڵای جەلی بێ بەزەییانە تەنیا بەوە ڕازی نابێت بە جنێو کەیفی ڕسوا بکات بەڵکو بە لێدان لە مزگەوت دەری دەکا.
ئەنجامی ئەم مەسەلەیە دەگاتە ئەوەی کەیفی ڕیسوا ببێ و ھیچی بۆ نەمێنێتەوە تەنیا ئەوە نەبێ لە ساڵی ١٨٦٩ کۆیە بەجێ بێڵێ ھەتا ھەتایە،
فیلمەکە باس لە فڕانک ویڵیام ئابیگنەیلی بچووک دەکات کە لە تەمەنی ١٦ ساڵییەوە بەھۆی لەیەک جیابوونەوەی دایک و باوکی لە ماڵەوە ڕادەکات و بیرۆکەی ئەوەی بۆدێت ببێت بە فڕۆکەوان،
بۆیە جل و بەرگی فڕۆکەوانی دەکڕێت و خۆی وەک فڕۆکەوانێک دەناسێنێت و ھەڵدەستێت بە دروستکردنی چەکی بانکی ساختە و وەرگرتنی پارە بە بانکەکان.
پاش ئەوەی ماوەیەک بەسەر ئەوەشدا تێدەپەڕێ لە جۆرجیا لە نەخۆشخانەیەک ھەڵدەستێ بە دروستکردنی بڕوانامەی ساختە و خۆی وەک دکتۆرێک دەناسێنێ و لەو نەخۆشخانەیە دەستبەکار دەبێت.
فڕانک ڕاستییەکان بە باوکی کچەکە دەڵێت و باوکیشی چونکە پارێزەرە دەیبات بۆ تاقیکردنەوەی پارێزەری و فڕانکیش سەرکەوتوو دەبێت و دەبێتە پارێزەر.
بەڵام شتەکان دەگۆڕێن و لە شەوی ئاھەنگی گواستنەوە بریکار کارڵ کە ماوەیەکی زۆرە بە دوای دەگەڕێ دەیدۆزێتەوە لەبەر ئەمەش فڕانک ھەڵدێت و دووبارە دەگەڕێتەوە سەر کاری فڕۆکەوانی.
پاشان دەست بە گەشتێک دەکات بۆ چەندین وڵات و لەو ماوەیەش بریکار کارڵ لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکات و دوایین جار لە فەڕەنسا لەو لادێیەی کە دایک و باوکی فڕانک یەکترییان تێدا بینیوە دەستگیری دەکات و دەیگەڕێنێتەوە ئەمریکا.
ئەو بریکارە تایبەتیەی ئێف بی ئای کە زۆربەی بەشەکانی فیلمەکە بە دوای فڕانک دەکەوێت و لە کۆتاییەکەش لەگەڵ فڕانک دەبنە ھاوڕێ.
دواتریش ھاوسەرەکەشی لەدەست دەدات و خۆشی پاش ئەوەی بە دوای شەمەندەفەرێک دەکەوێت لە وێستگەی شەمەندەفەر بەردەبێتەوە و گیان لەدەست دەدات.
چیرۆکی فیلمەکە لە ژیانی کەسایەتی بەناوبانگ فرانک ئاباگنیڵ وەرگیراوە کە توانی ساختەکاری لە چەکی بانکی و بڕوانامەدا بکات وە کاری پێ بکات پێش ئەوەی تەمەنی نۆزدە ساڵی تێپەڕێنێ،
یاریەکە بەشێوازی کەسی سێیەم و کەسی یەکەم یاری پێدەکرێ و جیھانی یاریەکە لەڕێگای ڕۆیشتن بە پێ یاخود بە ئۆتۆمبێل و کەشتی و فڕۆکە دەبێت.
کەسی یاریکەر کۆنتڕۆڵی ھەرسێ کارەکتەرە سەرەکیەکانی یاریەکە دەکات کە بە ئارەزووی خۆی قۆناغەکانی ئەو کارەکتەرە تەواو دەکات زووتر یان درەنگتر.
یاریەکە بەشێوەی سەرھێڵ ڕێگە بە ٣٠ یاریکەری جیاوازی دەدات لە یەک جیھاندا یاری بکەن و بەیەکەوە ھاوکاری یەکتر بن لە بڕینی مەرحەلە داواکراوەکان یاخود پاڕکۆر یان پێشبڕکێی ئۆتۆمبێل و چەندان یاریی بچووک و چەندان ئەنجامدانی شتی تری جیاواز دەشتوانن دژی یەکتریش بن.
یاریەکە ڕیکۆردی پیشەسازی گەورەی شکاند و بووە خێراترین یاری کە بەشێوەیەکی بەرچاو بفرۆشرێ و لەیەکەم ڕۆژیدا لە ئەمریکا ٨٠٠ میلیۆن دۆلار لەم یاریە فرۆشرا و ١ بلیۆن دۆلاریش دوای ڕۆژی یەکەمی.
جگە لەوەش یاریەکە بوە ھۆی سەرباسی زۆرێک لە ڕۆژنامە و ماڵپەرەکانی یاری بەھۆی بوونی توندوتیژیەکی بەرچاو لەنیو یاریەکە کە لەنێویاندا ئەشکەنجەدانی بارمەتەیەک بوو لەیەکێک لە قۆناغەکان.
یەکەم ھەنگاوی گەشەپێدانەکە بریتی بوو لە درووستکردنی جیھانێک بۆ یاریەکە کە یاریکەر ھەست بە ڕاستەقینەییەکی زۆر بکات بۆیە ھەڵسان بە دانانی تیمێکی تایبەت بۆ گەڕان بە دەوروبەری کالیفۆڕنیا و لۆس ئەنجلس تاکو بتوانن بیرۆکەی نەخشەی یاریەکەی لێوەرگرن.
چیرۆکەکەشی باسی ویلایەتێکی خەیاڵی سان ئەندریاس دەکات کە تێیدا سێ تاوانبار بەناوەکانی مایکڵ و ترێڤەر و فڕانکی ھەڵدەستن بە دزینی بانکەکان لەکاتێکدا لەلایەن دەزگاکانی حکومەتەوە چاودێریەتی توند دەکرێن،
ھەڵبژێردرا بۆ نواندن لە فیلمێکی فیلمێکی نوی وەکو کوڕە پاڵەوان بەناوی خانمان وه ڕیکی بەهال کە لە جۆری کۆمیدی – ڕۆمانسی بوو لە بەرھەمھێنانی ئادیتیا چۆپرا وە دەرھێنانی مانیش شارما کە ڕۆڵی کەسێکی ساختەچی گێڕا و کچانی ھەڵدەخەڵاتاند لەبەر سەروەت و سامانەکەی،
وە لە ساڵی ٢٠١٣ ڕانڤیر سینگ بەژداری لە سێیەم فیلمیدا کرد لەگەڵ کچە ئەکتەری سەرنجڕاکێش سۆناکشی سینھا دا کرد لە فیلمێکی ڕۆمانسی و تراجیدیا بە ناونیشانی لەم فیلمەدا ڕانڤیر ڕۆڵی دزێکی شاراوە دەگێڕێت واتە خۆی بە کەسێکی باش و خۆشەویست خۆی نیشان دەدات تا وای لێدێت سۆناکشی ئاشقی دەبێت.
بەڵام ئەم فیلمە ھیچ باش نەبوو لە بۆکس ئۆفیس چونکە بڕی تێچوونەکەی ٢٧ کرۆر بوو ٢٨ کرۆری بە دەستھێنا! پاشان ھەر لا ساڵی ٢٠١٣ بۆ یەکەم جار ڕانڤیر لە بەرامبەر دیپیکا پادوکۆن نواندنی کرد لە فیلمێکی ڕۆمانسی بە ناونیشانی - کە سانجای لێلا بھانسالی کاری دەرھێنان و بەرھەمھێنانی کردووە،
ئەم فیلمە سەرکەوتنێکی زۆر باشی بەدەستھێنا با تایبەتی لە ڕووی بازرگانییەوە بڕی ٢٠٢ کرۆری بەدەستھێنا کە دەکاتە ٣٢ میلیۆن دۆلاری ئەمریکی.
وە فیلمەکە خەڵاتێکی زۆری وەرگرت لە فێستیڤاڵەکاندا وە ھەروەھا ڕانڤیر پاڵێورا بۆ باشترین کوڕە ئەکتەر بۆ ئەو فیلمە.
وە ساڵی ٢٠١٤ لە فیلمێکی نوێدا وەکو تاوانبا دەرکەوت لەگەڵ ئارجۆن کاپوور و پریانکا چۆپرا وە ئیرفان خان بەناونیشانی ھەروەھا ئەم فیلمەش سەرکەوتوو بوو لە فۆکس ئۆفیس،
ساڵی ٢٠١٥ بەژداری لە فیلمێکی کۆمیدی و ڕۆمانسیدا کرد بە ناوی لە دەرھێنانی زۆیا ئەختەر وە لەم فیلمەدا دووبارە لە دوای چەند ساڵێت لەگەڵ ئانوشکا شارمادا کۆبوونەوە،
لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٠ ڕانڤیر سینگ بانگرا بۆ ھەڵسەنگاندنێک لە لایەن شانۆ شارما وە کە بەڕێوبەری ھەڵبژادنی کارەکتەکانی کۆمپانکای یاش ڕاج فیلمزە،
ئادیتیا چۆپرا جێگری مدیری کۆمپانیای یاش ڕاج فیلمز نواندنەکانیانی بینی نواندنی ڕانڤیری زۆر بەلاوە جوان و گونجاو بوو بڕیاری دا کە ڕانڤیر ڕۆڵی بیتو شارما ببات،
وە لەگەڵ ئەوەشدا مانیش شارما بەڕێوەبەری کۆمپانیای یاش ڕاج فیلمزە پێویست بوو کە ڕازی ببێت بە نواندنی ڕانڤیر لەبەرئەوە بۆ ماوەی دوو ھەفتە ڕانڤیر بانگکرا بۆ چەند ھەڵسەنگاندنێکی تر باشان بە فەرمی وەکو کورە پاڵەوانی فیلمەکە دیاری کرا لەبەرامبەر ئانوشکا شارما کە کچە پاڵەوانی فیلمەکە بوو ئەوا بوو یەکەم فیلمی پێدرا!
فیلمی دووەمیشی بەھەمان شێوە لەگەڵ ئانوشکا شارما دا بوو لە ساڵی ٢٠١١ بەناوی خانمان و ڕیکی بەهال لەم فیلمەدا ڕانڤیر ڕۆڵی کەسێکی ساختەچی دەگێڕێت کە ئیشی لە خشە بردنی کچانە،
وە ھەر لە ٢٠١٣ ڕۆڵی گەنجێک دەگێڕێت لە فیلمی ڕۆمانسی و تراجیدیا دا بە ناوی گۆڵیۆن کی ڕاسلیلا ڕام-لیلا سەرکەوتنێکی بازرگانی زۆر مەزنی بەدەستھێنا وە پاڵێورا بۆ باشترین کوڕە ئەکتەر لە فێستڤاڵی فیلم فێر.
لە ساڵی ٢٠١٠ سەرکەوتووبوو لە ھەڵسەنگاندنی کوڕە پاڵەوانی فیلمی کۆمیدی و ڕۆمانسی باند بەعاجە بارات بوو بە پاڵەوانی ئەو فیلمە لەگەڵ کچە ئەکتەری شەنگ ئانوشکا شارما وە فیلمەکە سەرکەوتنێکی باشی بەدەستھێنا لەلای ڕەخنەگران و وە لەڕووی بازرگانیشەوە.
کۆتا فیلمی ڕانڤیر سینگ لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ بوو ئەویش فیلمی باجیراو ماستانی بوو ” ” کەسەرکەوتنێکی گەورەی لەبۆکس ئۆفیس بەدەستھێنا کە توانی زیاتر لە ١٨٠ کرۆر کۆبکاتەوە لەھیند وە لەدەرەوەی ھیندیش زیاتر لە ١٠٠ کرۆر.
فیلمی باجیراو ماستانی زۆرترین خەڵاتەکانی ساڵیشی بەدەستھێنا و ڕانڤیر سینگیش دەستیگرت بەسەر زۆرترین خەڵاتەکانی باشترین ئەکتەر لەسەرووی ھەموویانەوە فیلم فەیر و ئیفا.
ڕانڤیر سینگ بھاڤنانی لە ڕێکەوتی ٦ تەممووزی ١٩٨٥ لە بۆمبای لەدایکبووە باوکی ناوی جاگیت سینگ بھاڤنانی یە و دایکی ئەنجو بھاڤنانی.
لە ساڵی ٢٠٠٦ یانەی لیڤەرپوول ئۆفەرێکی پێشکەش بە یانەی سێڤیلیا کرد بۆ دەستبەرداربوونی دانی و یانەی سێڤیلیاش ڕازیبوو کە دانی بداتە لیڤەرپوول،
بەڵام لەدواساتەکان یانەی لیڤەرپوول ڕەتی کردەوە کە بەم نرخە دانی بکڕێت کە یانەی سێڤیلیا دیاریکردبوو کە ٨ میلیۆن یۆرۆ بوو.
لە ٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٨ دانی ڕوویکردە یانەی بارسێلۆنا و لەیەکەم وەرزیشیدا ئاستێکی سەرنجڕاکێشی پێشکەش کرد و سەرجەم نازناوەکانی لەگەڵ یانەی بارسێلۆنا بەدەستھێنا.
لە ٢٧ی حوزەیرانی٢٠١٧ دوای تەواوبوونی بۆندەکەی لەگەڵ یانەی بارسێلۆنا بێ بەرامبەر ڕووی کردە یانەی یوڤێنتۆس بۆ ماوەی وەرزێک لەگەڵ یانەی یوڤانتۆس بەردەوام بوو،
عەبدولعەزیز کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی عەبدولڕەحمان کوڕی محمد کوڕی عەبدوڵڵا ئال باز لە هیجری بەرامبەر زاینی لە ڕیازی پایتەختی ھەرێمی نەجد لە دایک بووە ،
شێخ ئیبن باز به‌ یه‌كێك له‌ گه‌وره‌ زانایانی ئه‌هلی سوننه‌ و جه‌ماعه‌ داده‌نرێت و كه‌سێك بووه‌ له‌سه‌ر عه‌قیده‌ی سه‌له‌فی صالح بووه‌ و بانگه‌وازی بۆ كردووه‌ ،
5_ سماحة الشيخ محمد بن إبراهيم بن عبد اللطيف آل الشيخ ؛ ساڵ له‌لای ئه‌م زانا به‌ڕێزه‌ گشت زانسته‌كانی شه‌رعی خوێندووه‌ .
وه‌ له‌ساڵی ی كۆچی ده‌كرێت به‌سه‌رۆكی به‌ڕێوه‌به‌ردنی لێكۆڵینه‌وه‌ زانستیه‌كان و فه‌تواو بانگه‌وازی .
چەتەکانی دەریای کاریبی زنجیرەیەک فیلمی خەیاڵی و سەرکێشی سەرشێتە کە لەلایەن جێری برەکھیمەرەوە بەرھمھێندراوە و لە شاری یاری واڵت دیزنی بەھەمان ناوەوە وەرگیراوە.
تەلعەت پاشا و جەمال پاشا و تەشیکلاتی مەخسووسەی عوسمانییەکان و سوپای حەمدییە لە شارەکانی ئیستەنبول، یوزگات، ئەنقەرە، قەیسەری، موغڵا، وان، سێواس، بدلیس، موش، ئەدەنە، ترابزۆن، ھاتای، ئیزمیر، ئەفیون، ئیزمیت،
کاستامۆن و زیاتر لە ٥٠ شار و ناوچەی تری ژێر دەستی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی یەک میلیۆن و ٥٠٠ ھەزار ئەرمەنی کۆمەڵکوژکراون و نزیکەی ٥٠٠ ھەزار ئەرمەنیی تریش لە شوێن و ماڵی حاڵی خۆیان بۆ ناوچە دوورە دەستەکانی وەک دێرزور و بیابانەکانی ناوەڕاستی سوریا ڕاگوێزران.
لە ماوەی جەنگی جیھانی یەکەمدا و بەھۆی جەنگەوە ٣٠٠ ھەزار تاوەکو ٥٠٠ ھەزار ئەرمەنی و زیاتر لە ٣٠٠ ھەزار تورکیش ژیانی خۆیان لەدەستداوە.
چونکە زۆربەی تورکە کوژراوەکان سەرباز بوون نەک ھاووڵاتیی مەدەن و ژن و منداڵ و ھەروەھا ھیچ ھاووڵاتییەکی تورکیش لە شوێن و ماڵ و حاڵی خۆی ڕانەگوێزرابوو.
ڕووداوی مێژوویی کوشتنی خەڵکی ئەرمەنی لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی دەوترێت کە لە نێوان ساڵانی ١٩١٥–١٩١٧ بۆ مەبەستی لە ناو بردن و سڕینەوەی ئەرمەنییەکان ڕووی دا.
جوگرافیای مرۆیی ھەموو لایەنەکانی دیسیپلینی گەورەتری جوگرافیا جگە لە ئەوانەی ڕاستەوخۆ بە جوگرافیای سروشتی و لایەنە تەکنیکییەکانی وەک کارتۆگرافی پەیوەندیان ھەیە،
ئەوەی جێگای سەرنجە ئەمەیە کە دابەش بوونی ئەم ڕێژەیە زوو ڕووی دا؛ پاش ئەوەی ھەندێک لە ڕێبەران و پێشەنگانی جوگرافیا لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەھەم بەو باوەڕەی گەیشتبوون،
ئەم دیسیپلینە واتە جوگرافیا دەتوانێ شوێنێک بۆ خۆی لە زانکۆکان بکاتەوە ئەگەر لە ناوەڕۆکی زانستیی بوونی واتە توێژینەوەی پەیوەندییەکانی نێوان سروشت و چاند ،
ناپلیۆن ھەتاوەکو ناو شاری مۆسکۆ چوو سەربازانی مۆسکۆ شاری مۆسکۆیان سوتاند و ھەموو کەلوپەل و خواردەمەنییەکانی سوپاکەی ناپلیۆن سوتا و فەوتا.
و ئەم شکستە بووە ھۆی دوورخستنەوەی بۆ دوورگەی ئەلبا و گەڕانەوەی بنەماڵەی بۆربۆن بۆ سەر دەسەڵاتی فەڕەنسا و گەڕانەوەی پادشایەتی.
زنجیرەیەک شەڕە کە لە سەردەمی ناپلیۆن بۆناپارتدا بەسەر فەڕەنسادا لە نێوان ئیمپراتۆریەتیی یەکەمی فەڕەنسا و ھاوپەیمانەکانی لە لایەک و ھێزەکانی ھاوپەیمانە گۆڕاوەکان لەلایەکی دیکە لە نێوان ساڵانی ١٨٠٣ بۆ ١٨١٥.
پاشان ناپلیۆن بەردەوامبوو لە جەنگ لە ڕووسیا لە پڕووسیای ڕۆژھەڵات بە سوپای ڕووسیا گەیشت و لە ساڵی ۱۸۰۷ بەسەریدا سەرکەوت و پەیماننامەی لەنێوان ناپلیۆن و ئەسکەندەر بەسترا.
لە شەڕی ئوستەرلیتز ناپلیۆن بەردەوام بوو لە بەرهەڵستی کردنی دووژمنەکانی و لەم جەنگەدا سوپاکانی فڕەنسیسی دووەم و ئەسکەندەری یەکەم قەیسەری ڕووسیا لە کانوونی یەکەمی ١٨٠٥ بەزاند.
کاتێک کە ھەندێ لە تاوانبارەکان لەو تاوانانە پارەیان پەیدا کردووە ھەوڵ دەدەن بۆ ڕێگر بوون لە دۆزینەوەیان لەلایەن پۆلیسەوە دەست دەکەن بە پارەشۆری!
ھەموو گۆڕانکارییەکی فیزیایی و کیمیایی و بایۆلۆجییە کە سیفەت و پێکھاتەکانی ئاو و ھەوا و خاک بگۆڕێت و ببێتە ھۆی زیانگەیاندن بە مرۆڤ و بوونەوەرەکانی تر.
دروستبوون و دەرھاویشتنی ھەر تەنێکی نوێ بۆ دەوروبەر بە ھۆی پێشکەوتنی پیشەسازییەوە بۆ سروشت کە گۆڕانکاری لە پێکھاتەی سروشدا بکات.
زیادبوون یا کەمبوونی ھەریەک لە پێکھاتە سروشتییەکانە کە ببێتە ھۆی زیان گەیاندن بە زیندەوەران و چواردەوریان وە گۆڕانکاری لە سروشت و کاری ڕۆژانەیان بکات.
بریتییە لە ڕوودانی گۆڕانکاری لە ژینگەی گیانداران بە ھۆی سروشت و چالاکی ڕۆژانەی مرۆڤەوە کە دەبێتە ھۆی دەرکەوتنی چەند مادەیەک کە ناگونجێ لەگەڵ ئەو شوێنەی کە گیاندارەکەی تێدا دەژی و لاسەنگی دەکات.
بە پێی یاسای نێودەوڵەتیی نەتەوەیەکگرتووەکانی ساڵی ١٩٧٤ کە پێناسەی پیسبوونی ژینگە دەکات بەوەی کە بریتییە لەو چالاکییەی مرۆڤ کە دەبێتە ھۆی پیسبوونی زیادبوونی وزەی نوێی بۆ ژینگە،
ئەم زیادبوونی وەزەیەش ژیانی مرۆڤ و تەندروستی و خۆشگوزەرانی و سەرچاوەکانی سروشت تووشی مەترسی دەکاتەوە جا ئەگەر بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ بێت.
یانەی ھەولێر لە ساڵی ١٩٦٨ دامەرزاوە کە تیاییدا ھەریەکە لە یارییەکانی تۆپی پێ و تۆپی دەست و تۆپی بالە و بەرزکردنەوەی قورسایی و گۆڕەپان و مەیدان بۆ کوران و کچان و پایسکیلسواری و بادمنتون و پێشوو یاری شەترەنج ئەنجام دەدرێت،
یانەی ھەولێر یاریگەیەکی نێودەوڵەتیی ھەیە بە ناوی شەھیدی وەرزشوانانی کوردستان فرانسۆ حەریری و لە ھەمان کاتدا ھۆڵێکی وەرزشیی ھەیە ھەمان ناو لەخۆ دەگرێت و نەخۆشخانەیەکی وەرزشی کە تایبەتە بە چارەسەرکردنی وەرزشوانانی ھەیە.
حکوومەتی ھەرێمی کوردستان و پارێزگای ھەولێر لە ڕووی دارایی و دابینکردنی ھەموو پێداویستییەکان ھەولێر پشتگیرییەکی تەواوی ئەم یانەیە دەکەن.
بەڵام دوای چەندین یاری بەدەستنەھێنانی ئەنجامی باش یانەی ھەولێر و سووکایەتی پێکردنێکی زۆر لەلایەن ھاندەری یانەکانی خواروی عێڕاق لە ١٦ ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ یانەی ھەولێر کشانەوەی خۆی لە خولی عێڕاقی ڕاگەیاند.
یانەی ھەولێر بووە یەکەم یانە لە ھەرێمی کوردستان و عێراق کە یاریزانی پیشەگەر بھێنێتە ڕیزەکانی ھەریەک لە ئیسماعیل و بۆکینای سینیگالی و سامۆرایی کینی و بۆرخا و خۆرخێی ئیسپانی.
و ھەروەھا یانەی ھەولێر چەندین جار بەشداری پاڵەوانییەتی جامی یەکێتی ئاسیایی دا کردووە کە دووجار پلەی دووەمی بەدەست ھێناوە کە لە ساڵانی ٢٠١٢،
لە ھەمان کاتدا یانەی ھەولێر لە چەندین پاڵەوانییەتی نوێنەرایەتی عێراقی کردووە بە تایبەتی لە پاڵەوانییەتی یانەکانی عەرەبی کە لە ئوردن لە ساڵی ٢٠٠٦ ئەنجام درا کاتێک توانیان پلەی سێیەم لەم پاڵەوانییەتییە بە دەست بھێنن و ھەروەھا ئەستێرەی یانەی ھەولێر لە بەرزکردنەوەی قورسایی سوارە محەممەد پیربال پاڵیوارو بوو بۆ بەشداریکردن لە پاڵەوانییەتی ئۆڵۆمپیادی پەکین.
یاری گۆڕەپان و مەیدان یاریزانە پاڵەوانەکانی ئەم یانەیە بوونە ئەستێرەی سەرەکی ھەڵبژاردەی عێراق لە گۆڕەپان و مەیدان بە تایبەتی لە دوایین پاڵەوانییەتی یانەکانی عەرەبی کە لە ئوردن بەڕێوەچوو و ھەروەھا لە پاڵەوانییەتی عەرەبی کە ھەڵبژاردەی عێراق بەشداریی تێیدا کردبوو،
کچە زێڕینی شاری ھەولێر گوڵستان مەحموود توانی ملوانکەی زیو بە دەست بھێنێت و لە ھەمان کاتدا دوای ٢٥ ساڵ توانی ژمارەی پێوانەیی عێراقی بشکێنێت،
لە ساڵی ٢٠٠١ نوێنەری عێراق بوو لە پاڵەوانییەتی عەرەبی بۆ یانەکان کە تێیدا توانیان پلەی دووەم بە دەست بھێنن بە جیاوازی یەک خاڵ لەگەڵ خاوەن پلەی یەکەمی ئەم پاڵەوانییەتییە،
لە یاریی پایسکیلسواری یانەی ھەولێر چەندین نازناوی بە دەست ھێناوە و چەندین ساڵ پاڵەوانی عێراق و کوردستان بووە و ھەروەھا بەشداریی لە پاڵەوانییەتی یانەکانی عەرەبی کردووە.
بە گشتی کاری لەسەر زیندووکردنەوەی شاکارەکانی دەکرد کە ماوەیەکی زۆر لەلایەن کلێساوە قەدەغە کرابوون بە بیانووی ئەوەی دژ بە مەسیحییەتە.
کلاسیزمەکان بروایان وایە ھەر نارونییەک لە ئەدەبدا دەگەرێتەوە بۆ نارونی لە بیر و ئەقلی نووسەرەکە دەسەلات نەشکاندنی بەسەر بابەتەکەدا.
چەشە لە ئەدەبیاتی یۆنانی و لاتینی وەردەگرێت ئەمەش بۆ ئەوە دەگەرێتەوە کو نووسەرانی سەدەی ١٧ھەم ھەمیشە چاویان لەوە بووە کە جۆرە ئەدەبێکی وا بھێنە کایەوە کە لە بەھێزیدا شان بات لە شانی ئەدەبیاتی کۆن.
بە ھۆی جیددی بوون و خۆسەلماندنیەوە لە ئێراندا وەرگێڕێکی ناسراوە و بڵاوکەرەوە بە ناوبانگەکانی وەک بڵاوکەرەوەی چەشمە و مەرکەز و نگاھـ و موروارید ھاوکاری لەگەڵ دەکەن و بەرھەمەکانیان بڵاو کردۆتەوە.
بەڵام ڕووداوەکان دەگۆڕێت پاش ئەوەی کوڕە ١٤ ساڵەکەیان چارلی لە رێگەی کامێرای چاودێریەوە کەسێک دەبینێت کە داوای یارمەتی دەکات،
لە ھەمان کاتدا دۆستی کچەکە ١٧ ساڵەکەیان لە ماڵەکەدا دەردەکەوێت و تەقە لە جەیمس دەکات و دەیەوێت بیکوژێت لەبەر ئەوەی ڕێگە نادات کچەکەی ببینێت.
پاش ئەوە ئەو گروپەی بە دوای کەسەکە کەوتبوون دەگەنە ماڵەکە و داوای ئەوە دەکەن کە کەسەکەیان ڕادەست بکەنەوە ئەگینا سیستەمی بەرگرییەکە دەشکێنن و دێنە ماڵەوە و ھەموویان دەکووژن.
کورتەی چیڕۆکی فیلمەکە باس لە ڕۆژانی پێش جەنگی یەکەمی جیھانی دەکات لە گوندێک بە ناوی دیڤۆن لە وڵاتی بەریتانیا کە کوڕیکی گەنج لەگەل دایک و باوکیدا لە کیلگەیەکدا دەژین کە باری ئابوریان زۆر خراپەو نزیکە دەربکرین باوکی کورەکە ئەسپیک بەنرخیکی گران دەکریت کوڕە گەنجەکە ھۆگری دەبیت و ناوی دەنێت و زۆر شتی نایابی فیردەکات پاشان بەھۆی دەستپێکردنی جەنگی جیھانی یەکەمەوە باوکی لەبەر ھەژارییەکی زۆر ناچار دەبێت ئەسپەکە بفرۆشێت،
ھەرچەندە کوڕەک زۆر پێداگیری دەکات لە بردنی ئەسپەکە و دوور کەوتنەوە لێی بەڵام بێ سوودە تەنانەت داوا دەکات کە وەکو سەربازێکی خۆبەخش لە جەنگەکە قبوڵی بکەن بۆ ئەوەی لەگەڵ ئەسپەکەی بمێنێتەوە بەڵام لەبەر ئەوەی تەمەنی کەمترە لە ١٨ ساڵ ڕەت دەکرێتەوە و ئەسپەکە دەبرێت بۆ بەرەکانی پێشەوەی جەنگ و چەندین سەرباز و ئەفسەر و کەسانی دیکە لە وڵاتەکانی عاشقی دەبن لە کۆتایدا دوای زیاتر لە چوار ساڵ لە مەیدانێکی جەنگی بەریتانیا کە کوڕەکەش بووە بە سەرباز،
بەڵام دوای چەندین ھەوڵ و پاڕانەوەی کوڕەکە و وتنی چەندین نیشانە کە ئەوە ئەسپی خۆیەتی و بە تایبەت ڕایھێناوە وازی لێدەھێنن و تیماری دەکەن.
چاوشێسکوو و پارتەکەی بۆ ئەوەی قەرزە کەڵەکەبووەکانی یەکێتی سۆڤیەت بدەنەوە دەبوو سیاسەتی ھەژارکردنی گەل و سکھەڵگوشین بسەپێنن،
بە گوێرەی ئەم بڕیارە دەبوو ھەموو گوندەکان تێکبدرێن و بکرێن بە گوندی ھاوچەرخ و ھەموو جوتیارەکانیش بکرێن بە کرێکاری کشتوکاڵ و لەناو جۆریک لە کۆمەڵەی ھەرەوەزیدا رێکبخرێن.
مەسیحییەکانی دنیا ھەموو ساڵێک لە ئێوارەی ٢٤ی دیسێمبەردا جەژنی لەدایکبوونی حەزرەتی مەسیح دەگێڕن و رۆژی دوای ئەویش واتە ٢٥ی مانگ بەرۆژی جەژن و پشووی لەدایک بوون و خۆئامادەکردن بۆ پێشوازی لە ساڵی تازەی زاینی بەسەر دەبرێت . ئەم جەژنە لە رۆمانیای ساڵی ١٩٨٩ بە شێوەیەکی ئاسایی بەڕێوە نەچوو،
تەنھا لەماوەی یەک ھەفتەدا شۆڕش بەتەواوی سەرکەوت و چاوشێسکوو و ئیلینای ھاوسەری جگە لە ھەڵھاتن ھیچی دیکەیان لەبەردەمدا نەمایەوە.
رۆژی دواتر بەشێکی زۆر لە ئەندامانی ھەمان حزبەکەی چاوشێسکوو کۆبوونەوەیەکی گەورەیان سازداو داوای دەست لەکارکێشانەوەی چاوشێسکوویان کرد.
ھەروەھا ئامادە نەبوو ساڵی ١٩٦٨ سوپاکەی شانبەشانی ھێزەکانی پەیمانی وارشۆ بەشداری بکات لە ھێرشی سەربازیدا لە دژی چیکۆسلۆڤاکیا بۆ کپکردنەوەی یاخی بوونی بەھاری پراگ.
دوبارە لە ھەڵبژادنەکان دا بەشداری کرد و سەرەڕای دژایەتی فیدڕالیستەکان بە ئاسانی لە ھەڵبژاردنەکانی سالی ١٨٢٠ دا سەرکەوتنی بەدەست ھێنا.
جارنامەیەکی چاکسازی بو لادانی کویلەداری بە ھێواشی لە ویلایەتی میسوری لە کونگرێس دا پێشکەش کرا کە ئەمەش بو ماوەی دوو سال دانوستاندنێکی تاڵی بەدوای دا بوو.
جارنامی ئاشتیانەی میسوری کوتایی بە ناکوکیەکان ھێنا و لە کوتایی کونگرەدا و چارەنووسی ھەردوو ویلایەتی مین و میسۆری بەم شێوەیە دانا کە ویلایەتی مین وەک ویلایەتێکی ئازاد بمێنێت و کویلەداری لە بەشەکانی باکور و روژئاوای میسوری بو ھەتاھەتایە قەدەغە بکرێت.
پنێجەمین سەرۆک کۆماری ئەمریکایە کە لە نێوان سالەکانی ١٨١٧ تاکو ١٨٢٥ دەسەلاتداری کردووە و چوارەمین کەسە لە ڤیرجینیا کە ئەم پوستەی وەرگرتووە.
قۆناغی سەرەتای لە قوتابخانەی ڕۆجەر فۆرج ھەروەھا قۆناغی بنەرەتی لە قوتابخانەی دۆمبارتۆن قۆناغی ئامادەی لە قوتابخانەی تاوسن خوێندووە.
فێلپس لە تەمەنی ٧ ساڵی دەستی کرد بە مەلەوانی بە ھاندان و ھاوکاریکردنی خوشکەکانی و ئەو خۆشەویستییەی کە دایکی دەیویست کورەکەی فێری مەلەکردن بێت.
ھەڵگری ژمارەی پێوانییە لە مەلەوانی ٤٠٠ مەتری تاکی ھەمەجۆر و ھەروەھا ھەڵگری ژمارە پێوانییە لە پێشبڕکێی مەلەوانی ٢٠٠ مەتری ئازاد،
ھەروەھا خەلاتی باشترین وەرزشوانی ساڵی لە گۆڤاری سپۆرت ئاڵسترەید " " پێ بەخشرا دوای ئەوەی ھەشت مەدالیای زێری لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨ پەکین،
مایکڵ فرێد فلیپس مەلەوانێکی پێشبڕکێکاری ئەمریکییە و ڕیکۆردی بردنەوەی زۆرترین مەدالیای ھەیە لە ئۆلۆمپیاددا بە بردنەوەی ٢٨ مەدالیا،
لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨ بە بردنەوەی ھەشت مەدالیای زێر توانی ڕیکۆردی مارک سپیتزی ئەمریکی بشکێنێت کاتێک لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢ توانیبووی ٧ مەدالیای زێر بباتەوە.
لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤ لە ئەسینا شەش مەدالیای زێر و دوو مەدالیای بڕۆنزی بەدەست ھێنا کە ئەمە یەکەم بەشداری مایکڵ بوو لە ئۆڵمپیاد؛ و لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢ی لەندەن ٤ مەدالیای زێر و دوو مەدالیای بڕۆنزی بردەوە؛ و دوایین جار لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦ ڕیۆ بەشداری کرد پێنج مەدالیای زێر و مەدالیایەکی زیوی بەدەست ھێنا ئەمەش وای کرد ببێتە سەرکەوتووترین وەزشوانی بەشداربووی چوارخولی ئۆڵمپیاد.
دوای یارییەکانی ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨ ڕێکخراوی ی دامەزراند وەک ھەنگاوێک بۆ گرینگیدانی زیاتر بە مەلەوانی و ژیانی تەندروست.
فێڵپس ژمارەی پێوانەی لە مەلەوانی ٢٠٠ مەتری پەپوولەی شکاند لە تەمەنی ١٥ ساڵ و ٩ مانگ بەمەش بووە گەنجترین وەرزشوان بتوانێت ژمارەی پێوانەی جیھانی تۆماربکات لە مەلەوانی کە پێشتر بەناوی ئان سروپ مەلەوانی ئوسترالی تۆمارکرابوو کاتێک توانیبوو لە تەمەنی ١٦ ساڵ و ١٠مانگی لە مەلەوانی ٤٠٠ مەتری ئازاد ژمارەی پێوانەی تۆماربکات.
فێلپس بە شێوەیەکی خێرا توانی پەرە بەتواناکانی بدات ھەر ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی بگاتە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٠ لە تەمەنی ١٥ وەک گەنجترین وەرزشوانی ئەمریکا (دوای ڕالف فلانگان لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ١٩٣٢ کە تەمەنی ١٣ ساڵ بوو) بەشداری ڕکابەرییەکانی کرد.
بەلام نەیتوانی ھیچ مەدالیایەک بەدەست بھێنێت سەڕەرای ئەوەی سەرکەوتوو بوو لە گەیشتن بە قۆناغی کۆتایی لە مەلەوانی ٢٠٠ مەتری پەپوولەیدا بەلام لە پلەی پێنجەمی ڕیزبەندی ڕکابەرییەکە جێگیر بوو.
کەمپەینێکی تایبەت بۆ پاراستنی کانی بڵ بە سەرپەرستیی دوکتۆر سەید موختار ھاشمی دروست بوە و ئەو کەمپینە لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی فەیسبووک لاپەڕەیەکیان بە مەبەستی بەرگری لەو کانییە دروست کردوە.
جگە لەمە ھەندێک کاری گرنگی دیکە کراون و ھاواری پاراستنی کانی بڵ گەشتوەتە گوێی پایەبەرزترین بەرپرسانی حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران وەکوو پارێزگاری پارێزگای کوردستان وەزیری ژینگە و وەزیری وزەی ئێران.
کەمپێنی پاراستنی کانی بڵ ھەروەھا لە ڕۆژی ١٥ی ئابی ٢٠١٤دا مەراسمێکی فەرھەنگیی بە ناوی ناڵەی دەف و ھاژەی بڵ لە پاڵ کانی بڵدا بە ڕێوە برد کە بریتی بوو لە کۆڕی زیکر و دەف بە مەبەستی پیشان دانی پاڵپشتی بۆ ئەو کانییە،
لە ئێستادا پڕۆژەی بەندئاوی داریان لە قۆناغە کۆتاییەکانیدایە و ژمارەیەکی زۆر ھەڵسووڕاونی کۆمەڵایەتی و پارێزەرانی ژینگە و بەرپرسانی ناوچە داوای ڕاگرتنی ئاوگیری بەنداوەکە و ڕزگار کردنی ئەم کانییە بەنرخە دەکەن.
ھەرچەند کۆمپانیایەک دەیھەوێ بە بەستنی چاوانەی کانییەکە بە کۆنکریت و گوێزانەوەی ئاوی بڵ بە لوولە بۆ شوێنێکی دیکە ئاوی کانی بڵ بگوێزێتەوە بۆ شوێنێکی دیکە،
بەڵام زانایان دەڵێن کە ئەم کارە ناتوانێ ئاوەکەی بڵ ڕزگار بکات و ئاوی بەنداوەکە لە ڕێگەی بەردە ئاھەکی و کارستییەکانەوە لەگەڵ ئاوی کانییەکە تێکەڵ دەبێ و ھیچ کەڵکێکی نییە.
کانی بڵ کانییەکی سروشتییە لە نزیکیی گوندی ھەجیج کە لە کێوەکانی شاھۆوە سەرچاوە دەگرێ و یەکێ لە پڕئاوترین کانییەکانی کوردستان و ڕۆژھەڵاتی ئێرانە.
ئەو چەمەی کە لە ئاوی کانی بڵ دروست دەبێ درێژایی ١٥ مەترە و بە کورتترین چەمی عالەم لە قەڵەم دەدرێ و دەڕژێتە ناو ڕووباری سیروان کە یەکێ لە پڕئاوترین چەمەکانی کوردستانە.
جگە لە گرنگیی سروشتیی کانی بڵ کە ساڵانە نزیکی ١٥٠ میلیۆن مەتری چوارگۆشە ئاوی پاک دەداتە دەرەوە و ھەروەھا گرنگیی تووریستی،
نزیک بوونی کانی بڵ لە گوندی ھەجیج و مەزاری کۆسەی ھەجیج بوە بەھۆی ئەوە کە ئەم کانییە گرنگییەکی تایبەتی بۆ خەڵکی کوردستان ببێت و ئەوانەی کە سەردانی کۆسەی ھەجیج دەکەن سەردانی کانی بڵیش بکەن.
ئەم کانییە مێژووییە بەھۆی ئاوگیریی بەنداوی داریانەوە کەوتوەتە مەترسییەوە و شارەزایان دەڵێن بە ئاوگیریی ئەو بەنداوە سەرچاوەی کانی بڵ تا سەد مەتر دەچێتە ژێر ئاوەوە.
لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٤دا ئەشکەوتێکی ئاوی لە پاڵ کانی بڵدا دۆزرایەوە کە دەوترێ درێژایی زۆر لە ئەشکەوتی قوڕە قەڵا زیاترە.