polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ئەم دەستەواژەیە لە بنەڕەتدا وەک گاڵتەجاڕی بە خزمگەرییەتی بەکاردەھێنرا بەڵام ئێستا ماناکەی بریتییە «ھیچ کێشەیەک نییە» یان «ھەموو شتێک تەواو کراوە» وەک لەو ڕستەیە «پلاکە کارەبایییەکە بخەرە ناوی و پەنجە بە دوگمەکە بنێ ئیتر بۆب مامی خۆتە.»
بە تایبەتی کوردستان نیشتمانێکی کوێستانییە و وەرزی زستان لە کۆندا تەمەنێکی درێژتر لە ئێستای ھەبووە و ئێستاش پیاوە بەتەمەنەکانی کورد باشیان لەبیرە کە جاری جاران بەفرێکی قورس دەباری و جار ھەبووە ھەتا دوو مانگ لە بەھاریش تێپەڕیوە و بەفر ھەر نەتواوەتەوە و زەوی و ڕێ و بانی بەر نەداوە.
واتە ئەو ڕۆژە ڕۆژی بەرانگرتنی مەڕ بووە؛ بۆیە ئەو ڕۆژەش کراوە بە جەژن و بە مێھرەگان ناوی دەرکردووە و مامۆستا ھێمن لەسەر ئەو باوەڕەیە کە ھەر ئەو ناوی جەژنی مێھرەگانە دواتر بووەتە مێھرەجان و بە تایبەتی عەرەبەکان بە زۆربەی جەژن و کۆڕەکانی خۆیان دەڵێن مێھرەجان.
بۆچوونەکەی مامۆستا ھێمن زۆر لە ڕاستییەوە نزیکترە لەو بەناو مێژوونووسانەی کە بە ویستی دەسەڵات مێژوویان بە ئارەزووی خۆیان و ئەربابەکانیان نووسیووەتەوە.
ئەوە لە سەردەمێکدایە کە ئێمەش ئەگەر ھاوسەنگی ئەوانیش دەستمان بە پێنووس و دامودەزگای ڕاگەیاندن نەگەیشتبێ بۆ وەڵامدانەوەیان،
جا وەرن سەیری سەردەمێکی کۆنی کۆن بکەن کە کوردی لێقەوماو خاوەنی ھیچ خوێندەوارییەک نەبووە و دەسەڵاتدارەکانی زاڵ بەسەر نیشتیمانەکەیدا چۆن دڵیان ویستوویەتی مێژوویان بۆی نووسیوەتەوە؛ بۆیە ئەفسانەی کاوە و زوحاک تەنیا فێڵێکە لە مێژووی ئێمە کراوە.
پاشای وڵات دەرگای خستووەتە سەر پشت بۆ دیدار لەگەڵ خەڵکی وڵاتەکەیدا و ڕۆژەکانی تەرخان کردووە بۆ چاو پێکەوتنی ھەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگا.
بەسەر وڵاتی ماددا و کۆتاییھاتنی تەمەنی یەکەمین دەسەڵاتی کوردی و سەرکەوتنی تیرەیەکی فارس و دامەزراندنی وڵات لەلایەن ئەوانەوە،
ئێستا کە بەپێی بەڵگە مێژوویییەکانیش دەرکەوتووە کە نەورۆز جەژنێکی تەواو کوردییە و لە کوردستانەوە بە وڵاتان و ناوچەکانی دیکەی دەورووبەرماندا بڵاو بووەتەوە،
ئەوا کورد چۆن شانازی دەکات بە کەسێکەوە کە کۆتایی بە یەکەمین دەسەڵاتی کورد ھێناوە و دواتریش گەڕاوە بە قسەی فیردەوسی بە شاخ و کێواندا و لەوێ ’فەرەیدوون’ی دۆزیوەتەوە و کردوویەتی بە پاشا.
ئەوا کاوە خۆفرۆشێکی خەیانەتکار بووە و مێژووش پڕە لەو جۆرە کەسانە کە بەداخەوە شانسیان گرتوویەتی و دواتر بە پێچەوانەوە ناویان بە چاکە ڕۆیشتووە.
کەونارایییەکان پێیان وا بووە کە لە مانگی نەورۆزدا «گیانە پاکەکان» سەردانی کەس و کارەکانیان لەسەر زەوی دەکەنەوە و ئاگر ھەڵدەکەن و «خوانی حەوت سین» دەچنن و بەدەوریدا دادەنیشن؛ بۆیە چەند ڕۆژێک پێش لە ھاتنی نەورۆز،
دیارە نەورۆز لە ناوچە جۆربەجۆرەکاندا بە شێوەی جیاواز ئەنجام دەدرێت و داب و نەریتەکانی نەورۆز لای گەلانی ناوچەکەش جیاوازیی ھەیە.
سنوور و تخووبی ئەم ڤاریانتە لە لایەن ویلیام ئێرنست ھۆکینگەوە دیاری کراوە و ھەر خۆیشی ناوی «پراگماتیزمی نەرێنی» ی بۆی ھەڵبژاردووە.
ئەوە کە پێرس ئەڵێ «. تۆژینەوەی بێدوایی بۆ بەدەستەوەدانی بڕوای زانستی بەرەو لای تاو ئەدرێت …» لەگەڵ پراگماتیزمی نەرێنیدا تەبایە چونکە پراگماتیستێکی نەرێنی قەت دەست لە تاقیکرنەوە ھەڵناگرێت.
فاینمان ئەڵێ «ئێمە ناتوانین ئەوە بسەلمێنین کە ئەندێشە یا تیۆرییەک ڕاستە چونکە لەوانەیە سبەینێ تاقیکردنەوەیەک ئەوەمان پێ بسەلمێنێ کە ئەو شتەی ئێمە بە ڕاستمان ئەزانی ھەڵەیە»،
ھەر وەک جەیمز و دوویی کە 'دروستی'یان ئەسپاردە دەست تاقیکردنەوەی بێبڕانەوەوە تا لەگەڵ تێپەڕ بوونی کاتدا خۆی ڕێک و ڕاست بکاتەوە.
«دروستی ئەو ھاودڵی و ھاوبیرییەیە کە وتەیەکی ڕاگەیەنراوی ڕووت ھەیەتی لەگەڵ ئەو تخووبە ئایدیالەدا کە تۆژینەوەی بێدوایی بۆ بەدەستەوەدانی بڕوای زانستی بەرەو لای تاو ئەدرێت،
ھاودڵی و ھاوبیرییەک کە وتە ڕاگەیەنراوە ڕووتەکە لە سایەی داننان بە ناتەواوی و یەکلاگریی خۆیەوەیە کە ئەتوانێ ببێ بە خاوەنی و،
ئەم دانپیانانەش بەشێکی گرنگ لەو ئاوێتەیەیە کە دروستیی ناوە.» ئەم پێناسە جەخت لەو ڕوانگەیەی پێرس ئەکاتەوە کە لەوێوە ناتەواوی و نیوەچڵی و نزیکبوونەوە بەڵام پێ نەگەیشتن -ی بۆ تێگەیشتنێکی گونجاو لە ھەقیقەت بە گرنگ ئەبینی.
پێرس وای بۆ ئەچوو کە شتێ ھەقیقی و دروستە کە لە ئاکامی ئاوەزان و بەڵگەھێنانەوەی دوورودرێژەوە لە لایەن توێژەرانەوە پشتڕاست بێتەوە.
لە حاڵێکدا فەیلەسووفان ئەیانەوێ چییەتیی دروستی ئاشکرا بکەن و لەپاڵ درانی تایبەتمەندیی «دروست» بە باوەڕەکان و وتەکان ڕوون بکەنەوە.
تیۆریی ھاودەقی ئەوە ئەڵێ کە دروست بوون یا زڕ بوونی وتەیەک تەنیا بەوە دەر ئەکەوێ کە ئەو وتەیە تا چ ئەندازەیەک جیھانی واقیع ئەگێڕێتەوە و،
ئەم تیۆرییە بە چڕی لە دەور ئەو گریمانە خڕ بووەتەوە کە دروستی ئەو بارودۆخەیە کە تێدا ئەوەی کە بە واقیعی عەینی ناسراوە بە ڕێکی و بە تەواوی کۆپیی لێ گیراوە و پاشان بە ھزر و بە وشە و بە سیمبۆل دەربڕاوە.
ژمارەیەک لە فەیلەسووفان بۆ وەڵامدانەوە بەم کێشانە تیۆرییەکی ئاڵتەرناتیڤیان پێشکەش کردووە کە پێی ئەوترێ تیۆریی یەکانگیری.
بەو مەرجەی کە خۆی بداتە دەست تاقیکردنەوەی کۆمەڵەیەک لە لێکۆڵەرانەوە تا ئەوان بێن و ھەچ ھەقیقەتێک کە دەری خستووە و ڕای ناوە ڕوونی بکەنەوە و پاساوی بۆ بێننەوە و پاڵاوتەی بکەن و تەنانەت ئەگەر پێویستیش بوو ڕەتی بکەنەوە.
سێ فۆرمە بەناوبانگەکەی تیۆریی پراگماتیک لە دەوروبەرەکانی دەسپێکی سەدەی بیستەم لە لایەن چارڵز سەندێرز پێرس و ویلیام جەیمز و جۆن دووی -یەوە خرانە ڕوو.
بەڵام بە لای ھەموویانەوە ھەقیقەت بە ھۆی ئەو دەسکەوتانەوە ھەڵئەسەنگێنرێ و پشتڕاست ئەکرێتەوە کە مەشق کردن بە تێگەیشتەکانی کەسێک بەرھەمی ھێناون.
ھێشتا زۆرینەی فەیلەسووفان و لێکۆڵەران لەسەر پێناسەیەک بۆ وشەکە ڕێک نەکەوتوون و ڕوانگە و تیۆریی ھەمەجۆرە ھەر وەک ھەبووە گفتوگۆیان لەسەر دەکرێت.
و کۆپیەکی ئەوروپایی ھەیە ھەر بە زمانی ئینگلیزی بە ناوی تایمی ئەوروپا کاتی خۆی بە ناوی و گۆڤاری تایم ئەوروپاو خۆرھەڵاتی ناوەڕاست و ئەفریقیاو ئەمریکای لاتینی دەگرێتەوەو ژمارەی یەکەمی ئەم گۆڤارە لە ٣ی شوباتی ساڵی ١٩٢٣ دەرچوە لە لایەن ھێنری لوس و بیرتۆن ھاریس.
ھەردوو بەپێی ئەودەسەڵاتەی ھەیان بوو لە گۆڤارەکەی زانکۆدا بانگەشەی خۆیان دەکرد بۆ خۆشەویستی نیشتمان بە شێوەیەکی زۆر چڕ.
بۆیە ھەستیان کرد کە ئەم بیرۆکەیە باشترەو پاش ھەوڵدانێکی زۆرو ئامادەکارییەکی زۆر بۆ نوسین یەکەمین چاپی گۆڤاری تایم لە ٣ی شوباتی ساڵی ١٩٢٣ دەرچوو،
ئێستا ھەموو رۆژێکی ھەینی دەخریتە بازاڕەوەو رۆژی شەممە دابەشدەکرێت و ئەمساڵ چاپی یەکەم بۆ ماوەی یەک ھەفتە دواکەوت لە ئەنجامی ھەندێک لە گۆڕانکارییەکانی کە بەسەر کۆمپانیاکەدا ھات،
ئەم دەزگایەی کە تایبەتە لە بواری ھەواڵسازی چاپکراودا بەردەوامە لە پێشکەوتن و فراوانبوندا نەک تەنھا لە لایەنی خێراییەوە لەگەڵ تەلەفیزۆندا بەڵکو لەگەڵ ئینتەرنێتیشدا
لە ھەموو حاڵەتەکاندا بەیاتی وەک مەقامێکی خۆش و تامەزرۆیی و خۆشەویستی دەمێنێتەوە و ھەڵگری ھەستی بەچێژ و چاوەڕوانی و تامەزرۆیییە.
پەیژەی مۆسیقای بەیاتە لە تۆنی ڕێ و دەست پێدەکات و بە ھەمان تۆن کۆتایی دێت؛ و نۆتەکانی بریتییە لە؛ «ڕێ - می کاڕ - فا - سۆڵ - لا - سی بیمۆڵ - دۆ» لە ڕێ کۆتایی دێت.
لە دواییدا گەڕاوەتەوە کەرکووک و لای مەلا عەلی حیکمەت دوا قۆناغی خوێندنی تەواو کردووە و ئیجازەی دوازدە زانستییەکەی ئایینی ئیسلامی وەرگرتووە.
عەبدولخالق کوڕی سەید حوسێن ئەفەندی مورشیدی تەریقەتی نەقشبەندی شاعیری نەتەوەیی ناوداری کورد ناسراو بە ئەسیری (لەدایکبووی ١٨٩٥ لە کەرکووک،
ئەو ھۆنراوە سەرکەوتووەیەتی کە لەسەر وەسفی کوردستانی داناوە و لە گەشتەکەی خوێندنی بۆ ڕۆژھەڵاتی کوردستان چاوی بەو دیمەنە جوانانەی نیشتمانەکەی خۆی کەوتووە،
لە ساڵی ١٩٦٠ تووشی نەخۆشیی شێرپەنجە بووە لە قوڕگی تا لە ڕۆژی ١٨ی حوزەیرانی ١٩٦٢ لە تەمەنی ٧٢ ساڵی لە شاری کەرکووک کۆچی دوایی کردووە و لە گۆڕستانی شێخ محیەدین نێژراوە.
یەکەم ئاماژەکان لە سەر نەتەوە ماد لە نووسراوەیەکی مێژوویی لە کوێستانەکانی کوردستان دۆزرایەوە کە باسی لە ھێرشی شڵمانسەری سێەھەمی کردووە.
مادەکان لە ڕەگەزی ھیند و ئەورووپایین کە لە ھەزارەی یەکەمی پێش زایین کۆچیان کردووە بۆ ئەو شوێنەی تایفەکانی گۆتییەکان، لۆلۆییەکان، کاسییەکان،
بەرزایی ھەگمەتانە کە خاوێن مێژینەی بەقەد مادەکانە واتە لە سەردەمی مادەکان پایەتەختی ئەوان بووە و دوای ئەوانیش پایتەختی ھەخامەنشیەکان بووە .
نزیکەی ٧٠٠ ساڵ پێش لە زایین لە نێو مادەکان‌دا کەسایەتییەک دەژیا بە ناوی دیاکۆ کە لەلای ھەموو مادەکانەوە ڕێزێکی تایبەتیی ھەبوو.
بەڵام ئەو لە خولیای ئەوەدا بوو کە ھێرشیش بەرێتە سەر ئیمپراتۆریی ئاشوور و کۆتایی بە زۆڵم و ستەمی ئاشووریەکان بێنێ و گەلێ نەتەوە کە ناچار بوون باج و پیتاک و سەرانە بە ئاشووریەکان بدەن لە ژێری ئەو بێدادییەدا ڕزگار بکات.
بەشی کوردەکان بووە و ٣ تیرەکەی تر بریتی بوون لە ئاریزانتیەکان کە لە نزیکی کاشانی ئێستای ئێران ئەژیان و مۆغەکان کە لە نێوان شاری مەراغە و ڕەی ئێستای تاران‌دا دەژیان و لە کۆتاییدا پارتاکانیەکان ئەو خەڵکە بوون و لە ئیسفەھانی ئێستادا ژیانیان ئەبردە سەر.
وەک نووسراوە یۆنانیەکان دەڵێن تیرەی ستروخاتیەکان کە بە ساگارتی ناویان دەبردرێ لە کرماشانی ئێستادا بوون کە ناوی یۆنانی کراوەکەی یانی زاگرۆس بۆ زنجیرە کوێستان ئەو ناوچە داندرا.
شارەکە حەوت شوورەی بازنەییی بەدەوردا کێشرابوو و ھەر شوورەیەک لەوی‌تر بەرزتر بوو و بارەگای شا و خەزێنەکانی لە نێو ئاخرین شوورەکەدا بوو.
کوردستانی ئێستا وئازەربایجانی ئێستای ئێران و بەشێک لە تورکیەی ئێستا مادی بچووک و بەشێک لە عێراق و پارێزگاکانی کوردستان و ھەمەدان و کرماشان و لوڕستانی ئێستا مادی گەورە بوون.
لەڕۆژھەڵاتەوە دەشت شۆرەکاتەکانی دەشتی "کویر"و لە ڕۆژئاواو خواروەوە زنجیرە چیاکانی زاگرۆسە و لە کەناری خوارووی دەریاچەی ورمێ
بەتایبەت کە پاش مادەکان ئەو شارە ھەمیشە لەدەستی ناحەزانی ماد بووە و ھەرچی شارستانیەتی ئەو شارە بووبێ سڕیویانەتەوە یان بۆ خۆیان بردوویانە.
لە یەکێ لەو شەڕانەدا لە ساڵی ٦٣٣ی پێش زایین فرەڤەرتیش کوژرا و دەوڵەتی ماد کز بوو و سەکاکان کە ھەلیان بە لەبار دەزانی کەوتنە داگیرکرتن و تاڵان‌کردنی مەڵبەندی مادەکان.
ئاڵای ماد لە یەکێ لە بەڵگە نامە مێژووییەکاندا نووسراوە کە ئاڵاکەیان لەناوەڕاست سپی بووە بەشی سەرەوە سوور و خوارەوە زەرد و لە ناوەندی ئاڵاکەش شێرێک و خۆرێک هەبووە .
بەڵام شوێنەوارناسەکان نوسخەی دروست کردنی ئابجو و پاشماوەی ئابجویان لە کووپەی سواڵەت دا لە ئێران و مێزۆپۆتامیا دۆزیوەتەوە کە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی ٣٥٠٠ - ٥٤٠٠ پێش زایین.
بە باوەڕی زۆربەی مێژووناسان ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و مێزۆپۆتامیا ناوەندی سەرەکی ناسین و دۆزینەنەوەی ئەلکھوول بووە کە بەڕێکەوت دۆزراوەتەوە.
سەبارەت بە شەراب و مەی لە شاری کۆن و بە نێوبانگی بابلیشدا کە ئێستا لە ناوەڕاستی ئێراقی ئەمڕۆدایە ٤٠٠٠ ھەزار ساڵ لەمەوپێش،
لە پرۆسەی دڵۆپاندندا بە دوای کوڵاندنی دانەوێڵە و میوەی ھەوین کراو ھەڵمی پێکھاتو سارد دەکرەێ و خۆشاوێک وەدەست دێ کە لیکوری پێدەڵین.
ئەندازەی ئەلئەلکھوولی تەواوی مەشروبەکان بێ لە بەر چاوگرتنی چەشنی ئەوان بە یەک ئەندازەیە و تەنیا جیاوازیان لە ئەندازەی ئاوی تێکەڵاو کراوە.
چوونە سەری ڕادەی ڕووداوەکانی ھاتوچۆ و زیادبوونی نەخۆشییەکانی پەیوەندیدار لەگەڵ ئەلکھوول و ھەروەھا زۆربەی تاوان و دەستدرێژیکردن بۆ سەر منداڵ و ژنان،
پێویستە بوترێ خەرجی ساڵانەی ئەو کێشانەی بە ھۆی سەرخۆشییەوە ڕوو دەدەن لە وڵاتی ئەمریکا زیاتر لە ٣٠٠ بلیۆن دۆلارە
٢٠ـی ئەلکھوول لە گەدە و ٪٧٥ـی لە ڕیخۆڵە بچکۆلەدا دەچێتە ناو خوێنەوە و ٪٥ ـی ئەلکھوول بێ ھیچ گۆڕانێک لەگەڵ میزی مرۆڤدا دەچێتە دەرەوە.
ئەلکھوول ڕۆڵی ژەھری بۆ ئەندامەکان ھەیە و ھەر لە بەرئەوەش لەش ھەوڵی خۆی دەدا تا ھەرچی زووتر ئەم ژەھرە بکاتە دەرەوە.
کەسانێکی زۆر لەو باوەڕەدا‌ن خواردنی قاوە و چا و خۆشتن بە ئاوی سارد و وەرزشکردن دەتوانێ شوێنکاری ئەلکھوول لەناو ببات و ھەر ئەم بابەتە دەتوانێ ھۆی وەرگەڕانی ئوتومبیل و مردنی لەناکاوی ئھو کەسانە بێت.
خوارنی قاوە نەت ەنیا شوێنکاری ئەلئەلکھوول ناھێنێتە خوارەوە بەڵَکو خواردنی قاوە دوای یەک پێک تا دووپێک ئەلکھوول توانای لێخورینی ئوتومبیل بە ڕێژەی ٢-٣ جار دەھێنێتە خوارەوە.
کەڵھوڕی یان کەلڕی ناوی یەکێک لە زارەکانی دیالێکتی کوردیی باشوورییە و ئێڵی کەلھوڕ بەم زارە کە بەشێک لە دیالێکتی کوردیی باشوورییە قسە دەکەن.
زمانی ئێڵی کەڵھوڕ بەدرێژایی ساڵان لە ھەموو ناوچەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی کوردستان و پارێزگای دیالەی عێراقدا بڵاوبووەوە و تێکەڵ بە شێوەزارە ناوخۆییەکان بوو.
محەممەد جەعفەر گەپۆ کوڕی محەممەد حەسەن خانی کوڕی ئەسعەدخانە کە دواتر ھۆزی "مەسێوری کەڵھوڕ"ی بەدەست ھێناوە و نەوەی خێڵی ئازا و شەریفی کەلھۆر بووە و فەرمانڕەوای ناوچەی ئەیوان بووە لە سەردەمی سەفەوییەکان و سەردەمی نادر شادا.
بە مەبەستی دۆزینەوە و ناساندنی توانا نوێکانی شێعری کوردی منداڵان و پەرەدان بە پاراستنی زمانی کوردی لە وەرزی اوینی ئەمساڵدا بەڕێوە دەچێت.
بانگەوازەکە ئاشکرا دەکات کە فستیڤاڵەکە لە دوو بەشی تایبەتی "شیعری شاعیرانی گەورە بۆ منداڵان" و "شیعری شاعیرانی منداڵ" بەڕێوە دەچێت و لە ھەر بەشدا دە کەس لە باشترینەکان خەڵات دەکرێن و دەیتریش ڕێزیان لێ دەگیردرێت.
ئەم پەرستگایە ئاگرینە چوار دەروازەی ھەیە کە ڕووی لە چوار ئاڕاستەی سەرەکییە و ھاوشێوەی پەرستگای ئاگری ساسانییە لە شاری قەسری شیرین.
کە دەکەوێتە حەوت کیلۆمەتر لە شاری ئەیوان و لە ڕووی شوێنە گەشتیارییەکانیشەوە بە تایبەت لە وەرزی بەھار و ھاویندا بەھۆی سەوزاییەوە سروشت،
دۆڵێکی جوان و شاخاوی ئەم دۆڵە یەکێکە لە جوانترین و گەورەترین دۆڵی زنجیرە چیای شەری زۆڵ کە دەکەوێتە ١٥ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژئاوای شاری ئەیوانەوە.
ئەم شارە ناوی جۆی دێزد یان جودز بووە و کاتێک ڕەزاخان دەچێتە ناو ئیڤان ناوی جۆی زاری بۆ ناوەندی شار ھەڵبژاردووە و دواتر بە باغ شا ناسرا.
ئەم ناوچەی کات بەسەربردنە دەکەوێتە باشووری ڕۆژئاوای شاری ئیڤان و لە بناری چیای شێرێ زۆڵ و لە ڕووی ھەمەجۆریی و ڕووەکی و ھەبوونی باخ و کێڵگەی برنجەوە،
باخەکانی میوە و بوونی درەختی میوەی کێوی وەک تووتڕک لە دەوروبەری ئەم گوندە سەوزە وایکردووە کە ببێتە شوێنێکی گەشتیاری بۆ زۆرێک لە گەشتیارانی نەورۆز.
وا دیارە پێش ھێرشی ئەسکەندەری مەزن ناوی ئاریوخ گۆڕدرابێت بۆ سەباد کە فرەییەکەی سەبادانە کە پێشی ماە دانراوە و بووە بە ماە سەبەتە یان ماھسبادان.
کتێبی "شنەوای شەماڵ" (پێداچوونەوە بە ھەموو لایەنەکانی دیوان شاکە و خان مەنسوور لەگەڵ وەرگێڕانی فارسییەکەی) لە لایەن "عەلیرەزا خانی" شاعیر و توێژەر و لێکۆڵەری ئەیوانی چاپ و بڵاو کرایەوە.
بە فەقێیەتی ھەموو ناوچەکانی جزیرە و ھەکاری و ئامێدی و دیاربەکر و عەمادیە گەڕاوە و لە تەمەنی ٣٢ ساڵیدا ئیجازەی مەلایەتی پێدراوە،
شێخ ئەحمەدی جزیری ناسراو بە مەلای جزیری شاعیرێکی کلاسیکی کوردە کە بە دامەزرێنەری شێوەزاری کلاسیزمی کورمانجی ژووروو سەر بە شێوەزاری بۆتانی دادەنرێت.
پڕبوو لە داری بەردار و حەوزێک بە فوارەوە لە ناوەڕاستیا ئێستاش ھەندێ شوێنی ماوە بە باریکی درەختی سێو و ھەڵوژە و ھەرمێ و ھەنار و قۆخ و گێلاس و بەھێ و ھەنجیری تیا بوو.
واتا ھیچ خانوو بینا لەو لایەوە نەبوو بێگومان ئەم باخچەیە بۆ ڕازاندنەوەی شارەکە و گەشت و جوانی سەردانی ژن و پیاو ڕۆژانی بە عەبا و پەچەوە دەھاتن بەداخەوە بەھۆی نالەباری ئاسایشەوە زۆر دەستکاری کراو زۆری لێ کەمکرایەوە و دارەکانی دەبڕران،
نالی و سالم و کوردی قوتابحانەی شیعری بابان دروستدەکەن و ئەگەر ئەو قوتابخانەیە لە ڕووی ناوەڕۆکەوە گەلێک دیمەنی لە ئەدەبیاتی ئەمڕۆی کوردیدا نەمابێت،
ھەرچەند ھەندێک لەمانە لە نێویەکدا بەھۆی تەسەوفەوە ناکۆکیان لە نێواندا ھەبووە کە دیارترینیان شێخ مارفی نۆدێ کە بووە دوژمنی سەرسەختی مەولانا خالید.
لەدوای ڕاپەڕینی بەھاری ساڵی ١٩٩١ چەند نووسەری بەناوبانگی تر لە سلێمانی ھەڵکەوتن کە ڕۆڵیان بوە لە شەپۆلی نوێی ئەدەبی کوردیدا،
ئەم بوارە بەرفراوانە ئێستاشی لەگەڵدا بێت سلێمانی تێیدا پێشەنگە و ھەمیشە ئەو نووسەر و شاعیرانە ڕۆڵی بەرچاویان لە بزووتنەوەی کوردایەتیشدا ھەبووە و بوونەتە داینەمۆی شۆڕشەکان،
شوێنێک بوو ببوە مەترسی شەڕ و پێکدادانی نێوان لەشکری فارس و عوسمانییەکان بۆیە ھەریەکە لە لە ھەوڵی ئەوەدا بوون ئیمارەتی بابان بە لای خۆیاندا ڕابکێشن،
کێشمەکێشی ناوخۆیش لە نێو بنەماڵەی بابانییەکان و ئیمارەتە کوردییەکاندا بۆ کورسی و دەسەڵات ئەوەندەی دیکە مەترسی لەسەر ناوچەکە دروست کردبوو،
ئەمەش وای کرد مەحموود پاشای بابان ساڵی ی زایینی بیری لەوە کردەوە ناوەندی بەڕێوەبردنی سیاسی لە قەڵاچوالانەوە بگوێزێتەوە بۆ شوێنێکی تر،
دواتر ئیبراھیم پاشای بابان لە ساڵی دا فەرمانڕەوایی ئیمارەتەکەی گرتە ئەستۆ و دەستیکرد بە دروستکردنی شاری سلێمانی تا لە ساڵی دا لە دروستکردنی شاری سلێمانی کۆتایی ھات،
بەپێی ڕۆژنامەی ژین لە ساڵی ١٩٥٥ پانی ڕووی شاری سلێمانی ٢٠ ملیۆن و ٢٥٠ ھەزار مەترە و ژمارەی دانیشتووانی دەگاتە ٦٠ ھەزار کەس و نزیکەی ٧ ھەزار خانووی تیادایە.
گردی سەرچنار و گردەکانی تر) ئەمانە بە شوێنی بەرز دادەنرێن بەڵام سلێمانی کۆن وەک دەگەرزێن و چوارباخ و کانێسکان و سەرچنار و سەرشەقام تا بەرەو خوارە بێتەوە ھەر دوو چەمی تانجەرۆ و قلیاسان نموونەی ناوچە نزمەکانی سلێمانین.
واتە گۆیژە نزیکەی ١کم لە باشووری سلێمانییەوە بەرزترە کە ئەمە جیاوازییەکی زۆرە و گەلێک کار دەکاتە سەر ئاو و ھەوا و پەیدابوونی ڕەشەبا.
ئاو و ھەوای شاری سلێمانی پلەی گەرما لە ھاوینی ١٨٢٠دا وەک گەشتیاری بەناوبانگ لە دوای نیوەڕۆدا گرتویەتی لە ڕۆژی ١٧ی تەممووزدا پلەی سەدی بووە،
لە سلێمانیدا دەیان دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی تێدایە و چەندین ڕۆژنامە و گۆڤاری لێوە دەردەچێت و ژمارەیەکی زۆریش ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن و سەتەلایتی تێدا پەخش دەکرێ،
لەم شارەدا چەندین گرووپی شانۆ و مۆسیقا و نیگارکێش و ھونەرمەندی شێوەکار ھەیە و جگە لە زانکۆی ئەمریکی و زانکۆی سلێمانی چەند زانکۆ و پەیمانگا و قوتابخانەی بیانی تێدایە.
پێدەچێت بیرکردنەوە لە دروستکردنی ئەم سەرایە لە ئەنجامی ئەوەوە ھاتبێت دوای دامەزراندنی حکوومەتی دەوڵەتی مەلیکنشینی بۆ پێگەی ئیدارەی فەرمانگەکانی لیوای سلێمانی ئەو کاتە ئامادەکرابێت.
پاشان تەرخان کراوە بۆ پێگەی ئیداریی پۆلیس و قایمقامییەت ئێستا لەلایەن پارێزگای سلێمانی و بەڕێوبەرایەتیی شوێنەواری سلێمانی بۆ گەڕانەوەی شێوازە ڕەسەنەکەی نۆژەن کراوەتەوە بۆ مۆزەخانەیەکی مێژوویی و سیاسی و نەتەوەیی شاری سلێمانی و شانازییەکانی ڕابردووی ئەم شارەی تێدا دەپارێزێت.
زانکۆیەکی ئەھلیی قازانج نەویستە کە خوێندنێکی فراوانی ھونەرە لیبراڵییەکان لەسەر شێوازی ئەمریکی پێشکەش دەکات بۆ ھەموو خوێندکارە شایستەکان بێ گوێدانە ئینتیما و بنەچەیان.
سلێمانی کە دەکەوێتە سلێمانییەوە و لە ساڵی ٢٠٠٦ لەلایەن ئەنجومەنی ئەمیندارانەکەیەوە دەستی پێکرد و لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ دا دەرگاکانی واڵا کرد.
سلێمانی چوار بواری پسپۆڕی زانکۆیی و یەک پرۆگرامی ماستەری بەڕێوەبردنی کار و کۆرسە ئیبگلیزییەکان و پیشەیییەکان لە ڕێی پەیمانگای گەشەپێدانی پیشەیییەوە پێشکەش دەکات.
ھەروەھا زانکۆکە پرۆگرامێکی زمانی ئینگلیزی بەردەوامی ھەیە بۆ خوێندکارە وەرگیراوەکان کە پێویستیان بە ڕاھێنانی زیاتر ھەیە لە ئینگلیزی دا پێش دەستپێکردنی کۆرسە ئەکادیمییەکان.
ھتد؛ و ھەروەھا سەرچنار بەیەکێک لە ھاوینەھەوارەکانی عێراق دەژمێردرێت بەھۆی بوونی ئاوی ھەڵقوڵاوی ژێر گرد و بەرزایییەکانی.
شاری سلێمانی دەکەوێتە نێوان ھێڵی پانی پلە لەسەر ھێڵی کەمەر و ھێڵی درێژی پلە لە ڕۆژھەڵاتی ھێڵی گرینویجی گۆی زەوییەوە،
شاری سلێمانی ٨٥٣م لە ئاستی ڕووی دەریا و بەرزە و ئاوو ھەواکەی بە دەریای ناوەڕاستەوە کاریگەرە و لە زستاندا سارد و باراناوییە و ھاوینیشی وشک و گەرم و بێبارانە،
دواتر پیاوێک ئەو شوێنەی کردوە بە باخ و لە کارێزی مەجیدبەگەوە ئاوی بۆ دەھێنا تا کۆتایی ساڵی شەستەکان کە باخەکە نەما و کۆمەڵیک دار فرۆش ھاتنە جێگاکە.
«دارەکان لە شارباژێرەوە بەسەرپشتی ئاژەڵەوە دەھێنران و لە مەیدانەکە بەشێوەی مەزاد دەفرۆشران و ھەر دارێکی بە ١٠ فلس مەزاد دەکرا».
بۆیە دوکان و بازاڕ زیاتر ئەو ناوەی گرتووەتەوە مێجەرسۆن لە گەشتەکەیدا بۆ ناوچەی سلێمانی لە ساڵی ١٩٠٨ باسی خانی عەجەم و خانی غەفوور ئاغا و قەیسەری وەسمان پاشا و قەیسەری نەقیب دەکات،
لە دوای ئەمانەوە کە سلێمانی فراوان بووە و شەقامی تیا دروست کراوە لەسەر شەقامە سەرەکییەکان و سەنتەری شار و گەڕەکەکاندا بە سەدەھا دوکان و بازاڕی تیادا دروست کراوە.
ئەو فەرمانگەیەش ژمارەیەکی زۆری باخچەی دروست کردوە سەرپەرشتیان دەکات لە ژوور ھەموویانەوە پارکی ئازادی کە لەوەو پێش لەشکرگای حوکمەت بوو بوو.
ژمارەیەکی زۆری تر باخچەی بچووک ھەن لە ناو شارەکە کە ھەموو ڕازاوە و جوان و ڕێک و پێکن ھەندێکیان بە ناوی ئەو کەسانەی بیانی و خۆیییەوە ناونراونکە خزمەتیان پێشکەش کردووە.
وەک سەرەک وەزیرانی سوید کە بەدەستی ناحەز شەھید کرا و باخچەی جەواھری کە بە ناوی شاعیری گەورەی عەرەب محەممەد مەھدی ئەلجەواھیری دۆستی دێرینی کورد و باخچەی فەرەیدون علی ئەمین و گەلێکی تر.
ئاو و ھەوای ناوچەی سلێمانی بە زۆری لە ئاو و ھەوای ناوچەی دەریای ناوەڕاست دەچێت تەنیا ناوچەکانی چەمچەماڵ و دەشتی کەلاریان لێدەرچێت.
جاران لە دوازدە مانگی ساڵدا ھەشت مانگ بارانی تیا دەباری بەڵام ئێستا وەک بەشێک لە دیاردەی گەرم بوونی زەوی ماوە و ڕێژەی باران بارینی تیا کەم بووەتەوە.
لە سەرەتادا وەستا شەریفی باوکم چایچی دەسگێر بووە پاشان بیری لە دانانی چایخانەیەک کردووە و ناوی ناوە چایخانەی شەعب سەبارەت بەوەی کە بۆ چایخانەکە ناوی شەعبی لێنراوە وەستا عومەر وتی:
ئەم شارە لە ڕێڕەوی دامەزراندن و پەرەسەندن و و ھەروەھا لە زۆر جاردا ڕووبەڕووی داگیرکاری فارسەکان بووەتەوە لە ماوەی سەردەمی پەھلەوی ییەکاندا داکیرکراوە و بە شھرک سلێمانی ناوی ھێنراوە پێداچەسپاندنی خۆیدا لە کۆڕی شارستانێتی و پێشڕەویدا کۆمەڵێکی زۆر لە نووسەر و شاعیری باشی بۆ مێژوو ھێشتووەتەوە.
لەبەر ناخۆشی و تەنگیی شوێنەکە و لە ترسی ھێرشی دوژمن بەتایبەتی لە نادر شای حوکمداری ئێران کە گەلێ جار ویستویەتی ھەڵمەت بەرێتە سەری دەستبەسەری بکات،
بەوە تەوژمەکە کەم دەبێتەوە بۆیە گەرما کاریگەرترین شتە لەسەر پاڵە پەستۆی ھەوا ھەر ئەمەشە وای کردوە سلێمانی بە شاری ڕەشەبا بناسرێت.
لەپاش ڕاپەرینی ئازاری ١٩٩١ەوە فراوانبوون و پێشکەوتنێکی بەرچاوی بەخۆوە بینیوە و ئێستا وەک یەکێک لە شارە ھێمن و خاوێنەکان لە عێراق بەناوبانگە.
بەو ھۆیەوە لە زۆربەی پارێزگاکانی دیکەی عێراقەوە خەڵکێکی زۆر ڕوویان تێکردووە و بووە بە پەناگەی ئەو ھاووڵاتییانەی کە لە خوارووی عێراق و ئێران ەوە و ناوچەکانی ناوەڕاستەوە ڕوو دەکەنە ئەو شارە.
لە ساڵی ١٩٨١ ڕژێمی فاشیستی عێراق ئەم دامەزراوە ئەکادیمییەی ڕاگواست بۆ شاری ھەولێر و ناوەکەشی گۆڕدرا بۆ «زانکۆی سەڵاحەدین».
لە ساڵی ١٩٩٢ جارێکی تر زانکۆی سلێمانی دامەزرێندرایەوە لەئەنجامی ھەوڵ و کۆششی زۆری ڕۆشنبیران و زانستخوازانی کورد و خەڵکی دڵسۆزی شاری سلێمانی و زانکۆ جارێکی تر کرایەوە لە ڕێکەوتی ١٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٢.
ڕامادا سلێمانی ٨٤٠ ھەمین ھۆتێلی ئەو گرووپەیە - کە چەندین بواری گەشتیاری لە خۆ دەگرێت - ٧١ ژووری تێدایە کە ١٢ یان سویتن و یەکێکیشیان بۆ )یە ھەروەھا مەلەوانگە و فیتنێس و ساونا و حەمام تورکی و ژووری ھەڵم و ژووری سەھۆڵ و شێلان و کافێ و مینی باڕ و ڕیستۆرانت و پارکی ئۆتۆمیل لە خۆ دەگرێت.
بەڵام ساڵانی دوواتر ژمارەی کۆلێژەکان بەشێوەیەکی بەرچاو زیادی کرد لە ئەنجامی داواکاریییەکی زۆر بۆ خوێندنی باڵا لە ھەرێمی کوردستان.
باجارا - ‏باسەکانی خواروو - باسەکانی سەروو - بالەکە - برەپیر - بزنکڕە - ‏بڵەسەنان - بن ھەوراز - بنەوانۆک - بناویلۆک‏ - ‏بنپەرێزە - بندەر - بنکەور - بەنێ - رەشکین - ‏بوزینە - بۆزان - بۆڵێ - بیرتە - بیرکۆل - بیجوانا - بێرکمە - بێرۆشمێ - ‏بێزەفەران - بێژان - ‏بێسۆت - ھاومار - بیسۆک - بێسێو - بێقەپوشک‏ - بێکۆل - بیمەسوران - بێواسی خواروو - ‏بێواسی ‏سەروو - بەرچیخە - بەردەسۆر - بەرگرد - بەرمیزە - بەرۆژە - بەرەبۆز - بەنان.
‏پارەو - پاشپاڵ - ‏پونگستان - پیرا برایم - پیربەینان - پیرکان - پیرەکە - پیخە - پەنجاڕ - تاڵستان - تالین - ‏تاڵەجار - تاوکان - تاوکە - ‏تۆبزاوە - تیروان - تەلان
جۆخین گەلا - جۆنەرە - جەرا - چنارین -‏ چنارێ - چونسە - چۆرت - چەمەلوا - خاستۆ - خراوا -‏ خشۆلا - خنیرە - خوماری - خوماریە - خۆراگر -‏ خۆران - خەترە - خەروانە - خەزنە - خەلیفان
دورجا - داسنی - دالە - دایلا - دوستانا - - دوورەملک - دۆلان - دۆلھەلۆ - دۆلەبیران - دیاناوا-دیریشکان - دێرێ - دیوین - دەراو - دەراوی ‏‏خواروو - دەراوی سەروو - دەرھۆل - - دەریا سۆر- دەریا لۆک - ‏دەریان - دەحلە کوش - دەلاوا - ‏دەھۆلان.
سارداو - ‏سالاریا - سپیارا - سپیگا - سپیندارێ - سمخەیلا - ‏سماقە - سنین - سویکینە - سۆریا - سۆرەزەویان - سیدان - سیدەکان - سیران - سیرۆ - سی ‏کوچکە - سەربیش - سەرگردسەروو
شابکی - شاناشا - شکێـڕا - شکەن - شناو - ‏شۆشنەی ‏خواروو - شۆشنەی سەروو - شیوان - شیوەسان - شیوەسەقەر - شیوەگەرمی خواروو - ‏شیوەگەرمی سەروو - ‏شیوەن - شێخ رەش - شێخان - شیلکان - شەمزینە کەلا - شەمەرما
‏عەرەب کۆلا - قەلیتان - کانی باز - کانی بەناو - ‏کانی چنار - کانی شعبان - کانی مەلا - کانیە ‏رەش - کاولا - کاولۆک - کاولە باس - کوژینە - کویرەکە - ‏کویکان - کۆسپەتەنگ‏ - ‏کۆلیت - کۆلیتان - ‏کیلەگا - کەتینە - کەرزاوا - کەژەک‏ - کەلۆیە -کەلەک‏ - کەلەولا - کەمەک - ‏کەندە ھۆلا - کەونە ‏سیدەکان - کەونە گوند - کەوەرت
گردموسەک - گرکەبەن - گلە رەش - گوراکۆری - ‏گۆڕبەتەڕاش - ‏گورەشا - گولیژگە - گویزە قولی - گۆڕا - گۆڕابیی - گۆڕمەمک - گۆڕەدێم - گەڕەپێچ ‏- گەلان ‏‏گەردی
لۆکان - لۆلان - لێتان - لێڕەبان - لێلکان - مارە مەلا - مالایەر - ماڵە مەلا - مالەدەر - ماونا - ماوەتاوەی ‏خواروو -‏ ماوەتاوەی سەروو - ماوەرد - مجێسەر - مغار - موسڵۆک - میرزیت - مینای خواروو - مینای ‏سەروو - مێرگە رەش - مەرگەوەڕۆکی ‏خواروو - مەرگەوەڕۆکی سەروو - مەزرە - مەلا بادین - ‏مەمدیا - مەیدان
ناودارۆک - ناورۆین - ناومێرگان - ناوەروان - نزاریا - ‏نێکەوا - نەیا - ھاڕوونە - ھۆرەیس - ‏ھۆلێ - ھێردەن - ھێشم - ھەتکای خواروو - ھەتکای سەروو - ھەجرێ - ھەدنیی خواروو - ‏‏ھەدنیی سەروو - ھەڕین - ھەوێڵان - ھەیات- وسوان.
هەرکەس کە لە ناو شاری "مووساسیر" دەژی و دەبیسێ کە ئەو رەوانە لە بەر دەرگای خودای "خالیدی" دەدزرێن و لەگەڵ خۆیانیان دەبەن و پێی ناڕەحەت نابێ،
پاش ھەرەسی شۆڕشی شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری ١٨٨٢ ناوچەکە شڵەقا و بووە پەناگەی چەندین کەسی ئاوارەی ديوی ورمێ و شەمدینان،
لە ساڵی ١٩١٧ کاتێک لەشکری ڕووسیا ھێرشی کردە سەر ڕەواندز بەشێکی سوپای ڕووس و ھاوپەیمانە ئه‌رمه‌نی و ئاشوورییەکان ڕژانە دیوی برادۆست.
کاتێک سمکۆ پەنای بردە بەر سیدەکان لە گوندی ژووژیلەی بناری چیای بۆڵێ گیرسایەوە و لەشکری شکاک بە ناوچەکەدا بڵاوببوون تا ساڵی ١٩٣٠ کاتێک سمکۆ گەڕایەوە ئێران و لە شنۆ تيرۆرکرا.
ھەروەھا باس لە ئاواییەک دەکات وەک مازکرد و رستاق (كه‌ ده‌شێ ڕۆستێى بنارى هه‌ڵگورد بێت يان گوندى رستاقى شه‌مزينان بێت) ومرت و ناوی میر حوسامەدینی زەرزاری دێنێت کە ئەوسا میری سیدەکان بووە و میر حنش کوڕی ئیسماعیلیش میری بەرازگر ‏بووە،
لە دوای شەڕی دمدم نەوەکانی خانی لەپزێڕین میرایەتی سیدەکان و ‏بەرازگریان پێدرا و تا لە ڕۆژگاری میری ڕەواندز دووبارە خرایەوە ژێر کۆنترۆڵی میرنشینی سۆرانەوە.
پاش چەند ساڵێک لەشکری ئێران لە دیوی شنۆوە ھێرشێکی کردە سەر قەڵای سیدەکان و بۆ ماوەیەک تۆپبارانیان کرد بەڵام دواتر کشانەوە بۆ ئەودیوی سنوور.
له‌ ڕۆژگاره‌ دێرينه‌كانه‌وه‌ ڕێره‌وى بازرگان و ڕەوەند و جه‌نگاوه‌ر و خه‌باتکاران و حه‌شارگه‌ى خه‌ڵکانى سته‌مديده‌ بووه‌.
ديمه‌نى جوان و هەوای سازگار ده‌ڤه‌ره‌که‌ى کردووه‌ به‌ جێگه‌ى حه‌سانه‌وه‌ له‌ ڕۆژگارى ئۆرارتۆوه‌ تا ئه‌مڕۆ.
نووسراوه‌كانى ئۆرارتۆ پيشان ده‌ده‌ن چۆن شا و ميرانى ئۆرارتۆ هاوينان بۆ حه‌سانه‌وه‌و په‌رستکارى ده‌هاتن بۆ وڵاتى مساسر و ئاردانا و نايرى .
سیدەکان لە ئەوپەڕی باکووری پارێزگای هەولێرە و کەوتووەتە ڕۆژئاوای ‏شاری شنۆوە و لە ڕووی ڕووبەرەوە لە گەورەترین شارەدێیەکانی هەولێر بوو و زۆربەی ‏دەڤەرەکە شاخاویە و دەشتایی کەمە.
ڕێرەوی گادەر بەرەو شنۆ دەشتی سندووسە تا دەریاچەی ورمێ و ‏ھاجیبەگ دەڕژێتە زێی گەورە لە ڕێزان و نزارێ و زەنا تێکەڵی ئاوی ڕووباری قەلەندەر دەبنەوە و ‏دەڕژێتە ڕووباری ڕەواندز و تێکەڵی ئاوی زێی گەورە ‏دەبێتەوە.
تاکە پێکهاتەی ئایینی کە لە ئێستادا ماوەتەوە مزگەوتی مەلا فەندییە کە لەسەر شوێنی مزگەوتێکی پێشووتری سەدەی نۆزدەهەم دروستکرایەوە و بە کۆنترین مزگەوتی شاری هەولێر دادەنرێت و لەلایەن نەوەی ١٨هەمینی بنەماڵەی مەلا فەندی بەڕێوەدەبرێت و نوێژی ڕۆژی هەینی تێدا دەکرێت.
لە سێ هۆڵ پێکهاتووە و لە کۆتایی حەفتاکان وەک حەمامێکی کراوە بەکار نەهات بەهۆی خراپی و کۆنی شوێنەکە و لە ساڵی ١٩٧٩ نۆژەنکرایەوە،