polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
لە مێژووی نووسراودا دوو کەسایەتی ھەبوون کە ناویان وەک ناوی ئەو گوندەیە؛ یەکەمیان پیروەلی برای ئەمیر وەلی و ئەمیر خوسرەوشا و دووھەمیان "پوریای وەلی" کە ناوی پاڵەوانێکی ئێرانی بووە و گۆیا گۆڕەکەی لە شاری خۆی ھەڵکەوتووە.
رێگا؛ مالرۆ "لە ویکیپێدیای فارسی دا حەشیمەتی گوندەکە بەپێی سەرژمێریی ساڵی ١٣٨٥ بە ٣٠٠ کەس و ٥٦ بنەماڵە خەمڵێندراوە.
لە بەھاری داھاتوودا سوڵتان سەلیم گەڕایەوە بۆ وڵاتی فارس و فەتحی قەڵای کوماش ومیرنشینی زولقەدری تورکمانی کرد وگەڕایەوە بۆ ئیسلامبوڵ وئەرکەکەی بە جێھێشت بۆ سوپاکەی،
ولە کاتی گەڕانەوەی زۆر لە ئەفسەرە ئینکیشارییەکان لە ناوبرد لەبەر ئەوەی ڕیگریان کرد لە بەرەو پێشچوون لە وڵاتی فارس و بۆ ئەوەی گەندەڵی و نا گوێڕایەڵی بڵاو نەبێتەوە لە ناو سوپا،
وھەموو ھۆزە کوردییەکان بە خواستی خۆیان چوونە ژێر دەسەڵاتی عوسمانی وبەمەش ٢٣ شار لە ماوەیەکی کەمدا چووە سەر دەوڵەتی عوسمانی،
و پاشان لە ساڵی ١٥١٧ ھەردوولا لە شەڕێکی گەورەدا بەیەکیاندا وبەسەرکەوتنی عوسمانییەکان کۆتایی ھات و ھەردوولا زەرەرێکی گیانی زۆریان لێکەوت.
ونزیکەی مانگێک لە شارەکە مایەوە و لەو ماوەیەدا سەردانی ھەموو مزگەوت وئاسەوارە مێژوویەکانی کرد وکاتێک سوڵتان لە قاھیرە بوو شەریفی مەککە کلیلی حەڕەمە پیرۆزەکانی پێشکەش کرد وەک ملکەچییەک وداننان بە دەسەڵاتی عوسمانی لەسەر خاکە پیرۆزەکان،
سوڵتان سەلیم لە سەرکردایەتی سوپایەکی گەورەدا بەڕێکەوت بەرەو شام و لە نزیک حەلەب لە دۆڵی مەرج دابقدا بەیەکیاندادا لە شەڕێکدا کە بە مەرج دابق ناسراوە وبەسەرکەوتنی عوسمانییەکان کۆتایی ھات،
سوڵتان فەرمانی کرد بە کۆکردنەوەی شیعەکانی لە ولایەتە فارسەکان وڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ بوون وەک ئەڵێن ژمارەیان گەیشتۆتە چل ھەزار کەس لە قزڵباش،
لەم کاتانە سوڵتان سەلیم ھەموو سەرکردە جەنگی و زانا وەزیرەکانی کۆکردەوە و ڕازی کردن بە ڕاگەیاندنی حیھادی پیرۆز لە دژی دەوڵەتی سەفەوی لە ١٦ی ئازاری ١٥١٤ز،
٣ ڕۆژ دوای ئەو کوبوونەوەیەوە سوڵتان لە سەرکردایەتی سوپایەکی گەورەدا دەرچوو لە ئەدەرنەوە بۆ قوستەنتینیە بەرەو ئەنادۆڵ ڕۆژھەڵاتی تەبرێز دوای ئەوەی کاروباری پایتەختی دایە دەست سلێمانی کوڕی.
کە توانی شاری شرشالی لە جەزائیر بگرێت وپاشان گەڕایەوە تونس ونوێنەری نارد بۆ سوڵتان سەلیم ودڵسۆزی وگوێڕایەڵی خۆی بۆ دووپات کردەوە.
ئینکیشارییەکانی شارەکە شۆڕشیان کرد دوای دانانی ئەحمەد وڕازی نەبوون بەوە ودانیان پیانەنا وداوایان لە سوڵتان بایەزید کرد لە سەلیم خۆشبێت و بیگەڕێنێتەوە بۆ ولایەتی سەمەندەرییە لەبەر ئەوەی زۆر ھۆگر بوون پێوەی وبە تاکە کەسیان ئەزانی کە ڕێگە لە مەترسی سەفەوییەکان بگرێت،
ئینکیشارییەکان ترسان لە دەست تێوەردانی سەفەوییەکان لە کاروباری عوسمانی وبڵاوکردنەوەی مەزھەبی شیعە وەک ئەوەی لە ئێران و ئازربایجان کردیان،
بەم شێوەیە سوڵتان بایەزیدیان ناچارکرد لە سەلیم خۆشبێت و بیگەڕێنێتەوە بۆ ویلایەتەکەی ودواتر ئینکیشارییەکان سوڵتان بایەزیدیان ناچار کرد لە دەسەڵات دابەزێت بۆ سەلیم،
کە ناچار قبوڵی کرد و لە حوکم دابەزی لە ٢٥ی نیسانی ١٥١٢ز و سەلیم حوکمی بە فەڕمی گرتە دەست لە ٢٣ی ئایاری ھەمان ساڵدا.
ناکۆکی لەسەر سنوری نێوان دوو دەوڵەتەکە و ھەڵوێستی مەمالیکەکان لەسەر سەفەوییەکان وپەنادانی ئەو بەرپرسە عوسمانیانەی ھەڵئەھاتن،
وپەنابردنی خەڵکی شام بۆ عوسمانییەکان لە دەست زوڵمی مەمەلیکەکان کە نامەیەکیان نوسی وداوایان لە سوڵتان سەلیم کرد ڕزگاریان کات لە دەست مەمالیکەکان بۆ ئەو زوڵمەی ئەیکەن وڕێئەگرن لە جێبەجێکردنی شەریعەتی ئیسلامی،
لەسەرەتاوە دەرکەوتنی سەفەوییەکانی بینی لە ئێران و ئازەربایجان وھەستی کرد جەماوەری سەفەوییەکان وردە وردە زیاد ئەکات ومەترسی بۆ دەوڵەتی عوسمانی دروست ئەکات لە داھاتوودا،
لە ماوەی حوکمی تەڕبزۆندا ھەڵمەتی بردە سەر جۆرجیا چەند جارێک و غەزووی قارس وئەرزڕوم وئەرتەڤینی کرد وخستنیە سەر دەوڵەتی عوسمانی،
دوای سەرکەوتنی عوسمانییەکان لە شەڕی چاڵدێراندا دەرگاکانی شاری تەبرێزیان بۆ کرایەوە وسوڵتان بەسەرکەوتوویی چووە ناویەوە لە ٤ی ئەیلولی ١٥١٤ ودەستی گرت بەسەر خەزێنەکانی شا وناردنی بۆ ئیسلامبوڵ،
پاشان دواتر نەیانتوانی زۆر بچنە پێشەوە لەبەر ئەوەی ئازوقەی پێویستیان پێ نەما بوو بۆ سوپاکەیان ولەبەر سارد وسەرما بە تایبەت دوای ئەوە سەربازە پاشەکردووەکانی سەفەوی بە فەرمانی شا ھەموو بەروبووم وئازوقەی تەبرێز ودەوروبەریان سوتاندبوو،
لەبەر ئەوە یەک حەفتە دوای گرتنی سوڵتان شارەکەی چۆڵ کرد و ھەزاران لە بازرگان ولێھاتوو وزاناکانی لەگەڵ خۆی برد بۆ ئیسلامبوڵ.
کاتێک سەلیمی یەکەم حوکمی گرتە دەست پاداشتی ئینکیشارییەکانی دایەوە وەک پێشتر لەبەرئەوەی ئەیزانی بە بێ ئەوان نەیئەتوانی بگاتە تەختی دەسەڵات،
لەم میانەیەدا چەندین پەیام گۆڕادرایەوە لە نێوان سوڵتان سەلیم و شا ئیسماعیل کە ئەمەی دواییان زۆر حەماسی بۆ شەڕ نەبوو لەبەر زۆری ژمارەی عوسمانییەکان،
ناسراوە بە یاوز واتە ئازا لای تورکەکان لەبەر ئازایەتی و لێھاتوویی لە مەیدانەکانی جەنگدا ولای ڕۆژاوا وبەتایبەت لای ئینگلیز ناسراوە بە توڕە،
سەردەمی سوڵتان سەلیم جیادەکرێتەوە لە سەردەمەکانی پێشتری بەوەی کە فەتحەکانی گۆڕی لە ڕۆژئاوای ئەوروپییەوە بۆ ڕۆژھەڵاتی عەرەبی،
دواتر خەڵکی جەزائیر بە ناوی وتاربێژ وزانا وبازرگانەکانیانەوە پەیامێکیان نوسی بۆ سوڵتان سەلیم و داوایان کرد بچنە ژێر ئاڵای دەوڵەتی عوسمانییەوە ویارمەت بدرێن بۆ وەستان لە بەرامبەر پورتوگال و ئیسپانیا،
دوای ئەوەی بایەزید لە حوکم دابەزی سەفەری کرد بۆ دیمۆتیڤیا تا لەوێ بژی لە ڕێگەدا کۆچی دوایی کرد لە ٢٦ی ئایاری ١٥١٢،
لە دانیشتنێکی نائاساییدا وڵاتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان بڕیارنامەیەکیان دەرکرد کە تێیدا بەداخەوە لەشکرکێشی ڕووسیا بۆ سەر ئۆکرانیا و داوای کشانەوەی دەستبەجێی هێزەکانی دەکەن.
دادگای تاوانە نێودەوڵەتییەکان لێکۆڵینەوە لە ئەگەری تاوانەکانی جەنگ کە لەلایەن ڕووسیا لە ئۆکرانیا ئەنجام دەدرێن دەست پێدەکات.
٥ی ئازار – توێژەرانی جەمسەری باشوور کەشتی ئیندۆرنس دۆزیەوە کە یەکێکە لە گەورەترین کەشتی نوقمبووەکان کە تا ئێستا نەدۆزراوەتەوە،
ڕوسیا لەلایەن سەرکردەکانی جیهانەوە ئیدانە دەکرێت دوای هێرشێکی ئاسمانی لە ماریوپۆل کە نەخۆشخانەیەکی لەناوبرد کە بەشی منداڵبوون و منداڵانی تێدایە.
هێرشێکی ئاسمانی ڕووسیا بۆ سەر شانۆی ماریوپۆل لە شاری ماریپۆل بووە هۆی کوژرانی نزیکەی ٦٠٠ هاوڵاتی مەدەنی کە لەناوەوە پەنایان گرتبوو.
٢١ی ئازار – فڕۆکەی ٥٧٣٥ی هێڵی ئاسمانی ڕۆژهەڵاتی چین لە شاری گوانگشی لە چین کەوتە خوارەوە و هەر ١٣٣ کەسی ناو فڕۆکەکە گیانیان لەدەستدا.
ناتۆ ڕایدەگەیەنێت کە چوار گروپی شەڕی نوێ کە کۆی گشتی 40,000 سەرباز لە بولگاریا و هەنگاریا و ڕۆمانیا و سلۆڤاکیا جێگیر دەکرێن،
خولی دووەمی دەنگدانی هەڵبژاردنە گشتییەکانی کۆستاریکا لە ساڵی ٢٠٢٢ چوو و ڕۆدریگۆ چاڤێس ڕۆبێلێس کاندیدی پارتی پێشکەوتنی سۆسیال دیموکرات بۆ سەرۆکایەتی کۆستاریکا بە سەرۆک هەڵدەبژێردرێت.
سەرۆکی یەمەن عەبدولابوح مەنسور هادی دەستی لە پۆستەکەی کێشایەوە و عەلی موحسین ئەلئەحمەر جێگری سەرۆکی یەمەن لە کارەکەی دوورخستەوە و دەسەڵاتی هەردوو نووسینگەکەی دەگوازێتەوە بۆ ئەنجومەنی سەرکردایەتی سەرۆکایەتی کە تازە پێکهاتووە و هەشت کەسییە و سەرۆکایەتی ڕەشاد عەلیمی دەکات .
ڕووسیا لەلایەن سەرکردەکانی جیهانەوە ئیدانە کرا دوای هێرشێکی مووشەکی بۆ سەر وێستگەی شەمەندەفەری کراماتۆرسک, کە بووە هۆی کوژرانی 59 هاوڵاتی مەدەنی کە هەوڵی چۆڵکردنی دەدەن،
نرخی خۆراکی جیهانی بۆ بەرزترین ئاست بەرز دەبێتەوە لەو کاتەوەی کە پێوەرەکانی نرخی خۆراک لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە لە ساڵی ١٩٩٠ دەستیپێکردووە،
٢٥ی نیسان – دەستەی بەڕێوەبەری تویتەر پێشنیاری ئیلۆن ماسکی قبوڵ کرد بۆ بەدەستهێنانی پلاتفۆرمەکە بە گرێبەستێک کە بەهای نزیکەی ٤٤ ملیار دۆلارە.
٢٧ی نیسان – یەکێتی ئەوروپا ڕووسیای بە ڕەشبگیری تۆمەتبار کرد دوای ئەوەی دابینکردنی غاز بۆ پۆڵەندا و بولگاریا لەلایەن کۆمپانیای زەبەلاحی وزە گازپرۆمەوە ڕاگیرا .
٣ی شوبات – ئەبو ئیبراهیم هاشمی سەرۆکی دەوڵەتی ئیسلامی لە شاری ئاتمێ لە کاتی هەڵمەتێکی دژە تیرۆر لەلایەن هێزە تایبەتەکانی ئەمریکا لە باکووری ڕۆژئاوای سوریا کوژرا.
٤ی شوبات – چین و ڕووسیا بەیاننامەیەکی هاوبەشیان دژی فراوانبوونی زیاتری ناتۆ دەربڕی و "نیگەرانی جددی"یان سەبارەت بە پەیمانی ئاسایشی ئۆکوس دەربڕی و بەڵێنیان دا کە هاوکاری یەکتر بکەن لە کۆمەڵێک پرسدا.
٥ی شوبات – زریانی باتسیرای بە گشتی ١٢٣ کەسی لە سەرانسەری ماداگاسکار و مۆریس و ڕێونیون کوشتووە دوو هەفتە دوای ئەوەی زریانی گەرمی ئانا ١١٥ کەسی لە هەمان ناوچە کوشت.
٢١ – ٢٤ ی شوبات – ڤلادیمێر پوتین سەرۆکی ڕووسیا بڕیارێکی واژۆکرد کە کۆماری گەلی لوهانسک و کۆماری گەلی دۆنێتسکی بە سەربەخۆ لە ئۆکرانیا ڕاگەیاند و سەرەڕای ئیدانە و سزا نێودەوڵەتییەکان،
پانێڵی نێوان حکومەتەکان بۆ گۆڕانی کەشوهەوا بەشی دووەمی شەشەمین ڕاپۆرتی هەڵسەنگاندنی خۆی سەبارەت بە گۆڕانی کەشوهەوا بڵاودەکاتەوە.
بەرپرسانی ڕووسیا و ئۆکرانیا لەسەر سنووری بیلاڕووس و ئۆکرانیا بۆ یەکەمین خولی دانوستانەکانی ئاشتی کۆدەبنەوە و هیچ بڕیارێکیان نەبوو.
شانشینی یەکگرتوو و ئەمریکا – هەر پێنج ئەندامی هەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان – بەیاننامەیەکی هاوبەشی دەگمەنیان بڵاوکردەوە و دووپاتیانکردەوە کە " جەنگی ئەتۆمی ناتوانرێت سەربکەوێت و هەرگیز نابێت شەڕ بکرێت".
١٠ی کانوونی دووەم – یەکەم چاندنی دڵی سەرکەوتوو لە بەرازێکەوە بۆ نەخۆشێکی مرۆڤ لە شاری بالتیمۆر لە ویلایەتی میریلاند لە ئەمریکا ڕوویدا.
١٦ی کانوونی دووەم – پاڵەوانی ژمارە یەک لە جیهانی تێنس نۆڤاک جۆکۆڤیچ لە ئوسترالیا دیپۆرتکرایەوە دوای دۆسیەیەکی یاسایی بەرز سەبارەت بە دۆخی کوتانی کۆڤید-١٩ ،
سوپای بورکینابی شکستی حکومەت لە کۆنتڕۆڵکردنی چالاکییەکانی چەکدارە ئیسلامییەکان لە ناوخۆی وڵاتدا بە هۆکارێک بۆ کودەتاکە دەهێنێتەوە.
ماهیندا ڕاجاپاکسا سەرۆک وەزیرانی سریلانکا لە ئەنجامی ناڕەزایەتییە بەرفراوانەکانی دژی حکومەتەکەی لە سەرانسەری وڵات دەستی لەکارکێشایەوە.
بۆنگبۆنگ مارکۆس و سارا دوترێتی بە ١٧هەمین سەرۆک و ١٥هەمین جێگری سەرۆکی فلیپین هەڵبژێردران و سەرکەوتنێکی گەورەیان بەدەستهێنا .
11ی ئایار - ڕۆژنامەنووسی فەلەستینی شێرین ئەبو ئەقلە لە کاتی ڕووماڵکردنی ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی ئیسرائیل لە کەمپی جەنین کوژرا .
١٣ی ئایار – محەممەد بن زاید لە لایەن ئەنجوومەنی باڵای فیدراڵی وەک سێیەم سەرۆکی ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی هەڵبژێردرا دوای کۆچی دوایی خەلیفە بن زاید ئال نەهیان ڕۆژێک پێشتر.
١٥ی ئایار – سەرۆکی پێشووی سۆماڵ حەسەن شێخ محەمەد جارێکی دیکە بە سەرۆک کۆمار هەڵبژێردرا و لە محەمەد عەبدوڵڵای محەمەدی بردەوە.
پارتی کرێکاران بە سەرۆکایەتی ئەنتۆنی ئەلبانیز شکستی بە حکومەتی لیبراڵ / هاوپەیمانی نیشتمانی بە سەرۆکایەتی سکۆت مۆریسۆن سەرۆک وەزیران هێنا.
٢٨ی ئایار – یانەی ڕیاڵ مەدریدی ئیسپانی بە ئەنجامی ١-٠ لە یانەی لیڤەرپوولی ئینگلیزی بردەوە وکە لە یاریگای فەرەنسا لە پاریسی پایتەختی فەرەنسا ئەنجامدرا.
بەر لەکۆچی هۆزی بانگۆ لەباکورەوە بۆ خاکی مالاوی چەندین کۆمەڵەی مرۆیی ئەفەریکایی لەم خاکەدا ژیاون کە کاری ڕاوشکاری و بەرداریان کردوە،
لەماوەی نێوان ساڵانی ١٥٠٠ئەم هۆزە کەلەچەنین تیرە پێکهاتبوون شانشینێکیان دامەزراند کە سنورەکەی لە زەویەکانی نەخوتۆکاتا دەستی پێدەکرد بۆ رووباری زەمبیزی و لە رووباری لوانگۆوە درێژ دەبوویەوە بۆ دەریاچەی مالاوی.
لەدوای ماوەیەکی کورت لەساڵی ١٦٠٠ سەرتاپای ئەم خاکە یەکی گرت لەژێر رکێفی پاشایەک بازرگان و گەورە پیاوانی ئەم شانشینە پەیوەندیان هەبوو لەگەڵ سوپای پورتوگالیەکان ،
لەساڵی ١٨٩١ئینگلیزەکان بەڕێبەری دەیڤد لێڤینگستۆن گەیشتنە ناوچەکە ئەوکات دەریاچەکە ناوی نیاسا بوو و خاکەکەش ناوی نیاسالاند بوو،
ئینگلیزەکان لەساڵی ١٨٩٥ حکومەت نیاسالاندیان ڕاگەیاند کە ١٠,٠٠٠جونەی ئیستەرلینیان بۆ بودجەکەی تەرخان کرد لەگەڵ دامەزراندی دە فەرمانبەری شارستانی ئەوروپی و دوو ئەفسەری سووپا و حەفتا سەربازی بەنجابی سیخیەکان و حەفتا کرێکار لە زەنجیباریەکان ،
هەموو ئەم فەرمانبەرانە سەرپەرشتی خاکێکیان دەکرد کە ڕووبەرەکەی ٩٤,٠٠٠کم ٢ بوو کە تیایدا ملیۆنێک تا دوو ملیون کەسی تێدا دەژیا.
لەساڵی ١٩٥٣ شانشینی یەکگرتوو نیاسالاند و رودیسیای پێکبەستەوە لەژێر ناوی یەکێتی ئەفەریکای ناوەڕاست هۆکارەکەی زیاتر مەرامی ڕامیاری لەپشتەوە بوو.
لەئەنجامی ئەم یەکێتیە هێزی بەرهەڵستکار پەیدابوو لەلایەن خەڵکە ئەفەریکاییەکان بە رابەری هاستینگ پاندا کە کەسێکی دونیا دیتە بوو پێشتر پزیشکی لە ئەوروپا خوێندبوو و لەگانا کاری دەکرد بەڵام لەساڵی ١٩٥٨داوای لێکرا کە بگەڕێتەوە نیاسالاند بەمەبەستی چاکسازی و بەرژەوەندی نیشتیمانی ،
لەئەنجامدا بەڕێز پاندا بەسەرۆکی کۆنگرەی نیشتمانی نیاسالاند هەڵبژێردرا و بوە هۆکاری بەرزبوونەوەی هەستی نیشتمانی هەستی بە وڵات بوون ،
لەساڵی ١٩٥٩لەلایەن ئینگلیزەکانەوە دەستگیرکرا و لەساڵی ١٩٦٠ شەقام بۆ پشتیوانی کەوتە جولە دواتر ڕەشنوسی دەستوری داڕشت کە تیایدا زۆرینەی ئەندامانی ئەنجومەنی ڕاوێژکاری نیاسالاند لە ئەفەریکاییە ڕەسەنەکان پێکدەهات .
لەساڵی ١٩٦١ پارتەکەی پاندا دەنگی زۆرینەی بەدەست هێنا بۆ ئەنجومەنی ڕاوێژکاری مالاوی و خۆشی بوو بە سەرۆک وەزیران لەساڵی ١٩٦٣,لەڕێکەوتی ٦یۆلیۆی١٩٦٤مالاوی سەربەخۆیی خۆی لە بەریتانیا بەدەست هێنا و ناوی وڵاتیش لە نیاسالاندەوە بوو بە مالاوی ،
لەگەڵ توندی حوکمرانی پاندا بەڵام چاکسازی پاشی بۆ وڵات کرد و بەجۆرێک توانی ژێرخانی ئابوری مالاوی دروست بکات و کەرتی کشتوکاڵ و پیشەسازی پێشبخات بەبێ هەبونی کەناری دەریایی و سامانی سروشتی ژێرخاکەکەی .
لەژێر پاڵەپەستۆی ڕامیاری نێودەوڵەتی بەمەبەستی ئازادی زیاتر پاندا گشتپڕسیەکی ئەنجامدا لەساڵی ١٩٩٣ کە تیایدا ئەنجومەنی وەزیرانی ڕاگەیاند لەگەڵ هەموارکردنەوەی دەستور بە لابردنی برگەی سەڕۆکایەتیەکەی بۆ هەتا هەتایی.
لەساڵی ١٩٩٤هەڵبژاردنێکی فرەپارتی ئەنجامدرا کە تیایدا باکیلی مۆلۆزی کە تاوەکو ساڵی ٢٠٠٤لەسەر حوکم مایەوە لەدوای ئەو لەساڵی ٢٠٠٤بینگۆ مۆساریکا بوو بەسەرۆکی وڵات.
لەساڵی ٢٠٠٩گەڕی چوارەمی هەڵبژاردنەکانی مالاوی ئەنجامدرا و مۆساریکا بەسەرۆکی وەزیران هەڵبژێردرا یەوە سەرەرای تاوانبارکردنی بە ئەنجامدانی سەرپێچی هەڵبژاردن .
لە یۆلیۆی ٢٠١١ مالاوی خۆپیشاندانی بەرفراوانی بەخۆوە بینی و ڕووبەروی ڕەخنەی نێودەوڵەتی بوویەوە لەبەرخراپی بژێوی ژیانی هاوڵاتیان و خراپ بەکارهێنانی کارگێری وڵات.
بینگۆ سەرۆکی پێشوو بناغەی پەیوەندی دیپلۆماسی مالاوی داڕشت لەگەڵ خۆرئاوا و کۆمەڵگای نێودەوڵەتی کەتاوەکو ساڵی ٢٠١١دڕێژەی کێشا،
کە لەپێناو پەیوەندیە دیپلۆماسیەکانی مالاوی وڵاتی لە حوکمرانی تاک ڕەوی گۆڕی بۆ فرەلایەن پەیوەندیەکی چاکی هەبوو لەگەڵ گەڵێک لەوڵاتانی خۆرئاوا .
هەروەها مالاوی توانی پەیوەندی پتەو دروست بکات لەگەڵ وڵاتە ئەفەریکاییەکانی تر کە لەدوای ساڵی ١٩٩٤ مالاوی پەیوەندیەکی باشی هەبوو لەگەڵ سەرجەم وڵاتانی ئەمەریکا و جیهان کە تاوەکو ساڵی ٢٠١١بەردەوام بوون ،
لەساڵی ٢٠١٠ناکۆکی دروست بوو لەگەڵ مۆزەمبیق بەهۆی هەڵە تێگەیشتم و لەبارەی بەکارهێنانی ئاوی ڕووباری زەمبیزی و تۆری کارەبای نێوانیان .
لەساڵی ٢٠١١پەیوەندیەکانی مالاوی و شانشینی یەکگرتوو تێکچووئەمیش بەهۆی ئەوەیباڵوێزی ئینگلتەرا راپۆرتێکی ڕەخنە ئامێزی ئاراستەی حکومەتی مۆساریکا کرد ،
سەڕۆک مۆساریکاش وەک پەرچەکردار باڵوێزی ئینگلیزی لەمالاوی دەرکرد دواتر شانشینەیەکگرتوەکان ڕایگەیاند کە سەرجەم هاریکاریە مرۆیی و ماددیەکانیان بۆ مالاوی ڕاگرتووە.
لە ٢٦یۆلیۆی ٢٠١١وڵاتەیەکگرتوەکانی ئەمەریکاش سەرجەم هاریکارییەکانی بۆ مالاوی ڕاگرتووە کە کۆی هاریکاری کام بە ٣٥٠ملیۆن دۆلار هەژمار دەکرا.
یەکەم جار لەسەدەی دەیەمی زاینی مرۆڤی تێدا نیشتەجێ بووە کەبریتین بوون لەخەڵکە ڕەسەنەکانی ئەفەریکا و ناوچەکە لەژێر رکێفیان ماوەتەوە تاوەکو ساڵی ١٨٩١ کە ئینگلیزەکان داگیریان کردووە ئەم داگیرکاریە بەردەوام بووە تاوەکو ساڵی ١٩٦٤ کە سەربەخۆیی خۆی ڕاگەیاندووە بەسەرۆکایەتی هاستینگز پاندا کەتاوەکو ساڵی ١٩٩٤ سەرۆکایەتی وڵاتی کرد بەشێوەی تاک لایەن و تاک پارتیەوە دواتر بۆماوەی دە ساڵ وڵاتی لەبۆشایی ڕامیاری مایەوە و لەساڵی ٢٠٠٤ مۆساریکا بینگۆ بوو بەسەرۆکی وڵات تاوەکو ئێستا ،
خاوەنی پەیوەندیەکی دیپلۆماسی پەسەندە لەگەڵ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و ئەندامێکی چاڵاکی زۆربەی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانە.
هەروەها بەکارهێنانی هێز لە دژی ڕۆژنامە نووسانی و بەرتەسک کردنەوەی بیری ئازادی ڕادەربڕینی تاک و سزادانی چەندین کەس بەبێ دادگایی و بەکارهێنانی توندوتیژی دژی ئافرەتان و منداڵان و کارپێکردنیان جگە لە هەبونی گەندەڵی لەنێو پایەکانی وڵات بەتایبەت لەنێوان هێزە چەکدارەکانی.
وڵاتی زامبیا کەوتۆتە باکوری خۆرئاوای و وڵاتی تەنزانیا لەباکوری خۆرهەڵاتی دایە و لەبەری خۆرهەڵات و باشور و خۆرئاوای لەگەڵ مۆزەمبیق هاوسنورە ،
مالاوی لەنێوان وڵاتە هەرە دواکەوتووەکانی جیهانە لەبواری ئابوری زۆرینەی دانیشتوانەکانی لە دێهاتەکان دەژین و پشت بە بەرهەمی کشتوکاڵی ناوەخۆیی دەبەستن،
حکومەتی مالاوی چاوی زۆری لە هاریکاری نێودەوڵەتییەکانە و بەتایبەت لەدوای ساڵی ٢٠٠٠کەداوای هاوکاری لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی کردوە بەمەبەستی بنیات نانەوەی وڵات و چاکسازی باری خوێندن و تەندروستی و کشتوکاڵ و پاراستنی ژینگە و خاوەنداریەتی ئابوری سەربەخۆ لەساڵی ٢٠٠٥بەرنامەیەکی گشتگیر ئامادەکراوە بەمەبەستی چاکسازی لەساڵانی ٢٠٠٧و ٢٠٠٨ ئەنجامێکی باشی هەبوو لە ڕێکخستنەوەی پاراستنی مرۆیی و چاودێری تەندروستی دانیشتوانەکەی.
ڕۆژانە ٢٥٠کەس توشی ئایدز دەبن بەم هۆیەوە ڕێژەی ئامادەنەبوونی لەکار و سەردانی کردنی نەخۆشخانە بۆ ٪٥.٨بەرزبۆتەوە،
هەروەها ڤایرۆسی ئایدز تێیدا بڵاوبۆتەوە کەبۆتە هۆی لەدەستدانی زۆری ئابوری وڵات هەم لەلایەن حکومەتەوە هەمیشەیی لەبواری دەستی کارەوە،
مالاویەکان خاوەنی بۆهێلی تایبەتی ڕەگەزین کە تێکەڵەی هۆزە ڕەسەنەکانی ئەفەریکا و داگیرکاریە ئەوروپیەکانن ئەم تێکەڵیە بوارەکانی ژیانیشی گرتونەتەوە کەبونەتە خاوەنی سەماو وەرزشی هاوبەش جگە لەوەی بونەتە هەڵگری ئاینی مەسیحی .
دەستوری ئێستای پایەکانی حکومەتی دابەشکردنە بۆ بۆ ئەنجومەنی کارگێری و ئەنجومەنی جێبەجێکار و ئەنجومەنی دادوەری ئەنجومەنی جێبەجێکار سەرۆک وەزیران دەگرێتەوە لەگەڵ جێگرەکەی و ئەنجومەنی وەزیران کەتیایدا سەرۆک هەموو پێنج ساڵێک جارێک هەڵدەبژێردرێت سەڕۆکیش هەردوو جێگرەکەی هەڵدەبژێرێت.
دانیشتوانی مالاوی پێکدێن لە هۆزەکانی چیوە و نیانگا و تۆمبۆکۆ و وویا و لۆمۆی و سینا و تۆنگا و نەگۆنی و و دانیشتوانە بە ڕەسەن ئاسیاییەکان و ئەوروپیەکان.
لەبەشی باشوور زمانێکی تری بەربڵاو هەیە کە پێی دەڵێن لۆمۆیی مالاوی کە پتر لە ٢٥٠,٠٠٠کەس قسەی پێدەکەن و بەیەکێک لە زمانە فەرمیەکانی دادەنرێت
بەپێی هەڵسەنگاندنەکانی ٢٠٠٧ نزیکەی ٪٧٥دانیشتوان لەپەیرەوی ئاینی مەسیحین سەر بە کڵێسای ڕۆمانی کاسۆلیکی لەگەڵ کڵێسایئەفەریکای ناوەڕاست کە گەورەترین کۆمەڵەی مەسیحی کیشوەرەکەن.
بەڕێژەی ٪٢٠دانیشتوانەکەی موسڵمانن کەلەسەر پەیرەوی سوننەن هەروەها ئاینزای تریشی لێیە وەک جولەکە و رستاڤارین و هیندۆس و بەهایی و بەڕێژەی ٪٤دانیشتوانەکەی بێ باوەرن .
لەنێوان مانگەکانی نۆڤەمبەر و ئەپریل بارانی کەمەرەیی لێدەبارێت لەگەڵ هەوایەکی گەرم و شێدار چەندین زریان و ڕەشەبای لێ هەدەکات تاوەکو کۆتایی مانگی ئازار.
لە دیوانەکەی نالیدا ھاتووە کە تێیدا مامۆستا مەلا عەبدول کەریمی مودەڕڕیس دەڵێت «مەسەلەی دیاری کردنی ساڵی لە دایکبوون و مردنی کەسێک،
بە بەڵگەو نیشانەی مێژووی لەوە زیاترمان پی نەکرا کە تێکڕا ھەندێ لەو ساڵانە دیاری بکەین کە نالییان تیا ژیاوە؛ بەڵام بەڵگەی تریش بەدەستەوە ھەیە پێمان ئەسەلمێنێ کەوا نالی نە لە ساڵی ١٨٥٥ و نە لە ساڵی ١٨٥٦ مردووە و نە تەمەنیشی ٥٦ یا ٥٨ ساڵ بووە،
ھێمن عومەر خۆشناو لە توێژینەوەکەیدا بەناوی «نالی لە بەڵگەنامەکانی عوسمانیدا» بە بەڵگە ئەوەی ڕوون کردەوە کە نالی لە ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٨٧٧ لە ئەستەنبوڵ کۆچی دوایی کردووە.
گەلێ بەیتی نالی ھەیە وا دەگەیەنن نالی گەیشتووەتە تەمەنی پیرییەکی ڕاستەقینەو بێ ھێز بوون کە دیارە ئەوەش لە ٥٨ ساڵیدا پەیدا نابێ،
"نازانم 'نالی' لە کاتی دەستەڵاتی ئەحمەد پاشادا لە سولەیمانی ماوەتەوە و ئەو سوپایەی بە چاوی خۆی بینیوە و باسەکەیان بۆ گێڕاوەتەوە و دووربەدوور پێناسەی کردووە،
ئەوەی بەبۆنەی سەفەری حەجی یەوە وتوویەتی کە وەک لە تێکڕای بەیتەکانەوە دەردەکەوێ خاوەنی ڕێبازی نەقشبەندی و یەکێک بووە لە موریدە ناودارەکانی مەولانا خالید (١١٩٧ی. ک-١٧٨٣ی. ز،
ئەوەی کە گوتراوە ئەحمەد پاشای بابان لە ١٨٥٣ دا لە پاریس باسی نالی بۆ ی شابەندەری ڕووسیا کردووە وادەگەیەنێ نالی لەو سەردەمەدا لە شام ژیاوە.
لە لایەکی کەشەوە ھەموو ئەوانەی مێژووی ژیانی نالییان خستووەتە سەر کاغەز باسی ئەوەیان کردووە کەوا نالی پاشان چووەتە ئستانبوول و لەوێ لەگەڵ ئەحمەد پاشای بابان ماوەیەکی دوور و درێژیان پێکەوە بەسەر بردووە.
ئەو ماوەی کەمتر لە دوو ساڵەی نێوان یەکتری دیتنی خۆدزکۆ و ئەحمەد پاشا و مردنی نالی لە ئستانبووڵ لە ١٨٥٥ دا کە دەڵێن لەو ساڵەدا لەوێ مردووە،
ئەم جیاوازییەش وەکو سەرنجی بۆ دراوە قسەی مامۆستا عەلائەدین سەججادی لەلایەک و دکتۆر مارف خەزنەدار و دکتۆر کەمال فوئاد لە لایەکی ترەوە دەربارەی تەمەنی و ساڵی لەدایکبوونی نالی ئەو بەراوردکردنەی کوردی و مەریوانی و بەدوای ئەوانیشدا مامۆستا عەلی موقبیلھ،
ئەوا وەک کوردی و مەریوانی و موقبیل و سەجادی ئەفەرموون نالی ٥٨ ساڵ ژیاوە؛ بەڵام لە ڕۆژنامەکانی ڕۆژھەڵاتناسی ئەرمەنییی «وسف ئەبگارەڤێچ ئۆربێلی» دا ساڵی ١٢١٥ی کۆچی لەگەڵ ساڵی ١٨٠٠–١٨٠١ی زایینی بەرامبەر کراوە.
ئەگەرچی لەلایەن مێژوونووسانەوە چەند ڕایەکی جیاواز خراونەتە ڕوو بەڵام ھیچیان دان بە ڕاستی لە دایکبوون و کۆچکردنی نالی دا نانێن بە بەڵگەوە،
نالی زۆرێک لە شعرەکانی بۆ حەزرەتی پێغەمبەر نوسیوە و لە دیوانەکەی دا بە باشی باسی لێوە کراوە و دوا هۆنراوەکانیشی هەر لەوێ نوسیوە لە تەمەنی پیری دا کە زیارەتێکی حەزرەتی پێغەمبەر دەکات و لە مەدح و سەنای ئەو زاتەیا بووە.
لە تەفسیر و ڕاڤەی شیعرەکانی نالی دا زۆر بە ڕوونی دیارە کە شوێنکەوتەی ڕێبازی تەسەوفە و لە قەسیدەح دا زۆر بە جوانی دیارە و ئەو موناجاتانەی کە لە حەج و لە خزمەت ڕەوزەی حەزرەتی پێغەمبەر دەیکات هەڵقوڵاوی ئەو باس و خواسەیە.
لەوانەی باسکران ھیچیان ناتوانرێت وەک سەرچاوەیەکی ڕاستەقینە و باوەڕپێکراو ساڵی لەدایکبوون و کۆچی نالی دیاری بکەن؛ بەڵام ھەندێ شت ھەیە دەبنە ھۆکاری ڕوونکردنەوەی سەردەمی نالی و نزیکبوونەوە لە زانینی ساڵی لە دایکبوون و مردنی.
نالی نائومێد بووە و بە ناعیلاجی ڕووی لە ئەستەمبوڵ کردووەو لەوێ لەلای ئەحمەد پاشای بابان دەبێ لەگەڵ پیاوە کوردەکانی تر ژیانێکی خۆش و ئەدیبانەیان لەدیوەخانی ئەحمەد پاشادا ڕابواردووەو،
ئەگەر بەپێی زۆرینەی لیکۆڵەڕەوان کار بکەین بێجگە لە عەلائەدین سەججادی دەتوانرێت بوترێت نالی ٥٦ ساڵ ژیاوە ھەر وەک زۆربەی لێکۆڵەرەوان لەسەر ئەم ڕایە کۆکن.
مەلا خدر کوڕی ئەحمەدی شاوەیسی ئاڵی بەگی میکایلی ناسراو بە نالی بەردی بناغە و دامەزرێنەری خوێندنگەی شیعری بابان و لە یەکەمین و بەناوبانگترین شاعیرانی شێوەزاری کوردیی ناوەندییە.
شاھی ئاسەفی یەکەم حەزرەتی سولەیمان پێغەمبەر بووە کە وەزیرەکەی ناوی ئاسەفی کوڕی بەرخیا بووە و مەبەستی لە شای دووەمی ئاسەفیش،
بەڵام زۆر جار مەرجەکان بووەتە قوربانی ناسیاوی یاخود لە پێناو زۆرکردنی دەنگی خزم و کەسان بۆ ئەوەی کۆنفرانسەکانی دەرچوونی کەسێک لە کەسەکانی مسۆگەر بێت،
بۆ نموونە کردنی کەسانی نەخوێندەوار بە ئەندام یاخود تەنانەت ئەندامی کارگێر (کە بەگوێرەی پەیرەوی سەنتەر ئەندامی کاران و لە کۆنفرانسەکاندا دەتوانن خۆیان بپاڵێون بۆ دەستەی کارگێری سەنتەر) کە ئەمەش خۆی لە خۆیدا کارەساتە لەکاری رۆشنبیریدا.
یاخود وەکو ئاماژەمان پێدا ھێنانی خزمو کەسە نزیکەکان و بە ئەندام کردنیان لە سەنتەر تەنھا لە پێناو بەدەستھێنانی دەنگ لە کۆنفرانسەکان،
لە کۆنفرانسی شەشەمی سەنتەردا کێشەک دروست بوو لەسەر ئەوەی ژمارەیەکی زۆری ئەندامانی سەنتەر ناویان لە لیستی ئەندامان ھاتبووە سڕینەوە و ئەوانە نەیانتوانی بەشداری بکەن لە کۆنفرانسەکە،
زیاتر لە ساڵێکە بەسەر ئەم کۆنفراسە تێپەڕ بوو تاوەکو ئێستا دانی پێنەنراوە و تاوەکو ئێستاش منحەی مانگانەی نەدراوەتێ تاوەکو ئەم مەسەلەیە یەکلایی نەکاتەوە.
وەکو لە پەیرەو و پرۆگرامی سەنتەری رۆشنبیریدا ھاتووە کە ئامانجی سەنتەر خزمەتکردنی رۆشنبیریی کوردییە لە دەڤەری بەردەرەش لە بوارەکانی وێژە،
ھەروەھا کۆکردنەوەی توانستە رۆشنبیرییەکانی دەڤەرەکە و رەخساندنی ھەلی گونجاو بۆیان و ھەروەھا پالپشتی کردنی بەھرەمەندییەکانی دەڤەرەکە و بەیەکترناساندنی رۆشنبیرانی دەڤەرەکە بە یەکتری.
کە بە رادەیەکی مامناوەند ئەم ئامانجانەی بەدی گەیاندووە بەلام بە پشتیوانی ئەو گەنجانە بووە کە لە دەوری سەنتەر بوون و بەشداربوون لە کاری ئەم سەنتەرە بەڵام لە پالپشتی کردنی بەھرەکاندا کەموکورتی ھەبووە.
یەکێک لە کەموکورتییە ھەرە زەقەکانی سەنتەر لە بەدیھێنانی ئامانجەکانی ئەوەبووە کە نەیتوانیوە رۆشنبیرانی بەردەرەش لە باوەش بگرێت و پالپشتییان لێ بکات بەڵکو ھەندێ جار بە پێچەوانەشەوە دژایەتییان کراوە لەلایەن کەسانێک لەناو سەنتەر،
ھەروەھا سەنتەر نەیتوانیوە ھەماھەنگی لەگەڵ دام و دەزگاکانی حکومی و حزبی دروست بکات لە ناوچەکە و بەردەوام لە کێشەدا بووە نەک تەنھا لەگەڵ دامودەزگاکانی ناوچەکە بەلکو تەنانەت لەگەڵ بەرێوەبەرایەتییەکان و بەرێوەبەرایەتییە گشتییەکانی رۆشنبیریی لە دھۆک و بەردەرەش و ھەندێ جاریش کێشەکانی گەیشتۆتە وەزارەتیش.
سەنتەی رۆشنبیریی بەردەڕەش سەنتەرێکی رۆشنبیریی سەربەخۆیە و مۆڵەتی فەرمی کاری خۆی لە وەزارەتی ناوەخۆی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان وەرگرتووە و جۆرەھا چالاکیی رۆشنبیریی و ئەدەبی ئەنجامداوە و گۆڤارێک بەناوی خازر دەردەکات کە کۆمەڵە گەنجێکی بەردەرەش خۆبەبەخشانە و بەھیچ بەرامبەرێک پشتیوانییان لەم گۆڤارە دەکرد.
ئەم سەنتەرە سەرەتا لە ٤ی ئایاری ١٩٩٥ لەلایەن چەند کەسێکی دەڤەری بەردەرەش ھاتۆتە دامەزراندن و لەوساتەوە لە چالاکییەکانی خۆی دەکات سەرەرای ئەوەی ھەندێ جار بە ھەر ھۆکارێک بووبێ لە چالاکی وەستاوە و دەرگاکەی داخراوە.
کە ئەمەش زۆر جار کێشەی گەورەی ناوەتەوە و ململانێ دروست بێت لەوەی کەسێکی نوێ بکرێتە بەرپرسی سەنتەر و سەنتەر شێوازی کاری خۆی بگۆڕێت،
تاوەکو وای لێھاتووە وەزارەتی رۆشنبیریش بێتە ناو بابەتەکە بەڵام بەرپرسەکەی ئێستا ڕەتی دەکاتەوە کە بەرپرسیارەتی سەنتەر بە کەسێکی دیکە بدات.
سەنتەی رۆشنبیریی بەردەرەش لە ٤ی ئایاری ١٩٩٥ لە سەنتەری قەزای بەردەرەش بە ھەوڵی چەند کەسێکی ئەو قەزایە دامەزراو دەستی بە کارەکانی خۆی کرد و توانی مۆڵەتی کارکردن لە وەزارەتی ناوەخۆی حکوومەتی ھەرێم وەربگرێ.
دەستەی دامەزرێنەری ئەم سەنتەرە نوخبەیەکی رۆشنبیر بوون لە قەزای بەردەرەش کە حەزیان لە کاری رۆشنبیریی بوو و ھیوا و ئاواتیان ئەوە بوو کە کۆمەلگاکەیان وشیار بکەنەوە لەو پاشکەوتنەی کە بەعس وەکو کەلتوورێک دوای دەیان ساڵ داگیرکردن و پرۆسەی بەعەرەبکردن لە ناوچەکە جێی ھێشتبوو.
بەڵام بەھۆی پەیدابوونی چەند کێشەیەک ئەم دەستەیە وازیان لە سەنتەر ھێنا و تاوەکو ئێستاش ھەندێک تەنانەت وەکو ئەندامیش ناویان لە سەنتەرەکەدا نەماوە.
چالاکییەکان لە بەر نەبوونی بارەگا لە بارەگای لیژنەی ناوچەی بەردەرەش بەرێوە دەبرا تاوەکو حکوومەت بارەگایەکی کاتیی بۆ تەرخان کرد کە کاتی خۆی حکوومەتی عێراقی بۆ کتێبخانەی گشتیی دروستی کردبوو و ئێستاش یەکێتیی لاوانی دیموکراتی کوردستانی تێدایە.
سەنتەر چالاکییەکانی خۆی لەم بارەگایە بەرێوەدەبرد تاوەکو ساڵی ٢٠٠٨ کە دوای حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بارەگایەکی ڕێک‌وپێکی بە بودجەی زیاتر لە ٢٠٠ ملیۆن دیناری عیراقی بۆ دروست کرد،
وۆرک شۆپ زۆر بە کەمی دەکرێن و خووڵی رۆشنبیریش بە کەمی بەرچاو دەکەون کە ھەر لە مێژووی دامەزراندنییەوە تاوەکو ئێستا تەنھا سێ خووڵی کردووەتەوە.
کۆڕ و سمینارەکانی کە لەم سەنتەرە بەڕێوە دەچێ زۆرتر سیاسییە و ھەر بۆیەش چەندینجار گەنجانی نێو سەنتەر پێشنیارییان کردووە کە کۆڕ و سمینارەکان ھەمەجۆر بن و تەنھا سیاسی نەبن،
پاش ئەوەی لەوێ جێگیر دەبێت لە قوتابخانەی ئاینیی شێخ ئەبو سەعیدی مەخزومی کە دەکەوتە گەرەکی باب لئەوزجەوە لە ناوچەی ڕەێافە کە ئێستا بە باب و لشێخ ناسراوە دەست دەکات بە خوێندن.
بەڵام ھیچ کام لەو باردۆخە نەیان توانیوە کۆڵ بە ھەوڵ و کۆششی ئەو زاتە گەورەیە بدەن و لە سەر خوێندن و تەقواو خوا پەرستی خۆی بەردەم بووە،
دەسەڵاتیان لاواز بووەو بەھۆی ئەوەوە لە زۆر بەی ناوچەکاندا ڕێگرو چەتەو پیاوکوژو دزو جەردەیەکی زۆر لەو ولاتەدا بڵاو بوبونەوە بە تایبەتی لە بەغداو دەورو بەربەیدا.
لەنێوان ئەو ماڵ وێرانی و سەرگەردانییەدا ئەو پیاوە لە خواترسە سەرقاڵی گەڕان بووە بە دوای عیلم دا و لە سەردەستی چەند شێخێکی حەنبەلی وەک شێخ ئەبی سەعیدی مەخزومی دەستی بە خوێندنەکردوە،