polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
زاری خێڵ و دانیشتووانی شاری ئاودانان و ناوچەکانی دەوروبەریەتی کە بە خێڵی کورد یان کوردعالی بەناوبانگن؛ کوردانی ئاودانان لە شاری ئاودانان و ناوچەکانی دەوروبەری ناوەندی) و بەشی سەراو باغ دەژین.
دەچێتە مەکسیک و لەگەڵ فیدەل کاسترۆ ئاشنا دەبێت و لەگەڵ ئەودا دەست بە شۆڕشێک لە دژی ڕێبەری و دەسەڵاتداری دیکتاتۆری کووبا باتیستا بە ئامانجی ڕزگاری دەکەن.
بەڵام پەسەندی نەکرد و بۆ درێژە دانەوە بە ئامانجەکانی ڕێگای بۆلیڤییای پێش گرت تاکوو-وەھا کە خۆی دەیوت گەلێکی دیکەی ئەمەریکای لاتین لە بندەستی دەستمایەداری برەسنێت و ڕزگار بکا.
کاتژمێر ١٣:١٠ خولەک بە فەرمانی دەوڵەتی یەکگرتووی ئەمەریکا و سەرڤیسی ئاساییشەکەی و بە ئەرێنیتی سەرۆک کۆماری ئەو سەردەمەی بۆلیڤییا،
لەکوێستانەکانی باشووری دەریاچەی ورمێ کە ئەمڕۆ بە ساینقەڵا و مەھاباد و شنۆ و نەغەدە و بۆکان ناسراوە و ڕۆخی ڕووبارەکانی و دەکات قەومی مانناکان تێیدا ژیاوە بە گەڕان بەناوچەکانی دەریاچەی ورمێ و میاندواو و زەویە فشۆڵەکانی ساینقەڵادا جێ پێی مانناکان دەدۆزینەوە.
لەسەردەمی ساسانیەکان ئەم قەڵایانە دروست دەکرد لەسەر ڕێگایان کە دەچوون بۆ پەرستگای و لە ساسانییە باڵا دەستەکان بوون و وە شارۆچکەی ساینقەڵاش یەکێکە لەو جێ قەڵایانە.
وە مەغۆلەکان تیرە جیاوازەکانی ئاسیای ڕۆژھەڵاتیان پێش خۆیان دابوو ئەم ناوچەی ھەوشارە کەوتە بەر شاڵاوی ئەو کۆچبەرانە و ھاتنە ناوچەکە نیشتەجێ بوون،
ئازەریەکان یەکێک بوون لەو تیرانە کە لەناوچەکەدا نیشتەجێ بوون و خاکەکەیان داگیرکرد پاشان بە درووست بوونی دەوڵەتی سەلجوقی و دەولەتەکانی فارس و قاجاڕ و پەھلەوی بوونە زیاتر یارمەتی دەری ئەم تیرانە بۆ زیاتر داگیرکردن و نیشتەجەبوون کە لە ڕاستیدا ئەم ناوچەیە ناوچەی کورد نشین بوون ئێستا ئەم تیرانە بوونەت برابەش و لەھەندێ شوێنیش خاوەندارێتی تەواوی شوێنەکە دەکەن و مافی بە کوردبوونەوە نەماوە لەھەندێ شوینیش تێکەڵاوی کوردان بوون بەڵام سیاسەتی حکومەیەک لەدوایەکەکانی ئێران یارمەتی دەری سەرەکی گەشەسەندن و بەرفراوانی ئەم تیرانە بووە،
کۆمەڵێک لەوشتانەی کە بەدەست دروست دەکرێت و مێژوویەکی کۆنیان ھەیە و بۆ سەردەمی مەغۆلەکان دەگەڕێتەوە و بۆ خۆپاراستن لە دووژمن بەکاریان ھێناوە ھەموویان لە گۆزەی گەورە کردووە و لە چاڵێکدا شاردویانەتەوە و وەک تەپۆڵکەیەکیان لێکردووە،
لەم شارۆچکەیەدا لەبەرئەوەی لە نەتەوەی جیاواز پێکھاتووە و دیلەکتی جیاوازی تیادایە و وە لەلایەن دەوڵەتەکان ئێرانەوە حکوم کراوەو حکوم دەکرێت ھەریەکە بەناوێک ناوی دەھێنێت،
ناوی ئەم شارۆچکەیە لەسەردەمی ئیسلامدا صائین قلعة بووە و لەسەردەمی پەھلەویدا کراوە بە صائین دژ و پاش شۆڕشی ئیسلامی ئێران کراوەتەوە بە شاھین دژ.
ھیرۆدۆت دەڵێت ئەم شارە لەلایەن حەوت ھۆزە گەورەکەی مادەکانەوە دروستکرا کە بە حەوت دیوار دەورە درابوو کۆشکی پاشا لەناوەڕاستی شاڕ بووە و خەڵەکەشی لەدەورو پشتی کۆشکی پاشا خانویان دروستکردوە بەجۆرێک خەلکەکە ڕۆژانە چونەتە دەرەوەی قەڵاکە بۆ کاروباری کشتوکالی و بازرگانی دواتر شارەکە ھێندە گەورەبووە کە خەلک لەدەرەوەی قەلاکە خانوویان دروستکردوە بەتایبەت گوندنیشە کۆچکردوەکان جگە لەپایتەخت چەندین شاری تری دروستکردوە وەک شاری ئەلوەند لەسەر ڕووباری ئەلوەند.
پلیبیۆس مێژوونوسی یۆنانی دەلێت ھەگمەتانە پایتەختی مادەکان چەندین شاری دروستکردوە و فەرمانرەوایی کردوە وەک شاری و شاری و شاری بەتایبەت لەسەردەمی کەیخوسرەو کە توانی شاری کالح بروخێنێت و شارێکی نوێ لەسەر ڕوباری دیجلە دروستبکات بە ناوی نەونەوا یەکێک لەنیشانەی شارە مادیەکان ئەوەبوو کە داری بەھێزی گوێزیان بەکاردەھێنا لە بنمیچی خانووەکانیاندا
ھەموو باس و توێژینەوە یۆنانیەکان ھەگمەتانە بۆ مادەکان دەگەڕێننەوە کە لەلایەن دیاکۆ دروستکراوە ئەویش دوای کۆکردنەوەی حەوت ھۆزی مادەکان و دروستکردنی شانشینەکەی یەکێک لەسەرۆک ھۆزە مادەکان خاتونێکی بەھێز بووە بە ناوی کە بۆتە ھاوسەری دیاکۆ و شاژنی شانشینەکە،
ھەریەکە لە مێژوونوسان پلیبیۆس و کەتزیاس و ژوستین زۆر بە وردی باسی دیاکۆ و شانشینەکەی دەکەن کە چۆن قەلایەکی بەھێزی بەحەوت دیوار دەورە دراو دروستکردوە و کۆگا و ئاو و خواردەمەنی جۆربەجۆری ھەڵگرتوە و جێگای ھەموو میللەتەکەی کردۆتەوە و ڕێگای نەداوە ئاشوریەکان باج و سەرانە لە مادەکان بسێنن،
ھەر دیوارە بە ڕەنگێک سواق داوە ھەر رەنگێکیش بەرجەستەی رەنگی ئەستێرەیەکی ئاسمانی کردوە بەم شێوەیە دیواری یەکەم بە رەنگی سپی و دیواری دووەم کە لە ھی یەکەم بەرزتربووە بە رەنگی ڕەش و دیواری سێیەم کە لە دیواری دووەم بەرزتربووە بە رەنگی ئەرخەوانی و دیواری چوارەم کە لە دیواری سێیەم بەرزتربووە بە رەنگی شین و دیواری پێنجەم بەرەنگی نارنجی و دیواری شەشەم بەرەنگی زەرد و دیواری حەوتەم و بەرزترینیان بەرەنگی زێرین بووە،
لەسەردەمی دیاکۆ مادەکان بە ئازادی پەیرەوی ئاینی تاک پەرستی زەردەشتیان کردوە و بەم ھۆیەوە زەردەشتی پەرەی سەندیە و گەیشتۆتە بابل.
دوای دیتنی شاری ھەگمەتانە بریاردەدات کۆشکێکی بۆ دروستبکەن لەشێوەی ھەگمەتانە لە سەرپاشماوەی شاری کەمبود کە سەرچاوەی ئاوی ھەیە،
کە دیاکۆ ھەموو مادەکانی لەو شارە کۆکردەوە لە چوراچێوەی یەک ئاگردان و شانشینی مادەکانی دروستکردوە لە حەوت ھۆزی مادەکان کە پێشتر ھەر ھۆزە و ئاگردانێکی ھەبووە،
لە چەمکی کوردی کۆن یاخود ئیلامی «ھەڵمەتەن» بە واتای خاکی مادەکان دێت بەڵام بۆچی ھەمان ناویان لە شارەکە نەناوە کە بەبۆچوونی زۆربەی توێژەران بەھۆی بەرفراوانی سنوری مادەکان و توانستی کارگێریان بووە کە بەیەکەم قەلەم ڕەو دادەنرێن لەمێژوودا کە ناوی پایتەخت و وڵاتیان دووناوی جیاواز بووە.
لە ساڵنامەی بیست و چوارەمی سارل مانزەری سێیەم و سەرگۆنی دووەم ئاماژە بەوە کراوە کە مادەکان لەسەرزەمینی ماد دەژین ناوەکەشیان لە ەوە ھاتووە.
کۆنترین و یەکەمین پایتەختی ئاریاییەکان بوو کە لەسەردەمی خۆی لەڕێزی شارە گەورەکانی ئاتین لە یۆنان و رۆم لە ئیتاڵیا و شوش لە فارس بوو،
ھیرۆدۆت ئاماژەی بەوە کردوە کە ئەم شارە لەلایەن دیاکۆ پاشای مادەکان دروست کراوە بەجۆرێک کە حەوت دیوار ی ھەبووە ھەر دیوارەی بەرەنگی ھەسارەیەک نەخش کردوە.
ئینسایکلۆپیدیای ئیرانیکا شانشینی مادەکان و دروستکردنی ھەگمەتانە بۆ ساڵی ٧٠٨پێش زایین دەگەڕێنێتەوە کە لەلایەن دیاکۆ وە دروستکراوە.
وەک دۆزینەوەی سیستەمێکی زۆر رێکی ئاوەڕۆ و ڕێگای ئەندازیاری و شەقامی ستراتیژ کە ھەمووی بۆ سەردەمی مادەکان دەگەڕێتەوە.
بەڵگەکان ئەوە نیشان دەدەن کە لەماوەی نێوان ھەر ٣٥مەترێک سەرە مەزرایەک ھەبووە بۆ ئاوەڕۆی شار و ئاوی باران کە لەم سەردەمەدا لەھیچ شارێکی تر نەبووە تەنانەت لە بابلیش،
ھەروەھا چەندین ھۆلی گەورەی کۆبونەوە ھەبووە لە ھەمووی سەرنج راکێشتر سەرجەم تەلار و خانووەکان لەسەر پارچە زەوی ھاقەبارە دروستکراون بەشێوەی ئەندازەیی رێک و گونجاو بۆ شەقامەکان.
تاوەکو ئێستا چەندین پارچەشوێنەواری گرنگ لەدیوارە سەرنج راکێشەکانی ھەگمەتانە دۆزراونەتەوە کە ھێندێکیان لە مۆزە خانە دانراون و بەشێکی زۆریشی بۆ شوێنی نادیار نێردراون لەژێرناوی تر.
دوای روخانی شانشینی ماد لەلایەن کوروش شارەکە کەوتە دەست فارسەکان کوروش ویستی ھەگمەتانە بکاتە پایتەخت بەڵام لەبەر دژایەتی خەڵکەکەی نەیتوانی لەشارەکە بمێنێتەوە بۆیە کردی بە شاری ھاوینەی خۆی بەڵام ھەرگیز نەیتوانی سەردانی بکاتەوە بۆیە گەڕاوە تەختی جەمشید.
لەسەردەمی داریوشی سێیەم ئەسکەندەری مەقدۆنی بەھاوکاری خەڵکی ماد ھێرشی کردە سەر داریوش و تەختی جەمشیدیان وێران کرد کە دواتر فارسەکان ھاتن ھەگمەتانە یان داروخاند و خەڵکەکەیان کوشت و کۆشکێکی تازەیان لەسەر دروستکرد یەکەمین کاری پشکنین و توێژینەوە لە ساڵی ١٩١٣ ئەنجامدراوە لەلایەن دەزگای شوێنەواری فەرەنسا بە سەرۆکایەتی شارلی فوسی کە ھەندێک لە پاشماوەکان لە مۆزەخانەی لوور پاریس نمایشکران بەشێکی زۆریشی شوێن بزرکران تاوەکو ڕۆژگاری ئەمرۆمان،
بەپێی زۆرینەی توێژەران شوێن بزرکردنی ئەم پاشماوانە لەلایان قاجاریەکانەوە بووە کە مەرامی سیاسی لەپشت بوو دژ بە داھاتووی کوردەکان لە ئێران.
توێژەران وای بۆدەچن کە دروستکردنی ئەم شارە کۆنتربێت لەوەی بیری لێدەکەنەوە بەڵام بەھۆی بەردەست نەبوونی بەڵگە و پاشماوەکان نەتوانراوە پشتراست بکرێتەوە زۆرینە وەھای بۆ دەچن کە لە ھەزارەی یەکەمی بەر لەزایین ئەم شارە دروستکراوە،
بەڵام ھیرۆدۆت مێژووی دروستکردنی شارەکە بۆ سەدەی ھەشتەمی بەرلەزایین دەگەڕێنێتەوە کە دەڵێت حەوت ھۆزی مادەکان لە لایەن دیاکۆ وە یەکیان گرت و حەوت دیواریان دروستکرد کە ھەردیوارە یەک لەدوای یەک بوو بەجۆرێک وەکو پەیژە ھەر دیوارەی بەرزتر دەبوویەوە لەناوەوەی بنکەی سەربازی و کۆشکی پاشا و کۆگای خواردن و ئاوی ھەبوو.
ھەروەھا چەندین قوللە و قەڵای لە دەوری شارەکە دروستکردبوو بەجۆرێک ھیچ کات ئاشوریەکان نەیانتوانیوە لە ڕووباری ئەلوەند نزیکتر ببنەوە لە شارەکە وە چیای زاگرۆسیش تەواو لەژێڕ ڕکێفیان بووە.
نوسراوی «ئارشام» کە بەزێر نوسراوەتەوە لەلایەن ھەخامەنشینەکان بەقەبارەی ١٣بە ٨سانتی مەتر ئێستا لەلایەن چەند دەزگایەکی مێژوویی ئەمریکییە.
چەند نووسراوێکی شکاو کە بەزێر نوسراوەتەوە بە قەبارەی ١٩بە ١٩سانتی مەتر و ٨بە ١٨سانتی مەتر کە بەخەتی بزماری نوسراون بۆ پاشای مادەکان دەگەڕێتەوە لە مۆزەخانەی تاران ھەڵگیراون.
نوسراوی داریوشی دووەم کە بەزێر نوسراوەتەوە بە قەبارەی ٢٠بە ٥سانتی مەتر کە بیست و سێ دێر نووسن ھەیە لەمۆزەخانەی تاران ھەڵگیراوە.
بەردنوسێکی یۆنانی بەقەدباڵی کێوی بێستون لە کرماشان لەلایەن ھێرکلۆس ھەلکەندراوە کە بۆ ١٤٨–١٤٩ پێش زایین دەگەڕێتەوە بەناونیشانی ساتراپ کەئاماژە بەوە دەکات شانشینی ماد تاوەکو ١٤٧پێش زایین ھەر ھەبووە واتا تا سەردەمی کەیخوسرەو.
لە ساڵی١٣٠پێش زایین نەتیۆخوسی ھەفتەھەم بەمەبەستی گەریدەیی سەردانی خۆرھەڵاتی ناوەراستی کردوە و ھاتۆتە ھەگمەتانە بینیویەتی شاری ھەگمەتانە لەلایەن تیگرانی دووەم ھێرشی کراوەتە سەر و لە دەستی میھرەدادی دووەمی سەندیتەوە،
ماوەک لە ھەگمەتانە ماوەتەوە گەواھیدەری ئەوەبووە کە تیگران وەک ھەوارێکی ھاوینەی خۆی ھەگمەتانە ی بەکارھێناوە و باج و سەرانەی لە خەڵکەکە وەرگرتووە.
دواتر ھەگمەتانە لەگەڵ بەشێکی زۆری ئەترۆپاتن کەوتە دەست ئەردەشێری بابەک بەڵام شارەکە لەلایەن ئەردەشێرەوە بەکارنەھات بۆ ھیچ مەبەستێک.
ئیبن فەقێیەی ھەمەدانی دەڵێت ئاواییەکانی نێوان تەیسەفۆن و کێوی ئەلوەند نەبوونە مولکی ئەردەشێر ئەمەش بەھۆی رکابەری دانیشتوانەکەیەوە بوو تاوەکو تەواوی ھەگمەتانە ی وێران کرد و شاری ھەمەدانی لەنزیک دروست کرد ئەمەش دوای جەنگی نەھاوەند بوو کەناوچەکە تەواو کەوتە دەست عەرەبە موسلمانەکان .
وشەکانی ئەنگەمە/ھەنگەمە و ئەنجومەن لە زمانی کوردیی ھەنووکەیی لە ڕیشەی وشەی ھەگمەتانە بە جێ ماوە کە ھەر دوو وشە بۆ ئاماژە کردن بە کۆبوونەوە بە کار دێت.
ھەتا ئەم دواییانەش دەوترا کە یەکەم کەس پێشبینی کونە ڕەشەکانی کردبێت زانای بیرکاریزان و گەردوونناسی فەڕەنسی ناودار "پیری لاپلاس" بوو لە ساڵی ١٧٩٥،
بەڵام ئێستا ڕوون بوەتەوە کە ئەو پێشبینییەکەی وەرگرتووە لە زەویناسی ئینگلیزی "جۆن میخایل" کە لە کڵێسای "سۆرنھێڵ" بوو لە "یورکشایر"،
یەکەم کەس بوو ڕوونیکردەوە کەوا بوومەلەرزەی ساڵی ١٧٥٥ لە "لیسبۆن"ی پایتەختی "پورتوگال" دروست بووە لە ئەنجامی کۆبوونەوەی پەستانی گازی لە ئاوی کوڵاو بەھۆی گەرمی گڕکانەکەوە،
ھەر ئەمەشە وادەکات کەشتییە ئاسمانییەکان پێویستیان بە خێرایییەکی زۆر نەبێت دوای گەیشتنیان بە بەرزی پێویست کە دەربازیان بکات لە ھێزی کێشکردنی زەوی
کونەڕەش چەقەکەی بەوە جیا دەکرێتەوە کە ھێزێکی ڕاکێشەری زۆر گەورەی ھەیە لە ناکۆتا نزیک دەبێتەوە بە شێوەیەک کە توانای ھەڵلوشینی ھەموو ئەو شتانەی ھەیە کە لێی نزیک دەبنەوە لەوانە مرۆڤ،
ھەتا ئەستێرەیەک یان ھەسارەیەکیش و تەنانەت ڕووناکی سەرەڕای ئەو خێرایییە زۆرەی کە ھەیەتی ناتوانێت ڕزگاری بێت لەو ھێزە ڕاکێشەرەی کە دەبێتە ھۆی کەوتنە ناوەوەی بۆ ناو ئەو کونە و ھەڵلووشینی.
بەڵکو بەھۆی ھەڵلوشینی شتەکانی دەوروپشتییانەوە بەردەوام لە گەورەبووندان بۆیە ھێزی کێشکردنیان زۆر دەبێت تاوای لێدێت دوور نییە ئەو گەلە ئەستێرەیەش قووت بدات کە خۆی بەشێکە لێی،
ئەم یاسا گەردوونییە ئەستێرەکانیش دەگرێتەوە کە بریتییە لە قۆناغی لەدایکبوون و گەورەبوون و گەشەکردن و لە دوایشدا قۆناغی لاوازی و پیربوون و لە ناوچوونە واتە مردن،
زاناکان پێیان وایە ئەم چاڵە ڕەشانە لە دوایین قۆناغی دوا ھەمینی ژیانی خۆیاندان و دەڵێن ھەرکاتێک قەبارەی تەنێک زیاد دەبێت بەو پێیەش ھێزی ڕاکێشانی ئەو تەنە زیاد دەکات،
بەپێی ئەم تیۆرییەش چاڵە ڕەشەکان لە قۆناغی گەورەبونێکی ئێجگار زۆردان بۆیە ھێزی ڕاکێشانیان بە شێوەیەکی سەرسووڕھێنەر زیادی کردووە و ھەموو شتێک بەرەو لای خۆیان کێش دەکەن تەنانەت تیشکیش ناتوانێت لە کایەی ڕاکێشانی ئەو چاڵانە ڕزگاری ببێت.
ھەندێک زانا پێیان وایە چاڵە ڕەشەکان پاشماوەی ئەو ئەستێرە گەورانەن کە تەقیونەتەوەو لە ئاکامی ئەو تەقینەوەیەش گەرمایییەکی زۆر بەجێ ماوە لە بۆشایی گەردووندا و لە پاش ئەم تەقینەوەیەش جارێکی تر کۆبووەتەوە و ئەستێرەیەکی نیوترۆنییان دروست کردووە کە تیرەکەی ١٠ کیلۆمەتر دەبێت.
چڕییەکەیان ھێندە زۆرە ئەگەر بە ئەندازەی کەوچکی چایەک لەو ماددەیە و بە تەرازویەک بیکێشین دەبینین کێشەکەی نزیکەی یەک ملیارد تەن قورسە.
چاڵە ڕەشەکان لە گەردوونودا بە خێرایییەکی زۆر لە ھاتوچۆیەکی بەردەوام دان و لە کاتی ئەو ھاتوچۆکردنەشدا ھەر شتیک لێییان نزیکببێتەوە بە خێرایی ھەڵی دەلووشن تەنانەت تیشکیش،
دوای ئەوە گەردوونزانی ئەڵمانی بەناوی کاڕڵ شوارتس شیلیت سوودی لە ھاوکێشەکانی ڕێژەی گشتی بینی و پیشانیدا کە گەردوون لەدەورووبەری ئەو تەنانەی کە بارستاییان جیاوازە تا چ ڕادەیەک دەچەمێتەوە.
ئەو دۆزییەوە کە ھەر بڕێک لە ماددە ئەگەر بە ڕادەیەکی زۆر بەرز چڕببێتەوە و بپەستێورێت ئەوا ھێزی کێشکردنەکەی بە ڕادەیەک دەبێت کە گەردوون دەچەمێنێتەوە و ھەموو ڕووناکییەک ھەڵدەگەڕێنێتەوە سەرخۆی و کونی ڕەش دەردەکەوێت،
شوارتس شیلیت تەنھا بە لێکدانەوەی ھاوکێشەی ماتماتیکی کونی ڕەشی دۆزییەوە و ساڵی ١٩٦٧ز جۆن ویلێر ئەو تەنانەی ناونا کونەڕەش.
ئەمەشە وای کردووە کە کەشتی ئاسمانی ئەپۆلۆ کاتێک لەسەر مانگ بوو پێویستی بە بزوێنەرێکی گەورە نەبوو بۆ ئەوەی مانگ بەجێ بھێڵێت و بگەڕێتەوە سەر زەوی،
ئەگەر بارستایی یەکێک لە ئەستێرەی دامرکاو لە سێ ئەوەندەی بارستایی ڕۆژ زیاتر بێت و کرداری گرژبوونەوە و داپەستان تیای دا بەردەوام بوو تا بە تەواوی دابمرکێ تێیدا ئەوا ھێزی کێشکردن بەسەر ھەموو ھێزەکانی تر زاڵ دەبێت و ئەستێرەکە دەچێتەوە یەک و چڕییەکەی زۆر زیاد دەکات،
زۆرجار زۆربەی بارستاییەکەی هەڵدەداتە گەردوون و ناوکی ئەستێرەیەکی نیوترۆنی بەجێ دەهێڵیت لەدوای خۆیدا کە بارستاییەکەی لەو ڕێژەیە نەماوە کە زیاتر بتوانێت شی ببێتەوە ،
لەڕاستیدا باسکردنی کوونی ڕەش لەڕووی خێرایی دەربازبوونەوە وەک باسکردنی «تەقینەوە گەورەکە»یە کە بڵێین تەقینەوەیەکی زۆر گەورەبوو لە مادە و وزە؛ و بەو شێوەیە بەجێی بھێڵین،
کونە ڕەشەکان زۆر زیاترن لەوەی تەنھا پێناسە بکرێن بە ناوچەیەکی چڕی بەرزی ئەستێرەیەکی مردوو کە ھێزی کێشکردن تێیدا زۆر بەھێزە کە نەھێڵێت ڕووناکی دەربازی ببێت
ھەندێک زانای دیکە وایان پێناسە دەکەن کە وەک پاکژکەرەوەیەکی گەردوونی وەھان بۆ گواستنەوەی ئەو ئەستێرانەی کە ژیانیان تێدانەماوە بۆ جیھانیکی دیکە،
یەکێک لەو سیفەتە سەیرانەی کە ئەم چاڵانە ھەیانە ئەوەیە لە پاش لووشدانی ھەر تەنێک ئەو تەنە بە شێوەیەک لە گەردووندا ون دەبێت کە دەڵێی ھەرگیز بوونی لەم جیھانەدا نەبووە.
کونی ڕەش بریتییە لە ناوچەیەک کە ھێزی کێشکردن ئەوەندە بەھێزە بەڕادەیەک کە ھیچ زانیارییەکی تەنەکان یاخود ھیچ ئاماژەیەک نەتوانێت لێی دەرباز ببێت
ئەم جۆرە وزەیە لەو مەکینە و ئامێرە ھەڵمیانەدا دەبینرێت کە وزەی کیمیایی بۆ وزەی میکانیکی دەگۆرن؛ و ئامێرە ھەڵمینەکان بەو ئامێرانە ناسراون کە دەرە سوتن یاخوت سووتانێک لە دەرەوەیدا ڕوو دەدات،
و ئەو وزانە لە ڕاستیدا لە وزەی خۆرەوە ھاتون و بوون بەو جۆرانە لە مادە؛ و ھەموو جۆرەکانی تر لە کۆتادا دەبنەوە بە وزەی خۆر تەنھا وزەی ناوەکی نەبێت.
لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا نزیکەی ٣٪ لەکۆی گشتی وزە کە دەکاتە ١٠ گێگاوات وزەی کارەبایی دەست دەخرێت؛ و گەرمییە وزەی زەوی بۆ گەرمکردنەوە بەکار دێت؛ و ئەوەش پێویستی بە ھەڵکەندنی زەوی بە درێژی ٤٠٠ مەتر بۆ ٢٠٠٠ مەتر ھەیە،
لە ئێستادا زۆربەی وزەی کارەبای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و کوردستانی بە ڕێگای کارۆئاوییەکە بە ھێزی پاڵنانی ئاوە تۆرباینە گەورەکان دەسوڕێنەوە،
وزەی زیندەیی وەک دەبینرێت لە وزەیەکی کیمایی کە لە خۆراکەوە پاش ھەزمکردنی دروست دەبێت؛ و وزەی کیمیایی لە تەختە یان درەختەکان کە پێشتر بۆ خۆ گەرمکردنەوە و ئاگر کردنەوە بەکار ھاتوون دەبینرێت؛ و لە سەرەتای دروستبوونی شۆرشی پیشەسازییەوە وزەی ئاوی بەکار ھات کە بۆ کارپێ کردنی زۆر ئامێر بەکار ھات
لە پاترییەکاندا وزەی کیمیای بەکار دێت بۆ دەستکەوتنی وزەی کارەبایی؛ و لە ھەموو ئەو کارلێکە کیمیاییانەدا ھەیە کە دەبێتە نەمانی ماددەیەک و دروستبوونی مادەیەکی تر،
لەرۆژی ٢٢/نیسانی/ ١٨٩٨ میقداد مدحەت بەدرخان لە شاری قاھیرەی میسر دەرگایەکی پڕ مەینەت و زەحمەت بەڵام دەرگایەکی شارستانی بۆ گەڵە ستەم دیدەکەی خۆی خستە سەرپشت و یەکەم رۆژنامەی کوردی بەناوی دامەزراند لەو رۆژەوە‌ کاروانی خەبات و تێکۆشان بەریوەیە بۆ بەدیھینانی ئاوات و ئامانجەکانی بەدرخان بۆ ئازادی و رزگاری کوردو کوردستان.
بەپێ ی سەرچاوەکان رۆژنامەکە سێ ھەزار دانەی لێ چاپ دەکرا ٢٠٠٠ دانەی بەخۆڕایی لە کوردستان لی دابەش دەکرا ئەگەرچی دەرچواندنی رۆژنامەی کوردستان لە قاھیرە دوور لە خاک و خەڵکی ستەم لێکراوی کورد بە ھۆی زۆڵم و فشاری ناحەزانی گەلی کورد بووە چەندین جاریش جێگۆڕکێی پێکراوە ئەو پیشەیە ئەگەر لە مێژودا بە ناوی ناوی دەرکردبیت رۆژنامەگەری کوردی تا ئەمڕۆش گەڕان بووە‌ بە دوای مەرگدا!
گۆتەنبرگ لەو دا‌ھێنانەیدا ھیچ سود و دەسکەوتێکی پێنەبڕاوە‌ لەبەر سەرقاڵی و دەستکورتی کاتی کتێبی ئینجیلی پیرۆزی ئاینی لە چاپ داوە تەنانەت بیری چوە ناوی خۆشی لەسەر تۆمار بکات ‌بەر لە گۆتەنبرگ ھەوڵێکی تریش لە لایەن بازرگانێکی چاینی بەناوی بی شینگ ‌ ھەبووە.
بەو داھێنانەی گۆتەنبرگ شۆڕشیکی مەزن لە ھەموو بوارەکانی ژیاندا دروست بوو چاپ رۆلێکی ئێجگار گرینگی بینی لە بەرەو پێشوەچونی شارستانیەت لە سەرانسەری دونیادا.
لەساڵی ١٩٣٨ لێکۆلەرەوەی ئەڵمانی ئۆتۆگروت ئەم پێنج مەرجەی داناوە بۆ جیاکردنەوەی ڕۆژنامە لە ھۆیەکانی تری پێوەندیەکان:
جگە لە سەدان نووسەر و رۆشنبیرو ھونەرمەند دڵسۆزانە لە رۆژگاری خۆیدا بەشداری کردووە لە گەشە پێدانی رۆژنامەگەری کوردی دا وەکو ماموستا عەبدولا گۆران / مەعروف بەرزنجی /غەفور میرزا کەریم / جەلالی میرازا کەریم / ئەمینی میرزا کەریم / ئەحمەد غەفور/ مەلا ئەنوەر مائی / شاعیری بەناوبانگ قانیع / ماموستا شاکر فەتاح / محەمەد تۆفیق وردی / محەمەد مەولود مەم / سالح حەیدەری / دەیانی تر.
ھەروەھا یەکەم رۆژنامەی رۆژانە لە لەندەن بەناوی لە رۆژی ١١/ئازاری /١٧٠٢ دا لەسەر دەستی ئیدوارد کرانت چاپ و بڵاو کراوەتەوە.
ئەوان زیاتر بەیەخیان پێداوە و ساڵانە لە رۆژی ھەینی ھەفتەی دووەمی پاش جەژنی لە ھەموو بەشەکانی تری کوردستان و عێراق مەسیحییەکان بۆ پیرۆزکردنی یادی ڕەبەن بێری سەردانی ئەو مەزارە دەکەن.
لە چەندین سەرچاوەی تریشدا ناوی شەقڵاوە ھاتووە و ئەوەی لەمەڕ چۆنیەتی ناولێنانی ھاتووە ھەمووی بە بۆچوونی نووسەرەکانیان بۆچوونی کەسانی ترن،
ھەندێکی تر پێیان وایە کە ئەم ناوە لە شاقوڵی بەگ وەرگیرابێ کە لە سەردەمی سلێمانی قانوونی حوکمڕانیی ئەو ناوچەیەی کردووە؛ مەلا جەمیل ڕۆژبەیانیش پێیوایە لە یەکگرتنی ھەردوو وشەی و ھاتووە ،
شەقڵاوە ناوەندی قەزای شەقڵاوەیە و لە سەردەمی دەستەڵاتی عوسمانییەکان کراوە بە ناحیە و یەکەم بەڕێوەبەری ناحیەش «شەفیقە فەندی» بووە ،
بەڵام شوێن دەستی مرۆڤ و دۆزینەوەی شوێنەوار و کەلوپەلی کۆن بەڵگەی ئاوەدانییەکی کۆن و بەردەوامی ژیانی مرۆڤن لەم ناوچەیەدا ،
لەگەڵ بڵێسەی شۆڕشدا شاعیر دەبێتە یەکێ لە ناسراوترین وتارخوێنەکان و یەکێ لە ناودارترین شاعیرە داھێنەرەکانی ناو کەسانی کوردستان،
دەستبەجێ دەگیرێ و نزیکەی ٣ ساڵ لەگەڵ سەدان لاوی شۆڕشگێڕ و دەیان ڕۆشنبیر و شاعیر و نووسەر و ڕامیاری گەورەی کورد و عەرەبدا،
ساڵی ١٩٤٩ بوو بەقوتابی قوتابخانەی ناوەندی لە سلێمانی بەھۆی کاری سیاسییەوە بۆی نەکرا تەواوی بکات و ناچار گەڕایەوە گوندی سۆڵە تا ساڵی ١٩٥٤ لەوێ ژیانی بردە سەر و چەندین جار کەوتووەتە ژێر فشاری ڕاوەدوونان و ناچار بووە خۆی بشارێتەوە،
بەھۆی ڕووداوە سیاسییەکانی عێراق لە ساڵی ١٩٤٨ کە لە دواییدا بە وەسبە «وثبة» ناوی دەرکرد زۆر چالاکانە بەشداری کرد لە ڕاپەڕینە سەرتاسەرییەکەی ئەوساڵەدا و بۆ یەکەمجار تێکەڵ بە کاروانی تێکۆشانی نیشتمانی و نەتەوەیی بووە.
کە ئەمین ئاغای ‌حەوێزی ناسراو بە "ئەختەر"ی شاعیرو مەقامشوناس بەردی بناغەی ئەو ھونەرەی داناو مەقامەکۆنەکانی پێش خۆی نوێکردەوە و مەقامزانی وەک "مەربین" و "نەشئەتی ڕەشید ئاغا" لە دیوەخانەکەی ئەودابوونە سوارچاکی ھونەری مەقامی ڕەسەنی کوردی و دوای ئەوانیش "پووتێ" و "حاجی یەگەورە" و "عەبەی چایەچی" و "حەنیل"‌ بوونە جێگریان و پەرەیان بەھونەری مەقام داو ئینجا سێوە لەسەردەستی ئەوان فێری ھونەری مەقامی ڕەسەنی کوردی بوو،
بەڵام دەبێ ئەو ڕ‌استیەش بڵێین کە سێوەی ھونەرمەند کتومت مەقامەکانی ئەوانی نەجووییەوە بەڵکو پەرەی پێدان و سۆزی خۆی خستەپاڵ.
بە ھەوڵدانێکی کەم توانی خۆی بکاتە ئاشنای مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و لەکاتی گۆرانیی گوتن دا دەیزانی لەکوێ دەست پێ بکات و لەکوێش بوەستێ بەندو ئاوازی مەقامەکانی سێوە لەسە‌رچاوەیەکی سازگاری کوردەوارییەوە ھەڵقوڵابوون و بەزۆری لە گیروگرفتەکانی لاوان و ئەڤین و ڕاستگۆیی و سرووشتی خاکی کوردستانەوە دەدوێن و لەزۆر شوێندا لە‌بازنەی کات و ڕۆژگار دەچنە دەرەوە تاکو بۆ ھەموو دەورو سەردەمێکی مرۆڤی کورد بدەن،
لە تافی لاویدا ئاشقی "وارێ"ی کچی یوسف ناوێک دەبێ بەئیشقی ئەو کچە نازدارە گاورەوە ھونەری مەقام و بەستەی کوردی لەلا دەخولقێ و بەتایبەتی لەو سەردەمەی،
کە ئەو کچە شۆخە عە‌‌شقەکەی لەگەڵدا ئاڵوگۆڕ دەکرد و وردە وردە ئاوازی مەقامی ڕەسەنی کوردی لە حەتیل و پووتێ و عەبەی چایەچی فێردەبوو و بەعیشقی "وارێ"ی دۆستی ناسک و نازداری پەرەی بە ئاوازەکانی دەدا،
تا ماینی سنوور و کارمامزی مل بەقەرێتە و قورینگی گەردن بەرزو سەقەر باڵەبان و کەوی وڵاتەکەی خۆی ھەبووبێ بەگیانلەبەری دوورە ووڵات و نەبینراوی وەکو زەرافەو کەنگەر و تاوس و تووتی نەچوواندووە.
بیری بۆ دەریا و دوورگەو کەنداو و کەشتی و نەچووە و تاکو دارو درەخت و گوڵ و گیاو گوڵی بۆن خۆش و چنار و شەنگەبێ و سێو و نارنج و لێمو و ھەڵاڵە ورەیحانی خۆی بووبێ،
بابەتەکانی ھەموویان موڵکی کوردن و بۆ کورد گوتراون و پڕن لەچەمکی خۆشەویستی ئەڤین و دڵپاکی و جوانی و ئازایەتی و بەرخودان کە ھەموویان بابەتی نەمرن و کورد ھەمیشە شانازییان پێوە دەکات.
جگە لەو ٥ مەقامەی کە خاڵە سێوە لە ساڵی ١٩٥٢دا لە ئێستگەی ڕادیوی کوردی بەغدا تۆماری کردن گەلێ مەقامی ڕەسەنی دیکەشی بەتۆمارنەکراوی مانەوە لەوانە مەقامی "پاییز"ە کە کەم کەس گوێی لێ بووە و لێرەدا بەشێکی لێ بڵاو دەکەینەوھ:
لەگەڵ دەسپێکی کۆچکردنی کۆمەڵگا مرۆیییەکان جۆری دووھەمی ئەتنیکەکان ھاتە ئاراوە کە لە ڕاستیدا گوورانی کۆمەڵگاکانی لێکەوتەوە و گرووپە ئەتنیکییەکان کە تایبەتمەندیی ھاوبەشیان ھەبوو پێکەوە نەتەوەکانیان ساز کرد.
ئەو خەڵکەی کە دەچنەوە سەر ئەتنیکێک و ڕەگەزی ھاوبەشیان ھەیە ڕەنگە لە وڵاتی جۆراوجۆردا بژین و سەر بە وڵاتێکی دیکە بن.
ھەڵسوکەوت و ئاییندا کە ڕەنگە بگەڕێتەوە بۆ نەوەکانی پێشوویان و یان لەسەر بنەمای ھۆکاری دیکە ھاتبوونە ئاراوە؛ بۆ کۆمەڵەیەکی نەتەوەیی دەتوانێت کۆمەڵگایەکی نەریتی بێت.
نەتەوە لە کۆمەڵگا فیۆدالییەکان و ئەو شوێنانەی کۆیلایەتی تێدا باو بووە ئاماژەیە بۆ جۆرێکی دیکەی ھاوبەشبوونی تاکەکان کە پێکەوە خزمایەتییان ھەیە و زمان و نیشتمان و داب و نەریتی ھاوبەشیان ھەیە بەڵام ئەم ھاوبەشبوونە ھێشتا ئەوەندە پتەو نییە و لە بازنەی نیشتمانیشدا ھێشتا ھاوبەشبوونی ئابووری نەگەیشتووەتە ئاستی پێویست و تەواو.
لەبن کراسیش ئاواڵ‌کراس دەپێ دەکەن و ‹سیخمە› یان ‹کولێجە› لەسەر کراس دەبەر دەکەن و لێچکە لەسەر دەنێن و دەسماڵ بە شان دادەدەن.
ساڵانە لە وەرزەکانی بەھار و ھاوین‌دا لە ھەموو شوێنەکانی ئێران‌ڕا گەشتیاران بۆ دیتنی سروشتی جوان و سەرسەوزی ئەو ناوچەیە دێن و لە ھەموو وەرزەکانیشدا بۆ سەردانی بازاڕچەکان و کڕینی کەلوپەلی پێویست دێنە ناو شاری پیرانشه‌هر‎.
ھەروەھا سنووری فەڕمی حاجی ئۆمەران کە لە نێوان کوردستانی عێراق وپیرانشار دایە شوێنی ئاڵوگۆڕی کەلوپەلی جۆراوجۆر لە نێوان دوو لای سنورە و شوێنێکی گرینگە بۆ بازرگانان.
ناوچەی پیرانشه‌هر‎ بە ھەبوونی سروشتێکی سەوز و دانیشتووانی خوێن گەرم و میوان دۆست و بازاڕچەی سنوری وەک نەقیمەیێک لەسەر ئەنگوستیلەی پارێزگادا دەدرەوشێ.
کێو و دۆڵەکان و لێڕەوار و چۆمەکانی ناوچەی پیرانشار‎ دەستیان وەیەک داوە ھەتا بە کێشانەوەی تابڵۆگەلێکی جوان و بێ‌وێنە لە سروشت،
بەڵام سەبارەت بە ئاورگەکانی ناوچە وا باشە باسی ئاتەشکەدەی "سەری کوورە"ی ناوچەی مەنگورایەتی پیرانشه‌هر‎ بکەین کە بەرانبەر بە گوندەکانی "سەڵۆس" و "وەرمیشان" و لەم لاوە گوندی "گولەک" ھەڵکەوتووە.
سەری کوورب جێگای عیبادەت و راز و نیازی گەورەکانی زەرتوشتی بووەکە کات و ساتی تایبەتی لە ساڵ بۆ بە جێ ھێنانی ئایینی مەزھەبی و قوربانی کردن کۆ دەبونەوە.
ھاتووە کە پەیکەری خودایانی ئەو سەردەمەیان لە ‹خانا›ڕا گەڕاندۆتەوە بۆ بابل کە پێشتر لەوانەیە لە لایەن ھیتییەکانەوە دوای تێکڕووخاندنی بابل پاش گەڕانەوە لە وێیان بەجێ‌ھێشتبێت.
لێکۆڵینەوەی شوێنەوارەکانی قەڵاتی شا کە کەوتووەتە سەر کێوی لەندی شێخان – لە کێوە بەرزەکانی پیرانشه‌هر‎ – ئاشکرا دەکات کە یەکەم بەردی بناغەی ئەو قەڵا گەورە و سەرسوڕھێنەرە لە سەرەتاکانی ھەزارەی یەکەمی پێش زایین‌دا لە لایەن ھۆزەکانی دانیشتووی ئەو ناوچەیەدا دامەزراوە و دوایە لە سەردەمی مادەکان‌دا پەرەی پێدراوە.
وڵاتی ماننا بە ھۆی باری نیزامی و ھاوسێیەتی لەگەڵ حکومەتە گەورەکانی ئۆرارتۆ و ئاشوور زۆر جاران لە تێکھەڵچوونی نێوان ئەو دوو ھیزەدا دەست بە دەست گەڕا.
سارگۆنی دووھەم لە ھێرشی ھەشتەمی خۆی‌دا بۆ ماننا و ئۆرارتۆ بە ناوچەکانی ئێستای پیرانشه‌هر‎ و پەسوێ‌دا گەیشتە قەڵای ماننایی ‹سینی ھینۆ› کە وێدەچێ ھەر قەڵای پەسوێ بێت.
چل و دوو کەس لە سەرکردەکانی عێل و وڵاتەکانی بچووکی ناوچەی بە خزمەت گەیشت و سەرجەم سارگۆنی دوھەمیان بە مەزن و سەرکردەی خۆیان قەبوڵ کرد و ھەروەھا خەڵات و زێر و ئەسپ و کەرەسەیەکی زۆریان پێشکەش کرد.
سارگۆن فەرمانی دا لە سەر دیواری قەڵا و قەڵاتگەکان ئاڵی سەر کەووتن بچەقێنن و ھھروەھا لە کەنار شاری "لاتاش" کە دەکەوێتە نێوان پەسوێ و مەھابادی ئێستا و لە تەنیشت "قەڵای سپی " واتە.
وڵاتی بەردە سێحراوی و جۆراوجۆرەکانی خورینجە کە کەوتووەتە ٢٠ کیلۆمەتری باکووری رۆژھەڵاتی پیرانشار‎ و لەسەر رێگای پیرانشار‎ بۆ مەھاباددایە.
بە جۆرێک کە سەرنجی ھەر رێبوارێک بۆ لای خۆ رادەکێشن و دەڵێی دەستی بەتوانای وەستایێک ئەو بەردانەی ئاوا جوان و رێک‌وپێک تاشیوە ھەتا پەیکەری جۆراوجۆری لێ سازبکات.
لە ناوچەی پیرانشار‎دا ١١٣ تەپۆڵکەی مێژوویی لە لایەن کارناسانی نوێنەرایەتی میراتی کولتووری ئەو شارستانە ناسراوە و تۆمار کراوە کە پێشان‌دەری مێژوویی بوونی ناوچە و پێکھاتن و لەئارادابوونی شارستانیەتی‌گەلێکی بەھێز و پڕشنگ‌دارە وەک شارستانیەتی ماننایی، پارسوایی، ئۆرارتۆ، ماد،
لەوناوەدا ھێندێک تەپۆڵکە ھەن کە بە ھەبوونی شوێنەواری مێژوویی زۆر دەبنە جێگای سەردانی لایەنگرانی مێژوو و کولتووری ئەو ناوچەیە کە دەتوانین ئەوانە ناو ببەین:
ئەو ھۆزە لە ساڵی ١٢٨٠ی ھەتاوی‌دا ھاتنە ناوچە و لە باشوور و رۆژاوای شاردا نیشتەجێن و لەگەل مەنگوڕ و مامەش و دێبۆکری پێوەندی راستەوخۆیان ھەیە.
خەڵکی ناوچەی پیرانشه‌هر‎ بەرەنگاریان کردوون و لەئارادا بوونی چەند گۆڕستانی ئەسحابانی سەرەتاکانی ئیسلام لەو ناوچەیەدا وەک ‹چل شەھیدان› و ‹دایە شێخی› شادەی ئەو وتەیە.
لەوانەیە شارۆچکەی ‹بەسوی› کە یاقوتی حەمەوی لە سەدەی ٧ی مانگی‌دا لە نزیک ‹خانی خاس‌بەگ›دا ناوی بردووە ھەر ئەو ‹پەسوێ›ی ئەوڕۆ بێت و لە راپۆرتەکەی‌دا ‹بەسوی› بە شارێکی چووکە ناساندووە کە مووچەی دیوانی ٢٥ ھەزار دیناری ھەبووە و لەوێ‌دا دەغڵ و دان و ترێ و ھێندێک میوە بەرھەم ھاتووە.
سەرەڕای ئەوەی‌کە ئەو ناوچەیە بە ھۆی سروشتی دەسکاری نەکراو توانای ھەبوونی ھەموو جۆرە سەنعەتێکی ھەیە بەڵام لەو بوارەدا کارێکی ئەوتۆ نەکراوە.
ئەو کارخانەیە بە راسپاردەی وەزارەتی سەنعەتی ئەودەم لە لایەن کومپانیایەکی بلژیکی دامەزرا و تا ئیستا ھەر بەربڵاوتر و گەورەتر بووە و رۆژانە ٢٥٠٠ تۆن چەوەندەر وەردەگرێت و ساڵانە ٣٠ میلیۆن کیلۆ شەکر و ٣ میلیۆن لیتر ئاڵکۆڵی پزیشکی و ١٥ میلیۆن کیلۆ تڵتەی ئیشک دەداتەدەر.
چینی کۆن کەوتووەتە لای دامێنی کێو و زیاتری ماڵەکان بە خشتی کاڵ و سواغ سازکراون و چینی نوێ لە لای دەشتەوە ھەڵکەوتووە و بە کەلوپەلی ئەوڕۆیی سازکراون.