polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
دواتر ئەم ھێزانە ھێرشیان کردە سەر یەکێتیی سۆڤیەت کە ئەمە بە ھۆی بوونی ڕێکەوتن نامەیێک لە نێوان یەکێتیی سۆڤیەت و ئەڵمانیا چاوەڕوان نەدەکرا.
ئیمپراتۆری ژاپۆنیش ھێرشی کردە سەر پێرل ھاربری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و بە جۆرە پەرەی دا بە شەڕی نێوان «ھێزەکانی تەوەر» و ھاوپەیمانی وڵاتەکان.
شەڕی ئەڵمانیا و «یەکێتیی سۆڤیەت» لە ستالینگراد کە بە شەڕی ستالینگراد ناسرا بوو بە ھۆی دۆڕانی ئەڵمانیا و ناچاری کرد لە پاشە کشان لە جبھە خۆرھەڵاتییەکان.
لە ڕۆژی دیدا ھێزە ھاوپەیمانەکان لە خۆراواوە بەرەیەکی تریان بەرەوڕووی ئەڵمانیا کردەوە و دەستیان بە پێشکەوتن بەرەو پایتەخت کرد.
بە ھۆی ئەو ناکۆکییە ئابوورییانەی کە لە ساڵی ١٩٢٩ ڕوویدا و لەسەر کار بوونی وڵاتە لاوازەکان کە یەک لە دوای یەک بە بێ ئەنجامی ھیچ کارێکی بەنرخ دەڕووخان بەرەبەرە پێوەندی نێوان گەل و میری لە یەک چڕا.
ڕامیارییەکی ڕەگەزپەرەستانە لە ئەڵمانیا کرا کە بووە ھۆی کوژرانی خەڵکێکی زۆر لە کەمینەکانی دانیشتووی ناوچەکانی ژێر دەستەڵاتی نازییەکان وەک:
ساڵی دواتر سوپای گەورەی بتپەرستان بە سەرۆکایەتی برایانی ئیڤاری ئیفلیج بوو و ھالفدان و ئوبێ ڕاگنارسۆن و ھەروەھا پادشایەکی دیکەی ڤایکینگەکان بە ناوی گێت گەیشتنە ڕۆژھەڵاتی ئەنگلیا.
بە ھاوکاری سوپای گەورەی بتپەرستان (کە پێشتر بەشێکی زۆری ئینگلتەرای لە بنکەکەی خۆی لە نۆرس یۆرکی ئێسکەندناڤی داگیرکردبوو) ھێرشیان کردە سەر بەشێکی زۆری ئینگلتەرا تا ساڵی ٨٧١ز،
ھێرشیان کردە سەر ئینگلتەرا و ھێرشیان کردە سەر لیندیسفارن و ھەڵیانکوتایە سەر ئەو خانەقایە کە پاشماوەی قەشە سەینت کوتبێرت لەخۆدەگرت.
شەپۆلێکی نوێی ھێرشی ڤایکینگە نەرویژییەکان لە ئینگلتەرا لە ساڵی ٩٤٧ی زایینیدا دەرکەوت کاتێک ئێریک بلۆداکس یۆرکی گرت.
ڤایکینگەکان زاراوەیەک بۆ گەلانی ژێرمانی نۆرزی و زۆرجاریش بۆ گەشتیارانی کەشتی و بازرگان و جەنگاوەرانی ناوچەکانی سکاندیناڤیا بەکارھاتووە کە لە کۆتایی سەدەی ھەشتەم تا یازدەھەمدا ھێرشیان کردە سەر کەناراوەکانی بەریتانیا و فەڕەنسا و ناوچەکانی تری ئەورووپا،
ئەمانە بەدرێژایی کەناراوەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا نیشتەجێ بوون و دەستیان کرد بە بازرگانی کردن لە گەڵ وەڵاتانی وەکوو ھیندستان، مالایا،
ھەوەڵ ئەوەی کە بەرھەمەکانی پیشەسازی کۆن بۆ موشتەری و کڕیارە دەوڵەمەندو ئاست بەرزەکان دروست دەکران نەک بۆ خەڵکی ئاسایی.
لەبەر ئەوە ھەموو ئەو پیشەسازیانە بەشێک بوونە لە شتومەکی جوانکاری و لەبەر قیمەتی بێ حساوی ئەم شتانە تەنھا دەوڵەمەندەکان توانای کڕینی ئەم شتومەکانەیان ھەووە.
دووھەم زیادبوونی خێرانی ژمارەی دانیشتوانەکەی و سێھەم کەم توانایی کارگەکانی کوتاڵ چنی لە بەرامبەر ئەو داواکاریە زۆرانەی بازرگانەکان ھەیانبوو بۆ ھەناردەکردنی کەل وپەلە چندراوەکان.
وەکو شێوازی بەرھەمھێنان کە ھێنری فۆرد لە نەتەوەیەکگرتوەکان خستیە ڕوو کە بریتیە لە (کرێکارەکان بە ڕێز ڕادەوەستان و سەرقاڵی خستنە سەریەکی بەشەکانی ئوتۆمبێلەکەن).
لەگەڵ ئەوەی کە ئەمڕۆ ھەموو وڵاتە پیشەسازیەکان ماشێن بەرھەم دێنن بەڵام ھێشتا نەتەوەیەکگرتووەکان گەورەترین بەرھەمھێنی ماشێنە.
سنعەتە گڵینەکان بە ھاوکاری ئامرازە نوێیەکانی گواستنەوە لەسەرانسەری وڵاتدا گەشەی کرد و بازاڕدۆزیش فراوان بوو تا ئەوەی کە بووە ھۆی بە نێودەوڵەتیکردنی شتومەکەکانیان.
ھێڵی ئاسن ھەوەڵین دەفعە لە بریتانیا سەری ھەڵدا و جێگای گواستنەوەی ئاویی گرتەوە و ئەمەش بە بازرگانی ھەناردەکردن کۆتایی پێھات.
لە ساڵی ١٩٤٥ بۆ یەکەم جار بە شێوەی کرداری سوود لە وزەی ناوەکی بینرا ئەوکاتەی بە بۆمبی ئەتۆمی دوو شاری ھیرۆشیما و ناکازاکی بۆمباران کران.
لەوکاتەوە تا ئێستا وزەی ناوەکی تەنھا لە نیروگاکان و بۆ ھێزی ژێر دەریایی بەکارھاتووە کە زۆر بە کەمی پێویستیان بە دووبارە بەکارھێنانەوەی سوتەمەنی دەبێ.
بۆ نموونە کۆیلایەتی بەرفراوان بوو ھۆکارەکەشی ئەو داب ونەریتە بوو کە ئەوانەی لە جەنگەکان سەردەکەوتن شکست خواردووەکانیان بە کۆیلە دەگرت.
زیندووکردنەوەی سنعەتی ناوچەیی تەنھا بە ھۆی کێبڕکێ لە سنعەتی میلەتانی دیکە گونجاو بوو ئەویش بەو شەرتەی کە لە خەرجیەکانی تەولیدی کاڵا کەم بکرێتەوە.
ھەرچەند ھێڵی ئاسن ئابووری جیھانی بەرھەم نەھێنا بەڵام بۆ یەکەم جار ئابووری بەریتانیای وەدی ھێنا و گەشە کردنیشی بووە ھۆی ھەبوونی پشکێکی گەورە لە بازرگانی جیھانی.
ئەمریکیەکان دەستەودامێنی ئامرازو شێوەی بەفێرو دانی ھێزی کار بوون؛ یەکێک لە ھەوڵین ئامێرەکان کە لە ئەمریکا دروست کرا مەکینەی خەیاتی بوو.
ئوتۆمبێلی ئاسایی و لۆری ڕەواجیان پەیدا کرد و شۆڕشێک لە ژیانی ڕوژانەی خەڵک پەیدا بوو کە دەکرا لە گەڵ ھێڵی ئاسنی بەراوەرد بکرێت.
چونکە ھەموو ئاسنەخاوەکانی ناو چینە نزیکەکانی ڕووکاری زەوی بە تەواوی دەرھێندرابوون و بۆ دەرھێنانی ئاسنی خاو لە چینە قوڵەکانی زەوی نیاز بە ترومپا ھەبوو.
وزەی ناوەکی تەقریبەن ھاوشێوەی وزەی ئیە کە لە خۆرەوە بەرھەم دێت لەوانەیە سوود وەرگرتن لە باتریە خۆریەکان یان داھێنانی لەوشێوازە زیاتر سودمەندتر بێت.
ھۆمۆ ئێرێکتووس یەکەم مرۆڤێکە کە لە یەک میلیۆن ساڵ لەمەو پێشدا ئەفریقا بە جێ دەھێڵێت و بە رەوە فەرانسە کۆچ دەکات.
یەکەم شەپۆلی ھۆمۆ ئێرێکتووس کە دەگەرێتەوە بۆ ٩٥٠ھەزار ساڵ لەمەوبەر ھێشتا گۆشتیان بە کاڵی دەخوارد و لەگەڵ شەپۆلی دووھەمدایە،
ئەمڕۆ دێرین ناسان دەڵێن بەڵگەگەلێکیان دۆزیوەتەوە کە مێژووی کەشفی ئاگر و کۆنترۆڵ کردنی دەگەڕێتەوە بۆ یەک میلیۆن ساڵ لەمەو بەر،
قۆناغی سەرەتایی لە مەھاباد خوێند و ناوەندی لە قوتابخانەی ئەلبوورز تاران تەواو کرد و دیپلۆمی وەرگرت؛ دواتر لە بەشی ئەندازیاریی ئێلێکترۆنیک لە زانکۆی فەننی تاران درێژەی بە خوێندن دا و چوار مانگ بەر لەوەی دەرسی زانکۆ تەواو کا دەستی لە خوێندن ھەڵگرت و چوو بۆ باشووری کوردستان.
ساڵی ١٩٦١ کاتێک کۆماندۆکانی ڕژیمی شا ھێرشیان بردە سەر زانکۆی تاران چەند ڕۆژێک گیرا؛ سمایل تێکۆشەرێکی ھەڵسووڕاوی ناو خوێندکارانی کوردی زانکۆی تاران بوو.
دوای ھێرشی ساواک بۆ سەر تێکۆشەرانی حیزبی دێموکراتی کوردستان و گەلی کورد لە تاران و لە شار و گوندەکانی کوردستان لە ڕەشەمەی ساڵی ١٣٤٢ی ھەتاوی ئەو وەبەرنەھات و توانی خوی بگەیەنێتە باشووری کوردستان و لەوێ جگە لە ئەرکی سیاسی ناو حیزب کتێبی ی بۆ سەر کوردی وەرگێڕا.
«ئەمن ھەر بە عیشقی ئازادی دەژیم و لەو پێناوەدا چەرمەسەرییەکی زۆرم دیتووە؛ بەڵام ھەروا لەسەر ئەو ڕێگایەی گرتوومەتە بەر سوورم و ھەتا دێ بە حەق بوونی ئەو خەباتەم زیاتر بۆ ڕوون دەبێتەوە و بە ھیوای گەیشتن بە سەرکەوتن دەژیم.»
کوێخا شەریف جاشی ڕژیم شەو کاتێک پێشمەرگە لە ماڵی کوێخا حوسێنی دارێنە لە گوندی دارێنەی سەرووی بانە نووستبوون پەلاماریان دەدات و دوایەش دەچێتە پاسگای سێلمێ و ھەواڵیان پێ دەدات؛ لە ئاکامدا بەیانییەکەی ڕۆژی ١٢ی بانەمەڕی ١٣٤٧ بەرامبەر لەگەڵ ٢ی ئایاری ١٩٦٨ ژاندارمەکانی ڕژیم ئەو شوێنەیان گەمارۆ دا کە سمایل و ھاوڕێیانی لە نزیک گوندەکە لێی دامەزرابوون.
دوای شەڕێکی شەش سەعاتە لە نێوان پێنج پێشمەرگە و ھێزێکی سێسەد و پەنجا کەسی لە ژاندرامی حەمە ڕەزا شا؛ گوللەی بازووکا سینگی سمایلی پێکا و چرای تەمەنی کوژایەوە.
حوسێنی ڕەحمان ڕابی و عەلی عەوڵا کۆڵی کوژران و یەکێک لە پێشمەرگەکان بە ناوی ئالیاز توانی لەگەڵ ئەوەشدا کە بریندار ببوو ئاڵقەی گەمارۆ تێک بشکێنێ و نەکەوێتە دەست دوژمن.
بەھائوڵڵا بڕەبڕە بە سەرۆکی کۆمەڵگەی بەجیماوی بابی دەناسرێتەوە؛ و ئەوە دەست بە بوژانەوەی کۆمەڵگەی بە توندی سەرکوتکراو و ناتەواوی بابی دەکات.
فشارێکی زۆری لە دەسەڵاتدارانی عوسمانی کرد بۆ دوورخستنەوەی بەھائوڵڵا و و ھاوەڵانی گەشەکردوو بۆ شوێنێکی دوورتر لەسنورەکانی ئێران دووربخەنەوە.
لەو نامانەدا خۆی بە بەڵێنی ھەموو ئەو ئایینانە ناوبرد کە بۆ یەکپارچەیی مرۆڤ سەری ھەڵداوە و سەرانی دەوڵەتانی بانگھێشت کرد بۆ ئەوەی پێغەمبەرایەتی ئەو قبوڵ بکەن و ھانیان دا کە پێشبڕکێی چەک و سەپاندنی خەرجییەکانی بەسەر خەڵکدا بوەستێنن،
لە ساڵی ١٨٦٨دا حکوومەتی عوسمانی جارێکی تر فەرمانی بە دوور خرانی بەھائوڵڵا کرد و خۆی و کۆمەڵێک لە شوێنکەوتووانی لە ٣١ی ئابی ١٨٦٨ چوونە بەندیخانەی عەکا.
بۆ ماوەی دوو ساڵ بەھائوڵڵا و ھاوەڵەکانی لە قەڵایەک لە بارودۆخێکی زۆر سەخت و نەگونجاودا بەند کران و ژمارەیەک لە یارانی بەھائوڵڵا و یەکێک لە کوڕەکانی میرزا مەھدی بەھۆی نەخۆشی و سەختییەوە کۆچی دوایی کرد.
ھەر لەو شوێنەدا بوو کە بەھائوڵڵا بە بەبییەکانی ئامادەی ڕاگەیاند کە ئەو نێردراوی خودایە و ھەمان بەڵێنی کە باب بەڵێنی ھاتنی دا.
سەبارەت بەڕۆڵی هیران لە رووی كوردایەتی و خزمەت كردن دیسان هیران بە هەموو شێوەیەك پشتگیری شۆرشەكانی كردووە و چەندین جار لەلایەن حكومەتی پێشووی عێراق تێكدراوە.
و هیران لەدوای دۆڵی گەڵاڵە دووەمین ناحیە بووە لە سالی ئازاد كراوە دواجار لە ساڵی بە یەكجارەكی خاپور كراوە وە خەڵكەكەی راگوێزراوە بۆ كۆمەڵگای زۆر ملێكان وە لە ساڵی لە دوای ڕاپەرینە مەزنەكەی خەڵكی كوردستان ئاوەدانكرایەوە.
وەک تەکیەی کە مێژووەکەی بۆ ٤٠٠ساڵ لەمەوپێش دەگەڕێتەوە کە ئه‌م ته‌كیه‌یه‌ ژماره‌یه‌كی زۆر مورید و شوێنكه‌وتووانی له‌ ناوچه‌ جیاوازه‌كانی وه‌كو هەولێر و ڕواندوز و سۆران و كۆیه‌ و سیده‌كان هه‌یه‌،
وە گەشتیارێکی زۆر ڕویتێدەکەن وە بەتایبەت لە وەرزی هاویندا بەهۆی ئاوهەوایەکی فێنک و هەڵکەوتەی داروبارێكی چڕو و کانیاوەکانی،
جگە لە ئای ئۆ ئێس لەم کۆنگرەیەدا ھەریەکە لە ماکبووک پڕۆ ڕێتینا دیسپلای و ماکبووک ئێر و وەشانی ی دەکران کە نەخشەی ئەپڵیشی تیابوو
ئەپڵ ھەریەکە لە ئایفۆن ٥ و ئایپۆد نانۆ و ئایپۆد تەچ ٥ وە لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ دا نەوەی چوارەمی ئایپاد و ماکبووکپڕی ڕێتینا دیسپلای بەقەبارەی ١٣ ئینج دەکرد،
وە لەگەڵ وەشاندنی لەگەڵ نمایشکردنی ماک بووک ئێرێکی نوێ وە نوێکردنەوەی ئۆ ئێس ئێکس بۆ وەشانی مارڤیکس وە نوێکردنەوەی ئای ئۆ ئێس ٧ لەگەڵ دانانی ئایکلاود بۆ ئەپڵیکەیشنەکانی ئای وۆرک،
لە حوزەیرانی ٢٠١٤ دا ئەپڵ نمایشی نوێی پێشکەشکرد بۆ ئای ئۆ ئێس ٨ و ئۆ ئێس ئێکس یۆسەمیت لەگەڵ نمایشکردنی زمانی نوێی پڕۆگرامسازی سویفت،
لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤ش ئەپڵ بەفەرمی وەشانەکانی ئای ئۆ ئێس ٨ و ئۆئێس ئێکسی یۆسەمیتی بەخۆڕایی خستە دەست بەکارھێنەرانی لەگەڵ نمایشکردن وەشاندنی ئایفۆن ٦ و ٦پلەس،
تیم کووک"' بەر لە شەس حەوتە لە مردنی ستیڤ جۆبز تیم کووک لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١١ تاکوو ئێستا بەڕێوبەری جێبەجێکارییە لە کۆمپانیای ئەپڵ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ناوبراو لە ئازاری ساڵی ١٩٩٨ ەوە لە کۆمپانیای ئەپڵ کاردەکات بەر لەکاری بەڕێوبەری جێبەجێکاری ئەپڵ تیم لە ئەپڵ وەک بەرپرسی ژووری - کاری کردووە کە ئەم پۆستە بەرزترە لە ھەموو فەرمانبەرانی کۆمپانیاکە،
تیم کووک ھەڵگری بڕوانامەی بەکالۆریۆسە لە ئەندازەی پیشەسازی وە ھەڵبگری بڕوانامەی ماستەرە لە بەڕێوەبردن, لە ساڵی ٢٠١٢ تیم کووک لەلایەن گۆڤاری تایمزی ئەمریکی وەک ١٠٠ لە کاریگەرترین کەسایەتی ساڵ ژمێردرا
کتێبی «خولی زمانناسی گشتی» بوو کە ماوەیەکی کورت پاش بڵاو بوونەوەی لە ھەموو ئاقار و دەڤەرێکی جیھاندا وەرگیڕدرایەوە و قوتابخانەی زمانەوانی پێ دەوڵەمەند بوو.
ئەم کتێبە لە ساڵی ١٣٧٨ کۆچی لە لایەن «کورش سەفەوی» وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی فارسی و لەلایەن دەزگای پەخشی «ھرمس» لە چاپ دراوە و بڵاو کراوەتەوە.
ئەنجامی ئەم نوێکارییە بوو بە ھۆی لە دایک بوونی قوتابخانەیەکی گرنگ و تۆکمە بە ناوی پێکھاتەخوازی کە دوایی پانتایی شێوازناسی و ڕێزمان ی گرتە بەر بوو بە ھۆی بەزاندنی چەمکە کۆنەکانی زمانەوانی،
بۆ وێنە باکوور بەھێز لە ڕووی ژمارەی دانیشتووان و سەرچاوە بەرھەمھێنەرەکانی پیشەسازی و سەروەت و سامان و تایبەتمەندی خۆی وەرگرتبوو،
چونکە لە سەرژمێرییەکدا کە لە ساڵی ١٨٦٠ز دا کرا بوو ڕوون بوویەوە کە ژمارەی دانیشتووانی ئەو ٢٣ ویلایەتەی کە ھەموویان لەژێر بەیداخی ئاڵای یەکێتیدا بوون دەگەیشتە ٢٢ ملیون،
لە بەرامبەر ١١ ویلایەت دانیشتووانەکەی پتر لە ٩ ملیۆن کەسی بوو ئینجا ڕێژەی باشوورییەکان پتر لە سێ ملیون و نیو ڕەش پێستی تێدا بوو،
بەجۆرێک کە تەنھا بەرھەمە پیشەسازییەکانی نیویۆرک لە ساڵی ١٨٦٠ز دا دوو ھێندەی بەرھەمەکانی ویلایەتە ھاوپەیمانەکان زیاتر دەبوو،
ھەروەھا بەرھەمھێنراوەکانی پێنسلڤانیا نزیکەی بەرھەمەکانی ئەو ویلایەتانە دەبوو ھەر یەکێک لە ویلایەتەکانی باکوور لە ماوەی سێ ساڵی کۆتایی جەنگ توانی کە ئەوەندە ئامێری جەنگی بەرھەم بھێنێت کە پێداویستییەکانی دابین بکات،
وەک چۆن ژمارەی ئەوانەی بەزۆر گیرابوون بۆ سەربازی لە دانیشتووانی باشوور نزیکەی یەک ملیون و حەوسەد ھەزار کەس بوون ھەروەھا زیانە گیانییەکانی یەکێتی ٣٦٠٬٠٠٠ کەس بوو،
ھەروەھا باشووریش ھەندێ تایبەتمەندی خۆی ھەبوو وەک گیانی سەربازی پیاوەکانی و بەئاسانی دەستگرتنی بەسەر زۆرێک قەڵاو گەنجینەی چەک و تەقەمەنیدا و توانای باڵاو بەھێزی لەرێکخستنی کشتووکاڵیدا زۆرێک باوەڕیان وایە کە باشوورییەکان تایبەتمەندییەکی تری گەورەیان ھەیە،
بەڵام دەرکەوت کە پێویستی بەریتانیا بە گەنمی باکوور ھیچی کەمتر نییە لە پێویستی بە لۆکەی باشوور لە ڕاستیدا ھیواو داھاتووی باشوور بەسترا بوو دەستگرتنی بەسەر ڕووبەرێکی فراوان و جەماوەرێکی زۆری جەنگاوەر… کە ئەمەش کارێکی نەگونجاو بوو لەگەڵا ھێزو توانای ئەودا،
ھەروەک چۆن ناوچەکانی باشووریشی یەکخستەوە شەپۆلێکی ھەڵچوون و توڕەیی دای بەسەر ڤێرجینیا لە یەکێتییەکەدا خستی و گەیاندنی بە سیستمی ،
ئەو بوونەی کە پارمێنیدیس باسی دەکات ھەمەکییە و ھەموو بابەتێکی ھەمەکیش تەنیا لە ڕێگەی ئەقڵەوە پێ دەزانرێت و ھەست پەی پێنابات و نایدۆزێتەوە.
داگیرکردنی ئیسلامی لە شام زنجیرەیەک کرداری سەربازیی بە وردی نەخشە بۆ داڕێژراو و بە باشی ڕێخرابوو کە تێیدا ستراتیژی بەکاردەھێنرا نەک ھێزی تەواو بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ڕێوشوێنی بەرگری بیزەنتین.
دەرکەوت کە سوپای موسڵمانان زۆر کەم بوون بۆ ئەوەی مامەڵە لەگەڵ وەڵامدانەوەی بیزەنتینەکاندا بکەن و فەرماندەکانیان داوای ھێزی زیاتریان کرد.
فارسە ساسانییەکان ھێرشیان کردە سەر ناوچەی جەزیرە و لە ساڵی ٦١١ سووریایان گرت و چوونە ناو ئەنادۆڵ و شاری قەیسەری مەزاکایان داگیرکرد.
و ھێرقل خاچە ڕاستەقینەکەی گەڕاندەوە - کە پێیان وابوو عیسا لەسەری لە خاچ دراوە - و پاشان گەڕێندرایەوە بۆ ئورشەلیم بە ڕێوڕەسمێکی شاھانەی شکۆمەندەوە لە ساڵی ٦٢٩.
کە پێغەمبەر محەممەد ھێشتا خەریکی بڵاوکردنەوەی ئیسلام بوو و تا ساڵی ٦٣٠ بە سەرکەوتوویی زۆربەی وڵاتانی عەرەبی لەژێر یەک دەسەڵاتدا یەکخستبوو.
ھەندێک لە مێژوونووسەکان بە یەکێک لە گرنگترین شەڕە مێژووییەکانی جیھان دەزانن چونکە سەرەتای شەپۆلی یەکەمی سەرکەوتنەکان بووە بۆ موسڵمانان لە دەرەوەی نیمچەدوورگەی عەرەبی،
لە ناوەڕاستی مانگی تەمموزی ساڵی ٢٠١١دا و پاش یارمەتی دانی تیمی بۆ گەڕانەوەی بۆ پلەی سێیەمی ڕیزبەندی بە تۆمار کردنی ١٥ گۆڵ،
لە یانە نوێیەکەشی ئیسکۆ لە ماوەیەکی کەمدا و لە ٢١ی نۆڤەمبەری ٢٠١١دا یەکەم گۆڵی خۆی لەگەلڕ یانە نوێیەکەی تۆمار کرد ھەر چەندە کە بە شێوەی یەدەگیش پشتی پێ دەبەسترا،
ئەمەش وای کرد کە لە یاری داھاتووی یانەکەی بەرامبەر بە بەشداری پێ بکرێتەوە و لەم یاریەشدا توانیان کوڕانی ئەندەلوس بە ھاوکاری ئیسکۆ و ھاوڕێیانی یاریەکە بە ئەنجامی ٢-١ بە سەرکەوتن کۆتایی پێ بھێنن.
بەم شێوەیە یەکەم وەرزی خۆی لەگەڵ یانەی مەلەگا بەسەر برد بە بەشداری کردنی لە یاری و تۆمار کردنی گۆڵ لە کاتێکدا کە بە پشتیوانی کوڕانی ئەندەلوس گەشتنە کێبڕکێکانی جامی یانە پاڵەوانەکانی ئەوروپا بۆ یەکەم جار لە مێژووی یانەی مەلەگا.
لە ١٨ی سێپتەمبەری ٢٠١٢ـەدا لە یەکەم یاری مەلەگادا لە یانە پاڵەوانەکاندا ئیسکۆ توانی دوو جار بگاتە سەر گۆڵی یانەی و تۆڕی گۆِلیان بۆ دووجار بھەژێنێت و سەرەنجام ئەم یاریەیان بە ئەنجامی ٣-٠ لە برژەوەندی خۆیان کۆتایی پێ ھێنا و ھەر لەم یاریەشدا بووە باشترین یاریزانی یاریەکە و لەم ڕێیەوە ناوبانگێکی ئێجگاری بەرزی پەیدا کرد.
و پاش ماوەیەکی کەم و لە یاریەکی مەزن و لە ٢٢ی دیسەمبەردا و لەنێو یاریگا و ھاندەرانی یانە ئەندەلوسیەکە سەرکردایەتی یانەکەی کرد لە بردنەوەیان بەرامبەر زلھێزترین یانەی خولی ئیسپانی کە بوو توانی بە تۆمار کردنی گۆڵێک ئەنجامی یاریەکە یەکلایی بکاتەوە بۆ خۆیان و بە ئەنجامی ٣-٢ یاریەکە لە بەرژەوەندی مەلەگا بە کۆتا ھات و توانی ڕێچکەی ٢٩ساڵەی ئەم ڕووبەڕوو بونەوەیە بشکێنێت کە ھەمیشە لە بەرژەوەندی ڕیاڵ مەدرید یان یەکسان بوون کۆتایی دەھات.
و ھەر لەو مانگەدا بووە خاوەن نازناوە و توانی بە ماوەیەکی کەم وەپێش ھەردوو یاریزانی لاو و ی گۆڵچی یانەی ئەتلەتیکۆ مەردید بکەوێت.
لەم ڕێگەیە ئیسکۆ توانی بە ماوەیەکی کەم خۆی بکاتە کەسایەتیەکی دیار نەک ھەر لە لالیگا بەڵکوو لە خولی یانە پاڵەوانەکانیشدا و بووە جێی سەرنجی چەند یانەیەکی زۆر بەھێزی ئەوروپی.
بەڵام بەزەبری پارە ئیسکۆیان گەڕاندەوە نێو یاریگای سانتیاگۆ بێرنابیۆ ئەویش پاش قبوڵ کردنی بۆندێکی یی لەلایەن فلۆرێنتینۆ پێرێزەوە،
بەڵام فلۆرێنتینۆ پێرێز جەختی لەسەر ئەوە کردەوە کە تاکوو پشکنینە پزیشکیەکانی لە شاھانە کۆتایی نەیەت ڕوو نەکاتە وڵاتی تورکیا،
لەھەمان کاتدا ئیسکۆ بووە یەکەم خواستی ڕاھێنەری نوێی شاھانە کە زۆر بە گرنگیەوە باسی لە تواناکانی ئەم گەنججە سەر سوڕ ھێنەرە دەکرد.
ئیسکۆ لەگەڵ یانەی شاھانەش لە ١٨ی ئۆگەستی ٢٠١٣دا توانی یانەی مێرێنگی بکاتە خاوەن سەرکەوتنێکی زەحمەت لە بەرامبەر یانەی ـدا ئەویش پاش درووست کردنی ئەسیستێک و تۆمارکردنی گۆڵێک لەو یاریەدا و بەردەوامبوو لەسەر ئەو ئاستە و لەیاری داھاتووی مێرێنگی لەبەرامبەر یانی توانی بەشێوازێکی نایاب دەربکەوێت ببێتە جێی ڕەزامەندی کارلۆ و زیزۆ ئەویش بە تۆمار کردنی دوو گۆڵ لەو یانەیە کە سەرەنجام یاریەکە بە ئەنجامی کۆتای پێ ھات.
ئیسکۆ بەردەوام بوو لە ئاشنا بوون بە ڕیکۆردەکان و توانی لە دەستپێکی یاریەکانی یانەکەی لە خولی یانە پاڵەوانەکان یەکەم گۆڵی خۆی و یەکەم گۆڵی یانەکەی تۆمار بکات،
ئیسکۆ ناوی تەواوی فرانسیسکۆ ڕۆمان ئالارکۆن سوارێزە کە لە ٢١ی نیسانی ١٩٩٢دا لە شارۆچکەی کە شارۆچکەیەکی ئەندەلوسیە ھاتۆتە دونیاوە و لە ھێڵی ناوەند یاری دەکات،
ئیسکۆ ھەر لە منداڵیەوە خولیای تۆپی پێ بووە و لەتەمەنێکی کەمدا توانیویەتی تواناکانی خۆی بدۆزێتەوە و بتوانێت سەرنجی ئەکادیمیای چەن یانەی بەناوبانگی ئیسپانیایی بەلای خۆیدا ڕا بکێشێت،
ئیسکۆ لە قوتابخانەی ڤالانسیاوە یەکەم کاروانی وەرزشی خۆی دەست پێ کرد و پاش چەند ساڵ یاری کردن لە ڕیزی ئەکادیمیا و تیمی لە ١١ی نۆڤەمبەری ساڵی ٢٠١٠ توانی بە درێسێکی نوێوە کە درێسی تیمی یەکەمی یانەی ڤالانسیا بوو خۆی لە نێو یاریگاکان ببینێتەوە،
ئەم یاریەشی لە بەرامبەر بوو لە جامی شای ئیسپانیا کە توانی بەشێوەیەکی دیار دەربکەوێت لە نێو یاریگادا و ببێتە جێی سەرنجی یانەکانی دیکە لە گەڵ دەستپێکی کاروانی وەرزشیدا،
پێش ئەو کاتە بە ماوەی یەک وەرزی تەواو لە قوتابخانەی ی شاری ڤالانسیا مابووەوە و لە ماوەی ٢٦ یاریدا تەنھا یەک یاری بەشداری پێ کرابوو وەک یاریزانی سەرەکی ئەمەش وای کرد کە ئاستی ئیسکۆ بەشێوەیەکی بەرچاو داببەزیًت،
بەڵام لێھاتووی خۆی و زوو بانگھێشت کردنی لە لایەن تیمی پلە یەکی یانەی ڤالانسیاوە وای کرد کە ئیسکۆ ببێتە ئەستێرەیەکی پرشنگدار لە تەمەنێکی کەمدا.
لە ساڵی ٢٠٠٩ ئیسکۆ بەشدار بوو لە مۆندیالی لاوانی خوار تەمەن ١٧ساڵ لەگەڵ ھەڵبژاردەی وڵاتەکەی و توانی ٣ گۆڵ تۆمار بکات و ھەڵبژاردەکەی لە ڕیزبەندی سێیەم جێگیر بکات،
و لە ساڵی ٢٠١١ بەرپرسیارێتی وڵاتەکەی گرتە ئەستۆ و لە مۆندیالی خوار تەمەن ٢٠ ساڵان لەگەڵ ھەڵبژاردەی وڵاتەکەی ڕووی کردە وڵاتی کۆڵۆمبیا و توانی تا قۆناغی ـی یەک گۆڵ تۆمار بکات،
و بێ لەوەش لەگەڵ ھەڵبژاردەی خوار تەمەن بەشداری پێ کرا لە دوو یاری دۆستانەدا لە دژی ھەردوو ھەڵبژاردەی و بەڵام نەیتوانی ھیچ ئەنجامێکی دیاری ھەبێت لەم دوو یاریەدا،
لە ٦ی فێبروەری٢٠١٣دا بۆیەکەم جار لە پێکھاتەدا بینرا کە ٣٠ خولەکی کۆتایی بەشداری یاریەکەی پێکرا دژی ھەڵبژاردەی لە شاری و ھەر لەو ساڵەشدا بەشداری لە کرد لە وڵاتی ئیسرائیل.
ئیسکۆ یەکەم یاریی فەرمی خۆی لە لالیگادا کە وەک بانگھێشتکراوێکی پلە دووانی ڤالانسیا لەلایەن ڕاھێنەرەوە بانگھێشت کرابوو لە ١٤ی نۆڤەمبەری٢٠٠٩دا ئەنجامدا کە بۆ ماوەی ٢٠ خولەک بەشدار بوو لە یاری نێوان یانەکەی و یانەی خیتافی،
وەرگرێکی دەنگیە بەپیچەوانەی نێرەرەوە ئیش دەکات بەوەی ڕاستەوخۆ شەپۆلی کارۆموگناتیسی دەگۆڕێت بۆ دەنگی مرۆڤ واتا دەنگە نێراوەکە،
پێکھاتەکەشی بریتیە لە ناواخنێکی موگناتیسی کە دوو ھەڵپێچراوی کانزایی بە پیچەوانەی یەکەوە لەخۆگرتووە کە ھەر یەکێکیان جەمسەرێکی وایەرەکەی پێوە پەیوەست کراوە کەلەبەرانبەریدا پێکھاتەیەک ھەیە پێ ی دەوترێت کە لەکاتی پێ گەشتنی دەنگەکەدا تەشویش ناھێڵێت و کارێک دەکات دەنگەکە با پاکژی بگاتە گوێ لە ناویشدا ھەردوو وایەرەکە دراون لەیەک.
جگە لەوەش بە بەرزکردنەوەی ھاندەکە ئەو زەنگە ئاگادارکردنەوەش دەبرێت کەلەھەموو ئامێرێکی تەلەفۆندا پەیوەستکراوە بە ھاندەکەوە،
ئەم سویچەش پاش ماوەیەکی کەم لە داھێنانی تەلەفۆن لەلایەن زانای ھەنگاری لە ساڵی ١٨٩٢ دا بۆی زیاد کرد و کردی بە دەروازەیەک بۆ چونە ناو تۆڕەکە یاخود پچڕاندنی تۆڕەکە.
پێکھاتەیەکی بنەڕەتە لە تەلەفۆنداو بۆ کاری پەیوەست بوون لەسەرەتادا بوو کە بازنەیەکی پێوانەکراوە ژمارەکان بەسوڕاندنی ئەو بازنەیە داغڵ دەکرا و بۆ دەست نیشانکردن و ئاراستەکەردنی پەیوەندیەکە تەنھا ڕێگا بوو بەڵام ئێستا بوو بە دوگمەی ژمارەکان کە بۆردێکە کە لە دوگمە پێکھاتووە بۆ جیبەجێکردنی دەست نیشانکردنی لەرەلەرێک کە ئێمە بە داغڵکردنی ژمارەیەکی دیاری کراو جێ بەجێ ی دەکەین.
زانستی دەنگ زانستێکی کۆنە و زاناو فەیلەسوفی یونانی لەسەر ئەم زانستە قسەی کردوە و توانیویەتی بۆ یەکەم جار یاسایەکی بیرکاری بۆ نۆتە و دەنگەکان دابنێ بە پێ ی لەرەلەرێکی دیاری کراو،
گواستنەوەی دەنگ ھەتا سەدەی نۆزدەش بە ھچ شێوەیەک بیری لێنەکراوەتەوە بەڵکو بەھۆی ئامێری تەلەگرافەوە دەتوانرا نامەی شێوەی وێنەیی بە سیگناڵی پچر پچڕ بنێررێت و وەربگیرێت و بە پی ی ڕێساو یاسایەکی دیاری کراو لێک بدرێتەوە ئەمەش باشترین ھۆکاری گواستنەوەی پەیام بووە،
گراھام بێڵیش بیرۆکەی کارەکەی لەم ئامێرەیانەوە وەرگرتووە بەڵام نەک بۆ ناردنی سیگناڵی وێنەیی بەڵکو بۆناردنی دەنگ بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ بە بەکارھێنانی تەکنیکە کارۆموگناتیسیەکە،
لە ساڵی دا زانا لە ئەمریکا داوای کرد ئەستۆپاکی داھێنانی پێ ببەخشرێت بەرامبەر ئەو ئامێرەی کە دایھێناوە و سەرەتا ناوی نابوو کەدواتر ناوەکەی گۆڕی بۆ تەلەفۆن،
بێگومان ئەستۆپاکی وەرگرت و بوو بە خاوەنی ئەو داھێنانە و لە ساڵی دا کۆمپانیایەکی دامەزراند بۆ ئەو بوارە بە ناوی و سیستەمێکی پەڕەپێدا بە ناوی لەساڵی دا بۆیەکەم جار تەلەفۆنی لەناوکۆشکی سپیدا جێگیرکرد و دواتر ھەموو ئەمریکا و بەشێک لە کەنەدای بەو سیستەمە پێکەوە گرێدا،
کۆمپانیاکەی ئێستاش بە ناوی کۆمپانیای ناوبانگی دەرکردوەو گەورەترین کۆمپانیای گەیاندنە لە سەرتاسەری جیھاندا و تا ئێستا چەندین داھێنانی ناوازەی پێشکەش بەمرۆڤایەتی کردوە لە سەرەتای دەستبەکاربوونی کۆمپانیاکە تا ساڵی سێ جۆری زۆر دیار و بەرچاوی لە تەلەفۆنی جێگیر دروستکردوە و پێکھاتەکانی تەلەفۆنەکەش بە پێ ی سەردەم گۆڕانکاری بەسەردا ھاتووە بەجۆریک لە ھەر جۆرێکیاندا زیاد لە داھێنەرێک بیرۆکەکەیان تێدا جێگا کردوەتەوە.
سێ ھەڵپێچراون لەسەر سێ ناواخنی جیاواز کە کاریگەریەکی ئێجگار گەورەیان ھەیە لە ئامێری تەلەفۆندا بەوەی ڕێ دەدات بە بەکارھێنەر لەیەک کاتتدا قسەبکات و گوێشی لە قسە بێت واتا ە،
ئەم پێکھاتەیە ھەر بە بواری کارۆموگناتیسی کاردەکات و ھەردوو ھێڵی ھاتوو ڕۆشتووی تێدا کۆدەکرێتەوە و دەکەویتە نێوان وەرگر و نێرەرەوە،
کاتێک ئەم پێکھاتەیە بوونی نەبێت ئەوا دەنگی قسەکەر ڕاستەوخۆ دەگەڕیتەوە بۆ گوێ ی خۆی ناھێلیت دەنگی بەرانبەر بگات پێت.
پێکھاتەیەکی ترە لە تەلەفۆندا کە لەڕاستیدا گرنگیەکی تایبەتی ھەیە بەڵام پێکھاتەیەکی سەرەکیش نیە ئەویش زەنگ لێدەرێکە کە بازنەیەکی کارەبایی سادەی ھەیەو بە تەزوێکی کەمی چالاک دەبێت لە کاتێکدا کە کەسێک ئەو ژمارەیەی تۆی داخڵ کردبێت بێگومان ژمارەکەش لەرەلەرێکە کە زەنگەکەی لەسەر چالاک دەبێت و بەھەڵگرتنی ھاندەکە کۆتایی دێت.
ئامێری تەلەفۆن وەک ئەوەی ئێستا لەبەر چاوە ئامێرێکە لەبنەڕەتدا بۆ گواستنەوەی دەنگ بەکاردێت لە نێوان دوو کەس یان زیاتردا کە ھەمان تەکنەلۆژیا بەکاردەھێنن و لەسەر ھەمان ھێڵن،
بیرۆکەی کارەکەی گواستنەوەی دەنگە بە شیوەیەکی ڕاستەوخۆ لە نێوان دوو ئامێرەکەدا کە بە وایەر پێکەوە بەسراون و بەھۆی ئەو تایبەتمەندیەوە کە ئامێرەکە ھەیەتی دەنگ وەردەگرێت و دەیگۆڕێت بۆ سیگناڵێک کە توانای گواستنەوەی ھەبێت بە وایەرەکەدا و دواتر لە وەرگرەکەوە کارێک دەکات ئەو سیگناڵە وەرگیراوە دەگۆڕێتەوە بۆ دەنگێک کە بە نزیکەیی ھەمان دەنگە بنەرەتیەکەیە و بە تەواوی گوێگر لێ ی تێدەگات،
ئەو لەرەلەرەی دەنگ کە مرۆڤ دەتوانێت بیبیستێت یاخود دروستی بکات لە نێوان بۆ دایە ھەر بۆیە تەلەفۆن کە بنیات نرا کار لەسەر گواستنەوەی دەنگ دەکات لە نێوان ھەتا بتوانێت بێ کێشە دەنگەکە بگوازێتەوە،
ھەرچەندە تەواو نەتوانراوە ئامانجەکە بپێکێت بەڵام بەڕادەیەک نزیکە لە دەنگە بنەڕەتیەکە کە تا ئێستا نەبوەتە کێشە بۆ مرۆڤ،
ئەگەر دەنگێک لەخوار یاخود لەسەرو ئەو لەرە لەرەوەبێت کە ئاماژەم پێداوە ئەوا پێ ی دەوترێت بێت مرۆڤیش ناتوانێت بەھۆی تەلەفۆنەوە ئەو دەنگانە بنێرێت یان ببیستێت،
ئەمە یەکەم جۆری تەلەفۆنە کەلەسەر مێزێک دادەنرێت و وەرگر و نێرەرە ھەر یەکەیان دوو پێکھاتەی جیاوازن و نێرەرەکە جێگیرە و لەبەردەم قسەکەردا دادەنرێت بەڵام وەرگرەکە بە ویستی بەکارھێنەر دەجوڵێنرێن دەنرێت بەگوێ وە و لەسەر سویچەکە دادەنرێتەوە کاتێک پەیوەندیەکە کۆتایی دێت و کاتیکیش دوای زەنگ لێدان بۆ گرێدانی پەیوەندیەکە لەسەر سویچەکە ھەڵدەگیرا و بەگوێ وە دەنرێت و ئەویش شێوە ھاندێکە و لەسەر توڵێکە وەک وایە لەسەر مێزێک دانراوە کە لە بنەکەکەشیدا بازنەیەکی پیوانەکراو دانراوە بۆ داخڵکردنی ژمارەی کەسی بەرانبەرە و لە لایەن وە لە ساڵی وە داھێنرا،
پاش ئەوەی کۆمپانیاکان دەستیان کرد بە بەرھەم ھێنانی ئامێری تەلەفۆن لە ساڵی بەدواوە جۆری یەکەم لە تەلەفۆن بەتەواوی وازیان لەبەرھەم ھێنانی ھێنا و ھەردوو پێکھاتەی و کران بە یەک و دروستکرا و لەسەر سویچەکە دادەنراو بەرز دەکرایەوە کە بازنە بزۆکە پێوانەکراوەکەی لەسەر بوو بەم کارەش ئامێری تەلەفۆن بچوک کرایەوە،
ئەم شێوە لە تەلەفۆن ماوەیەکی زۆری نەخایاند و بەھۆی گلەیی کردنی بەکارھێنەران لە بەکارھێنانی پەنجەیان و سوڕاندنی بازنە بزۆکەکە ئەوا تەکنیکی ھاتە کایەوە.
پێکھاتەی ئامێرەکە تەنھا سێ بەش بووە لە سەرەتادا ئەویش وەرگر و نێرەر سویچێک دواتریش پەپکەیەکی ئاراستەکردنی بۆزیادکرا لە ئێستاشدا جگە لەو چوار بەشە سەرەکیە بەھۆی بەئەلیکترۆنی بوونەوە بەدەیان تایبەتمەندی تری بۆ زیاد کراوە کە بووەتە پێکھاتەی گرنگ لە ئامێرەکەدا،
ئەم ئامێرە لە لایەن زانای بە ڕەگەز ئیتاڵی ئەنتۆنیۆ مێوچیەوە دروست کراوە ھەرچەندە زۆربەی خەڵک داھێنانی ئامێرەکە دەدەنە پاڵ زانا گراھام بێڵ.
ھەروەھا لە دەرەوەی دیوارەکانی بەدلیس کۆمەڵێک پیادە نیزامی زۆری بە دەوری بەدلیسدا دانابوو کە بە چەکی عوسکە پارێزگارییان لە دەڤەرەکە دەکرد.
ھەروەھا محەممەد پاشای میرنشینی ڕەوادی لە ڕۆژھەڵاتەوە شۆڕشی ھەڵگیرساند و موسڵ و ھەولێری داگیر کردەوە و خستییەوە ژێر دەسەڵاتی خۆی.
بەدرخان دوو کەمپینی پاکتاوی لە ١٨٤٣ و ١٨٤٦ لە دژی ئاشوورییە مەسیحییەکان بەرپا کرد تاکوو بە زەبری زۆرداری بیانکاتە ئیسلامی؛ دەرەنجام،
یەکێک لەو نووسەرانە بە ناوی ئەسکەندەر بەیگ مونشی کە باسی یەک زنجیرەی ڕووداوەکان دەکات لە کتێبی ئەلام ئەرایێ عەباسی کە شا عەباس بە درێژەدان بە ڕێبازی وێرانکاریی پاشاکانی پێش خۆی لە باکووری ڕووباری ئاراس و ڕۆژئاوای ئورمیە،
پاکتاوکردنی دانیشتووان بە درێژایی سنوورەکانیان لەگەڵ عوسمانییەکان لە کوردستان و زنجیرە چیای قەوقاز گرنگییەکی ستراتیژیی بۆ سەفەوییەکان ھەبوو.
سەدان ھەزار گرووپی نەتەوایەتیی تر کە لە ئیمپڕاتۆرییەتی سەفەویدا دەژیان لە ئەرمەنی و ئاشووری و جورجی و چەرکەس و تورکمانەکان بە ھەمان شێوە لە سنوورەکان دوور خرانەوە و لە ناوەڕاستی دەوڵەتی فارسدا نیشتەجێ کران.
لە نروان ١٥٣٤ز و ١٥٣٥ز بە بەکارھێنانی پەیڕەوی وێرانکاری لە دژی عوسمانییەکانی دوژمنی دەستی کرد بە وێرانکردنی شارە کوردییە کۆنەکان و دێیەکان.
مێژوویەکی پوخت و تێروتەسەلی ئەم میرنشینانە و پەیوەندییان لەگەڵ یەکتر و دراوسێکانیان لە شەرەفنامەی شەرەفەدینی بەدلیسی لە ١٥٩٧دا نووسراوەتەوە.
ھەڵسا بە نەخشەکێشانی سنوورەکانی کوردستانی تورکیا لە زنجیرە چیای ئاراراتەوە و سنووری جۆرجیا (لە نێویاندا ناوچەی قەرس. کە کورد و خەڵکی جۆرجیا لە نزیک یەکدا دەژین) بەئاراستەی باکوور درێژدەبێتەوە،
گارۆ ساسۆونی لەگەڵ دروستکردنی نەخشەی کوردستان ئەوەشی وت کە ئەو نەخشەیەی ئەو فراوانترین ڕووبەڕە کە کوردەکان دەتوانن وەک دەوڵەتی کوردستان دروستی بکەن و دانی پێدابنێن.
نەجمەدین ئەیوب سەرکردەیەکی سەربازی بوو لە ناو زەنگییەکان کە خیزانەکەی لە ئەرمینیاوە ھاتبوون و سەرەتا بوو بە والیی تکریت پاشان والیی دیمەشق،