polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
شوێنی نیشتەجێ بوونی دەروێش و موریدەکانی تەریقەتی قادری و نەقشبەندی بووە هەروەها بەهۆی بوونی تەکیە و مزگەوتەوە ئەو ناوەی لێ نراوە؛ و لە تۆپخانە خەڵکی ئاسایی و پیشەوەر و جووتیارانی تێدا نیشتەجێ بووە.
ئەوەی لەسەر تەپۆلکەی ئەم گردە دێرینە بڕوات شوێنەواری چەندین شارستانی کۆن دەبینێت کە بریتییە لە گردێک کە حەفت شارستانی لە خۆوە دەگرێت،
واتا شارەکە ماوە بەڵام خەڵکەکەی دانیشتووی گۆڕاون واتا ئەمشوێنە لە ئاکامی چەندین شارستانییەتی پێش خۆیەتی و ھەر جارێک بەھۆی ھەر کارەساتێک تێکچووە،
بەڵام قەڵای ھەولێر تەنیا گردۆلکە نییە لە دەشتی ھەولێر و بەدەیەھا گردۆلکەی ھاوشێووە لەم دەشتە پان و بەرینە سەر دەردەخەن و باشترین بەڵگەش گردی یە کە چەند کیلۆمەترێک لە قەڵا دوورەو نزیکەی ٧ مەتر لە شەقامی بەردەمی بەرزترە و بەپێی ئەو پشکنینەی لە ساڵی ١٩٦٥ بۆی ئەنجامدراوە،
ھەروەھا لەکاتی پشکنین بینرا لە ٧ چین پێک دێت (ھەر چینێک گوزارشت لە شارستانییەتیێک دەکات و بەدەیەھا کەلوپەل و پارچەی گڵێنەو پەیکەری گیانلەبەر و سەرکەتەشی گڵێنە و جل و بەرگی جۆراو تێدا دۆزراوەتەوە کە ھەمووی گەواھی ئەوەیە ئەم گردۆلکانە ھەبوونە،
ز و لەسەردەمی یەکەم پاشایان و لە ھەڵمەتەکەی بەرەو باکوور بۆ تەمێی کردنی گوتییەکان فراوانکردنی ئیپمراتۆرییەتەکەی بە ھەولێردا ڕۆیشتووەو باس لە ھەولێر کراوە.
ئیتر لەم مێژووەوە بە دواوەو لەسەرجەم چاخەکان باس لە ھەولێر کراوە کە دەڵێین ھەولێر واتا چونکە تا ساڵی ١١٩٠ ز کاتی سوڵتان موزەفەرەدین دەبێتە فەرمانڕەوایی ھەولێر و لەماوەی ٤٢ ساڵی فەرمانڕەوایەتی ھەولێر زۆر دەگەشێتەوەو لەم ماوەیەدا بەشی خوارووی ھەولێر دروست دەبێت (بەپێی نەخشەیەکی ساڵی ١٢٣٣ز لە خوارووی قەڵا دوو قوتابخانە و دوو مزگەوت و بازاڕی قەیسەری و بەشێکی گەڕەکی خانەقا ھەبوو و ئەم ھەمووەش بە شوورەیەکی درێژ دەورە دراوە کە سێ دەرگای ھەبووە،
بۆ یەکەمجار لە سەرچاوە مێژوویییەکان لە پارچە تابلۆی قوڕینی «ئیبلا» لە سووریا دەوروبەری ٢٣٠٠ پێش زایین ئاماژە بە قەڵای ھەولێر کراوە،
توێژینەوە شوێنەوارییەکان و کارەکانی نۆژەنکردنەوە لە شوێن و دەوروبەری لەلایەن تیمە نێودەوڵەتییە جیاوازەکانەوە و بە ھاوکاری لەگەڵ پسپۆڕانی ناوخۆیی ئەنجامدراون.
بەگشتی قەلاکە ڕووبەرێکی ھێلکەیی ھەیە و لە باری درێژییەوە ٤٣٠ مەتر و لە باری کورتییەوە ٣٤٠ مەترە کە ١٠٢ ھەزار مەتر چوارگۆشە یە.
پێوانە جیۆدیزیاکانی قەڵاکە گیرا و ئەمانە لەگەڵ وێنەی مانگی دەستکرد, وێنەی فۆتۆگرافی ئاسایی تێکەڵکران بۆ دروستکردنی نەخشە و مۆدێلی سێ ڕەهەندی تەپۆڵکەی قەڵاکە و خانووەکانی سەرەوەی.
گەڕانی جیۆفیزیکی لە هەندێک ناوچەی قەڵاکەدا ئەنجامدرا بۆ دیاریکردنی شوێنەواری تەلارسازی کۆن کە لە ژێر خانووەکانی ئێستادا ماونەتەوە.
لە ساڵی ٢٠١٢ لیژنەی باڵای پاراستن و نۆژەنکردنەوەی قەڵای هەولێر بڕیاریدا بە دەستنیشانکردنی حەوت ناوچەی ناو قەڵاکە بۆ ئەنجامدانی هەڵکەندن،
٤١٥م لە ئاستی ڕووی دەریا بەرزترە و بە بەرەنجامی ٢٦م و ٢٥سم لە ئاستی ڕووی شاری ھەولێر بەرزترە کە لە بەرزترین شوێن دەگاتە نزیکەی ٣٠م.
بەڵام لە ساڵی ئیمپراتۆڕی ڕۆمانیا لە کاتێ ھێرشی بۆ سەر تیسفۆن بە ھەولێردا ڕۆیشتووە و تەپۆلکەکەی قەڵا کە گۆڕستانی پاشا فۆرسییەکان بووە ڕووخاندوویەتی و ئێسکوپروسکی مردووەکانی دەرھێناوە.
ئەم قەڵایە دێرینە لە ساڵی ٢٠٠٥ لەلایەن ڕێکخراوەی یوونێسکۆە بە یەکێک لە گرنگترین ١٠٠ شوێنەواری جیھان دەستنیشانکراوە کە پێویستە وەک کەلتوورێکی مرۆڤایەتی پارێزگاری لێوەبکرێت.
گۆڕەکە لە کۆندا تاڵان کراوە بەڵام هێشتا چەند پارچە شوێنەوارێکی تێدا دۆزرایەوە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ٨ و حەوتەمی پێش زایین.
ھەندێک ئەم گردە بە دەستکرد و تورەگە ڕێژ دەزانن کەلەلایەن ئاشورییەکانەوە بە زۆرەملێ بە دیلەکانی جەنگ دروست کراوە بۆ بەرەنگاربوونەوەی ھێرشی دووژمنەکان.
یەکەم کەس بوو کە دوکانەکەی بووبو بە کارگەیەکی جل و بەرگ کە زیاتر ٢٠ شاگردی کوڕ و کچی لابوو کە لەسەر ٢٠ مەکینەی خەیاتی کاریان ئەکرد.
جگە لە چەند ئافرەتێک… ھتد) و زۆری تریش شاگردی مەدھۆش بوون و لە قوتابخانەی مەدھۆش فێری خەیاتی بوون ھەندێکیشیان وازیان لە خەیاتی ھێنا و بوون بە پێشمەرگە وەک نەوشیروان مستەفا،
مەدھۆش ھێشتا لاو بووە کە بەھرە‌ی شیعری تیا دەرکەوتووەو لەژێر کاریگەریی گەورە رۆشنبیرەکانی ئەو سەردەمەدا چووەتە دونیای ئەدەب‌و نووسینەوە.
لەسەرو ئەمانەشەوە مەدھۆش یەکەم کەس بوو کە شیعری بە ناوی ئافرەتەوە داناوە و لە دڵی کچان و کوڕانەوە زۆر بە ڕاشکاوی و سەربەستی ھۆنراوەی داناوە کە زۆر جار بەراورد ئەکرێت لەگەڵ شاعیری گەورەی عەرەب نزار قەبانی.
قۆناغێکی مێژوویی و سێ دەورە بینا سازی و ھەروەھا دەیان خشتی نەخشێندراو بە ئاژەڵە ئەفسانەییەکان دۆزراونەتەوە کە لە لایەن تاڵنچی و قاچاخچییەکانەوە ساتوسەودایان پێکراوە کە دەتوانین ئاماژە بکەین بە ٣٠٠ دانە لەو خشتە نەخشێندراوانە کە ئێستاکە لە مۆزەخانەی تۆکیۆی ژاپۆن پارێزراون.
وەفدی شوێنەوار ناسی گردی قەڵایچی ئاماژەیان بەوە کردوە کە بە ھۆی جۆری میعماریی ئەو سەردەم و کەڵک وەرگرتن لە لەتە خشت و چارەگە خشت ئەوە دەردەکەوێ کە شارستانیەتیێکی کۆن و گرینگ لە نێو ماناکاندا ھەبووە،
ھەروەھا دۆزرانەوەی بەردنووسێک بە خەتی ئارامی کە ١٣ رستەی لێنوسراوە ژمارەیەکی بەرچاو لە خشتی نەخشێندراو بە ئاژەڵە ئەفسانەییەکان ھەموویان ئاماژەیان بە شاری ئیزیرتوو واتە پێتەختی ئەفسانەیی ماناکان کردووە.
لە دەوروبەری قەڵایچی چەند قەڵایەکی سەربازی لە گوندەکانی وەک ئەربەنوس و ساروقامیش و ئاغجێوان کە بۆ پارێزگاری کردن لە پێتەختی دەوڵەت شارەکەیان دەیانمەزراندووە.
ھەروەھا بە دۆزرانەوەی پێتەختی ماناکان لە قەڵایچی بۆکان شوێنەوارناسان لە ساڵی ١٩٨٨ دا رایانگەیاند کە ھیگمەتانە واتە پێتەختی مادەکان لە ھەمەدان نییە و بە پێی دوایین لێکۆڵینەوەی ئیحسان یەغمایی،
ئەوە راگەیەندرا کە ھێگمەتانە قەڵایچی بۆکانە و ئەگر ئەم وتەیە بسەلمێندرێ دەبێ مێژووی ئێران کە بنچینەکەی لە سەر ھیگمەتانە دامەزراوە سەرلە نوێ بنوسرێتەوە.
ئیزیرتوو یان قەڵایچی گرینگترین شوێنەوارێکی مێژووییە کە شوێنەوارناسانی ئێرانی و بیانی ئاماژەی پێدەکەن و وەک پێتەختی ماناکان ناساندویانە.
تا بە ئێستا کە ٩ دەورەی گەڕان و پشکنین لە لایان شوێنەوارناسانەوە ئەنجام دراوە قوربانگەی سەرکی و ھەروەھا کارخانەی خشتەکانی شاری ئیزیرتوو لە قەراخ شاری بۆکان دۆزراوەتەوە.
ئابوریزانان دەڵێن یەکێک لە فاکتەرەکان لەدواوەی پێشکەوتنی جیاجیای ئابوری لە ولاتانی ئەفریقیایی و ئاسیایی بریتیە لەوەی لە ڕووی فۆڕمەوە گەندەڵی فۆرمی دەرکێشانی سەرمایەی وەرگرتووە لەگەڵ ئەو سەرمایە داریایە بەدەستھاتووەی کە لەدەرەوە بەکاردەھێنرێت نەوەک لە ناوەوەی وڵات وەبەربھێنرێت (لەبەر ئەمەش ئەو وێنەباوەش،
بەڵام باوترینیان بریتین لە دانی مافی پێشینە لە ئەنجامدان و بەدەستھێنانی خزمەتی گشتی و بەرتیل و بەکارھێنانی ھەڕەشە لەبەدەستھێنانی خزمەتە گشتییەکان بەکارھێنانی کاریگەری و دزینی ماڵی حکوومەت لەلایەن فەرمانبەرەوە و بەکارھێنانی واستەکاری.
گەندەڵیکردن لە ھەڵبژاردنەکان و دەستە و دامەزراوەکانی یاسادانان دەبێتەھۆی کەمکردنەوەی لێپێچینەوە و کەمکردنەوەی ڕێژەی نوێنەرایەتیکردن لە پرۆسەی بڕیاردروستکردندا؛ گەندەڵی لە دەسەڵاتی دادگەری دەبێتە ھۆی لەکارخستنی سەروەری یاسا؛ گەندەڵی لە بەرێوەبردنی خزمەتگوزاریە گشتیەکاندا دەبێتە ھۆی پێشکەشکردنی خزمەتگوزاریەکان بە شێوەیەکی نا یەکسان.
فەرەنسا بەھەمان شێوە ھەڵساوە بە سەپاندن و دانانی ڕێژەی زۆرترین بڕی پارە کە سەرف دەکرێت لە ھەڵمەتکردندا؛ ئەو پاڵێوراوانەی کە لەو بڕە پارە دیاریکراوە تێدەپەڕێنن،
چەقگیری دەسەڵات بەدەست ئەو بڕیاردەرانەوە کە بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەرپرسیارنین لە بەرامبەر خەڵک وەک ئەوەی زۆربەی جار لە ڕژێمە نا دیموکراتیەکان دەیانبینین.
گەندەڵی دەبێتە ھۆی بەرزبوونەوەی تێچوونی کارە بازرگانیەکان بەھۆی نرخی ئەو پارانەی کە بەرێگەی یاساغەوە دەدرێن و تێچووی ئەنجامدانی وتووێژی مامەڵەکردن لەگەڵ فەرمانبەران و مەترسی پێشێلکردنی ڕێکەوتنەکان و ئاشکرابوونیان.
حیزبە بچووکەکان و سەربەخۆکان زۆربەی جار دەڵێن ھەوڵەکانی جڵەوگیرکردنی کاریگەری بەشداریکردنە داراییەکان زیاتر بۆ پاراستنی پارتە گەورەکانە لە ڕێگەی دابینکردنیان بە پارەی گەرەنتیکراو لەلایەن حکومەت لە کاتێکدا پاڵپشتی دارایی دەرەکی سنورداردەکرێت.
بەرپرسان بە شێوەیەکی یاسایی پارە لە خەزێنەی گشنتی وەردەگرن بۆ ھەڵمەتەکانی ھەڵبژاردنیان بەم شێوەیەش گەرەنتی ئەوە دەکەن کە بەردەوام دەبن لەسەر پێگە کاریگەر و مووچە باشەکانیان.
پاڵپشتیکارانی سیاسەتمەداران ئەوە دووپات دەکەنەوە کە شتێکی تەواو ڕێکەوتە کە زۆر لە سیاسەتمەداران وا دەردەکەون کە لەبەرژەوەندی ئەو کەسانە کاردەکەن کە پارەیان پێداون یان پاڵپشتی داراییان کردوون.
ئەوکەسانەی کە باوەڕیان وایە مرۆڤ بۆ بەرژەوەندی تاکەکەسی کاردەکات پرسیار لەوە دەکەن کە بۆ چی ئەم ڕێکخراوانە پارە بەو سیاسەتمەدارانە دەدەن ئەگەر ھیچ شتێک لە بەرامبەر ئەو پارەیە وەرنەگرنەوە؟
نمونەیەکی تر ئەوەیە کە چۆن سیاسەتمەداران ئەو یاسایانە دادەڕێژن کە پارێزگاریدەکەن لە کۆمپانیا گەورەکان و زیانیش بە پڕۆژە بازرگانیە بچووکەکان دەگەیەنن.
ئەم سیاسیانەش کە زۆر بە ئاسانی دەگۆڕێن بۆ پاڵپشتیکاری ئەو کۆمپانیا گەورانەی کە بە ڕێژەیەکی زۆر لە ھەڵمەتەکەی ھەڵبژاردنی ئەواندا بە پارە بەشداریانکردووە.
ھەروەھا گەندەڵی دەبێتە ھۆی دروستبوونی شێواوی ئابوری لە کەرتی گشتیدا لەرێگەی گۆڕینی وەبەرھێنانی گشتی بۆ پرۆژەی سەرمایەداری کە تیایاندا بەرتیل و پارە وەرگرتنی ناڕەوا زۆر زیاترە.
و ڕێنامایی دیکە؛ دەبێتە ھۆی کەمکردنەوەی جۆرایەتی ژێرخان و خزمەتگوزاریە حکومیەکان و دەبێتە ھۆی بەرزکردنەوەی فشاری بوجەیی لەسەر حکومەت.
سیاسەتمەداران بە شێوەیەکی ئاشکرا لەو پێگەیەدان کە سازش و وتووێژدەکەن لەبارەی پێگەکان لەبەر پێویستبوونیان بە شداریە مادیەکان بۆ ھەڵمەتەکانیان.
گەندەڵی سیاسی پێشێلکاریەکانی کارمەندانی حکومەت وەک دزینی پارەی حکومی و بەکارھێنانی ناسراویەتی و خزمایەتی لە کارە گشتیەکاندا دەگرێتە خۆ،
ھەروەھا بە ھەمان شێوەش پێشێلکاریە پەیوەندیدارەکانی تر لە کەرتی تایبەت یان کەرتی گشتی وەک بەرتیل و دەستبەسەداگرتنی زۆردارەکی ڕێگری بەکارھێنانی کاریگەری ،
سەعیدی نوورسی ناسراوبە"بەدیعوززەمان"کەسێکی بەناوبانگی ناوچەی ی سەربە شاری ی کووردستانی باکوورە لە ساڵی ١٨٧٦ز دا لە گوندی ی سەربە شاری ی کووردستانی باکوور چاووی بەدنیا ھەڵ ھێَناوە لە بنەماڵەیەکی کووردی دیندار،
و دوای ئەمە ڕۆشت بۆ ئەستەمبووڵ و پڕۆژەی دامەزراندنی زانکۆیەک لە کووردستاندا بەناوی " زانکۆی زەھرا " - بەوێنەی زانکۆی ئەزھەر – پێشکەشی کاربەدەستانی کردبەڵام قبووڵیان نەکرد،
و لەھەوڵێکی تردا لە ساڵی ١٩١١زدا سووڵتان ڕەشاد بڕێک پارەی بۆ ئەو پڕۆژەیە تەر خان کردو لەسەر لێواری " دەریاچەی وان " دەست کرا بەبنیات نانی ئەو زانکۆیە،
کە لە بەرەی قەفقاسەوە ھێرشیان بۆ شارە سنووری یەکانی کوردستان دەبرد؛ و " بەدیعوززەمان " وھێزەکەی لەچەندین جەنگی گرنگدا لە دژی ڕووسەکان بەژدارییان کردووە؛ و کاتێک کە سووپای ڕووس بەژمارەیەکی زۆرزیاتر لە بەرگری کەران ڕژانە ناو شاری بدلیسە و،
و پاشان ڕووسەکانیش لە ٢٣١٩١٦ ز دا بەبرینداری بە " دیل " یان گرت و بردیان بۆ بەندینخانەی ئەفسەرەی دیلەکان لەشاری " کۆسترما " ی سیبیریا،
ناوچەیەکی شاخاوییە دانیشتووانی لە ھەزار کەس زیاترە و ھەموویان کوردن لەگەڵ کەمێک عەرەب و تورک وئاشوری دا دەژین و زۆربەیان ئیسلام و ێزیدین و ھەندێکیشیان مەسیحین وەدانیشتوانی ئەم ناوچەیە بەکاری مەڕووماڵات بە خێوکردن و کشتوکاڵ کردنەوە خەریکن،
و ھەمووجۆرە کشتوکاڵێکی لێدەکرێت بەتایبەتی وەگەلێک سامانی سرووشتی و پیشەسازی لێیە ئەم ھەرێمە چەند قەزاو ناوچەیەکی گرتووەتەخۆی،
لە ساڵی ئیسلامییەکان وەلەساڵی دەوڵەتی مەڕوانی و دۆستەکی کورد و لەو سەردەمە دا چەندین پێشکەوتنی بە خۆوە دیوە و لە ساڵی دا تورکە عوسمانییەکان دەستیان بەسەرداگرت،
و لە ساڵی لەلایەن میرنشینی سۆرانەوە حوکمڕانی کراوە و پاشان لە ساڵی لەلایەن میرنشینی بۆتانەوە فەرمان ڕەوایی کراوە بەڵام تورکە عووسمانییەکان ئەم میرنشینانەیان ڕووخاندو خۆیان فەرمان ڕەواییان کرد.
وەمەڵبەندە کەی شاری ەکە دانیشتووانی بەکاری شوانی و کشتوکاڵەوە خەریکن و بەتایبەتی ی زۆری لێ دەکرێت و ناوی ھەکاری لەناوی ھۆزەکانی ھەکارییەوە ھاتوون کەکۆنترین دانیشتووان بوون لەم ناوچەیە.
شارێکی کۆنی مێژووی کووردستانی باکوورە دانیشتووانی نزیکەی٢٠٠ ھەزارکەس دەبێت شارێکی خۆشەو دیمەنێکی جوانی ھەیەوکەوتووەتەنێوان دوو چیاوە بەسەر گردێکەوە،
و لەبەرزایی دایە لەڕووی ئاستی دەریاوە و لەخوار دەریاچەی وانەوەیە ئاووھەوایەکی خۆشی ھەیە بەھاوینان ھەوایەکی فێنکی ھەیە و و بە زستان دا ھەواکەی ساردە و دانیشتووانی ھەمووی کوردن و موسوڵمانن و ئەم شارەمێژویەکی کۆنی ھەیە نزیکەی ١٨سەدە بنکەی میرنشینی کورد بووە١٨ میرحوکمی تێدا کردووەوە چەندین کەسی بەناوبانگی تێداھەڵکەوتووە بەناوبانگترینیان یە،
باکووری کوردستان یان کوردستانی تورکیا ناوێکی نافەرمییە بۆ بەشێک لە خاکی کوردستان کە لە دوای ھەڵوەشاندنەوەی پەیماننامەی سیڤەر و گۆڕینی بە پەیماننامەی لۆزان،
و لەناوچەکانی بایەزیدوو ھەکاری و بدلیس خوێندوویەتی و ڕێزمان و وێژەی عەرەبی و فیقھی ئیسلامی خوێندووە و دواجار بەکاروو باری مووڵک دارییەوە خەریک بووە مووڕاد خان لە ھۆنیینەوەی شیعردا دەستێکی باڵای ھەبووە،
گەورەترین شارە لەکوردستانی باکووردا کە کەوتووەتەسەردەریاچەی دانیشتووانی لە ٣٥٠ھەزارکەس زیاترە و وەکەوتووەتە سەر دەشتایییەکی بەپیتی کشتووکاڵییەوە گەلێ کارگەی پیشە سازی وەک:
پاشان واز لە لەبەرکردنی عەمامە و کار و ئیشی حکوومەت دەھێنێت و دەست دەکات بە کاری ڕۆژنامەگەری و نەجەف جێدەھێڵێ و ڕوودەکاتە شاری بەغدا،
ساڵی ١٩٢٧ لە سەر میلاکی پەروەردەی کازمیە لە بەغدا بە وەزیفەی مامۆستا دادەمەزرێت لەساڵی ١٩٢٨ کۆمەڵە شیعرێکی دیکەی بە ناوی "بین الشعور والعافە" بڵاودەکاتەوە.
لە ساڵانی ١٩٤٩ و ١٩٥٠ بەشی یەکەم و دووەمی لە دیوانە تازە چاپکراوەکەی بڵاو کردەوە و وەک شاعیرێکی ناسراوی دەنگ بەرز ناسرا،
ھەر لە ھەمان ساڵدا بەشداری لە کۆنگرەی ڕۆشنبیری کۆمکاری عەرەبی ئەسکەندەرییە کرد و وەک نەقبی ڕۆژنامەنووسانی عێراقی و سەرۆکی یەکێتی نووسەرانی عێراق دەستنیشانکرا،
ھەمان ساڵ سەرکردایەتی شاندێکی عێراقی کرد بۆ کۆنگرەی نووسەرانی عەرەب لە دیمەشق و ھەر لە ھەمان ساڵدا وەزرایەتی ڕاگەیاندن کۆمەڵیشیعرێکیان بەناوی "خەلەجات" بۆ چاپکرد.
بەڵام زۆر بەرھەڵستکاری ئەو کودەتایەی دەکرد کە بۆی ڕوونبووەوە ئەو کودەتایە ئەو ئەنجامانە ناپێکێ کە لە پێناویدا کاری بۆ کردبوو،
ساڵی ١٩٧٣ ھاوڕێ لەگەڵ شاندێک لە نووسەرانی عێراق سەردانی وڵاتی توونسی کرد و بەشداریان لە کۆنگرەی نۆیەمی نووسەرانی عەرەب کرد،
پاشان ڕووی لە ھەندەران کردوو عێراقی جێھێشت و ڕۆیشت بۆ وڵاتی سووریا و لەوێ درێژەی بە چالاکییە ھونەریەکانی خۆیدا تا ڕۆژی ٢٧ی تەممووزی ساڵی ١٩٩٧،
ستۆڵمەن لەگەڵ بابی پەیوەندیێکی خراپی بوو ھۆکار دەگەڕاوە بۆ ڕەوشتی خواردنەوەی مەی کە بە زۆر بە زڕدایکی دایدەسەپاند و ناچااری دەکرد لەگەڵێ ھاوڕێ بێ.
لەساڵێ ١٩٨٥ ستۆڵمەن بنەماکانی ئاگاداری کە بزوێنەر و ھاندانی بۆ سیستەمێکی کارپێکردنی خۆڕایی بەناوی گنوی کە ھاوشێوەی یونیکس بوو،
پاش ئەمە بە خێرایی ستۆڵمەن کۆمپانیایێکی بەناوی بونیاتی نەرمەکالای ئازاد بۆ بەرنامەداڕێژەرانی نەرمەکالای خۆڕایی دانا کە ژێرخانێکی یاساییشی بوو بۆ شۆڕسێ نەرمەکالای ئازاد دابین کرد.
ڕیچارد ستۆڵمن بەرنامەداڕێژەرێکی بەناوبانگە و شارەزاییەکانی لە بەرنامەداڕشتندا دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی لاوێتی و کاتی خوێندنی دواناوەندی.
بۆ ئەوە کە زۆر یەک لە نەرمەکالاکان بە ھۆی ڕکابەری ڕەقیبەکانیان کۆدەکانیان دادەخست و ڕێگەیان نەدەدا کە سوود لە کۆدی سەرچاوە لە لایەن ھاکەرەکان و خەڵکی خوازیار بگیرێت.
ستۆڵمە لە ساڵی ١٩٨٣ پرۆژەی گنو دەستپێکرد تا کو سیستەمێکی کارپێکردن وەک یونیکس کە بە جۆرێک تەواوی لە نەرمەکالای ئازاد درووستبووە،
نەرمەکالاکانی کە زۆر سوودی لێوەرگیراوە بەم جۆرەن وەرگێری کۆی نەرمەکالاکان گنو , ھەڵەچینی گنو , دەستکاریکەری ئیمەکس لە ساڵێ ١٩٨٥ بونیاتی نەرمەکالای سەرچاوەکراوەی بونیات نا.
لە ساڵی ١٩٩٣ ستۆڵمەن ئاگاداریێکی دا لە چەند پێرستی پۆستی ئێلێکترۆنیکی لە ئارپانێت و یوزنێت بۆ سیستەمی کارپێکردنی گنو .
«بە عینوانی گەشەپێدەرێکی سیستەمی کارپێکردن من شارەزایی تەواوەم لە بارەوە ھەیە. ھەر چەند سەرکەوتن بۆم ئیمکانی نەبوو بەڵام ھۆشیار بوومەوە کە من بۆ ئەم کارە ھەڵبژێردراوەم. من سیستەمێکم ھاوشێوەی یونیکس دروست دەکرد کە توانایی ھەڵگرتن و بەکارھێنەرانی یونیکس بیانتوانیبا سوودی لێبگرن و بێنەسەری.»
ھەرچەند ستۆڵەمەن لە زانکۆی ھارڤارد نیشتەجێ بوو بەڵام پێی خۆش بوو بۆ بەردەوامی لە خوێندن ماستێرەکەی لە زانکۆی ماساچۆسێت خۆی تۆمار بکا.
ئەیالەتە یەکگرتووەکانی کیشوەری ئاماژە دەدات بە ٤٨ ئەیالەتی یەکگرتووی بێناوبڕ لە ناوەندی ئەمریکای باکووردا بەھەڵاوێرکردنی ھاوایی کە کۆمەڵە دوورگەیەکە ھەڵکوەتوو لە ئوقیانووسی پاسیفیکدا.
لێواری ڕەفەی کیشوەری سنووری ڕاستەقینەی کیشوەرە و دوورگەکانی بەریتانیای مەزن و ئایرلەند بەشێکن لە ئەورووپا و ئۆسترالیا و نیوگینی پێکەوە کیشوەرێک پێکدێنن .
ژنانی ھای ڕیسک بە ئەزموونی ٧٥ گرەمی خۆڕاگری گلوکۆز لە یەکەمین پشکنینی پزیشکی و پاشان لە ئەزموونێکی دووبارە لە ٢٤ تا٢٨ حەفتەییدا،
لە زۆرێ نەخۆشدا ئەمە بە ئاسانی ناچێتە ناو پۆلێکی دیاریکراوەوە؛ بۆ وێنە کەسێ کە تووشی شەکرەی دووگیانی بووە لەوانەیە پاش سکپڕیش لە کۆڵی نەبێتەوە،
بەڵام بگیرەکانی خانەکان لە گرتنی ئەنسۆلین خۆ دەبوێرن و لە ڕاستیدا ناھێڵن ئەنسۆلین بچێتە ناو خانەکانەوە و کاری ئاسایی خۆی بەجێ بێنێ.
قەڵەوی و کەم جووڵەیی لە زۆربووندایە و پتر لە ژنانێ کە پێشینەی شەکرەی دووگیانی و کەسانی تووشیار بە نەخۆشی بەرزی تەوژمی خوێن یا تێکچوونی ڕادەی چەوری خوێن دەبینرێت.
لەم نەخۆشییەدا نیشانەکانی دەماری وەک بزڕکان و دۆخێک وێنەی جەڵتەی مێشک بەدی دەکرێت کە بە ڕێک کردنەوەی ئۆسمولاریتی ھەڵدەگەڕێتەوە.
بە واتایەکی تر یان لەش ناتوانێ ئەنسۆلینی پێویست بۆ دابەزاندنی شەکری خوێن بەرھەم بھێنێت یان لەش لە بەرامبەر ئەنسۆلینەوە خۆڕاگری دەکا و بەم بۆنەوە ئەنسۆلین ناتوانێ کاری ئاسایی خۆی ڕاپەڕێنێ.
بۆ ئەوەی ڕێژەیی شەکری خوێن بزانی باشتر وایە پێش نان خواردن ڕێژەکەی بپێوی تۆ کە نەخۆشی شەکرەت ھەیە بۆ دوو جار لە ھەمان کات بۆ
ئاسایییە کە ژماراڵە بنچینەیییەکان لە سیستمێکدا ڕێک بخرێن تا ڕێگایەکی ڕێکوپێک دروست بێت بۆ نواندن و نیشاندانی ھەر ژمارەیەک.
قەبارەی فرۆشی بەرھەمەکانی نۆکیا لە ساڵی ٢٠٠٦ دا بەڕێژەی لە سەدا ٢٠ زیادی کردوەو گەیشتوەتە نزیکەی ٥٣ ملیار دۆلار،
لە ساڵی ١٩٩٢ کە نۆکیا بوبە کۆمپانیای تایبەت بە دروستکردنی ھاند مۆبایل توانیویەتی زیاتر لە ٤٠ ھەزار بواری کارکردن بۆ خەڵک بدۆزێتەوە.
وێڕای ھەموو ئەمانەش مەترسی ئەوە ھەیە جۆری بەرھەمەکانی نۆکیا لە ئایندەدا روبەڕوی مەترسی ببێتەوە بەتایبەت کە دەیەوێت لە بازاڕە تازە دروستبوەکانی وەک چین و ھیندستاندا پێگەی خۆی بەھێز بکات کە ئامێری ھەرزانیان تیدا دەفرۆشرێت.
ھەر بۆیە بۆ مامەڵە کردن لەگەڵ ئەو کێشەیەدا نۆکیا کاری لەسەر ئەوە کردوە کە مۆدیلی جۆراوجۆر لە سەر سیستمی بخاتە بازاڕەوە کە لە ئەمریکادا خواستی زۆری لەسەرە.
لقیشی لە زۆربەی دەوڵەتانی جیھاندا ھەیەو کاریگەریەکی بەرچاوی ھەیە لە سەر ئابوری ولاتەکەی و بەردەوام بووە لە پێشخستنی پیشەسازیی مۆبایلدا،
بەڵام لەکەڵ ئەوەشدا نابێت لە بیرمان بچێت کە تا ئێستاش کۆمپانیای نۆکیا بێ رکابەرەو باشترین کۆمپانیای دروستکردنی ھاند مۆبایلە لە جیھاندا،
سەرەڕای بەشداریکردنی دە ئیتیحادییھ کومونیستییەکانی کرێکاریدا بەڵام بە ھۆی وەیکە دەتەمەنی لاوێتیدا خەریکی ڕەو‌تێکی حقووقی و دامەزراندنی پێکھاتەیەک لە کریکارانی دوسولدورف و پڕوپاگەندە بۆ بیر وباوەڕی سوسیالیستی دە ساڵەکانی ١٨٥١ -٥٢ بوو و پاریزگاری لە ئەوکەسانەی کە لە کۆڵن بە کومونیست تاوانبارکرابوون قەت نەیتوانی وەک ئەندامێکی چالاک دە حیزبدا ھەڵسوڕاوی ببێ .
دەقەیرانی سیاسی ساڵی ١٨٥٩دا نووسراوەی بڵاودەکاتەوە کە دەودا لاینگری لە پرێئوسێس دەکا کە بە تووندی لەسەر ئەو بابەتە دەکەوێتە بەرڕەخنەی مارکس وئینگڵس .
ئەو داکشانە بەرەو لاینگری لە پرێئوسیس کردنە لە لایەن سوسیادیموکڕاتەکانیشەوە دەکەوێتە بەر ڕەخنە و تا ماوەیەکی زۆر لە لایەن حیزبەوە ھەڕەشەی لێدەکرا.
ساڵێ ١٩٢٨ شارەداری بڕڵین تابڵۆیەکی وەک بیرەوەری لەو خانوویەی کە ئەوان لێی کۆببوونەوە ھەڵاوەسیبوو بەڵام نازیستەکان ساڵی ١٩٣٣لێیانکردەوە دڕاندیان ودوایەش خانووەکەیان ڕووخاند و یازدە ئاوریلی ساڵی ٢٠٠٥ بە بۆنەی بیرەوەرییەکانی ساڵی ١٩٣٨ سەرلەنوێ تابڵۆیەکی دیکە ھەڵواسراکە تێیدا بە ڕێزەوە باسی ڕابردوویان کرد.
فەردناند لاسێل ئەو بۆچوونەی ھێگلی کە دەوڵەت بە(پێکھاتەیەکی ڕسکاوە لە تاکە‌کان‌ دە کۆیەکی ئەخلاقی و پێکھاتەیەک کە تا‌ڕادەی بێ سنوور توانایی کەسایەتییەکان بەرەو زیادبوون دەبا ) ی سەلماند .
لە کار وباری خۆی کە لێکۆڵینەوە لە مەڕ ئەدەبییات بوو تا ئەو جێیە خۆی دەدزێوە کە تەنانەت بە خواردنی ژەمی ڕۆژانەشی ڕانەدەگەییشت .
ئەو ھەر زۆر زوو دە سەردەمێکداخۆی بە تێئۆری دیموکڕاسی وسوسیالیزمەوە خەریک کردبوو کە کەشوھەواکە کەوتبووە ژێر ئاسەواری نووسراوەکانی لوودویک بوێڕن ،
بەو ڕابردوویەوە بەرەو پیری ھەووەڵین بزووتنەوەی کرێکاری لە یەکێتی ئاڵمانی کە چەند وڵاتی لە خۆی دەگرتن لە کارخانەکانی پارچە چنی خلێسک لە ژوئنی ساڵی ١٨٤٤دا دەچوو.
لاسێل ئەو دەر‌فەتە مێژوویییانەی بە ھەنگاوێکی تایبەت بەرەو پەیژەی ڕوو دە ئازادی و چینی کۆمەڵایەتیشی بە ھەڵگری پرنسیپیگەلی جێواز لە یەکتر کە ئاسەواریان لە سەرداناوە،
لە ئاوریلی ساڵی ١٨٦٢ لاسێل بە وردی نوتقەکانی خۆی دە دوو نووسراوەدا بە نێوی(نەخشی تایبەتی چینی کریکار دەپەیوەندی دەگەڵ ئەوسەردەمە مێژوویییەدا ) و لەمەڕ ئەو سوسیالیزمەی کە ئەو لێی حاڵییە بڵاودەکاتەوە.
ئەو خۆی لە بۆچوونی لیبڕاڵەکان و بورژواکان دوور دەکاتەوە و گونجاوترین وڵام بۆ ئەو پرسیارەی خۆی دە چێنی کرێکاراندا دەدۆزێتەوە.
چون لەباسی دیفاع لە پلاتفۆڕمێکی کرێکاریدا لە ئەستاندنەوەی دەستەڵات لەکوڕی فەیلەسوف شیلینگ دوابوو و ھەر ئەوەش بوو بە ھۆی ئەوەکە چوارمانگی دیکەشی زیندانی بۆ ببڕنەوە .
ئەوەش سەرەتای دامەزراندنی حیزبی *ئاداو* کە بە بەردی بناخەی حیزبی سوسیالدیموکڕاتی ئێستای ئاڵمان کە کۆنترین حیزبی ئەو وڵاتەیە دادەنرێ.
بە باوەڕی لاسێل کرێکاران دەبێ ببنە ئەندامی حیزبی خۆیان و بیر وباوەڕیان بخەنە سەریەک و پێکھاتەیەکی جەماوەری ساز بکەن بۆ‌ مەبەستی بەرەو پێشچوونی داخوازییەکانیان .
فەردیناند دە ڕەوتی ئەو دادگایانەدا دەرامەدێکی بەرچاوی بوو و دە ماوەی نێوان ساڵەکانی ١٨٥٦ و ٥٧ دا لە ماڵی ئەو ژنە ئەشڕافە لە شاری دۆسۆلدۆرف دەژیا .
ئەو لە ئووتی ساڵی ١٨٤٨ دا کە تەمەنی بیست وسێ ساڵ دەبێ بەدوای وەیکە قازییەکانی دادگا‌ دەکەونە ژێر ئاسەواری شێوە ئاخافتن و ڕاوێژی زاری دە دادگاکەیدا بەریدەدەن .
دەو ماوەیەشدا بزاوێکی شۆڕشگێڕانەی لیبڕاڵی لە ئاڵماندا بە دروشمی دەوڵەتێکی یەکگرتووی ئاڵمان و ڕێفۆڕمێکی دیموکڕاتانەی کۆمەڵایەتی دەستی پێکردبوو.
لاسێل خۆی وەک ئەندامی یەکێک لەو کلووبە دیموکڕاسیخوازانە بەشداری دەو بزووتنەوەدا دەکا و ھەر لەوێش دەگەڵ کارل مارکس و فرێدریک ئێنگلس ناسیاوی پەیدا دەکا و خۆی بە ھاوسەنگەریان دەزانێ .
دە ساڵێ ١٨٤٨ دا جارێکی نێوی خۆی بە شێوە ڕێنووسی فەڕانسەیی نووسیبوو ئەوەش بەو‌مانایە بوو کە ئەو پەیوەندی نیزیکی دەگەڵ سوسیالیستەکانی فەڕانسەش ھەیە.
بەدوای ھەڵبژاردنی نوێشدا سەرلەنوێ ھەر ئەو پێشنیارە ڕەتکرایەوە و ئەویش دیسان بڵاوەی بە مجلیس کردەوە بەڵام ھەڵبژاردنێکی دیکە نەکرایەوھ .
بەڵام یەکێتییەکی کرێکاری لە لیپزیگ کە خۆی بۆ گۆنگرە ئامادە دەکرد لە دسامبری ١٨٦٢ دا لە لاسێل یان ویستبوو کە لە فکری بەرنامەیەکدا بێ بۆ شۆڕش .
دە نووسراوەی یادەوەرییەکانی سەردەمی لاوێتی لاسێل دا ھەستێکی بەھێزی شۆڕشگێرییان تێدا بەدی دەکرێ کە ھەر لە تەمەنی پازدەساڵیدا ئەو ئاڵمان بە ( زیندانێکی گەورە بۆ مرۆڤەکان ،
ئەو بە پێچەوانەی ویستی بابی دەگەڕێتەوە لای دایک وباوکی کە ئەو دەم شتێکی ناھاسایی بووە و بە یارمەتی دایک وخوشکی لە ژوورێکی بچوکدا لە ماڵی بابی ،
خۆی زیندانی ‌و لەوێ بە بابەتێکەوە کە یەکێک بووەلە پێداویستییەکان چوونی بۆ زانستگا لە برێسلاو و دواتر بۆ زانستگای ھۆمبولد لە بڕلین بۆ خوێندنی مێژوو،
کاتێک پاڕڵمانی نەتەوەیی لە فڕانکفۆرتەوە گوێسترایەوە ئام ماین و برڵین گەمارۆدرابوون وھەلومەرجی سووریان تێدا ڕاگەیێندرابوو‌،
وادیاربوو ئەو چەند مانگە بە قازانجی تەواوبوو چونکوو ئەوھەلەی بۆ نەڕەخسا کە بەتەواوی بۆلای ڕەوتی کۆمونیستەکان لە دوای بزووتنەوەی ساڵی ١٨٤٨دا ڕابکێشرێ و بە پێچەوانەی زۆربەی کومونیستەکان‌ و سوسیالیستەکان ئەو توانی دوایە لھ ناوەوەی‌ وڵاتدا بمێنێتەوە ونێوی خۆشی نابوو
بە گەلێک بەڵگەی تاقیکراوە پالثشت دەکرێت لەبەر ئەوە بیدرۆز لێکدانەوەیەکی فراوان و گشتگیریی دیاردەیەکی سروشتی بەو بەڵگە زانستیەکان پاڵپشتی دەکەن کە لە ئەنجامی تاقیکردنەوە و سەرنجدانەکان کە لەو باوەڕەدان ڕاست بێت.
بەڵام ئەوە تەنیا واتای نیە و تووشی ھەڵەمان دەکات ئەگەر لە سەرەتاوە وای دابنێین کە زاراوەی بیردۆز لە وێژە یان باسی زانستگاییدا ئاماژەیەکە بە بیردۆزێکی زانستی یان لەسەر بناغەی ئەزموونی.
بیردۆزی شێوەیی سروشتێکی ڕستەزانییانەی ھەیە و تەنیا کاتێک واتادارە کە بە دەکارخستی لە ناوەرۆکێکدا پێکھێنەیەکی واتاییی پێبدرێت.
دەربـڕینی بیردۆزەکان لە گۆڕەپانەکانی جۆراوجۆری لێکۆڵینەوەدا بە زمانی سروشتییە و ھەمیشەش بە چەشنێک ئاوادەکرێن کە شێوەی گشتییان دەقاودەقی بیردۆزێک بێت کە بە زمانی شێوەییی مەنتیقی بیرکاری دەربـڕاوە.
پێداویستییە سەرەتایییەکانی دەوروپشتی ڕوانینە ئەزموونییەکان و ئەو پێـڕەوانەی بۆ پۆلێنکردن کەڵکیان لێ وەردەگیردرێت و ئەو تەبایی و پێکھاتنەی بیردۆزەکە لەگەڵ بەکارچوونی لە نێوان ئەندامانی پۆلەکەدا.
بۆ نموونە دەبێ بیردۆز سادەترین ئامرزای گەنگاز بێت کە بتوانرێ بۆ ھەڵسوکەوتی کاریگەر لەگەڵ پۆلی دیاردەکاندا کەڵکی لێ وەربگیردرێت.
ئەمەیە کە لە زمانی ئاساییدا ئاگاداریگەلێک وەکوو "ئەو کەسێکی تۆقێنەرە" بەبێ ناردنەوە بۆ ھەندێک واتا لێدانەوەی تایبەتی ئەم بیردۆزە وەکوو "ئەو" کێیە،
مەرزیە فەریقی زۆر حەزی لە بیستنی کارە ھونەرییەکانی باشووری کوردستان بەتایبەت تیپی مۆسیقای سلێمانی بوو و زیاتر حەزی بە گۆرانییەکانی ھونەرمەندان کەریم کابان و قادر کابانی دەکرد.
ئەم گۆرانییە ھونەرمەندی کورد عەزیز شاھرۆخ گووتەیەتی بەڵام مەرزیە دەسکاری شیعرەکانی کردووە و لە قاڵبی شۆڕشگێڕیدا وتوویەتی دوای ئەوە گۆرانی «ماچی خودایی» و گۆرانی «پاییز».
لە ناو کۆڕی بانگەوازدا کۆمەڵێک گۆرانی و سروودی نیشتمانیی و شۆڕشگێڕییان بڵاو کردووەتەوە کە بوونەتە وێردی سەر زاری پێشمەرگە و خەڵک و ڕادیۆکانی شۆڕشی کوردستان.
لەژێر نەشتەرگەریی دڵ لە سوید کۆچی دوایی کرد و لەسەر داواکاریی خۆی تەرمەکەی ھێنرایەوە کوردستان و لە سلێمانی لە گردی سەیوان بە خاک سپێردرا.
ساڵی ١٩٧٨ لەگەڵ ناسر ڕەزازی ژیانی ھاوسەری پێک دێنێت؛ لەبەر بەسەرداھاتنی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران لەگەڵ ناسر شانبەشان لە خۆنیشاندان و ڕێپێوان و خەبات دژی شای دەرکراو،
ماوەیەک خەریکی کاری پارێزەری دەبێت تا ساڵی ١٩٤٢ کاری دادوەری پێ دەسپێردرێ کارەکەی لە ھەولێر و ھەڵەبجە بە مووچەخۆری دەباتە سەر.
لە ساڵانی سییەکاندا و لەگەڵ کۆمەڵێک خوێندکاری کوردی لەبەغدا گرووپێکی پێکھێناوە بەناوی «لاوانی کورد» و گۆڤارێکیشی بەناوی «دیاری لاوان» بڵاوکردووەتەوە.
کە سەروەری دامەزراندنی کۆماری مەھاباد ی ھەیە لەگەڵ ھەڤاڵەکانیدا توانیبووی لەزۆر ناوچەی کوردستان لق بۆ کۆمەڵەی ژ - ک و پاشان بۆ حدک بکاتەوە.
پێش داخستنی ڕۆژنامەی خەبات و ھەڵگرتنی مۆڵەتی حیزبەکەی لە کۆتایی ساڵی ١٩٦١ ناچاربوو بەغدا بەجێبھێڵێت و خۆی بشارێتەوە.
لە ساڵی ١٩٥٣ کۆنگرەی سێیەمی پارتی دیموکراتی کوردستان بە ڕێبەرایەتی ئێبراھیم ئەحمەد کرا و لەم کۆنگرەیەدا دامەزراندنی یەکێتی ژنان و لاوان و قوتابیان پەسەندکرا.
نامێلکەی «الاکراد و العرب» کە لە ساڵی ١٩٣٧ بە عەرەبی نووسیویەتی ھەوڵێک بووە بۆ ڕێکخستنی پەیوەندیی نێوان کورد و عەرەب لەوڵاتی عێراقدا.
پاش سەرکەوتنی شۆڕشی ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨ مۆڵەتی بڵاوکردنەوەی چەند ژمارەیەکی گۆڤاری ڕزگاری پێبەخشرا و ھاوکاتیش بەرپرسیارێتی ڕۆژنامەی خەباتیشی دەکرد.
ئەوا ڕێککەوتنی کرد لەگەڵ کۆمیساریای باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەنابەران بۆ وەرگرتنی زانیاری لەبارەی کێشە نێودەوڵەتییەکان.
یەکەم سەردانی مەیدانی کرد بۆ سیرالیۆن و تەنزانیا بۆ ماوەی ١٨ ڕۆژ؛ دواتر ڕایگەیاند کە ئەو تووشی شۆکبووە بەو شتانەی کە بینیویەتی.
چیڕۆکی فیلمەکە لەسەر خۆشەویستی نێوان سەربازێکی سڕبی و بەندکراوێکی بۆسنەیییە؛ کاتی فیلمەکە لەنێوان ساڵانی ١٩٩٢–١٩٩٦ لە جەنگی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا.
ئەمەش لەدوای دووجار سەردانیکردنی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لەکاتی کارکردن وەک باڵیۆزی چاکەکاری کۆمیساریای باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەنابەران.