polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
کە بارستەی گەردیلەی توخمەکانی پێ دیاری بکرێت یان ژمارەی گەردیلەکانی توخمێکی دیاریکراوی کە ئاوێتەیەکی کیمیاییدا پێ بدۆزرێتەوە سەرەڕای ئەوەی کیمیاگەران بارستەی گەردیلەی جیاوازیان بۆ ھەمان توخم بەکاردەھێنا ،
کە بووە ھۆی ئەوەی پێکھاتنی جیاواز بۆ ئاوێتەکانی ئەو توخمانە پێشنیاز بکەن و لێک تێگەیشتنی ئەنجامەکانی یەکتر ببێتە کارێکی نزیکە نەشیاو.
لە ئەیلوولی دا چەند کیمیاگەرێک لە کۆنگرەیەکی جیھانیدا لە کارلسرۆی ئەڵمانیا کۆبوونەوە بۆ یەکلایکردنەوەی دۆزی بارستەی گەردیلەیی و ھەندێ بابەتی تر کەڕای جیاوازیان ھەبوو دەربارەیان.
ئەم ڕێگەیە وای لە کیمیاگەران کرد پشت بە سەنگێک ببەستن بۆ بەھای پێوانەیی بارستە گەردیلەییەکان و ڕێگایشی خۆش کردبوو توێژینەوە لە پەیوەندیی نێوان بارستە گەردیلەییەکان و ڕەوشتی توخمە کیمیاییەکانی تر.
لە ماوەکانی نێوان کۆتایییەکانی ١٩٣٩ و سەرەتاکانی ١٩٤١دا ئەڵمانیا لە ڕێگەی کۆمەڵێک ھەڵمەت و ھاوپەیمانییەوە توانیی دەست بگرێت بەسەر زۆربەی بەشەکانی ئەورووپادا.
وڵاتەکانی تەوەر دەستیانکرد بە شکست خواردن لە ساڵی ١٩٤٢ لە دوای شکستی ژاپۆن لە کۆمەڵێک شەڕی دەریاییدا و شکانی ھێزەکانی تەوەری ئەورووپی لە باکووری ئەفریقا و ستالینگراد،
لە ساڵی ١٩٤٣ و دوای چەند شکانێک کە بەسەر ئەڵماندا ھات لە ئەورووپای ڕۆژھەڵات و ڕاماڵینی وڵاتەکانی ھاوپەیمانی بۆ ئیتاڵیا و سەرکەوتنی ئەمریکی لە ئۆقیانووسی ھێمندا،
لە ساڵی ١٩٤٤ ھاوپەیمانەکان گەیشتنە فەڕەنسا و یەکێتیی سۆڤیەت توانیی ھەموو خاکەکانی بگێڕێتەوە کە ئەڵمان گرتبوویان.
شەڕ لە ئەورووپادا کۆتاییی ھات بە دەستگرتنی ھێزەکانی یەکێتی سۆڤیەت بەسەر بەرلین و خۆبەدەستەوەدانی بێ مەرج لەلایەن ئەڵمانەوە لە ٨ی ئایاری ١٩٤٥،
و ھۆکارەکەش دەگەڕێتەوە بۆ بۆمبارانە چڕەکانی سەر شار و گوندەکان کە سوپای بەریتانی ھێنایانە کایەوە بە ھاتنە سەر حوکمی وینستۆن چێرچیل و سوپای نازی ئەڵمانییش بە ھەمان شێوە وەڵامیان دایەوە،
جەنگی جیھانیی دووەم یان دووەم جەنگی جیھانی بریتی بوو لە ناکۆکییەکی نێودەوڵەتی وێرانکەر کە لە ٧ی تەممووزی ١٩٣٧ دەستی پێکرد لە ئاسیا و لە ١ی ئەیلوولی ١٩٣٩ لە ئەورووپا و لە ساڵی ١٩٤٥ کۆتاییی ھات بە خۆبەدەستەوەدانی ژاپۆن لە دوای وێرانکردنی ھێرۆشیما و ناگازاکی لەلایەن ویلایتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە،
بۆ پارێزگاری لە ئایینەکە و ھەوڵانی ڕواڵەتی ئایینەکەی بە عەلی کوری تالیب داپۆشیوە بۆ ئەوەی بتوانێت یار و یاوەرانی بپارێزێت.
کاکەیی دانیشتووی کەرکووک و لێواری زێی نێوان ھەولێر-مووسڵ و شەبەک ئەمانە ھەموو بە بنەچەکی ھۆز و زمان و بیروباوەڕی ئایینی دەگەنەوە یەکتر.
بەڵام ئەوەی کە ھەمووان لە سەری پیداگری دەکەن ئەوەیە کە لە سەرەتادا ئایینی یارسان لە ناوچەکانی ھەورامان و شارەزوور و لوڕستان بڵاوبووتەوە و گەشەی کردووە،
وەکوو «ئاتەشکەدەی تاقگرا» نزیک بە شاری «زەھاو»یان «دووکانی داوود» کە پەیکەرێکی دێرینەیە و دەرکەوتووە و پەیوەندی بە «ئاگر پەرستن»ییەوە ھەیە،
کۆنترین ناودارانی یارسان بابا تاھیری ھەمەدانی ز لای یارسانەکان پیرۆزە و ھەندێک لە نوسراەوەکانی لە سەرەنجام کە بەدی دەکرێت کە نووسراوی ھەرە پیرۆزی یارسانە.
لە ئازەربایجانی ئێران شوێنکەوتوانی ھەندێک جار بە «گۆران» و ھەندێک جاریش شاملو ناودەبرێن شاملو کەسانێک بوون کە لە شامەوە کۆچیان کرد بۆ ئازەربایجان لەلایەن ئەمیر تیمور و لە سەردەمی سەفەوییەکان گۆڕدران بۆ ئایینی یارسان لە ئازەربایجانیش خەڵکی یارسان بە قەرە قویونلو و گۆرنلەر و لە ئۆرومییە ئەبدال بەنی ناودەبرێن.
خەڵکی یارسان بە ناوی جیاوازەوە ناسراون ھەرچەندە ناوی یارسان و یاری زیاتر لە ھەر ناوێکی تر لە تێکستە ئایینییەکاندا بەکارھاتووە و پەیڕەوانی ئەم ئایینەش خۆیان بە ناوی یار دەناسن،
کە لە ڕاستیدا ناوی ئەو مەزھەبە بوو کە لە سەردەمی عەلی کوڕی ئەبووتاڵیبدا لەلایەن عەبدوڵلا کوڕی سەبا دامەزراوە و شوێنکەوتوەکانیان باوەڕیان بە خوا بوونی عەلی ھەبوو.
لە سەفەرنامەکەیدا لە ساڵی ١٨٨٧دا بە ناوی «لە کوردستان لە میزۆپۆتامیا و پێرشیا» بڵاوکراوەتەوە زۆربەی خەڵک بە یارسان دەزانێت کە لەسەردانێکیدا بۆ قەسر شیرین دەنوسێت:
سمێڵ یەکێکە لە نەریتە پیرۆزەکانی یارسان و نابێت پیاوانی شوێنکەوتووی ئایینی یارسان سمێڵیان بتاشن و دەبێت سمێڵیان دەست لێنەدراو بمێنێتەوە.
ھەرچەندە کۆنترین دەقە ئایینییەکانی ئایینی یاری دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ٢ کوچی و ھەندێک لە پەرسگەکانی دەگەڕێتەوە بۆ پێش ئیسلام،
بەڵام پێکھاتەی ئێستای لە سەدەی ٧ کوچییەوە لەلایەن سوڵتان سەھاکەوە دامەزراوە کە بە بیروباوەڕی خەڵکی یارسان بەرزترین پێگەی ھەیە لە جیھان.
سەرەتا لە وارسۆ وەک مامۆستای تایبەت کاریدەکرد؛ پاشان بۆ ماوەی دوو ساڵ وەک دایەنێک لە شتشوکی بۆ خێزانێکی خانەدان کاری دەکرد،
کە ئەمەش وایکرد لە پیشەیەکی مووچە کەمتر کاربکات؛ ھەروەھا خێزانەکە پارەی لە وەبەرھێنانێکی خراپ لەدەستدا و سەرئەنجام ناچار بوون لە ڕێگەی لەخۆگرتنی کوران لە ماڵەکەدا پارە پەیدا بکەن.
ماری لەتەمەنی دە ساڵانی خوشکەکەی دەمرێت کەناوی زۆفیا بوو و کاتێ تەمەنی گەیشتە دوازدە ساڵان دایکیشی دەمریت لەدوای ئەو ڕووداوانە دەچێتە پاریس لای خوشکەکەی بەمەستی تەواوکردنی خوێندنی و لەوێش نمرەکانی بەرز بوو لەوانەکانی زانست،
خاتوو ماری یەکەم ژن بوو کە خەڵاتی نۆبێلی پێ بەخشراوە؛ و تەنھا ژنێکە لە دوو بوواری جیاوازدا و تەنھا کەسێکیشە لە دوو بواری زانستیدا خەڵاتی نۆبڵی بەدەست ھێناوە.
ماری ساڵۆمەیا سکڵۆدۆسکا کیوری فیزیاوان و کیمیاگەری بەرەچەڵەک پۆڵەندی و ھاوڵاتی فەڕەنسا بوو کە توێژینەوەی پێشەنگی لەسەر تیشکی ناووەکی ئەنجامدا.
لە ١٩٩٥ بوو بە یەکەم ژن کە لاشەکەی لە گۆڕی پێشووی بگوازرێتەوەو لە گۆڕێکی تایبەت بە خۆی بنێژرێت لەسەر بنەمای تواناکانی لە گۆڕستانی ی مەزنان لە پاریس.
خێزانەکە ھەموو موڵک و سامانەکانیان لەدەست دابوو بەھۆی بەشداری نیشتمانپەروەرانەیان لە ڕاپەرینی نەتەوەیی پۆڵەندا بە مەبەستی گێڕانەوەی سەربەخۆیی پۆڵەندا .
دەتوانرێ شێوەی ئەلفا بۆ شێوەی بێتا بە ڕێگای چارەسەری میکانیکی وە شێوەی بێتا دەگەڕێتەوە بۆ شێوەی ئەلفا بە گەرم کردن بۆ زیاتر لە .
کەمێک پۆلاریتی ھەیە ئەویش لەبەر ئەو بەندە سیانییەی کە لە نێوان کاربۆن و ئۆکسجین ھەیە کە وا دەکات لەگەڵ ھیمۆگلۆبین لە خوێن یەک بگرێ ،
لە شێوەی قوچەک دایە کە کاربۆن لە گۆشەکاندا ھەیە لەگەڵ یەک گەردیلەی کاربۆن لە ناوەراست کە گەردیلەکان بە چوار ئەلیکترۆن لە خولی بە یەک دەبەسترێن کە ھێز و ڕەقی دەبەخشێتە ئەڵماس.
ھێزی بەندەکانی نێوان کاربۆن - کاربۆن زۆر بەھێزە لەبەر ئەوە بەکاردێ لەگەڵ نیتریدی بۆرۆن بۆ دروستکردنی بەھێزترین مادە کە بەرگرییەکی زۆری ھەیە بۆ تیغ کردن.
وە لەگەڵ ئۆکسجین و ھایدرۆجین یەک دەگرێ بۆ پێکھێنانی ترشە چەورییەکان کە پێویستە بۆ ژیان وە ھەرورھا ئەستەری لێ دروست دەکرێ کە تام و بۆنی میوەی لێ دێ .
توخمی کاربۆن تایبەتمەندی خۆی ھەیە چونکە زۆر شێوەی ھەیە لە نەرمترین شێوە بۆ ڕەقترین شێوە وە ھەروەھا توانایەکی زۆری ھەیە بۆ دروست کردنی بەندی ھاوبەش لەگەڵ توخمەکانی تر وە ھەروەھا لەگەڵ گەردیلەی تری کاربۆن.
فۆلیرین شێوگی پێکھاتنی لە گرافیت دەچێ بەڵام لەجیاتی شێوەی شەشینەی بێگەرد شێوەی پێنجینە لە گەردیلەی کاربۆنی تێدابێ کە دەبێتە ھۆی لاربوونەوەی چینەکان بۆ شێوەی گۆیی یان لولەیی ،
کاربۆن لەگەڵ کانزا تفتەکان کارلێک دەکات وکاربید یان ئەسیتیلید پێک دێنێ کە ئەمانەش بەکاردێن لە بەرھەمھێنانی میسان وئەسیتیلین کە ترشی بێ ھێزن ،
ھایدرۆکاربۆنەکان لە زنجیرەیەک کاربۆن پێک دێن کە بە زیادبوونی ژمارەی کاربۆن ھایدرۆکاربۆنەکە قورستر دەبێ وەک جۆرەکانی ڕۆن و مادە مۆمی یەکان.
ھایدرۆ کاربۆن گرنگترین شێوەکانی کاربۆنە کە ڕۆژانە بەکار دێت وەک وزە بە تایبەتی نەوتی خاو کە زۆر بەرھەمی لێ جیا دەبێتەوە وەک بەنزین ،
جولیوس سێزارر لەباڵاترین کەسایەتیە سەربازیەکانی مێژووە و بەھۆی شۆڕشەکەیەوە دەسەڵاتی ڕۆمای لەکۆماریەوە گۆڕیوە بۆ ئیمبڕاتۆڕیتی،
وەکو لەمێژوودا ھاتووە خەڵکی ڕۆما بەڕێز و گەورەییەوە سەیریان کردووە و واباسیان لێوە کردووە و کە پیاوی داھاتووی ڕۆما و ئیمبڕاتۆرە چاوەڕوانکراوەکەی ڕۆمایە.
ھەر لەسەرەتای ژیانێوە لەبواری سیاسەتدا کاری کردووە و چۆتە نێو ڕیزی سووپای ڕۆمانیاوە و وەکو ئەفسەر و ژمێریار بۆ حکومەتی ڕۆمانیا کاری کردووە دواتر بۆتە سەرکردەی سووپای ڕۆمانیاو و سووپاکەی بەباشترین سووپا ناسراوە.
جولیوس سێزار توانیوێتی لە شاڵاوەکانیدا لەھەموو شوێنە جیاجیاکانی ژیان سەرکەوتوبێت و وڵاتەکانی فەڕەنسا و ئیسپانیا و سووریا و میسڕ و چەند وڵاتێکی دیکە بخاتە سەر ڕۆما و ھەوڵی داوە بارودۆخی ھاوڵاتیانی ڕۆمان باش بکات و حکومەت چالاکبکات و بیخاتە خزمەتی ھاوڵاتیانەوە.
جولیوس سێزار زۆر وابەستەبووە بەشەرەفەوە و پێی وابووە واتای شەرەف ئەوەیە کە لەڕادەبەدەر دڵسۆز و بەوەفابێت بۆ ھاوڕێیان و ھاوەڵانی و تەنانەت بۆ ئەو کەسانەش کە خزمەتێکی بچووکی پێشکەش دەکەن. لەم بارەیەوە وتوێتی ((ئەگەر چەتە و ڕێگرەکان و پیاوکوژەکانیش داکۆکی لەشەرەفم بکەن بەھەمان جۆر خەڵاتیان دەکەم وەکو چۆن کەسانی دیکە خەڵات دەکەم)).
لە ١٢ی تەممووزی ١٠٠ی پێش لەدایکبوونی مەسیح لە دایکبووە تا لە ١٥ ی ئازاری ٤٤ی پێش لەدایکبوونی مەسیح) لە لایەن کۆمەڵێک سیناتۆری رۆمانیەوە کوژرا.
نژیاروانی جۆرێک لە ڕەنگدانەوە و پیشاندانی ئەو توانا و دەسەڵاتە سیاسییەی ڕابەر و سەرکردەکان بووە یاخوود دەوڵەتەکە بە شێوەیەکی گشتی تر،
نژیاروانی ڕۆمانی ئیلھامی لە نژیاروانی یۆنانییەوە وەرگرتووە و تەنانەت کەرەستەکانیشیان لەگەڵ کەرەستەی یۆنانییەکان تێکەڵ کردووە.
نژیاروانی لە ھیندستان لە ساڵانی ٣٠٠ پێش زایین گەشەی کردووە و تەلارەکانیان بە جۆرێک دروست کراوە کە خزمەت بگەیەنێت بە دیمەنە سرووشتییەکەی کە لە دەور و بەرییەتی.
پەرەسەندنی نژیاروانی لەڕێگەی تاقیکردنەوە و شکست ھێناوەوە بووە و بەرە بەرە ھەڵەکان کەمتر کراوەتەوە تاکوو قۆناغەکانی سەرکەوتن.
خەڵک ڕووی کردۆتە دروستکردنی شار و شارۆچکە و لە کۆنترین شارۆچکەکان کە دروستکراون لە باشووری ئاناتۆلیا و دۆڵی ئیندۆس لە وڵاتی پاکستان لە ساڵەکانی ٨٠٠٠ پێش زایین وە ھەروەھا پاشان لە نزیک وڵاتانی ئوکراینا و ڕۆمانیا و سکۆتلەندا لە نێوان ساڵەکانی ٥٤٠٠-٣٥٠٠ پێش زایین.
کۆنترین نووسراو کە مابێتەوە لەسەر بواری نژیاروانی بە ناوی «دی ئارخیتێکتورا»یە کە لە لایەن نژیاروانی ڕۆمانی ڤیتروڤیۆسەوە نووسراوە.
نژیاروانی زۆرترین پەیوەندیی لەگەڵ ئەندازیاریی شارستانیدا ھەیە و بۆ دروستکردنی پێکھاتەیەکی چاک پێویستە ئەندازیارانی نژیاروانی و ئەندازیارانی شارستانی ئەوپەڕی ھاوکاری و تێگەشتنیان لە یەکتر بێت.
ترشەلوولەکانی ئەو لینجە پەردەیەکی کە گەدەی ناوپۆش کردووە دەری دەدات کە ترسی ھایدرۆکلۆریک ماددەی تری تیایە بۆ ئاسان کردنی ھەرس،
ئەمیش دەبێت ھاوکێش بکرێت بە خواردنی حەبی مەگنیسیۆم کە دەبێت لەرێی پزیشکەوە رێنمای بکرێن ئەویش دژە ترشێتی دەدات بە نەخۆشەکە جۆری چارەسەریەکە دەگۆرێت بەپێی حاڵەتی نەخۆشەکە ئەویش پزیشک دیاری دەکات
لەئەنجامی ئەو ھاوکێکشبوونە کیمییایە گازێک پەیدادەبێت ئەویش دوانئۆکسیدی کاربۆنە کە بۆ گەدە بێزیانەو پەستانی سەر گەدە زیاد دەکات و دەبێتە ھۆی قڕقێنەدان
شایەنی باسە ھەموو خواردنەوە گازییەکان دەبنەھۆی زیادبوونی ترشی گەدە ئەگەر بەرێژەیەکی زۆر بخورێت و ئەگەر جەڵتەی دڵ زیاد دەکەن،
لەھەمووی سەلامەت تر سەردانیکردنی پزیشکی پسپۆڕە بۆ دەستنیشان کردن و چارەسەرکردنی چونکە ھەموو دڵکزێیەک نیشانەی زیادبوونی ترشی گەدە نیە.
شایەنی باسە خواردنەوەی کھوول دەبێتە ھۆی تواندنەوە و تێکردنی ئەسیتیل سالیسیلیک لە گەدەدا و لەویشەوە خوێن بەربوون پەیدادەبێت بۆیە بەگشتی لە رێژەیەکدا دەبێتە ھۆی کوشتنی کەسی بەکارھێنەر ئەگەر بە رێژەی ٠٫٥٠
یەکێکە لە بەناوبگترین شاعیرەکانی کوردستانی باکوور کە لەساڵی ١٩٢٤ لە گووندی مایی سەر بە کوردستان باشوور لەدایک بووە باوکووباپیرانی لە بنەچە دەچنەوە سەر میر و بەگزادەکانی ئەلکێ وە باپیرە گەورەشی دەچتەوە سەر تەریقەتی شێخەکانی نەقشبەندی،
تا ئەمڕۆ تەنھا سەرۆک وەزیرێکی بەڕیتانیا بووە کە خەڵاتی نۆبێلی وێژەی وەرگرتووە و یەکەم کەسە کە ھاووڵاتی شانازیی ئەمریکای وەرگرتووە.
چێرچڵ بۆ ماوەی پەنجاساڵ لە ڕیزی پێشەوەی کاروباری ڕامیاریی بەڕیتانیا بووە و بەچەن جار خاوەنی ڕۆڵی گرینگ وەک ئەندامی ئەنجومەنی وەزیران بووە.
بەڵام دوای دەست لەکارکێشانەوەی نۆڤیل چەمبرلین لە ١٠ی ئایاری ساڵی ١٩٤٠ بوو بە سەرۆک وەزیرانی بەڕیتانیا و وڵاتەکەی بۆ سەرکەوتن بەسەر تەوەرەی ھێزدا ڕابەرایەتی کرد.
ھەروەھا لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا بە کورتی لە سوپای بەڕیتانیادا لە شەڕگەی ڕۆژاوادا فەرماندەی گوردانی شەشەمی چەکدارەکانی ئەرتەشی سەڵتەنەتی سکۆتلاند بوو.
ئەو کارەیە کە کەسی یەکەم فرمان بە کەسی بەرامبەری دەکات کە بۆ کەسی دووەمی تاک جێناوی لکاوی وەردەگرێ وە لە کۆجێناوی لکاوی وەردەگرێ،
ئەو کارەیە کە لە پێشوودا نەکرا بێت یان نیازی ئەنجام دانی تیابێت چ لە ئێستا یان داھاتوو بۆ نمونە یان و واتە کارەکە تاوەکوو ئێستا ئەنجام نەدرابێت
ئەمەش وای لێکردن ببنە پایەی سەرەکی سوپاکەی و ئەوان بە شێوەیەکی سەرەکی گلەیییان لە ڕێوشوێنە دارایی و کارگێڕییەکانی عوسمانییەکان دەکرد،
عوسمانیەکان دژی ئەم فراوانخوازیەی شائیسماعیل وەستان کە لە ناوچەکانی کوردستان و عێراق کردی چونکە وەکوو ئاشکرا بوو لەوکاتەدا عوسمانییەکان ئەو فراوان خوازییەیان بەدەست تێخستنی سنوورەکەیان واتە دادەنا،
جگە لەوەی کە سنووری کوردستان جێگیر ڕێک و پێک نەبوو بەم جۆرە کێشەی سنوور بووە ھۆیەکی کاریگەر بۆ ھەڵگیرساندنی شەو ناکۆکی لە نێوان عوسمانی و سەفەوی ئەمە سەڕەراێ ئەوەی ئەوانەی کە لەدەست دەسەڵاتی سوڵتان واتە سوڵتانی عوسمانی ڕایان دەکرد و پەنایان دەبردە بەر دەولەتی سەفەوی لە ڕێگاێ ھاوبیرەکانیانەوە کەوتنە ھاندانی خەلکی ئەنادۆل کە شۆڕش د«ێ عوسمانییەکان بەرپا بکەن.
شەڕی چاڵدێران شەڕێک بوو لە نێوان ھێزەکانی سوڵتان سەلیمی یەکەمی عوسمانی و شا ئیسماعیلی یەکەمی سەفەوی کە لە ٢٣ی ئابی ١٥١٤ ڕوویدا و لە ئاکامدا سوپای عوسمانی سەرکەوت و ئەو ناوچانەی کە ئێستا باشووری کوردستان و باکووری کوردستانی پێ ئەوترێ خستەسەر خاکی خۆی.
دابڕاندن کەرت لە ناحیەی سیروانی سەر بە قەزای ھەڵەبجە و لکاندنیان بە ناحیەی دەربەندیخانی سەر بە قەزای دەربەندیخانەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە لە ٢٦ ١ ١٩٧٨دا.
دابڕاندنی کەرت لە ناحیەی سورداش و کەرت لە ناحیەی چناران و لکاندنیان بە ناوەندی قەزای دووکانەوە بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە لە ساڵی ١٩٧٨دا.
دابڕاندنی کەرتێک لە قەزای چەمچەماڵ و لکاندنی بە ناحیەی قەرەھەنجیری سەر بە قەزای کەرکووک بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە لە ٦ ٥ ١٩٧٩دا.
ھەڵوەشاندنەوەی ناحیەی ھێرۆ و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە ناوەندی قەزای پشدەرەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە لە ٣ ١٠ ١٩٧٩دا.
گۆڕینی ناوی ناحیەی ماوەت بۆ ناحیەی کارێزە و گواستنەوەی ناوەندەکە لە گوندی ماوەتەوە بۆ گوندی کارێزە و لکاندنی کەرتی ناوەندی قەزای شارباژێڕ بە ناحیەی کارێزەوە بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومح مەحەللی ژمارە ی ساڵی ١٩٧٩،
گۆڕینی ناوی ناحیەی سیوەیل بۆ ناحیەی کەناروێ و گواستنەوەی ناوەندەکەی لە گوندی باسنێوە بۆ گوندی کەناروێ و لکاندنی کەرتی ناوەندی قەزای شارباژێڕ بە ناحیەی کەناروێوە بە بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ی ساڵی ١٩٧٩.
دابڕاندنی ھەموو کەرتەکانی ناحیەی گەرمک و لکادنیان بە ناوەندی قەزای پێنجوێنەوە و گۆڕینی ناوی ناحیەی ناوبراو بۆ ناحیەی ناڵپارێز و گواستنەوەی ناوەندەکەی لە گوندی گەرمکەوە بۆ گوندی ناڵپارێز و لکاندنی کەرتی ناوەندی قەزای پێنجوێن بە ناحیەی ناڵپارێزەوە بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ژمارە ی ساڵی ١٩٧٩.
دابڕانی کەرت لە ناحیەی سرۆچکی سەر بە قەزای شارباژێڕ و لکاندنیان بە ناحیەی ناڵپارێزی سەر بە قەزای پێنجوێنەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە لە ١٦ ١٠ ١٩٧٩دا.
دابڕانی کەرت لە ناحیەی دەربەندیخان و لکاندنیان بە ناوەندی قەزای دەربەندیخان و گۆڕینی ناوی ناحیەی دەربەندیخان بۆ ناحیەی زەڕایەن و گواستنەوەی ناوەندەکەی لە شارۆچکەی دەربەندیخانەوە بۆ گوندی زەڕایەن و مانەوەی کەرت لە سنووری ئەم ناحیەیە بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ژمارە ی ساڵی ١٩٧٩.
گواستەوەی ناوەندی ناحیەی سورداش لە گوندی سورداشەوە بۆ گوندی سوسێی سەیدان بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ژمارە ی ساڵی ١٩٨١.
گواستنەوەی ناوەندی ناحیەی سەرچنار لە سەرچنارەوە بۆ بەکرەجۆ بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ژمارە لە ساڵی ١٩٨٤دا.
گواستنەوەی ناوەندی ناحیەی کارێزە لە جێکەوتی ئێستای بۆ ناوەندی قەزای شارباژێڕ بە پێی فەرمانی وەزارەتی حکومی مەحەلی ژمارە لە ساڵی ١٩٨٦دا.
قەزای پشدەر لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر لیوای ڕەواندز و لەبری ئەو قەزای شوان لە لیوای کەرکووک دابڕێندراو خرایە سەر لیوای سلێمانی.
گۆڕینی ناوی ناحیەی قەڵادزێ بۆ ناحیەی ھێرۆ و گواستنەوەی ناوەندەکەی لە شارۆچکەی قەڵادزێوە بۆ گوندی ھێرۆ و بەستنەوەی کەرت بەم ناحیەیەوە،
دابڕانی ھەردوو قەزای کەلار و قەزای چەمچەماڵ لە پارێزگای کەرکووک و بەستنەوەیان بە پارێزگای سلێمانییەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە لە ٦ ١١ ١٩٧٥دا.
دابڕانی کەرت لە ناوەندی قەزای چەمچەماڵی سەر بە پارێزگای سلێمانی و لکاندنیان بە ناحیەی قەرەحەسەنی سەر بە قەزای کەرکووک بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە لە ٢٤ ١ ١٩٧٦دا.
ھێنانە کایەی ناحیەی بێتواتە لە سنووری قەزای ڕانیە بە دابڕاندنی کەرت لە ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە لە ٥ ٦ ١٩٧٦دا.
تا پێکھێنانی ویلایەتی مووسڵ لە ساڵی دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە ویلایەتی بەغدا بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر ویلایەتی مووسڵ.
بە واتایەکی تر ناحیەی پشدەر خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر ڕانیە و ناحیەی شوانیش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور،
گواستنەوەی ناوەندی ناحیەی ناوەندی قەزای ھەڵەبجە لە شوێنی ئێستای بۆ گوندی سەید سادق و ناویش نرا بە ناحیەی شارەزوور بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٥دا.
دابڕاندنی قەزای ڕانیە بە ھەردوو ناحیەی چناران و ناودەشت لە لیوای ئەربیل و لکاندنی بە لیوای سلێمانییەوە بە پێی ئیرادەی مەلەکی ژمارە لە ١٢/٧/١٩٥٦دا.
بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە سەرەتای ساڵی ١٩٥٧دا ناوەندی ناحیەی چناران لە گوندی میرزا ڕۆستەمی گەورەوە بۆ گوندی دووکان گواسترایەوە و لەگەڵ دابڕانی گوندەکانی( دووکان، تۆپزاوا،
لە ھەرێمی کوردستان بەرەسمی نزیکەی ٣٣٦٤ ناوچەی شوێنەواری تۆمارکراون و بەشێکی بەرچاوی ئەو شوێنەوارانە لە سلێمانی ھەڵکەوتوون،
بەڵام ژمارەیەکی ئێجگار کەمیان کنەوپشکنیان بۆ کراوەو بەم ھۆیەش گەلێک نھێنی و رازی مێژووی کۆنی ئەم ناوچەیە ھێشتا لەژێر خاکدا.
ناوچەی سلێمانی دائەنرێ بەیەکێک لە شووێنە کۆنەکانی نیشتەجێبوونی مرۆفی سەرەتایی بەپێی لێکۆڵەرەوە و زانکۆ و پشکنەر و پڕٶفیسۆرە جیھانیەکان،
لە سەردەمی ەوە مرۆڤ تیایدا ژیاوە لە ماوەی نزیکەی ١٢٠ ھەزار ساڵی ڕابردوو دا کە ناوەندی مرۆڤە سەرەتاییەکان بووە لە مرۆڤی نیادەرتاڵ و ھاوشێوەکانی:
لە ڕۆژھەڵاتی چەمچەماڵ سەر بە چاخی بەردینی ھەرە کۆنە ٦٠٠ھەزار پێش زایین لە ساڵ ١٩٤٩ پشکنینی تیاکردوە و ھەروەھا ژھاری ڕێیت و پڕۆس ھاوەر) سەردانی کردوە و پشکنینیان بۆ کردوە .
ھەر لەچاخی بەردینی کۆنەوە واتە پێش ساڵ پێش ئێستا لەھەندێک لە ئەشکەوتەکانی ئەم ناوچەیەدا پاشماوە و جێی پێی مرۆڤی چاخی بەردینی تێدا دۆزراوەتەوە،
کەمێژوویان دەگەڕێتەوە بۆ ١٠٠ ھەزار تا٦٠ ھەروەھا شوێنەواری مێژووی چاخی بەردینی کۆن لە ھەردوو ئەشکەوتی زەرزی لە چەمی رێزان سەر بە ناحیەی سورداشی قەزای دووکان و ئەشکەوتی ھەزارمێرد لە چیای بەرانان لەبەرامبەر شاری سلێمانی دۆزراوەتەوە کە تەمەنیان دەگەرێتەوە بۆ ٦٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر.
لەبەرئەوەی ھەندێک لەمێژوونووسان جەخت دەکەنەوە کە سۆمەرییەکان کە داھێنەری نوسین بوون نوسینی وێنەییان داھێناوە لە بنەڕەتەوە لەھەمان ئەو خەڵکانەبوون کە پێشتر لەناوچە شاخاوییەکان ژیاون.
ھەروەک بەم دواییانە لە ناوچەی رۆژئاوای دەریاچەی دەربەندیخان و لەنزیک گوندی گوڵان لەپارێزگای سلێمانی شوێنەوارێک دۆزراوەتەوە کە بەقەد بە شاخێکەوە وێنەی چەند ئاسکە کێویەک ھەڵکەندراوە،
گۆڕینی ناوی ناحیەی ھەڵەبجە بۆ ناحیەی سیروان و گواستنەوەی ناوەندەکەی بۆ گوندی کێلەسپی بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە لە ٢٨/١١ ١٩٦٠دا.
ھەڵوەشاندنەوەی ناحیەی پێنجوێن و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە ناوەندی قەزای پێنجوێنەوە بە پێی فەرمانی ژمارە لە ١٥ ٨ ١٩٦٣دا.
ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە سورداش سوپای ھەردوولا لە قەمچوغە گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ کۆیە و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر شەڕ ڕوویدا،
نزیکەی ھەموو ئەشکەوتەکانی ئەم ناوچەیە جێ پێی مرۆڤی چاخە کۆنەکانی پێوە دیارە و تەنانەت لە ھەندێک ناوچە بێ ھەڵکۆڵین ماددەی ئارکیۆلۆژی وەک پارچە گۆزە و دیزە و ئامرازی بەردین .
بەگشتی ناوچەی کوردستان و بەتایبەتیش ئەوەی ئەمرۆ پێی دەڵین پارێزگای سلێمانی وەک خاڵێکی سەرەتا بۆ مێژووی ڕۆژھەڵاتی ناوین بەگشتی و ناوچەی مێزۆپۆتامیا.
بەپێی تازەترین لێکۆڵینەوەی شوێنەواری لە گوندی بێستانسووری ناوچەی شارەزوو ١٢ ھەزار ساڵ لەمەوبەر یەکەمین ھەوڵی نیشتەجێ بوون لەوێ ڕوویداوە.
لەکاتێکدا دەسەڵاتی میر محەممەدی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری کۆیە و ڕانیە و دەربازی دەستە چەپی زێی بچووکیش بوو.
چەندین ناحییەی ئەیالەتی شارەزووری خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی(عەسکەر، ئاغجەلەر، کێوەچەرمەڵە، چیاسەوز، گڵناغاج، قەسرۆک، گردخەبەر،
ئەمە لەلایەک و لەلایەکیترەوە پێویستی یەکە کارگێڕییەکان لە دوای تەواو بوونی پرۆسەی یەکلاکردنەوەی مافی زەوییەکانی ھەریەک لەلایەن فەرمانگەکانی تەسوییەوە کێشرا.
ئەو گاسنانەی تا ئەم دوایەش کە جوتیارانی کورد بەکاریان دەھێنا بۆ کێڵانی زەوی قەد شاخەکان سەرەتای دروست بوونی دەگەڕێتەوە بۆ گوندی چەرمۆ.
لەو قۆناخەنەدا مرۆڤەکان بە کۆمەڵی بچووک لە پێدەشت و ئەشکەوتەکان و نزیک ڕووبارەکاندا ژیاون فێری ڕاوەماسی و بەخێوکردنی ھەندێک ئاژەڵی ماڵی بوون،
ئەم مرۆڤە کۆنانە کە لەچاخی بەردینی نوێدا ھەوڵی نیشتەجێ بوونیان داوە بۆ نمونە ناوچەکانی لە ناوچەی سلێمانی پێش ١٠ ھەزار ساڵ یەکەمین ھەوڵی نیشتەجێ بوون دەبینرێت.
دەکەوێتە دامێنی شارۆچکەی چوارتا و سەر رووباری قەڵاچوالان, مێژووی زۆر کۆنە, لە ساڵی ١٦٦٩-١٧٨٤ بۆ ماوەی ١١٥ ساڵ مەڵبەندی فەرمانرەوای میرانی بابان بووە.
سنووری ئەم لیوایە لە سەرەتای ئەنجامدانی پرۆسەی یەکلاکردنەوەی مافی زەوییەکاندا بە پێی بڕیاری ی ساڵی ١٩٣٨دا ″کە بەکردار لە چلەکانی سەدەی ڕابردوودا دەستی پێکرد و تا پەنجاکانیش بەردەوام بوو″.
ئەم کارەشی بەردەوام بوو تا تەمەنی ساڵی یەکەمین شیعرەکانی خۆی لە وەسفی عەشقی ئاسمانی خۆیدا نووسی و خۆشەویتەکەی بە فریشتە شوبهاند .
لە ساڵانی وەک ئەندامی هەڵبژێردرا و چوار ساڵ دواتر واتا لە ساڵی دا وەک باڵیۆزی چوو بۆ و چەند مانگێک بەرپرسیارێتی "دیوانی بەرزی وڵات"ی فلۆرانسی پێ سپێردرا .
پاشان گەڕایەوە و بووە مامۆستای بەشی کوردیی زانکۆی ئەدەبیاتی بەغدا و ھەروەھا بەشی ئەدەبیاتی زانکۆی عەننابی جەزائیر و بەشی ئەدەبیاتی زانکۆی سەلاحەدین لە ھەولێر.
ھەروەھا چەند ژمارەیەکی گۆڤاری دەفتەری کوردەواریی دەرکردووە و لە گۆڤاری رۆژی کوردستان- شمس کوردستان دەستەی نووسەران و لە گۆڤاری کاروان ڕاوێژکاری ئەدەبی و رۆشنبیری بووە.
خەزنەدار بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩٦٨ دا ڕۆژی بڵاوبوونەوەی یەکەم ژمارەی ڕۆژنامەی کوردستان واتە ڕۆژی ٢٢ی نیسانی ١٨٩٨ی وەک ڕۆژی ڕۆژنامەگەری کوردی دیاریکرد.
مامۆستا مارف ماڵەکەی کردۆتە مەڵبەندی رووناکی بۆ پاراستنی تێکست و دەستنووس و ئەرشیفی ئەدەبی کوردی و ھەردەم دەرگای ماڵەکەی بۆ قوتابیان کراوەبووە و گەلێک قوتابی سوودیان لەکتێبخانە گەورەکەی وەرگرتووە.
خێزانی خان بەکامەرانی دەژین تاکوو ڕوودانی هێرشەکەی ١١ی ئەیلوول کە ئەم ڕووداوە دەبێتە هۆی تێکچوونی ژیانی خێزانی هەموو موسڵمانانی ئەمریکا و جیهان،
خێزانی خانیش بەکووشتنی کوڕەکەیان لەلایەن کەسانێکەوە زەرەرمەندێکی گەورە دەبن وە ژنەکەی لەبەر ئەوەی هیندووە هۆکاری لەدەستدانی منداڵەکەی بۆ ڕەزوان خانی مێردی دەگەڕێنێتەوە کە ئەو موسڵمانە وە بەهۆکاری موسڵمانبوونیەوە منداڵەکەی ی لەدەستداوە.
ئەم ڕووداوانە کار لە ڕەزوان خان دەکەن و ناوبراو بڕیاردەدات بەهەرجۆرێک بێت بێتاوانی موسڵمانان لەڕووداوە تیرۆریستییەکانی جیهان بسەلمێنێت لەپێناو ئەوەدەا چەندین هەوڵ و سەکێشی دەدات….
بە خێرایییەکی زۆر لەنێور ڕێرەوی گێژەلوکەکانی دەئاڵێنێت و گەردیلەکان لێک دەخشێنێت بەمەش کرداری ورد بوون دیسان دەست پێدەکاتەوە ئەم بایانە گەردیلە لمەکان ھێندە ورد دەکات تا دەبن بە تۆز،
گەردیلە لمەکان لە باوەشی بایەکان دەمێننەوە بەگوێرەی سێ پێوەری سەرەکی کە بریتین لە قەبارە و شێوە و چڕیی؛ ئەو گەردیلانەی ھەتا قەبارەیان گەورەتر بێت زیاتر لە ھەوا دەمێننەوە و ئەو گەردیلانەی کە شێوەیان تیژە زیاتر وەک ئاش کار دەکەن و بە نووکە تیژەکانیان بەردەکان دەھاڕن بەڵام ئەو گەردیلانەی خاوەن چڕییەکی زۆرن زوتر دەنیشن.
ئەو تەنە بچووکانەی کە قەبارەیان لە ٠٫١ ملم بچووکترە لە زریانێکی خۆڵدا ئەم تەنۆچکە بچووکانە بەرزدەبنەوە بۆ چینە بەرزەکانی کەش لەوێشەوە ھەم دیسان بەرز دەبنەوە تا دەگاتە ئەوپەری توانای بینین دواتر لەوێ لە چینە ساردەکانی کەش دا لەگەڵ شێیەکان تێکەڵ دەبن و دەتوانن بۆ ماوەی چەندین ڕۆژ بمێننەوە دواتر بەھۆی بای بازرگانی دەگوازرێنەوە بۆ دووری ٦ھەزار کم ھەوری چڕتر لە خۆڵ دروست دەبێت،
ھەندێک ڕوەکی بیابان تۆو بەرھەم دەھێنن کە لە خاکەکە دایدەنێنەوە ھەتا باران بارین یان شێی پێویست دێت ئەوکات دەست دەکەن بە چەگەرەکردن و گەشە کردن.
ئەم جۆرە ڕوەکانە بە خێرایییەکی زۆر گەورە گەشە دەکەن و لەوانەیە لە ماوەی چەند ھەفتەیەکدا گوڵ دەربکەن و تۆویش بەرھەم بێنن،
ھەندێک تۆو ناچەوێتەوە بۆ ژێر خاک بەلکو دەیانەوێت ھەر لەسەر زەوی بیابانەکە بتەقێتەوە بۆ ئەوەی ڕەگۆکەی تۆوەکە چەگەرە بکات.
ھەر لەسەر ڕووی زەوی بیابان دەمینێتەوە گەڵای فریوە وشکەکانی درەختی تر لێی گیر دەبن ئەو گەڵایە گیربووانە شێیان لەسەر دەنیشێت و بە شێوەی شەونم دەبنە سەرچاوەی ئاوی باشی ڕوەکەکە.
ئەم جۆرە ڕوەکانە سوودێکی تری گرنگیان ھەیە بۆ خاک و درەختەکانی تر بەوەی دەبنە سەرپۆشێکی چاک بۆ زەوی دژی ڕووت بوونەوە و سووتانەوە.
تەنانەت زیندەوەرانی ڕوەکی فەنکی و میکرۆسکۆپی بچووک کە لەسەر ڕووی خاک دۆزراونەتەوە دەتوانێت بەستەرێکی زیندوو بێت لە ڕێگرتن لە ڕووکردن و دابینکردنی پشتگیری بۆ زیندەوەرەکانی تری بیابان.
ئۆکسیدیکردنی گرامێک کاربۆھیدرات ٠٫٦٠ گرام ئاو بەرھەم دەھێنێت؛ ٠٬٤١ گرام پرۆتین یەک دڵۆپ ئاو بەرھەم دەھێنێت؛ گرامێک چەوریش ١٫٠٧ گرام ئاو بەرھەم دەھێنێت،
ئەم لێکدانەوانەی سەرەوە ئەوەمان نیشان دەدات کە چۆن ئاژەڵەکان خۆیان دەپارێزن لە تینوێتی و وشکە ساڵی کە لەکاتی گەرمای ڕۆژدا چاڵاکییەکانیان کەم دەکەنەوە و ڕێگری دەکەن لە لەدەستدانی ئاو لە ڕێگەی پێست و کۆئەندامی ھەناسەوە ھەروەھا کاتێک لە پشوودان دان پێستیان شێی ئەو ڕوەکانە بەکاردێنێت کە دەیخۆن.
وشتر نموونەیەکی زۆر نایاب و بێ ھاوتای مامیکە کە لەگەڵ ژیانی بیاباندا دەگونجێت کەمبوونەوەی ئاوی بە بەرھەمھێنانی میزی چڕکراوەوە توانای ئەوەی ھەیە کە ڕێگە لە لەدەستدانی ئاوی جەستەی بگرێت بە ڕێژەی ٤٠٪ ی کێشی لەشی.
زۆربەی ئاژەڵە گەرمەکانی دیکەی بیابان لە شەودا ڕاو دەکەن بەڕۆژیش بە دوای سێبەردا دەگەڕێن یان لەژێر زەویدا دەچنە سووری سڕبوون.
ئەم ئاژەڵانە نەک تەنھا پێویستیان بە خۆراک و ئاو ھەیە بەڵکو پێویستیان بە ھێشتنەوەی پلەی گەرمی لەشیشیان ھەیە لە زۆر ڕوەوە باڵندەکان توانای ئەنجامدانی ئەم کارەیان ھەیە و لەھەموو ئاژەڵەکانی تری بیابان باڵاترن بەجۆرێک دەتوانن کۆچ بکەن بۆ ئەو ناوچانەی کە خۆراکی زیاتریان ھەیە ھەروەھا بیابان دەپشکنن و دوای بارانبارین دەتوانن بەرەو چاڵە ئاوییە دوورەکان بفڕن،
لە بیابانە گەرمەکاندا باڵندەی خلیسکێنە ھەیە کە دەتوانێت لە زەوی بیابانی زۆر گەرمدا خۆی دوور بخاتەوە و بەرەو چینە ساردەکانی کەش ھەوراز بڕوا ھەروەھا بە بەکارھێنانی گەرمییەکانی بیابان خۆی بۆ چینە بەرزەکان ببات بەبێ فڕین.
بە شێوەی خولی دەوەستێت و ڕەنگی توکەکانی وەک ڕەنگی بیابانەکە لێ دەکات و دەتوانێت تێکەڵ بە دیمەنی سروشتی بکات کاتێک کە لە شوێنی خۆی دەمینێتەوە.
ئەم باڵندەیە زۆر شارەزایە لە بیابان سەرچاوەی ئاوەکان پێ دەزانێت ھێلانەکەی لەسەر زەوی بیابان دروست دەکات لە دووری دەیان کیلۆمەتر لەو چاڵە ئاوەی کە پێویستە ڕۆژانە سەردانی بکات.
ھەندێک باڵندەی بچووک لە شوێنی زۆر سنووردارکراودا دەدۆزرێنەوە کە ڕەنگیان ھاوتایە لەگەڵ ڕەنگی ڕووی بیابانەکە نموونەی ئەم جۆرانە ە کە خۆی لەگەڵ لمەکان تێکەڵ دەکات و توکێکی نوێ دەردەکات کە ڕەنگی وەک لمی بیابان ئەم کردارەی کاتێکی زۆر دەخایەنێت تا دڵنیادەبێتەوە لەوەی لەگەڵ ژینگەکەی خۆی یەکدەکەوێ.