polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ھەروەک لەباسی ئیبن وروشدا دەڵێت لەفەیلەسوفەکان زۆر باشترە بەوجۆرە ڕێبازی ئیبن تەیمیە ئەوەیە گەورەیی بەرامبەرەکانی تۆمار بکات لەگەڵ ئەوەی لەگەڵیاندا ڕاجیایەو ڕاجیابوونیشی لەگەڵ نەیارەکانیدا نابێتە ڕێگری ئەوەی سود لەڕستەی راست ورەوای ئەوانە وەربگرێت وڕاجیایی ئەو لەگەڵیاندا نەبێتە ھۆی ئەوەی دان بەگەورەییاندا نەنێت یان بەڕادەیەک کەخۆی بڕوای پێی نیە لەگەڵیاندا بجەنگێت.
مێژوو نوسان لەسەر ئەوە یەکدەنگن کە ئیبن تەیمیە شارەزاییەکی بەرفراوانی لە زانستە شەرعی و عەقڵیەکاندا بەشێوەیەکی یەکسان ھەبووە.
لە زیرەکیدا ھەڵدەگیرسا و زۆر گوێی لە فەرموودە دەگرت و زیاتر لە دووسەد مامۆستای ھەبوو و لە شارەزایی تەفسیردا گەیشتبووە ئەو پەڕ و لە لەبەرکردنی فەرموودە و پیاوانی فەرموودە گێڕەوە و ڕاستی فەرمودەدا کەسی پێ نەدەگەیشت،
شارەزایشی لە دەستە و تاقمەکان و ئسوڵ و کەلام ھەبوو و من ھاو وێنەی ئەو بەدی ناکەم سەبارەت بە ژیاننامە و مێژووش بەڕاستی جێی سەرسوڕمان بوو،
ئەگەر چی ئەو ڕای لە ھەرچوار مەزھەبەکە وەردەگرت و قسەی لە گەورە فەرموودە ناسانی وەک بوخاری و شافیعی و تەبەری و ئەبو شەیخی ئەسبەھانی و لالەکائی و ئەبونەێری سەجزی و ئیبن خوزەیمە و دارمی و ئیبن قوتەیبە و ئەبوبەکر ئەپرەم و خەلال و ئەبو عسمانی ێابونی و ئەبو ئیسماعیلی ئەنێاری و بەیھەقی و ئیبن بەتتەو ئیبن حەزم و ئیبن جەوزی و ئەشعەری و باقەلانی و کەسانی تر وەردەگرت،
لە گرنگترین ئەو کتێبانەش کتێبی یە کە لەلێکۆڵینەوەی دکتۆراکەمدا سودی زۆرم لێ وەرگرتووە و تا ئاستێک لێکۆڵینەوەم لەسەر کردووە و پشت بەخوا دوو مانگی تر دەست دەکەم بە لەچاپدانی ھەروەک دەاتر کتێبە گەورەکانیشی بڵاو نەکرانەوە وەک کتێبی و پاشکۆی کتێبی چونکە ئەوەی لەو کتێبە بڵاو کراوەتەوە چارەکێکی کتێبەکەیە یان یان بەزیاترین مەزندە سێ یەکی کتێبەکەیە.
ئەوانەی ژیانیان نوسیوەتەوە باس لەوە دەکەن لەبەرپەرچدانەوەی فەیلەسوفاندا چوار بەرگی ھەبووە جگە لەو پەیام و بنەکایانەی نوسیونی و چگە لەو کتێبانەی تریش لەبەرپرچدانەوەی مەنتیق دا ھەموو ئەو کتێبانە نەناسراون و دواتر بڵاو نەکراونەتەوە.
پێ دەچێ لەو دەربڕینانەی بەڕونی رۆشنبیری ئیبن تەیمییە و ئاستی شارەزابونی لە فەرمودەدا نیشان بدەن ووتەکەی زەھەبی بێت لەبارەیەوە:
‌وەمڕۆ کتێبی ی ئیبن تەیمیەمان لەبەر دەستدایە کە لەو جۆر و بوارەدا کتێبێکی نایابە-وەک پاش کەمێکی تر باسی دەکەین- ئەمە بەڵگەیەکی یەکلاکەرەوەیە لەسەر رۆشنبیری قوڵی مەنتیقی ئبن تەیمیە.
ئیبن تەیمییە ناوی تەواوی تەقیەددین ئەبو عەباس ئەحمەد کوڕی عەبدولسەلام کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی تەیمییەی حەڕانی زانا و ئاییناس و ژیربێژێکی ئیسلام بوو،
رۆشنبیری فەلسەفی ئیبن تەیمیەش تا ئاستێکی زۆر تائێستاش نادیارە چونکە گرنگترین ئەو کتێبانەی کە تیایدا رەخنە و بەرھەڵستکاری لە روی فەلسەفەدا نیشان داون دواتر بڵاو نەکراونەتەوە یان لەگەڵ ئەو کتێبانەیدا کە لەناوچون ئەوانیش فەوتاون.
بۆچوونێک ھەیە کە دەوترێت ئەو ھۆزە چەند سەدەیەک لەمەوبەر لەگەڵ ڕووخانی میرنشینی ئەردەڵان لەشاری سنەی ڕۆژھەڵاتی کوردستان لەسەردەستی دەوڵەتی سەفەویەکان کە تووشی شەڕ دەبن لەگەڵیان،
بۆیە میری ئەو میرنشینە کە دەبێت بەرەو ناوچەکانی باشووری کوردستان دێت و لەناوچەی خۆشناوەتی و لەگوندی دەگیرسێت و سێ کوری ھەبووە ئەوانیش و و ن،
لەدوایدا ئەمبێزخان لەسەر کێشەی ئاودێری ی سەرداری ناوچەکە دەکوژێت و دەچێتە سەر خانووی ئاغاو دەڵێت (سەردەمی میر شەرک کۆتایی ھات و ئێستا سەردەمی ئەمبێزخانی ئەردەڵانییە) دواتر دەبێتە حوکمرانی ناوچەی خۆشناوەتی،
لەکاتی ھەڵمەتەکانی فتوحاتی سوپای موسڵمانان بۆ سەر کوردستان لەکاتی گەیشتنی سوپاکە بۆ ناوچەی خۆشناوەتی سوپای موسڵمانان تووشی ڕووبەڕوبونەوەی سەربازی لەگەڵ خەڵکی خۆشناوەتی بوونە،
بەپێی سەرچاوەکان مێژووەکەیان بۆ چەندین سەدە لەمەوبەر دەگەڕێتەوە کە بەپێی ھەندێک بۆچوون مێژووەکەیان بۆ زیاتر لە ھەزار ساڵ دەگەڕێتەوە،
بەڵام بۆچوونی تر ھەیە کە دەڵێت میژووەکەیان بۆ نزیکەی سێ سەدە لەمەوبەر دەگەڕێتەوە کە ئەویش دوای ڕووخانی میرنشینی ئەردەڵان بووە کە ئەو ھۆزە لەباشووری کوردستان جێگیر بوونەو پێگەیان بەھێز بووە.
ئەگینا خۆشناوەکان کەسانی مرۆڤ دۆست و ئایین پەروەر بوونەو لەدێڕ زەمانەوە پەیڕەوانی ئایینی مەسیحی و جولەکەیان لەناوچەکەی خۆیان پاراستووە،
پەرتوکەکانی ی ئیبراھیم فەصیح حەیدەری - ە ھەروەھا نووسەری عیراقی عەباس عەزاوی لەپەرتوکی باسی خۆشناوەکانی کردووە ھەروەھا لەپەرتوکی شدا باسیان کراوە،
ڕایەکی تر ھەیە کە دەوترێت وشەکە لە و ھاتووە واتا ناوچەیەکی خۆش کە ئەوەش بەھۆی دڵرفێنی شوێنی جوگرافی ناوچەی خۆشناوەتییە کە لەچەندین شاخ و دۆڵ و دەشت و ڕووبارو کانیاوی جوان پێکدێت.
ناوچەی خۆشناوەتی بەھۆی سەختی ھەڵکەوتەکەیەوە کە ناوچەیەکی شاخاویە زۆربەی بەرھەمە کشتوکاڵییەکەی بریتییە لەمیوەی وەکو ترێ و ھەنارو ھەرمێ و ھەنجیر،
قەیسی و سێو جگە لەمەش ناوچەکە بەچاندنی بەرھەمی توتن بەناوبانگە کە زۆربەی بەرھەمی توتنی پارێزگای ھەولێر لەناوچەی خۆشناوەتی بووە کە ئەویش بەھۆی زۆری ئاو و ساردی شوێنەکەیە کە توتنی ئەو ناوچەیە لەجۆری باش و بۆندار بووە.
بەپێی پەرتوکی ی کە ھەشت سەدە لەمەوبەر ھاتووەتە کوردستان و دەڵێت لەناوچەی خۆشناوەتی ھۆزێک ھەبوونە بەناوی کە بەپێی بۆچوونی خۆشناوەکان ھەر خۆشناوەکانی ئێستا بوونە،
لەمێژوودا ناوچەی خۆشناوەتی و ھۆزی خۆشناو لەلایەن چەندین گەریدەو ڕۆژھەڵات ناسەکاندا باس کراوە لەوانە لەپەرتوکی کە باسی ناوچەی شەقڵاوە دەکات و بە ناوی دەھێنێت،
بەڵام ڕایەکی تر ھەیە کە دەوترێت وشەکە لە و ھاتووە واتا ناوچەیەکی خۆش کە ئەوەش بەھۆی دڵرفێنی شوێنی جوگرافی ناوچەی خۆشناوەتییە کە لەچەندین شاخ و دۆڵ و دەشت و ڕووبارو کانیاوی جوان پێکدێت.
خۆشناوەکان بەھۆی دابەشبوونیان بەسەر ھەردوو پارێزگای ھەولێرو سلێمانی و لەپێشووتریشدا ھاتنیان لەڕۆژھەلاتی کوردستان شێوەی ئاخاوتنیان دابەش بووە بۆ سەر ھەردوو شێوەزاری ناوچەی سلێمانی و ھەولێر کە خۆشناوەکان لەئاخاوتندا بەزمانی کوردی زۆر دەوڵەمەندن.
بەھۆی ڕووبەری فراوان و زۆری بەرھەمی ناوەخۆ و گرنگی ناوچەکە لەکۆنەوە خەڵکی ناوچەکانی دەوروبەری کە سەردانی خۆشناوەتیان کردوە نازناوی وڵاتی خۆشناوەتی یان پێبەخشیوە.
و دیاریی بچوک بۆ منداڵان بەجێ دەھێڵێت لە پێڵاوەکانیان یاخود گۆرەویەکانیاندا یان لەژێر سەرینەکانیاندا یان لە سندوقێکدا کە لەبەر دەرگا جێی دەھێڵن،
ئیتر بوەتە سەرپەرشت و پارێزەری منداڵان و قوتابیان و کراوە بە پاڵنەرێکیش بۆ پەروەردە و گوێڕایەڵی چونکە منداڵان وا پەروەردە دەکرێن کە ئەو منداڵانەی عاقڵن و ھەڵس‌وکەوتی باش دەکەن؛ بەپێی ئەوە قیددیس نیکۆلاس دیارییان دەداتێ.
ئەمە جگە لەوەی ئاھەنگ لە شەوی پێش ڕۆژی جەژنی قیددیس نیکۆلاسدا دەکرێت و چیرۆکەکانی قیددیس دەگێڕدرێنەوە و شەوێ پێڵاو و گۆرەویەکانیان لەلای دوکەڵکێش یان لەبەر دەرگا بەجێ دەھێڵن ھەتا قیددیس نیکۆلاس پڕیان بکات لە میوەی وشککراو و چەرەس و شیرینی و ھەروەھا دراوی کانزایی!
کە ئەوەش لە ی فڕانسیی کۆنەوە ھاتوە بە واتای واتە [ئێستەش کە وشەکە لە ئینگلیزیدا بە دەنوسرێت؛ ئەمە ڕاستەوخۆ لە ی فڕانسیی ھاوچەرخەوە وەرگیراوە کە ئەمیش لە ی فڕانسیی کۆنەوە ھاتوە]،
کە ئەم وشەی ـە سەرچاوەی وشەی ی فڕانسیی کۆن و ی ئیتالیایی و ی پرۆڤێنسالیە بە واتای و و سەرچاوەی ئاوەڵناو ی ی فڕانسی و ئینگلیزیە بە واتای .
لە زۆربەی کۆمەڵگا مەسیحیەکاندا و لە کلێسای کاثۆلیکی و کلێسا ئۆرثۆدۆکسەکاندا لە ی ھەمو ساڵێک ئاھەنگی بۆ دەگێڕدرێت .
لە وڵاتانی بەلکان و خۆرھەڵاتی ئورۆپا (ئەلبانیا، بولگاریا، کرواتیا، چێک، گورجستان، یۆنان، مەکەدۆنیا، مۆنتینێیەگرۆ، ڕۆمانیا، ڕوسیا، سێربیا، سلۆڤاکیا)،
پۆرتوگال)؛ قیددیس نیکۆلاس قیددیسی سەرپەرشت و پشتیوانە بۆ دەریاوانەکان و بازرگانەکان و تیرەندازەکان و ماسیگرەکان و منداڵان و قوتابیان و ھەروەھا ئەوانەی بەھەڵە تۆمەتبار کراون.
بەڵام کاتێک جەژنێک و کەسێتییەکی پەیوەست بەو جەژنەوە دەبنە داب‌ونەریتێکی جیھانی یان نیمچەجیھانی و لە چوارچێوە ئایینیەکە دەردەچن و دەبنە بابەتی نێوکولتوری؛ ئیتر ئاسایی نیە بە ناوی پارێزگاریکردن لە ئایین و کولتور و بە ئامڕازی ئایینی ھەوڵی قەدەغەکردنی بدرێت.
بەتایبەتی کە پیاوانی ئایینیی ئیسلامی جاری وا ھەیە بە بیانو و بەھانەی پێکەنیناوی ھەوڵ دەدەن کەسێتیی پاپا نۆێڵ ناشیرین بکەن.
بەڵام پاپا نۆێڵ لە دەرگاوە نایەتە ژورەوە بەڵکو لە دوکەڵکێشەکانەوە دەچێتە ژورەوە! لەبەر ئەوە کەسێکی ناپاک و نیازخراپە!
ئیتر سەد دیناری زێڕی لە ماڵ‌وسامانەکەی باوکی ھەڵ گرت و خستیە کیسەیەکەوە و شەو بەبێ ئەوەی کەس بزانێت لە پەنجەرەوە خستیە ناو ماڵی کابراوە.
چونکە لە یەلدا ܝܠܕܐ ی سوریانیەوە وەرگیراوە بە ھەمان واتای لەدایکبون و لە ماددەی "ول‌د" ܘ‌ܠ‌ܕ ەوە. ئەوەش چونکە شەوی یەڵدا کە درێژترین شەوی زستانە؛ بەپێی داب‌ونەریتی میثرایی کە ڕەگ‌وڕیشەی ئێرانی و ئاریایی کۆنی ھەیە؛ شەوی لەدایکبونی خواوەند میثرایە کە خواوەندی ڕوناکی و خۆر و ڕاستیە]،
شێوە و جل‌وبەرگەکەیشی ھەر ئاماژەیە بۆ ئەوە (شێوە سڵاڤیەکەی ئەم کەسێتیە زیاتر ڕەنگی سپی و دیمەنی بەفر لەدەوری زاڵە بەسەریدا).
بەم شێوەیە ئەو گوێدرێژ یاخود ئەسپەی کە دیاریەکانی پێ دەگواستەوە؛ گۆڕا بەو گالیسکەیەی بەسەر بەفردا دەخزێت و نۆ دانە ئاسکی جۆری کاریبۆ ڕای دەکێشن.
ئەم وێنەیە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و کەنەدادا لە سەدەی ١٩ەمدا بەناوبانگ بوو بەھۆی کاریگەریی گرنگی ھۆنراوەی «سەردانێک لەلایەن قەشە نیکۆلاس»ی ساڵی ١٨٢٣.
مادەم لە کتێبی دا کە یەکێکە لە کتێبەکانی کتێبی پیرۆزی یەھودی و بەشی یەکەمی کتێبی پیرۆزی مەسیحی؛ دەستەواژەی ھاتوە و ئەمەش واتە ؛ کەواتە ناوی یانی و ئیتر ئەمەش ھەر دەستەواژەیەکی عیبریە!
ئیتر گوایە کەسێتیی پاپا نۆێڵ لەوەوە ھاتوە کە شەوی ساڵی زایینیی تازە دیاری دابەش دەکات بە بۆنەی یادی لەدایکبونی کوڕەکەی ەوە!
دوای ئەوەش کەسێتیی پیاوێکی ئایینیی پیر کە منداڵانی خۆش بوێت و دیارییان بۆ بھێنێت؛ لە کولتوری عەرەبی ـ ئیسلامیدا ونە و لە ھیچ بۆنە و جەژنێکدا دەرنەکەوتوە.
وەکو لە نوێژ/نزا مەسیحیەکەدا ھەیە کە بە سوریانی لە سەرەتاکەیدا دەوترێت ܐܒܘܢ ܕܒܫܡܝܐ واتە باوکمان کە لە ئاسمانە) أبانا الذی فی السموات).
ئینجا دوای ئەوەی قیددیس نیکۆلاس بو بە واتە باوکی کریسمەس و دیاریھێنی کاتی ئاھەنگی لەدایکبونی مەسیح؛ ئیتر چیرۆک و بیروباوەڕی زۆر لەسەر دیمەنەکانی کەسێتیەکە و شێوازی ژیانی دروست بو:
لە ھەندێک دەق و داستانی ئایسلەنداییدا وا باسی ئۆدین دەکرێت کە بە سواری ئەسپێکی ھەشت قاچ دەڕوات بە ناوی سلەیپنێر کە دەتوانێت بازی گەورە بدات و ماوەی زۆر ببڕێت (بەپێی بیروباوەڕە کۆنەکە خواوەند ئۆدین بەم شێوەیە ڕۆحی مردوەکان لێ دەخوڕێت و دەیانبات بەرەو جیھانی مردوان)،
زۆر لە دیمەنی ھەشت ئاسکەکەی پاپا نۆێڵ دەچێت کە دەفڕن و ڕەنگە سەرچاوەی ئەم داب‌ونەریتە بێت دەربارەی پاپا نۆێڵ.
ئینجا ھەر بەپێی ھەندێک داب‌ونەریتی کۆنی تر؛ منداڵان پێڵاوەکانیان پڕ دەکەن بە بە گێزەر و کا و شەکر لەلای دوکەڵکێشی ماڵەکەوە دادەنێن بۆ ئەسپە فڕیوەکەی ئۆدین تا بیانخوات،
ئەمەش ھێمایە بۆ چیرۆکێک دەربارەی قیددیس نیکۆلاس یاخود پاپا نۆێڵ کە دەڵێت جارێکیان خەریک بوە چەند ژنێک بفرۆشرێن و بکرێنە کۆیلە،
کەسایەتییەکی ئەفسانەییە کە لە کلتووری مەسیحییەتی ڕۆژاواییدا دامەزراوە کە دەووترێت دیاریی یاری و شیرینی بۆ مناڵە ئاقڵەکان دەھێنێت،
کەسێتیی ئاوا جوان لەسەر بنەمای ژیانی کەسێک دروست دەبێت کە پاڵنەرە مرۆڤدۆستیەکەی بەھێز بێت یان بەھێزتر بێت لە پاڵنەرە ئایینیەکەی.
بەڵام لە سەردەمی نوێدا دوای ئەوەی کەسێتیەکە تێکەڵ بە کولتوری باکورئورۆپایی کۆن کرایەوە؛ جل‌وبەرگەکەی بو بە جل‌وبەرگێکی زستانە،
لە ڕاستیدا کەسێتیی پیرە پیاوێکی ڕیش گەورە کە بە سواری ئەسپێکی فڕیوەوە ماوەی زۆر دەبڕێت و پەیوەستە بە جەژنی لەدایکبونەوە و دیاریی ئەو جەژنە دەھێنێت؛ لە کولتوری باکوری ئورۆپای پێش مەسیحیەتدا ھەبووە و دواتر کراوە بە داب‌ونەریتێکی مەسیحی.
کە ָָּ ی ئاڕامی بریتیە لە ھەمان وشەی ָּ یاخود ָּ ی ئارامی بە واتای دەرگا یاخود دەروازە لەگەڵ ئەلیفی کۆتایی کە ئامڕازی ناساندنە .
لێرەوە دیارە کە کەسێتیەکە لە بنەڕەتدا لە کولتوری باکورئورۆپایی کۆنەوە ھاتوە و لەگەڵ چیرۆکی چاکەکاریەکانی قیددیس نیکۆلاس و جەژنی لەدایکبونی مەسیحدا ڕێک خراوە.
کەسایەتیی ھاوچەرخی سانتا کڵۆس لە داب و نەریتەکانی دەوروبەری قەشە نیکۆلاس (کە سەرۆک قەشەیەکی یۆنانیی سەدەی چوارەم بوو و دیاری ھێنەری میرا بوو) و کەسایەتیی ئینگلیخی باوکی کریسمس،
جا کۆمەڵە دیمەنێکی ھاوبەش ھەن لەنێوان ئۆدین و سانتا کلۆز یان پاپا نۆێڵ کە نیشانەی ئەوەن کەسێتیەکە لە بنەڕەتدا لە کولتوری باکوری ئورۆپای کۆن ـەوە ھاتوە و مەسیحیێنراوە:
ئەو بەرگە سورەش کە کەسێتیی قیددیس نیکۆلاس یاخود پاپا نۆێڵ ھەیەتی؛ ھەمان بەرگی ئوسقوف و قیددیسەکانی ئەو ڕۆژگارە بوە.
لەبەر یاریی تۆپی پێ لە تاقیکردنەوەکانی وەرگرتن بۆ ناو زانکۆ سەرکەوتنی بەدەست نەھێناوە و لە ھەمان ساڵ لە بەشی ئەندازیاری کشتوکاڵ لە زانکۆی ئازادی تارانی باشوور وەرگیراوە و دواتر ھەر لەم زانکۆیە لە خوێندن بەردەوام بوو،
بەڵام لە ساڵی ١٩٨٨ دووبارە لە کونکور بەشداری کرد و لەبەشی متالۆرژی زانکۆی سەنعەتیی شەریف وەرگیراوە و بەکالۆریۆسی خۆی لە شوباتی ١٩٩٢ بەدەست ھێنا و خێزاندارە،
عەلی دایی بێجگە لە تۆپی پێ لە کاروباری بازرگانی زۆر سەرکەوتو بووە و خاوەنی چەند کۆمپانیایەکی گەورە و سوپەر مارکێت و کارگەی وەبەرھێنانی جلوبەرگی وەرزشییە،
عەلی دایی لە شارۆچکەی گوڵستانی شاری ئەردەبیل قوتابخانەیەکی دواناوەندی بە ناوی باوکی دروست کردوە و یەکێکە لە کەسانی بواری دروستکردنی قوتابخانەی خێرخوازی لە شاری ئەردەبیل.
ھەروەھا یاریی دۆستانەی ھەڵبژاردەی جیھان لەگەڵ ھەڵبژاردەی ئەفریقا بە بۆنەی لەدایکبوونی ٩٠ ساڵەی نیلسۆن ماندێللا،
عەلی دایی یاریی تۆپی پێی لە شاری ئەردەبیل لەگەڵ یانەکانی ئیستقلال و شھرداری ئەردەبیل دەست پێکرد و دوایی لەبەر خوێندنی زانکۆ لە شاری تاران ڕووی لە یانەی تاکسیرانی و دواتریش یانەی بەنکی تیجارەت کرد،
عەلی لەگەڵ یانەی ھێرتابەرلین بە درێسی ژمارە ٩ بەشداریی یارییەکانی جامی پاڵەوانیەتیی یانەکانی ئەورووپای کردووە و دووجاریش گۆڵی لە یانەی چێڵسیی ئینگلیزی تۆمار کردووە و جارێک گۆڵی لە یانەی میلان کردووە و بەشداریی سەرکەوتووی عەلی دایی لە خولی یانەکانی ئەورووپا،
دایی ساڵی ٢٠٠٦ لەگەڵ یانەی سایپای تاران وەکو ڕاھێنەر و یاریزان دەرکەوت و لەگەڵ ئەم یانەیەدا ساڵی ٢٠٠٧ پاڵەوانیەتیی شەشەمی خولی ئێرانی بەدەست ھێنا،
عەلی دایی دەستپێکی ڕاھێنەرایەتیی خۆی لەگەڵ یانەی سایپای ئێرانی بوو کە بە بردنەوەی جامی ئێران لەگەڵ سایپا لە ڕێکەوتی ٢ ئایاری ٢٠٠٧ وەکو راھێنەری ھەڵبژاردەی ئێران دەستنیشان کرا.
بەڵام لە ھەمان ساڵ لە لایەن بەڕێوەبەرانی یانەی پێرسپۆلیس بۆندی لەگەڵ دایی کرا بۆ ماوەی ساڵ و نیوێک و بووە ڕاھێنەری ئەو یانەیە.
بەڵام لە ٣١ ئایاری ئەمساڵ لە دوای ڕەتکردنەوەی پێشنیازی لیژنەی ھونەریی یانەی پێرسپۆلیس کە ڕاھێنەر عەلی دایی دەبێت بە تەواوی ھاوکاری و پاڵپشتی بکردایە،
لە ساڵانی یاریی خۆی زۆرتر وەکو یاریزانی سەرەکی و کاپتنی ھەڵبژاردەکەی یاریی کردووە و زۆرترین یاریی نێودەوڵەتی و زۆرترین گۆڵی لە مێژووی تۆپی پێی نێودەوڵەتی ھەیە.
دایی لەگەڵ ھەڵبژاردەی ئێران بەشداریی لە ھەردوو مۆندیالی ١٩٩٨ی فەڕەنسا و ٢٠٠٦ی ئەڵمانیا کردووە و لە ٥ یاری ھەڵبژاردەی ئێران بەشداریی کردووە و بە پاسی زێرینی عەلی دایی بۆ مەھدەڤیکیا ھەڵبژاردەی ئێران لە ھەڵبژاردەی ئەمەریکای بردەوە لە مۆندیالی فەڕەنسا.
کە ٤ جار گۆڵی ھەڵبژاردەی لاوسی ھەژاند و ناوی خۆی وەکو یەکەمین گۆڵکاری مێژووی تۆپی پێی جیھان کە ١٠٠ گۆڵی لە یارییە نێودەوڵەتییەکاندا تۆمار کردووە،
عەلی دایی لە یارییەکانی پاڵاوتنی مۆندیالی ١٩٩٨ی فەڕەنسا بە تۆمارکردنی ٣٨ گۆڵ لە ٥٦ یاری پلەی یەکەمی گۆڵکارانی بەدەست ھێنا.
لە ساڵی ١٩٩٦ بە تۆمارکردنی ٢٠ گۆڵ وەکو باشترین گۆڵکار لە لایەن یەکیەتیی مێژوو و ئاماری تۆپی پێ لە یارییەکانی نێودەوڵەتی دەستنیشان کرا.
لە ساڵی ٢٠٠٧ لە لایەن یەکیەتیی نێودەوڵەتی مێژوو و ئاماری تۆپی پێ عەلی دایی لە ڕیزی ٢٦ی باشترین یاریزانانی مێژووی تۆپی پێ جیھان دەستنیشان کرا و لەم ڕیزبەندییەدا تاکە یاریزانی کیشوەری ئاسیا بوو لە نێو باشترینەکانی مێژووی تۆپی پێدا.
شۆڕشی فەڕەنسا بۆیە لە میژوودا بەشۆرشی بورجوازی دەناسرێت چونکە سەرمایەداری و بەرھەمھێنانی سەرمایە و پەیووەندییەکان بەرھەمھێنان و ئامرازەکانی بەرھەمھێنانی سەرمایەداری لە فۆرم و ناوەڕۆکێکی نوێ لەھەناوی فەڕەنسا و گەلی فەڕەنسا خولقاند بۆیە دەبینی دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ئیدی دەرەبەگایەتی ھەم وەکوفیکروکولتوور ھەم لەفۆرمەئابوری وسیاسییەکەی ھەرەسی ھێناو لەسەر دار وبەردووی دارووخاوی دەرەبەگایەتی سیستەمی سەرمایەداری وشۆرشی بیشەسازی لەفۆرمی مۆدریرنەدا کۆلەکە بنچینەیییەکانی خۆی دامەزراند.
واتا بەرلە بەرپابوونی شۆڕش ڕۆشنکەر بیرمەندانی فەڕەنسا جومگە و سروشت و ماھییەتی سیستەمە ئاینی و کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکانی فەڕەنسای بۆ خەڵکی فەڕەنسا ئاشکراکردبوو،
برسێتی و قات و قڕی لەھەندێک گوند و گەڕەکە ھەژار و کرێکار نشینەکانی شارە مەزنەکان بڵاوببوەوە کە لە ساڵی ١٧٨٨ جارێکی تر داوای لێ کرابوو وەزارەتی دارایی بکرێتە ئەستۆ بەشارەزا و تەکبیرکار ناسرابوو لەبەرانبەر ئەم قەیرانە دەسەوەستان وەستا بەتایبەت لەوکاتەدا کە گەنجینەی وڵات خاڵی بوو ھەرواش بوو چونکە وەزیری بیشووی دارایی لە ١٧٨٧ لەڕاپۆرتێکدا بۆ ئەنجومەنی پیران ڕایگەیاندبوو کە فەڕەنسا بەگوژمەی چوار ملیار لیرەی زێر بە قەرزە کۆنەکانیشەوەکە بەھۆی شەڕەکانی ڕزگاری ئەمریکییەوە خراونەتەسەری قەرزارە.
بەرانبەر بەومەترسییە ئابوری و داراییانە ی وەزیر پێشنیارێکی خستە بەردەم لویسی شازدەھەم کە لەڕێگەی ئەنجومەنی جینەکانەوە ئەم کێشەیە بخاتە بەردەم نەتەوەی فەڕەنسا کە نوێنەرایەتی ھەموو گەلی فەڕەنسای تیایە ئەم ئەنجومەنە ١٧٥ ساڵ دەبوو داوای دانیشتنی لێ نەکرابوو.
ئەم سیستەمەبو و جێی ڕەزامەندی جینی جەماوەربەوھیوایەی لەریکەی ئەم ئەنجومەنەوە نان بەیدابکەن ھەروەھا بۆرجوازەکانیش بەم بیشنیاروسیستەمەرازی بوون ئەوانیش بەوھیوایەلەریکەی ئەم ئەنجومونەوەبەشیکی تری ئازادییەکان وەدەست بنیت لەئاکام بتوانن ئەوبۆستانەبکرنەدەست کەلەریگەیەوە بەشدارییەکی کاریکەرترلەدەسەلات وحوکمرانی بکەن.
ئەوەی لەم داواکارییانە بەدی دەکرا ھیچ داخوازییەکی دژ بەڕژێمی پادشایەتی یا ھەوڵدان بۆ گۆڕانکاری ڕیشەیی لە سیستەمی سیاسی و ئابوری لە فەڕەنسا لە خۆنەگرتبوو دیارترینی ئەو داواکارییانەیە دووپات کردنەوەی دڵسۆزی ھاوڵاتیان بوو بۆ پدشایەتی و خۆشەویستیان بۆ پادشا کە ھاندەربێت بۆ گۆڕینی فەڕەنسا بۆ
شۆڕشی فەڕەنسا تەنھا بۆ فەڕەنسا ڕووداوێکی گرنگ نەبوو بەڵکو لەبواری شارستانییەتی لە ھەردوو سەدەکانی دواییدا لە ڕوداوە ھەرە دیارەکانی ئەورووپایە.
سنووری بۆ سیستەمی پادشایەتی کۆن دانا کە لەسەر چەوساندنەوە بنیادنراوە لە دەسەڵاتە پشتی بە مافی خودایی بەستبوو و دەرگای سیستەمی ئازادی و کۆماریی لەڕووی جەماوەردا خستە سەرپشت کە لەسەری تەماعی ئازادی گەلان و یەکسانی لەنێوان
ڕووداوەکانی سەدەی نۆزدەھەم ئەوەیان سەلماند کە چۆن شۆڕش بۆ گەلانی ماف خوراوی ئەوروپا بووەتە خوێندنگا و پێشەنگ لە بواری ئازادیخوازیدا بۆیە بەرپەرچدانەوەی گەندەڵی و چاکسازی لە مەیدانی سیاسەت و کۆمەڵایەتی کاری کردبووە سەر ھەموو تووێژێک.
لەو سەردەمەوە کەسێک دەست پێشخەری ئەوەی نەکردبوو جارەسەرییەکی ڕیشەیی بۆ بدۆزێتەوە ئەم قەیرانە بە تەواوەتی ئەو کاتە سەریھەڵدا کاتێک ئەمریکا دژی ئیمبریالیزمی داگیرکاری بەریتانی دەستی بەشەڕی سەربەخۆیی کرد.
ئەوەش تیچوویەکی زۆری خستەسەر فەڕەنسا لەیارمەتی دانی ئەمەریکییەکان دژی ئیمبریالیزمی بەریتانی ئەوەی لەم مەسەلەیە سەرسوڕھێنەرە،
بەڵام ئەوەی ڕاستی بێ ئەم قەیرانە لە ئەنجامی بێ بەرنامەیی لە بودجە و داھات و خەرچکردن دابوو ھۆکارێکی تری دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە ئەو کەسانەی توانای دانی باجیان ھەبوو،
بەکورتییەکەی ئەم جینە دەبوایەھەمووفەرمان و بیداویستییەکانی ولات جئ بەجئ بکات لەبەرانبەریشییەوە باجی زۆربدا وەمافی تەواویشی نەبوو لەئازادی ڕادەربرین ویەکسانی لەبەرانبەربەیاساومافی دەست نیشان کردنی سیستەمی ئابوری وسیاسی کونجاو لەکەل بەرژەوەندییەکانی بگونجێت.
بەشیکی کەم لەم جینەبەجیا بوونەخاوەن سامانیکی باش بەھۆیەوە پایەی تایبەت ورۆلی سەرەکیان لەبەریوەبردنی کاروباری دارایی ولات بینی پێیان دەکوترا بۆرجوازی،
ئەم بەشە کەمە میژووی دروست بوونیان بۆکۆتایی جەرخی دەرەبەکایەتی دەکەریتەوە کاتیک کەمینەیەک لەکۆیلەکان وردە وردە ئازادبون وبوون بەخاوەنی زەوی خۆیان یان بوون بەخاوەنی کاری بازرکانی وبیشەسازی ئەمەش ڕئ خۆشکەربوو بۆئەوەی ئەم چینەبواری بیشەسازی و بازرکانی کۆنترۆل بکەن تاکەیشتەئەوەی خانەدانەکان دەستبەرداری ئەم پشانە بن.
تاسەدەیەکی بەسەر تێپەڕ نەبێ بەھۆی ئەوەی ئەنجومەن نوێنەری کە لە ئەم جاوگی سەروەری و دەسەڵاتە تەنھا ئەم بۆی ھەیە کاتی نوێ کردنەوەی کابینەکان دیاری بکات بەدەسەڵاتی پادشادانییە ئەنجومەن ھەڵوەشێنێتەوە.
کە دەبێ دەنگدەر ڕۆژانەی سێ ڕۆژ بەخەزێنەی دەوڵەت بدات بەبیێ ئەم بنەمایە لەکۆی ٢٤ میلیۆن کەس تەنھا ٤٣٠٠٠٠٠ کەس چوارملیۆن سێ سەد ھەزار کەس بۆی ھەیە دەنگ بدەن لەگەل ئەوەی ئەم شێوازە ھەڵبژاردنە یەکسانیی بۆ گەلی فەڕەنسی دەستەبەر ناکات و زۆرکەس لێی بێ بەش دەبن تەنھا لەبەرئەوەی ھەژارن کە چی شۆڕش بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە ئەم ھەڵبژاردنانە گشتین و بۆ ھەموو کەسێک بەڵام ھەرچۆنێک بێت ھەنگاوێکی مەزن بوو بەرەو دیموکراسییەت.
لەسەروبەندی شۆڕشەدا لەسەدەی ڕژێمی پادشایەتیی لە فەڕەنسا پشتی بەو بەند و بڕگانە دەبەست کە لویسی چواردەھەم و وەزیرەکەی دایان ڕشتبوو،
ئەو خۆی بە یەکەم و دوا سەرچاوە دەزانی وە دەبوایە ھەمیشە فەرمانەکانی جێ بەجێ بکرێن چەوساندنەوە یەکێک بوو لە مافە دان پێدانراوەکانی لە نەریتی سیاسەتی فەڕەنسادا لەو نەریتانەش ئازادیی سیاسی و ئایینی و ئازادییەکانی تاک بوونیان نەبوو و دانیان پێدانەنرابوو،
خۆ ئەگەر لە کۆنیش دا سنوورێک بۆ دەسەڵاتەکانی پاشا ببێ ئەوا لەسەردەمی ڕیشیلۆ بوو کە بەشێوەیەکی ڕوکەش و بێ کاریگەر بوونی ھەبوو.
ئەندامانی کۆنگرەی نیشتمانی لەژێر ڕینمایی و مەرجی تازە ھاتنە ھەڵبژاردن گرنگترینیان جەخت کردن لەسەر دیموکراسی بەزیادکردنی ژمارەی دەنگدەران لەرێگەی کەم کردنەوەی تەمەنی دەنگدەر و بۆ جیا کردنەوەی ھەندێک لەمەرجەکانی ھەڵبژاردن بۆیە ئەنجومەنێکی توندڕە و توندوتیژ لەڕووی شێوازی کارکردن ھەڵبژێردرا.
لەراستیدا چەندین ناکۆکی لەخۆگرتبوو ھەر لە کۆبوونەوەی یەکەمی کە لە ٢١ی ئەیلوولی ١٧٩٢ دەرکەوت کە زۆربەی ئەندامانی لایەنگری کۆماری بوون.
ئەمانە ژمارەیان کەمتر بوو بەڵام بۆ کاروباری سیاسەت و حوکم ڕان شارەزاتر و بەتوانا تر بوون پشتیان بە ھەژار و جەماوەری کرێکارەوە ئەستوور بوو.
کلێسا و قەشەکان کە لەسەرتاسەری فەڕەنسا بڵاوبوونەوە خاوەنی زەوی و زارێکی زۆربوون نزیکەی بە بێنج یەکی زەویەکانی فەڕەنسا دەخەمڵێندراو بە ھەزاران جووتیار لە بارودۆخێکی زۆر نا لەباردا کاریان تێدادەکرد.
پێیی دەوترا دەیەک ئەم دەیەکە وەکو باج ساڵانە لە سەرجەم فەڕەنسییەکان وەردەگیرا لەکۆتایییەکانی سەدەی ھەژدەھەم کۆی ئەم باجە گەیشتە دووسەد میلیۆن فرەنک زێر.
لەدەستوری نوێ دەسەڵاتەکانی پادشا سنوورداربوون وەزیرەکان لەجێبەجێ کردنی یاسادا بە ھاوبەشی لەگەڵ پادشا مافیان ھەبوو لەبەردەمی ئەنجومەن نوێنەرایەتی ناکەن و لە باجەکانیش بەشدارنابن،
دەسەڵاتی فەرمانبەرانی سوپای دەریا و ئاسمان و زەمین و بەڕێوەبردن کاروباری دەرەوەیان بێ سپێردرا لەگەڵ مافی فیتۆ لەسەر ئەو یاسا و بڕیارانەی ئەنجومەنی نیشتمانی دەریان دەکات لەمەودوا پادشا لەسەر تەختی پادشایەتی لە فەڕەنسا بۆ خزمەتی فەڕەنسا و گەلەکەی دەبێ نەک وەکو پێشترە بۆ سەروەریان بێت لە ھەندێک کاتدا ئەوەش کرایە دەسەڵاتی گەل کە بۆی ھەیە لەھەندێک حاڵەتدا پادشا دوور بخرێتەوە یا دەسەڵاتەکانی لێ بسەندرێتەوە.
پادشا ھەستی بەمەترسی کرد لەوە دڵنیابوو کە جڵەوەکە لەدەست ئەم نەماوە و کەوتووەتە دەست جەماوەر بۆیە ناچاربوو دەست بەرداری ھەندێک دەسەڵات بێت ژمارەیەک لە وەزیرەکانی لەسەر کار لابرد وەزارەتی دارایی بەنیکەر سپاردەوە ئالاسکا ڕەنگییەکەی شۆڕش قەبووڵ کرد.
پاشا لویسی شازادە کۆنگرەی نیشتمانی بڕیاریان دابوو لە ڕۆژی ٧ی کانوونی یەکەم ساڵی ١٧٩٣ بەتۆمەتی خیانەت و دژایەتی کردن نەتەوەکەی لەسێدارەیی بدەن بڕیاریش دەرچوو بە جێبەجێ کردنی حوکمەکەش لە ٢١ی ھەمان مانگدا جێبەجێ بکەن.
پاش لەسێدارەدانی پاشا لە ڕۆژی ٢١ی ئەیلوول شاژنیش لەناو کۆڕی کۆنگرەی ناودار لەسێدارە درا؛ و تەرمەکەی دوو ھەفتە لەکۆڕەکەدا دەمێنێتەوە لەسێدارەدانی پادشا زاراوەیەکی نوێ و پڕ بە بەھایایە لەڕووی سیاسییەوە مەترسی لەدڵی میانڕەوان دا خولقاند ئەوانەی وەکو کۆنە بارێز بیریان دەکردەوە.
لەسەرەتای مانگی تشرینی یەکەمی ١٧٩١ بەپێی دەسەڵاتەکانی دەستووری ١٧٩١ ئەنجومەنی یاسادانان یەکەم کۆبونەوەی خۆی بەستەرە بەھۆی ئەوەی ئەنجومەنە نوێیەکە ئەندامانی بەتوانا و خاوەن ئەزمونیان تێداھەڵنەکەوتبوو چەند گەنجێک لەبرجوازەکانی ناوچەی جیرۆنەی باشووری ڕۆژئاوای فەڕەنسا دەستیان بەسەر ئەنجومەنەکەدا گرتبوو ئەم کۆمەڵە گەنجەخوێن گەرم بوون بانگەشەی کۆمارییان دەکرد و لەھەوڵی ھەناردنی ڕێبازی شۆڕشەکەیان بوون بۆ دەرەوەی وڵات بۆئەوەی ببیتە دیاری و سەرکەوتن بۆ چینی جەوساوە.
ئەمانە لە چینە باڵاکانی کۆمەڵگای فەڕەنسی بوون و لەدەوروبەری پادشادا بوون بە ھەموو شێوەیەک بەرگریان لە پادشا و ڕژێمەکەی دەکرد بەوھۆیەوە ژیانێکی لەوپەڕی خۆشیان دەبردە سەر و ھەمیشە سوودمەندی پلە یەک بوون.
شکۆدارەکان لەلادێ خاوەنی زەوی و زارێکی زۆر بوون جووتیار و کۆیلەکان بە سەپانی بۆیان دەبردن بەڕێەەە ئەم زەویانە بەر لەشۆڕشی فەڕەنسی پێنج یەکی زەوییەکانی فەڕەنسا خەمڵێن درابوون.
ئەوە بوو کە تا ئەوسا دەستی بە سیستەمی چینایەتیییەوە گرتبوو لەم سیستەمە تەنیا چەند کەسێک سوودمەند بوون و بەری ڕەنجی خەڵکیان دەخوارد.
فاکتەرە بنەڕەتییەکانی ھەڵگیرسانی ئەو شۆڕشە ئەوەندە زۆر و تێک ھەڵکێشراون کە لە ژماردن نایەن زۆربەی ھۆکارەکان دەگەڕێنەوە بۆ بەر لە شۆڕش و تەنانەت ھەندێکییان بۆ سەردەمی لویسی چواردەھەم ئەو کاتەی کە فەڕەنسا لەوپەڕی بوژانەوە گەشەسەندابوو.
شۆڕشی فەڕەنسی ١٧٨٩–١٧٩٩ کودەتایەکی ڕامیاری و شۆڕشێکی جەماوەری بوو کە لە ساڵی ١٧٨٩دا لە فەڕەنسا دەستی پێکرد و نەک فەڕەنسا بەڵکوو کاریکردە سەر ھەموو جیھان و بە جارێک ھەموو
مۆلیبدێنۆم و ئالمینۆم بۆ ئەوەی ماددەیەکی سوکتر و قایم تر بەرھەم بێت کە بەکار دێت لە ماتۆڕی جێت و موشەک و کەشتیە ئاسمانیەکان و کۆپتەر.
داڕشتەی نیتینۆڵ داڕشتەی شێوە بیرمەندە کە توانای چەمانەوەی زۆرتری ھەیە لە ماددەیەکی ئاسایی و بە ھۆیە ناوازابوونی بەکار دێت وەک تەلی ددان بۆ ڕێک خستنەوەی ددانەکان.
بەپێچەوانەی ئەو دەنگۆیانەوەی کە دەڵێن گوایە پاگەنینی خواستی وابووە مۆزیکەکەی و نھێنی تەکنیکەکانی بپارێزێت و دووری بگرێت لە ئاشکرابوون،
رەسول بلباس دەگەل بنەمالەکەی ماوەی چەندسال لە شیوەکەل نیشتەجێ دەبن و خەریکی ژیانی رۆژانەی خۆیان دەبن تاکوو دارودەستەی احمدآغای شارەزور بە شوێنیان دەزانن و لە رێگای کوێخای گوندەکە ھەول دەدەن بە کوشتنی رەسول بلباس و لە ئاکام دا بە شێوازێکی دوور لە رەوشت و ناجوانمێرانە دەیکوژن.
دوای ئەم کەند و کۆسپانە ئایشەرش و میرزااحمد و قرەعوسمان تۆلەی ئەو غەدرەی لە کوێخای گوند و دار و دەستەی احمدئاغای شارەزوور دەکەنەوە و ئایشەرەش دەکوژرێ.
قەرەعوسمان بۆ ھۆی ئەوەی ئازایەتی خوی نیشان دا لە کوشتنی فەقێ براییم جاسوسی میرە کوێرەی رەواندوز بکووژی سلێمان پاشای بابان لە لایەن محمدپاشای کوری سلێمان پاشا،
دوایێ ماوەیێک کورێکیان دەبێت بە نێوی جوانمێر کە لە مێژوو دا بە ناوی جوانمێرئاغای رەنگینە ناسراوە و بە ھووی ئازایی و پیاوەتی دەبێتە ئێکێک لە ئەندامانی دوازدە سوارەی مەریوان و لێھاتووی خووی لە ئەم شەرەدا کە لە سەردەمی کەریم خانی زەند روویداوە نیشان دەدات.
لە زەمانی بایزئاغا دا دیسان کیشە و شەر لە نێوان پاشماوەکانی تایفەی احمدئاغای شارەزوور و گەورک دروست دەبێ بەم جورە کە بایزئاغا دەگەل ٦ کوری بە ناوەکانی عزیزآغا،
محمدآغا کوچ دەکەن و لە رێگای پشدەر و قەندیل دێنە گوندی سیکەنە لە نزیک شاری میراوە کە دەکەوێتە نێوان شارەکانی سەردەشت و پیرانشار کە ئەو دەم ناوەندی عەشیرەتی مەنگووڕ بوە.
بە ئیزنی سوفی خدری سیکەنەی گووندی موسالان کە دەکەوێتە باکووری سەردەشت و باشووری رۆژھەلاتی پیرانشار ئاوەدان دەکەنەوە و خەریکی ژیان دەبن.
دەروێش ئاغا دەکشێنەوە بەرەو رۆژھەلاتی چۆمی زێی بچووک و دێنە زەرگەتەن و جانداران و نوواوێ لە باکووری رۆژھەلاتی سەردەشت و ڕەبەت.
دەروێش ئاغا بە ھۆی سەختی و کوێرە وەری و لێھاتوویی کە لە خۆی نیشان دەدات دەبێتەخاوەن خێزان و زەوێ و گەورکی ارومیە و سەلماس پێکدێنێت و ھێندێک کاتیش سەردانی برا و برازایەکانی لەسەردەشت دەدات بەشێک لە گەورکی دەروێش ئاغا بە ھۆی دابەشبوونی سنوورەکان کەوتوونە نزیک شارۆچکەی باشکالا و گۆرپینار لە نزیک شاری وان لە باکووری کوردستان.