polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
نەخاسمە جیاوازیەکان لە ئایدۆلۆژیا ئایینی و سیاسیەکاندا بووەتە ھۆی نانەوەی شەڕ و ھەڵمەتەکانی پاکتاوی ڕەگەزی و ئابڕووچونەکان کە لە ژمار نایەن.
ھەریەک لە ڤۆڵتێر و لیسینک لەو فەیلەسوفانەی سەردەمی ڕۆشەنگەری بوون کە بانگەشەیان بۆ لێبوردەیی ئایینی دەکرد و کاریگەریەکی بەرچاویان ھەبوو لە کۆمەڵگا رۆژئاواییەکاندا.
بەڵام بەداخەوە ئەم دوو فەیلەسوفە سەرکەوتوو نەبوون لە بەخشینی گرنگیدان بە لایەنێکی تر لە لێبوردەیی کە گرنگیەکەی کەمتر نیە لە لێبوردەیی ئایینی ئەویش لێبوردەیی سیاسیە.
ئەمەش بە داوایەکی زۆر پێویست دادەنرێت لە ڕۆژاوا نەخاسمە کاریگەری ئایین لەسەر سیاسەت لە دژیەکیەکی بەردەوامدایە لە ئەورووپا و ئەمریکای باکوور.
لێبوردەیی زاراوەیەکی کۆمەڵایەتی و ڕۆشەنبیری و ئایینیە بەکاردەھێنرێت بۆ ئاماژەکردن بەو پیادەکردنە کۆمەڵیانە یان تاکەسیانەی کە لێپێچینەوە لەگەڵ ھەموو ئەو کەسانە ناکان کە باوەڕیان یان ھەڵسوکەتیان بەشێوەیەکی جیاوازە لەگەڵ ئەوەی کە ڕەنگە مرۆڤ پێی قایل نەبێت.
زاراوەی لێبوردەیی زۆربەی جار بۆ ئاماژەکردن بە پیادەکردنە کۆمەڵە نا توندوتیژەکان بەکاردەھێنرێت جا ئەمە پیادەکردنی ئایینی یان ڕەگەزیانە یان ڕامیاری بێت و ئەمەش زۆر بە دەگمەن ڕێگە بە ڕەفتارە توندو تیژەکان دەدات.
واتای کۆمەڵایەتییە فراوانەکەی لێبوردەیی ئەو بیرۆکەیە لە خۆدەگرێت کە دەڵێت "توندڕۆیی" و نەگونجان بریتین لە سەرچاوەی توندوتیژی و ناجێگیری باری ڕامیاری.
لەبەر ئەوە لێبوردەیی بووە بە پەسەنکراوترین زاراوەی کۆمەڵایەتی بۆ پێناسەکردنی ئەو پیادەکرنە کرداری و عەقڵانیانەی کە ڕێگە بە ھەمە ڕەنگی و پیادەکردنە کۆمەڵایەتییە نا باوەکان دەدات.
حەوتوویەک مەلۆتکە بووم وسەری حەوتە بە فەرمانی باوکم کە مونشی و کاربەدەستی سەردارانی بۆکان بوو ناویان نام ئیبراھیم و ئەم جار لە گرتووخانەی سیپاڵ وتیتاڵە شڕەو خستیانمە نێو گۆڕی دارینی لانکەو.
زۆرباش لێدەنووستم چونکە ئەم ئاھەنگە دڵبزوینە موسیقای گیان بوو لە قووڵایی و سەرچاوەی دڵی پڕلە بەزەیی دایکی میھرەبان وشەو نەنووستوو دەھاتە گوێمەوە.
گاگۆڵکەیان فێرکردم و ئەم چەل بۆ ئەوی پێ ڕەوکە بم ڕەوڕەویان دا دەستم تا وێروێرکە و پێرۆکەبم بەھۆی ڕەوڕەوی دارینمەو لە داھاتوودا بتوانم لەگەڵ ڕەوڕەوی ژیاندا،
فێرە قسە بووم و دەرو ژوورم دەکرد گەیشتمە تەمەنی حەوت ساڵان بە ڕۆژدا لەگەڵ منداڵان خەریکی یاری و قومار وگەمەی ئەو سەردەمە دەبووم کە ئەوانە بوون:
مریشکێکی وک قاژووی ڕەش بە قیڕەقیڕ بە قرانێکی ئەو زەمانە کڕابوو بۆ کەبابی جەنابی ماموستا…یا خوا ببێ بە نوشی گیانی و ببێتە بەزی نێوشانی.
سەرمەشقیان بۆ دادەدام کە لە بەریان بنووسمەو بەڵام ھەرچیم دەنووسییەو ھەمووی خوار و خێچ وناحەز بوو دەتگوت دەزووی ئاڵۆزە و لە خۆریشدا وەکو گۆچانی مەشھوری مام سەفەر وابوو!
زۆربەی شەوەکان لە خزمەتیاندا دادەنیشتم وھەرکاتێک میوانێک باسی پیاوەگەورەکانی خۆمانی دەکرد و لە شوێنەواری زانایان و ئازایەتی نەبەزەکان و ھونەرو ئەدەب وخووخدەی جوانی ڕابردوانی گەلی بەرێزی کوردیان دەکۆڵێەو زۆرم پێ خۆش بوو ھەموو گیانم دەبووە گوێ بۆ بیستن.
چەوسانەوی زەمانە دەرفەتی پێ نەدام ھەتاوەکوو کاتی پیری و بێ ھێزی لە بەر ئەو کەکەند و کۆسپ و قۆرتی نالەباری ڕۆژگاری ناسازگار ئەوندەی تەنگ و چەڵەمە و کەندو کڵۆ لەسەر ڕێگەی ژیان دانام و زەخت و سەختیم چێشت کە بەرگری سەرکەوتنی لێدەکردم.
وک شەوزەنگ دەلاقەی تیشک و ڕووناکی پێگەیشتن بەم ئاواتەی لێ گرتبووم بەڵام بە یارمەتی خوا بەسەرھاتی تاڵ تاڵ نەبوو بە سەر ودی ھاتنی ئەوین وئۆگری زۆرمدا.
عیشق و ئەوینی خزمەت بە ئەدەب و پاراستنی فەرھەنگی گەلەکەم ھانی دام ورەی پێدام کە بە پیریش لە گۆڕێدا بێ ھەر حەلە و ئەم خزمەتە ھەر بە کەڵکە و ھیوام وایە بە لە بەرچاوگرتنی کەم وکوڕی و لە دەستدانەبوونی شوێنەوارەکان وشتی وا کەڵکی ڕاستەقینە و پەسەندکراوی زۆرتر لێ ورگیرێ چاو لە کەم وکووڕی بپۆشن ھەتاکوو ھەل ومەرجێکی وا کە بەڵگە و شوێنەواری بەنرخ و باشتر ودەست کەوێ و بە شانازی یەو ئەوسا پێشکەش بکرێ.
دێیوکری و ھونەری جوانی لاوانی ھونەرمەندی ئەو شارانە و لە شوێنەواری کۆنی مێژوویی ومێژینەی قەڵاکان و شێوە و ئاسەواری بەرزو دڵبزوێنی ھونەران دەدوێ.
مێژووی پڕ لە شانازی سەردارانی موکری و سێ سەرداری دیکەی موکریان کە ھەموویان حاکم و فەرمانڕەوای ناوچەی سابڵاغ و دەوروبەر بوون لەو نووسراوەدا جێ کراوەتەو.
جێگەی سەرنج ڕاکێشانە کە ئەم کتێبە لە ١٣ کتێب پێک ھاتووە و ھەموویان ھاوڕێ لەگەڵ وێنەدایە و زۆر خەت و نەققاشی و شوێنەواری مێژوویی تێدایە کە زۆر کەس نەی دیوە.
کاتی لاوازبوونی ئیمپراتۆری ساسانی سەربەخۆ بوو و لە ١٨٩ی پێش زایین تا ٣٨٤ی پاش زایین حوکمڕانی دەکرد بەسەر باکووری مێزۆپۆتامیا و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلی.
ھێزە یەکگرتووکان لەگەڵ پەیمانی لۆزان ڕێککەوتن و سنوورە نوێکانی کۆماری تورکیا دیاریکرا و کوردەکان بێ ناوچەیەکی سەربەخۆ مانەوە.
بەشێکی لە ناوچە کوردنشینەکان کەوتە ناو سنووری نوێی تورکیاوە و بەشێکی دیکەی لکێندرا بە سووریا و عێراق کە لەژێر دەسەڵاتی فەڕانسا و بەریتانیا بوون.
لە سەدەی ١١دا ناوچەکە کەوتووەتە ژێر دەستی سەلجوقە تورکەکانەوە و لە سەدەی ١٣ بۆ ١٥ بە دەستی مەنگۆلەکانەوە دوای ئەوە کەوتووەتە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان تاکو جەنگی جیھانی یەکەم.
باشووری کوردستان و ڕۆژاوای کوردستان تەنیا بەشی کوردستانە کە بە شێوەی نێونەتەوەیی وەک پێکھاتەیەکی فیدراڵی سەربەخۆ لە عێراق و سووریا ناسراوە،
لە ماوەی دەسەڵاتدارییەتی ھێزە داگیرکەرەکانی کوردستاندا وێڕای زەبر و زەنگی زۆر بەڵام دەسەڵاتی سیاسی لە کوردستاندا بەتەواوەتی لەناونەچوو،
چەندان میرنشین و دەسەڵاتدارییەتی کوردی لە ناوچە جیاجیاکانی کوردستاندا فەرمانڕەواییان دەکرد و ھێزەکانی جەلائیری و تەیموری و قەرەئۆینلو… ھتد.
وشەی «کورد» تەنھا لە چەن وڵات بە شێوەی فەرمی بەکاردێت؛ تورکیا پێیان دەڵێت تورکی شاخی و لەھەمان کاتدا ئێرانی پێیان دەڵێن ئێرانی چیانشین.
دامەزرێنەری میرنشینەکە میر باد کوڕی دۆستەکی کوردییە ھەروەھا میر مومەھەد ئەلدەولە و میر نەسرولدەولە و ئەحمەد کوڕی مەروانی کوردی کە بەناوبانگترین میری کوردییە،
زیاتر لەپەنجا ساڵ میرایەتی کردووە و دەسەڵاتەکەی وەک دەوڵەت ناسراوە لەلایەن دەوڵەتانی عەباسی و بوەیھی و فاتمی و بیزێنتی و سەلجوقییەکان دانی پێدانراوە.
وەک سەرچاوەی ئاو و سەرچاوەی وەرگرتنی وزە بەکاردێن بە دانانی ئاوبەند و تۆرباین؛ عێراق و سووریا لە زۆربەی ڕووبارە سەرەکییەکان ئەوەیان کردووە و تورکیا بەشێوەیەکی بەرفراوان ئەوەی کردووە.
دەریاچەی وان لە کوردستاندا گەورەترین زرێچەی ناو تورکیایە و لە ڕۆژھەڵاتی ناویندا تەنھا زرێچەی ورمێ لە وان گەورەترە؛ ئەم گەورەتربوونە ھەڵبەت تەنیا لە بواری ڕووبەردایە و لە قووڵبوونی ئاو،
بەڵام ڕۆڵی کورد ھەر لەبرەودابوو لەشەڕی بەناوبانگی ملازگرددا کورد ھاوکاری سەلجوقییەکانی کردووە کە سەرکەوتن بەسەر ڕۆمەکاندا.
٣٨١–٥١١ ک /٩٩١–١١١٧ز ئەم میرنشینییە لە ناوچەی حەلوان لەلایەن کوردەکانی شازەنجانییەوە دامەزراوە دواتر دەسەڵاتی فراوان بووە و لە شارەکانی ئەسەد ئاباد و داقوق و ئاوەدانی دیکە دەسەڵاتەکەی پەرەی سەندووە.
ئەمە بووە ھۆی ئەوەی بەشی باشووری کوردستان کە دەکەوێتەوە باکووری عێراق بتوانێ لە ساڵی ١٩٩٢دا ناوچەیەکی سەربەخۆ دامەزرێنێت کە دەسەڵاتی ناوخۆ و پاڕلەمانی ھەیە.
گۆرانییەکانی باس لە ژیانی خۆی دەکات و زۆر لە گۆرانییەکانی ڕەنگدانەوەی ژیانی خۆیەتی و چەند چیڕۆکێکی ھەیە و لە شانۆی «مەتەدا» ڕۆڵی سەرەکی دەبینێت،
کە گۆرانییەکانی ڕەنگدانەوەی ژیانی خۆیەتی لەگەڵ ئەمەشدا گۆرانی بۆ ئەوینداران و سروشتی کوردستان گوتووە و کەسێکی نیشتمانپەروەر بووە،
کە بە ڕەچەڵەک خەڵکی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە و بەھۆی کاری کاروانچێتییەوە باوک و باپیری لە شاری سنەوە ھاتونەتە شاری سلێمانی بۆیە بە ئەحەی خولەسنەیی ناسراوە.
یارمەتی دەدات بۆ گواستنەوەی ئەو دەقە کوردییانە بە فۆنتە ناستانداردەکانی ئەلفوبێی عەرەبیی کوردی نووسراون بۆ پیتە دروستەکانی زمانی کوردی لە یونیکۆددا.
بۆ نموونە بە فۆنتەکانی عەلی (ژمارەیەک فۆنتی بەرھەمی ١٩٩٧ کە ھێشتا بڕێ جار بەکاردێت چونکوو پێویستی بە دامەزرانی تەختەکلیلی کوردی نییە) تایپکراوە:
ئەم بەشە یارمەتی دەدات بۆ گواستنەوەی ئەو دەقە کوردییانە کە بە ئەلفوبێی ئەلفوبێی عەرەبیی کوردی نووسراون بۆ ئەلفوبێی ھاوار،
پێش ئەم گواستنەوەی ئەلفوبێیە کرداری «بەیونیکۆدکردن» ئەنجام ئەدرێت کەوایە ئەگەر دەقەکە بە شێوازە ناستانداردەکان وەک فۆنتەکانی عەلی یان فۆنتەکانی دیلان یان تەختەکلیلی پێشووی کورد ئایتی گرووپیش نووسرابێت بێکێشە دەگوازێتەوە بۆ لاتینی.
دەکرێ ئەم بەشە وەک ئامرازی تایپ کردنیش بەکاربھێنرێت چون دەکرێ تەنیا بە پیتەکانی ئینگلیزی ھەموو پیتەکانی ئەلفوبێی عەرەبیی کوردی بنووسرێت.
سەکۆسەربەست و سەرچاوە کراوەیە بۆ گۆڕینی ئەلفوبێکانی کوردی و ستاندارکردنی یونیکۆدەکان و تایپ کردنی کوردی بە شێوەیەکی دەرھێڵ و خێرا.
چیرۆک لە زۆربەی شەوان دا بەتایبەتی شەوی جەژن دا خەپکی لادی لە دیوەخان خڕدەبوونەوە بۆ گوی گرتن لە چیروک و پەندی پیشینیان و مەتەپ و.پاشان حیکایەتخوان کە لەتەک ئاغادا دادەنیشت،
واتە لەوسەردەمەی دا کە دەیان ڕووناکبیر و نووسەر و سیاسەتمەداری کورد لە ھەر چوار پارچەی کوردستانەوە ڕژابوونە ئەستەمبوول و لەوی شانۆی ئیتالیایان دیوە و گوێیان لە ناوی ئەو ھونەرە بووە و لە گەڕانەوەیان دا ھیناویانە بوو کوردستان.
ھونەرێکی کوردی نییە و لە سەرەتای سەدەی بیستەم بەم لاوە لە ڕێگای ئەدەبیاتی ڕوژئاواوە کەوتۆتە ناو ئەدەبیاتی کوردییەوە و خۆی لە خۆیدا ژانرێکی نوێیە لە ئەدەبیاتی کوردیدا.
چاک بە سەر خراپدا زاڵ دەبێ لەکاتێکدا لە دارامای زۆر میللەتاندا کاراکتەر یا چاکە یا خراپ و زۆربەی قارەمانەکان ھەر لە سەرەتادا خێرن،
شانۆ لە وشەی شیننی ی ئیتالیایییەوە ھاتبیتە ناو زمانی کوردی کە لە زمانی ئیتالیاییدا بە شیننی یا شیننۆ دەوترێتەوە و لە فەڕەنسی و ئینگلیزیدا بۆتە سین،
تەنانەت لە زمانی فارسیدا زۆر جار وشەی سین بە کار دێنن کە ھەر لە فەڕەنسی و ئینگلیزییەوە وەرگیراوە شانۆکارانی ئیتالیایی یەکەم گرووپی ھونەری بوون کە شانۆی ڕۆژئاوایان لە ئەستەمبوول و شارەکانی تری تورکیادا پێشکەش کردووە.
لە دیوەخان یا لە دەشت و دەر کابرایەکیان دەست نیشان دەکرد و دەورەیان دەگرت ئەو جار ڕادەبەدەر ڕیزیان لی دەگرت و پییان دا ھەپدەگووت کابرا گوومانی لە خۆی دەکرد،
کۆمپاک و کۆمپانیاکانی تری بەرھەمھێنەری کۆمپیوتەر دەبوو مۆڵەتی مایکرۆسۆفت وەربگرن تاکوو سیستەمی کارپێکردنی - لە کۆمپیوتەرەکانیاندا وەک سیستەمی کارپێکردن دابنێن.
ئاداری ساڵی ١٩٨٣ یەکەم بەرھەمی کۆمپاک خرایە بازاڕەوە کە بریتی بوو لە "کۆمپیوتەری ھەڵگرتەنیی کەسی"ی کە نرخەکەی ٣،
ئەمەش دوای ئەوەی مەلا مستەفا بارزانی لە نەفی شاری سلێمانی توانی خوی لەژێر دەستی دەسەلات دارانی ئەو سەردەمە ڕزگار بکات و بەرەو ڕۆژھەڵاتی کوردستان ەوە بروات و پاشان بگەرێتەوە دەڤەری بارزان و لەو کاتەدا سەرەدانی گوندی پێندروی کرد و ھەر لە گوندی پێندرۆ شەر لە نێوان شورش و حکوومەتی ئەو کاتەدا دروست بوو ٣ پولیسی حکوومەت لە گوندی پێندرو کوژران،
لە ٢٥ ی حوزەیرانی ١٩٧٨ ڕژیمی عێراق تەواوی گوندەکانی ناو چەکە خاپورکردن و گوێزانەوە بوو کومەلگەکانی زورەملێ و خەلکێ پێندرۆ بوو کومەلگای بەحرکە گوێزانەوە.
لەلایەن ڕێکخراوێکی بەریتانی لە ساڵی ١٩٩٤ گوندیکی نوێ بە دووری ١٬٥کم لە ڕوژئاوای پێندرۆ دروست کرا بەلام لە ساڵی١٩٩٧ ئەم جارە لە بەر شەری نێوان پەکەکە و تورکیا خاپور کرا.
خالی ھەرە نزم لە پێندرۆ جۆگەی چەمایە کە ١٢٧٤م لەسەر ئاستی دەریایە و خاڵی ھەرە بەرز چیای بۆتینە کە بەرزییەکەی ٢٥٣٤م.
لە ڕووی سنووری خاکەوە پێندرۆ ھاوسنوورە لە گەل گوندەکانی ئێدلبێ، زێت، بەنان، شیڤێ، دێزو، سپیندارێ، ناڤکورکا، بناڤیێ، سێلکێ،
لە ھەمان کاتدا نزیکی لە سنووری نێودەوڵەتی بۆیە پێندرۆ و گوندەکانی تری ناوچەکە بوونەتە بە شوێن و پەناگا بۆ بزووتنەوەی ڕزگاری خوازی کوردستان،
ھەروەھا خەلکی پێندرۆ لە ڕاپەرینی یەکەمی بارزان لە سالی ١٩٣١ بۆ ١٩٣٢ بە سەرکردایەتیی شێخ ئەحمەد بارزانی بەژداری یان کردوەو و لە کاتی دامرکاندنی ڕاپەرین لەلایەن ئینگلیزەکانەوە لە ١٩٣٢ دا،
ستوپێ, لێرا و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندەکانی بناڤیێ, ناڤکورکا و لە باکووری ڕۆژاوا لە گەل گوندەکانی دێزو و سپیندارێ و مەمیدا ھاوسنوورە.
ھەروەھا ئەمین زەکی بەگ لە پەرتوکی مێژووی کورد و کوردستان باسی لە مزوورییەکان کردووە کە ئاماژە بەوە دەکات کە ھۆزێکن لە ھەولێر و دھۆک نیشتەجێن.
بەڵام بەردەوام لەلایەن دوژمنانی کوردستان دەستدرێژی کراوە سەر ژینگەی دەڤەری بارزان و بەوھۆیەشەوە ھەزاران جۆر ئاژەڵی کێویی لەناوچوون،
بەگوێرەی پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن ئەو شوێنەی کە پێندرو لێ یە ئاووھەواکەی لە ھاویندا نیمچە گەرمە و لە زستانیشدا پلەی گەرماش دادەبەزێت بۆ پلەی ژێر سفر.
لە ٥ ی ئایاری ١٨٨٥ لە بەشی میسیۆنس لە پاراگوای لەدایکبووە و لە ٧ ی ئابی ١٩٤٤ لە سان سالڤادۆر کە دەکەوێتە ئیلسالڤادۆرەوە کۆچی دوایی کردوە.
کتێبی ملوانکەی شین بە زمانی فارسی لە لایەن عەبدولڕەحمان فەھیمی وەرگێڕاوەتەوە و لە بڵاوکردنەوەکانی گوفتمان و ئابڕەنگی تاران چاپ کراوەتەوە.
دیوارەناوەندی میزەڕۆ و کۆم دروست دەبێت و کۆم لە کەلێنی میزوزاوزێیی (بەشێکە تەنھا لە ماوەی دروستبوونی کۆرپەلەدا ھەیە و لە کەسانی تەندروستدا دواتر نامێنێت و چەندین ئەندام و ڕێرەوی گرنگ لە کۆئەندامی زاوزێی نێر و مێدا لێرەوە دروست دەبێت) جیادەکاتەوە.
وە پەردەکە بە شێوەیەکی ئاسایی لەپێش لەدایکبوون یان ماوەیەکی کەم پاش لەدایکبوون کونێکی کراوەی تێدا دروست دەبێت (کە دواتر بۆ بەتاڵ کردنەوەی زێ لە خوێنی سووڕی مانگانە و چەند سوودێکی تر بەکار دێت).
پەردەی کچێنی لەتواناییدایە بەرگەی ھەندێک زەبری بچووک بگرێت و نەدڕێت یاخود چاک ببێتەوە لە ھەندێک حاڵەتدا ئەگەر برینەکە زۆر بچووک بێت ئەوا نیشانەشی دیار نامێنێت.
لەکاتی باڵقبوون و لە تەمەنی ھەرزەکاریدا ھۆڕمۆنی ئێسترۆجین دەبێتە ھۆی گۆڕانی شیوەی پەردەی کچێنی و ھەروەھا جیڕ و لاستیکی دەبێت.
ھەرچەندە سەرچاوەکان جیاوازن لەوەی کە خوێنبینین و دڕانی پەردەی کچێنی لە دوای یەکەم سێکس ڕێژەی چەنێکە و ئەگوترێت ڕەنگە ھەر خوێن نەبینرێت.
سەرتەکی بەمۆ بە دووری ١٩کم دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی شارەکەوە ساڵانە گەشتیارێکی زۆر ڕووی تێدەکەن ھەروەھا ئەم ناوچەیە بە جۆرەھا میوە بەناوبانگە بەتایبەت ھەنجیر.
تونی بابا عەمرە بە دووری ٨ کم دەکەوێتە باشووری شارەکەوە ناوچەیەکی ئەفسوناویە سەرگوزەشتە و بەسەرھاتی زۆری لەسەر گێڕدراوەتەوە بە یەکێک لەناوچە جوان و سەرنجڕاکێشەکانی باشووری کوردستان دادەنرێت.
ئەشکەوتی کونەبا بە دووری ٥ کم دەکەوێتە ڕۆژئاوای شارەکە لە بناری شاخی گوڵان یەکێکە لە دەگمەنترین ئەشکەوتەکانی باشووری کوردستان ھەرچەندە ساڵانە گرووپی گەشتیاری سەردانی دەکەن بەڵام تا ئێستا ھیچ کەس و گرووپێک نەیتوانیووە بگات بە کۆتایی ئەشکەوتەکە،
ئەشکەوتەکە بریتییە لە تەنھا ڕێگایەک و دوواتر دابەش بووە بۆ دوو ڕێگا بە ئاراستەی باکوورو باشوور و ڕێگەی باکوور درێژییەکەی زیاترە و بریتییە لە چەند ڕێگایەکی دابەش بوو
لە ئەنجامی بوونی ڕادەی بەرزی شێ و ئاو پێکھاتەیەکی بەردی کلسینی ڕوپۆش جۆری ئەسکەلەتایت و مەگناتایت ڕووپۆشی ناوەوەی ئەشکەوتەکەی کردووە بە چینێکی میتالیکی جوانی درەوشاوەی ناوازە
ئەم پیاوە ێکی ھەبووە وەک یا بە گوزارشتی ئەمڕۆ بۆ حەوانەوەی کاروانچییەکان ئەم خانە چەند ژوورێکی گەورە و فراوانی تێدا بووە بە قسڵ دروست کراوە.
لە گوێ چەمی سیرواندا ئەم ە ھەبووە و بۆ کاروانییەکانی ئێڵی جاف کە وڵاخە کانیان تێدا بەستوەتەوە و خۆشیان لە شوێنە باشەکانی دا پشوویان داوە،
بنەچەی شارۆچکەی دەربەندیخان لە گوندی ەوە دەست پێدەکات کە لە بناری چیای تونیلەکەدا بووە و ناوەکەی لەو پیاوەوە ھاتووە کە ئاوەدانی کردووەتەوە،
لەبەرەی خۆرئاوای ئەم گوندەوە بە دووری دوو کیلۆ مەتر یان کەمتر ھەشت نۆ ماڵێک ھەبوون لە نزیک سەرچاوەی ئاوێک کە ئاسک بۆ ئاو خواردنەوە ڕوویان تێ کردووە و ناوی بووەو ئاوەدانی کردوەتەوە و پاشان ئەم ئاوە چووە بۆ گوندی کانی سارد.
لە باشوور و باشوری ڕۆژئاوایشەوەی ھاوسنورە لەگەڵ قەزای کەلار, لە ڕۆژھەلاتیشیەوەی لەگەل پارێزگای ھەڵەبجەی شەھید ھاوسنورە.
دەربەندیخان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی فەقێ جنە و لە باشوور لەگەڵ گوندی ژاڵەناو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی زمناکۆ و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی گوڵانی حەمەی مەحموود.
زۆربەی نوسینەکانی فرۆید و بیرکردنەوەکانی تایبەتە بە ژیانی عەقڵ و ڕاڤەکردنی خەون و تەکنیکی سایکۆلۆژیای شیکارکردن لەگەڵ ھەندێ بابەتی تردا.
سایکۆلۆژیای شیکاری بەردەوام بووە لە گەشەکردن و لە ساڵی ١٩٢٥ گەیشتە لوتکەو ترۆپکی گەشەکردن و بووە بەربڵاوترین بزوتنەوەی جیھانی و فرۆیدیش بووە کەسێکی ڕادیکاڵی بەھۆی کارەکانیەوە بەماوەیەکی َزۆر کەم بووە ناودارتین ڕابەری سایکۆلۆژیای شیکاری،
کە وەکو مۆزەخانەیەک بەشی ھەرە زۆری یادەوەری و ھەستە سەرکوتکراو و چەپێنراوەکانی ژیانی ڕۆژانەمان لەوێدا پاشەکەوت دەکرێت و لەکاتی پێویستدا سەر ھەڵدەدەنەوەو،
بۆ نمونە کاتێک کە تاکێک دەبینیت ناسراوە بە ھەندێ نەخۆشی نیرۆتیکی ناتوانین بڵێن ئەم مرۆڤە ئەم جۆرە یان ئەو جۆرە ژیانەی بەسەر بردوە لەکاتی منداڵیدا،
ڕوونترین بەڵگە لەسەر شکستی چارەسەری فرۆیدی ئەوەیە کە ھەندێک ڕێگەی تر جێگەی تیۆری فرۆیدیان گرتەوە بە شێوەیەکی سەرکەوتوو بۆ نمونە .
لەگەڵ ئەمانەشدا ھەندێ لەخاوەن ئەزمونەکان پێیان وایە کەسایکۆلۆژیای شیکاری دەتوانێت ھەندێ دیاردەی دەرەوەی بواری دەرونزانی پێ وەسفبکرێت وەک (ئاین،
قبوڵکردن و بڵاوبونەوەی سایکۆلۆژیای شیکاری لەسەرەتای سەرھەڵدانیەوە لەو سۆنگەیەوە بۆمان دەردەکەوێت کەچەندان دەزگاو ڕێکخراو کۆنفرانس بەستراون لەسەر بناغەی سایکۆلۆژیای شیکاری،
بۆیە فرۆید پێی وایە سایکۆلۆژیای شیکاری کاریگەرترین میتۆدە بۆ بەدەستھێنانی زانیاری لەبارەی عەقڵی مرۆڤەوە… وە لەڕێگەی سایکۆلۆژیای شیکارکردنەوەیە،
ڕێژیمی بەعس بە مەبەستی چاوترساندنی لاوان و قوتابیان و چینی ڕۆشنبیری کورد یەکسەر دوای دەستگیرکردنیان دادگایەکی نادادوەرانەی دژ بە لەیلا قاسم و ھاوڕێکانی بەڕێوەبرد و بڕیاری لەسێدارەدانیانی بۆ دەرکرد.
تاوانی سەلام قاسم تەنیا ئەوە بووە کە وێنەی لەیلای خوشکی ناردبوو بۆ دەستی قوتابیانی کورد و ئەندامانی یەکێتیی قوتابیانی کوردستان لە دەرەوەی وڵات.
ساڵی ١٩٧٠ لە ڕێگای سەلام قاسمی برا گەورەکەیەوە پەیوەندی بە بزاڤی سیاسیی نەتەوەکەیەوە کردووە و لەنێو ڕیزەکانی 'یەکێتیی قوتابیانی کوردستان' خەبات و تێکۆشانی بەڕێوەبردووە.
لەیلا بە پێچەوانەوە شانبەشانی قوتابییە کوڕەکانی کورد خەباتێکی بەرفراوانتری بەڕێوەدەبرد و دژ بە نایەکسانی مافەکانی ژنان و پیاوان بوو،
ڕێژیمی بەعس دەستیکرد بە کۆچبەرکردنی ھەزاران کورد و بۆردومان کردنی ھەر دوو شاری قەڵادزێ و ھەڵەبجە و ڕاوەدوونان و گرتنی ڕۆشنبیران و قوتابیان و ئازادیخوازانی کورد.
ھەر لەو کاتەدا ھەزاران کەسیش لە تاکەکانی کۆمەڵ بۆ بەرگریکردن لە مافی نەتەوەکەیان ڕوویان لە شاخەکان کرد و چەکی پێشمەرگەیاتییان ھەڵگرت.
ھەروەھا لەیلا و جەواد لە سەرەتای ساڵی ١٩٧٤ بەیەکەوە لێکۆڵینەوەیەکی زانستییان لەسەر کۆمەڵگەی کورد ئەنجامدابوو و لە دەرفەتێک دەگەڕان کە بڵاوی بکەنەوە.
بەڵام بەھۆی تێکچوونی گفتوگۆکانی نێوان سەرکردایەتی کورد و ڕێژیمی عێراق و دەستپێکردنەوەی شەڕ و پاشانیش بەھۆی گیرانی لەیلا قاسم و جەواد و ھاوڕێکانی تریان دەستنووسی لێکۆڵینەوەکەشیان لەلایەن سیخوڕەکانی حکومەتی عیراقەوە لەناوبردرابوو.
ئامانجی لەیلا قاسم لەمەدا زیاتر ناسینی ڕەوشی سیاسی کورد و بە شێوەیەکی باشتر بەڕێوەبردنی خەباتی ڕێکخستن بوو لەنێو شارەکاندا.
زۆر خۆشحاڵ و سەربەرزم کە گیانم فیدای ڕێی ڕزگاری کوردستاندا دەکەم.» ھەموو ئازار و ئەشکەنجەیەک نەیتوانی بڕیاری پەشیمانی بە لەیلا دەربڕێت.
لکی دێبوکر (لە کێوی سەرمێرگان سەرچاوە دەگرێ و لە لای ڕۆژاواوە دەچێتەوە ناو بەنداوەوە) و ھەروەھا لکی کەوتەر یان لکی سەرەکی .
ئەم چەمە بە دەشتی مەھاباددا دەڕوا و لە ڕێگای کاناڵەوە زەوی و مەزاراکان ئاو دەدێری و پاشان دوای تێپەڕاندنی دارەلەک، خوڕخوڕە،
شارۆچکەیەکی بە ناوی دریاس یان دارایاس — کە پتۆلێمیۆس بە یەکێک لە شارۆچکەکانی ماد ئاماژەی پێ‌کردووە — ھەبووە و ناوەندی شاری و ئیداری ناوچەکە بووە و ئێستاش وێرانەکەی لە گوندێک بەو ناوەوەو — دریاز — ماوەتەوە.
مێژوو نوێی شاری مەھاباد دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی سەفەوییەکان و نزیک ٤٠٠ ساڵ لەوەی پێش؛ سارەم بەگ یەکێک لە میرزادەکانی ساوجبلاغی موکری لە سەدەی ١١ی کۆچی لە نزیکی باکووری چەمی مەھاباددا — ئەو شوێنەی ئێستا بە «باغی سیسە» و «دەباغیان» دەناسرێت — ئاوەدانییەکی دامەزراند کە دواتر بوو بە شار.
قازی موحەمەد و کۆمەڵەی ژ-ک ڕیکخەرانی ئەو بزووتنەوە بوون کە پاڵی بەستبوو بە یەکێتی سۆڤیەت و بۆ مافەکانی گەلی کورد بەرامبەر بە دەسەڵاتی ناوەندی ئێران وەستابوون.
لە ساڵ ١٠٦٠ی کۆچیدا بوداق سوڵتان حاکمی مەھاباد بە ئاشتی کردنی لەگەڵ شا سوڵتان حوسێن توانی شاری مەھاباد کە بە ھۆی شەڕ و گێرەوکێشەوە کاوڵ ببوو،
مامناوەندی ساڵانەی زۆرینەی پلەی تین ١۹٫٢٧ دەرەجەی سێلسیوسە و مامناوەندی ساڵانەی کەمینەی پلەی تین ٤٫٢١ دەرەجەی سێلسیوسە.
مامناوەندی بارینی مەھاباد ٣٥٠ میلیمەترە و لە بەرزاییدا دەگاتە ٧٥٠ میلیمەتر و لە نزماییدا ھەتا ئاستی ٣٠٠ میلیمەتر کەم دەبێتەوە.
ھەر سەرۆک عەشیرەتێک بۆ سەندنی مافی لە دەسەڵات ھەوڵی داوە و زۆرجار دەسەڵاتی ناوەندی ھەر لەو تاک‌بوونە کەڵکی وەر گرتووە و عەشیرەتەکانی دژ بە ئەک ھەڵەژاندووە.
شاری مەھاباد لە نێوان شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوادا وەکوو شارێکی گەشتیاری دەناسرێ و لە ڕۆژانی بەتڵانەدا بە تایبەت لە وەرزی ھاویندا ژمارەیەکی زۆر لە مسافیرەکان سەردانی ئەم شارە دەکەن.
ژمارەی ڕۆژانی بەستەڵەک لە ساڵدا ٩٩ ڕۆژە و لە نێوەڕاستی مانگی خەزەڵوەرەوە دەست پێ‌دەکات و ھەتا سەرەتای خاکەلێوەوە درێژەی ھەیە.
دوپا تووڕەیی خۆی لەبارەی حاڵەکەوە دەردەبڕی و شۆپانی بە «مناڵ» و «فریشتە بچووکەکە» و «عەزابدار» و «مەیتە بچووکە خۆشەویستەکە» ناو دەھێنا.
دوپا یەکێک لە ڕۆمانەکانی خۆی بە ناوی بڵاوکردەوە و چیرۆکەکە لەبارەی خانمەکتەرێکی دەوڵەمەند و شایەکی نەخۆش بوو؛ کە دوپا و ساند خۆیانی دەنواند.
ئەو سەردانی نۆھاتی نەکرد بۆ ھاوین و دوای چەند نامە گۆڕینەوەیەکی تووڕە بە بێدەنگی کۆتایی بە پەیوەندییە ١٠ ساڵییەکەی لەگەڵ دوپا ھێنا.
شۆپان دەگمەن بوو لە بەدەسیھێنانی ناوبانگێکی زۆر بەھۆی دەرکەوتنێکی کەمەوە—کە کەمتر لە ٣٠ بوون لە تەواوی ژیانیدا.» پێڕستی ئەو مۆسیقاژەنانەی کە لەو ماوەیەدا بەشداریان لە ھەندێک کۆنسێرتەکانی شۆپاندا دەکرد دەوڵەمەندیی ژیانی ھونەریی پاریس دەنوێنێت لەم دەمەدا.
کە تێیدا شۆپان و لیست و ھیلەر نمایشی کنچێرتۆیەکی باخیان کرد لەسەر سێ پیانۆ؛ ھەروەھا لە ٣ی ئازاری ١٨٣٨دا کاتێک شۆپان و خوێندکارەکەی،
نمایشی یەکێک لە ڕێکخستنەکانی ئەلکانیان کرد کە بۆ ھەشت دەست و دوو جووڵە ڕێکخرابوو و لە سیمفۆنیای حەوتەمی بێتھۆڤنەوە وەرگیرا بوو.
مۆسیقا و کارەکانی شۆپان بە خێرایی لە ناو بڵاوکارەکاندا ناوبانگی دەرکرد و لە ساڵی ١٨٣٣دا شۆپان بەڵێننامەیەکی لەگەڵ بڵاوکارێک مۆر کرد کە مۆسیقاکەی شۆپانی لە فەڕەنسا،
شۆپان بۆ ماوەی سێ ساڵ دەستی کرد بە خوێندنی تیۆری مۆسیقا و نووسینەوەی مۆسیقا لەژێر مامۆستایەکی سیلیزیایی بە ناوی یۆزێف ئێلشنێر.
شۆپان لەلایەن داھێنەرانی ئۆرگنێکی میکانیکییەوە لەژێر ناوی «ئیۆلۆمێلۆدیکۆن» بانگھێشتکرا تاکوو کۆنسێرتێک لەسەر ئەو ئامێرە ئەنجام بدات،
شۆپان ئاوازێکی خۆی بە ناوی «ڕۆندۆ لە کلیلی دۆی بچووک» نمایش کرد کە یەکەمین کاری بوو کە بە شێوەیەکی ڕێکلامیانە بڵاو ببێتەوە و بووە ھۆی بەناوبانگبوونی شۆپان لە ڕۆژنامەوانییە بیانییەکاندا؛ یەکێک لە بڵاوکراوەکان دەستخۆشی لە «دەوڵەمەندی بیرۆکە مۆسیقییەکان»ی شۆپان کرد.
دایکی ماریا ڤۆدزینسکا بە شۆپانی ڕاگەیاند کە ھاوسەرگیری لە نێوان ئەو و کچەکەی ڕەنگە ڕوو نەدات؛ ھۆکاری ئەمە ڕەنگە ئەوە بووبێت کە کێشە تەندروستییەکانی شۆپان کاریگەریی نەرێنی لەسەری دروست کردبێت،
دانی بەو ھەستە بەھێزە نا کە بەرامبەر شۆپان ھەیبوو؛ ئەو پرسی بە ھاوڕێکەی کرد کە شتێکی باش بێت ئەگەر واز لەو پەیوەندییە بێنێت کە لەگەڵ کەسێکی تر لەو کاتەدا ھەیبووە تاکوو لەگەڵ شۆپان پەیوەندی ببەستێت؛ ئەو پرسیشی بە ھاوڕێکەی کرد کە پەیوەندییەکەی شۆپان و ڤۆدزینسکا ھەڵبسەنگێنێت،
پێی وابوو کە شۆپان «ھەستێکی غیرە و ڕق»ی بەرامبەر بە لیست ھەبووبێت بەھۆی ئەو بلیمەتی و شارەزایییەی لیست ھەیبوو لە ڕووی پیانۆژەنییەوە،
یان ماتۆژێنسکی لەگەڵ یولیان فۆنتانا بوون بە ھاوڕێی نزیکی شۆپان؛ ماتۆژێنسکی و فۆنتانا دواتر دەبنە بەشێک لە ژیانی کۆمەڵایەتی شۆپان کاتێک نیشتەجێی پاریس دەبێت.
شۆپان ئاماژەی بەوە دابوو کە کام کارانەی و کام بەشە لە کارەکە بەھۆی سەرسامیی خۆی بۆ ئەو نووسرابوونەوە؛ نامەیەک کە لە ١٥ی ئایاری ١٨٣٠ نووسیبووی ئەوەی ئاشکرا کرد کە جووڵە خاوەکەی پارچە مۆسیقای «کنچێرتۆی پیانۆی ژمارە ١ لە کلیلی میی بچووک» بە نھێنی بۆ گوادکۆڤسکا نووسرابۆوە؛ شۆپان لە نامەکەیدا نووسیبووی «دەبێت وەک ئەوە وابێت کە لە بەھارێکی جواندا خەون دەبینیت،
چی تر پێویستی نەدەکرد کە بۆ داھات پشت بە باوکی ببەستێت و پارەیەکی زۆری لە فرۆشتنی کارەکانی و فێرکردنی خوێندکارە دەوڵەمەندەکانی ئەورووپا دەست دەکەوت.
ئاوازەکانی کە شۆپان بۆ پیانۆی دەنووسینەوە لە ڕووی تەکنیکییەوە ئاڵۆز بوون و زۆرینەی کات توانای ئامێرەکانی پیانۆی ئەو کاتەی تێدەپەڕاند.
«دەبێت دانی پیانێم کە سەرسووڕماو و سەرسام بووم بەو کاریگەرییەی ئەم بوونەوەرە بچووکە ھەیبوو بەسەرمەوە… ھێشتا لە سەرسووڕمانەکەم چاک نەبوومەتەوە،
ئەگەر کەسێکی لووتبەرز بوومایە ھەستم بە شەرمەزاری دەکرد لەبەر .» کەپڵەکە زستانێکی زۆر ناخۆشیان لە مایۆرکا بەڕێ کرد لەگەڵ دوو مناڵەکەی ساند.
نیازی ئەوەی ھەبوو کە ڕوو لە ئیتالیا بکات؛ بەڵام ئەو کاردانەوە توندوتیژانەی بزووتنەوەی ئازادیخوازیی کاربۆناری ھەیانبوو دژی دەسەڵات،
وەک گاڵتەیەک بۆ ھاوڕێ پاریسییەکانی دەخوێندەوە؛ ئەو بە ڕابواردنەوە بە ھاوڕێکانی دەوت کە ئەو «تەنیا وەک ڕێبوارێک» لە پاریسە.
و لەبارەی ئەو دەنگ و باسەی کە گوایە شۆپان لە ستێرلینگ نزیک بووەتەوە وتی «لە قەبرەکەوە نزیکترم وەک لە جێگەی ھاوسەرگیری.» لە ٢٧ی ئەیلوولدا لە گلاسگۆ کۆنسێرتێکی کرد،
سەرکەوتوویی شۆپان وەک ئاوازدانەر و نمایشکارێک بووە ھۆی ئەوەی کە دەرگاکانی ڕۆھەڵاتی ئەورووپای بەسەردا بکرێتەوە و لە ٢ی تشرینی دووەمی ١٨٣٠دا،
دواتر لەو مانگەدا لە وارساو ڕاپەڕینی تشرینی دووەمی ١٨٣٠ ڕوویدا و ڤۆیچەخۆڤزکی گەڕایەوە بۆ وارساو تاکوو بەشداری لە ھێزە چەکدارییەکان بکات.
بۆیە دەستی کرد بە نووسینەوە بۆ ھاوڕێیەکی و لە نامەکەیدا نووسی «من نەفرەتی لە ساتی ڕۆیشتنم دەکەم.» کاتێک کە لە ئەیلوولی ١٨٣١دا ھەواڵی تێکشکانی ڕاپەڕینەکەی بەدەست گەیشت،
شۆپان داھاتی لەلایەن یەکێک لە گوێگرە سەرسامەکانی بەناوی جەین ستێرلینگ بەدەست دەھێنا؛ ھەمان ئەو کەسەی کە لە ساڵی ١٨٤٨ گەشتێکی بۆ شۆپان ڕێکخست بۆ سکۆتلەندا.
ئەو مناڵێکی بلیمەت بووە و پەروەردە مۆسیقییەکەی و زۆرینەی کارە سەرەتایییەکانی لە وارساو تەواو کردووە پێش بەجێھێشتنی پۆڵەندا لە تەمەنی ٢٠ ساڵیدا.
شۆپان و لیست بوون بە ھاوڕێ و بۆ چەند ساڵێکی زۆریش لە نزیک یەکتر دەژیان لە پاریس و شوێنی گوزەرانییان تەنیا چەند کۆڵانێک لە یەکەوە دوور بوون.
یەکەم نمایشیان پێکەوە لە ڕێکەوتی ٢ی نیسانی ١٨٣٣ ئەنجام دا؛ کۆنسێرتەکە لەلایەن ھێکتۆر بێرلیۆزەوە ڕێک خرابوو بۆ خانمەکتەرەکەی ھاوسەری،
کۆتا دەرکەوتنیان پێکەوە لە دەرەوە لە کۆنسێرتێکی خێرخوازیدا بوو کە بۆ پارەکۆکردنەوە بۆ دروستکردنی پەیکەرێک بۆ بێتھۆڤن لە بۆن کرا؛ کۆنسێرتەکە لە شانۆی سال پلیێل و زانکۆی پاریس ئەنجام درا لە ٢٥ و ٢٦ی نیسانی ١٨٤١.
ئەو نمایشی ئاوازێکی کرد کە لە دووێتی ئاوازێکی مۆتسارتەوە وەرگیرابوو بە ناوی «دۆن گیۆڤۆنی.» دواتر لە ئەیلوولی ١٨٢٩دا گەڕایەوە بۆ وارساو،
ئەو پیاوێکی بە ڕەگەز فەڕەنسی بوو کە لە ساڵی ١٧٨٧دا لە تەمەنی شازدە ساڵیدا لە لۆرەینەوە کۆچی کردبوو بۆ پۆڵەندا.
ھیلەو و ھتد. بووم.» لیست یەکێک بوو لە ئامادەبووانی یەکەم نمایشی دەرکەوتنی شۆپان لە ٢٦ی شوباتی ١٨٣٢ لە شانۆی سال پلیێل و لێدوانێکیشی لەسەر دابوو:
«وەک ئەوە وابوو کە توندترین چەپڵەڕێزانمان یەکسان نەبێت بەو جۆش و پەرۆشەی کە ھەستمان پێی دەکرد لەبەردەم ئەم مۆسیقاژەنە بەھرەدارە،
بە ھەمان شێوە لەلایەن ژیڤنەوە وانەی پیانۆی پێ دەوترایەوە و ھەندێک جار لەگەڵ شۆپاندا پێکەوە مۆسیقایان دەژەنی و دووێتیان ئەنجام دەدا.
کاری دواتری پولونێزێک بوو کە لە کلیلی لای نزمی گەورە نووسرابۆوە بۆ مامۆستاکەی و ئەمەش یەکێکە لە کۆنترین کارەکانی کە تاکوو ئێستا نووسینە ڕەسەنەکانی مابێتەوە.
شۆپان ھێشتا پەیوەندییەکی بەھێزی لەگەڵ ھاوڕێ پۆڵەندییەکانی ھەبوو و کاتێک بە فەڕەنسی قسەی دەکرد بە تەواوەتی دڵخۆش نەبوو و لەگەڵی ڕانەھاتبوو.
شۆپان و خێزانەکەی جارێکی تر شوێنی نیشتەجێبوونیان گواستەوە بۆ خانوویەک کە لە نزیک زانکۆی وارساو بوو؛ شۆپانیش ھەر لەوێ لەگەڵ خێزانەکەی دەژیا ھەتاکوو ئەو ڕۆژەی وارساوی بەجێھێشت لە ساڵی ١٨٣٠دا.