polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
پڕۆژەی دیبیان لە سەرەتادا بە ئارامی پەرەی پێ دەدرا وە یەکەمین ڤێرژنەکانی لە ساڵەکانی ١٩٩٤ وە ١٩٩٥ بڵاوبوویەوە.
دیبیان لە ئەساسەوە بۆ بەکار ھێنان لە سەر سەرڤێر پەرەێپێدراوە کە بێ گومان بۆ بەکارھێنان لە سەر کۆمپیوتەری دیسکتۆب موناسیبە.
پڕۆگرامێکی پێشکەوتوە بۆ پشکنینی پاکێیجەکانی دیبیان کە خۆی چەند پڕۆگرامێک لە خو دەگرێت وەک دیبیان لە سەر ھەموو پرۆسەسەرێک ئێش دەکات وە پشتگیری لە ھەموو ھاردوێرێک دەکات دیبیان بۆ دابەزاندن لە سەرتاوە پێویستی بە ٢٠ مێگابایت رام ھەیە بۆ پرۆسەسەری یان ٤٨ مێگابایت بۆ پرۆسەسەری وە پێویستی بە ١ گێگا بایت جێگا لە ھارد دیسکە.
دروست کردنی کۆمەڵگای نیشتەجێبوونی زەبەلاح و پر لە خەمۆکی چونکە خانوبەرە و ویستی ژینگەیی وا دانراوە کە ھۆکارەکەی کلتوری و ڕووکەشە.
ئەمە نەک تەنھا بۆ تاک بەڵکو تەواوی کۆمەڵانیش دەگرێتەوە کە بە نادادپەروەرانە سەرکەوتووبوون یان سوودیان بینیوە لە کۆمەڵانی تر،
ھیچ بەھانەیەکی لێکنەچوونی بۆماوەیی و جێنشینی سیاسی پشتگیری باڵی ڕاست ڕەوەکان ناکات وەکو پینکەر ئاماژەی پێ دەکات کە ئەگەر ھەموو کەس ھاوتا بن لە ڕووی تواناوە ئەوە دەکرێت پێ لەسەر ئەوە دابیگرێت کە پێویستە ھەمووان دەرفەتی یەکسانیان بۆ برەخسێنرێت.
لە لایەکی ترەوە ئەگەر ھەندێک کەس توانای زکماکی کەمتریان ھەبێت لە دەرەوەی دەسەڵاتی خۆیان ئەوا دەکرێت پشتگیری دابەشکردنەوەی سیاسەتەکان بکرێت بۆ کەسە کەم تواناکان.
ئابووری لایس فایەر بنیاتنراوە لەسەر بیردۆزی بکەری ژیرانە لە کاتێکدا ساکۆلۆژیای پەرەسەندوو پێشنیار دەکات خەڵکی چەندەھا ئامانج و ڕەوشتی جودایان ھەیە لەگەڵ بکەری ژیرانەدا ناگونجێت.
بەڵام ساکۆلۆژیای پەرەسەندوو پێشنیاری ئەوە دەکات کە جگە لە لایەنی مادی بارودۆخی نزم خۆی لا خۆیدا ساکۆلۆژییەن ھیلاکەرە و لەوانەیە ببێتە ھۆی مامەڵەی ترسناک و بێ ھیوایی وە ڕێخۆشکەربێت بۆ زیادکردنی نایەکسانی کۆمەڵگا.
لە کۆتایی دا بە ھەمان شێوە روونکردنەوە پەررەسەندووەکان دەکرێت یارمەتیدەری چەپڕەوەکان بێت بۆ دانانی سیاسەتێک زیاتر ئاوێتە بێت بە پشتگیری گشتی.
پینکەر ئاماژە بەوە دەکات کە ئەم ترسانە زنجیرەی نیین و بیردۆزی تابلۆی بەتاڵ لە ڕاستیدا ھەڕەشیەکی گەورە دەبێت گەر ڕاستبێت بۆ نموونە:
لە کرۆکی ژیان دا پێویست نییە ئەو پرۆسەیەی مێشکی لێ دروست بووە ھیچ ئامانجێکی ھەبێت بەڵکو ئامانجە سەرەکییەکە تەنھا مێشک خۆیەتی.
نووسەر گفتوگۆدەکات لەسەر ئەوەی بنچینەی بەھای ئەخلاقی بەو شێوەیەی لە تابلۆی بەتاڵ دا ناسێنراوە دەکرێت بگۆردرێت لە داھاتوودا بە ڕێگەی دۆزینەوەی تاقیکاری،
وە زیاتر لەسەری دەڕوات و دەڵێت تابلۆی بەتاڵ لە ڕاستی دا ناڕێکە لەگەڵ زۆرێک لە دژکاری دیاردە کۆمەڵایەتییە بەدەکان لە کاتێک دا تابلۆی بەتاڵ دەکرێت لەباربکرێت بۆ چێژ بینیین لە کۆیلایەتی و لەناوچوون.
پینکەر مشتومڕدەکات لەسەر ئەوەی کە زانستی مۆدێرن دوەستێت لەسەر سێ ڕێبازی لێکبەستراو کە سەرەکیترین بینینی سروشتی مرۆڤ پێکدەھێنێنن لە ژیانی فیکریدا:
تێیدا نووسەر ھەڵدەستێت بە وروژاندنی بابەتی ئەوەی کە مرۆڤ وەک لاپەڕەیەکی سپی لەدایک دەبێت لە ڕاونگەی زانستە کۆمەڵایەتیەکانەوە،
جیری فۆدۆر کە بە یەکێک لە دامەزرێنەرانی بیردۆزی ژمێریاری مێشک ھەژماردەکرێت ڕەخنە دەگرێت لە کتێبەکە و کتێبێکی نوسیوە بە ناوی مێشک ئاوا ئیش ناکات وە لە کتێبەکەیدا دەڵێت "بە کورتی،
ھەموو ھۆکارێک ھەیە کە وادابنرێت بیردۆزی ژمێریاری بەشێکە لە ڕاستی درک پێکردن و زانین. بەڵال ھەرگیز روینەداوە و نەھاتوە بە مێشکمدا کە یەکێک ھەبێت بە بەشێکی گەورە لە ڕاستی بیبینێت. ھێشتا چەندەھا میل دورە چیرۆکە تەواوەکە بێت کە مێشک چۆن ئیش دەکات." بەردەوام دەبێت و دەڵێت " من سەرم لێ شێواوە لەسەر ئەو گەشبینییە زۆرەی کە بوونێکی تایبەتی ھەیە لە کتێبەکەی پینکەردا،
باوەڕم وایە لە ٤٠ بۆ ٥٠ ساڵی ڕابردوودا زۆر بە روونی پیشاندراوە لە چەند لایەنێکی پرۆسەی دەرونی باڵادا کە چارەسەرەکانی بیردۆزی ژمێریاری و تاقیکردنەوەی تەکنیکی ئێستا زۆر بە کەمی پێشکەوتوە تێیدا"
ئەو رەخنەدەگرێت لە جیاوازیکردن لە نێوان ژن و پیاودا چونکە باوەڕی وایە ڵێکۆڵینەوەی زانستی سەلماندویەتی کە ژن و پیاو تۆزێک یان ھیچ جیاوازیەکیان نییە لە ڕەوشتی مەنتیقییەوە.
ئەو بە ڕاستی ھەولی دا بۆ ئەوەی ببێتە پزیشک لە زانکۆی ھالی و ڵایپزیک وە بڕوانامەی دکتۆرای لە سالی ١٨٥١ لە بەرلین وەرگرت،
ھەروەھا کارەکانی پێشڕەو بوو بۆ پێشکەوتن لە کیمیای ئەندامی لەلایەن قوتابیەکانیەوە بە ئیمیونۆلەجی پاول ئیرلیچ وە لەنێوان قوتابیەکان و یارمەتی دەرانی کە لەگەلی بوون،
ھەروەھا ئەو بووبە ئەندامێکی ھەلبژێردراوی ئەکادیمیای فرەنسی بۆ زانست سەڕارای خراپی سیاسەتی نێوان فرەنسا و ئەڵمانیای ئەوکاتە،
فیلێکس ھاپ سێلێر لە دایک بووی سالی ١٨٢٥ زانای ئەڵمانی فیزیکی و کیمایا دۆزەرەوەی سەرەکی بەشی زیندە کیمیایی و بەشە بایۆلۆجیی
دەیگووت "گفتوگۆیەکی کورت بەڵام چڕپڕە" و تێبینی ئەوەیان کردبوو کە "کە ھەندێک جار بەرێز نەواز زیاد لە پێویست ڕاستگۆیە." گۆڤارەکە بەردەوام دەبێت و دەڵێت کە نەواز ئیسلامیە چاکسازیخوازەکانی پێ کەمینەیە بەڵام پێ داگیری دەکات لەسەر ئەوەی کە ئیسلامیەکان کەمینەن لەبەر ئەوەی زۆرینەی ئیسلامی خۆپارێزن .
لیبڕاڵەکان و خۆپارێزە کۆمەڵایەتییەکان لە کۆمەڵگەی موسوڵمان دا و پێشبینی کردنی ئەگەری سەرکەوتنی لیبڕاڵەکان بە بە پشتگیری خۆپارێزەکان بۆیان،
گۆڤاری ڕایدەگەیەنێت بە ئەکێکی "قورس و درێژخایەن" و دەڵێت "جێی سەرنج نییە کە بۆچی بەرێز ھاریس ھێندە بەنەرم و نیانی گومانکارە."
ھاریس مشتومڕ لەسەر مەترسی ڕێبازەکانی ئیسلام دەکات و لە کاتێک دا نەواز بەرگری لە ئیسلام دەکات و پێی وایە دابونەریتی گواستراوەی نەوە بۆ نەوە پێچی لێ داوە بە دەوری ئەو ڕێبازانە مەترسیدارانەدا.
گۆڤاری سیاسی و ڕۆشنبیری بەڕیتانی ناوی دەبات بە "شتێکی ھاوشێوەی یەکشاخە " و پشتیوانی لە کتێبەکە دەکرد لە "گفتووگۆکردن لەسەر ئیسلام و جیھاد لە گۆشە نیگایەکی مێژووی و فەلسەفیەوە،
بەبێ ھیچ کاریگەریەکی ھەست و باوەڕ." بڕایەن ستیوارت لە گۆڤاری بە ئەڕێنی ھەڵی سەنگاند و پشتگیری نووسەرەکانی کرد بۆ "ھەوڵەکانیان بۆ داگیرساندنی پریشکەیەک".
لە نووسراوە کە "کۆمەڵە دیدگایەکی فراوان ئەم گفتوگۆیەی بەنرختر کردووە بەڵام ئەو خوێنەرانەی بۆچونیان ھەیە دەربارەی ئیسلام بێ ھیچ پێشینەیەک سوودێکی زۆر لەم کتێبە وەردەگرن." تارا سۆننشاین لە ڕۆژنامەی دا نووسویەتی "ئەو وەڵامەی ھاریس و نەواز پێشنیاری دەکەن لەوانەیە لە ھونەری گفتوگۆی دێرین دا بدۆزرێتەوە کە ئەم کتێبە ئەوە پێشکەش دەکات."
نەوازیش وەڵامەکانی دروست و گونجاون کە ھەم ھاندەرن ھەم پڕن لە زانیاری." بە باوەڕی ستیڤن پینکەری زانا "ئەم گفتوگۆ ڕاستگۆ و ژیرانەیە لێکۆڵینەوەیەکی نایابی لایەنی ڕۆشنبیری و ڕەوشتی بابەتەکەیە."
کتێبەکە لەبەر ھۆکارێکی ڕوون بڵاوکراوەتەوە ئەویش فراونکردن و زیاتر ڕونکردنەوەی مشتومڕە ئالۆزەکانی ئیسلامە "بەبێ بوونی دەمارگیری و کاریکاتێر ".
ماددەی بۆ ماوەیی دۆزرایەوە لە ھەموو خانە زیندووەکان کۆسل کارگەیەکی گرنگی ھەبوو لەگەل یارمەتیدەرەکانی و توێژەرەوە گرینگەکانی لە زانستی زیندە کیمیا ئەوانیش پێکھاتبوون لە:
و کۆسل سەرنوسەری ڕۆژنامەی کیمیای بایۆلۆجی بوو کە فیلێکس ھاپ سێلێر دایمەزراندبوو لە سالی ١٨٩٥ تا مردنی ھەروەھا کۆسل لێکۆلینەوەیەکی گرنگی ئەنجام دا لەناو پێکھاتەی پرۆتین و لێکۆلینەوەکەی پێشبینییەکی دۆزییەوە لەسەر سروشتی ی گەردی پرۆتینەکان.
فیلێکس ھاپ سێڵێر بە زۆری گرنگی بە دەربارەی لێکۆلینەوە لەسەر مادە ترشەکان دەدا کە یەکەم جار توانرا بە شێوەیەکی کیمیایی جیابکرێتەوە لە خانەی کێم لەلایەن قوتابییەکی پێشووی فیلێکس ھاپ سێڵێر،
بە پێچەوانەی پرۆتین ماددەکە بە ڕێژەیەکی زۆر فسفۆری تێدابوو بەڵام لەگەل ڕێژەیەکی بەرز لە ترشی بە پێچەوانەی ھەر ماددە خانەیەک کە تێبینی کراوە لەسەری کۆسل ئەوەی ئاشکرا کرد ماددەکە پێی دەوترێ:
بریتی بوو لە پێکھاتەی پرۆتین و نا پرۆتین کۆسل زیاتر جیاوازی لە نا پرۆتینەکان کرد و باسی لێوەکرد ماددەکە وەک ناوکە ترش ناسرا کە زانیاری بۆ ماوەیی لەناو خانە زیندووەکان دۆزرایەوە
ئەو دەستی بە لێکۆلینەوە کرد لە پێکھاتەی کیمیایی پرۆتینەکان گۆرینی پرۆتینەکان لە کاتی گواستنەوەیان بۆ پێکھاتە خانەی و لێکۆلینەوەی تریش لە سالی ١٨٩٦ کۆسل ی دۆزییەوە دواتر ڕێگایەکی کۆنی دۆزییەوە بۆ جیاکردنەوەی " " (ترشە ئەمینی،
دواتر گەڕایەوە بۆ ئەمریکا بۆ بەشداری کردن لە "- " لە و بووە بەشیک لە تیمەکە ئەوانەی ھۆی خۆراکبەخشی و ڕووندەکەنەوە و دیاری دەکەن یەکێکی تر لەوان بوو بە ڕەگەز ئەمریکی شارەزا لە بواری کیمیا کە ھەستا بە دۆزینەوەی .
و ئەو دەرفەتێکی دۆزییەوە بۆ گەشتکردن و سەردانی کردنی ناسیاوەکانی یەکێک لەوان یوجین ھیلگارد پرۆفیسۆر لە کیمیای کشتوکالی لە زانکۆی کالیفۆرنیا لە
لە ١٩٠١ کۆسل دامەزرا لە پلەیەکی ناسراو لە زانکۆی و بوە بەرێوبەری بەشی لێکۆلینەوەی پرۆتین لە زانکۆی بووە بەرێوبەری پەیمانگای بۆ لێکۆلینەوەی لە پرۆتین لێکۆلینەوەکەی پێشبنی دۆزینەوەی سروشتی لە گەردە پرۆتینەکان
خەڵاتی نۆبڵی وەرگت بەھۆی زانستی ئەرکی ئەندام و زانستی پزیشکی لە سالی ١٩١٠ لەناو کارەکەی ئەوەی پێکھاتەی کیمایی ناوکە ترشی دیاری کرد.
لە ١٨٨٣ کۆسل زانکۆی ستراسبۆرگ بۆ ئەوەی ببێتە بەرێوبەری بەشی کیمیا لە بەشی فیسیۆلۆجی لە زانکۆی بەرلین لەم پلەیە سەرکەوتوو لەگەل و کاری کرد لەژێر سەرپەرشتی -
لێکۆلینەوەیەکی گرنگی ئەنجام دا لە پێکھاتەی پرۆتینەکان لە جۆری و و ترشی دۆزییەوە توێژینەوەی کارەکە بڵاو کرایەوە بە ماوەیەکی کەم دوای مردنی
کۆسل چاوپێکەوتنی لەگەل پەیامێنێرێک کرد لە نیویۆرک تایمز ئینگلیزی کۆسل بە شێوەیەکی زۆر باش بوو و بە شێوەیەکی بەھێز باسی کرد لە ھەژماری پەیامنێرەکە
ئەلێکس لاوتەر لە چاوپێکەوتنێکدا خۆشحاڵی خۆی بۆ وەرزی دووەم ڕاگەیاند و وتی کە دەرفەتێک بە کۆڤێیل دەدات کە زیاتر گەڕان لە نێو ئەندێشەکانی بکات.
بەڵام ئینتویستلی ئامانجی ئەوە بوو کە زنجیرەکە ئەو ھەستە بدات کە ڕووداوەکانی ناوی لە نێوان ساڵانی ١٩٨٨ بۆ ٢٠٠٦ ڕووی داوە.
میولەر پەیوەندی پێوەدەکات بۆ ئەنجامدانی ئۆپراسیۆنی ماموت بەھیوای ئەوەی دەوڵەتی کوردستان دابمەزرێنن بەیارمەتی ئەڵمانیای نازی،
مشتومڕ بەردەوامە لەسەر ئەوەی کە ئایا ڕەمزی نافیع بەشداری ئایدۆلۆژیای ناسیۆنال سۆسیالیستی کردووە یان ھاوکاری لەگەڵ پارتی نازی تەنیا ھەلپەرستانە بووە لە پێناو سەربەخۆیی کورددا.
ڕەمزی وەک کەسایەتییەکی ئەوپەڕی جەمسەرگیری دەمێنێتەوە کە لەلایەن ھەندێکەوە ڕێزی لێدەگیرێت و لەمێژووی ئەم دواییەی کورددا لەلایەن ھەندێکی دیکەوە سووکایەتی پێدەکرێت.
پاش ئەوەی بەشداری لە کردەوەی ماموتدا دەکات لەگەڵ میولەر و ھۆفمان و کانێچین بە ھەڵە لە ئاسمانەوە دێنە خوار دواتر کردەوەکەیان شکست دێنێت و دەیانەوێت لەڕێی تورکیاوە بگەڕێنەوە بۆ ئەڵمانیا بەڵام لەلایەن قاچاخچییەکەیانەوە ئاشکرا دەکرێن و ڕادەستی ئینگلیزیان دەکات.
ئەو کەسانەی پشتگیری بەیاساییکردنی خۆکوژیی بەھاوکاری دەکەن دەیانەوێت ئەو کەسانەی کە ھاوکاری دەکەن لە خۆکوژیی خۆویستانە ببەخشرێن لە ڕووبەڕووکردنەوەی یاسایی لەسەر تاوانی کوشتنی بێ مەبەست یاخوود ھەر تاوانێکی تری ھاوشێوە.
لەزۆربەی ئەو وڵاتانەی ئاماژەی پێدرا تا کەسێک کە دەیەوێت بە شێوازی خۆکوژیی بەھاوکاری بمرێت بتوانێ مەرجەکانی ھاکاریکردنی یاساییانە بیگرێتەوە دەبێت چەند مەرجێکی تێدابێت،
خۆکوژیی بەھاوکاری پزیشک پزیشکێک لەخۆ دەگرێت کە "زانیارانە و بەمەبەستانە زانیاری یان ھۆکاری پێویست یان ھەردووکی دەبەخشێت بە کەسێک تا خۆی بکوژێت،
کێشەی زیادکاری بەھۆی کەمی سەرنجی ناڕێکییەکی دەروونییە کە قورسی لە سەرنجدان و چالاکی زیاد لە پێویست و ھەروەھا ھەڵسوکەوت کردن بێ گوێدانە ئەنجامەکەی لە دیارترین نیشانەکانی نەخۆشییەکەن کە ھەموو ئەمانە بۆ تەمەنی کەسەکە شیاونییە.
بەڵام بەشێک لەوانەی کە نەخۆشی یان ھەیەسەرنجدانێکی بەردەوامیان ھەیە بۆ ئەو کار و چالاکیانەی کە بەلایانەوە خۆشە یان چێژی لێوەردەگرن.
فۆلکلۆری ئەو بوونەوەرەی ئەمڕۆ بە خوێنمژ ناوی دەبەین بنچینەکەی دەگەڕێتەوە بۆ باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا لە سەدەی ھەژدەھەمدا،
ئەمەندە باوەڕ بەم بوونەوەرانە بەھێز بوو کە ببووە ھۆی ھیستێریای بە کۆمەڵ و ببووە ھۆکاری کوشتنی ئەو کەسانەشی کە خەڵکی لایان وابوو خوێنمژ بوون.
بوونەوەری ھاوشێوەی خوێنمژەکان زۆر بە کەمی لەسەریان نووسراوەتەوە لە وێژەی جووەکاندا؛ نووسەرێکی جووی سەدەی شانزەیەم بە ناوی دەیڤد بن سۆلۆمۆن ئیبن ئەبی زیمرا لەبارەی ژنێکی دڵڕەقەوە نووسی بووی کە دوای مردنی جەستەکەی بۆ ماوەی سێ ڕۆژ بەبێ چاودێری بەجێ ھێڵدرابوو کە بووە ھۆی بوون بە خوێنمژ و ھەستانەوەی و کوشتنی سەدان خەڵک.
وا دادەنرێت کە ناشتنی مرۆڤ بە زیندوویی بەھۆی کەمی زانیاری لە زانستی پزیشکی لەو کاتەدا کاریگەریی لەسەر ئەفسانەی خوێنمژەکان ھەبووبێت.
شیکردنەوەیەکی جێگرەوە بۆ ئەو دەنگە دەنگانە ھەیە ئەویش ئەوەیە کە ئەو دەنگانە لە ئەنجامی بڵقە بڵقی دەرچوونی گازەکان لەکاتی شیبوونەوەی سرووشتی جەستەکەیە.
خوێنمژەکان شێوەیان ئاوساوە و ڕەنگێکی سوورباو و مۆربۆوەی تاریکیان ھەیە؛ ئەم خەسڵەتانە زۆرجار دەدرانە پاڵ خواردنەوەی خوێن.
ئەم چیڕۆکانە بوونە پایەی ئەفسانەی خوێنمژ کە دواتر بە ئینگلتەرا و ئەڵمانیادا بڵاوبۆونەوە و پەرەیانسەند و ناوبانگیان دەرکرد.
دانیشتوانی شارۆچکەکە بانگەشەی ئەوەیان کرد کە ئەو لە مردن گەڕاوەتەوە و ھێرشی ھێناوەتە سەر بێوەژنەکەی و خوێنی خەڵکی خواردۆتەوە.
ئەو جەستە مردووانەی کە خەڵک پێیان وابوو دەبنە خوێنمژ و نەمردوو ئەوانە بوون کە تەندروست دەردەکەوتن و نیشانەی تێکچوون و شیبوونەوەیان پێوە دیار نەبوو.
ھەروەھا خوێنمژە فۆلکلۆرییەکان دەیانتوانی ھەبوونی خۆیان ئاشکرا بکەن بە ئەنجامدانی ئەو چالاکییانەی کە کەسانی ئاسایی بێزار دەکرد،
تێبینی ئەوەیان کرد کە خەڵک لەوێ گۆڕیان ھەڵدەدایەوە بۆ «کوشتنی خوێنمژەکان.» ئەم ڕووداوانە لە نێوان ساڵانی ١٧٢٥ بۆ ١٧٣٢ ڕوویان دا و دوای بڵاوبوونەوەیان زۆر بەناوبانگ بوون.
ھەر یەک لە بکوژان پیتەر کورتین و ڕیتشارد ترینتۆن چەیش لە ڕۆژنامەکان پێیان دەوترا خوێنمژەکان دوای ئەوەی ئاشکرا بوو کە ئەوان خوێنی قوربانییەکانیان دوای کوشتنیان دەخواردەوە.
لەبەر ئەوە زۆر ئەستەمە کە بوونی خوێنمژ لە فۆلکلۆر و چیڕۆکە کۆنەکان پەیوەندی بە بیرەوەری شەمشەمەکوێرە خوێنمژەکان ھەبێت.
شەمشەکوێرە خوێنمژەکان بەو ناوە ناونران دوای خوێنمژی چیڕۆکەکان نەوەک بە پێچەوانەوە؛ فەرھەنگی ئێکسفۆردی ئینگلیزی وشەی خوێنمژ لە ساڵی ١٧٣٤وە ئەم وشەیە بەکاردێنی،
بەڵام ناسراوە کە شەمشەکوێرە لەسەر مرۆڤ و نێچیرە گەورەکان خۆراک دەخوات و نیشانەیەک لە دوای خۆی بەجێدێلێت کە ئەویش شوێنەواری گازی دوو لایەنەیە.
مێتۆدی کوشتن و لەناوبردنی زیاتریش ھەبوون کە پێکھاتبوون لە ڕشتنی ئاوی کوڵاو بەسەر گۆڕی گومانلێکراودا یان لەناوبردنی تەواوی جەستەی مردووەکە.
ڕۆمانییەکان دەرزی ئاسنین یان ستیلیان لە دڵی جەستە مردووەکان دەچەقاند و پارچەی ستیلیان لەسەر دەم و چاو و گوێ نێوان پەنجەکان دادەنا پێش ناشتن.
دوای لێکۆڵینەوە دەرکەوت کە ئەم کارە لە سەدەی ١٦ کراوە و وا لێکدرایەوە کە ئەمە بۆ ڕێگریکردن لە ھەستانەوەی جەستەکە کراوە چونکە لەوکاتەدا پێیان وابووە ژنەکە دەبێتە خوێنمژ و ھەڵدەسێتەوە.
فۆلکلۆری خوێنمژی پەیوەندی لەگەڵ کۆمەڵێک حاڵەتی مردن لە ئەنجامی چەند تووشبوون بە چەند نەخۆشییەکی نەناسراو و تۆمارنەکراو ھەبووە،
خوێنمژە سەرنجڕاکێش و ئاڵۆزەکانی ئەفسانەی دەمی ھاوچەرخ لە ساڵی ١٨١٩دا ھاتە بوون دوای ئەوەی نووسەر جان پۆلیدۆری پەرتووکی «دە ڤامپایەر» ی بڵاوکردەوە؛ بەرھەمەکە بە ڕادەیەک سەرکەوتوو بوو کە بە کاریگەرترین بەرھەمی خوێنمژیی سەدەی نۆزدە ناسرا.
سەرکەوتنەکەی ئەم پەرتووکە بووە ھۆی سەرھەڵدانی چەشنێکی جیاوازی خوێنمژی کە ئێستاش لە سەدەی ٢١دا بەناوبانگە و لە پەرتووک و فیلم و زنجیرەکاندا دەبیندرێت.
زۆرجاران باوەڕ ھەبوون بە خوێنمژ لە فۆلکی کۆندا دەگەڕێندرێتەوە بۆ نەزانین و ناشارەزایی خەڵکی ئەو کاتە لە پرۆسەی شیبوونەوەی جەستەی مردوو،
خوێنمژەکان بەو کەسانە دادەنران کە جادووی ڕەشیان ئەنجام داوە یان دژی کڵێسای ڕووسی ڕاپەڕینیان ئەنجام داوە لەکاتێکدا لەژیاندا بوون.
لە ڕۆژاوای ئەورووپا بەناوبانگ بوو دوای ھێستێریایەکی بەلاشاوی سەدەی ھەژدەھەم کە بالکان و ئەورووپای ڕۆژھەڵاتی گرتبۆوە کە لە ئەنجامدا دار لە دڵی جەستەی مردووان چەقێندرا و خەڵکێکی زۆر بە خوێنمژی تۆمەتبارکرا.
خوێنمژەکان بوونەوەری نەمردوو بوون کە بە زۆری سەردانی کەسە نزیک و خۆشەویستەکانیان دەکرد و دەبوونە ھۆکاری ئازار و مردن لەو گەڕەکانەی کە لە کاتی زیندووبوونیان نیشتەجێی ببوون.
ئەمە بۆیە دەکرا چونکە لەو ناوچانەدا پێیان وابوو ھێشتا ڕۆح لەناو جەستە مردووەکاندا ماوەتەوە و ئەگەر وایان بکردایە پرۆسەی دەرکردنی ڕۆح لە جەستەکە خێراتر دەبوو.
لەم ڕوانگەیەوە بیروباوەڕە کۆنەکان سەبارەت بە گەڕانەوەی خوێنمژەکان بۆ لای کەس و کار و بەتایبەت بۆ لای خێزانەکانیان سەری ھەڵدا.
خوێنمژی چالاک لە ناو ژێرفەرھەنگی خوێنمژی ھەردوو خوێنمژی پەیوەست بە خوێن کە پێی دەوترێت خوێنمژی نەمر لەگەڵ خوێنمژی کە خۆراکی وزەیە لەخۆ دەگرێت.
یەکێک لە مێتۆدەکان بۆ ناسینەوەی گۆڕی خوێنمژ پێکھاتبوو لە دانانی کوڕێکی پاکیزە لەسەر ئەسپێکی ستالیۆنی پاکیزە و گەڕاندنی ئەسپەکە بەناو گۆڕستاندا—گوایە ئەسپەکە ڕۆیشتن بە نزیک ئەو گۆڕەی کە جێی پرسیارە ڕەت دەکاتەوە.
ھەندێک جار خەڵک لەو جەستانە گومانی خوێنمژییان دەکرد ئەگەر ھاتوو شێوەی لاشەکان لەکاتی ناشتنیان شێوەیان لە جەستەی ئاسایی جیاوازتربێت.
ئەمە بووە ھۆی ئەوەی کە ڕاوچی خوێنمژەکان بە ھەڵە دەگەیشتنە ئەو ئەنجامەی کە جەستەی مردووەکە شیبوونەی تێدا ڕووی نەداوە،
ھەروەھا دانانی شتومەکی عەرزیش وەک مەڵەغان و داس لە نزیک گۆڕەکانەوە ھەر باو بوو؛ ئەمانە لەلایەکەوە بۆ خۆشحاڵکردنی ڕۆحە خراپەکانی کە دەچوونە ناو جەستەکەوە دەکران و لەلایەکی تریشەوە بۆ ئەوەی ئەگەر کەسەکە بووبە نەمردوویەک حەز نەکات بێتەوە دەرەوە لە گۆڕەکەی.
لە ھەندێک لە چاندەکانیشدا پێیان وایە کە خوێنمژ ناتوانێت بڕواتە ناو ماڵێکەوە لەخۆیەوە مەگەر بانگھێشت کرابێت لەلایەن خاوەن ماڵەکەوە؛ دوای یەکەم بانگھێشتکردن دەتوانن بە دڵی خۆیان بێن و بڕۆن.
زۆرێک لەوانەی کە پێشبینی خوێنمژییان لێ دەکرا بە شتومەکی تیژەوە دەنێژران بۆ ئەوەی لەکاتی ھەستانەوەیان و لە پڕۆسەی ئاوسانی جەستەیاندا،
ناشتن و مردن» وتوویەتی کە بیڕوباوەڕی خوێنمژی لە ئەنجامی ھەوڵدانی خەڵکیی کۆمەڵگا پێش پیشەسازییەکانە بۆ تێگەیشتن و شیکردنەوەی سروشت،
ئەگەری ھەیە کە ئەمە ڕوونەدات وەک ئەوەی گوڵەکان بیانبەستێت و بمرن بەمەش بۆیە گوڵەکان تۆی پێگەیشتوو بەرھەم نەھێنن ئەو ڕووەکانەی کە لە ناوچە زستانە ساردەکاندا دەژین لەوانەیە توانای ھەستکردنی گۆرانەوەرززەیەکانیان ھەبێت چۆن ڕووەکەکەان ھەست بەم گۆڕانە دەکەن؟
لەکاتێکدا پایز نیک دەبنەوە رۆژ کورت دەبێتەوەو شەو درێژ دەبێتەوە بە پێچەوانەی ئەمە ڕوو دەدا لەگەل زیکبونەوەی بە ھارو ھاوین ڕووەکەکان وەلامی گۆرانی کتوپڕی درێژی رۆژ دەدەنەوە
جیاوازی نێوان درێژی ڕۆژ و درێژی شەو کارتێکەرێکی ژینگەیی گرنگە بۆ زۆر لە ڕووەکەکان ئەم کارتێکەرە لەوانەیە ببێتە ھۆی دەستپێکردنی زۆربوونی ڕووەکەکان بۆ نمونە ھەندێک لە ڕووەکەکان گوڵدەکەن لە پایزو زستنادا وە لەم کاتەدا شەوگار درێژە ئەم ڕووەکانە بە ڕوەکی رۆژگاری کورت ناودەبرێن
ھەروەھا بەیبون ڕوەکێکی دیکەی رۆژگاری کورتە ھەندێ ڕووەکی دیکە ھەیە لە بەھار یان لە سەرەتاکانی ھاویندا گوڵدەکەن لە کاتێکدا شەوگار کورتە ئەم رووەکانە بە
لە ٢٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٦ لە 'بیست و پێنج پیلانی زیندوو' لە زۆر لە بەشەکانی ژیانییەوە و لە پەیوەندی بە فیلم و زنجیرەکانەوە قسەی کرد.
عەگید و ھاوڕێکانی بە دەستە و مەفرەزە چوونەوە ناو نیشتیمان و دەستیان بە پڕوپاگەندە کرد و یەکەم چالاکیان لە دژی دەوڵەتی تورکیا ئەنجامدا لە ١٥ی ئابی ١٩٨٤ کە ئەمەش بووە سەرەتای دەست پێکردنی خەباتی چەکداری پەکەکە.
عەگید لە ڕێکەوتی ٢٨ی ئازاری ١٩٨٦ لە ڕوبەڕوونەوەیەکدا لەگەڵ ھێزەکانی سوپای تورکیا لە چیای گابار لە پارێزگای شرنەخ شەھید بوو،
مەحسوم کۆرکماز نازناو عەگید لە ساڵی ١٩٥٦ لە شارۆچکەی فارقین لەدایک بووە و بووەتە یەکەم فەرماندەی ھێزی ڕزگاری کوردستان باڵی سەربازی پەکەکە و ئەندامی ئەنجومەنی ناوەندی پەکەکە،
وە شایەنی باسە لەسەرەتادا ناوی بۆنگۆ باگینس بوو بەڵام لە دواتردا و لە دوای دەستکارییەکانی کریستۆڤەر تۆلکین ناوی بووە فرۆدۆ کە پێشتر ئەو ناوە ھی ھۆبێتێکی تر بوو.
بەردەوام بیری لە جیھانی دەرەوە و جنە دڵڕفێنەکان و ئەو شوێنە دوورانە دەکردەوە کە لای ھۆبێتەکان نەناسراو بوو وەک ئەو جێگایانەی کە بیلبۆ لە سەردانی کرد بوون.
چیرۆکی ھاوڕێیانی ئەنگوستیلەکەش بە دەرکەوتنی فرۆدۆ و ڕۆیشتنی بیلبۆ باگینس لە ھەرێمەکە دەستیپێکرد (کە تا کۆتایی ھاتنی جەنگی ئەنگوستیلەکە تەمەنی فرۆدۆ بووە نزیک ٥١ ساڵ).
لەکانەکەدا کۆمەڵەکە لەلایەن گەنداف ڕابەرایەتی دەکران تا ئەوکاتەی گەنداف کەوتە شەرکردن لەگەڵ بارلۆگ و دواتر کەوتنە نا قووڵاییەکانی چییاکە،
لە گۆندۆر ئاروین گەوھەرێکی سپی بەستراو بە زنجیرێکی زیوی دایە فرۆدۆ و پێیگوت " ئەگەر بەردەوام بیر لەو گەشتە سامناکە و برینە پڕ لەئازارەکانت بکەیتەوە،
فرۆدۆ زۆرجار بریندارکرا لەم گەشتەدا بەڵام ھیچ کەسێکی نەکوشت وە ھەرگیز برینە ڕۆحی و جەستەییەکانی چارەسەر نەبوون کە بەدرێژایی شەڕی ئەنگوستیلەکە چەشتی،
پاش چەند ھەوڵێکی شکستخواردوو نەیانتوانی بەوێدا تێپەڕن و ناچار بوون ڕێگایەکی مەترسیدار بگرنەبەر و بەژێر چیاکەدا و بەناو کانەکانی مۆریا یان خانزاد دوم دا بڕۆن.
دوای کەمێک ئەھریمەنی کۆن بارلۆگ ھات ئۆرکەکان ڕایانکرد وە کۆمەڵەی ئەنگوستیلەکەش بە ھەمان شێوە جگە لە گەند٘اف کە ڕووبەڕووی وەستا و ھەردووکیان کەوتنە قوڵایی چیاکە.
کاتێکیش ویستیان بەڕێبکەون لەلایەن جنەکان بەلەمیان پێدرا لەگەڵ ئەوشتانەی کە پێویستیان دەبێت بۆ ڕۆیشتن بە ڕوباری ئاندوین،
ئاراگۆن و لێگۆلاس و گمیلی مشتومڕیان کرد دەربارەی شوێن کەوتنی ئەو دوو ھۆبێتە و بڕیاریان دا شوێن ئەو ئۆرکانە بکەون کە ئەو دوو ھۆبێتەیان دەبرد بۆ سارمان،
ھەر بۆیە ئەویش کۆبوونەوەیەکی لەگەڵ درەختەکانی تر کرد و بڕیاریاندا کە گشتیان لەگەڵ دوو ھۆبێتەکە ھێرش بکەنە سەر ئایزن گارد .
گەنداف پێیگوتن کە بارلۆگی کوشت وە تاریکی ئەویان برد بەڵام گەڕێنرایەوە بۆ خاکی ناوەڕاست بۆ تەواوکردنی کارەکەی و ڕوبەڕوو بوونەوەی ساورۆن،
گریما پالانتیرە کە (بەردێکی ڕەشی جادووی بوو کە دەتوانرا شتی داھاتووی پێ ببینرێت و پەیوەندی لەگەڵ بەردێکی ھەمان جۆر بکات) ی سارمانی لە تاوەرەکەوە خستە خوارەوە و کەوتە دەست گەنداف و ھاوڕێکانی.
سام ھاوسەرگیری لەگەڵ ڕۆوسی کاتۆن کرد وە ئەو دیارییەی کە لەلایەن گلادرییەل پێیدرابوو بەکارھێنرا وەک چارەسەری پزیشکی لە ھەرێمەکە بەڵام فرۆدۆ توشی ئازاری گیانی و ڕۆحی بوو،
بیلبۆ و فرۆدۆ لەگەڵ جنەکان و گەند٘اف خاکی ناوەڕاستیان بەجێ ھێشت و بەرەو خاکی نەمران لە ڕۆژاوا ڕۆیشتن بۆ دۆزینەوەی ئاشتی.
لە ڕێگادا چاویان بە کۆمەڵەیەک کەوت کە لە ڕیڤندێڵەوە بەڕێکەوتبوون و پێک ھاتبوون لە خەڵکانی نەتەوەی ئاراگاۆن و ئێلادن و ئێلرۆھیە ی کوڕی ئارنۆڵد،
ئاراگۆن و دوو ھاوەڵەکەی لەگەڵ گروپە خۆڵەمێشییەکەی ڕیڤێندڵ ڕۆیشتن بۆ ئێدۆراس و دواتر بۆ دونھارۆو دواتریش بۆ ناو ڕێڕەوەکانی مردن لە چییای سپی،
ئاراگۆن لەگەڵ لێگۆڵاس و گمیلی بە یارمەتی پاسەوانانی باکور توانیان دەست بەسەر ڕێگای مردن دا بگرن بۆ ئەوەی پیاوە مردووەکانی دونھارۆو بکەنە ئەندامێکی کۆمەڵەکەیان.
کە سنوردار کرابوون لەلایەن نەفرینی جادوکەر دەنیس وە ڕزگاریان نابێت تاوەکو ئەو سوێندە درۆیە کۆنە بەجێ نەھێنن کە شەڕ بۆ پاشای گۆندۆر بکەن.
ئاراگۆن و سوپاکەی گەیشتنە میناستریس و لەگەڵ گۆندۆر و ڕۆھان پێکەوە سوپا مەزنەکەی ساورۆنیان تێکشکاند لە جەنگی مەیدانی پێلێنۆر.
لێگۆلاس و گمیلی چونە ناو میناس تریس و دووبارە پیپین و مێریان بینییەوە و باسی ئەوەیان بۆ دەکردن کە چۆن کەشتی گەلییەکەیان گرتووە بە ھاوکاری سوپا مردووەکە.
لەکاتی شەڕەکە پیپین بێ ھێزبوو بەڵام توانی بەسەر خۆی زاڵببێت بەھۆی ئەوەی کە بیستی ھەڵۆیە خۆڵەمێشییەکان ھاوکاریان دەکەن.
وە نامەیەکیان لەلایەن گەندافەوە پێگەیشت کە پێی گوتن لەگەڵ ئەو پیاوە بڕۆن کە بە سترایدەرە بانگدەکرێت بەڵام لەڕاستیدا ناوی ئاراگۆنە.
بەیەکەوە ڕۆیشتن لە بریی و لە سەر گردی وێزەتۆپ جارێکیتر ھێرشیان کرایە سەر لە لایەن سوارچاکە ڕەشەکان وە لەم ھێرشەدا فرۆدۆ بریندار کرا بە تیغێکی نەفرەتلێکراو لەلایەن سەرکردەی سوارچاکەکان.
فرۆدۆ لەڕێی ئەسپەکەی ئەو زانی کە سوارچاکەکان شوێنیان کەوتوون وە کەمێک پێش ئەوەی بگەنە ریڤندڵ سوارچاکەکان پێیانگەیشتن و کەمێکی مابوو فرۆدۆ بگرن لەڕوباری،
وە سوارچاکەکانیش ویستیان بپڕنەوە بەڵام ئاستی ئاوەکە بەرزبووە و ھەموویانی لەگەڵ خۆی ھەڵگرت وە فرۆدۆش بێھۆش بوو و کەوت.
وە بۆ ئەو مەبەستەش ئەنگوستیلەی تایبەتی خۆی دروستکرد! ئەمە بەھێزترین چەکی ئەو بوو بۆ بەزاندن و دەست بە سەرداگرتنی گشت خاکەکانی ناوەڕاست.
برۆمیرۆی سەرۆکی گۆندۆر وە ھەروەھا گیمیڵی کوڕی گڵۆین کە ئەم لە کورتە باڵاکان بوو وە لەگەڵ لێگۆڵاس گرینلییف کە شازادەیکی جنەکان بوو کۆتا کەسیش جادووگەرێک بوو بەناوی گانداف.
کاریگەری کارەکەی تۆلکین بەشێوەیەک بووە کە بەکارھێنانی وشەکانی 'تۆڵکیەنیان' و 'تۆڵکیەنەس قوە' تۆمارکراوە لە فەرھەنگی ئینگلیزی ئۆکسفۆردا.
ھەزاران ساڵ پێش ئەوەی ڕوداوەکان دەستپێبکات پاشای تاریکی سائێڕۆن ئەنگوستیلەیەکی سازکرد بۆ فەرمانڕەوایی کردنی ئەنگوستیلەی ھێزەکانی تر و ئەوانەشی کە لە دەستیان کردبوون سەرکردەی پیاوەکان و سەرکردەی جنەکان و سەرکردەی کورتەباڵاکان.
پاش تێپەڕ بوونی دوو ھەزار ساڵ ئەنگوستیلەکە لە لایەن یەکێک لە دانیشتوانی تەنیشت ڕوبارەکە دۆزرایەوە کە بە دیگۆڵ بانگیان دەکرد.
وە ھاوڕێکەی بەناوی سمیگۆڵ کەوتە ژێر کاریگەری ئەنگوستیلەکە و دیگۆڵی خنکاند بۆ ئەوەی ئەو ئەنگوستیلەیە بەدەست بھێنێت.
گۆلم بووە دوو بەش لەنێوان دڵسۆزی بۆ فرۆدۆ یان حەزی بۆ ئنگوستیلەکە و دواجار گۆلم ناپاکی کرد و فرۆدۆی برد بۆ لای جاڵجاڵۆکەی مەزن شیڵبۆ کە لەوێ دەژیا و خۆشی ڕایکرد،
ھەرچۆنێکبێت سەرەڕای ئەوەش ڕەخنە لەوە دەگیرێت کە گشت کارەکتەرەکانی ئەو کتێبە ھەموویان یەکێک لەم دوانەن واتە یان ڕەشن یان سپین،
لەبەرئەوە جۆرایەتی کەسایەتییەکان لەم دووجۆرەدا " پـاڵەوانــی چیرۆک " وە " دوژمن" لە خوارەوە ڕۆڵە گشتییەکانییان لە چیرۆکەکەدا نیشاندراوە.
هەروەها لە ڕێگەی گمە و بانی بۆڵانەوە هاوسنوریشە لەگەڵ ناوچەی تاوگۆزی كە پردی پەیوەندیی نێوان گڵێجاڵ و ڕووباری سیروانە لەسەر ڕێگای هەڵەبجە .
كە وەسمان بەگی عەبدوڵڵا بەگی شەرەفبەیانی و شێخانی نەقشبەندی بیارە كە شێخ عەلائەدینی زیائەدین دوا ڕابەر و مورشیدی خاوەن زەويی و موڵكداریان بووە لەم قۆناغە‌.
لەم نێوانەشدا گڵێجاڵ كە گەورە گوندی پشتكێوی بەمۆیە كەوتووەتە بەرداشی ململانێی ئەم دوو جەمسەرە و هەرلایەك بەلای خۆیاندا ڕایانكێشاوە ،
بەهۆی ئەوەی بەشی هەرە زۆری زەوییەكانی گوندەكە ئەمیری ـ ن و دەوڵەت ڕازیی نەبووە سەرجەمیان لەسەر دەرەبەگ و شێخەكان تاپۆ بكات،
بەپێی ئاماژە و گێڕانەوەكانی بەردەست سیمای زاڵ و بەردەوامی پەیوەندیی خەڵكی گڵێجاڵ لەگەڵ دەوروبەرەكەیاندا دۆستایەتی و تەبایی بووە،
جگەلەوەش خێزانە ئاوارەكانیان بەسەر گوندەكانی دەوروبەردا دابەش بوون و پەنا دراون ماوەیەكیش لە ساڵی كە خراپ لێكگەیشتن كەوتووەتە نێوانیانەوە لەگەڵ هەندێك لە باواییەكان بەهۆی دۆزینەوەی تەرمێكەوە لە نزیك سنوری گڵێجاڵ،
هەندێ گێڕانەوە و بیروباوەڕی كۆنیش ئاماژە بەوە دەكەن لەسەر چیاكە تەرمی پیرخدری شاهۆ ئەسپەردە كراوە كە باوەڕ وەهایە باپیرانی ساداتی تاوگۆزی و بنەماڵەكانی جاف بێت ،
گرنگی بەمۆش تەنها لە بەرزی و زنجیرەییەكەیدایە كە لە هەردوو دیوەوە و لە هەردوو بەری باشوور و ڕۆژهەڵاتی كوردستان كۆمەڵێك گوند بەیەكترەوە دەبەستێتەوە و لەبەر گرنگیی ئەم شاخەش وەك جێگەیەكی ستراتیجی سەرسنوری ئێران لە نەخشەیەكی سەربازیی عوسمانیدا گرنگیی پێدراوە ،
دیارە ئەو گۆڕانكارییەش بەهۆی نەشارەزایی نووسینی دروستی ناوەكەوە بووە كە كێشەیەكی سەرەكی ناوە كوردییەكانە بۆ ڕێنووسی عەرەبی 8 .
گڵێجاڵ گوندێكە لە شێوەی شارەدێ لە نزیك خاڵی سنوریی پشتە و دەڤەری "پشتكێوی بەمۆ" لە باشووری پارێزگای هەڵەبجە" . ئەگەرچی بنكۆڵكاریی شوێنەوارەكانی ئاواییەكە دەریدەخات ژیان و ئاوەدانی لە سنوری ئێستای ئەم ئاواییە،
جگەلەوەش كەشوهەواكەی لەبارە بۆ كشتوكاڵ و هاوشێوەی و زۆرێك لە گوندەكانی تری كوردستانیش تاڕادەیەك ئاسایشی تێدا بەباشی دابینكراوە بەهۆی ئەوەی پشتی لە چیا بووە.
ئەوەی جێگەی سەرنجیشە هیچ كام لەو كوێخایانە بەهۆی پێگەكانیانەوە دەوڵەمەند نەبوون و سەرجەمیان ژیانێكی ئاسایی وەك خەڵكی ئاواییەكەیان هەبووە .
بەڵام سەرباری ئەمەش هێشتا هەر هەیانە هەر شوناسی گوند و ئاوایی بۆ گڵێجاڵ بەكاردەهێنێت بەوپێیەی هەندێك لە بنەماڵەكانی پێیانوایە درێژكراوە و خزمیان لە دەرەوەی ئاواییەكە هەیە،
سەرەتای هاوینی هەمان ساڵ دەیان خێزانی ئاواییەكە كە لە ئۆردوگاكانی ئێران گەڕاونەتەوە و لە دەشتی گڵێجاڵ لەناو كەپر نیشتەجێ بوون ،