polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
هەروەها ژیاننامەنووس ئەندرو مانگۆ ئەوەی ورووژاندووە کە مستەفا ناوی کەمالی لە خۆ نابێت لەبەر خۆشەویستی بۆ شاعیری نەتەوەیی تورک نامق کەمال.
ئەتاتورک بەهاوڕێیەتی لەگەڵ هەریەکە لە عەلی فوئاد و لوتفی موفیت چوو بۆ ئەکادیمیای سەربازیی عوسمانی لە ناوچەیەک لە شاری قوستەنتینە (ئەمڕۆ:
لەلایەکی دیکەشەوە هێزەکانی بەریتانیا کە سنووری هەرێمەکانی میسر و سوودانی عوسمانییان گرتبوو ئەوا ڕێگەیان نەدەدا لە سنووری ئەوانەوە هێز و چەکی عوسمانی بگاتە لیبیا.
سەربازە عوسمانییەکانی لەنێویاندا ئەتاتورک لەوانەیە بە جلوبەرگی عەرەبەوە چووبن بۆ لیبیا (سەرباری مەترسی زیندانیکردنیان لە ئەگەری گیرانیان لەلایەن دەسەڵاتی بەریتانییەوە) یانیش بەهۆی ئەو کەشتییە زۆر کەمانەی کە بەردەست بوون لەو کاتە (ئیتالییەکان کە هێزی دەریایی باڵایان هەبوو،
لەگەڵ ئەوەشدا دوای چەند ساڵێک ئەوا بۆچوونەکانی لەگەڵ پارتەکە بوونە دژیەک و بەکەسێکی ئۆپۆزسیۆنی ناو پارتەکە دادەنرا ئەمەش بەوەی بەردەوام ڕەخنەی هەبوو لە سیاسەت و کارەکانی سەرکردایەتی کۆمەڵەکە.
ڕۆڵی سەرەکی گێڕا لە ناو شۆڕشی لاوانی تورک کە تێیدا دەسەڵاتیان لە سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم سەند و دەستووری وڵاتان بۆ دەستووری ساڵی ١٨٧٦ گەڕاندەوە.
کەمال ئەتاتورک لە دایکبووی (لە ژێر ناوی عەلی ڕەزا ئۆغلو مستەفا واتە مستەفای کوڕی عەلی ڕەزا) مانگە سەرەتاکانی ١٨٨١ بوو،
دواتر بۆ فەرماندەیی فەیلەقی شازدەهەمی سوپای دووەم دەستنیشانکرا و دوای ئەوەی هێرشە بەرفراوانەکەی ڕووسیا گەیشتە شارە سەرەکییەکانی ئەنادۆڵ،
دوو فڕۆکەی ئیتاڵی بۆمبیان خستە سەر هێزەکانی عوسمانی؛ بەردێک لە باڵەخانەیەکی ڕووخاودا کەوت و بە چاوی چەپی ئەتاتورک کەوت،
ئەم پێشنیارە بەلای کۆمەڵەی ئیتحاد و تەرەقی پەسەند نەبوو هەربۆیە ناوبراویان دوور خستەوە بۆ ویلایەتی تریپۆلیتانیا (لیبیای ئەمڕۆ،
ئەوکاتە ناوچەیەک بوو لە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی) ئەمەش بۆ ئەوەی کاربکات لەسەر سەرکوتکردنی یاخیبوونە خێلەکییەکانی ناوچەکە،
کە لە ژێر فەرماندەیی گروپی سوپای یڵدرم سەر بە ژەنەڕاڵی ئەڵمانی ئێریچ ڤۆن فالکنهاین بوو (بەڵام دوای ئەوەی هێزەکانی ئینگلیز توانیان ئوورشەلیم بگرن،
لەوێدا ئەرکی یاوەریکردنی شازادەی جێنشین محەممەد وەحیدەدین پێسپێردرا لە گەشتە شەمەندەفەرەکەیدا بۆ نەمسا-هەنگاریا و ئەڵمانیا.
لە پاش چەند گەشتێکی یەک لە دوای یەکی کەشتی ئەپۆلۆ مرۆڤ توانی پێبخاتە سەر ووی مانگ و زانیاری تەواو لە بارەی مانگەوە دەستبکەوێت.
ئاژانسی ناسای ئەمریکایی توانیویەتی چەند توێژینەوەو گەشتێکی دیکەش بۆ ھەسارەی مەریخ و زوھرە و مشتەری و ئۆرانۆس و نیبتۆن ڕێک بخات بەھۆی چەند کەشتییەکی دیکەوە کە رۆبۆت و تەکنەلۆژیای زیرەک بەکار ھاتووە لە میانەی ئەو گەشتانەدا،
ھەتا ئێستا ناسا توانیویەتی چەند کەشتییەکی جۆر بەجۆر رەوانەی بۆشای ئاسمان بکات بۆ لێکۆڵینەوە و زانیاری وەرگرتن لە گەردوون و بۆشای ئاسمان و ھەسارەکان.
دواترین گەشت و کارەکانی ناسا لە ئێستادا بریتیە لە ناردنی کەشتی لێکۆڵەرەوەی فۆنێکس بۆھەسارەی مەریخ و توانیویەتی گەلێک زانیاری بە سوود سەبارەت بە ژینگەی ئەو ھەسارەیە رەوانەی زەوی بکاتەوەو لە داھاتوودا کەڵک و خزمەتێکی گەورە بە مرۆڤایەتی بگەیەنێت
لە ئاکامی ئەو ھاریکاری و ھەماھەنگییەی لە نێوان سوپاو ئاژانسی ناسادا ھەبوو توانیان لە ٥ی ئایاری ١٩٦١ دا یەکەمین گەشتی ئاسمانیی ئەمریکایی رێک بخرێت و کەشتیوانێکی ئاسمانی بەناوی ئالان شیپارد لە سەر کەشتی ئاسمانیی فریدۆم بۆماوەی ١٥ خولەک لە بۆشایی ئاسماندا بمێنێتەوە،
پاشان لە گەشتێکی دیکەدا لە رۆژی ٢٠ ی شوباتی ١٩٦٢دا جۆن کلینن بۆ ماوەی ٥ کات ژمێر بەدەوری زەویدا بە ھۆی کەشتی فریند شیپەوە بسورێتەوە،
بەڕێوەبەرایەتیی نەتەوەییی فڕینناسی و بۆشایی ناسراو بە ناسا ئاژانسێکی سەربەخۆی سەر بە حکوومەتی فێدراڵیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە و بەرپرسی بەرنامەی بۆشاییی سیڤیل،
بەڵام خێزانی ئەییووب ھەندێک ھەڵەی کرد و ئەییووبیش -سەلامی خوای گەورەی لێ بێت- سوێندی خوارد کە ئەگەر چاک ببێتەوە قەمچی لێ بدات.
لەبەر ئەوە ئەییووب پەنای بۆ خوای گەورە برد و دەستی کرد بە نزا و پاڕانەوە ھەتا خوای گەورە بەزەیی پێدا بێتەوە یان بەڵاکەی لەسەر لابات یان ئارامتری بکات و بەسەر شەیتاندا زاڵی بکات.
ھەروەھا ھەموو بەڵاکانی تریشی لەسەر ھەڵگرت و ھەموو بەخششەکانی جارانی پێ دایەوە و دوو ئەوەندەی جارانیش مناڵی پێ بەخشییەوە؛ ھەتا ئادەمیزاد بزانێت ئەوە ئەنجامی ئارامگرتنە بۆ خوای گەورە.
گەیشتنی بە پاریس ھاوکات بوو لەگەڵ تەقە کردن لە شای ئێران لە زانکۆی تاران کە بوو بەھۆی لە نێو چوونی ئازادییە دێموکراتییەکان لە سەرانسەری ئێراندا.
لەوێدا عەبدولڕەحمان قاسملوو بە درێژی لە دژی شا و ڕێژیمەکەی قسەی کرد لە ئاکام دا خوێندکاران پەیامێکی ناڕەزاییان بۆ محەممەدڕەزا پەھلەوی نارد.
لەئەنجامدا ناچار بوو پاریس بە جێبھێڵی و وەک یەکەم بوورسیەی ئێرانی یەکێتیی نێونەتەوەیی خوێندکاران چوو بۆ پڕاگ پێتەختی چێکۆسلۆڤاکیا.
گەیشتنی بە پاریس ھاوکات بوو لەگەڵ تیرۆری سەرنەکەوتووی شای ئێران لە زانکۆی تاران کە بووە ھۆی لەناوچوونی ئازادییە دیموکراسییەکان لە سەرتاسەری ئێراندا.
بەو بۆنەیەوە کۆبوونەوەیەکی بەرینی خوێندکارە ئێرانییەکان لە پاریس پێکھات کە لەوێدا قاسملوو بە درێژی لەدژی شا و ڕژێمی پەھلەوی قسەی کرد لە ئاکامدا خوێندکاران پەیامێکی ناڕەزاییان بۆ محەممەدڕەزا پەھلەوی نارد،
ئەو سەرئەنجام ناچاربوو پاریس بەجێ بھێڵێت و وەکوو یەکەم نێردراوی ئێرانیی «یەکێتیی نێونەتەوەییی خوێندکاران» چوو بۆ پڕاگ پایتەختی چێکۆسلۆڤاکیا.
بۆخۆی لەم بارەیەوە لە کتێبی «چل ساڵ خەبات لە پێناوی ئازادی‌» پاش باسی گەشتی ٣٠ کەس لە کوردەکان بۆ باکوو لەسەر بانگھێشتنی یەکێتیی سۆڤیەت،
ساڵی١٣٤٩ پاش دەرچوونی بەیاننامەی ١١ی ئازار و ڕێککەوتنی نێوان ڕێبەرایەتیی بزووتنەوەی کورد لە باشووری کوردستان و دەوڵەتی ئەو وڵاتە ئیمکانی تێکۆشانی سیاسی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانزیاتر بوو.
لەو کاتەدا دکتۆر قاسملوو لە ئەورووپا گەڕایەوەو بە ھاوکاریی چەند کەس لە یارانی نزیک ئەرکی زیندوو کردنەوەی ڕێکخراوەکانی حیزبی دیموکراتی لەئەستۆ گرت.
دکتۆر قاسملوو بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی و پاشان بە سکرتێری گشتیی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران ھەڵبژێردرا و لەو کاتەوە لە ھەموو کۆنگرەکانی حیزب دا وەک سکرتێری گشتی ھەڵبژێردرایەوە.
بەمجۆرە بۆ ماوەی ھەژدە ساڵ وەک ڕێبەرێکی کارزان‌ و شارەزا لەپلەی یەکەمی بەرپرسیارێتیدا کاروباری حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێرانی لە یەکێک لە سەختترین قۆناخەکانی خەباتی ئەم حیزبەدا بەڕێوەبرد.
ساڵی١٣٤١ قاسملوو لەزانستگەی پڕاگ دکتۆرای زانستی ئابووریی وەرگرت و ھەتا ساڵی ١٣٤٩ لە زانستگەی پڕاگ دەرسی ئابووریی سەرمایەداری و ئابووریی سۆسیالیستی و تیئۆریی ھەڵدانی ئابووری‌ ی گوتەوە.
لەو ماوەیەدا دکتۆر قاسملوو چەندین کتێب و نامیلکەی لەسەر گیرو گرفتە ئابووری و کۆمەڵایەتیی و سیاسییەکان نووسی کە لە ھەموویان بەناوبانگتر کتێبی کوردستان‌ و کوردە.
زانایەکی بواری ئابووری و کۆمەڵایەتی و خەباتکەر و پێشمەرگە و سکرتێری گشتی پێشووی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە ماوەی ساڵانی ١٣٥٠ ھەتا ١٣٦٨،
١٣ی تەممووزی ١٩٨٩) لە کاتێک دا بۆ دۆزینەوەی ڕێگای چارەسەری ئاشتیخوازانەی کێشەی کورد لە ئێران دا لەگەڵ چەند نوێنەرێکیی حکوومەتی کۆماری ئیسلامی ئێران لە ڤییەن لەسەر مێزی وتووێژ دانیشتبوو لەگەڵ عبداللە قادری ئازەر ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی و نوێنەری حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران لە ئەورووپا بەدەستی نوێنەرانی کۆماری ئیسلامی ئێران شەھید کران.
لەو ماوەیەدا عەبدولڕەحمان قاسملوو سەرپەرستی ڕۆژنامەی کوردستان ئۆرگانی کۆمیتەی ناوەندی حیزبی بە ئەستۆوە بوو کە تەنیا پێنج ژمارەی بە نھێنی لـێ دەرچوو.
ساڵی ١٣٣١ ھەتاوی لە سەردەمی حکوومەتی میللی دکتۆر محەممەد موسەددیقدا عەبدولڕەحمان قاسملوو پاش ئەوەی لە زانکۆی پڕاگ لیسانسی زانستی کۆمەڵایەتی و سیاسی وەرگرت گەڕایەوە ئێران.
ھەر لەو ماوەیەدا وەک نوێنەری ئێران لە زۆر کۆبوونەوە و کۆنفرانسی فیدراسیۆنی جیھانی لاوان دا لە شاری بوداپێست پێتەختی مەجارستان بەشدار بوو.
ھەر لەو ماوەیەدا وەک نوێنەری ئێران لە زۆر کۆبوونەوەو کۆنفرانسی فیدراسیۆنی جیھانیی لاواندا لە شاری بوداپێست پایتەختی مەجارستان بەشداربوو.
عەبدولرەحمان قاسملوو لە شەوی یەڵدای ساڵی ١٣٠٩ی ھەتاوی بەرامبەر بە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٣٠ زایینی لە شاری ورمێ لە بنەماڵەیەکی ناسراو و دەوڵەمەندی دەست ڕۆیشتوودا لە دایکبوو.
لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا بە ڕێگەی جواد میرانەوە کە سترانبێژێکی کوردستانی باکوورە لەگەڵ کۆما بەرخۆدان ئاشنا دەبێ و دواییش دەچێتە ئەکادیمێی کوردی لە ئەڵمانیا و ھەر لەوێش بە مامۆستا وریا ئەحمەد ئاشنا دەبێت و یارمەتی زۆر دەدرێت تا دەچێتە بۆ یەکەم جار لە پڕۆگرامی شانشین بەشداری دەکات کە بەرزان شاسوار پێشکەشی دەکرد لە ئێستادا لە کەناڵی رووداو بەرنامەی چۆپی و چارا پێشکەدەکات
لە تەمەنی ١٣ ساڵیدا دەچێتە قوتابخانەی دەنگ لە ھۆڵەندا بۆ ئەوەی بتوانێت بەشێوەیەکی زانستییانە شارەزایی لەو بووارەدا پەیدا بکات،
دوای ساڵی ١٨٤٦ نەخۆشی لە پەتاتەکەیانی دا و بەتەواوەتی داھاتی ئەو ساڵەیانی لە نێو برد و زیاتر لە ٦٠٠ کەس لە خەڵکی ئیرلاند لە برسان مردن!
پەتاتەیان دیو و لە سەرەتای سەدەی شانزدەھەمدا پەتاتەیان لەگەڵ خۆیان بردەوە بۆ ئیسپانیا و لە نێو خەڵکی ئێوێدا بڵاویان کردەوە.
بەڵام لە ڕاستیدا لە ماوەی ساڵانی ١٨٩٩ تا ١٩٠١دا لە گوندی گوێزەکوێرەی سەر بەشاری مەریوان ھاتووەتە دنیاوە و ناوی تەواویشی عەبدولکەریم کوڕی محەممەد کوڕی فەتاح کوڕی سلێمان کوڕی مستەفا کوڕی محەممەد خەجێ لە عەشیرەتی قازییە.
لەسەرەتای ھەڵگیرسانی جەنگی یەکەمی جیھانیشدا لە مزگەوتی مەڵکەندی شاری سلێمانی نیشتەجێ بووە و دواتر چووەتە مزگەوتی مەلا محەممەد ئەمین بالیکەدەری و لە ساڵی ١٩٢٤ یشدا لە ئاھەنگێکی فراواندا لە شاری سلێمانی مۆڵەی مەلایەتی لەسەر دەستی زانای ئایینی شێخ عومەری ئیبن قەرەداغی وەرگرتووە.
دواتر بووە بە مەلای گوندی نێرگسەجار تا لەسەر داوای حەزرەتی شێخ عەلائەددین نەقشبەندی دێتە بیارە کە بە ئەزھەری کوردستان ناسراوە و ڕۆژانە سەدان کەس سەردانیان کردووە.
لە ڕاستیدا نازناوی مودەڕڕیس بۆ مامۆستا دەگەڕێتەوە بۆ وانەبێژی خانەقای بیارە کە لەوێ بە ماوەی ٢٥ ساڵ خزمەتی زانست و فەرھەنگی کوردی کردووە.
لەوەش گرنگتر لەم ساڵانەی دوایی ٣ ھەزار زانای ئایینی سوننی ڕێڕە و کە لە ھەموو پارێزگاکانی عێراق ھاتبوون و لە بەغدا کۆبوونەوە،
مەلا عەبدولکەریمی مودەریس چەندین پەرتووک و بەرھەمی وەک نووسینەوەی ژیان و بەسەرھات و شیعری چەندین شاعیری وەک مەولانا خالید و «شێخ عوسمان و سەراجەدین»ی بڵاوکردووتەوە،
ئینجا دوای ماوەیک بەسەرپەرشتی مستەفا بارزانی کۆنگرەی چوارەمی پارتی دیموکراتی کوردستان بەسترا و دوبارە مەستەفا بارزانی کرایەوە بە سەرۆکی حیزبی پارتی دیموکراتی کوردستان لە باشوور تا کۆنگرەی پێنجەم دووبار ئەم ھەڵبژێردرایەوە بە سەرۆک حیزب تا کۆنگرەی شەشەم لە ساڵی ١٩٦٤ بەسترا،
کە سەرکردایەتی حزب و بەرپرسانی پێشمەرگە و کەسایەتی کۆمەڵایەتی و عەشائری بەشداریان تێدا کردوو و بارزانی داوای حوکمی ژاتی دەکرد بۆ ھەمان مەبەست وەفدێکی بە سەرۆکایەتی جەلال تالەبانی و ئەندامییەتی ێالح یوسفی محمود محەممەد،
دوایی لە ساڵی ١٩٦٤ دوبارە کۆنگرە ئەنجام دراو بۆ جارێکی تریش مەلا مستەفا کرایەوە بەسەرۆک حیزب و لەکۆنگرەی ساڵی ١٩٦٦یش واتە کۆنگرەی حەوتەم دووبارە مەلا بووەوە سەرۆک حیزب دوایی لە ساڵی ١٩٧٠ کۆنگرەی ھەشتەم بەسترا و بارزانی بە کۆی دەنگ بە سەرۆکی پارتی ھەڵبژێردراوە لە ٢٩ی ئەلیلولیش لە پلانێکدا بارزانی ڕزگاری بوو لە مەرگ کە بۆ تیرۆرکردنی ئیدریس بارزانی داڕیژرابوو لە جیگای ئەم حەمید ڕێکەوتی بریندار بوو،
لە ئازاری ١٩٧٥ شۆڕش تووشی نسکۆ بوو بە ھۆی ڕێکەوتنامەی جزائیرلە نێوان شای ئێران و ڕژێمی بەعسی عێراقی بۆیە پارتی لە ساڵی ١٩٦٧ کۆنگرەیەکی تری بەست کە کۆنگرەی ژمارە نۆیەم بوو لە بەرلین ساز کرا لەم کۆنگرەیە بڕیاری درێژە دان بە شۆڕش،
ئینجا لە ساڵی ١٩٧٩ کۆنگرەی نۆیەم بەسترا ئەندامانی پارتی لە ئەنجام دانی کۆنگرە دوودڵ بوون و بەھۆی مردنی مەلا مستەفا و دوای ئەمەش لەھەمان ساڵ شۆڕشی ئیسلامی ئێران سەرکەوتنی بەدەست ھێنا و ڕژێمی شایەتی ڕووخێنرا و ئەندامانی پارتی دوودڵ بوونەوە لە پشگیرکردنی ئەم شۆڕشە بەڵام دوای دوودڵ بوون لەم دوو خاڵە ھەر کۆنگرەیان بەستاو مەسعوود بارزانی کوڕی مەلا مستەفا بووە سەرۆکی حیزب
مەلا سێ ساڵ بووە ھێزەکانی تورک پەلاماری خێلەکانی کوردیان داوە و عەبدولسەلامی برای بەدیل دەگرن و مەلا مستەفا و دایکیشی ڕەوانەدەکەن بۆ بەندیخانە ماوەی نۆ مانگ لەو بەندیخانەیە ژیان دەگوزەرێنن بزوتنەوەشۆڕش گێڕانەکەی لە١٩٤٣وەدەستپێدەکات،
لەکاتێکدا قازی محەممەد لەپازدەی کانوونی یەکەمی ١٩٤٥ دا دامەزراندنی فەرمانڕەواێکی نەتەوەیی کوردی بەیارمەتی یەکێتی سۆڤێت ڕاگەیاند،
لە ساڵی ١٩٧٦دا بە مەبەستی چارەسەرکردنی نەخۆشییەکەی بەرەو واشنتۆنی پایتەختی وڵاتە یەکگرتووەکان بەڕێکەوت و لە ١ی ئازاری ١٩٧٩دا بە ھۆی شێرپەنجە لەوێ کۆتایی بە ژیانی دێت.
لە ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٣ پاش ئازادبوونی بەشێکی باشووری کوردستان لەگەڵ تەرمی ئیدریسی کوڕی بە پێشوازی خەڵکەوە لە گوندی بارزان نێژرایەوە.
و ھەر لەم گەڕانە فێری زمانەکانی عەرەبی و تورکی و فارسی بووە؛ و بە دوای ٦٢ ساڵ ژیانی پڕبار و پڕ لە سەختی لە ساڵی ١٩١٠ لە شاری کرماشان کۆچی دواییی کردووە.
بەرھەمی دەورانی لاوییەتی شاعیر بووە و کاتێ ئەم بەرھەمەیە ھۆنیوە لە زێدی خۆی دوور بووە و شەماڵی ناردووە بەرەو زێدی و ھەر وەھا بۆ لای دڵبەر.
چەندین بەرھەمی ھەیە کە یەکێک لەوانە جەنگنامەی کۆلە و ئاینەمەلە کە بۆ یەکەم جار لەلایەن مینۆرسکی و لە ساڵی ١٩٤٣ بڵاوکراوەتەوە.
لە ساڵی ٢٠٠٦ ەوە گۆڤاری لڤین ڕێچکەیەکی تایبەتی خۆی وەرگرت لەناو ڕۆژنامەگەری کوردی و ھەموو بابەتەکانی تایبەتکرد بە بابەتی سیاسی و بووە پێشەنگی گۆڤاری کوردی لە بواری لێکۆڵینەوە و دیمانەی سیاسی و توانی لە چەندین ڕاپرسیدا بە پلەی یەکەم بێت،
یەکەم ژمارەی گۆڤارەکە لە تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠٠٢ مانگانە بە تیراژی ٢٠٠٠ دانە دەردەچوو و بەشێوەیەکی سنوردار بڵاودەکرایەوە،
تا لە کۆتایی ساڵی ٢٠٠٥دا تیراژی گۆڤارەکە لە ١٥٠٠٠ دانە دانە تێپەڕی و لە شارەکانی بڵاو دەکرێتەوە و توانی وێب سایتێکی تایبەت بەخۆی دابنێت بۆ بڵاوکردنەوەی بابەتەکان و ھەواڵی ڕۆژانە.
جەختیش لەسەر بەدواداچوونی ڕووداو و گۆڕانکارییەکان دەکاتەوە و گەیاندنی زانیاریی ورد و دروست بە شێوەیەکی بێلایەن و بە پەیڕەوکردن لە بنەماکانی ئیتیکی ڕۆژنامەوانی،
بە ئامانجی بەشداریکردن لە پڕۆسەی کامڵکردنی چەمکی و چەسپاندنی سیستەمێکی دیموکراسی و شەفافییەت لە بەڕێوەبردنی دامەزراوە دەوڵەتی و حکومی و تایبەتییەکاندا.
لە مانگەکانی سەرەتای ٢٠٠٩وە تاوەکو ئێستا بە تیراژی ٢٥٠٠٠ دانە وبە شێوەیەکی یەکجار بڵاو لە سەرجەم بازاڕ و شار و شارۆچکەکانی کوردستان بڵاو دەکرێتەوە.
لە سەرەتادا دەرکردنی گۆڤاری لڤین پڕۆژەی کۆمەڵێک گەنجی ڕۆژنامەنووس بوو بە ھاوکاری سەنتەری چالاکی لاوان لە شاری سلێمانی دەردەچوو.
لڤین لە ماوەی کارکردنیدا بەھۆی بابەت و ناوەڕۆکە بەپێزەکانیاوە چەندین جار لە یەکەم ڕۆژی دەرچوونیدا ژمارەی لە بازاردا نەماوە و بووەتە ھۆی ئەوەی جارێکی تر لەچاپ بدرێتەوە یان بەشێوەیەکی نایاسایی ئەو ژمارە کەمانەی لەبازاردا ماوە لەلایەن کتێبفرۆشەکانەوە نرخیان بۆ ١٠ ھێندە بەرزکراوەتەوە.
لە ساڵی ٢٠٠٩ ستافی گۆڤاری لڤین ھەڵسان بە دامەزراندنی دامەزراوەیەکی ڕۆژنامەوانی بە ناوی لڤین و گۆڤاری لڤین بووە بەشێک لە دامەزراوەکە.
ئەو توانایە لەگەڵ دەنگی بێوێنەی بووە ھۆی ئەوەی کە گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک لە سەرانسەری کوردستان ببێتە خۆشەویستی جەماوەری خەڵک.
ئەکبەر ئیزەدی و بەھمەن پوولەکی کاری کردووە و ئەو ھاوکارییە بووە ھۆی دروستکردنی بەرھەمی وا کە وەک شاکارەکانی مۆسیقای ئەو سەردەمە بە یادگاری ماون.
حەسەن زیرەک لە تەمەنی ژێر دە ساڵیدا لەگەڵ چەند کەس لە دەنگخۆشانی بۆکان لە شایییەکانی ناو شار و گوندەکانی بۆکان گۆرانیی وتووەتەوە.
لە تەمەنی ١٢ ساڵیدا دەگەڕێتەوە ھەرمێلە و لەلای خانانی ئاغای ئەو دێیە بە کارکەر دادەمەزرێتەوە و بۆ درێژەی ژیانی دەست دەکات بە قاوەچییەتی و چاوساغی و بەردەستیی ئاغاوات.
لە ساڵی ١٩٥٣ زیرەک لەوێ دەبینن و ئەو دەبەنە بەشی کوردیی ڕادیۆ بەغدا و بۆ یەکەم جار دەنگی لە ڕادیۆی کوردیی بەغداد دەبیسترێت و بەم جۆرە مەیدانێکی باش بۆ خۆ نواندنی گۆرانیبێژیی زیرەک پەیدا دەبێت.
ھەر لەو ساڵەدا لە ڕادیۆی تاران لەگەڵ میدیا زەندی ئاشنا دەبێت و پێکەوە ژیانی ھاوبەش پێک دێنن کە ئاکامی ئەو ژیانە دوو منداڵ بە ناوەکانی مەھتاب و ساکاریان دەبێت.
شانبەشانی ئەو کارەش لە گۆرانیوتن و کاری ھونەری ناوەستێت و لە بەزم و شادی خەڵکدا بەشداری دەکات و بە بۆنەی جۆراوجۆرەوە گۆرانی تۆمار دەکات.
لە ساڵانی ١٩٦٠–١٩٦١ لە شاری سلێمانی لە تیپی شانۆی ھونەرەجوانەکان لەگەڵ سێوەخان و ڕەشۆڵ عەبدوڵڵادا لە شانۆی بووکی ژێر دەواری ڕەش و خەسوو یان ئەژدیھا و تەڕپیر بەشداریی کردووە.
ھەر لەو تەمەنەدا دەنگە خۆشەکەی سەرنجی خەڵکی ئەو دێیە بۆ لای خۆی ڕادەکێشێت و ھەموویان ھەوڵی ئەوەیان دەبێت کە زیرەک لە دەنگە خۆشەکەی بێبەشیان نەکات.
کاتێک خانان دەبینێت زیرەک دەنگی ئەوەندە خۆشە ئەمجارە زیاتر گرنگی بە ئەو دەدات و ڕێگە دەدات زیرەک بێتە دیوەخان و بە گۆرانی میوانداریی خان بڕازێنێتەوە.
و پاشان نێوانی لەگەڵ ئاغا تێکدەچێت و واز لە تفەنگچییەتی و ئازار و ئەزییەتی خەڵک لە پێناو ئاغادا دێنێت و دەچێتە سەقز و دەبێتە شۆفێری مینەخانی ئەردەڵان و لەنێوان سەقز و بانەدا دەست بە کار دەکات.
ئەو گۆرانییە و دەنگی زیرەک ھەستی ڕێبوارێک دەبزوێنێت و ئەو ڕێبوارە دەبێتە ھۆی گۆڕانکاری لە ژیانی زیرەکدا و ڕێگەی بۆ دەکاتەوە بڕواتە ڕادیۆی بەغدا.
ئەم وشانە وەک «ئاژاوە» یا«بێسەرەوبەرەیی» بەکار دەبرێن و سەرەنجام ئەم شێوازی بیرکردنەوەیە بەو وێناندنانەوە دەکەنە بەڵگەی ئاژاوەخوازی ئانارکیستەکان،
کەم خواردنەوەی شلە ؛ ئەگەر بە شێوەیەکی پێویست ئاو نەنۆشریتەوە ئەوا میز چڕدەبێتەوە بەمەش مەترسی دروست بوونی بەرد زیاتر دەبێت.
کاتێک ئەمە ڕوودەدات دەبێتە ھۆی ئەوەی میز جۆرە ماددەی کریستاڵ دروستکەر لە خۆ بگرێت بەشێوەیەکی ئەوەندە زۆر کە شلەی میز ناتوانێت ڕۆنیان بکات.
ساڵی و لە ڕۆژگاری جێنشین بە فەرماندەی لەشکری ئیسلام گەیشتە ئەو ھەرێمە و ھەولێر و نەینەوا و زۆربەی ھەرە زۆری ناوچەکانی دەورووبەر کەوتنە ژێر ئاڵای دەوڵەتی ئیسلام.
ھەولێر لەم سەردەمەدا پێگە و بایەخی شایستەی خۆی وەرگرتەوە و پەیوەندی دۆستایەتی و ئاڵووێری بازرگانیی پتەوی لەگەڵ میرنشینەکانی حەمەدانییەکان و عوقێڵییەکاندا لە موسڵ و شام ھەبوون.
ئەم میرنشینە درێژەی کێشا تا ھەڵکەوتنی لە موسڵ لە ساڵی کە توانی کۆتایی بەم میرنشینە بھێنێت و تەواوی ناوچەکەی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە.
لە سایەی حوکمڕانی میر مزەفەری ئەتابەگ میرنشینی ھەولێر بوو بە بەھێزترین و ناودارترینی میرنشینەکانی ئیسلامی و ئەو پەڕی پێشکەوتن و گەشەی زانستی و ئاوەدانی و دەسەڵاتی ھەبوو،
لە ڕۆژگاری شا موزەفەردەین فەرماندارێتی میرنشینی ھەولێر گەیشتە ئەوپەڕی ھێز و دەسەڵات و تەواوی ناوچەی شارەزوور کەوتنە نێو دەسەڵاتی ئەو میرنشینە کە ھەر لە زێی گەورەوە تا سلێمانی و داقوق دەگرێتەوە.
لە ڕۆژگاری ئەودا یادە ئاھەنگەکانی مەولوودی پێغەمبەر کراوە و شەوانە تا بەرەبەیان چراخان ھەڵکراون و ئاھەنگ و خێروشادی بەردەوام بووە،
ھەولێر بووە بە ڕووگەی زانا و دانا و ھزرەوان و پیاوانی زانست و فەلسەفە و مێژووناسان و دەیان فێرگە و قوتابخانە و فەرمانگەی خزمەتگوزاری و چاودێری کۆمەڵایەتیلەو شارەدا کراوەتەوە،
لە ساڵی و بە فەرماندەی ئەسکەندەری مەزنی مەکدۆنی و لە شەڕی یان گوگمەلا کە ھەڵکەوتەکەی نزیکەی سەد کیلۆمەتر لە ڕۆژاوای ھەولێر مەزەندە دەکرێت نزیک ڕووباری گۆمەلی ناوچەی گۆرانەتی،
چەندین باڵاخانەی ڕۆشنبیری و ھونەری لێیە وەکو ھۆڵەکان و سینەما و کۆشکی ھونەر و کتێبخانە و ھەروەھا ژمارەیەکی زۆری ڕۆژنامە و گۆڤار بە ھەر چوار زمانی کوردی و عەرەبی و ئینگلیزی و تورکمانی دەردەچێت.
"مێژووی‌ هه‌ولێر به‌ هۆی‌ ئه‌نجام‌ نه‌دانی‌ کنه‌ و پشکنینی‌ شوێنه‌واریه‌وه‌ ئه‌سته‌مه‌ بتواندرێت‌ له‌م کاته‌دا مێژووی‌ دروستکردنی‌ هه‌ولێر‌ به‌شێوه‌یه‌کی‌ زانستیانه‌ بخرێته‌ به‌ر چاو. سه‌رچاوه‌کانی‌ نووسینه‌وه‌ی‌ مێژووی‌ هه‌ولێر‌،
که‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا به‌کارده‌هێندرێن‌ بریتین‌ له‌ سه‌رچاوه‌ی‌ مێژووی‌ ده‌ره‌کی‌،
واته‌ ئه‌و تۆمارانه‌ی‌ له‌لایه‌ن‌ ئه‌وانی‌ دیکه‌وه‌ ده‌رباره‌ی‌ ئه‌م شاره‌ نووسراون‌ و له‌ شوێنی‌ جوگرافیایی‌ دیکه‌دا دۆزراونه‌ته‌وه‌،
هۆکاری‌ ئه‌مه‌ش‌ ئه‌نجام‌ نه‌دانی‌ کنه‌ و پشکنینی‌ شوێنه‌وارییه‌ له‌ قه‌ڵای‌ هه‌ولێردا. ئه‌وه‌ی‌ شایانی‌ ئاماژه‌پێدان بێت‌ ئه‌وه‌‌یه‌،
ده‌کرێت‌ سه‌ره‌ داوێکمان‌ له‌باره‌ی‌ مێژووی‌ نیشه‌جێبوون‌ به‌ده‌سته‌وه‌ بدات گردی‌ قالنج‌ ئاغا که‌ کنه‌و‌ پشکنینی‌ تێدا ئه‌نجامدراوه‌ و‌ ئه‌نجامه‌کانی‌ کنه‌و پشکنین‌ ئه‌وه‌ ده‌رده‌خه‌ن‌،
که‌ ئه‌م شوێنه‌‌ شوێنه‌واریه‌ له‌ نێوان‌ سه‌رده‌می‌ حه‌له‌ف‌ و جه‌مده‌ت‌ نه‌سردا ئاوه‌دان‌ بووه‌. لێ‌ له ‌ده‌سپێکی‌ هه‌زاره‌ی‌ سێیه‌می‌ به‌ر له‌ زایندا دانیشتوانی‌ گردی‌ قالنج‌ ئاغا ده‌ست‌ به‌رداری‌ شوێنه‌که‌ بوونه‌".
شانشینی مەقدۆنیا, ئیمپراتۆریەتیی سلووکی, ئیمپراتۆریەتی ئەرمەنستان, ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی, ئاشووری ڕۆمانی و ئیمپراتۆریەتیی ساسانی, .
لە پەرتووکی کە بیرەوەرییەکانی خۆیەتی ئاماژە بەوەدەکات ھەولێر ڕۆژی بووەتە پارێزگا و بەگوێرەی ئەم کتێبە بێت یەکەم پارێزگاری ھەولێر بووە لەپاش نەمانی دەسەڵاتی عوسمانلییەکان،
لە دوای ھەڵگیرسانی شەڕی جیھانیی یەکەم و لەپاش پەیمانی سایکس*پیکۆ و لە بەھاری ساڵی بە فەرماندەیی لیوا ھێزەکانی ڕوسیای ھاوپەیمانی لە ڕێگەی خانەقین و ورمێ بە مەبەستی داگیرکردنی بەغدا،
دوای وەفاتی موزەفەرەدین کۆکبری لە ساڵی میرنشینی ھەولێر چووەوە ژێر سایەی خەلیفە موستەنسیر بیلای عەباسی و لە ساڵی لەشکرێکی بە فەرماندەیی ناردە سەر ھەولێر و داگیری کرد.
پاشان کەوتە ژێر ڕکێفی فەرمانڕەوایانی قەراقویونلو و ئینجا لە ساڵی کەوتە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی ئاق قویونلو ئەمانەش لەو ھۆزە تورکمانانە بوون کە لایەنگر و جێگرەوەی مەغۆلەکان بوون.
دواتر لە ساڵانی بووە بە بنکەیەکی سەرەکی لە دەوڵەتی گوتییەکان کە لە نەتەوە دێرینەکانی زاگرۆسن؛ و لە ساڵانی کەوتۆتە ژێر دەسەڵاتی خانەوادەی سێھەمی ئیمپراتۆریەتی ئووری سوومەرییەوە.
ھاوکات دەوڵەتی ئاشووریش لە باکوور دامەزرا و چەند ھۆزێکی تری وەکو میتانی و خۆرییەکان دەسەڵاتیان لەو ناوەدا پەیدا کرد لە ناوچەکانی ئاشوور و ھەولێر و کەرکووک لە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی میتانییەکاندا بوون.
لە بواری میوزیکیش ھەولێر کەلتووری خۆی ھەیە بەتایبەت لە جۆری حەیران کە ناوبانگی خۆی ھەیە بەتایبەت لە ناوچەکانی (دەشتی ھەولێر، قەراج، کەندێناوە، ملکیە، شەمامک،
دوای ١٨٨١ لە دەورانی سوڵتان عبدالمجید ھەولێر بوو بە سنجاق لە سنووری ویلایەتی موسل و یەکەم شارەوانی تێدا دامەزراو و فەرمانگەی تاپۆ و گومرگ پێکھێنران تورکی عوسمانی کرا بە زمانی ڕەسمی لە دەزگاکانی دەوڵەت.
ھەروەھا پەرستگایەک بوو بۆ پادشای ئاشورییەکان کە پەیکەرێکی پادشای پانیپاڵ و پەیکەری خواوەندی عەشتار کە لە بڕۆنز دروست کرابوو دۆزراوەتەوە.
دواتر لە ساڵی ئیمپراتۆریەتی ماد دامەزرا و ھەولێریش کەوتە نێو ئەو ئیمپراتۆرییەتەوە و بووە بە بەشێک لە بنکە و ناوەندی دەسەڵاتی ئەو ئیمپراتۆرییە.
ساڵی ٢٠١٤ز لە ئێستادا ھەولێر بووە بە پایتەختی گەشتیاریی وڵاتانی عەرەبیی و لە سەرجەم وڵاتانەوە ڕوو لە ھەولێر دەکرێ بەمەبەستی گەشت و بازرگانیی.
ناوی ھەولێر لە نووسراوە مێخییەکانەوە بە شێوەی ھاتووە کە دەکاتە کە سەرچاوە و ھێمای سەرکەوتن بووە و ش خوداوەندی ئەڤین و ڕابواردن بووە.
مێژووی شاری ھەولێر کۆنە و تا ئێستا دیار نییە بۆ کەی دەگەڕێتەوە بەپێی گێڕانەوەکان بێت مێژووەکەی بۆ سنووری ساڵ بەر لە زایینەوە نشینگەیەکی ئاوەدان دەگەڕێتەوە و تا ئەمڕۆش ھەر بەردەوامە.
ھەرچەندە پلووتۆ لە سەرتادا ھەسارەی ھەشتەمین بوو بۆ دووری لە خۆر بەڵام بەھۆی یەکتربڕینی لە خولگەکەی لەگەڵ خولگەی ھەسارەی نیپتۆن بوو بە ھەسارەی نۆیەم.
ناوی پلووتۆش لە لایەن کچەخوێندکارێکی تەمەن ١١ ساڵ لە ئۆکسفۆردەوە پێشنیار کرا کە بە یۆنانی یەکێک لە ناوەکانی خوای ژێرجیھانە.
شاری بەغدا لە سەردەمی ئەحمەد جەلائیریدا تەیمووری لەنگ زیاد لە جارێک پەلاماری‌دا و دواجاریان لە ساڵی ١٤٠٠ زایندا داگیری کردو ئازارو ئەشکەنجەیەکی زۆری دانیشتوانەکەی داو پەرژو بڵاوەی پێکردن و لە ماوەی ھەفتەیەکدا کارێکی وای پێکردن بەھیچ زمانێک باسناکرێت.
دوای ئەویش ناکۆکی کەوتە نێوانیان لەگەڵ سوڵتان قەرە یوسفی تورکمان نەژاددا و تورکمانەکان لە ساڵی ١٤١٠ دا توانیان سوڵتان ئەحمەد بکوژن و لە ساڵی ١٤١١ بە سەرۆکایەتی محەممەد شا بچنە سەر حوکم و دەسڵاتی شاری بەغدا بگرنەدەست دوای ئەوەی دەرگاکانی ئەو شارە لەلایەن خەڵکەکەیەوە داخرا بە ڕوویاندا.
لە دوای ئەوانیش جارێکی دیکە عوسمانییەکان ھاتنەوەو دەسەڵاتیان لە سەفەوێکان سەندەوە و دواجار جارێکی دیکە سەفەوییەکان توانیان لە ساڵی ١٦٢٤دا دەسەڵاتیان لێبسەننەوە و تا ساڵی ١٦٣٩ فەرمانڕەوایی بەغدایان کرد،
تا ئەو دەمەی سوڵتانی عوسمانیی مرادی چوارەم حوکمی بەغدای گرتە دەست و تا ئەو کاتەی کە ئینگلیزییەکان لە ئازاری ١٩١٧دا ھاتن و دەسەڵاتیان گرتە دەست ھەر ئەوان حوکمی بەغدایان کردووە.
بەمشێوەیە بەغدا ھەروەکو زۆربەی ناوچەکانی دیکەی عێراق کەوتە ژێر فەرمانڕەوایی و ئینتدابی بریتانیاوە تا ئەو کاتەی شۆرشی بیست واتە پورە ئەلعەشرین دەستی پێکرد.
لەبەر ئەوەی مەئمون فارسەکان پشتیوانیان لێدەکرد و ھەوڵی دەدا کە پایتەختی عەباسی بگوازێتەوە بۆ خوراسان بۆ ئەوەی بە باشی کۆنتڕۆڵی کاروبارەکانی دەوڵەت بکات،
تا ئەو دەمەی تەتارەکان چونە بەغدا و کۆتاییان بە دەسەڵاتی موعتەسەم ھانی و خۆیی و ماڵ و منداڵ و دارو دەستەکەیان ھەموو کوشت و قەتڵ و عامێکی گەورەشیان لەو شارەدا بەرپاکرد و بەزەییەیان بە ژن و منداڵ و پیریشدا نەھاتەوە،
لە بەرئەوەی دووەمین خەلیفەی عەباسییەکان کە ئەبوو جەعفەری مەنسوور بوو لە ساڵی ٧٦٢ی زاییندا بەغدای بە پایتەختی خۆی ھەڵبژارد؛ دوای ئەوەی بە سەر نەیارەکانیدا سەرکەوت لە عەباسی و عەلەویەکان،
ئەو سەردەمە لە ڕووی شێوە بازنەیی و بیناسازییە جوانەکەیەوە کە لە ئەورووپادا بە ھونەری «ئەرابێسک» ناسراوە کە ھونەرێکی تایبەتە بە زەخرەفەی ئیسلامیی،
لە سەردەمی ھاروون ڕەشیددا ئەم شارە گەیشتۆتە لقە پۆپەی بەرزی و شکۆداریی خۆیی و خانوەکانی تا دەھات بە چواردەوریدا جوانتر و فراوانتر دەبوون و وەک چەند شارێکی بچکۆلەی یەکگرتوو دەھاتە بەر چاو کە ژمارەیان ٤٠ شارێک دەبوو.
لەوانەش قوتابخانەی ( و مزگەوتی مەرجان و مزگەوتی قەبەلانی و زانکۆی و مزگەوتی خولەفا و شوێن نەزەرگەی ئیمام موسای کازم و مەرقەدی شێخ عەبدولقادری گەیلانی و مزگەوتی حوسەین پاشا و مزگەوتی ئیمام ئەعزەم و تەواری بەغداو کاتژمێرەکەی شاری بەغداو وێستگەی شەمەندەفەری نێو دەوڵەتی و تابلۆی ئازادی جەواد سەلیم ی گۆڕەپانی تەحریر،
پەیکەری کەھرەمانە و دوورگەی بەغدای گەشت و گوزاریی و گۆرەپانی پاشایەتی لە ناوچەی ئەعزەمیە و یاریگای شەعب کە گەورەترین یاریگای تۆپی پێی عێراقە.
ھەروەھا کتێبخانەی «بەیتولحیکمە» و گۆڕەپانی ئاھەنگ گێڕانی «کەوانی سەرکەوتن» کە بە ساحەی ئیحتیفالات ناسراوە و مینۆمێنتی سەربازی ون و کۆشکی کۆبوونەوەکان و پردی ھەڵواسرا و و پردی دوو قات واتە بازاڕی شۆریجە و بازاڕی غەزل کە دەکەونە ناوەڕاستی شاری بەغداو کۆنترین بازاڕن لەو شارەدا.
لە شاری بەغدادا چەند مۆزەخانەیەکی تێدایە پاشماوەی گەلێک ئاسەواری کۆنی تێدا نیشان دەدرێت وەکو خشڵ و دراوی کۆن و پەیکەری کۆنی سەدەکانی پێش زایین ھەتا سەدەی حەڤدەی زاینیی،
ھەروەھا مزگەوتی ئەحمەدییە کاتی خۆی قوتابخانەکەی ئیمام ئەحمەدی حەنبەل بووەو مزگەوتی ئیمام موسای کازم و مزگەوتی مەرجان کە دەکەوێتە بازاڕی شۆریجەی شاری بەغداوە.
لە سەردەمی بابلیی و سلوقی و گریک و تورک و فارسەکانەوە کە بە شارەکانی کیسرا ناودەبرا دەستی پێکردوە ھەتاکو ئەمڕۆ کە بە بەغدای عێراقی فیدڕاڵ دەناسرێت.
ھێشتا ھەروەکو خۆی ماوەو لە ھەردوو دەرگای سەروو خوارویەوە بە ڕووکاری ڕۆژئاوای دیجلەدا چەند ناوچەیەکی دیکەی نوێش چۆتەسەری.
ھەروەھا بەغدا وەکو بازنەیەکی پەیوەندی وایە لە نێوان سووریا و تورکیا و ھیندستان و خوارووی رۆژھەڵاتی ئاسیادا کە لەڕووی بازرگانیردنی نێودەوڵەتییەوە شوێنێکی گرنگی ھەیە،
بەتایبەتی زۆربەیان لە وڵاتانی دراسێوە دێن بە مەبەستی زیارەت کردنی شوێنە پیرۆزەکانی وەک شاری نەجەف و کەربەلا و چەند شوێنی دیکەش کە بە شاری بەغدادا تێدەپەڕن.
شاری بەغدا لە ساڵی ١٩٢١دا بۆتە پایتەختی عێراق و بەھۆی شەڕی ئێران و عێراقەوە لە ساڵانی ھەشتاکاندا و جەنگی کەنداوی دووەم لە ساڵی ١٩٩١دا و جەنگی کەنداوی سێیەم لە ساڵی٢٠٠٣،
جارێکی دیکەش کەوتۆتەوە بەر شاڵاوی وێران کاریی و قات و قڕی و برسێتی و شەڕی برکوژیی و تایەفەچێتی بەھۆی سیاسەتی وڵاتانی دراسێیەوە.