polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
دەنگۆی پەیوەندیکردنی ڤینیسیۆس جۆنیۆر بە یانەی ڕیال مەدرید دەستیپێکرد کە لە دەرئەنجام ڤینیسیۆس پەیوەندی بە یانەکەوە کرد بە بڕی ٤٥ میلیۆن دۆلار.
ڤینیسیۆس یەکەم یاری خۆی بۆ فلامینگۆ ئەنجامدا لە ١٣ی ئایاری ٢٠١٧ کە لە خوولەکی ٨٢ وەک یاریزانی یەدەگ ھاتە نێو یاریگا لە یاریێکی یەکساندا لەگەڵ یانەی ئەتلەتیکۆ مینیێرۆ .
سەگی پشدەریان جۆرێک لە سەگی ماستیف و خاوەن ھێز و تاقەتێکی زۆرە کە ھۆی خۆشەویستی ئەم ڕەسەنە بۆ بەکارھێنان لە دێھاتەکان و مەڕدارەکاندایە.
سەگی پشدەری ئێجگار دڕندەیە و ھەربۆیە دەبێ لە تەمەنی توتکیدا یاساکانی فێربکرێ تا دوایی ھیچ گرفتێک بۆ خاوەنەکەی لە کۆمەڵگادا دروست نەکات.
وێنەی سەگی پشدەری لەسەر بەردەکان و کەتیبەکانی خەڵکی ئاشوری و بابلی کە ٥٠٠٠ ساڵ لەمەوپێش لە ناوچەی کوردستانی ئەورویی دا دەژیان،
دەکەوێتە خۆڕھەڵاتی کەنەدا لەنێوان ھەرێمی ئەنتاریۆ و ھەرێمەکانی سەر زەریای ئەتلەسی لەبەشی باشوری ھاوسنورە لەگەڵ وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا ڕووبارێکی گرنگ لێکیان جیادەکاتەوە بەناوی ڕووباری سانت لۆڕانس،
فەرەنکۆفۆنیەکان زۆرینەی پێکھاتەی دانیشتوانەکەی پێکدێنن ھەروەھا ڕێژەیەکی کەم لە ئەنگلۆفۆنیەکان و ھیندیەسورەکان لەم ھەرێمە دەژین،
ھەرلەسەرەتای دۆزینەوەی ١٥٣٤ لەژێڕئەژمونی فەڕەنسیەکان دابووە تاوەکو ١٧٦٣و ھاتنی ئینگلیزەکان کە بە فەڕەنسای نوێ بانگ دەکرا،
لە١٧٦٣ تاوەکو ١٨٦٧لەژێڕ ڕکێفی ئینگلیزەکان ماوەتەوە کە دواتر بوەتە ئەندام لە یەکێتی ھەرێمەکانی کەنەدا وپاشان نازناوی ھەرێمی کیوبیکی وەرگرت،
ھەوڵی زۆریان داوە تاوەکو لە کەنەدا جیاببنەوە ئەمەش لەڕێگای ئەنجامدانی چەندین گشتپڕسی بەڵام ئەم ھەوڵانە کۆتاییان پێھات دوای شکستیان لە گشتپڕسی ١٩٨٠ و گشتپڕسی ١٩٩٥ز.
لە زۆرکی بەرزی بنکە فراوان پێکدێت کە کۆمەڵە گردێکی بەرز و پتەون ڕووباری سانت لۆڕانس بەنێوانیاندا ڕەت دەبێت و لە چیاکانی ئەپلاشی ئەمریکی جیایان دەکاتەوە،
بەکارھێنانی ئەم ناوە لەلایەن خەڵکانی کۆنەوە بۆ ناسینەوەی شوێنەکە بووە کە سەرەتای دەستپێکردنی ڕووباری سانت لۆڕانس بووە کە کەم کەم بەری تەسک بۆتەوە لەم ناوچەیەدا.
بەڵام دەسەڵاتی کلێساش کۆتایی پێھات دوای شۆڕشێکی ئارام و دەسەڵاتی ڕەھا درایە پەرڵەمان لەھەموو بوارەکانی ئابوری و ڕامیاری و کۆمەڵایەتی،
زۆربەی دیموکراسیەکانی جیھان خاوەنی مسۆگەرێکی نووسراوی فەرمی مافە مەدەنی و سیاسیەکانن وە مافە مەدەنییەکان بە مافی سروشتی مرۆڤ ھەژماردەکرێت.
تۆماس جێڤرسن لە کتێبی " تێڕوانینێکی کورت لەسەر مافەکانی ئەمریکای بەڕیتانی" نووسویەتی کە " خەڵکی خاوەنی مافەکانی خۆیانن کە بەپێی یاساکانی سروشت بۆیان دەستەبەرکراوە،
بەھەمان شێوە دیاردە باوەکان ئەرکێکی گرنگ دەبینن لە دیاریکردنی مافە نەزانراو و پێناسەنەکراوەکان کە لە دادگادا بوونی ھەیە تەنانەت ئەگەر بە تەواوی دەرنەبڕابێت یان تۆمار نەکرابێت.
لە ڕاگەیەندراوی سەربەخۆیی ویلایەتە یەکگرتووەکان دا ئاماژە بەوە دەکات کە خەڵکی چەند مافێکییان ھەیە کە جێگەی پێشێڵکاری نییە وەک:
ھەرچەندە مافە مەدەنی و سیاسییەکان بە مافێکی جیھانی و گشتگیر دادەنرێت بۆ ھەموو مرۆڤەکان بەڵام لە زۆرێک لە وڵاتان دا ھاوڵاتیانی خاوەن ناسنامەی ئەو وڵاتە خاوەنی مافێکی زیاتر و بەربڵاوترن وەک لە ھاوڵاتیانی بێ ناسنامەی ھەمان وڵات.
ڕێگلیمێ ھەڵسەنگاندنی نەبوون و پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ لە نیوەی بازنەی باشوری گۆی زەوی دا دەبێت جەخت بکاتەوە لەسەر مامەڵە و دیاریکردنی ھۆکارە ناوخۆی و نێودەوڵەتییەکان کە زۆرجار بە دەستی ئەنقەست ئەو ھۆکارانە فەرامۆش کراون لەلایەن زانستی کۆمەڵایەتییەوە.
ئۆک نیۆ لەسەر ئەو باوەڕەی کە تەنیا ڕێگەی تۆڵە سەندنەوە لە جان نانجانگ و برای شاژنی کۆشکەکە بەدەستھێنانی ھێز و دەسەڵاتە،
لە دواییدا بۆی دەردەکەوێت کە دایکی نەدیمەی کۆشکی ئیمپڕاتور بووە و شووی بە ئیمپڕاتور کردووە و کەسایەتی ڕاستەقینەی خۆی کە شازادە بووە ئاشکرا دەبێت.
زنجیرەی گوڵێک لە زیندان لەژێر ناوی ئەفسانەی ئۆک نیۆ بۆ یەکەم جار پاییزی ٩٧ لە کاناڵی ٣ی تەلەفیزیۆنی ئێران شەوانە کاتژمێر ٢٠ بڵاو دەبێتەوە.
کە تیایدا ڕێژەی ئەستووری دیواری توورەگەی زەرداو و قەبارەی توورەگەکە و ژمارە و قەبارەی بەردەکان و ھەروەھا تیرەی ڕێرەوی سەرەکی زەرداو دەست نیشان دەکرێت.
ئەم پەوەندیەش دروست ئەبێت بەھۆی تێکەڵ بوونی ئەو دوو جیناتەوە ھەروەھا پیس بوون و خواردنی خراپ دەبێتە ھۆکارەک بۆ زگ ئێشە و گەر شەکرەشی ھەبێت.
بەلام وتراوە بە دەرزی ئەنسولین لێدان مرۆڤەکە ئەتوانێ ڕزگاری ببێت و ئامۆژگاری ئەکرێت بە خواردنێکی رۆتینی گونجاو و وەرزش کردن.
نەخۆشەکانی جۆری یەکەمی شەکرە بە زۆری توشی شەکزەی ئەبن٫ نیشانەکانی پێستی وشک و ھەناسەی خێراو میزو تێنوێتی زۆرو رشانەوەو زگ ئێشە لە خۆ دەگرێت.
پستنەکان پارچەی لولەکی کورتن کە کۆتایی لایەکی سلندەر دادەخەن بەهۆی پەستانی بەرزی هەوای پەستێوراو و بەرهەمەکانی سوتان و جوڵەی بەردەوامیان لەناو سلندەر لە کاتی ئیشکردنی بزوێنەرەکە.
هەر پستنێک ڕینگ ی هەیە کە دەوری چێوەی پستنەکەی داوە و ڕێگری دەکات لە چونی گازەکان بۆناو کڕانک کەیس یان لێچونی ڕۆن بۆناو ژووری سوتان.
سیستەمی هەوا گۆرکێ هەلدەستێ بە بەدەست هێنانی ڕێژەیەکی بچوکی گاز کە دەربازی بوە لە پستنەکان لە ماوەی ئیشپێکردنی ئاسایی چونەدەری لە کرانکەس لەبەر ئەمە کەلەکەبونی چەوری پیس و پەیدابونی داخوران ڕونادات.
لە بزوێنەری دوو هەنگاوی گاز کرانککەس بەشێکە لە ڕێڕەوی هەوا و سووتەمەنی بەهۆی بەردەوامی ڕۆیشتن پێیدا بۆیە پێویست بە کرانکەسی سیستەمی هەواگۆڕکێی جیاواز ناکات.
فڕۆکەکان (مەبەست لە جۆرێکی تایبەتی فرۆکەن کە زیاتر لە ئێستادا بەکاردێن ) کە بزوێنەری جێت تێیان دا بەکاردێت بەڵام لە هەلیکۆپتەرەکان تۆڕبۆشافت بەکاردێت،
لە سەروبەندی زیاتکردنی جوڵە کە هەروەک لە فڕۆکەی هیڵەکان دەتوانرێت بە جیا بزوێنەری سووتانی ناوەکی بەکاربێت وەک پارچەیەکی توانای یارمەتیدەر.
سەری سلندەر رێرەوەکانی لەخۆ گرتوە کەبۆ چوونەناو و چونەدەر وەهەروەها لە رێکخستنیان کە ڕێگا بە کرانەوی دەرچەی چوونەژورەوە دەدات بۆ ناو سلندەر تا پڕبێت لە هەوا وە بە کرانەوەی دەرچەی چوونەدەر بۆ ڕێگەدان بە دەربازبوونی گازە سووتاوەکان.
کە ئەوکشانەی لە پلەی گەرمی بەرز و پەستانی بەرزی گازەکان بەرهەم دێت لە ئەنجامی راستەوخۆی هیزی سووتانی هەندیک لە پێکهێنەرەکانی ناو بزوێنەرەکەیە.
هەوای تێدا بەکاردەهێنرێت بە شێوەیەک کە بلۆکە سلندەریەکان پەڕەی لکاویان پێوەیە کە ڕاستەوخۆ گەرمی لە بزوێنەرەکەوە بۆ هەوا دەگوازنەوە.
لە ساڵی ١٨٧٦ز نیکۆلاس ئۆتۆ لەگەل هەریەک لە گۆتلیب و ویلیام کاریان کرد لەسەر هەوای پەستێنراو لە بزوێنەرە چوار هەنگاویەکان.
هەرلە هەمان ساڵدا ١٧٩٤ز ڕۆبێرت ستریت بزوێنەری سووتانی ناوەکی داهێنا کە بۆ یەکەمین جاربوو توانرا سووتەمەنی شل تێیدا بەکاربێت.
داخران و کرانەوەی دەرچەکان کۆنتڕۆڵکراوە بەهۆی یەک یان زیاترلەهەریەک لە کامشەفتەکان و سپرینگەکان یاخود بەهۆی میکانیزمی دێسمۆدرۆمیک کە سپرینگ تییدا بەکارنایەت.
کامشەفت ڕاستەوخۆ لەسەر ڤالڤەکان کاردەکات یان بەهۆی ڕۆک قۆڵەکان کار کار لەسەر ڤالڤەکان دەکات یان جگەل لەوە بەهۆی پوشرۆد .
لە ساڵی ١٨٠٧ز زانا فەڕەنسیەکان نسفۆنیەس لە گەل کلاود نیسپ کە دەستیانکرد بە بزوێنەری سووتانی ناوەکی تاقیگەیی بە کۆنتڕۆڵکردنی پاشماوەی تەقینەوەکان(مەبەست لەو پاشماوەیە کە پەیدادەبێت لە ئەنجامی سووتانی سووتەمەنی کە پێشتر پاودەر بەکارهاتوە) کە ناوی مەکینەکە ،
بزوێنەرە سووتانە دەرەکیەکان بە گشتی هێز بەدەست دەهێنن بەهۆی وزەی تێری سووتەمەنیەکان بۆ نمونە گازۆلین یان دیزڵ کە ئەو شلانە بەدەست دەهێندرێن لە سووتەمەنیە بەبەردبووەکان .
لە وێستگەکانی بەرهەم هێنانی وزەی کارەبادا پلەی گەرمی بەرز بەکاردێت بۆ کوڵاندن و زۆر گەرمکردنی هەڵمی ئاو تا ئیش بە تۆرباینە هەڵمیەکان بکات،
جوڵەی سەر و خواری پستنی بزوێنەرەکان بەربڵاوترین سەرچاوەی توانایە بۆ زۆرێک لە هۆیەکانی گواستنەوەی لە وشکانی و ئاوی کە ئۆتۆمبێلەکان و ماتۆڕسکیلەکان و کەشتیەکان وە بۆ جوڵە مەودا کورتەکان،
لە شێوە بچوکەکانی بزوێنەرە جێگیرەکان وەک بزوێنەری گاز یان جێنێرەتەری دیزڵ بەکاردێن بۆ پاڵپشتیکردنی یان پێدانی وزەی کارەبایی بۆ ئەو ناوچانەی کە بە تۆڕی کارەبایی نیشتمانی نەبەستراونەتەوە.
بەرەو گەشەکردنی بەکارهێنانی سوتەمەنیە نوێکراوەکان دەڕۆین نمونە بایۆدیزڵ بۆ بزوێنەری پەستانە داگریساندن (مەبەست لە بزوێنەری دیزلە کە سووتانی گاز بەهۆی پەستانەوەیە نەوەک پلاک )،
سەری سلندەر سپارک پلاک دەگرێتەخۆ لەو بزوێنەرانەی کە بە پلاک ئشدەکەن وە لەگەل ئنجێکتەر بۆ بزوێنەرەکان کە ئنجێکشنی راستەوخۆ بەکاردێنن.
کراسنککەس بەستراوە لە بەشی خوارەوەی بزوێنەر لەگەل ئەو دەفرەی کە ڕۆنە کەوتوەکان کۆدەکاتەوە لە کاتی ئیشکردنی ئاسایی بزوێنەر.
دەستەواژەی بزوێنەری سووتانی ناوەکی بۆ ئەو بزوێنەرانە زیاتر بەکاردێت کە سووتان بەردەوام و پچڕ پچڕە کە هەروەک ناسیاوترینیان بزوێنەری چوار هەنگاو و دوو هەنگاوە ،
دواتر لە ساڵی ١٨٨٦ز کاڕل بێنز دەستی کرد بە یەکەم بەرهەمهێنانی بازرگانی مۆتۆڕی ئامێرەکانی گواستنەوە وە لەگەل بزوێنەری سووتانی ناوەکی.
بە شێوەیەکی گشتی لە بزوێنەرە سووتانە دەرەکیەکان سووتەمەنیە بەبەردبووەکانیان بەکاردەهێنا وەک گازی سروشتی یان بەرهەمە پتڕۆلیەکان کە گازۆلین و دیزڵن و بەنزینن .
لە ساڵی ١٨٥٧ز ئۆفیسی مەزنی مۆری داهێنان ئەو داهێنانەیان قبولکرد بە ژمارەی ١٦٥٥ بۆ داهێنانی ئامێری بەکەڵک لە بواری بە دەستهێنانی توانای جولە لە گازەکان.
یاسا عەلمانییەکان کە بە تەواوی لەلایەن ئیسلامەوە پەسەندکراون بەمەرجێک بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ دژایەتی بنەماکانی ئایینی ئیسلام نەکەن،
ئەنجومەنی زانایانی ئەندەنوسیا و بەڕێوبەرایەتی کاروباری ئایینی کە بە دیانەتی تورکیاش ناسراوە) و مامۆستا و ڕابەرە رۆحانییەکان کە زۆر گرنگە لە ڕێبازی سۆفیگەری ئیسلامی دا و زۆرێک لە شوێنکەوتووانی ئەم ڕێبازە و یەکێک لە بەناوبانگرتینیان ھەستاون بە نووسینی کتێب و نووسراو کە بەمەبەست لێیان ڕوونکردنەوەی چەمکی ئەو ھێماگەرییەی دەرەوەی سروشت بووە لە بنەمای ژندۆستی ئایینی ئیسلام دا.
لە کلتووری عەرەبی دا ھاوسەرگیری بە گشتی ئەنجام دراوە بەپێی پێویستییە سەرەکی و گرنگەکانی تیرەکان و بەند بووە لەسەر پێکھێنانی ھاوپەیمانی لەگەڵ تیرەکانی تردا.
مێژوونووس ویڵیەم مۆنتگۆمری وات ئاماژە بەوە دەکات کە گشت ھاوسەرگیرییەکانی محەممەد دیدێکی سیاسی لە پشتەوە بووە بە مەبەستی بەھێزکردنی پەیوەندییەکان و بەند بووە لەسەر دابونەریتی عەرەبی.
بەڵام ناکۆکییەکەی زۆر ھەیە لەسەر شێوازی لێکدانەوەی ئەم سەرچاوە و بەرھەمانە لەلایەن ھەردوو ڕێبازە ئیسلامییە سونی و شیعییەکانەوە.
دیارترینیان ئەوانەی سەر بە وەھابی یان سەلەفییەکانن کە بەنزیکی ڕێژەی ٩٪ ی تێکڕای موسوڵمانانی جیھان پێکدەھێنن و زۆر بە دیاریکراوی و ئاشکرا ڕەتی ڕێبازی سۆفیگەری دەکەنەوە کە ئەم ڕەت کردنەوەیە کاریگەرییەکی قوڵی دەبێت لەسەر شێوە و وێنەی ژنان لەو ڕێبازانەدا.
ئیسلام لەڕێی قورئان و وتەکانی پێغەمبەرەوە چەند ڕێنمایی و ڕێکارێکی داناوە بۆ ژن وەک ئەوەی ڕوون بۆتەوە لەڕێی و شیکردنەوەی ەکان کە زۆربەی زانا گەورەکانی سوونی دەقەکانیان ناساندووە بە ڕەسەن و دروست.
قورئان و وتەکانی پێغەمبەر بە سەرچاوەی سەرەکی و و بە سەرچاوەی لاوەکی دادەنرێن کە لە ڕێبازە جۆراوجۆرەکانی ئیسلام و سیستمی یاسایی داتاشراون و بەرجەستە دەکرێن لەسەر شێوازەکانی و .
ئەزموونی ژنانی موسوڵمان بەشێوەیەکی فراوان دەگۆرێت لە نێوان کۆمەڵگە جیاوازەکان دا و پابەندبوونیان بە ئایینی ئیسلامەوە ھۆکارێکی ھاوبەشە کە کاریگەری لە ژیانیان دەکات و ناسنامەیەکی ھاوبەشیان پێ دەبەخشێت کە دەکرێت وەک پردێک بێت لە نێوان جیاوازییە کلتووری،
ئەرستۆ بۆچوونی ھەبوو لەسەر توانای ڕەنگ گۆرینی ئەختەبووتەکان بۆ ھەردوو مەبەستی خۆشاردنەوە و ئاماژەکردن کە لە کتێبەکەی دا بە ناوی و دەلێت:
"ئەختەبووت… بە دوای نێچیرەکانی دا دەگەرێت لەڕێی گۆڕینی ڕەنگەکەیەوە بۆ ئەوەی ڕەنگی خۆی ھاوشێوە و ھاوتا بکات لەگەل ڕەنگی بەردەکانی چواردەوری و بەھەمان شێوە ڕەنگیشی ئەگۆرێت لە کاتی ئاگاداری دا."بەدرێژای سەدەیەک لە بواری ئاژەڵناسی دا خۆشاردنەوە بابەتێکی جێ سەرنج بووە بۆ لێکۆڵینەوە.
خەسڵەتەکانی وەک خۆشاردنەوە پەرەیسەندووە لە ئاژەڵەکان دا بۆ سوودی زاوزێ کردن و زۆربوون کە بەشێوەیەکی گشتی بۆتە ڕێخۆشکەر بۆ خستنەوەی وەچەی زیاتر بەبەراورد بە ئاژەڵەکانی دیکەی ھەمان جۆر.
ڕەنگ کردنی ئەم مێرووانە لە نێوان ساڵانی ١٨٦٠–١٩٤٠ دا پەرەیسەندووە بۆ ھاوتا بوون لەگەڵ ڕەنگی قەدی ئەو درەختانەی لەسەری دەژین کە ڕەنگی زەردی کاڵ تا ڕەشیشی تێدایە لە ناوچە پیسبووەکان دا.
ئەم دیاردەیە لەلایەن ئاژەڵناسانەوە وەک بەڵگە تەماشادەکرێت کە ھەڵبژاردەی سروشتی کاریگەری کردۆتە سەر کردەی خۆشاردنەوە و ھەروەھا پیشاندەری ئەو ڕاستیەشە کە دەکرێت گۆرانکاری ڕووبدات لە ڕەنگ و شێوازەکان دا بۆ لاسایی و ھاوتا کردنەوە لەھەڵ ژینگەی چواردەوردا.
لاتەنیشتەکانیان باریک بۆتەوە تا قەڕاخەکان وە ھەڵدەستن بە پاڵنانی جەستەیان بەرەو زەوییەکە بەمەبەستی کەم کردنەوەی سێبەر تا ئەو پەڕی توانایان.
ھەندێک لە جۆری پەپولەکان لە کاتی پشوودان دا ھەڵدەستن بە داخستنی بەڵەکانیان لەسەر پشتیان و ڕێکخستنی جەستەیان بەرانبەر بە خۆر بۆ ئەوەی سێبەرەکەیان ببێتە یەک ھێڵی باریکی گوومان لێنەکراو لە جێگەی پارچەیەک سێبەری بینراو.
ڕەنگ یان ڕووناکییەک بەمەبەستی خۆشاردنەوە لەڕێی ئاڵۆزکردنی بینینی ئاژەڵ و تەنەکان یان لەڕێی گۆڕینی ڕووخسارییانەوە بۆ شتێکی دی وەک:
ڕێگەیەکی دی بۆ خۆشاردنەوە شەوارە کردنە کە دەبێتە ھۆی سەرلێشێواندنی لایەنی بەرانبەر بەپیشاندانی شێوەیەکی ڕوون بەڵام دواتر دژواربێت بۆ دەستنیشان کردن.
حەربا و ئەختەبوت توانایان ھەیە بە خێرای ڕەنگ و ھێڵکاری پێستیان بگۆڕن بەمەبەستی خۆشاردنەوە یان ئاماژە بێت و بەھەمان شێوەش ھەندێک لە ڕووەکەکان خۆشاردنەوە بەکاردەھێنان بۆ پارێزگاری کردن لە خۆیان لە بەرانبەر خواردنیان.
ھەندێک لە ئاژەڵان ڕەنگ و ھێڵکارییەکانی جەستەیان لاسایی کردنەوەی ژینەگەی چواردەورییانە و ئەمە بە پێکھاتەیەکی گرنگی خۆشاردنەوە دادەنرێت لە ھەموو ژینگەکان دا.
خۆشاردنەوە دەکرێت بە چەند ڕێگەیەک ئەنجام بدرێت و زۆربەی ڕێگاکان خۆگۆڕین و خۆگنجاندن لەگەڵ چواردەورەکە لەخۆدەگرێت و دەکرێت ڕێگایەک بە تەنیا یان لەگەڵ چەند ڕێگایەکی دیکەدا پێکەوە بەکاربێن.
گومانکاری ئایینی ھاوتا نییە لەگەڵ بێ باوەڕی و نازانایەتی (روانگەیەک لە زانستیی تیۆری کە پێی وایە زانیاری ڕەھا دەربارەی پەروەدگار و ھێزی گەردوونی ئەستەمە)،
بۆیە گومانکاری ئایینی جیاوازە و بۆ نموونە گومانکارێکی ئایینی دەکرێت باوەڕی بە بوونی پەیامبەر عیسا ھەبێت لە کاتێک دا گوومانی ھەبێت لە ئەنجام دانی موعجیزە.
چەند جۆرێکی دی گومانکاری ھاوچەرخ بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ھیچ ناتوانرێت بزانرێت بە دڵنیایی و ڕەھایی وە مرۆڤ ڕێژەیەکی زۆر کەم یان ھیچ نازانێت دەربارەی پرسیارە گەورەکانی ژیان،
چەند بیروڕایەک ھەیە کە بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ئەگەرێکی زۆر ھەیە دیکارتی فەیلەسوف لە بەرھەمی دا لەژێر کاریگەری غەزالی دا بووبێت نووسین و بۆچوونەکانی و لێکچوونێکی زۆر ھەیە لە ناوەڕۆکی بابەتەکەی دا.
گومانکاری زانستی ھەڵسەنگاندن بۆ باوەڕەکان دەکات بۆ دیاریکردنی پشت پێ بەستراویان لەڕێی خستنەژێر لێکۆڵینەوەیەکی سیستماتیک بە بەکارھێنانی شێوازی زانستی بەمەبەستی دۆزینەوەی بەڵگەی تاقیکاری و کرداری دەربارەیان.
دیکارت خۆی یەکێک نەبوو لە گومانکارەکان بەڵام بیردۆزی پەرەپێدا بەمەبەستی بەھەڵەخستنەوەی ئەوانەی پێیان وابوو ڕەھایی بوونی نییە.
خانه كۆنه‌كان پاڵیان پێوه‌ده‌نرێت بۆ ده‌ره‌وه و به‌شی سه‌ره‌وه‌ى پێست كه له‌وێدا ده‌مرن و هه‌ڵده‌وه‌رێن وه‌كو پروشه یان كلۆی به‌فر.
خۆی له خۆیدا ئه‌و ئاڵوگۆرییه له ماوه‌ی مانگێكدا ڕووده‌دات به‌ڵام وا گریمانه ده‌كرێت كه ئه‌و كه‌سانه‌ی تۆشكه‌یان هه‌یه،
ئه‌و خانه مردووانه‌ی پێست به شێوه‌ی تۆپه‌ڵێكی گه‌وره و چه‌ور هه‌ڵده‌وه‌رن وه‌كو كڵۆی سپی یان خۆڵه‌مێشی له‌سه‌ر پێستی سه‌ر، پرچ،
زیاتر له‌پاش باڵغبوون و له ته‌مه‌نی هه‌رزه‌كاری ئه‌و حاڵه‌ته به دیار ده‌كه‌وێت و بڕه بڕه رێژه‌كه‌ی كه‌م ده‌بێته‌وه تا پاش ته‌مه‌نی ٥٠ ساڵی.
هۆكاره‌كه‌ی تا ئێستا نادیاره به‌ڵام وا باوه‌ڕده‌كرێت كۆمه‌ڵێك كۆلكه‌ی بۆماوه‌یی و ژینگه‌یی بگرێته‌وه. به‌هۆی كه‌می دروستی و خاوێنی نییه. له‌وانه‌یه له وه‌رزی زستان خراپتر ببێت.
هۆكاری بنچینه‌یی و چۆنییه‌تی ڕوودانی ئه‌و حاڵه‌ته ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ گه‌شه‌كردنی له ڕاده‌به‌ده‌ری خانه‌كانی پێست.
بەندی ژمارە ٥٢٢ لە یاسای سزادانی لوبنانی بوو بە بەشێک لە یاسای وڵاتەکە لە ساڵانی ١٩٤٠ کان دا کە دەڵێت لاقەکردن کردەیەکی سزادراوە کە دەکرێت کەسی ھێرشکەر ڕووبەرووی ٧ ساڵ بەندکردن ببێتەوە،
بەڵام ھیچ ڕێکارێکی دادگایکردن ناگیرێتە بەر ئەگەر ھێرشکەر ھاوسەرگیری بکات لەگەڵ قوربانییەکە و بەلایەنی کەمەوە بۆ ماوەی سێ ساڵ ھاوسەربن.
لە ساڵی ٢٠١٧ دا بەندی ٥٢٢ لە یاسای سزادنی لوبنانی کە وەک «یاسای لاقەکردن» پێناسەکراوبوو ھەڵوەشایەوە و بڕیاردرا ھەردوو بەندی ژمارە ٥٠٥ و ٥١٨ دووبارە ھەڵسەنگاندنی بۆ بکرێتەوە چونکە دوای لابردنی بەندی ٥٢٢ زۆرێک پێییان وابوو کە یاساکە ھێشتا بەردەوامە لەرێی بەندەکانی ەوە کە بەندی ژمارە ٥٠٥ تایبەتە بە کردەی سێکسکردن لەگەڵ کەسێکی لاو و بەندی ٥١٨ مامەڵە دەکات لەگەڵ فریودانی لاوێک بە بەڵێنی ھاوسەرگیری.
دیاردەی فشارکردنی قوربانییەکان بۆ ھاوسەرگیریکردن لەگەڵ لاقەکەران دا ھێشتا لە زۆر وڵات دا بەردەوامە سەرەڕای ھەڵوەشاندنەوەی زۆربەی یاسا ڕێگەپێدەرەکان یان تەنانەت نەبوونیان بەشێوەیەکی ئاشکرا.
لە ئەفغانستان ھەرچەندە یاسایەکی فەرمی نییە بۆ بە یاسایی کردنی کردەکە بەڵام دەکرێت دادگای کردنەکە ھەڵبوەشێتەوە ئەگەر کەسی لاقەکەر یان خێزانەکەی پێشنیاری ھاوسەرگیری لە قوربانییەکە بکەن.
سۆماڵی لاند خاوەنی ھیچ یاسایەک نییە بۆ کردەکە بەڵام فشارکردن بۆ ھاوسەرگیری لەگەڵ لاقەکەرەکە لەلایەن خێزانی قوربانییەکەوە کارێکی بەربڵاوە.
یاسای ھاوسەرگیریکردن لەگەڵ کەسی لاقەکەردا یان یاسای ھاوسەرگیری لاقەکەر یاسایەکە دەربارەی لاقەکردن کە ھەڵدەستێت بە رزگارکردنی ھێرشکەر لە رێکاری دادگای کردن و بێ تاوان کردنی لە کردەکانی:
فڕاندن و کردە ھاوشێوەکانی ئەگەر کەسی ئەنجامدەر ھەستێت بە ھاوسەرگیریکردن لەگەڵ قوربانییەکەدا و لە ھەندێک دەسەڵاتی یاسایی دا ئەگەر بەس پێشنیاری ھاوسەرگیری بۆ بکات.
سەرەڕای بوونی یاساکە لە چەند دەسەڵاتێکی یاسای دا بە درێژایی مێژوو کە ھەتا ئێستا لە چەند کۆمەڵگەیەک دا بەردەوامی ھەیە بە چەندەھا شێوازی جیاواز بەڵام دەستەواژەکان دەربارەی ئەم دیاردەیە لە دوای ساڵی ٢٠١٠ دا ھاتونەتە کایەوە.
یاساکانی ڕێگە دەدەن بە دادگاکان ڕەزامەند بن لەسەر ھاوسەرگیری خوار تەمەنی یاسای لە کاتی دووگیان بوونی ژنێکی لاو بەپێی ڕەزامەندی بەخێوکەرانی ڕێخۆشکەر و یارمەتیدەرە بۆ کەسی لاقەکەر دەرباز بێت لە ڕووبەرووبوونەوەی دادگا لەسەر ئەو تاوانی لاقەکردنەی ئەنجامی داوە.
پاساو بۆ یاساکە ھێنراوەتەوە وەک ناساندن و ڕێزگرتن لەو بەھا کلتوورییەی دراوە بە بوونی پاکیزەیی ژن لە ھاوسەرگیری دا چونکە کچان و ژنانی سەرەڕۆ بە سەرچاوەی شەرم تەماشادەکرێن بۆ خێزانەکانیان و لە ھەندێک بارودۆخ دا کەسی ھێرشکەر ئەو ژنە لاقەدەکات کە دەیەوێت ھاوسەرگیری لەگەڵ دا بکات دوای ڕەزامەند نەبوونی کچەکە بە ھاوسەرگیری.
یاسای سزادانی عێراقی کە دەگەرێتەوە بۆ ساڵی ١٩٦٩ لە بەندی ٤٢٧ ئاماژەدەکات کە ئەگەر کەسی ھێرشکەر بە ڕاستگۆیانە ھاوسەرگیری لەگەڵ قوربانییەکەدا بکات ئەوا ھەر کردەیەکی یاسایی و دادگایی بەتاڵ دەبێتەوە.
چالاکەوانی مافەکانی ژنیش لەعێراق ھەوڵیاندا کێشەکە بخەنە پەیڕەوی ھەڵمەتی دەنگدانی پەرلەمانی عێراق لە ساڵی ٢٠١٨ بەمەبەستی ھەڵوەشاندنەوە و لابردنی یاساکە.
کۆمەڵێک لە ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ وەک و بە توندی ڕەخنەیان گرتووە لە یاسای ھاوسەرگیریکردن لەگەڵ کەسی لاقەکەردا لە ناوچە جیاوازەکانی جیھان دا.
ئەم جۆرە یاسایانە باو بوون لە جیھان دا ھەتا ساڵانی ١٩٧٠ کان و یاسا کارپێکراوەکانی لەم جۆرە بەشێوەیەکی بەردەوام بەرەنگاری دەکرێن و لە چەند وڵاتێک دا ھەڵوەشێنراونەتەوە.
بیرۆکەی پەرەسەندن لەڕێی ھۆکاری ھەڵبژاردەی سروشتی لەلایەن ەوە پێشنیارکراو لە ساڵی ١٨٥٩ دا بەڵام زیندەزانی پەرەسەندن وەک بوارێکی ئەکادیمی سەربەخۆ لە ماوەی ساڵانی ١٩٣٠ بۆ ١٩٤٠ کان دا سەری ھەڵدا و لە ساڵانی ١٩٨٠ کان دا چەندین زانکۆ و پەیمانگا بەشی تایبەتمەندیان ھەبوو بۆ زانستەکە.
لێکۆڵینەوە نوێیەکانی ئەم سەردەمە بەرفراوان بوون و بابەتەکانی لەخۆدەگرن و ھەروەھا ھێزە جیاوازەکانی یارمەتیدەرن بۆ ڕوودانی پەرەسەندن وەک (ھەڵبژاردەیی سێکسی،
لادانی بۆماوەیی و جوگرافیای زیندەزانی) بەشە نوێترەکەی لە چۆنیەتی کۆنترۆڵ کردنی پێشکەوتنی کۆرپەلە دەکۆڵێتەوە کە دەبێتە ھۆی ڕوودانی لێکدانێکی بەرفراوانتر لە نێوان زانستی زیندەزانی پێشکەوتن و بوارەکانی پێشووتری لێکدانی پەرسەندن.
ھەندێک لایەنی لێکۆڵینەوەکان ھەوڵ دەدەن ئەو دیاردە و ئامرازانە ڕوونبکەنەوە کە ئەرک و گرنگیان بەھەند وەرنەدەگیران لە زانستی بەرنامەیی زیندەزانی نوێ دا و ئەمانە لەخۆدەگرێت:
زیندەزانی پەرەسەندن بریتییە لەو بەشەی زیندەزانی و لە ڕێکار و شێوازی پەرەسەندن دەکۆلێتەوە کە بۆتە ھۆی ھاتنەکایەی ھەمەجۆری ژیان لەسەر زەوی.
ئەم بەشەی زیندەزانی لەلایەن سەری ھەڵداوە کە بە ناوی دەبرد لەڕێی لێکۆڵینەوە و تێگەیشتن لە چەند زانستێکی ناپەیوەست بە لێکۆڵینەوە زیندەزانییەکان،
لێکۆڵینەوەکانی ئەم سەردەمە چەندین بابەت و لایەنی جیاواز لەخۆدەگرێت و بۆچوونی جیاواز دەوروژێنێت وەک بۆماوەی گەردیلەیی و زانستی کۆمپیتەر.
یەکێک لە بیردۆزەکان پێشنیاری ئەوە دەکات کە ماڵیکردن دەست پێدەکات لە ھێشتنەوەی بەچکە ئەسپەکان وەک ئاژەڵی ماڵی و ئەسپە پێگەیشتووەکانیش بۆ گۆشتەکانیان سەردەبڕان.
ئەسپەکان وەک ئاژەڵە مێگەلەکان مامەڵە دەکەن و پێویستیان بە ھاوبەشە بۆ بەردەوامیان لە ژیان دا و زانیارییە مێژووی و نوێیەکان دەریدەخەن کە بەچکە ئەسپەکان بەمەبەستی دابینکردنی پێویستییە کۆمەڵایەتییەکانی خۆیان پەیوەندی لەگەڵ مرۆڤ و ئاژەڵە ماڵییەکانی تردا دەبەستن.
بەڵگەکان لەسەر سەرەتای بەکارھێنانی ئەسپەکان بەمەبەستی ھاتوچۆ دەگەرێتەوە بۆ گالیسکەی ناو گۆرەکان لە پێش ٢٠٠٠ ساڵ لەمەوپێش بەڵام چەندەھا بەڵگە نوێیەکان لەزیادبووندان کە پشتگیری گریمانەی دەرکەوتنی ئەسپەکان دەگەرێنێتەوە بۆ نزیکەی ٣٥٠٠ پێش زایین و دۆزراوەکانی ئەم دواییانەی کلتووری بۆتایی پێشنیاری ئەوە دەکەن کە شوێنی یەکەمین ماڵیکردنی ئەسپ دەگەرێتەوە بۆ نیشنگەکانی بۆتایی لە پارێزگای «ئەکمۆلا» ی کەزاخستان.
ھەندێک لە ئاژەڵناسان «ماڵیکردن» پێناسەدەکەن بە دەستبەسەراگرتنی زۆربوون لەلایەن مرۆڤەوە و دەکرێت ئەم کردەیە دەستنیشان بکرێت لە نموونە کۆنەکانی ئێسەپەیکەردا لەڕێی گۆڕانەکانی قەبارە و ژمارەی ئەسپە دێرینەکان.
بەجێماوە رۆحانییەکان و شێوازەکانی ژیانی کلتوورەکانی مرۆڤ.) ھەروەھا چەندەھا بەڵگو بوونیان ھەیە کە ئەسپەکان وەک سەرچاوەی گۆشت بەکارھاتوون لەپێش مەشق پێ کردنیان وەک ئاژەڵی کارکردن.
ھەوڵەکانی دیاریکردنی کردەی «ماڵیکردن» لەڕێی لێکۆڵینەوەی جیینەکان یان ھەڵسەنگاندنی بەشە جەستەییە بەجێماوەکان بەندە لەسەر لەسەر گریمانەی جیابوونەوەی جیینەکان لە ئەسپە ماڵی و کێوییەکان دا.
لەڕاستی دا ئەم جۆرە جیابوونەوەیە ڕوویداوە بەڵام ئەم جۆرە لێکۆڵینەوانە تەنھا کۆتا مێژووی جیابوونەوەکان دەخەملێنن بەبێ گرنگیدان و لابردنی ئەگەری جیابوونەوەی جینەکان لە نێوان ئەسپە ماڵی و کێوییەکان لە کاتێکی نەزانراودا کە دەکرێت بەشێوەیەکی سروشتی ڕووبدات.
گۆڕانگکاری لە جوگرافیای دابەشبوونی ئەسپە دێرینەکان و بەتایبەتی بڵاوبوونەوەی ئەسپ بۆ ئەو ناوچانەی ھەرگیز خاوەنی ھیچ ئەسپێکی کێوی نەبوون.
سەرەڕای دەرکەوتنی ئەسپەکان لە ھونەری سەر ئەشکەوتەکانی چاخی بەردینی کۆن لە سەرەتای ٣٠ ھەزار ساڵ پێش زایین بەڵام ئەو ئەسپانە ئەسپی کێویی بوون و بۆ مەبەستی خۆراک و گۆشتەکانیان ڕاوکراون.
بەھەمان شێوە زۆربەری ئەسپە نوێییەکان ئەگەری گەڕانەوەیان ھەیە بۆ باری کێوی تەنانەت ئەگەر لە خێزان و بنەچەیەکی ماڵیشەوە لەدایک بووبێت.
بەردبەباران کردن و بەقامچی لێدان) و چەند شێوەیەکی تری توندوتیژی وەک بازرگانی کردن بە ژنان و لەش فرۆشی زۆرەملێ کە ڕێکخراوە لەلایەن تۆرە تاوانکارییەکانەوە.
یەکەم کاریگەرترین بەڵگەنامە کە ھەڵدەستێت بە ناساندنی توندوتیژی دژی ژنان وەک سەرپێچییەک دژی مافەکانی مرۆڤ بریتیی بوو لە (ڕاگەیاندنی نەتەوە یەکگرتووەکان دەربارەی نەھێشتنی توندوتیژی دژی ژنان) لە ڤێنا لە ساڵی ١٩٩٣ دا.
ئەم دەستکەوتە بەشێک بوو لە ھەوڵێکی کۆکراوەی جیھانی جوڵانەوە ژن دۆستان بە گۆرینی ئاراستەی کۆبوونەوەی ڤێنا لە کۆبوونەوەیەکی گشتی و باو دەربارەی مافەکانی مرۆڤ بۆ کۆبوونەوەیەک تایبەت بە مافەکانی ژن لەبەر ئەوەی ڕێکخراوەکانی لێبووردەی جیھانی و چاودێری مافی مرۆڤ پێداگیریان نەکردبوو لەسەر بابەتەکە،
لاقەکردن و توندوتیژی خێزانیان بە سەرپێچی بۆ سەر مافی مرۆڤ ھەژمار نەدەکرد سەرەڕای ھەبوونی کارنامەیەک دەربارەی مافی ژنان لە ھەردوو ڕێکخراوەکەدا.
توندوتیژی دژی ژن یان توندوتیژی ڕەگەزیی بریتییە لەو کردە توندوتیژییانەی بە شێوەیەکی سەرەکی دژی ژنان و کچان ئەنجام دەدرێت و ئەم جۆرە توندوتیژییانە بە جۆرێک لە جۆرەکانی تاوانی کینەیی دادەنرێت کاتێک بە تایبەتی ئاراستەی ژنان و کچان دەکرێت لەبەر ئەوەی کە رەگەزی مێن.
ئەم کردە توندوتیژییە بە ڕێکار و شێوازێکی چەوساندنەوە و داپلۆسینی ژن دادەنرێت چ لە کۆمەڵگە یان پەیوەندی تاکەکەسی دا بێت و دەکرێت ھۆکارەکەی بگەرێتەوە بۆ ھەستی (خاوەندارێتی، باڵادەستی،
ڕاگەیاندنی نەتەوە یەکگرتووەکان دەربارەی نەھێشتنی توندوتیژی دژی ژنان دەڵێت "توندوتیژی دژی ژنان بریتییە لە بەرجەستەبوونی پەیوەندییە مێژوویە نایەکسانەکانی نێوان ژن و پیاو وە توندوتیژی دژی ژنان یەکێکە لە رێکار و شێوازە سەرەکییەکان کە ژنان بەزۆر و ناچاری دەخرێنە ئاستێکی نزمتر و کەمتر بە بەراورد بە پیاوان."
کۆفی ئەنان لە ڕاپۆرتێکی ساڵی ٢٠٠٦ کە لە ئابوونەی پەرەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ژنان بڵاوکرابۆوە ڕایگەیاند:
سێکسی زۆرەملێ یان دەستدرێژی بۆتەوە لە خاڵێک لە خاڵەکانی ژیانی دا کە زۆرجار کەسی دەستدرێژیکەر کەسێکی ناسراوی ژیانی ژنەکە بووە.
ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی لە لێکۆڵینەوەکانی دەربارەی توندوتیژی دژی ژنان ھەستاوە بە ھەڵسەنگاندن و پۆلێن کردنی شێوازە جیاوازەکانی توندوتیژییەکە کە ڕوودەدات بە درێژای قۆناغەکانی ژیانی ژنان لە پێش لە دایکبوونییەوە تا تەمەنی پیری.
توونبەری پێی وایە مرۆڤایەتی ڕووبەڕووی قەیرانێکی گەورەدەبێتەوە بەھۆی گەرمبوونی زەوی وە نەوە باڵغبووەکانی ئێستا ھۆکاری درووستبوونی ئەو کێشەیەن.
وتی سەرەتای بیرۆکەی کارکردنی لەبواری ئاووھەوا دەگەڕێتەوە بۆ ڕووداوی ھێرش و تەقەکردن لە ئامادەیی ستۆنمان دۆگلاس لە فلۆریدا،
گرێتا نووسیبووی "دەمەوێت ھەست بە سەلامەتی بکەم. بەڵام چۆن ھەست بە سەلامەتی بکەم کاتێک دەزانم لە گەورەترین قەیرانی مێژووی مرۆڤایەتیدام؟
دانی بەوە دانا کە «نەوەی سەردەمی من شکستیان ھێنان لە وەڵامدانەوەیەکی باش بۆ گۆڕانە دراماتیکییەکان ئاووھەوا. ئەوە بەقووڵی لەلایەن گەنجەکانەوە ھەستی پێدەکرێت. سەرسام نیم کە ئەوان تووڕەبن.» لەکاتی قسەکردنی لە بۆنەیەک،
نیوزلاند ئەوا گوتیرێس وتی «نەوەی ئێمە نەمانتوانی لە جەنگی گۆڕانەکانی ئاووھەوا سەرکەوتووبین» ئێستا لەسەر گەنجەکان ماوەتەوە کە «ھەسارەکە ڕزگاربکەن».
"ئەو ڕاستییەی کە ئێمە لەکاتی قسەکانمان لەبڕی وشەی "وەستان" وشەی "کەمکردنەوە"ی بەکارھێنانی دووکەڵ و گاز ئەوا لەوانەیە گەورەترین ناچاری بەھۆی بەردەوامی بازرگانییەکانەوە بێت وەک ھەمیشە".
توونبەری لەچاوپێکەوتنێکی دیکەشدا وتی «ئەگەر یەک ڤایرۆس بتوانێت کێشە بۆ تەواوی سیستمی ئابوور درووستبکات لەماوەی چەند حەفتەیەکدا،
شانازینامەی ھاوڕێیەتی لە کۆمەڵگەی جوگرافیی شاھانەی سکۆتلاندی؛ لەلایەن گۆڤاری تایم وەک یەکێک لە ١٠٠ کاریگەرترین کەسایەتیی ساڵ ھەڵبژێردرا،
گرێتا وتی کەمکردنەوەی دووکەڵ بەڕێژەی ٤٠٪ بۆ ساڵی ٢٠٢٠ «بەس نییە بۆ پاراستنی داھاتووی ئەو منداڵانەی ئەمڕۆ گەورەدەبن» وە دەبێت ئەورووپا ڕێژەی کەمکردنەوەی گازی دووانەئۆکسیدی کاربۆن بەڕێژەی ٨٠٪ کەمبکاتەوە.
"ئەوە شتێکی تەوا ھەڵەیە. من نەدەبوو لێرەبم. دەبوو لە قوتابخانە بم لەلایەکی دیکەی ئۆقیانووسەکە بم. لەگەڵ ئەوەش دێن بەئێمە دەڵێن بەھیوا بین؟
خەڵکانێک ھەن ئازار دەچێژن. خەڵکانێک ھەن دەمرن. تەواوی سیستمی ژینگە ڕووخاوە. ئێمە لەسەرەتای لەناوچوونە گەورەکەین. وە ھەموو ئەوشتەی کە ئێوە دەتوانن قسەی لەسەربکەن پارە و چیڕۆکە ئەفسانەکانی گەشەسەندی ئابوورییە. ئێوە چۆن دەوێرن!"
پاشای شەیتانەکان ساتان دەیەوێت جیھانی ئێنتێ ئیسلا بە چوار کیشوەرەکەیەوە بخاتە ژێر دەستی ھەر بۆیە بە یارمەتی جەنەڕاڵە شەیتانەکانی ئەڵسێڵ، لوسیفەر، مالاکۆدا،
دوای ئەوەی خەریکبوو سەر بکەوێت پاڵەوان ئیمیلیا جۆستینا و ھاوڕێکانی دەردەکەون و مالاکۆدا و ئەدڕامەلیچ دەکوژن و تا قەڵاکەی پاشای شەیتانەکان دەڕۆن ساتان و ئەڵسێڵ ناچار دەبن ئێنتێ ئیسلا جێبھێڵن و بۆ تۆکیۆ،