polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
بەگوێرەی سەرژمێریی لیژنەی شاھانەی کەنەدی دانیشتووانە ڕەسەنەکان ٥٠٠٫٠٠٠ کەس بوونە تووشبونیان بەو نەخۆشییانەی کە ئەوروپییەکان لەگەڵ خۆیان ھێنابوویان و چارەسەری بوونیان بە دەرمانە سروشتییەکان ناچار بوونە لە ئەوروپیەکان نزیک ببنەوە و تێکەڵیان بن،
لەگەڵ ئەمەشدا کەنەدا خاوەن ڕامیاری تایبەت بەخۆیتی بۆنمونە پەیوەندی ھەیە لەگەڵ کوبا ھەروەھا بەشداری نەکرد لەجەنگی عێراق ھەروەھا کەنەدا پەیوەندی بەھێزی ھەیە لەگەڵ شانشینی یەکگرتوو و فەڕەنسا و زۆرینەی وڵاتانی کۆمۆنۆلس بەھۆی ئەوەی خۆشی یەکێکە لەوڵاتانی کۆمۆنۆڵس،
کەنەدا خاوەنی پەیوەندیەکی تایبەتە لەگەڵ ھۆڵەندا ھۆکاری ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ھۆی ئازادکردنی ھۆڵەندا لەسەر دەستی کەنەدیەکان لەجەنگی جیھانی دووەمدا.
سوپای کەنەدا ڕۆڵێکی گەورەی بینی لەجەنگی دییپی جگە لە بەشداری جەنگی ھاوپەیمانانی ئیتاڵی و دەستبەسەرداگرتنی نۆرماندی و جەنگی شیلدت لەساڵی ١٩٤٤.
ئابوری کەنەدا گەشەی سەند بەگەشەسەندنی پیشەسازی چەک و تەقەمەنی لە ھەریەکە لە بەریتانیا و چین و یەکێتی سۆڤیەت سەرەرای قەیرانی سەربازی کیبیک کەنەدا بە وئابوریەکی بەھێز و خاوەن سوپایەکی بەھێز لەجەنگ کۆتایی ھات.
کە دەکرێت زمانی فەڕەنسی بەکاربێت لەگەڵ پەیڕەوکردنی ڕێبازی کاسۆلیکی بەئازادی و جێبەجێکردنی یاسای شارستانی فەڕەنسی بەتەواوی.
ئینگلیزەکان ناوچەی داگیرکراوی تریان ڕاگەیاند لە ناوچەی کیوبیدس و فێریلاند لە دورگەی نیوفینلاند و لەسەرەتای ساڵی ١٦١٠سێزدە ناوچەی داگیرکراوی تریان ڕاگەیاند لەباشوور.
ئینگلیزەکان ناوچەی نۆڤا سکۆشیا یان دەست بەسەرداگرتن بەگوێرەی پەیماننامەی ئۆترێخت لەساڵی ١٧١٣,دواتر فەرەنسیەکان ناچاربوون دەستبەرداری بەشی زۆری باکوری کەنەدا ببن ئەمیش دوای ڕێککەوتنامەی پاریس لەساڵی١٧٦٣دوای جەنگێکی حەوت ساڵەی نێوانیان.
ھیچ لەم زەویانە نەدۆزرابوونەوە تاوەکو دەریاوانی ئیتاڵی جۆن کابوت لە ساڵی ١٤٩٧ز زەویەکانی کەناراوی زەریای ئەتڵەسی دۆزیەوە بۆ بەرژەوەندی ئینگلیزەکان.
ھەروەھا کۆشش کرا بۆ ئاوەدانکردنەوەی خۆرئاوای کەنەدا و دیاری کردنی زەویەکانی دۆمینۆن و دامەزراندنی پۆلیسی سواری بەمەبەستی نیشاندانی دەسەڵاتی میری لەو ناوچانەدا.
دوای نیشتەجێبوونی ئاوارە ئەوروپیەکان لە دەشت و کۆسارەکانی ئەلبێرتا و ساسکاچوان ھەریەکەیان بوون بە دوو ھەرێمی سەربەخۆ لەساڵی١٩٠٥.
لەدوای شۆڕشی ١٨٣٧ ویست لەسەر دروستبونی حکومەتێکی بەرپرس لەسەر ھەموو کەنەدا زیادی کرد لەگەڵ گونجاندنی فەڕەنسیەکان بە ڕۆشەنبیری ئینگلیزەکان لەساڵی ١٨٤٠ھەردوو کەنەدا کۆکرانەوە لەچوارچێوەی یەک یەکێتی کەنەدی بەپێی یاسای دەستوری ھەروەھا لەساڵی ١٨٤٩حکومەتێکی بەرپرس دروست بوو لەسەر ھەموو ھەرێمەکانی ژێر ڕکێفی بەریتانیا لەتەواوی ئەمەریکای باکوور.
ی لەساڵی ١٨٤٦ڕێککەوتنامەی ئەریگۆن مۆرکرا لەنێوان بەریتانیا و وڵاتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا بۆ کۆتایی ھێنان بەکێشەی سنوری نێوان کەنەدا و ئەمریکا.
کەنەدا توشی نەھامەتیەکی گەورەبووە ئەویش بریتیبوو لە قەیرانی ئابوری کە تەواوی کەنەدای گرتبۆوە جگە لە ھەندێک ھەرێم کە زۆر خراپ نەبوون وەک ئەلبێرتا و ساسکاچوان کە تۆنی دۆگلاس سەرۆکایەتی دەکردن لەم ماوەیە .
یاسای دەستوری ١٨٦٧ دڵنیایی ئەوە دەدات کە سیستەمی حوکمرانی پەرلەمانی دەبێت و دەسەڵات لەنێوان حکومەتی فیدراڵی و ھەرێمەکانی دەبێت بەڵام ھەرچی سیستەمی ویستمنستەری بنەڕەتی ١٩٣١ دەسەڵاتی ڕەھای داوە بە ھەرێمەکانی کە لە دەستوری ١٩٨٢ھەموارکرایەوە و ھەموو دەسەڵاتە ڕاوێژکاری کانی پەیوەستکرانەوە بە دامەزراوەی شاھانەیی.
چاکە و ڕۆڵی سیستەمی پاشایی کەنەدا دەگەڕێتەوە بۆ ڕۆڵی لە دامەزراندنی دەسەڵاتەکانی ڕاوێژکاری و جێبەجێکاری و دادوەری ە ئەلیزابێسی دووەم شاژنی کەنەدا و ١٥وڵاتی تری کۆمۆنۆلسە جگە لەوەی شاژنی بەریتانیای مەزنە.
ئەنجومەنە ڕاوێژکاری کانی ھەرێمەکانی پێکھاتووە لە لە ژوورێک کەبەشێوەی سیستەمی پەرلەمانی کاردەکات لەبەرامبەر ئەنجومەنی گشتی دا.
بەڵام دەڤەرەکان کە سێ دەڤەرن دەستەی ڕاوێژکاری سەربەخۆیان ھەیە کە خاوەنی بەرپرسیارێتی دەستورین بەڵام خاوەن سەروەری نین کەلەگەڵ ھەرێمەکان پێکھاتەیان جیاوازە.
ڕێککەوتنامەی پاریس دانینا بە سەربەخۆیی ئەمریکا لەگەڵ ددەستبەرداربوونی زەویەکانی باشووری دەریامەزنەکان بۆ وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا،
لەپێناو پێشوازی کردنی سەرمایەدارانی بەریتانیا و ھاوردەکردن و نیشتەجێکردنی ئینگلیز زمانەکان بۆ ھەرێمی کیبیک لەساڵی ١٧٩١یاسای دەستوری دەرچوو،
بۆیە ئەم ناوەیان لێ نرا بوو چونکە سکیث لە زمانی یۆنانیدا بە مانای پیاڵە دێت و ئەمانەش ھەمیشە پیاڵەیەکیان لەگەڵ خۆیاندا ھەڵ دەگرت.
بەو جۆرەی لەسەر بەر‌دەنووسراوەکانی ھەخامنشییەکان ھەڵکۆڵراوە؛ سەکە یان سەکا ناوێکە کە لە زمانی پارسیی کۆندا بۆ ئەو سەکایانە بەکاردەھات کە لە دەروبەری ئاسیای ناوەڕاستدا لەگەڵ ئێرانیییەکاندا ھەڵسوکەوتیان ھەبوو.
وە چاوەڕوان دەکرێ لەم ویندۆزەدا بەکارھێنەران پێویستیان بە دژە ڤایرۆس نەبێت بەڵام ئەوەی دوایی پشت ڕاست نەکراوەتەوە وە مایکڕۆسۆفت ڕاشی گەیاند کە ھەموو ئەو کۆمپیوتەرانەی کە وەشانی ٧ یان لەسەر بووە دەتوانرێ
یەکەم ناسینی مایکرۆسۆفت بە ئەندامان سیستەمەکەی ناو نا لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٨٥ وەک زیادکاریەک بۆ - وەک وەڵامێک بەو گرنگیەی کە درا بە ،
نوێترین وەشانی بریتیە لە ویندۆز ١٠ وە نوێترین راژەکار بریتیە لە ویندۆز سێرڤەر ٢٠١٦ وە نوێترین وەشانی بریتیە لە سیستەمی مۆبایل ویندۆز ١٠ مۆبایل.
وە ھەروەھا تووانی ھەڵبژاردنی " " لا بەرێت وە ھەروەھا تایبەتمەندیەکی تری زیاد کرد کە ئەویش بریتی بوو لە گێڕانەوەی سیستەم کە ئەمیش یارمەتی بەکارھێنەر دەدات کاتێک زانیاری لە دەس بچیت ئەم کردارە بۆی دەگەڕێنێتەوە ھی چەند ڕۆژی پێشوو.
لەم ئەلفوبێیە بۆ نووسینی شێوەزاری کوردیی ناوەندی لە ڕۆژھەڵات و باشووری کوردستان و ھەروەھا بنشێوەزاری بادینی لە باشووری کوردستان و شێوەزارەکانی ھەورامی،
ئەم ئەلفوبێیە لە ۳۷دەنگ و ٣٤ پیت پێکھاتووە و بە پێچەوانەی ئەبجەدی عەڕەبی پیتە بزوێنەکان بە حەرەکەت نانووسرێن بەڵکوو بۆ ھەموویان پیتێکی جیاواز ھەیە.
بۆ نووسینی شێوەزارەکانی کوردیی ھەورامی و کوردیی باشووریش ھەتا ڕادەیەک لەم ئەلفوبێیە کەڵک وەردەگیرێ؛ ھەر لەبەر ئەمە زۆر جاران دوو پیتی «ڎ»،
یەکەم ئەلفوبێی لاتینیی کوردی لە ساڵی ١٩٢٨دا بە دەستی ئیسحاق مارۆگولۆڤ و عەرەبێ شەمۆ لە وڵاتی ئەرمەنستاندا ئامادەکرا.
وڵاتە دابەشکراوەکان ئەوانەی سەروەت و سامانیان لەرێگەی دەسبەسەر داگرتن و داچۆڕینی سەرچاوە سروشتیەکانەوە بەدەست دێت لەوانەیە بە شێوەیەکی تایبەت ببن بە کلپتۆکراسی.
ئابووریە دووبارە دابەشکراوەکان ئەوانەی سامانیان لە رێگەی سیستەمی باج وەرگرتنەوە بەدەست دێت سنورێکی سروشتی دیاریکراویان ھەیە لەبارەی ئەوەی تا چ رادەیەک دەتوانن سیاسەتی کلپتۆکراسیان فراوان بکەن لەسەر خەڵکی خۆیان بەبیَ شڵەژاندنی حکومەتەکەیان لە رێگەی فراوانکردنی دەسەڵاتیان بۆ پشتگیریکارانیان یان دوورخستنەوەی وەبەرھێنەرانی داھات لە وڵاتەوە یان وایان لێبکرێت کرێکار و سەرمایەیان بکێشنەوە.
ئەوان ئەمە لە رێگەی بەکارھێنانی باج کە کۆکراوەتەوە لە خەڵکی ئاسایی بە مەبەستی ھاریکاریکردنی پشتگیریکارانی حکومەت ئەنجامدەدەن.
رەگی ئەم وشەیە لە کلپتۆ واتە دزوجەردە + کراسی واتە فەرمانڕەوایەتی ھاتووە بە مانای فەرمانڕەوایەتی دەوڵەت لەلایەن دزوجەردەوە)،
زاراوەیەکی نەخوازراوی نارەسمیە و بەکاردەھێندرێت بۆ حکومەتێکی گەندەڵ لە بەڕێوبردنی داھاتی گشتیدا بە مانای ئەوەی بەڕێوبردنەکەی وا نەخشە بۆکێشراوە کە بەشێوەیەکی سەرەکی ھەڵدەستێت بە بەخێوکردن و پشتگیریکردنی دەوڵەمەندی تاکەکەسی و دەسەڵاتی سیاسی بەرپرسە حکومیەکان و دارودەستەکانیان .
دروست کردنی سیستەمێکی کلپتۆکراسی پشتگیریکراو لەلایەن دکتاتۆریەتەوە بەشێوەیەکی ئاسایی دەبێتە مایەی چەندین ساڵ لە قاتوقڕی و ئێش و ئازار بۆ بەشێکی زۆری ھاوڵاتیان وەک لەناوچونێک بۆ کۆمەڵگەی مەدەنی و سەروەری یاسا دادەنرێت.
کلپتۆکراتەکان بەشێوەیەکی رۆتینی گرفتە ئابووری و کۆمەڵایەتیەکان پشتگویَ دەخەن لە رێگەی گەڕانیان بەدوای کۆکردنەوەو بەدەستھێنانی سامان و دەسەڵاتی زیاتر.
لەبەرئەوەی دیموکراسی دزینی ئاشکرا بۆ بەرژەوەندی راستەوخۆی تاکەکەسی بەمەبەستی پشتگیریکردن بۆ ماوەیەکی دریژخایەن و مانەوە لە دەسەڵاتدا قورستر و زەحمەتتر دەکات،
محەممەد ئەمین زەکی بەگ کوڕی حاجی عەبدولڕەحمان کوڕی مەحمود باپێرە لە ساڵی ١٨٨٠دا لە گەڕەکی گوێژەی شاری سلێمانی لە دایکبووە و باوک و دایکی نەخوێندەوار بوون و خاوەن وڵاخ و کاروان بوون.
لە ساڵی ١٨٩٣ چووەتە فێرگەی ڕوشدیەی سەربازی سلێمانی و دوای دوو ساڵ خوێندن چوونەتە ڕوشدیەی سەربازی بەغدا ساڵی ١٨٩٨ چووەتە کۆلێژی سەربازی ھەروەھا بەشی ئەرکانی ئەستەمبۆل کە لە ساڵی ١٩٠٢ بە پلەی «رەئیس چاک» دەرچووە و لە لەشکری عوسمانی شەشەمی بەغدا دامەزراوە.
لە دوو راپۆرتیدا بۆ پادشای ئەو کاتەی عێراق و کاربەدەستانی ئینگلیز بە روونی باسی لە کێشەی پارێزگا کوردنشینەکانی ئێراقی کردووە و لە رێگای رەخنەکانییەوە کاربەدەستانی بە ئاگاھێناوەتەوە لە جێبەجێکردنی ئەو بەڵێنانەی لە ساڵی ١٩٢٦ بە کورد درابوو.
لە ساڵانی گرتووپەڕ دا ھەندێک رێکخراوانی ناونەتەوەیی رامانبەندی شارومەندێت سەرنەتەوەیییان گەشە داوە کە ب’ەو واتەیە کە لە کۆمەڵێکی چەندفەروارمەنێتی دا ،
گرنگییەکی زۆری بە زمانی کوردیی داوە و کاتێک بە زمانی کوردی شیعری نووسیەوە تەنھا ھەر بۆ ئەوە نەبووە کە بەو زمانە بنووسێت بەڵکو بە کوردیی نووسینی،
زمانی نووسین دەتوانێت ببێتە ھۆکارێک بۆ ئەوەی ھەست بکەن کە ئەوانیش نەتەوەیەکن و ھەروەھا ھانی کوردانی داوە بۆ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ داگیرکەران
وەک لە سەرچاوەکانی ژیانی و کردەوە ئەدەبییەکانی شاعیر دەردەکەوێ باب و باپیرانی لە ڕووی داراییەوە ژیانیان ئاسان بووە و بە بەختیاری ژیاون.
ساڵی ١٩٥٨ شاری سنەی بەجێ ھێشتووە و لە زانکۆی تاران وەرگیراوە و لە ھەمان زانکۆدا بەکالۆریۆسی لە فیزیک و دواتریش ماستەری لە بەڕێوەبەرایەتیی پیشەسازیدا،
ھەوڵی داوە دیارترین شیعری شاعیرانی کلاسیک و ڕۆمانسی و ھاوچەرخی کوردی ھەڵبژێرێت و ھەر یەکەیان لەگەڵ ئاوازی گونجاودا بەکاربھێنێت،
ئەوەبوو شاعەباسی یەکەم سوپایەکی گەورەی بە سەرکردایەتیی ی وەزیری ناردە سەر میر قەرەتاج و داوای لێ کرد خۆی بەدەستەوە بدا و قەڵاکەیش چۆڵ بکات،
کە ئەمەش زیاتر بەهۆی ئەوەی کوردان حەزیان لە سەربەخۆی و حکومی خۆیان دەکرد لەبەرئەوەی دەسەڵاتداران جەور و ستەمێکی زۆریان بەرامبەر دەکردن و خاکەکەیان بە پیت بوو وە لەڕووی ئاینزاوە جودا بوون لە دەسەڵاتدارانی ئێران ئەم هۆکارانە سەرچاوەی ناکۆکی و دووبەرەکی کوردان و دەسەڵاتدارانی ئێران بوو.
ئەم ئێڵە نیشتەجێی دەشتی میاندواو و دەورووبەری ڕووباری جەغەتوو لە ڕووبەرێکی پانیدا زیاتر لە خێزانی بنەماڵەی ی و دێبوکری و هۆزەکانی کە بوون.
دەنوسێ کە دوای داگیرکردنی لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەکانەوە میری موکری دڵسۆزی خۆی بۆ سوڵتان مورادی سێیەم دەردەبڕێت و دەچێتە پاڵ عوسمانییەکان.
پشتیوانی موکرییەکان بۆ عوسمانییەکان لە دوای مەرگی و لەسەردەمی ی کوڕیدا بەردەوام دەبێت تاوەکو هەرێمی لەلایەن شا عەباسی یەکەمەوە داگیر دەکرێتەوە.
چەندین جار سزای دانیشتوانی هەرێمی یان داوە و کۆمەڵکوژیان دەکردن و هەزاران خێزانی کوردیان گواستەوە و لە جێی ئەوان ئێڵە تورک زمانەکانی نیشتەجێ کرد.
ڕەوەندییەکان کە بە پشتیوانی جەماوەریان لە ئازەربایجان و موکریاندا لە سەدەی هەشتەمی زایندا سەربەخۆیی خۆیان لە عەباسییەکان ڕاگەیاند و حکومەتیان دروستکرد بە سەرۆکایەتی ،
شارستانی پیرانشار و شارستانی مەھاباد و گوندستانی تورجان لە شارستانی سەقز) دەگرێتەوە بەڵام لە ڕابردوودا ڕووبەری ئەم هەرێمە گەورەتر بوو شارستانی مەراغە و چەند ناوچەیەکی تری دەگرتەوە.
شارستانی پیرانشار و شارستانی مەھاباد و شارستانی نەغەدە و شارستانی ساینقەڵا و شارستانی میاندواو و شارستانی تیکاب و شارستانی مەراغەی تیادا نەبوو لە ڕووی کارگێڕییەوە هەموویان سەر بە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا بوون و دواتر خرانە سەر پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات.
پادشاکانی ئێران تەنانەت ساسانیەکان کاتێ بە دەسەڵات دەگەیشتن دەبووایە لە تەختی سلێمان بەپێ بڕۆشتنایە کە کڕنووش بۆ ئاگر ببەن،
توانی ی حکومداری عوسمانی شاری ورمێ لە دمدمدا بشکێنێت و دواتر فەرمانیدا بە ھەڵوەشاندن و وێرانکردنی تەواوی قەڵای دمدم و کە ئیتر نەبێتەوە بەقەڵا.
بە پێی هەندێ سەرچاوەی مێژوو یەکێک لە فەرماندەکانی سۆما کە لە سەدەی زاینیدا بوو بە ناوی ئەمیر سەیفەدین خان موکری بە دامەزرێنەری ئێڵی موکری دادەنرێت کە ھۆزە کوردییەکانی ی لە کۆنفدراسیۆنی ئێڵی موکریدا کۆکردەوە و لە ناوچەی بووە خاوەنی هەرێمەکە.
لە سەردەمی شانشینی پەھلەویدا تەنها مەھاباد و مەراغە شارستان بوون و مەھاباد لە ڕووی کارگێڕییەوە سەر بە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا بوو مەراغە سەر بە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات بوو،
ی بە فەرمانڕەواییەکەیەوە لکاند کە ئەوکات فەرمانڕەوای بەشێک لە هەرێمەکە بوون و حکومەتێکی بە هێزی پێکهێنا و ناوی حکومڕانەکەی موکری بوو کە لە پاش ناوی خۆیەوە وەریگرتبوو وە بۆ ماوەیەکی درێژ بەبێ شەڕ حکومی کرد.
بەدلیسی ناوی موکریان بۆ سەیفەدین خان موکری دەگێڕێنێتەوە بۆ ڕیشەی حکومڕانانی موکری بۆ ئێڵی موکری کە لە ناوچەی شارەزوور نیشتەجێبوون.
نیھۆن بە شێوەیەکی گشتی لە ئاخاوتنی ڕۆژانەدا بەکار دەھێنرێت و ڕەنگدانەوەی گۆڕانکارییەکانی فۆنۆلۆژیی ژاپۆنییە لە سەردەمی ئێدۆدا.
ھەروەھا بەسروشتەکەی و ھەڵقوڵاوەکانی بەتایبەتی سەرچاوەی ئاوی کانزایی شێخی باڵەکیان کە خەڵکی سەردانی دەکات بۆ چارەسەری ھەندێ نەخۆشی وەکو ،
ئێستا پیرمام بووەتە بارەگای سەرەکی پارتی دیموکراتی کوردستان و جەرگەی فەرمانرەوایەتی کردنی کوردستانە و ھەمو ھێزە سیاسییەکانی پارتی و ھێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان لە پیرمامن و ئارامترین شوێنە بە تایبەتی لە دوای تەواوبونی تونێلی ھەولێر-شەقڵاوە کە لەژێر چیای سەربەنەوە تێدەپەڕێت سەلاحەددین دەبێتە جومگەی پاراستنی کوردستان،
و لە ئێستادا چەندین پلانی تۆکمە ھەیە بۆ ئەم شارۆچکەیە لە ڕووی ئاسایشی و گەشتیارەوەبەلام بە ھەبوونی پلانێکی گەورە و تۆکمەی پارێزڤانی،
«ڕۆژی بروسکەیەکم پێگەیشت کە بەدادوەری رامیاری پارێزگای نوێی ھەولێر دامەزراوم کە لەڕۆژی بڕیاری بوونی بەپارێزگا دەرچوو بوو" . بەم پێیە ھەولێر لەو ڕۆژەوە بووە بە پارێزگا واتە رۆژی بەگوێرەی ئەم قسانەش بێ یەکەم پارێزگاری ھەولێر بووە لەپاش نەمانی دەسەڵاتی عوسمانلییەکان،
بەیانیان وەزرەکان لەھەولێر دوو وەرزی چاندن ھەیە کە لەم پێدەشتەدا لە وەرزی ھاوین بەرھەمەکانی وەک (تەماتە، خەیار، باینجان، شفتی، باڵندە، پیاز، سیر، کونجی، توتن،
لەبەرئەوەی ئەشکەوتی شانەدەر باشترین بەڵگەی مێژوویی مرۆڤە بەوپێیەی کە ئەشکەویتێکە لە جیھان گرنگی تایبەتی ھەیە و کەوتووەتە نزیک شاری ھەولێر.
ھەروەھا باوەڕی وابوو کە ھەمیشە لە ئەنجامدانی ھەر کارێکی تاقیگەی پێویست بە ڕێژییەک کاری جەستەی دەکات کە ئەمەش شیاوی یۆنانییەکی ڕەسەن نییە.
لە ساڵانی ١١٠٠ بە دواوە زانایانی ئەورووپایی بە ڕێژەیەکی بەرچاو دەستیانکردە وەرگێڕانی نووسینە عەرەبییەکان بۆ سەر زمانی لاتینی.
بەڵگاندن بە ھاواکاری بیرکاری و تاقیگە دەبووە ھۆی ئاشکرا کردنی کۆمەڵە یاسایەک کە خوداوەند ھەموو شتێکی بە گوێ ڕایەڵی ئەم یاسایانە کردبوو.
لە چەرخی ناوین کۆمەڵگا زۆر بە سەبری گۆڕانی بە خۆیەوە دەبینی و زۆرینەی خەڵکی بەھۆی ئەو ڕەوشە سونەتییەی لە باو باپیرانیانەوە بۆیان مابووەوە کشتوکاڵیان دەکرد و شتێکی زۆریان بەرھەم نەدەھێنا.
ئەرەستۆ وتبووی ھەموو شتێک لە کاتی جووڵە پێویستی بە ھێزێکە تا ئەو شتانە لە حاڵەتی جووڵەکردندا بھێڵیتەوە وەگەرنا ڕادەوەستن.
گالیلۆ توانی ئەوە نیشان بدات کە ھەرشبتێک لە حاڵەتی جووڵەکردنی خۆی بەردەوام دەبێت تا ئەو کاتەی شتێکی دیکە لە جووڵەکردن بیانوەستێنێت.
ھەوەڵ ئەوەی کە پەی برد بەوەی کە ھەرشتێک لەسەر ھێڵیکی ڕاست بەردەوام دەبێت لە جووڵەکردن مەگەر ئەوەی شتێکی دیکە ببێتە ڕێگرو لەو ھێڵە لای بدات.
گالیلۆ وتی ئەگەر موشتەری بتوانی لە کاتی چەرخانیدا لە بۆشایی ئاسمان مانگەکانی دەوری خۆشی لەگەڵ خۆی بن ئەوا زەویش دەتوانی ئەم کارە بکات.
کیمیا و دیکەی زانستەکاندا بناغەی زانستی نوێیان دانا و بوون بەھۆی بەدواوەدانی ڕێبازەکانی زاڵی سەردەم کە لە یۆنانی کۆنەوە دەستیان پێ کردبوو و لە سەدەکانی ناوینیشدا درێژەیان پەیداکردبوو.
زانست بەھۆی ئەم خاڵەوە واتە چۆنییەتی کارکردنی دەقیقی شتەکان زانیارییەک دەداتە دەست کە لەو ڕێگەیەوە دەتوانین بۆ بەرەو پێشبردنی تەکنەلۆژیا کەڵکی لێوەربگیرێت.
بەداخەوە کاتێک ئیسپانیایییەکان ھێرشیان کردە سەر خاک و مەملەکەتیان زیاتر کەوتبوونە ژێر کاریگەری زێڕ و جەواھیراتی ئازتیکەکان و ھەروەھا ئەو مرڤانەی کە دەکرانە قوربانی بۆ خوداکەیان کە خۆر بوو.
خەڵک لەوە تێگەیشتن کە ئەگەر یۆنانییەکان لەیەک زەمینەی زانستی لە ھەڵەدابن دەکرێت لە زانستەکانی دیکەش بەھەمان شێوە ھەڵەیان کردبێت.
ئەو کەسانەی کە وەرزش دەکەن پێویستە ڕێژەی پێویست ئاو بخۆنەوە بە شێوەیەکی ھێمنانە تا یارمەتیی ماسوولکەکان بدات و گرژبوون و ڕەقبوونی ماسوولکە کەمبکاتەوە بەھۆی گواستنەوەی خۆراک و ئۆکسجین بۆ ماسوولکەکان و ڕزگارکردنی ماسوولکەکان لە پاشەڕۆ خۆراکییەکان.
بە پێچەوانەوە زۆر ئاو خواردنەوە لەکاتی نان خواردندا دەبێتە ھۆی ڕێگری لە کرداری ھەرس بەھۆی دابەزاندنی ترشێتی گەدە و ھەڵاوسانی.
ئاو یەکێکە لە گرنگترین ڕەگەزە سەرەکی و پێویستەکان بۆ ژیان لەسەر هەسارەی زەوی کە پێکهاتوە لە چوار بەرگی سەرەکی (١-بەرگی گازی ٢-بەرگی ئاوی ٣-بەرگی ڕووەکی و ئاژەڵی ٤-بەرگی بەردین) لە دوای هەوا ئاو زۆرترین بلاوبونەوەی هەیە لەسەر زەوی کە بە 2 ھێما دەکرێت.
بڵاوبونەوەی ئاو لە زەویدا خۆی لە زەریا و دەریا و ناوچە بەستەڵەکیەکان و دەریاچە و ڕوبار و ئاوی نێو خاک و ژێر زەوی و بە شێوەی هەڵمی ئاو لە بەرگە گازدا.دیکە دەبینێتەوە بەڵام لەسەر زەوی زۆرتر بەشێوەی ڕەق،
ئەمەش دەبێتە ھۆی ھەڵاوسانی خانەکانی لەش و کەمبوونەوەی خەستی خوێن و بەرزبونەوەی پەستانی خوێن بەھۆی زیادبوونی قەبارەی خوێنەوە.
خوشکی نیچە بەناوی ئەلیزابێس فۆڕستەر-نیچە لەدایکبووی ساڵی ١٨٤٦ بوو و براکەی نیچە بە ناوی لودوویگ جۆزێف لەدایکبووی ساڵی ١٨٤٨ بوو.
نایجل ڕۆجەرز و مێل تۆمپسۆن لە پەرتووکی دا نیشانی دەدەن کە نیچە بەردەوام نەخۆش بووە و سەرئێشەی ھەبووە و ئەگەر بە نەخۆشی سفلیس نەمردبێت،
بەڵام ھەموو ئەم دۆخانە بە تاڵیی کۆتاییان ھات و بە تایبەتیش ناپاکی لو سالۆم و پۆڵ ڕەی ھاوڕێی گورزێکی زۆر بەھێزی لێدا،
بۆیە دایکی بڕیاریدا بیگوازێتەوە بۆ نەخۆشخانەیەک لە شاری جێنا بە سەرپەرشتی پزیشکی دەروونی و دەمارناسی سویسری ئۆتۆ بینزوانگەر.
مێژوونووس جولیۆس لانگێبان ھەوڵیدا خۆی چارەسەری نیچە بکات و بانگەشەی کرد کە شێوازەکانی پزیشکەکان لە چارەسەرکردنی دۆخی نیچەدا بێکاریگەرین.
بۆ ماوەیەک ئەم دەستنیشانکردنە پێوەرێکی باو و تایبەت بوو و زۆر کەس تا ناوەڕاستی سەدەی بیستەم ئاماژەیان پێدەکرد؛ کەیسێک کە دواتر لە ڕووی دەروونی و ھەروەھا لە ڕووی پزیشکییەوە ئاڵنگاریی کرا.
لەوێ ھاوڕێیەتی لەگەڵ کەسانی وەک گوستاڤ کرۆگ و ڕودۆڵف ڤاگنەر و ویلھێلم پیندەر دەکات کە لە خێزانێکی زۆر بەڕێز بوون.
لەم ماوەیەدا بۆ یەکەمجار لە ژینگەیەکی کۆنەپەرستانەی شارۆچکەیەکی بچووکدا ئەزموونێکی وەرگرت کە دوورکەوتنەوە لە خێزانەکەی بوو.
کە باس لەوە دەکات لە ٣ی کانوونی دووەمی ١٨٨٩دا نیچە لە گۆڕەپانی کارلۆ ئەلبێرتۆ لە شاری تۆرین بە پێ دەڕۆیشت و ڕووبەڕووی دیمەنی ئەسپێک دەبێتەوە کە لەلایەن ڕاھێنەرێکەوە قامچی لێدەدرا.
بەڵام ھۆکاری زۆری دژ بوون بە ژن دەگەڕێتەوە بۆ ئەو شکستەی کە لەگەڵ خانمە ڕووسی لۆسالۆمی خواردی و لۆسالۆمیڕەدی دەکاتەوە،
لەم ماوەیەدا ھاوڕێکانی نیچە فرانز ئۆڤەربێک و پیتەر گاست بیریان لەوە دەکردەوە کە چی لە بەرھەمە بڵاونەکراوەکانی نیچە بکەن؛ بۆیە پەرتووکی «نیچە دژی ڤاگنەر» بە چاپێکی سنووردار کە پەنجا دانە بوو چاپکرا و بڕیاریاندا پەرتووکەکانی «دەجال» و «ئیکۆ ھۆمۆ» بە ھۆی ناوەڕۆکێکی ڕادیکاڵییەوە چاپ نەکەن.
لە ساڵی ١٨٦٩ و بۆ ماوەی ١٠ساڵ ئەبێتە مامۆستا لە زانکۆی بازل لە بواری وشەناسیی کلاسیکدا و ھەروەھا مامۆستای زمانی یۆنانی لە خوێندنگایەک.
ھەمیشە دەیەوێت خاڵە لاوازەکانی مرۆڤ لە ھزردا چەکوش لێ بدات وەک ئەوەی ھەموو دوونیا بکات بە دژی خۆی وەک خۆی دەڵێت خودا مرد.
ڕۆژی ٢٠ سەرماوەزی ساڵی ١٣٢٥ی ھەتاوی گەیشتە دەرۆی شاری تەورێز و ڕۆژی ٢١بە ھەڵاتنی سەرۆکانی کۆمار بۆ سۆڤیەت کۆماری ئازەربایجان ڕووخا و ئەرتەش شاری تەورێزی داگیر کرد.
ھێزیان ئامادە کردبوو؛ بەڵام دوای تەورێز ئەرتەش ھێزی نوێی لە ڕێگای قەزوێن بۆ سەقز نارد کە لە ٢٠ی سەرماوەز گەیشتنە سەقز و لە ڕێگەی بۆکان بە یارمەتی ھێندێ لە کوردەکانی سەربە حکوومەتی شا،
وەک سەرۆک کۆمار و جێی متمانەی جەماوەر دەگیرێت کە بۆ ئەوندە پشتی بە یارمەتی سۆڤیەت بەستبوو کە بە دەستکێشانی لە پاڵپشتی کۆمار ئاوەھا بە خێرایی کۆمار تێدا چوو؛ بەڵام لەوەدەچێ گەورەترین ھۆی ڕووخانی کۆمار یەکنەبوونی ھەوموو دەستەکان ببێت،
«من خۆم فیدای خەڵکی دەکەم و ھیچ کات وەک پیشەوەری و سەرانی ئازەربایجان ناکەم تا وڵاتەکەم لە خوێن دا شەڵاڵ بێو ھەزاران کەس بە کوشت بچن.»
لە ٢٢ی ژانویە ١٩٤٦ بە بەشداریی نوێنەرانی پارچەکانی دیکەی کوردستان و مەلا مستەفا بارزانی و سەرۆک عەشیرەت و نوێنەرانی ھەموو چین و توێژەکانی کوردستان پێکھاتنی یەکەم کۆماری کوردستان ڕاگەیەندرا.
٦ی ڕێبەندانی ھەمان ساڵ لێژنەی تایبەت کە لە تارانەوە ھاتبوون بە سەرۆکایەتی سەرھەنگ ڕەزا دەگەنە مەھاباد و دادگا ڕێدەخەن.
دەردەکەوێ کە بیر و ڕای ئەو جێگیرکردنی ئازادی و دیموکراسی لە تەواوی ئێران دایە و مافی کۆمەڵایەتی و ڕامیاری و مرۆڤایەتی بۆ نەتەوەی کوردیش لە گۆڕێ دایە.
لە ساڵەکانی بەر لە ١٩٤١ و دوای ئەوەش بەرپرسایەتی دایەرەی فەرھەنگ و ئەوقافی شاری مەھابادی بە ئەستۆوە گرتووە و خزمەتی بەرچاوی فەرھەنگی کردوە و لە کاتی بەرپرسایەتیی ئەودا،
ئەو یەکێک لە کەسایەتییە بەناوبانگەکانی ناوچەی موکریان بوو کە لە ساڵی ١٩٤٦ بە ھاوکاری چەند کەسێکی دیکە وڵاتێکی سەربەخۆیان لە شاری مەھاباد دامەزراند.
دوای ڕووخانی کۆمار لە ساڵی ١٩٤٧دا قازی لەگەڵ ھاوڕێکانی لەلایەن حکوومەتی پەھلەوی لە مەیدانی چوارچرای شاری مەھاباد لە سێدارە درا.
ئەوکات چاپ کراون لەسەر بابەتی یەکێتی و برایەتی دواوە و مەرجی سەرکەوتن و کۆڵەکەی ڕاگرتنی کۆمار و ھۆی سەرکەوتن بەسەر دوژمنانیدا زانیوە.
لە دوای دامەزرانی کۆمار بە شێوەی فەرمی نازناوی پێشەوای پێبەخشراو و ئەو ناوە تا ئێستاش لەنێو کۆڕ و کۆمەڵی خەڵکیدا ھەر باوە.
ھەرچەند دەیزانی دوژمنەکانی کورد ڕاست ناکەن بەڵام لە وتووێژدا زۆر بە ڕاشکاوی ڕای دەگەیاند کورد حەز دەکات لە ڕێگای ئاشتییەوە بە مافی خۆی بگا،
لەگەڵ بێ توانایی کۆئەندامی بەرگری؛ لیمفەڕژێنەکان ھەڵدەئاوسێن و ھەست بە ماندووبوون دەکرێت و کێش کەم دەکات و تالێھاتن دەردەکەوێت،
کە بێزیان بووە بۆ مەیموون بەڵام بکوژە بۆ مرۆڤ ئەویش بریتی بووە لە ڤایرۆسی ئێچ ئای ڤی "ڤایرۆسی دابەزاندنی بەرگریی مرۆڤ" ڤایرۆسی نەخۆشیی ئەیدز.
ڕاپۆڕتێکی بڵاوکردەوە لە لۆس ئانجلەس لەسەر ٥ پیاوی "ھاوڕەگەزخواز"ی گەنج کە تووشی جۆرێکی کەڕوویی ھەوکردنی سییەکان ببوون،
یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان کاردەکات بۆ دەستخستنی مافی چارەی خۆنووسین بۆ کوردەکان لە عێراقێکی دیموکراتی یەکپارچەدا و داوای چارەسەری سیاسی دەکات بۆ پرسی نەتەوەی کورد لەسەر بنەماکانی دیموکراسی،
باوەڕی وایە کوردەکان تاکە قوربانی دەستی رژێمی عێراق نەبوون و کار بۆ پاراستنی مافی کەمەنەتەوایەتی و کەمایەتییە ئایینییەکانی تر دەکات لە عێراقدا.
پارتەکە زیندووترین جوڵانەوەی سیاسی بوو کە وردەوردە بەرەو ھاتە ناوەڕاستی مەیدانەکەوە و ئێستاش بوو بە پارتێکی سۆشیال دیموکرات و ئەندامە لە سۆشیالیست ئینتەرناشناڵ.
ھەرچەندە ھاوکاری لەگەڵ پارتی دیموکراتی کوردستان لە بەڕێوەبردنی ناوچەکەدا ھەمیشە بە ھێمنی نەبووە و چەند جارێک لەنێوان چەکدارانی ھەردوولادا توندوتیژیی گراوەتەوە بەر.
لقی لە ھەموو شار و شارۆچکە سەرەکییەکانی کوردستانی عێراق ھەیە و لایەنگر و ئەندامی لەسەر ئاستێکی بەرفراوانی کۆمەڵگەی کوردیدا ھەیە.
لە ھەڵبژاردنەکەی ١٩٩٢ی کۆمەڵەی نەتەوەیی کوردستان بەشداری کرد و لیستەکەی توانی ٤٢٣٦٨٢ دەنگ بەدەست بھێنێت لە کۆی ٩٥٧٤٦٩ دەنگی دروست کە زۆرینەی لە سێ پارێزگا لە کۆی چوار پارێزگاکەی کوردستان بەدەستھێنا.
لە سەرتاسەری ھەرێمەکەدا بەڕێوە دەبات و بەرھەمھێنان و بڵاوکردنەوەی بابەتی پەروەردەیی و زانیاری بەسەر ئەندامەکاندا لە ئەستۆی ئەم مەکتەبەیە.
مەکتەبەکە سەنتەرەکانی ڕاھێنان بەڕێوەدەبات کە تێیدا کادرەکان یەکێتی ھۆشیار دەکرێن و ڕادەھێنرێن لەرووی یاسایی و فکری و مەیدانی سیاسی و ڕێکاری چالاکییەکان.
ئەم ڕاھێنانە ئەندامەکانی پارتەکە ئامادەدەکات بۆئەوەی چالاکانە بەشداری بکەن لە چالاکییەکانی پارتەکەو پێگە ئیدارییەکان لە پارتەکەدا و یان پێگە ئیدارییەکان لە ناوچەکەدا.
ھاوکات کار بۆ بە دواداچوونی داخوازییەکانیان لە مەڕ دابینکردن و جێبەجێکردنی مافەکانیان بەپێی یاسا و ڕێنمایییەکان وڕەچاوکردنی یەکسانی،
ئەم مەکتەبە وەکو ھاوکارێکی ڕێکخراوە ناوخۆیییەکانی مافی مرۆڤ کاردەکات و بە شێوەیەکی بەرفراوان ھەڵمەتی ھۆشیارکردنەوە دەربارەی بنەماکانی مافی مرۆڤ،
ھەروەھا ئەگەر کەسێک یان ڕێخراوەیەک بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانی خۆی بڕیارگەلی ئاوەزمەندانە بدا ئەوە پێی دەوترێ "ئاوەزمەند".
ئاوەھایە کە کەسێک بۆ نموونە باسی بەشینەوەی ئاوەزمەندانەی سەرچاوەکان یان بەرنامەداڕژاندنێکی ئاوەزمەندانە بۆ کۆمپانیا دەکا.
لە وەھا تێگەیشتەیەک لە ئاوەزمەندیدایە کە بزوێنە و ئامانجەکانی تاکەکەس بێ قسەوباس وەردەگیردرێن و ناچار بە شۆنگرتنی ئەخلاق یان ھەر شتێکی تر نین.
ھەمیشە گفتوگۆ دەکرێت دەربارەی ئەوەی کە زۆربەی ھەڵسەنگاندنەکانی ژیرێتی کێشە و ناتەواویان تێدایە لەڕووی ناوەڕۆک و ڕێکارییەوە.
دژەکانی ئەم تێڕوانینە وەک گێرد گێجێنزەر زیاتر بیرۆکەی ژیریی سنووردارکراوی پێ پەسەندترە بەتایبەتی بۆ کردەکان کە نادڵنیاییەکی بەرزی ھەیە.
زانای دەروونناسی ئەڵمانی ماکس وێبەر ڕوونکردنەوەیەکی پێشنیار کرد لەسەر کردەی کۆمەڵایەتی بۆ جیاکردنەوەی چوار شێوازی جیاوازی نموونەکانی کردەی کۆمەڵایەتی.
ئەو پێشبینییەی تاکەکەسیش ڕێگەیەکە بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانی و وێبەر ھەوڵدانی تاک بۆ ئامانجەکانی بە ژیرانە و رێک ناو دەبات.
بایرنە کە پێیان وایە مرۆڤەکان خۆیان لە بنەمادا ژیرن بەڵام ھەڵە بەسەریان دا ڕوودەدات لە کاتی کرداری دا ئەمەش بە واتای ئەوە دێت کە مرۆڤەکان توانا و لێھاتوویان ھەیە ژیر بن بەڵام کردارەکانیان سنووردار کراوە بە چەند ھۆکارێکی جیاوازەوە.
وێبەر پێشی وایە زۆر کەم و نەبینراوە کە تەنیا یەکێک لەم جۆرانە بوونیان ھەبێت بەڵکو سروشتی و ئاساییە چەند جۆرێک تێکەڵ و لێکدراو بن پێکەوە.
لەمەوە دەردەکەوێت کە جۆری یەکەم و دووەم گرنترینن و زۆر گفتوگۆ دەکەرێت کە جۆری سێیەم وچوارەم لق و بەشێک بن لە جۆری یەکەم و دووەم.
خاوەن کارەکان بە ھۆی وەیکە ھیچ پشتیوانییەکیان لە لایەن لیبڕالەکانەوە لێنەدەکرا ئەوتۆ ھەڵسوکەو‌تێکیان لە ڕاست کڕیکارەکان لەخۆ نیشان دەدا .
نیلس ئێدن کە خۆی لیبڕال بوو ئەو ھەڵسوکەوتەی نێو نابوو * ئاوردوو بۆ ئاوری بێزاری چینایەتی * و * ژیانەوەی دڵڕەقی بەڕبەڕییەت * .
ساڵی ١٩٠٦ کاڕل ستێفس نوێنەری لیبڕاڵەکان بە پشتیوانی سوسیالدیموکڕاتەکان ھەووەڵین پێشنیاریان بۆ مافی دەنگدانی وەک یەک بۆ ھەمووان ،
مانگرتنێکی سەراسەری کە لە لایەن ئیتیحادییەی کرێکارانی سۆئێدوە بانگەوازی بۆ کرابوو بە مەبەستی پێش بە لەکاردەرکردنی ئەو کرێکارانە کە ناکۆکیان لە مەڕ حەقدەستەکانیان بوو بگرن .
کە بە نسکۆی بزووتنەوەی کرێکاران تەواو بوو و بە ھۆی دابەزین پلەی ئیعتیمادی خەڵک بە ئیتیحادییەکانی کرێکاری کە دەو چەند ساڵانەدا‌ سرنجیان بەرەو خۆیان ڕاکیشابوو.
ئەندامانی ئێل ئوو ڕێکخراوەی سەراسەی ئیتیحادییەکان لە سۆئێد نیوێکی لە ئەندامانی خۆی لە دەستدا و دەساڵی خایاند تا سەر لەنوێ ئەندامان ڕوویان تێکردەوە.
کەمایەتییەک لە سەر ئەو باوەڕە بوون کە ئەو نسکۆیە دەگەڕیتەوە سەر پاشەکشەی ڕێبەرایەتی ئێل ئوو و ھەڵە و لاوازی ڕیکخراوەیی ،
لەلایەکی دیکەوە زۆربەی سوسیالدیموکڕاتەکان دوو دڵ بوون لە ڕاست شەڕی چینایەتی دەستەوەیێخە و ھاتبوونە سەر ئەو باوەڕە کە ڕادەی پێگەی کرێکاران دەبێ بەرز بکرێتەوە و بەو قەناعەتەش‌ گەییشتبوون کە قورسایی چەمکی دیموکڕاسی دەتوانێ بەرەوەی دەستەڵاتی سیاسی بێ .
نەگونجاوی وسەرلێشێواوی بێوچان ھەر لە کاتەوە بگرە تا فاکتۆڕەکانی دیکە ھەلومەرجەکەیان دەکەوێتە دەستی کە ئەویش دەبتە ھۆبۆپێشێلکاری مافی ھیزی کار ،
ئەوشێوە بۆچوونە لە لایەن یوان ماینارد کەینێز دە چوارچێوەی شێوەیەکی نوێی ئابووری بازاڕی دە دوایی ساڵەکانی ١٩٣٠ دا پێشنیار کراوە ،
ئەو دەستەڵاتە سیاسییە ڕەخسێنەری قۆناخی دووھەمە واتە دیموکڕاسی کۆمەڵایەتی کە ئەویش خۆی سیاسەتی دەستەبەرکردنی کار ومافی یەکسانی شارۆمەندی وتێری و تەسەلی بۆ ھەمووان دەگونجێنێ .
خۆ بەشارۆمەندی کۆمەڵگا زانین و نەبوونی دەستەڵاتی چینێکی تایبەت بە سەر کۆمەڵگادا ئەو ھەلومەرجە بۆ مرۆڤەکان دەخولقێنێ کە چارەنووسی ژیانی خۆیان بەدەستەوەبگرن .