polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ناوی تەواوی مستەفا پاشای یاموڵکی کوڕی مەلا عەزیزە لە ساڵی ١٨٦٦ دا لە دایکبووە و لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ١٩٣٦ دا لە تەمەنی ٧٠ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد و لە گردی سەیوان نێژراوە.
واتە کە فێربوونی زمان بە شێوەی جێنێتیکی و بۆماوەیی لە مێشکدا داڕێژراوە و ژینگەی منداڵ تەنیا وەک ھاندەرێک لە فێربوونی زمانی دایکیدا دەوری ھەیە.
گووگڵ لە ساڵی ١٩٩٦ دەستی کرد بە گۆڕانکارییەکەی کە لەلایەن سێرجی برین و لاری پەیج دروست کرابوو کاتێک ھەردووکیان قوتابیی بوون لەزانکۆی ستانفۆرد.
و ئەوکات ھاورێیەکیان لە زانکۆی ستانفۆرد بەناوی بنکەیەکی بۆ بە کرێ گرتن لە لەکالیفۆرنیا وەکو دەستپێکردنێک بۆ ئەو کۆمپانیایە.
لە مانگی ٥ ی ٢٠١١ سەردانکەرانی گووگڵ بێ ھاوتا بوو کە لەماوەی تەنھا یەک ھەفتەدا یەک بلیۆن کەس سەردانی گووگڵیان کرد کە ئەمەش داھاتێکی زۆری بۆ گووگڵ پەیدا کرد کە داھاتەکەی ٩٣١ ملیۆن بوو تەنھا لەماوەی ئەم ھەفتەیەدا.
لەمانگی ١ ی ٢٠١٣ گووگڵ ٥٠ بلیۆنی بەدەستھێنا کە بووە یەکەم کۆمپانیا زۆرترین داھات بەدەست بێنێت لەماوەیەکی زۆر کورت دا.
ھەر بۆیە کۆمپانیاکە ڕایگەیاند کە ھاوبەشی دەست پێکرد لەگەڵ کۆمپانیای ی ئەمریکی بەمەبەستی پەخشکردنی ئاسمان و چاودێریکردنی زەوی و کەش وھەوا.
دواتر ھاوبەشییەکی دیکەی کرد لەگەڵ کۆمپانیای سەن میکرۆسیستەمز لە ١٠ ی ٢٠٠٥ بە مەبەستی بەشداریکردن ئەو تەکنەلۆژیایانەی کە بەکۆمپانییەکە دەگەیشت؛ و بەمەبەستی باشترکردنی خزمەتگووزارییە ڤیدیۆیییەکانی دەستی کرد بە ھاوبەشی لەگەڵ کۆمپانیای کە ئەو کۆمپانیایەش سەر بە کۆمپانیای ە کە ئەویش یوتیوب بوو کە گووگڵ توانی باشترین قازانج بکات لە یوتیوب و لە ئێستادا یوتیوب بەناوبانگترین سایتی ڤیدیۆیییە؛ و لەھەمان ساڵ گووگڵ بوو بە باشترین کۆمپانیای بازرگانی.
دواتریش توانی گرێبەست بکات لەگەڵ چەند کۆمپانیایەکی دیکە وەکو مایکرۆسۆفت و نۆکیا و سۆنی ئیریکسۆن و چەند کۆمپانیایەکی دیکە؛ و لە ساڵی ٢٠٠٧ گووگڵ خزمەتگوزاریی مۆبایلیی ژیری ڕاگەیاند.
ماڵپەڕی گووگڵ پێکدێت لە کۆمەڵێ خزمەتگوزاریی جیاواز کە بەکارھێنەرانی سەرسام کردووە ھەر ئەمەشە ڕۆژ بەڕۆژ بەکارھێنانی ڕوو لە زۆربوونە
لاری پەیج لە ساڵی ١٩٧٣ لەدایکبووە ئێستا بەڕێوەبەری گشتی کۆمپانیای گووگڵە و ھاوڕێکەی سێرجی برین پلەی - ی ھەیە لە گووگڵ.
لە ساڵی ٢٠٠٦ کۆمپانیای گووگڵ ھەڵساوە بە کڕینی ماڵپەڕی یوتیوب کەتایبەتە بە سەیریکردنی ڤیدیۆ بەمەش داھاتێکی باشی بۆخۆی مسۆگەر کرد چونکە یووتیووب لە ئێستادا لەڕیزبەندی جیھانی سێیەم ماڵپەڕە لەڕووی زۆری سەردانیکەرانی جگە لەوەش داھاتی ڕێکلامیش داھاتێکی بێسنووری بۆ گووگڵ مسۆگەر کردووە
دژی سوڵتان مەحموودی دووەمی عوسمانی ناردە سەر سووریا و لە لایەکی تریشەوە لەشکرێکی تری بە سەرۆکایەتیی میرموراد ناردە ئێران و ئەو ناوچانەی کوردیان تیا دەژیا.
پاش ئەوەی میر سەربەخۆیی خۆی ڕاگەیاند و دەستی دایە خەباتی بەرفراوانکردنی سنووری میرنشینیی خۆی و ئۆردووگایەکی سەربازیی لە ٣٠٠٠٠ سەرباز دروست کرد،
میرنشینی سۆران حکوومەتێکی کوردی بوو کە لە ١٨١٦دا سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند و لە ساڵی ١٨٣٥دا بەدەستی ھێزەکانی عوسمانی تێکچوو.
ثم یلقی الأضواء علی جملة من المفاھیم الخاطئة السائدة فی عقول مغلقة بسبب مؤثرات قرون من الأحتلال واڵاضطھاد التی نتج عنھا سیلا من مرکبات النقص والخوف والخجل والأنحراف وعدم الثقة بالنفس أضافة إلی ابحاثە القانونیة لأصلاح النظام القانونی فی کوردستان مع الترجمة الکوردیة لبعض المصطلحات القانونیة المتداولة فی المحاکم وغیرھا من المواضیع.
بە گشتی بەھاکان ی کوردایەتی و جوانیی ڕەوشت و جوانیی سروشت و جوانیی ئافرەتی لە خۆگرتوەو بریتییە لە ژ‌مارەیەک ھۆنراوەی تازەو ھەندێ ھۆنراوەی ھەڵبژ‌اردە لەکۆمەڵە ھۆنراوەکانی پێشوی کە لەم ڕۆژ‌گارەشدا،
1-خه‌ڵاتی جوانترین هۆنراوه‌ بۆ به‌هاری کوردستان 2-خه‌ڵاتی یه‌کێتیی ئه‌دیبو نوسه‌رانی کورد 3-خه‌ڵاتی وه‌زاره‌تی رۆشنبیریی کوردستان 4-خه‌ڵاتی بزاڤی رۆشنبیری 5-خه‌ڵاتی سه‌ندیکای رۆژنامه‌نوسانی کوردستان 6-خه‌ڵاتی رۆژنامه‌ی خه‌بات 7-خه‌ڵاتی پێشمه‌رگه‌.
ساڵی ١٩٦٣ حاکمی عەسکەری گشتی ڕەشید موسڵیح فەرمانی گرتنی بۆ دەرکردوە بە تۆمەتی ئەوەی ئۆتۆمبێلێکی بۆ مەلا مستەفای بارزانی کڕیوە.
دامەزرێنەرو ئەندامی سەرکردایەتی کۆمەڵەی ئازادیو ژ‌یانەوەو یەکێتی کورد بوە کە بۆ ماوەی ساڵ لەخەباتی نھێنیو ژ‌ێر زەمینیدابوە.
ودەست لە بەلەگراد و بەشێکی وڵاتی سڕب و ئەفلاق ھەڵگرێت بۆ نەمسا وبوندقیە کۆنترۆڵی دلماسیا بکات لەبەرامبەردا مۆرە بگێڕێتەوە بۆ عوسمانیەکان،
ڕوخساری چاکسازی ئەوروپیان وەرگرت ھاوشان لەگەڵ پارێزگاری کردن لە بنەما عوسمانیە ئیسلامیەکان وشارستانی ڕۆژاوا ھاتە ناو دەوڵەتەکەوە بە شێوەی جیاواز وبەھێواشی،
دەولەتی عوسمانی لەگەڵ فارسەکان یەکی گرت و شکستی بە سوپای ڕوسی و نەمسا ھێنا وتۆڵەی لە نەمسا کردەوە بەوەی ناچاریکرد کە ئیمزای ڕێکەوتنی بەلەگراد بکات،
بەپێی ئەمەش بەلەگراد و بەشێک لە وڵاتی سرب وئەفلاق گەڕێنرایەوە بۆ دەولەتی عوسمانی و ڕوسیا ئەبێت قەڵاکانی شاری ئازۆڤ بڕوخێنێت وھیچ لە کەشتیە جەنگی و بازرگانیەکانی بە دەریای ڕەشدا نەڕوات.
عوسمانیەکان بە ھەموو شێوەیەک بەرگری ڕوسیان کرد ولەم کاتەدا ئیمپراتۆری ڕوسی شێوازێکی تری گرتە بەر بۆ تیکدانی دەوڵەتی عوسمانی،
دوای نەخۆش کەوتنی سوڵتان مستەفای سێیەم عەبدول حەمیدی برای حوکمی گرتە دەست و شەڕ بەردەوام بوو لە نیوان ڕوس و عوسمانیدا تا ھەردوولا لەسەر ئاگربەست ڕێکەوتن لە بەرامبەر چەند خاڵێک لە بەرژوەندی ڕوسیا،
لەگەڵ ئەوەی یۆنانیەکان شۆڕشەکەیان سەرکەوت وسەربەخۆیی ولاتەکەیان جیا کردەوە لە دەوڵەتی عوسمانی دوای ئەوەی یارمەتیانەی لە وڵاتە ئەوروپیەکانەوە پێیان گەیشت،
ھەروەک سوڵتان چەندین خوێندنگەی نوێی دامەزراند ودەستی ھەیئەی ئیسلامی لابرد لەسەر سەرپەرشتی فێربوون وخوێندکارانی ناردە دەرەوە بۆ خوێندن،
ڕوسیا بڕیاری شەری دا لەگەڵ عوسمانیەکان دوای ئەوەی دەوڵەتی عوسمانی دانی نەنا بە بریارەکانی کۆنگرەی لەندەن کە ئاماژەی بە سەربەخۆیی یۆنان کرد،
بەم شێوەیە دەوڵەتی عوسمانی جەزائیری بەتەواوی لەدەستدا لەگەل ئەو بەرەنگاریە گەورەیەی بە سەرکردایەتی عەبدول قادر جەزائیری کردیان بۆ ماوەی ١٧ ساڵ ناچاربوون خۆیان بەدەستەوە بدەن.
لەدوای کەوتنی جەزائیر کێشەکان بەردەوام بوون لە دەوڵەتی عوسمانی کە والی میسر محەممەد عەلی پاشا تەماعی فراوانکردنی دەسەڵاتی خۆی گرتی لە کاتێکا بەھێزترین والی عوسمانیەکان بوو لە ڕۆژھەڵاتی عەرەبی،
کە پیشتر سوڵتان مەحمود بەڵێنی ولایەتی شامی بە محەممەد پاشا دابوو لە بەرامبەر خزمەتەکانیا بەڵام دواتر پاشگەزبوویەوە لەو بەڵێنە کاتێک ھەستی کرد بوونی محەممەد پاشا لە شام خۆی مەترسیە بۆ دەوڵەتی عوسمانی،
بەم شێوەیە کاریگەری روسیا بڵاوبوویەوە لە دەوڵەتی عوسمانیدا دوای ئەوەی ڕێکەوتن لەگەڵ عوسمانیەکان بیپارێزن لە ھێرشی میسریەکان وئەوانی تر.
دواین رۆژەکانی سوڵتان مەحمود ھەولی گەڕانەوەی میسر و شامی دا و سوپایەکی نوێی کۆکردەوەوکاتێک لە فوراتەوە ھێرشی کردە سەر شام توشی کارەساتێک ھاتن وسوپای میسری شکاندنیان لە شەڕی نەسیبین ساڵی ١٨٣٩ز،
کەسێکی بەهێز بوو لەسەردەمی ئەو هێرشی کردە سەر ئیمپڕاتۆریەتی پۆڵەندای لیتوانی توانی بیانشکێنێ توشی شکستێکی قورسیان بکات لەساڵی 1620 کە بۆ یەکەم جار لەم سەردەمەدا خیانەتی ئاشکرای سوپا ڕوویدا دژی خەلیف لەشەڕدا ڕوویدا کە ئاماژەبوو بۆ ئاستی دابەزینی دەوڵەت لەو کاتانەدا،
دواتر چەند سەردەمێکی لاوازی عوسمانیەکانی گرتەوە ھەتا چاکسازی گەورە کە بووە سەدری ئەعزەم لە ساڵی ١٦٥٦زدا لە سەردەمی سوڵتان محەمەدی چوارەمدا توانی ڕزگاریان بکات لەو دۆخە،
لە ساڵی ١٦٦٣ز ھێزە عوسمانیەکان ھێرشان کردە سەر مەجەڕ وھەڕەشەی ڕوخانی ڤێیەنایان کرد ولە ساڵی ١٦٧٢ز دەستیان گرت بە سەر کرواتیاداو لە ساڵی ١٦٨٣ بۆ دوا جار گەمارۆی ڤێیەنایان دا و پاشان وازیان لێھێنا.
ھەوڵێکی زۆری دا بۆ دانانی ڕۆحی یاسا لە ناو سەربازەکان وچاکەی کرد لەگەڵ مەسیحیەکان ھەتا ھەموو مەسیحی دەوڵەتەکەی ڕاکێشا بەلای خۆیا،
و توانی بەلەگراد و ھەرێمی ترانسلڤانیا بگێڕێتەوە لەگەڵ ئەوەشدا عوسمانیەکان نەیانتوانی ھیچ فەتحێکی نوێ بکەن لە سەروو ئەو سنورەی کە سولتان سولەیمان قانونی کێشابووی،
ئەمەش ھیوای خستە دڵی ئیتیحادیەکان بۆ گەڕانەوەی ئەو زەویانەی لەرامبەر ڕوسدا لە دەستیان دابوو ھێرشیان کردە سەر بەندەرەکانی ڕوسیا لە دەریای ڕەشدا،
بەڵام پڕۆسەی نۆکەندی سوێس پیش کاتی خۆی تەقیەوەو عوسمانیەکان لەگەڵ میسریەکان ڕێکەوتن بۆ شەڕی بەریتانیەکان بەلام شکستیان خوارد،
کەشتیگەلی ھاوپەیمانان ھێرشیان کردە سەر گەرووی دەردەنیل لە ھەنگاوێدا بۆ دەستگرتن بە سەر ئەستانە ودەرکردنی دەوڵەتی عوسمانی لە شەڕدا،
لەگەڵ ھاتنەدواوەی فراوانبونی عوسمانی لە ئەوروپادا ولەدەستدانی سەرکەوتنە سەربازەکانیان بەسەر دەوڵەتە ئەوروپیەکاندا بە تایبەت لە بەرامبەر نەمسا وڕوسیا.
وھەموو ئەم ھۆکارانە ڕێگەیان خۆش کرد بۆ ئەورووپا تا دەستێوەردان بکەن لە کاروباری ناوخۆی عوسمانی وبەپێی بەرژەوەندی خۆیان بیجوڵێنن،
دواتر جەنگی قەڕم کە ساڵی ١٨٥٤ز دەستی پێکرد لە نیوان ڕوسیا ودەوڵەتی عوسمانی لە گرنگترین قۆناغەکانی کێشەی ڕۆژھەڵات بوو،
ئاژاوەیەکی تائیفی گەورە لە شام بڵاوبوویەوە لە دیمەشق وبیقاع وشاخی لوبنان لە نێوان مەسیحی وموسڵمانەکان بە گشتی ودروز وموارنە بە تایبەتی،
ودەوڵەتە ئەوروپیەکان فشاریان خستە سەر سوڵتان کە لیژنەیەکی نێودەوڵەتی دروست بکرێت بۆ گەڕاندنەوەی ھێمنی بۆ شاخەکانی لوبنان ودیمەشق،
دیارترینیان فەرمانی یەکسانی ئاینی بوو لە نێوان ھەموو دانیشتوانی دەوڵەتەکەیدا لە ساڵی ١٨٥٦زدا دەرچوو و بارودۆخی عوسمانیەکانی باش کرد وژمارەی خوێندەوارەکانی زیاد کرد،
ئیتیحادیەکان ڕاگەیاندنی دەستورێکی نوێیان سەپاند بەسەر سوڵتاندا تا جێگەی دەستوری یەکەم بگرێتەوە کە لە ساڵی ١٨٧٦ز ڕاگەیەندرابوو،
پاشان شەڕی بەلقانی یەکەم ھات کە سڕبیا وشانشینی شاخی رەش ویۆنان وبولگاریا گەورەیان کرد و دەوڵەت دوایین موڵکەکانی لە بەلقان لە دەستدا بێجگە لە تراقیای ڕۆژھەڵات وشاری ئەدەرنە،
لە ساڵی ١٩١٣ز عەرەبە نەتەوەییەکان کۆنگرەیەکیان لە پاریس بەست و دڵنیای خواستی عەرەبیان کردەوە لە پاراستنی یەکڕیزیی دەوڵەتی عوسمانی بە مەرجێک حوکمەت دان بنیت بە مافەکانیاندا،
وئەمجارە ڕێکەوت لەگەڵ فەردیناند کە سوڵتان دان بنێت بە موڵکی نەمسا لە مەجەڕ لەبەرامبەر سەرانەیەکدا نەمسا بیدات بە دەوڵەتی عوسمانی،
سوڵتان دەستی کرد بە ڕووبەڕوو بوونەوەی فارس وتەبرێزی پایتەختی فارسی گرت وپاشان بەغدای گرت وچووە ناویەوە زۆر بە شکۆ وسەربەرزیەوە.
ودەوڵەتی عوسمانی ئەو کاتە لە بەرزترین ئاستی تەواویدا بوو وبوونی پێویست بوو بۆ ھاوسەنگی سیاسی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست وئەوروپادا.
ھانای برد بۆ ئەورەپای ڕۆژاوا وداوای لە پاپا کرد کە ھێرشێکی خاچپەرستی نوێ بکەنە سەر عوسمانیەکان بۆ ڕێگرتن لەبەر پێشچوونیان بۆ ناوجەرگەی ئەورووپا،
ولە ساڵی ١٤٠٢ز سوپای تەیمورلەنگ و بایەزید بەیەک گەیشتن لە وداستانی تاحینە لە نێوانیان ڕوویدا کە عوسمانیەکان شکان وبایەزید بە دیل گیرا و مەغۆلەکان بردیان بۆ سەمەرقەندی پایتەختی دەوڵەتی تەیموری،
وڕێگەیان لە ڕۆیشتنی ھۆزە تورکمانەکان و ھۆزە موسوڵمانەکانی تر گرت لە ئاسیای ناوەڕاستەوە بۆ حەج و ئەنادۆڵ و ئەوروپای ڕۆژھەڵات،
ھێزە چەکدارەکانیان پەرش وبڵاوبوونەوە وبێ کەشتیگەل بوون دوای ئەوەی کەشتیگەلە عوسمانیەکان ملکەچی کەشتیگەلە میسریەکان بوون لە ئەسکەندەریە،
لەسەر ئەوەوە ھێزە بەریتانی ونەمساوی وعوسمانیەکان ھێرشیان کردە سەر کەنارەکانی شام وسەرکەوتنێکی گەورەیان بەسەر ھێزەکانی محەممەد عەلی ھینا بە سەرکردایەتی ئیبراھیم پاشا،
لە دوای ئەم کێشەیە دەوڵەتە ئەورپیە گەورەکان ڕێکەوتێکیان لەگەڵ دەوڵەتی عوسمانی کرد ناسراوە بە ڕێکەوتنی لەندەنی تایبەت بە گەرووەکان،
سوڵتان محەممەد ناونرا بە فاتیح و موسڵمانان زۆر دڵخۆش بوون پێی لەبەرئەوەی ئەمە ھاتنەدی فەرموودەیکی پێغەمبەری ئیسلام بوو کە فەرموویەتی (فەتحی قوستەنتینیە ئەکرێت،
وڵاتی سربی گرت وفەتحی وڵاتی مورەی کرد لە باشوری یۆنان ھەروەک ھەرێمی ئەفلاق و وڵاتی بەشناق وئەلبانیای گرت وبوندقیەی مل کەچکرد و ئەنادۆڵی یەکخست لەڕێگەی دەستگرتن بەسەر ئیمپراتۆری تەڕابزۆنی ڕۆمی ومیرنشینی قەرمان،
دەوڵەتی عوسمانی گەورەترین ھێز بوو و قوستەنتینیەی پایتەختی ڕۆڵی ئامرازی پێکەوەبەستنی ئایینی ئەبینی لەنێوان جیھانی ئەورووپای کریستیان و ڕۆژھەڵاتی ئیسلامیدا.
لە ساڵی ١٩٢٣ دەوڵەتی عوسمانی کۆتاییی پێ ھات و کۆماری تورکیا دامەزرا کە لە ئێستادا بانگەشەی ئەوە دەکات کە میراتگری فەرمیی دەوڵەتی عوسمانییە.
٢٣٠ کەشتی و٣٠ ھەزار سەربازیان کۆکردەوە و لەگەڵ عوسمانیەکان بەیەکیاندا لە یەکێک لەو داستانە گەورانەی کە لە مێژووی نوێدا ڕوویاندا و بە تێکشکانی عوسمانیەکان کۆتایی ھات،
و ئۆرخان ڕاھێنانی بەو لاوانە کرد زۆر بە باشی وتایبەتمەندی گەورەی دا پێیان کە ئەمەش ھۆگر کردن بە بە کەسایەتی ئۆرخان و دڵسۆز بوون بۆی،
لەگەڵ ئەوەشدا ئەم غەزوە ترسی خستە دڵی ئیمپراتۆری ڕۆمەوە وھەوڵی ڕێکەوتنی دا لەگەڵ ئۆرخان و کچەکەی خۆی کردە ھاوسەری ئۆرخان،
سەردەمی چاکسازیی ڕاست ودروست لە سەردەمی سولتان سەلیمی سێیەم دەستی پێردکە لە پێشەنگی چاکساز وسەرکردە ڕاستیەکانی دەوڵەتی عوسمانی دائەنرێت،
سوڵتان سەلیم سودی لە پێشکەوتنی ڕۆژاوا وەرگرت و بیرۆکەی ڕژیمی سەربازی دانا لە جێگەی سوپای ئینکیشاری کە بووبونە سەرچاوەیەک بۆ ئاژاوە و شکست وقەڵای نوێی بنیاتنا وکەشتی لەسەر شێوەی فەرەنسی دروستکرد وداوای یارمەتی سویدی کرد بۆ دانانی تۆپخانە،
ئینکیشاریەکان شۆڕشیان لێکرد لەبەر ئەو یاسا سەربازیە نویێە وازیان نەھێنا بە لابردنی سوڵتان بەڵکو کوشتیشیان لەسەر فەرمانی جێنشینەکەی.
دوای شکستی عوسمانی لە میسردا پەیوەندی نھینی لە نێوان بەریتانیەکان لە میسر و شەریف حسەینی کوری عەلی والی حیجاز و ھەندێک سەرکردەی عەرەبدا ڕوویدا،
بەدوای ئەوەدا شۆڕشێکی خەیاڵی تر لە قوستەنتینیە ھەڵگیرسا کە داوای قەرەبووکردنەوەیان ئەکردەوە لەو زیانانەی لە کە لە ئەنجامی شۆڕشی پێشتردا لێیان کەوت،
سوڵتان ئەحمەدی دووەم لە دوای سوڵتان سلێمانی دووەمی برا دەسەڵاتی گرتە دەست لە سەردەمی ئەمدا مستەفا کۆبرۆلی شەھیدکرا لە شەریک لەگەڵ نەمسای خاچپەرستدا،
وڕێکەوتن لەگەڵ ھەندێک لە وڵاتەکانی ئەورووپا لە دژی دوڵەتی عوسمانی وناچاریان کرد ڕێکەوتننامەی کارلۆڤیچ ئیمزابکات کە شاری ئازوڤی لە دەستدا لە بەرژەوەندی ڕوسیا،
و ڕێکەوت لەگەڵ زۆر لە میرەکانی ئەنادۆڵ لە بەرژەوەندی عوسمانیەکان و ھەندێکیانی ناچار کرد واز لە دەستکەوتەکانیان بھێنن بەمەش زۆر لە دەستکەوتە تورکمانیەکانی خستە سەر دەوڵەتی عوسمانی،
لە دایکبونی موعجیزە بوو چونکە لەو ساڵە لە دایکبوو کە خەلافەتی عەبباسی تیا ڕووخا ئەمەش قەدەری خوا بوو ئەو ساڵەی خەلافەتی ئیسلامی ڕووخا لە شوێنێکی تر ھیوایەک بۆ ئیسلام لە دایک بۆوە کە عوسمان بوو لە ساڵی ۱۲٥٨زاینی بەرامبەر ٦٥٦کۆچی لە دایکبووە واتە ئەو ساڵەی کە مەغۆل بەغدایان داگیر کرد و خەلافەتی عەبباسییەکانیان ڕوخاند و کارەساتێکی گەورەیان بەسەر ھێنان،
چالاکییە سەربازییەکانی عوسمان ڕوویان کردە خاکەکانی بیزەنتی بۆ تەواوکردنی پەیامی دەوڵەتی سەلجووقی بە فەتحکردنی ھەموو خاکی بیزەنتیەکان.
ئەو لاوازییەی ئەو کاتە دەوڵەتی بیزەنتیی گرتبۆوە یارمەتیی عوسمانی دا کە بە ئاسانی بە ئاراستەی ڕۆژئاوای ئەنادۆڵەوە بڕوات و لە ڕووی بەڕێوەبردنەوە لێھاتووییی عوسمان لە دانانی سیستەمێکی بەڕێوەبەرایەتی بۆ میرنشینەکەی دەرکەوت.
سوڵتان ئەحمەد مرۆڤێکی جوامێر بوو ڕەتیکردەوە براکانی بکوژێ لەسەر دەسەڵات ئەو یاسایەی هەڵوەشاندەوە کە دەیگوت لە پێناو نەکوشتنی خەڵکێکی زۆر ئەگەر سوڵتانی نوێ هاتە سەرتەخت دەتوانێ ئەمیرە براکانی بکوژێ هەتا شۆڕش نەکەن و خەڵکێکی زۆر بەهۆی تەماحی ئەمیرەکانی برای سوڵتان نەمرن دەوڵەت پارچە پارچە بکەن چونکە مردنی کەسێک بە تەنها باشترە لە بە کوشتچونی هەزارەها خەڵک لە پێناو تەماحی دەسەڵات
موڕادی دووەم لە دوای مردنی محەممەد چەلەبی باوکی دەسەڵاتی گرتە دەست لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا کە زۆر تێکۆشانی لە ڕێگەی خوادا خۆشئەویست،
ھێزە مەجەڕیەکان لە ھێزە عوسمانیەکانیاندا و تێکیانشکاندن ودەرئەنجام ڕۆحی خاچپەرستی زیندووبوویەوە لە ئەورووپا وجەنگی ئاینییان لە دژی عوسمانیەکان ڕاگەیاند.
ئۆرتغرۆلی کوڕی جێگەی گرتەوە و لەگەڵ ھۆزەکەیدا ڕۆیشت بۆ شاری ئەرزینجان کە مەیدانی شەڕی نێوان سەلجووقییەکان و خواڕەزمییەکان بوو.
سوڵتان زەوییەکانی بۆ جیاکردنەوە لە سنوری خۆرئاوای ئەنادۆڵ و بەتەنیشتی ڕۆمەوە و ڕێگەی پێدان کە زەوییەکانیان فراوان بکەن لەسەر حسابی ڕۆم.
پیاوێکی دانا ووریا بوو وزۆر زانست وزانایانی خۆشئەویست وتوانی ھەندێک لە ناوچەکانی ئەنادۆڵ بگەڕێنێتەوە بۆ دەوڵەتەکە کە لە دەستی دابوون.
لەبەرئەوە ئاسایی بوو کە سوڵتان سولەیمانی کوڕی ڕووبکاتە ڕۆژئاوە بۆ تەواوکردنی ئەو فەتحانەی کە پێشینەکانی دەستیان پێ کردبوو،
ھەروەک بەشی باشور وناوەڕاستی مەجەڕی خستە سەر دەسکەوتەکانی عوسمانیەکان بۆ ئەمەش سودی لە بارودۆخی ئاڵۆزی ناوخۆی مەجارستان وەرگرت وھەروەک بارودۆخی دەرەوەش گونجاو بوو.
پاشان ڕۆیشتن بەرەو میسر وجارێکی تر ڕووبەڕوەی مەمالیکەکان بوونەوە ولە داستانی ڕیدانیە سەرکەوتن بەسەریاندا وچوونە میسرەوە بەسەربەرزی،
لەو کاتانەدا ناوچەی حیجاز ملکەچیان بۆ دەربڕی و لە ھەمان کاتدا دوایین خەلیفەی عەباسیەکان لە میسر دابەزی لە دەسەڵات بۆ سوڵتانە عوسمانیەکان،
پاشا ڕیشارد کەناسراوە بە شێردڵ دوای دە ساڵ سەرقاڵی بەجەنگی خاچھەڵگرانەوە لەڕێگای گەڕانەوەیدا بۆ ئنگلتەرە تاڵانییەکی زۆر دەکات،
ئەگەر یەک ڕێگا هەبێت بۆ تێکچوونی شتێک ئەوا هەر ئەو ڕێگایە دەدۆزرێتەوە ! )) وە یاسایەک بناغەی بۆ دانرا کە بە یاسای مۆرفی ناسراوە.
ھەندێک لە مێژوونووسان پێیان وایە وشەی ھۆرە ڕەنگە لە ئەھۆراوە گرتبێتەوە و بۆیە ئەگەری ئەوەیان پێش خستووە کە ڕەنگە ھۆرە یەکێکە لە ئاوازە کۆنەکانی سەردەمی زەردەشت بوبێت.
ھاشیم سەلیمی توێژەری چاندی کوردی تەنانەت ئەو باوەرەی پێش خستووە کە تەمەنی ھۆرە بە سەردەمی ئایینی میترا دەگەیێت و لە سەرەتاوە وەکوو لاساییکردنەوەیەک لە دەنگە سرووشتییەکان بۆ پەرەستینی سرووشت خولقێندراوە.
بەڵام بەھەن کازمی توێژەری مۆسیقا لە توێژینەوەی خۆی سەبارەت بە مۆسیقای کوردیدا بەم ئاکامە گەیشتووە کە گەرچە کاریگەریی مۆسیقای بەر لە ئیسلام لە مۆسیقای کوردیی ناوچەی کرماشان دیارە،
بەڵام ئەو میلۆدیانە کە ئێستاکە لە مۆسیقای کوردی باون لانیزۆر بە سێ یان چوار سەدەی ڕابردوو دەگەیێن و ناتوانین بە شێوەیەکی تەواو ھی سەردەمی بەر لە ئیسلامیان بزانین.
کازمی دەڵێت لە توێژینەوەیەک کە لەسەر مۆسیقای زەردەشتییەکن کردووە کاریگەرییەک لە وەھا مۆسیقایەک لەنێویدا نەبینیوە و بۆیە دەڵێت یەکسان زانینی ھۆرە لەگەڵ مۆسیقای زەردەشتی و ئەھۆراخوانی ھەر بەتەنیا ئاوات و مەیلی ئەو نووسەرانە بۆ گەیشتن بە ڕیشەیەکی کۆن و دڵخوازی خۆیان پێشان دەدات و نیشاندەری ڕاستییەکەی مۆسیقای ھۆرە نییە.
بەیت و . و ھەندێک ئامێر وەکوو سوڕنا پاشماوەی مۆسیقای سەردەمی کۆن بە ئەژمار دێت و کۆن بوونی ئەو شێوازە مۆسیقاییە ڕەت ناکاتەوە.
بەھەن کازمی توێژەری مۆسیقا دەڵێت ھۆرە زۆرتر شێوەی خوێندنەوەی چیرۆکەکانی دڵداری یان دەستانی و حیماسە بووە و ئاماژە بەوە دەکات کە دەستانەکانێک وەکوو ڕووسەم و زۆراو،
نیعمەت زەحمەتکیش توێژەری چاندی کوردی دەڵێت ھۆرە لەگەڵ ئامێری تەموورە دەچڕێندرێت و ئەو تانیا ئامێرێکە کە دەتوانێت ھاوڕێی چڕێنی ھۆرە ببێتەوە.
بێژەرەکە لەژێر کاریگەریی سرووشتی ژینگەی خۆی لاسایی لە دەنگی شاقەشاقی کەو کردووە و گوێگرانیش بۆ وەسف کردنی شێوازی چڕینی بێژەرە وتوویانە وەکوو کەو دەچڕێتەوە.
ھۆرەی خەریویچڕ بەزمێک لە ھۆرەیە کە کەسانێک کە لە غەریبیدان دەیچڕینەوە و شیعرەکانی بریتی لە وەسفی غەریبییە و شێوازی چڕینیش بەھۆی ناوەڕۆکە خەمبارانەکەی لە شێوازەکان و بەزمەکانی دیکە ھێواشترە و بە ھێورییەوە دەچڕێندرێت.
ویکیپیدیا بۆ یەکەم جار لە ١٥ کانووی دووەمی ٢٠٠١دا بە پێشینەیەکی کورتی ھەر ئەو شێوازە و تەنھا بە زمانی ئینگلیزی دەستی بەکار کرد.
«ویکیپیدیا ھەوڵێکە بۆ خولقاندن و بڵاوکردنەوەی زانستنامەیەک بە باشترین شێواز بۆ ھەموو خەڵکانی سەر گۆی زەوی و بە زمانی زکماکی خۆیان.»
کۆمەڵێک توێژەرەوە لە زانکۆی کالیفۆرنیا بەرکەلەی توێژینەوەیەکیان ئەنجامدا کە تێیدا بەبەکارھێنانی وەرگێڕانی دەقە جیاوازەکان توێژەرەوەکان ھەستان بە لێکۆڵینەوە لەسەر زمانە جیاوازەکانی جیھان.
لە وێنەی بڵاوکراوەدا کە لە میدیاکانی وەک ئیکۆنۆمیستدا بڵاو کرایەوە دیارە کە ویکیپیدیای کوردی بەھێزترین پەیوەندی لەگەڵ زمانی ئینگلیزیدا ھەیە.
وەک ئامارەکانی ویکیپیدیا نیشان دەدەن یەک لە چواری سەرقاڵی ویکیپیدیا ئەو بەکارھێنەرانەن و خاوەن ھەژمار نین و کەم ڕوو دەدات ھەوڵی دەستکاری بدەن.
بەڕێوبەر ئەو کەسەیە کە دەتوانێت بەرگری بکات لە دەستکاری وتارێکی تایبەت یا بەپێی سیاسەتەکان دەستپێگەیشتنی بەکارھێنەرێکی تایبەت بەربەست بکات.
زۆر ڕووی داوە کاتی یا ھەمیشەیی بەکارھێنەرێک لە دەستکاری بەربەست کراوە و ھۆکاری ئەوە لادانی لە یاساکان و سیاسەتەکانی ویکیپیدیا بووە.
کاتێ کەسێک نووسراوێک دەسپێرێتە دەست ویکیپیدیا مافی پێکھێنانی دەچەسپێتە سەر ئەوە بەڵام دەبێ قەبووڵی بکات کە نووسراوەکەی بەپێی بەڵگەنامەی مافی بڕواتە ژێر دەستی گشتیی.
ئەگەرچی ھەموو نووسراوەکان لە ویکیپیدیا لەو بەڵگەنامە پەیڕەوی دەکەن بەڵام ھێندێ لە وێنەکان و پەڕگەکانی دەنگ خۆڕایی نین و ھێندێ‌تر وەک لۆگۆی کۆمپانیاکان مافیان پارێزراوە.
سەرچاوەی ئایدیای دەستکاری وتارەکان ئەوە بووە کە ھاوبەشی بەکارھێنەران دەتوانێت ببێتە ھۆی بەرەوپێش ڕۆشتن ھەروا کە لە پەڕەسەندنی نەرمامێرە کۆدکراوەکان بووە.
بڕێ کەس لەبەر خۆڕایی بوون و بەربڵاوبوونی بابەتەکان و بێلایەنییەکەی ستایشی دەکەن و ھێندێ تر بەھۆی ڕێگە بە ھەمووان دان بۆ دەستکاریکردنی بە جێگەی متمانەی نازانن.
لەم ماڵپەڕە بۆ بەشداربوونی پێویست بەپارە ناکات و خەڵکی لەھەموو شوێنەکانی جیھان دەتوانن بەشداری لە نووسینی ئەو زانیارینامەی مرۆڤ بکەن.
لەبەر ئازاد و کراوە بوونی ویکیپیدیا کێشەکانی دەستکاری و دەمەقڕەی درێژ سەبارەت بە دەستکارییەکان ھەمیشەیییە و زۆر جاریش بە ئەنجام ناگات.
نێئۆلیبڕالەکان دابینکردنی ئەو پێداویستییانە دە کۆمەڵگایەکی شارستانیدا دەخاتە سەر ئەستۆی خزم وکەس وکاران کە وەک خەڵات یان یارمەتی ویان چاکە دەگەڵ یەکتری بکەن.
دەوڵەتی بچووک و مافی خاوەندارییەتی خۆی نوێنەرایەتی بۆچوونی لیبرتاریانیزم کە شێوە باوەڕێکە دە لیبڕالیزمدا دەکا و سەرچاوەکەشی لە تێئۆری لایسێز فایر کاپیتالیزم کە لە سەدەی ١٧ لە فەڕانسە لەلایەن فڕانسیوس کوێنس نایس و وەک بناخەی ئابووری لیبڕالیزم کە لە توجاڕەتی ئازاد و بێ ماڵیات دەدوا،
ئانارکوکاپیتالیزم یش خۆی بۆچوونێکی دیکەی نێئۆلیبڕالیزمە کە لەسەر ئەو باوەڕەیە کە دەوڵەت لە بنەڕەتەوە ھەر نابێ ببێ.
بەیەک مانای لیبرالیزمی نوێ دژایەتی دەگەڵ کەینیسیانیزم (بۆچوونێکی ئابووری نەتەوەیییە کە دە ساڵی ١٩٣٦ دا لە ئینگلستان لەلایەن یۆن ماینارد کەینیز ھاتووەتە گۆڕێ) و تێوەگلانی دەوڵەت دەکار وباری ئابووریدا دەکا،
ھەر دەنێو ئەوانیشدا تاقمێک ھەن کە نوینەری ئەو بۆچوونەن کە لاینگری وەرگرتنی ماڵیاتی کەمتر و تێوەگلانی کەمتری دەوڵەتن دەکار وباری ئابووریدا.
با مانایەکی بەرینتر وشەی نێئۆلیبرالیزم ئەغڵەب وەک وشەی تۆمەت و بۆ زۆرییەک وەک لاتاوێک کەلکی لێوەردەگرن وئەو شێوە سیاسەتەی نێئۆلیبرالیزم کە مارگارێت تاچێر لە ئینگلستان و ڕۆناڵد ڕێگان لە ئەمریکا نوێنەرایەتیان دەکرد سەرەڕای وەیکە شەپۆلێکی بەرینی لە جیھان دەساڵی ١٩٨٠ دا وەڕێخستبوو،
لە سۆئێد نێئۆلیبرالیزم بە واتای بەرینتر وادیارە ئاسەواری بە سەر سیاسەت و بەڕێوەبەرایەتی جەماوەری دە نێوان ساڵەکانی ١٩٨٠ و ١٩٩٠ دا تەنانەت بە سەر دەوڵەتی سوسیال دیموکڕاتەوە دیاربووە.
فامی ھەست بە زیادە لە ڕادەی بەڕێوبەری سیاسی و بەشی دەوڵەتی وای کرد کە کۆمۆنەکان پشتیوانی لە ھەڵبژاردنێکی ئازادانە بکەن بۆ ئابوورییەک کە ڕووی دە ئابووری بازاڕی ئازادە،
ئەو زەختە ماڵیاتییە کە ھێشتاش ھەر بە بەرزترین ڕادەی مالیاتی دونیایە نێوبانگی دەرکردووە و وەک سیستیمێکی تەساعودی ماڵیاتی یە ھەر لەگۆڕێ ماوە.
مەبەستی ڕەخنە لەلیبرالیزمی لەبەردەست لە سۆئێدێ دەچێتەوە سەر وەلانانی ئەوقانوونە دەست وپێگرە لەسەر ڕێگای کێبەڕکێی ئابووری و بە خسووسی کردن.
ئەوەش پێیانوایە کە ئەو شێوە بە خسووسیکردنەی ئابووری بۆ تاقمێک ھەلومەرجێکی باشی کلک وەرگرتن لە ھەموو کەرەسەکانی کۆمەڵایەتی پێکدێنێ دەحالێکدا ھەن ھێندیک لە دەرەوەی ئەوبازنەی بەخسووسیکردنەدا کە توانایی ماڵیان تەنانەت بۆ پڕکردنەوەی ددانیان نییە.
براوەژوو دەڕواننە چەمکی لیبرالیزم و بایەخەکانی واتە مافی خاوەندارییەتی بە سەر خۆیان و شتەکانیان و ھۆی لەدایکبوونی وشەی نێئۆلیبرالیزم یش ھەر ئەوەیە.
سوسیال لیبرالیستەکانی یش نێئۆلیبرالەکانیان داوەتەوە بەر لۆمە کە بایەخی سەروەت ودارایی بەلایانەوە گرینگترە لە بایەخی ئازادییەکانی شەخسی.
ڕەخنەیەکیش کە لەلایەن بەرەی چەپەوە لە مەڕمافی خاوەندارییەتی خسووسی و بۆچوونی لیبرالەکان لە مەڕ ئابووری بازاڕی ئازادەوە لە سەرزارانن.
ھەموو ئەو ڕەخنانە باس لەوە دەکەن کە تەنانەت کاپیتالیزم یش ھیچ وێچوویەکی نە کەم نە زۆر دەگەڵ ئەو بنەما لێبرالانەیە لەمەڕ بازاڕدا نییە.
ڕەخنەگران پێیانوایە کە مرۆڤ و ئازادییەکەی قەت لەبەر چاو ناگیرێ ئەگەر وەک شتێک و شەخسێک دەگۆمەڵگادا لەبەرچاو نەگیرێ.
بە کورتی ئەو ڕەخنانە لەوە دەدوێن کە لیبرالەکان ھێشتا لێیان حاڵی نییە کە تاک تا چ ڕادە ئاسەواری دەور و بەری خۆی پێوەدیارە دەبێ و دەکەوێتە ژێر ئەو ئاسەوارانە.
مائۆ زێدۆنگ ساڵی ١٩٣٧ دەنووسێ کە (بزووتنەوەی کۆمۆنیستی دەبێ کەلک لەمارکسیزم وەربگرێ کە ڕووحی ئەرێنی تا لیبرالیزم کە ڕووحی نەرێنی یە تێکی دەشکێنی).
بەڵام لیبرالیزم وەک ئیدئۆلۆژی ڕیشەی دە باوەڕی ئەو ھومانیزمەی سەردەمی ڕینسانس ھەروەھا دە حیزبی ویگ لە بریتانیا دایە کە لە دوای شۆڕشی بریتانیایەوە کە بە نێوبانگی دەرکردبوو لە ساڵی ١٦٨٨ دا کە ھەڵبژاردنی شای ئەو سەردەمی بە مافی خۆی دەزانی.
بزاوی ڕاستەقینەی لیبڕالەکان سەردەمی ڕووناکبیری لە دایکبووە ولە سەر بنەمای مافی تاک وبەشداریکردنی دە بەڕێوەبەرایەتی کۆمەڵگا لە ڕێگای ھەڵبژاردنی نوینەرانی خۆی دامەزراوە.
سەرەڕای درێژەی دژایەتییەکی ڕادیکاڵانە تا سنووری ئاناڕشیزمی ئەو بەشە لە لیبڕالەکان دەگەڵ تێوەگلانی دەوڵەت دەکار وباری ئابووریدا،
ئەو نێئۆلیبرالیزمەی سەلماند کە تێوەگلانی دەوڵەتیان دە ئابووریدا بە مەبەستی پاراستنی مافی ھاوبەش ویەکسان دە دابەشکردندا بۆ تاکەکان بە ڕەوا دەزانی.
دیموکراسی لیبڕالی خۆی شێوە دەستەڵاتدارییەکە کە نوێنەرایەتی دیموکڕاسی دەکا بە گوێرەی توانایی ھەڵبژێردراوەکان کە تا چ ڕادەیەک دەتوانن سیاسەتی خۆیان لە مەڕ دابینکردنی عەداڵەت بەڕێوەبەرن،
ھەڵبەت دیارە دە پەیوەندی خۆگونجاندن دەگەڵ ئەو پێکھاتانەی کە ئازادی تاک ومافەکانیان سەلماندووە و زەخت دەخەنە سەردەستەڵاتی ڕێبەرایەتی بە مەبەستی لەبەرچاوگرتنی ئەوپەڕی ڕادەی مافی کەمایەتی لەلایەن زۆرایەتییەوە.
دە دیموکڕاسی لیبراڵی دا ئەو مافانە دەتوانرێ دە قانوونی ئەساسیدا تەزمین کرابن یان جاری واشە ئەو دەستەڵاتە دەدرێ بە ھێندێک پێکھاتە کە چاوەدێری پاراستن و تەزمینیان بن.
دیموکڕاسی لیبڕالی ھەروەھا ھەڵگری توانایی سەلماندنی تەحەممول و پلورالیزم دە پەیوەندی دەگەڵ جێوازی سیاسی بەرچاو دەکۆمەڵگادایە،
وتەنانەت ئیزنی بوون و ڕکەبەرایەتی سیاسی بە ئەوانەی کە زۆر توندئاژۆ و خاوەن بنەمایەکی لیبڕالانەن بە مەبەستی بەدەستەوەگرتنی دەستەڵات دەدرێ.
دیموکڕاسی لیبڕالی بۆیە باوەڕی بە دەنگدانە تا جێوازبیران بە بۆچوونی جێوازیانەوە بەشدار بن وھەلومەرجی بە دەستەوەگرتنی دەستەڵاتیان ببێ.
دە کردەوەدا ھەمیشە سەرکەتوویی بەو تاقمە بووە کە لاینگری دیموکڕاسی لیبڕالین و بە چەشنێک سیستیمەکە خۆی درێژە بەمانەوەی خۆی دەدا.
دە دیموکڕاسی لیبرالی دا ئەوە ناسەلمێنێ کە قەوارەی دوڵەت سەبارەت بەڕەچاوگرتنی ئیدۆئۆلۆژی سیاسی لیبرالیزم تۆبزی لە سەرە.
ئەوە تەنیا ئاماژەیەکە بەو ڕاستییانە کە دیموکڕاسی لیبراڵی لەڕاست دەستەڵاتدارانی سیاسی پارێزەری ئەو مافانەی شارۆمەندانەیە کە بنەما قانوونییەکان بۆ ھەووەڵین جار لە سەردەمی ڕووناکبیریدا تەزمینیان کردوون ولە لایەن ئەو فەیلەسوفانەوە کە نوێنەرایەتی بیری ئازادیان دەکرد داڕێژراون کە ھەر ئێستاش دە ناوەرۆکی زۆربەی ئیدئۆلۆژی سیاسییەکاندا کە دیموکڕاسی لیبرالییان سەلماندووە ھەیە.
دەو ڕاپۆڕتەدا لە ھێزی کرێکارانێک دەدوێ کە ژنی دووگیان و منداڵی کەم تەمەن دە نێویاندا ھەیە و بەپێی ئەو ڕاپۆڕتەلە تاو ھەڵاتەوە تا تاریکایی دادێ ئەوانە کاریان کردووە بە بێ ھیچ ئەمنییەتێک.
ئەو ڕاپۆڕتە تەواوی کۆمەڵگای ئینگلستانی ھەژاندووە و لیبڕالەکان مەرجیان بۆ دەوڵەت داناوە کە دەبێ بە تەواوی توانایی خۆیەوە بۆ نەھێشتنی برسێتی و ھەژاری دەنێو کریکاراندا حەول بدا.
بیجگە لەوەش دەبوو بۆ لابردنی ئینحسار و چەوساندنەوەی کرێکارانیش دەوڵەت چارەیەک بدۆزێتەوە و جەختیشان لەسەر ئەوە دەکرد کە ئازادی سیاسی و کۆمەڵایەتی لە پێش ھەلومەرجی ئابوورییەوەیە.