polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
بنەماڵەی واتزینرۆد ھەروەک بنەماڵەی کۆپەرنیک لە وڵاتی سیلیسیای نزیک شویدنیساوە ھاتوون و لە دوای ساڵی١٣٦٠وە لە تۆرون نیشتەجێبوون و بە کەمترین کات بوون بە یەکێک لە دەوڵەمەندترین و کاریگەرتین خێزانە خانەدانەکان.
کۆپەرنیکۆس پەیوەندی ھەبوو بە خێزانە سەرمایەدارەکانی وەک تۆرون و دانزیگ و ئیلبینگ و ھەروەھا پەیوەندیشی ھەبوو بە خێزانە خانەدارە پۆڵەندییەکانی پروشیا ھەروەک , , ).
باربارا کە دەکاتە دایکی گەردووناس نیکۆڵاس لە دوای ساڵی ١٤٩٥ کۆچی دوای کرد و کریستینا لە دوای ساڵی ١٥٠٢ کۆچی دوایی کرد و لە ساڵی ١٤٥٩ ھاوسەرگیری لەگەڵ بازرگان و پارێزگاری تۆرون تیدمان ڤۆن ئالین کرد.
بازرگانی سەرمایەدار و سەرۆکی کورسی دادوەری ساڵی ١٤٣٩–١٤٦٢ لوکەس واتزینرۆد ڕکابەرێکی سوارچاکانی توتۆن بوو و لە ساڵی ١٤٥٣لە کۆنفرانسی نوێنەری تۆرۆن بوو کە لە کۆنگرەکەدا پلانی ڕاپەرینی دژی وانی دا.
لوکەس واتزینرۆد بە شێوەیەکی چالاکانە پشتگیری لە ڕەنج و ھەوڵدانی شەڕی شارە پروسییەکان کرد ئەویش بە پێدانی بڕێکی زۆر لە پارە (کە دواتر لەسەر داواکاری خۆی تەنھا بەشێکی کەمی پارەکەی وەرگرتەوە) و بە چالاکییە سیاسییەکانی شاری تۆون و دانزیگ،
نیکۆڵاس زانایەکی فرەزمان و بیرکاریزان و گەردوونناس و وەرگێڕ و پارێزگار و دیپلۆماتکارو ئابووری ناس بووەو ھەروەھا دکتۆرای لە دەستووری یاسایی بەدەستھێناوە.
باوکی کۆپەرنیکۆس لە نێوان ساڵانی ١٤٦١ و ١٤٦٤ ھاوسەرگیری لەگەڵ باربارا واتزینرۆد کردووە کە دەکاتە دایکی گەردووناس کۆپەرنیکۆس؛ و لە ساڵی ١٤٨٤ کۆچی دوایی کرد.
وشەی کچ یان کەنیشک بۆ کەسانی پێنەگەیشتوو بەکاردێت و لە بەرامبەردا وشەی ژن بۆ کەسانی پێگەیشتوو؛ واتا تەمەنی ژێر 18 ساڵ بێت.
لەتەمەنی ١٤ ساڵیدا لە فرۆشگایەکی کتێبدا خەریکی فێربوونی کابوو و لەماوەی ٧ساڵ مانەوەی لەو شوێنە کۆمەڵێک کتێبی خوێندەوە کەھەر ئەوکارە ھۆگرییەکی بە فێربوونی زانست زۆرتر کرد.
لە تەمەنی ٢٠ ساڵیدا لە کۆڕی وتارخوێندنەوەی بیرمەندی ناورار «ھامفری داوی» سەرۆکی بەشداری کرد و ھۆگری قسە و باسەکانی ئەو بوو.
دواتر فارادەی ھەڵسا بە ناردنی پەرتووکیکی ٣٠٠ لاپەڕەی بۆ کیمیاگەر ھومفری دافی کە پڕبوو لەو تێبینیانەی کە فارادەی لە کاتی وانەکان نووسیبووی،
بۆ بابەتی درووست کردنی نمونەی ماددەی سێیەمی کلۆریدی نایترۆجین دافی زۆر زوو متمانەی بە فارادەی کرد و لەئەنجامدا بە ھۆی تەقینەوەی ئەم ماددە ھەستیارە ھەردووکیان بریندار بوون.
ھەروەھا فارادەی سەلماندی کە ھێزی ڕاکێشانی موگناتیسی دەتوانێت کار لە تیشکی ڕووناکی بکات و توانیشی بیسەلمێنێت کە پەیوەندییەک لە نێوان ئەم دوو دیاردەیە ھەیە.
کارەکانی فارادەی و ئەوانیتری ھێنا لە کۆمەڵە ھاوکێشەیەک کۆیکردنەوە کە وەک بنەماکانی ھەموو بیردۆزە ھاوچەرخەکانی دیاردەی کارۆموگناتیسی پەسەندکران.
دوای ماوەیەکی زۆر لە ھاوسەرگیری فارادەی وەک یاریدەدەری قەشە کاری کردووە و بۆ ماوەی دوو وەرز وەک بەرپرسیاری کڵیسە لە خانووی کۆبونەوەی گەنجییەتی خزمەتی کردوە.
ئەلبێرت ئەنشتاین لە تەنیشت وێنەی ئیسحاق نیوتن و جەیمس کلێرک ماکسوێڵ وێنەیەکی فارادەی لەسەر دیواری نووسینگەکەی خۆی ھەلواسیبوو.
فارادەی و سارا بەرناردی خێزانی بە ھۆی خانوادەکەیانەوە لە کڵێسەی ساندیمانیان یەکتریان ناسی و لە١٢ ی حوزەیرانی ساڵی ١٨٢١ ھاوسەرگیریان کرد،
لە هەمان سال دا لە ئەریڤان دەست بە وەشاندنی ڕۆژنامەی ریا نوو - دەکەت و حاجی جندی دەبێتە سەرۆکی بەشی وێژە و یەکەمین بەرھەمی خۆی لەوێ بڵاو دەکاتەوە.
هەروها حەجی جندی ئامادەکاری دکەت بۆ یەکەمین کۆنفرانسی کوردناسی کە لە ساڵی ١٩٣٤ لە ئەریڤان پێکھات بوو کە پسپۆڕان لە ئەریڤان، مۆسکۆ،
حەجی جندی لە ساڵانی شەڕی جیھانی یەکەم بۆ ئەرمەنستان دەچێت و پاشان ساڵی ١٩١٩ دیسان دەگەڕێتەوە قارس و لە قارسیش بۆ گوندی خۆیان،
گرنگییان بە خانووبەرە و ئاوەدانکردنەوە و ئاودێری و کشتوکاڵ و ڕێگاوبان درووستکردن داوە و بازرگانییان پێشخستووە و گەلێک شار و باخچە ھەڵواسراوەکانی بابلییان درووستکردووە کە باخچە ھەڵواسراوەکان یەکێکە لە حەوت سەمەرەکەی جیھان،
پاش ئەوەی ئەم ئیمپڕاتۆرییەتە بەرەو لاوازی چوو لەسەردەمی شا شمسودیتانا ١٦٢٥–١٥٩٥ پێش زاین کە دوا شا بوو حیسییەکان لە شاخەکانی زاگرۆسەوە ھاتنە خوارەوە و ھێرشیان کردە سەر بابل و ئیمپراتۆریەکەیان ڕووخاند و بابلیان وێران کرد و گەڕانەوە شوێنی خۆیان ،
کودەتای سەربازی ٢٠١٣ی میسر کودەتایەک بوو لەڕۆژی ٣ی تەمموزی ٢٠١٣ لەدژی ئیخوان موسلمین ئەنجامدرا کەلەئەنجامدا یەکەم سەرۆککۆماری میسر بەھەڵبژاردن محەممەد مورسی لەپۆستی سەرۆککۆماری میسر لابرا وە دەستەبەریشکرا و لەجێگای ئەو و بەشێوەیەکی کاتی سەرۆکی دادگای باڵا عەدلی مەنسوور کرا بەسەرۆککۆماری میسر،
بەیاننامەی ئەم کودەتا سەربازییە لەلایەن کەسایەتی سەربازی و فەرماندەی گشتی ھێزە چەکدارییەکانی میسر و وەزیری بەرگری عەبدولفەتاح سیسی, لەدوای ھێنانە خوارەوەی مورسی دەنگۆی دادگایی کردنی لەگەڵ دارودەستەکەی ھاتەئاراوە
لەلایەن ھێزەکانی پۆلیس و سەربازی ئەو کەناڵانەی پشتگیری محەممەد مورسییان یان پەخشی ڕاستەوخۆی خۆپشاناندەکانی پشتیوانی لەمورسیان دەکرد داخران
حکومە‌تی واشنتۆن پشتیوانی ھیچ لایە‌نێکی میسر ناکات و پشتیوانیی خۆی بۆ نارە‌زایی ئاشتیانە لە‌و وڵاتە دوپات دە‌کاتە‌وە.
شیعری ئەم شاعیرە لە ناو دڵی خەڵکی جێگەی خۆی دۆزیوەتەوە و ماوەیەکی زۆر لە دەسنوودا پارێزراوە و ساڵی١٩٨٤ بۆ یەکەم جار دیوانەکەی لە چاپ دراوە.
لە ڕووی ڕوخسارەوە شیعری سەید لە سەر دوو بەشی شیعری خۆماڵی لەسەر ئاوازی ھۆرە و شیعری عەرووزی دانراوە و لەم بوارەدا لە ژێر کاریگەری نالی بووە.
وا دەگێڕنەوە سەید یەعقووب ھەندێ جار کە تووشی باری عیشق و ڕاکێشانی سۆفیزم دەبوو بەسەر وڵاغەوە غار غارێن و جلیتبازی دەکرد و ھۆرەی دەچڕی.
دەنگوباسی خوێندەواری و شیعری سەید گەیشتووتە دیوەخانی ئیمام قولی میرزای دوەڵەتشا و پاشان لە لای مامە محەمەدحەسەن خانی فەرمانڕەوای کەلھوڕ وەک نووسەری دیوەخان لە ساڵی١٨٣١ لەوێ دامەزراوە و تا کۆتایی ژیانی لەو ماڵە گەورەیە ماوەتەوە.
بە خەتخۆشی ناوبانگی ەرکردووە و لە زانستی مۆسیقا و بەکارھێنانی ئامێری تەموور ھاوتای کەم بووە و شارەزایی زۆری لە ئاوازی مەقامەکان بە تایبەتی ھۆرە بووە.
لە شۆڕشی ئەیلوول مەڵبەند و لانکەی پێشمەرگە بووە سەرەڕای ئەوە کە دەیان پێشمەرگەی ھەبووە لەخەڵکی گوند و دواتر یەکەم مەفرەزەی سەرەتای شۆڕشی نوێ لە بانی شار پەنا دران و لانکە و بارەگایان لە چیاکانی پشتی بانی شار و سنوری بانی شار بوو ئەمە لە کتێبی ڕۆژمێری پێشمەرگەیەک لە نوسینی محمدی حاجی محمود باسکراوە پاش چەند ساڵێک لە خزمەتی شۆڕش لەساڵی 1978 ڕژێمی بەعس بەسیاسیەتی خۆی وێرانی کرد و خەڵکەکەشی ڕاگواست بۆ کۆمەڵگای زۆرە ملی لە شارەکان و چەندین شەھیدی ھەیە لە پێناو ڕزگاری خاکی کوردستان و قوربانی دان بەدەستی ڕژێمی بەعس
پاش ڕاپەڕین لە ساڵی 1993 جارێکی تر بانی شار ئاوەدان کرایەوە و خەڵکەکەی ڕوویان لە زێدی خۆیان کرد بەڵام لە گوندە کۆنەکەی نە بەڵکو چەند کیلۆ مەتر ھاتنە خوار و ئێستە نزیکەی 150 ماڵ لەو گوندی بانی شار ژیان بەسەر دەبەن و خزمەتگوزاری قوتابخانە و ڕیگا و بنکەی تەندروستی و مزگەوتی لێیە.
ئەم گوندە مێژوویەکی زۆر کۆنی ھەیە کە بەداخەوە تا ئێستە مێژووەکەی بە ڕێکەوت و ڕوون نیە بەڵام ئەوەی ڕوونە بوونی گۆڕستانی کۆنە کە وەک باسیان کردووە بۆم زیاتر لە ساڵ پێش ئێستە ئەگەڕینە و و شوێنێکی لێیە لەپشتی گوندەکە لە بن چیا پێی ئەڵێن کە گوایە کاتی خۆی ئەسکەندەری مەقدۆنی ھێرشی ھێناوە بۆ ناوچەکە تا ئەو شوێنە عارەبانە ھێناویانە بەڵام بەھۆی سەختی ناوچەکە و ناڕەحەتیبەرگریەوە نەیتوانی زیاتر ھێرش بکات و بڕوات بۆیە ناچار لەوێ دابەزیوەو گەڕاوەتەوە ئەمە لە کتێبی ڕۆژژمێری پێشمەرگەیەک بەرگی یەک ئاماژەی پێداراوە لەنوسینی محمدی حاجی محمود.
گوند بانی شار لە پێشدا لە بناری سورێن و لەنێو دوو بەرزای بووە و کە گوندێکی ئاوەدان و گەورە بووە و چەندان شوێنی گرنگی مێژووی ھەیە کە تائێستە لای شارەزایان و پسپۆڕانی مێژوو ئاشنا نیە و چەندان ئەشکەوتی لێیە کە لەسەردەمی ژیانی سەرەتایی مرۆڤ ژیاوە تێیدا و لەم ساڵانەی کۆتای نەوەدەکان ئاسەواری کۆن و گران بەھایان تێدا دۆزینەوە و ئێسک و پروسکی مرۆڤیان تێدا دۆزینەوە.
ئەم گوندە لە باکورەوە گوندیعامورە و لە باشورەوە گوندی شیرەمەڕ و لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی ئێڵانپی و لە ڕۆژاواوە گوندی گوڵەخانەیە.
لە دوای گە‌شتێکی دوور و درێژ کریستۆڤە‌ر کۆڵۆمبوس لە ساڵی ١٤٩٢ زایینی کە ویستی بڕوات بە‌رە‌و ھندستان لە ئیسپانیاوە،
تا خۆی لە ووڵاتی ئە‌مریکادا بینیە‌وە لە دوای گە‌ڕانی بە ناو ووڵاتە‌کە دا بۆی دە‌ر کە‌وت کە ئە‌مە قاڕە‌یە‌کی تازە‌یە زۆر پێشوازی لێ کرا لە لایە‌ن ھندە سورە‌کانە‌وە کە ئە‌م ووتە‌یە لە ساڵی ١٦٠٧ زایینی لە لایە‌ن مێژوو نوسی بە ناو بانگی فە‌رە‌نسی کە ناوی کە بە فە‌رمانی پاشایی فە‌رە‌نسا ناردی بۆ ناوچە‌کە تا لێکۆڵینە‌وە‌ی لە سە‌ر بکات کە پاشای ئە‌وکاتە‌ی فە‌رە‌نسا ناوی ی یە‌کە‌م بوو،
بە‌ڵام زیاتر مە‌بە‌ستم کۆڵۆمبوسە کە گە‌ڕایە‌وە بۆ ئیسپانیا ھە‌واڵی دایە مە‌لیکی ئیسپانیا ئە‌و کات ئیسپان وفە‌رە‌نسا سە‌رقاڵ بوون بە‌شە‌ڕی قودسە‌وە بۆیە زۆر باری ئابووری ھە‌ر دوو وڵات بە‌رە‌و ڕوخاوی دە‌ڕۆشت بڕیاریان دا کە بگە‌ڕێنە‌وە بۆ ئە‌مریکا تا ئاڵتون بە دە‌ست بێھنن،
بە‌ھۆکاری کوشتنی براکە‌ی کرستۆڤە‌ر شە‌ڕ گە‌رم دە‌بێت لە نێوانی تاقمی کۆڵمبوس و ھندە‌کان تا ئە‌و کاتە‌ی دە‌گڕێنە‌وە بۆ ئیسپانیا بە ھە‌ڵھاتووی.
پاشان بە ناوی ئە‌وە‌ی خە‌ڵکی ئە‌مریکان بکە‌ن بە مە‌سیحی خاچ و ووێنە‌ی بە ناو عیسا کوڕی مە‌ریە‌م ھە‌ڵدە‌گرن دە‌ڕۆن بۆ.
کە دە‌گە‌نە ئە‌مریکا بۆ یە‌کە‌م جار لە‌گە‌ڵ گە‌ل و ھۆزیکی ھندە سورە‌کان دە‌کە‌ونە گفتوگۆ کە ناویان ە،
زانای بە ناو بانگی ئە‌ڵمانی کە پرۆفیسۆرە لە بواری {ئە‌نتۆلۆژیا} واتا زانستە مرۆیە‌کان دە‌ڵێت بە‌م شیوە‌یە کە وە‌ک خۆی وە‌رم گێڕاوە کە لە ئینسایکلۆپیدیا نە‌رویج وە‌رم گرتوە دە‌ڵێت:
واتا شە‌رێکی گە‌ورە ڕویدا پاشان خە‌ڵکە‌کە ھە‌مووی لە ناو بران ئە‌وە‌ی ئافرە‌ت بوو بە زۆر ھێنران بۆ ئە‌وروپا و منداڵە‌کانیان لە بازاڕە‌کانی ئە‌وروپادا فرۆشت لە ھە‌موو لایە‌کە‌وە لە ئە‌وروپا بۆ لە ناوبردنی ھندە سورە‌کان دە‌ڕۆشتن بە تایبە‌ت لە ئیسپانیا و ئە‌ڵمانیا و فە‌رە‌نسا پۆڵە‌ند و ئینگلتە‌را زۆربە‌ی وڵاتانی ئە‌وروپا تا شە‌ڕ لە‌گە‌ڵ خە‌ڵکە‌کە‌یدا بکە‌ن پیاوە‌کانیان دە‌کوشتن و ژنە‌کانیان ئە‌گە‌ر جوان بونایە ئە‌وا وە‌ک کۆیلە بۆ خۆشیە‌کانی خۆیان بە‌کاریان دە‌ھینا.
بە‌ڵام لە ساڵی ز دوو دە‌سە‌ڵاتی مە‌سیحی کردیانە شە‌ڕ بۆ ماوە‌یە‌کی کاتی کوشتنی کۆمە‌ڵ کوژی ھندە‌کان ڕاگیرا وە لە ئە‌وروپا بە ھە‌مانشێوە شە‌ڕ دە‌ستی پێکرد لە نێوانی پڕۆتستانت و کاثۆلیکە‌کاندا وە لە خاکی ئە‌مریکادا زۆربە‌ی پڕۆتستانتە‌کانی تێچون ڕایان کرد لە دە‌ستی زوڵمی کاثۆلیکە‌کان تا بە تە‌وای خە‌ڵکانی پڕۆتستانت لە ئە‌مریکادا جێگیر بوون کە زۆریان وابە‌ستە بوون بە ئاینە‌کانە‌وە!
پاشان منداڵە‌کانیان دە‌فرۆشت کە گە‌ورە دە‌بوون کاریان پێ دە‌کردن تا مردن وە لە ساڵی ز بە فە‌رمی کە‌نیسە بڕیاری دا لە دژی ھندە سورە‌کان کە ناو نرا بە دە‌بێت بکوژرێن و لە ناو بچن ناو نران بە شە‌یتانی سور ھارتیقە واتا ئە‌و کە‌سانە‌ن کە دژی کە‌نیسە دە‌وستنە‌وە.
ھیندووە سوورەکان یان ھیندییە سوورەکان یان ئەمریکییە ڕەسەنەکان یان ھیندییە ئەمریکییەکان ئەو کەسانەن کە بە دانیشتووانی ڕەسەنی ئەمریکا دادەنرێن ئەمەش لەدوای سەردەمی دۆزینەوەی ئەمریکا لەلایەن کریستۆفەر کۆڵۆمبس
کۆڕی زانیاری کورد زیندوو کرایەوە و بەپێی قانوونی ژمارە ١٢ی ساڵی ١٩٩٧ ئەو دەزگا زانستییە بە ناوی کۆڕی زانیاری کوردستان دامەزرایەوە.
ئەکادیمیای کوردی کۆڕێکە کە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان دایمەزراندووە و بەپێی یاساکەی چاوگێکی باڵایە لە ھەموو شتێک کە پەیوەندی بە زمانی کوردی و شێوەزارەکانی و پاراستن و دەوڵەمەند کردنییەوە ھەبێت.
ھۆ چی مین کەسایەتیەکی سەرەکی سوپای گەلی ڤێتنام و ڤێت کۆنگ بوو لە کاتی شەڕی ڤێتنام کە لە ساڵی ١٩٥٥ تا ١٩٧٥ ڕوویدا،
باسم یوسف لە ساڵی ١٩٩٨ دا کۆلیجی پزیشکی تەواو کردووە و دوکتۆرای لە نەشتەرگەری دڵ و سینگدا بەدەستهێناوە لە زانکۆی قاهیرە.
بۆ ماوەی دوو ساڵ و نیو گەشتی کردووە بۆ کارکردن لە ئەمریکا و ئەوروپا لە یەکێک لە کۆمپانیاکانی ئامێرە پزیشکییەکان کە لەبواری گەشەپێدانی چاندانی دڵ و سینگدا کاریان دەکرد.
گەڕاوەتەوە بۆ میسر بۆ بەدەستهێنانی دوکتۆرا پاشان گەشتی کردووە بۆ ئەڵمانیا بۆ مەشقکردن لەسەر نەشتەرگەرییەکانی چاندنی دڵ و کارکردن لەسەر ئامێرە یاریدەدەرەکان لە ماسوولکەکانی دڵدا.
مۆڵەتی کارکردنی لەگەڵ پیشکەیدا بەدەستهێناوە لە ئەمریکا لەساڵی ٢٠٠٥ و زەمالەتی نەشتەرگەرانی بەریتانیای لە ٢٠٠٦دا بەدەستهێناوە.
باسم یوسف دەستی کرد بە پێشکەشکردنی بەرنامەی "ئەلبەرنامج" لەکەناڵی "ئۆن تی ڤی" لە مانگی ڕەمەزاندا و لەیەکەم ڕۆژی ڕەمەزانی ساڵی ٢٠١١ ـەوە کە هاوتا بوو لەگەڵ ١ی ئابی ٢٠١١ ـەوە دەست پێ کرد.
هەندێک لایەنی میدیایی لە ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١ دا دەستلەکارکێشانەوەی لە کەناڵی ئۆن تی ڤی ڕاگەیاند بەهۆی چەند هۆکارێکەوە کە "دواتر ڕای دەگەیەنێت"،
بەڵام زنجیرەکەی ئاسایی وەک خۆیی لەهەمان ڕۆژدا نمایش کرا و دەرکەوت کە لێدوانە پێکەناوییەکانی گاڵتە بە تاوانبارکردنەکانی میدیایی فەرمیی دەکرد بۆ کەناڵی ئۆن تی ڤی کە گوایە هانی خراپەکاری دەدەن دژ بە "ئەنجومەنی عەسکەری میسری".
ناوبانگی لەپێشکەشکردنی بەرنامەی ئەلبەرنامجەوە کە لەکەناڵی "ئۆن تی ڤی"یەوە پێشکەش دەکرا پێش ئەوەی بگوازرێتەوە بۆ کەناڵی "سی بی سی" لە تشرینی دووەمی ٢٠١٢دا.
سەرەتای کاری باسم یوسف لە میدیادا لەڕێگای پێشکەشکردنی بەرنامەیەکی گاڵتەئامێزی سیاسییەوە بوو لەدوای شۆڕشی میسریی لە ٢٥ی کانوونی دووەم لەسەر تۆڕی ئینتەرنێت و زۆر وردتر لەسەر ماڵپەری یوتیوب بەناوی "باسم یوسف شۆو" کە لە ٨ی ئازار ی ٢٠١١ دەستی پێکرد.
زۆرتر لە ١٠٨ زنجیرە لە بەرنامەکە لەسەر تۆڕی ئینتەرنێت پەخشکرا و کۆی بینینی ڤیدیۆکان لەسەر یووتیووب گەیشتە ١٥٨ ملیۆن بینین.
ھەوکردنی چالاک زیاتر ڕوو دەدات زۆرجار لە خەڵک لەگەڵ ئێچ ئای ڤی / ئەی ئای دی ئێس و لە ئەوانە کە دەستنیشان کردنی دووکەڵی سیلی چالاک لەسەر بنەمای تیشکی ئێکسی سنگە،
ئەم قۆناغە بەوە جیادەکرێتەوە کەوا کەسی تووشبوو بە نەخۆشی ئەلزەھایمەر یادەوەرییەکانی زۆر بە ئاشکرایی کەم دەبێتەوە زۆر لەڕادە بە دەر نیشانە سەرەتاییەکانی گۆڕانی کەسایەتی لەسەر دەردەکەوەێت،
وە دەگاتە ئەو حاڵەتەی کە ناوی خێزان و خزم و کەسی بیر ناکەوێتەوە و توانای قسەکردنی زمانی زۆر زەحمەت دەبێت وە زمانی ڕەوانی کەم دەبێتەوە وە ھەتاوەکو نەخۆشەکە ئەو حاڵەتەشی لەسەر دەدەکەوێت کەوا نازانێت چۆن کارەکانی ڕۆژانەی بکات وەک { خواردن بە چەنگال و خواردنەوە لە پەرداخ }،
وە جێبەجێ کردنی ئەرکەکانی وەک {جل گۆرین و نووسین و وێنەکێشان و لەبیرکردنی ئەو شتانەی خوێندویەتیەوە و لاوازی پلان دانان و ڕێکخستن} تیابەدی دەکرێت،
نیشانەکانی ئەم قۆناغە بەدی دەکرێت بەوەی کەوا کەسی تووشبوو توانای جێبەجێکردنی چالاکییە ڕۆژانەکانی نامێنێت و ناتوانێت بە تەنھا خۆی بیکات بۆیە پێویستی بەیارمەتیدەرێکە،
وە ئەم قەلەقی و سترێسە دەکرێت کەم بکرێتەوە بە گواستنەوەی کەسی تووشبوو لە گرینگیدانی ماڵەوە بۆ شوێنێکی تایبەتی کە ئاسانکاری بۆ ئەم جۆرە نەخۆشیە بکات.
درەنگ تێگەیشتن دەگەڕێتەوە بۆ ھۆکاری نەخۆشی ئەلزەھایمەر نزیکەی ٧٠٪ ھۆکارەکەی بۆ ماوەییەو پەیوەستە بە جینەوە ھۆکاری تر دەگەڕێتەوە بۆ ئازاری ناڕەحەتی و پەستی و بەرزی پەستانی خوێن لەکەسی تووشبوو.
گونجاوترین ڕێگا بۆ دەست نیشانکردنی نەخۆشی ئەلزەھایمەر پەیوەستە بە ڕابردووی نەخۆشیکە و تاقیکردنەوەی ژیری لەگەڵ وێنەکردنی پزیشکی تاقیکردنەوەی خوێن بۆ قەدەغەکردنی ھۆکارەکانی تر کە دەکرێ ببێتە ھۆی نەخۆشی ئەلزەھایمەر.
تاقیکردنەوەی لەسەر شانەی مێشک پێویستە بۆ دەست نیشان کردنی ناخۆشیەکە چالاکی و فیزیایی و دوورکەوتنەوە لە قەڵەوی دەبێتە ھۆی کەمبوونەوەی نەخۆشی ئەلزەھایمەر.
دەرمانەکانیشی ھێشتا زۆر کارا نین و ئەگەرەکانی توشبوون بەم نەخۆشییە دوای تەمەنی ٦٥ ساڵی زیاد دەکات ھۆکارەکەشی دەگەڕێتەوە بۆ لەناوچوونی خانە دەمارییەکانی مێشک
بە درێژایی قۆناغی کۆتایی ئەم نەخۆشییە بە تەواوەی پشت بە یارمەتیدانی کەسانی تر دەبەستێت وە گۆڕانکاری لە کەسایەتی نەخۆش زۆر بە ئاشکرایی تێبینی دەکرێت وە توانای قسەکردنی زۆر کەم دەبێتەوە کە بگاتە ئەو حاڵەتەی ھەڵە لە تاک وشەکانیشی بەدی دەکرێت وە توانای وەڵامدانەوەی کەسانی تریشی نامێنێت وە ماسوولکەکانی ڕەق دەبن وە توانای دانیشتن و بەرزکردنەوەی دەستیشی نامێنێت ھەروەھا بۆ بیرکردنەوەش.
وردە وردە زاکیرەیان کەم دەبێتەوە و شتەکانیان بە زەحمەت بیر دەکەوێتەوە واتا یادەوەریەکان کەم دەبێتەوە وە ھەتاوەکوو قسەکردنیان ڕوون و ڕەوان نییە،
وە کەسی تووشبوو بەم نەخۆشییە تێبینی ناکرێت لەلایەن خەڵکانی ترەوە {خەڵکانی دەوروبەری نەخۆشەکە} وە ئەم قۆناغە زۆر بە دەگمەن دەستنیشان دەکرێت یاخوود ناتوانرێت دەستنیشان بکرێت.
ئەم نەخۆشیە دەتوانرێت دەستنیشان بکرێت بە ھۆی تێبینیەکانی پزیشکی نەخۆشەکە کە دەکرێت لە خزم و کەسوکاری وەربگرێت وە وێنەکردنی پزیشکی پێشکەوتوو لەگەڵ تۆمۆگرافی بە تایبەتی بە کۆمپیوتەر وە وێنەکردنی ڕیزۆنناسی موگناتیسی {ئێم ئاڕ ئای} وا چەندەھا دەزگای تر دەکرێ بەکاربھێنرێت بۆ دیاریکردنی ناخۆشی لەبیرچوونەوە { ئەلزەھایمەر } وە بۆ دیاریکردنی چەندەھا نەخۆشی تر.
لە ساڵی ١٩٩٢ بووەتە ڕۆژنامەنووس و کاری لە ڕۆژنامەی ئاڵای ئازاد کردووە و ماوەیەکیش لەکەناڵی ئاسمانیی کوردسات بەرنامەیەکی تایبەتی بەناوی «دژەباو» پێشکەش کردووە.
ساڵی ٢٠٠٧ ھاوسەرگیری لەگەڵ کەسێکی بەڕەچەڵەک کوردی دانیشتووی وڵاتی ئوردن بەناوی عەبدولوەدوود کوردی خاوەنی گەورەترین مۆڵ لە عەممانی پایتەختی ئوردن بەناوی کرد و لە ئێستادا گەڕاوەتەوە ھەرێمی کوردستان.
یەکەم کاری ئەم داھێنەرە مەزنە پاش تەواو کردنی زانکۆی شاھانە لە کۆمپانیایەکی گەیاندن بوو بۆ وەرگرتن و ناردنی نامەی ئەلیکترۆنی لە ڕێگای تۆڕەکانەوە،
دواتر و پاش تێپەڕاندنی دووساڵی تەمەنی لە کارکردندا لەگەڵ تۆرەکاندا وازی لەو کارە ھێناوەو بۆماوەی دوو ساڵی تر ئیشی جۆراو جۆری کردوە بەسەربەخۆ و ھەموو ئیشەکانی لە دوای ساڵی ١٩٧٨ تا سەرەتای ساڵی ھەشتا بریتی بوو لە دروستکردنی بەرنامە بۆ ئیشێکی تایبەت،
لە سەرەتای ساڵی ١٩٨٠ دەستی بەکارکردن کردوە لە دامەزراوەی کە دامەزراوەیەکی ئەوروپیە بۆ پەرەپێدان و توێژینەوە لە بواری وزەی ناوەکیدا کە لە لایەن فەرەنساو نەمساوە لە ساڵی ١٩٥٤ بنیات نراوە بەڵام ئێستا زۆربەی وڵاتە ئەوروپیەکانی تێدا ئەندامن،
ھەر لەم شوێنەوە بیرنز لی بیرۆکەی بەستنەوەی زانیاریەکانی لا دروستبوەو کاری لەسەر کردوە لەیەکەم ئەزمونیدا ھەوڵی داوە ھەموو زانیاریەکانی ئەو دامەزروەیەی کاری تێدا دەکات ببەستێتەوە بەیەکەوە.
پاش مانەوەی بۆ ماوەی شەش مانگ لە کارەکەی لە دامەزراوەی کارەکەی بەجێ دەھێڵیت و لەژێر ناوی دەست دەکات بە برەوپێدانی سیستەمی گەیاندنی وێنەیی کەخۆی رابەرایەتی ئەم کارەی دەکرد و بیرۆکەی کارەکەشی مامەڵەکردن بوو لە گەڵ سۆفتوێرەکاندا کەلەبواری گەیاندندا کاریان دەکرد بەرھەمی وێنەیی بنیات دەنرا تێیدا.
بەڵام ئەمجارە لە بواری دەستبەسەرگرتنی داتاو چۆنیەتی ناردن و وەرگرتنیەوە زیاتر سەرقاڵ بوو چونکە ئەم کارە لەڕێگای تۆڕە پێکەوە گرێ دراوەکانەوە دەکرا بەڵام بە سیستەمێکی جیاواز،
ھەربۆیە لەم کاتەشدا دووبارە دەستی کردوە بەکارکردن لەسەر بیرۆکەکەی یەکەم جاری بۆ پێکەوە بەستنی تەواوی تۆڕەکان لەڕێگایەی تایبەتەوە بێگومان لە ئێستادا ئێمە ئەو ڕێگا بەکاردەھێنین کە ئەو لەوکاتەدا بیرۆکەی بنیاتنانی لا دروست بوو بوو.
پاش مانەوەی بۆ ماوەی پێنج ساڵ لە کارکردن لە دامەزراوەی دوا جار پرۆژەی پێکەوەگرێدانی تێکستەکانی خستە بەردەم ئەو دامەزراوەیەو لە ساڵی ١٩٨٩ دا دەستی کرد بە جێ بەجێکردن ھەر لە ساڵی ١٩٩٠ دا پرۆژەکەی بە ئەنجام گەیاندو لە ناو دامەزراوەکەدا پرۆژەکەی خستە کار،
یەک ساڵ دواتر و لە ساڵی ١٩٩١ دا پرۆژەکەی کرد بە پرۆژەیەکی جیھانی و دەکرا لە سەرانسەری جیھانەوە ئەو پەڕەیە ببینرێت کە ئەو بەمەبەستی بەخشینی زانیاری بنیاتی نابوو.
لە ساڵی ١٩٩١ تا ساڵی ١٩٩٣ تیم بێرنیرز لی بەردەوام لەھەوڵی ئەوەدا بوو پرۆتۆکۆلێک ئامادە بکات ھەتا ڕێ بە ھەموو کەسێک بدرێت پەڕەی خۆی درەوست بکات لە توڕی ئینتەرنێتدا و پێکەوەش ببەسرێتەوە لە تۆرێکی ئازاددا،
بۆ ئەم کارە دەبوایە سێ کەرەستەی لەبەردەست بوایە یەکەم زمانێک کە پەڕەکانی پێ دابڕێژرێت و دووەم ناونیشانێک کە پەڕەکانی پێ بناسرێتەوە سێیەم یاسایەک کە سیستەمی گەشتن بە پەڕەکان ڕێک بخات،
بۆ چارەسەرکردنی یەکەمیان زمانی بەرھەم ھێنانی پەڕەکانی وێبی داڕشت کە ناسراوە بە کە زمانێکی ستاتیکیە بۆ دروستکردنی پەڕەکانی نێت بەکاردێت و بە کۆد دادەڕێژرێت و ناسراوە لە لایەن پراوسەرەکانەوە،
دووەم ناونیشانی دامەزراند ھەتا ھەر پەڕەیەک ناونیشانێکی تایبەت بەخۆی ھەبێت بۆ ئەوەی ھەر کەسێک بتوانێت دەستی بە پەڕەیەکی دیاری کراو بگات کە وەک ناسنامەیەک وایە بۆ پەڕەکان،
لە کۆتاییدا و لە ساڵی ١٩٩٤ دا پاش ئەوەی کەرەستەکانی بواری وێب سازی و پرۆتۆکۆلی نێودەوڵەتی بەسەرپەرشتی تیم بێرنیرز لی واژوو کرا تۆڕی ئینتەرنێتی جیھانی نایابترین داھێنانی خستە خزمەتی مرۆڤایەتیەوە،
تیم بێرنیرز لی بەھۆی ئەم داھێنانە مەزنەوە لە سەرانسەری جیھاندا ڕیزیکی بێ پایانی لێدەگیرێت و وەک سەروەتێکی گەورەی مرۆڤایەتی سەیری دەکرێت ھەربۆیە لە تەواوی جیھانەوە خەڵات کراوە و لەدوای ٢٠٠١ وە زۆریەک لە خەڵاتە ھەرە نایابەکانی جیھانی بەدەست ھێناوە،
لە پاش دروستکردن و بنیاتنانی ئەم پرۆژە گەورەوە تا ئێستاش کە لەژیاندایە بەردەوام لە خزمەتی ئەم کارەدا خۆی ھیلاک دەکات و نووسەری نایابترین کتێبە دەربارەی ڕابردو و ئێستا و داھاتووی وێب.
لە ساڵی ١٩٩٠ تیم بێرنەرز لی نوسخە‌ی ئە‌سڵی ی داڕشت و دوای ساڵێک ئە‌م نوسخە ئە‌سڵییە کاریگە‌ریی زۆر پۆزە‌تیڤی ھە‌بوو بە‌سە‌ر ڕە‌وتی پێشخستنی ئینتە‌رنێت لە جیھاندا.
لە ساڵی ١٩٩٤ تیم بێرنەرز لی لە تاقیگە‌ی پە‌یمانگای (ماساتشوستس (بۆ تە‌کنە‌لۆژیا و زانیاری بوو بە ئە‌ندام و ھە‌ر زووش بوو بە مە‌رجە‌عێکی گە‌ورە و ھە‌مووان پرسە رایان پێدە‌کرد.
لە ساڵی ٢٠٠٩ سە‌رۆک وە‌زیراتی بە‌ریتانیا داوای لە تیم بێرنەرز لی کرد کە ھاوکاری بکات لە‌پێناو گە‌یاندنی داتا و بە‌یانە‌کان بە ئاسانترین شێوە.
ئە‌وە‌ی ماوە بگوترێت تیم بێرنەرز لی تا ئێستاش لە ژیاندا ماوە و لە وڵاتی بە‌ریتانیا و لە شاری لە‌ندە‌ن ژیان بە‌سە‌ر دە‌بات.
پەردەی سینوڤیاڵ و بەندۆکەکانەوە دەورگیراوە؛ شلەی سینوڤیاڵ دەبێتە ھۆی کەمتر کردنەوەی لێکخشانەکان و ژیواندنی کرۆژنەکانی ناو جومگە.
سەری ئێسکی بەلەکە؛ منیسکەکان بۆشایی بەتاڵی دەوری ئێسکی ڕان پڕ دەکەنەوە و دەبنە ھۆی بڵاوبوونەوەی کێشی لەش لە سەر ئێسکی بەلەک،
تەورێز و تاران خوێندنی خۆی بەردەوام کرد و لە ھەڕەتی گەنجیدا بووە کەسایەتی ناسراوی سیاسی شاری مەھاباد و یەک لە ئەندامی گەنجانی حیزبی دیموکراتی کوردستان بوو.
ئەو چالاکە کوردە لە ھەوڵی سەرلەنوێ دارشتنەوەی حیزبی دیموکراتدا دەبێت و دوابەدوای ھێرش و گووشارەکانی ڕژێمی پاشایەتی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان ھەژمارێکی بەرچاو لە گەنجانیش بەشداری ڕیزەکانیان دەبن،
دوابەدوای پەرەسەندنی شەڕ لە نێوان کوردانی باشووری کوردستان و ڕژێمی عێراق و پشتگری کردنی شای ئێران لە کوردانی باشووری کوردستان و ھاوکات زۆر بوونی پێداویستی ھێزەکانی بارزانی بە کەرەستەی شەڕ لەلایەن ئێرانەوە،
غوڵامعەلی ئۆڤەیسی کە ئەرتەشبۆدی ئەرتەشی شا بوو بە مەبەستی سەرکوتکردنی شۆڕشی کوردانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان ڕەوانەی ڕۆژھەڵات کرد.
سولەیمان موعینی دوای دەسبەسەرکرانی لەلایەن ھێزەکانی بارزانییەوە لەکاتێکدا کە ئامادە نابێت خۆی ڕادەستی ھێزەکانی ئێران بکاتەوە و داوای لیبووردن بکات،
لە ڕۆژی ١٥ی مانگی گوڵانی ١٩٦٨ دا گولەباران کرا و دواتر لەلایەن مەلا مستەفا بارزانی ڕادەستی ھێزەکانی ڕژێمی ئێران دەکرێتەوە.
«بە ئەمریکییەکان بەڵێنم دا ئەگەر لەگەڵما ڕێک بکەون کوردەکانی تورکیایان بۆ سەرکوت دەکەم. مەگەر بە ئەوانەی دیکە بەڵێنم دابوو وەفام نەکردووە؟
سلێمان موعینی ناسراو بە فایەق ئەمین (لەدایکبووی ١٨ی کانوونی دووەمی ١٩٣٣ لە مەھاباد – مردووی ١٥ی گوڵانی ١٩٦٨) کەسایەتییەکی سیاسیی کورد و یەکێک لە دامەزرێنەرانی کۆمیتەی شۆڕشگێڕی حیزبی دێموکراتی کوردستان بوو.
ئەو ژێنەراڵە ئێرانییە شۆڕشگێڕانی کوردی بە ھاوکاری سیخۆڕە خۆجێیەکان و ھێزە ھەواڵگرییەکان و ھاوکات کەسانێک لە ناو ھێزەکانی بارزانیدا،
ئەو بەشەیە لە ڕووپێوان کە کاری دیاریکردن و پێناسەکردن یان دووبارە پێناسەکردنی سنووری موڵکی تایبەتە بە دیاریکردنی گۆشەکان ەکانی ئەم موڵکە بە پێی یاسا شارستانییەکان و بە گوێرەی دامەزراوە حکوومییەکانی تایبەتمەند بەو بوارە.
ڕووپێوەکان بریتین لەوکەسانەی کە بە بەکارهێنانی کۆمەڵێک ئامێری تایبەت کۆمەڵێک داتا لەبارەی شێوازی سرووشتی سەر ڕووی زەوی کۆدەکەنەوە و دواتر بە بەکارهێنانی چەند پڕۆگرامێکی تایبەتی ئەندازیاری و تەکنیکی ئەندازیاری ئەم داتایانە دەگۆڕن بۆ شێوازێکی سوودبەخش بە ئامانجی بەکارهێنانیان لە بوارە جیاجیاکانی بنیاتنان و ئەندازیاریی شارستانی.
ڕووپێو یان مەساح ئەو کەسەیە کە شارەزای تەکنیکەکانی ئەم زانستەیە و یاساکانی بیرکاری و فیزیک و ئەندازیاری و مافناسی بەکار دێنێت بۆ جێبەجێکردنی کارەکانی و دروستکردنی نەخشە.
پارێزگای نەینەوا دووەم پارێزگایە لە ڕووی دانیشتوانەوە لە عێراقدا دوای پارێزگای بەغدا و شاری مووسڵ کە مەڵبەندێتی ئەویش دووەم شاری عێراقە لە ڕووی دانیشتوانەوە دوای شاری بەغدا.
بە ھۆی بیری ناسیۆنالیستی و شۆڤێنی و بە عەرەبکردنەوە زۆری نەتەوە ناعەرەبەکان بەرەو بچووک بوونەوە و توانەوە چوون بەتایبەت نەتەوەی کورد،
لە پاڵ ئەمەشدا ھەوڵی پارچەکردنی کورد دەدەن و لەیەکیان دەترازێنن بەوەی کە ئێزیدی و شەبەک کورد نەبن کە ھەلی جودایی لە ئایینیان بۆ دەڕەخسێنن.
ھەروەھا مزگەوتی پێغەمبەر جەرجیس و مزگەوتی گەورە کەناوی النوریە و منارەی حەدبای ھەیە و کە زیاتر لە ٥٢م بەرز بوو ئەویش لەلایەن داعشەوە تەقێندرایەوە کە لە ساڵی ٥٦٨زایندا دروستکراوە.
قەڵای بەستابیا مۆنۆمێنتێکی کۆنی شاری مووسڵە کە لەسەردەمی سوڵتان بەدرەدین لوءلوء دروستکراوە و شوێنەواری نەمروود و چەندین شوێنەواری وەک کتێبخانەی ئاشووری و ھەروەھا چەندین شوێنەواری مێژووی ئیسلام.
نەینەوا لە ساڵی ٦٠٠٠پێش زایندا دروستکراوە و لە ساڵی ٣٠٠٠پێش زایندا بووەتە مەڵبەندێکی گرنگی ئایینی بۆ پەرستنی خوای ئەکەدییەکان کە عەشتار بووە.
نەینەوا لەسەردەمی پاشا شەمشی ئەدادی یەکەمی ئاشوورییەکاندا وەک ناوەندێک بۆ پەرستنی خوداوەندی عەشتار بەکارھاتووە و وە بووەتە بەشێک لە ئیمپراتۆرییەتی ئاشووری و ژمارەی دانیشتووانی بە ٣٣٠٠٠ کەس خەمڵاندووە،
بەڵام لە کۆتایی دەسەڵاتی ئیمپراتۆرییەتی ئاشووریدا بە ١٢٠٠٠٠ کەس خەمڵێنراوە و لە ڕۆژگارەوە ھەر شارێکی گەورە بووە.
ھەروەھا گەشتیاری ئاینی بە ھۆی بوونی مەزارگەی پێغەمبەران کە گرنگترینیان بریتین لە حەزرەتی یوونس و حەزرەتی جەرجیس و حەزرەتی دانیاڵ و ئەوانی تر و ھەبوونی مەزارگەی ئیمامە موسڵمانەکان،
دروستکردنی کۆمپانیا بەناوی لە کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٣٢ بە پارەی ئیتالیا و بەریتانیای مەزن و ئەڵمانیا و ھۆلەند و سویسرا و عێراق پێکھێنراوە بۆ دابینکردنی پارەی پێویست لە بەرامبەر ڕەھنی بەشێک لە پشکەکانی،
بەشێکی زۆری بۆ کشتوکاڵی گەنم و جۆ تەرخانکراوە ھەروەھا لۆکە و چاودار و گەنمەشامی و گوڵەبەڕۆژە و سەوزەوات و پاقلەمەنییەکان و ڕۆنی ڕووەکی و ئالیکی ئاژەڵ بەرھەم دەھێنرێت،
دوای ڕووخاندنی نەینەوای ئاشووری دانیشتوانەکەی چوونە بەشەکەی ئەوبەری ڕووباری دیجلە کە شوێنێکی مەحکەم تر بوو وە بەرزتر بوو وە بە ڕووباری یجلە دەورەدرابوو.
یەکەم گەشەی شارستانیەتی گوندە کشتوکاڵییەکانی تیا دەرکەوتووە لە سەردەمی نەتوفاندا وەک گوندەکانی حەسونە لە شورە و ئوم دەباغیە لە نزیک خەزەر و ئەربجیە،
دۆخی کەش و ھەوای باشی ھەیە لە ناو پارێزگاکانی عێراقدا بە درێژایی وەرزەکانی بەھار و پایز بێ وێنەیە بەم ھۆیەوە ناویان ناوە دایکی دوو بەھارە.
دوای دامەراندنی دەوڵەتی تازەی عێراق لە ھەر دوو ویلایەتی بەغدا و بەسڕە لە ساڵی ١٩٢٠ و بەتایبەتی دوای چارەسەرکردنی کێشەی چارەنووسی ویلایەتی مووسڵ بەلکاندنی بەدەوڵەتی عێراق لە ساڵی ١٩٢٦ ئیتر دابەشکردنێکی ئیداری تازە ھاتە کایەوە لەلایەن ئینگلیزەکان و کاربەدەستانی دەوڵەتی عێراق.
دانیشتوانی ویلایەتی مووسڵ بە پێی ڕاپۆرتی لیژنەی کۆمەڵەی نەتەوەکان بۆ چارەسەرکردنی کێشەی ویلایەتی مووسڵ لە ساڵی ١٩٢٥:
ڕەخنەی توندی لێ گرت و گوتی شەجەریان و ھۆشەنگ ئیبتھاج و کەسانی دەوروبەریان دەیانویست ھەموو کەس لاسایی ئەوان بکاتەوە و لە ١٩٨٠کاندا کێشەیان بۆ ئەو کەسانەی ساز دەکرد کە مۆسیقاکەیان وەک ھی ئەوان نەبوو.
محەممەدڕەزا لوتفی مامۆستای مۆسیقای سوننەتیی فارسی و ھاوکاری شەجەریانیش چەند مانگ بەرلە مردنی لە نامەیەکدا ڕەخنەی لە شەجەریان گرت و گوتی:
دواتر ئەڵمانیا و ھاوپەیمانەکانی تێکۆشان کە بەریتانیا لاواز بکەن و بە جۆرێک لە ڕێکەوتننامەی بە دڵخوازی خۆیان بە سەری ئەودا بسەپێنن،