polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
یەکەم تێزی لەسەر عەشیرەتێکی کۆچەری کوردی بە ناوی "عەلیکان" پێشکەش بە زانکۆی ئەنقەرە ئەکات کە دوای چەندین ساڵ لە زیندانی لەلایەن زانکۆی بۆغازئیچی ئەستەنبوڵەوە لە ساڵی ٢٠١٣دا دکتۆرای فەخری لەسەر وەر ئەگرێت.
کە دەستنووسێکی باییدار و خۆشخەتە و لە هاتنی میرسێوەدینی موکری ڕا هەتا ساڵی ١٣٧٠ی هەتاوی گرتووەتەخۆ و باسی ٥١٩ ساڵ مێژووی موکریان بە گشتی و مەهاباد بە تایبەتی دەکا.
کتێبخانە گەورە و بچووکەکانی وڵاتی پشکنین و سەرچاوەیەکی مەزنی کوردناسی و ئێران‌ناسی و مێژوویی لە ماڵی خۆیدا پێکهێنا کە هەڵبژاردەی گرینگترین و نایابترین سەرچاوەکانن لەم مەیدانەدا.
«بەھەموو شێوەیەک قەدەغەیە چەکی کیمیایی گازی خنکێنەر و ژەھراوی و چەکی بایۆلۆجی-بەکتریۆلۆجی لەکاتی جەنگدا بەکار بێت.» ھەروەھا لە نیسانی ١٩٧٢ جارێکی تر پشت ڕاست کرایەوە کە چەکی بایۆلۆجی بە ھەموو شێوەیەک بەرھەمھێنان و بەکارھێنانی قەدەغەیە،
لە ساڵی ١٩٦٨ و دوای پێکھێنانی لیژنەی داماڵینی چەک باس و خواستی چەکی کیمیایش ھاتە گۆڕی پاشان لە کۆنگرەی داماڵینی چەکدا ساڵی ١٩٨٤ ھەم دیسان باسی لێوەکراوە،
پاشان لە ڕێکەوتننامەی پاریسدا لە ساڵی ١٩٩٣ بەتەواوەتی چەسپا و کەوتە بواری جێ بەجێ کردنەوە و دوای دامەزراندنی ڕیکخراوی قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی لەسالی ١٩٩٧،
بەندەکانی ڕیکەوتتنامەکە زۆر دوورودرێژ و ئاڵۆزن دەکرێت لەکاری مەیدانی دا سوودیان لێ ببینرێت بەڵام بەشێوەیەکی گشتی لەم خاڵانەدا کۆدەبێتەوە:
بەواتایەکی تر و ناوە ڕاستەقینەکەی کۆنگرەی بەرھەڵستی کردن لە گەشەپێدان و بەرھەمھێنان و بڵاو بوونەوە و ھەڵگرتن و فرۆشتن و بەکار ھێنانی چەکی کیمیایی،
و لەئیستادا ڕیکخراوی قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی لیژنەی تایبەتی ناردوە بۆ پشکنین و گواستنەوەی چەکە کانی سووریا بە مەبەستی لەناو بردنیان.
ئیسرائیل) ھەروەھا دەیان ڕیکخراوی بواری جینۆساید لەسەرانسەری جیھان ساڵانە بەشداریی کۆنگرەکانی ئەم ڕیکخراوە دەکەن وەک جاودێریی قوربانیان سەردەشت یەکەم ڕیکخراوی کوردی بوو کە بەشداریی کردووە لە کۆبونەوەکانی ,،
ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٣دا سەرپەرشتی لەناو بردنی چەکە کیمیاوییەکانی ڕژێمی ئەسەدی لە سووریا لەئەستۆ گرتووە خەریکە دەیانگوازێتەوە بۆ شوێنێکی گونجاو تاکوو لەناو ببرێن.
ئەمیندارێتی گشتی پێک دێت لە ٥٠٠ فەرمانبەر کە ٢٠٠ کەسیان پشکنەرن و لە ٧٠ ڕەگەزنامەی جیاوز بەشدارن زمانی فەرمیی ڕیکخراو وەک نەتەوەیەکگرتوەکان (ئینگلیزی، فەرەنسی، عەرەبی، چینی، ئیسپانی،
لەسەرەتای دەرکەوتنی فیلمە بێدەنگەکان لە ساڵانی بیستەکان کاری نواندنی کردووە و لەنێوان ساڵانی چلەکان و حەفتاکاندا بووەتە ئەستێرەیەکی ناودار و ناوبانگی بە فیلمەکانی ۆسترن دەرکردووە بەڵام لەفیلمی دیکەشدا ڕۆڵی گێڕاوە وەکو فیلمی ڕۆمانسی و کۆمیدی و پۆلیسی و دراما،
ھەر بەمنداڵی سییەکانی تووشی نەخۆشیبووەتەوە و بەم ھۆیەشەوەی خێزانەکەی لە باشووری کالیفۆرنیا جێگیربوون جونکە کەش و ھەوای ئەو ناوچەیە بۆ تەندروستی جۆن لەبار بووە،
گێڵگەیەکیان لە بیابانی مۆییف لە کالیفۆرنیا دروستکردووە و ئەویش خەریکی ئاودانی گێڵگەکەبووە و بەسواری ئەسپ ڕۆشتووە بۆ قوتابخانە،
جۆن وین لە ساڵی ١٩٣٠ بۆ یەکەم جار بەشداری لە فیلمی پیاوانی بێئافرەتاندا کردووە پاشان زیاتر لە ٧٠ فیلمی دیکەی دەرکردووە بەڵام دوای بەشداریکردنی لە فیلمی ستکوج لە ساڵی ١٩٣٩ ناوبانگی دەرکردووە بووەتە ئەستێرە،
نزیکەی ٢٥٠ فیلمی دەکردووە و بەدرێژایی تەمەنی باری تەندروستی باش نەبووە و ساڵی ١٩٦٤ یەکێک لەسییەکانی دووچاری شێرپەنجە بووەتەوە و نەشتەرگەریان بۆ کردووە،
لاوانی کاردیف سیتی سەردەخرێت بۆ پلەی یەکەمی یانەکە و یەکەم دەرکەوتنی لە وەرزی ٢٠٠٧ بوو لە یاری کاردیف سیتی و هاڵ سیتی لە
بە دوای ماوەیەک ١٤ حیزب لە ١٨ حیزبەکە لە ئەنجومەنی نیشتمانیی کوردانی سووریا لەگەڵ خۆبەڕێوەبەرایەتیی دیموکراتی ڕۆژاوا ڕێکیان کەوت و بەشێوەی کردارییەوە لە ئەنجومەنی نیشتمانی دابڕێن.
ئەم چوار حیزبە لە ساڵی ٢٠١٥دا یەکیان گرت و حیزبێکی تازەیان لە ژێر سەرپەرشتیی مەسعوود بارزانی و حیزبی دیموکراتی کوردستانی عێراق دامەزراند بە ناوی پارتی دیموکراتی کوردستان-سووریا .
ئەنجومەنی نیشتمانیی کوردانی سووریا لە ساڵی ٢٠١١ لە ڕۆژی ٢٦ی تشرینی یەکەم لە ژێر سەرپەرشتیی مەسعوود بارزانی دامەزرا.
لەو سەردەمە ١٧ حیزبی کوردانی سووریا بۆ ھەولێر بانگھێشت کراون تا لەورەدا ڕێکخراوێکی کوردی لە بەرامبەر لایەنی پارتی یەکێتیی دیموکراتی ڕێک بخەن و بتوانن بەری ئەو پارتی و یەکگرتییەکانی بگرن.
لە کاتی سەفەر بە ڕەو ھەولێر لە نێوان دوو باڵی حیزبی ئازادی بە ڕێبەرایەتیی مستەفا جومعە جیاوازی کەوت و بە ھۆی جیابوونەوەی باڵی مستەفا ئەوسی ژماری حیزبەکانی ئەم ڕێکخراوە بە ١٨ حیزب گەیشت.
ئەنجومەنی نیشتمانیی کورد و پارتی دیموکراتی کوردستان-سووریا وەکوو ھێزی پێبەستراو و سیخڕی حکوومەتی تورکیا پیناسە دەکات و تاوانباری دەکات کە لە کاتی ھێرشی داعش بۆ کۆبانی و ھێرشی تورکیا لە سەر عەفرین ھاوکاریان لەگەڵ حکوومەتی تورکیا کوردووە و بە پێکھێنانی ھێزێکی عەسکەری بڕیاریان دابووە کە بە دوای ڕۆخانی کۆبانی و عەفرین لە ڕێککەوتن لەگەڵ تورکیا لەم شارانە جێگر ببن.
پیادەکاری بەرفرەوان و چەرخاندنی پرۆسەی کار یان وردبوونەوە و تۆژینەوەی زیاتر و چوونەوە خانەی پلانڕێژی بۆ دۆزینەوەی چارەی باشتر و هەنگاوی کاریگەرتر.
چەرخی مێتودێکی کاریگەر و ئاسانە بۆ پلانڕێژی و دیزاینی ستراتیژ و بەرنامەی نوێ بە مەبەستی گۆڕانکاری و فراژووتنی بەرهەمهێنانی کاڵا و خزمەتگوزاری:
تەنھا لە ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا بڕی ٨٢ میلیۆن تەن لە ساڵی ٢٠٠٨ بەکار ھاتۆتەوە کە دەکاتە ٨٣٪ گشت پۆڵای بەرھەم ھاتووی ئەو ووڵاتە لەم ساڵەدا.
توخمی دروستکردنی داڕشتی زیاتری بە ئەنقەست پێ زیاد کراوە کە برێتین لە مەنگەنیز، نیکڵ، کرۆم، مۆلیبدێنۆم، بۆرۆن، تیتانیۆم،
سێ منداڵی هەبوون کە کۆتری ئەوینی هەروا شەیدا و بێ‌هێلان دەسووڕایەوە؛ بەڵام ئەمجار بۆ دوایین جار گیرۆدەی عیشقی کەژاڵ بوو؛ کچە کوردێکی نەشمیلی سابڵاغی،
کەچی دایکی و نزیکانی خۆی لێی چوونە بن باوکی کەژاڵ و داوایان لێکرد دان بەم کارە دانەنێ و لێگەڕێ هاشم لە سەر ژیان و ژن و منداڵی خۆی دابمەزرێ.
باوکی کەژاڵ بە ناچاری کچەکەی خستە کێژاوی چارەنووسێکی نادیار و بە زۆر هەڵیداشتە شاری تەورێز و لە خزمێکی خۆی مارە کرد تاکوو ئەم ئاگرە دابمرکێنێ و کۆتایی بەم تراژدییە بێنێ.
جارێکی تر لزگەیەک لە دڵتەزێنترین گۆرانییەکانی کوردی بە دەنگی زۆڵاڵی محەممەدی ماملێ بە گشت کوردستاندا بڵاوکردەوە کە ئێستاش پاشی پەنجا ساڵ،
شێعرەکان ئەوەندە ڕێک و ڕەوان و لە سەر زاران خۆشن کە تەنانەت لە شارەزایان کەم کەس هەیە بە فولکلۆریان دانەنێ و پێی وابێ خاوەنێکی سەربەخۆیان هەیە.
ئەگەرچی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە مێژووی سیاسی و پێشمەرگایەتی و ڕۆشنبیریی و ڕۆژنامەگەریی خۆیدا خاوەنی سەدان دەستکەوت و داھێنان بووە،
ھەر لەگەڵ ڕۆژە گەرم و بە جۆشەکانی ڕاپەڕینی ١٩٩١ دا ئەو بیرۆکەیە خرایە سەر کاغەز تا بەشێوەیەکی کرداری ئیشی بۆ بکرێت،
ڕۆژی ١٢ی کانوونی دووەمی ١٩٩٢ ژمارە سفری ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ خرایە ژێر چاپ و بڵاوکرایەوە کە لێی نووسرابوو "کوردستانی نوێ،
یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان دەری دەکات" و شاری ھەولێر بووە بنکەی سەرەکی ڕۆژنامەکە و چاپخانەی ڕۆشنبیری دەسنیشان کرا بۆ چاپکردنی ڕۆژنامەکە.
ڕۆژی ٢٦ی کانوونی دووەمی ١٩٩٢ ژمارە ١ی ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ چاپ و بڵاو کرایەوە و وەک ڕۆژنامەیەکی ڕۆژانە دەستی بە بڵاوکردنەوە کرد.
کوردستانی نوێ یەکەمین ڕۆژنامەشە کە داوای مۆڵەتی دەرکردنی لە وەزارەتی ڕۆشنبیری حکومەتی ھەرێمی کوردستان کردووە و وەزارەتیش مۆڵەتی ژمارە ١ی بە ڕۆژنامەکە داوە.
٣ ژمارەی تایبەتی پاشکۆی ستادیۆمی پەروەردەی دەرکردووە کە تایبەت بوو بەخوولە وەرزشییەکانی نێوان ھەڵبژاردەکانی پەروەردەی ھەرێم.
دواتر ڕۆژی ٢١ی تەمموزی ٢٠٠٢ یەکەم ژمارەی وەک پاشکۆیەکی ھەفتانە بڵاوکرایەوە و ٢٩ ژمارەی بە قەبارەی 4 لێدەرکرا،
ژمارە سفری ڕۆژنامەکە لە ١٢ی کانوونی دووەمی ١٩٩٢ چاپ و بڵاوکرایەوە و بووە یەکەم رۆژنامەی رۆژانەی دوای راپەرِینەکەی خەڵکی کوردستان لەئاداری ١٩٩١ کە تائێستاش بەردەوامە لەدەرچوون،
خاوەن ئیمتیازی ڕۆژنامەکە دوکتۆر فوئاد مەسعوومە و لەساڵی ٢٠٠٩ ـشەوە ستران عەبدولڵا سەرنووسەری ڕۆژنامەکەیە و ھەریەک لە کاروان عەلی،
لە مێژووی ڕۆژنامەکەشدا ھەریەک لە ئەرسەلان باییز و فەرەیدون عەبدولقادر و فریاد ڕەواندزی و مەحمود مەلا عیززەت و کاوە موحەممەد سەرنووسەری ڕۆژنامەکە بوون.
لەکاتی دامەزراندنی ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ ـوە لە ١٩٩٢ دا تا ٢٠٠٩ گۆڕانکاریی لەپێکھاتەی کارگێڕی ڕۆژنامەکەدا بەم جۆرە بووە:
ژاپۆن و ئوسترالیا) لەو پڕۆسەیە کشانەوە بۆ خۆپاڵاوتن بەمیوانداریکردنی جامی جیھانی ٢٠١٨ لەبەرامبەریشدا وڵاتانی یوفا لە خۆپاڵاوتنی مۆندیالی ٢٠٢٢ کشانەوە.
لەکۆتاییدا دوو ھاوپەیمانی درووستبوو لەنێوان ئیسپانیا/پۆرتوگال وە بولگاریا/ھۆڵەندا لەلایەک وە ڕووسیا و ئینگلتەڕاش بەجیا لەسەر میوانداریکردن بەردەوامبوون.
٣١ لەو ھەلبژاردانەش بەئەنجامدانی پاڵاوتن گەیشتنە پاڵەوانییەتیەکە و ڕووسیاش وەک میواندار ڕاستەوخۆ وەک یەکەمین ھەڵبژاردە سەرکەوت.
بەر لە تیرووپشکەکە ھەر ٣٢ وڵاتی بەشداربوو بەگوێرەی پۆلینی ھەڵبژاردەکانی فیفاوە بەسەر ٤ پۆلین دابەشکران کە وڵاتە بەشداربووەکان لەپێنج کیشوەری جیاوازن.
ھەموو ئەو یاریگایانەی یارییەکەیانیان لێ ئەنجامدرا ئەوا کەوتنەبەشی ڕووسیای ئەورووپاوە بەمەبەستی ڕێکخستنی باشتری گواستنەوە بەپێی کات.
کە هەڵبژاردەی فەڕەنسا دوای بردنەوەی لە هەڵبژاردەی کڕواتیا بە ئەنجامی ٤-٢ توانی بۆ جاری دووەم لە مێژووی خۆیدا نازناوەکە بە دەست بهێنێت.
ژووبین ڕازانی ناسراو بە مەنسوور حیکمەت کەسایەتی مارکسیستی ئێرانی و ڕێبەری حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی ئێران بوو کە لە سەرەتادا بەرھەڵستکار بوون دژی ڕژێمی شا،
مەنسوور حیکمەت دەستی ھەبوو لەدامەزراندنی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی ئێران و حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی عێراق کە دوایی بەشێکی لێجیابووە بەنێوی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان کەھەر لەژێر کاریگەریی مەنسوور حیکمەت مانەوە.
لەوێ دەستی بە خوێندنەوە و توێژینەوە لەسەر کۆمۆنیزم کرد و پەرتووکی کاپیتال ی کارل مارکسی خوێندەوە؛ ڕەخنەکانی مەنسوور حیکمەت لەسەر ئایین و دیموکراسی و ناسیۆنالیزم و چاکسازی خوازی دەستی پێکرد.
ھەروەھا گفتوگۆ گەلی فراوانی لەگەڵ زانایانی ئێرانی لە پێوەندی لەگەڵ مرۆڤناسی و بەشە پێوەنددارەکان لەگەڵ مرۆڤناسی ئەنجامداوە.
دوواوە و ھەروەھا بەم دواییانە تێڕوانینی خۆی دەربارەی قەومییەتەکان و بەشە جیاوازەکانی فەرھەنگ و شوناسی قەومی و. لە گۆڤار و رۆژنامە و سایتی ھەواڵ و کۆمەڵناسی،
پرۆژەی مرۆڤناسی مێژووی فەرھەنگی ئێرانی ھاوچەرخ (چ لە بەشی فەرھەنگی ڕەسمی و چ لە بەشی فەرھەنگی قەومە ئێرانیەکان) ڕای لەسەر ئەوەیە بەپاڵپشتی بە پشتیوانیەکی شارومەندیانە و سەربەخۆ لە سیستەمە دەسەڵاتدارەکان،
بە شێک لەم پرۆژە ھەڵدەگەڕێتەوە بۆ یادداشتکردنی بیرەوەری ئەو زانایانەی کە لە نیوسەدەی رابردووی ئێران لە سەر بیرکردنەوەی ئێرانی کاریگەریان ھەبوە.
یەکەم دەرئەنجامەکانی ئەم پرۆژەیە لە چوارچێوەی سایتی تایبەتی و ھەروەھا لە چوارچێوەی کتێبی تایبەت بە ھەریەکە لەم کەسایەتیانە لە ١٣٩٠ ە.
خوێندنی سەرەتای و مامناوەندی لە قوتابخانەی بەھەشت لە تاران لە شەقامی تەواوکردووە و قۆناغی دواناوەندی لە قوتابخانەی لە شەقامی ئنقلاب بردەسەر.
لەساڵی ١٣٥٣ ھەتاوی دیبلۆمی وەرگرتووە و ساڵێ دوای ئەوە بۆ بەردەوامبون لە خوێندن دەڕوات بۆ شاری و لەوێ لە کۆلێجی دەستدەکات بە خوێندن.
لە ساڵی ١٣٦٦ دەستی کرد بە خوێندنی دکتۆرا و توانی دکتۆراکەی لە ساڵی ١٣٧٣ بە نوسینی تێزەکەی لەسەر " مانای رامیاری لە مەزدەیەسنای ساسانی "وەربگرێت.
ھەروەھا بەڕێوەبەری سایتی زانستی مرۆڤناسی و ھەروەھا ئەندامی کۆمەڵەی نێو دەوڵەتی کۆمەڵناسی و کۆمەڵەی نێودەوڵەتی موتاڵاتی ئێرانە .
فەکووھی ژمارەیە کی زۆر کتێبی بە زمانی فارسی دەرکردووە وە ھەروەھا لە ھەنێک چاپتەری ئینگلیزی وفەرەنسیش بەژداری کردوە نزیکەی کتێبی لە ئینگلیزی و فەڕەنسییەوە کردووەبە فارسی.
یەکێک لە دەرئەنجامەکانی ئەم پرۆژەیە گفتوگۆیەکی زۆر چڕۆپڕ دەربارەی ە کەبە گفتوگۆ لەگەڵ دەستیپێکرا و تەواویش بوو.
زۆرتر لە لاپەڕە لە بیرەوەریەکانی ئەو لە منداڵی ھەتاوەکو ئێستای تیا باسدەکرێت کەئەم ئیشە ووردبوونەوە و شیکاری بیرەوەریەکانی دەربارەی ئیشەکانی بوو.
ناسر فەکووھی ھاوکاری پسپۆڕیانەی خۆی لەگەڵ چاپەمەنیەکانی تایبەت بە شارسازی دەستپێکرد و ئێستاکەش مامۆستایە لە کۆلیجی زانستە کۆمەڵایەتیەکانی زانکۆی تاران.
بۆ نمونە لە دانیشتنەکانی رەخنەی فیلم کۆلیجی زانستە کۆمەڵایەتیەکانی زانکۆی تاران و دانیشتنەکانی ئەنجومەنی مرۆڤناسی و فەرھەنگ بەبەشداری رەخنەگران و دەرھێنەرانی بەناوبانگی سینەمایی ئەنجام داوە.
بواری سەرەکی حەزی فەکووھی نەخۆشیناسی کۆمەڵایەتی ئێرانی ھاوچەرخ و بەتایبەت کێشەکانی پەیوەندی­دار لەگەڵ ناسنامەی قەومی و ناوچەیی لە پەیوەندییاندا لەگەڵ ئاستی جیھانیدایە.
ئەم شێعرە لە قاڵبی مەسنەویدا (فاعلاتن فاعلاتن فاعلن هەرچەند عەرووز لە شێعری کووردی دەگەڵ فارسی کەمێک چێشە و نا بەرابەری هەیە) و زمانی کوردیی ناوەندی نووسراوە.
پاشان دەچێتە مزگەوتی شێخ عەبدولقادری گەیلانی و ھەندیّک حەدیس و دیوانی خواجە حافزی شیرازی و گولستان و بوستانی شێخی سەعدی شیرازی و چوار دەروێش و پەند عەتارو ھەندێک کتێبی تری فارسی دەخوێنێت،
ئینجا دەچێتە ناوچەکانی گەرمیان و خانەقین و زەھاوو ماوەیەکیش لەوێ دەمێنێتەوە و پاشان ئەگەرێتەوە بۆ کەرکووک و ئەمجارەیان لە وەرئەگیرێت.
دوای ئەوە چەند شوێنێکی تر دەکات ھەر لەناو شاری سلێمانی بەڵام ئەو شوێنانەی بەدلّ نابێت و لەدواییدا لە خانەقای مەحوی جێگیر دەبێت و ماوەیەکی زۆر لە خزمەت مامۆستا ئەسعەد مەحوی دەخوێنێت و ماوەیەکی باش ئەمێنێتەوەو دۆستایی یەکی زۆرباشی لەگەڵدا پەیدا دەکات.
دواتر ڕووئەکاتە لادێ و ناوچەکانی دەوروبەری سلێمانی و ماوەیەکیش بەو شوەیە بەسەر دەبات و ئینجا بەیەکجاری ئەگەرێتەو بۆ کەرکووک و لە خانەقای مامۆستا مەلا عومەری ئۆمەرگومەتی جێگیر دەبێت و لە سالّی ١٩٣٧ دا ئیجازەی مەلایەتی وەر دەگرێت و دەبێت بە مەلا و دەست دەکات بە خزمەت کردن و فەقێ یەکی زۆری لێ کۆئەبێتەوە.
تەنانەت لە ساڵی ١٩٦٣ دا کتێب و نوسراوەکانی بەر شاڵاوی تاڵان کردن دەکەوێت و چەند کتێبێکی کەم نەبێت ھیچی بۆ نامێنێتەوە و ھەندێ کەسی خەڵکی کەرکووک کە سەرباز دەبن لە باشووری عێراق بە ڕێکەوت ھەندێ لە کتێبەکانی بەدەستی منداڵی عەرەبەوە دەبینن لە شاری عیمارەو چەند دانەیەکی کەمی بۆ دێننەوە.
ناوی تەواوی سەید ئەحمەدی کوڕی سەید ئەمینی کوڕی سەید موحەممەدی کوڕی سەید ئەمینی کوڕی سەید خدری کوڕی سەید بەوانی کوڕی سەید خان عەلی خانە و نازناوی بوو،
ئەوەش لەبەر بلیمەتی و زیرەکی و شارەزابونی بە شێوەیەکی بێ وێنە لە زانستە شەرعی یەکان و فەلسەفە و عەقیدەی ئیسلامی و زانستە کانی تری وەک بەلاغەو مەنتیق و عیلمی کەلام و سەرف و نەحوی عەرەبی و فەلەک و ئوستورلاب و جوگرافیا و مێژوودا.
لە زۆر شوێنەوە فەقێ ڕووی لێکردوەو لە خزمەتیا زۆر بە شانازی یەوە خوێندویانەو دەیەھاو سەدەھا فەقێ ی کورد لەسەر دەستی خوێندنیان تەواو کردوەو بوون بە مەلاو مامۆستا.
زانایەکی زۆر لێ ھاتوو بوو لە فەلسەفەی ئیسلامیدا و ھەمیشە ھەوڵی ئەدا بۆ بەرپەرج دانەوەی ئەو فەلسەفە بیانیانەو ڕاو بۆچوونانەی کە دژی فەلسەفەو بیرو بۆچوونی ئایینی ئیسلام بوون،
مامۆستا مەلا سەید ئەحمەدی فەیلەسوف لە نەوەی بابا شێخ ئەحمەدی باینچۆ ی کوری سەید مەحموودی سەبزەوارییە و لە سەیدەکانی یە پشتاوپبشت دەچنەوە سەر ئیمام ڕەزا ی مەشھەد خوای لێ ڕازی بێت.
مامۆستا بۆ خوێندن زۆر شوێنی کوردستان و عێراق گەڕاوەو ناخۆشی ژیان و ئازارو بێ پارەیی و نەبونی و غەریبی زۆری چەشتووەو تەنانەت چەند جارێک بۆ سەردانی ماڵەوەیان لە کەرکووکەوە بۆ بەغدا بە پێ ڕۆیشتوە.
مامۆستا زانستە شەرعییەکان و فەلسەفە و حیکمەت و بەلاغەو مەنتیق وعیلمی کەلام و فیقھو ئوسوڵی فیقھو حەدیس و باقی زانستەکانی ئەو سەردەمەی خوێندوە.
ئەو ئەزمونانەی سروشت لە سەرەتای تەمەنی بوونە ھۆی ئەوەی کەوا ئارەزووی ھەبێت بۆ سەرکێشیکردن و ژیان لە دوور یان ناوچەی دابڕاو.
" من ئەوەم لەبیرە کە ئەو ڕۆژە دوای ئەوەی بەدوای مردووەکاندا دەگەڕاین پارچەی لاشەی مردووی زۆرمان کۆکردەوە. " دوای چەند ڕۆژێک،
سەرەتای ساڵی ١٩٢٣یش سەرەتای سەرکەوتنی بووە بە بڵاوکردنەوەی ٣ چیرۆک و ١٠ سروود و لە ساڵی ١٩٢٦ بەچیرۆکی خۆڕیش ھەڵ دێتەوە ناوبانگی دەرکردووە و لەدوای بڵاوکردنەوەی چەند چیرۆکێک و بەدەستھێنانی چەند سەرکەوتنێکی دیکە.
ماوەی پێنج ڕۆژی لە نەخۆشخانەیەکی مەیدانی بەسەر برد پێش ئەوەی بگوازرێتەوە بۆ نەخۆشخانەی خاچی سوور لە میلان بەھۆی ئەوەی بەرەو باشبوون دەچوو.
«کاتێک تۆ دەڕۆیت بۆ جەنگ ھەروەک کوڕێک تۆ خەیاڵێکی مەزنت ھەیە بۆ نەمری. خەڵکیتر دەمرن بەڵام تۆ نامریت… دواتر کە بۆ یەکەمجار بە سەختی بریندار دەبی ئەو خەیاڵە لەدەست دەدەیت و بەو باوەڕە دەگەیت کە لەوانەیە ھەمان شت بەسەر تۆشدا بێت.»
لە کانونی یەکەمی ساڵی ١٩١٧ ھێمنگوەی وەڵامی پێویستی دامەزراندنێکی خاچی سووری دایەوە بۆ سەربازی و ناوی خۆی تۆمارکرد بۆ ئەوەی ببێت بە شۆفێری ئۆتۆمبیلی فریاکەوتن لە ئیتالیا،
لە ساڵی ١٩١٨ لە کۆتایی شەڕی جیھانیی دووەم وەکوو خۆبەخش لەگەڵ مانگی سووری ئیتاڵی کاری کردووە و بەسەختی بریندار بووە و چەند مانگێک لە نەخۆشخانە کەوتووە و نەشتەرگەریەکی زۆریشی بۆ کراوە و کە چاک بووەتەوە،
لە بەرەبەیانی ٢ ی یۆلیۆی ساڵی ١٩٦١ بەو چەکەی کە باوکی بەدیاری بۆی کڕیبوو بۆ ڕاوکردن خۆی کوشتووە و گیانی لەدەست داوە.
ھێمینگوەی لە ساڵی ١٩٥٣ خەڵاتی بولیتزری ئەمریکی وەرگرتووە و لە ساڵی ١٩٥٤ خەڵاتی نوبڵی لە وێژەدا پێ بەخشراوە.
گەشتەکەی بووە ھۆی ئیلھامێک بۆ بیرۆکەی کورتەچیڕۆکی «ڕووباری دوودڵ» کە تێیدا ھاوشێوەی ژیاننامەی خۆی نیک ئادەمز ،
بۆ گەشتی ڕاوەماسی و چادرھەڵدان لەگەڵ ھاوڕێی قوتابخانەی ئامادەییدا بۆ باک-کۆونتریی میشیگەنی نیمچە دوورگەی سەرەوە ڕۆیشت.
یەکێک لە بەناوبانگترین بەرھەمەکانی کتاب النباتە کە بەرھەمی لێکۆڵینەوەی خۆی لە سەر گیاکانە و ناوی زۆرێک گیای تێدا کۆکردوەتەوە کە پێشینیان لە سەر بازێکیان زانیارییەکیان نەبووە.
دینەوەری ھەروەھا لە مێژوودا کتێبێکی بە ناوی اخبارالطوال لێ بە جێ ماوە کە لە سەدەی نۆزدە و بیستدا لە ئەورووپا بە زمانی فەڕەنسی لە چاپ دراوەتەوە.
دەڵێت کە خۆی ژووری ئەستێرەناسیی ئەبوحەنیفەی بینیوە و دەگێڕێتەوە کە دەزگاکانی هێشتا لە لایەن قوتابیە بەتەمەنەکانیەوە بەکاردەهێنران و لە ڕاستیدا چەند سەدەیەک دوای خۆی هەر بەکارهاتووە هەتاوەکو هاتنی مەغۆلەکان کە کۆتایی بە گرنگی دینەوەر هێنراوە و بایەخی ئەو شارە دێرینە کوردیەی کەمکردۆتەوە.
تاکوو لە ئاکامدا لە ساڵی ١٣٣٢ی ھەتاوی لە خزمەت «مەلا ئەحمەدی حەیدەری» لە ئاوایی «نەمەشیر» ی بانە دەرسەکانی ئەو سەردەمی بە دوایی گەیاند و ئیجازەی وەرگرت.
گەڕایەوە ھۆدە بچووک و ساکارەکەی لە داوێنی کوێستانی کاوڵانی سەروو؛ و لە کاتێکا لە پێدەشتەکانی دمدم دادەگەڕا و بە ناوقەدی شاخەکانی کاوڵان ھەڵدەگەڕا،
دوایین گرێ‌کوێرەکانی ئەم کارەی بە دەستی سەربازێکی ونی پارێزەری زمانی کوردی بە ناوی «وسێن کەنیلە» کردەوە و دوایی بە لێکۆڵینەوەکەی ھێنا.
منارە شوێنەوارییە بە ناوبانگەکەی تێدا درووستکرا و تاوەکو ئێستاش شوێنەوارەکەی ماوە و لە ساڵی ١١٧٤ز سەلاحەدینی ئەییووبی تیایدا گیرساوەتەوە،
کە مەدحەت پاشا حکومڕانی عێراقی لەساڵی ١٨٦٩ز گرتەدەست و تا کۆتایی حوکمی عوسمانییەکان شنگال ھەر قەزایەکی سەر بە ویلایەتی مووسڵ بوو.
لە مانگی ئابی ٢٠١٤ گەمارۆی چیای شنگال لە نێوان چەکدارە سوننەکانی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام دەستی پێکرد و بە کشانەوەی پێشمەرگەی کورد،
ئێزیدییە دەمامکدارەکان لە کۆتایی مانگی یەکی ٢٠١٥ لەگەڵ سیبایا تۆڵەی ھاوکارە گریمانەکراوەکانی داعشیان لە چوار گوندی موسڵمانان کردەوە.
بەڵام پاش پەیڕەوکردنی سیاسەتی عەرەباندن و لەساڵی ١٩٨٧ ناحیەیەکی دیکەیان بە ناوی ئەلقەیرەوان دامەزراند و درایە پاڵ قەزای شنگال و پارچەیەکی گرنگیان لێدابڕی و خستیانە سەر قەزای ئەلبەعاج.
شنگال و ئەو ناوچانەی ئێزیدیەکانی تیادا دەژیان دووچاری گەلێ ھەڵمەتی زۆردارانەی لەناو بردن بوونەتەوە ھەر لە داگیرکردنی عوسمانییەکانەوە بگرە پێش ٤٠٠ساڵ لە مەوبەر تا کۆتایی جەنگی جیھانیی یەکەم.
لەسەرەتاکانی ئەم نەخۆشییە دەمووچاوی نەخۆش دەربڕینی زۆر کەم یاخوود ھەر نامێنێت و لە کاتی ڕۆیشتندا دەستەکان ناجوڵێن و قسەکردن سەبردەبێت و یاخوود گران دەبێت ئەم نیشانانە لەگەڵ تەمەن خراپتر دەبن،
بەڵام دەرمان بەکار ھێنان لە نیشانەکانی کەم دەکاتەوە و ھەندێکجار پزیشکی پسپۆڕی ئەم نەخۆشییە ئەنجامدانی نەشتەرگەری بە پێویست دەزانێت بۆ ڕێکخستنی ھەندێک لەبەشەکانی مێشک بۆ ئەوەی نیشانەکانی کەم ببێتەوە.
ھۆکارەکانی ئەم نەخۆشییە ھەندێک لە خانەکانی مێشک تێکدەشکێنێت لە کۆتای دەمرن وەزۆربەی نیشانەکانی ئەم نەخۆشییە بۆھۆی مردنی ئەو خانانەی کە ماددەی کیمیایی دەردەدەن،
ھیچ تێستێکی دیاریکراو نییە بۆ دەست نیشانکردنی ئەم نەخۆشییە پزیشکی پسپۆڕی دەماری لەش دەتوانێت ئەم نەخۆشییە دەستنیشان بکات لە زانینی مێژووی دەستپێکردنی نیشانەکان ھەندێک تێست یارمەتیدەرە بۆ دیاریکردنی وەک .
پارکینسۆن نەخۆشییەکی کۆئەندامی دەمارە کە بەبەردەوامی زیاد دەکات و کاردەکاتە سەر جووڵەی لەش نیشانەکانی وردە وردە بەدەردەکەون لە نیشانە سەرەتایەکانی ھەستی پێناکرێت یاخوود لەرزینێکی کەمە لەیەک دەست پاشان زیاد دەکات ھەروەھا لە نیشانەکانی ڕەقبوون و کەمبوونەوەی جوڵەیە.
لەگەڵ کاتدا پارکینسۆن جوڵەی لەش کەم یاخوود خاو دەکاتەوە وادەکات کارە ئاسانەکانی ڕۆژانە گران ببێت یاخوود کاری زیاتری بوێت بۆ ئەنجامدانیان ڕەنگە ڕۆیشتن و ھەنگاوەکان سەبر ببنەوە و ھەڵسانەوە لەسەر کورسی قوڕس ببێت.
ئاماژەی داوە کە لە منداڵی و سەرەتای ھەرزەکاریدا دەستدرێژی کراوەتە سەر و لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا دووگیان بووە؛ لە تەمەنێ گەنجیدا کوڕەکەی لەدایکبووە و بە ساوایی مردووە.
کە خاوەنی بەرزترین پلەی بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی بوو لە چەشنەکەیدا و بە شێوازێکی نەتەوەیی پەخشدەکرا بۆ ٢٥ ساڵ لە ١٩٨٦ەوە بۆ ٢٠١١.
ساختاری کارکرد ھەم توانا و کارزانیی سازمان لە بواری تایبەتدا کۆ دەکاتەوە و ھەم ڕزگاریشی دەبێت لە دووپات کردنەوەی ھەمان کار لە بەشی جیاوازدا.
مەبەستیش لێرەدا ئەوەیە ھەر بەشێک سەربەخۆ پێداویستییەکانی خۆی دابین بکات و ناچار نەبێ بۆ ھەر جۆرە کارێک ڕوو لە بەش و لایەنێک بنێت.
تۆ واتلێکردم ھەست بەخۆشییەکی مەزن بکەم لەو بڕوایەشدانێم ھیچ کەسێک وەک من و تۆ ھەستی بەخۆشییەکی بێسنوور کردبێت تا ئەو کاتەی دووچاری ئەم نەخۆشییە سەختە بوومەوە،
ڤێرجینیا وولف دوای ئەوەی چیرۆکی لەنێوان کارەکانی بەرھەم ھێناوە دووچاری نەخۆشی دەرونی بۆتەوە و لەدوای ھەڵگیرسانی جەنکی جیھانی دووەم بارودۆخی خراپتربووە و ماڵەکەی لەلەندەن وێرانکراوە و تەنانەت دەستەکانی گۆی نەکردووە لەنووسینیش بەردەوام بێت،
لە ٢٨ مارسی ساڵی ١٩٤١ قاپوتەکەی لەبەرکردووە و پڕی کردووە لە بەرد و خۆی فڕێداوەتە ناو دەریایی ئاوسی نزیک لەماڵیان و خۆی خنکاندووە و لە ١٨ ئیبریلی ساڵی ١٩٤١ تەرمەکەی دۆزراوەتەوە.
لە ساڵی ١٩١٩ بۆ یەکەم جار چیرۆکێکی تەقلیدی بڵاوکردۆتەوە بەڵام دواتر ڕێبازی ڕەوتی وێژدان و ھەستی گرتۆتەبەر و ژمارەیەک چیرۆکی تەعبیری بڵاوکردۆتەوە،
بریتیە لە پێکھاتوێکی وێنە شانەیی کە لەسەر بۆردی دایک شوێنی تایبەتی ھەیەو لە وانەیە لە بۆردێکدا زیاد لە دوو شوێن ھەبێت بۆ ئەم ھاردوێرە،
ڕام کاری سەرەکی بریتیە لە ھەڵگرتنی ھەندێک داتا بە شێوەیەکی کاتی ئەم داتا و زانیاریانەی کە لەسە ڕام دەمێنێتەوە بەشێوەیەکی کاتی یان فایلەکانی سیستەمە یاخود بەرھەمی بەرنامەکانە لە کاتێکدا بەکارھێنەر کاریان لەسەر دەکات.
بیرگه‌ی ده‌ستپێگه‌یشتن-‌به‌هه‌ڵکه‌وت یان بیرگە بە ڕێتێبەریی ھەڕەمەکییەوە چەشنێک کۆگەی دراوەی کۆمپیوتەرە کە ئەیەڵێ دراوە لە کامە شوێنی ھەڕەمەکیدا کۆگە کرابێ،
ئەمەش ئەبێتە ھۆی ئەوە کە کاتی پێویست بۆ ڕێبردن بە شوێنی دراوەیەکی ڕەچاوکراو بەزۆری بەسترابێ بە شوێنە فیزیکییەکەیەوە.
ڕادیۆلۆجی لقێکی تایبەت لە زانستی پزیشکییە کە دەپەرژێتە سەر لێکۆڵینەوە و بەکارھێنانی تەکنۆلۆژیای وێنەگری بە یارمەتیی پرشنگ و تیشکی ئێکس بۆ ناسینەوە و چارەسەر کردنی نەخۆشییەکان.
ڕادیۆلۆجی یان تیشکناسی لقێکی پسپۆڕیی زانستی پزیشکییە کە لە تیشکی ئێکس و جۆرەکانی دیکەی تیشک و شەپۆل بۆ ناسینەوە و چارەسەری نەخۆشییەکان کەڵک وەردەگرێت.
لەوانەیە لە سەر ئایینی یارسان بووبێت چونکە ڕۆژگاری دەسەڵاتی بنەماڵەی سەفەوی ماوەی نەشونەمای ئایینی یارسان بوو و بەشێکی زۆر لە ناوچە شاخاوییەکانی ھەورامان و ھەرد و پانایییەکانی شارەزوور تا پەیدابوونی شێخ ئیسماعیلی ولیانی لەسەر ئایینی یارسان بووە.
دەستنووسێکی زۆری بەرھەمی ئێل بەگی لە ڕۆژگارانی جیاجیا نووسراونەتەوە؛ باوەڕ پێکراوترین دەسنووس ئەوەیە کە لە ساڵی ١٨٥٤ ڕوونووس کراوە،
ساڵی ١٩٩٠ بۆ بەشی مامۆستایەتی وەرگیرا و هەر ئەو ساڵەش بۆ درێژەدان به خوێندن چوو ورمێ و فەوقی دیپلۆمی تەربییەتی وەرگرت و پاشان ساڵی ١٩٩٩ توانی درێژه به خوێندن بده له زانستگای عەلامه تەباتەبایی شاری ورمێ و لیسانسی "علوومی تەربییەتی" وەرگرت.
ئەو لە ساڵی ١٩٦١دا بۆ فیلمی ئاگرێک میدالیای برۆنزی فێستیڤاڵی فیلمی ڤێنیزی وەرگرت کە لەو سەردەمە یەکەمین خەڵاتی ناونەتەوەیی بۆ کە بە دەرھێنەرێکی ئێرانی دەدرا.
ھەروەھا سەبارەت بە چیرۆکەکانی گوڵستان وتراوە کە شێوازی نووسینی ئەو لەنێوی چیرۆکەکانیدا لە پێشکەوتنی چیرۆکی ھاوچەرخی فارسی باندۆرێکی گرینگ و بەرچاوی ھەبووە.
ئیبراھیم گوڵستان لە ڕۆژی ٢٢ی ئابی ٢٠٢٣ لە ماڵی خۆی لە ساسێکسی ڕۆژئاوا لە باشووری ئینگلتەرا کۆچی دوایی کرد.
ئەم گەشەسەندنە شارستانییە لە بەرامبەردا بنکەی پۆلیسی پەرەپێدا بۆ ناوەندێکی مەدەنی پێشکەوتوو لەسەر ئاستی ناحیەیەکی لاوەکی لە ساڵی ١٩٦٢دا.
وە بەو پێیەی بەعاج کێڵگەیەکی کشتوکاڵی بەرھەمدارە لە پێشەنگی ئەو قەزایانەی کە گەنم و جۆ بەرھەم دەھێنن لە پارێزگای نەینەوا،
و ئەم گەلانە خەریکی دامەزراندنی ڕێگا و ڕێڕەوەکان بوون لە خاکی جزیرەدا لە فیشخابوورەوە تا حەزەر و ئەمەش لەلایەن تولول و و و پشتڕاست دەکرێتەوە.
شاری بەعاج دەکەوێتە رۆژئاوای شاری مووسڵ و لە باشووری چیای شنگال و لە سنووری نێوان عێراق و سووریا و لە لای سووریا لەگەڵ پارێزگای حەسیچە ھاوسنوورە.
ڕۆژی یەکشەممە ٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ھێزە چەکدارەکانی عێراق و ھێزەکانی حەشدی شەعبی قەزای بەعاجیان لە کۆنترۆڵی تەواوی داعش ڕزگارکرد.
نزیکەی ٣٠ بۆ ٥٠ لەسەدا لە کەس لەگەڵ شیزۆفرینیا نشستی دەھێنێت تا قبووڵ بکات کە ئەوان نەخۆشیێکیان ھەیە یان بتوانێ بگونجێت لەگەڵ ئەو چارەسەرەی کە بۆیان پەسەند کراوە.
یا دۆزینەوە و بەردەستخستنی ڕێگەگەلی شاراوە بۆ چوونەناو سیستەمە کۆمپیوتەرەیییەکان بەکاردێت و بەگەلێک شێوازی جیاجیاوە خۆی نیشان دەدا،
چونکە ئەو ئایکۆنەی کە بەکاریدەھێنێت لەکاتی دەرکەوتنی لە ئەپ ستۆرەکان ھی گاڵتەجاڕێکە- زیاتر لە ١٧٠٠ بەرنامەی تووش کرد کە دەبوو لە یازدە ئەپ ستۆر لاببرێن.
بەگشتی بەرنامەی زیانبەخش بەھۆی کراکەرەکانەوە دروست دەبێت کە لە ڕێگەی جووڵەی جیاوازەوە لە ڕێگەی بەستەر یان ئیمەیڵەوە دەچنە ناو ئامێرێکەوە بۆ بەدەستھێنانی زانیاری بەکارھێنەر.
کە ھەڵمەتێکی زۆر ڕێکخراون لەلایەن گرووپەکانی پەیوەست بە دەوڵەتەکان یان لایەنە گرنگەکانەوە ئەنجام دەدرێن کە دەسەڵاتیان ھەیە،
عارفی رەبانی بەھا لە ٢٧ رەمەزانی ١٣٤٣ی مانگی لە تەمنی ٨٣ ساڵیدا وەفاتی کردوەو لە نێو خزنی شیخ مەحمودی شەھید لە بنە ماڵەی ساداتی نەھری شەمزینان نزیک شەقامی جامی جەم لە شاری مەھاباد موکری نیژراوە) ئەمین حوزوری مەلیک حەزرەتی شیخ عوبەیدیلا نەھری شاھی شەمزین لە ٦٨ ساڵیدا وەفاتی کردوەو لە تاقەداری شاری مەھاباد نێژراوە) کوڕی مەلا سەعیدی گەورە،
شەپۆل لە منداڵی لای باوکی قورئان و کتێبە سەرەتایی یەکانی خوێندەوە و پاشان لای مەلا زاناکانی روژھەلاتی کوردستان عوولوومی قدیمەی دینی تەواو کردوە و پاشان لە مەھاباد لە فێرگەی زانای پڕ زانا حاجی مەلا حوسێن مەجدی ئیجازەی تەدریسی وەرگرتووە و لە سالی ١٣٣٥ ھە تاویی بوتە خەتیب و ئیمامی جومعە خانەقای نەھری لە شاری مەھاباد و لە ھەمان کاتدا بۆتە مودەریس دەڕس بیژی مزگەوتی سوور.
دکتور ئیبراھیمی پتر لە ٣٠ کتیێی بە نرخی ھەیە و چەندین کتیێی بە سەر زمانی کوردی وەرگێراوە و لە سالی ١٩٧٩ بە ماوەی نو مانگدا ٩ بەرگەی گوڤاری گرشەی کوردستان دەرکردووە.
شەپۆل لە زوربەی کۆرە ئەدەبیەکان لە کوردستانی رۆژھەڵات و باشور وتاری داوە و لە لایەن زوربەی گوڤار و روژنامەکانی کوردستان وتویژی لە گەڵ کراوە (گوڤاری گەلاوێژ، پەیف،
میداڵی ئیفتخاری دەزگای چاپ و بلاۆکردنەوی بەدرخانی بەرەو ئازادی رۆژنامە نیگاری کوردستان بە ناوی جایزەی نوسەر و لێکۆڵینەوەر و وەرگێر وەکو خەڵات و رێزدانان بۆ خەزمتەکانی پێدراوە.
لێکۆڵەر و رۆژنامەوان و مامۆستای زانکۆی تاران لە شاری ماھاباد لە کوردستانی رۆژھەڵات لە ٢٤/٠٦/١٩٣٣ زائینی لە بنەماڵەیکی زانا و نیشتمان پەروەرلە دایک بووە و ھەتا ئیستا پتر لە ٣٠ کتێبی بە زمانی کوردی نوسیوە و چەندین کتێبی وەرگێراوە و خاوەن و نوسەری گۆڤاری گرشەی کوردستان لە ساڵی ١٩٧٩ بووە.