polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
لەو ماوە بە چەندین جار ھاتووچۆی چەن کەسایەتی وەک ئیبراھیم عەلیزادە و خانەی موعینی لەگەڵ ھاوڕێیانی پێشو ھەوڵی ڕێخستنی ڕێکخراوێکی نھێنی بە ناوی کۆمەڵە دەدەن.
حیزبەکانی کە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا لەژێر ناوی کۆمەڵە چالاکی دەکەن ئەو ڕۆژەی بە ناوی ڕۆژی کۆمەڵە بەرز ڕادەگێرن.
ماوەی نزیک بە دوو دەیەیە کوردانی خوراسان لەژێر کاریگەری و ھێژمۆنیی گوتاری نەتەوەیی و بووژانەوەی فەرھەنگی نەتەوەی کورد بەگشتی و بەتایبەتی گەشە و بووژانەوەی کولتووری لە رۆژھەڵاتی کوردستان دەستیان داوەتە بزاوت و راسانێک و لەسەر بنەما و ریشەی ئەدەبیات و زمان و کولتووری دێرینی نەتەوەیی بەدوای ناسنامەی خۆیانەوەن.
مەدەنی و سیاسی و ھونەریی کوردی خوراسان دەگیرێن و لەژێر زەخت و گوشار دان و ھەتا ئێستە دەیان چالاکوانی فەرھەنگی، مەدەنی، نووسەر، شاعیر،
"ئەو پەنجا ھەزار ماڵباتە کورد لە ئێڵی گەورەی ١ـ زەعفەرانلوو ٢ـ شادلوو ٣ـ قەراچورلوو و بەشێکیشیان لە ھۆزی جەلالی و عەشیرەی گەورەی شکاک بوون کە بەڕای ئەو مێژوونووسە ھۆکاری ئەو ھەڵکەندن و کۆچاندنەش بەتەواوەتی سیاسی بوو. ھۆز و عەشیرە کوردەکان نێردرانە خوراسان ھەتا لەلایەک لە بەرانبەر ھێرشە بەردەوام و یەک لەدوای یەکەکانی "ئۆزبەک"ەکاندا بەرگری لە پارێزگای خوراسان بکەن و لەلایەکی دیکەشەوە جیاکردنەوەی و لێکترازانی کوردەکان لە یەکتر دەبووە ھۆی لاوازیی ھێزیان لە کوردستان کە ئەوکات ویست و داخوازییەکان جێگەی رەزامەندی و بە ویستی شاعەباس نەبووە.
لە ناوچەی "چالدێران" کە ئێستە ناحیەیەکی سەر بە پارێزگای ورمێیە لە رۆژھەڵاتی کوردستان تێھەڵچوونێکی توند و خوێناوی لە نێوان ئەو دوو ئیمپراتۆییەدا رووی دا کە بە "شەڕی چالدێران" ناسراوە،
لە ئەنجامدا نەتەوە و نیشتمانی کورد لەلایەن ئەو زلھێزەی ناوچەوە لێک ترازا و دابەش کرا و بەشێکی کەوتە بەر ئیمپراتۆری عوسمانی و ئەو بەشەکەی دیکەشی بە ئیمپراتۆریی سەفەوی بڕا.
کوردە دوورخراوەکان بۆ خوراسان پاش ئەو دەسکەوتانە لەوێ وەک سامان و نیشتمانی ھەقیقی و مافی سەرەکیی خۆیان و بە رەزامەندی و ھاندانی شاعەباسی سەفەوی نیشتەجێ بوون و لە بەرانبەر پاراستنی ئەو ناوچە سنوورییانەدا لەدانی باج و سەرانە بەری کران.
یان بەپێی سەرچاوەکانی دیکە ١٦٠٢ی زایینی (لە ناوچەکانی نێوان رۆژئاوای گۆلی ورمێ و دەوروبەری گۆلی وان و باشووری رووباری ئەرەس بۆ ناوچەی خوراسان لە باکووری رۆژھەڵاتی ئێران دوور خرانەوە و کۆچێنران).
لەڕاستیدا کوردە دوور خراوەکان لەژێر ناوی پارێزەری شەرەف و کەرامەتی سنوورەکانی ئێران بۆ ھەمیشە لە خوراسان نیشتەجێ بوون و لە زێد و وار و کلتووری ھەزار ساڵەی خۆیان دابڕان و ئەو شوێنەی کە کوردی خوراسانی لی َدەژین لە ھەندێ سەرچاوەدا بە کوردخانە ناسراوە.
وەک رکابەرێک لە بەرانبەر ئیمپراتۆری سوننە مەزھەبی عوسمانیدا خۆی دەرخست و بە مەبەستی سەپاندن و ھەژمۆنیی ئایدۆلۆژیا و مەزھەبی شیعە و چەند ھۆیەکی دیکە،
جگەرخوێن بەباشی دەزانێ لە پیشەی مەلایەتی دوور بکەوێتەوە و بە ڕۆحیەتێکی گەورە و بەبڕوایەکی ھێندە بەتین بچێتە جیھانی کاری ڕامیاری و باوەڕەکەی و خۆشەویستی کوردستان بخزێنێتە جیھانی وێژە و بە وشەی ناسک دایبڕێژێ بۆ ئەوەی خوێنەران ھەست ستەمی زۆرداران بکەن،
بە کاریگەریی ھۆنراوە نەتەوەییەکانی ئەحمەدی خانی و حاجی قادری کۆیی و شۆڕشە نەتەوەییەکی شێخ سەعیدی پیران لە باکووری کوردستان لە ١٩٢٥دا بووە بە شاعیرێکی لێھاتووی ھۆنراوەی نەتەوەیی و کەوتە سەر باسکردنی کوردستانی نیشتمانی خۆشەویستی و ھاندانی ئافرەتی کورد بۆ خوێندن و خەباتی نیشتمانی و بڵاوکردنەوەی بیروباوەڕی کوردایەتی لە سەرەتادا ھۆنراوەیەکی نەتەوەیی لە باسی کوردستاندا بە ناونیشانی شام شەکرە،
وەڵات شیرنترە داناوەو نیشتمانەکەی خۆی بە بووکی جیھانی دادەنێ و باخ و بە بەھەشت مێرگ و سەرچاوەی ئاوی سازگاری دەچوێنێ و بە کچێکی شۆخ و شەنگی جوان و ڕازاوی دادەنێ و ئەندامەکانی ئەو بووکەی کوردستانی بە تاجی سەلاحەدینی ئەیووبی و بە ڕۆژ و دەریا و ئەڵماس و دیوانەکانی ھۆنراوەی حاجی قادر و ئەحمەدی خانی دەچوێنێ و دەڵێت:
جگەرخوێن ساڵی ١٩٤٦ ڕوو دەکاتە شاری قامیشلی و دەست بە کاری ڕامیاری دەکات و دەبێتە ئەندامی پارتی جڤاتا ئازادی و یەکیەتییا کورد .
لە ساڵی ١٩٥٩دا جگەرخوێن ڕوو دەکاتە باشووری کوردستان و تا ساڵی ١٩٦٣ لە زانکۆی بەغدا دەبێتە مامۆستای وانەبێژ لە بەشی زمانی کوردی.
ناردوویانە بەر خوێندن لە حوجرەی مزگەوت و سەرجەم خوێندنەکانی زۆر زیرەکانە بەرێکردووە وەک خوێندنی زمانی عەرەبی و زانستەکانی ئایینی ئیسلام،
خوشکەکەی گرتوویەتییە خۆی و بەخێوی کردووە و دواتر لەبەر دەردەنەداری و ھەژاری بەناچاری گوندی حەسار جێ دەھێڵن و لە ساڵی ١٩١٤ بۆ گوندی ئـاموودە دەیگوێزنەوە.
جگەرخوێن لە ساڵی ١٩٧٦دا بۆ سووریا دەگەڕێتەوە و لە ساڵی ١٩٧٩ ناچار دەبێت ڕوو بکاتە وڵاتی سوێد و لەوێ وەک پەناھەندەیەک دەگیرسێتەوە و بە نووسینەوە سەرقاڵ دەبێت و لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٨٤دا کۆچی دوایی دەکات و تەرمەکەی بۆ قامیشلی دەگوێزرێتەوە و لەوێ بە خاکی کوردستان دەسپێدرێت،
بۆ بەشداریکردن لە شۆڕشی مەلا مستەفا بارزانی جگەرخوێن لە ساڵی ١٩٦٩ ڕوو دەکاتە باشووری کوردستان و چالاکی کوردایەتی خۆی پێشکەشی شۆڕشی کورد دەکات.
گەڕایەوە بۆ ڤیێنا تا بۆ ھەمیشەیی تێیدا جێگیر بێت پاش ئەوەی گەلێک پێش کەوت لە کارەکانیدا و ئاستی مۆزیکیی بەرز بۆوە.
سروشتی خۆشدەویست و حەزی بە تێکەڵبوون و دانیشتن لەگەڵ ھاوڕێکانی دەکرد بەڵام بەمەرجێ کە کاتی نەگرن لە تێڕامان و بیرکردنەوە لەوەی کە دەینووسێت.
محەمەدی دووەم کوڕی موڕادی دووەم وھوما خاتوونە, حەوتەم نەوەی سوڵتان عوسمانی یەکەمە, لە دایک بووە لە ٢٠ی نیسانی ١٤٢٩ز لە شاری ئەدەرنەی پایتەختی ئەو کاتەی دەوڵەتی عوسمانی, محەمەد ئاگاداری ئیشە سوڵتانیەکان بوو لە سەردەمی باوکیدا و ئەژیا لەگەڵ ناکۆکیەکانی دەوڵەتی بیزەنتی لە کاتە جیاکاندا ھەروەک ئاگاداری تەواوی ھەوڵەکانی پێشتری عوسمانیەکان بوو بۆ فەتحی قوستەنتینیە تەنانەت ئاگاداری ھەموو ھەوڵەکان بوو لە سەردەمە ئیسلامیە دێرینەکاندا.
بە پەروەردەی ئیسلامی پەروەردە کرا کە کاریگەریەکی گەورەی ھەبوو لەسەر کەسایەتی محەمەد فاتیح, کە موسڵمان ولە خواترس وباپەند بوو بە سنورەکانی شەریعەت, دەستی ئەگرت بە فەرمان ونەھی لێ کراوەکانەوە, بەرەنگاری ئەکرد لە بەدواداچوون وجێبەجێکردنیدا, وکاریگەر بوو بە زانا خواپەرستەکان بەتایبەت مامۆستاکەی .
سوڵتان محەمەد فاتیح دوای ئەوی خۆی ڕێکخستەوە ودیوارە ڕوخاوەکانی قوستەنتینیەی چاککردەوە وفەرمانی کرد بە کردنەوەی مزگەوت لە نزیک گۆڕی ئەبوئەیوبی ئەنساڕی پاشان سەفەری کرد بۆ فەتح کردنی وڵاتانی تر, کە بە کورتی ئەمانەی خوارەوە بوون:
أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ لَتُفْتَحَنَّ الْقُسْطَنْطِينِيَّةُ فَلَنِعْمَ الْأَمِيرُ أَمِيرُهَا وَلَنِعْمَ الْجَيْشُ ذَلِكَ الْجَيْشُ
پێش ئەوەی ھێرش بکاتە سەر قوستەنتینیە, فاتیح ئیشی کرد لەسەر بەستنی پەیماننامەکان لەگەڵ دوژمنە جیاوازەکانی تا یەکلا بێتەوە بۆ یەک دوژمن, پەیماننامەی کرد لەگەڵ میرنشینی غەرناتە کە دەوری قوستەنتینیەیان داوە لە ڕۆژھەڵاتەوە ھەروەھا لەگەڵ جنوە و بوندقیە کە لە میرنشینە ئەوروپیەکان بوون, بەڵام ئەم پەیماننامانە جێبەجێنەکران کاتێک بە تەواوی ھێرش بۆ سەر قوستەنتینیە دەستی پێکرد, ھێز لەو شارانەوە ھاتن وبەشداریان کرد لە بەرگری لە شارەکە.
لەم کاتانەدا بیزەنتیەکان ھەستان بە داخستنی مینای قوستەنتینیە بە زنجیرەی ئاسنین تاکو نەک ھەر ڕیگە لە کەشتیە عوسمانیەکان بگرێت بەڵکو ھەر کەشتیەک ھەوڵی نزیک بوونەوەی دابێت تێکی شکاندووە, پاشان بیرۆکەیەکی سەیر ھات بە مێشکی سوڵتاتدا کە کەشتیەکان لە وشکانیەوە بگوێزێتەوە تا ئەو زنجیرە ئاسنینانەی ڕێیان لێگرتووە تێپەڕێنێت, لەگەڵ سەیری ئەم ئیشەدا بە چەند سەعاتێکی کەم جێبەجێکرا, نزیکەی ٧٠ کەشتیان گواستەوە کاتێک بیزەنتیەکان ئاگایان لە خۆیان نەبوو.
سوڵتان محەمەد بەدوای فەتحەکانیدا چوو لە ئاسیا, شانشینی ئەنادۆڵی کرد بە یەک, وڕۆیشت بەرەو ئەوروپا تا گەیشتە بەلەگراد, لە دیارترین ئیشە کارگێڕیەکانی لکاندنی کارگێڕیە کۆنە بیزەتیەکان بوو بە دەوڵەتی عوسمانی فراوانەوە, محەمەد فاتیح خاوەن رۆشنبیریەکی بەرز بووە وزانست و زانایانی خۆشویستووە ولەگەڵ تورکیدا بە چەند زمانێکی تر قسەی کردووە, کە ئەوانیش فەڕەنسی ولاتینی ویۆنانی وسڕبی وفارسی وعەرەبی وعیبری بوون.
سولتان ئەیویست پێش فەتحی قوستەنتینیە گەرووی بۆسفۆر بپارێزێت لە ھەر ھێرشێک لە شانشینی تەڕابزۆنەوە, بۆ ئەمەش قەڵایەکی لەسەر کەناری گەرووەکە لە تەسکترین خاڵی لە ڕووی ئەوروپاوە دامەزراند کە قەڵایەکی بەرز وبەھێز بوو و بەرزییەکەی گەیشتە ٨٢ مەتر وناونرا بە لە بەرامبەر ئەو قەڵایەی پێشتر سوڵتان بایەزیدی یەکەم بنیاتی نابوو.
سوڵتان گرنگیەکی گەورەی دا بە کۆکردنەوەی چەکی پێویست بۆ فەتحی قوستەنتینیە, لە ھەمووی گرنگتر تۆپخانە بوو و ھەروەک فاتیح گرنگیەکی تەواوی دا بە کەشتیگەلی عوسمانی کە بەھێزی کرد وکەشتی جیاوازی بۆ زیاد کرد تاکو بە ئیشی خۆیان ھەستن کاتێک ھێرش ئەکەنە سەر قوستەنتینیە, وا باس دەکرێ زیاتر لە ٤٠٠ کەشتی بۆ ئەو مەبەستە ئامادەکردووە.
ھەروەھا ڕۆڵی دەرئەکەوێت لە پێکھێنانی کەسایەتی محەمەد فاتیح کە ھەر لە مناڵیەوە دوو شتی تیادا گەورە کرد, کە یەکەمیان بەھێزکردنی بزوتنەوەی جیھادی ئیسلامی و دووەمیان ھەموو کات لە مناڵیەوە فەرموودەکەی پێغەمبەری ئەدا بە گوێیدا, لەبەر ئەوە فاتیح ھەوڵی دا ئەو فەرموودەیە بەسەریا جێبەجێ بێت.
موسڵمانان باوەڕیان بەوە ھەیە کە پێغەمبەری ئیسلام لەبارەی فاتیحەوە وتوویەتی کە باشترین ئەمیرەکانی جیھان ئەوەیە کە فەتحی قوستەنتینیە ئەکات وئەیخاتە پاڵ دەوڵەتی ئیسلامی, وەک لە مسندی ئەحمەدی کوڕی حەنبەلدا ھاتووە لە فەرموودەی ژمارە ١٨١٨٩,
ئەم سوڵتانە بە تەواوی دەستی گرت بەسەر ئیمپراتۆری بیزەنتی دوای ئەوەی یانزە سەدە بەردەوام بوو, وزۆربەی مێژوونوسان ئەم ڕووداوە بە کۆتایی سەردەمەکانی ناوەڕاست وسەرەتای سەردەمە تازەکان دادەنێن, ولای تورکەکان ئەو سەردەمە بە تورکی .
دوای تەواوبونی سەرکەوتن وفەتح سوڵتان ناونرا بە فاتیح وفەرمانی کرد بە بەندکردنی سەدری ئەعزەم کە تۆمەتبار کرا بەوەی لە بەرامبەر ڕەشوەدا جوڵانەکانی عوسمانیەکانی بە دوژمن وتووە لە کاتی گەمارۆی قوستەنتینیەدا و دوای ٤٠ ڕۆژ بەندکردن لە سێدارەیان دا.
کاتێک محەمەدی دووەم دەسەڵاتی گرتە دەست دوای باوکی ھەموو ئاسیای بچوک لە ژێر دەستیا بوو تەنھا قەرمان وشاری سینۆب وشانشینی تەڕابزۆنی ڕۆمی نەبێت, وشانشینی ڕۆمی ڕۆژھەڵات دابڕا بوو لە شاری قوستەنتینیە ودەوروپشتی وھەرێمی مۆرە دابەش بوو لە نێوان چەند میرنشینێکی بچوکدا.
بەم شێوەیە سوڵتان لە وشکانی ودەریاوە گەمارۆی قوستەنتینیەی داو ١٤ تۆپخانەی لە چواردەورە دامەزراند, ولەم کاتانەدا گۆڕی دۆزرایەوە کە شەھیدکرابوو کاتێک گەمارۆی قوستەنتینیەیان دا لەسەردەمی خەلافەتی ئەمەوی ساڵی ٥٢ک.
کاتێک ھەواڵی مردنی سوڵتان گەیشت بە محەمەد دووەم , بە پەلە گەڕایەوە بۆ ئەدەرنە وجارێکی تر بوو بە سوڵتان لە ١٩ی شوباتی ١٤٥١زدا, جەنازەی باوکی بە جێ گەیاند وفەرمانی کرد بگوێزرێتەوە بۆ بۆرسە تا لەوێ بنێژرێت.
ھەر لەم ماوەیەدا فاتیح ھەستا بە لێدانی دراوی سەلجوقی بە ناوی خۆیەوە ودایکی کۆچی دوایی کرد لە ساڵی ١٤٤٩ و ساڵێک دواتر باوکی وەفاتی کرد لە ٧ی شوباتی ١٤٥١ز.
بە واتای فەرمانڕەوایی دێتەوە) بە ڕێکخراوە یان بنکەیەک دەوترێت کە بەھۆیەوە یەکەی ڕامیاری بتوانێت دەسەڵاتی خۆی بخاتە کار و دەست بگرێت بەسەر ڕامیاری ڕێژیی گشتیدا و زاڵ بێت بەسەر کردەوەی ئەندامان یان گوێڕایەڵان و بەرفەرمانانی خۆیدا.
ئیحسان نوری پاشا ھەوڵیدا پەیوەندی بکات بەو شۆڕش و ڕاپەڕینە کوردیانەی کە ساڵاَنی دوای شەڕی جیھانیی یەکەم و دوای بەجێنەھێنانی بەندەکانی سیڤەر لە ناوچەکانی کوردستاندا سەریانھەڵدا،
"کاتێکیش دێت ئێمە گاڵتە بە ئێوە بکەین. " چیرۆکی ناو قورئان وا دەگێڕێتەوە کە پەیمانی خودا ھات و باران دەستی پێکرد و ئاو ھەستا و ھەموو شوێنێکی پڕکرد.
"خۆت و باوەڕداران بچنە کەشتییەکەوە و لە ھەموو گیاندارێک جووتێک ھەڵبگرە نێرێک و مێیەک. " قورئان وا دەگێڕێتەوە کە لەدوای ئەوەوە کەشتییەکە بەناوی خوداوە کەوتە سەر ئاو و بێباوەڕەکانیش لە ترسی ئاوەکە بەرەو شاخەکان رایان دەکرد،
"خودای گەورە کوڕەکەم لە منە و تۆش پەیمانت راستە و باشترین دادوەری. " لەسەر ئەو بنەمایەی کە موسوڵمانان بڕوایان وایە کە خودا ناڕوانێتە بنەماڵە و ڕەچەڵەک و دادوەرێکی ڕاستە،
نووح کوری لامەک کوری متلۆشەخ کوری پێغەمبەر ئیدریس کوری یارید کوری میهلاییل کوری قەینان کوری ئانۆش کوری پێغەمبەر شەیس کوری پێغەمبەر ئادەمە.
پرسی گێتیە ناوی پرسێکە لە مەعریفەتناسی‌ی نوێدا کە لە نموونە ھەڵوەشێنەرە دۆزراوەکان بۆ پێناسکردنی زانین وەکوو باوەڕی دروستی پاساوبۆھێنراو سەرچاوکەی گرتووە.
نووسراوەکەی گەتیەر بۆ باسکردن لەسەر پێشھاتنی حاڵەتگەلێک لە باوەڕ کە ھەم دروست و ھەم پاساوبۆھێنراون - کەوابوو گشت سێ مەرجەکە بۆ زانین بەجێگەدێنن - بەڵام وەکوو زانینی بێخەوش وەدەرناکەون،
چونکە کەسێک بە ناوی ولۆ لە لایەن جەیش تیرۆر کرا و بۆ ئەوەی باری ئەمنی ناوچەکە تێک نەچێ شورتە دامەزرا لە کاتی ھێنانی دامەزراوەی کارگێری قەزای مێرگەسۆر و ھەر ئەمەش یەکێک بووە لە ھۆکارەکان لە ھێنانی یەکە کارگێرییەکان بۆ ناوەندی مێرگەسۆر،
بەڵام دواتر داوا لە حەسەن مینۆ کرا کە زانیاری شۆرش بدات بە ڕژێم بەڵام ئەو پابەند نەبوو وە ئەمەش بووە ھۆی تورەبوون و مۆری موختاری لە حەسەن مینۆ وەرگیرایەوە و درا بە کەسانی تر بەڵام بە ھەمان شێوە ئەوانیش پابەند نەبوون کە کاری ھەواڵگری بکەن بۆیە ھەمیشە ئەم ناوچەیە ناوەندی بزاڤی شۆرشەکان بووە خەڵکی ئەم ناوچەیە بیری ڕزگاری خوازی یان لە لا زیندوو بوە و پاڵپشتی شۆرشەکانیان کردووە و گەڵێک شەھیدیان لەو ڕێگەیە داوە لەو کاتەو لە مێژووی کۆنترو تا ئەم ڕۆژگارە.
قەزای مێرگەسور کەوتوتە سنوری کارگێری پارێزگای ھەولێر ڕوبەرەکەی بریتی یە لە ١١٠٠ کم٢ وە ١٣٠ کم لە ناوەندی پارێزگای ھەولێر دورە لە باشور ھاوسنورە لە گەل سنوری قەزای ئاکرێ ی سەر بە پارێزگای دھوک ھەروەھا لە باکور دەکەوێتە سنوری قەزای شەمزینانی کوردستانی باکور وە لە ڕوژ ھەلات بە سنوری قەزای سوران دەور دراوە لە ڕوژ ئاواش دوەکەوێتە سەر سنوری قەزای ئامێدی سەر بە پارێزگای دھوک٠ ١١٨٠م سەر ئاستی دەریا بەرزە٠
کە سەرچاوەکەی چەند لقێکن کە لە سێگوشەی سنورەکانی ھەرێمی کوردستان و ئیران و تورکیا ھەلدەقولێت لە نزیک گوندی ھەزیر یەکتر دەگرنەوە بە درێژای ١٠٠ کم بە ناوسنوری قەزای مێرگەسور تێ دەپەرێت.
سەرچاوەکەی لە ولاتی تورکیا ھەلدەقولێت نزیکەی ١١٠ کم درێژی یەکەی دەبێت لە گوندی ڕێزان تێکەل بە ڕوباری ڕوو کچک دەبێتەوە ئینجا بەرەو باشور شوردەبێتەوە سالانێکی زورە بیروکەی ئەوە ھەیە کە بەنداوی بێخمە بو گلدانەوەی ئاوی ئەم ڕوبارە دروست بکرێت،
لە ناوچەی سورچی پێ دەگوترێت ڕوباری قەندیل وەک لە پێشەوە باسمان کرد کە مێرگەسور ناوچەیەکی شاخاوی سەختە بویە ڕوبەرێکی کەمی زەوی تەختای ی ھەیە لە وانە:
لە گوندی شیڤەدز دەست پێ دەکات تا سەر پردی بالندا کە درێژای ئەم دولە نزیکەی ٩٠کم درێژ دەبێت بەشێکی سنوری ناحیەی گورەوتووکە بەشێکە لە عەشیرەتی شێروانی تەواوی سنوری ناحیەی بارزا ن کە لە ھەردوو عەشیرەتی بەروژی و نزاری پێک دێت دەکەونە سە ئەم دولە٠
کە بەشێک لە ناحیەکانی مەزنیَ و گورەتوو - شێروان مەزن دەکەونە سەری لە دەروازەی ناحیەی مەزنێ تێ پەردەبێت تا دەکاتە سەر پردی ڕوی شین نزیک گوندی گوێزێ ی ناوچەی مزوری٠
شیرین لە ناوچەی بەروژ - پیران و برادوست لە ناوچەی شێروانی و قەلەندەر لە ناوچەی دولەمەری و - بۆتین - ھورێ لە ناوچەی مزوری و- چارچەل لە ناوچەی ھەرکی بەرزترین لوتکە لوتکە چیای چارچەل.
ئەمەش لەبەر ئەوەی لە کووفەدا بوو و کووفەش مەڵبەندی دروستبوونی ئاژاوە و دەستە جیاوازەکان بووە هەر ئەم توندییەشی لە وەرگرتنی فەرموودەکاندا وایکردووە کە تەفسیرێکی فراوان بکا بۆ ئەوانەی کە ڕاستن،
زانستی وەرگرتووە لە حەماددی کوڕی ئەبو سولەیمان و کە ئەویش لە ئیبراهیم نوخەعی وەرگرتووە و ئەویش لە عەبدوڵڵای کوڕی مەسعوودی وەرگرتووە کە یەکێک بووە لە هاوەڵەکانی پێغەمبەری ئیسلام،
مەزهەبی حەنەفی بڵاوبوویەوە لەو کاتەی ئەبوویوسف پایەی قازی دەوڵەتی عەبباسی وەرگرت و حەنەفی مەزهەبی فەڕمی بوو لە دەوڵەتی سەلجوقی و دەولەتی غەزنەوی و ئیمپڕاتۆری عوسمانیدا،
لە بەلقان و قەوقاز و میسر و ئەفغانستان و تورکستان لە ڕۆژهەڵاتەوە بڵاوبۆتەوە و لە ڕۆژئاواوە لە پاکستان و بەنگلادیش و باکووری هیندستان و زۆربەی عێراق و تورکیا و سووریا و زۆربەی موسڵمانەکانی یەکێتی ڕووسی و چین.
مەزهەبی حەنەفی یەکێکە لەسەرمەزهەبەکانی سوننە و ئەگەڕێتەوە بۆ پێشەوا ئەبووحەنیفە نوعمان کە ساڵی ٨٠ک تا ١٥٠ک ژیاوە.
دوای تەواو کردنی خویندنە بنەڕەتیەکان ھونەرمەند ڕوی کردە شاری فرایبۆرگ بۆ خوێندنی زانستەکانی زمانە ڕۆمانسیەکان ھەر لە دوای ساڵێک پەیوەندی کرد بە دانیشگای نیشتمانی بۆ خوێندنی ھونەرە جوانەکان دوای ئەو ئەکادمایای کالسرۆە و دوسلدۆرف خوێندنی ھونەری لێ وەرگرتووە وانەکانی ھونەری لەسەر دەستی“ پیتەر درێھێر“ و„ ھۆرست ئەنتێس“ و دواجار لە ساڵانی ١٩٧٠ تــا ١٩٧٢ لای ھونەرمەندی ناسراو) جۆزیف بۆیس( لە ئەکادمیای دوسلدۆرف خوێندویەتی .
لە ساڵی ١٩٦٩ لە تەمەنی ٢٤ ساڵی یەکەم پێشانگای لەشاری کالسرۆە کردۆتەوە لە سەر وێنە مێژوویەکان بە تایبەت سەردەمی نازیەکان کە لەم پێشانگایە لێھاتوویی و داھێنەری ھونەرمەند لەسەرەتا ھەستی پێدەکرا ھەر بۆیە بووە جێگەی گرینگی پێدان و گفتوگۆیەکی ھونەری و ڕۆشنبیری زۆری بەدواداھات .
لەکاتی خوێندنی لە دوسلدۆرف لە سەر دەستی ھونەرمەند جۆزیف بۆیس فێری بەکار ھێنانی مادە جۆراوجۆرەکان بوو لەبەرھەم ھێنانی تابلۆ و نمایشە ھونەریەکانی لەو مادانەی بەکاری دەھێنا قەبارەیەکی ئەستوری ڕەنگەکان جێ دەھێشت بەکاری گەری ئاگر بۆ تێکەڵ کردنی لەگەڵ شوشە و دار و شتی تر .
لە ١٩٨٠ بەشداری بینالەی ڤینیسیای کرد و ھەستا بە نێشاندانی کارەکانی ئەو کەرستانەی ئیشی لەسەر کردبوو‌ پێک ھاتبوو لە ھەر ئەوە وای کرد ببێتە کێشە وبەیەکدا چوون لەگەڵ خەڵکانی تر ،
ئەنسلێم کیفەر لە حەفتاکان خۆی بۆ ئەفسانەکانی ئەڵمانیا خەریک کردبوو لە ساڵی ١٩٨٠ لەگەڵ ئەو سۆفیە جولەکەیە بۆ ماوەیەک خۆیان حەشار دابوو بۆ ئەنجام دانی کاری ھونەری بە ڕەنگی ئاوی و کارکردن لەسەر دار و چاپ کردنی کتێبەکان .
ھونەرمەند تا ساڵی ١٩٩٢ دانیشتووی‌ ئەڵمانیا بوو دوای ئەوە تا ئێستا لە شاری ‌ی فەڕەنسا دادەنیشێت ئەکێکە لەو ھونەرمەندانەی توانیویانە بەری داھێنانەکانی خۆیان ببینن ،
بە بیرو باوەڕەوە ڕوبەڕوی تاڵی ونەھامەتی بەھا ناڕەوشتیەکانی ڕابردوو دەبێتەوە بەدوای قەرەبوو کردنەوەی زۆر لێکراوانە لە ڕێگەی زیندوو کردنەوەیان بە دەربڕینی ھونەرو کاری ڕۆشنبیری
ئەنسلێم کیفەر چەندێن خەڵاتی جیھانی وەدەست ھێناوە بۆ ئەم ساڵیش بڕیارە لە ناوەڕاستی مانگی تشرینی یەکەم لە پێشانگای کتێبی فرانکفورت بە ئامادە بوونی ھونەرمەندان و ڕۆشنبیرانی جیھان لە لایەن ڕاوێژکاری ئەڵمانیا خانم ئەنجێلا مێرکێل خەڵاتی ئاشتی جیھانی پێ ببەخشرێت.
بە ھۆی ئەوەی لە شوباتی ساڵی ١٨٢٨دا تاقیکردنەوەی ئاسایی ئەنجامدا لە خوێندن زیاتر ئارەزووی لە ئەسپ سواری و لێدانی وەرزشی ھەبوو.
فرۆید بە پەرۆشییەوە دوای ئەم گیانەوەرناسییە کەوت و بەشێک لە دۆزینەوەکانی لە بارەی وتەکانی جەیمس فرانسیس ستیڤنسەوە لەسەر میرووناسی بەریتانییەوە.
چارلس بوو بە ھاوڕێیەکی نزیک و پەیڕەوکاری پڕۆفیسۆری ڕووەک زانی و ھەروەھا ڕوبەڕوی ئەو قەشانە بوو کە کاری زانستی وەک ئاینزانی سروشتی دەبینن،
زیاتر سەرنجی خوێندەکەی دەدات و ھەروەھا دڵخۆش بوو بە ھۆی زمان و لۆژیکی بەڵگەکانی ویلییەم پالی دەربارەی مەسیحییەت لە ساڵی ١٧٠٩.
داروین پەرتووکە نوێیەکەی جۆن ھێرچلی لە ژێر ناونیشانی "گفتوگۆیەکی سەرەتایی دەربارەی لێکۆڵینەوەی فەلسەفەی سرووشتی "خوێندەوە،
ئەم پەرتووکە وەک تێگەیشتنی یاساکان لە ڕێگەی ھۆکاری ھاندەرانە لەسەر بنەمای تێبینی کردن و چیرۆکی تایبەتی ئەلکساندر ڤۆن ھەمبۆلت دەربارەی گەشتە زانستییەکان لە ١٧٩٩–١٨٠٤ وەسفی بەرزترین ئامانجی فەلسەفەی سرووشتی کرد.
بە ئیلھام وەرگرتن لە کتێبی ’"پەرۆشی درەوشاوە" داروین پلانی دانا دوای دەرچوونی لە زانکۆ لەگەڵ ھەندێک لە ھاوپۆلەکانی بە مەبەستی خوێندنی مێژووی سرووشتی لە گەرمەسێرەکان سەردانی دوورگەی تینریفی بکات.
داروین بەژداری کۆرسی زەویناسی ئادەم سیدجویک کرد دواتریش لە ٤ی ئاب لەگەڵی گەشتی کرد بە مەبەستی بەسەربردنی دوو ھەفتە بۆ کێشانی نەخشەی چینی زەوی لە وێڵز.
لە ھەمان ئەو خانووە لە دایک ببوە کە پێشتر خێزانەکەی تێیدا لە دایک ببون و ھەروەھا خانووەکە بە خانووی جۆرجییەکان ناسراوە بە ناوی کە لە لایەن باوکی چارلیس دروستکرابوو لە ئینگلتەرا.
ڕۆبێرت دەروین لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٨٠٩ لە کلیسەی ئەنگلیکان ست چاد لە شرێوبێری بێ گەڕانەوە بۆ کەس چارلسی خستە سەر ئاینی مەسیحی،
چارلس لە تەمەنی ٨ ساڵیدا کە دەچووە قوتابخانەی ڕۆژ کە لەلایان ئامۆژگارەکەی بەرێوەدەچوو ھەر لەوکاتەدا ئارەزووی لە مێژووی سروشتی و کۆکردنەوە ھەبوو.
لە ئەیلولی ساڵی ١٨١٨ وەک کاربەدەستێک لە قوتابخانەی ئەنگلیکان شرێوبێری دەست بە کار بوو کە لە ھەمان کاتدا برا گەورەکەی لە وێ دەیخوێند.
داروین پێش ئەوەی بچێتە کۆلێژی پپزیشکی لە زانکۆی ئیدنبرگ لە لای باوکی وەک پزیشکی ڕاھێنەر کاری کرد لە ھاوینی ساڵی ١٨٢٥ کە چارەسەری خەڵکی ھەژاری کرد لە شروپشیر.
وەکو زەوی ناسێک کە بەرھەمێکی زۆر و بەربڵاوی بەچاپ گەیاندووە دەربارەی باشوری ئەمریکا و ھەروەھا دۆزینەوەی وەڵامی شێوازی دروستبوونی دوورگە شیلانییەکان و بەھەمان شێوە وەکو زنیدەوەرزانێک کە بەرھەمی دەرئەنجامیی و یەکلایکەرەوانەی پێشکەشکرد دەربارەی زیندەوەرەی دەریایی بە ناوی .
ھەرچەندە کتێبی ی داروین بە بەربڵاوترین و بەناوبانگترین کارەکانی دادەنرێت بەڵام بەرھەمەکانی و کاریگەرییەکی گرنگیان ھەبوو وە ھەروەھا کتێبەکانی دەربارەی ڕووەکەکان (وەک:
ھێزی جوڵە لە ڕووەکەکان دا - ) بە لێکۆڵینەوەی تازەگەری دادەنرێن کە گرنگییەکی تایبەتییان ھەبووە و کۆتا بەرھەمیشی دەربارەی بەناوی بوو.
ھەرکاتێک منداڵەکانی نەخۆش دەکەوتن ترسی ئەوەی ھەبوو کە نەخۆشییەکەیان بۆماوەیی بیت بەھۆی ئەو پەیوەندییە نزیکە خزمایەتییەیکە لە گەل ھاوسەرەکەی و ئامۆزاکەیدا،
چارلی لە نوسینەکانیدا لە جوتبونی نزیکەکان ورد دەبۆوە و بەراوردی دەکرد بە سوودەکانی جووتبوون لەگەڵ نانزیکەکان لە چەندین جۆری زیندەوەردا.
داروین خوێندنی پزیشکی لە زانکۆی ئدینبوورگ جێ دەھێڵی بۆ بەداچوونی خوێندن سەبارەت بە گیان‌لەبەرە بێ ئێسکەکانی ژێر دەریا و دواتر یارمەتی زانکۆی کەمبریج ھانی دەدات بۆ خوێندنی لە بواری زانستی سروشت‌دا.
ئەو سەفەرە ٥ساڵە دەریایییەی وای لێ‌دەکا وەک زەوی‌ناسێکی بە‌توانا ڕوانگەکانی و تیئۆریاکانی پاڵپشتی لە تیئۆریای یەک‌گرتوویی چارڵز لیل دەکرد و ھەروا بڵاو کردنەوەی گۆڤاری سەفەرەکەی ناسراوی کرد.
بە دیتنی بڵاوبوونەوەی جوگرافیایی ژیانی ئاژەڵان و کۆکردنەوەی فوسیل لە سەفەرەکەیدا سەڕی سووڕ دەمێنێ و بە دواداچوونی گۆڕانی چەشنەکان دەکات و ئەوە تیئۆریای ھەڵبژاردنی سروشتی خستە مێشکییەوە لە ساڵی ١٨٣٨دا.
دەرھێنەر و دروستکەرانی کارتۆنە پێکەناوییەکان بە گاڵتەجاڕییەوە وێنەی نەژادی ئاژەڵانیان دەکرد بە پیشاندانی مرۆڤ لەگەڵ بەشێک یان خەسڵەتێکی ئاژەڵی لەگەڵی دا کە ھەموو ئەمانە بوونە بڵاوبوونەوە و ناوبانگ پەیداکردن بۆ بیردۆزەکەی داروین لە بەڕیتانیادا بە شێوازێکی ئاشتییانە و ناھێرشکەرانە.
کاتێک نەخۆش بوو لە ساڵی ١٨٦٢ دا دەستی کرد بە درێژکردنەوەی ڕیشی و دوای دەرکەوتنی لە ١٨٦٦ کارتۆنە پێکەناوییەکان ھەستان بە وێنەکردنی داروین وەک مەیمون کە یارمەتیدەر بوو لە ناساندنی ھەموو جۆرەکانی بیردۆزی پەرەسەندن بە ڕێبازی داروینزم.
ئەو کەسایەتییە بوو وا ئەو بەڵگانەیە خستە بەر دەست کەوا ئەسلمێنێت ھەموو جۆرەکانی ژیان لە پرۆسەیەکدا کە ناوی نا ھەڵبژاردنی سروشتی لە بنەیەکی ھاوبەش و لە درێژەی زەمەن‌دا پێگەیشتوون.
ئەو ڕاستییەی کە پێگەیشتن ڕووی داوە لە لایەن کۆمەڵەی زانایان و ھەروا جەماوەر پەسندکرا لە کاتی ژیانی خۆیدا و ئێستاش ھەر ئەوە بنەمای تێئۆریای نوێی پێگەیشتنە.
ھەرچەندە نەخۆشییەکەی داروینی دووریخستبۆوە لە گفتووگۆ کراوە گشتییەکان بەڵام بە پەرۆشییەوە وەڵامە زانستییەکانی وردبینی دەکرد و لێداونی دەدا بۆ ڕاگەیاندنەکان، ھەڵسەنگاندنەکان، وتارەکان، گاڵتەجاڕییەکان،
کتێبەکە بە ئاشکرا بنەچەی مرۆڤی تاوتوێ نەدەکرد بەڵکو چەند ئاماژە و سەرەداوێکی لەخۆدەگرت دەربارەی نەژادە ئاژەڵییەکەی مرۆڤ کە دەکرا بگاتە ھەمان دەرئەنجامی بیردۆزەکەی داروین.
کتێبەکەی لە ساڵی ١٨٥٩ لەسەر سەرچاوەی چەشنەکان دامەزرێنەر باسی تەکامۆڵی نەژادی بوو بە پێداچوونەوەیەک وەک لێکدانەوەیەکی زانستی سەرکەوتوو سەبارەت بە جیاوازی لە سروشت‌دا.
ھەروا لێکدانەوەی پێگەیشتنی ئینسانی کرد لە ھەلبژاردن لە سێکس‌دا لە نەژادی بنیام و ھەڵبژاردن سەبارەت بە سێکس و بە شوێن ئەودا بەیانی ھەستۆکە لە ئینسان و ئاژەڵ.
لێکۆڵینەوەکانی سەبارەت بە گیاکان لە زنجیرە کتێبێک‌دا بڵاوکرایەوە و لە دوایین کتێبەکەی باسی گرم‌بوونی زەوی و کاریگەرییەکی لە سەر خۆڵ کرد.
لە وەڵام دا داروین وتی "ئەوە باشتر وایە بۆ خوداناسان بەجێبھێڵدرێت چونکە وەڵامەکەی دەکرێت زۆر ترسناک بێت بۆ خوێنەرانی ئاسایی."
ئەم کارە وا دەکا ئێمە ببینە بەشێک لە گۆشت و خوێنی عیسا لە ئایینی پیرۆزدا و بەم جۆرە دەتوانین بە ژیانی ھەمیشەیی بگەین و لە ڕۆژی پەسڵاندا ھەستینەوە.
سەرۆکی ئەنجومەنی ناونەتەوەیی کلیسای ڕاستینی یەسوع یوونگ ژی لین ـە و لە دنیا دا نزیکی ١.٥ تا ٢.٥ ملیۆن باوەڕمەندی ھەیە.
لە دەقە بزمارییە ئەکەدییەکان و پاشتر بابلییەکان و ئاشورییەکاندا پێی وتراوە لە ئارامییەکاندا بە ھاتووە و لە عبرانییەکاندا بە یان کوفیر ھاتووە.
ڕایەک ھەیە سەبارەت بەناوی کفری کە دەگەڕیتەوە بۆ وشەی کە وشەیەکە لەزمانی تۆرانییەدا کە بەرامبەر بە لە زاروەی سۆرانی کوردیدا دێت.
ئەوا ھەموو ئەو ناوو دەسنیشانکردنە مێژوویانەی لە ھەر سەردەمێکدا بەسەر ناوەکەیدا بڕاوە و تائێستاش ماوەتەوە لەگەڵ ئەوەشدا بۆخۆیان دەلالەت لەو یادەوەریانە دەکەن کەبەسەر شار و ناوچەکەدا ھاتوون وەک ناوە دێرینەکانی (کیماش، لاخیرۆ، کیرۆ،
کەمترین کتێب بە شێوەی تێروتەسەل لەسەر شاری کفری و مێژووەکەی نوسراوەتەوە ئەوەی کە ھەبووە خۆی لە باسی کورت و بابەتە پەیوەستەکانی بە ناوچەکانی ترەوە دەنواند،
کۆمەڵێک سەرچاوەی مێژووی دیکە ھە یە کە بە زمانەکانی کوردی و عەرەبی نوسراونەتەوە کە گرنگترینیان کتێبەکانی کەلەساڵی ١٨٢٠ بەشاری کفریدا تێپەڕیووە.
باسی دانیشتووانی دەوروبەر و ناو شاری کفری و باسی تورکمانەکانی کفری و بەشێک لە ھۆزە کوردییەکانی ناوچەکە کە باس لە سێ ھۆزی سەرەکی لە ھۆزە کوردییەکانی کوردی ناوچەکە وەک ھەروەھا کفری گوندی ھەبووە بە گوێرەی قاموس ئیعلامی عوسمانی چاپی ساڵی ١٨٩٨ لە لاپەڕەی ٢٩٦ باس لە سەرژمێری کفری دەکات کە ٤٠٠٠ کەس بووە.
باشوورەکەی جیا دەبێتەوە لە پارێزگای دیالە بەھۆی زنجیرە چیای حەمرین و ناحیەی قەرەتەپە دەکەوێتە ناو سنوورەکەیەوە کە بەکشتوکاڵ دەوڵەمەندە،
لە ڕۆژھەڵاتەوە زێی سیروان ڕووبەرەکەی کم٢ کفری کۆن لەشوێنی ئێستایدا نەبووە شوێنی یەکەمی شارەکە گردێکی گەورە بوو کە م لەسەر ڕووی زەوییەکەوە بەرز بوو؛ و کم لە شوێنی ئیستای کفری دوورە.
ئەو شوێنەوارانەی کە تاکو ئێستا ماون کە لە شێوەی دەست کردن لە چاخ و سەردەمە جیاوازەکاندا دروست کراون وەک ئاسکی کفری و ئاشتۆکان و و و و و چەندان شوێنی تر لە ناوچەی کفری.
لە نزیک شاری کفری ژمارەیەک کەلاوەی شوێنەواری فراوان ھەیە وەک کە پاشماوەی خانووەکان لە بەرد و گەچ و نەخش و نیگاری گەچ کاری دەبینرێت و بە دووری کم لە باکووری کفرییەوە گردێکی شوێنەوار ھەیە کە پێی دەگوترێت قەڵای کچان .
کلودیوس ڕیچ لە گەشتەکەیدا بەرەو سلێمانی لەرۆژی ٢٦ی نیسانی ١٨٢٠ ز دا بۆ کفری ھاتووە و ٣ ڕۆژ تێدا ماوەتەوە و زۆر بەوردی ناوچەکەی پشکنیوەو گوتویەتی کە شاری کفری دێرین لە باوەشی بەرزایییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوچەکەدا بووە.
یەکێک لەو بەڵگە کۆنانەی کە ڕەسەنایەتی کوردبوونی شاری کفری دەسەلمێنێ شێوەی بینا کردنی چوار تاقی سەر گۆڕستانەکەی باوەشاسوارە کە بەشێوەی چوار تاقی پەرستگاکانی ئایینی یارسان/کاکەیی دروست کراون،
عەبدول مەلیکی کوڕی مەڕوان ز/ زیاتر فراوانبوونی دەوڵەتی ئیسلامی و بەردەوام بوونی فەتحی ئیسلامی و بنیاتنانی مزگەوتی قوبە سەخڕە لە قودس،
مەڕوانی کوڕی موحەمەد ز/ عەبدول ڕەحمان داخل گەیشتە ئەندەلوس و سەرکەوت بەسەر عەباسیەکان و دەوڵەتی ئەمەوی لە ئەندەلوس دامەزراند.
دواین خەلیفەی ئەمەوییەکان مەڕوانی دووەم کوڕی محەمەد بوو ز کە ڕووبەڕوی پیلانێکی عەباسییەکان بوویەوە کە توانیان دەست بەسەر ڕووداوەکاندا بگرن و دەوڵەتی عەبباسییان لە خۆراسان دامەزراند،
موعاویە دوای خۆی کوڕەکەی یەزیدی دەستنیشان کرد وەک خەلیفە لە ساڵی ٥٦ی کۆچیدا بەڵام لە دوای باوکی وەک خەلیفە تەواو ناسرا لە ساڵی٦٠ی کۆچیدا.
عەبدول ڕەحمان داخل کوڕی معاویە کوڕی ھیشام کوڕی عەبدول مەلیک توانی ڕابکات لە دەستی عەباسییەکان و توانی دەسەڵات دابمەزرێنێت لە ئەندەلوس و لایەنگرانی ئەمەوییەکان لێی کۆبوونەوە و سوپایەکی بەھێزی پێکەوەنا کە توانی دواتر دەوڵەتی ئەمەوی جارێکی تر لە ئەندەلوس بنیات بنێت،