polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
کاریگەری زۆری ھەبووە لەسەر نووسەر و شاعیر و ئەدیب و مێژوونووس و پیاوانی ئایینی بۆیە زۆربەیان لە تێکست و نووسینەکانیاندا ئاماژە یان پێداوە،
تەوێڵە لە باکوورەوە ھاوسنورە لەگەڵ گوندی کەیمنە و لە باشوورەوە لەگەڵ گوندی پاڵانیان و لەڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی زەفەر لەڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی بەڵخە.
یەکەم دەوڵەتی مەمالیکەکان دەوڵەتی مەمالیکی بەحری بوو و دامەزرا لە کۆتایی ھاتنی دەوڵەتی ئەیوبی لە میسڕ و دیارترین فەرمانڕەواکانی ئەم دەوڵەتە عیزەدین ئەبیک و قەتز و زاھیر بیبرس و مەنسوڕ قلاون و ناسڕ محەمەد کوڕی قلاوون و ئەشرەف سەڵاحەدین خەلیل کە عەکای گێڕایەوە لەگەڵ دوایین قەڵای خاچھەڵگرەکان لە شام،
پاشان یەکسەر بە دوای ئەمدا دەوڵەتی مەمالیکی بورجی دێت بە کودەتایەکی سەربازی سوڵتانی چەرکەسی بەرقوق پێی ھەستا دامەزرا و دواتر ڕووبەڕووی تەیمورلەنگ بوویەوە و ئەو ناوچانەی گێرایەوە کە تەتار داگیری کردبوون لە شام و عێراق و بە بەغداوە،
بەڵام خەلیفەی عەبباسی موعتەسیم بیلا سەربازی تورکمانی ھێنا و لە سوپادا داینان دوای ئەوەی متمانەی بە عەرەب و فارسەکان نەما کە دەوڵەتی عەبباسیان لەسەر دامەزرابوو،
مەمالیکەکان لە یەکەم سەردەمی دەوڵەتەکەیان ھەستان بە پەرچدانەوەی غەزوی مەغۆل بۆ سەر وڵاتی شام و میسر و ئەو ڕووبەڕووبونەوەیەش لە شەڕی عەین جالوتدا بوو،
مەمالیکەکان زنجیرەیەکی فەرمانڕەوای سەربازەکان بوون حوکمی میسر و شام و عێراق و ھەندێک بەشی نیمچەدوورگەی عەرەبیان کرد زیاتر لە دوو سەدە ونیو ١٢٥٠ تا ١٥١٧ز،
نەژادیان ئەگەڕێتەوە بۆ ئاسیای ناوەڕاست پێش ئەوەی لە میسر جێگیر ببن و پاشان لە میسر و شام دوو دەوڵەتی یەک لە دوای یەک دامەزراند بوون،
مەمالیک لە کاتی دەوڵەتەکەیاندا شەرعیەتی ئاینیان ھەبوو ئەمش لەبەر ئەوەی خاکەکانی حیجازیان لە دەستدا بوو و میوانداری خەلیفەی یان کرد لە قاھیرە لە ساڵی ١٢٦٠زاینیەوە.
ھینسۆنی داھێنەری بەریتانی دیزاینی فڕۆکەیەکی دانا کە بە بزوێنەرێکی ھەڵمی کاری دەکرد و پەروانەی لەپێشەوە ھەبوو لەگەڵ باڵی جێگیر،
بەڵام برادەرێکی ھەستا بە دروستکردنی فڕۆکەیەک بە پشت بەستن بە دیزاینەکانی فڕۆکەی ھینسۆن ئەویش جۆن سترۆنگ فیلوی بەریتانی بوو،
لە ساڵی ئەندازیاری فەڕەنسی کلیمەنت ئادەر ھەوڵیدا بفرێ بە فڕۆکەیەک کە بزوێنەرێکی ھەڵمی بەکاردەھێنا لە دروستکردنی بەڵام نەیتوانی کۆنترۆڵی بکات و نەفڕی.
لۆرەنس ھارگریفی ئوستراڵی چەند شێوەیەکی لوسی دروستکرد بۆ بەکارھێنانی لە دروستکردنی باڵەکان کە ھێزی پاڵنەری بەرزکەرەوە دروست دەکات ھەروەھا پەروانەی پێشەوە و بزوێنەری فڕۆکەی دروست کرد بەپێی بیردۆزی بزوێنەری سووڕاو.
لە ساڵی ز لەکاتی ھەڵکردنی با لە نزیک کەناری دەریا لە باشووری سیدنی ھارگریف توانی خۆی لە زەوی بەرزکاتەوە بە یاریدەی کۆلارەیەک کە پێکھاتبوو لە سندوقێکی سیانە،
لانگلی نموونەی فڕوکەیەکی دروست کرد کە بە بزوێنەری ھەڵمی کاری دەکرد و ناوی نا ئیرۆدرۆم کە لە ساڵی ز بۆ دووری مەتر فڕی لە ماوەی خولەکو نیوێکدا.
یەک لە فڕۆکەوانەکان ھەوڵی فڕینی دا بەم فڕۆکەیە لە و ی ساڵی لە ھەردوو جار فڕۆکەکە لەسەر پاپۆرێک لە زای بۆتۆماک پاڵنرا بەڵام فڕۆکەکە ھەردوو جار بەر زێیەکە کەوت و نقوم بوو.
برایان ئۆرفیل و ویلبەر ڕایت کە دوو گەنجی ئەمریکی بوون لەگەڵ بەڕێوەبردنی کارگەی دروستکردنی پایسکل لە شارۆچکەی دایتۆن لە ویلایەتی ئۆھایۆی ئەمریکی ئەو کتێبانەیان دەخوێند کە لەسەر فڕۆکەوانی نوسرابوون،
لە ساڵی دەستیان کرد بە دروستکردنی یەکەم فڕۆکەی چارۆگەداری تایبەت بە خۆیان و لە ساڵی داھاتوودا ھەستان بە فڕین لە نزیک شارۆچکەی کیتی ھۆک لە ویلایەتی کارۆلاینای باکوور کە بە ناوچەیەکی ئارام و کەم ھەڵکردنی با و زۆری تۆز ناسراوە،
باڵەکان لە دار دروستکران و بە قوماشی لۆکە داپۆشرابوون کە درێژییەکەی لەم سەر تا ئەو سەر مەتر بوو فڕۆکەوانەکە لەسەر باڵی خوارەوە بوو کەچی بزوێنەر لەلای چەپی دوو پەروانەی لە دار دروستکراو لە پشت باڵەکانی دەسوڕاند،
پێش ھەموو شتێک فڕۆکەکە سیستەمێکی کۆنترۆڵی سەرکەوتووی ھەبوو کە برایان ئۆرفیل و ویلبەر ڕایت بۆ فڕۆکە چارۆگەدارەکەیان داھێنابوو،
لە سیما سەرەکییەکانی ئەم سیستەمە ئامێری تایبەت بە سووڕانەوە لە باڵەکان بۆ کاتی پێویست بۆ پارێزگاریکرن لە ھاوسەنگی فڕۆکە لەکاتی فڕین.
ئەم ئامێرە بە تێلێک دەبەسترێتە سوچی باڵەکان بەستراوە بە ھەڵگرێک کەلەدەوری فڕۆکەوانەکە جێگیرکراوە کە دەتوانێبجولێنی بۆ سوچی یەک لە باڵەکان بۆ پارێزگاریکردن لە ھاوسەنگی فڕۆکە،
لە ئۆرفیل ڕایت یەکەم مرۆڤە کە بە فڕۆکەیەک کە قورستر بوو لە ھەوا بە ھێزی پاڵنەری ئامێری لە نزیک شارۆچکەی کیتی ھۆک لە ویلایەتی کارۆلاینای باکوور فڕی کە فڕۆکەکە لەسەر بۆڕییەک ھەڵدرا کە بەرزییەکەی مەتر بوو لە ڕووی قومی زەوی ڕاست،
لەگەڵ ئەوەش بەردەوامبوون لە چاککردن و پێشخستنی فڕۆکەکەیان تا لەکۆتایی ساڵی توانیان یەکەم فڕۆکە دروست بکەن و ھەڵی دەن کە توانای سووڕانەوەی تەواوی ھەبوو و بۆ زیاتر لە نیو کاتژمێر فڕی بەڵام بەشێوەیەکی فەرمی نەناسرا چونکە ھیچ کارمەندێکی حکومی ئامادە نەبوون لە کاتی فڕین.
لە ساڵی تراجان فۆلا داھێنەری ڕۆمانی کە لە فەڕەنسا دەژیا توانی یەکەم فڕۆکە دروست بکات بە تەواوی قەبارەوە بە یەک باڵ فڕۆکەکەی بەوە جیادەکراوە کە پەروانەکان لە پێشەوەی باڵەکان دانا،
لە تەممووزی داھێنەری ئەمریکی جان ھامۆند کریتس یەکەم پیشاندانی ئاسمانی ئەنجام دا و نزیکەی یەک کیلۆمەتری بڕی فڕۆکەکەی کە جووەتە باڵی ھەبوو ناونرا دووری کیلۆمەتری بڕی بە خێرایی .
سیلڤەر دیچ ئەفسەر لە ھێزی نیشاندان لە سوپای ئەمریکی یەکەم کەس بوو کە گیانی لەدەستدا لەڕووداوی تێکشکانی فڕۆکە کاتێک کە سوپای ئەمریکی بڕیاریدا کە فڕۆکەی برایان ڕایت تاقی بکاتەوە لە بواری سەربازی،
لە سیلڤەر دیچ و ئۆرفیل ڕایت ھەوڵی فڕینیان دا کە فڕۆکەکە لە ڕووی زەوی بەرز بووەوە یەکێک لە پەروانەکان شکا و فڕۆکەکە تێکشکا لە ئەنجام دا سیلڤەر دیچ گیانی لەدەستدا و ئۆرفیل ڕایت بریندار بوو،
بەڵام ئەمە نەبووە ھۆی وازھێنانی برایان ڕایت لە فڕین لە ساڵی گرێبەستێکیان لەگەڵ سوپای ئەمریکی بەست بۆ دروستکردنی یەکەم فڕۆکەی جەنگی لە جیھان.
لە ساڵی داھێنەری فەڕەنسی لویس بلیریۆ بە فڕۆکەی تاک باڵ یەکەم فڕینی نیۆدەوڵەتی ئەنجام دابە فڕۆکەی بلیریۆ ئێکس - ١ لویس بلیریو ی فەڕەنسی یەکەم کەس بوو کە کەناڵی ئینگلیزیی بڕی بە فڕۆکە کە درێژییەکەی ە لە فەڕەنسا بۆ ئینگلتەرە.
لە زنجیرەی ئەو فڕۆکانەی کە سەرکەوتنیان بەدەست ھێنا لەو ماوەیەدا زنجیرە فڕۆکەی ئەنتوانێت بوو لە دیزاینی داھێنەری فەڕەنسی لیۆن لیڤا ڤاسیر.
ھاری ھۆدینی بە سەرکەوتوویی و بە کۆنترۆڵەوە سێفڕینی ئەنجام دا بە فڕۆکەی جووت باڵ کە زۆر بە فڕۆکەی چارۆگەداری سندوقی دەچوو،
ڕۆدجەرز یەکەم فڕینی بە درێژایی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ئەنجام دا کە لە کەنداوی شیپ شید لە ویلایەتی نیویۆرک دەستی پێکرد تا گەیشتە لۆنگ بیچ لە ویلایەتی کالیفۆرنیا لە ماوەی کە ماوەی گەشتەکە بوو کالبیرس بی.
ناچارکرا بە گۆڕیبی ھەموو بەشەکانی فڕۆکەکە پێش ئەوەی بگاتە لۆنگ بیچ لە ویلایەتی کالیفۆرنیا کە تێکڕای کاتی فڕین سێڕۆژ و دە کاتژمێر و بیست و چوار خولەکی خایاند.
لە ساڵی کۆمپانیای دیپەرد سۆنی فەڕەنسی یەکەم فڕۆکەی سەرکەوتووی تاک ڕووی دروستکرد کە ناوی نا دیپەرد سۆن مۆنۆپلین ڕایسەر،
لەشی فڕۆکەکە بەشێوەی لولەیی دروستکرا بەمەش کێشی فڕۆکەکە سووکتر بوو چونکە پێویستی بە دەستگر نەبوو بۆ چەسپاندنی بەشەکانی لەشی فڕۆکە لە ھەمان کاتدا فڕۆکەی دوو بزوێنەری پێشخستنی بەخۆوە بینی.
بیلاتەر دی ڕۆزییە و دووەمیان مارکیز دی دارلاند یەکەم فڕینی مرۆڤیان ئەنجام دا لە ئامێرێکی نوێداھێنراو کە بریتی بوو لە بالۆنێکی گەورەی دروستکراو لە کەتان کە بۆ دووری زیاتر لە کم فڕی لەسەر شاری پاریس،
ئەم بالۆنە لەلایەن دوو فەڕەنسی ترەوە دروستکرا کە لە دروستکردنی وەرەقە کاریان دەکرد ئەوانیش دوو برا جاک و جۆزێف مۆنتگۆلفیر بوون،
بەڵام داھێنەرەکان بەردەوام بوون لە تاقیکردنەوەکانیان تا توانیان لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدە کەشتی ھەوا دابھێنن کە بزوێنەر و پەروانەیان پێوەکرا بەمەش ئاڕاستەکردن و کۆنترۆڵکردنی باڵۆن ئاسان بوو،
پاشان سێر جۆرج کایلی فڕۆکەیەکی چارۆگەداری بە تەواوی قەبارە و بە سەرکەوتووی دروستکرد کە یەکێکیان شوفێری عارەبانەکەی بە زۆری تێکرد و لە دۆلێکی بچووک پەڕییەوە.
سێر جۆرج کایلی داھێنەری زانستی میکانیکی ھەوایە بۆ زانینی کاریگەری ھەوا لە دەووری تەنەکان لەوانەیە یەکەم کەس بێ کە وەسفی فڕۆکەی کردبێ کە بزوێنەر و باڵی جێگیری ھەیە و پاڵنەری ھەوا بەھۆی پەروانەی پێشەوە دەبێ.
پێش کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم داھێنەری تری وەک بیرسی بیلتشری بەریتانی و ئۆکتیڤ چانیۆت ی ئەمریکی فڕینی ھاوشێوەیان ئەنجام دا،
مێژووی بیرۆکە و ھەوڵی فڕین دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی پێش زایین کە زانای یۆنانی ئەریشتاس کۆترێکی لە دار دروستکرد لە ھەوا جوڵاندی،
لە سەدەی سێیەمی پێش زایین زانای بیرکاری و داھێنەری گەورەی یۆنانی ئەرخەمیدس ھۆی سەر ئاو کەوتنی تەنەکان و چۆنییەتی سەر ئاو کەوتنی دۆزییەوە.
لە ساڵی ز عەباسی کوڕی فەڕناس کە عەرەبێکی ئەندەلوسییە ھەوڵی فڕینی دا بە دروستکردنی دوو باڵ لە پەڕی باڵندە بەڵام ھەوڵەکەی سەرکەوتوو نەبوو لە ساڵی ز کۆچی دوایی کرد.
پاش ورد بوونەوە لە بیرۆکەکانی ئەرخەمیدس گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە ئەگەر تەنەکان بەشێوەیەکی ڕاست دروست بکرێن ئەوا ھەوا بەرزی دەکاتەوە وەک چۆن ئاو کەشتی بەرز دەکاتەوە.
لە ساڵی ھونەرمەند و داھێنەری ئیتاڵی لیۆناردۆ دافینشی وێنەی ئامێری ئۆرنیسۆبتەری کێشا کە فڕۆکەیەکە دوو باڵی ھەیە وەک باڵی باڵندە.
لە ساڵی ز زانای بیرکاری ئیتاڵی جیۆفانی بۆریلی وتی کە مەحاڵە مرۆڤ بتوانێ بفڕێ لە ڕێگەی باڵەوە بۆریلی سەلماندی کە ماسوولکەکان لە لەشی مرۆڤ بێھێزترن لەوەی کە بتوانێ ڕووبەری گەورە بجولێنێ بۆ ئەوەی کێشی بەرزبێتەوە لە ھەوا.
ئەڵمانییەکان فڕۆکەی یۆنکەرز ج-٢٣ یان دروستکرد لە ساڵی وەک سەرەتایەک بۆ بەرھەمھێنانی زنجیرەیەک فڕۆکە کە سێ بزوێنەرو لەشی لە کانزا دروستکرابوو تواناکانی بەھێز کراو دووری زیاتری دەبڕی.
لە ساڵی فڕۆکەی وشکاوەکی توانی سەرنشین بۆ دووری بگوازێتەوە لەگەڵ ئەوەی کە فڕۆکەی ی بەریتانی خێرایییەکەی زۆر کەم بوو و دووانە باڵ بوو بەڵام پشتی پێ بەسترا و ھێڵی ئاسمانی شانشینی بەریتانی پێ کرایەوە.
یەک لە پێشبڕکێیە گرنگەکان پێشبڕکێی شنایدەر بوو لە ئەڵمانیا کە فڕۆکەوان ترۆفی لە ساڵی بە یەکەم دەرچوو بە خێرایی و لە ساڵی خێرایی فڕین گەیشتە .
کە بەھۆیەوە توانرا قەبارەی فڕۆکەکان گەورە بکرێ و خێرایی زیاد بکرێ و دووری زیاتر ببڕێ و لە بەرزی زۆر بفڕێ و قورسایی زیاتر ھەڵگرێ.
فڕۆکەوان و سەرنشینانی فڕۆکە کێشەی سەختی ھەناسەدانیان ھەبوو لەبەر کەمی ھەوا لە بەرزایی لەبەر ئەوە ئەندازیاران دیزاینی کابینەی پاڵەپەستۆی دیارکراویان کرد بەمەش ھەناسەدان لە بەرزایی بە ھەمان ئاسانی ھەناسەدان لە بەرزایی .
ھەروەھا دیزاینی پەروانەیان کرد کە دەتوانرێ کۆنترۆڵ لەسەر ھێڵەکانی بکرێ کە بەھۆیەوە فڕۆکەوان دەتوانێ باری پەڕەکانی پەروانەکە لە باشترین گۆشە دابنێ بەپێی خێرایی فڕۆکە.
ھەروەھا چاکسازی لە ئامێری پەیوەندی بێتەل بووە ھۆی وەرگرتنی زانیارییەکان لە بنکەکانی سەر زەوی و ئامێری فڕۆکەوانی ئامێری یان ئۆتۆماتیکی لە سییەکانی سەدەی بیستەم بووە ھۆی زیادکردنی وردبوونی فڕۆکەوانی ئاسمانی و یارمەتیدانی فڕۆکەوان بۆ دوورکەوتنەوە لە ماندوو بوونی زیاد لە گەشتە دوور خایەنەکان.
پاش جەنگی جیھانی یەکەم حکوومەتی ئەمریکی ھەزارەھا فڕۆکەی جەنگی کە زیاد بوون بۆ فرۆشتن ڕاگەیاند زۆربەی فڕۆکەوانانی شەڕکەری کۆن ئەم فڕۆکانەیان کڕی بۆ بەکارھێنانی لە گەشتی تایبەت بۆ دیتنی گوندەکان لە ئاسمانەوە.
لەم فڕینانە یاری ئاسمانی پاڵەوانی پێشکەش دەکرا و لەسەر باڵەکان دەڕۆیشتن لەکاتی فڕین و لە باڵێکەوە بۆ باڵەکەی تر بازیان دەدا.
و لە ئوسترالیا دوو لە فڕۆکەوانە پێشەنگەکان بە بەشداری لەگەڵ کۆمپانیای تایبەت بە بەخێوکردنی مەڕوماڵات لە ویلایەتی کوینزلاند ھەستان بە دامەزراندنی کۆمپانیای کانتاس لە ساڵی و لە تشرینی دووەمی ساڵی کۆمپانیای کانتاس گرێ بەستێکی دەستکەوت بۆ دامەزراندنی ھێڵی ئاسمانی کە دوو شاری شارل فیل و کلۆنکەری بەیەک دەبەست لە ویلایەتی کوینزلاند لە ئوسترالیا.
درێژی گەشتەکە بوو لە گاردن ستی لە ویلایەتی نیویۆرک بۆ شاری پاریس لە فەڕەنسا گەشتەکە ی خایاند بە فڕۆکەی کە فڕۆکەیەکە لە جۆری ڕیانی یەک ڕوو کە دروستکرا بەتایبەتی بۆ ئەم گەشتە وەبە بزوێنەرێکی ھەمان جۆری فڕۆکەی برایان ڕاین پاش ڕاستکردن و پێشخستنی فڕۆکەکە بە نوێترین ئامێری فڕۆکەوانی ئەوکاتە ئامادە کرا کە یارمەتی ی دا بۆ دەستنیشانکردنی ڕێڕەوی فڕۆکەکە لەسەر زەریای ئەتڵەسی بەبێ بەکارھێنانی ئامێری بێتەل.
لە ماوەی بیستەکان و سییەکانی سەدەی بیستەم فڕۆکەوانان ژمارەی نوێیان تۆمار دەکرد لە خێرایی فڕین و سووربوون لەسەر ئەوەی کە فڕۆکە دەتوانێ دووری زۆر ببڕێ لەنێوان کیشوەرەکانی ئەورووپا و ئەمریکای باکوور و ئاسیا و ئەفریقا.
بە تەواو بوونی جەنگی جیھانی یەکەم حکوومەتی فیدراڵی ئوسترالی خەڵاتی دانا بۆ ئەو فڕۆکەوانانەی کە دەتوانن بۆ یەکەمجار لە نێوان لەندەن و ئوسترالیا بفڕن بەپێی ئەم ڕاگەیاندنە حکوومەتی فیدراڵی ئوسترالی پێشبڕکێیەکی ئاسمانی گەورەی ئەنجام دا کە دوو برای ئوسترالی سەرکەوتنیان بەدەست ھێنا کە بە فڕۆکەی فیکرز فیمی لە شاری داروین ھاتنە خوارەوە بە چوار کەس کە لەناو فڕۆکەکەدا بوون لە ڕۆژی ئەم گەشتە ی خایاند،
پاشان لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٠٣ ز دوو برای ئەمریکی کە لەکارگەی دروستکردنی پایسکل کاریان دەکرد توانیان یەکەم فڕۆکە دروست بکەن لە مێژوو ئەم کارەیان لە شارۆچکەی کیتی ھۆک لە ویلایەتی کارۆلاینای باکوور ئەنجام دا و ئۆرڤیل یەکەم فڕینی ئەنجام دا کە دووری ی بڕی بە فڕۆکەکەی کە لە دار و تێل و پارچە قوماش دروستکرابوو پاش سەرکەوتنی ئەم دوو برایە داھێنەران و فڕۆکەوانان بەردەوامبوون لە کارەکانیان چاکسازی لەدروستکردنی فڕۆکە بە تێپەڕبوونی ھەر ساڵ خێرایی فڕۆکەکان ڕوو لە زیادبووندا بوو و ھەروەھا دووری زیاتری دەبڕی بە بەراوردکردنی لەگەڵ ساڵی پێشوو.
لە سییەکانی سەدەی بیستەمدا فڕۆکەی دروستکراو لە کانزا دەستیپێکرد کە یەک ڕووی ھەبوو و دوو ڕوویی و داپۆشراو بە قوماش شوێنی ئەو فڕۆکانەی گرتەوە کە لە دار دروست دەکران.
دوو فڕۆکەوانی تری ئوسترالی ناوبانگییان دەرکرد یەکەمیان سێر چارڵز کینکز فۆرد سمیس و دووەمیان چارڵز ئولم بوو لە ساڵی کەیەکەم فڕۆکەوان بوون یەکسەر لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا فڕین بۆ ئوسترالیا بە بەکارھێنانی فڕۆکەی فۆکەر کە سێ بزوێنەری ھەبوو بەناوی سزرن کروس لە ھەمان گەشتدا دوو ئەمریکی تریان لەگەڵ بوو ھاری لیۆن وەک کەشتیوان و جیم وارنەر وەک ھونەریی بێتەل گەشتەکە تەواو بوو کە درێژییەکەی بوو لە برزبین و (٨٣ کاتژمێر و ٣٨ خولەکی خایاند.
لە ساڵی دوو فڕۆکەوانی ئەمریکی ھیوج ھیرندۆن و کلید بانجبۆرن یەکەم گەشتیان ئەنجام دا بۆ پەڕینەوە لە زەریای ئەتڵەسی بێ وەستان.
لە ساڵی فڕۆکەوانێکی تری ئەمریکی بە ناوی وایلی پۆست گەشتێکی ئەنجام دا بە تەنیا بە دەوری زەوی بە بەکارھێنانی فڕۆکەی لۆکھید ڤێگا.
فڕۆکە دەفڕێت بەھۆی بزوێنەرەکانی و باڵەکانی و ڕووەکانی کۆنترۆڵ تێیدا بزوێنەر پاڵ بە فڕۆکەوە دەنێن بۆ پێشەوە بە بڕینی ھەوای ئاسمان بە پێشڤەچوونی فڕۆکە ئەو ھەوایەی کە لەسەر ڕووی سەرەوەی باڵەکەیە بە خێرایی دەجوڵێت کە دەبێتە ھۆی نزمبوونەوەی پاڵە پەستۆی ھەوا بە بەراوردکردنی لەگەڵ پاڵەپەستۆی ھەوا لە ڕووی خوارەوەی باڵی فڕۆکە،
ئەم جیاوازی پاڵەپەستۆیە پێی دەڵێن ھێزی بەرزکردنەوە کە پارێزگاری لە بەردەوامبوونی فڕینی فڕۆکەکە دەکات لە ئاسمان فڕۆکەوان دەتوانێت پارێزگاری لە ھاوسەنگی فڕۆکە بکات لە کاتی فڕین بە بەکارھێنانی ڕووی کۆنترۆڵ کە چەند بەشێکن توانای جووڵەیان ھەیە و دەکەونە باڵ و کلکی فڕۆکە.
ئەم کۆمپانیایانە فڕۆکەی بۆمب ھاوێژیان بەکارھێنا کە پاشماوەی جەنگی جیھانی یەکەم بوون پاش چاککردنیان بۆ ئەوەی شیاو بێ بۆ گواستنەوەی مرۆڤ و پۆستە لە نێوان شارەکانی ئەورووپا،
ھەروەھا فڕۆکە خزمەتی تریش پێشکەش دەکات لە ڕووبەڕوو بوونەوەی ئاگر کەوتنەوە لە دارستان و گواستنەوەی یارمەتی مرۆیی لە باری نائاسایی و فڕۆکە چەکێکی سەرەکییە لە شەڕ.
ھەروەھا بەشەکانی فڕۆکە و ڕۆل و کاری ھەر یەکێکیان لە یارمەتیدانی فڕۆکە بۆ فڕین و چۆنییەتی لێخوڕینی فڕۆکەوان بۆ فڕۆکە و ڕێگەی دروستکردنی فڕۆکە و مێژوو و پێشکەوتن پیشەسازی فڕۆکەوانی.
داھێنانی بزوێنەری فیشکەدار لە سییەکانی سەدەی بیستەمدا بە سەرچاوەی فڕۆکە دادەنرێت کە یەکەی پاڵنەری فڕۆکە دابین دەکات بە توانای بەرز.
لە شەڕی جیھانی دووەم کارەکان بەردەوامبوون بۆ پێشخستنی فڕۆکە کە فڕۆکەی پەروانەداری جەنگی بەکارھێنرا و یەکەم فڕۆکەی فیشکەداری جەنگی و ھەروەھا جەنگی قورسی دوور ھاوێژ،
و لە کۆتایی پەنجاکانی سەدەی بیستەمدا فڕۆکەی فیشکەداری نەفەرھەڵگر ڕۆلێکی گرنگی ھەبوو لە نزیک کردنەوەی ھەموو وڵاتانی جیھان و ئاسان بوونی گواستنەوە لە نێوانیاندا بەمەش جیھان بچووکتر بوو بە بەر لەسەدەیەک پێش ئێستا.
شەڕی جیھانیی یەکەم بووە ھۆی پێشکەوتنی فڕۆکە لە سەرەتای شەڕدا ھەردوو لای شەڕکەر ھەستیان بە گرنگی فڕۆکە کرد بۆ دەستنیشانکردنی شوێنی دوژمن و شوێنی بنکە سەربازییەکان.
ئەندازیاران ھەستان بە دانانی دیزاینی بزوێنەری بە ھێزو بەتواناتر بۆ کۆنترۆڵکردنی ئاسمان بە فڕۆکەی جەنگی خێراتر و بۆمبا ھاوێژ کە باری گەورە ھەڵگرێ لە چەک و تەقەمەنی بەمەش دروستکردنی ھەزارەھا فڕۆکە دەستی پێکرد لە ھەریەکە لە ئەڵمانیا و فەڕەنسا و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و بەریتانیا.
بە دواکەوتنی ئاسمانی لە شەڕدا زیادی کرد کە شەڕێکە لەنێوان فڕۆکە جەنگییەکان فڕۆکەکانی ئەڵمانی لە وێنەگرتنی ھێزی دەریاوانی دوژمن و مووشەک باران کردنی کەشتی ژێر ئاو بەکارھات.
زۆربەی ئەو فڕۆکانەی کە لە سەرەتای جەنگدا بەکار ھاتن خێرایی لە تێنەدەپەڕی کەچی لە کۆتایی جەنگدا خێرایی زۆربەی ئەو فڕۆکانە لە زیاتر بوو.
ھۆگۆ یونکەرز کە لە پیشەسازی فڕۆکەوانی کاری دەکرد توانی فڕۆکەیەک دابھێنی کە کاریگەری گەورەی ھەبوو لە ڕێڕەوی شەڕ فڕۆکەکەشی ناونا یونکەرز ج-١ یەکەم فڕینی لە ساڵی ئەنجام دا کە یەکەم فڕۆکە بوو بە تەواوی لە کانزا دروستکرابێ و یەکەم فڕۆکە بوو باڵی کابولی ھەبوو،
مرۆڤ ھەزاران ساڵ خەونی بە فڕین دەبینی و ھەندێ کەس ھەوڵی فڕینیان دا بە بەستنی پەڕی باڵندە لە دەستیان و بەکارھێنانی وەک باڵی باڵندە.
یۆنانییە کۆنەکان دەگێڕنەوە کە داھێنەرێک ھەبوو ناوی دیدالوس و کوڕەکەی کە ناوی ئیکارۆس بوو توانیان بفڕن بەھۆی باڵی دروستکراو لە پەڕی باڵندە و مۆم،
لە ساڵی فڕۆکەوانی ئاسمانی بەریتانی ئامی جۆنسۆن لاپەڕەی یەکەمی ھەواڵەکانی داگیرکرد لە ھەموو جیھان کاتێک کە بەتەنھا فڕی لە بەریتانیا بۆ ئوسترالیا
لە ساڵی فڕۆکەوانی ئاسمانی ئەمریکی ئیمیلیا ھارت یەکەم ژن بوو کە بە تەنیا لە زەریای ئەتڵەسی پەڕییەوە بێ وەستان؛ و لە ساڵی فڕۆکەوانی ژن جین باتی کە خەڵکی نیوزیلەندا بوو یەکەم ژن بوو کە بە تەنیا لە باشووری زەریای ئەتڵەسی پەڕییەوە بە فڕینی لە بەریتانیا بۆ بەڕازیل.
فڕۆکەکان ھەموویان وەک فڕۆکەی مووشەک یان فیشکەدار گەورە و بەھێز نین زۆربەیان تەنھا یەک دانە بزوێنەری ھەیە و ژمارەیەکی کەم سەرنشین ھەڵدەگرن ئەم فڕۆکە سووک و بچووکانە بۆ گەشتی نزیک و گەشتی تایبەت بە پیاوانی کار و بازرگانان بەکاردێن.
لە ساڵی ١٩٠٣ز هایدگەر چووە پەیمانگای کلاسیکی لە کۆنستانس لەوێدا لە بەر دەستی سیباستیان هان فێری زمانی ئینگلیزی بووە و دواتر لەو باریەوە گوتوویەتی:
له‌گه‌ڵهتنه‌ سه‌رحوکمی نازیه‌کان ئه‌بێت به‌سه‌رۆکی زاکۆ به‌ڵام دوای نۆ مانگ ده‌سبه‌ردری پیشه‌ که‌ی ئه‌بێت
شارەزایان مێژووی دروستبوونی ئۆڵمپیکی کۆن دەگەڕێننەوە بۆ ٧٧٦ ساڵ پێش زایین لە وڵاتی یۆنان بە ئاماژەدان بەوەی کە لەسەر دیواری پەرستگاکان نوسراوە،
ھەروەھا بەشدارانی یارییەکانی ئۆڵۆمپیات بۆ ماوەی مانگێک پێش دەستپێکردنی یارییەکان دەگەیشتنە شوێنی یارییەکان بۆ ئەنجامدانی مەشق و پرۆڤە کردن،
دواتر و لەسەردەستی ھاووڵاتییەکی بە ڕەگەز فەرەنسی بە ناوی کە لە ساڵانی نێوان دا ژیاوە و دواتریش بووە سەرۆکی لیژنەی ئۆڵۆمپی نێودەوڵەتی لە ساڵی ١٨٩٦،
بیرۆکەی سەرھەڵدانی یارییەکانی ئۆڵۆمپیاتی بنیاتناو سەرکەوتنی بەدەستھێنا لە بانگھێشتکردنی وەفدە بیانییەکان بۆ بەشداریکردن لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیات،
پاشان لە ساڵی ١٨٩٤ بناغەی لیژنەی ئۆڵۆمپی دانرا بۆ سەرپەرشتی کردنی یارییەکانی ئۆڵۆمپیات و فیکیلاس بووە سەرۆکی لیژنەی ئۆلۆمپی نێودەوڵەتی و بۆ ماوەی دوو ساڵ بەردەوام بوو لە پۆستەکەی،
ھەروەھا یەکەمین خولی ئۆڵۆمپی لە ئەسیناوە سەریھەڵداو لە ڕێکەوتی ٦ی نیسانی ١٨٩٦ یەکەم خولی ئۆڵۆمپی دەستیپێکردو ماوەی ١٠ ڕۆژی خایاند،
ھەروەھا لیژنەی ئۆڵۆمپی بۆ بەڕێوەبردنی یەکەم خولی ئۆڵۆمپی پەنایان بردە بەر کۆکردنەوەی کۆمەک و ھاوکاری بۆ بەڕێوەچوونی یارییەکان،
بەڵام لەوەتەی ساڵی ١٧٩٤ ئەم یارییانە ناوە ناوە لە ساڵی جیا جیا ساز دەکرێن بەھۆی ڕێکەوتنی یارییەکانی ئۆڵمپیکە ھاوینییەکان.
مێژووی ئۆڵمپیکی نوێ لە ساڵی ١٧٦٦ەوە دەست پێدەکات پاش ئەوەی ئۆڵۆمپی کۆن تووشی داڕمان ھات بەھۆی چەند ڕوودانی جەنگ و ڕووداوە سروشتییەکانی وەک .
بەنداوی دەربەندیخان یەکێکە لە پرۆژە ئاودێرییە جوانەکانی ھەرێمی کوردستان کە دیمەنێکی ئەفسوناوی و کەڤاڵێکی نەخشینی دەشتی شارەزوورە،
لە ساڵی ١٩٥٦ بە رِەسمی دەستکراوە بە دروستکردنی و پلان و نەخشەکێشانی لەلایەن کۆمپانیای رِاوێژکاری ی ئەمریکی کە لەلایەن عێراقەوە بە رِاوێژکاری پرِۆژەکە ناسراوە،
بە فرِۆکەیەکی تایبەتی لە بەغداوە گەیشتە فرِۆکەخانەی شیرکەت و لەپاش کەمێک حەسانەوە بە ئۆتۆمبیل ڕووی کردە جێگای ئاھەنگەکە لە سەر بەستی پرۆژەکە و لەلایەن قوتابیانی کە شافەو سەرباز و میوانە بەرِێزەکان و دانیشتوانی دەربەندیخان و دەورو پشتەکەیەوە پیشوازییەکی گەرمی کراو چەپڵەی بۆلێدرا ھەتا چووە ژێر ئەو چادرەی بۆی تەرخان کرابوو.
ئینجا سەلامی جمھوری لێدرا لەلایەن تیپی مۆسیقای فیرقەی سێیەمەوە دوای ئەو سیادەتی مدیری گشتی رِەی وەسیادەتی موتەسەڕیفی سلێمانی وتاریان داو لەلایەن سیادەتی متێرفەوە دیاریەک پێشکەش بەسیادەتیان کرا.
دوای ئەمە لەلایەن سیادەتی قازی سلێمانییەوە ووتارێک و دوابەدوای ئەم سیادەتی زەعیم عەبدولکەریم قاسم ووتارێکی زۆر بەنرخی جوانی دەست پێ کرد.
کە ھەروەکو میجەرسۆن باسی دەکات لە دەوروبەری ساڵانی ١٩٠٥ (ڕێگەی ئەم ناوچەیە بەکاردەھێنرا بۆ ھاتوچۆ و ھێنانی کەلوپەل لە خانەقینەوە بۆ شارەزوور، ھەورامان،
لە کۆندا ئەم ناوچەیە ڕێگایەکی زۆر کورت بڕ بووە لە ھەڵەبجەوە بۆ ڕووباری سیروان لە لەسەر کەنارەکەیان دەربەند پشوو دەدرێت ،
ھەروەک دیارە لە راپۆرتەکەی مێجەرسۆندا ھاتوە و ئەوە روون دەکاتەوە کە ئەم ناوچەیە زیاتر لە سەدەیەکە رێگای ھاتوچۆ بووە و ھەروەھا لە دەوروبەری شارەکە زەوی بە پیتو لەبار ھەیە بۆ پیشەی باخداری و سەوزەو میوە کە جوتیارانو خەڵکی ناوچەکە کردویانە بە پێشەی داھاتی ڕۆژانەیان.
بانی خێڵان. ھتد) لە خۆ دەگرێت سەرەتا ئەم ناحیە بووە و پاشان گوازرایەوە چنارە و پاشان ھێنرایە دەربەندیخان ئەو بەرێوەبەری ناحیانە ناویان ماوە و لە گوندی چەمەرگە دەست بەکاتربوون بریتین لە .
لە نێوان ساڵانی دا؛ دابڕانی کەرت لە ناحیەی دەربەندیخان و لکاندنیان بە ناوەندی قەزای دەربەندیخان و گۆڕینی ناوی ناحیەی دەربەندیخان بۆ ناحیەی زەڕایەن و گواستنەوەی ناوەندەکەی لە شارۆچکەی دەربەندیخانەوە بۆ گوندی زەڕایەن و مانەوەی کەرت لە سنووری ئەم ناحیەیە بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ژمارە ی ساڵی ١٩٧٩.
ئەم پیاوە ێکی ھەبووە وەک یا بە گوزارشی ئەمرۆ بۆ حەوانەوەی کاروانچیەکان ئەم خانە چەند ژوورێکی گەورە و فراوانی تێدا بووە بە قسڵ دروست کراوە .
لە گوێ چەمی سیرواندا ئەم ە ھەبووە و بۆ کاروانیەکانی ئێڵی جاف کە ووڵاخەکانیان تێدا بەستوەتەوە و خۆشیان لە شوێنە باشەکانی دا پشوویان داوە .
کە کۆنکریتی یە و درێژە پێی دەوترێت واتە کەناڵی زیاداو ئەم کەناڵە بۆ خۆ رِزگارکردنی لەو ئاوە زیادەی دێتە ناو بەربەستەکە لە کاتی لافاودا و سێ دەرگای شەلالاتی لەسەرە ە پێوانەی ١٥ م ١٥ م و لەکاتی زیادبوونی ئاودا بەربەردەدێنەوە و بەنداوەکە لە زیان دەپارێزێت.
لەرۆژئاوای چەمی دێوانە و گوندی کانی سارد و چیاکانی و لە باشوورەوە کەندەڵانێکی گەورە کە پردێکی لەسەر دروست کراوە و ناسراوە بە پردی و نزیک تێکرژانی ئاوی چەمی دێوانە بە رووباری سیروان،
لەئاستی عیراقدا دەکەویتە رۆژھەڵاتی شاری بەغدای پایتەخت بەدووری ھەروەھا باشووری رۆژھەڵاتیشی شاری سلێمانی بەدووری باکووری رۆژھەڵاتی شاری کەلار بەدووری .
ساڵی ١٩٥٤ بەسەرەتای دامەزراندن و ئاوەدان بوونەوەی شاری دەربەندیخان دادەنرێت ھەر لەو ساڵەدا دەست کراوە بە دروست کردنی تونێلی یەکەم لەگەڵ دروستکردنی بەنداوەکەدا لە لایەن شەریکەیەکی ئەمریکیەوە بەناوی ئەم تونێلەی خوارەوە تیرەکەی ٩م و درێژیەکەی ٤٠٠ م لەساڵی ١٩٥٩ دەست کراوە بە کۆنکریت کردنی لە شوباتی ١٩٥٩ تەواو بووە٠ لەم تونەیلەدا خۆڵ و بەرد دەرکراوە و م٣ کۆنکرێت کراوە و تەن شیشی تێدا سەرف کراوە٠
سەبارەت بە تونێلی سەرەوەی رێگای دەربەندیخان- سلێمانی لە کۆتایی پەنجاکاندا ئەویش دەست کراوە بە دروست کردنی لە لایەن کۆمپانیایەکی فەرەنسیەوە،
ئەم تونێلە درێژیەکەی لە شێوەی نیوە بازنەدایە و تیرەکەی م مەترە٠ دەوترێت لە دروستکردتی ئەو تونێلانەدا چوار کریکار گیانیان لە دەستداوە شایانی باسە لە و کاتەدا سەرەک کۆمار و وەزیری ئاودێری عێراق بووە.
ساڵی وەک سەردەستەی چەکداران چووە خزمەتی نادرشای ئەفشار و لە داگیرکردنی ھیند لەگەڵی بوو و نازناوی بە ئەمیر ئەلئومەرای پێ بەخشرا و بووەوە بە میری خۆی.
دەیسەم دیسان بە سوپایەکەوە لە دەرەوەی شاری تەورێز لەگەڵ بە شەڕ ھات بەڵام دیسان بەزا و ڕای کردە ئەردەوێڵ و دوای گەمارۆیەکی دوورودرێژ،
م. دەیسەم چوو بۆ بەغداد لای و داوای یارمەتی کرد بۆ بە بەرەنگاری لەگەڵ بەڵام ھیچی دەست نەکەوت بۆیە چوو بۆ مووسڵ لای و ئەویش دەستکەوتێکی نەبوو.
دەیسەم بە بانگێشتنی کوردان دیسان گەڕایەوە بۆ ئازەربایجان بەڵام لەلایەن مەرزبانەوە تێکشکا و ڕای کردە ئەرمەنستان و پەنای بۆ ڕاژۆری ئەرمەنی برد.
بە ھەبوونی شا ئیسماعیلی یەکەم لە ھەرێمەکەدا ھەموو جموجۆڵێک و جوداخوازییەکی لە ناوچە سنوورییەکاندا نەھێشت بەتیبەت لە سەڵماس و خۆی،
لە ساڵی دا شا ئیسماعیلی یەکەم ڕوویکردە باشووری دەوڵەتەکەی لەوکاتەدا سەرکردەی کوردان ھێزی کۆکردەوە و پەلامری شاری ورمێیدا و ڕوویکردە سەڵماس بە جەنگاوەرەوە.
لە ٢٣ی ئابی ١٥١٤دا شەڕی چاڵدێران ڕوویدا لە نێوان شا ئیسماعیلی یەکەم و سەلیمی یەکەم کە لە ئەنجامدا سەفەوییەکان شکان و تەواوی ھەرێمەکە و شارەکانی خۆی و سەڵماس و ورمێ بوونە بەشێک لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.
بەھۆی تەکتیکەکانی عوسمانییەکان لە پێشڕەوی وەستان و ھەرێمی ئازەربایجان بەھۆی ئەم جەنگەوە زیانی زۆری بەرکەوت و وێران بوو بەتایبەتی شاری سەڵماس.
لە مانگی نیسانی ١٩١٨دا ئەرمەنییەکانی پارێزگای وان لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەرکران و کۆمەڵکوژکران و ئەرمەنییەکان بەرەو ئازەربایجان کۆچیانکرد،
لە ۱٥ی حوزەیراندا فرقەی ۱۲ لە جەنگێکدا لە باکووری سەڵماس هێزە ئەرمەنییەکانی تێکشکاند و له ۲٤ی حوزەیراندا هێزە هێزە ئۆزانییەکان گەمارۆی سەر شاری خۆییان تێکشکاند.
بەڵام لە ۳۰ی تشرینی یەکەمی ١٩١٨دا ی واژۆکرد و عوسمانییەکان کۆتاییان بە ئۆپراسیۆنە سەربازییەکانیان هێنا لە باکووری ئێراندا.
لە ساڵی ١٩١٨دا نزیکەی نیوەی ئاشوورییەکانی ئێران بەهۆی جەنگ لەگەڵ ئازەری و کوردەکان و سەرهەڵدانی برسێتی و نەخۆشییەوە گیانیان لە دەستدا.
ھەموو جارێک کە ئاشوورییەکان ھێرشیان دەھێنایە سەر ناوچەکە کۆمەڵکوژیان دەکرد و خەڵکی ناوچەکەیان بەدیل دەگرت و ھەروەھا خەڵکەکەیان ڕادەگوێزا بۆ ناوچە دوورەکان و ئاشوورییان دەھێنا و نشتەجێیان دەکردن.
ئیدوین ڕایت لێکۆڵەرێکی دێرینەناسی دەڵێت شوێنی شارۆچکەی سەڵماسە و ھەروەھا ناوچەی چلیاکۆموس کە لە بەڵگەنامەکانی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیدا ھاتووە دەڵێت ناوچەی سەڵماسە.
لە کۆتای مانگی ئایاردا باراتۆڤ ناوچەکانی گرتەوە و بەهیوا بوو خانەقین بگرێت و لەوێوە پێشڕەوی بکات بۆ بەغدا کە ئەوکات سوپای عوسمانی و سوپای بریتانیای مەزن لە جەنگدا بوون دژی یەک لە باشووری عێراق،
لە بیرەوەرییەکانی تەیمووری لەنگدا ھاتووە کە پێداھەڵدانی بۆ کوردەکانی کۆچکردوو لە کوردستانەوە بۆ کە لە زمانی خۆیەوە بڵاو کردووەتەوە باسی ئازایەتی و چاونەترسی ھۆزە کوردەکانی کردووە کە دوای گەرانەوەی لە بەغدا لە ،
تەیمور دەڵیت «کە بەرەو کرماشان دەرۆیشتم گەیشتمە ناو بەندەنێکی بەناوبانگ بە باتاق دەستەی پێشڕەوانم ئاگاداریان کردم کە ژمارەیەک سوار و پیادە لە دەورووبەری ئەو دەربەندەن لەوانەیە دووژمن بن دوای لێکۆڵینەوە ئاگاداریان کردمەوە ئەوانە ھەندێک ئێڵ و ھۆز و تیرەی ناوچەی کرماشانن و دەڵین ئەمیر تەیمور بە چەندەھابار زیڕەوە لە بەغدا گەڕاوەتەوە ئەگەر دەیەوێت سەری سەلامەت بێت ھەمووی دانێت ئینجا لێرەوە بڕوات،