polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
بەڕاستی من نەمدەویست سەربازەکانم بە دەستی عەشایەرانی کرماشان بە کوشت بدەم بەلام کەوتمە شەڕ لەگەڵیاندا لەو شەڕەدا کوژراو و ھەندێک بریندارمان ھەبوون لە نەبەردی و جەنگی دەربەندی باتاقدا ئەزموونی بەکەڵکم وەرگرت و لە شەڕەکانی و کابولستان و ئەفغانستان و ھیندستان و وڵاتی شامدا ئەگەر بمویستایە لە گەلییەکەوە بڕۆم ئەمسەر و ئەوسەری گەلییەکەم داگیر دەکرد پاشان لەشکر پیایدا دەرۆیشت.
لە سەدەی دا دەوڵەتێکی سیاسی گرنگ لە ڕۆژاوای دەریاچەی ورمێ ھەبووە بە ناوی گوڵیزان کە ئەمە لەلایەن قەیسەری دووەم لە ساڵی وتوویەتی.
ساڵی کاتێک ئالب ئەرسەلان لە ھێرشی سەر ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی لە دیوی ئەخلات و ئەرزیڕۆمەوە بە تەورێز و سەڵماسدا ڕەتبوو ی جێگرەوەی ی لاداو ی میری مەراغەی لە جێگەی دانا و یاوەری بوو لە جەنگی سالی لە دژی ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی لە باکووری سووریا.
ساڵی لە بەغداد بە دەست ئیسماعیلیەکان کوژراو بەلام وەچەکانی ھەر لە حوکمی مەراغە مانەوە و بە ئەتابەگی مەراغە ناسران و تا ھاتنی لیشاوی مەغۆلەکان لە ساڵی ھەر بەردەوام بوو.
ساڵی میرنشینێکی بە ھێزیان لە تەورێز و مەراغە دامەزراند پاش ئەوەی ساڵی ئیبراھیمی مەرزەبانی مسافری دەیلەمیان لە ئازەربێجان وەدەرنا.
و دوو لە میرە ناودارەکانی ئەوسا بوون لە ساڵی لە تەورێزەوە بە ھانای ھۆزی ناوداری ھەزەبانی چوو لە دژی ھێرشە ئۆغوزە تورکەکان بۆ سەر مەراغە و تێکیان شکاندن ئەم ھێرشەش بە سەرتای ھێرشی تورکان دێت بۆ سەر خاکی کوردنشینی ئازەربێجان.
لە ساڵی دا جەلالەدین گەمارۆی شاری خەلاتی دا و لەو کاتەدا کان ھێرشیان کردە سەر ورمێ و سەڵماس و داگیریان کردن بە چەندەھا گوندی دەورو بەریانەوە.
لە ساڵی دا ئەمیر تەیموور خێڵی ی ئەفشاری ھێنا بەمەبەستی سەرکوتکردنی کوردەکان و خێلە ڕاپەڕیووەکانی ورمێ و دیاریکردنی بۆ حکومداری ورمێ،
لە سەدەی بیستەمدا باکووری ئێران بەتایبەتی ھەرێمی ئازەربایجان و کوردستان جێی ململانێی زلھێزەکانی ناوچەکە بوو کە گۆڕانکاری ھێز زوو تیایدا ڕوویدەدا.
لەشکری خانەدانی ورمێ لە مێرگی دێرشکی سەڵماس کۆبووەوە و لەگەڵ لەشکری لە دەشتی جەبەل لە قۆچی لە ساڵی دا بەشەڕ ھاتن و لەئەنجامدا لەشکری خانەدانی ورمێ شکا و تێکچوو لەناو چوو.
لە ھەر چواردەورەوە دەورەدراوە بە ورمێ و تەسوج و خامنە و قەرەباغ و خۆی و مەرەند و بەھیستان و چۆرش … ڕووبارێک لەلای ڕۆژاوایەوە دەڕوات کە لە چیاکانی ھەراوێڵ و بەردەزەردەوە سەرچاوە دەگرێت،
شارەزا لە مێژووی سۆمەریەکاندا دەڵێت؛ نابەجێیە مرۆڤ ھەڵسەنگاندی ئەوە بکات کە یەکەم جێگای حووریەکان نزیک دەریاچەی وان و چیای ھورومە،
شارۆچکەیەکی بازرگانی ھەڵکەوتووە بەھۆی شوێنی جوگرافیایییەکەیەوە و ھەروەھا شارۆچکەیەکی گەشتوگوزارییە بەھۆی سروشتە جوانەکەیەوە،
بەپێی ئەو لێکۆڵینەوانەی شوێنەوارناسان لە ساڵی دا لە گردەکانی دەوری ئەم شارۆچکەیەدا کردویانە تەمەنی سەڵماس نزیکەی ھەزار ساڵ دەبێت.
قاجاڕەکان مەبەستی قەیسەری دووەمی گورجستانیان بە خیانەت زانی دەربارەی ئەم زەوییانە و دەست وەردان بوو لەدەسەڵاتی ناوخۆیی خانەدانەکانی ئازەربایجان.
لە کەنیسەکانی سەڵماسدا سەرەتای مەسیحییەتی ئەرمەنی و ئاشوورییەکان دەردەکەون و ھەروەھا لەو دەمەدا زۆرێک لە کوردەکان مەسیحی بوون،
و ئەم ناوچەیە دەستاو دەستی کردووە لە نێوان ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی و ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی و لەدوایشدا ئیمپراتۆریەتیی ساسانیدا.
لە هاوینی ساڵی ١٩٠٥دا بارودۆخی کوردستان شڵۆقا لە ئەنجامی تیرۆرکردنی ی سەرۆکی ئێڵی شکاک لەلایەن کاربەدەستانی میریی ئێرانەوە لە شاری تەورێز.
کە ئەم چۆڵکردنە کوردان دەیکەن لەبەر ترسی گیانیان کە ببوون بە نێوان بەرداشی زلھێزەکان و کاریگەری کردە سەر دیمۆگرافیای ناوچەکە و کەمبوونەوەی کوردان کاتێک ناوچەکە ئاوەدان بووەوە.
تەنھا یەک لیوا لە سوپاکەی مایەوە کە بەسەرپەرشتی جەنەڕاڵی ئەرمەنی و دەستەیەک لە خۆبەخشانی ئەرمەنی لە سەڵماس و ورمێدا بڵاوبوونەوە بۆ پارێزگاری لە باکووری ڕۆژاوای ئێران.
لە ١٤ ١٢ ١٩١٤ دا لەشکری شارەدێی کۆتۆلی داگیرکرد و پێشڕەویکرد بەرەو شارۆچکەی خۆی کرد و ھێزکانی سوپای عوسمانی بەرەو تەورێز چوون و وە ناوچەیەکیان لە ئازەربایجان و ڕۆژھەڵاتی کوردستان داگیرکرد.
عەبدولڕەزاق بەدرخان لە بەهاری ١٩١١دا گەشتێکی بە ناوچەکانی خۆی و ماکۆ و کۆتۆل و ورمێ و سەڵماسدا کرد و چاوی بە هەندێ لە سەرۆک ئێڵ و ھۆز و پیاوماقوڵانی کورد کەوت و داوای هاوکاری لێکردن بۆ بەدەیهێنانی دەوڵەتی کوردی سەربەخۆ بەپشت بەستن بە ڕووسەکان.
ئەم کۆمەڵەیە فێرگەیەکی لە شارۆچکەی خۆی لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩١٣دا کردەوە و بۆ یەکەمجار منداڵانی کورد توانیان بەزمانی زگماکی خۆیان بخوێنن.
الواقدی ئەمەی نووسی؛ کەمێک لە خەڵکی سەڵماس و خۆی موسوڵمان بوون و داوایان لە موسوڵمانان کرد کەوا مامۆستایان بۆ بنێرن تاوەکو ئایینی ئیسلامیان فێربکەن.
وەلەئەنجامی پەیماننامەی کە واژوویکرد زەوییەکانی ئازەربایجانی باشوور گەڕایەوە بۆ سەفەوییەکان و باکووری ئازەربایجان لە سەرووی ڕووباری ئاراسەوە درا بە عوسمانییەکان.
ھۆلاکۆ خان لە ساڵی دا تەواوی زەوییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوینی داگیرکرد و بۆ ئەم مەبەستە براکەی خۆی ی دامەزراند بە فەرمانڕەوایی ناوچەکە.
دانیشتووی دێرینی تەورێز و مەراغە و ورمێ بوون و زۆزانی چیای سەھەندی نزیک تەورێز ھاوینەھەواری شوانکارەی ئەم ھۆزە بووە و ڕەشماڵیان لە بناریدا ھەڵداوە،
وەک دیارە ئەم ڕەوەندانە و ڕێچکەی گەرمیان و کوێستانیان تا ئەمڕۆش درێژەی ھەیە و ھۆزی بەربڵاوی ھەرکی و سوورچی و ڕەوەندۆک جێگرەوەن.
بەپێی لێکۆڵەرانی شوینەوارناسی ئێران ئەم نەخشە ھی ئەردەشێر بابەکانی شای ئیمپراتۆریەتیی ساسانیە و ی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی کە سەرکەوت لە جەنگی بەپێی سەرچاوە ئەرمەنییەکان ئەم دیاری بووە و داویەتی بە ئەردەشێر بابەکان.
ھەرچۆنێک دەڕوانینە ڕوخساری مرۆڤی نەخشی خانتەختی دەردەکەوێت کە ئەم نەخشە ساسانییە لەبەرئەوەی لە نەخشە ساسانییەکانکەدا بە ھەمان ڕوخسار و شێوە دەردەکەون ھەمان کلتورە.
فارسی خستە سەر ساڵی و ھەندێک لە بەشەکانی ئەنادۆڵ و پاشان عێراقی گرت ساڵی و دوای ئەوەی دەستی گرت بەسەر دەوڵەتی بوەیھیەکاندا لە عێراق،
بنەماڵەیەکی دەسەڵاتداری تورکی بوون حوکمی ئەفغانستان و ئێران و بەشێک لە ئەنادۆڵ و سووریا و عێراق و نیمچەدوورگەی عەرەبی کردووە لە نێوان ساڵانی و پاشان ھەتا ،
پاش لێکۆڵینەوە و کنەکردن لەلایەن دێرینەناسەکان لە گردە دێرینەکانی سەڵماسدا ئەوە دەرکەوت کە سەڵماس ناوەندێکی یەکلاکەرەوە بووە لە کاتە جیاوازەکاندا،
ئەمە ئەوە دەردەخات کەوا ئەم ھەرێمە داگیرکراوە لەلایەن سۆمەری و گۆتی و حووری و مانناکان و ئورارتووەکان و جێدەستیان دیارە بە ھەرێمەکەوە.
کە کاتێک مووسڵ و ورمێ و خۆی گرت و باجی لەسەر دانان بەھەمان شێوە لە سەڵماس و ناوچەکەدا جێبەجێی کرد و ئارامی و ئاسایشی تیادا بەرقەرار بوو.
حەمدوڵڵا موستەوفی لە نووسینی لەسەر سەڵماس دەڵێت ئەم شارۆچکەیە لەسەردەمی دا دروست بووەوە و بەرەو پێش چوو؛ و دەستیشانی دەکات کە قەڵا ڕووخاوەکەی لەسەردەمی وەزیری ئیلیخانییەکان نوێکرایەوە و دەنوسێت کە درێژی دیواری قەڵاکە کە دەکاتە .
دوای مردنی نادرشای ئەفشاری ھێز و دەسەڵات ھەر لای ئەفشارەکان مایەوە لە ھەندێ ھەرێمدا و وڵات بوو بە چەند ھەرێمێکی سەربەخۆ و بە خانەدانەکان ناوی دەرکرد.
لە ھەمان ساڵدا شارۆچکەکانی کە زۆرینەیان کورد بوون ڕاپەڕین لەدژی زۆری باج و ستەمی دەسەڵات بەڵام نادرشا ھێرشی کردەسەریان و سەرھەڵدانەکەی کپ کردەووە.
کاتێک دەسەڵاتی ئیلیخانەکان لاواز بوو ئەمان سەریان ھەڵداو دەستیان گرت بەسەر ھەرێمەکانی ئازەربایجان و ئاران و ناوەڕاست و ڕۆژاوای ئێراندا.
ئەو جەنگە بوو کە لە ١٥ ٤ ١٩١٥ لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەم ڕوویدا لە نێوان ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی لە شارۆچکەی دیلمان .
چەند جەنگێکی یەک لەدوای یەک ڕوویدا لەنێوان ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی و ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی لە ئازەربایجان و ڕۆژھەڵاتی کوردستان لەگەڵ قاجاڕەکان لە ئێران،
لە ئەنجامی ڕاکردنی ی برای بۆ ئەستەمبوڵ گرژی کەوتە نێوان ئەم دوو دەوڵەتە و ئەمەش جارێکی تر ڕێ خۆشکەر بوو بۆ کوردەکان کە دەست بە جووڵانەوە بکەن لە ئازەربایجاندا،
خەڵکی سەڵماس دەورێکی گرنگیان بینیوە لە بەرەوپێشچوونی وڵاتدا و سەڵماس یەکێک بوو لە شوێنە سەرەکییەکانی سەرھەڵدانی شۆڕشی دەستووری ئێران.
لەلایەن یەکینەکانی خۆبەخشی ئەرمەنی بە سەرکردایەتی جەنەڕاڵ بەرگری لە ھێرشی کرد تاوەکو ھێزی ڕووس بە سەرکردایەتی جەنەڕاڵ گەیشت و ھێزەکەی خەلیل بەگیان تێکشکاند.
بەداخەوە فراوان بوونی شار و دروستکردنی خانوو لەدەوری ئەم گردە بووەتە ھۆی وێران بوون و ڕێگری لە کاری لێکۆڵینەوە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ.
ڤلادیمیر مینۆرسکی ڕۆژھەڵاتناسی ڕووسیای دەنوسێت کەوا سەڵماس لەسەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ساسانی و ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی بەشێک بووە لە .
ڕه‌زا شاى باوكيان له‌ ده‌سه‌ڵات لادا بۆ نه‌هێلانى هه‌ر په‌يوه‌نديه‌ک له‌گه‌ڵ ئه‌ڵمانه‌كان و كوڕه‌كه‌يان محه‌ممه‌دڕه‌زا يان له‌ جێگه‌ى دانا.
له‌ دوايى نه‌مانى شەڕی جیھانیی دووەم ئێران پشێويه‌كى زۆرى به‌خۆوه‌ بينى و بزاڤى له‌ ١٩٥٢ توانى محه‌ممه‌دڕه‌زاشا له‌ ئێران وه‌ده‌ر بنێ،
ئه‌م سيناريۆيه‌ ساڵى ١٩٧٩ دووباره‌ بوويه‌وه‌ پاش سه‌رهه‌ڵدانى شۆرشى ئيسلامى به‌ رێبه‌رايه‌تى ڕووحوڵڵا خومەینی به‌ڵام ئه‌مجاره‌ شا نه‌گه‌ڕايه‌وه‌و له‌ میسر كۆچى دوايي كرد.
وه‌ك ده‌زانرێت ڕه‌زاخانى باوكی به‌ ره‌چه‌ڵه‌ک گورجه‌ و خه‌ڵكى دێھاتی ئالاشتى سه‌ر به‌ ده‌ڤه‌رى سوادكۆى پارێزگاى مازه‌نده‌رانه‌.
كاتێك ڕه‌زاخان بوو به‌ حاكمى ئێران له‌ ساڵى ١٩٢٥ ويستى نازناوێكى نوێ بۆ بنه‌ماڵه‌كه‌ى په‌يدا بكات ره‌سه‌نايه‌تى و ئێرانى بوونى خۆى پێ بسه‌لمێنيت.
زاڵكردنى ده‌سه‌ڵاتى تاكه‌ حيزبى و داپلۆسينى بزاڤى سياسى جياواز به‌ تايبه‌تى چالاكى په‌ره‌سه‌ندووى حزبه‌ چه‌پڕه‌وه‌ كۆمۆنيسته‌كان .
چاكسازى له‌ بوارى كشتوكاڵ و دابه‌شكردنى زه‌وى به‌ سه‌ر جوتيار و سه‌پانى بێ زه‌وى كه‌ نزيكه‌ى چوار مليۆن ئێرانى تيايدا سوودمه‌ند بوون ئه‌مه‌ش هۆكارى بژاندنه‌وه‌ى ئابوورى ئێران بوو له نێوان ١٩٦١-١٩٧٩.
یەک تەن تەنھا بەھۆی ناویەوە ئەناسرێتەوە و کۆمەڵێک تایبەتمەندیی لەپاڵدراویشی ھەیە کە بریتین لە ئەو خسڵەتانە و ئەو زانیارییانەی کە تەنەکە نوێنەرایەتییان ئەکا.
کە سوپایەکی گەورەیان پێکەوەنا و خۆبەخشەکان چوونە پاڵیەوە لە وڵاتە ئەورووپیە جیاوازەکانەوە وەک قشتاڵە و ئیتالیا لەگەڵ سەربازە پورتوگالییەکان و پاپا پیرۆزی خۆی پێدان و ئەم هەڵمەتە شێوازی هەڵمەتی خاچھەڵگری وەرگرت،
و سوپای عوسمانی گەیشتنە لای سوپای جەزائیری و مەغریبی و بەیەک گەیشتن لەگەڵ شۆڕشگێڕ و پورتوگالییەکاندا لە ناوچەی کۆشکی گەورە یان وادی مەخازن،
سوپای عوسمانییەکان توانییان سەربکەون بەسەر پورتوگالی و شۆڕشگێڕەکاندا و سوپای موسڵمانان هەستان بە ڕوخاندنی ئەو پردەی کە ڕێگەی هەڵاتنی سوپای خاچھەڵگری بوو بەمەش ژمارەیکی زۆریان لێ نوقم بوو،
کە ئەمەش هۆکاری سەرەکی بوو بۆئەوەی پورتوگال شوینە جیهانییەکەی لەدەستبدات وەک هێزێکی ئیستیعماری و بازرگانی کە ماوەیک دەستی گرتبوو بەسەر گەرووە دەریاییە گرنگەکاندا،
سەدڕی ئەعزەم محەمەد سەقڵی پاشا کوژرا کە چوار سەردەمی سوڵتانە عوسمانییەکانی بینی لە سەردەمی سوڵتان سەلیمی یەکەمەوە هەروەها وڵاتی پاراست لە دارووخان لە دوای وەفاتی سولەیمان قانوونی،
و سەرکردەکانی وڵات نەیانئەتوانی دەست بگرن بەسەر سەربازە ئینکیشارییەکان کە ئاگربەستی نێوان تورک و فارسیان بە دل نەبوو و ڕاهاتبوون لەسەر تێکدان و تاڵان کردن و چەند شۆڕشێکیان کرد لەو ناوچانەی سەربازگەی لێیە،
دەرنەچوونی سوڵتان لەسەری سوپاکەیدا هۆکارێک بوو بۆ ئەوەی دەست نەگیرێت بەسەر ئینکیشارییدا دوای کوژرانی محەمەد پاشا سەقڵڵی.
و باڵیۆزی فەڕەنسا لە پێشەوەی ئەو باڵیۆزانەدا بوو کە زۆر دەهاتنە بەردەم دەرگای سوڵتانی عوسمانی بۆ داواکردنی تایبەتمەندی بازرگانی،
شای ئینگلتەرا ئیزابێلا توانی ئەو تایبەتمەندییە وەربگرێت کە ڕێگە بە کەشتییە بازرگانییە ئینگلیزییەکان بدرێت ئالای ئینگلیزی بەرز بکەنەوە،
لە کاتێکدا هەموو کەشتییە ئەورووپیەکان بێجگە لە کۆماری بوندقیە ڕێگە نەئەدران بچنە بەندەرە عوسمانییەکانەوە ئەگەر لە حاڵەتێکدا ئاڵای فەڕەنسایان بەرز نەکردبێتەوە.
سینان پاشا ڕۆیشت بۆیان و چووە بوخارستی پایتەختی ئەفلاقەوە بەڵام ئەمیری ئەفلاق لە کۆتاییدا توانی سەربکەوێت بەسەر عوسمانییەکاندا و پاشاکشەیان کرد بۆ دوای ڕووباری دانووبەوە و ژمارەیەک شاریان لە دەستدا،
سوپایەکی گەورەیان نارد بۆ گرتنی کەرەج و چوونە تەقلیسی پایتەختییەوە ساڵی ٩٨٥ک پاشان رێگەکەیان تەواوکرد بەروە شیروان لە ئازەربایجانی باکووری و چوونە ناویەوەساڵی ٩٨٦ک.
ھێڵی ھەڵدانی ٧ مەتر بە درێژی ١م ڕاستەوخۆ بەرامبەر گۆڵ تەریب بە ھێڵی گۆڵ و لە دووریی حەوت مەتر لە دوور ھێڵی گۆڵەوە دەکێشرێت.
ھێڵی ئاڵووگۆڕ درێژ دەکرێتەوە بۆ ھەر تیپێک لە ھێڵی ناوەڕاستەوە تا خاڵێک بە دووریی چوار مەتر و نیو لە ھێڵی ناوەڕاستەوە،
کۆتاییی ھێڵی ئاڵوگۆڕ بە ھێڵێکی تەریب بە ھێڵی ناوەڕاست درێژ دەکرێتەوە بۆ ماوەی ١٥سم بۆ ناوەوە و دەرەوەی ھێڵی تەنیشت.
بەشێکی زۆریان تیشک دەخەنە سەر ڕاھێنەری یاریی جومناستیکی دانیمارکی ھۆنگۆ نیلسن کە لە ساڵی ١٨٩٨ لە قوتابخانەی لاو درۆب مامۆستا بووە،
یانیش زۆرێکیان بڕوایان وایە ڕاھێنەری جومناستیکی ئەڵمانی ماکس ھیرز لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەم ئەو یارییەی دروست کربێت کە وەک ئامادەکاری و مەشق و خۆگەرمکردنەوە بە یاریکەرانی جومناستیکی کردووە.
لە نێوان گێمەکاندا ١٠ خولەک کاتی پشووە ئەگەر لە یارییەکی خول یا پاڵەوانییەتی بوو ئەگەر یارییەکە بە یەکسانبوون کۆتایی ھات ئەوا دوو گێم زیاد دەکرێت بۆ ئەوەی یاریەکە یەکلابکرێتەوە.
کە ھەر گێمێکیش پێک ھاتووە لە ٥ خولەک و کاتی پشووش پێک دێت لە یەک خولەک گەر ھەر یەکسان بوون ئەوا دوو گێمی تریش زیاد دەکرێت کە ئەوانیش ٥ خولەکن گەر ھەر یەکسان بوون
دوو گۆڵ لە ناوەڕاستی ھێڵی گۆڵ بۆ دەرەوە دادەنرێن کە دەبێت لەسەر بچەسپێنرێت واتە جووڵە نەکات و بەرزیی گۆڵ دەبێت دوو مەتر و پانایییەکەشی سێ مەتر بێت و لە دواوەشی بە تۆڕ داپۆشرێت بۆ ئەوەی ڕێگر بێت لە دەرچوونی تۆپ.
ئەم گوندە لە ڕووی شوێنی جوگرافییەوە دەکەوێتە باشووری شاری ھەولیر وە ھەروەھا شوێنێکی ستراتیجیە لە گواستنەوەی ئەو بەرھەمانەی کە بەرھەم دەھێنرێن.
سێ شار بە یەکەوە دەبەستێتەوە ھەولێر دەکەوێتە باکووری وە مووسڵ دەکەوێتە باکووری خۆرئاوا و کەرکوکیش دەکەوێتە باشووری خۆرھەڵاتی ئەم گوندە.
لەھەڵھێنجانی سەرەنجام لە بۆچوونەوە دەگەینە ئەوەی بنەمای ھەرە گرنگ لەفەلەسەفەی ستۆیسیزمدا بریتییە لەوەی؛ جیھان ئەوەیە کە عەقڵ بۆمان دەردەخات.
لەگەڵ سەرھەڵدانی ئەمدا و لەمیانەی ئەمەوەی فەلسەفەی ڕۆژئاوایی لەچوارچێوەی گریکی ھاتە دەرەوە و شێوازی ئینتەرناسیۆناڵی وەرگرت.
بەناوبانگترینیان لەو کۆمەڵگە زۆر چینایەتییەدا کۆیلەیەک بووە بەناوی ئیپیکتیتۆس لەگەڵ تزارێکی ڕۆمانی بەناوی مارکۆس ئاوریلیۆس.
دامەزرێنەری ئەم فێرگەیە زینۆنی ڕەواقی بوو کە خەڵکی کیتیۆن ی قوبڕوس بووە (نابێت ناو ئەم بەھەڵە لەگەڵ زینۆنی خەڵکی ئیلیا تێکەڵ بکرێت،
شەڕی براکوژی یان شەڕی ناوخۆ شەڕێکی چەکداریی ناوخۆی ھەرێمی کوردستان بوو کە لە ساڵانی ١٩٩٤ تا ١٩٩٨ لە نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستاندا ڕوویدا و بووە ھۆی دروستکردنی گورزێکی بەھێز لە نێوان کوردانی تەنھا بەشی ڕزگارکراوی کوردستاندا بە شەڕی براکوژی ناسراوە.
بەھۆی ڕێکەوتننامەی ئاشتی واشنتۆن کە لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٩٨ بە ئامادەبوونی وەزیری دەرەوەی ئەوسای ئەمریکا مادلین ئۆلبرایت لە نێوان جەلال تاڵەبانی و مەسعود بارزانی ئیمزاکرا،
بە پێی بریکاری ڕۆبێرت بێر ژمارەیەک لە ئەندامانی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران یارمەتییەکی سنورداری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستاندا و ھەروەھا ئێران ڕێگەی دا بە چەکدارانی یەکێتیی کە لە چەند ناوچەیەکەوە ھێرش بکەن.
دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی نیمچەدوورگەی عەرەبی و باشووری رۆژئاوای کیشوەری ئاسیا کە دەروانێتە کەنداوی فارس و یەکێکە لە وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوین.
ماوەی کارکردنی فەرمانبەران لە ٧ بەیانی تا ٢ی پاش نیوەڕۆیە بەڵام لە مانگی ڕەمەزان ماوەکە بۆ دوو کاتژمێر کەم دەکرێتەوە واتا لە ٨ ی بەیانی تاوەکوو ١ی دوای نیوەڕۆیە.
لە ٢١ی ئازاری ساڵی ١٩٨٠ لە شاری پۆرتۆ ئەلیگیری کە پایتەختی وولایەتی گراندی دو سول لە بەڕازیل لەدایک بووە لە ئێستادا گەڕاوەتەوە بارشەلۆناو وەکو سەفیری ئەو یانەیە دەست بەکارە،
ڕۆناڵدینھۆ دوو جار تۆپی زێڕینی وەرگرتووە کە دەدرێت بە باشترین یاریزانی جیھان و بە فریاد ڕەسی بارشە لۆنای ئەوکاتە ناسراوە کە لە ساڵی ٢٠١٣ کەناڵی بارسا تیڤی کە تایبەتە بە یانەی بارسا وەکو وەفایەک بۆ ئەو ئەفسانەی تۆپی پێیە ڕاپۆرتێکی لەسەر ئەم یاری زانە ئامادەکرد بە ناوی " " کە باسی سەرکەوتویی بۆندی ئەم یاریزانە ئەکات.
ھەروەھا سەرۆکی یانەی بارسا خوان لاپۆرتا لە کاتی بۆندی ڕۆنالدینھۆ بۆ بارسا ئەڵێت (ڕاستە کە ئێمە لە بەستنی بۆند لەگەڵ ئەستێرەیەکی وەکو بێکھام سەر کەوتو نە بوین بەڵام ئێستا من مانگم بۆ ھێناون)
خوان لاپۆرتای سەرۆکی یانەی بەرشلۆنە لە ساڵی ٢٠٠٤ بیری لە کڕینی داڤێد بێکھام کردەوە بەڵام دواتر ئەم یاریزانە پەیوەندی کرد بە یانەی ڕیال مەدرید ەوە بۆیە خوان لاپۆرتای سەرۆکی بەرشلۆنە بیری لە یاریزانێکی تر کردەوە کە ئەویش ڕۆناڵدینھۆ بوو،
وێنەی پێشکەش کرد لەگەڵ ھاوڕێ کامیڕۆنیەکەی ساموێڵ ئیتۆ کە لەیەکەم وەرزی دا ٢٠٠٤-٢٠٠٥ توانی تۆپی زێڕینی وەرگرت کە دەدرێتە باشترین یاریزانی تۆپی پێ لە جیھان دا بە ھۆی ئەو ئاستە بەرزەیەوە تەواوی یانەکانی ئەوڕووپا ئارەزووی کڕینی ئەویان ھەبوو،
بەڵام دوای ئەوە لەوەرزی ٢٠٠٧ بەھۆی چوونە یانە شەوانیەکانەوە و کات بەسەردن ڕۆناڵدینھۆ لەیانەی بەرشلۆنە بۆ وەرزی دواتر فرۆشرایە
سەرەتا ڕۆناڵدینھۆ لەگەڵ تیپی لاوانی بەڕازیل دەستی بە یاریکردن کرد تێیدا توانیان جامی جیھانی لەساڵی ١٩٩٧ بەدەستبھێنن و توانی لەم پاڵەوانیەتیە دوو گۆل تۆمار بکات،
و چەندەھا خەڵاتی تری لەلایەن فیفاوە پێ بەخشراوە وەک باشترین ناوەند و ھێرشبەر ناوی لە چەند باشترین پێکھاتەی جیھانی ساڵ ھەڵبژێردراوە
دەستپێکی ژیانی وەرزشی ڕۆناڵدینھۆ لەیانەی گریمۆی بەڕزیلی بووە کە لەساڵی ١٩٩٨لەگەڵ یانەی جامی لیپرتادۆسی بردەوە ھەر ئەوەش بوو یانەکانی ئەوڕووپا کەوتنە گرنگی پێدانی
لەساڵی ٢٠٠٧ ڕۆنالدینھۆ ڕووی کردە یانەی میلان لە خوولی کاتچیۆی ئیتالی لەکۆی ٧٠ یاری تەنیا ٢٠ گۆلی تۆمارکردبوو لەگەڵ یانەی میلان ئاستی ناوبراو بەتەواوی دامرکا بەھۆی دووبارە پەیوەندی کردنی بەیانە شەوانەکانەوە ڕۆنالدینھۆ لەگەڵ میلانۆ نەیتوانی تاکە نازناوێکیش بەدەست بھێنێت و سێ وەرزی بە بەتاڵی لەگەڵ یانەکە بەسەر برد
ڕۆناڵدینھۆ بەمەبەستی گەڕانەوەی بۆ ئاستی جارانی و بەشداری کردنی لە جامی جیھانی ساڵی ٢٠١٤ی بەڕازیل گەڕایەوە ووڵاتەکە و ڕووی کردە یانەی فلامینگۆ
دەنگوباسی شەڕ باس ئەکرا و دەسکەوتەکانی شەڕ دابەش ئەکران ھەر لەوێوەش پەیامبەر درودی خوای لەسەربێت -کاروبارو کێشەی دادوەری بەڕێوە ئەبرد،
و مزگەوت پەیمانگای پێگەیاندن و فێرکردن و لەبەرکردنی قورئان و زانستی شەرعی و کۆڕی زانستی بووە کە تا ئێستاش ھەرباوە ئەوەتا زانایان و مامۆستایان تا ئێستاش لە مزگەوت وانە بەقوتابیان دەڵێنەوە.
زانکۆی ئەزھەر یش بۆ ئەمە چاکترین نموونەیە ھەروەھا جاری واھەبووە کە پەرتووکخانە و کتێبی زۆر بە مزگەوتەوە لکێنراوە یان پارەو و زەوی درواوە و لکێلنراوە بە مزگەوت بۆ نۆژەن کردنەوە و ڕێکخستن و بەخشینی بەو قوتابیانەی کە دەمێننەوە لە دەوروبەری مزگەوت.
ئاھەکی زیندوو لە زۆرێک لە پڕۆسەکانی پاڵاوتن بە کاردێت و بە بەرزکردنەوەی پلەی گەرمی و زیادکردنی ڕێژەیەکی دیاریکراو ئاو بۆ بەردی ئاھەک بەدەست دێت.
کەلسیۆم لە تێکەڵەی توێکڵی زەوی بە ڕێژەی ٣٦٣٠٠ گرام لە تۆنێکدا بوونی ھەیە ئەم کانزایە بە شێوەی سەربەخۆ دەست ناکەوێت،
کەلسیۆم پێنجەمین توخمە لە ڕووی بەرفراوانیەوە لە پێکھاتەی توێکڵی زەوی کە ڕێژەی ٣٪ و بە شێکی گرنگیشە لە گەڵاکان، ئێسکەکان،
بە ھۆکاری ھەبوونی کاردانەوەی توند بە ئاو وھەوا کەلسیۆم ھەرگیز بە شێوەی کانزایەکی خاوێن لە سروشتدا لە توخمەکانی دیکەدا بەدەست ناکەوێت،
پێویستە کەلسیۆمی پێویست لە خۆراکی لاواندا بوونی ھەبێت پێش ئەوەی بگەنە تەمەنی پێگەیشتن بۆ ئەوەی ئێسکەکان شێوازێکی پتەو کەڵەکەبوو بگرنە خۆ،
کەلسیۆم توخمێکی تاڕادەیەک ڕەقە کە بە ھۆی ئەلیکترۆلیز لە فلۆریدی کەلسیۆم وەک کانزایەکی خاوێن دەردێت و بە بڵێسەی زەرد و سور ڕەنگ دەسوتێت و لە ھەوادا چینی نیتریدی سپی ڕەنگ بەرھەم دێنێت.
تەنھا سێ دانە لەمانە بە سروشتی ھەن بەڕێژەی بۆ وە بۆ وە بە ڕێژەیەکی زۆر بچووک بۆ کە چاڵاکی تیشکی تێدا بەدی دەکرێ ،
کە لە ئەنجامی تێکشکانی ئەرگۆن-٣٦ بەھۆی پرۆتۆنەکانی تیشکی گەردونی دروست دەبێ لە چینەکانی سەرەوەی بەرگی ھەوایی کەچی لە بەرگی ھەوایی خوارەوە دروست دەبێ بە زیاد بوونی یەک نیوترۆن بۆ یان زیاد بوونی یەک میۆن بۆ .
سیستەمی کارپێکەری ئەندرۆید بۆ یەکەمجار لەسەر مۆبایلی کۆمپانیای ئێچ تی سی تایوانی بەناوی یەکەم وەشانی لە ساڵی ٢٠٠٨ بڵاوکرایەوە،
لەو کاتەوە زۆر بەخێرایی گەشەی کردووە و بەرفراوانترین کۆمەڵەی پەرەپێدەری لە پشتەوەیە کە نزیکەی ٣.٥٠٠٠٠٠٠ سێ ملیار و نیو پڕۆگرامی بۆ دروست کراوە.
زۆر بە باشی و ئاسانی تێکەڵاوی ڕاژەکانی گووگڵـە و کار زۆر ئاسان دەکاتەوە بۆ ئەو بەکارھێنەرانەی کە لە کار و ژیانی ڕۆژانەیاندا ڕاژەکانی گووگڵ بەکار دەھێنن.
سیستەمی ناوبراو کۆگایەکی گەورە و پڕ لە پرۆگرامی ھەیە کە ھەتا شوباتی ساڵی ٢٠١٧ زیاتر لە ٢.٣ ملیۆن پرۆگرام و یاری جیاوازی تێدا بەردەست خراوە کە ھەردوو جۆری خۆڕایی و بە پارە لە خۆ دەگرن،
زمانی ئینگلیزی ھەر لە سەرەتای سەدەی ھەژدەھەمەوە پێشکەوتنێکی یەکجار گەورەی بەخۆوە بینی لە ئەنجامی ئەو پێشکەوتنە سەربازی، زانستی،
زۆربەی جار ئەو ناوکانەی لە ئەنجامی ھەڵوەشاندنی تەنۆلکەکانی ئەلفا و بێتا-ەوە پەیدا دەبن یان ئەو ناوکانەی لە ھەر کردارێکی ئەتۆمییەوە دروست دەبن بۆ نموونە کارلێکە ناوکییەکان لە باری ئاستێکی وروژاودا دەبن،
مانای وایە ئەو وزەیەی ئەو ناوکانە دروست دەکەن لەم بارەدا بەرزتر دەبن لەو وزەیەی کە لەباری جێگیریی ھەیەتی واتە بارستایی ناوک لە باری وروژاودا گەورەترە لە بارستاییەکەی لە باری زەمینیدا ،
پاشان لە ماوەیەکی زۆر کورتدا ناوک لە باری وروژاوەوە دەگوێزرێتەوە بۆ باری نیمچە وروژاو یان بۆ باری دامرکانەوە بۆ ڕزگاربوون لەو وزە وروژێنەرە زیادەیە ئەویش بەدەرکردنی لەسەر شێوەی تیشکە کارۆمەگناتیسییەکان کە بەتیشکی گاما ناسراوە،
ئەلکترۆنەکە دەردەچێت و گەردەکە جێدێڵێت کە بڕێکی دیاریکراو وزە لەگەڵ خۆیدا ھەڵدەگرێت و ئەم کردارەشی بە گۆڕانی ناوخۆیی دەناسرێت،
ئەوەی شایانی باسە لەوانەیە نەمانی وروژاندن لەڕێی دەرکردنی تیشکە کارۆموگناتیسییەکان وە بەگواستنەوەی ناوک لەباری وروژاوەوە ڕاستەوخۆ بۆ باری زەمینی ڕووبدات و یەک فۆتۆنی تێدا بێت کە سەرجەم وزەی وروژاندنەکەی ھەڵگرتبێت،
کاتێک گورزەیەکی تەریب لە تیشکی گاما دەکەوێتە سەر ماددەیەک ھەڵدەمژرێت لە ئەنجامدا فۆتۆنێک دەردەچێت کە لەگەڵ گەردێک لە گەردەکانی ماددەکە کارلێک دەکات بە ھەریەکێک لەم سێ کردارە- لە گورزەکەوە ئەویش بەھۆی ھەڵمژینی وزەکەی بەتەواوەتی و لەناوچوونی لەڕێی دیاردەی کارۆڕووناکییەوە یان بەرھەمھێنانی جووتێک فۆتۆن،
واتە تووندی تیشکی گاما بە شێوەیەکی بنەڕەتی کەم دەبێتەوە لە کاتی تێپەڕبوونی بەناو ماددەکەدا ئەویش بەھۆی ونبوونی وزەکەی بەناو چڕی تەنە مژەرەکەدا،
ھاوکۆلکەی ھەڵمژینی ھێڵی بەندە لەسەر وزەی تیشکی گاما و ھەروەھا لەسەر جۆری ماددەکە ھەڵمژین لە لە ماددەکە ڕاستەوانە دەگۆڕێت لەگەڵ توندی فۆتۆنی لێدەر و ژمارەی گەردەکان و ڕووبەری پانە بڕگەی گشتی.
ڕێگەکانی گواستنەوەی وزەی تیشکی گاما بۆ ماددە جیاوازییەکی بنەڕەتی ھەیە لەو ڕێگایانەی کە وزە لەتەنە بارگاوییەکانەوە دەگوێزرێتەوە بۆ ماددە،
لەگەڵ ئەوەشدا کە تیشکی ئێکس لە گۆڕانێکی ئەتۆمییەوە پەیدا چەند ڕێگەیەک ھەن کە تیایدا تیشکی گاما کارلێک لەگەڵ ماددەدا دەکات و وزەکەی ون دەکات و دەیدات بەو ماددەیە لەڕێی ئەم سێ کردارە سەرەکییەوە:
تیشکی گاما ناوکە تیشکاوەرییەکان لە شێوەی گورزەیەک لە وزە دەردەکات پێی دەوترێت فۆتۆنەکان ھەمیشە ھاوەڵی دەرچوونی تەنۆلکەکانی بێتا-یە لە ھەمان ئاستدا کە ھەمان وزەی ھەیە لەھەمان بواردا.
ئەگەر بەشێکی وزەکەی ونبوو ئەوا بەشەکەی دی بەردەوام دەبێت لە ڕۆیشتندا بەناو بۆشاییدا بە خێرایی ڕووناکی وەک ئەو فۆتۆنانەی کە وزەیەکی کەمتریان ھەیە،
ئەو ئەلکترۆنانەی کە لەلایەن فۆتۆنەکانی تیشکی گاماوە وزەیان بۆ گوێزراوەتەوە دەبنە ھۆی تێکدانی ناوەندەکە بەھۆی بەئایۆن بوون و وروژاندنی گەردەکانەوە،
ھەر کاتێک ئەلکترۆن بەھۆی فۆتۆنەوە دەرباز بێت ئەو ڕووداوەی بەدوایدا دێت تەنیا بەند دەبێت لەسەر خەسڵەتەکانی ئەلکترۆن نەک لەسەر ئەو فۆتۆنەی دەربازی کردووە.
ئــەم گۆڕانە تایبەتە جووتەکێک لە ئەلکترۆن و پۆزترۆن لە ڕووتەختی کارەبایی ناوکدا دروست دەکات و ھەروەھا لە ڕووتەختی خولگەیی ئەلکترۆنیشدا ئەم ئەگەرییە زیاد دەکات بەزیادبوونی ژمارەی گەردی،
لــەوەی پێشەوە تێبینی دەکەین کە ھەردوو ڕووداوە یەکەمینەکەی دیاردەی کۆمپتن کەم دەکەن بەزیادبوونی وزەی تیشکی گاما لە کاتێکدا دیاردەی سێیەم زیاد دەکات بەزیادبوونی وزەی تیشکی گاما،
ئەوەی شایانی باسە ئەم سێ کردارە سەرەکییە ھەموویان یان ھەندێکییان بۆ گشت وزەکانی تیشکی کارۆموگناتیسی دەست دەدەن لەوانەش تیشکی ئێکس.
بەرھەمھێنانی جووتەک کاتێک فۆتۆنی تیشکی گاما وزەکـــەی لە گەورەتربێت و بەنزیک ناوکی گەردیلەدا تێپەڕ ببێت ئەوا لە بوارە کارەباکەدا لەناو دەچێت و جوتێک لە ئەلکترۆن و جووتێک لە پۆزترۆن پێکدێت کە وزەکەیان ھاوتای بارستاییەکانیانە دەکاتە ،
وزەی گشتی ھەڵگیراو لەلایەن فۆتۆنەکانەوە دەکاتە جیاوازی نێوان وزەی بنەڕەتی و کۆتایی ھەرچەندە ژمارەی قۆناغەکان جیاواز بن.
بەشێوەیەکی گشتی گواستنەوە لە باری وزەیەکی بەرزەوە بۆ باری وزەیەکی نزم دەبێت لەگەڵ دەرکردنی تیشکی گاما لە ماوەیەکی زۆر کورتدا کە بەشێک لەچرکە تێپەڕ ناکات،
بەڵام ناوکە ئەفسوناوییەکان ناوازەن و لەم ڕێسایە لادەدەن بۆ نموونە بزمۆس ١٢٦ نیوترۆن لەناوکەکەیدا ھەیە وەک توخمێکی سووک دادەنرێت و جیاوازی لە وزەکەیدا لەئاستی یەکەمدا دەبێت.
ئەو تێکچوونەی پەیدا دەبێت لەسەر ژمارە و جۆری دابەش بوونی فەزایی ئەو بەئایۆن بوون و وروژاندنانە لە جیاتی بەئایۆن بوونی تاک کە لە فۆتۆنی گاماوە پەیدا دەبێت.
زاناکانی گەردوونناسی کار بۆ لێکۆڵینەوە لەم تیشکە دەکەن لەڕێی چەند چاودێرێکی تایبەت بۆ ئەو مەبەستە بۆ تێگەیشتن لەنھێنییەکانی ئەم گەردوونە،
تیشکی گاما ناتوانێت بە تەواوەتی بەرگە ھەوای زەوی ببڕێت بۆیە زاناکانی گەردوونناسی دەزگای کەشفکردنی تیشکی گاما لەسەر مانگە دەستکردەکان دادەنێن.
تیشکێکی کارۆموگناتیسییە بەمەش لە شەپۆلەکانی ڕووناکی دەچێت بێجگە لەوەی کە درێژی شەپۆلەکەی زۆر لە درێژی شەپۆلی ڕووناکی کورترە واتا لەرەی شەپۆڵی زیاترە لەهەریەک لە وزەیەکی زۆر بەرزی ھەیە و بە خێرایی ڕووناکی دەردەچێت ،
سەید سادق و دەڤەرەکەی شارێکی شۆڕشگێڕ و جێگەیەکی گرنگ بووە بۆ خەباتگێڕانی کورد ھەر لە بزووتنەوەکەی شێخ مەحموودی حەفیدەوە تا شۆڕشی ئەیلوول و شۆڕشەکانی نوێ و گوڵان ئەم شارە لە ھەموو سەردەمەکاندا قوربانی زۆری داوە لە ڕۆژی ٩ی حوزەیرانی ١٩٦٣دا ڕژێم ڕەشەکوژییەکی لە ناو شارەکەدا ئەنجامدا و چەند کەسێکی شەھید کرد و ھەندێکیش برینداربوون بریندارەکان و نزیکەی ٧٥ پیاوی شارەکەیان دەستگیرکرد و بردنیان بۆ حامیەی سلێمانی و ماوەیەکی زۆر زیندانی کران.
لە سەردەمی ڕژێمی بەعسدا خەڵکی سیدسادق دوو جار ڕاپەڕینی جەماوەرییان بەرپا کردووە یەکەمیان لە ٣/٥/١٩٨٢ دووەمیش لە ١٣/٥/١٩٨٧کە لە ھەردووکیاندا شەھید و بریندار ھەبوو ھەروەھا لە کۆتایی مانگی ئازاری ١٩٨٨دا ڕژێمی بەعس ئەم شارەی خاپوور کرد و تەواوی خانووەکانی ڕووخاند و خۆڵ و دارو پەردووی بەشێک لە شارەکەشی گواستەوە بۆ بەرامبەر گوندی کانی سپیکەی پەرخ کە تا ئێستاش شوێنەوارەکەی ماوە.
لە ٢٢ی ١٠ی ١٩٥٥دا کراوە بە ناوەندی ناحیەی شارەزوور کە «سەڵاحەدین ساڵح زەکی» یەکەم بەڕێوەبەری ئەو ناحیەیە بووە.
سەید سادق بە ناوی پیاوچاکێک بە ناوی «سەید محەممەد سادق کوڕی شێخ عیسای بەرزنجە کوڕی بابا عەلی ھەمەدانی» ناو نراوە کە گۆڕەکەی بە سەر شاخی سەید سادقەوەیە.
سەید سادق برای شێخ عەباس بووە کە گەڕەکی شێخ عەباسی شاری سلێمانی بە ناوی ئەوەوە ناو نراوە ھەروەھا برای سوڵتان ئیسحاقە کە کاکەییەکانیش بە ڕێبەرێکی گەورەی خۆیانی دەزانن
ساڵی ١٩٠٩ پێش بە دەرچوونی ڕۆژنامەی "کوردستان" گیراوە و سورەیا خراوەتە گرتووخانە و بەھۆی بڵاوکردنەوەی ناڕەوا دژی " " سزای کوشتنی بۆ دەرکراوە.
ناوبراو لە نێوان ساڵەکانی ١٩٠٦ بۆ ١٩٠٨ وەکو ئەندامانی دیکەی خێزانەکەی لە ئەستەنبوول بەھۆی گومانی تێوەگلان لە کوشتنی "ڕەزوان پادشا" دوور خراوەتەوە.
کە چۆن لەگەل عیلامیەکان یەکیان گرتووە توانیویانە شاری ئور بگرن و تێکی بدەن بۆیە لەم دەقە ناویان بە تێکدەر و کاولکار ھاتووە ئەمەش بەلگەیەکە کەوا سوئییەکان پەیوەندی سیاسی و دبلۆماسی
چیرۆکەکە ڕێڕەوێکی تری وەرگرت کاتێک یەکێک لە دۆزەرەوەکانی یاریزانە بەھرەدارەکان لە ئارژەنتین کە ھاوکاری یانەی بارسێلۆنەی دەکرد،