polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
مەریوان ڕایگەیاند کە «ئیسلامییەکان لەڕێگەی ڕادیۆوە جارێکیان پێیان وتم ئەگەر بزانن من لەکوێم و بمدۆزنەوە خۆیانم پێدا دەتەقێننەوە.» بەدوایدا «بەو کتێبە ویستم پارێزگاری لە ژنان بکەم بەڵام یەکەم کار کە کردم ئازاردانی خێزانەکەم بوو.» لە ئەنجامدا،
مەریوان ناچاربوو کوردستان بەجێبھێڵێت دوای ئەوەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان ڕەتی کردەوە پارێزگاری لێبکات و بەدوای ئەو کەسانەدا بگەڕێت کە ھەڕەشەیان لە ژیانی کردووە و دەزگیریان بکات.
«بەرپرسان ھیچ پارێرگارییەکیان لێ نەکردووم لە دژی ھەڕەشەو فەتواکان. لەم کاتەدا پێشبینی گولەیەک یاخود ڕومانەیەک دەکەم کە ھەڵبدرێتە ماڵەکەمەوە.»
لە ٢٦ی ئازاری ٢٠١٢دا کرێکار سزای ٥ ساڵ لە دەستگیرکردنی پێدرا بەھۆی ھەڕەشەی کوشتنەکانییەوە بەڵام دواتر ئازاد کرا،
ھەروەھا کاسیاس ڕای گەیاند لەبیرم دێت ھەندێک لە ھاورێکانی باوکم جل وبەرگی ڕیاڵ مەدریدو ھەڵبژاردەکەیان بۆدەکڕیم ودەیانکردم بەگۆڵچی و باوکیشم تۆپی بۆھەڵدە دام،
بەڵام ژیانی وەرزشی من وەک ئەوەی بەشێوەیەکی فەرمی یاریم کردبێت, بەھۆی ئەوەی من ھەمیشە لە یاریەکاندا وەک گۆڵچی لەگەڵ ھاوڕێکانم داسەرکەتوانە بەشداری یاری تۆپی پێمکردووە،
لەو کاتەوە لەگەڵ یانەکەدا مەشق و ڕاھێنانم ئەنجامداوە و وەک گۆڵچی سێیەمی یانەکە وگۆڵچی یەکەمی پلەدوو و لەوکاتەوە لەگەڵ دەستم بە گۆڵچێتییانەی ریاڵ مەدرید کردووە،
لە ھەمان کاتدا من ھەرگیز لە ئاستی ئەواندا نەبووم وەک بەھێزترین یاریزانی یانەکە و جیھان بوون لەگەڵ ئەوەشدا زۆر بەیان یاریمەتی دەرم بوون لەوانەش مۆریانتس وکارانکا لە قوتابخانەش ھەوڵیان لەگەڵ دەدام و لەڕاستیدا پەیوەندی یەکی باشم ھەبوو لەگەڵ ھەرچەندە یاریزانەکان زۆربەیان تەمەنیان ٢٤ ساڵ زیاتر بوو لە بەرامبەریشدا من تەمەنم ١٧ساڵبوو،
بۆنموونە ھەندێ لەیاریزانەکانمان وەک چاڤی و جێنا وتۆرێس ھەر لەساڵی ١٩٩٩وە کاتێک بۆھەڵبژاردەی لاوان لەجامی لاوان یاریمان دەکرد و ھاوڕێییەکتربووین،
کە ئەوجامە لەوساڵەدا لەنایجیریا ئەنجام درا وتوانیمان ئەو نازناوە بۆ ھەڵبژاردەکە پێکەوە بە دەست بێنین, بەڵام خۆشەویسترین ھاورێم کە تا ئێستا باشترین ھاورێی منە کە لە ڕابردوو ئێستاش دا باشترین ھاڕێمبووە،
بەڵکو لای سەرجەم ھاندەرانی و ھاورێکانی و خێزانە کەی زۆر خۆشەویستە وئەمەش بەھۆی ڕەوشت بەرزی بەتوانایی لێھاتوویلەناو یاریگاو لە سەرجەم بوارەکانی ژیانیدا،
ھەروەھا کاسیاس ڕای گەیاند خۆشترین ساتەکانی ژیانم ئەوە بوو کەئاواتەکەم ھاتەدی و بوومە گۆڵچیسەرەکی یانەی ڕیاڵ مەدرید،
جێ ی ئاماژە پێدانە ھەموو ئەو کەسانەی کەڕاھێنانم لەگەڵ کردوون وەک یاریزان وڕاھێنەر بەتایبەتی کاتێک لەساڵی ٢٠٠٤کارلۆس کیرۆش ڕاھێنەربوو و لەڕیزی ھەڵبژاردەکەشم دلبۆسکی ڕاھێنەرمبوو،
دلبۆسکی ھەمیشە داوای ئاست بەرزی لێھاتووی زیاتری لێدەکردم و ھەوڵی لەگەڵدا دەدام کەپێش بکەوم بۆیە لێپرسراوێتی زۆری دەدامێ , لە ھەمان کاتدا بەراستی ئەوەی زۆرجێ ی شانازیە بۆ من کەھاندەران بەو جۆرە لەسەرشەقامەکان وڕۆژنامەکان زۆر بەرێزەوە باسم دەکەن،
چونکە ڕۆژانە یاریزانەکان تووشی پێکان و کێشەی زۆردەبن , بەتایبەتی ھەندێک لە ھاندەران وڕۆژنامە نووسان لەیاری کلاسیکۆدا زۆر لەسەر یاریزانەکان دەدوێن و باسیان لێوەی دەکەن،
بەڵام بەبڕوای من یاری کلاسیکۆ دوای تەواو بوونی یاریەکە ھیچ گرنگیەکی نیەو تەنھا وەک یاریەکی ئاسایی بەشداری دەکەم و ھەوڵ دەدەم بۆ بەدەست ھێنانی ٣خاڵی ئەویاریە،
ئەمەش دەبێتە ھۆکارێک بۆ باسکردن و لێ ورد بوونەوەی یاریەکە بۆماوەی ٢بۆ ٣ ھەفتە لەلایەن ڕۆژنامەکان و ھاندەرانەوە.
بەڵام ئەوەی لەژیانی داھاتوومدا حەز دەکەم ڕووبدات بەردەوام بوونمە لەسەر ئەم کارەم وخزمەت کردنمە بەوەرزشی تۆپی پێ , ھەرچەندە دەزانم ئەمە بۆمن کەمێک قورسە.
ھەرچەندە باوکەکان لێپرسراوی یەکەمن لەمنداڵەکانیان کە لە داھاتوودا ببنە یاریزانێکی بەتوانای تۆپی پێ ,لە ھەمان کاتدا باوکەکان خۆیان حەز لە باشتر دەکەن بۆ مندالەکانیان،
جەغەتو لە کوێستانەکانی چل چەمە و شاخەکانی زاگرۆس و کوێستانی ماین بڵاغ سەرچاوە دەگرێ و کە دەڕژێتە بەنداوی شەھید کازمی لە ٣٥ کیلۆمەتری باشووری ڕۆژھەڵاتی بۆکانەوە.
چۆمی تەتەھوش لە کوێستانەکانی دەڤەری مھاباد و سەقز و بانە و کوێستانەکانی باشووری کوردستانەوە سەرچاوە دەگرێ و دەڕژێتە زەریاچەی ورمێ و.
شارەزایان سەبارەت بە تۆپۆگرافی شاری بۆکان ئاوا دەڵێن کە زنجیرە کێوەکانی باژێڕی بۆکان درێژەی زنجیرە کێوەکانی ئەڵپ و کوێستانەکانی ئەرمەنستان و ئازەربایجانە و ئەمەش بە ھەرێمی جەغەتوو و چۆمی لەیلان چایەوە دیاری دەکرێ.
بورکانەکانی سەرەتای ئیئوسن و ھەروەھا کۆتایییەکانی قۆناغی سێیەم دەوروبەری شار و بەتایبەتی باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتی بۆکان بۆکانیان پێکھێناوە.
پارکی بۆکانبێجگەلە ئەو شوێنەوارە مێژووییانەی کە ئاماژەمان پێکردن دەیان شوێنی سیاحی و گەشتوگوزاری سەرنج ڕاکێش لە بۆکان و دەوروبەری بۆکان ھەن کە دەتوانین ئاماژە بە ھێندێکیان بکەین:
باخی میراوا و پارکی ساحیلی و سەیرانگەی کێوە ڕەش ھەڵکەوتوو لە ڕۆژاوای شار کە بە درێژایی چۆمی تەتەھوو لە ناوەڕاستی شارن بووەتە سەیرانگەی زۆر خەڵکی شار و ناوچەکانی تر.
سەیرانگەی حەسەن زیرەک لە باشووری شار کە وەک ڕێزگرتن بۆ ئەم ھونەرمەندە مەزنەی کورد ئاوەدان و جێی سەیرانی عاسقانی ئەم دەنگە ئەفسانەیییە.
بەنداوی شەھید کازمی لە ٣٥ کیلومەتری باشووری ڕۆژھەڵاتیی بۆکان لە شوێنە گەشتوگوزارییەکانی گرینگی بۆکانە کە ساڵانە میوانداری لە ھەزارن خەڵکی ئێران و دەرەوەی ئێران دەکا.
ھەروەھا دەبێ ئاماژە بە دەیان ئەشکەوت بکرێ کە تایبەتمەنی و سەرنجڕاکێشی بۆکان دەردەخەن کە لێرەدا دەتوانین ئاماژە بکەین بە ئاشکەوتی کول ئاباد لە ٣٥ کیلۆمەتری باکووری بۆکان لەسەر جادەی بۆکان میاندواو،
کتێبێکە بە ناوی 'مەئموورییەتی زانستی لە ئێران' کە 'ژاک دو مۆرگان'ی فەرەنسی نووسیویەتی و لە ساڵی ١٨٥١ دا لە پاریس بڵاوی کردووەتەوە.
ژاک دو مۆرگان و ھاوسەرەکەی وەک زانا و پسپۆڕی بواری زەویناسی لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەھەمدا سەردانی بەشێکی زۆری ئێرانیان کردوە و لە ئازەربایجانەوە گەیشتوونەتە موکریان،
وشەی بوگاش یان بوغاش کە بە مانای خوایە. ” لغت نامەی دھخدا قامووسی گەورەی زمانی فارسی کە وێ دەچێ سەرچاوەی زانیارییەکانی سەجادیش لەم بابەتەوە بووبێ،
جا لەبەر ئەمە بەڕێوەبەرانی کۆمار بەشێک لە کار و چالاکییەکانیان بۆ بۆکان گوێستەوە و بۆ ئەم مەبەستە یەکێک لە چاپخانەکانیان ھێنایە بۆکان و دەستیان بە چاپی گۆڤار و کتێب کرد.
گۆڤاری ھەڵاڵە گۆڤارێکی ئەدەبی سیاسی بوو بە سەرنوسەریی نووسەری ناسراوی کورد حەسەن قزڵجی و بە یارمەتی بلیمەتی ناودار ھەژار موکریانی،
ساڵی ١٩٤٧ لە باشووری ئەو کاتی شار یەکەم بنکەی تەندروستی دەمەزرا و یەکەم دکتۆر و نەشتەرگەری ئەو نەخۆشخانەیە فریدریشی ئەڵمانی و بە ھاوکاری خانمەکەی نەخۆشەکانیان چارەسەر دەکرد.
ئاویستاناسی ئێرانی ئیبراھیم پوورداود لە وتاریکدا بە ناوی بەغ ەوە دەنووسێ «وشەی یەکجار کۆنی بەغ لە سەردەمێکی زووەوە لە زمانی ئێمەدا ماوەتەوە.
لە زمانە کۆنەکانی ئێران وەک ئاویستایی و فورسی کۆن دا بەغ لەسەر زاری خەڵک بوە و لە گاتاکاندا کە ھەڵبەستی زەردەشتن و کۆنترین بەشی ئاوێستا پێک دێنن،
کەسایەتییەکی بیانی دیکە کە ئاماژەی بە بۆکان و دەڤەرەکەی کردووە پرۆفیسۆر ڤلادیمیر مینورسکی توێژەری ناسراوی ڕووسە کە ساڵی ١٩١٥ لە پیترۆگراد وتارێکی بە زمانی ڕووسی بە ناوی بڵاو کردووەتەوە،
لە کتێتی مێژووی زەردەشتایەتی دا چووەتە قووڵایی باسەکەوە و بە دوور و دڕێژی لە واتای وشەی بەغە و بەگە دواوە و مانای خوداوەند ی بۆ وشەکان پەسەند کردوە.
نووسەری واژەنامە مینوی خرد دوکتۆر ئەحمەدی تەفەززولی بەغان ی بە خودایان زانیوەو زانای بە ناوبانگی ئێرانی ملک إلشعرإبھار لە کتێبیسبک شناسی دا گوتویەتی،
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران کە لە ساڵی ٢٠١٧ لەلایەن دایرەی ئاماری ئێرانەوە بڵاو بووەتەوە ڕێژەی دانیشتووانی بۆکان گەیشتووەتە ٢٥١٫٤٠٩کەس کە،
ئەمەش بەھۆی ھەڵکەوتنی بۆکان لەسەر شاڕێی سەرەکی باکوور و باشووری ڕۆژاوای ئێران گرینگییەکی ئەوتۆی بەم شارە بەخشیوە و بووەتە ھۆی کۆچی زۆر لە گوندەکان و شارەکانی دەوروبەرەوە بۆ ئەم شارە.
بە ھاتنی ڕووس و عوسمانییەکان بۆ ناوچەی بۆکان و مەھاباد - بۆکانیش لە شەڕی یەکەمی جیھانی نەپارێزرا و ھێرشی ڕووسەکان بووە ھۆی ئەوەی کە ناوچەکە وێران بێت و زۆر خەڵکی بێتاوان کوژران و لەکاتی کشانەوەی ھێزکانی ڕووس شاری بۆکان لەلایەن عوسمانییەکانەوە تڵانکران.
تەنات ھێزکانی ئێرانش ھاوڕێ لەگەڵ عوسمانییەکان دەستیانکرد بەتاڵانیی بۆکان و ناوچەکەوە بووە ھۆی خەسارو زەبرێکی زیاتر لەپرسی کۆکەڵایەتی و سیاسی کورد.
سەرداری گشتی سوپای ئیران لەسەردەمی ناسردەدین شای قاجار شش دانگێ بۆکانی لە ساڵی ١٢٢٨ بە ١٨٥٠ تمەن لە ئیلێ دیبۆکری دە کڕییە، ئێلی،
ئەم گورانکارییانەی دەسەڵات لەدەڤەرکەدا بوو بەھۆی کە گوندی ئینگیجە لە ٣ کیۆمەتری باشووری خۆرھەڵاتی بۆکان وێران بێت و گوندی سەردارئاباد ئاوەدان بکرێت.
بە خوێندنەوەو سەرنجدان بە حکومتی لۆلۆیی و گۆتییەکان و قەومەکانی تری ناوچەکەو ئەو شوێنەوارانە ی لەگەڕان و پشکنینە شوێنەوار ناسییەکان و ئەو بەردنووسانەی دۆزاروئەتەوەو گرنگترینیان بەردنووسی قەڵایچی - کەمێژووەکەی دەگەڕێتەوە ٨٠٠ ساڵی پێش زایین و قەڵاکۆنەکانی گوندەکانی بۆکان ئاماژە بە مێژوو شارستانییەتی کۆنی ئەم ناوچەیەی وڵاتی بۆکان دە کەن.
ئەشکەوتی موکری قڕان لە نزیک گوندی خۆراسانەی بۆکان کە لە سەردەمی شاعەباسی سەفەوی لەم ئەشکەوتەدا کارەساتێکی مرۆڤی ڕوویداوە و سەدان مرۆڤی کوردی ناوچەی موکریان لەو ئەشکەوتە خزاندووە و بە دووکەڵ ھەموویان قڕ کراون.
ئەمەش بووەتە ھۆی ئەوەی کە بیرەوەری ئەم کارەساتە مرۆڤییە لە زەینی مێژوویی خەڵکی ئەم ناوچەیە دا بمێنێتەوە و وەک ژینوساید لە مێژووی کورد دا سەیر دەکرێ.
ھەندێ جار بە ھەڵە بە بن زاراوەی سۆرانیی خەڵکی ناوچەی موکریان دەگوترێ زاراوەی موکریانی کە ھەڵەیە چونکو موکریان ناوی شوێنە نە ناوی زاراوە.
لەگەرماوگەرمی شەڕی دووەمی جێھانی و سەرەتاکانی حەکومتی محەمد ڕەزاشا بنەماڵەی ئێلخانی زادە و یان ھەمان موھتەدی بە حەوسد ھەزار تەمەنی ئەوکات بۆکانیان لە تاجرباشی تەورێزی ستاندوەوە.
ئەوشتانەش والێرەولەوێ لەمەڕ باسەکە نووسراون لەدۆخی بیروبۆچوونی خەڵکی ئاسایی نە چوونەتەدەرێ و ھیچ ڕووناکییەکیان نەخستووەتە سەر مێژووی پڕ تەم و مژی ئەم شارە.
دوو زانکۆی خوێندنی باڵای بە ناوەکانی پەیامی نوور بە نزیک ٢٠٠٠ خوێندکار و زانکۆی ئازادی ئیسلامی بە نزیک ١٠٠٠ خوێندکار دەوی گرینگی زانستی و کولتوری لە ناوچەکەدا دەگێڕن.
یکەم سەرژمێری کەلەساڵی ١٢٣١ ی ھەتاوی ئەنجام دراوە ڕێژەی دانیشتووانی شاری بۆکان ٦٠ کەس بووەو لەسەردەمای ناسرەدین شای قاجار و کاتێ سەردار عەزیز خانی موکری خاوەنی بۆکان بوو ١٢ بنەماڵەلەبۆکان نیشتەجێ بوون.
شاری بۆکان لەگەڵ سنە گەورەترین شاری لەسەداسەد کورد و سوننەنشینی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە و چوارەم شاری گەورە و پر حەشیمەی کوردنشینە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە.
سەیفەدین خان بە فرۆشتنی چەند گوندێک لە موڵکەکانی خۆی لەسەر گردی پەنا حەوزە گەورەو قەڵای وێرانکراوی ڵی ھەڵکەوتووە ناوی قەڵای سەرداری لەسەر دانراوە.
کۆمپانیای ئای بی ئێم ڕێککەوت لەگەڵ کۆمپانیای مایکرۆسۆفت بۆ نووسینی بەرنامەی بەیسیک بۆ یادی ئای بی ئێمکە ھەشت بایت بوو،
بۆ ئەنجامدانی ئەم کارە پێویست بوو کە مایکرۆسۆفت شارەزایی تەواوی ھەبێ لەسەر سیستمی کارکردنی کە سەر بە کۆمپانیای دیجیتاڵ ڕیسێرچ بوو.
نوێنەرانی کۆمپانیای ئای بی ئێم و کۆمپانیای مایکرۆسۆفت ھەوڵی دانووستانیان دا لەگەڵ کۆمپانیای دیجیتاڵ ڕیسێرچ بۆ ڕێککەوتنێک کە ڕێگەبدات کە مایکرۆسۆفت شارەزایی تەواوی ھەبێ لەسەر سیستمی کارکردنی کە سەر بە کۆمپانیای دیجیتاڵ ڕیسێرچ،
پاشان گەیتس داوای لە ئاید ڕۆبێرتس کرد کە بفرۆشێتە ئەو بەرامبەر بە ٦٥٠٠ دۆلار چونکە لەلایەن زۆرکەس ئەم بەرنامەیە دەدزرا،
لاوانێک کە سۆزێکی بێ وێنەیان ھەیە بۆ کۆمپیوتەر و ھەموو ھێز و توانایەکیان دەخەنە کار بۆ بەر بڵاوبوونەوەی تەکنۆلۆژیا.
لەو کاتەی کە بیل گەیتس لە قوتابخانەی لایک ساید بوو لەگەڵ ھاوڕێی بال ئالان زۆربەی کاتەکانیان لەسەر ئامێری کە بە ئامێری کۆمپیوتەری بەسترابوو کە لەلایەن کۆمپانیای دروستکرابوو وە لەلایەن کۆمپانیای جەنەڕاڵ ئێلەکتریک بەڕێوەدەبرا لە کۆمپانیای سەنتەری کۆمپیوتەر .
گەیتس و ئالان کرێیان وەردەگرت بەرامبەر چاککردنەوە و دووبارە نووسینەوەی کۆدەکان بە زمانی بەیسک بۆ ھەندێک کۆپانیا وەک و بە درێژایی چەند ساڵێک بیل گەیتس توانی لێھاتوویی خۆی پەرە پێبدات.
بۆ تەواوکردنی قوتابخانەی لایک سایدی دوواناوەندی دایکی گەیتس ناچار بوو ٢٠٠ دۆلار بداتە قوتابخانە لە بڕی بەکارھێنانی گەیتس بۆ کۆمپیوتەر بە چڕی.
پاشان ئەم دوو ھاوڕێیە ریکلامێکیان خوێند دەربارەی یەکەم ئامێری کۆمپیوتەری بچووک کە لەلایەن کۆمپانیای دروست کرابوو وە پەیوەندیان بە ئاید ڕۆبێرتسی خاوەنی کۆمپانیای کرد و پێیان وت کە بەرنامەیەکیان پەرەپێداوە کە دەتوانێ زمانی بەیسیک لە بەرنامەی ئامێری بەکار بێنێ،
لەبەر کەمی کات لە کاتی گەشتەکەیان بەرەو کۆمپانیای لە ناو فرۆکەکە یان دەنووسی بۆ ئەوەی لەگەل ئاید ڕۆبێرتس تاوتوێی بکەن،
کاتێک کە گەیشتمە شوێنی کۆمپانیایی ناچار بووم کرێی ماندوو بوون پێشینە وەرگرم بۆ ئەوەی کرێی ئوتێل بدەم چونکە گشت پارەکانمان چووە کرێی فرۆکە.
سیستمی کارکردنی کە سەر بە کۆمپانیای دیجیتاڵ ڕیسێرچ بوو لەوپەڕی بەھێزی دابوو کە گشت بەشە ڕەقەکان و بەرنامەکان و جێبەجێکردنەکان وا بەرنامە ڕێژکرابوون کە لەگەڵیدا بەشێوەیەکی ئاسایی کاربکەن.
خزمەتگوزارییەکانی کۆمپانیای مایکرۆسۆفت زۆر بە ھەرزانی پێشکەش دەکرێن بۆ ئەوەی کۆمپانیایاکانی تر نەتوانن بەرنامەکانیان پەرەپێ بدەن بۆخۆیان بە نرخێکی گونجاو.
یەکگرتنی ھەردوو کۆمپانیای مایکرۆسۆفت و کۆمپانیای ئای بی ئێم لە ھەشتاکاندا بۆ یەکەم جار دیاردەی فرۆشتنی بۆ ھەمووان دابین کرد لە پیشەسازی کۆمپیوتەر بەپشت بەستن بە دابینکردنی تەنکە پەڕی کۆمپیوتەر و پێداویستییەکانی ترو سیستمی کارکردنی .
بە بەکارھێنانی سیستمی کارکردنی وەک پێوەرێکی بەرنامەیی لە پیشەسازی کۆمپیوتەردا زیاتر لە کۆمپیوتەر سیستمی کارکردنی یان بەکار ھێنا بەمەش ڕۆل و گرینگی مایکرۆسۆفت گەورەتر و زیاتر بوو پیشەسازی و دروستکردنی کۆمپیوتەر.
لە ساڵی مایکرۆسۆفت دەستی کرد بە بەکارھێنانی وێنە لە کۆمپیوتەر کە ئایکۆن بەکاردێت لە جیاتی دێری داخوازی وەک لاساییەکی سیستمی کارکردنی ماکینتۆش.
ئەم شۆڕشەش لە بواری سیستمی کارکردنی نوێ ی ئامێری کۆمپیوتەری کەسی بووە ھۆی دیارکەوتنی سیستمی ویندۆز لە ساڵی پاش زانینی کۆمپانیای ئەپڵ ئەم کارەی بە زیادڕۆیی ژمارد بۆ مافەکانی کۆپی کردن کە پارێزراوە بەپێی یاسا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا،
گەیتس چووە زانکۆی ھارڤاردی بەناوبانگ لە ساڵی ١٩٧٣ بەڵام گواسترایەوە زانکۆی ویلایەتی واشینتۆن کەچی لەوێ خوێندنی تەواو نەکرد.
لەو کاتەی کە گەیتس لە زانکۆی ھارڤارد بوو زۆربەی کاتەکانی لە تاقیگەی کۆمپیوتەر لە زانکۆ بەسەر دەبرد کە ھەندێک جار دەگەیشتە ٣٦ کاتژمێری یەک لە دوای یەک بێ پچڕان کە تەنھا کۆلا و پیتزای دەخوارد بۆ ئەوەی بەئاگا بمێنێت.
ئێران دواجار بەتەواوی ملکەچی داوای تورکەکان بوو سەبارەت بە پرۆسەکە بەوەی مامەڵەی کرد بەو زەوییانەی چواردەوری چیای ئارارات بەرامبەر بەو زەوییە تورکییانەی نزیک قوتور و بەرزیرگان .
کاریگەریی سەرۆک خێڵەکان وەک سەرکردەیەکی سوپایی وردەوردە کەمئەبووەوە بەرامبەر بە بیرۆکەی نەتەوەخوازیی کە بووە ھۆکارێکی گرنگتر بۆ چالاکییە سەربازییەکانی کورد.
ھێزێکی پاڵپشتیی بارزانەکان لە باشووری کوردستانەوە بە ٥٠٠ ئەسپ سوارەوە لە ناوچەی موسڵەوە لەلایەن "شێخی بارزان"ەوە گەیشتن.
خواناس و زانای گەورەی کورد مەولانا خالید نەقشبەندی بە ڕێنوێنیکردنی یەکێک لە موریدەکانی ئەو لە سالی 1807 دەچێت بۆ دیھلی لە ھیندستان و لەپاش یەک ساڵ بە وەرگرتنی تەریقە و ئیجازەی ئیرشادەوە دەگەڕێتەوە بو کوردستان و دەست بە ئیرشاد و بڵاوکردنەوەی تەریقەتەکە دەکات و لەو کاتەوە،
تەریقەتی نەقشبەندی _ کە تا ئەو سەردەمە لە کوردستاندا ئەوندە ناوبانگ و بڵاوەی نەبووە _ بە جوریک بڵاوە دەکات و پەرە دەستێنێت کە تەنانەت دەسەڵاتداران و زانایان و لەوانە،
ھەر ئەم خاڵە بووەتە ھۆی ئەوەی کە تەریقەتی نەقشبەندی لە خۆرھەڵات و خۆرئاوای جیھانی ئیسلامدا پەرە بستێنێت و ببێت بە ڕەوشتی سۆفییانەی زانایان و ئەدیبان و فیقھزانانی ئیسلام و لەوانە،
شێخ عوسمان سراجەددینی نەقشبەندی یەکەم یەکێکە لە جیگەدارە زۆر بەناوبانگەکانی مەولانا خالید لە بەغدا تەریقەتی لێ وەرگرت وەک یەکەم خەلیفەی مەولانا خالید،
ئیسماعیل بێشکچی دەڵێت سەرچاوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ بەهائەددین نەقشبەندی کە تورکە و دواتر لەلایەن ئیمامی ڕەببانییەوە کە خەڵکی لاهوورە هەندێک دەستکاری کراوە.
ھەر درێژەی تەریقەتی خواجەکانە — ئەو ڕێ و ڕەوشت و سلووکەی کە خواجە یووسفی ھەمەدانی و خواجە عەبدولخالقی غوجدەوانی دایان مەرزاندبوو.
جێنشینەکانی ئەو «علاءالدّین عطار» و «محمّد پارسا» و «یعقوب چرخی» دەستیان کرد بە ئیرشادکردن و دەستێکی باڵایان ھەبوو لە بڵاوەپێدانی تەریقەتەکەدا و لەدوای ئەوانیش،
کوڕەکان و کوڕەزاکانی شێخ عوسمان لەدوای ئەو زۆرتر پەرەیان بە تەریقەتەکە دا و پلەیەکی بەرزیان لەنێوان کۆمەڵگای کوردەکانی ناوچەکە بەدەست ھێنا.
و وەک سکرتێری ڕێکخراوەکە چالاکی لۆبی کردنی لە دژی بەکارھێنانی چەکی کیمیایی و داکۆکی کردن لە مافی مرۆڤی کورد لە نێو پەرلەمان و میدیای بەریتانی ئەنجام دەدا.
لە دوای کۆرەو توانی مارگرێت تاتشەر رازی بکات بۆ ئەوەی فشار بخاتە سەر سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا و سەرۆک کۆماری ئەمەریکا بکات بۆ ڕێگرن لە ھێرشەکانی ڕژێمی سەدام و پاراستنی ژیانی پەناھەندەکان.
ھەوڵەکانی تاتشەر بوونە ھەوێنی دامەزراندنی ناوچەیەکی ئارام لە ھەرێمی کوردستانی عیراق و زەمینەیان بۆ ھەڵبژاردنی یەکەمین پەرلەمان و حکومەتی ھەرێمی کوردستان خۆش کرد.
ئینستیتیوتی مێری لە دوای یەک ساڵ لە دامەزراندنیەوە لە ریزبەندی جیھانیدا بووە یەکەمی عێراق و ژمارە ٣٥ی لوتکەی وڵاتانی رۆژھەڵاتی ناوەڕاست و باکوری ئەفریکا.
ئینستیتوت ساڵانە ئەنجام دەدات کە یەکێکە لە دیارترین کۆنفرانسەکانی کوردستان و عێراق کە سەرکردە بڕیاردەر و داڕێژەرانی سیاسات تێیدا دیبەیتی کراوە و راستەوخۆ لەگەڵ خەڵکی ئاکادیمی و پسپۆڕ ئەنجام دەدەن.
سەرۆک کۆماری عێراق و سەرۆک وەزیرانی ھەرێمی کوردستان و سەرۆکی پەرلەمانی عێراق و سەرکردە باڵاکانی عێراق و ھەرێم و پارچەکانی دیکەی کوردستان بەشدار بوون.
بروانامەی دیپلۆم و ماستەر و دکتۆرای لە زانستی میکرۆبناسی وەدەستھێناوە و دواتر ڕاھێنانی کلینیکی لە نەخۆشیە میکرۆبیەکان تەواو کردووە و لە ساڵی ١٩٩٢ لە کۆلێژی پزیشکیی زانکۆی نۆتینگھامی بەریتانی بووەتە مامۆستا و لە نەخۆشخانەی زانکۆشدا کاری پزیشکی دەکات.
سەرۆکی ئینستیتیوتی رۆژھەڵاتی ناوەڕاست بۆ توێژینەوە یە و پێشتر پرۆفیسۆر بوو لەبواری پزیشکی و تایبەتمەندێتی لە بواری نەخۆشیە بڵاوەکان مایکرۆبایۆلۆجی و سەرۆکی گروپی لە زانکۆی نۆتینگھام لە بەریتانیا.
چەندین کورسی خوێندن و ڕاھێنانی سەرکردە ئەکادیمیەکانی ھەرێمی پەیدا کردووە و لە سەردەمی نەوەدەکاندا بەشداری چالاکانەی لە ناردنی کۆمەک بۆ زانکۆکان کردووە.
ھێندێ لە ناسیۆنالیستە زازاییەکانیش نیشتمانێکی سەربەخۆی زازاییان دەوێ لە تورکیادا کە پێی دەڵێن کە بێ گومان لایەنگری لە پەکەکە لەناو قسەکەران بە دیالێکتی زازاییدا کەم دەکاتەوە.
رەنگە لە میلیۆنێکەوە تا سێ میلیۆن بن) دابەش بوون بەسەر موسوڵمانی سوننی و عەلەوییدا بە شێوەیەکی ئاسایی ئەوانەی بە زازایی قسە دەکەن بە کورد دادەنرێن و زازایش لای ناسیۆنالیستە کوردەکان و زۆر لە زاناکانیش بە بەشێک لە زمانی کوردی دەزانرێ.
کۆچبەرانی تورکیا ناچار بە فێربوونی زمانی تورکی نەدەکران بەڵکوو دەیانتوانی زازایی یان کرمانجی وەک زمانی دایک ھەڵبژێرن کە ئەویش بووە ھۆکارێکی دروست بوونی ناسیۆنالیزمی زازایی.
تا ئێستا ناسیۆنالیزمی زازایی زۆرتر بابەتی سیاسییەکانی تاراوگەیە و دیاردەیەکی سنووردارە بەڵام کاریگەریشی لەسەر گفتوگۆی ناسنامە ڕەگەزییەکانی نێو تورکیا ھەیە.
گفتوگۆکانی ئەم دواییانە سەبارەت "خوێندن بە زمانی دایک" لە تورکیا و سیاسەتی حیزبی داد و گەشەپێدان بۆ کردنەوەی کاناڵێک بە زمانی کوردی ڕەنگە ناکۆکییەکانی نێوان زازایی و کرمانجەکان بەھێزتر بکا.
بەڵام پلانیش ھەیە کە بە دیالێکتەکانی زازا و سۆرانیش بەرنامەی ھەبێ ئەویش لەلایەن زۆر لە زازاکانەوە پێشوازی لێ دەکرێ لە بازنەیەکی گفتوگۆی ئینتێرنێتی دا ناسیۆنالیستە زازاکان ئەوەیان دەربڕیوە کەئەوان کاناڵێکی سەربەخۆی زازاییان دەوێ نەک کاناڵێکی کوردیی کرمانجی.
مارتن فان برۆنسنی ئەنترۆپۆلۆژیست باس لە بەربڵاوی بیرۆکەی دەکا لە نێو کوردەکاندا کە ناسیۆنالیزمی زازایی بە دەستێکی دەزگا ھەواڵگرییەکانی تورکیە دەزانن.
پێ دەچێت ئەو بۆچوونەی ناسیۆنالیستە کوردەکان بێ بناغە نەبێ لە راستیدا زۆرێک لە تورکە ناسیۆنالیستەکان پشتگیری لەو بیرۆکەیە دەکەن کە زازا کورد نین ئەوانە پێیان وایە ئەو بیرۆکەیە پرۆسەی تواندنەوەی کورد خێرا دەکاو لایەنگیرێتی لە پارتی کرێکارانی کوردستان کەم دەکاتەوە.
لەساڵی ١٩٩٦دا رێکخراوی دێموکراسی تورکی (کە دامەزراوەیەکی نادەوڵەتییە و گرنگی دەدات بە پێکھاتنی دێموکراسیی سەقامگیر لە تورکیا) نامیلکەیەکی بچووکی دەرکرد کە ڕەخنە لە بۆچوونی ناسیۆنالیستانەی پارتی کرێکارانی کوردستان دەگرێ،
نامیلکەکە ئەوە پێشنیار دەکا کە باشترە کوردەکان بەشێک بن لە دیموکراسیی تورکیا تا ئەوەی لە کۆمەڵگایەکی ناچونیەکدا گیر بخۆن بە دەست توندوتیژیی ھۆزگەرییەوە و بیروباوەڕی عەشایری زاڵ بێ بە سەریاندا.
بزووتنەوەی ناسیۆنالیزمی زازا لە لایەن تورکەکانەوە پێشوازیی لێ دەکرا و لە لایەن چەندین بازنەی هەواڵگریی تورکییەوە یارمەتیی دارایی پێدەبەخشرا.
«ناوی ئەو دەزگای بڵاوکردنەوەیە خانەی چاپ و بڵاوکردنەوەی زازایی بوو کە بەشێک بوو لە دەزگای هەواڵگریی تورکی بۆ پەلاماردانی بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد.» دیسان دەڵێ:
زۆرینەی زازا ناسیۆنالیستەکان دژ بە پەکەکەن ئەوەش یارمەتیدەرێکە بۆ ئەنکارا لە جەنگەکەیدا دژ بە چەکدارە کوردەکان زازا ناسیۆنالیستەکان پەکەکە بە چالاکیی ئەنتی زازایی تاوانبار دەکەن و پێیان وایە ھەم پەکەکە و ھەم سوپای تورکیا بەشدارن لە کەمکردنەوەی دانیشتوانی ناوچە زازاییەکاندا زازا ناسیۆنالیستەکان ترسی توانەوەیان ھەیە لە بەرامبەر ھەردوو ناسیۆنالیزمی کوردو دەوڵەتی تورکیەدا.
پێدەچێ کەسایەتیی زازا ببێتە ئامرازێکی‌تر لە ململانێی سیاسیی نێوان تورکیا و ناسیۆنالیزمی کوردا کەش و ھەوایەکی کلتووری ئازاد لە تورکیەدا بوارێکی زیاتر ئەدا بە خوێندن بە زمانی دایک وەک زازایی و کرمانجی،
ھەر ئەوەش رەنگە ھاوکێشەی دوژمنی ھاوبەش لە نێوان رەگەزە ناتورکەکاندا کەم بکاتەوە لەو حاڵەتەدا رەنگە ناسیۆنالیزمی کوردی ھەڕەشەیەکی گەورەتر بێ لەسەر زازایی تا دەوڵەتی تورکیە.
ئێستاش زۆر ڕۆژنامە و چاپەمەنیی ئینتەرنێتیی تورک ھەن کە زازا بە کورد لە قەڵەم نادەن نموونەیەک لە وانە بەشداریکەرێکی زازایە لە رۆژنامەی تودەی زەمانی تورکیدا کە دەڵێ:
بە میلیۆن کورد و زازا ھەن کە خۆیان جیاواز نابینن لە براو خوشکە تورکەکانیان و کێشەکانیشیان جیاواز نین لە کێشەکانی ئەم وڵاتە نووسەرەکە لایەنگرێتی خۆی بۆ تورکیا دووپات دەکاتەوە.
ھەروەھا عەبدوڵڵا ئۆجەلانی سەرۆکی پارتی کرێکارانی کوردستان ئەوە دەردەبڕێ کە رێکخراوی هەواڵگریی نەتەوەیی تورکیا ـ لە پشت گەورەکردنی چالاکییە سیاسی و کولتوورییەکانی زازادان لە تورکیا«(میت لە پشت ئەم کارەوەیە و مەبەستیشیان راوەستاندنی گەشەی ھەستی نەتەوەیی کوردە».
عەبدووڵڵا دەمیرتاشی پارێزگاری پێشووی دیاربەکر و ئەندامی لەم دواییانەدا کاریگەریی ناسیۆنالیزمی زازایی لەسەر دانیشتوانی باشووری رۆژھەڵاتی تورکیا ڕەت دەکاتەوە بەڵام ئەوە ئاشکرایە کە سیاسەتمەدارانی تورک دەستیان کردوە بە جیاوازیی کردن لە نێوان زازا و کوردا ئەویش بە مەبەستی لاواز کردنی داوا ناسیۆنالیزمییەکانی کوردەکان ـ کوردیش میدیا ٢٠ی کانوونی.
مێژووی دروستبوونی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٨٩٦ کە ھیرمان ھوڵیرت کۆمپانیایەکی بۆ وەبەرھێنانی ئامێری ژمێرکاری پێک ھێنا.
ئای بی ئێم لە ساڵی ١٩٧٩ ەوە لە ھەوڵی بەرھەمھێنانی کۆمپیوتەر بوو کە ھەموو بەشەکانی پێکەوە بن و خەڵکی ئاسایی بتوانێت بەئاسانی بەکاری بھێنێت.
ئای بی ئێم وەکوو کاردانەوەیەک بەرامبەر گۆڕانکارییەکانی بازاڕی کۆمپیوتەر و داخوازیی کڕیارەکانی زیاتر بە بەرھەمھێنانی کۆمپیوتەری گەورە و ڕاژەکار ەوە خۆی تەرخان کرد.
لە ساڵی ١٩٦٩ شەوە پۆستی فەرماندەی باڵای ھێزە چەکدارەکانی وڵاتەکەی گرتووەتە دەست و ھەر لەو ساڵەوە تا ١٩٧٧ سەۆکی ئەنجومەنی سەرکرداتییەتی شۆڕش بووە.
لەوەتەی لیبیا بووەتە ولایەتێکی عوسمانی لە ساڵی ١٥٥١ ەوە قەزافی بە خاوەنی زۆرترین ماوەی حوکمڕانی لە لیبیا دادەنرێت و ئێستاش کۆنترین فەرمانڕەوای سەر زەوییە.
خانەوادەکەی بەشێوەیەکی گشتی لەگۆڕەپانی سیاسیدا چالاک بوون بەشێوەیەک زۆربەی لیبییەکان و چاودێران بەشێوەیەکی گشتی پێیان وایە کە قەزافی ئامادەسازیی دەکات بۆ ئەوەی سەیفولئیسلامی کوڕی جێی بگرێتەوە کە بەبەراورد لەگەڵ کوڕەکانی تریدا زیاتر جومجۆڵی سیاسی ھەیە.
قەزافی لەسەرەتادا حەزێکی نەتەوەیی عەرەبیی ھەبوو و بۆ ئەوەش ڕوویکردە چەندین دەوڵەت بۆ ڕاگەیاندنی یەکێتی عەرەبی بەڵام سەرجەم ھەوڵەکانی لەو بارەیەوە شکستیان ھێناو ئەوەندی پێنەچوو کە پرۆژەکەی کرد بە پرۆژەیەکی ئەفریقی و ناوی خۆی نا شاھنشای ئەفریقیا.
بیروبۆچوونە سەیرو سەمەرەکانی سەرۆکی لیبیا چەندین کێشەو مشتومڕی لەلایەن زۆرێک لەناوەوەو دەرەوەی لیبیادا دروست کردووە بەتایبەت کە خودی خۆی بەتەنھا لەوڵاتدا ماوەی زیاتر لە ٤٠ ساڵە حوکمدەکات و خۆی و بنەماڵەکەشەی بەچەندین تۆمەتی گەندەڵی و بەفیڕۆدانی سامانی وڵات و داپڵۆسینی ئازادایییە گشتییەکان،
موعەمەر قەزافی خاوەنی حەوت کوڕ و یەک کچە بە ناوەکانی محەممەد و سەیفولئیسلام و ساعدی و ھانیبال و موعتەسەم و سەیفولعەرەب و خەمیس و عایشە.
ھەروەھا خەمیس لە یەکیک لە ڕووبەڕووبونەوەکانی شۆرشگێرەکان کوژرا لەدوای ئەویش سەیفولعەرەب بە بوردومانی ھێزەکانی ناتۆ بۆ سەر بابولعەزیزییە کە شوێنی نیشتەجێبوونی قەزافی بوو کوژرا.
لەدوای ئەویش موعتەسەم لەگەڵ باوکی لە شاری سرت لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ دوای ئەوەی بەدیلی گیرا لەلایەن شورشگێرانەوە کوژرا.
قەزافی بەھۆی لێدوانەکانییەوە پاڵپشتی کوردی دەکرد بەتایبەتی پێشمەرگەی باشووری کوردستان و پارتی کرێکارانی کوردستان لە بەھاری ساڵی ٢٠١١ خەڵکی لیبیا شۆڕشێکی چەکداری و خوێناویان ئەنجامدا دژی حووکمەکەی قەزافی و کەتیبەکانی.
مەحموود عوسمان و ھاوڕێکانی لە «لیژنەی ئامادەکاری پارتی» لەگەڵیاندا یەکیان گرت و بەوەش ھەلی لەباریان بۆ ڕەخسا تا جوگرافیا بچووکەکەیان دەربچن و ھێز و وزەیان بەبەردا بێتەوە.
٣ – ٦ی ئابی ١٩٧٩ ڕەسووڵ مامەند و ھاوڕێکانی لە باڵی بزووتنەوەی سۆشیالیستی کوردستان لەگەڵ مەحموود عوسمان و ھاوڕێکانیدا کۆبوونەوەیەکی فراوانیان سازکرد و سەرکردایەتییەکی بەکۆمەڵیان دروستکرد لە ڕەسووڵ مامەند،
٣٠ی ئەیلوولی ١٩٧٩ دوو مانگ دوای ڕاگەیاندنی حیزبی سۆشیالیستی یەکگرتووی کوردستان ھەر یەکە لە مەحموود عوسمان و عەدنان موفتی دەچنە بەغدا بۆ گفتوگۆ کردن لەگەڵ سەددام حوسێن کە چەند مانگێک بوو بووبووە سەرۆک کۆماری عێراق،
١٢ – ١٥ی ئایاری ١٩٨١ ناکۆکییەکانیی نێوان ڕەسووڵ مامەند و مەحموود عوسمان لە یەکەمین کۆنگرەی حیزبی سۆشیالیستدا دەتەقنەوە،
ھێڵی ئیستیوا بە ناویا دەچێ و بەشێکی زۆری ڕووباری ئەمازۆنی تیادا تێ دەپەڕێ لەبەر ئەمەش زەوییەکەی پڕە لە دارستانی ئیستوایی و ناوچەی کشتوکاڵیی تێدایە.
دوای توێژینەوەیەک کە پرۆفیسۆر ئەدێلینۆ ئەزفادۆر کردوویەتی گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە وشەی لە زمانی کێلتییەوە ھاتووە و لەوەیشە لە سەرچاوەیەکی فینیکییەوە وەرگیرابێت.
لەسەردەمی ئیمپراتۆریەتی برازیلدا بە ناوی درەختی ئەم ناوە ناسراوە و بەسراوەتەوە بە درەخت بە واتای داری برازیل کە جۆرە درەختێکە لە بەڕازیل گەشە دەکات و بەلای ڕەنگی سووردا دەچێت کە ھەناردە دەکرا بۆ ئەورووپا بۆ دروستکردنی بۆیە بەکار دەھات.
لە ساڵی ١٩٦٧ لە سەردەمی دەسەڵاتداریی سوپا ناوەکە گۆڕدرا بۆ کۆماری فیدراڵی بەڕازیل و تاکوو ئەمرۆش ھەر ئەو ناوە بەکار دەھێنرێت.
پێش بەرپا بوونی شۆڕش پەیوەندی بە کرد تاکو ھەریەک لە ناوچەکەی خویدا دوژمن لە خاکەکەیان دەرپەڕێنن و ھاوکات فشارێک بخەنە سەر کاربەدەستانی ئینگلیز بۆ ئازاد کردنی شێخ مەحمودی حەفید لە دیلیەتی و دەستبەسەری .
سەرکردەی شۆڕش لە دەڤەری گەرمیان لەگەڵ تێکڕای ھۆزی و بە پاڵپشتی زۆربەی ھەرە زۆری ھۆزەکانی تری ناوچەکە لە دژی دەسەڵاتدارانی داگیرکەر راپەرین و شۆڕشێکیان بەرپا کرد،
لوتکەی چیای باوەشاسوار ئەو سەنگەرە قایمە بوو کە تەقەی ھەڵگیرساندنی شۆڕشی تێدا کرا و ترس و بیمێکی زۆری خستە دڵی داگیرکەرانەوە ،
ماڵ و دەسکەوتەکانی دنیا و پلە و پایە نەیتوانی ھەڵوێستی مساومە و سازشکردن لە سەر کێشەی نەتەوایەتی و نیشتمان لەلای برایم خان دروست بکات چونکە بەقای بە پەیمان و بڵێنەکانی ئەوان نەمابوو لە ھەمان کاتدا گفت و بڵێنی رزگار کردنی شار و ناوچەکەی بە جەماوەر دابوو .