polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
مێژووی ئێران باسکردنە لە مێژووی وڵاتی ئێران و ئەو ڕووداوە و پێشھاتانەی ئەم ناوچەیە بە مەبەستی ئاشناکردنی نەوەکانی ئێستا بە ڕابردووی وڵاتی ئێران ئەم مێژووە پڕە لە شەڕ و ململانێی داگیرکاری و جەنگ ئەمەش ئەم وڵاتەی ڕووبەرووی چەندین کێشە و گرفت کردەوە.
لەنەتەوە دیرینەکانی ئێرانە کە دانیشتووی ھەرێمی گیلانی باکووری ئێران بوون و دوو خانەدانی سەرناسی دەیلەمی بوون کە توانیان لە چاخی دەیەمی زایینیدا دەسەڵاتی خۆیان بەسەر ئێران و بەغدای بنکەی خەلافەتی عەبباسیدا بسەپێنن تا پەیدابوونی سەلجوقیەکان.
و ئەو سووتەمەنییانەی کە بۆ ماوەیەکی درێژ بە کار نەھاتوون بەکارھێنانی کەمتری ھەیە بەھۆی ئەوەی کە لینجییەکی زۆریان ھەیە کە بە یارمەتی سیستەمێکی گەرمی تایبەتەوە گەرم دەکرێن پێش بەکارھێنانیان و لەوانەیە کەمێک پیسیان تێدابێ ,بەتایبەتی گۆگرد کە دوانە ئۆکسیدی گۆگرد پێک دێنێ لە دوای سووتان،
ڕۆن بەکارھێنانێکی فراوانی ھەیە ھەر وەک لە مالان بەکاردێ تا دەگاتە بەکارھێنانی لە سووتەمەنی بارھەڵگرەکان کەمێک لە ئۆتۆمبێلەکان،
ھەروەھا بەکاردێ وەک سووتەمەنییەکی ھەڵگیراو بۆ بەرزکردنەوەی توانای ڕوەکەکان؛ و پێدانی گازە سروشتییەکان بەشێوەی پچر پچرە وەک سووتەمەنی سەرەکی بۆ مۆلیدەیەکی کارەبایی بچووک،
ڕۆنی سووتەمەنی کە سووتەمەنی شلەیە کە گەرم دەکرێت لەناو فڕن یان بۆیلەر بۆ بەرھەمھێنانی گەرمی یان بەکاردێت لەناو بزوێنەر بۆ دروستکردنی وزە،
زۆر جۆری ھەیە یەکێک لەوانە سوتەمەنی بۆندارە کە ئەم بەشەیان بۆنیکی تیژی ھەیە کە دەگەریتەوە بۆ ڕۆنە بازرگانییە گەورەکان کە دەست دەکەوی لە سوتەمەنی خاو.
کە سووتەمەنی بەجێماو دەبووە ھۆی دروستبوونی کارەبا بە ڕێژەی ١٦٫٨٪ لە نەتەوە یەکگرتوەکان بەڵام لە ساڵی ١٩٨٣ کەمی کرد بۆ ٦٫٢٪؜،
کە دێزل و سووتەمەنی بەجێماو لە خۆ دەگرێ کە بەرەنجامی نرخی ململانێیەکە کەم بووەتەوە لەگەل گازی سروشتی و سنوەردار کردنی بڵاوکردنەوی گازەکان بە ناو ژینگە دا،
نرخی گەرمکردنی سووتەمەنییەکە؛ و کۆنترۆلکردنی پیسییە زیادەکان سەرەرای ھێشتنەوەیان کە پێویستە بۆ ماوەیەکی دیاری کراو کە نرخێکی کەمیان ھەیە سووتاندنی ڕۆنی سووتەمەنی،
دەستەواژەی عەمباری سوتەمەنی یان سوتەمەنی کەشتی پەیوەندییەکی بەھێزی ھەیە لەگەڵ ھەڵگرتنی بەرھەمەکانی بەنزین لە ناو تانک (لەنێو شتەکانی تر،
و ئەمانە لە سەرەتای کرداری پڵاوتن لا دەبردرێن؛ و بەرھەمە قورسەکانی نەوت وەک سووتەمەنی دیزڵ لەگەڵ ئەو ڕۆنانەی کە بۆ چەور کردن بەکاردێن کە ھەڵچونیان کەمە دەکەونە ژێرەوەی تانکییەکان،
و تەنھا شتێک کە چڕترە لە لە خەڵوزی بەردین کە کاربۆنی ڕەشن یان قیڕاوین کە بۆ قیرتاو کردن بەکار دەھینرێن لەگەڵ جینەکانی مۆرکردن.
سووتەمەنی کەشتی ھاتوون کە ئاماژە بۆ لادانی نا یاسایی نەوتی خاو بکان (زۆر جار سووتەمەنییەکەینان پووخت دەکرد بۆ ئەوەی بۆ ئەوەی کێشی سووکتر بێ بۆ گواستنەوە) کە زۆر جار بەشێوەی قاچاخ ئەو بۆریانەیان کون دەکردو بۆ گواستنەوەی نەوتەکان بە بۆڕی،
لەلایەکیترەوە «سوتەمەنییەکانی کەشتی» کە لەوانەیە بخرێتە سەر تەختەی بەلەمەکە بۆ بارکردنی سوتەمەنییەکە و بڵاوکرنەوەیان بە درێژایی ھەڵگرە سوتەمەنییە ڕێگە پەدراوەکان .
نەتەوە یەکگرتووەکان ڕایگەیاند ئەو کارە پێشێل کردنی مافەکانی مرۆڤ بووە و داواشی لە ڕژیمی ئێران کرد چارەنووس یان شوێنی بە خاک ئەسپاردنی ئەو چوار زیندانییە کوردە ئاشکرا بکات دەنا بەدواداچوونەوەکان ھەر بەردەوام دەبن.
لە چوارەمین ساڵیادی ڕووداوەکە لە زیندانی ڕەجایی شاری کەرەج ڕێوڕەسمێک بەڕێوە چوو و بەشداربووەکانیشی یەک ڕۆژ مانیان لە خواردن گرت.
لە زانکۆی پەیامی نووری سنە دەروونناسی تەواو کردووە؛ تا پێش قۆڵبەست کردنی بۆ ماوەی دوازدە ساڵ لە کامیاران و ئاوایییەکانی دەوروبەری مامۆستا بووە،
ھەروەھا ئەندامی دەستەی نووسەرانی مانگنامەی ڕۆیان سەر بە بەڕێوبەرایەتی پەروەردە و بارھێنانی شاری کامیاران و ئەندامی سەرۆکایەتیی ڕێکخراوەی ژینگەپارێزیی ئاسک و ئەندامی ڕێکخراوەی چالاکانی مافی مرۆڤی ئێران بووە.
٢٨ی گەلاوێژی ساڵی ١٣٨٥ لە سەفەرێکی تاراندا فەرزاد دەستبەسەر کراوە و تا کاتی شەھید بوونی لە تاران و سنە و کرماشان لەژێر دڕندانەترین ئەشکەنجەکاندا بووە و ماوەیەکی زۆریش ئیزنی دیتنی کەسوکاری نەبووە.
فەرزاد مافی گرتنی پارێزەری نەبوو و لە ڕێکەوتی ١٠ی ڕێبەندانی ١٣٨٦ لەلایەن لقی سی دادگای شۆڕشی تاران لە حەوت خولەکدا بە تۆمەتی ئەندامییەتی پژاک حوکمی سێدارەی بەسەردا سەپا و لە ١٩ی گوڵانی ١٣٨٩دا ھاوڕێ لەگەڵ چوار زیندانی تر کە سێیانیان کورد بوون،
بە بێ ئاگادارکردنەوەی بنەماڵەکانیان و بە نھێنی لە پارکینگی گرتووخانەی ئێڤین لە دار دران و بە دزییەوە بە خاک ئەسپێردران و ھەنووکەش شوێنی ناشتنی تەرمەکانیان ڕوون نییە.
شاعیر و ڕۆژنامەوانێکی خەڵکی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو کە بە تۆمەتی ئەندام بوون و ھاوکاری لەگەڵ پژاک لەلایەن کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە سزای سێدارەی بۆ دەرکرا و لە ٩ی ئایاری ٢٠١٠ لەگەڵ عەلی حەیدەریان،
وە بەکۆمەڵ بۆ ڕاوشکاریان دەڕۆن ھەرماسیەو نێچیری خۆی بەتەنھا دەخوات مەگەر نێچیرەکە زۆر مەزن بێت و بەکۆمەڵ ڕاوی بکەن،
دەتوانێت بەیەک پاروو ماسیەکی تەواو قوت بدات بەڵام کاتێک ماسیەکە گەورە دەچێتە سنورەکەیان گورگ ئاسا بەکۆمەڵ پارچەپارچەی دەکەن،
وەرزی ھێلکەکردنیان لەنێوان مانگی ئازار تاوەکوو مانگی ئابە کەلەم ماوەیە ھەزاران گەڕای ھێلکە دادەنێنەوە وە ماوەی تروکانی ١٠ بۆ ١٥ ڕۆژە کە بەگوێرەی پلەی گەرمی ئاوەکە دەگەڕێتەوە.
‏؛ کە بە واتای «زیانبەخش» دێت) یەکێکە لەوجۆرە ماسیانەی کە لەئاوی لێڵ و قۆڵ دەژی بەتایبەت لەڕووبارەکانی ئەمەریکای باشوور.
ئەو یەکێک بوو لەو شەش پەرلەمانتارەی کە پارێزبەندیی پەرلەمانییان لێ وەرگیرایەوە لە ١٩٩٤ بۆ ئەوەی لێپرسینەوەیان لێ بکرێت بە بیانووی ھاندان بۆ سەربەخۆیی کوردستان.
لە ئەیلوولی ١٩٩٧ ڕۆمانێکی بە ناوی «گەرمیی شڕۆ» بڵاوکردەوە کە بنچینەکەی کۆمەڵێک ڕووداوی ھەقیقی بوون کە لە گوندی ئۆرمانیچی ناوچەی باسانی پارێزگای شرناخ ڕوویان دابوو.
ھێربێرت ساموێل بوو کە دواتر ناوی خۆی گۆڕی بۆ کە لە ساڵی ١٩١٦ وەزیری ناوخۆ بوو و یەکەمین جوولەکەی دیندار بوو کە لە کابینەی حکومەتی بەریتانیادا پۆستی وەرگرت.
ھێلین کارۆلین فرانکلین چالاکوان بوو لە ڕێکخراوی یەکێتی بازرگانی و جووڵانەوەی مافی دەنگدانی ژن و دواتر بوو بە ئەندام لە ئەنجومەنی پارێزگای لەندەن.
ھوگ فرانکلین کە یەکێک بوو لە کەسە دیارەکانی جووڵانەوەی مافی دەنگدان ھەرچەندە لەو بارەیەوە کارەکانی بووە مایەی شەرمەزاری خێزانی فرانکلین.
خێزانی فرانکلین بەشێوەیەکی چالاک بەشداربوون لە کۆلێژی وێرگینگ مێرنس کە لەوێدا باوکی وانەی دەربارەی بابەتی کارەبایی و موگناتیسی مێژووی جەنگی گەورە لە ئێواراندا دەگوتەوە،
فرانکلین لە دایک بووی خێزانێکی دیاری جوولەکەیە و لە قوتابخانەیەکی تایبەت پەروەردە کرابوو لە ناوچەی نۆرلاند لە ڕۆژئاوای لەندەن ئەویش قوتابخانەی لیندۆرێس بۆ خانمانی لاوی سەسێکس بوو ھەروەھا قوتابخانەی سەینت پاوڵی کچان لە لەندەن.
لەدوای ئەوە دەستی بەکار کرد وەک توێژەر لە تاقیگەی فیزیای کیمیایی لە زانکۆی کامبریج لەژێر چاودێری ڕۆناڵد جۆرج ڕیفۆرد نۆریش.
لە ساڵی ١٩٤٢ کۆمەڵەی بەریتانی بۆ توێژینەوەی بەکارھێنانی خەڵووز کورسییەکی خوێندنی دکتۆرایان بۆ فرانکلین دابین کرد و ئەویش دەستیکرد بە لێکۆڵینەوە لەبارەی خەڵووز و ئەمەش یارمەتیدەر بوو بۆی کە بتوانێت بڕوانامەی دکتۆرا لە ساڵی ١٩٤٥ بەدەستبھێنێت.
پاشان لە ساڵی ١٩٤٧ ڕۆیشت بۆ پاریس وەک توێژەرێکی قۆناغی دوای دکتۆرا لەژێر چاودێری جاکویس مێرسینگ لە تاقیگەی سەرەکی چیمیکویس دێ ئیێتات کە تێیدا فرانکلین بوو بە پسپۆڕ لە بواری زانستی پێکھاتە و سروشتی بلووری تیشکی- .
پاشان لە سالی ١٩٥١ فرانکلین بوو بە توێژەر لە کینگز کۆڵیج لەندەن و کاری لەسەر لادانی تیشکی- دەکرد کە لە کۆتاییدا بوو بە کارئاسانی بۆ دۆزینەوەی پێکھاتەی لوولپێچی دووانی دی ئێن ئەی .
فرانکلین چاوی کەوت بە بیڵ پرایز کە وەک کارمەندی تاقیگە پێکەوە لەوێ کاریان کرد و دواتر بوو بە یەکێک لە ھاوپیشە بەتواناکانی لە کینگز کۆلێژ لەندەن.
فرانکلین داوای یارمەتی لە ئەندرین وێیل کرد دەربارەی ھەلی کار بۆ کەسێک کە کیمیاگەری فیزیایی بێت بەڵام کەم لە بواری کیمیای فیزیایی بزانێ بەڵام زۆر شارەزا بێت لە کونە خەڵوزییەکان.
ئەمەش بووە ھۆی دامەزراندنی فرانکلین بۆ کارکردن لەگەڵ جاکوس مێرینگ لە تاقیگەی ناوەندیی ئیتات بۆ خزمەتگوزاریی کیمیایی لە پاریس.
ڕۆزەلیند ئێڵسی فرانکلین کیمیاگەر و شارەزایەکی ئینگلیز بوو لە بواری زانستی شێوە و پێکھاتەی بلووری تیشکی- ((-و کارەکانی ئەو بایەخێکی زۆریان ھەیە بۆ تێگەیشتنی پێکھاتەی گەردی دی ئێن ئەی واتە ترشی دی ئۆکسیدی ڕیبۆنوکلیک و ئاڕ ئێن ئەی واتە ترشی ڕابۆنۆکلیک و،
دایک و باوکی فرانکلین یارمەتی ئەو پەنابەرە جوولەکانەیان دەدا کە لە دەستی نازییەکان لە ئەورووپا ڕایانکردبوو بۆ ئەوەی لە بەریتانیا جێگرببن و بە تایبەت ئەو جوولەکانەی لە ڕێگەی پرۆگرامی ڕزگارکردنی کیندەرتراسپۆرتەوە دەھاتن.
کیشوەری ئەمریکای لاتین کرد ساڵی ١٩٢٧ واز لە ڕێکخراوی تیۆسۆڤی ھێنا لەکاتی جەنگی جیھانی دووەم کریشنامۆرتی لە کالیفۆرنیا مایەوە پاش جەنگ دووبارە دەستی کردەوە بە گەران بە جیھاندا و سەردانی ھەرییەکە لە وڵاتانی ھیندوستان، سویسرا، ئیتالیا، ئەڵمانیا،
جەختکردنەوەیە لەسەر گۆڕانکاری لە ناخی مرۆڤدا تا سیستەمی ژیانیش لەگەڵ خۆیدا بگۆڕێت و بگاتە ئەو ئاستەی کە شیاوی مرۆڤایەتییە.
مێژووی پۆڵەندا باسکردنە لە مێژووی وڵاتی پۆڵەندا و ئەو ڕوودا و و پێشھاتانەی لە سەدەکانی ڕابردوو لەم ناوچەیە ڕویداوە بەمەبەستی ئاشنا کردنی نەوەکانی ئێستا بە ڕابردووی ئەم وڵاتە لە ساڵی ١٠٢٥ خرۆبەری وەک یەکەم پاشای وڵات،
ساڵی ١٢٤١ ئەم وڵاتە ڕووبەڕووی دوژمنکارییەکی سەخت بووەوە کە ئەویش ھێرشی مەغۆلەکان بوو بۆسەر پۆڵەندا بە سەرکردایەتی باتۆخان،
دوو سیستەمی گەرمی مان ھەیە کەلە بزوێنەر دروست دەبێت کەوا پلەی گەرمی ساردی وە پلەی گەرمی گەرمی مان ھەیە ھەروەھا برێکی یەکجار زۆر گەرمی مان ھەیە کەوا کاریگەر نابێت بەتەنھا یەک سور بۆیە ئەو سوری ھەمان سوری گەرانەوە یە وە ئینترۆپی دروست نابێت لەو سورەدا رێژەی ئینترۆپی دەردەچێت لە شوێنێکی گەرمدا وە دەمێنێتەوە لە بارودۆخی گەرم دا لەبەر ئەوەی شوێن نیە بۆ گۆرینی ئەو کارە کەواتا ئیشیشمان نیە لەو سورەدا .
دەلتا ئێس کە دروست دەبێت لەو بارودۆخە گەرمەدا وە بەشێکی کەمی دەلتا ئێس دەمێنێتەوە لە بارودۆخە ساردەکەدا جیاوازی ویەکسانە بەو کارەی کەوا بزوێنەرەکە کردوویەتی.
سووڕی کارنۆت ئەو سورەیە کەوا بە شێوەیەکی تیۆری تایبەتە پێی دەگوترێت تێۆری داینامیک کە سوریەکە لە لایەن زانایەکی فەرەنسی بە ناوی لە ساڵی ١٨٢٤ دۆزرایەوە وە دواتر لە لایەن کەسانی ترەوە گەشەی پێ دراوە تا ساڵی ١٨٣٠–١٨٤٠ توانای چوستیەکەی زیاتر کراوە لە چاو بزوێنەری ثێرمۆ داینامیکە کلاسیکەکان بە دەست دێت لە گەرمی بۆ کارکردن یاخود بە شێوەیەکی تری چوستی سیستەمی ساردکردنەوە کەوا بەھۆی جیاوازی پلەی گەرمی یەوە لە جیاوازی لە ئیشکردنی سیستەمدا بەڵام ئەمەیان ثێرمۆ داینامیکێکی راستەقینە نیە وە تێۆرییە ھەموو سیستەمێکی ثێرمۆ داینامیک
سوری گەرمی کارنۆت ناسراوە بە سوری گەرانەوەی تەواوەتی ھەموو ئەو پرۆسەیەمان دەتوانین پێچەوانەوەی بکەینەوە کەوا دەبێیە سوری کارنۆتی ساردکرنەوە لەو کاتەدا سورەکە وەکو خۆی دەمێنێتەوە وە بە تەواوەتی وە بە ھەمان چاوەروانی ئاراستەکانی گەرمی و کارەکە پارێزراو دەبن گەرمی دەمژرێت لە پلەی گەرمی کەمدا وە ھەروەھا گەرمی دەردەدرێت لە ناوچەی سارد دا وە ئەو وزەی دەچێتە ناوەوە پێویستە ئەوەمان بۆ بە دەست بێنێت کە لە _دایەگرام دایە سوری گەرانەوە کارنۆت وەکو سوری کارنۆت جگە لەوەی کەوا ئاراستەکانی لە پرۆسەکەدا پێچەوانەوە دەبێیەوە
لە چەند بەشێک پێکھاتووە کاتێک کەوا سیستەمەکە بە چەندین حاڵەتی جیاوازدا دەروات وە دەگەرێتەوە خاڵی سەرەتا لەو کاتەدا سوری ثێرمۆ داینامیک رووی داوە.
لەو پرۆسەیەدا ئەو سیستەمە کارێکی باشترمان بۆ دەکات بۆ نمونە جوڵاندنی پستن بە حاڵەتی گەرم کردنی بزوێنەر ھەر سیستەمێک کەوا بە سوری کارنۆت دا بروات پێی دەگوترێت بزوێنەری گەرمی کارنۆت وە نمونەییە بەڵام تێۆریە واتا ناتوانرێت بیکەینە راستەقینە ھەر چەندە مایکرۆسکۆبی کارنۆت دیزاینکراوە وە کاریش دەکات لێرە دا
لەم گرافەی سەرەوە کەوا وێنە کراوە لەو ھەنگاوەدا ئەو ناوچەیەی کە سورەکەمان تەواو دەکات ئەوا ئەوەمان بۆ بە دیار دەکەوێت کەوا کۆی گشتی کارەکەمان بۆ دەر دەخات کەوا لە یەک سوردا چەندە یەک بۆ دوو وە سێ بۆ چوار گەرمی مان نەگۆرە پلەیەکی گەرمی گواستراوە لە خاڵی چوار بۆ یەک وە دوو بۆ سێ یەکسانە بە سفر پێناسە کردنی ئەو چوستییەی دەگەرێتەوە بۆ گەرمی بزوێنەرەکە لەبەرئەوەی بە شێوەیەکی کەرتیە پلەی گەرمی دەر ھاتووە بۆ کارێکی میکانیکی.
کارنۆت درکی بەوەکرد کەوا لە راستیدا ناتوانرێت گەرانەوە ثێرمۆ داینامیک دروست بکرێت لەبەرئەوەی گەرمی راستەقینەی بزوێنەر کەمترە لەو چوستیەی لە ھاوکێشەی سێیەم بە دەستمان کەوتووە لە بزوێنەری راستەقینەیەی کاردەکات لەو سورەدا زۆر کەمە ھاوکێشەی سێیەم زۆر بەسوودە بۆ دۆزینەوەی بەرزترین چوستی لەوەی کەوا دەتوانرێت چاوەروان بکرێت لە گەرمی پێچەوانەوە
لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٦ دوای ئەوەی زۆرانباز زومبی بەرازیلی بەھۆی کێشەی ڤیزاوە نەیتوانی بەشداری لە خولی کلاسیکی «کەشتی جەنگی» بکات،
دوای حەوت مانگ لە تەلەفزیۆنەوە عەلی گەڕایەوە لە ٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٠ لە بڕاندی ڕاو لەگەڵ سێدریک ئەلیکساندەر و ڕیچێت تیمیان پێکھێنا،
عەلام موسڵمانە لە ساڵی ٢٠١٠ چاوی بە ژنەکەی کەوت ئەو دوو ھاوسەرە لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١١ ھاوسەرگیریان کردووە و کچێک و کوڕێکیان ھەیە.
لەبەر ئەوەی خەڵکی ئەو ناوچەیە مەڕ و ماڵاتیان ھەبووە و شوان و گاوانیان ھەبوە ئەو سەردەمە ئەگەر شوانێک یان گاونێک ڕان و مێگەلەکەی بۆ شوێنێک ببردایە ئەگەر ئاژەڵێک جێبمایە لەشوانەکەیان ئەپرسی لەکوێ بووی ئەویش بەپێی ئەم ناوانە ناونیشانی ئادا و ئیتر خەڵک ڕاستەوخۆ بەو نیشانانە بەدوای ئاژەڵەکانا ئەگەڕا و زۆر ماندوو نەدەبوون،
ئەگەر ڕوو بە خۆر ھەڵات ڕاوەستی شاخی خۆشک ئەکەوێتە ڕۆژئاوای گڵێجاڵ کە بریتییە لە ملەی سەرتەک و یاڵی ملەگورگان و ملەوئەسحاو و باڵەکڕێ،
سنورەکانی باکووری بریتییە لە بڵاڵوکەکانی کاکەھەسەن و کاک ئەحمەد کوژراو کوڵەی جۆجاڕ و چەمی ناوھاڵ و بەرزایییەکانی تارم شێر و پێچکە بزن و چەمی گەڕاو بەدێژایی چەمی گەڕاو تا بانی کەڵەکان ئەمەی باسمان کرد لە باکوورەوە تا ڕۆژ ھەڵات درێژ دەبێتەوە،
بەڵام زۆر بەداخەوە حاکم و ئاغاواتی ئەوسەردەمە کە عوسمان بەگی شەرەف بەیانی خراپەکەیان بووە ئەو سنورەی لە گڵێجاڵ دابڕاندوە و ئەم گوندانەی لێ داناوە کە بیرتین لە چواردارانی سەرەوە و چواردارانی خوارەوە و گوندی بەلەسۆ،
سنوری ناوچەی پشت کێو سەرەتا لە شاخی بەمۆ دەست پێ دەکات و درێژ دەبێتەوە بۆ ملەی سەرتەک و پاشان بۆ ملە گورگان و بۆ مەلە و ئەسحاو و بۆ باڵەکەڕێ و ملەی کەرگەمل ئەمانە چواریان پێی دەڵێن شاخی خۆشک کەبرینتین لە ڕۆژ ئاوای سنوری پشت کێو،
زمناکۆ ملەی تاڵک و بەردە دوو کون و ملەی شاکەرەم و پشت قڵا و ملەسور تا ئەگاتە دەریاچەی سیروان تا ئەگاتە ناوچەی لاوران و بێزەل ئەمە سنوری باکوور و باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەو ناوچەیەیە،
و شاخی بێزەل و کانی ژەنان و چەمی زمکان بەدرێژایی بەرزایییەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەوناوچەیە درێژ دەبێتەوە تاکو دەروازەی خاڵی گومرگی پشتە و بەرزانییەکانی ڕۆژھەڵاتی بەڕووێن و لەوێشەوە درێژ دەبێتەوە تاکو شاخی بەمۆ باکووری ڕۆژئاوای ناوچەکە،
ساڵی ١٩٢٦ بەریتانییە دەسەڵاتی ئینتیدابی لەسەر ئوردن ھەڵگرت ئەمەش بەھۆی ئەوەی لە ماوەی جەنگی جیھانیی یەکەم پشتیوانی بەریتانیا بوون ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی ئەوەی شانشینی ئوردن دروست بکرێت سەرەتا ناوی ئیماڕەتی ئوردنی بوو دواتر لە ساڵی ١٩٤٥ ناوەکەی بۆ شانشینی ئوردن گۆڕا شا عەبدوڵای یەکەم یەکەم پاشای ئەم شانشینە دوای ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی،
شا عەبدوڵڵای دووەم لە ساڵی ١٩٩٩ جێگەی باوکی گرتەوەو بە شێوەیەکی فەرمی ڕێکەوتننامەی ئاشتی لە گەڵ ئیسرائیل واژووکرد و پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئەمریکا پتەوتر کرد و لە یەکەم ساڵی دەسەڵاتداریی خۆیدا چاکسازیی ئابووری خستە ئەولەوییەتی بەرنامەکانییەوە.
مێژووی ئوردن باسکردنە لە مێژووی وڵاتی ئوردن کە تێیدا باس لە ڕوودا و پێشھاتەکانی ڕابردووی ئەم وڵاتە دەکات ھۆکارێکە بۆ ئەوەی نەوەی ئێستا ئاشنای ڕابردووی ئەم وڵاتە بن لەم وڵاتە چەندین زلھێز حکومڕانییان کردووە و کردوویانە بە بەشێک لە خاکەکەی خۆیان وەک ئیمپراتۆری ڕۆم و بێزەنتی و دەوڵەتی ئیسلامی بۆ ماوەیەکیش لەژێر دەستی بەریتانییەکان بوو
لە سەدەی سێیەمی پێش زاین ویلایەتی ئوردن لە ڕۆژھەڵات دامەزرا لە سەدەی چوارەمی پێش زاین قیبتییەکان کە بەزمانی عەرەبی ئەدوان ناوچەی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئوردنیان داگیرکردن.
کە تێیدا جوپ ڕۆڵی کەسایەتییەکەی کە لە شایاوە وەگیراوە بە گەنجی دەگێڕێت و لوکاس ھێجسیش ڕۆڵی ھەمان کەسایەتی بە گەورەیی دەگێڕێت.
وەکو توێنەر و مادەی ھاندەر بەتایبەت لە کارلێکی مادە ئەندامیەکاندا بیوتانۆڵ وەکو مادەیەکی ئاڕۆماتیکیش دەناسرێت چونکە لە پێکھاتەکەیدا بڕێکی زۆری لە کھولی ئاڕۆماتیکی تێدایە.
یەکێک لە بەکارھێنانەکانی دیکەی بیوتانۆڵ بەکارھێنانیەتی وەکو تەنەر لە بەکارھێنانە دیارەکانی بیوتانۆڵ کارلێککردنیەتی لەگەڵ ترشە ناتێرەکان.
ناو چەند ھاوکێشەیەکی کیمیایی وە دەتوانین بیوتانۆڵ لە رێگەی ترشاندنەوە دروست بکەین بەکارھێنانی بەکتریایەک بە ئەم ڕێگایە دوای جەنگی یەکەمی جیھانی بەرەو کەمی چوو.
ساڵی ١٩٥٠ زۆربەی بیوتانۆڵی بەرھەمھاتوو لە ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا لە ڕێگەی لە ڕێگەی فیوڵی ژێر زەویەوە بووە،
منداڵەکە لەناکاو ون دەبێت ھەر زوو ئاشکرا بوو کە جادووگەرێک ساموئێلی دزیوە و بێ متمانە بووە و کوشتی و پاشماوەکانی بۆ دروستکردنی «ئۆنجێکتەی فڕین» بەکارھێناوە.
لە ساڵی ١٩٧٠ لە ڕۆژنامەی ھاوکاری وتارەکانێک سەبارەت بە فەلسەفەی یۆنانی کۆن نووسیوە و لە بڵاوکەرەوەکانێک وەکوو ڕۆشنبیری و بەیاندا بابەتی بڵاو کردووەتەوە.
دانیشتوانی ئەورووپا لە سەردەمی بلیۆبیی دا لەسەر ڕاوکردنی ماسی و ئاژەڵان دەژیان لەسەردەمی نیۆلیتیشدا ئاژەڵیان دەلەوەڕاندو کشتوکاڵیان دەکرد.
لە بنەڕەتدا ئەوروپییەکان لە ڕۆژھەڵاتەوە لەشێوەی چەند شەپۆلێکی کۆچبەراندا بەخاکی ئاسیای بچووک بەرەو بەلقان بەرۆژھەڵاتی ئەورووپا یان لەدەوروبەری دەریای ڕەشدا کشان تا بەدوای گژوگیادا بگەڕێن،
لەداوی خۆشی ئەو کاریگەرییانەی بەجێھێشت کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٢٥ ھەزار تا ١٠ ھەزار ساڵ لەدەوروبەری دووسەد ئەشکەوتدا کە زۆربەیان لەئیسپانیاو فەرەنسا بوون.
کاتێک پەیکەری بەردینی زەبەلاح ھاتەکایەوە لەو ماوەیەدا ڕۆشنبیری دانوب‌و بەلقان لەسربیاو یۆنانی کۆن کە خاوەن گوندی سەخت‌و پتەو بوو دامەزرا.
ئەمەش بەھۆی ئەو فینیقیانەوە کە چەند مەڵبەندێکی بازرگانی و ژیارییان لەدەریای سپی ناوڕاستدا دامەزراندو چەند ڕەگەزێکیان بەئاراستەی ڕۆژاوا بڵاوکردەوە،
زۆربەی کۆمەڵە ڕەگەزییەکانی ڕۆژئاوای ئەورووپا لەوانیش ئیترو سکانک کە ژیاری فیلانۆ ڤانیان دامەزراند لەگەڵ ڕۆشنبیری ئیغریقی دا یەکانگیربوون.
لەکاتێکدا ھەندێکی تر ئەو گواستنەوەی نێوان دوو سەردەمە مێژوویییە بەھاتنە سەر دەسەڵاتی دیقلدیانوسی ئیمپراتۆری ڕۆمانی دەستنیشان دەکەن،
لەکاتێکدا ھەندێکی تر دەیبەستنەوە بە سەرەتای سەردەمی قوستەنتینییەوە کە پیاتەختی لەڕۆماوە بۆقوستەنتینییە گواستەوەو مەرسومی ناسراو بە ی لە ساڵی ٣١٣ ز دەکرد کە بەو پێیە دانی نا بەئایینی مەسیحی لەئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانیدا.
ھەندێکی تر پێیان وایە سنورێکی جیاکەرەوەی نێوان دوو سەردەمەکە خۆی لەمردنی ئیمپراتۆر ئیۆدوسیوس لە ساڵی ٣٩٥ز دەبینێـەوە،
چونکە مردنی ئەو بوو بەھۆکاری دابەشبوونی ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی لەنێوان ھەردوو کوڕەکەیدا و و ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی دابەشبوو بۆبەشی ڕۆژھەڵاتی‌و ڕۆژئاوایی.
ئەویش دابەشبوونی ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی‌و شلۆقی‌و داڕمانی‌و چوونە ناوی مەسیحییەتەوە وەک ڕەگەزێکی گرنگ لەپێکھێنانی مێژووی ئەوروپی‌و کەڵەکەبوونی شاڵاوی ھۆزە جەرمەنییە بەربەرەکان‌و ڕووخانی ئیمپراتۆیەتی ڕۆمانی لەرۆژئاواو سەپاندنی مۆرکێکی نوێیە بەسەر کیشوەری ئەوروپیدا.
ئەم قۆناغە ماوەی حەوت سەدە لە خۆ دەگرێت لە سەرەتایی سەدەی چوارەمەوە تا کۆتایی سەدەی دەیەم لەم قۆناغەدا جەرمانییەکان توانیان ئیمپڕاتۆرییەتی ڕۆمانی ڕۆژئاوایی ئەورووپییەکانی لە ناوبرد و چد شانشینێکی جەرمانی دروست بوون ئەم ڕووەداوە بە سەرەتایی دەست پێکردنی سەدەی ناوەڕاست دادەنرێت سەردەمێکی نوێ لە مێژووی ئەورووپا دەستی پێکرد
ئەمەش لەسەردەمی ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانییەوە ڕووی نەدابوو تا ئەوەی ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی پیرۆزی لەژێر دەستی کڵێسای کاپولیکی ڕاگەیاند.
ماوەی دەستکەوتەکانی ھونەرمەندان‌و بیناسازە ئەوروپییەکان‌و سەردەمی دۆزینەوە گەورەکانی ئەوکات بوو کە لەسەدەی پانزەی زاینییەوە دەستیپێکردو بەدۆزینەوەی دەریایی بۆخاک‌و دەریا نەزانراوەکان دەرکەوت،
شارستانییەتیێک بوو سەر بە قۆناغی مێژووی یۆنانی کە کۆتایی ھات لە قۆناغی ھونەری یۆنانی کۆنی سەدەی ٨ بۆ ٦ پێش زایین تا کۆتایی سەردەمی کلاسیکی کۆن .
ڕاستەوخۆ دوای ئەم قۆناغە سەرەتای سەدەکانی ناوەڕاست و سەردەمی بێزەنتی دەستیپێکرد یۆنان بەمەترسی فارسی ھەرەشەی لێدەکرا بە تایبەت کە ئاسیای یچووک ملکەچی فارسەکان بوو بوو،
دواتر ململانێ ناوخۆیییەکانی نێوان شارە یۆنانییەکان بڵاوبوویەوە تائەوەی ھێزی مەکدۆنیا لەباکووری یۆنان لەسەر دەستی فلیپی‌و ئەسکەندەری گەورەی کوڕی لەداوی ئەو لەسەدەی چوارەمی پ.
بەڵکو بەسەر چەند کۆمەڵێکی ڕەگەزی‌و زمانەوانیدا دابەش بوو بوو کە چاویان لەژیاری سەردەمی نیۆلیتی تازە پێگەشتوو بوو ئەو کۆمەڵانەش پێکھاتەی چەند جۆرێک ھیندۆ ئەوروپییەکان بوون،
ەوە لەئاسیای بچووکەوە کشان‌و لەنێوەندی ئیتالیا سەقامگیر بوون‌و ژیارێکی ئاوێتەی (فیلانۆڤی‌و ڕەگەزە ڕۆژھەڵاتییەکان‌و لەگەڵیشیاندا ژیاری ئیغریقی) یان پێکھێنا.
دواتر ڕۆمانەکان ڕێگەیان دامەزراند تا ئاسانکاری پەیوەندی نێوان بەشەکانی ئیمپراتۆرییەت ھەبێت‌و یەکبوونی ژیاری خۆیان بەدیھێنا.
تێکەڵبوونی نێوان ژیاری ھێلینی‌و ڕۆمانی بوو بەھۆی دوانەبوونێکی زمانەوانی نێوان دانیشتوانی ڕۆژئاواو ئیغریقی لەرۆژھەڵات،
ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی ڕۆژئاوایش بەپایتەختەکەیەوە لەسەدەی پێنجەمی زاینیدا بەرەو ڕووی شاڵاوی جەرمەنەکان بوویەوە کە شانشینە جەرمەنییەکانیان پێکھێنا،
ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی کاریگەری زمانەوانی لاتینی خۆی بەجێھێشت‌و فەرەنسی‌و پورتوگالی‌و ئیتالی‌و ئیسپانی لەلاتینی کەوتنەوە.
دەستەیەک ڕووخانی قوستەنتینییە لەسەر دەستی تورکە عوسمانییەکان لە ساڵی ١٤٥٣ز کە ساڵی دۆزینەوەی کۆلۆمبسە بۆ کیشوەری ئەمریکی دەکەنە سنوورێکی یەکلاکەرەوەی سەردەمی ناوەڕاست‌و نوێ،
دەکرێت بڵێین ماوەی کۆتایی سەردەمی ناوەڕاست چەند گۆڕانێکی سیاسی‌و کۆمەڵایەتی‌و ئۆگستووری‌و ڕۆشنبیری گەورەی بەخۆیەوە دیوە کە بووەتە ھۆی گواستنەوەی ئەورووپا بۆسەردەمی نوێ،
ئەو ماوەش چەند ڕووداوێکی گرنگی بەخۆیەوە دی وەک جەنگی سەد ساڵەی نێوان ئینگلتەراو فەرەنساو ڕووخانی قوستەنتینییەو دۆزینەوەی جیھانی نوێ لەکیشوەری ئەمریکی‌و ڕووخانی غەرناتە لە ساڵی ١٤٩٢ ز؛ و دۆزینەوەی ڕێگەی سەری ھیوای چاک لە ساڵی ١٤٩٧ز.
ئەو ڕووداوانە بوونە ھۆی دەرکەوتنی بەرەبەیانی سەردەمێکی نوێ کە ڕێئاپریلسی ئەوروپی‌و دۆزینەوە جوگرافییەکان‌و بزووتنەوەی چاکسازی ئایینی بەخۆیەوە دی کە دواتر بەسەردەمی نوێ ناسراو دواتریش بەدوورودرێژی قسەی لەسەر دەکەین.
خەریکە ھەموو مێژوونووسان لەسەر ئەوە یەکدەنگ بن کە کۆتایی جەنگی جیھانی یەکەم لە ساڵی ١٩١٤ز سنووری یەکلاکەرەوەی نێوان ئەو دوو سەردەمەیە،
بە شێوەیەکی گشتی بەو ھەڵمەت و شەڕانە ئەوترێت کە ئەوروپییەکان پێی ھەستان لە کۆتایییەکانی سەدەی ١١ تا سێیەکی کۆتایی سەدەی ١٣ ،
بەو ناوە ناسراوە لەبەرئەوەی ئەوانەی بەشداربوون تێیدا لە ژێر ناوی ئاینی مەسیحییەت و دروشمی خاچدا کۆبوونەوە لە پێناوی بەرگریکردن لێی و لەسەر سنگ و شانی جلەکانیان ھێمای خاچیان بە قوماشی سور ئەدووری.
ھۆکاری یەکەم لە ڕووخانی بیزەنتییەکان ئەو وێرانبوونە بوو کە لە ئەنجامی ھەڵمەتەکانی یەکەمی خاچھەڵگری کەوتەوە کە لە قوستەنتینییەی پایتەختی ئەو کاتەی بیزەنتییەکانەوە دەرئەچوون.
شەڕی خاچھەڵگری زنجیرەیەک ململانێی سەربازی ئایینی بوو کە زۆربەی ئەوروپییە مەسیحییەکان لە ژێر ھەڕەشەی ناوخۆو دەرەوەدا چوونە ناویەوە لە دژی موسڵمانان.
و سەرەتای دەرچوونی ھەڵمەتەکان لە وەڵامی بانگەوازێکی ئیمپڕاتۆری بیزەنتی بوو بۆ یارمەتی دانی لە دژی فراوانبوونی موسڵمانە سەلجوقییەکان لە ئەنادۆڵ.
بەڵام مێژوونوسان دابەشیانکردووە بۆ نۆ ھەڵمەت لە ساڵ و کاتی جیاوازدا کە ئەم جەنگە کاریگەرییەکی زۆری بەجێ ھێشت لە سەر وڵاتانی ئەوروپا و وڵاتە موسڵمانەکان.
ئەورووپا لە ساڵانی تووشی شەڕێکی مەزھەبی توند بووەوە کە بەشێکی زۆری وڵاتەکانی گرتەوە شەڕی سی ساڵە لەنێوان ساڵانی ١٦١٨ ھەتا ١٦٤٨ی زایینیدا ڕووی دا.
شەڕی سی ساڵە بوو بە ھۆی قەحتی و نەخۆشییەکی زۆر بەر فراوان و خەڵکێکی زۆر بوون بە قوربانی بەپێی ھەندێک لە خەمڵاندنەکان ٨ میلیۆن کەسی سڤیل زیانیان پێگەیشتووە.
ئەنجامی ئەم شەڕە سەرکەوتنی ئایینی پرۆتێستانت بەھێزبوونی ئەو ئاینە سەرەوخواربوونی کاتۆلیک و بێ ھێزبوونی سەرکەوتنی بنەماڵەی ھەبسبۆرگ سەربەخۆیی بوونی ھۆڵەندا لە ئیمپراتۆرییەتی ئیسپانیا ئیسپانیا زاڵبوو بەسەر باشوری ھۆڵەندا و لۆکسمبۆرگ ڕژێمی دەرەبەگی تووشی بێھێزی بوو لە کیشوەری ئەورووپا.
مێژووی ئەورووپا باسکردنە لە ڕابردووی ئەم کیشووەر و ئەو ڕووداوە و پێشھاتانەی لە سەردەمە جیاوازەکان ڕوویانداوە کە بەشێوەیەکی گشتی پڕە لە شەڕ و ململانێ و ھەوڵدان بۆ خۆفەڕزکردن بەسەر نەتەوە و نیشتیمانەکانی دیکەدا لەھەمانکاتدا باس لەو پێشکەوتن و گەشەساندنانە دەکات کە کاریگەری زۆری دانا لە سەر ڕەوتی ژیان لەسەر گۆی زەوی.
ئەم گۆرانکارییە ڕوودەدات بەھۆی سەرھەڵدانی بازدانی ھەڕەمەکی لە جینۆمی تاکە زیندەوەرێک دا کە دواتر ئەو بازدانانە دەکرێت بگوازرێتەوە بۆ وەچەکانیان.
جینۆمەکان بە بەردەوامی کارلێک دەکەن لەگەڵ ژینگەکانیان دا بۆ ھێنانەدی گۆرانکاری لە خەسڵەتەکانیان دا و ژینگەی جینۆمەکە پێکدێت لەمانە (زیندەزانی خانەیی ناو خانەکە،
لەبەرئەوەی ئەو تاکانەی خاوەنی چەند خەسڵەتێکی دیاریکراوی جیاوازن مەیلیان زیاترە بۆ بەردەوامی و زۆربوون بە بەراورد بەو تاکانەی خاوەنی خەسڵەتی گۆراوی کەمتر سەرکەوتوون ئەمەش دەبێتەھۆی پەرەسەندنی کۆمەڵەکان.
لەڕاستی دا چەمکی ھەڵبژاردەی سروشتی ھاتووەتە کایەوە لە نەبوونی بیردۆزێکی تەواو دەربارەی بۆماوەزانی و لە سەردەمی نووسینەکانی داروین دا،
ھەرچەندە جینۆمەکان دەتوانن بەشێوەیەکی ھێواش ببنە ھۆی لادانی بۆماوەیی ھەڕەمەکی بەڵام ھەڵبژاردەی سروشتی بە بیرۆکەی سەرەکەی دادەنرێت لە پەرەسەندنی خۆگونجاودا.
وەکو بیرۆکە لەلایەن و ەوە لە ساڵی ١٨٥٨ دا بەچاپ گەیەنراوە لە کۆکراوەی کۆمەڵە لێکۆڵینەوەک دا و دواتر داروین لە ساڵی ١٨٥٩ دا لە کتێبە بەناوبانگەکەی دا بە ناوی (دەربارەی سەرچاوەی جۆرەکان بەھۆی ھەڵبژاردەی سروشتی یان پاراستنی ڕەگەزە خوازراوەکان لە ململانێی بۆ ژیان دا) زیاتر ڕوونی دەکاتەوە کە تێیدا ھەستاوە بە ناساندنی ھەڵبژاردەی سروشتی وەک ھاوشێوەی ھەڵبژاردەی دەستکرد.
ھەندێک لە گۆڕانکارییەکان دەکرێت ببنە ھۆی زیادکردنی ھەلی تاکەکە بۆ بەردەوامی و زاوزێکردن بەشێوەیەک لە ماوەی ژیانی دا خێرای زاوزێکردن بەرزببێتەوە کە ئەمەش واتای خستنەوەی وەچەی زیاتر دەگەیەنێت.
ھەڵبژاردەی سروشتی ڕێکارێکی سەرەکی پەرەسەندن پێکدەھێنێت و چارلز داروین ھەستا بە ناساندن و بڵاوکردنەوەی دەستەواژەکە و بەراوردکردنی بە ھەڵبژاردەی دەستکرد کە ھەڵبژاردەی دەستکرد کردەیەکی خۆویستانەیە بەڵام ھەڵبژاردەی سروشتی خۆویستانە نییە.
مەیلی ھەیە بەرەو زیادکردنی قەبارەی ھەموو ئەو ئەندامانەی خاوەنی ھێزی ژیانن و ھێزی ژیان ڕەھەندەکانی ئەو بەشانە تێدەپەڕێنێت.»
«ھاتنەکایە و گەشەکردنی ئەندامێکی نوێ لە جەستەی ئاژەڵ دا دەبێتە ھۆی سەرھەڵدانی داواکارییەکی نوێ کە وا دەکات ھەستی پێ بکرێت و ھەروەھا ئەم داواکارییە نوێیەش دەبێتە ھۆی لەدایک بوونی جووڵەیەکەی نوێ و پاراستن و ھێشتنەوەی کە سەرەکەی و بنچینەییە بۆ داواکارییەکە.»
لە ساڵانی ١٨٦٠ کانەوە ھەتا ئێستا چەندین لێکۆڵەر ھەوڵیانداوە بەڵگە بدۆزنەوە دەربارەی میراتی لامارکی بەڵام ھەموو ئەو بەڵگانە ڕوونکراونەتەوە لەڕێی ڕێکاری ترەوە (وەک:
بەھەمان شێوە ئێستا تاقیکردنەوەکەی ئۆگست وایزمان بە سەرنەکەوتوو ھەژماردەکرێت لە ڕەتکردنەوەی بیردۆزی لامارکیزم چونکە ھەڵنەدەستا بە باسکردنی بەکارھێنان و بەکارنەھێنان.
دواتر بۆماوەیی مەندێلیەن چەمکی میراتی خەسڵەتە بەدەستھاتووەکانی چارەسەرکرد و بووە ڕێخۆشکەر لە گەشەکردنی و وازھێنانێکی گشتی لە بیردۆزی لامارکیز لە زیندەزانی دا.
ئەو تەنھا پاڵپشتی باوەڕێکی کردووە کە بە درێژای ٢٬٢٠٠ ساڵ پێش لامارک پەسەندکراوە و بەکارھاتووە لە ڕوونکردنەوەی چۆنیەتی کارکردنی پەرەسەندن.
لامارکیزم یان بۆماوەی لامارکی بریتییە لەو چەمکەی کە زیندەوەرێک دەتوانێت خەسڵەتە جەستەییەکانی بگوازێتەوە بۆ وەچەکانی لەڕێی ئەوەی کە باوانی زیندەوەرەکە ئەو خەسڵەتە جەستەییانەی بەدەستھێناوە بەھۆی بەکارھێنان یان بەکارنەھێنانی لە ماوەی ژیانی دا و دیاردەکە بە یش ناودەبرێت.