polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
پانکە تۆڕبۆییەکان بەکارھاتوون بۆ ھێڵە ئاسمانییەکان لەبەر ئەوەی ئەوان خێرایی ھەوای دەرچوویان بەرزە ئەوەش باشتر دەگونجێت بۆ فڕینی خێریی سەبسۆنیک بۆ ھێڵە ئاسمانییەکان.
پانکەی تۆڕبۆیی ڕێژەیەکی بەرزتری لێشاوی بارستایی ھەیە و لێشاو لە ڕێگەی دەکتی لاڕێ بەشێکی گرنگ لە پاڵھێز بەرھەم دەھێنێت.
پانکە تۆڕبۆییەکان نەخشەیان بۆ کێشراوە بۆ فڕۆکەی شارستانی خێرایی کەمتر لە خێرایی دەنگ لە ھەوا دا ھەروەھا بە گشتی تەنھا پانکەیەکی پێشەوەیان ھەیە،
لەبەر ئەوەی پاڵھێزی زیادکراو بەرھەمدێت لەلایەن بڕێکی گەورەی زیادکراوی بارستایی لە ھەوا کە تەنھا بە شێوەیەکی مامناوەندییانە پەستێوراوە،
لە تۆڕبینی ئازاد ئەو تۆڕبینە دەخولێتەوە کە پەستێنەرەکە سەربەخۆیانە دەسووڕێنێت و توانا دەدات بە پەروانە یان خولێنەری ھەلیکۆپتەر.
لە ھەندێ بارودۆخی بزوێنەرە جێتەکان ڕەوشتەکانی ھەبوو لە بزوێنەر بەھۆی لێشاوی ھەوا کە دێتە ناو بزوێنەرەکە یان ھەندێ گۆڕانکاری تر لەوانەیە ببێتە ھۆی وەستاندنی پەرەکانی پەستێنەر.
لە ساڵی ١٩٨٨ ھێڵی ئاسمانی بۆینگی ئەسییوپی ٧٣٧ کۆتر چووبوونە ژوورەوەی ھەردوو بزوێنەرەکەی لە کاتی بەرزبوونەوەی و دواتر لە کاتی ھەوڵی بۆ گەڕانەوەی بۆ فڕگەی بەھیر دار تێکشکا؛ لە ١٠٤ سەرنشین ٣٥ کەس مردن و ٢١ کەسیش بریندار بوون.
فڕۆکەیەکی داسوو فاڵکۆن٢٠ تێکشکا لە فڕگەی پاریس لە کاتی ھەوڵی نیشتنەوەیەکی ناچاری بەھۆی چوونە ناوەوەی باڵندەی لابوات بۆ ناو بزوێنەر،
کێش و ژمارەی باڵندەکان کە دەکرێ بچنە ناو بزوێنەر بەبێ دروستکردنی مەترسی بۆ سەر فڕینەکە دەکەوێتە سەر ڕووبەری ناوەوەی بزوێنەرەکە.
وە پاڵھێزی بەرزبوەوە (بۆ زیاتر لە ٧٥٠٠٠ پاوەند لە بزوێنەرێکدا لە بزوێنەرەکان وەک ڕۆڵز- ڕۆیس ترێنت ئێکس دەبلیو بی یان جێنێڕاڵ ئێلکتریک جی ئی ئێن ئێکس)،
بزوێنەری ھەواگۆڕی جێت بزوێنەری جێتە پاڵدەنرێت بەھۆی گازە گەرمە دەرچوەکان کە دروستبووە لەو ھەوایەی چووەتە ناو بزوێنەر بە چەند ھەنگاوێکی دەرچوو لە ناوەند،
زۆرایەتی لێشاوی بارستایی بە ناو بزوێنەری ھەواگۆڕێ فڕۆکە دا دەستەبەردەکرێت لە ڕێگەی ھێنانی ھەوا لە دەرەوەی بزوێنەرەکە و گەرمکردنی لە ناوەوە،
توانا و چوستی بزوێنەر ھەرگیز ناتوارێن جیابکرێنەوە؛ بۆ نمونە سووتەمەنی/دووری چوستی بزوێنەرێکی جێتی سوپەرسۆنیک لە دەورووبەری ماخ ٢ دەگاتە بەرزترین نرخ،
لە کاتێکدا ھێزی ڕاکێشانی ئەو بارھەڵگرەی ھەڵی گرتووە بەرزدەبێتەوە وەک یاسای دووجا و ھێزی ڕاکێشانی زیادەی ھەیە لە ناوچەی نزیک لە خێرایی دەنگ.
بە ھۆی ئەوە تۆڕبۆفانە شارستانییەکان ئەمڕۆ خێرایی دەرکردنی ھەوایان نزمە (پاڵھێزی دیاریکراوی نزم – پاڵھێزی پوختی بەشکراو لەلایەن لێشاوی ھەوا) بۆ ھێشتنەوەی دەنگی بزوێنەری جێت لە نزمترین و بۆ بەرەوپێشبردنی جوستی سووتەمەنیەکە.
وە تەنانەت بۆ بەکارھێنانە بازرگانیەکان وەک ھێڵی ئاسنین بۆ پاککردنەوەی بەفر و سەھۆڵ لە سویچەکانی ھێڵە ئاسنینەکان وە لەلایەن ڕێڕەوەکانی پێشبڕکێ بۆ وشککردنەوەی ڕێڕەوەکە دوای باران بارین (لە بارھەڵگری تایبەت دانراوە لەگەڵ بوونی دەرچووی بزوێنەری جێت لەسەر ڕووی ڕێڕەوەکە).
گەرمی بزووتنی نموونەیی بزوێنەری ھەواگۆڕی جێت دارێژرا بە نزیکەیی لەلایەن سووڕی برایتۆن کە خولێکی گەرمی بزووتنە کە باس لە کارکردنەکانی تۆڕبینی گاز دەکات،
ئەندازیارە ئەمەریکیەکە کە گەشەی پێدا٫ لە سەرەتا پێشنیارکرا و ئاشکرا کرا لەلایەن ئنگلیزێک بە ناوی جۆن باربەر لە ساڵی ١٩٧١ کە ھەندێک جاریش بە خولی جوول ناسراوە.
بزوێنەرە ھەواگۆڕە جێتەکان بە نزیکەیی ھەمیشە بزوێنەری سووتانی ناوەکیین کە دەرھاویشتن لە سووتانی سووتەمەنی ناو بزوێنەرەکە دەستەکەوێ.
بۆ ئەنجامدانی ئەوە پێویستە بزوێنەرەکە وەھا نەخشەی بۆ بکێشرێت کە لە تاقیکردنەوەکانی بەربەستکردنی پەروانە دەربچێت و بڕوانامەی باوەڕپێکراو وەربگرێت.
ھەندێک لە زاناکان باوەریان وایە بزوێنەرە جێتەکان سەرچاوەی تاریک داھاتنی جیھانیشن بەھۆی ھەڵمی ئاو لە ھەوای دەرچوو کە ھۆکارە بۆ پێکھاتنی ھەورەکان.
باری زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی تاوانی کۆمیدیای ڕەشی ئەمریکییە لە لایەن ئاڵێک بێڕک و بێڵ ھەیدەرەوە دروستکراوە کە لە ئازاری ٢٠١٨ بۆ یەکەم جار لەسەر ئێچ بی ئۆ پەخشکرا.
بکوژێکی بە کرێگیراوی ئۆھایۆ بۆ لۆس ئانجڵەس دەچێت تا کەسێک بکوژێت و بەڵام خۆی دەبینێتەوە لە پۆلێکی ڕۆڵگێڕان کە جین کوسونۆ دەیڵێتەوە،
کە لەوێ ئەکتەری ھیواخواز سالی ڕید دەبینێت و دەربارەی ڕابردووی خۆی پرسیاری بۆ دروست دەبێت لەبەر ئەوەی لەگەڵ تاوانبارانی وەک مۆنرۆ فۆچس و نۆھۆ ھانک کار دەکات.
لە کاتێکدا وینکڵەر خەڵاتی باشترین ئەکتەری یاریدەدەر بۆ زنجیرەکەی کۆمیدی ۆ ڕۆڵگێڕانەکەی لە وەرزی یەکەمدا بردۆتەوە.
تەنھا و ناڕازی بۆ لۆس ئانجڵەس دەچێت تا ئامانجێک بکوژێت و بەڵام خۆی دەبینێتەوە لە پۆلێکی ڕۆڵگێڕان کە «کۆمەڵگایەکی قوبووڵکراو لە پەرۆشانی ھیواخواز لە ناو دیمەنی شانۆی ئێڵ. ئەی دەدۆزێتەوە».
ئوە بڵاوبوویەوە کە سارا گۆڵدبێرگ و گڵێن فڵێشڵەر و ئەنتۆنی کاریگن و ستیفن ڕوت بۆ ڕۆڵگێڕان لە پایڵتەکەدا ھەڵبژێردراون.
ھەرچەندە بەشێوەیەکی گشتی کارێکی ئەستەمە دەستنیشان کردنێکی وردی کۆمەڵەیەکی گەورە بەڵام دەکرێت خەمڵاندنێکی نزیک ئەنجامبدرێت بۆ ئەو کاتەی کە تێیدا ژیاوە.
دەکرێت ئەم جۆرە خەمڵاندنە لە ئەنجامبردێت بەھۆی ئەنجامی تاقکیردنەوەکانی و خێرایی بازدان وەک ئەوەی کاریپێکراوە لە زانستی بۆماوەزانی دا،
لە کتێبەکەی ڕیچارد دۆکینزی ساڵی ٢٠٠٤ بە ناوی چەمکی کۆتا بنەچەی ھاوبەش لە دیدگای پەرەسەندنی مرۆڤەوە شیکراوەتەوە بۆ خەڵکی گشتی.
ھەموو مێژووی بنچەی مرۆڤ لە ٤٠ قۆناغ پێکدێت و دۆکینز لە کتێبەکەی دا ھەڵدەستێت بە پلەبەند کردنی بنەچە و ڕەسەنایەتی مێژووی قۆناغەکانی مرۆڤ لە کەمترین تەمەنەوە بۆ زۆرترین تەمەن.
بەرنامەی ناساندنی تەواوی زانستی بنەچەزانی جۆرە زیندەوەرەکان بە «درەختی ژیان» پێناسەکراوە و بەرنامەکە خەمڵاندنی کاتی ھەموو دیاردە زانراوەکانی دروست بوونی جۆرەکان لەخۆدەگرێت،
لە زانستی زیندەزانی و بۆماوەزانی دا یان کۆتا بنەچەی ھاوبەش )ی کۆمەڵە زیندەوەرێک بریتییە لە نوێترین تاک کە ھەموو زیندەوەرەکانی کۆمەڵەکە سەرچاوەیان لێوەگرتووە.
کۆتا بنەچەی ھاوبەشی گشتی نوێترین و کۆتاترین بنەچەی ھەموو شێوەکانی ژیانە لەسەر زەوی و خەملێنراوە کە نزیکەی میلیارد ساڵ لەمەوپێش ژیاوە.
لەگەڵ زۆربەى زيادكراوەكان بەرەو خوارەوە پاڵ بە ڕێژەكە دەنێن(ئۆكسيگەناتۆرس ئۆكسجينى زيادە دەهێنن بۆ ڕووداوى سوتانەکە لە شێوەى شلە كە بەرەڵا دەكرێت لە كاتى كۆمبوستيۆنس؛ بۆ سووتەمەنى ئێم تى بى ئى -لادەن،
بەشێوەيەكى ئۆتۆماتيكى قەرەبووی بكاتەوە بۆ ئەم گۆڕانە لە ڕێژەی سووتەمەنی ستۆيچيۆمەتريك لەلايەن پێوانى پێكهاتەى گازى گزوز و قەبارەى سووتەمەنى كۆنترۆل دەكات.
ئاوێتەی ستۆيچيۆمەتريك بەداخەوە زۆر گەرمە و دەتوانێت زیان بە پێكهاتەى بزوێنەر بگەيەنێت ئەگەر بزوێنەرەکە دا بنێرێت لەژێر لۆدی بڵند لەمە ئاوێتە.
سوتانی ئەوها دەتوانێت ببتە ھۆی زیانی جددی بزوێنەر ھەروەھا سووتاندنى کۆنتڕۆڵ نەکراو تێكەڵەى هەوا و سووتەمەنى دەتوانێت فشارى زۆر بڵند دروست بكات لە سلندەرەکە.
ئاوێتەيێكى دەوڵەمەندتر ) بەکاردەھێنرێت بەرهەمى سوتانی ساردتر بەرهەم بهێنێت و ئەوەندە خۆی بەدوور دەگرێت لە زۆر گەرم بوونى سەرى سلندەر،
ڕێژەى سووتەمەنيى-ئنجێکشن کراو پێوانەيێكى گرنگە بۆ دژەپيس بوون و ھۆی ئەنجامدانی ڕێکخستن ئەگەر هەواىی تەواو دەستەبەر كرائەوە هەموو سووتەمەنيەكە دەسووتێت،
بەڵام لەوانەيە تواناى زياتر بەرهەم بهێنن و ساردتر بسووتێنن‎ڕێژەی بڵندتر لە ستۆيچيۆمەتريك " بە لاواز ڕەچاو دەكرێن. " ئاوێتەى لاواز كاراترن بەڵام لەوانەيە ببنە ھۆی بەرز بونەوەی پلەى گەرميى ،
ژماردنێكى بارستەى گازى سروشتى — كە زۆرجار دوانەئۆكسايدى كاربۆن و نایترۆجینی تێدا دەبێت و ئالكێينزى جۆراوجۆر — بارستەى دوانەئۆكسايدى كاربۆن دەگرێتەوە،
١٠٠ خول لە دووەم؛ ١٠ ميللی چرکە لە خولی بازووى ئۆتۆمۆبيل شەفت - كە بۆ بزوێنەری ى ٤ ھەنگاو لەوانەيە بە شێوەيەكى نموونەيى ببێت لە ٥ ميللی چرکە بۆ هەريەك لە ھەنگاوی پستن.
چاوەڕوانكراوە بەشێوەيەكى سەرەكى بۆکاتێکی زۆر كورت بەردەستە لە بزوێنەری سوتانی ناوەکی بۆ هەريەك لە سووڕى سوتان زۆربەى كردارى سوتان تەواو دەكرێت بە نزيكەيى ٢ ميللی سێکند لە خێراييێكى مەكينەى ٦،
ئاوێتەى بۆ بزوێنەری بەنزين ڕێژەى نمونەييى هەوايە بۆ سووتەمەنى كە سوتاندنی هەموو سووتەمەنىەکەیە لەگەڵ هيچ هەواىەکی زياد لە پێويست.
ڕێژەی هەوا-سووتەمەنی دەستنیشانی دەکات تێکەڵەیەک کاتێک بەتەواوی دەسووتێت؛ چەند وزە دەردەدرێت و چەند پاشماوەی نەخوازراو لە کارلێکەکەدا بەرهەم دێت،
سوودی بەكار هێنانی ڕێژەى ھاوتا بەسەر ڕێژە ئەوەيە ئەو دەبات بۆ حيساب ھەردووک هەردووك بارستە و بەهاى مۆڵەکان بۆ سووتەمەنيەكە و ماددەى ژەنگگر.
ى سيستەمێك پێناسەی دەكرێت هەروەك ڕێژەكەى ڕێژەى شلگاز -لەگەڵ-ماددەى ژەنگگر بۆ ڕێژەى شلگاز -لەگەڵ-ماددەى ژەنگگرى ستۆيچيۆمەتريك.
وزەی ھەر ئاوێتەیەک گەورەتربێ لە14.7:1 بە ئاوێتەيێكى لاواز ڕەچاو دەکرێ ئەگەر کەمتربوو لە 14.7:1 ئەوا بە ئاوێتەیەکی دەوڵەمەند دادەنرێ تەواو دەدات سووتەمەنى (بەنزين بريتى بوون لە بەتەنها
دوای ماوەیەکی کورت توانی ستۆدیۆی کارەکانی بباتە ژینگەی دەرەوە و تابلۆی سروشتی بکێشێت ھەروەھا ھەوڵەکانی چڕکردەوە لەبارەی بابەتە مێژووییەکان،
وە توانی وێنەو رەنگی پێستی مرۆڤ جوانتر بەرجەستەبکات تابلۆ ڕووتەکانی ھاوکاربوون تاوەکو بتوانێت ستۆدیۆیەکی تایبەت بکاتەوە لە پاریس .
ئەمە بووە ھۆی ئەوەی بتوانێت سەردانی ئەورووپا بکات و بتوانێت بچێتە زانکۆی دی بێل ئارت دی ڤێنیسیا دوای دوو ساڵ گەڕایەوە بەرازیل و بەشداری " "کرد.
باوکی زێرینگر بوو کە نۆ منداڵی ھەبوو ئەنتۆنیۆلەھەموویان بچوکتر بوو لە ١٨٨٢ چوە ئەکادیمیای زانکۆیی بۆ ھونەر لە ریۆدی جانیرۆ،
بەڵام دوای دوو ساڵ وازی لە زانکۆ ھێنا و چووە لای وێنەکێشی ئەلمانی جۆرج گریم کە ئەوسا پەنابەربوو لە بەرازیل لە کێلگەکان کاری دەکرد و بەخۆرایی وانەی وێنەکێشانی بەھەوادارانی دەدایەوە.
دوای دوو ساڵ لەخوێندنی لەلای جۆرج گریم ئاستی ھونەری بەرزبوویەوە و یەکێک لەتابلۆکانی لەلایەن ئیمپراتۆر پێدرۆی دووەم کردرایەوە.
دەستی کرد بە غەزوی وڵاتی شام و حاکمی دەوڵەتی میرداسیە ی ناچار کرد تا وتاری ھەینی بە ناوی خەلیفەی عەباسییەوە بدات و سوپای نارد بۆ باشووری شام و فەتحی ڕامەڵڵا و بیتولموقەدەسی کرد کە لەژێر دەستی دەوڵەتی فاتمیدا بوون.
وازی لێ ھێنا و لەگەڵ ٤ ھەزار سەرباز بەرەو حەلەب ڕۆیشت و داوای لە میری حەلەب کرد کە ملکەچ بێت بۆ سەلجووقییەکان و دەرگای شارەکەیان بۆ بکاتەوە،
لەبەر ئەوە ئالپ ئەرسەلان بەرەو حەلەب ڕۆیشت و گەمارۆی میر ی دا کە چاوەڕیی ئەوە نەبوو لەبەر ئەوەی گوێڕایەڵبوونی ڕاگەیاندبوو بۆ سەلجوق و خەلیفە،
ئالپ دەترسا لە گەمارۆدانی دوو شار یەک لەدوای یەک شکست بھێنێت لەبەر ئەوە سەرکردەیەکی لە جێگەی خۆی بۆ گەمارۆکە دانا و خۆی بۆ جەنگان لەگەڵ بیزەنتییەکان ڕۆیشت بۆ خۆراسان.
ئالپ ئەرسەلان ڕووی کردە ڕۆژھەڵات بۆ شەڕ لەگەڵ بیزەنتییەکان و سوپاکەی لەگەڵ ھەندێک سەرکردەدا بەجێ ھێشت و ڕێگەی شەڕی پێ دان لە وڵاتی شامدا.
لەم شەڕەدا سەلجوقییە تورکەکان بەسەرکردایەتیی ئالپ ئەرسەلان سەرکەوتن بەسەر بێزەنتییەکاندا و توانییان ئیمپراتۆرەکەیان «ڕۆمانۆس دیوجینیس» بەدیل بگرن.
ئەم شەڕە بە خاڵی وەرچەرخان لە مێژووی تورکدا دادەنرێت بەو پێیەی دەرگای ئەنادۆڵ و تورکیای ئێستای بە ڕووی تورکدا کردەوە بۆ ئەوەی لەم شوێنەدا نیشتەجێ بن،
نازناوی کە بەخشراوە بە پاشماوەی ئێسکی کەلەسەرەکە دەگەرێتەوە بۆ زمانی یە یەکێکە لە زمانە بەکارھاتووەکانی ناوچەکە و بە واتای دێت و دەبەخشرێت بەو منداڵە ساوایانەی پێش یان لە کاتی وەرزی وشکەساڵی دا لەدایک دەبن.
سەرۆکی وڵاتی چاد ئەم نازناوەی پێشنیارکردووە و ڕایگەیاندووە کە ھۆکاری ھەڵبژاردنی نازناوەکە دەگەرێتەوە بۆ بەرزڕاگرتن و ڕێزگرتن لە یەکێک لە ھاوەڵە فەرماندەکانی کە خەڵکی ئەو ناوچەیە بووە.
بەپێی دۆزینەوەکان بانگەشەی ئەوە دەکرا کە جۆری سەیلانترۆپوس چدێنسس کۆنترین بنەچەی مرۆڤ بێت لە دوای جیابوونەوەی مرۆڤ لە مەیموونی شەمپانزی.
ئێسکی برۆو و بنیادی دەموچاوی جیاوازە لەگەڵ ئەوانەی لە ھۆمۆ سەیپیەن دا بوونی ھەیە و خەسڵەتێکی دەموچاوی رێکتر و قەبارەیەکەی بچووکتری مێشک و ئێسکێکی برۆی پتەوتر و سەختری ھەیە.
ئێسکی کەلەسەری تاکە پاشماوەی دۆزراوە بەڕادەیەکەی زۆر تێکچوونی پێوە دیارە لە کاتی بە بەردبوون و دۆزینەوەدا و ئێسکی سەری لە دوو لاوە ڕێکبۆتەوە و لە لای ڕاستەوە جێی فشاری پێوە دیارە.
پێنج پارچەی شەویلگە و ھەندێک ددان و سەرێکیان پێکدەھێنا کە خەسڵەتێکی تێکەڵی ھەبووە لە نێوان سەرەتایی و پێگەیشتوودا) قەبارەی قاوخی مێشکەکە ٣٢٠سم٣-٣٨٠سم٣ بووە کە ھاوشێوەی قەبارەی مێشکی مەیموونەی شەمپانزییە و بچووکترە لە قەبارەی مێشکی مرۆڤ .
لە ساڵی ٢٠٠٢ جۆرەکە و بنەچەی جۆرەکە ڕاگەیەندرا و ناسێنرا بەھۆی دۆزینەوەی ئێسکێکی نیمچەیی کەلەسەر لە باکوری وڵاتی چاد و پاشماوەکە نازناوی پێ بەخشرابوو.
جۆری سەیلانترۆپوس چدێنسس ژیاوە لە نزیک سەردەمی جیابوونەوەی مرۆڤ-مەیموونی شیمپانزی و ئەگەرێکی زۆر ھەیە جۆری بنەچەی بێت کە جۆرێکە لە جۆرەکانی .
بێویستە ھەر بەرنامەیەکی پەیوەست بە دۆخی قوربانییانەوە کە ئامانج لێی چارەسەرکردنی زیانەکانی پێشێلکاریی قورسی مافەکانی مرۆڤە قوربانییانی لێ ئاگادار بکرێتەوە و لەلایەن ئەوانیشەوە گفتوگۆی لەبارەوە بکرێت و قوربانییان خۆیان لە کات و شێوازێکی گونجاودا ڕەزەمەندی لەسەر بدەن.
ژمارەیەکی زۆر لە قوربانییان بوونەتە قوربانیی دەستی ئەو تاوانانەی لەلایەن کەسانێکەوە کراون کە ناتوانرێت بھێنرێنە بەردەم دادگا لەبەر ئەوەی ئەو کەسانە یان لەژیاندا نەماون یان نەناسراون.
ھۆکارێکی دیکەش ئەوەیە کە دادگاکانی تاوان بەشێوەیەکی گشتی ناگونجێن بۆ دابینکردنی قەرەبووکردنەوەکان بۆ ئەو کەسانەی بوونەتە قوربانیی ململانێ چەکدارییەکان.
پەیوەندییکراوە بە چەند ڕێکخراوێکی کۆمەڵگەی مەدەنیی عێراقی بەمەبەستی بانگھێشکردنیان بۆ ئامادەبوون لە کۆبوونەوەی خستنەڕووی زانیاری دەربارەی ھاوپەیمانییەکە،
بۆ ئەو مەبەستەش سێ کۆبوونەوەیان لە ھەولێر و سلێمانی و دھۆک بۆ مەبەستی گەیاندنی زانیاری ئەنجام داوە و تیایاندا داوای ھاوکاری لە زیاتر لە ٣٠ ڕێکخراوی کۆمەڵگەی مەدەنی ھەرێمی کوردستان و بەشەکانی دیکەی عێراق کراوە.
ھاوپەیمانی بۆ قەرەبووکردنەوەی دادپەروەرانە ھاوپەیمانێتیی نێوان کۆمەڵێک ڕێکخراوی کۆمەڵگەی مەدەنیی عێراقییە کە سەر بە زمان و نەتەوە و ئایینە جیاوازەکانی ناو عێراقن.
ھاوپەیمانێتییەکە پشتگیریی قەرەبووکردنەوەی ڕزگاربووان و قوربانییانی دیکەی ئەو تاوانانە دەکات کە لە ماوەی ململانێی چەکداریی سەردەمی بەناو دەوڵەتی ئیسلامی دا لە عێڕاق و سووریادا ڕوویان داوە.
کە ھەر لە سەرەتاوە ئەرکەکانی بنیاتنانی ھاوپەیمانییەکەی گرتووەتە ئەستۆ و توانیوێتی ھەماھەنگی لەگەڵ ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی لە عێراق درووست بکات بۆ بوون بە ئەندام لە ھاوپەیمانییەکەدا.
ھاوپەیمانێتییەکە ٣١ ڕێکخراوی کۆمەڵگەی مەدەنی کۆ کردەوە بۆ پاڵپشتیکردنی قوربانیانی ململانێکانی سەردەمی داعش لە عێراقدا.
یارمەتی دەرێکی باشە بۆ پێدان و دانانی نمرەی ڕۆژانەی فێرخوازان ھەروەھا ئاسانکاری بۆ مامۆستا دەکات بە مەبەستی ناسینی فێرخوازانی و جیاکردنەوەیان لە یەکتر
پێوانەی ماوە یان پێوانەی دووریشی پێدەوترێت ژمارەکان بۆ جیاکردنەوەی شتەکان و زانینی جیاوازی بڕ و بەھاکانیان و دیاریکردنی نمرە و دووری نێوان شتەکان بەکاردەھێنرێت لەم جۆرە یەکسانی لە ماوە یان لە دووری یەکەکاندا ھەیە بۆ نمونە:
پێوانەکردنی ڕێژی زیرەکی و بری فێربوونی فێرخواز کە دەتوانرێت جیاوازی نێوان دوونمرە یەکیان ٩٠ ئەو دیکە ٩٥ دیاری بکرێت کە دەکاتە ٥ نمرە یان یەکە.
لەم جۆرە سفر بەھای ھەیە لە ژێر سفر بەھای دیکە ھەیە بۆ نمونە کە دەلێن پلەی گەرمی ئەمرۆ سفرە مانای ئەوەیە نییە کە سفر نییە بەڵکو مانای ئەوەیە کە پلەی بەستنی ئاوە لە پێوەری سەدی لە بواری پەروەردە و فێرکردنشیدا کە فێرخوازیک لە تاقیکردنەوەی وانەیەک سفر وەردەگرێت واتایی ئەوەنییە کە ئەو فێرخوازە ھیچ زانیارییەکی لەو بابەتە نییە بەڵکو بە پێی ئەو پرسیارانەی بۆ ئەو تاقیکردنەوەیە ھاتووە سفری وەرگرتووە ئەمەش بۆ چەند ھۆکارێک دەگەرێندرێتەوە وەک خراپی باری دەرونی لە ڕۆژی تاقیکردنەوە یان کێشەی کۆمەلایەتی کێشەی مادی … ھتد.
ئەم جۆرە پێوانەکردنە ھەموو خاسییەت و ڕەھەندەکانی پێوانەکردنی نێوانی ھەیە بەڵام جیاوازی سەرەکی نێوانیان ئەوەیە کە لە پێوانەکردنی ڕێژەیدا سفر ڕەھایە واتە مانایی نەبوونی شتێک دەگەیەنێ بە نمونە دەلێن داھاتی تاکە کەس سفرە واتە ھیچ داھات و دەست مایەیەکی نییە ئەم جۆرە پێوانەکردنە لەبەر ئەمە ناونراوە پێوانەی ڕێژەیی چونکگە ڕێژەی ژمارەکان لەگەڵ یەکتردا مانایان ھەیە بۆنمونە کاتێک دەلێن درێژی کەسێک ١٨٠سم وە درێژی کەسێکی تر ٩٠ سم مانای ئەوەیە کە درێژی کەسی یەکەم دوو ئەوەندی کەسی دووەمە
ئاستەکانی پێوانەکردن ئەو ئاستانەن کە لە پرۆسەی پێوانەکردن بەکاردێت بەپێی ئامانج و مەبەستی بەکارھێنانی گۆرانکاریان بە سەردادێت بە شێوەیەکی گشتی ئاستەکانی پێوانەکردن لە چوار جۆردا کورت کراونەنەتەوە کە بەپێی قۆناغی ئەنجامدانیان و سروشت و تایبەتمەندی گۆرانکارەکان ھەرییەکەیان تایبەتمەندی خۆیان ھەیە.
ئەگەر دابەشکرا بۆ لێواری بەرھەمھێنان لە ڕووناکی سپی ئەوا لەو کاتەدا لەگەڵ ڕووناکییە سپییەکە بەدیاریکراوی یەکدەگرێ بەدرێژی وەک باشترین ئاگاداربوون دەبێ دابگیرێ بۆ یەکسانی لەھەمان کاتدا بۆ ڕێڕەوی بینایی لەسەر ھەموو درێژی شەپۆلییەکان یان ھیچ لێوارێک دەرنەکەوێت وەک کە دەیبینن لەبەشی ١ خانە قەرەبوو کراوەکە دروست بووە لە ھەمان جۆری گڵاس وەک لەکاتی تێستکردنی خانە وە دانانی لە ڕێرەوی تیشک نیشاندان بۆ گونجاندنی یاخود گەیاندنی بەخانەی تێست
پێکاچوون پێوی ماخ-زیندێر لە زانستی فیزیادا ئامێرێکە بەکاردێت بۆ بڕیاردان لە ڕاستی قۆناغی گۆڕینی جیاوازی لەنێوان دوو خستنەسەر داڕێژەری تیشک بەکەرتبوونی ڕووناکی لەھەر سەرچاوەیەک بەکاردێت لەنێوان ھەر شتێک بۆ پێوانی قۆناغی گۆڕین لەنێوان ھەردوو ھۆکاری تیشکەکان بە نمونە یان گۆڕانێک لە درێژی یەک ڕێرەو ئامێرەکە ناونرا پاش ئەوەی کە فیزیاناس کە کوری و ؛ پێشنیارەکانی لە ساڵی لە نووسراوی ١ پوختەکراوە.
ئەنجامی خستنەسەری سەرچاوە لەشێوازی لێواری ئەنجامی لێواری ھەرێمێکی دیاریکراو ئەوکاتەی سەرچاوەکەی فراوان دەبێت بەکاردێت ھەروەک لەوێنەی ٢ دا،
ڕێژەییانە گەورە و ئازادانە دەتوانێت لەبۆشایی کاربکات و جیڕی دەکەوێتە لێوارەکان کە دروستی کردووە ەکە لێشاوی دێنێتە بەرچاو بۆ ھەڵبژاردنی لەبای تونێلەکان و بۆ خوێندنی لێشاوە بەرچاوەکان بەگشت ئەوەش زۆرجار بەکاردێت لەبواری زانستی دینامیکی،
بەکاردێت لە ئەلیکتڕۆبینایی ڕێک و پێککەر ئامێری ئەلیکترۆنی بەکاردێت لە ڕیشاڵەیی ھی چاوی بەرنامەکانی پەیوەندی ڕێک و پێککەری یەکی گرتووە لە خولە یەک بڕگە لێکدراوەکان و ڕەفتاری باش دەکات باندبەرینی بەرزی،
کڕانەکە بۆ ئاسانی کۆنتڕۆل و جیاکەرەوەکانی ڕووناکی لەکەناڵی نیشاندان بەبێ وەڕسکردنی ڕووناکییەکە لە بابەتی گەلی کەناڵەکە تایبەتی بینایی دۆزەرەوەی لەگەڵ ھەر تەوەری دەرەوە گۆڕاوی لەرە نیشاندانی دڵنیایی تیشکەکە دڵنیایی دەدات لەباشی ئەزموونی مەرجی بۆلێدانی دەنگی دیاریکراوی لەگەڵ تێکڕای ڤیدیۆی ئامێرەکان ١٠،
ئەنجامەکەی کە ڕووناکییەکە تێدەپەڕێت بە ڕێڕەوی درێژی بیناییەکی یەکسان لەتێستەکە و نیشاندانی بەرھەمھێنانی تیشکەکانی لێواری ڕوناکییەکی سپی و دروستکردنی چوونە ژوورەوە.
ھاوکێشەی بۆ پەرچکردنەوە و ناردنی شەپۆل لە نەگەیەنەر وادەگەیەنێت کە گۆڕانێکی قۆناغی ھەیە بۆ ڕەنگدانەوەیەک کاتێک مانەوەی وەچەیێکی شەپۆل لە پێک خوارووتری مامناوەندی نیشانەی شکانەوەی بڵندترە مامناوەندی نیشانەی شکانەوە ڕەنگ دەداتەوە بەڵام نەک لەحالەتی بەرامبەر
ھاوڕێک کردنی تیشک دەکەوێت لەلایەن نیوەی ئاوێنەیەکی سلڤەری دووئەنجامی تیشکەکان کە ھەردوو لەوان پەرچ دەداتەوە بەھۆی ئاوێنەیەک دوو تیشکەکە دەردەچن بەدووەم نیوەی ئاوێنە سلڤەرەکە و بچنە ناو دوو دۆزەرەوەکە
پێشەکی پشکنینە بۆ لەبەرزی شێوە ی ئامێر لە جیاوازی دژێتی بۆ زانینی باشی ھەریەکە لە ڕێرەوە ڕوناکییەکان جیاکراونەتەوە یەکجار بە پسپۆری،
ڕووە پەرچەدانەوەکانی تیشکە دوولەتبووەکان بەرز دەبنەوە ھەروەھا وەک تێستێکن و تیشکەکان نیشان دەدات کەتێدەپەڕن بە بڕێکی یەکسانی لە گڵاسەکە
١٨٠ پلە نۆیەتی ڕوودانی قۆناغی لەسەر ڕەنگدانەوەی لێوەکە لەپشت ئاوێنەیەکە بڵندتر نیشانەی شکانەوەی ھەیە لە ناوەندی ڕووناکییەکە کە گەشت دەکات لەھەوادا.
فرانک ھەر لە تەمەنی ھەرزەکارییەوە خولیای دیزاینکردنی ئۆتۆمۆبیلی ھەبووە و ئەمەش بووەتە پاڵنەرێک بۆی کە لە بەشی دیزاینکردنی ئۆتۆمۆبیل لەکالیفۆرنیا بخوێنێت.
پاشان چووەتە گرووپی بی ئێم دەبلیوو و لەوێ بۆ ماوەی ١١ ساڵ کاری کرووە و دیزاینی بۆ بی ئێم دبلیوو ئێکس ٥ کردووە کە یەکەم ئۆتۆمۆبیلی مۆدێل بەرزی کۆمپانیای بی ئێم دەبلیوو بووە،
لەوکاتەوە حکوومەتەکان تەنیا دووبژاردەیان ھەبوو یان ئەوەی کە ھەموو پەڕەکان قەدەغە بکەن یانیش ئەوەی بڕیاری قەدەغەکردنی ویکیپیدیا ھەڵبوەشێننەوە.
لەئەنجامی ئەم ڕووداوە وتاری وێستگەی ڕادیۆیی سەربازی لە پێیر سوور ئاوت لەویکی فەڕەنسی بووە پڕخوێنەرترین وتار لەم ویکیپیدیای فەڕەنسی.
وتارێک دەربارەی وێستگەی ڕادیۆیی سەربازی لە پێیر سوور ئاوت دەستنیشانکرا لەلایەن بەڕێوبەرایەتی گشتی پاراستنی ناوخۆ لە فەڕەنسا.
ئەم بەڕێوبەرایەتییە ڕێمی ماتیس کەئەوکاتە یەکێکبووە لە بەڕێوبەرە خۆبەخشەکانی ویکیپیدیا فەڕەنسی ناچارکرد بە سڕینەوەی وتارەکە.
لە ڕاگەیەندراوەکە ئاماژە بەوەکرا کە ئەو بەشداربووەی ویکیپیدیا ھەرگیز دەستکاری لەسەر ئەم وتارەش نەبووە و ئاگاداری بوونیشی نەبووە تاوەکوو ئەم دەزگا ھەواڵگرییە ھەڕەشەی لێکردووە و لەژێر گووشاردا پێیان سڕیوەتەوە.
لەم تووێژینەوەیە پشکنین بۆ ٨٠٠ ھەزار وتار لە ویکیپیدیای فارسی کرا کە لەنێویاندا ئەوە دۆزرایەوە کە حکوومەتی ئێرانی ٩٦٣ لەو وتارانەی سانسۆر کردووە.
ھۆکاری پاشگەزبوونەوەکەیان بەوە ڕاگەیاند ڕەنگە سانسۆرکردنی وێنەکە ببێتە ھۆی ئەوەی خەڵکی زیاتر بەدواداچوونی بۆبکەن و ببێتە نموونەیەکی دیکە لە کاریگەریی سترایسەند.
بۆ چەند کاتژمێرێک تەواوی دۆمێنەکانی ویکیپیدیا ڕاگیران ئەمەش دوای بڵاوبوونەوەی کاریکاتێرێک لەسەر محەممەد پەیامبەری ئیسلام لەڕۆژنامەیەکی دانمارکی و ھەبوونی وتارێک لەسەر ئەم بابەتە لەویکیپیدیادا.
ناڕەزایی و بۆچوونەکانی خەڵک وایکرد ڕێکخراوەکە دوای سێ ڕۆژ لەم کارەی پاشگەزبێتەوە و بڕیاری ئەوەشی دا کە بۆ وێنەیەک کە لەدەرەوەی بەریتانیا بەرھەمھاتبێت ئەوکارە نەکەنەوە.
تا ئێستا چەند دەوڵەتێک بۆماوەیەکی دیاریکراو یان تا ئێستاش بڕیاری قەدەغەکردنی ویکیپیدیایان داوە لەوانە چین، فەڕەنسا، تورکیا، ئێران، پاکستان، ڕووسیا، سعودیە، سووریا، تایلەند، تونس، بەریتانیا،
ئەم جۆرە سەرتایی ھەموو کردارێکی فێرکردن یان پرۆگرام و خولدا دەکرێت تاکو لە ڕێگایەوە تونا و ئاستی فێرخواز یان بەشداربوو دیاری بکرێت وە دەتوانین لە ڕێگای لێھاتوویان بەسەر گروپ و پۆلەکاندا دابەشیان بەکەین.
مامۆستا لە ماوەی کورت کورت دوای ھەر وانەیەک یان لە کاتی وانەکە یان ھەر بابەتێک وو یەکەیەکی خوێندن ھەڵسەنگاندن بۆ فێرخوازانی دەکات بەم ھۆیەوە زانیاری و داتای سوود بەخش بە دەست مامۆستا کە دەگات بۆ ئەوەی بزانێت تاچەند فێرخوازانی سودیان لە بابەتەکەی وەرگرتووە ھەروەھا ھۆکارێکە بۆ دیاریکردنی خاڵە بەھێز و لاوازەکان و چۆنییەتی چارەسەرکردنیان ئەم جۆرە بە بەشێکی سەرەکی وانەوتنەوە دادەنرێت
ف١ ف٢ ف٣ ف٤ ف٥ ف٦ ف٧ ف٨ ف٩ ف١٠ کۆی ئەم ژمارانە دەکاتە ٦٢٦ ئینجا دابەشی ژمارەیی فێرخوازان دەکرێت کە دەبێتە ٦٣ واتە ناوەندی ژمارەی یەکسانە بە ٦٣ ئەم ژمارەیە دەبێتە پێوەر بۆ ھەڵسەنگاندنی فێرخوازەکان و جیاکردنەوەی ئاستەکانی واتە ھەر کەسێک نمرەی لە سەرووی ٦٣ بێت ئاستی ناوەند - باشە بەڵا ھەر کەسێک نمرەی لە خوار ٦٣ بێت ئاستی لاواز و خراپە
مەبەست لەم جۆرە ھەڵسەنگاندنە دەستنیشانکردنی لایەنی بەھێزی و لاوازی دەستکەوتی ئەکادیمی فێرخوازانە کە پەیوەندی ھەیە بەھەڵسەنگاندی پێکھێنەرلەم جۆرە دوای کۆتایی ھێنان بە ھەر بەرنامە و پرۆگرامێک ئەنجام ئەدرێت کە چاودێری بە دواداچوون بۆ ئەداتی قوتابیان لەم بەرنامەیەدا دەکرێت
ھەڵسەنگاندن پرۆسەیەکی کردارییە کۆمەلێک ھەنگاوی بەک لە دوای یەک لە خۆ دەگرێت لە بواری پەروەردا دا بریتییە لە دەرکردنی کۆمەلێک بریار دەربارەی سەرکەوتنی فێرخواز و بەروپێش چوون.
کە کاتێک لە ٩٥٠ زایینی ھێرشیان کردە سەر شاری مەککە و مزگەوتی پیرۆز سەرجەم خەڵکەکەیان کوشت و بەردە ڕەشەکەیان ڕفاند و بۆماوەی ٢٢ساڵ بە نادیاری مایەوە،
بەردەکەی برد لە ناوچەیەکی پارێزگای قەتیف ھەر لە سعودیا شاردەوە دواتر ھەوڵی دا مەنزڵگای پێغەمبەر ئیبراھیم بدزێت بەڵام کلیلەکەی دەست نەکەوت لە ساڵی ٩٣١ زایینی بەردەکەی لە نێو خانوویەکی مەزن نمایش کرد و بەھێزی شمشێر داوای لە خەڵک کرد کە دەبێت لە مەودوا بۆ مەبەستی حەج سەردانی ناوچەی قەتیف بکەن.
خۆی بەردەکە ڕەنگی سپی بووە بەڵام بەھۆی تاوانەکانی مرۆڤایەتی ڕەنگی ڕەش ھەڵگەڕاوە «بەپێی فەرموودەکانی پێغەمبەر محەممەد د. خ».
محەممەد کوڕی خەزاعە لە تایبەتمەندی بەردەکە دواوە و دەڵێ کاتێک بەردەکە لەلایەن قەرمیتیەکان ڕفێنراوە لە ساڵی ٩٥٠ زایینی و دواتر کە گەڕێندراوەتەوە تێبینی کردووە کە “بەردەکە تەنھا بەشی سەرەوەی ڕەش بووە کڕۆکەکەی سپی بووە و درێژییەکەی ھێندەی باسکێک بووە “.
لە سەردەمی قوسەی کوری کولاب ھیچ گۆڕانکارییەک بە سەر بەردەکە نەھات دواتر عەبدوڵلای کوڕی زوبێر وەک یەکەم کەس ھەڵسا بە پێکبەستنی سەرجەم پارچەکان و کۆکردنەوەیان لە چوارچێوەیەکی مسی.
بدواتر بەھۆی ئەوەی کەعبە ئاگری تێ بەربوو ئەمەش بەھۆی جەنگی نێوان ئیبن زوبێر کە لە ناو کەعبە نیشتەجێ ببوو و سووپای یەزیدی کوڕی مەعاویە،
قەبارەی بەردە ڕەسەنەکە نادیارە ئەمیش بەھۆی گۆڕانکاری و خوڕانی ڕوکەشەکەی بە درێژایی مێژوو کە بەھۆی چەندین بۆنەوە گۆڕانکاری بە سەرھاتووە.
ئیبن فەھدی مەلەکی لە پەرتوکی «إتحاف الورى بأخبار أم القرى» کە لە بەشی ڕووداوەکانی ساڵی ٩٧٤ ز دەڵێت پیاوێکی فەلەی ڕۆمانی بە زێر و گەوھەرێکی زۆرەوە ھات بۆ مەککە و بە ئەنقەست خۆی بە بەردەکە کێشا دواتر دووبارە بە زەبرێکی زۆرەوە خۆی بەبەردەکە کێشایەوە ئینجا حاجییەکی یەمەنی خەنجەرەکەی دەرھێنا و لە خوێنی خۆی گەوزاندی و کوشتی.
بەردەکە بۆ یەکەم جار لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم و سەرەتای سەدەی بیستەم چووەتە سەر پەرەکانی وێژەی خۆڕئاوایی ئەمەش لە ڕێگای گەریدە ئەورووپاییەکانەوە بووە کە سەردانی کەعبەیان کردووە وەک یوھان لۆدفیگ بێرکھارت لە ١٨١٤ ز،
والحجر الأسود جلمدا لا تخلل فيه. والذي يطفو على الماء يكون فيه بعض التخلل كالخفاف وشبهه.» ھەم دیسان ئیبن کەسیر لە ڕووداوەکانی ٩٣١ زایینی لە بارەی گەڕاندنەوەی بەردە ڕەشەکە دەڵێت:
لە ساڵی ١٠٢٢ زایینی کۆمەڵێک سوارچاک کە پێک ھاتبوون لە دە سوارچاک لەلایەن حاکم عوبەیدی لە میسر ھەڵخەڵەتێنراوبوون کە بەدەستێکیان شمشێر و دەستەکەی تریان دەمبووسیان پێ بوو،
محەممەد کوڕی خەزاعە دەڵێ کاتێک بەردەکە لەبلایەن قەرمیتیەکان ڕفێنراوە لە ساڵی ٩٥٠ زایینی و دواتر کە گەڕێندراوەتەوە تێبینی کردووە کە “بەردەکە تەنھا بەشی سەرەوەی ڕەش بووە کڕۆکەکەی سپی بووە درێژییەکەی ھێندەی باسکێک بووە“.
ئاڕاستەیەکە لە ڕوانگەی دا کۆمەڵە کەسێک بە باشترە دەزانرێت دژی کۆمەلێک تر بەمەبستی کەم کردنەوەی ئەندامانەی ئەو کۆمەلە دەمارگیری دیاردە و نەخۆشییەکی کۆمەڵایەتییە،
دەمارگیری دەبێتە ھۆی دوورکەوتنەوە پچڕانی پەیوەندی کۆمەڵایەتی لەنێوان خەڵک و چین و توێژە جیاجیاکانی کۆمەڵ وە ململانێ زەبر و توندوتیژ دروست دەکات،
ئەم جۆرە دەمارگیرییە سیاسەتی دەوڵەت ڕۆڵی تێدا دەبینێ بەتایبەت لەکاتی ھەڵگیرسانی جەنگ و شەر لە نێوان دوو وڵات ئەمەش بەھۆی ئەوەی وەک ڕیچگایەک دەبینرێت بۆ شکانی لایەنی بەرامبەر
لەبەرئەوەی ماسی و گوێچکەماسی خۆیان بە ئاسایی ڕێژەیەکی بەرزی بەپیتیان ھەیە بۆیە بە خەسڵەتێکی گرنگ و باش دانانرێت بەڵام چالاکی و کردەکانی لێکدانی دەستکرد دەکرێت قەبارەی ھێلکە بە ھەند وەربگرێت و پەیوەستی بکاتەوە بە ڕێژەی مانەوە و گەشەکردنی سەرەتایی.
چارڵز داروین باسی سەرکەوتووی لێکدانی دەستکردی کردووە لە بەرھەمھێنانی گۆرانکاری بە تێپەڕینی کات لە کتێبە بەناوبانگەکەی ساڵی ١٨٥٩ بە ناوی .
زاوزێ پێ کردنی دەستکرد یان ھەڵبژاردەی دەستکرد بریتییە لەو ڕێکارەی مرۆڤەکان پێی ھەڵدەستن لە بەکارھێنانی لێکدانی ئاژەڵەکان و لێکدانی ڕووەکەکان بەمەبەستی بەدەستھێنانێکی دەستکردی خەسڵەتە ڕووخسارییەکان لەڕێی دیاریکردنی ئەو ئاژەڵ و ڕووەکە نێر و مێیانەی ئەگەرییان زیاترە لە زاوزێ کردنی سێکسی و خستنەوەی وەچە پێکەوە.
سەوزە و درەختە میوەدارەکان لەیەکبدرێن لەلایەن کەسانی شارەزای بازرگانی و نابازرگانییەوە و بەرھەمە دانەوێلە گەورە و زۆرەکان بەرھەمی و دەستکردی کەسانی شارەزا و پسپۆرن.
لە ھەندێک دانەوێلەدا زیادبوونی قەبارەی تۆو دەکرێت بگەرێتەوە بۆ چالاکی و کردەی کێلانی زەوی وەک لەوەی کردەی ھەڵبژاردنی مەبەستدار بووبێت بۆ تۆوی گەورەتر.
ئەگەرێکی زۆر ھەیە پەیوەستیی و بەندبوون ھەبووبێت لەنێوان ھۆکارە دەستکرد و سروشتییەکان دا کە بۆتە ھۆی ئەنجامی ماڵی کردنی ڕووەکەکان.