polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Пандеми (желтойн маттера «» дош нохчийн матте гочдича «дерриг халкъ» маьӀна ду)- дуккха а пачхьалкхашкахь а, континенташкахь а даьржина вуно чӀогӀа ун ду; уьнан процесс кхиаран лакхара дарж ду.
1920—1930-гӀа шерашкахь университетера коьрта хьехархой гӀарабевлла азербайджанан йаздархой Ахвердиев Ӏабдуррахьим бек, Шахбази, Таги Ӏаббас охӀли, гӀараваьлла поэт, филолог, историк В. И. Иванов, гӀарабевлла малхбалеӀаморхой — профессор П. К. Жузе, профессор А. О. Мишель, историк а, философ а А. О. Маковельский, ботаник А. А. Гроссгейм, юрист — Керимов Агалар Сейфаддин охӀли, кхин а дика Ӏилманчаш.
Экономика кхиоран министраллица йолчу уьйранашца, лдм кхойкхура экономикин министрашка а, политикашка а курсаш яла а, лекцеш еша а. 1990-гӀа шерашкахь лекторийн юккъера хенан барам 33 шо дара, 2011 шарахь — 43.
Лдм белхалоша дакъалецира мохк кхиоран стратеги кхуллуш, дешаран а, могашаллаӀалашъяран модернизаци еш, пачхьалкхан гӀуллакхан хийцам беш, «Электронан Росси» программин а, кхин дуккха а проекташ тӀехь болх бира.
Ӏуналлин кхеташо Греф Германца коьртехь волуш жоьпаллехь ю финансаш дахаран, цунна йукъахь бу Вексельберг Виктор, Волож Аркадий, Задорнов Михаил, Михельсон Леонид, Мошкович Вадим, Прохоров Михаил.
Лдм студентийн а, аспирантийн а йукъара барам — 40 эзар сов стаг, 6 эзар гергга стаг хьехархой а, Ӏилманан белхалой а. 2018 шеран йукъара бюджете дӀахӀоттаран ЮПЭ балл хилира 94,6, лдм хьалха ю олимпиадин жамӀашца бюджетан меттиге дӀаэцна студентийн барамца — эзар сов стаг.
2018 шарахь яра 28 факультет а, 158 кафедра а, хийцам бира 14 факультетехь а, 50 департаментехь а, ишколашкахь а. Яккхий йина а, алсама автономин а факультеташна йукъа йахара Ӏилманан институташ а, лаборатореш а.
Цу агӀонашкахьара дешнийн хӀара тайпанаш къаьста: омонимаш, синонимаш, антонимаш, идиомаш, табу, эвфемизмаш, неологизмаш, историзмаш, диалектизмаш, терминаш, профессионализмаш.
Цул тӀаьхьа диктаторш шай Ӏедал леладо пачхьалкхан терроризмаца а. Пачхьалкхан терроризман юкъайоху къайлаха полици а, Ӏожаллин эскадронаш а, ларамаза йа буьйсанан комендантан сахьт а, кхел а, хан а йоцу лацар а, та1зарийн яккъаш а, концентрацин лагерш а.
Диктаторан гӀодеш а, цуьнан Ӏедал латтош а хуьлу Ӏаткъам болу тобанаш, масала лаьттадай а, долара компаниш ерш а, банкийн куьйгалхой а. Иштта цхьайолчу меттехь диктаторан урхалла а, низам а хӀотто а, чӀагӀдан а, гӀодеш а хуьлу тайп-тайпанара институташ, масала Руман-Католикийн килс.
Йукъараллин организацеш, царна юкъахь махкаллин бакъонийн тобанаш а, бакъоларъяран организацеш а, бакъонан гӀодаран яккъаш а, студентийн берташ а, профберташ йа белхийн берташ а хӀаллакдо.
Матч лаьтта — «цӀена» хенан 20 минотах лаьтта 2 таймах (2009/2010 шеран российн чемпионатехь ФИФАца бертахь дӀахьуш эксперимент ю, цуьнца матч лаьтта 25 минотехь йолу шина таймах).
Кхин тӀе, ловзархой кӀезиг хилар бахьнехь, хӀора ловзархо ловзу тӀелатарехь а, дуьхьалонехь а. ТӀаьххьара фактор, йоккхачу футболехь хилла бевлла ловзархой, футзалехь ловза ца баларан бахьна ду.
Ми́ни-футбо́л — оьрсийн мотт буьйцучу мехкашкахь ФИФАн Футза́лан шуьйра яьржина цӀе — къийсамаш ФИФАн эгидехь дӀахьо футболан тайпанех цхьа командин спортан тайпа.
1932 шарахь агрохьехархойн институтан цӀе хийцира Ставрополан пачхьалкхан хьехархойн институт аьлла, ткъа 1940 шарахь цунах дӀаийра Ставрополан хьехархойн кхечу мехкийн меттанийн институт.
Иза йиллира Российн Федерацин Правительствон 1996 шеран 28 февралера 189 йолу сацамца Ставрополан пачхьалкхан хьехархойн институтан а, шен истори 1930 шарахь дуьйна схьаяхьаш йолу, Москохан пачхьалкхан юридически академин филиалан а бух тӀехь.
Университетан юкъайогӀура 12 факультет а, филиалаш: Будённовскехь, Георгиевскехь, Изобильнехь, Светлоградехь; вакийлаташ Черкесскехь, Элистехь, Кисловодскехь, Регионан хаамаллин центр, Регионан интермаша-дешар центр, СПУ Хьехархойн дешаран институт, керла Ӏилманан библиотека.
1993 шарахь СПХьИ йира Ставрополан пачхьалкхан хьехархойн университет , ткъа 1996 шарахь СПХьУн а, Москохан пачхьалкхан юридически академин филиалан а бух тӀехь йиллира Ставрополан пачхьалкхан университет, цуьнан хьалхара ректор хаьржира профессор В. А. Шаповалов.
Детин аренехь, лахахь а агӀонашкахь а сирла-сийна базанан кочарца гуо бина — зӀакарш хьалаерзийна баьццара лан, шена юкъахь лахара ах хьалабаьлла сирла-сийна шорло зӀаьнарш йолу малх, дуьхьала детин ши корта болу лам.
Ши корта болу Эльбрус — ГӀебартойн-Балкхаройн Республикин сийлалла, цуьнца цхьаьна республикин коьрта шахьран а. Лаьмнаш – абаден, цӀоналлин, ша-шен довза гӀертаран, дог иракарахӀотторан, тӀехьажамаллин сийлалла.
Нагахь Мартов партехь массаш хилийта гӀертахь, цуьнан декъахо хила таро яра муьлхха а кхетам болу политикин процессан декъахо а, политикех кхеташ воцург а, ткъа Ленин вара кадран партегахьа, шен чохь вверг декхарийлахь а волуш политикехь дакъалаца.
Росси́йн социа́л-демокра́тин белхало́н па́рти я РСДБП — 1917 шеран бӀаьстенгара 1918 шеран март кхаччалц Ленин Владимир куьйгаллехь волу партин документашна тӀаьхь йоцу РСДБП большевикийн фракцин цӀе.
ТӀехьакхиа ерриг гуламал тӀаьхьарчу РСДБП куьйгаллин юкъаметтигийн историн дикка хала ду, хӀунда аьлча гуламан стенограмме хьаьжча гуламан векалийн шина тобана юкъахь лакхара хьесап долуш къийсамаш а бацара.
Ткъа кхийолу факторш йу коьртан лазарш а, депресси а, цӀийн Ӏаткъам совбаларан лазар а. Цамгар кхетар доьзна ду коьртан хье чохь атеросклероз а, нейрофибрилляран оьргаш а кхиарца.
кхоьллина Стив Джобсас а, Стив Вознякс а, Уэйно Рональдас а 1976-чу шеран оханан баттахь ’ цӀе йолу персональни компьютер кхолла а, йохка а. Шийтта де даллалц Уэйно шен дакъа доьхкира.
кириллицехь: эпл; нохчийн маттахь «Ӏаж» маьӀна ду цуьнан)- америкин корпораци ю, персональни а, планшетан а компьютерш а, аудиоплеерш а, смартфонш а, программан латторан а арахоьцург ю.
ан программа латторан юкъайогӀуш ю а, а, а, а, а операцин кепаш а, медиаплеер а, веб-браузер а, музыкин билгалйоккхург а, кхоллараллан а эвсараллан йина а а, гуламаш а, иштта корматаллин программаш а, а, а.
Компанин аппаратан сурсатийн кехатехь ю смартфон а, планшетан компьютер а, персональни компьютер а, портативан медиаплеер а, хьекъалдолу сахьташ а, терахьийн медиаплеер а, сарабоцу ладугӀургаш а, интеллектан динамик а.
Амма хаъал кхиамаш ловзарехь а, турниран хьолехь а командо ца бехира, шозза тӀаьхьий-хьалхий киевхой 8 меттигехь бисира, 1940 шо чекхдолуш тренеран тӀайн тӀера Печёный хийцира Ленинградера кхайкхина Бутусов Михаила.
Михаил Фёдорович Печёный (; , Николаев, Российн импери — 1980 14 ноябрь, Львов, Украинийн ССР, ССРС) — советийн футболист, тренер, спортан арбитр, УССР хьакъ долу тренер , республикин категорин суьдхо.
Дукха шахьаран историн сийлаллаш лаьтташ ю Невски проспектехь- Строганован ЦӀа а, йоккха Казанан килс а, модерн кепехь долу Книшкийн цӀа а, Елисеевски йохк-эцаран а, садаӀаран а туька а, Адмиралтейство а, Гостини Двор а, Оьрсийчоьнан къоман библиотека а, Александрински театр а, Н. П. Акимовн цӀарах йолу комедин театр а, Аничков цӀа а, Аничков тӀай а, Москван вокзал а, Невски Александран лавра а.
Говзанчаш боцучарна кечам бо, ткъа говзанчашна говзаллехь керлачунна юха кечам бо фундаментан а, прикладни а областера белхашкахь, 70 Ӏаламан а, социалан-гуманитаран говзаллашкахь а, 153 специализацешкахь а. 2011 шеран аьхкенан хьолехь деша дӀаоьцуш бу дешаран-квалификацин бакалавр, специалист, магистр тӀегӀанашкахула.
Университетехь болх беш ву 2000 сов Ӏилманан-хьехархойн а, 1000 Ӏилманан а белхало, цу тӀе Ӏилманан тӀегӀа ду 80 % сов хьехархойн, ткъа Ӏилманан доктор 24 % ву.
Университетан структурехь кхин а ю физикин-математикин лицей, хааман-лараран а, арахецараллин-полиграфин центраш, масех астрономин обсерватори, библиотека, Ботаникин А. В. Фоминан цӀарах беш а, Каневски заповедник а.
1920 шарахь университет дӀасахийцира, цуьнан бух тӀехь йиллира Халкъан дешаран Драгоманов Михаил Петровичан цӀарах лакхара институт , ткъа кхин а социалан дешаран, говзаллин дешаран, физикин-химин-математикин институташ.
Иштта, 2008 шеран 5 майхь Украинин президентан «Киевн къоман Шевченко Тарасан цӀарах университетан статус хьалаяккхаран гӀуллакхех лаьцна» цӀе йолчу омарца, университету йелла талламан статус, цуо гойту Ӏилманан белхийн лакхара тӀегӀа къобалъяр, иза база хилла 48 Ӏилманан ишколан.
Дерриг дуьненан лакхара дешаран университетийн газетан 2016—2017-гӀа шерийн рейтингехь Киевн къоман Шевченко Тарасан цӀарах университет хилира кхечу украинин лдм лакхахь — 800-гӀа а, 1000-гӀа меттигашкахь, ткъа кхин ерш 1001-гӀа тӀегӀанал лахахь
Ки́евн къо́ман Шевче́нко Тара́сан цӀара́х университе́т — Украинин Киев гӀалара яккхийчех цхьа лдм, Ӏилманан а, оьздангаллин а къоман центр, мехкан уггаре ширачех цхьа университет.
1095 шеран 26 ноябрехь, Клермонан гуламан ховшарш чекхдевлча, бевзаш болчу нахана а, динан гӀуллакххошна а хьалха папас Урбан -гӀачо гӀадвахана къамел дира, цуо кхайкхира малхбалехьа а дахана, мукъа яккха Иерусалим бусалбачеран олаллех, жӀарахойн тӀелатаран декъахойн къинош дӀахеца а, декхарех мукъабаха а. И кхайкхам бижира беркатен латан тӀе, хӀунда аьлча и ойланаш гӀараевлла яра цул хьалха а малхбузаевропин пачхьалкхий къоман йукъахь, тӀелатар мичча а хенахь кхолладала тарлуш дара.
Романо дуьйцу воккхахо Вито Корлеоне волуш Корлеонан доьзалах а. Къаьсттина яздо цуьнан кӀантах- Майклах — иза малонан доьзалхо ву, амма тӀаьхьо цунах къиза мафин куьйгалхо хуьлу.
12Цундела Ас сийлахьчарна йукъахь дакъа лур ду Цунна, ондачаьрца ижу йоькъур йу Цо, Цо Шен дахар Іожаллина дӀадаларна а, зуламхойх Иза дӀатоьхна хиларна а. Цо дуккха а болчеран къинош дӀа а даьхьира, зуламхошна тІера доӀанаш а дора.
» Жуьгтийн ШавуӀот цӀе йолчу ялта чудерзоран дезачу дийнахь а, хьалхарчу керстанан хьехамехь Даудан Забурера шайхаллех лаьцна дийцира:22"Исраилхой, ладогӀалаш соьга: Назартара Ӏийса адам делахь а, Дала Иза шуна хьалха къобалвира.
Римера Папа- Руман епископ а, дерригдуьненан Католикийн Килсан мозгӀар а, Ватикан пачхьалкхан куьйгалхо а. Папалла- Римера Папа Католикийн килсан тхьамда веш йолу динан Ӏилманан а, политикин а институт.
Цул хьалхарчу масех бӀешарахь сийлахь гӀала Ӏаьрбийн Ӏедалан кӀелахь йара, уьш собаре бара меттигера керстачарна а, Европера гуттаренна Ӏийса пайхамаран коше зийарате оьхучарна а. ГӀалин керла дайша сийсаза йохура керстачеран килсаш, меттигерачу керстачеран бакъонаш йохайора, зийарате оьхучарна новкъарло йора: уьш сийсаза баха, йетта, лолле бохка, байа тарлора.
Цкъа сельджукаша, маж лаьцна, Ӏарш тӀера лаьтта такхийна, цул тӀаьхьа бусалбачеран самукъадаккха такхийра урамашкахула, тӀаккха цхьан а бахьна доцуш набахти чувоьллира.
Руман папийн хӀаллак хуьлуш йолчу малхбален империн гӀодаран жӀарахойн тӀелетарех бен хьехамаша Малхбузехь тоъал къинхетам ца бойтура нахе, тӀаккха 1435 шарахь Константинополь йуьйжира.
1454 шарахь руман папас байракх йаийтина иркара хӀоттийна Бургундин герцоганна Филипп -гӀа Дикачунна, лиира жӀарахойн тӀом бан Ӏусманан империца, оцу бахьнехь даздеш нийат дира Лиллехь, амма цуьнан ойла кхочуш ца йира, коьртаниг цуьнан шен мехкашкахь хьал цхьаьнаэшшара ца хиларна.
Йогуш йара, йохийнера килсаш, монастыраш а. Мехкашдахархоша сийсаза йора керсталлин сийлаллаш, подвергали изощрённым пыткамницкъаш бора, цул тӀаьхьа бойура мозгӀарой, цӀувгаш, меттигерачу бахархошка ницкъала ислам тӀеоьцуьйтура, дуьхьало йинарг хӀаллак а веш.
Шуьйрачу маьӀнехь — руман папас кхайкхийна кхин тӀелетарш, царна йукъахь тӀаьхьа Ӏалашо Балтикайистера тӀекъархой керсталле балор хилларш а, Европехь динан а, антиклерикалан некъашна дуьхьала а тӀемаш , кхин гуттаре тӀаьхьарчу заманахь Ӏусманан империн тӀелетарш.
1396 шарахь гулделира мажарийн паччахьан Сигизмундан а, графан Неверин Иоаннан а, кхечеран а куьйгаллера алссама жӀарахойн эскар; амма Никополан гергарчу тӀамехь туркоша цунна боккха иэшам бина, хӀаллакдира.
Иза вара григорийн хийцамийн уггаре гӀарабевллачех а, жигарчех а цхьа агӀонча, 1084 шарахь дуьйна хилла папин легат Германехь, шен когаметта хила тарлочарех цхьаъ ву билгалваккхара иза Григорий .
Григория веллачул тӀаьхьа 1085 шарахь папа хаьржира Монтекассино тӀехӀоттийна волу Дезидерий, Виктор -гӀа цӀе а тиллина, ткъа цуьнан доца урхаллел тӀаьхьа Эд ваьккхира папин Ӏарш тӀе, Урбан -гӀа аьлла цӀе а тиллина, массо а реза а волуш Террачинехь кардиналийн а, кхечу прелатийн а жимачу гуламехь.
Урбан -гӀачун жӀарахойн боламо шен куц дуьххьара схьаийцира Пьяченцера гуламехь, цигахь 1095 шеран мартехь Урбан -гӀачо тӀеийцира византийн императоран Алексей Комнинан векал, цуо гӀо доьхура бусалбачарна дуьхьала.
Оццу шеран ноябрехь хиллачу Клермонан гуламехь, Урбан -гӀачун даӀват, хила тарло, Европин исторехь уггаре эффект йина къамел, цуо кхайкхира Францин бахархошка туркойн карара ницкъала схьадаккха Сийлахь латта.
Румехь, Амальфехь, Беневентохь, Трояхь дӀабаьхьна масех гуламехь, папас агӀо лецира симонин дуьхьалчу девнан а, папин инвеститура къовсаран бакъонна а, иза бахьнехь кхин дӀадаьхьира императоран Генрих -гӀачун дуьхьала латтар.
«Урбан -гӀачун баланаш бара: Германица тӀом, Францера девнаш, антипапица къовсам, малхбалера керстанаш арататтар. И баланаш дӀабаха тарлора массашкахь зиярате бахаро (и „ЖӀарахой тӀелатар“ дешнийн цхьаьнакхетар дагадеина а дацара — иза дуьххьара лелийна, гуттара тӀаьхьа дуьйна лело долийна, Людовик -гӀачун паччахьан историографа шен балхахь)».
Статуя чохь сийлахь хӀуманаш ю, масала мантраш а, хаза хьожанаш а, мехала хӀуманаш а, ерриг республикин кӀошташкар латтанаш а, ГӀалмакхойчоьх кхуьу ораматаш а. Статуя тӀе деши диллина ю, цул сов брильянташца кечйина иза.
Официалан дакъехь вара ГӀалмакхойчоьнан Шаджин-лама Тэло Тулку Ринпоче а, юккъерчу хурулан монахаш а, Монголан Хамбо-лама а, Тыва Республикер Кымбы-ламан векалш а, Бурятин векалш Еше Лодой Ринпоче, Чжампа Тинлей а, ГӀалмакхчоьнан а, Элистан а владыка Зосима а, Москван Патриархатан векал Дудко да а.
Иштта церемонехь дакъалецара ГӀалмакхойчоьнан а, Тыван а, Бурятин а Урхаллин векалш а, Оьрсийчоьх Непалан векало а, Японер а, Индер а, Ӏамеркер а, Европер а хьешаш а.
Цуьнан куьйгаллехь гулйина командо шен исторехь уггаре боккха толам баьккхина — 1995 шарахь Нидерландийн гулйина командегара , ткъа иштта уггаре нах цецбаьхна эшам — 2000 шарахь Андоррин гулйина командин .
Билгалъяьккхинчу шина гӀалех — Митавех а, Дерптах а — хаьржира тӀаьхьарниг: Дерпт, билгалйоккхура элийн комиссис докладехь, «лаьтта кхаа губернин юккъехь — Лифляндин, Курляндин, Эстляндин; лаьтта екъачу меттигехь, ткъа Митавин гуонаха уьшалаш ду; леладо оьрсийн нахарташ а, ассигнацеш а, цул совюург йораха а ю».
Цунна юкъайогӀу синеклизаш — кӀоргехь боллу буххан областаш , антеклизаш — кӀоргехь боцу буххан областаш , авлакогенаш — кӀорга тектоникин саьнгарш , байкалан арабевлла баххаш — Тиман.
Малхбузехьара малхбалехьа а, къилбаседа-малхбалехьа а, хийцалуш яхъелла Смоленскан-Москохан, Валдайн акъаренаш а, Къилбаседа Увалаш а. Царна тӀехула чекхдолу хидоькъу доза Къилбаседа Шен океанан, Атлантикин океанан, Аралан-Каспийн чоьхьара бассейнашна юкъахула.
Охьаховшарца кхолладелла маьӀданаш тайптайпана ду: экъин йисташкарчу дакъошкахь — къилбаседехь, къилбехахь, малхбалехь — карийна мехкдаьттин а газан а йаккхий резерваш, Печорин лахенашкахь гулбелла тӀулган кӀора, бу иза Ростовн областехь а, цигахь цуьна бахаман маьӀна бен дац; охьахевшинчу чкъоьрашкахь дӀадиллина фосфориташ.
Къилбаседа-малхбузехь доза тоьхна Скандинавин лаьмнаша, къилба-малхбузехь — Судеташа, кхин Юккъера Европин лаьмнаша, къилба-малхбалехь — Кавказо, ткъа малхбузехь билламан доза ду Висла эрк.
Аренан юккъерачу декъехула чекхйолу акъарин а, чутаӀен а хийцало аса: Юккъера оьрсийн, Ийдалйистера, Бугульмин-Белебеевн акъареш а, Йукъара Сырт а, уьш екъна Окин-Донан чутаӀено а, Лаха Ийдалдехьено а.
Малхбузен-Европин аре лаьтта 200—300 м хӀордан тӀегӀанал лекха гунех а, тӀехула даккхий эркаш долу чутаӀенех а. Аренийн юккъера локхалла — 171 м, ткъа уггаре лекха — 479 м — Бугульмин-Белебеевн гунаш Хьалхара Уралехь.
Эскадра лаьттара кхаа дивизех: 1-ра дивизи — кордебатали — тӀеман низаман юккъехь лаьттара, коьртехь адмирал а волуш ; 2-гӀа — авангард — лаьттара тӀеман низаман коьртехь, коьртехь вара вице-адмирал; 3-гӀа — арьергард — тӀеман низамехь тӀехьа лаьттара, коьртехь контр-адмирал а волуш.
Авангардан ницкъ а, хӀоттам а бан беза барамца а, хӀоттамца а тӀелетачу эскаран, иштта меттиган хьолашца а. Цуьнан коьрта дакъа дукха хьолехь гӀашлой хуьлу; аренан артиллери тӀело алсама яккхийчу авангардашна; амма дошлой авангардехь оьшура, кхин тӀе тоба йоьду меттиг йиллина елахь, алсама ладаме а хуьлу.
Иштта меттиг хоржуш архитектор волу Алиев Наримане а дагабевлара уьш.1990-чу шеран кхолламан 21-чохь Азадлыг майданехь къастаран хашле чекхяьллачул тӀаьхьа, Ламанан парке сехьа даьхнера кхолламан 19-20-чу буьйсанашкахь кхелхинчеран декъий.
Иштта кхузахь шай тӀаьххьара Ӏер карина Азербайджанан гоьбевлла гӀуллакххошан, царна юкъахь ву Расизаде Алирза а, Мехмандаров Самедбек а, Мамедкулизаде Джалил а, Мамедгулузаде Мидхат а, Ахвердиев Абдуррагим-бек а, Везиров Наджаф-бек а, Араблински ХӀусейн а, Нагиев Ага Муса а, Ахундов Сулейман Сани а, Карьягды Джаббар а, Мустафеев Рустам а.
ШахӀидийн хӀоллам (азербайджанийн маттахь ; 1990 шо далле Кирован цӀарах парк йа Ламанан парк азер. Киров Паркы / Дағлыг Парк)- Бакох-шахьрехь долу мемориалан кешнаш.
Цигахь дӀабоьхкина шахӀидаш, царна йуккъахь бу 1990-чу шеран Ӏаьржачу кхолламехь хӀаллакхилларш а, Къарабахан тӀамехь белла азербайджанаш а. Иштта хӀолламехь девзина доцу декъаш дӀадоьхкина цӀейоцу вежараллин каш ду.
Церан чуламацехь Мартино критика йора- килсас Ӏараф а, индульгенциш а йохкар а, эвлаяаш динчу гӀуллакхашца кӀелхьардаха гӀертар а, белчарна тӀера доӀанаш дара а. Цул сов, цо керстдора Папан Ӏедал а, мозгӀарийн ша-тайпа ниӀмат а, цуьнан адам кӀелхьардаккхарехь юкъарло а, килсан ламасташ а, Килс дуьненан Ӏедалан долаллехь хилар а.
Циг чу юкъайоху рогӀера кхетамаш: адам Делах тешарца цӀандалар а, массеран йукъара мозгӀаралла хилар а, Библи къаьсттина ларар а, адамо летош долу къинош Делера схьадалар а, кӀелхьарваларан таро Делан ни1матца бен ца хилар.
Протестанталла я протестантизм (латинан маттер схьадеъна дош ду; нохчийн матте гочдича «дуьхьало яр, сийлахь-деза дӀахьедар, дӀакхайкхор, чӀагӀдар» маьӀна ду цуьнан)- ортодоксалла а, католицизм а санна керстачу динан коьртачарех цхьа некъ бу.
Ша Хийцадаларан динан Ӏилманан жамӀ хиларе терра а, иштта цу заманан Руман-католикийн килсан дуьхьал хиларе терра, цуьнан кхетамаш билгалбаьхна принципшца- пхиъ латинийн тезис «Пхиъ „бен кхин хӀума дац“».
Йоккха депресси уггар чӀогӀа Ӏоттаелла Америкин Цхьанатоьхначу Штатийн а, Канадан а, Сийлахь-йоккхачу Британин а, Германин а, Францин а, иштта а хаалуш яра кхечу пачхьалкхашкахь.
Оцу Ӏовхойн коьртах, Ӏовхан дех лаьцна хаа 1588 шеран цхьана оьрсийн меттан документера — цуьнан кӀентан Ших-мирзин паччахье Фёдор Ивановиче йазйина дехаран грамотера.
Хьахайо иза, дийцаран йозанехь цкъа коьчалниг дожарехь канвехь, Ших-мирзин цӀарах: «оцу хенахь а аса сайн деца Ушурма-мирзица хьуна, паччахьна, тешамца а, бакъонца а гӀуллакх дира».
Тайп-тайпана талламхоша тайп-тайпана транскрипци йо таханлерачу оьрсийн матте и нахийн цӀе, оцу грамотехь шираоьрсийн кепара, иштта паргӀата лелайора оцу муьран Оьрсийн пачхьалкхо малхбален феодалийн титулаш — цкъа мурза, йуха мирза .
Ӏилманчо дийцарехь, и цӀе оьрсаша аларан грамотехь, лелайо шеко йоцуш нохчийн фонетикин башхаллаш, кхин а Нохчийчохь бӀешо кхаччалц лелла йацйиначу кепара — Ушарма.
Ушурма-мирза, Ушарма, Ӏовхойн Ушарма — нохчийн тхьамда а, тӀеман-политикин гӀуллакххо а, хьахийна оьрсийн пачхьалкхан хьосташкахь ококи аьлла, уьш хьехабо Ӏовхахь.
Ӏовхойн Шихо паччахье йаздина долу кехаташ толлуш а, иштта тӀаьхьайогӀучу заманчохь оьрсийн урхалло цунна йина терго а тидаме лоцуш, ала мегар ду, Оьрсийчоьно Теркан йистехь гӀепаш йалле, вайнехан а, оьрсийн а цхьаьнагӀуллакхдар дукха хенахь дуьйна хилла хилар.
Схьахетарехь, ококийн хьалханчаш болу Ушурма-мирзас а, цуьнан воӀо Ших-мирзас а, оьрсийн пачхьалкхалла тӀеэцна Буьрсачу Ивано Теркан тогӀехь керла чӀагӀонаш йуьллучу муьрехь.
1588-чу шарахь Ших-мирзас Москоха деана долу сийлахьчу кехатан тӀехь хаам беш бара, Ших-мирза а, цуьнан да а цу заманчохь «бакъ тешамца» оьрсийн паччахьна гӀуллакх деш вара аьлла.
1993 шеран 12 декабрехь РЛДП Самарин—Тольяттин регионан декъера, парти испискица, хаьржина Пачхьалкхан думин 1-ра кхайкхамандепутат, пачхьалкхан думин дешаран, оьздангаллин, Ӏилманан комитетан декъахо.
1999 шеран 3-гӀа гуламан парламентан харжамашкахь, харжаман «СПАС» цхьаьнакхетаран депутатан кандидатийн федералан испискин йукъатоьхнера , амма РФ ЦХК харжамаш болабала дукха хан йоцуш цхьаьнакхетар харжамашкара йукъарайаьккхира.
1980—1991 шерашкахь — Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан теоретикин механикин кафедран ассистент, лакхара хьехархо, алгебрин а, геометрин а кафедрин доцент, дифференциалан геометрин а, топологин а кафедрин куьйгалхо.
Царна йукъахь пхиъ Социалистийн къинхьегаман Турпалхо, ССРС мехкдаьттахимин а, мехкдаьттатодаран а промышленностан министраш , мехкдаьттанан промышленностан министраш , РСФСР геологин министр Д. Л. Федоров, ССРС уггаре йоккха «ГлавТюменьнефтегаз» главкан хьаькам В. И. Муравленко, ССРС ӀА а, РӀА а академикаш М. Д. Миллионщиков, А. А. Дородницын, С. Н. Хаджиев, УССР ӀА В. А. Сельский, ССРС Министрийн Кхеташонан Ленинан, Сталинан, Пачхьалкхан совгӀатийн лауреаташ.
1945 шо чекхдолуш ССРС Лакхара Кхеташонан президиуман Омарца, аьттонца мехкдаьттан промышленностан кадраш кечдарна, Соьлжа-ГӀалин мехкдаьттан институтана совгӀат дира Къинхьегаман ЦӀен Байракхан орденца.
Институтан Ӏилманчаша бух тӀера кечамаш бора мехкдаьтгазан геологин а, геофизикин а, буру тохаран а, мехкдаьттанан, газан буру тохаран а, мехкдаьтта тодаран а, нефтехимин а, йовхонан физикин а, гӀилошъяран а областехь.
1973 шарахь институтана елира шенан чохь дешначу академикин— Социалистийн Къинхьегаман Турпалхочун, ССРС Ӏилманийн Академин баккъала волчу декашхочун, ССРС ӀА вице-пзидентан, РСФСР Лакхара Кхеташонан председателан, Советийн Пагуошан комитетан председателан, Ленинан а, шозза Сталинан а совгӀатийн лауреатан М. Д. Миллионщиковн цӀе.
Со́ьлжа-ГӀа́лин пачхьа́лкхан мехкда́ьттан те́хникин акаде́микан М. Д. Ми́ллионщиковн цӀара́х униве́рситет — 1920 шарахь Соьлжа-ГӀалахь кхоьллина лакхара дешаран меттиг.
Институт — мехкан мехкдаьтгазан профилан ширачех лдм ю, цигахь дешна РӀА академикаш А. А. Дородницина, М. Д. Миллионщиковс, ССРС химин а, мехкдаьттахимин а промышленностан министро С. Н. Хаджиевс, мехкан мехкдаьттан а, газан а комплексан лакхара куьйгалхоша.
Амма Ельцина президентан харжамех законан куьг йаздина 1999 шеран 31 декабрехь, оццу дийнахь даржера дӀа а ваьлла, шолгӀачу дийнахь йуьззина президентан бакъонаш РФ Правительствон председателан В. В. Путинега дӀа а елла, ткъа иза цуо августехь дуьйна кхайкхийна вара шен когаметта хин вверг аьлла.
1995 шеран «Российн Федерацин Президентан харжамех» долу Федералан законца, харжаман де хила дезара РФ президент хаьржина конституцин хан чекхйаьллачул тӀаьхьара хьалхара кӀиранан де, ткъа и хан ягарйора хаьржинчу денна тӀера.
Политологаша а, социологин гӀуллакхаша а, массийн хааман гӀирсаша а маххадорца, уггаре толаман герга вара 1999 шарахь РФ Правительствон председатель а, президентан декхарш кхочуш дан а хӀоттийна Путин Владимир.
2000 шеран 26 мартан хан тӀекхачале болу Российн Федерацин президентан харжамаш хӀиттийра Федерацин кхеташоно 2000 шеран 5 январехь Ельцин Бориса 1999 шо чекхдолуш дарж дитар бахьнехь .
Российн президентан харжамашца цхьаьна, дӀахьуш бара йеа Российн Федерацин субъектехь харжамаш — Алтайн махкахь, Мурманскан областехь, Жуьгтийн автономин областехь, Ханты-Мансийн автономин гуонехь.
Университетехь болх бо 100 сов Ӏилманийн докторо а, профессоро а, 300 сов Ӏилманийн кандидато а, доценто а, берриш — 600 сов лакхара квалификацин хьехархо, университетан 24 белхало ву декъашхо-корреспондент а, тайп-тайпана академийн академик.
тӀом чекхбаьлча, Вулфолл валарца, ФИФАн коьрте хӀоттийра голландхо Хиршман Карл (иза президент вацара, цуьнан дарж ФИФАн секретарь а, Сийлахь хӀазнахо а дара, фактехь куьйгалла дора кхочушдаран комитетан).
ФИФА кӀелхьара йаьккхира ерриг хӀаллака хуьлачух, амма цуьнан мах хилира ерриг британин федерацеш йукъара йовлар, царна ца лаара хӀинцца хилла болчу мостагӀашца цхьана къийсамашкахь дакъа лаца.
Кхоьллинчу хенера дуьйна, 1904 шарахь, йина йерриг 66 ФИФАн конгрессийн сесси, амма хӀинца уьш шарахь цкъа бен ца хуьлу, цул сов, 1998 шарахь дуьйна практика йолийна Конгрессан рогӀера йоцу сессеш яран.