polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
1987 шерал тӀаьхьа Новиковн, коьртачу хӀоттамера меттиг байра, сацам бира шен карьера ТӀеман Ницкъашна йукъахь ловзуш Чехословакехь дӀайахьа, циггахь чекхйаьккхира футболистан карьера.
2018 шеран августехь «Вересан» дуьхьалчу матчал тӀаьхьа билгалвелира матчан коьрта арбитрех Козорог Кристинех Ӏаткъаме сексистийн дешнашца: «Нагахь зуда футбол йевзаш йацахь, цуо бераш дан деза. Бераш дан деза, матчийн суьдхо хила ца еза».
1914 шеран 21 июлехь Салес, капитан а, коьрта тренер а волуш (цуо кхочушйора техникин комиссин председателан роль, цунна йукъахь, масала, Лагрека Силвио), Бразилин гулйина команда арайаьккхира исторера дуьххьарлерачу матче, оцу матчехь цуьнан команда туьйлира ингалсан «Эксетер Сити» клубал.
Иштта, цул хьалхарчу шина шарахь, Салес левзира цхьа матч, туьйхира цхьа гол гулйина командехь, цунах элира Бразилин цхьаьнатоьхна команда, и матчаш къобал йеш йац Бразилин футболан конфедерацис.
Оцу хьолехь РСФСР ПКхК йукъайахара ССРС ПКхК системин, тӀаккха шинна куьйгакӀела йахара — союзан ПКхК а, РСФСР республикин Ӏедалан меженийн а. ШолгӀачу дийнахь РСФСР Лакхара Кхеташонан председатель волу Ельцин Бориса а, ССРС ПКхК председатель волу Крючков Владимира а РСФСР халкъан депутатийн гуламан сацам кхочуш беш, РСФСР ПКхК йухакхоллар чӀагӀдеш, куьг йаздира протоколан, союзан-республикин пачхьалкхан комитетан статус йелира.
Республикин инарлин прокуроран В. Г. Степанковн хетарехь: ".иза советийн ПКхК Ӏаткъамах маьрша яла гӀортар дара. Амма цуьнан жима аппарат йара, вериг 100 стаг, болх беш бара уьш оццу Лубянкехь, Крючков санна".
Оцу муьрехь РСФСР махкахь — гӀаланашкахь, областашкахь, мехкашкахь, автономин гуонашкахь, автономин советийн социалистийн республикашкахь – массо а ПКхК меттигера республикин урхаллашна куьйгалла дора ерригсоюзан Комитето.
РСФСР Пачхьалкхан кхерамзаллин комитет — РСФСР республикин пачхьалкханкхерамзалла латторехь урхаллин меже, болх бина 1955 шеран 26 мартера 1965 шеран 17 декабрь кхаччалц а, 1991 шеран 5 майра 26 ноябрь кхаччалц болчу муьрашкахь.
1883 шарахь Г. В. Плехановс, 1879 шарахь йоьхна «Латта а, маршо а» халкъахойн тӀома кӀелара «Ӏаьржа декъаран йукъахь» хиллачу декъахошца а, мухажираш-революционерашца цхьаьна, Женевехь кхоьллира российн хьалхара марксистийн кхоллам — тоба «Къинхьегам маьршабаккхар».
1880-гӀа шерашна йуккъехь Российн империн махкахь гучубовлу хьалхара социал-демократин гуонаш: Д. Благоевн «Оьрсийн социал-демократийн парти» , П. В. Точисского «Петарбухан пхьерийн доттагӀалла» , Н. Е.
Оцу гуонийн декъахоша Ӏамайора марксистийн литература а, белхалошна йукъахь хьехамаш а бора; гуонийн декъахошна Ӏедало таӀзар дора, дӀаоьхуьйтура уьш набахте, арабахара, амма хӀаллакбина гуонийн меттана керланаш кхоллалора.
1898 шеран 1 - 3 мартехь Российн тайп-тайпана марксистийн кхолламийн 9 векало къайлаха Минскехь бира кхолламан гулам, цуо цхьаьнатоха йезара дуккха а социал-демократин тобанаш цхьаьна парти.
Цигахь дакъалецира: «Белхалойн класс маьршаяккхаран бертан» 4 стаг — Степан Радченко, Александр Ванновский, Павел Тучапский, Казимир Петрусевич, Бундан 3 стаг — Шмуэл Кац, А. Кремер, А. Мутник, «Киевн Белхалойн газетан» 2 стаг — Б.
ГӀирманан социал-демократин берто а, Севастополан РСДБП тӀеман кхолламо а кечбира гӀаттам ӀаьржахӀордан флотехь, амма флотан йукъара гӀаттам бохийра цӀеххьана болабеллачу бронлело «Эла Потёмкин-Таврийн» кеман тӀера гӀаттамо.
Оццу 1887 шарахь жуьгтийн Къилбаседа-Малхбузан а, Вислинйистера а мехкийн социал-демократин тобанаш цхьаьнакхийтира «Литван, Польшин, Российн Йерриг Йукъара Жуьгтийн Белхалойн Барте», йа «Бунд».
Гражданийн тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа 1921 шеран февралехь — Кронштадтан гӀаттам хила бутт болуш — «Социалистийн хаамчо» шен хьалхарчу лоьмарехь йаздира, «Советийн Россехь къоьллин мур бу».
1895 шарахь Петарбухан социал-демократин тобанах кхоллабелира «Белхалойн класс маьршаяккхаран къовсаман барт» — Российн марксистийн партин хӀу, оцу гӀуллакхехь доккха дакъа дара В. И. Ульяновн .
1980 шарахь дуьйна Советийн милицин де буьйлабелира официалан Ӏида лара, ССРС Лакхара Кхеташонан Президиуман 3018-Х йолу 1980 шеран 1 октябран «Ӏиданийн а, иэсийн а денойх» цӀе йолу омарца, ССРС Лакхара Кхеташонан Президиуман 9724- йолу 1988 шеран 1 ноябран «Ӏиданийн а, иэсийн а денойх долу ССРС законашна хийцам барах» долчу омаранв редакцехь.
Российн Федерацин чоьхьарчу гӀуллакхийн меженийн белхалойн де (1991 шо кхаччалц — Советийн милицин; 2011 шо кхаччалц — Российн милицин де) — Российн Федерацин Чоьхьарчу гӀуллакхийн министраллин белхалойн говзаллин Ӏида .
2011 шеран 1 мартехь «Полицех» цӀе йолу Федералан закон леладаьлча, 10 ноябран рогӀера Ӏида тӀекхочуш, 2011 шеран 13 октябран Российн Федерацин Президентан 1348 омарца Ӏидан цӀе хийцира Российн Федерацин чоьхьарчу гӀуллакхийн меженийн белхалойн де аьлла.
бӀешарахь Аланин пачхьалкх йохаро а, цуьнан бахархой лаьмнашка хьалабахана, Теркан чӀожан малхбалехьа а, малхбузехьа а гӀопаш йохкуш чӀагӀбаларо а, бух биллира керла этномехкийн йукъараллаш кхолларна.
Йукъараллаша хьалхарчу муьрехь лелийра шеш йолу тӀеман-политикин акцийн амал, аренан латташ тӀехь тӀедаьхкина кхерста къаьмнаш чӀагӀ ца далийта дуьхьало ян Ӏалашо йолуш.
Иза нисдаларан цхьа бахьна ду эвланийн урхаллаш цхьаьна эвлара кхечу эвла яьхьчи а. Иштта, Ваьппийн йукъараллех ала долийра Мецхалан, ткъа ГӀалгӀайн екъелира шина декъе — Цхьоройн а, ГӀалгӀан .
Хьалхарчу муьрехь гӀалгӀай ламанан чӀажашкара къевлина хьолашкахь бахаре хьаьжна ца Ӏаш, ткъа цуо цхьаьна йукъ гонаха уьйр ца лоцуьйтуш боькъура уьш мехкашка, амма цара Ӏалашдира шайн хьекъалехь, йукъара цӀе «гӀалгӀай» йолуш, цхьаъ йукъара оьздангалла, цхьа мотт, цхьа этнос хилар.
ГӀалгӀайчоьнан йукъараллаш я ГӀалгӀайн йукъараллаш — юккъера бӀешерийн гӀалгӀайн мехкаш цхьаьнакхетар , бух бара тайп-тайпана эвланийн а, тайпанийн а мехкаш цхьаьнакхетаран тӀаьхь.
Оцу заманара цхьацца кийсигаш гайтина цхьаьна гӀалгӀайн дийцаро бӀешарахь этнографа Тутаев Албаста дӀаяздина, цигахь юьйцу цхьа йукъаралла — ГӀалгӀайн.
Цогоев Н. Д., Кизинов Ф. И., Хилькевич Н. М., Годжиев С. А., Нехотяев М. С., Хачиров А. К., кхин берш а. Ерриг болх бечу хенахь лдм кечбина шовзткъе бархӀ эзар говзанча.
Университетера арахецначарна йукъахь бу гӀарабевлла белхан организаторш, Ӏилманчаш, пачхьалкхан а, йукъараллин а гӀуллакххой, ткъа 20 стаг царех оцу муьрехь Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо хилира, цхьаъ Советийн Союзан Турпалхо хилла.
Царна йукъахь 10 РФ Ӏилманан хьакъ долу гӀуллакххо, 11 РФ лакхара ишколан хьакъ долу белхало, 7 «Российн Федерацин лакхара говзаллин дешар» цӀе йолу Сийлахь хьаьркаца совгӀат дина Ӏилманча, 16 РКъХӀ-Алани хьакъ долу дешаран белхало, 17 РКъХӀ-Аланин Ӏилманан а, техникин а хьакъ долу белхало, 15 РКъХӀ-Аланин йуьртан бахаман хьакъ долу белхало.
Дика кечйина дешаран корпусаша а, йукъара дахаран гӀишлоно а, лакхара квалификаци йолу профессорийн-хьехархойн хӀоттамо а таро ло лдм аьттонца регионан дешаран системин къоман лакхарчу квалификацин кадрашна кечам бан.
Оцу шерашкахь НГӀАССР кхоалгӀачу лакхара дешаран меттиган ректор хӀоттийра, республикехь вевзаш волу, халкъан дешар хӀоттийначарех цхьаъ волу, цул хьалха Серлонан министраллин дуккха а шерашкахь куьйгаллехь лаьттина хьехархойн Ӏилманийн кандидат, профессор Умаров Мухари Ӏумаран воӀ.
Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн университетан структурехь ю 2 институт а, 4 факультет а. Институтехь дӀахьоьху дешаран 23 коьрта лакхара говзаллин дешаран программа, ялх агӀонан кечам, кхин тӀе 3 говзаллин программа.
2011 шеран 23 майхь арадаьлла РФ Дешаран а, Ӏилманан а министраллин 1726 омарца ПДКх ПГД НПХьИ цӀе хийцина Федералан пачхьалкхан бюджетан кхоллам лакхара говзаллин дешаран «Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институт» аьлла.
Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн университет (; 1995 шо кхаччалц — Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хьехархойн институт) — Соьлжа-ГӀалара лакхара хьехархойн дешаран меттиг.
Харьковхь оцу ойлана иштта агӀо лецира юкъаралло а; 1802 шеран 30 майхь Харьковхь императоран баркала ала а, университетах дерг дийца а гулбелира элий; Каразина дӀайийшира шен хин йолу университетан хӀоттаман проект.
Цуьнан ойланца университет хила ца еза «немцойн кепара йина ишкол, ткъа дерриг чулоцу доьшийла хила еза», шена чуйогӀуш цхьаьнатоьхна тайп-тайпана академеш , университет, лахара говзаллин ишколаш.
Ахча вовшахтухуш дакъа лецира Харьковн губернера кхечу гӀаланаша а, ткъа кхин а лулара губернешкара эланаша а. 1803 шеран 24 январехь Петарбухехь делира Харьковхь университет йилла Лакхара пурба, Ӏуналча хӀоттийра граф С. О. Потоцкий.
Дерриг бахаман гӀуллакхаш тӀедехкира В. Н. Каразинна а, профессор И. Ф. Тимковскийна а. 1805 шо долалуш хаьржира дуьххьарлера хьехархой, цаьрга кхайкхинера Потоцкийс коьртаниг дозанал арахьара, тӀаккха шарахь даздарца дӀайиллира университет.
Университет дӀайоьллуш, уставца хила беза нисса ах барам профессораш бацара: университетан хьалхара 57 студент деша волавелира 25 хьехархойн куьйгаллица: 9 профессор, 11 адъюнкт, цхьаъ лектор, виъ говзаллийн хьехархо.
Студенташ дӀаоьцура йукъараллин а, правительствон а кхолламашкахула, тӀаьхьа — ССРС вакилаташкахула а, консулаллашкахула а. КъДУ йиллархой хилира Ерригсоюзан говзаллин бертан центран кхеташо , Азин а, Африкин мехкех дог лазаран советийн комитет, дозанал арахьарчу мехкашца доттагӀаллин а, оьздангаллин а уьйранаш латторан Советийн йукъараллин барт .
Йиллина 1960 шеран 5 февралан ССКП ЦК а, ССРС министрийн кхеташонан а сацамца Къаьмнийн доттагӀаллин университет санна, 1961 шеран 22 февралехь елира Патрис Лумумбин цӀе, 1992 шеран 5 февралехь — Российнкъаьмнийн доттагӀаллин университет.
КъДУ дешар доладелира 1960 шарахь кечаман факультетехь, 1961 шарахь факультеташкахь: инженерин, историн-филологин, медицинин, юьртабахаман, физикин-математикин, Ӏаламан Ӏилманийн, экономикин, бакъонан.
1994 шарахь ассистент вара «Металлистан» тренеран Довбий Александран, ткъа иза дӀаваьллачул тӀаьхьа коьрта тренер хӀоттийра Камарзаев Виктор, киевн «Динамон» а, донецкан «Шахтёран» а дуьхьалара чемпионатан матчашкахь дакъалецира ловзархо волуш.
Дукха хан йаллале Крячкога кхойкху ССРС гулйина жимахойн команде, цигахь левзира шен нийсархошца а, 1958 шарахь динчу берашца, кхин баккхийчеран гулйина командехь а. 1976 шарахь Валентин хуьлу официалан йоцучу жимахошна йукъара Европин чемпионатан толамхо, иза хилира Мажаройчохь.
1974 шарахь, 9 классан дешархо волуш, дебют хилира харьковн «Металлистийн» дублёрашна йукъахь, ткъа 1975 шеран 9 августехь, хьалхарчу лигин командийн «Динамо» — «Металлист» дуьххьара аравелира ловза Харьковн коьрта командин йукъахь.
Крячко Валентин Николаевич (; 1958 шеран 27 январехь, Комсомольски, Змиёвн кӀошт, Харьковн область, Украинийн ССР, ССРС) — советийн, украинин футболист а, тренер а, кегийрхойшна йукъара дуьненан чемпион , ССРС дуьненайукъара классан спортан говзанча .
1983 шарахь йухавирзира «Металлисте», цунна йукъахь кхо матч а левзина шо чекхдаллалц дехьаваьккхира кхечу харьковн команде — «Маяке», цул тӀаьхьа йуха а гӀалин коьрта команде йухавирзира.
Союз йоьхначул тӀехьа стадион тӀехь шен матчаш ловзайора Эрмалойчоьнан гулйина команда, ткъа иштта футболан клубаша а. 1990-гӀа шерашкахь стадион тӀехь дӀаяьхьира Футболех ловзаран Эрмалойчоьнан Кедан финалаш.
Команда «Арарат-2», «Араратан» фарм-клуб йолуш, 1990 шарахь левзира ССРС хьалхеяккхаран шолгӀачу лигин 2-гӀа зонехь, цигахь 1-ра меттиг а яьккхира, иза бахьнехь 1991 шарахь ловза бакъо яьккхира шолгӀа лигехь .
1964 шарахь дӀадиллира дарбанан факультетан суьйренан дакъа, 1965 шарахь дӀайиллира стоматологин факультет, 1969 шарахь — педиатрин факультет, 1974 шарахь – кечаман дакъа, 1983 шарахь – лоьрийн говзалла тояран факультет, 1986 шарахь — кхечу мехкара гражданашна кечаман факультет, 1987 шарахь — кхечу мехкийн гражданашца болхбаран факультет, 1991 шарахь — Центран Ӏилманан-талламан лаборатори, 1994 шарахь кхоьллира докторийн а, кандидатийн а диссертацеш къобалдаран говзаллин кхеташо.
ДПМУ болх беш ву 700 сов хьехархо, царна юкъахь Республика ДегӀастанан Къоман Ӏилманийн академин академикаш вежрий ГаджимирзаевгӀар Хьаьджимурад а, Хьаьджимирза , РЛ КъӀА академик Омаров Шамиль, 116 Ӏилманийн доктор, 66 профессор, 418 Ӏилманийн кандидат, 179 доцент.
Бертан куьйгаш яздира 1952 шеран 27 майхь ялх декъахочо а, йукъара ассамблейс а, Европин политикин йукъараллехь барт бан болийра керлачу эскаран демократин чоьталла латторхьама, амма и барт бицбира, 1954 шеран 30 августехь Французийн Къоман Ассамблейс Европин дуьхьалонан йукъараллехь барт тӀе ца ийцира.
ЕБ леларех берто (Лиссабонан барт лелабаллалц Европин йукъаралла кхолларан барт я Руман барт олура, 1958 шарахь дуьйна лелаш бу) а, Европин бертах барта а цхьаьна кхуллу ЕБ бакъонийн бух.
ДПУ йукъайогӀу 16 Ӏилманан-дешаран центр, 18 факультет, 97 кафедр, 4 филиала, 2 музей , фундаментан библиотека, биологин станци а, планетарий а. Университетехь болх бо 3000 гергга хьехархочо а, белхалочо а.
Университеташкара хьехархойн институтийн, Коьрта хьехархойн институтаца цхьаьна могӀара, 1804 шеран Уставаца Ӏалашо яра университетан дешаран гуонан гимназийн а, уездан доьшийлашна а хьехархой кечбар, ткъа кхин а университетан шена керла хьехархойн кадраш кечдар.
Институтехь кхаа шарахь Ӏийначул тӀаьхьа кандидаташ декхарийлахь бара экзамен дӀаяла, цуьнан жамӀашца церан таро яра я магистран тӀегӀа а йаьккхина университетан кафедрашкахь кхин дӀа деша кечбала, я гуонан доьшийлашка хьехархой бохуьйтура.
Университетан профессораш декхарийлахь бара кӀирнах цхьа сахьт мукъане а дӀадала кандидатийн дешаран, и сахьташ хуьлура институтан дешаран план юкъахь, цул сов, институтехь хьоьхура адъюнкташа а, университетан магистраша а.
1996/97 шарахь левзира «Бенфикехь», ткъа цул тӀаьхьа дехьавелира «Бока Хуниорсе», цигахь бакхий кхиамаш бира шен карьерехь, йалх титул йаьккхира (кхузза мехкан чемпион, шозза Либертадоресан Кад, кхин а Континенташна йукъара кад).
2001 шарахь дехьавелира «Олимпиакосе», оцу клубехь Бермудес волчу хенахь клубо шиъ чемпионийн титул йаьккхира, амма ша Бермудес шина шарахь мехкан чемпионатехь арене ца велира исс матчехь бен.
Берриш аьлча санна дуьненан уггаре чӀогӀа футболисташ ловзуш бу Европехь, цигахь уггаре даккхий алапаш хиларна, Ингалсехь, Францехь, Италехь, Испанехь, Германехь муххале а. Кхин а УЕФАхь йу дукхаха йолу чӀогӀа дуьненан къаьмнийн гулйина командаш, цундела дуьненан хьалхейаккхарехь оцу конфедерацина алсама меттигаш ло: иштта, 2006 шеран дуьненан чемпионатехь левзина 32 командех УЕФАра 14 йара.
Цуо цхьаьнатуху европин мехкийн къоман футболан ассоциацеш, дӀахьо йерриг европин футболан клубийн а, гулйина командин а къийсамаш, ткъа иштта рекламех, клубашна а, шена чуьра къоман ассоциацешна а йукъара матчаш гайтарна йаьлла са йоькъу.
Иштта, бӀешо долалуш Ӏилманчашна хаара, алсама даккхий дича ораматийн хуьлу улхийн хӀоттам, гира, тӀаьхьа цхьа клетка йерш аьлла цӀе тиллина, цхьайолу организмаш.
1831 шарахь ингалсан ботанико Р. Броуна дуьххьара йаздира ораматан клеткин хӀоьънах лаьцна, ткъа 1833 шарахь хӀоттийра, хӀоъ ораматан клеткин ца хилча ца йолу органоид хилар.
Оцу барамо доза туху серлонан тулгӀенан йохаллина, уггаре йоцатулгӀенан серло лелийча а — ультрацӀ-сийна — кхача ца ло 200 нм къастаре бен; и къастар кхечира бӀешо чекхдолуш.
И башхалла лелайо флуоресцентан микроскопехь, нагахь клеткийн структураш йа шеш схьаэцна белокаш уьйр тосу башха флуоресцентан белокашца йа флуоресцентан билгалонаш йолу антидогӀмашца уьйр йелахь.
Дукхаклеткийн организмийн клеткашкахь оцу организман генетикин материалан цхьатерра йуьзина фонд йу, и материал гучуйаккха йерриг хила тарло потенцешца, — амма къаьста шеш йолу генийн экспрессин тӀегӀанца, цуо йалайо уьш морфологин а, функцин а тайп-тайпаналле — дифференцировке.
Фракцеш йахар долало плазмалеммаш йохарца а, клеткийн кхоллайаларца а. Гомогенат хадданза центрифугировании йо тайп-тайпана сихаллица, хьалхарчу муьрехь таро йу йиъ фракци йаккха: хӀоьънийн а, клеткийн йаккхий кийсигийн а, митохондрийн, пластидийн, лизосомийн, пероксисомийн, — Гольджин аппаратан а, Эндоплазмин ретикулуман а лоппагаш, рибосомийн, йуьсу белокаш а, алсамо кегийра молекулаш а. Кхин дӀа хӀора ийна фракцин дифференциалан центрифугированис таро ло органеллин цӀена препараташ йаха, царна таро йу лело тайп-тайпана биохимин а, микроскопин а хьесапаш.
рРНМ секвенированин хаамаша таро йелира универсалан дахаран дитт хӀотто, цунна чохь тӀаьххьара универсалан йукъара дас йуьхьиг йелла эволюцин шина генна: эубактерешна а, кладин а, тӀаьхьарниг шен рогӀехь йекъайелла шина генна: архейш а, эукариоташ а. Эукариотийн эволюцехь, хила тарло, алсама роль эндосимбиозо ловзийна хила — нисса оцу хьесапца хӀоьънанчеран клеткашна кхаьчна лору митохондреш, ткъа тӀаьхьо — хлоропласташ а.
1858 шарахь Вирхов Рудольфа йуьзира иза кхи цхьаьна хьолаца, амма цуьнан ойланашкахь дара цхьа могӀа гӀалаташ: иштта, цунна хетара, клеткийн вовшашца гӀийла уьйр йу, хӀора а «ша-ша» йехаш йу.
Цул тӀаьхьа цуо Говорухинан фильмашкахь шозза ролаш ловзийра: «КӀайн эккхар» а, «Цхьаьнакхета меттиг хийца мегар дац» а, цунна чохь ловзийра гӀарайаьлла кинороль.
Кхин а Говорухинан сценарица цхьа ирасюжетан «Мадам Вонган къайленаш» фильмо йаьккхира йалхолгӀа меттиг 1986 шеран жамӀашца , ткъа цуьнан шен, Кристи Агатас йазйина, триллер «Итт негрийн бер» экране йаккхаро йаьккхира ворхӀалгӀа меттиг 1987 шеран жамӀашца, 33,2 млн хьажархо а гулвеш.
Говору́хин Станисла́в Серге́евич (1936 шеран 29 мартехь, Березникихь — 2018 шеран 14 июнехь, Барвихехь) — советийн а, российн а кинорежиссёр, актёр, сценарист, продюсер, политикин а, йукъараллин а гӀуллакххо.
Университет уггаре хьал долуш яра ерриг российн университеташлахь: массо а университеташна штатан луш долу шеран 130 эзар сом ахчанал сов, хӀора шарахь догӀура кхин а 105 эзар сом, иезуитийн хилла бахамах, кхин тӀе цкъаццӀа ассигнованеш йира (1804 шарахь — 70 эзар сом делира Александр -чо, 1807 шарахь — 30 эзар сом субсиди делира, 1811 — 60 эзар сом).
Юьхьанца Виленан университетехь лора докторийн а, магистрийн а тӀегӀанаш шуьйрачу гуонан Ӏилманан дакъошкахь — дошаллехь, пачхьалкхан санан а, махлелоран а урхаллехь, кхечу мехканийн пачхьалкхан йукъаметтигехь, бакъоӀаморехь, архитектурехь, кхечу Ӏилманехь а. 1819 шарахь университетера дӀайаьккхира магистран а, докторан а Ӏилманан тӀеганаш яла бакъо; арахецархойн яла таро яра кандидатан тӀегӀа.
Литвахойн Республикин Сеймо тӀеэцначу законца, 15 декабрехь дуьйна, хьалха хиллачу Баторий Стефанан университетан меттана болх бан йолаелира литвахойн Вильнюсан университет, иза лаьттара шина факультетах — гуманитарин Ӏилманан а, бакъонан а, цуьнга терра уьш дӀайаьхнера каунасан Сийлахь Витовтан университетера.
Филоматийн процесс бахьнехь Новосильцев аьлла университетера указом 1824 шеран 14 августехь «университетан хьаькмашнадуьхьала лаьттина партин зуламе Ӏаткъам дӀабаккхархьама», балхара бохийна Литвера арабехира профессораш Голуховский Юзеф, Данилович Игнатий, Лелевель Иоахим, а также Михал Бобровский.
1804 шарахь философин профессоран дарж дӀалецира Эрлангенера веина немцойн классикин философин агӀонча волу, Кантан а, Рейнгольдан а шена тӀехь бисина Габихт Иоган, оцу хенахь цуо зорба тоьхнера шен 24 философин болх.
Абихтал тӀаьхьа философин лекцеш йоцачу ханна ешара бакъойовзархочо а, экономисто а, философин докторо Малевский Шимона а, динӀаморхочо Довгирд Анёла а. 1820 шарахь ши кафедра цхьаьнатоьхча философин профессоран меттиг, къовсамехь тоьлла, дӀалецира Варшавин университетан кхиорхочо, Эрлангенан а, Гейдельберган а университеташкахь тӀеӀемина Голуховский Юзефа.
1773 шарахь Эдукацин комиссин куьйга кӀела бина хийцамаш бахьнехь, цунах йира «Коьрта литвахойн ишкол» (; Ягеллонин университет иза санна хилира «Коьрта тажан ишкол», ), цуьнан куьйга кӀела дӀаелира ерриг Литван сийлахь олаллин дешаран меттигаш, цул тӀаьхьа Реч Посполити кхузлагӀа екъарца коьрта литван ишколах йира Коьрта виленан ишкол.
1824 шеран октябрехь филоматийн а, филаретийн а гӀуллакх бахьнехь дӀаваьккхина волу Твардовскийн метттана хӀоьттира профессор Пеликан Вацлав ; 1826 шарахь университетан ректор формалан чӀагӀвира Пеликан; 1832 шарахь цуо дакъалецира Виленан университет дӀаяккхаран комиссин йукъахь.
1803 шеран 18 майхь чӀагӀдина «Виленан университетан а, цуьнан гуонан доьшаллийн а уставца я императоран йукъара сацамца» университет ю цхьаьна хеннахь дешаран, Ӏилманан, дешаран-административан меттигера кхоллам, цуо хоржура гимназийн директорш, уездан доьшийлашна тӀехьовсурш, дешаран-методикин а, низаман а, бахаман гӀуллакхьан а терго йеш болу кхин даржашкара нах, методикин а, дешаран а литература ара а хоьцура, цензура а йора.
1757 шарахь Императоран Москохан университетан куратор И. И. Шувалов кехат йаздира Сенате Исбаьхьаллин академи йовзуьйтуш, цунна чохь йаздира: «… оьшу йелла исбаьхьаллин академи, иза хьоле йеача цуьнан стоьмаш, кхузара Империн сий хира ду, боккха пайда хира бу хӀазнан а, партикуляран белхашна а, цунах кхечу мехкара йуккъера хаарш дерш, даккхий ахчанаш кхочуш, баха а ховший цӀа боьрзу, хӀинца цхьан а оьрсий ца витина цхьанне а исбаьхьаллехь, цхьа хӀума дан хууш волу. …И академи йуьллур йу кхузахь Петарбухехь, хӀунда аьлча, дика говзанчашна ца лаьа Москоха баха, паччахьан цӀийнера белхаш хиларна сатуьйсуш, кхин а кхузахь кхечу мехкара баьхкинар реза болуш Ӏаш бу кхузара дахарна».
А. Леблона хӀоттийначу Петарбухан хир йолу гӀалин план техь, инарла-губернаторан А. Д. Меншиковн кертан уллехь Васильевски гӀайренан тӀехь йан ларийнера «Йерриг говзаллин а, пхьолин а академин» гӀишло.
Нартовн проектехь «архитектораш цивилис» кечбаран цхьаьна могӀара, билгалдоккхура агаран, иконаш йазйаран, токарийн, «фонтанийн гӀуллакхан говзанчийн», слесарийн, дечиг-пхьерийн, металл лалорхойн, оптикийн, гӀелипхьерийн, цӀестапхьерийн классаш йан иэшар.
15 шо даьлчи Ӏилманан академин регламентехь оцу хаттарна аьтту жоп делира: «Совнаха гӀуллакхаш йаздан шорта ду, муьлххачу пачхьалкхан беркате хьолан Ӏилманаш а, исбаьхьаллаш а оьшуш йу аьлла.
Шуваловс дозанал арахьара хьехархой кхайкхира — Францера а, Германера а исбаьхьалчаш, схьаийцира хьалхара дешархой, Академин совгӀат дира шен исбаьхьаллин коллекцица, йуьхьиг йолийра академин библиотекин а, музейн а. Архитектура хьеха А. Ф. Кокоринов Академин йукъаварца хила мА-беззара болх дӀанисбелира.
Оцу муьран Ӏилманан академехь коьрта тидам тӀебохуьтура оганан а, правительствон заказаш кхочушйарна, Паччахьан керто тӀедиллина исбаьхьаллин-самукъадаккхаран дакъа кхочуш дарна а.
Дери до «исбаьхьалчаш оьшу анатомин куьцаш, бецаш, кхин натурашка йахка бен ца оьшу», Академин куьйгалло арзнаш, до йан ца оьшу, йаккхий харжаш йарна, нагахь «шенан сатийсам хилла йолу исбаьхьаллин академии дӀайаьккхинехьара», тӀаккха хаттар хӀоттадо «Оьшийтеша исбаьхьаллин академи Ӏилманийн академин йукъахь йа ца оьшу, стенна оьшуш хила тарло иза пачхьалкхан?» .
1738 шо чекхдолуш Штелин Якоба кхоьллира Ӏилманан академехь Сурт дилларан палату, ткъа 1747 шарахь Ӏилманийн академех Ӏилманан а, исбаьхьаллин а академи йар бахьнехь факт хилла куьйгалла дира цуьнан «исбаьхьаллин департаментан».
Штейлина хӀоттийра кечйина Ӏилманан академера Исбаьхьаллин академин керлачу штатан проект а, низам а. Амма и проект сецира Ӏилманан академин президента графа К. Г. Разумовскийс дуьхьало йар бахьнехь.
1716 шарахь исбаьхьалчаш Захаров Александр, вежарий Иван а, Роман а НикитингӀар, ткъа иштта архитекторш Еропкин Пётр а, Исаков Фёдор а хьовсийра Флоренцера исбаьхьа говзаллин академе; архитекторш Устинов Иван а, Коробов Иван а, исбаьхьалча Матвеев Андрей — Голланде; агархо Степан Коровин — Париже, агархо Черкасов Фёдор — Итале.
Импера́торан исбаьхьа́ллин акаде́ми — Российн империн сурт дилларан говзаллин областера лакхара дешаран меттиг, лаьттина 1757 – 1918 шерий муьрехь Российн Советийн Республикин правительство дӀайаккхалц.
Юккъера бӀешеререл тӀаьхьа юьртабахам денбарца областан хи латторхьама а, керла хи дестарех лардархьама а - бӀешерашкахь чӀингаш ян а, хи дӀадохуьйту татолаш даха а буьйлабелира.
2011-чу шеран оханан беттан 4-чу дийнахь Эрмалойчуьра а, пачхьалкх санна лоруш йоцу Ламанан Карабахан Республикер студентийн кхеташонехь ЛКР-н Президент волу Бако Саакяно хаам бира, Шуша шахьрехь долу бусулбанийн маьждиг пачхьалкхо лардеш хилар а, иштта тӀейогӀучу хенахь иза тадан Ӏалашо хилар а.
Цу кепехь дина Барда шахьрехь долу маьждиг а , Ашагы Гевхар-агин цӀарах маьждиг а , Джума маьждиг а , Агдаман маьждиг а , Физули шахьрехь лаьтта маьждиг а а, Горадиз йуьртан маьждиг а.
Мешедиханым Неймето дийцарехь, «Карабахнамен» автор волу -чу оьмарехь ваьхна азербайджанийн историко Мирза Джамалас тоьшалла дора, и маьждиг дина ИбрахӀим ханан буьйрца «1182-чу шарахь» .