polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
1870 шеран майхь Леонтьева «чӀогӀа шелйелира шийра мох болчу дийнахь бедарш йуьтту меттиг сийлалле йоккхуш боккъал чӀогӀа цомгуш хилира, амма дарба ца лелийра ала мегар ду. Гергарчара аьлларг дина, цуо кхайкхира С. П. Боткинега, цуо хьаьжна молха йаздира, иза мариян ца дийзира молхаца опиум йу аьлла, цуо дийхира институтан лоьре, доктор Зандерега, рецепт йукъара наркотик дӀайаккха аьлла».
Зумаку́лова Танзиля Мустафаевна (; йина 1934 шеран 18 июлехь, Гирхожан эвлахь , ГӀебартойн-Балкхаройн автономин область, РСФСР, ССРС)— советийн а, российн а балкхаройн поэтесса.
Дуккха а шерашкахь левзина Бразилин къоман гулйина командехь, йара коьртачех цхьа ловзархо Мэджик Паулица а, Аркейн Жанетца а, гулйина командехь левзина 137 матчехь, ловзарехь йуккъера барам 24,4 очко чукхоссара.
Ортенсия Мария де Фатима Маркари ( йа атта Ортенсия; йина 1959 шеран 23 сентябрехь Потирендабехь, Сан-Паулу штат, Сан-Жозе-ду-Риу-Прету, Бразили) — бразилин профессионалан баскетболхо.
Ги́гель Татья́на Анато́льевна (йина 1960 шеран 27 февралехь, Ламанан-Алтайн автономин область Чойн кӀоштара, Уймень эвлахь) — советийн а, российн а экономист, российн пачхьалкхан гӀуллакххо.
1983 – 2000 шерашкахь белхан норманаш хӀитторан инженер, болх бира, планан-экономикин декъан хьаькам, Каракокшинан долара гӀоьнан бахаман коьрта бухгалтер, Чойн хьуьнан бахаман коьрта бухгалтер.
2019 шеран 8 сентябрехь хаьржира Республика Алтайн ворхӀалгӀа кхайкхаман Пачхьалкхан гуламе, ткъа 2019 шеран 1 октябрехь Федерацин Кхеташонан декъахочун йуьззина бакъонаш йелла Республика Алтайн пачхьалкхан Ӏедалан закононашкхолларан меженан тӀера
Волкован Ӏилманан белхех хьалхарчех цхьаъ — статистикин материалийн анализан бух тӀера йаззамийн сереш, аренийн экспедицийн хаамаш, тайп-тайпана кепара цхьаьнатоьхна хьосташ — гуш болу хилам хилира кавказйовзарехь.
Цул тӀаьхьара хилира оццу шарахь арахецна монографи « бӀешеран — бӀешеран йуьххьера Къилбаседа Кавказан бахархойн этносан хӀоттам», цунна чохь авторо оцу муьран этносийн мехкийн динамика гайтина.
Кхин дӀаболчу белхашкахь Волкова хьоьжура Къилбаседа Кавказан хьалхарчу муьрийн урбанизаце, ламанхойн этносийн йукъаметтигаш, ламанхой аренах болар, НекрасовгӀеран Кавказера этнооьздангаллин кхоллам а, Къилбаседа Кавказан къаьмнийн дахаран кхи аспекташ а.
Н. Г. Волкован талламийн коьрта тема йара кӀезиг къаьмнийн феномен а, анклаван этносийн тобанаш а. Кегийра, амма фактех йуьззина йаззамийн серехь цхьаьнатуьйхира экспедицийн талламийн материалаш абхазийн, Гуьржийчоьнан азербайджанийн а, бацойн а, желтойн, ингилойн, удинийн, эрмалойн, Малхбален Кавказан лаьмнашкахь беха хыналугийн къаьмнийн.
Волкова Наталия Георгиевна (1931 шеран 14 декабрехь, Москох — 1997 шеран 24 декабрехь, Москох) — советийн а, российн а кавказйовзархо, кавказйовзаран историн-этнографин тайп-тайпана баланийн дуккха а белхийн автор.
Дианин да, Густилин Владимир Никитович — физик, университетан хьехархо, нана, Людмила Николаевна, болх беш йара кхиана бовланза болчеран инспекцехь, милицин майор кхаччалц гӀуллакхехь йара, кӀоштан партин кхолламан куьйгаллехь йара .
йоӀ йолуш Каснер хилла Меркель; йина 1954 шеран мангалан-беттан 17-чу дийнахь, Гамбургехь, ФРГ) — немцойн пачхьалкхан а, политикин а гӀуллакхо а, физхимик-Ӏилманча а, Ӏаламан Ӏилманийн доктор а йу, 2005-чу шеран лахьанан-беттан 22-чохь дуьйна Германин федерацин канцлер йу.
Кхин дӀа нанна йехачу хенахь ца гира дуьнен тӀейаьлларг а, Павелан воккхаха волу кӀант а: «…уьш ца го, суна дуӀа динчу хенахь дуьйна, сунна гина йац жимаха йолу йоӀ, ган йиш а йацара император-аьзнин башха пурбанций бен, ткъа уьш ши чоь генахь бен бацара, хӀунда аьлча церан чоь садоӀу чоьнийн дакъа ду; амма сан шеко-м йац иза цаьрга хьожуш хиларх, ткъа уьш ган йиш ца хиларо, сунна башхалла йац уьш бӀе гулч гергахь хилчи а, бӀе чаккхарма хилчи а».
«Паччахьан кертахь хӀоьттина шеконан хьал гойту, жӀар тохаран Церемонин декъе кхайкхина кхечу пачхьалкхийн векалашка мадуьйла аларо. Бахьна хӀоттийра, официалан император-аьзни арайер ца хилар, могаш ца хиларна. Амма Елизавета Петровна, килсан агӀонан неӀаршкахула йеира жӀар тохаран церемоне, хилира жимачу Аннин жӀаран нана, Сий. Екатеринин орденан гроссмейстер санна, йоьӀан тӀеехкира хьаьркаш».
Дуьнен тӀейаьлла 1757 шеран 9 декабрехь 10 а, 11 а сахьташна йукъахь Петарбухан Невин проспектера дечиган Ӏаьнан гӀалин чохь, оцу хенахь цигахь йехара императоран фамили.
Цул совнах уьш кхечира Акха-Басс, Хо йарташка, Къоьзана Ӏам болчу кхин Нохчийчуьра шира меттигашка а. Цигахула леллачул тӀехьа цуо йаздира «Нохчийн бӀаьвнийн архитектура» цӀе йолу жайна.
Дешаран шерашкахь болхбира исбаьхьалча а, иллюстратор тайп-тайпана журналашкахь а, газеташкахь а. Оцу белхашкахь доккхучу ахчано цуьнан аьтту бора ша доьшучу университеташна мах дӀабала.
Нохчийчохь чӀогӀа хала хан йара иза, Соьлжа-ГӀалахь йаккхий митингаш дӀайоьдуш а йолуш, Эрол шен талламаш беш вара гӀалара музейшкахь а, университеташкахь а. Эрол кхечийра — ЧӀаьнта, Итон-Кхаьллан кӀошта, Ӏаьсан чӀаже, ДегӀастанара Ӏаьнда.
Хьалхара а, йуккъера а ишкол чекхйаькхина Урфехь а, Кахраманмарашехь а. Бесни гӀалахь хьехархойн доьшийла чекхйаькхиначул тӀехьа иза деша вахара Гази гӀалахь йолучу дешаран Университетан факультетан исбаьхьаллин-графикин декъе, иза цуо чекхйаьккхира 1983 шарахь.
«Спартакан» шолгӀа командехь ловзуш туьйлира Лакхарчу лигин турнирехь, хилира Российн кегийрхойн хьалхейаккхаран «детин» совгӀатхо, шозза В. Кузинан кад баьккхина (Российн кедан харжаман турнир.
2011/12 шеран чемпионатехь левзина Словакехь «Гуд Энджелс» командин йукъахь, Словакин чемпион а хилла, кад а баьккхина, ткъа кхин а къобал йина 2011/12 шеран Словакин чемпионатан уггаре дика ловзархо йу яьлла.
2018/19 шо "дешин" хилира УГМК клубан, ткъа Н.Виеру клубан йукъахь хилира Евролигин йалхазза чемпион, доьазза баьккхина ФИБА Суперкад, шозза баьккхина Российн кад, пхоьазза Российн чемпион.
Москохан университетан Кхеташонан лаамца клиникин холлехь иза йиллинчунна хӀоттийра мармаран хӀоллам, иза бира скульпторо Р. Р. Баха, тӀе у туьйхира: «Базанова Юлия Ивановнин кӀела диллина хӀума а доцуш, уггаре ширачу оьрсийн университетан деллачу совгӀатна кӀорггера реза хиларца а, тӀаьхьенна гуш долу масала хилийта а. Императоран Москохан университетан Кхеташо. 1896 шеран 8 майхь».
Ивано-Матренински дарбанан цӀийнаха лаьцна оцу заманарчара йаздора: «…иштта дарбанан цӀенош, хӀинцца дӀадиллина Ивано-Матренински дарбанан цӀа саннарш, кӀезиг ду Европехь а. Берлинан дарбанан цӀа а, Москохара сий. Ольгин дарбанан цӀа а гинчара олу дукхаха йолу агӀонаш иркутскан дарбанан цӀийнан дуккха а гӀоле йу олий».
Базанова Юлиян диканаш дагалоьцура «Восточни обозренин» редакторо И. И. Поповс: «цуо дӀасадийкъира шен дерриг миллионаш, цуьнан 300 эз. сом бен ца дисира, церан процентех цуо дӀалора ах йукъараллин гӀуллакхашна. Даиман а Ӏаьржа коч йоьхна, дика лекха, куц долуш, озаелла а, дика лаьтташ а йолу Юлия Ивановна, цунна декхарийла йара Москох а, Сибрех а, университет а, сибрехан йукъаралла а, лелара эсала, иэхь хеташ, ца дезара шен куьйган барт алар».
Даккхий ахчанаш лора Москохан университетан тайп-тайпана хьашташна: дакъа лора дика даран стипендешна, льготин квартираш латтайора студентийн йукъара дахаран меттигехь, сагӀа лора Ӏаламдовзар дезархойн йукъараллин зоологин декъан.
Кхийна дедас, хӀунда аьлча да-нана хьалха делира, ткъа Малхбален Сибрехан маьхкарийн институт чекхйаьккхинчул тӀаьхьа маре йахара Базанов Петр Ивановиче, меттигерчу совдегаран а, дешипромышленникан, бакъволу статски хьехамчин кӀанте.
Кинган Лакхара ишколан баскетболан командехь ловзуш, 2006 шарахь Чарльз Тина лерира ишколахошна йукъахь АЦШ , ', журналан, , зударийн баскетболан командийн тренерийн ассоциацин, версешца уггаре дика баскетболхо.
Цуьнан гӀоьнца Кинган ишколан команда туьйлира 57 ловзарехь тӀаьхьий-хьалхий, 2006 шарахь цкъан а ца ийшира, версица уггаре дика ишколан командийн рейтингехь хьалхарчу меттиге йелира.
2009 шеран гурахь Тинега кхайкхира АЦШ къоман гулйина командин тренировкаш йечу лагере, цигахь гулйеш йара 2010 шеран дуьненан чемпионатехь а, 2012 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь а толам къуьйсур болу команда.
Дуккха лехна севцира шина кандидатурин тӀехь: София-Доротея Вюртемберган а, Вильгельмина Гессен-Дармштадтан а. Амма Софиян кхойтта шо кхечира, ткъа Екатеринин сихха когаметтаниг везара, цундела император-аьзнис шен харжам бира кхаа принцессех Гессен-Дармштадтан.
Принцесса Вильгельмина Дармштадтан суна йуьйцу, дукхаха дерг дог дика долуш йу бохуш, Ӏалам санна хаза кхоьллина бохуш; амма иштта хазалла дуьненахь ца хуьлу, сунна ма-хаъара, ахьа боху, цуьнан сиха хьекъал ду барт бохо.
Ландграф-аьзнин, хастам бу Далла, мааре йала кхин а кхо йоӀ йу; доьхур ду цуьнга кхуза йар шен маьхкарийн жӀуганца; вай чӀогӀа ирс доцуш хир ду оцу кхааннах вайца йогӀушйерг ца харжахь.
И йоьӀрий: Амалия-Фредерика — 18 шо; Вильгельмина — 17 шо; Луиза — 15 шо… Башха сеца а ца соьцу Гессенан пруссин паччахьа принцессехь йоккхаха йолчун хестамаш тӀехь, цунна оьшурш, цунна хазахетарш, вайна хазахетар ялахь тамаша бу.
Сан кӀантана хьалхарчу минотехь дуьйна йезайелира принцесса Вильгельмина, аса цунна кхо де хан йелира, иза дохко волий хьажа, и принцесса йерриг агӀонашца а шен йижрел тоьлуш хиларна… йоккхаха йерг эсала; жимаха йерг, хета, чӀогӀа хьекъале; йуккъерчуьнгахь дерриг вайна оьшург цхьаьна ду: йуьхь цуьнан чӀогӀа хаза хуьлу, аматаш нийса, иза кӀеда-мерза, хьекъале йу; со чӀогӀа реза йу, сан кӀант иза йезайелла йу …
Ната́лья Алексе́евна, йинчу хенахь принцесса Вильгельмина Луиза Гессен-Дармштадтан — сийлахь сту , Гессен-Дармштадтан ландграфан Людвиг а, Каролина Цвейбрюкен-Биркенфельдан а йоӀ, сийлахь элин Павел Петровичан хьалхара зуда .
Вильгельмина Луиза йина 1755 шеран 14 июнехь, ландграфан Людвиг Гессен-Дармштадтан а, цуьнан хьалхара зудчун принцесса Каролина Цвейбрюкен-Биркенфельдан а доьзалехь пхеалгӀа бер, йоьалгӀа йоӀ.
Паччахьан кӀентан принцессашца Амалийца , Вильгельминица, Луизица (1757—1830, тӀаьхьа сийлахь Саксен-Веймар-Эйзенахан герцог-аьзни) гар нисделира Гатчинехь 1773 шеран 15 июнехь.
1773 шеран 15 августехь принцессас Вильгельминас тӀеийцира сийлахь цӀе хийцар титулца сийлахь сту Наталья Алексеевна цӀарца, ткъа шолгӀачу дийнахь мах бира сийлахь элица Павел Петровца.
2013 шарахь дийшира «Экономикин лакхара ишколан» университетан къоман талламан куьйгалхой кечбен дешаран центрехь «Регионан кхиоран приоритеташца лдм стратеги кхиоран программийн модернизаци» программица, ткъа кхин а дийшира РФ Президент волчура Халкъан бахаман а, пачхьалкхан гӀуллакхан а Российн академин Къилбаседа-Малхбузен урхаллин институтан пачхьалкхан а, муниципалан а гӀуллакххойн квалификаци айаран центрехь «Пачхьалкхан а, муниципалан а урхаллин актуалан хеттарш» программица.
1957-чу шарахь Нохч-ГӀалгӀайн Автономни Советийн Социалистийн Республика меттахӀоттийра, музей чохь Нохч-ГӀалгӀайчоьно экономикехь а, дешарехь а, оьздангаллехь баьхна кхиамаш гойтуш бара.
Исмаилова Лайлаъ Ризвановна — белоруссин журналист, телехьалхелелорг а, модель а. Дуьххьара гӀарайаьлла Берийн эшаран Евровизион 2010 къовсаман хьалхелелорг йолуш дакъа лаьцначул тӀаьхьа.
Цветаева йехира Москохахь, Борисоглебски урамалгехь, 1918 шеран ноябрехь гӀуллакхехь йара Къаьмнийн гӀуллакхийн комиссариатан Хаамийн декъехь, 1919 шеран апрелехь — Йийсархойн а, тӀемах бевддачеран а Ӏуналлин центран коллегехь, 1920 шеран ноябрехь — Халкомсерлонан театран декъехь.
ТӀаьхьа мухажираллехь йолуш Цветаевас дагалоьцура, и шераш шен уггаре ирсе хан хилар: «Коктебель 1911 шеран — уггаре ирсе шо сан дахарехь, цхьанне а российн цӀийъеллачу стигло йойур йац и лепар», «Коктебель а, чехин эвланаш а — уьш ю-кха сан синан меттигаш».
1910 шеран сентябрехь — октябрехь Цветаевас зорба туьйхира А. И. Мамонтовн ДоттагӀаллин типографехь шен чоьтах дуьххьарлера байтийн гулам — «Суьйренан альбом», цунна чохь коьртаниг ишколан белхаш бу.
Цуьнан да, Иван Владимирович, — Москохан университетан профессор, гӀараваьлла филолог а, говзаллайовзархо — тӀаьхьа хилира Румянцевн музейн директор а, Исбаьхьа говзаллин музей кхоьллинарг а. Нана, Мейн Мария , йара пианистка, Рубинштейн Николайн дешархо.
1906 шеран сентябрехь Цветаева Марина пансионерка хӀоьттира зударийн В. П. фон Дервизан гимназин йоьалгӀачу классе, цигара ах шо даьлча дӀайаьккхира шен ойланаш а, кӀоршамалла а бахьнехь.
Ца тарйелира иза А. С. Алфёрован гимназехь а. 1908 шеран сентябрехь М. Т. Брюхоненкон долара зударийн гимназин йалхалгӀа классе дӀахӀоьттира, иза чекхйаьккхира шина шарахь.
1916 шеран аьхка Цветаева кхелхира Александров гӀала, цигахь йехара цуьнан йиша Цветаева Анастасия шен майрачуьнца Минц Маврикийца а, кӀентаца Андрейца а. Александровехь Цветаевас байтийн цикл йазйира , ткъа иза гӀалахь Ӏарна литературайовзархоша тӀаьхьа цӀе тиллира «Цветаева Маринин Александровн аьхке».
1909 шеран гурахь Цветаева ихира лекцешка а, москохан символистийн арахецараллера «Мусагет» клубан гуламашка а, кхин а шо даьлча — «Къона Мусагет» гуонан гуламе, цуо дикка шорбира цуьнан литературин гергарлонин гуо.
Сиха хьалайаха йолайелира партин карьерин ламин тӀехула: каде, жигара, дика спортан а, жоьпаллин а йоьӀан тидам бира лакхарчу накъосташа, 1930 шарахь хьажийра Курскан областан Кореневн ЕЛККБ кӀошткоман секретарь дарже йуьртан бахам айба.
1953 шарахь Сталин веллачул тӀаьхьа, Хрущёв хӀоттийра ССКП ЦК хьалхара секретарь, сихха волавелира шена ца оьшу нах дӀабаха, хӀиттийра ладаме даржашка зийна накъостийн.
1942 шарахь йухайирзира Москоха, дӀалецира Фрунзен кӀошткоман кадрашца бечу белхан секретаран дарж, дукха хан йалале хилира Москохан ЕКП Фрунзен кӀошткома хьалхара секретарь, оцу даржехь хийцира Богуславский.
Петран принцесса пайден парти хийтира, хӀунда аьлча цуьнан йиша Елизавета Кристина марехь хиларна императоран ГабсбургӀеран некъех волчу Карлом -гӀачунгахь, ткъа Австрин гӀо, туркошца хила безачу къовсамехь дика мах хадийра российн дипломаташа.
Шарлотта Кристина София Брауншвейг-Вольфенбюттелан (; 1694 шеран 29 августехь, Вольфенбюттелан резиденцехь — , Петарбухехь) — паччахьан кӀентан Алексей Петровичан зуда, императоран Петр -гӀачун нана, император-аьзнин Мария Терезийн а, Фридрих Сийлахьчун зудчун, Пруссин паччахь-аьзнин Елизавета Кристинин а дейиша.
Айра Кааль эстонин йаздархочун Лухаяэр Ингваран романера « . , , 30- » (Мунамяэ йолчура тӀом. Историн дийцар, хӀун хир дара теша, нагахь Эстони 1930-гӀа шерашкахь дика кечам ца бинехьара российн агрессех лардалархьама) персонаж йу .
Айра Кааль фантастикин куьцаца гайтина, вапсийн тхьамдан Сирк Артуран нускал санна, иза авторан лаамца хуьлу эстонин правительствон куьйгалхо, цуьнан баьччаллица толам боккху ССРС-ца болчу тӀамехь.
А. Кааль — цхьа могӀа эссен, масех новкъан йаззаман жайнин, романийн, пьесийн, байтийн гуламийн автор, кхин а шен хьомечу Сааремаа гӀайренан лирикин-публицистикин суьртийн жайнийн.
1991 шарахь дуьйна баскетболхочун карьера цӀеххьана хьалайахара: 1991 шеран йоккхачу гулйина командин йукъахь Къилба Америкин чемпионатера дебют – «деши», 1992 шарахь иза декъахо йу Барселонера Олимпийн ловзарийн, 1993 шарахь йуха а Къилба Америкин чемпионатан «деши» а, Америкин чемпионатан «дети» а, ткъа 1994 шарахь Бразилин гулйина командица дуьненан чемпионатехь цуо даьккхира «деши», левзира йуккъера барам 8,6 минот матчехь.
Цул тӀаьхьара шарахь иза йуха а Испанехь ловзуш йара, чемпион а хилира Барселонин университетан командин йукъахь, ткъа гулйина командин йукъахь йуха а «деши» даьккхира Къилба Америкин чемпионатехь, цигахь иза лерира турниран .
2006 шарахь иза левзира «цӀера» дуьненан чемпионатехь, цигахь хьалхарчу матчехь Аргентинин гулйина командина дуьхьала тамашийна хӀума хилира: матчан тӀаьххьара секундехь, шен тускаран уллера схьакхоссаелла буьрка схьалаьцна, Элена оццу сохьта, охьакхеташ, буьрка кхоьссира дуьхьаларчеран тускаран чу финалан сиреница, цуьнца цхьаьна толам беира Бразилина 71:69 чоьтаца.
Элен Кристина Сантос Лус (; йина 1972 шеран 23 ноябрехь, Арасатубехь, Сан-Паулухь, Бразили) — бразилин баскетболхо, левзина ловзар дӀахьошйолу турслочун йа тӀелета турслочун амплуахь.
И турнир чекхйаьлча Элена йитира къоман гулйина команда, амма 2009 шарахь хилира цуьнан триумфаца йухайар Америкин чемпионате: дешийн мидалш а, гулйина командин очкошца уггаре дика ловзархо а – 12 очко матчехь йуккъера барам.
Оцу заманан чохь лахарчу лигера клуб хьалайаьлла Суперлиге кхаччалц, ткъа 2003/04 шарахь ца моьттиг хилира – клубо Российн чемпионатан «борзанан» мидал йаьккхира, ФИБА Европин кад баьккхира.
Цул тӀаьхьарчу шерашкахь цуо баскетболан секцин куьйгалла дира Петарбух гӀалин 86 йолчу ишколан спортан залехь, 2005 - 2010 шерашкахь болх бира петарбухан «Спартакан» кегийрхойн командехь.
Митчеллан деда, Атлантера Митчелл Рассел Кроуфорд, 1861 шеран 24 июнехь гӀуллакхе вахара Конфедеративан Америкин Штатийн эскаре , гӀуллакхехь вара Техасан Худа бригадехь.
Митчеллан ненан деда, Филип Фицджеральд, Ирландера мухажир охьахиира лайш бацочу кхаш тӀе Джонсборон герга, цигахь цуьнан шен зудчуьнца Эленорца хилира цхьа кӀант а, ворхӀ йоӀ а. Митчеллан денана Фицджеральд Энни, дедега Стефенс Джонега йахара 1863 шарахь; деда иштта кхелхира Ирландера, цунах хилира КАШ эскаран капитан.
ШолгӀачу шарахь Митчелла дукха болх бира текстна тӀехь, башха тидам тӀебахийтира историн меженашна а, терхьашна а. ЦӀе хийцайелира «Мохо баьхьнарш аьлла» Эрнеста Даусонан байтера могӀа.
Митчелл Маргаретан деда а, ненада а тӀом беш вара къилбахойн агӀора: цхьанна дӀандарг кхийтира лергайухе, Ӏожалла ца хиларна хьех ца кхийтира; шолгӀаниг йеххачу хенахь къайлаваьлла лийлира толамхойх янкех.
Оцу шарахь Маргаретан дахарехь кхин а цхьа бохам хилира: Францехь кхелхира цуьнан тӀехьийза кӀант лейтенант Генри, хӀора шарахь иза веллачу дийнахь цуо зезагаш дохьуьйтура цуьнан нанна.
1936 шарахь арайаьллачу романан делира, 1936 шеран уггаре дика романан, Къоман жайнин совгӀат а, АЦШ 70 сов арахецараллехь арайаьлла, 37 дуьненан матте гочйина романна, 1937 шеран исбаьхьаллин литературин Пулитцеран совгӀат а. 1939 шарахь Флеминг Виктор йаьккхина Мохо баьхьнарш фильман делира итт «Оскар» совгӀат.
Митчелл дӀайелира газетера, оцу хенахь дуьйна дахар дӀадахара провинцин ледин санна, шех иштта ала а олура цуо, майрачуьнца йаха хиира ша гӀарадаьккхинчу ГӀаммагӀан ураман гена йоццуш.
1987 шарахь Уильямса чекхйаьккхира Джорджтаунан университет, деа шарахь левзира «Джорджтаун Хойас» командехь, цунна йукъахь аьттонца а левзира, кхоьссира 2117 очко, 886-зза схьаийцира, 327-зза дӀайелира, 206-зза дӀайала лерина буьрка схьалецира, 66-зза блокшот йира, цу тӀе шозза гӀодина шен командин конференцин рогӀера чемпионат йаккха , ткъа иштта кхузза — конференцин турнир .
Цул сов «Хойас» шина шарахь тӀаьхьий-хьалхий АЦШ студентийн чемпионатан финале йелира , ткъа 1984 шарахь хилира студентийн спортан къоман ассоциацин чемпионаш, финалехь иэшийра «Хьюстон Кугарз» команда , финалан матчехь Уильямса кхоьссира 19 очко, 7-зза схьа а ийцира.
Уильямс Реджи вина Балтимор гӀалахь , дешна Балтиморан Пол Лоуренс Данбаран цӀарах ишколехь, цигахь левзина, Богз Магсица, Льюис Реджица, Уингейт Дэвидца цхьаьна, меттигера баскетболан командехь «Данбар Поэтс».
Ишколан карьерера тӀаьххьарчу шина шарахь «Поэтс» чемпионатехь иэша а ца йира , ткъа иза чекхйаккхарца, 1983 шарахь, Уильямса дакъа лецира ' - ловзарехь, цигахь дакъа лоцу АЦШ а, Канадин а уггаре дика ишколийн арахецархоша.
ловзучу хеннахь (гуьйрера бӀаьсте кхаччалц, аьлчи а Зударийн КъБА шина шеран йукъан заманахь) Иоланда ловзура европин а, азин а клубашкахь — 2000—2002 шерашкахь италин «Баскет Парма» командин йукъахь, ткъа 2003 шеран январера — екатеринбурган УГМК йукъахь, цунна йукъахь левзира деа шарахь.
Амма 2004 шеран 3 мартехь ФИБАс, чехин клубан «Брнон» арз бахьнехь, Гриффитан а, цуьнан коммандера накъостана Милтон Делишин а гуьржийн паспорт далар законехь ца хилар къобал а дина УГКМ клубан дисквалификаци а йина, йукъарайаьккхира Евролигин регламент дохадарна (европин къовсамашкахь ловзаш болчу европера боцучу ловзархошна регламенто барам хӀоттийнера).
Немцойн Ашаффенбург гӀалара «» командехь диъ шо даьккхинчул тӀаьхьа (1996/97 шарахь Иоланда хилира Евролигин лидер, гулйинчу очкошца а, буьрка хьалха схьаэцарца а), Иоланда АЦШ цӀайирзира, цигахь левзира зударийн , ткъа 1999 шарахь дуьйна — Зударийн КъБА .
Гриффит Иоланда Иветт — Америкин хилла профессионалан баскетболхо, левзина Зударийн КъБАхь а, европин командашкахь а. 2000 а, 2004 а шерашкара Олимпийн чемпион АЦШ гулйина командин йукъахь.
Радиохь йишлакха йолаеллачу хенахь дуьйна концертан эстрадехь кхоллайелира йишлакхархочун тайп-тайпана репертуар, иза тӀаьхь-тӀаьхьа шорлора, юзура, Йерригсоюзан радион дӀайазйина дешин фонд йукъайахара — Российн Телерадиофондехь цуо лекхна 200 сов эшар йу Ӏалашйеш.
Цуьнан программашкахь йара шира французийн а, ингалсан а музыка, оьрсийн шира эшарш а, романсаш а, советийн композиторийн Прокофьев Сергейн, Левина Зарин, Блантер Матвейн, Дунаевский Исаакан кхоллараш.
Цуо йеха ойла йо: шен кховдийна кхоллар лакха йа ма лакха, нагахь иза реза ца хилахь лакха, иза хаза ца хетар дац, цуьнан шеко хилар ду и романс, эшар ладогӀархошна дӀакхачалур йу йа йац… Иза мичча а хенахь йовзалуш йу.
Цул тӀаьхьа Ӏемира вокале О. Ф. Славинская-Фёдоровская йолчохь — хьалха доьшийлехь, цул тӀаьхьа — институтехь а, Российн музыкин ГнесингӀеран цӀарах институтан аспирантурехь а. ТӀех дика мах хадорца ГнесингӀеран цӀарах ПМХьИ чекйаьккхинчул тӀаьхьа, 1951 шарахь, хилира Москохан филармонин солист .
Делера — шен бен доцу аз, шедаг-аз, шегара — виртуозан иза лелор, цуо дуьйцу самукъанениг а, ладамениг а, сингаттамениг а, хазаниг а даггара, ойланца, емаллица, кочаллица, луьра, мекарлонца. Иза йара къахьегна йаьккхина говзалла, йара дера, зударийн хазалла — лепа сийна бӀаьргаш, сирла кӀайн чкъор, детин йелайалар, дерриг дицдойтуш къежар.
Доьшуш йолучу хенахь дуьйна Иванова Виктория радиохь дӀайазйора, 1960-гӀа шерашкахь шуьйра гӀарайелира камерин а, эстрадин а йишлакхархо санна, чекх са го, кӀеда тембрца, маьрша шен вокалца.
И цӀе цунна тиллира шен ненан а, ден йижрийн йеа цӀарах а. ЖӀар тухуш да-нана хӀоьттира: Эдуард, Уэльсан принц , паччахьан когаметта хила веза Александр Александрович зудчуьнца, сийлахь стуца Мария Фёдоровница, паччахь-аьзнин Викториян жимаха йолу йоӀ принцесса Беатриса, Августа Гессен-Касселан, Кембриджан герцог-аьзни, Мария Анна, Пруссин принцесса.
Алекса́ндра Фёдоровна (Фео́доровна, йинчу хенахь принцесса Викто́рия Али́са Еле́на Луи́за Беатри́са Ге́ссен-Дармшта́дтан, , Николай -гӀачо иштта олура цунах А́ликс — схьадалар Алисех а, Александрех а; 1872 шеран 6 июнехь, Дармштадт — 1918 шеран 17 июлехь, Екатеринбург) — российн император-аьзни, Николай -гӀачун зуда .
Цунах делира Алисин нана а, жимаха йолу йиша Мэй а, цул тӀаьхьа дукхаха йолу хан Алисас йоккхура Йоккха Британехь Балморал гӀап-гӀалахь а, Уайт гӀайрен тӀера Осборн-хаусехь.
Арсалиева Люба Лечин йоӀ (; 1979 шеран 10 октябрехь, Нохч-ГӀалгӀайн АССР , ТӀехьа-Мартанан кӀошт, ТӀехьа-Марта) — нохчийн поэтесса, Российн Федерацин Йаздархойн бертан декъахо, Российн Федерацин Журналистийн бертан декъахо, «Соьлжа-ГӀала» телерадиокомпанин шеф-редактор.
«Соьлжа-ГӀалин белхало» арахецаралло зорба тоьхна, Нохчийн маттахь болу хьалхарчу гуламехь «ЦӀархазмана аьлла доцуш…», йу поэзи а, проза а. Иза арабелилира Нохчийн Республикин арахьара зӀенийн, къоман политикин, зорбанан, хаамийн министраллин гӀоьнца, цунна йукъайахара поэзии а, проза а.
2009 шарахь дакъалецира ЗКъБА дерриг седарчийн матчехь, оцу матчехь дира слэм-данк, цунах дерриг седарчийн матчашкахь и лакхара чу буьрка коьссинчу ловзархойх, кхоалгӀа ловзархо хилира ассоциацин исторехь.
1999 шарахь Пенишейрус шен клубан гӀо дира зударийн КъБА чемпионатехь дуьххьара плей-оффе кхача, цигахь уьш хьалхарчу раундехь ийшира «Лос-Анджелес Спаркс» командел 0-1 чоьтаца.
Цул сов оцу шарахь цуьнга кхайкхира ДКъБА исторехь дерриг седарчийн хьалхара матче резерван ловзархочун хьокъехь, цигахь цуо йаьккхира, ша левзина 19 минотехь, цхьа очко, буьрка дӀайелира кхузза.
Цул сов, цуо шозза (1998 шеран 29 июлехь «Кливленд Рокерс» командел, 67-75 чоьтаца, иэшначу матчехь а, 2002 шеран 3 августехь иштта, 71-81 чоьтаца, «Лос-Анджелес Спарксал» иэшначу матчехь) чӀагӀйира шен ассоциацин рекорд ша схьалаьцна цхьаьна матчехь дӀаеллачу буьрканашца .
Ткъа 2003 шеран 10 июлехь Пенишейрус ДКъБА рекорд хӀоттийра цхьаьна матчехь дӀайала лерина буьрка схьайаккхарехь, иза дира иттаза, толам баьккхинчу ловзарехь «Сан-Антонио Силвер Старз» командин дуьхьала .