polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Цул сов, дукха хан йоцуш кхоьллина Конфедерацийн кад цӀе йолу керла турнир, цигахь хӀора деа шарахь къовсам дӀахьо регионийн чемпионатийн толамхоша а, дуьненан чемпионаша а, турниран хӀусамдайша а. 2009 а, 2013 а шерашкара Конфедерацийн кедийн финалашкахь туьйлира Бразилин гулйина команда.
ФИФАн эгидера цул тӀаьхьара къийсамаш — 1908 шеран Лондонан Олимпийн ловзарийн футболан турнир — хилира мелла а аьтту болуш, делахь а цхьацца баланаш хилира, уьш боьзна бара Олимпийн ловзаршкахь профессионалан футболисташа дакъалацарца.
Иза йукъайаьккхира ерриг континентийн клубийн чемпионаша дакъалоцуш Дуьненайукъара кад (тайп-тайпана шерашкахь, тайп-тайпана цӀераш хилла Европин а, Къилба Америкин а клубийн чемпионашна йукъара къийсамаш) шорбархьама.
Оцу кхеташонера 4 меттиг — 50 % — дӀалоцу ФИФАс, йисина йиъ дӀалоцу, футбол кхолларехь а, кхиорехь а британхоша мах ца хадалуш дакъа лацарна, Ингалсан, Шотландин, Уэльсан, Къилбаседа Ирландин футболан федерацийн векалша.
ФИФАн эгидица дӀахьо дуьненан масштабан ерриг футболан турнираш, царна йукъахь ФИФА дуьненан чемпионат, иштта турнир зударшна йукъахь а, кегийрхойн а, жимахойн а турнираш, Конфедерацийн кад, клубийн дуьненан чемпионат.
ФИФА еккъа Европин чоьхьара кхоллам хилла ца Ӏара, цунна йукъа 1909 шарахь КъАР футболан ассоциаци, 1912 шарахь Аргентинин футболан ассоциаци, 1913 шарахь АЦШ футболан федераци дӀаэцча.
Ӏаьрбийн-жуьгтийн дов - цхьана агӀор Ӏаьрбойн пачхьалкхашан а, иштта Исраилан кӀелара палестинан мехкийн бахархоша гӀодеш йолу радикалан кепе йирзинчу тобанашан а, вукха агӀор сионистийн гуламан а, цул тӀахьа Исраилан а йуккъахь хилла тӀом бу.
Ангали тоьхна латтан тӀехулара къилбаседан павильон шарахь чухӀоттийна махлелоран центран, метро чуьра араволуш аьрру агӀора лаьтта Октябран 50 шо кхачарна лерина парк, цунна йукъахула Раменки кӀошта а, Мичуринан проспект тӀе а боьду гӀашлойн некъ бу.
Къилбахьара латтан тӀехулара вестибюль дӀатоьхна ю латтан бухара дехьабовлиллаца Вернадскийн проспект бухахула (масех араволийла ю кинотеатр «Звёздни» а, йоккха автобусан социйла а йолчу).
1965 шеран метрополитен кхиоран тӀаьхьалонан схемица Удальцовн ураман дохаллийца план яра Боккха хӀозан аса йилла, цундела яран муьрехь станцин бухахула йина монолитан дехьабовлийла лаха Боккха хӀозан станце (иштта кечам лелийра «Каховски» а, «Севастопольски» а станцешна йукъахь дехьабовлийла ечу муьрехь).
1834 шарахь Конфедерацин пачхьалкхашна йукъахь кхоьллира «Таможнин барт», цуьнан Ӏалашо йара махлелор шордар а, чоьхьара конкуренци лагӀйар а. И Таможнин барт шорбарах кеп хила тарлора Европин йукъара кеп, Фишер Фрица шен «Дуьненан хьалхарчу тӀамера Германин Ӏалашонаш» жайнахь хьахамадарра.
Иштта, 1453 шарахь Константинополь туркошна йоьжначул тӀаьхьа, Подебрадера Йиржис, Богемин ГуситгӀеран паччахьо, 1464 шарахь туркошна дуьхьала Европин керстачу къаьмнийн барт кховдийра.
Наполеон тидам бира: «Ишттачу кепара къаьмнашка екъна Европа, паргӀата кхоьллина а, чухула паргӀата а йолуш, пачхьалкхашна йукъара машар дика хир бара: Европин Цхьаьнатоьхна Штаташ хила тарлора.».
Америкин революцил тӀаьхьа Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ тера Европин Цхьаьнатоьхна Штаташ гар, дара цхьаболу гӀарабевлла европахойн, масала Маркиз де Лафайетан а, Тадеуш Костюшкон а.
1693 шарахь Пенн Уильям Европера тӀом сацоре, йаздора «Европин берах, йа парламентах», кхин дӀа тӀом сацорхьама, кхин дӀа билгал а ца доккхуш, муьлхачу институт йукъа йазлур йу Европин политикин хьал оцу хенахь.
Малхбузен Европа йа германин Европе санна маьӀнера «Европа» кхетам, кхоллало бӀешарахь, Российн империн дуьхьала хӀотталуш, цунна тешалла до оьрсийн философан Данилевскийн жайно «Росси а, Европа а».
Колонин муьрехь хӀоьттина социалан кхоллам (асьендин ден Ӏедал, цуьнан бух бара къийса йиш йоцучу авторитет тӀехь а, «клиентура цунна муьтӀахь хиларан а тӀехь, цуьнан бахам бозура «патронах»), дехьабоккхура пачхьалкхан тӀегӀанна а, цуо далийра каудилизм олучу феномене.
Латинан Америкехь лаьтта Дуьненна тӀера уггаре йеха ламанан — Андаш, уггаре лекхачех бижаза болу планетин тӀаплам — Котопахи, кхин а дуьненан уггаре лекха чухчари — Анхель, уггаре боккха ламанан Ӏам Титикака а, дуьненан шен майданца уггаре доккха а, хих дуьзина хиларца а эрк — Амазонка.
Латинан Америкин Ӏаламехь сих-сиха хуьлу мохкбегораш а, тӀаплаьмнаш Ӏаьттор а. Оцу регионан лаьттах доллу дукха мехкадаьтта, Ӏаьржа а, къиен а металла, Ӏаламан газ.
Оцу муьрехь колонизаторша лайш беш болу индахойн бахархоша, европера мухажирша, церан тӀаьхьено-креолаша, нуьцкъала чубалийна африкин лайш вовшешца уьйранаш латтор бахьнехь кхоллайелира латинаамерикин йукъаралла.
Лати́нская Аме́рика — америкин мехкаш а, латтанаш а гулдаран цӀе, официалан леладо романийн меттанаш, уггаре хьалха — иберин-романийн, испанхойн, португалихойн, наггахь кхин а галлийн-романийн, французийн.
Латинан Америкин йукъа даиман тухура материкан Америкин испанхойнметтанан мехкаш Мексикин тӀера къилбаседехьара Аргентине кхаччалц къилбехьа, кхин а Карибан майданан испанхойнметтанаш дуьйцу мехкаш , кхин а португалахойнметтан Бразили.
Латинан Америкин хьалхара а, уггаре беха а историн мур бара Колумбал хьалхара Америкин мур — ширачу заманара бӀешеран йуьххье кхаччалц, Америкин испанхойн колонизаци йолайаллалц, ткъа цул тӀаьхьа португалхоша Бразилин колонизаци йаллалц.
Кхин гергара цхьа термин ду Иберин-Америка, цуо билгалдаха тарло иберин-романийн меттанаш дуьйцу Америкин мехкаш, йа изза мехкаш шайн Пиренейн ахгӀайренна тӀера метрополешца цхьаьна.
ТӀаьххьарчу денойн Эвлаяийн Ӏийса Масихьан килс (ингалсан маттахь - ; иштта кест-кеста царах тӀаьххьарчу денойн Эвлаяаш а, «мормонаш» а олу)- реставрационизм боламан динан кхоллам бу.
Тахана СФУ цхьаьнатуху 36 Ӏилманан-инновацин дакъа, царна йукъахь ӀТИ, КБ, технопаркаш, лаборатореш, гӀирс йукъара лелоан центраш, Ӏилманан-дешаран центр, инновацин центраш, технологийн трансферан центраш, зиеран кхолламаш.
Юридически факультетехь хила везара кхо профессор: йукъара а, российн а юриспруденцин, политикш; медицин — кхоъ: химин, натуралан историн, анатомин, медицинан практика йолуш; философин — виъ: философин, цунна йукъахь яра логика, метафизикин а, хьехамийн а, экспериментан а, теоретикин а физикин, хаза къамел даран, йукъара а, оьрсийн а истори, шираллин а, геральдикин а. Лекцеш йоьшура кӀиранан чохь пхеа дийнахь; шот деношкахь хуьлура конференцийн гуламаш, берриг профессораш болуш, председатель директор а волуш.
Университетан коьртехь лаьттара ши куратор: Шувалов Иван Иванович, цуо лелайора «хьалхара кураторан» цӀе, и дарж лелийра ша валлалц , шолгӀаниг вара архиятр Блюментрост, сийлахь титул а, лелийна университет йиллина дукха хан ялале вела волу.
Историкан М. Т. Белявскийн хетарехь, «Шуваловс проектан авторалла а, университет кхоллархочун а сий шена дитина ца Ӏаш», «дикка талхийра Ломоносовн проект, цуо цунна йукъатуьйхира, Ломоносов а, кхин хьалхара оьрсийн Ӏилманан академин Ӏилманчаш а къийсина цхьа могӀа меттигаш».
1767 шарахь оьрсийн профессор пхиъ вара, амма хьехар дора латинан маттахь, цунна тидам бира император-аьзнис, 1767 шеран 19 ноябран омарехь шен ойла йовзийтира «гӀоле хир дара университетехь лекцеш оьрсийн маттахь ешча».
Москохахь университет дӀаелларан бахьна дуьйцура юьллучара: «цигахь беха дукха элий а, тайп-тайпана чинаш ерш», Российн пачхьалкхехь Москохан юккъера меттиг, тӀебогӀучарна Москохар дахар атта хилар а, дораха хилар а, Москахан а, гуонахьарчу губернийн а бахархошна шайн берашна дика дешар иэшар.
Университетан башхалла яра цунна цунна йукъахь ши дакъа долу гимнази хилар , иза йиллинера М. В. Ломоносовн ойланца, университетехь хӀора шарахь студенташ латто а, царна лекцешка ладогӀа оьшу юьхьанцара кечам.
Шен чоьтах доьшучу студенташ боцуш, университетехь йукъайаьккхира, бахархойн къечу чкъоьрах бевлла, хӀазнан чоьтах доьшу категори, царна таро лора дуьззина лакхара дешар чекхдаккха Ӏедалан чоьтах.
Университетехь Ӏан а, деша а луу элий охьаховшо, йиллира дика цӀийнах болчеран пансион , цунах хилира элитин дешаран меттиг, кхиоран системех масала хилира Российн кхечу гӀаланашкахь пансионаш а, лицейш а йохкуш.
Программин йукъайогӀура цхьа могӀа юбилейн арахецар зорбане кечъяр, университетан цӀийнан килсан даздаран дуӀа, даздаран гулам, цунна чохь маршаллин адресаш а, декъала барш а. Ректор вистхилар, цхьа могӀа Ӏилманан докладаш, курс чекхъяьккхинчу студенташна дипломаш далар, даздаран банкет программин йукъахь яра.
Профессоро И. Г. Шварца кхоьллира «Университетан кхиорхойн гулам» , цунна йукъахь студенташа доьшура, дийцаре дохура шайн литературин кхолламаш, цул тӀаьхьа кхоьллура «ДоттагӀаллин Ӏилманан йукъаралла» .
1791 шеран 29 сентябрехь дуьйна университетан бакъо елира медицинин факультет чекхъяьккхинчарна докторан Ӏилманан тӀегӀа яла, билам бира, докторантан экзамен яла еза медицинин коллегин депутаци йолуш.
1793—1796 шерашкахь реакци хилира Москохан университетехь хьехаран: оьрсийн историс а, географис а цхьан хаам ца лора, оьрсийн законех профессоро З. А. Горюшкина Ӏамориг лакхарчу даржашкарчу хьаькмашка дехар яздар а, закон цхьаьна хиламан лелор бен дацара.
Москохан университет кхоьллира кхаа факультетех («базин» философин факультет, шиъ «лакхара» факультет — юридически а, медицинин а) а, иттех кафедрех а. Москохан университетевропин классикинчух къаьстара йоьалгӀа факультет ца хиларца — дин Ӏаморан, хӀунда аьлча сацам бинера, Россехь иза Сийлахь Синодан гӀуллакх ду, пачхьалкхан гӀуллакх дац аьлла.
Импера́торан Моско́хан университе́т — Российн империн ширачех университет, йиллина шарахь меценат а, хьаькам а волу И. И. Шуваловс, М. В. Ломоносовс дакъа а лоцуш йинчу проектаца, император-аьзнин Елизавета Петровнин «Москохан университет а, шиъ гимнази а йилларах» цӀе йолчу омарца.
Императоран Москохан университетан хьалхара уставан (оццу хенахь дӀайиллина Харьковн а, Казанан университеташна, 1824 шарахь йиллина Петарбухан университетан догӀу) императоро Александр -чо куьг яздинера 1804 шарахь Москохан университетан ЧӀагӀдаран грамотица цхьаьна.
Лхасехь шеран йуккъера температура ю +8 , Шигадзе +6,5 , ткъа къилбаседехьа, Тибетан акъарин тӀехь а, Тибетан къилбаседехьарчу декъехь а, шеран йуккъера температураш 0С лахара ю; и областаш ю Гуттаренна гӀура йолчу зонехь.
Тибетан махкара схьадолу цхьа могӀа даккхий эркаш, уьш чекхдовлу тӀаьхьа кхин къаьмнаш дехачу мехкашкахула, цундела алсама девза оцу къаьмнийн меттанашкара цӀерашца.
1950 шарахь дуьйна доккхаха долу дакъа ЦХР йукъадоьду, Тибетийн автономин кӀошт, Юньнань, Сычуань, Цинхай, Ганьсу провинцешкара автономин дакъош санна, царна йукъахь йекъна йу Тибетан историн областаш У-Цанг, Кам, Амдо.
Ламастаца Тибетан мохк боькъура провинцешка У-Цанг, Кам, Амдо, цу тӀе хӀинцалера Тибетан автономин кӀоштан мехкан йукъайоьду У-Цанг а, Каман малхбузен дакъа а, ткъа Каман бисина мохк а, Амдо регионан мохк а бекъна Юньнань, Сычуань, Цинхай, Ганьсу провинцешна.
Тибетан дукхаха болу бахархой беха Лхасера Шигадзе кхаччалц кӀоштахь а, Тибетан акъарин малхбален йисттехь а; къилбаседа а, йуккъера а, ткъа иштта Тибетан малхбуза областашкахь а адам кӀезиг ду.
Пайден маьӀданаш: 126 тайп-тайпана минералаш, царна йукъахь бура, уран, аьчкан маьӀда, хромит, деши, литий, боксит, цӀаста, кӀора, туьха, слюда, гӀели, мехкдаьтта, кхин а.
Кинош йоху павильонаш кхин а масех шарахь лаьттира М. Горькийн цӀарах киностудин гӀишлонан чохь; студенташ Ӏара йукъара дахаран гӀишлошкахь, уьш лаьттара гӀалин тайп-тайпанчу кӀошташкахь; 1978 шарахь 16 тӀегӀа а йолуш керла йукъара дахаран гӀишло йира Галушкин Борисан урамехь, 7-гӀа лоьмар йолуш.
1919 шеран 1 сентябрехь Москохахь кхоьллинера дуьненахь дуьххьарлера Пачхьалкхан кинематографин ишкол , иза яра Советийн майданан а, Тверан ураман а сонехь долу цӀийнан долахь хиллачу квартирин шина чохь.
Ерригроссийн пачхьалкхан кинематографин С. А. Гера́симовн цӀарах институ́т — Российн Федерацин лакхара а, лдмал тӀаьхьара говзаллин дешаран а федералан пачхьалкхан дешаран бюджетан кхоллам, кхоьллина 1919 шеран 1 сентябрехь Москохахь.
Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болуш 1941 шеран чеккхенгара 1943 шеран май кхаччалц, ЕПКИ «Мосфильмца» а, «Ленфильмца» а киностудешца цхьаьна кхалхийра Кхазакхийн ССРн коьртачу шахьре Алма-Ате, цигахь Алма-Атин кинотехникуман базин тӀехь советийн кинематографан кадрийн кечам дӀабаьхьира.
2013 шеран 15 апрелехь институт дӀатуьйхира Российн Федерацин къаьмнийн башха мехала оьздангаллин тӀаьхьенан объект, йукъатуьйхира Российн Федерацин къаьмнийн башха мехала оьздангаллин тӀаьхьенан объектийн пачхьалкхан гуламан.
1923 шарахь киноишколехь дӀайиллира киноинженерийн факультет, 1924 шарахь — пхьолгӀанаш: режиссёрийн а, мультипликацин фильман а. 1925 шарахь ишколах йира Пачхьалкхан кинематографин техникум .
10 июнь — мехкадайша схьадаьхна дерриг йукъара латтанаш ахархошна юхадерзорах а, бахархойн кхоалгӀа декъо тӀедилларца, йукъара латтанаш бахархойн хӀора синна декъарх а лаьцна Конвентан Декрет.
1972 шарахь хьехархойн институтан йелла РСФСР Лакхара Кхеташонан сийлахь грамота, серладахарехь лакхара кхиамашна а, хьехархойн ламасташ дуккха шарашкахь кхиорна а Юбилейн «50 шо ССРС» мидал а.
Петицис тӀедуьллура къайлаха, цхьабосса дуьххьала дӀа харжамашкахь халкъан вакилат кхайкхар, гражданийн маршо йаккхар, халкъан хьалха министраш жоьпаллехь хилар, урхалла законашца хиларан гарантеш, 8 сахьтан белхан де хӀоттор, пачхьалкхан чоьтах дерриг йукъара дешар хилар, кхин шортта а. 6, 7, 8 январехья петици дӀадийшира «Гуламан» дерриг 11 декъехь, цунна кӀелатесна дара иттаннаш эзарш куьйгаш.
Дар-дацар талларо гайтира, говзанча харц хилар, кхолламан мостагӀалла долу дешнаш алар а. Заводан администрацина тӀедиллира дӀабаьхна белхалой метахӀиттабе, говзанча Тетявкин дӀаваккха балхара аьлла.
1905 шеран 2 январехь «Гуламан» куьйгалхойн хийшаршкахь сацам бира Путиловн заводехь забастовка йан, ткъа тӀедиллинарг кхочуш ца дахь — цунах массеран забастовка йан, иза петицеш йан лело.
Ноябрехь Петарбухехь «Маьршонан берто» кховдорца, ткъа резолюци хӀоттийнера Земски гуламо, тӀедуьллура халкъан вакилат а, политкин маршонаш а. Гуламо метах йаьккхира земски петицийн кампанеш, цара тӀедуьллура чинхойн Ӏедална доза тохар, йукъаралле пачхьалкхан урхалле кхайкхар.
Стага муха гойтур бу, кхиор бу шен къинхьегам, шена хууш хилча, ша лелош долу латта цхьа хан яьлчи кхечуьнца хуьйцур хилча , цуьнан къинхьегаман «стоьмаш» законашца а доцуш доькъур хилча весетан бакъонца, Ӏадатцак.
Иза жоьпаллехь вара кхечу стага охьа ца йехкина налогех… иза дӀасаваха йиш йоцуш, шениг дита йиш йоцуш вара, цӀа дукха хьолехь олхазаран бенал къиен дара, паспорт дацара, иза далар хьаькаман ламе хьаьжжина дара, цхьаьна дешца аьлча, цуьнан Ӏар-вахар цхьаьна агӀора хьайбанчух тера дара, башхалла яра хьайбанан дас шен даьхний кхобура, хӀунда аьлча иза цуьнан бахам болун дела, ткъа Российн пачхьалкхан и беркат сов долуш дара, ткъа сов хӀуман мах ца хуьлу.
Натуралан бахаман ладамаллин мур чекхбалар, промышленностан хьесапийн прогрессан жигара кепан, бӀешахь оьшура радикалан керла хӀуманаш администрированехь а, бакъонехь а. ГӀопаллин бакъо дӀаяккхарца а, бахамаш предприятешца хийцарца а оьшура законашдахаран Ӏедалан керла институт.
Ӏедалан реза ца хилар доьзна дара кхин а тӀеман аьтту ца хиларца а , мехкан доккхаха долу декъехь дахаран тӀегӀа лахара хиларца, къоьллица, ткъа кхин а гражданийн маршонан тӀегӀанах тоам цабарца: яцара дешан а, зорбанан а маршо, законехь цхьабосса хилар, стагах хьакхавала цамагар.
Финансийн министро Вышнеградскийс аратеттина, «ДӀадуур дац, амма ара-м доккхур ду» боху лозунго, гойтура правительство хӀуъу а дина а бепиган экспорт ян гӀертар, цу тӀе чохь ялта ца кхиача а. Иза дара 1891—1892 шеран мацаллин цхьа бахьна.
Адам политикин лозунгашца алссама гӀаттаран бахьна хилира «КӀиранан дийнан ций Ӏанор» — 1905 шеран Петарбухехь императоран эскарша коьртехь мозгӀар Гапон Георгий волу белхалойн машарен демонстрацин тоьпаш тохар (96 вийна, 333 човйина, царех тӀаьхьа вела кхин а 34 стаг, — Полицин департаментан директоро А. А. Лопухина хаам бина 9 январан хиламех чоьхьарчу гӀуллакхийн министран А. Г. Булыгине шен февралан докладехь).
ГӀаттаман жамӀ хилира конституцин хийцамаш — 1905 шеран 17 октябран манифест, цуо совгӀат дира гражданийн маршонца: стагах куьйгаш ца Ӏиттар, эхь-бехкенан маршо, дешан маршо, гуламийн маршо, ассоциацийн маршо.
Иза йолуш хийцира Пачхьалкхан думе харжаман бакъонаш паччахьегахьа болу депутаташ совбахархьама; меттигера Ӏедалша 1905 шеран 17 октябран манифестехь юьйцу маршонаш тергал ца йора, дукхаха болчу мехкан бахархойн уггаре ладамениг юьртабахамах дерг дара, иза кхочуш ца дира.
Демографин агӀора тӀекхета бахархой бахьнехь, гуттара а жима хуьлу лаьттан декъан барамо далийра 1905 шеран революцехь российн ахархойн йукъара латта дехаран лозунгашка, мехкадайшкара схьа а даьккхина латта декъар.
1941-чу шарахь гӀуран-баттахь Къилба-Малхбалера Азин а, Тийначу Ӏапказан йуккъерчу декъан а тӀекхачарца, Япони цхьаназаманчохь тӀе а летира америкин а, Британийн мехкийн.
Сийлахь-йоккхачу Британино Японин тӀом кхайкхинчул тӀаьхьа, иштта кхайкхам бира Америкин Цхьанатоьхначу Штаташ а. ТӀаккха «семанан Цхьаьнакхетаран» чуйогӀу европин пачхьалкхаш шайн декхарш кхочушдархьама Америкин Цхьанатоьхначу Штаташна тӀом кхайкхо сацам тӀеийцира.
Ткъе итт сов пачхьалкхера бӀе миллион сов стаг йукъавогӀуш а, массо а декъахь волу тӀеман хьолехь, коьртачу декъашхоша адамийн а, тӀеман а гӀирсийн йукъахь башхалла ца йеш, шайн экономикин а, индустрийн а, Ӏилманан нуьцкъалла девнан гӀуллакхе тӀеберзийра.
1939 чакхенера 1941-чу шаре кхаччалц масийтта тӀеман кампани йарца а, вовшаца тӀом ца бан чӀагӀамаш барца а , Германино тӀамца долалле йаккхира йа контроле лаьцнера доккхаха долу континентан Европин дакъа.
1943-чу шеран бохамаш хиларна- масала Малхбален фронтехь Германин аьттоцахилар а, Коалици Сицилин а, материкан Италин а тӀелатар а, иштта Коалицино Тийна Ӏапказ дӀалацар а- «Семанан» паланаш йукъахъевллера, цул тӀаьхьа цера йухадовла дийзира.
1939-чу шарахь хьаьттан-беттан 23-чохь тӀелаьцна йолу Молотов-Риббентропан пактца Германино а, Советийн Бертано а йийкъира а, иштта аннекси йира шай европин лулахошна: Польшин а, Финляндин а, Румынин а, Балтийн пачхьалкхийн а. 1941-чу шарахь асаран-беттан 22-чу дийнахь Германи Советийн Бертан тӀелетарца схьайиллира Малхбалера фронт.
Европера тӀом а чекхбелира немцоша оккупаци йина латтанаш маьршадахарца а, Советийн Барт а, малхбузера бартхой а Германи чукхачарца, йуха цуьнан нана-гӀала йожарца а. Коалици Берлине чукхаьчча ХӀитлер Адольф ша-шена тапча тоьхна велира.
Дипломати- пачхьалкхийн а, мехкан урхаллийн а куьйгалхоша а, арахьарчу йукъаметтигийн меженаш а шайн пачхьалкхан арахьара политикин Ӏалашонаш а, хьесапаш а кхочушдаран болх бу.
Кхечу агӀора, историн кхиаран хӀокху заманахь, социалан статусан билгало ша маж йац, цуьнан йохалла а, шоралла а, кеп а йац, ткъа иза цӀена лелор ду, цуо гойту хьал хилар а, и маж йолчуьнан шен гигиена йукъара тӀегӀанехь хилар а, хьирчина мажо гойту мискалла, къоьлла, хӀусам йоцуш хилар, маж йаша гӀирс эца таро ца хилар.
Иштта ойла йуьту гуонахьарчарна цигаьркан кӀура биллина мажо а. Можан Ӏуналлин тӀегӀане а, хьоле а, куьце а хьаьжжина, маж йерг тӀеоьцу йа киноседа санна, йа хӀусам йоцург санна.
Дукха хьолахь, хьо мажо хӀусам йоцучух тарво, боху Ӏиттарш, гуонахьарчаьргара ца хуьлу, царна оьшуш дац из адӀаала, ткъа иза долу гергарчаьргара, дукхах дерг хьан куьцан сагатдечу зудчуьнгара йа тӀехьийза йоьӀера.
Америкин а, шведийн а Ӏилманчаша цхьаьна талламан гуран чохь хӀусам йоцучу стаге хаьттича, цуо элира: «Нах сан ехачу месашка а хьожий ойла йо, со наркотикех воьзна ву йа тешам боцу стаг ву».
Йукъакара Малхбузехь йо дика даран кампанеш хӀусамаш йоцучарна гӀолаца ахча гулдархьама, можмаш а йахйолуьйтуш, «ХӀусам йоцучарна маж йахйалийта!» цӀе а туьллий, наггахь нахана дагадогӀий.
ТӀаьхьарчу ЙуккъерабӀешерашкахь а, хьалхарчу Ренессансехь а боьршачу стеган куьцан идеал йара жимхочух тера хилар муьлххачу хенахь а, боьрша стеган йуьхь йаьшна хуьлура.
Францехь, оцу хенахь Европин мода йукъайоккхуш хилла йолу, паччахьан гуоно, къоначу паччахьах Людовик -гӀачух тарбала гӀерташ, цӀенна йуьхь йошура, мекхаш тӀемлоша бен ца леладора.
Доьшуш хиллачу студенто дийцарехь, коьрта бахьна дара социалан Контактехь машанера нисса оцу «ПГГБУхь ладоьгӀна» агӀонан тӀера жигаралла, «цунна тӀехь законан гуранан чохь буьйцура боккъала а болу ЛДМера баланех».
Оццу хенахь ша Запесоцкийс «Аргументаш а, факташ а» газетехь хьолах лаьцна иштта дуьйцура: «ЛартӀахь дац ЛДМ администрацис, студенташ социалан машанашка чукхуьйсу, шена хьажийна емалалла охьатаӀо гӀерта бохуш дийцар».
1921 шеран октябрехь Ерригроссийн электротехникин гуламо къобал йира коьртехь Г. М. Кржижановский волу Российн электрификацин план кечйаран пачхьалкхан комиссис йина план ПАЭЛРО, ткъа оццу шеран декабрехь план чӀагӀйира Ерригроссий Советийн гуламо.
Цунах хилира российн энергетикин дешаран ладаме историн момент: оцу хенахь Россехь долу электрийн- а, йовхотехникин а кадраш тоьуш дацара мехкан энергетикин хьалха хӀиттийна Ӏалашонаш кхочушъян.
Москохахь шолгӀа ладаме инженераш-электрикаш кечбаран йукъ хилира 1921 шарахь йиллина Москохан халкъан бахаман институтан (МХБИ; хӀинца — Российн экономикин Г.В. Плехановн цӀарах университет) электропромышленни факультет .
1930 шарахь МЛТУ электротехникин факультет а, МХБИ электропромышленни факультет а дика кечйина лаборатореш а йолуш, лакхара квалификацин профессорийн-хьехархойн кадраш долуш йара; шине а факультето кечбора шуьйрачу профилан инженераш-энергетикаш кхаа коьртачу агӀонашкахула: электроэнергетикин , йовхоэнергетикин, гидроэнергетикин.
Н. Шпильрейна а дехар дира йеза промышленностан халкъан комиссаре Г. К. Орджоникидзега МЭИн керла гӀишло йогӀахьара Красноказарменн урамехь — Ерригсоюзан электротехникин институтан лулахь, цигахь а болх беш бара дукхаха болу Москохан энергетикин институтан хьехархой.
Институт йиллинчул тӀаьхьа шина шарахь цуьнан факультеташ йацара, ткъа студенташ, дешаран шолгӀачу шарахь дӀасабоькъура говзаллашка, хӀора говзаллин шен дешаран план а йара, шен куьйгалхо а вара .
1932 шарахь (оцу шарахь арабаьлла лакхара ишколан хийцам баран партин-правительствон сацамца) МЭИ структурехь ялх факультет йиллира: электроэнергетикин , йовхонан техникин , электромашенийн- а, аппараташйаран а , электрозӀенан , транспотан электрификацин , инженерин-экономикин ; 1933 шарахь царна тӀекхийтира физикаэнергетикин факультет .
1938 шарахь дӀайаьккхира инженерин-экономикин факультет (ткъа цунна чуйоьду кхо кафедра цхьаьна кафедре йерзийра – энергетикин экономикин кафедре), ткъа «радиотехника» говзалла билгала йаьккхира Башха факультете .
1905 шарахь Императоран Москохан техникин доьшийлин механикин декъехь (тӀаьхьа — Москохан лакхара техникин Н. Э. Бауманан цӀарах доьшийла, хӀинца — Москохан пачхьалкхан техникин Н. Э. Бауманан цӀарах университет) К. А. Круга хьегна къа бахьнехь дӀайиллира электротехникин говзалла, инженераш-электрикаш кечбан болийра; и шо лору москохан электротехникин ишкол кхолларан шо.
Йуьхьанца керла йиллина Москохан энергетикин институтан шайн гӀишло йацара, болх бан буьйлабелира Москохан тайп-тайпанчу кӀошташкахь лаьттачу аудиторешкахь а, лабораторийн чоьнашкахь а, уьш йисинера МЛТУ а, МХБИ а жимъеш: Гороховн урамера 29 йолчу цӀа чохь, шолгӀачу гӀотан тӀехь йара институтан администраци, Бежанийн гечонехь 7 йолчу цӀа чохь, Кукуевн урамарган 4 йолчу цӀа чохь, Боккха Строченовски урамалгера 16 йолчу цӀа чохь.
МЭИ хилира 1930 шарахь Бауманан цӀарах МПТУн а, хӀинцалера Российн экономикин Г. В. Плехановн цӀарах университетан а ши факультет цхьанатохар бахьнехь, хӀунда аьлча мехкан электроэнергетикин оьшура шортта инженераш.
Студентийн йукъарадахаран гӀишлош, санатори-профилактори, хӀумаяаран чоьнаш, кафеш лаьтта студентийн гӀалахь Энергетикин, Лапинан, Энергетикин чекхдолийла, 1-ра Синичкинан урамашкахь.
МЭИс говзанчаш кечбен говзаллаш дукха йацара: центран электрийн станцеш, лакхара буламан ток, фабрикийн а, заводийн а электрийн гӀирс, электрийн машенаш, электрийн аппараташ, электрийн дӀаузург, серлотехника, радиотехника, телефони,
МЭИ йукъахь 12 институт, 65 кафедра, 176 Ӏилманан-талламан лаборатори, ЗКБ а, зиеран завод, уникалан ЙЭЦ, шайн Ӏаморан МЭС, махкахь уггаре яккхийчех библиотека, «Энерги» стадион, бассейн, оьздангаллин гӀала.
ГӀарабевлла йоккха футболан ловзархоша дакъалацаро, масала, француз Кантона Эрик, испанхой Мигель а, Салинас Хулио а, бразилихой Ромарио а, Жуниор а, Зико а, цуьнан телевизионо гайтар шордина — пляжан футбол гайта буьйлабелла дуьненан 170 махкахь.