polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Сөсө һыу сығымының килеүенә бәйле өҫтөнлөк итеүе кимәлдең түбәнәйеүенә килтерә, шуға ла Атлантик океандан һәм Ҡара диңгеҙҙән тоҙло һыуҙарҙың даими ағып тороуына сәбәпсе була.
Төп һыу алмашыу Гибралтар боғаҙы аша үтә (үрге ағым йылына 42,32 мең км² Атлантик һыуын килтерә, ә түбәнгеһе 40,8 мең км² Урта диңгеҙ һыуын ташый); Дарданелла аша йылына 350 һәм 180 км² һыу аға.
Урта диңгеҙҙәге һыу әйләнеше башлыса ел характерында; ул Канар ағымының төп зонаһы тип күрһәтелә, ул башлыса Атлантик сығышлы һыуҙарҙы Африка буйлап Гибралтар боғаҙынан алып Ливан ярҙарына тиклем ташый, был ағымдың һул яғында айырым диңгеҙҙәрҙә һәм бассейндарҙа циклон циклдары системаһы бар.
750—1000 м тәрәнлектәге һыу ҡалынлыҡтары, Мальта утрауынан Африка буйлап Гибралтар боғаҙына тиклем Левантин һыуҙарын ташыған Левантин араһындағы ҡаршы ағымдан тыш, тәрәндәге һыуҙарҙы үҙләштереү буйынса бер йүнәлештә йәлеп ителгән.
Геоморфологик йәһәттән Урта диңгеҙҙе 3 бассейнға бүлергә мөмкин: Көнбайыш — Альборан, Балеар һәм Лигурий диңгеҙҙәренең соҡорон берләштергән максималь тәрәнлеге 2800 метрҙан ашыу булған Алжир-Прован бассейны, шулай уҡ Тиррен диңгеҙе соҡоро — 3600 м ашыу; Үҙәк — 5100 м ашыу һәм Көнсығыш — Левантин, яҡынса 4380 м .
6 миллион йыл элек, Гибралтар боғаҙы барлыҡҡа килгәнгә тиклем, Урта диңгеҙ Атлантик океан менән һайыраҡ боғаҙ менән тоташҡан, уның уйһыуы хәҙерге Марокко территорияһында урынлашҡан.
Боҙланыу дәүерендә Донъя океанының кимәле 100—120 метрға кәмей, был Урта диңгеҙҙең бер нисә тапҡыр айырым бассейнға әйләнеүенә һәм тулыһынса тиерлек кибеүенә килтерә .
Һыу күтәрелеү башлыса тәүлек әйләнәһенә, уларҙың күләме 1 м-ҙан кәмерәк, әммә ҡайһы бер нөктәләрендә ел кимәленең күтәрелеүе менән бергә 4 метрға етергә мөмкин .
Атамаһы үҙ заманы идеяларына таянып, әйләнешкә тәүге тапҡыр боронғо яҙыусы Гай Юлий Солин индерә, сөнки был диңгеҙ бассейнында боронғо Европа һәм Төньяҡ Африка цивилизациялары үҫешә, был улар араһында аралашыуҙың тәбиғи ысулы булып хеҙмәт итә.
Урта диңгеҙҙә, уның өлөштәре булараҡ, түбәндәге диңгеҙҙәрҙе айырып ҡарайҙар: Адриатик, Альборан, Балеар, Ион, Кипр, Крит, Левантин, Ливия, Лигур, Тиррен һәм Эгей.
Урта диңгеҙ ярҙары тау ярҙары янында башлыса абразион, тигеҙ, ә түбәндә — ҡултыҡлы-лиманлы һәм дельталы; Адриатик диңгеҙҙең көнсығыш яры далматин тибындағы яр буйы менән үҙенсәлекле.
Халыҡ-ара гидрографик ойошмаһының килешеүҙәр еменән танылмаһалар ҙа, башҡа диңгеҙҙәр ҙә бар, уларҙың исемдәре боронғо замандан алып бөгөнгө көнгә тиклем уртаҡ ҡулланылышта булған:
Урта диңгеҙ — материк-ара диңгеҙ, сығышы буйынса тәрән һыуҙағы псевдоабиссаль эске шельф депрессияһынан ғибәрәт, көнбайышта Гибралтар боғаҙы менән Атлантик океанға тоташа.
Төньяҡ-көнсығышта Дарданелл боғаҙы уны Мәрмәр диңгеҙе, ә һуңынан Босфор боғаҙы менән Ҡара диңгеҙ, көньяҡ-көнсығышта Ҡыҙыл диңгеҙ менән Суэц каналы менән тоташтыра.
Район территорияһын меридиональ йүнәлешттә киҫеп үткән Ирәндек һыртының киңлеге 10—20 км, уртаса бейеклеге төньяғында 700—800 м, көньяғында— 400—500 м, урыны менән ҡарағас ҡатыш ҡайынлыҡтар, ҡаты төп тау тоҡомдары ер өҫтөнә сығып торған, аҙ уңдырышлы, эрозияға бирелгән тупраҡ өҫтөнлөк итә.
Баҡыр колчеданы рудаларын эшкәртеү менән Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты, алтын сығарыу менән «Башзолото» дәүләт производство предприятиеһының Түбә руднигы, «Зауральская» һәм «Түбә» старателдәр артелдәре шөғөлләнә.
Районда милли көрәш, баскетбол, волейбол, футбол, хоккей, саңғы ярыштары, еңел атлетика, бокс, йөҙөү, өҫтәл теннисы, шахматтар һәм шашкалар спорт төрҙәре федерациялары ойошторолған.
Спортты яратыусылар ҡарамағында — 146 ҡоролма, шул иҫәптән: 1 стадион, 68 яҫылыҡ спорт ҡоролмалары, 72 спорт залы, 2 саңғы базаһы, 2 атыу тиры, 1 йөҙөү бассейны.
Айҙың ентекле карталары киләсәктә Айға кешене урынлаштырыуға һәм колониялаштырыуға — ай базаларының, телескоптарҙың, транспорттың уңышлы урынлашыуына, файҙалы ҡаҙылмалар эҙләүгә әҙерләнеү өсөн төҙөлә.
Ай ҡабыҡтан, мантиянан тора, уның үҙенсәлектәре төрлө һәм дүрт ҡатлам барлыҡҡа килтерә, бынан тыш, мантия менән йәҙрә араһындағы күсеү зонаһы, шулай уҡ тышҡы шыйыҡсаһы һәм эске ҡаты өлөшө булған йәҙрәнең үҙе.
Айҙың өҫкө йөҙө реголит — Ай менән метеориттарҙың бәрелешеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ваҡ туҙан һәм ҡая онтаҡтары ҡатышмаһы менән ҡапланған.
Айҙың кире яғын беренсе тапҡыр 1959 йылда, уның өҫтөнән «Луна-3» совет станцияһы осҡанда һәм ерҙән күренмәгән ер өҫтөнөң бер өлөшөн фотоға төшөргәндән һуң күрергә мөмкин була.
Айҙың ғәмәлдәге хәрәкәте ярайһы уҡ ҡатмарлы, уны иҫәпләгәндә күп факторҙарҙы иҫәпкә алырға кәрәк, мәҫәлән, Ҡояштың көслө йоғонтоһо, ул Айҙы Ергә ҡарағанда 2,2 тапҡырға көслөрәк тарта.
Көньяҡтан уға майҙаны буйынса бәләкәй, әммә изделие формаларының айырыуса байлығы һәм төрлөлөгө, шулай уҡ иретмәләренең характеры менән айырылып торған Кавказ металлургия провинцияһы һәм Иран-Афған металлургия провинцияһы сиктәш булған.
Төньяҡ Балҡандан Европаның Атлантик океан ярына тиклем йәйелгән Европа металлургия провинцияһының юғары сифатлы эшләнмәләренең төрлө формалары башлыса бай һәм күп һанлы ҡаҙылмаларҙа тупланған.
Ҡытай бронза артефакттары, ҡағиҙә булараҡ, йә утилитар-ҡулланма йүнәлешле , йә боронғо ҡытай ритуаль кәрәк-яраҡтарынан — ентекләберәк эшләнгән көнкүреш предметтары өлгөләренән тора.
Шулай уҡ боронғо ҡытай яҙмаһының һаҡланып ҡалған төп тупламдары күп эре эшләнмәләрҙә уҡыла; улар ярҙамында тарихсылар һәм археологтар Ҡытай тарихының, бигерәк тә Чжоу династияһы дауамында ағымын күҙәтәләр.
Башлыса проблема терминдың үҙендә тора: ул башта таш хеҙмәт ҡоралдарын бронза ҡоралдары алмаштырған һәм артабан бронза эш ҡоралдарын тимер эшләнмәләр ҡыҫырыҡлаған тарихи осорҙо билдәләү өсөн тәғәйенләнгән — йәғни яңы материалды ҡулланыу автоматик рәүештә элеккеһенең иҫкереүен аңлата.
Ҡытайға ҡулланғанда, осорҙоң аныҡ сиктәрен билдәләргә маташыу шуның менән ҡатмарлаша: тимер иретеү технологияһының барлыҡҡа килеүе бронза ҡоралдарын ҡулланыуға күрәләтә йоғонто яһамаған: улар тимер ҡоралдар йәнәшә ҡулланышта ҡалған.
Иртә һәм урта бронза быуаттары дауамында өҫтөнлөк иткән Циркумпонтий металлургия провинцияһы сиктәрендә Көньяҡ Кавказ, Анатолия, Балҡан-Карпат төбәгендә, Эгей утрауҙарында баҡыр мәғдәне запастары асылды һәм эшкәртелә башланы.
Уларҙан көнбайышҡа Көньяҡ Альп, Иберия ярымутрауы, Британия утрауҙары тау-металлургия үҙәктәре, көньяҡҡа һәм көньяҡ-көнсығышҡа, Пакистанға тиклем, Мысыр, Ғәрәбстан, Иран һәм Афғанстан мәғдәнгә бай мәҙәниәттәре эшләп торған.
Ҡайһы бер тарихсылар шуға ярашлы тарихи осорҙо Шан династияһына индерергә була тиҙәр, ҡайһылары унан иртәрәк Ся династияһы тураһында һүҙ йөрөтөр кәрәк тиҙәр.
Бындай трактовка ваҡыт сиктәрен аныҡлығын тәьмин итә, әммә бронзаның ҡытай металлургияһы һәм дөйөм мәҙәниәткә бронзаның мөһимлеген һәм актуаллеген һаҡлауҙы етерлек дәрәжәлә иҫәпкә алмайҙар.
т. быуат менән билдәләнгән ҡытай әҙәбиәте тимер иретеү буйынса ғилем булғанлығын күрһәтә, һәм бронза шул ваҡыттан уҡ археологик һәм тарихи тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә әһәмиәтле урын биләгән.
Тарихсы Уильям Чарльз Уайт, Чжоу династияһы хакимлығы тамаланғанға тиклем бронзаны тимер ҡыҫырыҡлап сығармаған тип раҫлай, һәм Хань династияһы хакимлығы башланғанға тиклем металл һауыттар араһында бронза эшләнмәләре күпселекте тәшкил иткән .
Килтерелгән даталар, мәҫәлән, Боронғо Месопотамияла бронза асылыу дәүере менән сағыштырғанда, һуңғыраҡ осорҙа булғанлыҡтан, күп кенә тикшеренеүселәр был ил халҡы тейешле технологияларҙы үҙ аллы эшләмәгән, ә Ҡытайҙан индергән, тип фаразларға нигеҙ бар тиҙәр.
Бронза быуат — кешелек тарихы дәүере археологик мәғлүмәттәре нигеҙендә бүленгән , бронзанан эшләнгән әйберҙәрҙең алдынғы роле менән ҡылыҡһырланған дәүер: ул мәғдән ятҡылыҡтарынан алынған баҡыр һәм ҡурғаш кеүек металлдарҙы эшкәртеүҙең яҡшыртылыуы һәм артабан бронза алыу менән бәйле булған.
Үҙәк йыйырсыҡлы тау теҙмәләре билбауынан көньяҡҡараҡ ҡатмарлы социаль структуралы, малсылыҡ менән комплекста игенселеккә нигеҙләнгән йәмғиәттәр формалашҡан, бында ҡалалар, яҙыу, дәүләттәр барлыҡҡа килгән.
Көньяҡ Себерҙәге бронза быуаты мәҙәниәттәре көнбайыштан европеоид килеүселәрҙең — беренсе сиратта, Ҡарасуҡ мәҙәниәте һәм Тагар мәҙәниәте йоғонтоһо менән билдәләнә.
т. — быуаттарҙа барлыҡҡа килгән беренсе ахей батшалыҡтары — Микен, Тиринф, Пилос — Крит менән тығыҙ мәҙәни һәм сауҙа бәйләнештәре булдырған, микен мәҙәниәтенең миной цивилизацияһынан күп нимә үҙләштергәне культ йолаларында, донъяуи тормошта, художество һәйкәлдәрендә сағылыш тапҡан.
Археологик ҡаҙыныуҙар күрһәткәнсә, Хараппа халҡы баҡыр, бронза, ҡурғаш һәм аҡ ҡурғаш менән таныш булған һәм уларҙы эшкәртеүҙең һәм алыуҙың яңы методтарын эшләгән.
8-10 млн км² ашыу металл зоналарының Бронза быуаты башында металл менән мәҙәниәттәр зонаһы 8—10 млн км²-ҙан да артыҡ майҙанды биләмәһә, уның ахырына 40—43 млн км²-ға тиклем артҡан.
т. һәм меңйыллыҡтар сигендә Циркумпонтий металлургия провинцияһының тарҡалыуы һәм Циркумпонтий металлургия провинцияһының үҙәк усаҡтарында ғәмәлдә булған тау-мәғдән етештереүенең мөһим һыҙаттарын төрлө дәрәжәлә сағылдырыусы яңы металлургия провинцияларының тотош сылбыры формалашыуы торған.
т. — быуаттарҙа ахейҙар Крит һәм Кикладыны яулаған, колонизировали многие острова в Эгей диңгеҙенең күп кенә утрауҙарын колониялаштырған, Греция территорияһы эсендә һуңғараҡ атаҡлы антик ҡала-дәүләттәренә — Коринф, Афина, Дельф, Фива — әйләнгән күп кенә ауылдарға нигеҙ һалды.
Дөрөҫ, уның күп кенә хеҙмәттәре беҙҙең заманға ҡәҙәр һаҡланмаған, ә уның ижадын өйрәнеүсе белгестәрҙең һүҙҙәренә ҡарағанда, «уныҡы», йәғни Аристотелдеке, тип иҫәпләнгән ҡайһы бер хеҙмәттәр һис тә дөрөҫлөккә тура килмәй.
Ғалимдың әҫәрҙәрендә ғилем һәм белемдең бөтә өлкәләре — логика, психология, метафизика, физика, ботаника, тарих, сәйәсәт, иҡтисад, этика, эстетика мәсьәләләре яҡтыртыла.
Аристотель йәшәгән осорҙа Афиналағы ҡол биләүселеккә нигеҙләнгән демократия тарҡала, ә философия өлкәһендә ике ҡапма-ҡаршы йүнәлеш араһындағы көрәш киҫкенләшә башлаған була.
Аҙаҡ ике йыл Стәрлетамаҡ педагогия техникумында уҡыта, 1936—1941 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт педагогия институтында башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире булып эшләй.
Ҡадир Даян Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлыҡтары өсөн — Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм миҙалдар, әҙәбиәт өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн ике «Почёт Билдәһе» ордены менән наградлана.
Әҙиптең бер юлы өс китабы 1934 йылда донъя күрә: «Рәшиҙә» поэмаһы, балалар өсөн «Тимеркәй» хикәйәһе һәм «Хәйрүш менән Фәйрүш» тигән бер шаршаулыҡ пьесаһы.
Элементтарҙың был төшөнсәһе, ҡағиҙә булараҡ, эмпирик-аналитик тип атала, сөнки Лавуасье элементты билдәләү критерийы сифатында тәжрибәне һәм тәжрибәне генә һайлай, атомдар һәм молекулалар тураһындағы ниндәй ҙә булһа эмпирик булмаған дәлилдәрҙе ҡәтғи кире ҡаға.
Бойль фекеренсә, элементтар — бер төрлө корпускулараҙын тора, уларҙан бөтә ҡатмарлы есемдәр барлыҡҡа килә һәм улар кире корпускулаларға тарҡалырға мөмкин булған бер төрлө есемдәрҙән тора.
Химик элемент — атом йәҙрәһе бер төрлө зарядлы булған атомдар тупланмаһы, Атом йәҙрәһе протондарҙан тора, уларҙың һаны элементтың атом һанына тиң, ә нейтрондар, уларҙың һаны төрлө булыуы ихтимал.
Һәр химик элементтың латинса атамаһы һәм химик символы бар, ул бер йәки бер пар латин хәрефтәренән тора, улар тарафынан көйләнә һәм, атап әйткәндә, Менделеев элементтарының периодик таблицаһында бирелә.
Химик элементтарҙы — виртуаль абстракт объекттарҙы айырып ҡарарға кәрәк, улар эмпирик мәғлүмәттәрҙе логик дөйөмләштереү юлы менән барлыҡҡа килгән һәм уларҙың үҙенсәлектәре аша тасуирланған, ә матди объекттарҙы — физик һәм химик үҙенсәлектәре булған ябай матдәләрҙе айырырға кәрәк.
быуаттарҙағы Әүрезтамаҡ хазинаһы 1989 йылда Әүрезтамаҡ ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 1 километр алыҫлыҡта, Әүрез йылғаһының уң ярында ҡаҙыныу эштәре барышында табыла.
Төркөмләү өсөн бер-береһенә бәйле һәм бер-береһенә буйһонған рангылар системаһын булдыра: оҡшашлығы буйынса ул организмдарҙы төрҙәргә, ырыуҙарға, кластарға бүлеп төркөмләй.
Мәҫәлән, бүре һымаҡтар семьяһы йыртҡыстар отрядына инә, бесәй һымаҡтар семьяһы , һуҫар һымаҡтар семьяһы һәм айыу һымаҡтар семьяһы ла шул отрядҡа ҡарай.
Фәндә, һөт имәр хайуандарҙан башҡа, балыҡтар, ҡоштар, бөжәктәр, үрмәкселәр, моллюсктар, диңгеҙ йондоҙҙары, ҡарышлауыҡтар хайуандар батшалығына керә.
Ул бөтә хайуандарға хас билдәләргә нигеҙләнеп айырыла: органик матдәләр, ҡағиҙә булараҡ, тере организмдар, менән туҡланыу; күҙәнәктәр төҙөлөшөндә тығыҙ тиресәнең булмауы; күп осраҡтарҙа хәрәкәтсәнлек һәм хәрәкәт итеү яйланмаларының булыуы.
Күп күҙәнәкле хайуандарҙың күҙәнәктәре иһә организм составына инә һәм төрлө функциялар башҡара: берәүҙәре — һаҡлау функцияларын үтәй, икенселәре аҙыҡ таба йәки уны һеңдерә һ.
Оҡшаш төҙөлөшлө, бер төрлө тереклек иткән, ҡауышып, үрсеүгә һәләтле нәҫел ҡалдыра алған һәм билдәле территорияла йәшәгән организмдар берләшмәһе хайуандарҙың төрө тип атала.
Был тиклем төрҙәр эсендә төшөнөү, айырым төрҙөң хайуандар донъяһындағы урынын табыу, төрҙәр тураһындағы мәғлүмәттәрҙе тәртипкә килтереү өсөн уларҙы төркөмдәргә айырырға кәрәк.
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре һәм мәғариф отличнигы , Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре , СССР‑ҙың уйлап табыусыһы .
Диярова Зиниә Әнүәр ҡыҙы , педагог, Шаран ауылы 2-се мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, район башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе.
Тәбиғи ресурстар: тимер рудһы — запастар 40 млрд т. , фосфориттар , бокситтар , һоро күмер — сығарыу 1,5 млн т, цемент сеймалы , торф, урман, ҡара тупраҡ, һыу ресурстары.
Башҡорттарҙың рухи һәм дини берҙәмлеген һаҡлап ҡалыу өсөн Аҡтар хәрәкәтенең башлыҡтары, атап үткәндә генерал Владимир Каппель, барон Унгерн фон Штернберг, атаман Григорий Семёнов менән хеҙмәттәшлек итә.
1920 йылдың 14 мартында Чита ҡалаһында башҡорт аҡ ғәскәрҙәре етәкселәре Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев һәм Ғәлимйән Таған казак атаманы Г. М. Семенов менән осрашалар, ул айырым башҡорт ғәскәрҙәре төҙөүгә булышлыҡ итәсәген белдерә.
Семенов ҡушыуы буйынса 1920 йылдың апрелендә Ҡытайҙың Харбин ҡалаһына бара, һәм ундағы мосолман халҡының «аҡтар» эшенә мөнәсәбәтен һәм уларҙы был эшкә йәлеп итеү ихтималлығын өйрәнеп ҡайта.
Маньчжурияла Мөхәмәтғәбделхәй дин өлкәһендә имам һәм мөҙәрис булараҡ эшмәкәрлек ҡыла, күскен башҡорттарҙы милли ғөрөф-ғәҙәтте тотоу һәм туған телдә уҡытыу өсөн туплай.
1921 йылдың февралендә Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев бер нисә офицер (шул иҫәптән полковник Бикмәев, капитан Ғ. Таған, мулла М. Шәмиғолов) менән берлектә тағы ла Японияға бара.
Мөхәмәтғәбделхәйҙең атаһы Ҡорбанғәлиев Ғбиҙулла Ғбделхким улы , суфыйсылыҡ һеле, ишан, халыҡта «аҡһаҡ ишан» исеме аҫтында билдәле була.
Ғбиҙулла Ҡорбанғәлиевтың Мөхәмәтғәбделхәй, Мөхмтһарун, Ғабдулвәли, Мөхәмәт-Анһар, Зәҡүән һәм Ғабдулла исемле улдары булыуы билдәле.
Мөхәмәтғәбделхәйҙең ҡарт-ҡартатаһы Хәмит Бурһыҡаев ялан-ҡатай ҡәбиләһе башҡорттарынан һәм Силәбе өйәҙенең Исмәғил ауылында тәүге указлы мулла булған.
Ҡорбанғәленең улы һәм Мөхәмәтғәбделхәйҙең ҡартатаһы Ғабдулхәким мулла һәм ишан була, 1860 йылда үҙ иҫәбенә Миҙиәк ауылы мәсете янында мәктәп аса.
Милли-территориаль автономия идеяларын ҡабул итмәй һәм башҡорттарҙың Рсй составындағы мҙни‑милли автономияһы өсөн сығыш яһай, ерҙе ймғт милкен йлндереүг ҡаршы сыға, монархия яҡлы була.
Әхмәтзәки Влиди буйынса, Мөхәмәтғәбделхәй милли хәрәкәттең программаһының үҙәк урынында дини мәнфәғәтәрҙе яҡлау булырға тейеш тип иҫбатлап ҡарай һәм Ҡорбанғәлиевтар ярҙамы менән Шәриф Манатов Башҡорт мәркәз шураһы рәйесе итеп һайлана.
Атаман Семёнов бөтә хәрби частарҙы ла Приморьеға барырға өгөтләй, әммә 1920 йылдың 20 ноябрендә Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев башҡорттар башҡа Рәсәйҙәге һуғышта ҡатнашмаҫҡа тейеш тип иғлан итә.
Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы 1889 йылда Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙенең Мөхәмәт-Ҡолой улусының Миҙиәк ауылында имам-хатип ғаиләһендә донъяға килә.
Артабан ил буйынса популярлыҡ ҡаҙана барған йырсы Советтар Союзының танылған сәхнә оҫталары Людмила Гурченко, Иосиф Кобзон, Валерий Леонтьев, Лев Лещенко, Мөслим Мағамаев, Роза Рымбаева, Ренат Ибраһимов, Надежда Чепрага, Леонид Серебрянников, Ксения Георгиади һәм башҡалар менән бергә илдең баш ҡалаһындағы «Рәсәй» кино-концерт залында, Мәскәү филармонияһының П. И. Чайковский исемендәге концерт залында сығыш яһай.
Юғары башҡарыу оҫталығы өсөн Нәзифә Ҡадироваға 1987 йылда «Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы» тигән юғары исем бирелә, 1994 йылда ул Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була.
Балапан һәм Йәнекәй ауылдарынан 19 ғаилә Яңы Балапан ауылына нигеҙ һалғанда, бында Балапандың ейәндәре — Мырҙаҡай, Баязит, Иҡсан, Хисаметдин Мәһәҙиевтар күсеп килә.
Уралдың көнсығыш райондарына баҡыр колчеданы мәғдәне хас (Гай, Сибай, Дегтяр, Кировград һәм Красноурал ҡаҙылдыҡ сығарылған урындары), скарн-магнетит ҡаҙылдыҡтары .
Рус дәүләтенең быуаттың икенсе яртыһында эшләнгән тәүге картаһында , Урал «Ҙур Таш» атамаһы менән билбауға оҡшаған тау рәүешендә төшөрөлгән, унан әлеге Златоуст заводтарына ингән өлөштә, бер аҙ көньяҡтараҡ һәм төньяҡтараҡ күп йылғалар ағып төшөүе күренә; урыҫтар ҙа башта тик ошо өлөштө генә Урал тип атаған
Башҡорт АССР-ының һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы һәм Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты, Салауат Юлаев ордены кавалеры.
Башҡортостан Республикаһы Президенты Указы менән 2010 йылдың 24 июнендә шағир Абдулхаҡ Хажмөхәмәт улы Игебаевҡа 80 йәш тулыуы һәм башҡорт әҙәбиәтенә күрһәткән хеҙмәттәре айҡанлы «Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры» тигән маҡтаулы исем бирелде.
Әгәр Христофор Колумб Һиндостанға ниәт иткән сәйәхәте барышында Американы осраҡлы рәүештә генә асһа, португал диңгеҙсеһе Педру Алвареш Кабрал иһә көнбайыш йүнәлеште һайлағанға күрә Көньяҡ Америка ярҙарына килеп сыға.
Португалдар Педру Кабралдың асышының мөһимлеген шунда уҡ аңлай: Бразилия тиҙ арала буяу, мебель, музыка ҡоралда­ры эшләү өсөн ҡулланылған ҡиммәтле ағас менән тәьмин итеүсе ҙур илдәрҙең береһе булып китә.
Төньяҡтан — Венесуэла, Гайана, Суринам, көньяҡтан — Уругвай, көнбайыштан — Аргентина, Парагвай, Боливия һәм Перу, төньяҡ-көнбайыштан Колумбия илдәре менән сиктәш.
Ҡөрьәнде өйрәнеү-тәфсир фәнен, ә хәҙистәрҙе өйрәнеү Сөнәтте тыуҙырған кеүек, дини әҙәбиәттең ошо ике тармағы нигеҙендә дин белеме теология һәм хоҡуҡ белеме- фикһ барлыҡҡа килә.
Шекспирҙың тарихи йылъяҙмаларына оҡшатып, прозала яҙылған был әҫәрҙең үҙенсәлеге шунда: ул бығаса мәҙәниәттең иң йоғонтоло ағымы булған Мәғрифәтселек әҙәбиәтенә ҡаршы сыға.
Рыцарь Гец фон Берлихинген илдә барған ваҡиғалар йоғонтоһона бирелә, крәҫтиәндәр ихтилалын етәкләргә мәжбүр була; ихтилал киҫкенләшкәс, иң ауыр мәлдә крәҫтиәндәрҙе ҡалдырып китә.
Пьесаның аҙаҡҡы күренеше символик мәғәнәгә эйә: Гец баҡсаға сыға, сикһеҙ күк йөҙөн, үҙен уратып алған тәбиғәтте күреп һоҡлана һәм: «Хоҙай Тәғәлә, Һинең күгең аҫтында, иректә нисек рәхәт! Ағастар бөрөләнә, бөтә донъя уңышҡа өмөт бағлай. Хушығыҙ, ҡәҙерлеләрем! Тамырҙарым ҡырҡылған, мин көсөмдө юғалтам. Ирек, ирек!» — тип өндәшә.
Вертер үҙе уйлап сығарған донъяны ысынбарлыҡ тип иҫбат итергә тырышҡанда үҙен юғалта, Прометей, Олимп власынан азат булған «ирекле» йәндәр хасил итеп, үҙен мәңгеләштерергә ниәтләй.
Классик донъяға сумған Гётеға ҡаршы булыусылар ҙа, уның «Гец фон Берлихинген», «Вертер», «Фауст» әҫәрҙәрен, әкиәттәрен, "Вильгельм Мейстерҙың уҡыу йылдары"н ихлас ҡабул итә.
Йоһанн Вольфганг фон Гёте ( ; 28 август 1749 йыл, Германия, Майндағы Франкфурт ҡалаһы, — 22 март 1832 йыл, Германия, Веймар ҡалаһы) — немец шағиры, дәүләт эшмәкәре, тәбиғәт фәндәре белгесе һәм аҡыл эйәһе.
Үҙенең балладаларында Гёте мөхәббәт мөнәсәбәттәрен сағылдыра һәм, тәнҡитселәр фекеренсә, шул рәүешле «донъяны бар итеү серҙәренә төшөнөргә, упҡынға күҙ һалырға теләй».
Ул 1774 йылдың 13 июнендә Пугачев полковнигы Тиләү улусы башҡорто Әмин Ибраев һәм яҫауыл Яһаҡ Абдулғәсимов менән берлектә биш йөҙлөк баш күтәреүселәр отряды менән «Ҡатау-Иванов заводына һөжүм итәләр».
Йәш пианист Мари Мок менән йәрәшкәндән һуң, Римдә кәләшенең вәғәҙәләшеүҙе өҙөүе һәм 1831 йылдың 5 апрелендә музыка инструменттары фабриканты Игнац Плейелдәң партнёры һәм өлкән улы музыкант һәм нәшриәтсе Камиль Плейелға кеәүгә сығыуы тураһында хәбәр ала.
Берлиоз Марины, уның әсәһен һәм Камилды үлтерегә ҡарар итә, аҙаҡ үҙ-үҙенә ҡул һалырға ниәтләп, пистолет та урлап ала — әммә Парижға ярты юлда үҙ планынан баш тарта, Ниццала булып, үҙенең һүҙҙәре буйынса хатта тормошоноң иң бәхетле егерме көнөн үткәрә.
Музыка белеменә ҙур өлөшө булып Рихард Штраус мөхәррирләүендәге Берлиоздың фундаменталь «Инструментовкалау һәм оркестровкалау тураһында трактат» теоретик хеҙмәте тора (1843, ҡушымта менән — «Оркестр дирижеры».
Берлиоз оркестрҙың төп төркөмдәре буйынса төрлө функцияларҙың бүленеш принциптарын раҫлай, — ҡыллы, ағас һәм баҡыр — был тембрҙарҙы нивелирлауын булдырмау өсөн кәрәк була.
Ул һирәк ҡулланыла торған инструменттарҙы файҙалана — сағыу шәхси тембрҙар менән, тембрҙарҙың ғәҙәти булмаған аралашыуы, үҙенсәлекле яңғыраған регистрҙар, яңы штрихтар, элек ишетелмәгән эффектар булдырған уйын алымдарҙы.
Берлиозды Байрон әҫәрҙәренең сюжеты йәлеп итә — альт һәм оркестр өсөн «Гарольд Италияла» , «Корсар» увертюраһы ; Шекспирҙың — «Король лир» увертюраһы , «Ромео һәм Джульетта» драматик симфонияһы , «Беатриче һәм Бенедикт» комик операһы ; Гете — «Фаусты хөкөм итеү» драматик легендаһы .
Тәүге сәфәрен Берлиоз Гектор Париж операһына башҡара, Кристоф Глюктың «Тавридала Ифигения» операһында була, Берлиоз Людвиг ван Бетховендың ижады менән бер рәттән был композиторҙың ижады менән һоҡлана.
Мәҫәлән, публицистик эшмәкәрлеге йылдарында уның тарафынан күп һанлы фельетондар һәм мәҡәләләр яҙыла, улар буйы ҡырҡ йылдан ашыу көн һайын тиерлек 1823 йылдан алып 1864 йылдарға тиклем « » , « » , « » , шулай уҡ « » гәзиттәрендә баҫылып сыға.
Үҙе үлгәндән һуң, бигерәк тә 1870 йылдағы Франция-пруссия һуғышынан һуң, Францияла милли, илһөйәрлек тойғоһо уянғанда, Берлиоздың әҫәрҙәре ватандаштары араһында ҙур популярлыҡ яулай.
Берлиоз, үҙ аллы белем алыу менән шөғөлләнеп, Жан-Франсуа Лесюерҙан дәрестәр ала һәм ул Париж консерваторияһына 1826 йылда уҡырға ингәндән һуң уның полифония класына бара.
1827 йыл аҙағында Одеон театрына бара һәм ирланд актрисаһы Гарриет Смитсондың Шекспир «Гамлет» һәм «Ромео һәм Джульетта» пьесаларында Офелия һәм Джульетта ролдәрен башҡарғанын күрә.
Уның ирланд актрисаһы Гарриэт Смитсон беренсе никахы 1843 йылда айырылышыу менән тамамлана ; уның вафатынан һуң Берлиоз йырсы Мария Ресио менән никахҡа инә, ул 1854 йылда ҡапыл вафат була.
1833 йылда Берлиоз үҙенең яңы әҫәрҙәрен — Ниццала яҙылған «Король Лир» увертюраһын, «мелолог» тип үҙе атаған жанрҙағы симфоник әҫәрҙәрен алып Францияға әйләнеп ҡайта, улар «Фантастик симфония» дауамын тәшкил итә.
Италиянан ҡайтҡас, ул әүҙем дирижерлыҡ, композитор, музыка тәнҡитсеһе эшмәкәрлеген башлай, әммә Францияның рәсми даирәләре яғынан уның новаторлыҡ эшмәкәрлеге тулы битарафлыҡҡа дусар була.
Берлиоздың Петербург концерттары тураһында Берлиоз Н. А. Римский-Корсаков былай тип хәтерләй: «Башҡарыуы бик матур була, күренекле шәхестең һөйкөмлөлөгө бөтәһен дә эшләне. Берлиоздың ҡул елпеүе ябай, аныҡ, матур. Төҫтәрҙә бер ниндәй ҙә ҡабарынҡылыҡ юҡ.».
1830 йылғы Ҙур июль революцияһы ваҡытында Париж урамдарында халыҡ менән бергә революцион йырҙарҙы, атап әйткәндә, үҙе эшкәрткән хор һәм оркестр өсөн «Марсельезаны» өйрәнә.
Уның атаһы Луи-Жозеф Берлиоз хөрмәтле провинциаль табип була Луи-Жозеф Берлиоз атеист; әсәһе, Мария-Антуанетта католик була; Гектор Берлиоз ғаиләлә алты баланың беренсеһе була, шуларҙың өсәүһе өлкән йәшкә тиклем йәшәмәй.
1828 йылдан башлап, Берлиоз музыка тураһында тәнҡит мәҡәләләре яҙа һәм шул ваҡытта популяр булған Виктор Гюго, Александр Дюма, Никколо Паганини, Жорж Санд кеүек яҙыусы һәм музыканттар менән таныша.
1828—1830 йылдарҙа Берлиоздың бер нисә әҫәре — «Йәшерен судьялар» һәм «Фантастик симфонияһы» операһына «Уэверли» увертюраһы башҡарыла, уның башҡарыуҙан һуң тамашасы йәш композиторға иғтибар итә.
1838 йылдың 16 декабрендә, Берлиоз «Фантастик симфония» һәм «Гарольд» менән дирижерлыҡ иткән концерттан һуң,донъяға билдәле Никколо Паганини уның тубығына ташлана һәм һоҡланыуынан күҙ йәштәренә мансылып уның ҡулын үбә.
Үҙе һәм ғаиләһен тәьмин итеү өсөн, Берлиоз музыка тәнҡитсеһе булып эшләй, биш йыл буйына « », шулай уҡ « » һәм « » гәзиттәре өсөн мәҡәләләр яҙа.
Ул музыкаль форма өлкәһендә яңылыҡтарҙы, гармонияларҙы һәм бигерәк тә инструментлауҙы ҡыйыу индерә, симфония музыкаһын театралләштереүгә, ҙур әҫәрҙәргә тартыла.