polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Антик дәүерҙәге көнкүреш күренештәре һынлы сәнғәт предметы булып тора, әммә жанрлы һынлы сәнғәт, яңы дәүерҙәге социаль үҙгәрештәр дәүерендә айырыуса көслө үҫеш алып, урта быуаттарҙа ғына үҫешә.
Живопись, һынлы һүрәт сәнғәте — һынлы сәнғәттең бер төрө, күргән образдарҙы төҫлө буяуҙар ярҙамында ҡағыҙҙа һүрәтләү; Ысынбарлыҡтағы төрлө күренеш һәм предметтарҙы буяуҙар менән һүрәтләй торған һынлы сәнғәт төрө һәм ошо сәнғәт төрөнөң әҫәре; төрлө төҫтәге майлы буяуҙар менән төшөрөлгән һүрәт.
Тарихи һынлы сәнғәт жанры — ренессанста барлыҡҡа килгән һәм реаль ваҡиғалар сюжеттары буйынса ғына түгел, шулай уҡ мифологик, Библия һәм Инжил картиналарын да үҙ эсенә алған һынлы сәнғәт жанры.
Тупланмаларҙа Эсхил, Аристотель, Бөйөк Афанасий, Бөйөк Василий, Дионисий Галикарнасский, Диодора Сицилийский, Евсевий Кесарийский, Григория Нисский, Григорий Богослов, Гесиод, Гомер, Гиперид, Исократ,Константин Багрянородный, Ориген, Филострат, Платон, Плотин, Полибий, Плутарх, Птолемей, Сапфо, Софокл, Страбон, Теофраст, Фукидид, Ксенофонт, Зонар әҫәрҙәре була.
Антик һәм Византия әҙәбиәте авторҙарының ҡайһы бер әҫәрҙәре бер генә данала һаҡланған була: мәҫәлән, византия императоры Константин Багрянородныйҙың «О церемониях» трактаты йәки Никифор Каллисттың «Церковная история»һы.
Мәҫәлән, билдәле боронғо грек ораторы Гиперид яҙмаларының өҙөктәре генә билдәле, һуңғы антик шағир Кресконий Корипптың «Иоанниады, или о Ливийской войне» китабының һигеҙенсе томы шулар иҫәбендә.
Император Максимилиан -ең дипломаты Иоганн Куспиниан китапхананан Прокопийҙың «ғәжәп боронғо» грек ҡулъяҙмаһын алып тороуы, ундағы текстың әлегә йәшәгән латинсаға тәржемәһенән күпкә яҡшыраҡ һәм тулыраҡ булыуы хаҡында яҙа.
1277 йылда магнаттарҙың илгә идара итеү эшенә ҡыҫылыуынан ҡотолорға теләп, Эржебет 15-йәшлек Ласлоны бәлиғ булған тип иғлан итә, феодал анархиянан ҡотолорға теләгән бар кеше был ҡарарҙы хуплай.
Австрия герцогы Рудольф Габсбург менән союз килешеүе төҙөй, һәм улар бергәләп 1278 йылда Сухих Крут янындағы һуғышта чех армияһын еңә, ҡөҙрәтле Пржемысл һәләк була, Ласло Дүртенсенең абруйы юғарыраҡ күтәрелә.
Ләкин венгр магнаттары королдең көсәйеп китеүенән, айырыуса уның кумандарға таяныуынан ҡурҡалар; Венгрияға килгән папа легаты Филипп королде мәжүсилектә ғәйепләй, кумандарҙы суҡындырыуҙы талап итә.
Был король һәм әсәһе яғынан туғандары араһында конфликт тыуҙыра: Ласло ғәмәлдә папаның талабын үтәүҙән баш тарта, быға яуап итеп легат королде сиркәүҙән айыра һәм бөтә Венгрияға интердикт һала.
Королгә кумандарға ҡаршы сығырға тура килә, 1282 йылға ул кумандарҙы еңә һәм уға буйһонорға мәжбүр итә, ләкин кумандар менән һуғыштың король власының көсһөҙләнүенә килтереүенә лә ышана.
1285 йылда Алтын Урҙанан полководецтар Нуғай һәм Тулабуға командалығындағы армия венгр ерҙәренә баҫып инә; улар Пештаға тиклем барып етә һәм көнсығыш Венгрияны аяуһыҙ талай.
1287 йылда папа Николай хатта Ласлоға ҡаршы тәре походын ойоштороу, венгр королен тәхетенән ҡолатып, уның урынына Ласлоның һеңлеһе Марияның һәм Неаполь короле Карл Сатандың улын Карл Мартелл Анжуйскийҙы тәхеткә ултырыу тураһында һүҙ алып бара башлай.
Кесе йәштәге Ласло 1453 йылға тиклем Австрияла йәшәй, ғәмәлдә Фридрих Өсөнсөнөң тулһынса ҡарамағында була, ә төрөк барымта һуғыштары менән көсһөҙләнә барған Венгрия ике батшалыҡ араһында йәшәүен дауам итә.
1456 йылда ул нанёс төрөк солтаны Мәхмәду Яулап алыусыны в сражении под Белград янындағы һуғышта еңә (был һуғыш Венгр короллегенең түңкәрелеүен 80 йыл алға күсергән тип иҫәпләнелә).
Хуньядиҙың тол ҡатыны һәм еҙнәһе Михай Силадьи бола күтәрә; Ласло , Хуньяди ғаиләһенең үс алыуынан ҡурҡып, Яноштың кесе улы, 14 йәшлек Матьяш Хуньядины аманат итеп алып, Прагаға ҡаса.
Янош Хуньядиның даны ваҡ дворяндарҙы һәм ҡала халҡын "уята", 1458 йылдың ғинуарында Матьяш король итеп иғлан ителә Ул хакимлыҡ иткәндә Венгр короллеге һуңғы тапҡыр сәскә атыу осорон кисерә.
1513 йылда папа Лев элекке крепостноой крәҫтиән, Матьяш Корвин хакимлыҡ иткәндә күтәрелеп ҡалған һәм Эстергомда эре ер хужаһына әйләнгән епископ Тамаш Бакоциға төрөктәргә ҡаршы яңы тәре походын ойоштороуҙы йөкмәтә.
Тамаш Бакоц ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә 40 меңлек куруцтарҙан торған ғәскәр йыя, ғәскәр башына сығышы менән Трансильвания секейҙарынан булған ваҡ дворян Дьёрдь Дожа ҡуйыла.
15 июлдә дворян армияһы етәкселәре — Иштван Батори һәм Янош Запольяи баш күтәреүселәрҙе еңә, Дьёрдь Дожа әсир итеп алына, 20 июлдә бығаса күрелмәгән ҡанһыҙлыҡ менән язаға тарттырыла: утта ҡыҙҙырылған тәхеткә ултыртыла һәм башына утта ҡыҙҙырылған таж кейҙерелә.
1514 йылдың октябрь — ноябрендә венгр крәҫтиәндәренең хәлен тағы ла нығыраҡ насарайтҡан закондар ҡабул ителә: ҡатламдарға бүленеү, крәҫтиәндәрҙе мәңгегә ергә бәйләү, аҙна һайын барщинаға эшләү һәм башҡалар раҫлана.
Андраш күп йылдар буйы Карпат тауҙары аръяғына, Галиция-Волынь кенәзлегенә үҙенең ғәскәрен даими ебәрә, унда ҡөҙрәтле кенәз Роман Мстиславич һәләк булғандан һуң хаким булырға теләүселәр үҙ-ара ыҙғыша, хатта Андраш үҙен «Галиция һәм Лодомерия короле» тип иғлан итә («Лодомерия» тип баш ҡалаһы Владимир-волынскийҙа булған Волынь ккенәзлеге атала).
Ул үҙенең һөйәрҙәренә ер тарата; ә улары, бер ниндәй яза бирелмәгәнлектән, төрлө енәйәттәр ҡыла башлай;Велможалар уларҙың был енәйәти ҡылыҡтарына күҙ йомоп ҡалырға теләмәй бола күтәрә һәм королеваны йыртҡыстарса үлтерә , Андраш тик боланы башлаусыға ғына яза бирә, ә башҡаларын ғәфү итә, был хәлгә уның улы һәм вариҫы Беланың асыуы ҡабара.
Венгрҙар Палестинала уңышҡа өлгәшмәй, после нескольких рейдов по мосолманской биләмәләренә бер нисә тарҡыр барғандан һуң Андраш Венгрияға ҡайта, Болгарияның батшалар династияһынан булған Асениға бәхәсле Браничев һәм Белград ҡалаларын ҡайтарып бирә, тик венгр армияһы Болгария аша ирекле рәүештә үтеп йөрөй ала.
Чех короле Вацлав Икенсенең улы — Чехияның буласаҡ короле Вацлав (Ласло Чех, 1301—1305 йылдарҙа Венгрия короле, ул Андраш Өсөнсөнөң ҡыҙына йәрәшә); Түбәнге Бавария герцогы Оттон Виттельсбах , Бела Дүртенсенең ейәне, шулай уҡ 1295 йылда вафат булған Карл Мартелланың улы Карл-Роберт , ул 1301 йылда уҡ Эстергомда король тажын кейә, ләкин тәхетте яулап ала алмай.
Уға ҡаршы Карой хәрби хәрәкәттәр башлай һәм уңышҡа өлгәшә; абруйлы Трансильвания воеводаһы Ласло Кан 1307 йылда Оттоны әсирлеккә ала һәм илдән сығып китрегә мәжбүр итә.
Тик смерть Матэ Чактың үлеме һәм Младен Шубичты хакимлыҡтан алып ташлау ғына королгә Венгрияны берләштереү мөмкинлекген бирә; 1323 йылда ул үҙенең резиденцияһын Темешваранан Вишеградҡа күсерә.
1201 году Имре Сербияны үҙенә буйһондора, 1202—1203 йылдарҙа Болгария менән һуғыша, аҙаҡ килеп үҙен Сербияның да, Болгарияның да короле тип иғлан итә, болгар батшаһы Калоян менән һуғышта еңелә.
Лайош Неаполитан короллеге ҡалаларына үҙенең наместниктарын тәғәйенләй, ләкин ул ваҡытта Европаны ялмап алған чума эпидемияһы арҡаһында, ул уны армияһын был илдән алып китергә мәжбүр була.
1349 йылда венгрҙар Трансильвания воеводаһы Иштван Лацкфи командалығында тағы ла Көньяҡ Италияға һөжүм итә; короллекте Джованна һәм Лайош яҡлылар араһында барған ҡаты һуғыш ялмап ала.
1350 йылда Лайош үҙе Италия ярҙарына ғәскәре менән барып төшә һәм Неаполгә юллана, ләкин папа Климент Алтынсының ҡурсалауы Джованнаға үҙенә уңайлы тыныслыҡ килешеүе төҙөү мөмкинлеген бирә, шулай итеп, венгрҙар Неаполитан короллеген ташлап китергә мәжбүр була.
924—927 йылдарҙа венгр атлылары Бургундия, Прованс, Бавария һәм Италияны талап үтә; 933 йылда мадьярҙар Константинополгә барып етә, 935 йылда ҡайтанан Бургундия, Аквитания һәм Италияға барымта менән бара.
Шуныһы иғтибарға лайыҡ, шул осорҙа мадьярҙар славян илдәренә бөтөнләй һөжүм итмәй, хатта Хорватия венгҙарҙың һөжүмен уңышлы рәүештә кире ҡаға, аҙаҡ уның мөһим союздашына әйләнә.
933 йылда — герман короле Генриха Птицеловатан, Унстру йылғаһы буйында Риадтағы һуғышта , 941 йылда — Рим янында, һәм башҡа урындарҙа), ләкин тотош алғанда Европаның феодаль короллектәре мадьярҙарҙың һөжүменә ҡаршы тора алмай.
Кальман Книжник фәнде һәм сәнғәтте ҡурсалай, ике закондар йыйынтығын баҫтырып сығара, рәсми рәүештә сихырсыларға ҡаршы процестарҙы тыя (« , » — «О ведьмах, каковых на самом деле не существует, не должно быть никаких судебных расследований»).
Кальман тәре йөрөтөүселәр уның биләмәләре аша үткәндә венгр ерҙәрен талай башлаған ҙур бер отрядты ҡырып һала, бының менән ул башҡа тәре йөрөтөүселәрҙең тәртип һаҡлауына өлгәшә, Вегрияны бөлгөнлөккә төшөүҙән ҡотҡара.
1099 йылда Кальман Киев Русындағы үҙ-ара талашҡа барып ҡыҫыла, ул бөйөк кенәз Святополка Икенсене яғында сығыш яһай, ләкин армияһы Перемышель янында галичтарҙан һәм ҡыпсаҡтарҙан еңелә.
Маҡсатына өлгәшеү өсөн Альмош йә немецтарҙы, йә чехтарҙы, йә булмаһа поляктарҙы ярҙамға саҡыра; аҙаҡ килеп король приказы буйынса Альмош һәм уның улы Бела һуҡырайтыла.
Византия караптары Левенте командалыҡ иткән мадьяр ғәскәренә Дунай аша сығырға ярҙам итә, һәм венгрҙар, Болгарияның баш ҡалаһына тиклем барып етеп, илде талай, өҫтәүенә ҡыҙҙарҙы һәм ҡатындарҙы әсирлеккә алып ҡоллоҡҡа һата.
Ошо хәлдән һуң венгрҙар, үҙҙәренең күсенеп йөрөгән ерҙәрен ҡалдырып, Урта Дунай уйһыулығына йүнәлә, унда бер өлөшө Болгарияға, икенсе өлөшө Бөйөк Моравияға ҡараған ерҙәргә барып төпләнә,тиҙҙән унда үҙ кенәзлеген ойоштора.
Һаман да халҡы аҙ булған илдәр иҫәбенә ҡарағанға, чума эпидемияһы Венгрияны урап үтә: һөҙөмтәлә Көнбайыш Европа илдәре быуаттың икенсе яртыһында бөлә, ә Чехия, Венгрия, Польша һәм Литва күтәрелеш кисерә.
Уның ҡарауы венгрҙарға көньяҡтан Македония, Болгария һәм Албанияны буйһондорған һәм Босния, Валахия, Сербияға бөлдөргөс барымталары менән йыш ҡына ингән төрөктәр янай башлай, улар Венгрияның көньяҡ провинцияларына ла йышыраҡ инә башлай.
1242 йылда Бела Австрия герцогы Фридриха Һуғышсандан көнбайыштағы өс комитатты, Эстерг ҡалаһы менән бергә ҡайтанан тартып ала, 1243—1244 йылдарҙа венециандар менән һуғышы бик үк уңышлы булмай, уларға Задарҙы бирергә тура килә.
1245—1250 йылдарҙа ул ҡыҙы Аннаны Чернигов һәм Галич тәхеттәре вариҫы — элекке Новгород кенәзе Ростислав Михайловичҡа кейәүгә бирә, һәм 1245—1250 йылдарҙа тағы ла Галич өсөн династия көрәшендә ҡатнаша.
Бан Ростислав бик оҙаҡ был өлкәгә хакимлыҡ итә, ҡыҙы Елизаветны йәш кенә болгар батшаһы Михаил Асенгә кейәүгә бирә, шунан һуң Болгар эштәренә лә ҡыҫыла башлай.
Ләкин һуғышсан партия тәхеткә Польшаның йәш короле Владислав Өсөнсөнө саҡыра һәм 1440 йылда Уласло исеме аҫтында уға король тажын кейҙерә, улар йәш король Белградты ҡамауға алған төрөктәргә ҡаршы уңышлы һуғыш асыр, тип өмөтләнә.
Ике көслө магнат Миклош Уйлаки һәм Валахиянан сыҡҡан кеше улы Янош Хуньяди Уласло Беренсенең төп союздаштары була; Уласло , уларға таянып, Ласло Габсбург яҡлыларҙы еңә, артабан төрөктәргә ҡаршы яңы тәре походының башына тора .
Бела тәүҙә оборона тактикаһын ҡуллана, ләкин монголдар уларҙан һан буйынса ике тапҡырға кәмерәк булыуҙарын һәм Батый хан армияһының байтаҡ өлөшөн яңы ғына хәрби хеҙмәткә алынған урыҫ егеттәре булыуын белеп ҡалғас, ул монголдарға ҡаршы ҡылыс күтәрергә батырсылыҡ итә.
Монголдар бер нисә көн артҡа сигенә, Карпатҡа тиклемге юлдың яртыһын тиерлек үтәләр, шунан 1241 йылдың 11 апрелендә Батый хан ҡапыл Беланың армияһына һөжүм итә һәм Шайо йылғаһы буйындағы һуғышты еңеү менән тамамлай.
Геза Икенсенең ҡатыны — Киев кенәзе Мстислав Бөйөктөң ҡыҙы — Евфросинья ; Геза уның ағаһы Волынь кенәзе Изяслав Икенсегә Юрием Долгорукий менән Киев өсөн оҙайлы һуғышында һәр саҡ ярҙам итә.
Геза ысын күлдән христианин була, Византия менән мөнәсәбәтте ҡайтанан тергеҙә; император Михаил 1075 йылда уға ҡасҡан сағында Шаламон тарафынан юғалтылғаны урынына яңы бик матур итеп эшләнгән таж бүләк и тә.
Гезанан һуң тәхет вариҫы булып уның ҡустыһы — Ласло ҡала, Ласлоны үтә тәҡүәле булғаны өсөн Изге йән тип атайҙар: Рим папаһы хатта уны Беренсе тәре походы башына ҡуйырға ла йыйына, был ниәттең тормошҡа ашыуына тик королдең үлеме генә ҡамасаулай.
Ласло ил менән уңышлы идара итә, ул ҡыуылған Шаламондың тәхетте юғалтыуы менән ризалашыуына өлгәшә, бер нисә тапҡыр ҡыпсаҡтарҙың һәм бәшәнәктәрҙең һөжүмен кире ҡаға, папаның император Генрихом менән көрәшеүен хуплай.
1089 йылда Дмитар Звонимир Ласло вафатынан һуң уның тол ҡатыны Илонаның бер туған ҡустыһы хорват тәхетенә дәғүәләшә башлай, Славонияны баҫып ала, аҙаҡ килеп Хорватия тәхетенә Геза Беренсенең улы Альмошты ултырта.
Кальмандың улы Иштвана Икенсенең хакимлыҡ иткән осоро уңышһыҙлыҡтарға тулы була: Иштван Чехия , Венеция менән һуғыштарҙа еңелә, Волыньға һөжүме лә уңыш килтермәй, Византия менән һуғышта ла еңелә.
Уның ағаһының улы Петер Орсеоло , венециан юлбашсыһының улы, илгә немецтарҙы һәм итальяндарҙы килтереп тултыра, шуға ла күпселек венгрҙар араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра.
Юғары ҡатлам вәкилдәрен ҡаты язаға тарттырып, мәжүсиҙәр һәм ярлы крәҫтиәндәргә таянған бай вельможа Шамуэль Аба Петер Орсеолаға ҡаршы баш күтәрә һәм уның тәхетен баҫып ала.
Яңы королгә Византия мәҙәниәте менән сағыштырғанда Венгрияның артталығы оҡшамай, шуға ла илдә мәғарифты үҫтереүҙе хуплай, венгрҙарҙы Италия, Франция, Англияға уҡырға ебәрә; ул тәхеттә ултырғанда короллек сәскә ата, ҡаҙна тула, король власы бик нығый.
1188 йылда венгрҙар, вариҫтар араһында власть өсөн көрәш барыуынан файҙаланып, Галиция кенәзлеген баҫып ала, ләкин венгрҙарҙың оятһыҙ рәүештә талауына ризалашмайынса Галиция халҡы ихтилалға күтәрелә, король улы Андраш Галичтан ҡасып китергә мәжбүр була, ә бит уны Бела Галич кенәзе итеп ҡуйырға теләгән була.
Хакимлыҡ итеүенең тәүге йылдары үҙ-ара ыҙғыш һәм бер-береһе менән дошманлашҡан феодалдар төркөмдәре менән көрәшеп үткәрә, барондар башлығы Михай Силадьи һәм архиепископ Эстергома, мәғрифәтсе һәм гуманист, хорват Янош Витез уға ҡаршы сығыш яһай.
1464 йылда Матьяш төрөктәрҙең төп босний ҡәлғәһе — Яйцены тартып ала, ләкин папа Пия Икенсенең үлеме Османдарға ҡаршы дөйөм Европа тәре походын ойоштороуға булған өмөттө шул йылда уҡ юҡҡа сығара.
Был хәл венгрҙарҙа ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, улар илгә уның Киевта Ярослав Мудрыйҙың һарайында йәшәгән өс улын Иштван Беренсенең ике туған ағаһы Вазулды , Андрашты, Беланы һәм Левентены саҡырып ала.
1387 йылда хорваттар Эржебетты һәм Марияны әсир итеп ала, шул ваҡыт Эржебет үлтерелә, ә Марияны Сигизмунд Люксембург ҡотҡара, ул Венгрияға үҙ ғәскәрҙәрен индерә һәм король була .
Һуғыш барышында Моравия һәм Силезия Венгрияға ҡушыла; Подебрадтың вариҫы, Польша короле Казимира Дүртенсенең улы Владислав Ягеллон тик Чехия менән Лужицаны һаҡлап ҡала ала.
1482 йылда Матьяш герман императоры Фридрих Өсөнсөгә ҡаршы һуғыш башлай һәм 1485 йылда Венаны ала, шулай итеп, Габсбургтар быуындан-быуынға күсеп килгән мираҫынан яҙа.
Монголдар Венгрияның Дунайҙан көньяҡҡа табан ятҡан территорияһын тулыһынса баҫып ала, үҙҙәренең наместниктарын ҡуя һәм көнбайыш биләмәләргә барымта менән сыға, хатта Венаға тиклем барып етәләр.
Ләкин чех короле Вацлав Беркүҙле һәм Австрия герцогы Фридрих Һуғышсан монголдарҙың барлыҡ һөжүмдәрен дә уңышлы рәүештә кире ҡаға; Кадан үҙ отряды менән, Хорватия һәм Далмацияны үтеп, Адриатик диңгеҙгә тиклем барып етһә лә, монголдар Венгрияла ныҡлап төпләнеп өлгөрмәй.
1241 йылдың декабрендә монгол ҡағаны Үгәҙәй вафат була; монгол йолаһы буйынса, яңы ҡағанды һайлап ҡуйғанға тиклемге осорҙа бөтә хәрби хәрәкәттәр ҙә туҡтатылырға һәм Монголияға ҡоролтайға йыйылырға тейештәр.
Император Мануил Иштван Дүртенсене тәхеткә ултырта алмаясағын аңлағас, ул Иштван Өсөнсөнән король тәхетенә алмашҡа сик буйындағы Серемшег өлкәһен биреүен, шулай уҡ Беланың Константинополгә аманат итеп тапшырылыуын талап итә.
Яңы король бер ҡасан да король советы ҡарарҙарына ҡаршы төшмәй, шуға ла венгрҙар араһында ул «Владислав Добже» ҡушаматын ала, сөнки һәр тәҡдимгә тик «Яҡшы!» тип яуап бирер була.
Канцлер, карьераһы Матьяш дәүерендә ябай чиновниктан үҫә башлаған Эстергом архиепискобы Тамаш Бакоц абруйлы, ҡарарҙар ҡабул иткәндә йоғонто яһай алырлыҡ кешегә әүерелә.
Шаламон тәхетенән бәреп төшөрөлә һәм бәшәнәктәргә ҡаса, ғүмеренең аҙағынаса ул күсмәндәр менән бергә дала буйлап күсенеп йөрөй һәм власты ҡайтанан үҙ ҡулына алыу буйынса тырышлыҡтары уңыш килтермәй.
Такшонь Балканға барымта менән бара, 959 йылда уның ғәскәрҙәре Константинополде ҡамай, 965 йылда болгар батшаһы Петр, Болгария биләмәләре аша венгрҙарҙы Византияға үткәрергә вәғәҙә биреп, улар менән союз төҙөй.
Такшонды урыҫ кенәзе Святослава -нең Византияға ҡаршы һуғышында әүҙем рәүештә хуплай, ләкин 971 йылда урыҫтар, мадьярҙар һәм болгарҙарҙың берлектәге хәрби һөжүме уңыш килтермәй.
Андраш , Барцашагта тораҡ пунктын булыдырыу өсөн ер бүлеп биреп,Тевтон ордены рыцарҙарына таянырға тырышып ҡарай, әммә бер нисә йылдан уларҙы короллектән ҡыуып сығара, һәм улар 1226 йылда Балтиҡ буйына төпләнә.
Өсөнсө улын Кесе Андрашты король бер нисә йыл ныҡышмалы рәүештә Галичҡа күренекле вазифаға тәғәйенләргә теләй, әммә Даниил Галицкий венгр ғәскәрҙәрен Галичтан ҡыуып сығара.
Был, әлбиттә, ялланған армияны бөтөрөүгә килтерә; дворяндар мәнфәғәтен күҙәтеп, король милке булмаған ҡалалар һәм ауылдарға урындағы феодалдарға натураль десятина түләү йөкмәтелеүе тураһында декрет сығарыла.
Аҙаҡ килеп, Уласло хакимлыҡ иткәндә крәҫтиәнде крепостнойға әйләндереү һәм барщинаны ҡырҡа күтәреүҙе күҙҙә тотҡан байтаҡ закондар ҡабул ителә.
Ул ваҡытта Көнбайыш Европала ауыл хужалығы продукттарына хаҡтарҙың күтәрелеүе венгр иҡтисадының үҫешенә булышлыҡ итә, әммә экспорттың үҫешенән алынған табыш менән тик юғары ҡатлам кешеләре генә файҙалана ала.
Бәхәстә дворяндар еңеп сыға, һәм улар мираҫҡа кандидат итеп Янош Запольяины билдәләй, Янош Запольяи, сығышы буйынса хорват, Трансильвания воеводаһы, тиҙҙән «дворяндар партияһы» лидеры була.
Арыу уҡ көс йыйған союздаш христиан империялары — Германия һәм Византия араһында Венгрия ҡоршалып ҡалғанлыҡтан, кенәз Геза христианлыҡты ҡабул итеүҙең яҡшыраҡ булыуын аңлай.
Бела Дүртенсенең хакимлыҡ итеүенең һуңғы йылдарында өлкән улы Иштван менән низағ килеп тыуа, Иштван тәүҙә уға Трансильванияны биреүен талап итә һәм быға өлгәшә, аҙаҡ Дунай йылғаһы буйлап короллектең бер өлөшөн уға бүлеп биреүен талап итә.
Вафаты алдынан Бела короллек менән хакимлыҡ итеүҙе законлы вариҫ Иштванға түгел, ә ҡыҙы, бан Ростиславтың ҡатыны Анна Венгерскаяға тапшыра; әммә уның кейәүе Пржемысл Отакар Аннаның регентлыҡҡа хоҡуғын яҡлай алмай.
Яңы король Иштван 1270 йылда Польша короле Болеслав Стыдливый менән союзға инә, ә 1271 йылдың 21 майында Иштван чех армияһын еңә Пржемыслдың тыныслыҡ килешеүен төҙөүгә ризалашыуына өлгәшә.
Монгол армияһы киткәндән һуң Венгрия емереклектәрҙә ятып ҡала; юлсы ил буйлап 15 көн тирәһе барһа ла бер кешене осратмауы ихтимал була; аслыҡ шул тиклем халыҡты ҡыра, хатта кеше итен һатыусылар ҙа була.
Бела ил хужалығын аяҡҡа баҫтырыу өсөн бөтә көсөн һала, бушап ҡалған ерҙәргә немецтарҙы һәм көньяҡ-көнсығышҡа влахтарҙы саҡыра, илгә йәһүдтәрҙе индерә, ә ҡыпсаҡтарға Дунай менән Тиса араһында күсмә тормош менән йәшәү өсөн ерҙәр биреп кенә ҡалмай, ә уларҙың урҙаһын венгр армияһының бер өлөшөнә әйләндерә.
Х быуаттың беренсе яртыһында бер урындан икенсе урынға еңел генә күсеп йөрөй алған, ауыр кейемле рыцар ғәскәренән бик еңел генә ҡасып ҡотолорға һәләтле мадьяр кавалерияһы континенталь Европаны тотошо менән тиерлек талай.
Батый хандың көнбайышҡа табан 1236 йылда башланған походы, күбеһенсә, ҡыпсаҡ урҙаһын тамырынан бөтөрөү теләге менән тыуа, сөнки монголдар көньяҡ урыҫ далаларында ҡыпсаҡтарҙы ҡырып һалғандан һуң урҙаның ҡалдыҡтары Венгрия биләмәләренә килеп йәшеренгән була.
Субиҙәй командалыҡ иткән төп көстәр Кадан юлы буйлап бара (монгол ғәскәренең ҙур ғына өлөшө бер юлы Польша биләмәһенә инә һәм әллә ни ҡаршылыҡҡа осрамай уның аша үтә).
Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер ғалимдар уларҙы Волганан көнсығыштағы Көньяҡ Урал далаларын һәм Тарихи Башҡортостан биләмәләрен төбәк иткән төрки һәм уғыр ҡәбиләләренең союзы тип иҫәпләй.
Бела Австрины баҫып алырға теләй; Бабенбергтарҙың мираҫы өсөн көрәш башлана, унда Чехия һәм Венгрия королдәре, Галич-Волынь кенәзе Даниил Романович һәм Рим курияһы ҡатнаша.
Шул сәбәпле Карл Мартелланан тыш Рудольф Габсбургтың улы Альбрехт, хатта Ласло Дүртенсенең ҡустыһымын тип ялған Андраш Славонский ҙа тәхеткә дәғүәләшеүен белдерә.
«Алтын булла» юғары ҡатламдарға һәм руханиҙарға хоҡуҡтар бирә һәм, феодалдарҙың хоҡуҡтары ҡыҫырыҡланған осраҡта, рәсми рәүештә уларға королгә ҡаршы сығыш яһау мөмкинлеген бирә.
1505 йылда дворяндар, Уласло Икенсенең теләгенә ҡаршы килеп , король тажын теләһә ниндәй сит ил кешеһенә мираҫ итеп тапшырыуҙы тыйыусы законды ҡабул итә, тимәк, Ягеллондарҙың венгр-чех династияһы бөтһә, тәхетте австриялы Габсбургтарға тапшырыу тыйыла.
1506 йылда Уласло Австрия хакимы Максимилиан менән ярашлы килешеү төҙөй, быға ҡарата венгр дворяндарының асыуы ҡабара, шул уҡ йылда королдең өсөнсө ҡатыны Анны де Фуаның улы — вариҫтың тыуыуы ғына был хәлде йомшартып ебәрә.
Уласлоның тәхеткә ултырыуы менән Матьяш Хуньяди яулап алған бөтә уңыштар юҡҡа сығарыла: император Фридрих Өсөнсөнөң улы, Максимилиан Габсбург, бер ниндәй ауырлыҡһыҙ Австрияны яулап ала, ә Силезия менән Моравия венгр-чех унияһы һөҙөмтәһендә Чехия менән берләшә.
быуаттарҙа Үҙәк Европала сәскә атҡан иртә урта быуат археологияһы , 900-сө йылдар тирәһендә ерҙәрҙе баҫып алған һәм Карпат бассейны ерҙәренә килеп төпләнгән венгрҙар мәҙәниәте менән венгрҙар яулап алғанға тиклем хәҙерге Венгрия, Словакия, Румыния, Сербия и Хорватия биләмәләрендә йәшәгән халыҡ мәҙәниәтенең ҡушылыуынан ғибәрәт.
Мадьярҙар Дунайҙа тәүге тапҡыр 862 йылда Бөйөк Моравия кенәзе Ростиславатың союздашы сифатында күренә башлай, сөнки Ростиславҡа ҡаршы көнсығыш франкалар короле Людовик Немецкий һәм болгар кенәзе Борис бергәләшеп ҡорал күтәргән була.
881 йылда венгрҙар, Ростиславтың вариҫы Святополктың союздаштары булараҡ, Венаға тиклем барып етә; әммә был барымта ғына була, мадьяр ғәскәренең төп өлөшө Ҡара диңгеҙҙең төньяғындағы далала күсмә тормош менән йәшәүен дауам итә.
Поляк-венгр унияһы данға ҡарағанда проблемаларҙы күберәк алып килә; поляктар уның, идара эшен үҙ тирәһен венгр аҡһөйәктәре менән уратып алған әсәһе Эржебетҡа тапшырып, Польшала әллә ни булмауына ризаһыҙлыҡ белдерә; Польшала анархия хөкөм һөрә, шул замандан шляхтаның көсләнеп китеүе башлана ла инде.
Әммә иң тәүге сиратта Босния, Сербия һәм Валахияны буйһондороуға ҡоролғануның тышҡы сәйәсәте уңышҡа өлгәшмәй: ул 1330 йылда валаш хакимы Басараб Беренсенән, 1336 йылда серб короле Стефан Душандан еңелә, һөҙөмтәлә Белградты юғалта.
Көнсығыш Европа тигеҙлегенең славяндар тарафынан үҙләштерелгән төрлө урынына — быуаттарҙа Дунай Моравияһынан күп һанлы славян күсмәндәренең ағылып килеүе дауам итә, был хәл Көнсығыш Европала славян халҡының бергә тупланыуына һәм Боронғо урыҫ халыҡтарының формалашыуының тамамланыуына килтерә.
Император Юстиниан осоронда империяның биләмәләре айырыуса киң була, сөнки ул бер нисә тиҫтә йылға Римдың элекке көнбайыш провинцияларының яр буйындағы территорияларын һәм иң ҡеүәтле Урта диңгеҙ буйы державаһы тигән данын ҡайтарып алыуға өлгәшә.
быуаттарҙа бер аҙ ҡеүәтләнһә лә, быуат аҙағына Сәлжүктәр һөжүменән, Манцикерт янындағы еңелеүҙән, 1204 йылда Константинополде баҫып алған тәре йөрөтөүселәр ҡыйралыштарынан көсөн юғалта, быуатта иһә ғосмандар баҫымына сыҙамай тулыһынса һәләк була.
Көнсығышта ла хәлдәр шулай уҡ ҡатмарлы була, 378 йылда вестготтар Адрианополь эргәһендәге данлыҡлы алышта еңеү яулай, император Валент үлтерелә һәм король Аларих бөтә Грецияны талай.
Каталаун яландарындағы яуҙарҙа Аттила еңелә, ләкин бер йылдан Италияға һөжүм итә; халыҡтың ҡаршылығына осрап, етмәһә, ғәскәрендә киҙеү баланғанлыҡтан Рим папаһы Лев -нең яһаҡ түләү тураһындағы тәҡдименә күнә һәм сигенә.
Мәжүсиҙәрҙе, самариҙарҙы, бидғәтселәрҙе гражданлыҡ хоҡуҡтарынан мәхрүм итеү, хатта үлтереүгә хөкөм итеү менән ҡурҡытып, рәсми дингә күсергә мәжбүр итәләр.
Билдәле уңыштарға ҡарамаҫтан, империяһының хәле ҡатмарлы көйө ҡала: быуат аҙағындағы граждандар һуғышы һәм тышҡы хәүефтәр Византияның һәм уның буйһоноуындағы биләмәләрҙең иҡтисадына кире йоғонто яһай.
Яҡты йөҙ күрһәтеү, аҡса таратыу һәм дошмандары араһында янъял сығарыу юлы менән ул Византия хакимлығы аҫтына сиктәренә яҡын йөрөгән яңынан-яңы варварҙарҙы (сәлжүктәр, хазарҙар, фракийҙар, фригийҙар, күсмә төрки ҡәбиләләре һ.б.) йәлеп итә һәм уларҙы зянһыҙландыра.
Марица эргәһендә улар көньяҡ сербтарҙы һәм болгарҙарҙы тар-мар итә ; Македонияла колониялар булдыра, Фессалоникиға янай ; Албанияға баҫып инә, Серб империяһын тар-мар итә, Болгарияны ғосман пашалығына әйләндерә .
Тәрән идея түңкәрелеше лә ошо маҡсатҡа хеҙмәт итергә тейеш була: әле күптән түгел генә эҙәрләнгән христианлыҡ Константин дәүерендә рәсми диндәрҙең береһе итеп иғлан ителә.
532 йылға тиклем ул баш ҡалалағы фетнәләрҙе баҫтырыу һәм фарсыларҙың һөжүмдәрен ҡайтарыу менән була, ләкин тиҙҙән сәйәсәттең төп йүнәлеше көнбайышҡа күсә.