polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Кузеев үҙе яҙып алған риүәйәттәрҙе файҙаланып, ҡатайҙарҙың ата-бабалары хәҙерге Башҡортостанға килгән юлында Волга йылғаһы ятыуы, тимәк, улаҙың Башҡортостанға маршруты ла көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көсығышҡа табан булыуы һүрәтләнә, ти.
Бала-ҡатай һәм оло-ҡатайҙарҙың бер өлөшө Өфө губернаһының төньяҡ-көнсығыш төбәгендә, Әй йылғаһына ҡушылған Оло һәм Кесе Ыҡ йылғалары буйында ҡалған.
Ошо осорҙа Себер йортонан күсеп киткән Майҡы бей тоҡомдары- Әсәди, Шәкәрле бейҙәр етәкселегендә табын башҡорттарының бер өлөшө тамъян, ҡатай башҡорттарына мөрәжәғәт итеп, ерҙәрендә йәшәргә рөхсәт һораған.
Шуларҙан әле беҙгә ябай ғына күренгән эйәр өҙәңгеһен уйлап табыу заманында ҙур революцион асыш булған, ә бит ҡытайҙар уны кидандарҙың ата-бабалары сяньбиҙарҙан үҙләштергән.
Рәсәй хөкүмәтенең баҫып алыу сәйәсәте һөҙөмтәһендә Пермь крайын һәм Себерҙе үҙләштереү киңәйә, һөҙөмтәлә башҡорттар үҙ төбәген ташлап киткән.
Төп тамғаларҙан айырмалы рәүештә ҡатнаш тамғалар ҙа барлыҡҡа килгәндер, ә аҙаҡтан милек билдәһе сифаты төп тәғәйенләнешкә әүерелгәндән һуң был үҙгәреш көсәйгән.
Шул арҡала «дөрөҫ» түгел тамғалар ҙа, йәғни, руник алфавит хәрефенән ныҡ айырылған, оҡшашлығын яҡынса ғына төҫмөрләп булған тамғалар ҙа барлыҡҡа килә башлай.
Бәлки шул замандан ҡатайҙар Сәмәрҡәнд тирәһендә төпләнеп ҡалғандыр ҙа, сөнки 1920 йылда Сәмәрҡәнд өлкәһендә 39 меңдән ашыу кеше ҡтай тип теркәлгән.
буйынса документтарҙа, мәҫәлән, хатта Ҡатай волосына 1740 йылда сыуаштарҙы батша ғәскәренә йыйырға килеүҙәре тураһында мәғлүмәттәр осрай, тик улар шул волоста йәшәйме, әллә
Ыҡ йылғаһының Татарстанға ҡараған һул яҡ ярында урынлашҡан башҡорт-татар ауылдарында Ыҡ йылғаһы, уның ҡушылдыҡтары, Сөн үҙәне бик борон замандарҙа ҡатайҙарҙыҡы булған тигән легендалар Башҡортостан фәндәр академияһында һаҡланыуын Р.Ғ.
Ҡоҙаҡай һәм Ибрайға иптәштәре менән Ҡасим сумған йылғаһы тамағынан башына тиклем уң яҡлап, шул йылға башланған ерҙән арҡанан «Буранги» йылғаһының башына тиклем, ә «Буранги» башынан арҡанан Инйәр йылғаһына Болантүбә ташына тиклем ерҙәрҙе уң яҡлап биләргә.
1730 йылда Өфө провинциаль кәнсәләр тарафынан төҙөлгән реестрҙа һәм башҡорт волостарын һүрәтләүҙә ҡатайҙар хәҙерге территорияны биләгәнен күрәбеҙ: «…волость Катайская по Индирю и вверху по Белой, в горах леса и поля небольшие, тележного пути за горами и за лесами и за топями нет».
Мәҫәлән, ҡатайҙараға: «…ай, Ҡағинжәр уғлы Ҡатай бей! Синең агачың артыш булсын, ҡошоң ҡауды булсын, ораның „тилак“ булсын, тамғаң серү булсын»,- диде.
Килешеүҙең төп нөсхәһе Ҡоҙаҡай менән Ибрайҙа һаҡланасаҡ, Ырыҫ менән Сура шул документтың һүҙмә-һүҙ күсермәһен үҙҙәрендә тоторға булып, һәр береһе үҙҙәренең тамғаларын ҡуялар.
Ҡатай ауылдары буйынса быуаттың рәүиз яҙмаларын тикшергәндән һуң, быуаттың 30-40 йылдарында, тау-завод колонизацияһы арҡаһында күсеп ултырыуҙарҙан һуң, ҡатай ауылдарының бөтәһе лә хәҙерге урындарына урынлашып бөтәләр икәнен белергә була.
Инйәр-ҡа­тай, Ҡоҙ­ғон-ҡатай, Иҙел-ҡатайҙар көнбайышта йә­шәһә, Оло-ҡатай, Бала-ҡатай, Ялан-ҡатайҙар көнсығышта йәки Урал аръяғында төбәкләнгән.
1946 йылда Яңыбай Хамматов Белорет районында Лоҡманов Иҡсан исемле ҡурайсынан яҙып алған «Аҡман-тоҡман» риүәйәтендә ҡатай ырыуына «бағау» тамғаһы, «салауат» ораны, ҡарағай ағасы бирелгәнлеге әйтелә.
Ҡатай ҡәбиләһе төп алты ырыуҙан тора: инйәр-, иҙел-, ҡоҙғон-ҡатайҙар көнбайыш ҡатайҙары, ялан-, оло-, бала-ҡатайҙар көнсығыш ҡатайҙарға инәләр.
Ун һигеҙенсе быуатта Нуғай даруғаһындағы ҡатайҙарҙы П.Рычков үҙенең "Ырымбур губернаһы топографияһы"нда Иҙел-, Ҡушыҡ-, Инйәр-, Ҡоҙғон-ҡатайҙарға бүлә.
Мейәс заводы, 1773 йылда Себер даруғаһының Барын, Ҡара-Табын һәм Ҡыуаҡан улустары башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә Мейәс буйында Л. И. Лугинин тарафынан баҡыр иретеү заводы булараҡ нигеҙ һалына.
Әйтәйек, йөрәк менән үпкәләр эшсәнлеге туҡталған, ә мейе һаман үҙенең эшсәнлеген дауам итә был, үлемдең, буҫағала булһа ла, тамам әле килеп етмәгәнлеген күрһәтә.
Мәҫәлән, Ф. Энгельс «Анти-Дюринг» китабында «Тереклек — аҡһым есемдәренең йәшәү рәүеше, һәм был йәшәү рәүеше уның асылынан уларҙың химик компоненттарын туҡланыу һәм изоляция аша даими яңыртылып тороуҙан тора» тип яҙа һәм артабан түбәндәге тезисты билдәләй: «Йәшәү — тимәк үлеү».
Эволюция быуындарҙың өҙлөкһөҙ алмашыныуын күҙ уңында тота, был планетала йәшәү шарттарының үҙгәреү шарттарында, шулай уҡ организмдарҙың башҡа төрҙәре менән конкуренцияға бәйле төрҙәрҙең үҙгәреүсәнлеге өсөн кәрәк.
Яңы төрҙәр булдырырға, шулай уҡ киләсәктә тере организмдың геномын үҙгәртергә мөмкинлек биргән гендар хирургияһы уңыштары киләсәк кешегә эволюцион юлдан баш тартыу мөмкинлеген бирә аласаҡ тиҙәр.
Ҡартлыҡтан филдәр, кит һымаҡтар, һигеҙаяҡтар, эре йыртҡыс балыҡтар, һөйрәлеүселәр, ҡоштар һәм башҡа эре хайуандарҙың бәләкәй генә проценты үлә ала.
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, 2016 йылда бөтә донъяла вафат булған 56,9 миллион кешенең яртыһынан күберәгенең үлеме түбәндәге ете сәбәп арҡаһында булған:
Ысынбарлыҡ күренешен ниндәй ҙә булһа телдә асыҡтан-асыҡ сағылдырыу мөмкинлегенә ышанған ғалимдарҙың йәнле һәм йәнһеҙҙәр араһындағы фундаменталь айырмаларҙы билдәләргә тырышыуы борондан бара инде.
Үлем — тормош туҡтау, организм йәшәйеше туҡтау; организмдың тормош эшмәкәрлеген тулыһынса туҡтатыуы, уның йәшәүенең мотлаҡ булған стадияһы; Йән эйәләренең тереклек итеүҙән туҡтаған хәле; үле хәл.
Унда «Торос» Ҡурғандың «Зауралье» , Пермь ҡалаһының даими чемпионатта 4-се урын алған «Молот-Прикамье» командаларын, ә ярым финалда Ҡарағандының чемпионатта беренсе урынды яулаған «Һарыарҡа» хоккей клубтарын еңде.
Ләкин команданың йәштәр хоккейсыларынан төҙөлгән «Торос-2» командаһы беренсе лигала плей-оффта бер-бер артлы «Лада-2», «Нефтехимик-2» һәм «Газпром-Университет» командаларын еңә һәм «Волга буйы» дивизионының чемпионы исемен яулай.
Юғары лиганың асыҡ Рәсәй беренселегенең 2007/08 йылдар миҙгелендә «Торос» Көнсығыштан плей-оффта ҡатнашырға мөмкинлек биргән һуңғы һигеҙенсе урындан плей-оффҡа сыға.
«Торос» «Үҙәк» дивизионында беренсе урынды яулай, Братина кубогы өсөн плей-оффта команда ТХК, «Ижсталь» һәм «Молот-Прикамье» хоккей клубтарын ота, ә финалда ғәмәлдәге чемпион «Югра» командаһына еңелә һәм Рәсәй чемпионатының юғары лигаһы көмөш миҙалдарын тәү тапҡыр еңә.
Әммә беренсе урынды яулаған Краснокамскиҙан «Россия» хоккей клубын регламенты боҙған өсөн 6 мәрәй алыу менән штрафлайҙар, һәм «Торпедо» һәүәҫкәрҙәр араһында СССР чемпионы тип билдәләнә һәм профессиональ лигаларҙа ҡатнашырға хоҡуҡҡа эйә була.
Үҙ зонаһында ул әлеге «Россия» командаһын ғына уҙа, ә 17-36—сы урындар өсөн уйындарҙа Көнсығыш зонаһында Өфөнән «Авангард» һәм шул уҡ «Россия» араһында бишенсе урынды яулай.
Петров кубогының тәүге этабында серияла 4-1 иҫәбе менән Усть-Каменогорскиҙан «Торпедо» командаһын еңә, ә сирекфиналда Санкт-Петербургтан «СКА-Нева» клубына серияла 2-4 иҫәбе менән отола.
Петров кубогы өсөн плей-оффта Башҡортостан командаһы Санкт-Петербургтан «Динамо» һәм Ҡурғандан «Зауралье» хоккей клубтарын үтә, тик ярымфиналда ғына Төмәндән «Рубин» командаһына отола һәм Рәсәй беренселегенең көмөш миҙалдарын яулай.
Иҫкәрмәләр: У — уйындар һаны, Е — төп ваҡытта еңеүҙәр, ӨВЕ — өҫтәмә ваҡытта еңеүҙәр, БСЕ — булиттар серияһында еңеүҙәр, ӨВО — өҫтәмә ваҡытта отолоуҙар, БСО — буллитар серияһында отолоуҙар, О — төп ваҡытта отолоуҙар, Ш — шайбалар, М — мәрәйҙәр, ДУ — даими миҙгелдә урыны
Төньяҡ Македонияла македон телен йөрөтөүселәр, башлыса, Югославия осоронда белем алыусылар, шулай уҡ бер үк дәрәжәлә серб-хорват теленә эйә (был тел төрлө формаларҙа хәҙерге македон теленә һиҙелерлек йоғонто яһай).
Македон теленең статусы сағыштырмаса ҙур булмаған осорҙа үҙгәрҙе, шуның менән бергә Македония Республикаһында ла тел ситуацияһы үҙгәрҙе — македон теле рәсми өлкәнән һәм этник-ара аралашыу өлкәһенән башҡа телдәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарҙы: быуаттың икенсе яртыһынан һәм бигерәк тә 1991 йылдан һуң күбеһенсә серб-хорват телен ҡулланыу әһәмиәте байтаҡҡа кәмене, ә быуатта төрөк теле төрөк аҙсылығы ҡулланған көнкүреш теленә тиклем тарайҙы.
Төньяҡ Македониянан тыш, македон теле шулай уҡ Македонияның тарихи өлкәһенең төрлө төбәктәренән ғибәрәт күрше илдәрҙең бер нисә районында: Албанияның көнсығыш райондарында , Грецияның төньяҡ райондарында һәм Болгарияның көньяҡ-көнбайыш райондарында таралған.
Косово һәм Метохияның Серб автономиялы крайының көньяҡ-көнбайыш райондарында йәшәгән, ысынында иһә өлөшләтә дәүләт тарафынан танылған Косово Республикаһы һәм уларға күрше Албания райондарында йәшәгән халыҡтың этник төркөмө вәкилдәре был исемлеккә инмәй.
Башлыса Төньяҡ Македонияла таралған, македон телен йөрөтөүселәрҙең бәләкәй төркөмдәре шулай уҡ Албанияла, Болгарияла, Грецияла, Сербияла, Хорватияла, в ряде стран Көнбайыш Европаның ҡайһы бер илдәрендә, Америка Ҡушма Штаттарында, Канадала, Австралияла һәм башҡа илдәрҙә осрай.
Хәҙерге славян македон теле антик осорҙа был өлкәлә таралған боронғо македон теле менән күсәгилешле бәйле түгел, ул, фаразланыуынса, боронғо грек теленең диалекты йәки көслө эллинлаштырылған иллирий, фригий йәки фракий телдәренә яҡын боронғо балҡан теле булған.
Македония телен йөрөтөүселәр, халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Төньяҡ Македонияның күпселек райондарында, илдең албан телле кешеләр күпселекте тәшкил иткән төньяҡ-көнбайыш өлөшөнән тыш, халыҡтың күпселеген тәшкил итә.
Македон теленең башҡа көньяҡ славян телдәренән айырылып торған йәки уларҙың ҡайһы берҙәренә яҡын булған үҙенсәлектәренә оҙон һәм ҡыҫҡа һуҙынҡы фонемаларҙың булмауы; һуҙынҡыларҙың редукцияһы булмауы; праславян телендә * танау һуҙынҡыһының а-ға күсеүе; ижек яһаусы сонор тартынҡы ̥ булыуы; һүҙ аҙағынан өсөнсө ижектән дә йыраҡ төшмәгән үҙгәлекле палаталь тартынҡылар — аффриката — һаңғырау палаталь аффриката ќ, яңғырау палаталь аффриката ѓ булыуы; билдәләнгән баҫым булыуы һ.
Македон теленең морфологик һыҙаттар иҫәбендә килеш флексияларын юғалтыу; болгар һәм македон телдәрендә билдәлелекте һәм арауыҡтағы торошто күрһәткән артикль булыуы (книга «книга», книгата «эта книга», книгава «вот эта книга», книгана «та книга»); модаль-заман ҡылым формаларының ҡатмарлы системаһы булыуы; аорист һәм имперфекттың таралыуы; ќе киҫәксәһе ярҙамында киләсәк замандың аналитик барлыҡҡа килеүе; пересказывательный һөйкәлешенең булыуы; инфинитив урынында да киҫәксәһе менән хәҙерге заман ҡылымдарының формаһы һ.
Йәниҫәп мәғлүмәттәренә ярашлы, македон телендә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны 1,408 млн кеше , уларҙан төньяҡ Македонияла йәшәүсе 1,345 млн кеше өсөн македон теле туған тел булып тора .
Македон теленең тел үҙенсәлектәре — быуаттарҙың иҫке славян/сиркәү-славян теленең яҙма ҡомартҡыларын: Мария инжилы, Зограф инжилы, Ассеманиев инжилы һәм башҡалар сағылдыра.
быуаттың икенсе яртыһында, Аббасидтар династияһынан Багдад хәлифе Абу-әль-Аббас Абд-Аллах аль-Мамун илселек менән Һиндостанда булғанда, Удджайндан Канках исемле ғалимды Багдадҡа саҡыра, ул астрономияның һинд системаһын «Брахма-спхута-сиддханта» нигеҙендә уҡытҡан була.
Китаптың 12-се бүлеге «Математика» исемен йөрөтә, ул иң ябай арифметик ғәмәлдәргә, пропорцияларға, ҡушып бутауға мәсьәләләргә һәм рәттәргә арналған, был Брахмагупта осорондағы практик математиканың төп өлөшөн тәшкил итә.
Ул беренселәрҙән булып ыңғай һәм тиҫкәре һандар һәм нуль өҫтөндә арифметик ғәмәлдәр башҡарыу ҡағиҙәләрен сығарған, ыңғай һандарҙы байлыҡ итеп, ә тиҫкәре һандарҙы бурыс итеп ҡараған.
Брахмагуптаның хеҙмәттәрендә уға замандаш астрономдар адресына күп һанда тәнҡитле иҫкәртмәләр бар, ә «Брахма-спхута-сиддхантаның» йөкмәткеһе шул осорҙағы һинд математиктары араһында ҡаршылыҡтар булыуын дәлилләй.
Кхандакхадьяктың хеҙмәтендә Брахмагупта, Ньютон — Стирлингтың интерполяцион формулаһынан һуң 1000 йылдан артығыраҡ ваҡыт үткәс сығарылған формуланың айырым осрағы булған, икенсе тәртиптәге интерполяцион формуланы тәҡдим итә.
Шул осорҙоң астрономияһы буйынса ғәҙәттәге текстан ғибәрәт булған тәүге 10 бүлеге йыш ҡына хеҙмәтенең беренсе версияһы һымаҡ ҡарала, сөнки тик был бүлектәр генә ингән манускрипттар бар.
Унда, атап әйткәндә, урта һәм ысын оҙонлоҡто иҫәпләү, тәүлек әйләнәһен иҫәпләү, ҡояш һәм ай тотолоуҙарын иҫәпләү, күк есемдәренең ваҡыт үтеү менән урынын , уларҙың ҡалҡыуын һәм байышын, ялғаныуын иҫәпләү ысулдары бар.
Брахмагупта Ерҙе хәрәкәтһеҙ тип уйлай һәм үҙенең хеҙмәтендә Брахма-спхута-сиддханта йылдың оҙайлығы 365 көн 6 сәғәт 5 минут һәм 19 секунд тип күрһәтә, шул уҡ ваҡытта артабанғы хеҙмәтендә Кхандакхадьяка йылдың оҙайлығын 365 көн 6 сәғәт 12 минут һәм 36 секунд тип күрһәтә.
Будучи продолженным по другую сторону от точки пересечения Диагоналдәр киҫешкән нөктәнән икенсе яғына дауам иткәндә, был перпендикуляр дүртмөйөштөң ҡаршы ятҡан яғын ике тигеҙ өлөшкә бүлә.
«Брахма-спхута-сиддханта» — быуаттарҙа Ҡытай математиктары тарафынан тәржемә ителә , шул рәүешле унарлы иҫәпләү системаһының ҡытай ғалимдары араһында таралыуына мөмкинлек бирә.
Ул «Сумма квадратов есть сумма чисел, умноженная на удвоенное число шагов, увеличенное на единицу, и делённая на три. Сумма кубов есть квадрат суммы чисел до одного и того же числа» тип раҫлап, тәүге һандың квадраттары һәм кубтары суммаһын тәүге һандың суммаһы аша билдәләй .
Индуизмға ныҡ ышаныусы булараҡ, ул ҡайһы бер замандаштарының космологик ҡараштарын, атап әйткәндә Ариабхатаның Ер әйләнеүсе сфера тип раҫлаусы ҡарашын тәнҡитләй.
Шулай, хеҙмәтенең «Ай тотолоу тураһында» тип аталған етенсе бүлегендә, Брахмагупта Ай Ерҙән Ҡояшҡа ҡарағанда алыҫтараҡ тора тигән ҡарашты кире ҡаға.
Шул уҡ ваҡытта Брахмагупта үҙе формула тик әйләнәгә ҡамап булған дүртмөйөштәр өсөн генә дөрөҫ булыуын асыҡлап әйтмәй, шуға күрә ҡайһы бер тарихсылар бында Брахмагуптаның хатаһы бар тип иҫәпләйҙәр .
халыҡтарҙың фольклоры, этнографияһы буйынса йыйған материалдары «Бүре һунары» , «Башҡорт һыу ҡыҙы» , «Майна» , «Ҡурҡыу» , «Башҡорттар. Этнографик очерк, башҡорттарҙы һәм уларҙың йәшәү рәүешен тасуирлау» һ.
Далгә яңы сюртук кейеп килгәс, Пушкин күңелле шаярта: «Нимә, выползинам шәпме? Хәйер, мин тиҙ генә был выползинанан сыҡмайым әле. Мин уны кейгән килеш шундай әйберҙәр яҙасаҡмын!» Ул Дантес менән дуэль көнөндә лә был сюртугын сисмәй.
Пушкин дуҫын шатланып сәләмләй һәм, ҡулынан тотып, ялбарыулы һорау бирә: "Дөрөҫөн әйт, мин тиҙҙән үлерменме? "Даль һөнәренә ярашлы дөрөҫ яуап бирә: «Беҙ һиңә өмөтләнәбеҙ, ысын, өмөтләнәбеҙ, һин дә өмөтөңде өҙмә.» Пушкин рәхмәтен белдереп уның ҡулын ғыҫа һәм еңел һулап, рәхмәт әйтә.
Ырымбур губернаһының үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы коллекциялары өсөн ул 1838 йылда Санкт-Петербург Фәндәр академияһының физика һәм математика бүлегенең мөхбир ағзаһы итеп һайлана.
Башҡорттар, казактар, урыҫтар һәм башҡа халыҡтарҙың фольклоры, этнографияһы буйынса тупланған материалдар «Башкиры. Этнографический очерк, описание башкирцев и их образа жизни» һәм башҡа әҫәрҙәрендә донъя күрә
Далдең Пушкин менән танышыуына 1832 йылда Жуковский аралашлыҡ итергә тейеш булһа ла, Владимир Даль танылған шағир менән үҙе барып танышырға һәм һаҡланып ҡалған әкиәттәрҙең бер нисә күсермәһен бүләк итергә була.
Пушкин бындай бүләккә бик ҡәнәғәт ҡала һәм бының өсөн Владимир Ивановичҡа үҙенең "Поп һәм уның хеҙмәтсеһе Балда тураһында әкиәттәр"ен ҡулъяҙма версияһын, ошо атаҡлы автографы менән бүләк итә :
1841 йылда начальнигы В.Перовский тәҡдиме буйынса, Даль уның туғаны Л. А. Перовскийҙың секретары итеп билдәләнә, унан һуң эске эштәр министры булараҡ тотҡан махсус канцелярияһын етәкләй.
Ул йөҙөктө Александр Пушкиндың тол ҡалған ҡатынына кире ҡайтарырға тырыша, ләкин Наталья Николаевна быға ҡаршы: « Владимир Иванович, был һеҙгә иҫтәлек булһын. Мин һеҙгә шулай уҡ Александр Сергеевичтың пуля тишкән сюртугын да тәҡдим иткем килә,» — тип яуап бирә.
1823 йылдың сентябренән 1824 йылдың апреленә тиклем ул иркенән мәхрүм ителә, сөнки Ҡара диңгеҙ флотының баш командующийы Алексей Грейг һәм уның һөйәркәһе тураһында эпиграмма яҙыуҙа шикләнәләр.
1832 йылда Даль беренсе әкиәттәр китабын («Русские сказки из предания народного изустное на грамоту гражданскую предложенные, к быту житейскому приноровленные и поговорками ходячими разукрашенные Казаком Владимиром Луганским. Пяток первый») баҫтырып сығара.
Уҡыуҙы 1828 йылда, төрөктәр менән һуғыш башланғас, өҙөргә тура килә, Дунай аръяғындан чума таралыуы менән бәйле рәүештә, армия хәрби медицина хеҙмәтен актив көсәйтергә талап ителә.
1849 йылда Даль Түбәнге Новгородҡа аппарат канцелярияһы рәйесе итеп билдәләнә, 40 мең дәүләт крәҫтиәне эше менән идара итә, һәм был хеҙмәттә уға ун йыл дауамында төрлө этнографик материалды күҙәтергә мөмкинлек тыуа.
Ул репрессияларҙан тәхет вариҫы остазы Жуковскийҙың яҡлап сығыуы менән генә ҡотолоп ҡала, Далде ғәйепләүҙәр кире ҡағыла, ләкин әкиәттәренең һатылмаған өлөшө юҡҡа сығарыла.
Урыҫ теленән башҡа, Даль иң кәм тигәндә 12 тел белә, төрки телдәрҙе аңлай, Ырымнбурҙа төрки ҡулъяҙмалар йыя, шуға күрә ул Рәсәйҙә иң тәүге төркиәтселәрҙең береһе һанала .
Владимир Иванович Даль 1801 йылдың 22 ноябрендә Рәсәй империяһы Екатеринослав губернаһының Луганск заводы ҡасабаһында табип Иван Матвеевич Даль һәм уны ҡатыны Юлия Христофоровна ғаиләһендә тыуған .
1814 йылда дворян дәрәжәһенә өлгәшеп, Ҡара диңгеҙ флотының өлкән табибы Иван Матвеевич үҙ балаларын Санкт-Петербург хәрби-диңгеҙ кадеттар корпусында уҡыу мөмкинлеге ала.
Сүп-сарҙан, шул иҫәптән быяла, ҡағыҙ, алюмин, асфальт, тимер, туҡымалар, пластиктың төрлө төрҙәре һәм органик ҡалдыҡтар (күп һанлы зарарлы матдәләрҙең, хатта бактерияларҙың, вирустарҙың сығанаҡтары) эшкәртелә.
Матди, транспорт, финанс һәм кеше ресурстары сығымдарының саманан тыш ҙур булыуы сәбәпле ҡайһы бер осраҡтарҙа ҡалдыҡтарҙы эшкәртеүҙең айырым процестары техник яҡтан маҡсатҡа ярашһыҙ йәки иҡтисади яҡтан файҙаһыҙ булыуы мөмкин.
Эшкәртеү ҡалдыҡтарҙы күмеүгә юл ҡуймаҫҡа һәм беренсел сеймалды ҡулланыуҙы кәметергә, шул рәүешле энергия ҡулланыуҙы, һауаның бысраныуын , һыуҙың бысраныуын, тупраҡтың бысраныуын кәметергә мөмкин.
Дөйөм ҡабул ителгән яуаплы ҡулланыу һәм ҡалдыҡтар менән эш итеү иерархияһына ярашлы, 1-се урынға ҡалдыҡтар барлыҡҡа килеүен кәметеү, һуңынан икенсел файҙаланыу һәм эшкәртеү, артабан яндырыу принцибы ҡуйыла.
Ҡалдыҡтарҙы утилләштереү - ҡалдыҡтарҙы тауарҙар етештереүҙә, эштәр башҡарыуҙа, хеҙмәттәр күрһәтеүҙә файҙаланыу, шул иҫәптән ҡалдыҡтарҙы ҡабаттан тура тәғәйенләнеше буйынса ҡулланыу , тейешле әҙерлектән һуң уларҙы етештереү циклына кире ҡайтарыу , шулай уҡ уларҙы ҡабаттан ҡулланыу өсөн файҙалы компоненттар сығарыу ;
Мәҫәлән, ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү уларҙы икенсел файҙаланыу өлөшөндә утилләштереүҙе үҙ эсенә алырға мөмкин, ә утилләштереү техник, технологик йәһәттән кәрәкле йәки ҡануниәт тарафынан талап ителгән осраҡта ҡалдыҡтарҙы эшкәртеүҙе лә индерә ала.
Ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү — Халыҡ хужалығында ҡалдыҡтарҙы ҡабаттан файҙаланыуҙы тәьмин итеү һәм сеймал, энергия, изделиелар һәм материалдар алыу маҡсатында улар менән эш итеүгә бәйле эшмәкәрлек.
Заманса продукцияны проектлағанда уны утилләштереү - етештереүҙә һәм файҙаланыуҙа барлыҡҡа килгән ҡалдыҡтарҙы һөҙөмтәле утилләштереүҙе тәьмин итеүсе күрһәткестәр комплексы - ҡарала.
Топоним бербер этнонимы «сангая»ға нигеҙләнеүе мөмкин, ул бербер ҡәбиләләренең санхажиҙар союзын билдәләү өсөн ҡулланылған, уны ғәрәп сығанаҡтары быуаттан телгә ала.
Шулай уҡ волоф теленән үҙләштерелгән версияһы буйынса, ул һүҙенәнен килеп сыҡҡан, был «беҙҙең каноэ» тигәнде аңлата, сөнки Сенегал йылғаһының тамағында һәр ваҡыт балыҡсылар кәмәһе күп булған.
Тарихҡа күҙ һалһаҡ, һуңғы 10 мең йылда ул осорҙағы урмандарзың өстән ике өлөшө генә ҡалған, 500 миллион гектар ер ваҡ-төйәк ҡыуаҡтарҙан башҡа бер нәмә лә үҫмәй торған ҡыҫыр сүлгә әүерелгән.
Урмандар әҙәйгән һайын, һауа сафлығын юғалтып ғына ҡалмай, йылғалар һайыға, күлдәр кибә, ер аҫты һыуҙары төпкә китә бара һәм ер йөҙөнә ҡоролоҡ янай.
Ылыҫлы урмандарҙың киң таҫмаһы, күлле Карелиянан алып, көнсығышҡа таба һуҙылған, Уралтау һырттарын ҡаплап алған, унан Себер һәм Йыраҡ Көнсығыштың икһеҙ-сикһеҙ киңлектәренә йәйелгән.
Ҡатлаулы биологик сылбырҙар өзөлгәс, урман табыш сығанағынан дотацияға ҡала, сөнки яһалма урман янғындарға тиҙерәк бирешә, ул минераль ашлама керетеүгә, ҡоротҡостарға ҡаршы сараларға, үҫентеләр ултыртыуға даими мохтаж була.
Нәтижә булараҡ, тупраҡ эрозияға дусар була, үсемлектәр һәм хайуандар донъяһы төрлөлөго кәмей, һыу бассейндары һайыға, атмосфера һауаһында углекислы газ арта, сәнәғәт һәм яғыулыҡ маҡсаттарына ярашлы ағас күләме кәмей.
Хатта уңыш аҙ булған йылдарҙа ла 1 гектар ерҙән 50 килограмм эрбет сәтләүеге, 10 килограмм бәшмәк, 60 килограмм ҡарағат, 100 килограмм мүк еләге йыйырға була.
Урман — һауала газ алмашыу кеүек мөһим процесста актив ҡатнашыусы гигант фильтр ул. Урман үҫемлектәре һауанан кеше һәм хайуандар бүлеп сығарған углекислый газды йотоп бара һәм уны кислород менән байыта.
Мәҫәлән, ҡорһаҡ тифы, туберкулез, дизентерия, дифтерит кеүек ҡурҡыныс ауыруҙар тыуҙырусы микробтар ҡайын, муйыл, артыш бүлеп сығарған фитонцидтар тәьҫирендә бик тиҙ һәләк булалар.
Урмандарҙа, ағас һәм үҫемлектәрҙән башҡа, үҙенә генә төрлө микроорганизмдар, бөжәктәр һәм хайуандарҙы алған үҙенсәлекле ҡатмарлы экосистема барлыҡҡа килә.
Был матдәләр ауырыу тыуҙырыусы микробтарҙың, бактерияләрҙың, бәшмәктәрҙең үҫеш процесстарын бер туҡтауһыҙ кәметеп тора һәм уларҙы аяуһыҙ рәүештә юҡ итә.
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған , Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы, Глинка исемендәге Бөтә Союз конкурсы , Ф. Шаляпин исемендәге Халыҡ-ара конкурстың Беренсе премияһы , Преторияла булып үткән Халыҡ-ара конкурсының Беренсе премияһы һәм Алтын миҙалы лауреаты, Афиналағы Халыҡ-ара конкурсында Гран-при лауреаты.
Өфө дәүләт сәнғәт институтын профессор Миләүшә Мортазина класын тамамлай, 1991 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы һәм СССР-ҙың халыҡ артисы, профессор Ирина Архипова класы буйынса Мәскәү консерваторияһы аспиранты.
СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел, әҙәбиәт институтында ғилми хеҙмәткәр була, «Совет Башҡортостаны» газетаһында ла эшләп ала, 1955—1968 йылдарҙа «Ағиҙел» журналында баш мөхәррир була.
Хәким Ғиләжев һуғыштың тәүге көндәрендә үк хәрби училище тамамлап, ауыр һуғыш юлдарын үтә, ҡаты яралана һәм күрһәткән батырлыҡтары өсөн ике тапҡыр дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм миҙалдары менән наградлана.
Инглиздәрҙең диңгеҙ юлдарын ҡамауын өҙөр өсөн, немецтар ҡаршы яҡ көстәрен өлөшләп ҡыйратырға була, асыҡ диңгеҙҙә яуға әҙерләнә башлай.
Немец флоты етәксеһе адмиралы Рейнхард фон Шеер ниәте буйынса, адмирал Хипперҙың эскадраһы инглиз ярына һөжүм итеп, британ караптарын үҙе артынан немецтарҙың төп көстәренә табан алып китергә тейеш була.
быуатта төп Европа көстәре Европала көстәр балансын һаҡлау өсөн бер-береһе менән сәйәси берлектәр — альянстар төҙөй башлай, 1900 йылға континентта был берлектәрҙең ҡатмарлы селтәре хасил була.
Артабан 1873 йылдың октябрендә Герман империяһының канцлеры Отто фон Бисмарк Австро-Венгрия, Рәсәй һәм Германия монархтары араһында Өс император берлеге булдырыу тураһында һөйләшеүҙәр алып бара, әммә был берлек үҙ-ара килешеүгә өлгәшә алмай.
1904 йылда Бөйөк Британия Франция һәм Рәсәй менән дипломатик һөйләшеүҙәр алып бара, ахырҙа Бөйөк Британия, Франция һәм Рәсәй араһында 1907 йылда Антанта берлеге төҙөлә.
1939 йылда Икенсе донъя һуғышы башланыуына тиклем ул «Донъя һуғышы» йәки «Бөйөк һуғыш» исеме менән йөрөтөлгән, башҡорт әҙәбиәтендә башлыса «Герман һуғышы» исеме аҫтында телгә алына.
Был һуғышта донъяның иң ҡеүәтле дәүләттәре бер-береһенә ҡаршы торған ике альянсҡа берләшкән: Берләшкән Короллек, Франция һәм Рәсәй империяһынан торған Антанта һәм Германия, Австро-Венгрия һәм Италиянан торған Үҙәк дәүләттәр берлектәре барлыҡҡа килгән.
Был альянстарға һуғышҡа һуңыраҡ ҡушылған дәүләттәр ҙә кергән: Антантаны Италия, Япония һәм Америка Ҡушма Штаттары, Үҙәк дәүләттәрҙе иһә Ғосман империяһы һәм Өсөнсө Болгар Батшалығы тулыландырған.
Верденда француздарҙың хәлен еңеләйтер өсөн, 1916 йылдың мартында урыҫ ғәскәрҙәре мартта Нарочь күле буйында немецтарға һөжүм итә, әммә ләкин был операция артыҡ әһәмиәтле һөҙөмтә бирмәй.
Һөжүм өс фронтта —Төньяҡ, Көнбайыш, Көньяҡ-Көнбайыш фронттарҙа алып барылырға тейеш була, төп операция Көнбайыш фронтта, ә генерал Брусилов етәкләгән Көньяҡ-Көнбайыш фронтта ярҙамсы һөжүм ниәтләнә.
Брусилов һөжүме өсөн үҙенсәлекле тактика булдыра, йәйәүле ғәскәрҙәр һәм артиллерия өсөн ентекле күрһәтмәләр бирә, ниәте асылмаһын өсөн, барлыҡ әҙерлек ныҡлы йәшерелә, австрийлыларҙы ялған мәғлүмәт менән тәьмин итеү операцияһы үткәрелә.
Бының өсөн ул 1870—1871 йылғы Француз-прусс һуғышы сценарийын ҡабатлап, Францияны тиҙ арала алырға һәм ғәскәрҙе көнсығышҡа Рәсәйгә ҡаршы борорға ниәтләй.