polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Хәҙерге заманда әҙәплелек кешеләрҙең көндәлек тормошонда һәм эшендә, урамда, мәктәптә йәки йәмәғәтселек урынында, рәсми сараларҙа үҙ-үҙеңде тотоуҙың тышҡы формаларын тәртипкә һалыуҙы күҙ уңында тоторға тейеш.
Бик күп ҡағиҙәләр кешенең хәрәкәттәрен, ҡылығын, үҙен тотошон әхлаҡи һәм эстетик яҡтан матурлауға,биҙәүгә,кеше мөнәсәбәттәренә кешелек, инсафлыҡ, күркәмлек, ҡупшылыҡ, нәфислек өҫтәп тороуға йүнәлтелә.
Әҙәп донъяһы ошо дүрт ҡанунға таяна: беренсенән-бер-береңә кешелекле, кеселекле булыу, икенсенән-уңайлылыҡ, өсөнсөнән-матурлыҡ, дүртенсенән-халыҡ ғөрөф-ғәҙәттәрен тотоу.
Әҙәпле кеше бер ҡасан да башҡаларҙы рәнйетмәҫ, кәмһетмәҫ, үпкәләмәҫ, тирәһендәгеләргә энә күҙенән үткәреп, текләп ҡарамаҫ, урынһыҙ кәңәштәр тәһим итмәҫ, башҡаларҙың шәхси тормошо менән ҡыҙыҡһынмаҫ, ғәйбәт йөрөтөүҙән дә өҫтөн торор.
Баҫалҡы кеше үҙ-үҙен баһалауҙы йәмәғәт фекере менән сағыштыра белә, үҙ һәләтен үтә юғары баһаламай, яҡшы яҡтарын бүтәндәргә ҡабартып күрһәтмәй, төрлө шарттарҙа ла үҙен тыныс, итәғәтле итеп тота белер.
Кешелек донъяһына матурлыҡ өҫтәп, үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙе кешелек, иғтибарлылыҡ менән һуғарып, әҙәпле кеше йәшәйешебеҙҙе күркәмләй, кәйефебеҙҙе күтәрә, аралашыуыбыҙҙы еңеләйтә.
Әҙәп донъяһы бер-береңде ихтирам итеүгә, әйләнә-тирәләге кешеләр тураһында хәстәрлек күреүгә йүнәлтелгән, мәҙәниле көнкүрештең айырылып алғыһыҙ сифаты ул.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы,бөгөнгө көндә күптәрҙең әҙәплелек сифаттары кимәле түбән булыуы, аралашыуҙың ябай ҡағиҙәләрен белмәүе йә һанға һалынған ғаиләгә һәм мәғариф селтәренә йәмғиәтебеҙ өсөн әхлаҡи, эстетик тәрбиәне тормошҡа ашырыу төп бурыс итеп йөкмәтелгән.
Халҡыбыҙҙың быуаттан-быуатҡа күсеп килгән,бөгөнгө көндә лә әһәмиәтен юғалтмаған «яҙылмаған» әхлаҡи - тәртип ҡанундары менән түгел, ә әҙәп донъяһының төрлө милли үҙенсәлектәре менән дә танышыу кәрәк.
Оҙаҡҡа һуҙылған, дауамлы йә ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа барлыҡҡа килгән мөнәсәбәтме - быныһы мөһим түгел - аралашырға мәжбүр булған кешеләрҙең кәйефтәре ҡырылмаһын, күңелдәре киҫелмәһен өсөн үҙен һәм башҡаларҙы баһалай белгән һәр кешелек донъяһында ҡабул ителгән әҙәплелек сифаттарына буйһондорорға тейеш.
Ихласлыҡ, саф күңеллелек, ололарға ихтирам һәм ярҙамсыллыҡ тәрбиәләүҙең ысын мәктәбе-ғаилә икәнен, унда булған мөнәсәбәттәр-кешелек,әҙәплелек һынауы булып тора.
Ысын уҡытыусы балаларҙы ярата, фәнде яҡшы белә, әҙәплелек сифаттарын һәр дәрестә уҡыусыларында үҫтерә, даими рәүештә педагогика буйынса теория өйрәнә, үҙ эшенең оҫтаһына әйләнә.
Фәндең төрлө өлкәләренә ҡарата булған ҡыҙыҡһыныуы йәш ғалимды эш урынын йыш алмаштырып торорға мәжбүр итә (Березники, Аскания-Нова биология станцияларында мөдир вазифаһын башҡара, Полесье мелиорация экспедицияһында эшләй һәм ҡапыл ғына, башҡалар көтмәгәндә, Мәскәү ҡиммәтле йәнлек тиреләре институтына уҡырға инә.
Аҙаҡ, 1937, 1939—1945 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығының фәнни бүлегенә етәкселек итә, шул уҡ йылдарҙа Ленинградта СССР Фәндәр академияһының Зоология институты доктарантураһында уҡый.
1957 йылдан алып ҡоштар һәм һөтимәр хайуандарҙың Боронғо Рустең тарихи документтары, йылъяҙмалары, Урта быуат ҡулъяҙмаларын өйрәнеү аша тарихи күҙлектән сығып тикшерә.
С. В. Кириков ғүмеренең һуңғы йылдарында Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығында эшләгән, башҡорттар араһында йәшәгән йылдарын сағылдырған «Көньяҡ Урал һәм Башҡортостан буйлап» тигән автобиографик китабын яҙа.
Ғүмеренең ҡырҡ йылын Көньяҡ Урал тәбиғәте, Башҡорт иле һәм башҡорттар менән бәйләгән билдәле Мәскәү ғалимы урындағы халыҡтың тормошо, яҙмышы менән ныҡлап ҡыҙыҡһына.
С. В. Кириков — Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығының хайуандар донъяһын иң төплө өйрәнгән, шулай уҡ Яутүбә тауҙарының үҫемлектәрен, ҡош-ҡорттарын, йәнлектәрен беренселәрҙән булып тикшергән ғалим.
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре БМО, Ғәрәп дәүләттәре лигаһы, Ҡушылмаусылар хәрәкәте, Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы һәм башҡа ойошмалар ағзаһы.
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре ойошторолған мәлдән алып рәсми рәүештә ҡушылмаған илдәр төркөмөнә инә һәм унда Көнбайыштан һәм Көнсығыштан бер үк алыҫлыҡта булыуҙы һаҡлап ҡалырға мөмкинлек биргән абсолют нейтралитет позицияһынан сығыш яһай.
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре Иран-Ираҡ һуғышы буйынса Ираҡты яҡлап сығыш яһай, уға матди һәм әхлаҡи ярҙам күрһәтә, шул уҡ ваҡытта Иран менән иҡтисади бәйләнештәрҙе һаҡлай.
Фарсы ҡултығындағы ғәрәп дәүләттәренең хеҙмәттәшлек советында ҡатнашыу мөһим әһәмиәткә эйә, унда Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре төбәк тотороҡлоғон һәм хеҙмәттәшлекте тәьмин итеүҙең тәьҫирле механизмын күрә.
1922 йылда инглиздәр шәйехтәрҙең нефть эҙләү һәм сығарыуға рөхсәт биреү хоҡуғына контроль булдыра, әммә Килешеүле Оманда нефть сығарылмай, һәм кенәзлектәр төп табышты ынйы меннән сауҙа итеүҙән ала.
1950-се йылдарҙа нефть сығара башлау менән төбәккә сит ил инвестициялары килә башлай, нефть һатыуҙан килгән табыш урындағы халыҡтың йәшәү кимәлен һиҙелерлек рәүештә күтәрергә булышлыҡ итә.
Ләкин кенәзлектәр һаман да Британия протекторатына буйһона, 1964 йылда Ғәрәп дәүләттәре лигаһы быға ҡаршы сыға һәм ғәрәп халыҡтарының тулы бойондороҡһоҙлоҡҡа хоҡуғын иғлан итә.
1968 йылда, Бөйөк Британия хөкүмәтенең 1971 йылдың аҙағына тиклем Британия ғәскәрҙәрен Суэц каналынан көнсығыштараҡ урынлашҡан райондарҙан, шул иҫәптән Фарсы ҡултығы дәүләттәренән сығарырға йыйыныуы тураһындағы ҡарары иғлан ителгәндән һуң, кенәзлектәр Фарсы ҡултығының Ғәрәп кенәзлектәре федерацияһының ойошторолоуы тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя.
Әммә яңы аҡса берәмеген һайлауҙа уртаҡ фекергә килә алмайҙар, шуға күрә 1966 йылдың июнендә Әбү-Дәби кенәзлеге бахрейн динары тигән аҡса берәмеген индерә, ҡалғандар Сәғүд Ғәрәбстаны риялын ҡуллана башлай.
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре ойошторолғандан һуң 1971 йылда яңы аҡса берәмеге итеп Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре дирхамы индерелә, 1973 йылдың 18 майынан әйләнешкә сығарыла.
Таулы өлкәләрҙән ситтәрәк урынлашҡан Фуджейра и Рас-Әл-Хәймә әмирлектәрендә илде йәшеллеккә күмеү программаһы һөҙөмтәләре булараҡ үҫемлектәр күп: илдең көнсығыш сигендәге Бураими оазисында хөрмә пальмалары урманы бар, ағастар муниципаль парктарҙан күсереп ултыртылған.
быуатта яр буйындағы ғәрәп кенәзлектәренең, нигеҙҙә, сауҙа менән шөғөлләнгән халҡы караптары Фарсы ҡултығы порттары араһындағы йөктәр ташыуҙы үҙ ҡулдарына алған һәм урындағы халыҡты йәшәү сығанағы булған кәсепте алып барыуҙан мәхрүм иткән Бөйөк Британияға ҡаршы көрәшә башлай.
Хөкүмәт вәкәләттәренә закон проекттарын һәм федераль бюджетты әҙерләү, закондарҙы һәм башҡа норматив акттарҙы үтәү өсөн ҡарарҙар һәм инструкциялар ҡабул итеү, суд ҡарарҙарын үтәүҙе күҙәтеү, халыҡ-ара килешеүҙәрҙе һәм килешеүҙәрҙе ратификациялау, дәүләттең башҡа юғары айырым бойороғон талап итмәгән федераль чиновниктарҙы һәм эштән сығарыу инә.
Граждандарын башҡа илдәргә визаһыҙ индереү принцибы буйынса дәүләттәр исемлеген төҙөгән -тың йыллыҡ рейтингына ярашлы, 2018 йылдың 1 декабренә ҡарата Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре гражданының төп документы максималь балл йыя һәм был рейтинг алдында бара.
Сәғүд Ғәрәпстанының ҡаты энергетика сәйәсәте арҡаһында, бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң ҡапыл ғына нефть һәм нефть продукттарына хаҡтар күтәрелә, был хәл яңы ойошҡан дәүләткә иҡтисади һәм тышҡы сәйәсәт өлкәһендә үҙаллы аҙымдар яһарға булышлыҡ итә.
Нефттән килгән табыш һәм аҡсаларҙы оҫта рәүештә сәнәғәткә, ауыл хужалығына, мәғарифҡа, күп һанда ирекле иҡтисады зоналар булдырыуға йүнәлтеүгә бәйле Әмирлектәр ҡыҫҡа ғына ваҡытта сағыштырмаса яҡшы иҡтисади муллыҡҡа өлгәшә.
Федераль милли совет закондар сығарыу власын кәүҙәләндерә, уның составына һәр әмирлектән вәкилдәр инә, уларҙың һаны конституцияға индерелгән һәм халыҡ һанына, теге йәки был әмирлектәге сәйәси һәм иҡтисади хәлгә бәйле билдәләнә.
Әлеге ваҡытта Совет составына 40 депутат инә (8-әр депутат — Әбү-Дәбиҙән һәм Дубайҙан, 6-шар депутат — Ра-әл-Хайманан һәм Шарджинан һәм 4-әр депутат Фуджейро, Умм-әл- Кайвайна һәм Аджмандан).
Һәр әмирлек абсолют монархия төҙөлөшөндәге дәүләт: Әбү-Даби, Ғәжмән, Дубай, Рәс-әл-Хәймә, Үмм-әл-Ҡайуайн, Әл-Фүжәйрә һәм Шәржә .
Фарсы ҡултығының көньяҡ һәм Оман ҡултығының төньяҡ-көнбайыш ярҙары буйлап урынлашҡан ҙур булмаған шәйехтәр биләмәләре быуатта урындағы халыҡ араһында ислам динен таратҡан Ғәрәп хәлифәлеге составына инә.
Нефть Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре иҡтисадының бер нисә тиҫтә йыл эсендә тиҙ үҫешен тәьмин итә, әммә иҡтисадтың башҡа секторҙары, бигерәк тә тышҡы сауҙа ла ярайһы уҡ тиҙ үҫешә.
Көнсығыш Һиндостан компанияһы даими рәүештә Фарсы ҡултығына хәрби экспедициялар ебәреп тора һәм 1820 йылда ете кенәзлектең әмирҙәре һәм шәйехтәренең был территорияла инглиздәрҙең өҫтөнлөк алыуына һәм аҙаҡ килеп Оманды өс өлөшкә — Оман имаматы, Масҡат солтанаты һәм «Пират ярына» бүлегесләнеүенә килтергән «Генераль килешеүгә» ҡул ҡуйырға мәжбүр итә.
Сәйәси тотороҡлолоҡ, хәҙерге заман инфраструктураһы һәм илдәге иҡтисади йәһәттән уңайлы шарттар юғары квалификациялы мигранттарҙы ла, шулай уҡ түбән квалификациялыларын да үҙенә йәлеп итә.
1972 йылдан 2006 йылға тиклем ғәмәлдә булған Федераль Милли совет ағзаларын әмирлектәр хакимдары итеп тәғәйенләү практикаһы үҙгәртелә, һәм әлеге ваҡытта Федераль Милли совет ағзаларының яртыһы һайлаусылар коллегияһы тарафынан һайлана, ә ҡалғандары әмирлектәрҙең хакимдары тарафынан тәғәйенләнә.
Илдә иҡтисади үҫеште һәм юғары йәшәү кимәлен һаҡлау өсөн 1971 йылда хөкүмәт килеп эшләүсе работниктар өсөн ваҡытлыса программа булдыра, ул «Спонсор Кафала системаһы» тип атала һәм сит ил граждандарына һәм компанияларына эшләү өсөн миграттарҙы яллау мөмкинлеген бирә.
Дубайға урыҫ телле туристарҙың күп килеүен иҫәпкә алып, Дубайҙа бихисап урыҫса алтаҡталар һәм иғландар хасил була, шулай уҡ туристар үҙәктәрендә, отелдәрҙә һәм магазиндарҙа күптәр урыҫ телендә һөйләшә.
Тәүге программалау телдәре хәҙерге электрон компьютерҙар барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк барлыҡҡа килгән тип әйтергә була: быуат башында уҡ шартлы рәүештә программалаштырылған тип атарға мөмкин булған ҡоролмалар уйлап табыла — мәҫәлән, металл цилиндр ярҙамында музыкаль шкатулка һәм ҡатырға карталар ярҙамында Жаккард туҡыу станогы .
Леди Ада Августа 1842 йылда Чарльз Баббадждың аналитик двигателе өсөн Бернулли номерҙарын иҫәпләү программаһын яҙған «тел» әһәмиәтле тип һаналырға мөмкин, ул тормошҡа ашырылһа, донъяла пар менән эшләгән беренсе механик компьютер булыр ине.
Ҡағиҙә булараҡ, программалау теле тел стандартының синтаксисын һәм семантикаһын формаль билдәләүсе спецификациялары аша ғына түгел, ә стандарттың кәүҙәләнештәре — программаларҙы ошо телдә тәржемә итеүҙе йәки интерпретациялауҙы тәьмин итеүсе программа ҡоралдары аша ла билдәләнә; бындай программа ҡоралдары етештереүсе, бренд һәм версия , сығарылыу ваҡыты, стандартты үтәү тулылығы, өҫтәмә үҙенсәлектәр менән айырыла; телде йәки хатта уның стандартын ҡулланыу практикаһына йоғонто яһаусы ҡайһы бер хаталар йәки тормошҡа ашырыу үҙенсәлектәре булыуы мөмкин.
Программалау теле компьютер программаларын яҙыу өсөн тәғәйенләнә, улар компьютерға билдәле бер иҫәпләү процесын башҡарырға, төрлө объекттар менән идара итеүҙе ойошторорға мөмкинлек биргән ҡағиҙәләр йыйылмаһы булып тора.
Программалау теле тәбиғи телдәрҙән компьютерҙар менән идара итеү өсөн тәғәйенләнгән булыуы менән айырыла, шул уҡ ваҡытта тәбиғи телдәр тәү сиратта кешеләрҙең үҙ-ара аралашыуы өсөн ҡулланыла.
телендә яҙылған программалар ғәҙәттә махсус байт-кодҡа әйләндереләләр, шунлыҡтан, компьютер архитектураһына бәйһеҙ рәүештә, теләсә ҡайһы виртуаль -машинала башҡарыла алалар.
Программалау теле — программалау теле — компьютер программаларын яҙыу өсөн яһалма тел. Программалау теле программаның тышҡы ҡиәфәтен һәм уның контроле аҫтында башҡарыусы башҡарасаҡ ғәмәлдәрҙе билдәләүсе лексик, синтактик һәм семантик ҡағиҙәләр йыйылмаһын билдәләй.
Шул уҡ ваҡытта, 1940-сы йылдарҙа, электр цифрлы компьютерҙар барлыҡҡа килә һәм электрон хисаплау машиналары өсөн программалауҙың тәүге юғары кимәлле теле — немец инженеры К. Цузе тарафынан 1943 йылдан 1945 йылға тиклемге осорҙа уйлап сығарылған «» тигән тел эшләнә.
Рәсәй командованиеһы һуғыш башланыр алдынан күпкә алдараҡ, бары тик ҡаты алышта армияны юғалтыу хәүефлеген булдырмау маҡсатында, оҙайлы ойошторолған сигенеү мөмкинлеген күҙаллаған.
Евгений Вюртембергский тәҡдиме менән Людвиг фон Вольцоген эшләгән бер йыл алдан төҙөлгән нығытылған терәк пункттар һәм айырылып киткән йүнәлештә ике армияның сигенеү стратегияһы планы кенәз Пётр Михайлович Волконскийға ҡарарға бирелгән.
Әгәр император Наполеон миңә ҡаршы һуғыш башлаһа, моғайын һәм хатта ихтимал, алышты ҡабул итһәк, ул беҙҙе туҡмар, ләкин был ғына уға тыныслыҡ бирмәйәсәк.
Әгәр ҡорал йәрәбәһе хәлде миңә ҡаршы үҙгәртһә, мин үҙемдең губерналарымды бирмәйәсәкмен һәм үҙемдең баш ҡаламда тыныу өсөн генә кәрәк булған килешеүҙәргә ҡул ҡуймайса, Камчаткаға саҡлы сигенәсәкмен.
Пфуль планы буйынса һуғыш хәрәкәттәрен өс армия менән алып барыуы мөмкин тиелгән, бер армия фронттан дошманға ҡаршы торорға, ә башҡалары — флангтан һәм тылдан хәрәкәт итергә тейеш була.
Әгәр француздар 1-се армияға ҡаршы һөжүм итергә тейеш булһа, ул тайпылырға һәм Дрисск нығытылға лагерынан һаҡланырға, һәм шул ваҡытта хәрәкәт итеүсе 2-се армия француздарҙың флангыһына һәм тылына һөжүм итергә тейеш булған.
План ҡороусы, ике армияның француздарҙың коммуникация һыҙаттарында әүҙем һаҡланыу хәрәкәттәре арҡаһында, ул бөлгөнлөккә төшкән территорияла оҙаҡ ваҡытҡа ҡала алмаҫын белгәнлектән, дошманды сигенергә мәжбүр итергә тейеш булған.
Әммә ҡайһы бер тикшеренеүселәр төп яһаҡ түләүсе ҡатламдарҙың, улар араһында сауҙагәрҙәр һәм крәҫтиәндәр була, блокада осоронда тормош хәле артыҡ үҙгәрештәр кисермәгән тип раҫлайҙар.
Бының турала, атап әйткәндә, бюджетҡа н түләүҙәрҙең динамикаһы буйынса фекер йөрөтөргә була: ошо ҡатламдарҙың ҡаралған мөҙҙәттә хатта өҫтәлгән һалымдарҙы ла түләү мөмкинлеген табыуын күрһәтә.
Ул дәүер тураһында аноним әңгәмәсе ирекһеҙҙән мәжбүр ителгән был протекционизм эҙемтәләрен былай ҡылыҡһырлай: «Буҫтау фабрикалары бер ҙә булмаҫ ине. Затрапезалар, ебәк материялар, киндер, полотно һәм башҡа туҡымалар, тарала башлағанда ғына, инглиз ҡул эштәре менән баҫылды. Уларҙы һатыу тыйылғандан һуң ғына, был сауҙа яңы баш ҡалҡыта башлаған. Ситса һәм фабрикалары ла шул яҙмышҡа дусар ителгәйне».
Бынан тыш, Англияны ҡамап алыныуы һәм мөмкинлеге сикләнеүе арҡаһында, көндәлек ҡулланыш тауарҙары булмаған: шәкәр һәм кофе киң ҡулланылышҡа әле инмәгән булған, етмәгән тауар тип күрһәтелгән тоҙ артығы менән Рәсәйҙең үҙендә етештерелгән һәм сик аръяғынан бары тик губернияларына ғына индерелгән.
Пошлиналар, хатта 1803 йылда иң ҙур максималь дәүмәленә, 13,1 млн һумға, еткәнендә лә, улар өлөшөнә бюджеттың бары тик 12,9 % табышы тура килгәнлектән һәм уның әһәмиәтле статьяһы булмағанлыҡтан, блокада осоронда күҙәтелгән таможня йыйымдары кәмеүе Ватан бюджетына ҙур йоғонто яһамаған.
Рәсәй фәнендәге традицион ҡараштарға ярашлы, 1807 йылғы Тильзит килешеүе шарттары буйынса Рәсәйҙең континенталь блокадаға ҡушылыу эҙемтәһенән урыҫ ер биләүселәре һәм сауҙагәрҙәре, һәм шуның эҙемтәһе булараҡ, Рәсәйҙең дәүләт финанстары интеккән.
1810 йылда ул нейтраль илдәр менән ирекле сауҙа индергән (был рәсәйҙең Бөйөк Британия менән аралашсылар аша сауҙаһына алып килгән), индерелгән зиннәтле әйберҙәргә һәм шарапҡа, фәҡәт шул француз экспорты әйберҙәренә, таможня ставкалары артҡан.
Александр тарафынан Наполеондың тәҡдимен ике тапҡыр кире ҡағыу һәм Наполеондың австрия принцессаһы менән никахлашыуы рәсәй-француз мөнәсәбәттәрендә ышаныстың киҫкенләшеүенә һәм насарайыуыеа килтергән.
Наполеон, әгәр ҙә улар Рәсәйгә ҡаршы сыҡһалар, шведтарға Финляндияны вәғәҙәләгән, ә Александр шведтар Наполеонға ҡаршы сыҡһалар — Норвегияны (Даниянан Норвегияны тартып алыуҙа ярҙам итеү, быға саҡлы Норвегия менән бәйләнеш инглиздәрҙең хәрәкәтенән зыян күргән булған), бирергә вәғәҙә иткән.
Бернадот, ике тәҡдимде лә үлсәүгә һалып, склонился на сторону Александр яғына ауған — Норвегия Финляндиянан бай булғаны өсөн генә түгел, бигерәк тә Швецияны Наполеондан диңгеҙ айырыуы, ә Рәсәйҙән — бер нәмә лә айырмауы өсөн.
Тула ҡорал заводында, Сестрорецк ҡорал заводында һәм Ижевск ҡорал заводында йылына 43-тән алып 96 мең мылтыҡ яһалған, бынан тыш арсеналдар шул уҡ һандағы ҡорал йүнәтә алған, шул уҡ ваҡытта барса француз заводтарында йылына 100 меңгә яҡын мылтыҡ яһалған.
Баш штаб начальнигы армияла икенсе вазифа булған, баш командующийҙың бөтә бойороҡтары уның аша еткерелгән, армияның баш командующийы вафат булһа йә сирләй ҡалһа, ул армия менән командалыҡты үҙ өҫтөнә алған.
Армияның генерал-квартирмейстеры оператив өлөшө менән етәкселек иткән, дежур генерал ҡарамағына , тыл, хәрби-санитар, хәрби-полиция һәм хәрби-суд хеҙмәттәренә ҡағылған бурыстарҙы хәл итеү ингән.
Кавалериянан генерал Беннигсен Кутузовтың баш штабы начальнигы вазифаһына билдәләнә, бөтә армияларҙың генерал-квартирмейстеры итеп Вистицкий, уның ярҙамсыһы итеп — Толь, дежур генерал — полковник Паисий Сергеевич Кайсаров тәғәйенләнә.
Наполеон генерал Жан Андош Жюноны урау юлдан урыҫтарҙың тылына инергә ебәргән, әммә тегеһе бурысты үтәй алмаған, һәм рус армияһы тулыһынса Мәскәү яғына, Дорогобуж яғына киткән.
Бәләкәй булмаған ҡаланы емергән Смоленск өсөн көрәш бөтә рус халҡының дошманға ҡаршы һуғышының ойошторолоуын билдәләй, быны ябай француз тәьминәтселәре лә, Наполеон маршалдары ла шунда уҡ тоя.
Наполеон армияһының ҡаты һөжүмен көнбайыш сиктә урынлашҡан ғәскәрҙәр ҡабул иткән: Австрия империяһынан һаҡларлыҡ Михаил Богданович Барклай-де-Толлиҙың 1-се армияһы һәм Пётр Иванович Багратиондың 2-се армияһы, барлығы 153 мең һалдат һәм 758 орудие.
22 июндә Наполеон ғәскәрҙәренә мөрәжәғәт итә, өндәүендә ул Рәсәйҙе Тильзит килешеүен боҙоуҙа ғәйепләй һәм Рәсәйгә ҡаршы һөжүмде икенсе поляк һуғышы тип атай.
1812 йылдың 23 июнендә кискеһен Казак лейб-гвардия полкы разъезды Неман йылғаһынан үргә ҡарай өс километр алыҫлыҡта, Ковно ҡалаһы тирәһендә, кәмәләрҙә һәм һалдарҙа урыҫтар яғына француз сапёрҙарының бер ротаһы сыға, шунда тәүге атыш булып ала.
Башланғыс этапта Рәсәйгә ҡаршы походҡа, төрлө мәғлүмәт сығанаҡтары буйынса, Наполеон 400-ҙән 450 меңгә саҡлы һалдат әҙерләгән, шуларҙың араһынан француздар яртыһын тәшкил иткән.
Смоленск өсөн көрәш 6 август иртәһенә тиклем дауам итә, ул саҡта Пётр Иванович Барклай-де-Толли еңеүгә өмөтһөҙ ҙур һуғыштан ҡасыу өсөн ҡаланан ғәскәрҙәрҙе ситкә алып китә.
1812 йылдың 18 июлендә Рәсәй менән Бөйөк Британия һәм Ирландия Берләштерелгән короллеге Эребрус тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйған, һәм был, Рәсәйҙең Англияға ҡаршы континенталь блокадаға ҡушылғанынан бирле, яйлап ҡына дауам иткән инглиз-рус һуғышын туҡтатҡан.
Эребрус тыныслыҡ килешеүе «Сауҙаға бик ҙур уңайлылыҡтар булдырыу режимы» принципары нигеҙендә дуҫлыҡ һәм сауҙа мөнәсәттәрен тергеҙгән, өсөнсө бер держава һөжүм иткән осраҡта үҙ-ара ярҙам ҡараған.
ә Великие Луки ҡалаһында рус хөкүмәтенең тулы хоҡуҡлы вәкиле Родион Александрович Кошелев испан Юғары хунтаһы вәкиле Франсиско Зеа де Бермудес менән союз килешеүе төҙөгән.
Әгәр Австрия, Рәсәйгә ҡаршы француз командованиеһы директиваларына ярашлы эшмәкәрлек иткән австрия генералы командалығы аҫтындағы 30 меңлек корпусты хәрәкәт иттерһә, ә Наполеон, әгәр һуғыш уңышлы тамамлана ҡалһа, Австрияның һуғыш һөҙөмтәһендә күтәргән бар сығымдарын һәм юғалтыуҙарын ҡапларға һәм уға биләмәләрен киңәйтеү мөмкинлеген бирергә вәғәҙә биргән.
Оговаривалось, что в случае восстановления Польша дәүләте тергеҙелә ҡалһа, Австрия Галицияны һаҡлап ҡала алған һәм уны 1809 йылғы Шёнбрунн килешеүе буйынса Наполеон тартып алған Иллирий провинцияларына һәм башҡа бер нисә территорияға алыштырыу хоҡуғына эйә булған .
1807 йылда Речь Посполитаяны икенсе бүлеү һәм Речь Посполитаяны өсөнсө тапҡыр бүлеүгә ярашлы, Наполеон польша ерҙәренән Пруссия һәм Австрия составында Бөйөк Варшава герцоглығы булдырған.
Наполеон, Варшава герцоглығының элекке сиктәренә саҡлы, Речь Посполитаяны йәки бойондороҡһоҙ Польшаны яңынан тергеҙеү хыялын хуплаған, һәм был, уның территорияһын Рәсәйҙән тартып алғандан һуң ғына, мөмкин булған.
Александр Варшава герцоглығынан тартып алынған биләмәләре өсөн компенсация сифатында герцог Ольденбургскийға Варшава герцоглығын биреүҙе йәки уны, үҙаллы берәмек булараҡ, юҡҡа сығарыуҙы талап иткән.
Бағратион етеҙ марштар һәм уңышлы арьергард һуғыштары менән Жером ғәскәрҙәренән айырыла һәм Новогрудок, Несвиж һәм Слуцк аша, Минскиҙы көньяҡтан урап, Бобруйскиға йүнәлә.
Англия диңгеҙҙә хужа булғанын иҫәпкә алһаҡ, Наполеондың тормошҡа ашырҙай берҙән-бер ҡоралы ул Бөйөк Британияны континенталь , уның һөҙөмтәлелеге башҡа европа илдәренең санкцияларҙы үтәргә теләгәненән торған.
Наполеон Александр -нән континенталь блокаданы тағы ла эҙмә-эҙлекле тормошҡа ашырыуҙы ныҡышып талап иткән, ләкин Рәсәй, үҙенең иң төп сауҙа партнёры булған Бөйөк Британия менән мөнәсәбәт өҙөргә теләмәүенә барып терәлгән.
Маршал Шарль Никола Удино, Полоцк ҡалаһын алған ваҡытта, төньяҡтан генерал Пётр Христианович Витгенштейндың 1-се армияның баш командующийы Михаил Богданович Барклай-де-Толли Петербург йүнәлешен обороналау өсөн Полоцк аша сигенгәндә бүлгән айырым корпусын урап үтергә ҡарар итә.
һәм 1812 йылдың 17 августында Полоцк ҡалаһын ала, әммә генерал Сен-Сирҙың Удино корпусына ярҙамға Наполеон ваҡытында йүнәлткән корпусы һөжүмде кире ҡағырға һәм тигеҙләнеште тергеҙергә ярҙам итә, помог отбить атаку и восстановить равновесие.
Шулай, Наполеон Рәсәйгә һөжүм итер алдынан Варшавалағы француз илсеһе Доминик Жорж Фредерик де Риом де Пролиак де Фур де Прадт менән һөйләшкәндә: «Мин Мәскәүгә баҫып инәм һәм бер-ике алышта бөтөрәм. Император Александр тубыҡланып килешеү һораясаҡ. Мин Туланы яндырам һәм Рәсәйҙе ҡоралһыҙландырам».
Наполеондың тмғы бер әйткәне: «Әгәр мин Киевты алһам, мин Рәсәйҙең аяғын эләктерәм; әгәр ҙә Петербургты баҫып алһам, мин уның башына хужа булам; Мәскәүҙе ҡамаһам, мин уның йөрәгенә тоҫҡайым».
Һуғыш Наполеондың Бөйөк армияһының тулыһынса тиерлек тар-мар ителеүе, Рәсәй территорияһының азат ителеүе, һуғыш хәрәкәттәренең 1813 йылда Варшава герцоглығы һәм Германия биләмәләренә күсерелеүе менән тамамланған.
Наполеонармияһының еңелеү сәбәптәре араһында, рәсәй тарихсыһы билдәләгәнсә, Н. Троицкий һуғышта бөтөн халыҡ ҡатнашыуын һәм армияның ҡаһарманлығын атап киткән, француз армияһының Рәсәйҙең ҙур биләмәләрендә һәм ҡырыҫ тәбиғәт-климат шарттарында һуғышырға әҙер булмағанлығында күргән, баш командующий Михаил Илларионович Кутузов һәм башҡа генералдарҙың полководец һәләттәрендә, тип билдәләгән.
Һул төркөмдө Наполеон үҙе, үҙәк төркөмдө — үгәй улы, Италияның вице-короле Евгений Богарне, уң төркөмдө — Бонапарттар ғаиләһенең кесе туғаны, Вестфалия короле Жером Бонапарт етәкләгән.
Төп көстәрҙән тыш, һул флангта, Пётр Витгенштейнға ҡаршы Жак Макдональд урынлашҡан, ә көньяҡта — уң флангта — 34 мең яугирҙан торған мең кеше иҫәбендәге союздашы Карл Шварценбергтың корпусы
Айҙың 1-се һәм 15-се числоһында француз хәрби министры Анри-Жак-Гильом Кларк императорға бөтә француз армияһының "Торошо тураһында отчёты"н төҙөй, бында ул ҡайһы бер частарҙың һаны үҙгәреүен, уларҙы таратып фатирҙарға урынлаштырыуҙағы үҙгәрештәрҙе, команда постарына яңы тәғәйенләүҙәр иҫәбен һ.
1 сентябрҙә рус армияһы Мәскәү алдында лагерь булып урынлаша: армияның уң флангыһы — Фили ауылы янында, үҙәге — Троицк һәм Волынск ауылдары араһында, һул фланг — Воробьёв ауылы алдында.
Төш ваҡытында Багратион флештарының һигеҙенсе һөжүме ваҡытында Наполеон үҙенең 45 мең һалдатын һәм 400 орудиеһын 1,5 километрға һуҙылған фронтта — Багратиондың 300 орудиеһына һәм 18 мең һалдатына ҡаршы ҡуя, был дөйөм алғанда ике яҡтан да 1 километрға 470 орудие.
Көсһөҙләнгән Ренье Тормасовты тота алмаясағын аңлап, Наполеон генерал Карл Филипп цу Шварценбергтың Австрия корпусын төп йүнәлешкә йәлеп итмәҫкә ҡарар итә һәм уны көньяҡта Тормасовҡа ҡаршы ҡалдыра.
12 сәғәт дауамында барған ҡан ҡойошло һуғыштан һуң француз ғәскәренең 30-34 мең һалдаты һәләк була һәм яралана, ғәмәлдә, оборона тотҡандарҙың тәүге составын юҡ итеп, һул флангты юҡҡа сығара һәм рус позициялары үҙәген ҡыҫырыҡлай, әммә һөжүмде ныҡлап үҫтерә алмай.
1811 йылдың мартынан Рәсәйҙә хәрби министр Михаил Богданович Барклай-де-Толли етәкселегендә армия менән идара итеү реформаһы башланған — «Хәрби уставтар һәм уложениелар төҙөү комиссияһы» барлыҡҡа килгән.
Комиссия төрлө илдәр тәжрибәһен — Австрияның 1807—1809 йылғы хәрби регламенттарын, Пруссияның 1807—1810 йылғы хәрби ҡарарҙарын иҫәпкә алған, Бөйөк француз армияһының өр яңы уставтарына һәм инструкцияларына ҙур иғтибар бүлгән.