polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
«Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866.» тигән китапта ошондай яҙыу бар:«Орский уезд, 2-й стан, 773 дер. Хайбуллина , башк., расположена у р. Таналык, между правой стороной старо-линейного тракта и левой почтового тракта из г. Орска в г. Верхнеуральск. Расстояние от уездного города 92 версты, от становой квартиры 39 верст, число дворов 76, число жителей: муж. 273, жен. 246. В деревне имеется мечеть.»
Улар араһында Яубүләктең улы - 45 йәшлек поход старшинаһы Яугилде Яубүләков , уның туғанының улы Ишмөхәмәт Сәғитов һәм һирәк осрай торған исемле башҡа кешеләр - Килдеш Борханов, Шаршан Бултаҡаев, Балтай Туйсин , Өмбәкәй Абдуллин булған.
Ошо уҡ йылдарҙа антибиотик, байыҡтырылған аҙыҡ, әсетке етештереү, үҫемлек һәм хайуандарҙан етештерелгән аҙыҡты арттырыу һәм яҡшыртыу йүнәлешендә ғалимдар тәүге эштәр башҡара.
Яһалма быуындар, магнитлы резонанс томографияһы, кардиостимуляторҙар, артроскопия, ангиопластика, тире биоинженер протездары, бауыр диализы, яһалма ҡан әйләнеше аппараты кеүек асыштар биоинженерия ҡаҙаныштары тип иҫәпләнә.
Яңы фармацевтик препараттар әҙерләү өсөн яңы үҙенсәлектәре булған аҡһымдар, төрлө ҡатнашмаларҙың күҙәнәк рецепторҙары менән тәьҫирләшеүенең компьютер моделен төҙөү ҙә биоинженерия тикшереүҙәре йүнәлеше булып тора .
Биотехнология тип - быуатта йыш ҡына ген инженерияһын ҡулланыуҙы атайҙар, әммә был термин яһалма һайланыш һәм гибридизация кеүек кеше ихтияжына йүнәлтелгән биологик организмдарҙың ҡатмарлы модификацияһын үҙ эсенә ала.
Биотехнология - тере организмдарҙы, уларҙың системаһын йәки йәшәү эшмәкәрлеге продукттарын технологик мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә, шулай уҡ ген инженерияһы ысулын ҡулланып файҙалы үҙенсәлекле тере организмдар алыуҙа ҡулланыуҙы өйрәнеүсе фән.
1816 йылда ауылда ауыл» начальнигы Ильяс Арыҫланғол улы Күскилдин , уның улдары: 1796 йылғы Ҡаҙбулат , Йәнбулат, Ғәбделғәлләм, 1818 йылғы Әхмәтйән , Дауыт, Муса һәм Ғайса; 1771 йылғы Мөхәмәт Арыҫланғол улы Күскилдин , уның улдары:1793 йылғы Аҡбулат Арыҫланғолов, Аллаяр, Искәндәр, ҡыҙы Мәрзиә; Сәфәр Байбулатов;сотник Кайсар Канбулатов; Мәсәғүт Мурзин; Сәйфулла Ураҙғолов;указлы мулла Вәлит Теләғол улы Сурин ;мәзин Хәйбулла Ниязғолов; Абдрахман Күскилдин,уның улы зауряд - сотник Йәғәфәр; Рәхмәтулла Аралбаев;1729 йылғы Теләғол Сурович, уның улдары:1771 йылғы Хәлит, , Ласын, Ҡарабулат; Мәүли Арыҫланғолов, уның улы: Сәйфитдин .
«Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866.» тигән китапта ошондай яҙыу бар: «Орский уезд, 2-й стан, 735 дер. Араслангулова , башк., расположена у р. Сакмара, между правой стороной старо-линейного тракта и левой почтового тракта из г. Орска в г. Верхнеуральск. Расстояние от уездного города 114 верст, от становой квартиры 78 верст, число дворов 50, число жителей: муж. 256, жен. 274. В деревне действовала мечеть.»
Тереғолов , Сергей Шафиев , Улимаев Лоҡман , Заһиҙулла Хәбибуллин , Арыҫланбәк Әлимғолов , К.Богород , Мәғәсүм Мәһәҙиев , Хәбиб Ғибаҙуллин , Суфия Рафиҡова , Хужахмәт Ғафуров , Рәшит Латыпов , Рәүиҙә Гәрәева , Вәкил Батыров , Альберт Тереғолов , Минияр Ғарипов , Мәжит Баязитов , Вәзих Сафин ), Рәүиҙә Иҫәнғолова , Радик Рафиҡов , Ил Яхин , Альбина Муккулова
Табылған керамика тура йәки тышҡа ҡарай бөгөлгән муйынлы, муйыны тирәләй кәкерсәктәр, ҡыя селтәр, бәләкәй генә соҡорло һәм ҡабарынҡы биҙәк баҫылған, ауыҙы тирәләй һырҙар менән биҙәлгән түңәрәк төплө һауыттарҙан ғибәрәт.
Ҡаласыҡта баҡыр таралғы һәм бил ҡайыштарын биҙәү тәңкәләре, балсыҡтан эшләнгән сүмес һәм орсоҡбаш, тимер бысаҡ, балыҡ ҡармаҡтары, ҡалаҡ яһау ҡоралы, тимер һәм һөйәк уҡ башаҡтары, тирмән таштары, хайуан һөйәктәре, шулай уҡ бойҙай бөртөктәре табылған.
Ҡараяҡуп тораһында керамика (геометрик биҙәк һалынған, тешле штамп эҙе менән биҙәлгән түңәрәк төплө йомортҡа рәүешендәге һауыттар), таш әйберҙәр (гарпундар, батырғыстар, уҡ башаҡтары һәм һөңгө остары, бысаҡ рәүешендәге пластиналар, бысаҡтар, тишкестәр, ҡырғыстар), таҙа еҙ, шлак табылған.
Ҡайһы бер ғалимдар, 8—9 быуаттарҙа, Көнбайыш Себерҙән был яҡтарға күсеп килгән, бер аҙҙан көнбайышҡа күсеп киткән уғыр ырыуҙары мәҙәниәте ҡомартҡыһы, тип иҫәпләй.
Круковский Михаил Антонович 1908 йылда Ҡара Яҡуп ауылында , Үрге Тирмә ауылдарында булып, башҡорттарҙы фотоға төшөргән (ошо биттә түбәндә ҺЫЛТАНМАЛАРҘА ҡарағыҙ, ВК-ла үҙегеҙҙең битте асырға кәрәк, шул саҡта күренә).
Дивизия Кандалакшанан көнбайыштараҡ позицияларҙа урынлаша — 715-се уҡсылар полкы Куотлоярви, 596-сы Вуориярви, 420-се Кайрал, 285- артиллерия полкы Алакуртти янында һуғыша.
Ғилманов Әхәт Миңлеғәли улы, 1923 йылғы, 1942 йыл, 7-9 август, Ҡыҙыл Армия көнсығышҡа сигенгәндә, Дон йылғаһын сыҡҡанда иптәштәре менән дошман уты аҫтында һыуға батҡан .
1917 йылда ауылда йәшәгән Сәйфулла Ғарифуллин, Йәнтүрә Абдуллин, Хәбиб Латипов, Абдулла Ғилманов, Ғилман Сәлмәнов, Исмәғил Дауытов, Сәмит Исҡаҡов һәм башҡалар, барлығы 14 йортта, ҡымыҙ менән дауаланыусыларҙы ҡабул иткән.
Дошман 1941—1945 йылдарҙа бер нисә тапҡыр тимер юлды һәм Мурманск ҡалаһын алырға ынтылып ҡараһа ла, ҙур стратегик әһәмиәткә эйә район Ҡыҙыл Армия ҡулында ҡала.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Ҡара Яҡуп ауылынан 233 кеше хәрби хеҙмәткә саҡырылған (һуғышта ҡатнашҡан, госпиталдәрҙә эшләгән, хеҙмәт армияһында, башҡа хәрби хеҙмәттә булған).
122-се уҡсылар дивизия 1939 йылдың сентябрендә Елец ҡалаһында 6-се уҡсылар дивизия полкы нигеҙендә ойошторолған.1939 йылда Көнбайыш Белоруссия менән Көнбайыш Украиналағы операцияла, Фин һуғышында ҡатнаша.
1917 йылда Дим буйындағы башҡорт ауылдары Башҡортостан дәүләтселеген булдырыу өсөн барған хәрәкәтте үҙ йыйындарында яҡлап сыға һәм делегаттарын Ырымбурҙа, Өфөлә үткән тәүге башҡорт Ҡоролтайҙарына ебәрә.
Мәһәҙиев Басир Дәүләт улы , тау инженеры-геолог, геология-минералогия фәндәре кандитаты , Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған геологы , СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты , Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры .
Сураштың нәҫеле Абзан, Юлдаш, дүрт Муйнаҡ ауылына, ә Сураштың Ейәнсура тигән улы Яңыбай, Юнай, Юлдыбай, Әлебай, Ғәббәс ауылдарына нигеҙ һалған .
Абҙан ауылы Һаҡмар йылғаһы бассейнының Әселе йылғаһы буйында, район үҙәге Иҫәнғол ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 49 км һәм Һарыҡташ тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
«Газпром нефтехим Салауат» ААЙ продукцияһы — натрий сульфаты һәм силикаты һәм ситтән килтерелгән сеймал нигеҙендә быяла һәм унан эшләнгән әйберҙәр етештереү Красноусол быяла заводы, «Туймазы фарфоры», Октябрьский фарфор эшләнмәләр заводы һ.
Быяла етештереү , яныусан һәм электр мейестәрендә ҡайнатыу, аллойҙан етештерелгән продукция, иретмәнән эшләнгән әйберҙәргә рәүеш биреү , уларҙы яндырыу, артабан механик, химик, термик юл менән эшкәртеүҙе үҙ эсенә ала.
Туймазы медицина быялаһы заводы НС 1 , СНС 1 , МТО , ОС маркалы быяланан өрөп эшләнгән әйберҙәр — ампулалар, пробиркалар, флакондар, шешәләр, шулай уҡ сәнғәти һәм керамик эшләнмәләр һ.
етештерә; «ГазпромнефтехимСалават» ААЙ-ы — шыйыҡ быяла; «Салаватстекло» — полировкалы, тәҙрә, витрина, автомобиль өсөн, сыныҡтырылған һәм өс ҡатлы быяла, көҙгө, моллировкаланган эшләнмәләр һ.
СТЕКЛОНиТ» ААЙ-ы — ваҡ быяла шарҙар, ровингылар, ептәр, конструкциялы, фильтрлау, электр изоляцияһы өсөн туҡымалар, фильтрлау селтәрҙәре, махсус аппретура менән эшкәртелгән тулыландырыусы быяла оно, туҡылмаған быяла сүс материалдар һ.
Нефтехимия һәм катализ институтында шыйыҡ быяла һәм аның реологик үҙенсәлектәрен, структураланыу һәләтен көйләү, йәбешеү үҙенсәлектәрен яҡшыртыу, йәбештерелгән материалдарҙың ҡалтайыуын кәметеү өсөн глицерин өҫтәмәләре менән модификациялау буйынса тикшеренеүҙәр үткәрелә .
б; шулай уҡ бериллий, цирконий, барий фторидтарынан, күп — фторбериллатлы быяла, металл галогенидтары нигеҙендә; составы буйынса — боратлы, бор-силикатлы , силикатлы , фосфатлы, халькогалогенидлы һ.
агрегат хәле буйынса — шыйыҡ , күләмле кристаллаштырылған ; ҡатламдарының һаны буйынса — бер ҡатлы, күп ҡатлы (ярсыҡһыҙ, бер-береһенә йәбештерелгән силикат быяла пластинкаларҙан тора — триплекс, пентаплекс, полиплекс һ.
тәғәйенләнеше буйынса — төҙөлөш (тәҙрә, полировкалы, биҙәкле, арматураланған; архитектура-төҙөлөш — блоктар, пакеттар, формаланған быяла, күбек быяла; быяла көпшәләр), техник (оптика, химия лаборатория, медицина, электр техникаһы, электр изоляциялау, яктылык техникаһы һ.б.), тара, сортлы , махсус һ.
Таҙа кварц быяла юғары температураға сыҙамлығы менән айырыла, металдарҙың төрлө оксидтары берләшмәләренең һәм өҫтәмәләре төрлө төҫ, люминесценция, яҡтылыҡҡа һиҙгерлек, фотохром, полихром үҙенсәлектәр, агрессив мөхиткә һ.
Оҙаҡ ваҡыт Быяла эшләү Мысырҙа таныла, уға Хоссер пирамидаһының эске япмаларының ялтырап торған фаянс плиткалары һис шикһеҙ дәлил булып һанала; элекке осорға фаянс биҙәүестәре табылдыҡтарына ҡарай, йәғни быяла Мысырҙа 5 мең йыл элек булған.
Боронғо Месопотамия археологияһы, бигерәк тә боронғо Шумер һәм Аккад, тикшеренеүселәрҙе Быяла эшләүҙең боронғо өлгөһөн Ашунаҡ районындағы Месопотамияла табылған ҡомартҡы тип иҫәпләй, Аҡҡад династияһы осорона ҡараған үтә күренмәле быяланың цилиндрик мисәте , йәғни уның йәше яҡынса дүрт мең ярым йыл тәшкил итә.
Быяла эшләүҙең килеп сығышы тураһында һөйләүсе легендаларҙың актуаллеге тарихи һәм этногеографик аспекттарға ғына ҡағылмай, Белемдәр теорияһы күҙлегенән ҡарағанда ситләтелгән генә әһәмиәткә эйә, әммә техниканың барлыҡҡа килеүенә, мәҫәлән, көршәк яһау оҫталығының «осраҡлы» процестарынан айырылған кеүек, яңы үҙенсәлектәргә эйә материал булдырыуҙың башланғыс нөктәһе булып тора — улар менән идара итеүҙең беренсе аҙымы, ә киләсәктә — ҡоролманы аңлау өсөн.
асыштар синхронлығы» был осраҡта ҡайһы бер билдәләр менән күҙәтелеүе мөмкин, һәм ул хатта йөҙәр йылдар дауамында ла әллә ни ҙур айырма тыуҙырмай, бигерәк тә быяла бешереүҙең реконструкцияланған ысулында һиҙелерлек айырмалар булһа ла.
Был мифологик версия буйынса, ҡасандыр финикия сауҙагәрҙәре ҡомло ярҙа, таш булмағанда, үҙҙәре ташыған Африка содаһынан усаҡ һалғандар — иртәнсәк янғын урынында быяла тапҡандар.
Бынан саҡ ҡына алдараҡ бөтә силикат материалдарҙың «быяла туғанлығы» идеяһын И. Ф. Пономарев әйтә, ғалим быяла генезисын башҡа силикат материалдарының үҙенсәлектәрен өйрәнеү өсөн уның төҙөлөшөн өйрәнеүҙең роле кеүек үк аңлауҙың мөһимлеген һыҙыҡ өҫтөнә ала; шул уҡ ваҡытта М. В. Ломоносовта:
Көҫәпәй Йүрүҙән йылғаһы ҡушылдығы Муҡшы йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 27 километр һәм Кропачёво станцияһынан 56 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
1849 йылдың октябрендә был ауылдар тураһындағы бер документта былай тип яҙылған: «Башҡорттарҙың бер өлөшө Мырҙалар-Мәсетле ауылынан Йүрүҙән аръяғына күсеп сыҡҡан, һәм ауылды Көҫәпәй тип атаған».
".Бишбармаҡ атамаһы башлыса көньяҡ башҡорттарға билдәле, башҡа төбәктәрҙә уны ҡулһалма, ҡуллама йәки ҡулдама, һалмалит, ҫалмалит, ҫалмалыйт, ҡаҙанаш." тип йөрөтөлөүен күрһәтә.
4 кешелек бишбармаҡ бешереү өсөн 600 гр. һарыҡ ите, 2 баш картуф, 3 баш һуған, 1 стакан бойҙай оно, 1 йомортҡа, 2 аш калағы аҡ май, 3 стакан һурпа, самалап тоҙ һәм башҡа тәмләткестәр алына.
Ғәҙәттә ҡоштар яңғыҙ осалар — хатта парҙар ҙа бер ҡасан да бер-береһенә яҡын осмайҙар, ә һәр саҡ бер-береһенән алыҫыраҡ һәм төрлө бейеклектә ҡалалар.
Һыу аҫтында 135 секундҡа тиклем тора алалар, әммә ғәҙәттә — 40-50 с. Һыуға сумыу тәрәнлеге 45-46 м тәшкил итергә мөмкин, әммә ғәҙәттә күпкә кәмерәк.
Илдең материк өлөшөндә Кольский ярымутрауы һәм Карелиянан алып көнсығышта Анадыр уйһыулығынданда, Чукотка ярымутрауында, Коряк таулығында, Камчаткала, Охот ярҙарында һәм Амур түбәнлегендә йәшәй.
Осҡан сағында күберәк ыңғырашҡанға оҡшаған, яйлап йышая барған "ҡа.ға.ҡа. ғарррааа" йәки яңғыҙ өҙөк-өҙөк "ғаҡ" кеүек тауышты ишетергә мөмкин, һыуҙа — тауыш ярҙамында бик ғәйрәтле, ләкин моңло ҡабатланыусы "ҡу-ҡу-ии" тауышы менән оя һәм аҙыҡ биләмәһен келәймәләй.
Ҡышҡы "кейемдә" ата һәм инә ҡоштарҙың баш осо һәм муйынының артҡы яғы ҡарағусҡыл, арҡаһы һәм яурын өлкәһе ҡара-һоро, ҡайһы берҙә ваҡ аҡ таптар менән.
Оя осорондағы "кейеме" өлкән ҡоштарҙың ҡышҡы "кейеменә" оҡшаған, әммә өҫкө яғы көрәнерәк, ҡауырһыны һорғолт һүрәт менән, тамағында һәм муйынының алғы яғында көрән төҫ сағыла.
Оя ҡорған осорҙа парлашып йөрөйҙәр, осҡанда һәм ҡышлауҙа — яңғыҙ һәм парлашып, һирәк кенә төркөм яһайҙар, бигерәк тә яҙ әйләнеп ҡайтҡас, тәүге боҙ уйымдары барлыҡҡа килә башлаған мәлдә туҡланыу өсөн һыу сикле булыу сәбәпле.
Инә һәм ата ҡоштоң муйыны һәм башы көлһыу һоро төҫтә, маңлайы һиҙелерлек ҡарараҡ, тамағы һәм муйынының алғы өлөшө ҡарағусҡыл йәки йәшкелт ялтырауыҡлы ҡара.
Арҡаһының алғы өлөшөндә һәм елкәләре тирәһендә шахмат һүрәте яһаған тура мөйөшлө аҡ таптар рәте күренә, ҡойроҡ өлөшөнә табан — ваҡ йомро аҡ таптар.
Ҡағараҡтың төп аҙығы — ваҡ һәм урта ҙурлыҡтағы балыҡ, уны оя ҡорған күлдә, шулай уҡ балыҡҡа бай йылғаларға йәки күлдәргә, һирәгерәк диңгеҙгә осоп барып та аулай.
Был популяцияның осоп китеүе сентябрҙең һуңғы декадаһында башлана һәм Аҡ диңгеҙ — Выборг ҡултығы — Эстония — Украина, Молдавия, Румыния , Болгария — Азов һәм Ҡара диңгеҙ маршруты буйынса бара.
Көньяҡ Уралда яҙғы һәм көҙгө күсеү мәлендә бик һирәк осрай (Һаҡмар һәм Ағиҙел йылғалары үрҙәрендә, Талҡаҫ күле, Ҙур Учалы, Өргөн, Султанкүл, Асылыкүл, Ҡандракүл; Павлов һәм Нөгөш һыуһаҡлағыстары).
Ҡағараҡ ауымбаҡтан ҙурлығы һәм ҡауырһын төҫө, суҡышының тура булыуы менән генә түгел, ә осҡан ваҡытта йыйналған тупаҫ һыны менән дә айырыла: муйыны сағыштырмаса ҡыҫҡа һәм нәҙек.
Брюссель кәбеҫтәһен ҡуйын бөрөләренән барлыҡҡа килгән бәләкәй генә күсәндәре өсөн, ә кольраби кәбеҫтәһен йыуан, һутлы, шалҡанға йәки һыйыр шалҡанына оҡшашлы ер өҫтө һабағы өсөн үҫтерәләр.
1968 йылда Кәтибә Кинйәбулатова, Рәми Ғарипов һәм Әнисә Таһирова менән берлектә Фәүзиә Рәхимғолова «Башҡортостан ҡыҙы» журналын сығара башлауҙа туранан-тура ҡатнаша һәм баҫмала 1971 йылға тиклем эшләй.
Ауылға 1844-1847 йылдарҙа башлыса Уртаул һәм Бәҙрәш ауылдарынан күсеп килгән башҡорт ғаиләләре нигеҙ һалған (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Бәҙрәш һәм башҡа тораҡ пункттарҙан).
Мусин Рәзил Ситдиҡ улы , партия, хужалыҡ, йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре, КПСС-тың Дүртөйлө район комитетының элекке 1-се секретары һәм Дүртөйлө ҡалаһы һәм районының элекке хакимиәт башлығы, 1990—1994 йылдарҙа Башҡорт ССР-ы Юғары Советы Рәйесе урынбаҫары, Башҡорт АССР-ының 10-12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Сирбай (урыҫ йәниҫәбе материалдарында Самарово, Сатаево тип тә теркәлгән) ауылына быуатының 2-се яртыһында, тәүге төпләнеүсе кешенең исеме менән Һамар атамаһын биреп, үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.
Сирбай ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Алайылға буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан көнсығышҡа 32 километрҙа һәм Һилейә тимер юл станцияһынан төньяҡ-көсығышҡа табан 45 километр алыҫлыҡта уынлашҡан.
Ауылға 1743 йылда Себер даруғаһы Ҡара-Табын улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалына, баш күтәреүселәрҙең ерен бүлеп биреүҙе һорап үтенес ҡағыҙына ҡул ҡуйғандарҙың береһенең исемен йөрөтә.
быуат аҙағында, 1795 йыл тирәһендә, Себер даруғаһындағы Тырнаҡлы аҫабаларынан Йыланыш шишмәһе сыҡҡан ерҙә һатып алынған биләмәлә, Һикеяҙ ауылы бүлендеге булараҡ, ҡаҙна крәҫтиәндәре Йыланыш ауылына нигеҙ һалған.
Йыланыш ауылы Әй йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡҡа 36 километр һәм Мөрсәлим тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 59 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
1712 йылдың 20 мартында Дыуанай улусы башҡорто Аҡъегет Ҡарамшаҡов килешеү нигеҙендә үҙ ерҙәренә йорт төҙөп йәшәү хоҡуғы менән типтәр Арыҫлан Самсалинды индерә.
1759 йылда башҡорт Йортбағыш Әсәнков үҙенең ерҙәрен өс өлөшкә бүлеүен теркәй: беренсеһе Яҙғы Оҙон ҡул тип аталғаны Биккенә ауылы татары Биккенә Ибраевҡа бирелә, ҡалған икеһен - Ҡыҫҡа ҡул һәм Әсән биләмәләрен үҙ исемендә ҡалдыра.
Мәҫәлән, Бәхтийәр Баҡый улы Ишәев 11-се башҡорт атлы полкы составында һуғыша, 1834 йылда «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы менән бүләкләнә.
Күрәһең, 1754 йылда завод хужалары Твердышев менән Мясниковҡа мәғдәнле урындарҙы һатыуҙа ҡатнашҡан абруйлы башкир Сәйетҡол Ҡыҙылбаевтың исемен йөрөтә.
Мәсәк ауылы Ҡыйғы йылғаһы ҡушылдығы Кесейек йылғаһы буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан төньяҡҡа табан 31 километрҙа һәм Һилейә тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 74 километрҙа урынлашҡан.
Ул ваҡытта Һамаров Тамьян олоҫонда йөҙ башы булып хеҙмәт итә һәм ырыуҙаштары припущинниктарға ерҙәрен ҡуртымға биргәндә уларҙың ышаныслы кешеһе булараҡ сығыш яһай.
1771—1773 йылдарҙа Ҡасҡын Һамаров Польшала Бар конфедераттарына ҡаршы 11 башҡорт старшинаһы менән бергә һуғыша һәм 3 меңлек ғәскәрҙең 10-сы башҡорт командаһы башлығы вазифаһын үтәй.
«Статистические сведения по Белебеевскому уезду Уфимской губернии» (оценочно-статистические материалы по данным местных исследований 1896г) китапта Йомаҙыбаш ауылының ҡайҙа урынлашыуы хаҡында күрһәтелә: «по пологому склону на востоке при небольшой р. Юмады, впадающей в р.Сюнь, которая протекает по северной границе; по западной границе протекает ручей Кайраклы; по восточной границе протекает р. Сакай, первый берег который служит покосом; в полях протекает пересыхающий ручей Кургула…»
Шаран районының Дүрмән ауылы ревизия һәм метрик яҙмаларында күрше ауыл булған Йомаҙыбаш ауылы «Емәҙебаш», «Ямаҙыбаш», «Жамаҙы» тип тә аталғанын күрһәтә.
Шулай уҡ, ауыл исеменә ҡағылышлы аҡһаҡалдар араһында, ауылға иң беренсе килеп урынлашҡан Йәмәли исемле кеше урынлашыуы тураһында версия ла йәшәй, тимәк Йомаҙыбаш, Ямаҙыбаш, Ямаҙы - антропоним.
Башҡортостандың халыҡ шағиры , Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре , Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры , Бәләбәй районының Фәтих Кәрим исемендәге әҙәби премияһы лауреаты .
Ауылға керҙәшлек килешеүе буйынса Нуғай даруғаһы Юрматы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә, 1754 йылдың 3 майында мишәрҙәр һәм типтәрҙәр нигеҙ һала.
1784 йылда бында шундай уҡ шарттарҙа татар милләтенән булған дәүләт крәҫтиәндәре, 1788 йылда — типтәрҙәрҙең яңы төркөмө, 1795 йылда Стәрлетамаҡ өйәҙе Ашҡаҙар ауылынан яһаҡлы татарҙар күсеп ултыра.
Наполеонды Рәсәйҙән ҡыуып сығарып, Европа илдәрендә еңеп сығып, уның империяһының баш ҡалаһы Парижды алып, 15-се полк яугирҙәре Әбүтәлип Һырлыбаев, Ишмурҙа Яулыбаев, Әхмәров Абдулғафар һәм Юлбирҙе Баргутов еңеү менән ҡайтаралар.
1786 йылдың 10 майындағы килешеүгә ярашлы, башҡорттар-ҡыр-йыландар ауылдарына 80 йылға яһаҡлы татарҙар Ғабдулатиф һәм Мортаза Ғәбделкәримовтарҙы һәм Әмир Ермәковты 10 йән менән, аҫабаларға ихатанан йылына 15 тин түләү шарты менән, ҡабул итә.
Верхнеурал өйәҙе биләмәһендә Ҡаратабын улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1790 йылда Өргөн күле янында шул уҡ атамалы, Мулдаш булараҡ билдәле ауыл барлыҡҡа килә.
Өргөн ауылында төп мәктәп (элекке мәсет бинаһы, таштан, быуат башы архитектура ҡомартҡыһы), балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Күгәүен, уҡра, бөгәләк, бөгәлсән, рәшә —һөтимәрҙәрҙә паразитлыҡ итеүсе урта ҙурлыҡтағы ике ҡанатлы бөжәктәрҙең бер нисә ғаиләһе.
Бөгәлсәндәр, бөгәләктәр йылҡы паразиттарына ҡарата; ике ҡанатлы бөжәктәр ғаиләһе, уларҙың личинкалары йылҡының эсәк буйында паразитлыҡ итәләр; уҡра һыйыр мал паразиттарына ҡарата; ике ҡанатлы бөжәктәр ғаиләһе, уларҙың личинкалары һыйырҙың тиреһендә паразитлыҡ итәләр; рәшә һарыҡ паразиттарына ҡарата; ике ҡанатлы бөжәктәр ғаиләһе, уларҙың личинкалары һарыҡтың танауында паразитлыҡ итәләр .
Рәшә балаларын тере тыуҙыра, балаларын йәй көнө һарыҡтарҙың танау тишектәренә һала, уның балалары үрләп һарыҡтың маңлайына һәм яңаҡ тирәләренә барып етә һәм бик ныҡ ауырта, хатта ҡайһы саҡта һарыҡтың мейеһенә барып инә, унда әйләнсек ауырыуы башлана һәм үлә.
Дөмәй ауылы тарихы архив документтарында ярайһы уҡ яҡшы сағылдырылған: 1704 — 1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалын баҫтырыу менән шөғөлләнгән Ҡаҙан комиссары Сергеев Бүләр улусынан 11 кешене Ҡаҙанға саҡыртып ала.
Сергеев командаһы, Минзәлә йылғаһы буйында урынлашҡан Дөмәй ауылын туҙҙырып, талай, ир-егеттәрен ҡулға ала һәм Минзәлә төрмәһендә тотолған башҡорттар менән бергә Ҡаҙанға алып бара һәм, уның өҫтөнән император ғәли йәнәптәренә ялыу бирергә ниәтләнеүҙәрендә ғәйепләп, төрмәгә яба, ә Дөмәйҙе язаға тарттыра.
З. Әсфәндийәров раҫлауынса, ауылға нигеҙ 1666 йылда һалынған, сөнки 1697 йылда Йылан улусы башҡорттары Ҡарабаш Туҡтағолов менән Дәүәй Байсуриндар араһындағы низағты тикшергән мәлдә шул асыҡлана: Ҡарабаштың атаһы Туҡтағол Бөйрәкәй, 1662 -1664 йылдарҙа булып үткән башҡорт ихтилалы осорона, Дөмәйҙең атаһы Дәүәйгә тотоноп тороу өсөн үҙенең аҫаба ерҙәрен биреп тора.
Ырымбур крайының баш начальнигы В. Н. Татищевҡа яҙған хатында Бәпәнәй башҡорттар урыҫ подданныйлығын үҙ иректәре менән ҡабул иткәнлеге һәм баш күтәреүгә килтергән сәбәптәрҙе аңлата: «Беҙ, башҡорт халыҡтары, беҙҙең атайҙарыбыҙ, олатайҙарыбыҙ, бөйөк батшабыҙ подданныйлығына үҙ иркебеҙ менән килгәнбеҙ, һәм батшалар беҙгә ирек бирҙе, баш особоҙҙа ҡылыс уйнатманы. Беҙ ергә эйә булғаныбыҙ өсөн яһаҡ түләнек. Хәҙер яһаҡлы ерҙәрҙә ҡалалар төҙөйҙәр, башҡорттарҙы ҡыҫырыҡлайҙар, һәм, әгәр ҙә бындай хаяһыҙ тәртип үҙгәрмәй икән, юҡҡа сығыу янаһа ла, үлемдән дә ҡурҡмай, башҡорттар ҡаршылыҡ күрһәтәсәк»
Башҡорт ихтилалдарын баҫтырыу һөҙөмтәһендә, ерҙәрен ҡаҙна һәм заводтар мәнфәғәтенә тартып алыу сәбәпле, ҡыуаҡан халҡының күпселеге аҫабалыҡ хоҡуғын юғалтҡан.
Октябрь революцияһына тиклем Яңғаҙы ауылы — Ырымбур губернаһының Ырымбур өйәҙе 9-сы башҡорт кантоны составында , Ырымбур губернаһының Ырымбур өйәҙе 10-сы башҡорт кантонының 9-сы йорто составында , Ырымбур губернаһының Ырымбур өйәҙе 4-се башҡорт кантонының 6-сы йорто Әбделнасир ауыл йәмғиәте составында , Ырымбур губернаһының 2-се Верхнеурал кантоны Ырымбур өйәҙе Түңгәүер улусының Әбделнасир ауыл йәмғиәте составында , Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе Түңгәүер улусы составында , 1914—1917 йылдарҙа — Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе 2-се Түңгәүер улусы составында.
Мәхәлләнең дини етәкселәре: указлы имам Шаһиәхмәт Турдасын улы Йосопов ; указлы имам Ишмөхәмәт Шаһиәхмәтов , указлы аҙансы Ғиләзетдин Шаһиәхмәт улы Турдасынов ; имам, мөҙәрис һәм мөхтәсип Ғабдрахман Тимербулат улы Турдасынов ; аҙансы, мөәдзин һәм мөғәллим Мөхәмәтхәсән Кәлимулла улы Ҡлысов .
Беренсе тапҡыр ауыл 1817 йылдың ноябрендә Шәһиәхмәт Турдасыновтың Яңғаҙы ауыл мәсетенә мулла һәм мөҙәрис вазифаһына тәғәйенләүе менән бәйле телгә алына.
1851 йылда Әбделнасир ауылы халҡы Яңғаҙы мәсете ҡарамағында була, с 22 января 1857 йылдың 22 ғинуарында Исмәғил ауылы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы Түбәнге исмаҡай ауылы) халҡы мәхәллә составына индерелә.
Мәсет бинаһы бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡала һәм илдә демократик үҙгәрештәр башланыу менән ғибәҙәтхана имам-хатип Абрар Ҡлысов етәкселегендә үҙ функцияларын башҡара башлай.
1908 йылдың февралендә Яңғаҙы ауылы йыйылышы мосолман мәхәлләһе Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе Дед улусы Балыҡлы ауылы кешеһе Ғиҙитдин Хәсәновты имамы итеп һайлай.
1932 йылға тиклем дини бурыстарҙы Мусин Шәмсимөхәмәт , Йосопов Зиннәт хажи, Ҡлысов Аралбай Хәсән улы башҡаралар, ә 1932—1933 йылдарҙа Ҡлысов Ғәҙелша Мөхәмәткирәй улы мосолман мәхәлләһе вәкиле була, 1933 йылда ҡулға алына һәм репрессиялана.
Кәкүк емеше тамыры һәм тамырһабағынан әҙерләнгән төнәтмәне тын алыу юлдары, үпкә шешкәндә, нервылар ҡаҡшағанда, бөйөрҙәр тарафынан бәүел бүленеүе насарайғанда ҡулланырға кәңәш ителә.
Төнәтмәне әҙерләү: 1 балғалаҡ киптереп ваҡланған тамыр һәм тамырһабаҡты 1 стакан ҡайнар һыуға һалып, өҫтө ябыҡ килеш йылы урында ярты сәғәт тоторға кәрәк.
Бала саҡтан уҡ уның сәскәләрен, һабағын ашап ҡарап, тәмен олоғайғас та хәтерләү үҙе үк һәр яҙ һайын бала саҡтың моңһоҙ, ҡайғыһыҙ хәтирәләренә ҡайтып әйләнеү мөмкинлеген бирә.
1739 йылдың 25 июлендә тултырылған документта аҫаба башҡорттарҙың яһаҡ татарҙарын, йылына 5 һыуһар һәм 1,5 батман бал биреү шарты менән, үҙҙәренең Ҡыр-Ҡаңлы улусындағы аҫаба ерҙәренә индереүҙәре тураһында килешеү төҙөлә.
1739 йылғы килешеүҙә аҫаба башҡорттар үҙ ауылдарына индергән яһаҡ татарҙары күрһәтелеүгә ҡарамаҫтан, 1762 йылғы рәүиздә бер генә ерһеҙ башҡорт та иҫәпкә алынмай.
Йыуа Үҙәк Европала (Австрия, Бельгия, Чехия, Словакия, Германия, Венгрия, Нидерланд, Польша, Швейцария), Төньяҡ Европала , Көньяҡ Европала (Румыния, Болгария, Югославия, Греция, Италия, Франция, Испания, Украина, Кавказда һәм Төркиәлә таралған.
Айыу һуғаны Брянск, Курск, Ленинград, Липецк, Мәскәү, Псков, Рязань, Смоленск өлкәләре һәм Ставрополь крайы, шулай уҡ Белоруссия, Латвия, Литва, Украина республикаларының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Ит-һөт өсөн аҫралған малға йыуа ашатыу кәңәш ителмәй, иттең еҫенә йоғонто яһай, ә һөт — ҡыҙғылт-һары төҫкә инә, тәме үҙгәрә, әммә хайуандың үҙенә бер нисек тә насар тәьҫир итмәй .
Шуға күрә, күберәк ер бүлеме алыр өсөн, Түбәнге Бишенде һәм Балтай башҡорт-әйлеләре Троицк өйәҙендәге үҙ аҫаба биләмәләренә кире ҡайтырға ҡарар итә.