polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Шулай итеп, электромагнетизм өлкәһендәге тикшеренеүҙәр телефондарҙың һәм артабан кеҫә телефондарының барлыҡҡа килеүенә килтерә, термодинамикалағы асыштар автомобиль эшләү мөмкинлеген бирә, электроника үҫеше компьютерҙар барлыҡҡа килеүенә килтерә.
Әммә йыш ҡына фәлсәфәүи теорияларҙа күҙәтеүҙәр дөрөҫ тасуирланмаһа ла, хатта боронғо заманда ла кешелек астрономияла һиҙелерлек уңыштарға өлгәшә, ә бөйөк грек ғалимы Архимед хатта механика һәм гидростатика закондарының теүәл формулировкаларын биреүгә өлгәшә.
Ҡайһы берҙә физиканы «фундаменталь фән» тип тә атайҙар, сөнки башҡа тәбиғи фәндәр — биология, геология, химия һәм башҡалар — физика ҡанундарына буйһонған матди системаларҙың билдәле бер класын ғына тасуирлай.
Матдәнең химик үҙенсәлектәре физиканың термодинамика, электромагнитизм һәм квант физикаһы кеүек тармаҡтарында тасуирланған атомдарҙың һәм молекулаларҙың физик үҙенсәлектәре менән билдәләнә.
Кешелектең үҙенсәлеге, яңы һорауҙарға яуап эҙләп, быға тиклем берҙән-бер дөрөҫ тип һаналған положениеларҙы шик аҫтына ҡуя һәм ҡайтанан ҡарай, ахыр сиктә бөйөк фәнни асыштар дәүеренә килтерә, бөгөнгө көндә ул быуат уртаһында башланған фәнни революция тип атала.
Был фундаменталь үҙгәрештәрҙең тәүшарттары боронғо аҡыл эйәләренең мираҫы арҡаһында барлыҡҡа килгән, уларҙың мираҫын Һиндостан һәм Фарсы республикаһы эҙенә төшөрөргә мөмкин.
Физик теориялар һәр ваҡыт тиерлек математик тигеҙләмәләр рәүешендә формулировкалана, математиканың ҡатмарлыраҡ тармаҡтары башҡа фәндәрҙә ғәҙәттәгенән ҡатмарлыраҡ ҡулланыла.
Уны өйрәнеү предметы булып материя һәм уның хәрәкәт итеүенең дөйөм формалары, шулай уҡ материя хәрәкәтен контролдә тотоусы тәбиғәттең фундаменталь үҙ-ара тәьҫир итешеүе тора.
Электромагнит ҡыр һәм электромагнит тулҡындар теорияһын төҙөү менән Гюйгенс нигеҙ һалған яҡтылыҡ тулҡыны теорияһының Ньютондың корпускуляр теорияһын еңеүе менән классик оптика төҙөлөшө тамамлана.
Ауылға Нуғай даруғаһы Ҡырҡ‑Өйлө‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Бөрйән улусы башҡорттары (һуңынан үҙҙәренең аҫаба ерҙәренә кире әйләнеп ҡайталар.
Был файҙалы була: хәрби хеҙмәтте башҡарыу еңелерәк була (элек ғаилә бер яугир ҡуя, хәҙер бер ихатала берләшкән ғаиләнән — шулай уҡ бер) һәм башҡа бурыстарҙы үтәү.
Штәнде ауылы башҡорттары шул уҡ райондың Иҫке Илекәй ауылы халҡы менән бер нәҫелдән булған һәм 10-сы башҡорт кантонына ҡараған, 1863 йылға тиклем хәрби ҡатламға ингән .
Түбәнге Әрмет ауылы элегерәк Рәхимибрай исемен йөрөткән , 1774 йылда улус старшиналарының береһе булған Әрмет ауылы аҫабаһы Мөхәмәтрахим Ибраев хөрмәтенә аталған.
ревизия мәғлүмәттәре буйынса, унда башҡорттар һәм типтәрҙәр йәшәгәндәр: 26 йортта 151 кеше йәшәгән, 20 ихатаны 122 типтәр биләгән, шуларҙың 71-е Пугачев ихтилалында ҡатнашҡан.
Ауылдың мишәрҙәр йәшәгән өлөшөндә түбәндәге вазифалы кешеләрҙең йәшәүе лә иҫәпкә алына: йорт старштнаһы Әлиулла Рафиҡов , десятник Рәхмәтулла Мәсәғүтов.
Архив мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙең үҙәк райондарынан урыҫ күскенселәре Башҡортостандың Көньяҡ Урал итәгенә крәҫтиәндәрҙе крепостнойлыҡтан азат иткәндән һуң килеп сыҡҡандар.
«Папуа» һүҙе малай телендәге «папува» һүҙенән килеп сыҡҡан, «бөҙрә сәсле» тигәнде аңлата (башҡа фараз буйынса «оранг папуа» — «бөҙрә ҡара сәсле кеше» тигәнде аңлата).
Мәҫәлән, Сереккүлдә йәшәгән (Үрге Сереккүлме, йәки Түбәнге Сереккүлме икәнлеге күрһәтелмәгән) үрәтник 45 йәшлек Шаһабитдин Сабитов бындай хеҙмәтте бик тапҡыр үтәй .
Был ике ауыл халҡы Йәркәй, Йөннө ауылдарындағы башҡорттар менән бергә 1830 йылда Туҡтамыш Һөйөндөковҡа 5 йылға Рәс йылғаһында балыҡ тотоу хоҡуғын тапшыра.
Ауыл тораҡ пунктының ауыл статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында», 211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1:
Ул бөтөрөлгәндән һуң ауыл Семёнкин ауыл советы составына инә (Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» 49-з Законы).
Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, участка дауаханаһы, «Рәсәй почтаһы» бүлексәһе, мәҙәниәт йорто, китапхана, район электр селтәрҙәре, урман хужалығы, мәсет, магазиндар бар.
Ишемйәрова Лилиә Рауил ҡыҙы , йырсы, Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, халыҡ-ара һәм республика конкурстары лауреаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы .
Әсфәндиәровтың «Башҡортостан ауылдары тураһындағы мәғлүмәттәр» китабында былай тип яҙылған: "Сотник Байғаҙы Ҡунаҡбаев Һәүәнәк йылғаһы буйында ауыл нигеҙләй һәм уға үҙенең исемен ҡуша.
1816 йылғы иҫәп алыу материалдарынан күренеүенсә, Байғаҙы, Бикмөхәммәт, Килмөхәмәт, Рәхмәтулла Тимер ауылында, ә 1850 йылғы иҫәп алыу буйынса улар бала-сағалары менән Байғаҙыла йәшәгән.
РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре, БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы , СССР-ҙың мәғариф отличнигы , РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы , Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы , Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре , Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты .
1979 йылдан Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999 йылдан тау-нефть факультеты деканы; 2016—2020 йылдарҙа нефть һәм газ скважиналарын быраулау кафедраһы мөдире.
Пугачёв етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы йылдарында старшина Байым Ҡыҙраев, үҙенең данлыҡлы сығышына ҡарамаҫтан, үпкәләүҙәрен иҫенә төшөрөп, баш күтәреүселәр яғына баҫа.
Сәсеүҙең байтаҡ өлөшө өс кешегә тура килгән — Тажетдин Мөхәмәткилдин 180 бот, Хөснөтдин Мөхәмәтшәрипов 187 бот һәм Абдулвахит Абдрахманов 206 бот сәскән.
Язалау ғәскәрҙәре корпусының баш командующийы генерал-лейтенант Ф. Ф. Щербатов 1774 йылдың 11 майында императрица Екатерина -гә докладында Байым тарханды башҡаларға айырыуса ҙур йоғонто яһағаны өсөн башҡорт старшиналарының «рухи начальнигы» тип атай.
Байым ауылы Кесе Ҡыҙыл йылғаһы буйында, район үҙәге Асҡар ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа 67 километр һәм тимер юл станцияһы Ташбулат ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 10 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
1788 йыл тирәһендә Яңы Киләйгә Демидов заводтарында эшләтеү маҡсатында дәүләт крәҫтиәндәре — Акаев, Ларионов, Коземаслов, Лобанов, Зайцев, Вяткин, Чурбанов, Верховцов, Новиков, Шумбутов, Шулындин, Зарубин, Смирнов, Смородиндарҙың ғаиләләренән 144 ир-ат, 153—ҡатын-ҡыҙ күсерелгән.
Киләй ауылы Сөн ҡушылдығы Урза йылғаһы буйында, район үҙәгенән төньяҡҡараҡ 12 километрҙа, Туймазы тимер юл станцияһынан төньяҡҡа табан 87 километрҙа урынлашҡан.
Ауылдан көнсығышҡа табан 1,5 километр алыҫлыҡта Сөн йылғаһының уң яҡ яр буйында тәбиғәт ҡомартҡыһы — Маты йылғаһы тамағы эргәһендәге ҡарағайлыҡтар урынлашҡан.
Яугилде тураһында мәғлүмәттәр булмаһа ла, ревизия материалдары буйынса уның 70 йәшлек улы Ҡәҙерғол Яугилдин, ейәне Ишморат һәм бүләсәләре Солтанморат, Байбулат, Байгилде Ишморатовтар булыуы билдәле.
Чебоксар ҡалаһының «Нарспи» халыҡ йыр һәм бейеү ансамблен ойоштороусы һәм 1968 йылдан уның художество етәксеһе, 1993—2001 йылдарҙа И. Н. Ульянов исемендәге Сыуаш дәүләт университетының культурология кафедраһы мөдире, доцент.
Фәнни эшмәкәрлеге сыуаш йола фольклорын һәм Урал-Волга буйының башҡа халыҡтарын этнолингвистик тикшереүгә, әҙәбиәт менән фольклорҙың үҙ-ара бәйләнеше проблемаларына, сыуаш әҙәбиәте тарихын өйрәнеүгә арналған.
Риүәйәттәр буйынса, ауылға быуат башында, Стәрлетамаҡ өйәҙе Юрматы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә, купчий ҡағыҙы буйынса Өфө өйәҙенең Ҡамышлы ауылы күскенселәре тарафынан нигеҙ һалынған.
Шакиров Миҙхәт Әхмәт улы , хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1982—1993 йылдарҙа төҙөлөүсе Башҡорт атом электр станцияһы директоры, 1993—2002 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте премьер-министры урынбаҫары.
Улар менән бергә тикшеренеү эштәрендә өс йыл буйына Өфөнөң арҙаҡлы гражданины яҙыусы, спелеолог һәм йәмәғәт эшмәкәре М. Чвановтың спелеология секцияһы ла ҡатнаша.
Ауылға Нуғай даруғаһы Дыуан-Табын улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә керҙәшлек килешеүе буйынса Күрпәс-Табын улусы Еҙем ауылы башҡорттары нигеҙ һала, 1786 йылдан Яңы Еҙем исеме менән йөрөй.
1865 йылда Иҫке Күҙәк (81 йортта 438 кеше йәшәгән; игенселек, малсылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр; мәсет, училище, һыу тирмәне булған) һәм Күзәк (30 йортта — 557 кеше; малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр; мәсет, училище, һыу һәм ат тирмәне булған) ауылдары теркәлгән.
Ауыл статусын 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусын үҙгәртеү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з Башҡортостан Республикаһы Законына ярашлы ала.
Район үҙәгенән төньяҡҡа табан 26 км һәм Аҡкүл тимер юлы станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 50 км алыҫлыҡта Һарыйылға һәм Өйәҙән йылғалары араһында урынлашҡан.
Әҙиптең пьесалары Рәсәйҙең, Украинаның, Ҡаҙағстандың, Белоруссияның, Монголияның, Төркмәнстандың һәм Литваның 150-нән ашыу театрында, шулай уҡ алыҫ сит илдәрҙә лә барғаны билдәле.
Һуңғы көндәргә тиклем ул әүҙем йәмәғәт тормошо алып барҙы, ижад менән шөғөлләнде, социаль селтәрҙәрҙә комментарийҙар яҙҙы, дуҫтары һәм китап уҡыусылар менән аралашты.
16 ғинуарҙа ул үҙенең битендә былай тип яҙҙы: «Был „һикереүҙәр“ миңә насар тәьҫир итә. Мәйет кеүек ятам. Тереләй күмелермен тип ҡурҡҡан Гоголде иҫкә төшөрәм. Хоҙай һаҡлаһын!».
Драматург бер-нисә тиҫтәнән ашыу пьеса ижад итә, улар араһында тәүге драма әҫәре «Һөйәһеңме-һөймәйһеңме?», «Ҡанатланып ос, һин Толпарым!», «Талаҡ-талаҡ», «Әбеҙәргә ни етмәй?», «Бибинур, ах, Бибинур!», «Шайморатов-генерал», «Ҡатын-ҡыҙҙың ҡырҡ сыраһы», «Эх, күгәрсенкәйҙәрем!.», «Һөйөү сәғәте һуҡҡанда», «Таштуғай», «Камикадзе», «Онотолған доға», «Мөхәббәт ҡарағы» һәм башҡалар бар.
Элгәре Кама ҡушылған ерҙән түбәнерәк ташҡын осоронда максималь һыу сығымы 67 000 м³/с, ә Волгоград янында туғайҙарға йәйелеү һөҙөмтәһендә юғалтыу 52 000 м³/с күләмдән артмаған.
Волгоградҡа тиклем Волга бассейнының уртаса йыллыҡ һыу балансы йылдар дауамында ошолай тәшкил итә: яуым-төшөм 662 мм, йәки йылына 900 км³, йылғаларҙан төшкәне 187 мм, йәки йылына 254 км³, быуға сыҡҡаны 475 мм, йәки йылына 646 км³.
Һыу кимәлен көйләү башланғанға тиклем Волга һыуының йыллыҡ тирбәлеүе кимәле Тверь янында 11 метрға тиклем, Кама тамағынан түбәнерәк — 15-17 метрға һәм Әстерхан янында 3 метрға етә.
Бынан тыш, һыуһаҡлағыстар төҙөгән ваҡытта ҡайһы бер ҡалаларҙың уйһыулыҡлы ярҙары буйында йыш ҡына һай һыулы һаҙлыҡлы лимандар һәм затондар барлыҡҡа килә, һаҡлағыс дамбалар, резервтағы насостар һ.
Һыуһаҡлағыстар төҙөлгәнгә тиклем йыл дауамында Волга үҙенең тамағына яҡынса 25 млн т ташылдыҡ, 40-50 млн т ирегән минераль матдәләр ағыҙып килтерә торған булған.
Волга Әстерхан янында март уртаһында боҙҙан әрселә, апрелден тәүге яртыһында үрге Волга һәм Камышинонан түбәнерәк ағымы асыла, ҡалған бөтә дауамында боҙ апрель уртаһында бөтә.
Волга йылғаһын өс киҫемгә бүлеп ҡарау ҡабул ителгән: үрге Волга — инешенән Ока тамағына тиклем, урта — Ока ҡушылған урындан Кама тамағына тиклем һәм түбәнге — Кама ҡушылған урындан Каспий диңгеҙенә ҡуойғанға тиклем.
Волгала яҡынса 70 төр балыҡ тереклек итә, шуларҙың 40 төрө сәнәғәти кимәлдә тотола (мөһимдәре: вобла, ҡорман, һыла, һаҙан, йәйен, суртан, бикре, уҡбалыҡ).
Рәсәй империяһы осоронда йылына 4 миҙгел балыҡ тотҡандар: яҙ көнө һыла, ҡорман һәм карп; йәйгеһан — бикре һымаҡтар , шипка, уҡбалыҡ); көҙ һәм ҡыш — мәкенән бөтә төр балыҡ тотолған.
һәм быуат башында «халыҡтан сыҡҡан» мәҙәниәт вәкилдәре булараҡ Николай Некрасов, Максим Горький, Федор Шаляпин кеүек шәхестәрҙең тормошо һәм ижад юлы Волга менән бәйле.
Волга үрендәге ҡыҫҡа күперҙәрҙе иҫәпләмәгәндә, йылға аша беренсе даими күпер Сызрань янында һалынған — Александр тимер юл күпере, ул 1880 йылда сафҡа индерелгән һәм Александр император исеменә бағышлап аталған булған.
Волганың үр яғы балтик сығышлы гидронимияға бай булыуын иҫәпкә алып, ошо телдәрҙән дә этимология тәҡдим ителгән: «оҙон, оҙайлы» Волго күле Волга йылғаһы; «шишмә, ҙур булмаған йылға».
Үрге ағымында, Валдай ҡалҡыулыҡтары биләмәләрендә Волга ҙур булмаған күлдәр — Кесе һәм Оло Верхиты аша үтә, артабан Үрге Волга күлдәре тип аталған ҙур күлдәр системалары аша аға: былар Үрге Волга һыуһаҡлағысына берләштерелгән Стерж, Вселуг, Пено һәм Волго күлдәре.
Византия хроникаһын яҙған , төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйҙарының географик атамаларын һүрәтләмәлә бер нисә тапҡыр «океандан сығып сармат ерҙәренән ағып төшкән тип аталған бик ҙур йылға» телгә алған.
Урта быуаттарҙа башҡорттар Волга йылғаһын Иҙел тип атаған һәм ул хәҙерге Өфө ҡалаһы янында, Ҡариҙел һәм Ағиҙел йылғалары ҡушылыуҙан башлана тип һанаған.
Айытҡолов Азат Миңлеғәле улы — ҡурайсы, педагог, Рәсәйҙең атҡаҙанған , Башҡортостандың халыҡ артисы , Ғәлимов Сәләм исемендәге премия һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, Салауат Юлаев ордены кавалеры .
Йәғәфәров Алик Ҡәйүм улы — геология-минералогия фәндәре докторы, Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, РСФСР-ҙың Министрҙар Советы премияһы лауреаты , Рәсәйҙең атҡаҙанған геологы .
Һөнәрселек лицейы, Юлдыбай урта мәктәбе, балалар баҡсаһы, физкультура-һауыҡтырыу комплексы, амбулатория, мәҙәниәт йорто (башҡорт халыҡ театры, халыҡ ҡурайсылар ансамбле, халыҡ вокаль ансамбле) бар.
быуаттың аҙағында Ҡазан даруғаһы Юрмый улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәренә, керҙәшлек килешеүе менән, Нуғай даруғаһы Һарыш-Ҡыпсаҡ улусы старшинаһы башҡорт Нуғайбәкте индергәндәр, шулай итеп Нуғайбәк ауылына нигеҙ һалынған.
Нуғайбәк ауылы район үҙәге Баҡалы ауылынан көнбайышҡа 50 километрҙа һәм Туймазы тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа 92 километрҙа Кама йылғаһы ҡушылдығы Ыҡ йылғаһы буйында урынлашҡан.
Үҙ милкендәге һәм һатып алынған крәҫтиәндәр оҫталар һәм сословиела торғандар иҫәбенә инә; ярҙамсы эштәр үҙ крәҫтиәндәре һәм ялланған хеҙмәткәрҙәргә йөкмәтелә.
3673 кеше , православие сиркәүе, ирҙәр земство училищеһы, ҡатын-ҡыҙҙарҙың сиркәү-мәхәллә училищеһы, Пашков әфәнденең ҡабул итеү бүлмәһе, улус идараһы, баҡыр иретеү заводы, ике тимерлек, мөгәзәй, баҙар кибеттәре, йорт бакалея кибеттәре, ҡаҙна шарап магазиндары, бер һыра кибете.
Был шәхес старшиналар һәм ябай башҡорттар исеменән урындағы урыҫ милләтенә ҡараған вазифалы кешеләрҙең аҫабаларҙы ҡыҫырыҡлауы тураһында В. Н. Татищевҡа атап яҙылған хәбәр-хатҡа ҡултамғаһын ҡуйыуы менән таныла.
Шулай уҡ император ғәли йәнәптәре Анна Иоанновна исеменә башҡорттарҙың аҫаба ерҙәренә индерелгән урыҫ һәм башҡа милләт кешеләренән башҡорттарға яһаҡ түләргә тейешлектәре тураһында указ сығарыуын үтенеп яҙылған ғаризаға ҡултамғаһын ҡуйыуы менән дә билдәле.
Улар 1863 йылда Чиниково, Аҙай, Ҡарасәй, Уҫы, Бурансы ауылдарынан Ҡәҙер һәм Һеңрән ауылдарына күсенә һәм 10-ар дисәтинә ер алыуға өлгәшә.
Яңы Балаҡатай—Үрге Ҡыйғы һәм Яңы Балаҡатай—Ҡарлыхан—Оло Устьикин автомобиль юлдары районды республика әһәмиәтендәге Өфө—Бөрө—Сулея—Һатҡы, Мәсәғүт—Красноуфимск автомобиль магистралдәре менән тоташтыра.
Ауыл хужалығы малсылыҡ һәм игенселек буйынса махсуслашҡан, сусҡасылыҡ үҫешкән, Балаҡатай май-сыр комбинатыты — Районда ауыл хужалығы сеймалын эшкәртеүсе берҙән-бер предприятие.
Ҡондоҙ, шәшке, ҡама, ҡырағай йәнлек һәм ҡош-ҡорттоң башҡа һунар-промысла төрҙәрен һаҡлау маҡсатында Ҡарлыхан менән Балаҡатай заказниктары ойошторолған.
Районда 38 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 12 урта мәктәп; 1 музыка мәктәбе, 1 ПУ, 21 дөйөм китапхана, 42 клуб учреждениеһы, үҙәк район, 3 участка дауаханаһы бар.
1790 йылда килешеү буйынса тораҡ пунктына татар кешеһе индерелә: "1799 йылдың 26 февралендә Йылан улусы Ҡаҙан даруғаһы Өфө өйәҙе башҡорто Туйгилде Йәйшаев шул уҡ Ҡазан даруғаһына ҡараған Сереккүл ауылында йәшәгән үҙ туғаны, татар Уразмәт Мамышевҡа, шулай уҡ артабан уның улдары, ейәндәре - вариҫтарына аҫаба ерҙәрҙе файҙаланыу хоҡуғын бирә. Шул уҡ ваҡытта уларға аҫабалар файҙаланған бөтә хоҡуҡтар ҙа бирелә".
Ҡасаба ауыл тораҡ пункты, ауыл статусын Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге 211-з һанлы «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү, тораҡ пункттарын ойоштороу, берләштереү, бөтөрөү һәм статусын үҙгәртеү, административ үҙәктәрҙе күсереү тураһындағы» Законына ярашлы ала, ст.1:
2008 йылдың 18 ноябрендә Сәлих ауыл Советы бөтөрөлгәндән һуң, ауыл Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл Советы составына инә (Башҡортостан Республикаһының «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы" (Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай 2008 йылдың 18 ноябрендә ҡабул итә)).
1839 йылда 1812 йылдағы Ватан һуғышында ҡатнашыусылар, көмөш миҙалдар кавалерҙары Байгилде Үзбәков, Ибраһим Аҡсурин, Мөхәмәтрәхим Юнысов иҫән булалар әле.
Район үҙәгенән төньяҡ‑көнсышта 52 саҡрым һәм Аҡкүл тимер юл станцияһынан төньяҡ‑көнсығышта 68 саҡрым алыҫлыҡта Еҙем йылғаһы буйында урынлашҡан.
Зауряд-хорунжий Шарипҡул Аманғолов, Динмөхәмәт Үтәғолов, Юлмөхәмәт Ҡайғолов, Хәсән Азаматов, Кинйәбулат Байков, Иштуған Әүлиәров, Хабибулла Ураҡаев, Абдулманнаф Ниғмәтуллин, Ишкин Тләкбаҡыев, Абдулмәжит Урманшин 13-сө полк составында 1814 йылдың 19 мартында Парижды алыуҙа ҡатнаша.
«Был урында ҡыҙыҡһыныуыбыҙҙы ҙур булмаған шишмә киҫкенләштерҙе, унда беҙ, ер ҡаҙып, тау нефтенән торған шишмәгә тап булдыҡ. Аршын тирәһе тәрәнлекте ҡаҙып, уның сығанағына барып еттек. Нефтте сиректән саҡ ҡына ашыу ҡалынлыҡтағы ҡатлам үҙенән бүлеп сығарған. Артабан был урынды ҡаҙырға беҙҙең көс етмәне, шул уҡ ваҡытта бында оҙаҡ йәшәргә лә ваҡыт юҡ ине. Телгә алынған урындан биш саҡрым алыҫлыҡта Башҡорт ауылы Биш-Ҡаҙаҡҡа ҡаршы, Ағиҙел йылғаһының иң ярында Ағиҙел йылғаһына ағып төшкән ҡалын асфальт хасил булды. Әгәр был урындарҙы тейешенсә эшкәртергә бойороҡ бирелһә, хеҙмәт һәм баҡмасылыҡ юғалмаясаҡ, тип икеләнмәйенсә һығымта яһарға мөмкин».
1757 йылғы документта телгә алына:«Өфө өйәҙе, Нуғай юлы, Юрматы улусы, Тәлтем аймағы старшинаһы Полат Зиликеев командаһынан башҡорттар Бурағол Оморҙаҡов һәм икенсеһе Бишҡаҙаҡ кешеһе Һөйәрғол Ҡарашаев».
Шулай уҡ 1757 йылда Пруссияға ҡаршы Рус походында ҡатнашҡан 500 башҡорт яугиры араһында Бишҡаҙаҡ ауылының биш кешеһенең исеме лә телгә алына: Итбаш Чураков; Москов Иманғолов; Ялсы Иҫәнбаев; Айытҡол Үтәғолов; Ҡоҙаш Яугилдин.
Академик үҙенең «Фәндәр академияһы докторы адъютант Иван Лепехиндың Рәсәй дәүләтенең төрлө провинциялары буйлап сәйәхәте тураһында көндәлек яҙмалары» хеҙмәтендә былай тип яҙа:
Көйөргәҙе районы ауылдарына ҡағылышлы мәҡәләһендә ул былай тип яҙа: «Ҡарай ауылы быуаттың 60-сы йылдарында ойошҡан. Етенсе ревизия бында 19 йорт барлығын әйтә. Ә быуат уртаһында 40 йортта 260 кеше йәшәгән. Ҡарай артабан да әллә ни үҫмәй. 1920 йылда ла 39 ғына өй була. Ҡарай Бөрйән волосының Мунаш түбәһенә ҡараған, ә 1864 йылдан Таймаҫ ауыл йәмғиәтенә кергән. Етенсе ревизия ваҡытында Ҡарайҙың улы Байғужаға 71 йәш була. Ауылдың беренсе исеме Пугачев восстаниеһында әүҙем ҡатнашҡан Аҡбулат Раҡаев исеме менән киткән. Аҡбулат 1774 йылда бер мең кешелек ғәскәргә етәкселек иткән».
М. Өмөтбаев яҙып ҡалдырыуынса, Хәни Уғлан Әстерхан ҡалаһынан Өфө тирәһендә йәшәгән Гәрәй хан вафат булғандан һуң, уның халҡын үҙенә ҡаратыр өсөн килгән.
Туҡтар бей, үҫеп еткәс, Әстерханға атаһы янына барам тип, был яҡтарҙы ташлап сығып киткән һәм хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Туҡ йылғаһы буйына барып урынлашҡан.
Йәшенләп ямғыр яуғанда бейек ҡаяларға ҡаҡлығып, имәндәргә йәшен атып, бер туҡтауһыҙ янғындар сыға башлағас, ата-бабаларыбыҙ имән үҫкән ерҙә беҙгә тыныслыҡ юҡ, тип әлеге Ибраһим ауылы янына килеп ултырып, тәүге ҡышты сыға.
М. Өмөтбаевтың 1897 йылда сыҡҡан «Кесе табын» ырыуы шәжәрәһендә «Ағиҙел буйында йәшәгән табын башҡорттары рус подданствоһын 1556 йылда ҡабул итә», — тип әйтелә.
Кантон идаралығы осоронда ауылда оҙаҡ ҡына 7-се башҡорт кантонының штаб-фатиры урынлашҡан, сөнки бында кантон башлығы яҫауыл Ишмөхәмәт Өмөтбаев, ғалим-мәғрифәтсе һәм шағир Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың атаһы йәшәгән.
М.Өмөтбаевтың шәжәрәһенә күҙ һалһаҡ, Әмир Тимерҙең улы Фәйрузша хан, уның улы Гәрәй хан, артабан Хәни-Уғлан, Туҡтар бей, Әйкембирҙе, Ҡужамбирҙе дауам итә.
Мөхәммәтсәлим Өмөтбаевтың ата-бабаларынан яҙып алған мәғлүмәттәргә һәм үҙенең «Йәдкәр» китабы буйынса шуны әйтеп була: Йомран-табын ырыуының 1000 йылдан ашыу тарихы бар.
1967—1997 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты, «Ағиҙел» журналы, Башҡортостан китап нәшриәте һәм хәҙерге «Башҡортостан» гәзите хеҙмәткәре.
Шул уҡ ваҡытта уларҙың һәр береһе үҙенсә атала: беренсеһе Әзекәй, бында ауылға нигеҙ һалыусы Серҙебай һәм Таулыбай Әзекәевтар йәшәгән, икенсеһе Аҙналы тип аталған, унда тәүге төпләнеүсенең улы Мырҙағол Аҙналин төпләнә.
Бынан тыш, мөһим үҙенсәлектәр урындағы рельефтың характеры менән булдырыла (бүленеү темпы, тау һырттарының сағыштырмаса бейеклеге һәм йүнәлеше, битләүҙәрҙең экспозицияһы, үҙәндәрҙең киңлеге һәм ориентирланыуы), боҙлоҡтар һәм фирнә баҫыуҙары тәьҫир итә.
Шулай итеп, пассат елдәре барлыҡҡа килә — экватор яғына һәм көнбайышҡа табан өргән даими елдәр, һәм өйрөлмә көсө даими эш иткәнлектән, экваторға яҡынлашҡанда, пассат елдәре уға параллель тиерлек иҫә Өҫкө ҡатламдарҙың экваторҙан тропиктарға йүнәлтелгән һауа ағымдары антипассаттар тип атала.
Ер атмосфераһынан ситтә бер астрономик берәмек алыҫлыҡта, Ҡояш нурҙарына перпендикуляр бер берәмек майҙанда, бер берәмек ваҡыт эсендә үткән Ҡояш нурҙары ағымы Ҡояш константаһы тип атала.
Барлыҡҡа килгән нурланыштың яҡынса 31 проценты йыһанға кире сағылдырыла, ҡалған өлөшө атмосфера һәм океан ағымдарын булдырыу, Ерҙәге бөтә биологик процестарҙы тиерлек энергия менән тәьмин итеү өсөн сарыф ителә.
Ерҙең климат шарттары тәү сиратта ҡояш климаты — атмосфераның өҫкө сигенә ҡояш нурланышы ағымы менән билдәләнә, ул киңлеккә бәйле һәм төрлө ваҡытта һәм миҙгелдәрҙә үҙгәреп тора.
Шуға ҡарамаҫтан, климат зоналарының сиктәре параллелдәргә тап килтереп кенә ҡалмай, хатта һәр ваҡыт ер шарын да урап үтә алмай, шул уҡ ваҡытта климаттың бер төрө булған айырым зоналар ҙа бар.
Астрономик факторҙарға Ҡояштың яҡтылығы, Ер планетаһының Ҡояшҡа ҡарата торошо һәм хәрәкәте, Ер күсәренең үҙ орбитаһы яҫылығына ауышлығы, Ерҙең әйләнеү тиҙлеге, тирә-яҡ йыһан киңлегендә материя тығыҙлығы инә.
Ер шарының үҙ күсәре тирәләй әйләнеүе менән көндәлек һауа торошо үҙгәрә, Ерҙең Ҡояш тирәләй хәрәкәте һәм орбита яҫылығына әйләнеү күсәре һауа торошоноң миҙгелле һәм киңлектәр буйынса айырмалар тыуҙырыуына килтерә.
Климат характеристикаһы метеорологик элементтарҙы күҙәтеүҙән алына, уларҙың иң мөһиме — атмосфера баҫымы, ел тиҙлеге һәм йүнәлеше, температура һәм дымлылыҡ, болотлолоҡ һәм яуым-төшөм.
Бынан тыш, ҡояшлы көндәрҙең оҙайлығын, йылы осорҙоң оҙайлығын, күренеүсәнлек диапазонын, һыуһаҡлағыстарҙа тупраҡтың һәм һыуҙың өҫкө ҡатламдарының температураһын, ер өҫтөнән һыуҙың парға әүрелеүен, ҡар япмаһының бейеклеген һәм торошон, атмосфера күренештәренең бөтә төрҙәрен, дөйөм ҡояш радиацияһын, нурланыш балансын һәм башҡаларҙы өйрәнәләр.
Атмосфера әйләнешә атмосфера баҫымының тигеҙ бүленмәүе арҡаһында барлыҡҡа килә, сөнки Ерҙең төрлө киңлектәре Ҡояш менән төрлөсә йылына һәм шулай уҡ ер өҫтө төрлө физик үҙенсәлектәргә эйә, бигерәк тә ҡоро ер һәм диңгеҙгә бүленгән.
Һәр типтың температура күрһәткесе, ҡышҡы һәм йәйге яуым-төшөм миҡдары аныҡ, был билдәле бер урынды климаттың билдәле бер тибына индереүҙе еңелләштерә, шуға күрә Кёппентың классификацияһы киң таралыу ала.
Һөҙөмтәлә ҡайһы бер урындарҙа, бигерәк тә Һинд океаны бассейнында, ҡышын һауа транспортының төп йүнәлеше көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай, йәйен киреһенсәгә алмаштырыла.
Үҙ-ара һауа алмашыу һөҙөмтәһендә йылылыҡ түбән киңлектәрҙән юғары киңлектәргә һәм һыуыҡ киңлектәрҙән түбән киңлектәргә күсерелә, был Ерҙә йылылыҡ тигеҙлеген һаҡлауға булышлыҡ итә.
Ер өҫтө тарафынан йотолған ҡояш энергияһының өлөшө болотлолоҡҡа, өҫкө йөҙ төрөнә һәм ерҙең бейеклегенә ҡарап һиҙелерлек үҙгәрә, был өҫкө атмосферала алынған ҡояш энергияһының уртаса 46 процентын тәшкил итә.
Йотолған энергияның өлөшө диңгеҙ кимәленән юғарыраҡ урынлашҡан сүллектәрҙә уртасанан юғарыраҡ, сөнки был өлкәлә атмосфераның ҡояш нурҙарын таратҡан ҡалынлығы әҙерәк.