polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Шәжәрә буйынса, Иштәктең төп йорто Аму даръяһында булып, уның улдары Уралда мәҡам тотмоштар, һарт башҡорттары иһә, Урта Азияла ҡалып, үзбәк менән аралашып, һуңғы быуаттарҙа Уралға, үҙ туғандары араһына килеп һыйынған булып сыға.
«…Ҡол Ғәли. Харәзмдә ҡырҡ биш йыл мөҙәрис булып, Ҡытай ғәскәренән ҡасып Үргәнескә килеп, унан Ҡырғыҙға, унан атай йортона, Зәй тамағына килеп, …Бүләр ҡалаһын бина ҡылмыштар».
Тажетдин Ялсығолов үҙ ырыуының, йәғни әйле башҡорттарының нәсәбнамәһен ошондай һүҙҙәр менән тамамлай: «Беҙ ижтиһадыбыҙҙы сарыф әйләп, Әҙәм ғәләйһум заманынан алып был заманғаса тамам, һикһән бишенсе баба беҙ булдыҡ. Әй уландарым, һеҙ һәм яҙығыҙ!» Ҡол Ғәли, тимәк, башҡорттоң кешелек донъяһында меңәрләгән йыллыҡ тарих төпкөлдәренән килгән ырыу тармағының затлы уҡымышлылар һәм арҙаҡлы хандар династияһының бөйөк бер вәкиле.
Авторҙың 45 йыл Хәрәзмдә мөҙәрис булып тороуы, яу ваҡытында ҡырғыҙҙарға ҡасып, аҙаҡ ата йортона — Зәй тамағына ҡайтыуы тураһындағы мәғлүмәттәрҙе, ул йәшәгән дәүерҙәге башҡа ҡайһы бер исемдәр, ваҡиғалар менән сағыштырып ҡарағанда уның, тыуған ваҡыты 1174 йылдан алдараҡ булырға мөмкин тигән фараз ышаныслыраҡ күренә.
Күп халыҡтарҙың ҡулдан-ҡулға йөрөтөп уҡыған, үҙенең рухи донъяһын шуға ҡарап һөйләгән, шуға эйәреп үлемһеҙ ижад иткән боронғо ҡомартҡы — «Ҡисса-и Йософ» авторы.
Артабан: Яныш — Бабыш — Үлмәҫ хажи ибн Бабыш — Ғәбдерахман хажи — Ялынбай мулла — Ҡотлобулат мулла — Ейәнсура — Йәнтимер — Мәметҡол — Ялсығол хажи.
«Ҡыҙыл таң» гәзите 2016 йылда Башҡортостанда Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙы яҡтыртыу буйынса иң яҡшы киң мәғлүмәт сараларының береһе тип танылды.
Ауылда йәшәүселәрҙең күпселеген башҡорттар тәшкил итә, шулай уҡ килен булып төшкән бер нисә татар ҡатыны, 1928 йылда күсеп килеп ултырған сыуаштар, бер ҡасаҡ урыҫ йәшәй, 18-19 быуатта ауыл халҡы башҡорт-вотчинник булып һаналған.
Беҙҙең опера йондоҙҙары Асҡар һәм Илдар Абдразаҡовтар, Йәмил Әбделмәнов, Раил Кучуков, Светлана Арғынбаева, Геннадий Родионов һәм башҡаларҙың исемдәре киң билдәле.
Балет солистары Гөлсинә Мәүлиҡасова, Гүзәл Сөләймәнова, Елена Фомина, Руслан Мөхәмәтов, Илдар Мәнәпов, Римма Закирова, Гөлнара Хәлитова һәм башҡалар һоҡланғыс сығыш яһай.
Бөйөк урыҫ йырсыһы Ф. Шаляпиндың дебюты Өфөлә үтә, шул айҡанлы 1991 йылдан алып йыл һайын театр сәхнәһендә Рәсәй һәм сит йондоҙҙары ҡатнашлығында сағыу музыкаль ваҡиға — «Шаляпин кисәләре — Өфөлә» Халыҡ-ара опера сәнғәте фестивале үткәрелә.
1909 йылда, Өфө губернаһында тыуып үҫкән урыҫ яҙыусыһы С. Т. Аксаковтың вафат булыуына 50 йыл тулыуға, губернаторҙың тәҡдиме буйынса Өфөлә халыҡҡа сәнғәт, мәҙәниәт, аң-белем килтерерлек Аксаков халыҡ йорто төҙөргә ҡарар ителә.
Бында башҡорт драма, урыҫ, йәш тамашасы, ҡурсаҡ театрҙары эшләй башлай, хатта данлыҡлы ғәскәровсылар халыҡ бейеүҙәре ансамбле лә тәүге аҙымдарын ошо сәхнәлә яһай.
Ғибәҙәт ҡылыу, тимәк, Аллаһы Тәғәләнең ҡушҡан әмерҙәренә буйһоноп, Ул тыйған нәмәләрҙән тыйылыу һәм Аллаһы Тәғәлә ҡушҡандарын үтәү тигәнде аңлата.
Аллаһ тигән һүҙҙең шундай бер үҙенсәлеге бар: Аллаһ менән берәү ҙә Уны уртаҡлаша алмай, Аллаһы тәғәләнән башҡаға был исемдең бер кемгә лә бирелеүе мөмкин түгел.
Ул донъя диндәре һанында; донъялағы киң таралған ибраһими диндәрҙең береһе; Мөхәммәт Пәйғәмбәр тарафынан нигеҙләнгән дин; Ислам дине Мөхәммәт Пәйғәмбәргә иңгән Ҡөрьән китабы аша ҡанунлаштырылған .
Мөхәммәт Пәйғәмбәр бер хәҙисендә: «Аллаһы Тәғәләнең 99 күркәм исем сифаттары бар, шул исемдәрҙе әйтеп доға ҡылығыҙ, ул исемдәр араһында шундай исем йәшерелгән, әгәр бәндә уны зекер итеп доға ҡылһа, теләге һис шикһеҙ ҡабул булыр», — тип әйтелә.
Ғәрәп теле фәнендә Аллаһ һүҙе әл-Илаһ тигәндән килеп сыҡҡан тип һанайҙӘр, йәғни яңғыҙлыҡ исем артикле әл менән илаһ ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән.
Шуның шикелле, ер, ерҙәге үләндәр, урмандар, тауҙар, диңгеҙҙәр, йылғалар, күлдәр, шишмәләр, күк, күктәге ҡояш, ай вә йондоҙҙар ҙа үҙлектәренән генә булмағандар.
Һиҙелерлек үҙгәрештәр 1912 йылда Туймазы аша үткән Сембер-Өфө тимер юлы төҙөлөшө башланғас, шулай уҡ Волга-Урал нефть-газ өлкәһенә ҡараған Туймазы нефть ятҡылығын үҙләштереү башланғандан һуң була.
Эрзә телендә «Туи» — «китә», «мазы» — «матур», Туймазы йылғаһы һәм уның тирә-яғындағы пейзаж шулай аталырға мөмкин, уларҙың «матур китә» исеме лә шунда нигеҙләнгән Иҫке Туймазы ҡаласығына күсерелгән булырға мөмкин, һәм унан, бәлки, Туймазы ҡалаһы ла шулай атала башлағандыр.
Аҙнағол ул ваҡытта өс мәсете, мәҙрәсәһе булған ҙур ауыл була, һәр йома бында баҙар үткәрелә, унда яҡын-тирәләге барлыҡ ауылдарҙан кешеләр сауҙаға йыйыла.
Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнгән, 2-се дәрәжәле «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы эйәһе , «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры.
Мәләүездә тиҫтәнән ашыу дөйөм белем биреү мәктәптәре (шулар араһында Кинйә Арыҫланов исемендәге 9-сы башҡорт гимназияһы), музыка, художество һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе, механика-технология техникумы, һөнәри белем биреү училищелары бар.
Мәҫәлән, ул былай тигән: «Мин һеҙгә — олоға ла, кесегә лә — шул нәмәне әйтеп килдем: беренсе сиратта байлыҡ йәяки тәнегеҙ тураһында түгел, бәлки йәнегеҙ тураһында ҡайғыртығыҙ. Мин һеҙгә әйтә инем: кешенең даны аҡсанан тормай, нәҡ киреһенсә, дан үзе кешеләргә байлыҡты ла, шулай уҡ башҡа яҡшылыҡтарын да килтерә. Былу — кешеләрҙең шәхси тормошонда ла, уның ижтимағи эшендә лә шулай».
Атаҡлы рус философы . . Соловьев Сократтың яҙмышы тураһында былай тигән: «Сократтың үлеме ул — шәхси һәм тарихи кисаларҙан тыш булган фажиға. Дөрөҫлөк үлемгә хөкем ителә. Дөрөҫлөктө яҡлаусы, тәҡвә кеше үлтерелә. Ул дөрөҫлөктө яҡлағаны, ахырға хәтле үҙенең әхләки бурысын үтәргә ымтылыуҙары өсөн үлтерелә».
Уның тапҡыр уй-фекерҙәрен тыңлар өсөн һәр ваҡыт эргәһенә кеше йыйылған: «Мин йәшәр өсөн ашайым, ә күптәр ашар өсөн йәшәй, көнсөлдәр кеше ҡайғыһына шатлана» һ.
Сократ уларҙы шундай һүҙҙәр менән туҡтатҡан: «Табип һеҙгә дөрөҫөн әйтте: мин ысындан да эстән ҡомһоҙлоғомдо, асыуым ҡабарғанын тоя инем, ләкин үҙ-үҙемде ҡулға алдым, үҙгәрҙем һәм әле мине нисек күрәһегеҙ, шулай булам.»
Театр ҡатын-ҡыҙҙар Абыҙгилдина Ғәшиә Баязит ҡыҙы, Мәһәҙиева Бибикамал Мәһәҙи ҡыҙы, Абитаева Йәмилә Зөлҡәфил ҡыҙы, Ирназарова Ғәшүрә Хәйрулла ҡыҙы һәм 14 йәшлек Ҡурсаев Хәмзә Ибраһим улы иңендә ҡала.
1931 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында педагог-режиссёр Мәкәрим Мәһәҙиев тәрбиәләнеүселәре А. Мөбәрәков, С. Йәнбухтина, С. Бәкиев, М. Ишкәбулов, С. Сәйетов, Г. Абыҙгилдина тарафынан нигеҙләнә.
30 йылдан ашыу театрҙы Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре талантлы режиссёр Ғәлимов Дамир Мәзит улы етәкләй.
Сибай сәхнәһенән ижад юлын драматургтар Наил Ғәйетбаев, Таңсулпан Ғарипова, Гөлшат Әхмәтҡужина, Буранбай Исҡужин, Тамара Ғәниева һәм башҡалар башлап ебәрә.
Христианлыҡтың универсаль әхлаҡ урынлаштырыуы һәм милли һәм социаль айырмалыҡтарҙы кире ҡағыуы мәңгелек тыныслыҡ идеяһына ныҡлы теоретик нигеҙ булып тора.
Лактантиус, милләттәр араһындағы хәҡиҡәт һәм дошманлыҡ тап килмәй һәм диндарҙарҙың күңелендә йәнәш йәшәргә тейеш түгел, тип уйлаған; Августин христианлыҡ идеалын мәңгелек тыныслыҡ тип таныған.
Сиркәү тарафынан саҡырылған соборҙар һуңғы дипломатик конгрестар һәм конференцияларҙың хәбәрселәре булып тора; әммә шул уҡ ваҡытта Рим католик сиркәүе мөртәттәрҙе һәм көфөнлөктө юҡ итеүҙе хуплап, тыныслыҡҡа ҡаршы сыға.
Конфликттан һуңғы йәмғиәттәрҙә донъяның тотороҡһоҙлоғо проблемаһына ҡаршы көрәш, урындағы контексты иҫәпкә алыу кәрәклеге һәм Көнбайыштың бер яҡлы йоғонтоһон кире ҡағыу тураһындағы һығымталар һөҙөмтәһендә «гибрид тыныслыҡ» төшөнсәһе барлыҡҡа килә, ул халыҡ-ара либераль институттарҙың тыныслыҡ урынлаштырыу практикаһын конфликттан һуңғы йәмғиәттәрҙә урындағы традициялар һәм нормалар менән берләштереүҙе күҙ уңында тота.
Тотороҡлораҡ донъя төҙөүгә урындағы общиналарҙы йәлеп итеү һәм тотороҡло тыныслыҡ урынлаштырыуҙы урындағы традициялар менән берләштереү булышлыҡ итер, тип көтөлә.
Киң Рим империяһында хакимлыҡ иткән донъя күп һанлы ҡәбиләләрҙе һәм халыҡтарҙы яулап алыу менән бәйле була; рим армияһының һәм административ ойошмаһының өҫтөнлөгөнә нигеҙләнә.
Хәҙерге ваҡытта фәнни әҙәбиәттә һәм асыҡ дискурста, демократия һәм ирекле баҙар ҡушылыуы менән бәйле, «либераль тыныслыҡ» төшөнсәһе өҫтөнлөк итә.
Оливер Ричмонд, үрҙә телгә алынған ҡиммәттәр менән бер рәттән, «либераль тыныслыҡҡа» гуманитар интервенция, тыныслыҡты тәьмин итеү идеялары, төп «көнбайыш» уйынсыларының консенсусы инә, тип өҫтәй.
Ричмонд конституцион тыныслыҡты халыҡ-ара мөнәсәбәттәр структураһы тураһындағы Мәғрифәтселек дәүере идеяларын үҫтереү һәм дәүләттәр араһында мәнфәғәттәр балансын эҙләү менән бәйләй.
Кире тыныслыҡ — көс ҡулланыуҙы ябайса туҡтатыу, ә ыңғай тыныслыҡ — низағтар бөтөнләй килеп сыҡмаһын йәки ығы-зығыны мөмкин тиклем иртәрәк хәл итеү механизмдарын һәм структураларын булдырыу.
Институциональ тыныслыҡ халыҡ-ара институттар һәм ойошмалар булдырыу менән бәйле , һәм дәүләттәрҙең халыҡ-ара мөнәсәбәттәр системаһында тыныслыҡты һәм тәртипте һаҡлау буйынса эшмәкәрлеге.
Гражданлыҡ тыныслығы — ойошҡан граждандар йәмғиәтенең, хөкүмәткә ҡарамаған ойошмаларҙың һәм ижтимағи хәрәкәттәрҙең көс ҡулланмай көрәшен күҙ уңында тота.
Әлеге ваҡытта ул урыҫ һәм украин теле менән бер рәттән Украиналағы Ҡырым Автономиялы Республикаһының рәсми теле булып һанала (2014 йылдан бирле был биләмә. фактик рәүештә Рәсәй Федерацияһы контроль тота, ).
Ноғай йәки Дала яғы этнолекты — ҡыпсаҡ төркөмдә, Ялыбойлу йәки Көньяҡ яр буйы этнолекты — оғуз төркөмөнә һәм хәҙерге әҙәби тел нигеҙе Урта Ҡырым диалекты —оғуз төркөмөнә инә.
Хәрефтәрҙең күпселеге уларҙың аналогтарының грек атамалары менән түгел, ә бары тик уларҙың әйтелеше йәки тартынҡылар артынан йәки өнөн өҫтәү юлы менән тартынҡы һуң йәки өнөн өҫтәү юлы менән алдында тартынҡы , , , , …), һәм нан башҡа айырыу өсөн, шулай уҡ . .
Аппий, Клавдийҙың вариҫы, император Клавдий , 37 йылда консул вазифаһында булғанда, латин алфавитына яңы өс хәреф өҫтәргә тырыша: / өндәре өсөн билдәләр ; тартынҡыһына, шундай уҡ хәреф менән билдәләнгән һуҙынҡы өн дә була (хәҙерге латин алфавитында был һуҙынҡы өсөн яы дәүерҙә генә бапрлыҡҡа килгән хәрефе ҡулланыла); һәм шулай уҡ һәм араһындағы ҡыҫҡа өн өсөн ( тип аталыусы һәм, моғайын, урыҫ телендәге ы-ға яҡын йәки , яңғыраған).
Латин алфавиты нигеҙендә төҙөлгән яҙманы роман (башҡа молдаван язык Днестр буйы Молдова Республикаһынан һәм, ҡайһы бер илдәрҙә, сефард теленән башҡа), герман , кельт һәм балтик төркөмдәре, шулай уҡ кельт һәм балтик төркөмдәре, шулай уҡ славян, фин-уғыр, төрки, семит һәм иран төркөмдәре, албан, баск телдәре, шулай уҡ ҡайһы бер һинд-ҡытай , Мьянма, Зонд архипелагы һәм Филиппиндың Африкала күпселек телдәре Америка, Австралия һәм Океания, шулай уҡ яһалма телдәр ҡуллана.
Ҡайһы берҙә латиницаны башҡа алфавиттар хәрефтәре иҫәбенә киңәйткәндәр, был грек алфавитынан үҙләштерелгән һәм хәрефтәре, йәки исланд телендәге рун әлифбаһынан үҙләштерелгән хәрефтәр һымаҡ.
Ҡайһы бер Көнбайыш, Үҙәк һәм Көньяҡ Африка телдәрендә өҫтәмә хәрефтәр ҡулланыла; мәҫәлән, теле адангме телендә ⟨/⟩ һәм ⟨/⟩ хәрефтәре, га телендә ⟨/⟩, ⟨/⟩ һәм ⟨/⟩ хәрефтәре ҡулланыла.
Ваҡыт үтеү менән ҡайһы бер хәрефтәр комбинацияһынан лигатуралар йәки яңы хәрефтәр (сағыштыр: һуңғы латында, инглиз, немец һәм поляк телдәрендә ҡуш -нан хәрефе йәки дат, норвег һәм исланд телдәрендә -нан — ) барлыҡҡа килеүе.
Архаик латин алфавитында хәрефе , һәм һәм өндәрен билдәләү өсөн ҡулланылған; шул уҡ ваҡытта алдынан ҡуйылған; хәрефе һәм хәрефтәре алдынан ҡуйылған; ә һәр саҡ ҡуйылған.
Урта быуаттар осоронда латин яҙмаһында йыш ҡулланылған префикстар, суффикстар һәм хатта һүҙ тамырҙары лигатуралар һәм махсус билдәләр ярҙамында ҡыҫҡартылғандар, һәм уларҙың ҡайһы берҙәре бөгөн дә ҡулланыла.
Күпселек телдәргә ябай латин алфавиты ғына етмәй, шуның өсөн телдәрҙең фонетик системаһын латин графикаһына яраҡлаштырыу өсөн, йыш ҡына диакритик тамғалар, лигатуралар һәм хәрефтәрҙең башҡа модификациялары ҡулланыла.
Боронғо римлеләр баш хәреф формаһын ғына ҡулланған; хәҙерге замандағы юл яҙыуы антиклыҡ һәм урта быуаттар сигендә генә барлыҡҡа килгән; Дөйөм алғанда, хәҙерге күренешле хәрефтәр яҡынса 800 йылдар тирәһе формалаша .
Латин алфавитына нигеҙләнгән башҡа бөтә өҫтәмә тамғалар юғарыла күрһәтелгән 26 хәрефкә диакритик тамғалар йәки лигатура (мәҫәлән, немец хәреф , эсцет, һәм готик лигатураһынан килеп сыҡҡан) һымаҡ билдәләр ҡушып булдырыла.
Иң күп яуым-төшөм Аляска һәм Канаданың Тымыҡ океан яры буйында һәм АҠШ-тың төньяҡ-көнбайышында ; материктың көньяҡ-көнсығыш райондарында 1000—1500 мм, Үҙәк тигеҙлектәрҙә — 400—1200 мм, Кордильерҙың субтропик һәм тропик райондарының тау-ара үҙәндәрендә — 100—200 мм.
1673 йылда француз сығышлы сауҙагәр Луи Жоллье һәм француз миссионеры Жак Маркет, Арканзас һәм Миссисипи йылғалары ҡушылған урынға етә, унда индеецтарҙан Миссисипи йылғаһының Тымыҡ океанға түгел, ә Мексика ҡултығына ҡойғанлығын белә.
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр раҫлауынса, ул ваҡытта асылған ерҙәрҙе исем менән атау ҡабул ителмәй , ә тик фамилия менән генә рөхсәт ителгән, шулай итеп Америго Веспуччи исеменән сыҡҡан атаманың сығышы теорияһы бәхәсле.
Альфред Хадд 1908 йылда теория тәҡдим итә, уға ярашлы континент Бристоль сауҙагәре Ричард Америка хөрмәтенә аталған, ул, фараздар буйынса, 1497 йылда Ньюфаундлендты асыусы Джон Кабот экспедицияһын финанслаған.
Төньяҡ Америка көнбайыштан Тымыҡ океандың Беринг диңгеҙе, Аляска һәм Калифорния ҡултығы менән, көнсығыштан Атлантик океандың Лабрадор, Кариб, Изге Лаврентий һәм Мексика ҡултығы менән, төньяҡтан Төньяҡ Боҙло океандың Бофорт, Гренландия Гудзон ҡултығы менән йыуыла.
1534 йылдың апрелендә, Сен-Мало ҡалаһынан йөҙөп китеп, француз Жак Картье 20 көндән һуң Ньюфаундленд утрауына барып етә, һәм, утрауҙы урап үтеп, Бен-Иль боғаҙы аша Изге Лаврентий ҡултығына инә.
1577 йылда уҡ инглиз кешеһе Мартин Фробишер Гудзон ҡултығының инеү урындарының береһе аша уҙа, һәм ошо ваҡыттан алып Төньяҡ Американың арктик ярҙарын тикшереү өсөн күп һанлы экспедициялар башлана.
1585-86 йылдарҙа Джон Дейвис Гренландияның көнбайыш ярын урап үтә, Баффин еренең Камберленд ҡултығын аса, Төньяҡ Америка яры буйын ентекле тикшерә һәм Гудзон боғаҙының аныҡ урынын билдәләй; 1609—11 йылдарҙа Генри Гудзон Төньяҡ Американың төньяҡ-көнсығыш һәм көнсығыш ярҙарын тикшерә; 1611—15 йылдарҙа Уильям Баффин һәм башҡалар Баффин ҡултығына үтеп инә.
Климат типтарының шундай төрлөлөгө һөҙөмтәһендә Төньяҡ Америкала Ерҙең бөтөнләй тиерлек тәбиғәт зоналары формалашҡан, ә материктың тере тәбиғәте үҫемлек һәм хайуан төрҙәренең шаҡтай төрлөлөгө менән айырыла.
Төньяҡ Американың төньяҡ-көнбайыш ярҙарын, 1775 йылдан башлап, испандар Хуан Айала, Франсиско де ла Бодега-и-Квадра]], 1777—78 йылдарҙа Бөйөк Британия диңгеҙсеһе Джеймс Кук тикшерә.
1789 йылда Александр Макензи Макензи йылғаһының тамағына етә, ә 1786 йылда Жан-Франсуа де Лаперуз]] һәм 1792—94 йылда Джордж Ванкувер картаға төньяҡ-көнбайыш ярын төшөрә.
1741 йылдың июлендә Витус Беринг етәкселеге аҫтында «Изге Пётр» карабы командаһы Америка яры буйын яҡынса 58 т. киңлектә күрә, ә Алексей Чириков етәкселегендәге «Изге Павел» карабы командаһы Америка ярҙарына саҡ ҡына көньяҡтараҡ — 55 т. киңлеккә яҡын килә.
Төньяҡ Американың оҙонлоғо төньяҡтан көньяҡҡа табан 66, йәки 7326 км тәшкил итә, ә көнбайыштан көнсығышҡа табан оҙонлоғо 112, йәки яҡынса 5700 км тәшкил итә.
Төньяҡ Америкала яңы ерҙәрҙе асыу өсөн ебәрелгән беренсе француз карабы 1524 йылда Флоренция кешеһе Джиованни Верраццани етәкселегндә китә, ул Төньяҡ Американың көнсығыш ярын Флориданан алып Акадиға тиклем урап үтә.
Һуңғараҡ картала Төньяҡ Америка барлыҡҡа килә, уға ла шул уҡ исем ҡушыла: 1538 йылда Герард Меркатор «Америка» топонимын донъя картаһында бөтә көнбайыш ярымшарын билдәләү өсөн ҡуллана.
Төньяҡ Америка Азия менән тоташмағанлығын 1648 йылда казак Дежнёв иҫбатлай, ул Беринг боғаҙын аса, унда 1725—28 йылдарҙа Витус Ионассен Беринг килә һәм уға үҙенең исемен бирә.
Урыҫ телендә, тәүлек ваҡыт аралыҡтарын билдәләү өсөн ҡулланылған төп дүрт һүҙҙән башҡа, өҫтәлмә шартлы билдәләмәләр бар: ҡараңғы төшкәс, таң атыу йәки таң, ҡояш сығыу, төш ваҡыты, төштән һуң, яҡтырғас, ҡояш байыу, эңер, төн уртаһы, төн уртаһы уҙғас.
Шуның менән бергә рәсми әйләнештә ваҡыт аралыҡтары — иртә, кис, көн һәм төн — 1920-се йылдар башына тиклем тәүлек ваҡытын күрһәтеүҙе аныҡлау өсөн өҫтәмә булып хеҙмәт итәләр.
Мәҫәлән, 1924 йылда «Известия» гәзитендә баҫылып сыҡҡан поездар хәрәкәте расписаниеһында, халыҡ-ара килешеү тәҡдим иткән 24-сәғәтлек ваҡыт форматы ҡулланылған.
Ләкин, әгәр хеҙмәт күрһәтеүсенең алмашыныу расписаниеһы , мәҫәлән, көндөҙгө 6:00 сәғәттән артабанғы тәүлектең төнгө 1:00 сәғәтенә тиклемге арауыҡты үҙ эсенә алһа, ул саҡта һуңғы сәғәтте законлы рәүештә алдағы көндәң бер өлөшө итеп ҡарарға мөмкин.
Миҫалға, Рәсәйҙә ҡала автобусында йәки троллейбусында юл йөрөү билеттәренең ғәмәлдә булыу ваҡыты, артабанғы айҙың 1-се көнө тыуғанда, әгәр уның башы алдағы тәүлеккә тура килһә, йәмәғәт транспорты персоналының эш сменаһы аҙағына тиклем тамамланмай.
Шулай итеп, мәҫәлән, Европа илдәрендә метеорологик тәүлек 18:00 сәғәттә башлана — был ваҡытта тәүлек йомғаҡтары яһала, һауа температураһының һәм башҡа метеопараметрҙарҙың уртаса һәм экстремаль ҡиммәттәре иҫәпләнә.
Әгәр 1-се сәғәт бүлкәте килтерелгән теҙемдә — +1 бүлкәте булһа, бынан, метеорологик тәүлек конкрет урында рәсми урындағы ваҡыт буйынса 19:00-ҙан 24:00-кә тиклемге интервалда башланырға мөмкин икәне килеп сыға.
Яңы Донъя халыҡтарының күпселеге тәүлекте, ҡояш сығышына, уның көндөҙгө юлының иң бейек нөктөһенә, ҡояш байышына һәм, аҙаҡ килеп, төн уртаһына ярашлы, дүрт өлөшкә генә бүлә.
Ғәрәптәр тик ҡояш сығыуын, уның күтәрелеүен һәм түбәнәйеүен, ҡояш байыуын, эңер, төн, әтәстең беренсе ҡысҡырыуын һәм таң атыуын айырып ҡарағандар.
Ләкин ҡайһы бер, мәҫәлән, Йәмғиәт утрауының ерле кешеләре кеүек, элек мәҙәниәте үҫешмәгән халыҡтарҙа, көндөң сағыштырмаса аныҡ бүленешен күрергә була, улар Кук заманында тәүлекте оҙайлылығы бер тигеҙ булмаған 18 өлөшкә бүлгәндәр; иң ҡыҫҡа ваҡыт аралығы иртә һәм кискә, иң оҙоно — ярты төнгә һәм ярты көнгә тура килгән.
Бынан тыш, диңгеҙҙә йөҙөүҙә, 19 быуатҡа тиклем, навигация, йәки диңгеҙ тәүлеге ҡулланылған , ул шулай уҡ астрономик тәүлек кеүек төш ваҡытында башланған, ләкин 1 көнгә күсерелгән булған.
Христиан Сиркәүе һәм урта быуат Европаһы ошо традицияға эйәрә, ул Көнбайышта «Флоренция иҫәбе» булараҡ билдәле була: был системаға ярашлы «тәүлектең ике сәғәте» әйтеме «ҡояш байығандан һуң ике сәғәт үткәс» тигәнде аңлатҡан.
Исламда тәүлек ҡояш ҡалҡҡандан ҡояш байығанға тиклем иҫәпләнә, йәғни ҡояштың офоҡтан тулыһынса юғалыуы, шаңдаҡҡа ҡарамай, яңы көндөң башланыуын аңлата.
Әгәр әйләнеүҙең иҫәп башы сифатында алыҫтағы йондоҙҙо алғанда, планета системаһының үҙәк яҡтыртҡысынан айырмалы рәүештә, бындай тәүлектең оҙайлылығы икенсе төрлө була.
Улар бер береһенә тигеҙ түгел, сөнки, Ерҙең Ҡояш тирәләй орбита буйынса хәрәкәте арҡаһында, Ерҙәге күҙәтеүсегә башҡа йондоҙҙар фонында Ҡояш күскән һымаҡ булып күренә.
Ысын ҡояш тәүлеге тип ике өҫкө кульминациялар (Ҡояш үҙәгенең меридиандың көньяҡ өлөшө аша эҙмә-эҙ үтеүҙәре; икенсе төрлө әйткәндә, ике ысын ярымкөндәр араһындағы ваҡыт) араһындағы ваҡыт арауығы атала; был тәүлектең башы тип Ҡояш үҙәгенең меридиандың көньяҡ өлөшө аша үткән моменты ҡабул ителгән; Ҡояш үҙәгенең сәғәт мөйөшө ысын ваҡыт тип атала .
Ысын ҡояш тәүлеге йондоҙ тәүлегенән оҙайлыраҡ һәм уның оҙайлылығы йыл дауамында үҙгәрә, был эклиптиканың экватор яҫылығына ауышлығы һәм Ерҙең Ҡояш тирәләй тигеҙһеҙ хәрәкәте арҡаһында килеп сыға.
быуаттарҙа Рәсәйҙә, сәғәт оҙайлылығы даими итеп билдәләнгәс, ләкин йылдың теге йәки был айының билдәле көнөнә бәйле, «көндөҙгө» һәм «төнгө» сәғәттәр һаны үҙгәргәс, тәүлек ваҡыт иҫәбе ҡулланылған.
Ошо расписание буйынса сиркәү ғибәҙәттәре башҡарылған, ләкин ул 1722 йылда синод тарафынан бөтөрөлә, элекке сәғәттәр дөйөм Европаныҡы менән алмаштырыла, шулай уҡ тәүлек башы итеп элекке кеүек иртә түгел, ә төн уртаһы алына.
Шулай уҡ төнгө ваҡыт, атап әйткәндә, хәҙерге Рәсәйҙә һәм АҠШ-та, алдағы көндөң дауамы тип иҫәпләнә: мәҫәлән, «йома төнө» һәм «шәмбегә ҡарай төн» әйтемдәре — урыҫ телендә бер үк мәғәнәлә була.
Телевидение тапшырыуҙарының төнгө программаларын алдағы көндөң расписаниеһына индерәләр, уның ҡарауы видеомагнитофондарҙы яҙма өсөн программалау ҡулланыусынан яңы тәүлектең 00:00-дә башланыу ҡәтғи ҡағиҙәләрен үтәүҙе талап итә.
Был тәүлектә 24 сәғәт иртәнге ҡараңғылыҡтың бер сәғәтен, көндөҙгө ун сәғәтте, киске ҡараңғылыҡтың бер сәғәтен һәм төнгө ун ике сәғәтте үҙ эсенә алған.
тиклем яҡынса 1300 йылда ваҡытты тәүлекләп иҫәпләү үҙгәртелгән: тәүлектең яҡты һәм ҡараңғы ваҡытын ярашлы рәүештә 12-шәр өлөшкә бүлгәндәр, һөҙөмтәлә «көндөҙгө» һәм «төнгө» сәғәттең оҙайлылығы сезонға бәйле үҙгәргән.
Уртаса ҡояш тәүлегендә секундтар һаны бөтөн һан түгел (мәҫәлән, 2000,0 эпохаһында уның оҙайлылығы 86400,002 с-ҡа тигеҙ була), шуның менән бергә, Ерҙең мөйөшсә тиҙлегенең быуаттар буйына килгән үҙгәреүе сәбәпле, уртаса ҡояш тәүлегенең оҙайлылығы шулай уҡ даими түгел .
Новгород республикаһында тәүлектең яҡты ваҡыты , күрәһең, быуатта Мәскәүҙәге кеүек, шулай уҡ 12 сәғәткә бүленгән, был турала митрополит Филипп -ҙең вафаты тураһында хәбәрҙән сығып һығымта яһарға була, ысынында, Новгородта бүлкәт ваҡыты быуатта Мәскәүҙекенән 3 сәғәткә айырылған.
Боронғо Римдә көндөҙгө сәғәттәр дүрт тигеҙ ваҡыт аралығына берләштерелә, шулай уҡ төнгө сәғәттәр дүрт «һаҡ»ҡа , һәр береһе өсәр сәғәт, берләштерелә: төн уртаһына тиклем ике һаҡ, һәм икәү — төн уртаһынан һуң.
Урта быуаттар Европаһында тәүлек ваҡыты сиркәү ғибәҙәттәре буйынса бүленгән, уларҙың башы һәм оҙайлылығы боронғо Рим тәүлек иҫәбенә ярашлы һанап үлсәнгән .
1923 йылдың 24 июлендә Төркиәнең сиктәрен һәм үҙаллылығын донъя илдәре таный, 1923 йылдың 29 октябрендә баш ҡалаһы Анҡарала булған яңы Төркиә Йөмһүриәте иғлан ителә.
2015 йылдың 24 ноябрендә Мәскәү ваҡыты менән 10:24 сәғәттә Сирия ғәрәп Йөмһүриәте территорияһында төрөк һауа ғәскәрҙәренең -16 истребителдәре тарафынан Рәсәйҙең «Су-24» самолёты бәреп төшөрөлдө.
Төркиә иҡтисадының 28 процентын — сәнәғәт, 15 процентын — ауыл хужалығы, 6 процентын — төҙөлөш, һәм ҡалған 51 проценттан күберәк өлөшөн төрлө хеҙмәтләндереү өлкәләре тәшкил итә.
Төньяҡ-көнбайышта Болгария, көнбайышта Греция, төньяҡ-көнбайышта Грузия, көнсығышта Әрмәнстан, Иран, Әзербайжандағы Нахичеван Автономиялы Республикаһы, төньяҡ-көнсығышта Ираҡ һәм Сүриә менән сиктәш.
Китаптың башҡа исемдәре лә бар: «Ҡөрьән Кәрим», «Ҡөрьән Шәриф», «Ҡәләм Шәриф», «Әл-мусхәф», «Әл-китап», «Ҙикр», «Фурҡан» һәм башҡалар.
Диндар кешеләргә Әл-Фатиха сүрәһен, Әл-Бәҡара сүрәһенең 255-се аятынан башлап сүрә бөткәнсе , Йа Синды, Әл-Мүлк сүрәһен һәм китаптың һуңғы өлөшөндәге ваҡ сүрәләрҙе белеү етә.
Мәҙәниәтебеҙҙең бөйөк ҡомартҡыһы булған был әҫәрҙе белмәй тороп, кешелек тарихының ынтылышлы аҙымдарын һәм бөгөнгө тормошобоҙҙоң мәңгелек менән бәйле булыуын аҙағынаса аңлап, шулай уҡ үҙебеҙҙе һәр яҡлап үҫкән, заман менән бергә атлаусы шәхес итеп тойоп та булмайҙыр, моғайын.
Ҡөрьән Кәрим (Сәғүд Ғәрәбстанында нәшер ителгән Ҡөрьәндең фотокүсермәһе, ғәрәп тексының хәҙерге башҡорт яҙмаһы менән бирелгән транскрипцияһы, башҡортсаға тәржемәһе).
Мосолман традицияларына ярашлы, сүрәләр мәккәләге һәм мәҙинәләге тип бүлеп йөрөтөлә — тәүгеләре Мөхәммәт Пәйғәмбәр һижрәт ҡылғанға тиклем , һуңғылары һижрәттән һуң иңгән.
Мосолмандар Ҡөрьәндең йөкмәткеһе үҙгәртелә алмай тип һанай, сөнки Хаҡ тәғәлә уны не может быть изменено, так как Всевышний пообещал его охранять вплоть до Ҡиәмәт көнөнәсә һаҡларға һүҙ биргән:
2007 йылдың 17 авгусында түбәнге палатаға һайлауҙар үткәрелә һәм Нур Отан етәкселегендәге коалиция (уның составында Асар пратияһы, Гражданлыҡ партияһы, Ҡаҙағстан Аграр партияһы) 88 % тауыштан урындар ала.
Нефть, тәбиғи газ һәм файҙалы ҡаҙылмалар үҫеше 1993 йылдан алып Ҡаҙағстанға $40 млрд-тан ашыу сит ил инвестияларының күпселек өлөшөн йәлеп итте һәм ил сәнәғәт етештереүенең яҡынса 57 % тәшкил итә .
Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ярашлы, Ҡаҙағстан уран, хром, ҡурғаш һәм цинк запастары буйынса донъяла икенсе урында, марганец запастары буйынса — өсөнсө урында; баҡыр запастары буйынса — бишенсе урында; шулай уҡ күмер, тимер һәм алтын запастары буйынса донъяла тәүге ун ил исемлегендә тора.
Донъя океанына сығыу юлы булмаған һәм майҙаны 2,7 млн км² тәшкил иткән Ҡаҙағстан дәүләте ҙурлығы буйынса Көнбайыш Европаға тиңләшә, ҙурлығы буйынса донъя илдәре араһында туғыҙынсы урынды биләй.