polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Паллас, мишәрҙәр игенселек менән шөғөлләнә, «тау араһынан аҡҡан Йүрүҙән йылғаһы буйҙарында мул уңыш ала», «ҡара тупраҡты ашламайҙар, баҫыуҙарҙы ситән менән кәртәләйҙәр» тип яҙған.
Кулак фетнәһе башланғас, ул Златоустағы большевистик ойошмаға хәбәр итеп өлгөргән, һәм Тарасовтың Йүрүҙән Ҡыҙыл гвардия отряды ярҙамында Нәсибаш ерендәге кулактарҙың оло фетнәһе баҫтырылған.
Был мәктәптә уҡыу, яҙыу, иҫәп кенә түгел, аңлатмалы уҡыу дәрестәрендә тәбиғәтте өйрәнеү, география, тарих буйынса мәғлүмәт тә бирелгән, рус теленә лә өйрәткәндәр.
Атһыҙ, ерһеҙ крәҫтиәндәр миҙгелле эшкә ялланып ҡына ғаиләһен ашата алмаған, ҡышҡа табан ир-аттар Көньяҡ Уралдың заводтарына эшкә сығып киткән.
Шул ваҡытта бер аҙ эш хаҡы ғына түгел, Урал заводтарындағы эксплуатацияланған эшселәрҙең азатлығы, ғәҙеллек өсөн көрәшеүсе большевиктар тураһында хәбәрҙәр алып ҡайталар.
Паллас «мишәрҙәр бында 1770 йылда Өфө йылғаһы буйындағы Елдәк ҡәлғәһенән күсеп килгән, ерҙе Ҡаратаулы ырыуы башҡорттарынан йылына һәр йорттан 20 тин менән ҡуртымға алған» тип яҙған.
Нәсибаш ултырған урын иң әһәмиәтле ерҙә — иҡтисади һәм стратегик яҡтан мөһим юл: Транс-Себер тракты, Йүрүҙән һәм Әй йылғалары араһындағы төньяҡтың икмәкле райондарын Көньяҡ Урал заводтары — Ҡытаутамаҡ, Ҡытау-Ивановск, Йүрүҙән, Баҡал, Һатҡы менән бәйләүсе оло юл сатында ятҡан.
Әхмәтшин Шәйәхмәтте, Латипов Таһирҙы, Исмәғилов Һаҙыйҙы, Әхмәтшин Сәғитте, Латипов Хәтипте, Ғәзимов Ғарифты, Носратуллин Ғилмиәхмәтте,
1906 йылда Нәсибаш ауылында улус идаралығы, 2 мәсет, урыҫ-башҡорт министрлыҡ мәктәбе, тимерлек, 2 тирмән, 3 мануфактура һәм 5 бакалея кибете, 2 запас иген һаҡлау мөгәзәйе булған.
Нәсибаш ауылы Йүрүҙән ҡушылдығы Миҫе йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан көнсығышҡа табан 15 километр һәм Мөрсәлим тимер юл станцияһынан төньяҡкөнбайышҡа табан 30 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
1700 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса бында Бөрйән улусы һәм шулай уҡ даруғаның Тамъян улусы Ҡушый ауылы башҡорттары, 1762 йылда мишәрҙәр килеп ултырған, тип фаразлана.
Ошо ауылдың Бөрйән улусы башҡорттары тураһында сығанаҡтарҙың береһендә былай тип әйтелә: " Уларҙың Ырымбур губернаһының Һаҡмар йылғаһы буйлап Верхнеурал өйәҙендә үҙҙәренең аҫаба ерҙәре бар, ләкин ысын төбәген белмәйҙәр.
Керҙәш башҡорттарҙың был ауылға керҙәшлек ваҡыты тураһында һөйләгәндә, 1822 йылда хорунжий Аман Дәүләтҡолов үҙенең үтенесендә былай тип яҙған: "122 йыл элек улар батша Иван Васильевич тарафынан раҫланған ерҙә,Илекәй-мең улусы Илсеғол ауылында 20 йорт төҙөп,һөрөнтө ерҙәрҙе, бесәнлектәрҙе, урман биләмәләрен бергәләшеп, тиң файҙаланып, малсылыҡ менән шөғөлләнеп, йәнлек аулап, балыҡсылыҡ кәсебе менән шөғөлләнеп, 1821 йылға тиклем бәхәсһеҙ-ниһеҙ йәшәгәндәр.
«Ҡапыл ауылдаштарыбыҙ һәм Ҡунҡаҫ халҡының яртыһынан күберәге беҙҙе, керҙәштәр тип атап, тәүҙә сабылған бесәндең 995 күбәһен тартып алыу менән ҡыҫырыҡлай башланы. Бәләбәй суды беҙҙе яҡламаны. 7143 йылдың 18 ғинуарында бирелгән хәтер ҡағыҙы буйынса, ер бөтәһенеке лә булып иҫәпләнә.» Асыҡланмаған сығанаҡтарһыҙ, Аман Дәүләтҡоловтың ата-бабаларының ошо ауылға керҙәшлек ваҡыты тураһында раҫлауҙарын иҫбатлау мөмкин түгел.
Ләкин Илсеғол — антропонимдан, документтарҙа тәүге тапҡыр 1738 йылда теркәлгән һәм һуңынан 14 улус старшинаһы булған Илекәй-Мең улусының аҫаба башҡорто Илсеғол Таймаҫов исеме менән бәйле.
1906 йылда бер Илсеғол ауылы, 1920 йылда Иҫке Илсеғол (Яңы Илсеғол бүлендек ауылы 20 быуат башынан алып 2005 йылға тиклем булған) һәм Бөрйән‑Илсеғол ауылдары иҫәпкә алынған, 30‑сы йылдарҙан башлап улар хәҙерге исемде йөрөткән ауыл булараҡ бергә иҫәпкә алына.
Унда типтәр Хөсәйен Ҡасаев атай-олатайҙарының 1673 йылдың 23 февралендә төҙөлгән Килешеү нигеҙендә был ерҙәргә башҡорт Супты Ҡолһарин тарафынан индерелеүен билдәләп үтә.
Ҡыр-Йылан улусының Ҡаръяуҙы ауылы башҡорто Китап Тләнсиев, иптәштәре менән бергә, 1723 йылдың 8 авгусында Байбулат ауылы типтәре Ишем Кинзинды үҙенең аҫаба ерҙәренә индерә һәм унда йорт һәм башҡа ҡаралтылар төҙөргә рөхсәт итә.
Шул уҡ Китап Тләнсиев һәм уның ауылдашы Бикҡол Шардыбаев, улус кешеләре менән бергә, 1737 йылдың 10 декабрендә Байбулат ауылынан яһаҡ татары Ҡуҙмаш Күҫәковты балалары һәм туғанының улы Юмай Йосопов менән бергә үҙҙәренең аҫаба ерҙәренә индерә.
Мәҫәлән, быуат башында Бүләк ауылында 1812 йылғы Ватан һуғышы яугиры, көмөш миҙал кавалеры, аҫаба башҡорт Мөхәмәтша Ҡаръяуҙин һәм улуста ышаныслы кеше булараҡ танылған Вәлиша Ҡаръяуҙиндың йәшәүе билдәле.
Уның элекке кешеһе, хәҙер Өфөлә йәшәүсе Хәбибулла Муллайәлил улы Муллайәлилов, 1909 йылғы отставкалағы подполковник, атаһы төҙөгән тыуған ауылы тарихы тураһындағы яҙмалар нигеҙендә, уның алыҫ ата-бабаһы Собханғол Мансуров беренсе күскенсе булған, тип раҫлай.
Кәшәләкбаш атамаһы «2011-2015 йылдарға Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы муниципаль районының социаль-иҡтисади үҫеш буйынса комплекслы программаһы»на, «Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы муниципаль районының 2015 йылға тиклем социаль-иҡтисади үҫешенең комплекслы программаһы»на инә.
Кәшәлә-Баш атамаһы Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законында ҡулланыла .
1891 йылда Иҫке Ҡалмаш улусының Рапат ауылы башҡорттары алпауыт Веригинаның имениеһына һөжүм итә, уның сәсеүлектәрен юҡ итә, хеҙмәтселәренең малдарын тартып ала, йортоноң тәҙрәләрен вата, хеҙмәтселәрен үлтереү һәм йорт-ерен яндырыу менән янай, старостаны туҡмай.
Рапатлыларҙың күршеләре Иҫке Ҡалмаш һәм Ҡалмашбаш ауылдары башҡорттары алпауыт Мамлеев ерҙәрен баҫып ала, урмандағы дачаһына ут төртә, ер биләүсе Ҡотлобаев ерҙәрен ҡуртымға алғандарҙы ҡыуып ебәрә.
1856 йылда бөйөк башҡорт шағиры Шәйехзада Бабичтың ата-бабалары Ҡыйғаҙытамаҡ ауылына нигеҙ һалғандан һуң, башҡорттар 15 кешенән торған яңы ауылға сығып китә.
Район үҙәге Малаяҙҙан төньяҡ-көнбайышҡа 63 километрҙа һәм Кропачёво тимер юл станциһынан төньяҡҡа табан 92 километр алыҫлыҡта Йүрүҙән йылғаһы буйында, Өфө ҡалаһынан 165 саҡрымда урынлашҡан.
Өсөнсөһө — Тойҡуш , Күҙәй, Япрыҡ һәм Төмәнәк ауылдары башҡорттарының төрлө ауылдарҙың яһаҡлы татарҙары Әҙел Килмәтовҡа, Мөслим Апасовҡа, Бикбау Әхмәтовҡа, Әбделкәрим Ҡормановҡа, Йәрмәкәй Һөйөндөковҡа, Сөләймән Уразметовҡа, «Байлар улусының Япрыҡ ауылынан килеүсе керҙәштәр һәм Тойкина ауылы башҡорттары Иҫәкәй Сапеев һәм башҡалар менән бөтәһе бергә алдағы 7 йыл өсөн түләнмәгән яһаҡ 10-ар һыуһарҙы түләп ихаталары менән ултырыу өсөн», уларҙы ауылға индереү тураһында килешеү яҙмаһы.
Атамаһы ҡыр-йыландарҙың абруйлы кешеһе Күҙәймәтов Төмәнәк исеме менән бәйле (уның бер туған ҡустыһы Күҙәй Күҙәймәтов хәҙерге Бүздәк районының Күҙәй ауылына нигеҙ һалған), ул 1692 йылдың 6 майындағы килешеү буйынса сит кешеләрҙе үҙенең улусының аҫаба ерҙәренә индереүҙә ҡатнашҡан.
Уның улдары Баязит, Бикташ һәм Дәүләт Төмәнәковтар — аҫаба ерҙәрҙе һатыуҙа, ҡуртымға биреүҙә, сит кешеләрҙе теркәүҙә даими ҡатнашыусылар.
1834 йылда ревизия 53 йәшлек Зәйсән һәм 50 йәшлек Ғәйсәр Бикташевтарҙы, шулай уҡ Ғәйсәрҙең улдары Сатыйҙы , Тимербулатты , Аҡсулпанды , Ғисматулланы теркәгән.
Иҫке Ҡалмаш ауылының ошо исемдәге йылға буйында урынлашыуы хаҡында 1709 йылда яһаҡлы крәҫтиән Ф. Г. Черемныйҙың башҡорт Усман Йәнырыҫовтан 3 һум аҡса алып тороуы тураһындағы документта яҙыла.
1795 йылғы һәм башҡа йылдарҙағы статистик мәғлүмәттәр 1730 һәм 1739 йылдарҙа мишәрҙәрҙең керҙәшлеге тураһындағы килешеү яҙмаларының булыуын шик аҫтына ҡуя.
Сәйәси-административ төҙөлөш тураһында: «…сығанаҡтарҙа Алтын Урҙаның уң һәм һул яҡ сигенең барлыҡҡа килеү сәбәптәре аныҡ билдәләнмәгән, ти автор . Г. А. Федоров-Давыдов ике яҡты Волга бүлгән тигән фекер менән ризалашмай. Моғайын, был сик Яйыҡ й. тирәһенән үткәндер…» .
«… Алтын Урҙаның ерле-административ бүленеше нигеҙендә улус системаһы булған. Уның асылында феодалдарҙың хандан биләмә алыу хоҡуғы тора, шуның өсөн биләүсе үҙенә хәрби һәм иҡтисади бурыстары алған…» .
Шул уҡ ваҡытта, Ибн Фаҙлан, Джиованни дель Плано Карпини , Гийом де Рубрук , башҡорт шәжәрәләре һәм эпостары бында быуатҡа тиклем үҙ аллы идара итеү формаһы булыуы тураһында һөйләй.
Кузеев ҡа һылтанып, «…бүләр , йәнәй, меңле, әйле ырыуҙары башҡорттары шәжәрәләрендә үҙ хакимдары итеп булғар хандарын Айҙар, Сәйет, Әмир, Сәлим, Илһам, Ғабдуллаларҙы яҙғандар…».
З. И. Йәнекәев үҙ эшендә татар-монголдарҙың баҫып инеүенә тиклем төрки телле дәүләттәр конфедерацияһы Дәште-Ҡыпсаҡ составында көслө башҡорт дәүләте — Табын ханлығы булыуы тураһында яҙа.
В. Л. Егоров «Историческая география Золотой Орды в — вв.» хеҙмәтендә, Әл-Омари һәм Рубрукка һылтанып, Алтын Урҙаның территорияһын шулай итеп тасуирлай — «…дәүләттең территорияһын тотош тасуирлағанда, иң билдәле ҡалаларҙың исемен килтерә. Улар араһында Хорезм, Сыгнак, Сайрам, Яркенд, Дженд, Сарай, Маджар, Азак, Акчакерман, Кафу, Судак, Саксин, Укек, Булғар, Дербент, шулай уҡ Себер һәм Ибирь өлкәләре, Башкырд, Чулыман» һәм империяның төньяҡ сиге — «… төньяҡ сик булып Булғар һәм Башкырд өлкәһе күрһәтелгән…» .
Л. Н. Гумилев тасуирламаһында «… монгол-башҡорт һуғышы 14 йыл барған… Башҡорттар яуҙарҙа еңгәндәр һәм, ахырҙа, дуҫлыҡ һәм берләшмә тураһында килешеү төҙөп, артабанғы яулап алыуҙарҙа бергә ҡатнашҡандар…».
Һыҙма дөрөҫ географик урынды тасуирламай, ләкин көнбайыштан Каспий диңгеҙе һәм Волганың Этил үҙәненең, көнбайыштан һәм төньяҡтан — Урал тауҙарының, көнсығыштан — Иртыш үҙәненең булыуы "Башҡырт далалары"ның урынын билдәләргә ярҙам итә.
Ғәрәп тарихсыһы әл-Омариға һылтанып, шулай уҡ Греков һәм Якубовский «Алтын Урҙа һәм уның ҡолауы» тигән хеҙмәтендә: «…Джейхун яғынан был дәүләттең сиктәре — Хорезм, Саганак, Сайрам, Яркенд, Дженд, Сарай, Маджар ҡалаһы, Азак, Акча-кермен, Кафа, Судак, Саксин, Укек, Булгар, Себер өлкәһе, Ибирь, Башкырд һәм Чулыман… Баку ҡалаһы… — Ширван крайы ҡалаларының береһе, уның эргәһендә „Тимер ҡапҡалар“, уларҙы төрөктәр Димиркапу» тип атайҙар .
«Тарихи Башҡортостан» термины хәҙерге ваҡытта башҡорт этносының, мәҙәниәтенең, теленең таралыу өлкәһен билдәләү өсөн, лингвистик, этнографик, мәҙәни, тарихи эҙләнеүҙәр өсөн кәрәк.
Ул шулай уҡ бөгөнгө Башҡортостан Республикаһынан ситтә йәшәгән башҡорттар менән мәҙәни бәйләнештәрте нығытыу өсөн төбәк-ара сәйәсәттә ҡулланыла, шулай уҡ күрше төбәктәр халҡы менән тарихи берлекте күрһәтеү өсөн хеҙмәт итә.
Терминдың синонимдары — был ерҙең әүәлерәк барлыҡҡа килгән атамалары: «Башгурд», «Башгирд», «Башгард», «Баскардия», «Башгирдия», «Фийафи Башкырт/Башкырт далалары», «Башҡорттар иле», «Бастарктар иле», «Башкырд», «Башджарды», «Башҡортостан», «», «».
Киләһе Петр реформаһы ваҡытында Ырымбур губернаһы барлыҡҡа килә, ул тәүҙә Өфө, Иҫәт, Ырымбур провинцияларынан, ә 1781 йылдан Ырымбур, Өфө, Стәрлетамаҡ, Бөрө, Минзәлә, Верхнеуральск, Троицк, Силәбе, Бөгөлмә өйәҙҙәренән тора.
Мәҫәлән, зауряд-хорунжий Сиражетдин Бикмөхәмәтов , указлы имам Харис Ниғмәтуллин , Рафиҡ Ҡорманғәлиев , Әхмәҙей Әхмәров , Мөхәмәтйәр Әминев , Ғирфан Мәхмүтов шундай ир-егеттәр иҫәбенә инә.
Был ауылдарҙың береһе, Ашҡаҙар йылғаһы үҙәнендә урынлышып, Аҙнай түбәһенә, ә икенсеһе Стөрле йылғаһының түбәнге ағымында ята һәм Илсек-Тимер түбәһенә ҡарай.
1906 йылда Баҡай исеме менән ике ауыл теркәлгән: 1‑се Баҡайҙа 560 кеше йәшәгән, мәсет, һыу тирмәне, мөгәзәй, 2‑се Баҡайҙа — 834 кеше, мәсет, урыҫ‑башҡорт мәктәбе, 3 бакалея кибете, мөгәзәй булған, улус идараһы урынлашҡан, йәрминкәләр уҙғарылған.
Өлкән улы Хөсәйен, 1779 йылда тыуған , уның балалары Мөхәмәтҡунафиә, Мөхәмәтйәмил , Шәрәфетдин (балалары Бәҙретдин, Әбделғәфур, Ғәлләмүтдин, Мусамөхөтдин, Мөхәммәт), Әхмәтйән .
Ҡобағош ауылына Нуғай даруғаһы Күбәләк улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған, 1776 йылдан билдәле булған, Һәм Ҡобағош ауылы башҡа тораҡ пункттары араһында сағыштырмаса ҙур булған.
Ауылдан 2—3 саҡрымда күсеп йөрөү урындары урынлаша: май айында — Миндәк йылғаһы буйлап, июндә — Ярылған шишмәһе һәм Ҡарағош яланы, Урал тауы битләүе, июлдә Туғыҙғуй яланы, Һыуыҡ түбә тауы.
1816 йылғы ревизия буйынса ауылда йәшәүселәр иҫәбендә Ғүмәр Байшакуров , уның ҡустыһы 1778 йылғы ҡустыһы Ғәбдрәшит Байшакуров ; Солтанғәзи; Ишҡаҙы; Һарығол, Ҡотлоҡаҙам һәм Теүәлбәй Аҡназаровтар; Ниғмәтулла Ибраҡов; йорт сотнигы Айсыуаҡ Килдебаев; Кинйәбулат Килдебаев; Ҡотоҡ Үтәғолов; Киҫәүбай, Ырғыҙбай, Турғай Байсуриндар; Сәнәғәт, Сәғит һәм Мамыт Баҙановтар; указлы мулла Юламан Дәүләтбирҙин.
Район үҙәгенән көньяҡ-көнсығышҡа табан 25 км һәм Учалы тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 30 км алыҫлыҡта Ҡыйҙыш йылғаһы буйында урынлашҡан.
1780 йылда Ҡаратабын улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Силәбе өйәҙе Иҫәт провинцияһының Мөслим, Ҡорманай ауылдарынан сыҡҡан хеҙмәтле мишәрҙәре Ахун ауылына нигеҙ һала.
Уның командаһының һәм үҙенең сығышы тураһында Башҡортостан халыҡтарына үҙенең саҡырыуы менән билдәле булған Батырша Ғәлиев Петербургтағы Шлиссельбург ҡәлғәһенән былай тип яҙған: «Старшина Илтабан үҙенең командаһы менән, ислам динен ҡалдырып, урыҫ диненә күсергә, йәки боронғо бабаһының диненә — сыуаш диненә йәғни мәжүсилеккә ҡайтырға тейешлеге тураһында указ иғлан ителә».
Район үҙәгенән төньяҡ-көнбайышҡа һәм Учалы тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 14 км алыҫлыҡта Илтабан һыуһаҡлағысы эргәһендә урынлашҡан.
быуат башында Уҫы даруғаһы Ирәкте улусы башҡорттары үҙ биләмәләрендә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса Уран улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә) ауылға нигеҙ һалған.
Аҡсәйет ауылына исем биргән аңлашылмаған сәбәптәр арҡаһында ревизияла иҫәпкә алынмаған, Крәҫтиәндәр һуғышы йылдарында Ирәкте улусы халҡы пугачевсылар яҡлы булыуы яҡшы билдәле.
Үрҙә телгә алынған 4 яһаҡлы пугачевсылар яҡлы татар типтәрҙәр ҡатламына күсә, йәғни улар үҙҙәренең общинаһынан ғына түгел, ә үҙҙәренең ҡатламынан сыға.
Ибраһим Мусин ; уның улдары: 55 йәшлек Хисаметдин, 43 йәшлек Ниғмәтулла ; уларҙың туғандары: 35 йәшлек Ғәлиулла ; 30 йәшлек Вәлиәтмөхәмәт; 21 йәшлек Ғәлиша .
Мырҙаш ауылының барлыҡҡа килеүе хаҡында ошо төбәктә риүәйәт тә бар: "Атҡыса исемле бабай Ғәбдүк ауылынан Һуҡайлы йылғаһы буйында ятҡан Уҫаҡлыкүл ярына килеп төпләнә.
Ә Ғәбделнасыр, ыҙғыш-талашлы ерҙә йәшәргә теләмәйенсә, ғаиләһе менән Һуҡайлы йылғаһының өйәнкеле, таллы, емеш-еләккә бай булған үҙәненә барып төпләнә.
1834 йылдар тирәһендә хәҙерге Ишембай районы Смаҡай ауылынан бер нисә малайҙы Мырҙаш ауылына теркәйҙәр, мәҫәлән, Мәхмүт Исмәғил улының малайҙары: Лоҡман, Ғәли , тағы бер нисә кеше.
Уның ейәне — 19 быуаттың икенсе яртыһындағы башҡорт шағиры Ғәли Соҡорой псевдонимы аҫтында (Соҡор — уның тыуған ауылы Башҡортостан Республикаһының Тәтешле районында) билдәле.
1737 йылда башҡорт ихтилалдарын баҫтырғанда балаларҙың фажиғәле яҙмышын һүрәтләгән, 1737 йылда баҫылып сыҡҡан документ Әрмет ауылының йәше тураһында ситләтелгән дәлил булып хеҙмәт итә ала.
1925 йылда Нурулла Зинуров, ауылдашы Хәйруллин Әхмәтнур менән, Мәскәүгә, ВЦИК преседателе М. И. Калининға, ауыл халҡы исеменән Лаҡлыны Автономиялы Башҡорт ССР-ы составына индереүҙе юллап бара.
1977—1991 йылдарҙа Лаҡлы урта мәктәбендә рус теле уҡытыусыһы булып эшләгән Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы, эшкә килеү менән, „Ҡыҙыл ҡәнәфер“ эҙәрмәндәр клубын ойошторҙо.
1985 йылда, Бөйөк Еңеүҙең 40 йылын билдәләгәндә, „Бөтөн йөрәктән“ тип аталған сценарий яҙып, яңы төҙөлгән Мәҙәниәт йортонда Музей асыу тантанаһын ойошторҙо.
Һуңғараҡ, Лаҡлынан күсеп киткәс, Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы Абдуллина Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы, „Башҡортостандың баш ҡалаһы башҡорт теле йыл уҡытыусыһы — 2009“ һөнәри конкурсының еңеүсе-финалисы, Өфө ҡалаһы Хакимиәте грантына, 2010 йылда Башҡортостан Хөкүмәтенең „Иң яҡшы башҡорт теле уҡытыусыһы“ Премияһына лайыҡ булды.
1966 йылда Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Лаҡлы мәктәбе директоры Хәйруллин Абдулла Хәйрулла улы етәкселегендә Хамматов исемендәге колхоз аҡсаһына 320 урынға иҫәпләнгән мәктәп төҙөлә башлай.
Мәктәп төҙөү эшендә уҡытыусылар Сәлимә менән Риф Ғофраевтар, Ҡәтифә менән Мөтиғулла Хәлиловтар, Мөнир Зиннуров, Ғүмәр Байрамғолов, Әнүәр Кәбиров, Фәйзрахман Ғарипов, Мәрйәм Рьянова, Сания Зәйнуллина, Наилә Хөсәйенова, Зәйнәб Ниғәмәтйәнова, Зәкиә Хәлилова, Сания Вәлиева күп көс һалдылар.
Крәҫтиәндәр һуғышы ҡанһыҙ баҫтырылғандан һуң, Юлайҙың нәҫелен һаҡлап ҡалыу ниәтенән, Мәликәне тыуған ауылынан мөмкин тиклем алыҫыраҡ, татар ауылына, кейәүгә биргәндәрҙер.
Шулай уҡ Әбделхәлилдән — Абдулханнан һәм бөгөнгө көндә Латипов Даниял, Ағраф Ғәбдрәҡип улдарының ғаиләләре Юлай Аҙналин нәҫеленә мөнәсәбәтле тип әйтеп була
БАССР-ҙың мәғариф алдынғыһы Иҙрисова Зәйтүнә Йосоп ҡыҙы, өлкән уҡытыусы Хәлилов Мөтиғулла Зәйнулла улы, һуңғараҡ РФ мәғариф алдынғыһы булып киткән, оҙаҡ йылдар уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары, рус теле, технология уҡытыусыһы булған Ғофранова Флюзә Ғәлим ҡыҙы, биология уҡытыусыһы Бәйтуллина Гөлзада Мәлиҡ ҡыҙы, башланғыс кластар уҡытыусыһы Нәсибуллина Энже Ризуан ҡыҙы менән бергә эшләгән, ул саҡта йәш булһалар ҙа, үҙ эштәренең оҫтаһы булып өлгөргән уҡытыусыларҙы әйтеп үтергә кәрәк:
Тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары Ғиззәтуллина Л. Ф., һуңғараҡ-РФ мәғарифы алдынғыһы, етәкселегендәге һәүәҫкәр бейеүселәр, музыка уҡытыусыһы Мурзина М. П. әҙерләгән йырсылар, музыкаль ансамблдәр зона һәм район конкурстарында гел еңеүгә өлгәшәләр ине.
Әхмәтсафа ибн Баһауетдин ибн Шәмсивар — дин һәм йәмәғәт эшмәкәре, уҡытыусы-мәғрифәтсе, «Әхмәҙиә» мәҙрәсәһе мөҙәрисе, Златоуст өйәҙе мосолмандарының лидеры, дворян, 1875—1881 йылдарҙа Троицк ҡалаһының беренсе мәсете мәҙрәсәһендә уҡыған, Себер линияһында писарь һәм тәржемәсе булып эшләгән, 1884 йылдан Лаҡлы мәхәлләһенең имам-хатибы һәм мөҙәрисе, Златоуст өйәҙенең мосолман мәғарифы инспекторы, 1907 йылдан — ахун, ике тапҡыр хаж ҡылған.
Әхмәтсафа ахун Троицк ҡалаһындағы данлыҡлы «Рәсүлиә» мәҙрәсәһендә мәғрифәтселек, йәдитселек идеяларын таратҡан Зәйнулла ишан менән яҡын таныш булған.
Моратова Римма Вәлиулла ҡыҙы, Ғилметдинова Азалия Сабир ҡыҙы, Хәйретдинова Зәлиә Фәйзрахман ҡыҙы, Мурзин Ирек Әнүәр улы, Мурзина Мария Пётр ҡыҙы, Ғиззәтуллина Лидия Факил ҡыҙы, Әхмәтйәнова Миңһылыу Мулләхмәт ҡыҙы, Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы, өлкән уҡытыусы Шафиҡова Мәрйәм Рәвил ҡыҙы, Сафин Валерик Ғәлим улы, Миңлеғәлина Альбина Даниял ҡыҙы, Миңлеғәлин Ниғмәтулла Миңлеғәли улы, Хәлилова Роза Мөтиғулла ҡыҙы, Ғиззәтуллина Анфиса Илһам ҡыҙы, Зиннуров Адик Мөнир улы, Зиннурова Людмила Садиҡйән ҡыҙы, Ғиззәтуллин Ғабит Тәхәүи улы, Йәнгиров Ғәҙил һ.
Эстафетаны йәш уҡытыусы Баймөхәмәтов Ф. Ф.дауам итте, уны Малаяҙҙағы 1-се урта мәктәбе директоры итеп күсергәс, РФ мәғарифы алдынғыһы Мурзин Ирек Әнүәр улы 25 йыл буйы Лаҡлы мәктәбе директоры булды.
Һуңынан төрлө йылдарҙа Лаҡлы урта мәктәбе директоры булып РФ мәғарифы алдынғыһы Әхмәтйәнова М. М., Башҡортостан Республикаһы мәғарифы алдынғыһы Латипова Г.Ә.
Мәктәп директоры — Хәлилова Жанна Мөтиғулла ҡыҙы, уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары — Латипова Гөлйөҙөм Әхнәф ҡыҙы, тәрбиә эштәрен ойоштороусы — Бикмөхәмәтова Эльмира Дәүләт ҡыҙы.
Уның улы Хоҙайбирҙе Ғайсин 1798 йылдан Лаҡлы мәхәлләһе мәзине булған һәм 1811 йылдан 12623-сө һанлы рәсми күрһәтмә нигеҙендә мулла һәм мөғәллим исемен алған.
Ул саҡтағы мәктәп коллективында уҡытыусы-фронтовиктар күп булған: Хәйруллин Абдулла, Кәбиров Әнүәр, Зиннуров Мөнир, Байрамғолов Ғүмәр, Булатов Шәйхислам, Низаев Рәхимйән, Хәлилов Мөтиғулла һ.
быуат аҙағынан, 1778 йылдан, лаҡлылыр типтәр ҡатламы тип аталған, типтәр полкының 9-сы командаһына ингәндәр, 1865 йылға тиклем һәм артабан да үҙҙәрен шулай атап йөрөткәндәр.
Мәҙрәсәлә уҡыу ике баҫҡыслы булған: беренсе, башланғыс баҫҡыс — 4 йыллыҡ булған, „Хикмәтиә“ тип аталған; икенсе баҫҡыс, урта белем биргәне — „Әхмәҙиә“ этабы.
1991 йылдан хаҡлы ялға киткәнсе, „Йәдкәр“ тип исеме үҙгәртелгән мәктәп музейын, заман талаптарын тура килтереп биҙәп, материалдарҙы компьютер баҫмаһына күсереп, яңы мәғлүмәттәр менән тулыландырып, татар теле уҡытыусыһы Хәйретдинова З. Ф., ҡәҙерләп, тәртиптә тотто.
1918 йылдың 13 июнендә Шәрифулланың өс туғаны Ҡәнзәфәр бай Ғимранов ойошторған фетнәселәр төркөмө улус советын ҡыйрата, Хамматовты ҡулға алалар, туҡмайҙар, мыҫҡыл итәләр.
Лаҡлыларҙың 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡанлығы, Салауат Юлаевты Лаҡлы ауылында ҡамсы менән һуҡтырыуҙары документтарҙан билдәле.
Профсоюз ойошмаһын етәкләгән Әхмәтйәнова Миңһылыу Мулләхмәт ҡыҙы, колхоз баҡсаһын арендаға алып, 7 йыл буйы кәбеҫтә плантацияларын тәрбиәләне.
Лаҡлы ауылына Себер даруғаһы Тырнаҡлы улусы башҡорттары ерҙәрендә, аҫабалар менән керҙәшлек килешеүенә ҡул ҡуйып, яйлап типтәрҙәр ҡатламына күскән яһаҡлы татарҙар нигеҙ һалған.
Лаҡлы ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Лаҡлы йылғаһы тамағында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан көнсығышҡа 31 километр һәм Мөрсәлим тимер юл станцияһынан төньяҡҡа табан 26 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Старшина Иштуған Мишәров командаһына ингән Иҙрис Дәүәтәков һәм тағы ла 4 аҫаба 35 аҫабаның ы сифатында 1762 йылда Эҫем һәм Ҡытау-Ивановск заводтары хужалары И. Б.
Иҙрис ауылы Йүрүҙән ҡушылдығы Келүклә йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан көньяҡҡа 19 километрҙа һәм тимер юл станцияһы Кропачёвонан төньяҡ-көнсығышҡа 12 километрҙа урнылашҡан.
Ауылға нигеҙ һалыусының өсөнсө улы ла билдәле — мулла Ҡунаҡбай Иҙрисов, ул 1786 йылда улус ерҙәрен заводсы ханым И. И. Бекетоваға һатыуҙа әүҙем ҡатнашҡан.
БАССР төҙөлөп, Совет власы урынлашҡас, ауыл Тамъян-Ҡатай кантонының Күбәләк-Тиләү волосына ингән Сораман ауыл Советына ҡарай , һуңынан Байрамғол ауыл Советы составына күсерелә .
Башҡорттар янғын урынына ҡабаттан нигеҙ ҡормағанлыҡтан, ауылдың тәүге нигеҙе — Туйтүбә тауы битләүенән 2-2,5 километрға Яңы Байрамғол ауылы яғынараҡ күсенәләр.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, 1970 йылдарҙа атҡарылған мелиорациялау сәйәсәте үткәрелә башлау арҡаһында, боронғо зыяраттың йөҙйәшәр ҡарағайҙары ҡырҡылып, ҡәбер таштары аҡтарылып, һөрөнтө ергә әйләндерелә.
Быға асыҡ дәлил булып 1957 йылда сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе һөргән ваҡытта, тракторсы Игелеков Мөжип ағайҙың һабан төрәненә эләгеп боронғо зыярат янынан тимер торҡа килеп сыға.
Ауыл карталарҙа, тарихи һәм бөгөнгө административ документтарҙа ла «Ҡәйепҡол» тип йөрөтөлә, ләкин Йәнәй, Ҡатай, Бөрйән волостарында ошо атамалы өс ауыл булғанлыҡтан, был ауыл исеменә — «Һарт» тип өҫтәмә индерелгән.
Быуаттар буйына бер урында ултырһа ла (1740-сы йылдарҙа батша карателдәре тарафынан яндырылып 2-2,5 километрға ситкәрәк күсә), Ҡәйепҡол тәүҙә Нуғай даруғаһының Тиләү волосына, һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Вернеуральск өйәҙенә ингән Тиләү волосы ауылы булып китә.
Ләкин Ҡәйепҡолда хәлле кешеләр ҙә булған, мәҫәлән, Ишмырҙа Сөләймәнов менән Фәхретдин Итҡоловтар йыл һайын 117—170 бот ашлыҡ һуҡҡан.
Совет йылдарында ауылда башланғыс мәктәп була, 2006 йылда яңы мәктәп бинаһы ла һалына, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уның бинаһы 2007 йылда йәшен утынан тулыһынса янып бөтә.
Әй ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Ишмән йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 32 километрҙа һәм Мөрсәлим тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 64 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Бишҡурай ауылына Өфө губернаһы канцелярияһының 1742 йылғы указы һәм Ҡаңлы улусы башҡорттары менән 1775 йылдың 12 июлендәге керҙәшлек килешеүе буйынса типтәрҙәр тарафынан нигеҙ һалына.
Бесәнсенең өс улы була — 1738 йылғы Арыҫланғол , 1747 йылғы Хоҙайғол (уның балалары Мөхәмәтйәр, Мөхәмәтшәриф, Мөхәмәтғәли, Туҡтамыш, Юртбағыш), 1749 йылда тыуған Хоҙайбирҙе (уның улы Сәйетбаттал, улы Йосоп; уның икенсе улы Йәнсәйет, уның улы Ҡолсәйет).
Күренеүенсә, мишәрҙәр һәм татарҙар, керҙәшлек килешеүенең 60 йыллыҡ мөҙҙәте тамамланғандан һуң, 1859 йылға тиклем башҡа тораҡ пункттарға күскән, шуға күрә артабанғы иҫәп алыуҙарҙа тик башҡорттар иҫәпкә алынған.
Ауылдың исеме һәм йәше тураһында түбәндәгеләрҙе әйтергә кәрәк: 1834 йылда ревизияла беренсе күскенсенең улы, 58 йәшлек Ихсан Аблаев теркәлгән, уның исеме туранан-тура ошо тораҡ пунктҡа ҡарай.
Урмантау ауылы Йүрүҙән йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан һәм Кропачёво тимер юл станцияһынан 89 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша , Темәс педучилищеһын , К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын , Өлкә-ара партия мәктәбен , КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһын тамамлаған.
Аҡманхажи — ҡыпсаҡ ырыуы Һарғай ауылында тыуып үҫкән, ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, Хажи ауылының хәҙерге халҡы, Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы халҡының күпселеге кеүек үк, Юрматы ырыуына ҡарамай.
Әммә Юрматы ғаиләһе указлы мулла Салауат Иҫәкәевтың улы Салауат Ғәбделваһаповтың ғаиләһендә Юрматы ырыуының шәжәрәһе һаҡланған, уның тәүге юлдары быуатта төҙөлгән.