polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ғәмәли лингвистика: теоретик лингвистика нигеҙләмәләрен верификациялау һәм ҡулланма лингвистика продукттарының һөҙөмтәлелеген тикшереү маҡсаты менән лингвистик эксперименттар үткәрә торған өлкә;
Лингвистиканың был бүлеге телдең ниндәй ҙә булһа тарихи дәүерҙәрге, бер быуын тормошондағы хронологик ҡырҡымын йәки телдең быуындан-быуынға нисек үҙгәреүен һүрәтләй ала.
Лингвистика киң мәғәнәлә (телде танып белеү һәм был танып белеү һөҙөмтәләрен башҡа кешеләргә тапшырыу) түбәндәге бүлектәргә бүленә:теоретик лингвистика: лингвистик теориялар төҙөүҙе күҙҙә тотҡан фән;
Телдең кибернетик моделдәре кеше телмәренә ни тиклем оҡшаш булыуына ҡарап тикшерелә; үле телдәрҙең тергеҙелеү дөрөҫлөгө археологик ҡаҙаныуҙар барышында әленән-әле табылып торған боронғо текстарға таянып тикшерелә.
Филологик ысулдар, йәғни үле яҙма телдәр материалын йыйыу һәм яҙма ҡомартҡыларҙы мәҙәни-тарихи бәйләнештәрҙә өйрәнеүсе филология менән хеҙмәттәшлектә эшләү.
Истанбулдың ике районы араһындағы «Мәрмәрәй» тимер юлы туннелы — Европа ярында Ҡаҙлышишмә һәм Азия ярында Айрылыҡшишмә (дөйөм оҙонлоғо — 13.6 км, һыу аҫтында — 1.4 км; 2013 йылда асыла), ул Истанбулдың Европа һәм Азия өлөштәренең тиҙ транспорт системаларын берләштерә;
Ҡаҙлышишмә һәм Газтепе райондары араһында автомобиль туннеле «» (оҙонлоғо — 14.5 км, шуларҙың 5.4 км боғаҙ аҫтында 106 метр тәрәнлектә), 2016 йылдың декабрендә асыла.
Диңгеҙ ярҙарын ике күпер тоташтыра: 1 074 м оҙонлоғондағы Босфор күпере һәм 1 090 м-лы беренсе күперҙән 5 км төньяҡтараҡ Солтан Мәхмүт Фатих күпере .
1453 йылдың 29 майында Ғосман империяһы оҙаҡ ҡамауҙан һуң Константинополде яулап ала, уның барышында төп һуғышҡа әҙерләнеү өсөн генә түгел, шулай уҡ Босфор өҫтөнән һәм унан аша үткән һыу юлынан оҙайлы ваҡытҡа контроль ҡуйыу өсөн боғаҙҙың ике яғы буйлап нығытмалар, Анадолухисары һәм Румелихисары төҙөлә.
Христофор Колумбтың 1492 йылда Америкаға беренсе сәйәхәте менән бергә 1453 йылда Константинополде яулау Урта быуат дәүеренә нөктә ҡуйыу һәм Яңырыуға һәм асыштар дәүеренә күсеүҙе аңлата.
Босфор боғаҙы донъяла транзитлы караптарҙың, паром кисеүҙәре, ваҡ судноларҙың интенсив хәрәкәте, һыүҙың көслө ағымы һәм көҙгө-ҡышҡы осорҙа һауа торошоноң ҡырҡы үҙгәреүе арҡаһында бигерәк тә билдәле үтергә ҡыйын боғаҙҙар араһында айырым урын биләй.
Босфорҙа ике ағым — Ҡара диңгеҙҙән Мәрмәр диңгеҙенә үрге сөсө ағым, көньяҡҡа һәм 1881—1882 йылдарҙа адмирал Макаров билдәләгәнсә түбәнге тоҙло ағым — Мәрмәр диңгеҙенән Ҡара диңгеҙгә .
Уның өҫтөнән контроль конфликттарҙың, башлыса Рус-төрөк һуғышының , шулай уҡ Беренсе донъя һуғышы барышында 1915 йылда Галлиполи янында союздаш дәүләттәрҙең Дарданеллаға һөжүме маҡсат була.
Босфор Рәсәй, Украина, Кавказ аръяғы республикалары, көньяҡ-көнсығыш Европа илдәренә Урта диңгеҙгә һәм донъя океанына сығырға мөмкинлек биргән мөһим боғаҙ булыр тора.
Үтеп йөрөү һәм боғаҙҙың тығыҙ булыуы мәсьәләләрен хәл итеү өсөн Истанбулдан көнбайышҡа ҡарай 50 км алып 100 км тиклем оҙонлоҡтағы караптар йөрөү каналын төҙөү күҙаллана.
Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы, «Башҡорт халыҡ үҙәге» Силәбе өлкә йәмәғәт ойошмаһы , «Башҡорт йәштәре иттифағы» төбәк ойошмаһы эшләй.
Силәбе өлкәһе Башҡорт драма театры, Башҡорт филармонияһы, Ғәскәров Ф. исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле, Ҡурсаҡ театры, Салауат драма театры, Сибай драма театры, «Сулпан» театры һ.
Арғаяш һәм Ҡоншаҡ райондары мәктәптәрендә башҡорт теле мотлаҡ предмет булараҡ өйрәнелә; Силәбе университетында һәм 1-се Силәбе педагогия колледжының Арғаяш филиалында башҡорт теле уҡытыусылары әҙерләнә, башҡорттар тупланып йәшәгән райондарҙа «Башҡорт юлдаш телевидениеһы» тапшырыуҙары күрһәтелә, Силәбе өлкәһе торама пункттары китапханалары башҡорт телендәге дәреслектәр, уҡыу әсбаптары менән тәьмин ителә.
Силәбе өлкәһе башҡорттары Урал аръяғы башҡорттарына ҡарай, Оло Иркәбай, Оло Усман, Кесе Ҡаҙаҡбай, Кесе Ултыраҡ, Ялтыр , Кесе Ҡаҙакбай, Ләүәш, Нөркә һәм башҡа торама пункттарҙа тупланып йәшәй.
Юта штаты сенаторы Рид Смут һәм и Орегон штатынан Вәкилдәр палатаһы Америкала етештерелгән тауарҙарҙың үтемлеген арттырыу өсөн сит ил тауарҙарына һалымды күтәреүсе акт тәҡдим итә.
Гувер еңә һәм Конгрессҡа ауыл хужалығы тауарҙарына һалымды күтәреп, сәнәғәт тауарҙарына һалымдә кәметергә тәҡдим итә, әммә Конгрестағы күпселектең баҫымы аҫтында актҡа ҡул ҡуя.
1930 йылдың майында Пол Дуглас, Ирвинг Фишер, Фрэнк Тауссинг һәм Клэр Уилкокс етәкселеге аҫтында 1028 экономист президенттың был акттҡа вето һалыуын үтенеп яҙған хатҡа ҡул ҡуя.
Ауылдың икенсе исеме Түңгәүер улусы старшинаһы, Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан Әбйәлил Яҡшыбаев исеменән килеп сыҡҡан.
Асҡар ауылында күп профилле колледж, 1-се һанлы Асҡар урта мәктәбе, гимназия, балалар баҡсалары, сәнғәт мәктәбе, балалар ижад йорто, йәш техниктар станцияһы, балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе, «Юрға» ат спорты мәктәбе, «Батыр» физкультура-һауыҡтырыу комплексы, үҙәк район дауаханаһы, табип амбулаторияһы, район китапханаһы, Әбйәлил музейы бар.
Асҡар ауылы Таңғатар йылғаһы буйында, Өфө ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 350 километр һәм Магнитогорск тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 47 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Инйәр-ҡатайҙар, ҡыпсаҡтар, ҡарағай-ҡыпсаҡтар һәм тамъян-түңгәүерҙәр урынлашҡан Көньяҡ Уралдың үҙәк өлөшөн этнографтар көнсығыш өлкәһе менән бик күп уртаҡ һыҙатлы тау өлкәһенә индерә.
Болгария тауҙары һәм үҙәндәре һауа массалары өсөн тәбиғи кәртә йәки канал булып торалар, был сағыштырмаса ҡыҫҡа арауыҡтарҙа һауа торошонда киҫкен контрастлыҡ тыуҙыра.
Балҡан тауҙары барьеры тәьҫире бөтә ил буйынса һиҙелә: төньяҡ Болгарияла көньяҡ Болгарияға ҡарағанда уртаса алғанда бер градусҡа һыуығыраҡ һәм ул 192 мм-ға күберәк яуым-төшөм ала.
Добруджда төньяҡ-көнсығышта, Ҡара диңгеҙ яр буйында, Үрге Фракия уйһыулығының бер өлөшөндә ғәҙәттә яуым-төшөм 500 мм-ҙан кәмерәк була һәм унда, бигерәк тә август аҙағында һәм сентябрь башында бик йыш ҡоролоҡло була.
Үрге Фракия уйһыулығының һәм Дунай ҡалҡыулығының ҡалған территорияһында ил буйынса уртасаға ҡарағанда кәмерәк яуым-төшөм яуа; Үрге Фракия уйһыулығы йыш ҡына йәйге ҡоролоҡ кисерә.
Илдең сағыштырмаса ҙур булмаған территорияһында уйһыулыҡтар, тигеҙлектәр, убалар, тәпәш һәм бейек тауҙар, күп һанда үҙәндәр һәм тәрән тарлауыҡтар урынлашҡан.
Тигеҙлектәр территорияның 31 %-ын, яҫы таулыҡтар һәм убалыҡтар — 41 %-ын, тәпәш тауҙар 10 %-ын, уртаса тауҙар 10 %-ын, һәм бейек тауҙар 3 %-ын тәшкил итәләр.
Өсмөйөш формаһында булған Үрге Фракия уйһыулығы Софиянан алыҫ түгел нөктәлә тауҙарҙан көнсығышҡа ҡарай башлана һәм Ҡара диңгеҙгә ҡарай көнсығыш йүнәлешендә киңәйә.
Икенсе система Үрге Фракия уйһыулығының һәм көньяҡ һәм көньяҡ-көнбайыш илдәрҙең бейек таулы биләмәләренең ҙур өлөшөнөң аҡҡан һыуҙарын Эгей диңгеҙенә йыя.
Бөтә йылғалары араһынан Дунай йылғаһы ғына суднолар йөрөү өсөн яраҡлы, әммә Болгарияның бик күп башҡа йылғалары һәм ҡушылдыҡтары гидроэлектроэнергия етештереү өсөн һәм һуғарыу өсөн һыу сығанағы булараҡ юғары потенциалға эйәләр.
Чурикова Инна Михайловна , СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры; СССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың халыҡ артисы, РСФСР-ҙың һәм Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премиялары лауреаты.
Шкапов нефть ятҡылығы асылғандан һуң Бәләбәй нефтселәр ҡалаһы булып китһә, «Автонормаль» заводы төҙөлгәндән һуң уға машина эшләүселәр ҡалаһы тигән атама өҫтәлә.
Йәш ағастарҙың ҡабығы шыма, аҡһыл йәшел йәки ҡара һоро төҫтә; ҡарт ағастарҙың ҡайһы бер төрҙәрендә ҡабыҡтары шыма булып ҡала, ә икенселәрҙә ҡытырша һәм тәрән ярыҡтар менән.
Тал ағасы кеүек, тирәктең тамыр системаһы бик ныҡ үҫешкән, ағастан 40 метрҙан ашыуға тарала, шуға ла ошондай ағастарҙы өй эргәһендә һәм керамик торбалар үткән ерҙә ултыртыуы — яҡшы уй түгел.
Хәрәзмшаһ Әли әд-Дин Мөхәммәт «кафырҙар» менән килешеүҙән баш тарта һәм Отрарҙың хакимы Ҡайыр-хан тәҡдиме буйынса илсе-сауҙагәрҙәрҙе язалап үлтерә.
Сыңғыҙхан Ҡайыр-ханды биреүҙәрен талап итә, әммә Мөхәммәт әсәһенең ике туған ҡустыһын биреүҙән баш тарта һәм тағы киләһе монгол илселегенең ҡатнашыусыһын үлтерә.
Эске ҡаты сәйәсәтте үткәреп, ул башта ҙур ҡыйынлыҡтар һәм уңышһыҙлыҡтар кисерә, әммә яйлап тыныслыҡ һәм дәүләттә сәйәси тотороҡлоҡ урынлаштыра.
Аҡбур ҡом һәм балсыҡ рәүешендә диңгеҙ һәм континенталь барлыҡҡа килеүҙәрҙән Тоҡмаҡат һәм Куланда ярымутрауҙарында яһала; Аҡтумсыҡ, Билтау, Кускәнәтау, Солтануиздағ морондары һәм башҡалар палезой һәм мезозой ҡатламдарынан һәм кристаллик тоҡомдарҙан яһала.
Көньяҡта республика Төркмәнстандың Дашоғуҙ һәм Балҡан виләйәттәре менән, көнбайышта Ҡаҙағстандың Ҡараҡиә, Манғыстау һәм Бейнеү райондары менән, төньяҡта Ҡаҙағстандың Аҡтүбә өлкәһе Байғанин районы, төньяҡ- көнсығышта Ҡаҙағстандың Ҡыҙыл Урҙа өлкәһе Ҡазалы һәм Ҡармаҡшы райондары менән, көньяҡ-көнсығышта Хәрәзм һәм Бохара өлкәләре, көнсығышта Нуғай өлкәһе менән сиктәш.
Толстовҡа ҡомартҡыны таҙабағъяб мәҙәниәтенә индерегә һәм төньяҡ Ҡаҙағстандың һәм көньяҡ Урал артының андронов мәҙәниәте һәм Волга буйының буралы-хвалын мәҙәниәте менән сағыштырырға мөмкинлек бирә.
Ғәрәп сығанаҡтары Хәрәзмдең иҡтисади әүҙемлеген һүрәтләй, өҫтәүенә хәрәзм сауҙагәрҙәренең эшмәкәрлек урыны булып Төрмәнстан, көнбайыш Ҡаҙағстан, шулай уҡ Волга буйы - Хазария һәм Булҡария, һәм Көнсығыш Европаның киң славян донъяһы тора.
быуаттарҙа Хиуа ханлығында төп сәйәси көстө үзбәк ҡәбиләләре: үзбәктәр, наймандар, кияттар, манғыттар, нукуздар, ҡаңлылар һәм ҡыпсаҡтар тәшкил итә быуаттың икенсе яртыһында власть өсөн көрәштә еңеүҙе үзбәк ҡәбиләһе кунграттар яулай.
1990 йылдың 14 декабрендә Ҡарағалпаҡ АССР-ының Юғары советында дәүләт суверенитеты тураһында Декларацияҡа ҡул ҡуйыла, ул дәүләттең тулы бойондороҡһоҙлоғон күҙ уңында тота.
1925 йылдың 12-19 февралендә дехкан, батрак, ҡыҙылармеец депутаттарының Ойоштороу съезы үтә, унда 16 февралдә Ҡырғыҙ АССР-ы составында рәсми Ҡарағалпаҡ автономиялы өлкә раҫлана.
Ҡарағалпаҡстан территорияһы элекке Арал диңгеҙенең көньяҡ өлөшөн үҙ эсенә индерә, уның ҡороған төбөндә хәҙер яңы тоҙло тупраҡлы Аралҡом сүллеге һәм Амударъя йылғаһының ҡороусы түбәнлектәре барлыҡҡа килгән.
1924 йылда Турткүл ҡалаһында үҙәге менән Ҡара-ҡалпаҡ автономиялы өлкә төҙөлә, ул Төркөстан АССР-ының Амударъя һәм Хәрәзм Социалистик Совет Республикаһының Ходжәйле һәм Кунград райондарын биләй.
Түбәнге ҡарағалпаҡтар Һырдаръя һәм Амударъя араһындағы буш ерҙәргә ултыра һәм, ерҙәрҙе Ҡыуандаръя һыуҙары менән һуғарып, игенселек менән шөғөлләнә.
Ҡаҙаҡ теле фонетикаһы өсөн, башҡорт телендәге кеүек үк, палаталь гармония хас, сағыштырыу: ҡаҙаҡса «жазушыларымыз» — башҡортса «яҙыусыларыбыҙ»; һәм тартынҡылары башҡорт телендәге һәм тартынҡыларына тура килә, сағыштырыу.
Ҡайһы бер ғәрәп һәм фарсы сығанаҡлы һүҙ яһаусы аффикстар төрки сығанаҡлы нигеҙҙәрҙән яңы һүҙҙәр яһауҙа ҡулланыла: «скер» , «арбакеш» , «блмпаз» һ.
Морфологияла башҡорт телендәге бергәлек, ниәт-маҡсат һәм ҡорал мәғәнәләрен белдереүсе «менән» бәйләүесе ‑мен/‑пен һәм ‑менен/‑пенен аффикстары аша бирелә, улар параллель ҡулланыла: ҡаҙаҡса «атпенен» һәм «атпен» — башҡортса «ат менән», «менменен» һәм «менмен» — «минең менән».
Әҙәби ҡаҙаҡ теле 16 быуатта үҫешә башлай, ҡаҙаҡ йәнле һөйләү теле һәм Урта Азия төрки теле нигеҙендә 19 быуаттың икенсе яртыһында тулыһынса формалаша.
Шулай уҡ Ҡаҙағстан менән күрше булған Рәсәй Федерацияһы өлкәләрендә, Ҡырғыҙстанда, Тажикстанда, Төркмәнстанда, Үзбәкстанда, Афғанстанда, Иранда, Ҡытайҙа, Монголияла, Паҡстанда, Төркиәлә һ.
Конфуций — (, Чжэнчжан: ; һирәгерәк , Чжэнчжан: ; тип латинлаштырылған ; яңғыҙлыҡ исемдәр Кун Цю и Кун Чжунни , тирәһендә, — тирәһендә, ) — боронғо аҡыл эйәһе һәм Ҡытай философы.
Конфуцийҙың кенәз, чиновник, яугир һәм крәҫтиәндәрҙең тәртибе ҡағиҙәләре тураһындағы тәғлимәте, Ҡытай менән Һиндостанда Будданың тәғлимәте нисек киң таралған булһа, шул кимәлдә уҡ таралыу ала.
Шулай итеп, Конфуцийҙа уның нәҫеле лайыҡ булған юғары урынды яуларға тейешлеге тураһындағы фекере нығығандан-нығый бара, шуға ла ул үҙ алдына белем алыу менән шөғөлләнә, иң тәүге сиратта — ул ваҡыттағы һәр Ҡытай аристократына кәрәкле сәнғәтте өйрәнә.
Уғата тырышып уҡыуы үҙ емештәрен бирә һәм Конфуцийҙы Лу батшалығының Цзи кланында келәттәрҙе тикшереүсе (игенде ҡабул итеү һәм үлсәп ебәреп тороу өсөн яуаплы чиновник) итеп ҡуялар, шунан һуң малдар өсөн яуаплы чиниовник була ул. Ул мәлдә буласаҡ фәйләсүфҡа — тикшеренеүселәрҙең фаразы буйынса — 20 - 25 йәш тирәһе була.
Яҡынса 60 йәшендә Конфуций өйөнә ҡайта һәм ғүмеренең һуңғы йылдарында яңы уҡыусыларына белем биреү, шулай уҡ Ши-цзин , И цзин һәм башҡа элек яҙған әҙәби хеҙмәттәрен системаға һалыу менән шөғөлләнә.
Конфуцийҙың уҡыусылары остазының әйткән фәһемле һүҙҙәре һәм әңгәмәләре буйынса «Лунь Юй» китабын баҫтырып сығара, ул конфуцианлыҡты хөрмәт иткән китап була (Конфуцийҙың тормош сәхифәләре араһында уның улы Бо Юй иҫкә алына, икенсе төрлө уны Ли тип тә йөрөтәләр; биографияһының ҡалған мәлдәре күбеһенсә Сым Цяндың «Тарихи яҙмаларында» урын ала).
Конфуцийҙың популярлығы Хань династияһы осоронда күтәрелә: был дәүер әҙәбиәтендә ул уҡытыусы һәм сәйәсмән генә булып түгел, ә закон сығарыусы, пәйғәмбәр һәм ярымалла кимәленә еткерелә.
Беҙҙең эраның быуатында Кофуций дәүләт табыныуы объектына әйләнә ; беҙҙең эраның 59-сы йылынан даими рәүештә урындағы кимәлдә уға баш эйеү, табыныу раҫлана; 241 йылда аристократик пантеонға күтәреү тамамлана, ә 739 йылда ван титулы ла Конфиций исеме янына теркәлә.
Конфуцийҙың әсәһе Янь Чжэнцзай һәм атаһының ике өлкән ҡатыны араһындағы мөнәсәбәт бик көсөргәнешле була, сәбәбе — малай таба алмаған өлкән ҡатынының иренә малай табып биргән йәш ҡатынға ҡарата асыуы, ул осорҙа ҡытай ир-егеттәре өсөн ғаиләлә малайҙың булыуы бик мөһим була.
Шуға күрә лә Конфуцийҙың әсәһе, улын алып, йорттарынан сығып китә һәм тыуған яғына Цюйфу ҡалаһына ҡайтып урынлаша, әммә ата-әсәһенә ҡайтмайынса үҙаллы йәшәүҙе хуп күрә.
Бәлки уның тикшеренеү программаһына европаны үҙәкләштереү хас булғандыр, ләкин тикшеренеүсе Ҡытай, христианлыҡ ҡиммәттәрен ҡабул итеп алмаһа ла, уңышлы үҫешә алыр, тип башына ла килтермәй.
Уның урта быуатта Ҡытай авторҙары тарафынан бик яҡшы итеп өйрәнелгән нәҫел тамыры Вэй-цзы исемен йөрөткән, тоғролоғо һәм ғәййәрлеге өсөн Сун батшалығы һәм шуға ярашлы чжу хоу титулы бирелгән Чжоу Чэнь-ван династияһы императорының тоғро вариҫына барып тоташа.
Әммә быуындар алмашыныуы менән Конфуций нәҫеле элекке йоғонтоһон юғалта һәм ярлылана; уның Му Цзинфу исемле ҡарт олатаһына тыуған кенәзлеген ҡалдырырға һәм сит ерҙәрҙә, Лу батшалығында төпләнергә тура килә.
Чуньцю («Яҙ һәм Көҙ», Лу еренең беҙҙең эраға тиклем 722 йылдан 481 йылға тиклемге осоро йылъяҙмаһы) китабын ғына Конфуцийҙың классик әҫәре тип атарға мөмкин; артабан бәлки ул Ши-цзинды мөхәррирләгәндер, тигән фекер ҙә йәшәй.
Ҡытай ғалимдары Конфуцийҙың 3000 шәкерте булған, шуларҙың 70-е — иң яҡыны тип иҫәпләһә лә, ғәмәлдә 26 шәкертенең генә исемдәре билдәле; Янь-юань иң яратҡан шәкерте булған.
Был осорҙа Чжоу империяһы бөтөүгә табан бара: император власы һанға һуғылмай, патриархаль йәмғиәт тарҡалыуға дусар ителә, һәм затлы нәҫел урынына ябай чиновниктарҙы үҙ тирәһенә йыйған айырым батшалыҡтар хакимдары килә.
Ғаилә-клан бүленешенең боронғо нигеҙҙәренең емерелеүе, үҙ-ара талаш-тартыш, чиновниктарҙың һатылыуы һәм ҡомһоҙлоғо, ябай халыҡтың бөлгөнлөккә төшөүе һәм ыҙа сигеүе — йәмғиәттең боронғолоҡто һаҡларға тырышҡан вәкилдәрендә ҡырҡа тәнҡит тыуҙыра.
Ваҡыты менән ул жу термины менән яраштырыла — әммә шуныһы аҙаҡҡа тиклем аңлайышлы түгел: ул конфуцианлыҡтан башҡа интеллектуаль йолаларҙы күҙҙә тотҡанмы, әллә юҡмы (артабан был төшөнсәне конфуцианлыҡ менән тигеҙләү тураһында, см.).
Легизм еңгәнгә тиклем, Йөҙ мәктәп исеме аҫтында билдәле булған осорҙа, Конфуций мәктәбе Һуғышыусы батшалыҡтарҙың интеллектуаль тормошонда бик күп йүнәлештәрҙең береһе генә була.
Цин ҡолатылғас ҡына тергеҙелгән конфуцианлыҡ дәүләт идеологияһы статусына еткерелә һәм, ваҡытлыса ғына буддизм һәм даоцизмға юл ҡуйып, ХХ быуат башына тиклем һаҡлана.
Мәҫәлән, «тәхеткә ултыртылмаған ван», йәғни Конфуций, Ван Ман тәхетте законһыҙ рәүештә биләүенә бәйле илдә тыуған көрсәктән һуң, тәхеткә ултырған Хань династияһын лигитимлаштырыу өсөн бик кәрәк була ҡалҡып сыға.
Лейбництың метафизикаһын популярлаштырыусы шәкерте, абруйлы философтарҙың береһе Христиан фон Вольф уҡытыусыһынан ҡытай мәҙәниәтенә, атап әйткәндә, конфуцианлыҡҡа ҡарата ихтирамлы ҡарашлы мираҫ итеп ала.
Ә бына танылған немец тарихсыһы Иоганн Готфрид Гердер ҡытай мәҙәниәтенә төнҡит күҙлегенән ҡарай һәм, Конфуций этикаһы тик ҡолдарҙы ғына тыуҙырырға һәләтле, тип билдәләй.
Оҙаҡ ваҡыт бәшмәктәрҙе үҫемлектәр тип атайҙар, үҫеше сикләнмәгән үҫентеләр, күҙәнәк стенаһы булыуы, адсорптив туҡланыу,тышҡы йөҙө бик ҙур , хәрәкәт итә алмау үҫемлектәргә яҡынайта.
Әммә хлорофилл булмау сәбәпле, бәшмәктәр үҫемлектәрҙең фотосинтезға хас булыуынан мәхрүм һәм хайуандарға хас булған гетеротроф туҡланыу төрөнә эйә, крахмал сифатында түгел, ә гликоген һала, күҙәнәк стенаһының нигеҙе целлюлоза түгел, ә мочевина ҡулланыу — быларҙың барыһы ла уларҙы хайуандарға яҡынайта.
Оҙаҡ йылдар Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһы, «Ағиҙел» һәм «Уральсий следопыт» журналдары мөхәрририәттәре, РСФСР Яҙыусылар союзының художестволы тәржемә буйынса комиссияһы, СССР Яҙыусылар союзының әзербайжан әҙәбиәте буйынса комиссияһы ағзаһы була.
Уның А. С. Пушкиндың «Царское село иҫтәлектәре», В. Шекспирҙың «Макбет», үзбәк яҙыусыһы Әсхәт Мохтарҙың «Ҡарағалпаҡ ҡиссаһы» тигән тәржемәләре китап уҡыусыларға яҡшы таныш.
Намаҙға бармаҫлыҡ сәбәптәр булмау (дошмандан ҡурҡыу, бик ҡаты ямғыр яуып, аяҡ аҫты бысраҡ булған кеүек нәмәләр йома намаҙына бармаҫҡа сәбәп була ала).
Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙисендә был көн тураһында былай тип әйткән: «Йома — көндәрҙең хужаһы ! Был көн Ураҙа байрам һәм Ҡорбан байрамынан да хәйерлерәктер», һәм шулай уҡ былай тип тә әйткән: «Кем йома намаҙын өс тапҡыр рәттән ҡалдыра — уның йөрәге Раббыһы тарафынан ябыласаҡ».
«Эй иман килтереп ышаныусылар, әгәр йома көн йома намаҙына аҙан әйтелһә, эштәрегеҙҙе һәм сауҙаларығыҙҙы ҡуйып намаҙ уҡырға, вәғәз тыңларға ашығығыҙ. Был эш һеҙҙең өсөн хәйерлелер. Әгәр был эштең файҙаһын белһәгеҙ икән!»- тиелә Изге Ҡөрьән китабында .
Пәйғәмбәрҙәребеҙ түбәндәгесә бойорған: «Кем дә кем яҡшы итеп тәһәрәт алғандан һуң, йома намаҙына барып, шым ғына хөтбә тыңлаһа, бер йоманан икенсе йомаға тиклем ваҡыт эсендә ҡылынған гонаһтары артығы менән ғәфү ителер»
Выкупившись вместе с семьёй в 1841 йылда Егор Михайлович алпауытнан үҙен-үҙе һатып алыған һәм иреккә сыҡҡан, артабан ул данлыҡлы Дон атаманы Платовтың улы граф Платовҡа идара итеүсе булып эшкэинэ.
Митрофан Егорович Таганрогта бакалея магазинын тотҡан, уның ике улы була: Владимир , Таганрогта уҡытыусы булғану, һәм Егор , Рус пароходлыҡ һәм сауҙа йәмғиәтендә хеҙмәт иткән.
Шул уҡ йылда ул Мәскәүгә күсеп китә һәм Мәскәү дәүләт университетының медицина факультетына (хәҙер И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү дәүләт медицина университеты) уҡырға инә.
П. А. Архангельскийҙың хәтирәләренән: Антон Чехов эшен ашыҡмай башҡара, ҡайһы саҡта уның хәрәкәттәрендә ҡыйыуһыҙлыҡ сағылған кеүек була: ләкин ул эшен иғтибар менән һәм эшенә күҙгә күренеп торған һөйөү менән, айырыуса үҙенең ҡулдары аша үткән ауырыуға ҡарата һөйөү менән башҡара.
Уның иғтибарын бигрәк тә ауырыуҙың күңел торошо йәлеп итә, шуға ла ҡәҙимге медикаменттар менән бер рәттән ауырыуҙың психикаһына табип һәм тирә-яҡ мөхит яҡлап тәьҫир итеүгә ҙур әһәмиәт бирә.
Яҡын-тирәлә кеше юҡ, Лапкин ҡыҙға үҙ күңелен асып һала: «Һеҙҙе күргәс тә, Һеҙгә күҙем төштө һәм мин беренсе тапҡыр ғашиҡ булдым, Һеҙҙе бөтә йөрәктән яраттым».
Үҙенең мөхәббәте тураһында һөйләү менән бер үк ваҡытта ул ҡыҙға нисек итеп балыҡ тоторға, ҡармаҡты нисек ҡуйырға һәм ҡасан сирткән балыҡты ярға тотоп килтерергә кәңәш бирә.
Антон Павлович Чеховтың «Яуыз малай» хикәйәһе 1883 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1883 йылдың 23 июлендә «Осколки» журналының 30 һанында «Әшәке малай» йәки тип аталып, А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.
Моғайын, уның математика уҡытыусыһы Дзержинский Эдмунд Иосифович — буласаҡ Контрреволюцияға ҡаршы көрәш буйынса Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһының тәүге рәйесе Дзержинский Феликс Эдмундовичтың атаһы — шундай фигураларҙың береһе булғандыр.
Һуңғараҡ үҙ хаттарының береһендә ул шулай тип яҙа: «Ҡасандыр театр миңә бик күпте бирҙе…Элегерәк минең өсөн театрҙа ултырыуҙан да юғарыраҡ ләззәт юҡ ине…» Уның тәүге «Трагик», «Комик», «Бенефис», «Тауыҡ бушҡа ҡытҡылдаманы» кеүек әҫәрҙәренең геройҙары актерҙар һәм актрисалар булыуы осраҡлы түгел.
1860 йылдың 17 ғинуарында Таганрогта Полицейский урамында ҙур булмаған йортта « …Болотов йәки Гнутов йортонда, Третьяков В. Н. эргәһендә, урамдағы бәләкәй өйҙә» — А. П. Чеховтың П. Ф. Иордановҡа яҙған хатынан, Павел Егорович Чехов ғаиләһендә өсөнсө бала — Антон тыуа.
Гимназияла уның донъяға ҡарашы, китаптарға, белемгә, театрға һөйөүе формалаша; ошонда ул уҡытыусыһы Федор Платонович Покровский тарафынан үҙенең тәүге «Чехонте» әҙәби псевдонимын ала; ошонда уның тәүге әҙәби һәм сәхнә тәжрибәләре башлана.
Ул йәштәрҙе уларҙың үбешеп тороуҙары тураһында өлкәндәргә әйтеү менән янап ҡурҡыта; уға йәштәрҙән алған бүләктәр аҙ һымаҡ тойола һәм ул ахыр сиктә уларҙан кеҫә сәғәте алып биреүҙәрен таптыра башлай.
Николай батшалыҡҡа ултырғанлыҡтан сыҡҡан эшселәр стачкаларынан һәм яңы цензор тәғәйенләнгәнлек арҡаһында цензура көсәйеүҙән ҡурҡып, повестың цензура өсөн хәүефһеҙ тәүге биш бүлеген, цензорҙың уяулығын кәметеү маҡсатында, беренсе китап итеп, ҡалғанын икенсе китапта нәшер итергә булалар.
Хикәйә 1883 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1883 йылдың 23 июлендә «Осколки» журналының 30 һанында «Әшәке малай» йәки тип аталып, А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.
Тәүге тапҡыр аҙналыҡ юмористик әҙәби-нәфис «Осколки» журналының 32-се һанында 1884 йылдың 11 авгусында «Сценка» исеме менән А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында баҫыла.
Был эштәрендә Караваджо шул дәүерҙең төп художество йүнәлештәре — маньеризмға һәм академизмға ҡаршы сыҡҡан ҡыйыу новатор булараҡ сығыш яһай, уларға ҡаршы үҙ сәнғәтендәге ҡырыҫ реализм менән демократизмды ҡуя.
Караваджоның геройы — урам буйындағы кеше, — бер ни тиклем тупаҫыраҡ матурлыҡты үҙенә туплаған һәм ошо йәшәүенән шатлыҡ хисе кисергән рим малайы йәки үҫмере; Караваджо геройы — урам һатыусыһы, музыкант, сиған ҡатынының алдауына ышанып торған ихлас күңелле ҡупшы егет, йә антик алла ҡиәфәтендәге герой.
Микела́нджело да Караваджо (итал. ; тулы исеме Микеланджело Меризи Караваджо; 29 сентябрь 1571 йыл, Милан — 18 июль 1610 йыл, Гроссето, Тоскана) — Италия рәссамы, Европа рәсем сәнғәте реформаторы, барокко стиленә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
«Картинаның төп өҫтөнлөгө — нәфислек һәм тынлыҡ атмосфераһын булдырыусы яҡтылыҡ-һауа мөхитен, оҫталарса тотоп алып, киндергә төшөрөү, уның мәғәнәһен ябай ғына пейзаж тағы тәрәнәйтә төшә».
Борромео Римдә йәшәгәнендә Караваджо менән таныша, уны ул «тәрбиәһеҙ, тупаҫ, алам-һалам кейемдәге һәм ҡайҙа урын була шунда йоҡлап йөрөгән кеше. Урам малайҙары, трактирҙа ултырырға яратыусылар һәм меҫкен асарбаҡтар һүрәттәрен төшөрөүҙән ҡәнәғәтлек алған кеше» булараҡ һүрәтләй.
«„Савлды дингә килтереү“ картинаһы — хәҙерге заман сәнғәтенең иң бөйөк нөктәһе. Караваджо, ысынлап та, ниндәйҙер сәнғәт ҡалыптарынан һәм интеллектуаль традицияларҙан азат булып, тормошҡа асыҡ күҙ менән ҡарай алған тәүге кеше, ә бит хатта Тициан быны эшләй алмаған».
1594 йылда Караваджо кардинал Франческо дель Монтеға эшләй башлай һәм уның Мадам виллаһына урынлаша, унда ул Галилео Галилей, Томмазо Кампанелла, Джакомо Делла Порта, шағирҙар Джамбаттиста Марино һәм Милези менән осраша.
Римдә Меризи Караваджоны Пандольфо Пуччи күреп ҡала, үҙ йортона саҡырып, торлаҡ, аҙыҡ-түлек менән тәьмин итә һәм сиркәү картиналарының копияларын эшләргә ҡуша.
Шоколад менән бер нисә рекорд ҡуйыу бәйләнгән: Торнтонс британ шоколад етештереү компанияһы киңлеге 4 метр, оҙонлоғо 4 метр, ауырлығы 6 тоннаға яҡын шоколад әҙерләп Гиннесстың рекордтар китабына керә.
13 сентябрҙә Бөтә донъя шоколад көнө билдәләнә , 11 июль— (1995 йылдан француздар билдәләй был көндә Рәсәйҙәлә төрлө саралар үткәрелә); бынан тыш АҠШ-та шоколад көнөн 7 июль һәм 28 октябрь билдәләйҙәр.
Теософик фекерләү барышында, Суфыйҙарҙың ҡайһы бер аҡыл эйәләре, шул иҫәптән ән-Нури һәм әл-Харраз , «Аллаға юлдың» аҙаҡҡы нөктәһе уның «уйланыуы» ғына түгел, ә «емерелеү», «тарҡалыу», ә һуңынан «суфый шәхесе Аллаһында ҡалыу» тигән һығымтаға килә.
Суфый тәжрибәһенең экстремаль формаларын вәғәзләй, тыуған илендә киң билдәлелек һәм абруй ҡаҙана, сөнниҙәр яғынан суфыйҙарға шикле ҡарашы суфыйҙарҙы һаҡ булырға мәжбүр итә.
быуаттарҙа мосолман йәмғиәтенең төрлө ҡатламдары араһында суфыйлыҡ идеяларының киң таралыуына бәйле суфый тәғлимәтенең спекулятив-эзотерик яғы барлыҡҡа килә, был тәү сиратта белемле мосолмандарҙың мәнфәғәттәрен яҡлай.