polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Ул уҙған ХХ быуаттың 90-сы йылдарында республикала татар телендә сығып килеүсе «Өмөт» гәзитен һәм «Толпар» журналын ойоштороусыларҙың береһе, баҫманың яуаплы сәркәтибе вазифаһын башҡара, әле журналдың шиғриәт, сәнғәт һәм сатира—юмор бүлеге мөдире.
Бар яҡтан үҙен тик ыңғай яҡтан ғына күрһәткән комсомолец Рафаил Диваевҡа яуаплы бурыс йөкмәтелә: 1969—1971 йылдарҙа ул СССР Дәүләт именлеге комитетының Сик буйы ғәскәрҙәрендә хәрби хеҙмәттә була.
Шуға ла 1971 йылда запасҡа ҡайтарылғандан һуң комсомол йүнәтмәһе буйынса эске эштәр органдарына эшкә ебәрелә һәм Стәрлетамаҡ ҡала Советы башҡарма комитеты эске эштәр бүлегендә милиционеры — кесе инспекторы булып хеҙмәт юлын башлай.
Сик буйында яҡшы әҙерлек иткән егет тиҙ арала яңы һөнәренең нескәлектәренә өйрәнә, үҙен ныҡышмалы, ҡуйылған бурыстарҙы намыҫ менән башҡарыусы итеп күрһәтә һәм, етәкселек тарафынан перспективалы хеҙмәткәр тип билдәләнеп, махсус белемен артабан кәмилләштереү маҡсатында уҡырға ебәреүгә тәҡдим ителә.
1972—1974 йылдарҙа СССР эске эштәр министрлығының Алабуға махсус урта мәктәбендә тейешле өҫтәлмә һөнәри әҙерлек алғандан һуң, ул саҡтарҙа ҡатмарлы булып иҫәпләнгән Белорет ҡала эске эштәр бүлегенә енәйәтселәрҙе эҙләү буйынса өлкән инспектор итеп тәғәйенләнә, артабан ошо бүлексә етәксеһенең урынбаҫары итеп үрләтелә.
Оператив хеҙмәткәр булараҡ тик юғары күрһәткестәргә өлгәшкән офицер 1977 йылда артабанғы хеҙмәтен дауам итеү өсөн Нефтекама ҡалаһы эске эштәр бүлегененең енәйәтселәрҙе эҙләү бүлексәһе етәксеһенең урынбаҫары күсерелә.
Нәҡ ошо ҡалала был осорҙа енәйәтселек күренештәре киң таралған була, һәм урындағы милиция бүлеген тәжрибәле хеҙмәткәрҙәр менән нығытыу зарурлығы көнүҙәк мәсьәләгә әйләнә.
1981 йылда Башҡорт АССР-ы Эске эштәр министрлығының Енәйәтселәрҙе эҙләү идаралығында айырым әһәмиәттәге эштәр буйынса өлкән инспектор булып эшләп алғас, хеҙмәт эшмәкәрлеген Нефтекамала дауам итә: енәйәтселәрҙе эҙләү бүлексәһе етәксе, ҡала эске эштәр бүлеге етәксеһе урынбаҫары, аҙаҡ етәксеһе һәм 1995 йылға тиклем Нефтекама ҡала эске эштәр идаралығы етәксеһе була.
2008 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты указы менән Рафаил Диваев Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-Министры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә һәм был яуаплы вазифаны 2011 йылға тиклем башҡара.
Рафаил Диваев шулай уҡ Почёт һәм Салауат Юлаев ордендары, миҙалдар, Башҡортостан Республикаһының Маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләнгән, «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы» тигән исемгә лайыҡ булған.
Мәҫәлән, күлдең төбөндәге бысраҡ атыусы вулкандарҙың эшмәкәрлеге хәҙерге яр һыҙатына 8 мең, ә тәрән һыулы өлөштәренә 150 мең генә йәш булырға тейеш тигән һығымта яһарға нигеҙ бирә.
Байкалдың ҡояшлы көндәренең тулайым оҙайлығы бик ҙур: мәҫәлән, Ҙур Голоуст ҡасабаһында ул 2524 сәғәткә етә, йәғни Ҡара диңгеҙ буйы курорттарыныҡынан күберәк.
Байкал тәбиғи биләмәһендә 2010 йылдағы экологик енәйәттәрҙең күбеһе ағастарҙы һәм ҡыуаҡлыҡтарҙы законһыҙ ҡырҡыу менән , рөхсәтһеҙ һыу хайуандарын тотоу һәм үҫемлектәрен файҙаланыу ; урмандарға зыян килтереү менән ; рөхсәтһеҙ һунар итеү, һыуҙы бысратыу, ветеринар ҡағиҙәләрҙе боҙоу, үҫемлектәрҙең сирҙәре һәм ҡоротҡостарына ҡаршы көрәш ҡағиҙәләренең боҙолоуына бәйле.
2008 йылдың йәйендә Байкалды һаҡларға булышлыҡ итеүФонды тарафынан Байкалда «Мир» фәнни-тикшереү экспедицияһы ойошторола Кеше тарафынан идара ителеүсе «Мир» тәрән һыу ҡоролмаһы бөтәһе 52 тапҡыр Байкал төбөнә төшөп, тикшеренеү эштәре башҡара.
Джидинск вольфрам-молибденового комбинатының 1934—2001 йылдар эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә тупланған ҡалдыҡтар, Закаменск ҡалаһының өстән бер өлөшөн ағыулап, үтә лә зыян килтерә.
Байкал күле үҙенсәлекле экосистема булараҡ,уны һаҡлауҙың хоҡуки нигеҙҙәре 1999 йылда ҡабул ителгән «Байкал күлен һаҡлау тураһында» Федераль закон тарафынан көйләнә.
Быраулау-күл төбөндәге ултырма тоҡомдың киҫеме ярҙамында уның тарихын ентекләп өйрәнергә мөмкинлек бирә; Евразияның климатындағы үҙгәрештәрҙе аныҡларға ярҙам итә.
Был мәғлүмәттәр картаға 1992 йылда индерелгән һәм артабан 2002 йылда Байкалдың яңы батиметрик картаһын төҙөү өсөн ойошторолған бельгия-испан-рәсәй уртаҡ проекты сиктәрендәге эштәр: һыу ятыу майҙанынының 1 312 788 нөктәһендә тәрәнлеге үлсәнеү һөҙөмтәһендә (акустик зондлау, батиметрик мәғлүмәт, эхолокация, сейсмик профилләү ысулдары менән) раҫланған.
Һыу юлы пассажир һәм йөк транспорты өсөн июндән сентябрға тиклем асыҡ була; фәнни-тикшеренеү эштәре лә һыу юлы асылыу менән башланып боҙ ятҡансы, май айынан ғинуарға тиклем дауам итә.
Бынан тыш, Дархан ҡалаһының сәнәғәт предприятиеларын, төньяҡ Монголияның төҙөлөш комбинаттарын, тире эшкәртеүсе фабрикаларын, ҡорос иретеүсе заводын, аҙыҡ сәнәғәте предприятиеларын эсенә алған эре индустриаль үҙәгенән бысраҡ һыу ағып төшә.
Монголии биләмәләренән Селенги йылғаһы бассейны аша Байкалды бысратыусы булып Улан-Батор, шулай уҡ Заамаралағы алтын табыусы предприятие, Орхон менән Хараа-Гол йылғаларының үрге ағымында файҙалы ҡаҙылмалар табыусы предприятиелар тора.
Шулай уҡ, хужалыҡ эшмәкәрлеге һәм Байкал климатының үҙгәреүе һөҙөмтәһендә быуаттан алып, уны тулыландырыусы 150-гә яҡын һыу сығанағы юҡҡа сығыу ихтималы бар.
Артабанғы бер нисә тиҫтә йыл арауығанда сыҡҡан унға яҡын проза китабында ул Бөйөк Ватан һуғышы елдәре ҡағылған быуын вәкилдәренең яҙмышын ышандырырлыҡ итеп һүрәтләй, үҙ геройҙарының эске донъяһын һәм уй-кисерештәрен асып биреүҙә үҙенсәлекле алымдар ҡуллана.
Башҡортостан Республикаһы Бокс федерацияһының рәсми сайтындағы мәғлүмәттә «Бөйөк Ватан һуғышынан һуң үткәрелгән БАССР-ҙың беренсе чемпионатында ҙур уңышҡа өлгәшеүселәр» араһында уның да исеме бар.
порттың был төрөн таратыуҙа, пропагандалауҙа һәм артабан үҫтереүҙә турана-тура ҡатнаша, шуға ла хаҡлы рәүештә республикала боксҡа нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып һанала.
Башта Хеҙмәт резервтары системаһында, шунан йылғасылар, аҙаҡтан полиграфистарҙың һөнәрселек училищеләрендә эшләй, 26-сы урта мәктәптә уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире вазифаһын башҡара.
1980 йылда Өфөлә сыҡҡан «Звезды на росстани» повесы тағы бер әҫәре менән бергә 1985 йылда Мәскәүҙең «Современник» нәшриәтендә яңынан нәшер ителә һәм ВЛКСМ Үҙәк Комитетының, СССР Яҙыусылар союзының һәм СССР-ҙың Нәшриәт, полиграфия һәм китап сауҙаһы буйынса дәүләт комитетының берлектәге Бөтә союз премияһына лайыҡ була.
Мәғариф һәм һөнәри белем биреү өлкәһендәге күп йыллыҡ фиҙакәр хеҙмәте өсөн «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған һөнәри белем биреү уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булған, К. Д. Ушинский миҙалы менән бүләкләнгән.
«Ринтехтан» инвестиция алғас, «Ғүмер төймәһе» социаль учреждениеларға гаджеттарын һәм эйәрсән хеҙмәттәрен һатыуға кәм тигәндә дүрт дәүләт тендерында еңде, килешеүҙәрҙең дөйөм суммаһы 31 млн һумдан ашыу булды.
Был конкурстарҙың өсөһөн — Мәскәү ҡалаһы Халыҡты социаль яҡлау департаментының «1-се хеҙмәт ветерандары пансионаты», дүртенсеһен Түбәнге Новгород хакимиәтенең Хеҙмәт һәм халыҡ менән эшләү идаралығы иғлан иткәйне.
2014 йылда капиталға Интернет-инициативаларҙы үҫтереү фонды килеп ҡушылғанға тиклем уның 43%-ы — Дмитрий Юрченко , Ирина Линник һәм Александр Мусиенко асҡан «А-Клевер» компанияһыныҡы; 57%-ы "Ринтех"тыҡы була.
Колл-үҙәк белгестәре, ситуацияға, шылтыратыусының хәленә, һаулыҡ торошона ҡарап, ашығыс ярҙам йәки Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы структуралары хеҙмәткәрҙәрен йә полиция саҡырта, йә булмаһа күршеләренә, туғандарына шылтырата.
Ғүмер төймәһе — Рәсәйҙә беренсе тапҡыр ҡарт кешеләр һәм инвалидтар тиҙ арала ярҙам саҡыра алһын өсөн медицина сигнализацияһы системаһын тәҡдим иткән, 2005 йылда барлыҡҡа килгән Рәсәй стартапы.
МТС салондарында «Ғүмер төймәһен» һатыуҙың пилот айында планлаштырылған 150 дана урынына 11 ҡулайлама һатыла, ә сайт аша һатыу күләме көтөлгәндән 15 тапҡырға кәмерәк булып сыға.
Хәүеф хәбәрҙәрен ҡабул итеүҙән тыш, «Ғүмер төймәһе» күҙәтеү аҫтындағы кешеләрҙең йығылыу осраҡтарына, әүҙемлеге кәмеүенә мониторинг яһау хеҙмәтен дә тәҡдим итә.
Александр ере 1821 йылдың 28 ғинуарында Ф. Ф. Беллинсгаузен һәм М. П. Лазарев етәкселегендәге рәсәй экспедицияһы тарафынан асылған һәм уға рәсәй императоры Александр исеме бирелгән.
Хәҙерге ваҡытта утрауға үҙҙәренең территориаль дәғүәләре менән Аргентина, Чили һәм Бөйөк Британия сығыш яһайҙар, әммә Антарктика тураһындағы договор буйынса улар 1961 йылдан үҙгәрешһеҙ ҡала.
Мысыр — милли иҡтисады уртасанан түбәнерәк килемле ил, 2-се баҫҡыс үҫешеүсебаҙарлы ил, уртаса белем кимәлле ил, авторитар сәйәси режимлы ил, Агадир килешеүенә ҡул ҡуйған ил, /Көнсығыш һәм Көньяҡ Африкала ирекле иҡтисади зона тураһында килешеүгә ҡул ҡуйған ил
Пакистан — милли иҡтисады уртасанан түбәнерәк килемле ил, 2-се баҫҡыс үҫешеүсе баҙарлы ил, уртаса белем кимәлле ил, ике полюслы сәйәси ҡоролошло ил, ОЭС ағзаһы, СААРК ағзаһы
Филиппин — милли иҡтисады уртасанан түбәнерәк килемле ил, 2-се баҫҡыс үҫештәге баҙарлы ил, уртаса белем кимәлле ил, үҫешеүсе демократиялы ил, АТЭС ағзаһы, АСЕАН ағзаһы
Төркиә — милли иҡтисады уртасанан юғары ил, 2-се баҫҡыс үҫешеүсе баҙарлы ил, уртаса белем кимәлле ил, ике полюслы сәйәси ҡоролошо ил, ОЭСР ағзаһы, 20 ағзаһы, ЕС партнеры булған ил, ОЭС ағзаһы
Мексика — милли иҡтисады уртасанан юғары килемле ил, 1-се баҫҡыс үҫешеүсе баҙарлы ил, юғары белем кимәлле ил, үҫешеүсе демократиялы ил, ОЭСР ағзаһы, 20 ағзаһы, АТЭС ағзаһы, НАФТА ағзаһы
«Ун бер ил төркөмө» — хәҙерге замандағы ун бер илдең дөйөм исеме: Мексика, Нигерия, Мысыр, Төркиә, Иран, Пакистан, Бангладеш, Индонезия, Вьетнам, Көньяҡ Корея, Филиппин, был төркөмләүҙе аналитигы Джим О’Нейл БРИКС дәүләттәре менән йәнәш иҡтисадтары быуаттағы Халыҡ-ара иҡтисади мөнәсәбәттәр системаһының эре локомотивтарына әүерелеүе ихтимал булған илдәрҙе күҙҙә тотоп тәҡдим итә.
Художество етәксеһе РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Г. В. Анищенко, оркестрҙың музыкаль етәксеһе һәм дирижеры БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре А. К. Кукубаев.
Ул ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты тарафынан ижади йәштәрҙе дәртләндереү маҡсатында 1967 йылда булдырыла һәм башҡорт шағиры Ғәлимов Сәләм исеме менән атала: «Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы».
1995 йылда был премия урынына әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәләрендә уңышлы эшләгән йәштәрҙе бүләкләү өсөн яңыһы булдырыла, һәм ул Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы тип атала башлай.
Ғәлимов Сәләм исемендәге премия — йәш авторҙарҙың әҙәбиәт, музыка һәм һынлы сәнғәттәге иң яҡшы әҫәрҙәре һәм юғары башҡарыу оҫталығы өсөн Башҡортостанда 1967 йылдан 1990 йылғаса бирелгән премия.
Рәсәй Федерацияһы Тикшереү комитеты юрауына ярашлы, 2004—2005 йылдарҙа Николай Кобляков «Станкоимпорт» предприятиеһының элекке генераль директоры Сәғәҙәт Хәбировҡа фиктив аҡса бурыслығы схемаһы аша компанияның сит ил активтарын сығарыу буйынса булышлыҡ күрһәткән.
Шулай уҡ улар бүлендек предприятиеһы етәксеһе Михаил Егоровты үҙәре конролдә тотҡан Франсуа Девер менән алыштырғандар тип барыла, һәм артабан ялланған адвокаттар булышлығында 1,5 миллион евро суммаһында фиктив бурыслыҡ эшләнә, Тикшереү комитетына ярашлы был Кобляков һәм Хәбиров ихтыяжында эш иткән Голландия компанияһына филиал милке менән эйә булыуға килтергән.
Тикшереүгә ярашлы ошондай уҡ схема буйынса «Станкоимпорт» предприятиеһы филиалдарының милке тағы ла 19 дәүләттәрҙә, шул иҫәптән Бельгия, Германия, Канада, Мексика, АҠШ һәм Финляндияла урланғандар.
Джозеф Стиглиц сикләнмәгән баҙарҙы, монетаризмды һәм неоклассик политэкономия мәктәбен, шулай уҡ глобалләшеүҙе неолибераль аңлауҙы, Донъя валюта фондының үҫештәге илдәргә ҡарата мөнәсәбәтен һәм Рәсәйҙәге либераль реформаларҙы ҡаты тәнҡитләй.
1/8 һәм сирекфиналдар уйындары конференциялар эсендә үтә, ә ярымфиналда командалар киҫешәләр: көнсығыш конференцияһының иң көслө командаһы көнбайыштаға көсһөҙөрәк команда менән уйнай, ә ҡалған командалар икенсе параны төҙөйҙәр.
2019 йылдың йәйендә «Динамо» хоккей клубы Мәскәүҙән Тверь ҡалаһына күсә, Ҡытайҙан «Куньлунь Ред Стар Хэйлунцзян» клубын «ОЭРДЖИ Юниор» алмаштыра, Сахалин өлкәһенән «Сахалинские Акулы» лига составына ҡайталар, ә Мәскәү өлкәһенән «Атланты» хоккей клубы исемен «Атлант» тигәнгә үҙгәртә.
Континенталь хоккей лигаһында уйнаған «Динамо» һәм ХК МВД командалары бер-береһенә ҡушылғас, ошо команданың бер генә йәштәр командаһы була һәм ул «Шериф» исеме аҫтында Тверь ҡалаһына күсә.
Иҫкәрмә:2011/12 һәм 2015/16 йылдар миҙгеленән башлап ярымфиналдарҙа еңелгән ике командаға ла бронза миҙалдары бирелә, ә йомғаҡлау таблицаһында өсөнсе урынды беренсе этапта һөҙөмтәләре яҡшыраҡ булған команда яулай.
Йәштәр хоккей лигаһы чемпионаты — КХЛ клубтары, Рәсәй хоккей федерацияһы һәм КХЛ етәкселегенең 2009 йылдың 26 мартындағы йыйылыш ҡарары менән ойошторолған йәштәр хоккей клубтарының чемпионаты.
2009 йылдың 26 мартында КХЛ клубтары, Рәсәй хоккей федерацияһы һәм КХЛ етәкселегенең берлектәге йыйылышында «Йәштәр хоккей лигаһы»н ойоштороу тураһында ҡара ҡабул ителә.
2018/2019 йылдар миҙгеленән алып ЙХЛ чемпионатында бар еңеү өсөн ике мәрәй бирәләр, өҫтәмә ваҡытта йә буллитар серияһында еңелгәнгә бер мәрәй менән баһалайҙар.
1917 — Эйнштейн үҙенең ҡыр тигеҙләмәләре нигеҙендә ваҡытта һәм арауыҡта даими кәкрелекле арауыҡ тураһындағы ҡарашты үҫтерә , космологик даими дәүмәлен индерә.
Һуңыраҡ Эйнштейн космологик даими дәүмәл индереүҙе үҙенең иң ҙур хаталарының береһе тип атай; беҙҙең осорҙа иһә быуынының Ғаләм эволюцияһында бик мөһим урын биләүе асыҡланды).
1922 — совет математигы һәм геофизигы А. А. Фридман Эйнштейндың гравитация тигеҙләмәләренең стационар булмаған сиселештәрен таба һәм Ғаләмдең киңәйеүен алдан әйтә (Фридман сиселеше тип аталған стационар булмаған космологик модель).
1924 — К. Вирц галактикаларҙың мөйөш диаметрҙары һәм алыҫлашыу тиҙлектәре араһында әҙ-мәҙ генә корреляция таба һәм уның де Ситтерҙың космологик моделе менән бәйлелеге барлығы тураһында фараз итә.
Лундмарк, унан һуң Штремберг, Вирц эшен ҡабатлап, ышандырырлыҡ һөҙөмтәләр ала алмай, ә Штремберг хатта «нур тиҙлектәре Ҡояштан алыҫлыҡҡа бәйле түгел» тип белдерә.
1927 — Леметрҙың «Галактиканан ситтәге томанлыҡтарҙың радиаль тиҙлектәрен аңлатыусы даими массалы һәм үҫә барыусы радиуслы бер төрҙәге Ғаләм» тигән мәҡәләһе нәшер ителә.
1929 — 17 ғинуарҙа АҠШ-тың Милли Фәндәр академияһы Хеҙмәттәренә Хьюмасондың 7619 нур тиҙлеге тураһындағы һәм Хабблдың «Галактиканан ситтәге томанлыҡтарҙың алыҫлығы менән нур тиҙлеге араһындағы бәйләнеш» тигән мәҡәләләре килә.
Ул тотош Ғаләмдә бер ваҡытта була һәм бөтә арауыҡты тығыҙ матдә менән тултыра, ошо матдәнән миллиардтарса йылдар үтеүгә Ғаләмдәге есемдәр —Ҡояш, йондоҙҙар, галактика һәм планеталар, шул иҫәптән Ер һәм уның йөҙөндәге бөтә нәмә ярала.
Юғары аныҡлыҡ менән Ғаләмдең йәше һәм материяның төрлө төрҙәренең массалар буйынса бүленеше билдәләнә (барион материя — 4 %, ҡоңғорт материя — 23 %, ҡоңғорт энергия — 73 %).
Ғаләм киңәйеүенең ваҡытта артҡа табан экстраполяцияланыуы, дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһын һәм гравитацияның башҡа ҡайһы бер альтернатив теорияларын ҡулланғанда, ваҡыттың үткәндәрҙәге ахырғы мәлендә сикһеҙ тығыҙлыҡҡа һәм температураға килтерә.
Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының космологик моделдәрендә сингулярлыҡтан баш тартыу мөмкин түгеллеге 1960-сы йылдар аҙағында Р. Пенроуз һәм С.Хокинг тарафынан иҫбатлана.
Хәҙерге ҡараштар буйынса, беҙ белгән Ғаләм 13,77 0,059 млрд йыл элек ниндәйҙер башланғыс сингуляр хәлдә хасил булған һәм шунан бирле өҙлөкһөҙ киңәйә һәм һыуына.
Әгәр тығыҙлыҡ билдәле бер критик дәүмәлдән ашмаһа, Ғаләм мәңге киңәйеү кисерәсәк, әгәр тығыҙлыҡ критик дәүмәлдән ҙурыраҡ булһа, киңәйеү барышы бер заман туҡталасаҡ һәм яңынан ҡыҫылыу фазаһы башланасаҡ, ул киренән башланғыс сингуляр хәлгә ҡайтарасаҡ.
Уртаса тығыҙлыҡ дәүмәленә ҡағылышлы хәҙерге эксперименталь бирелмәләр Ғаләм киләсәгенең ике вариантынан береһен өҙөп кенә һайлап алырлыҡ ышаныслы түгел.
А. Линде теорияһы: Ғаләмдең сиге бар һәм ул бик тығыҙ энергия менән тулған, ә беҙ күргән өлөшө бер бәләкәй генә өлөшөнөң бәләкәс кенә «ҡыуыҡ» булып өрөлөп киңәйеүенән хасил булған
Ҙур шартлау теорияһы яуап бирә алмаған һорауҙар етерлек, ләкин уның төп положениелары ышаныслы эксперименталь бирелмәләр менән иҫбатланған, ә теоретик физиканың әлеге кимәле был системаның эволюцияһын ваҡыт эсендә ярайһы уҡ дөрөҫ һүрәтләргә (иң башланғыс осоронан — «донъя башланыу» мәленән секундтың йөҙҙән бер өлөшө тиклеменән — башҡа) мөмкинлек бирә.
Теория өсөн шуныһы мөһим: башланғыс осорҙағы был билдәһеҙлек әһәмиәтле түгел, сөнки Ғаләмдең ул осорҙан һуңғы хәл-торошон һәм эволюцияһын ярайһы уҡ дөрөҫ һүрәтләү мөмкинлеге бар.
Ҙур шартлау теорияһы уға тиклем ниҙәр булғаны тураһында ни ҙә булһа һөйләрлек урын ҡалдырмай (сөнки беҙҙең математик арауыҡ-ваҡыт моделе Ҙур шартлау мәленә ҡарата ҡулланыуға яраҡлы түгел, шуның менән бергә теория Ҙур шартлауға тиклем ни ҙә булһа булғанлығын инҡар итмәй).
«Ҙур шартлау» тигән терминды беренсе булып Фред Хойл 1949 йылда лекцияла ҡуллана (Хойл үҙе Ғаләм киңәйгәндә материяның «өҙлөкһөҙ тыуыуы» тураһындағы фараз яҡлы була).
«Был теория ғаләм берҙән-бер көслө шартлау процессында барлыҡҡа килгән фаразға нигеҙләгән, шуҙа күрә ул ҡыҫҡа ваҡытта ғына йәшәй ала. Ҙур шартлау идеяһы мине бөтөнләй ҡәнәғәтлендермәй», — тип әйтә ул.
Бынан тыш, Ҙур шартлау теорияһында сингулярлыҡ барлыҡҡа килеү, йәки уның яһалыуы өсөн кәрәкле матдә һәм энергияның ҡайҙан килеп сығыуы тураһындағы мәсьәлә ҡаралмай.
Совет хоккей мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, «Динамо» командаһы составында СССР-ҙың беренсе чемпионы титулын яулаған билдәле уйынсы Аркадий Чернышёв иҫтәлегенә дивизионға уның исеме бирелгән.
Йыһангир Абыҙгилдин «Ғосмания» мәҙрәсәһенә яңы уҡыу программаһын индерә, уҡыу курсын оҙонайта, мөғәлимдәр составын яңырта, шәкерттәренең көнкүрешен яҡшырта.
Тыуған илгә һөйөү, ололарға ихтирам һәм хөрмәт менән ҡарау, кешеләр араһындағы яҡшы һәм юғары мөнәсәбәттәр яҙыусының артабанғы әҫәрҙәрендә төп темаларға әйләнә бара.
1957 йылда уның «Юл сатында» тигән пьесаһы М. Шкетен исемендәге Мари драма театры сәхнәһендә ҡуйыла, һәм был әҫәр бөтөн мари драматургияһы өсөн көнүҙәк проблемаларҙы сәхнәлә һынландырыу буйынса өлгө алырлыҡ матур үрнәккә әүерелә.
Үҙ халҡының тарихын һәм бөгөнгөһөн бай буяуҙар менән күп ҡырлы итеп һүрәтләп, әҙип геройҙарының юғары кимәлдәге эске донъяһын матур тел менән уҡыусыға еткерә, тирә-яҡ ваҡиғаларына үҙ ҡарашын тулы асып һала, яңы милли характерҙар тыуҙыра.
Яҙыусының ошондай юғары баһа алған әҫәрҙәре Йошкар-Ола һәм Мәскәү китап нәшриәттәрендә рус телендә лә донъя күргән, күпселектәре авар, әзербайжан, башҡорт, венгр, ҡаҙаҡ, латыш, сыуаш, татар, тыва, үзбәк, эстон һәм саха телдәренә тәржемә ителгән.
Төрлө йылдарҙа Мари АССР-ының баш ҡалаһы Йошкар-Олала Уҡытыусыларҙың белемен камиллаштырыу институтында методист, китап нәшриәтендә мөхәррир, Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт ғилми-тикшеренеү институтында кесе ғилми хеҙмәткәр, республика радиоһының хәбәрсеһе һәм мөхәррире, телевидение мөхәррире, «Ончыко» журналының әҙәби хеҙмәткәре һәм әҙәби мөхәррире, Мари АССР-ы Мәҙәниәт министрлығының инспекторы булып эшләй.
Краснокама районы үҙәге Николо-Берёзовка ауылындағы тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейында Марий Элдың халыҡ яҙыусыһы Александр Юзыкайнға һәм уның ижадына арналған бай экспозиция булдырылған.
Юзыкайн Александр Михайлович — Башҡортостанда тыуған мари яҙыусыһы һәм журналисы, Марий Эл Республикаһының халыҡ яҙыусыһы , СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы , Мари АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре һәм Дәүләт премияһы лауреаты .
Моңло күңелле, һутлы телле шағирә ул. Шағирәнә күңел хистәре моң менән ҡауышып, А.Туҡтағолов, М. Солтановалар музыкаһына мәңгелек ҡиммәттәр хаҡындағы йырҙар менән тулыландырҙы сәнғәт илен.
Ел иҫкән яҡҡа ғына башын бора һалып бармаҫ, «кәшмәген» йылғаның ағышы ыңғайына ғына ағыҙмаҫ, билбауырҙан һалҡын һыу кисеп булһа ла йылға үренә этеп барыр ул. Беҙгә, ҡатын-ҡыҙҙарға хас тормош ваҡлыҡтарынан өҫтөн ул. Ошоноң байы Аллаһы Тәғәләбеҙ уға оло ғилем биргән.
Тура һүҙле, ҡыйыу, бер ерҙә лә баҙап ҡалмаҫ Айһылыу апайҙың хо-лоҡ-фиғеле ижадында көҙгөләй сағыла — уны күптәр үткер ҡәләмле журналист, тос фекер-ле шағирә булараҡ белә.
Айһылыу Рәжәп ҡыҙы киң эрудициялы, ҡыҙыҡһыныусан, иғтибарлы һәм ғәйәт ҙур һүҙ байлығына эйә булыуы, шулай уҡ телдең бар нескәлектәрен белеүе, оператив эшләүе менән беҙҙең кеүек йәш журналистарға үрнәк булып тора.
Уның кеүек милләт өсөн янып йәшәгән, милли проблемаларҙы күтәргән, әхлаҡ-дин мәсьәләләрен хәл итеү юлд-рын эҙләгән ҡәләм оҫталары барҙа башҡорт матбуғаты киләсәктә лә, үҙ уҡыусыһын юғалтмай, йәшәйәсәк һәм йәмғиәт тормошон мөмкин тиклем ыңғай яҡҡа үҙгәртеүгә тос өлөшөн индерәсәк.
«БӨЙӨКЛӨК — ЯБАЙЛЫҠТА ! Бөйөктәрҙән берәү әйткән был әйтемде. Хаҡ һүҙҙәр. Айһылыу Ғарифуллинаның шишмә ағышына оҡшап торған, халыҡсан шиғриәте телебеҙҙең ынйы мәрйене булып һибелгән диалекттары менән быға асыҡ дәлил була ала. Уның хис-тойғолары шиғырҙарында айырым бер нескәлек менән,һүҙ менән генә аңлата алмаҫлыҡ эске кисерештәр аша сағылыш таба. Ғүмере буйҙарына тел һағында тороусы беҙҙең остазыбыҙ Самат ағай Ғәбиҙуллиндың изге эшен тоғро дауам итеүсе лә ул Айһылыу! Мин уға шиғриәттә лә,тормошта ла яңы бейеклектәргә ирешеүен, беҙҙе яңы әҫәрҙәре менән ҡыуандырыуын теләйем ! Үҙе әйткәнсә:»…Оло һүҙҙәр әйтер кесе ҡыҙың Булып ҡалам һиңә, Бөрйәнем.
«Айһылыу Ғарифуллинаның шиғриәтендә һәр поэтик образ йәнле күренеш, тәрән мәғәнәгә эйә. Тап ошо мәғәнәүи бәйләнеш шағирәнең поэтик донъяһының фекер даирәһен күҙ алдына баҫтыра. Был киңлектә һәр бер сыңдың үҙ моңо, үҙ ағышы бар. Тик ҡабатланмаҫ үҙенсәлек кенә быуаттарға һуҙылған бай традициялы башҡорт шиғриәтенә яңылыҡ өҫтәй».
«Айһылыу — тәбиғәт балаһы. Тыуып үҫкән Бөрйән районының мәғрүр тауҙары ла, ғорур һынлы ҡарағайҙары ла, аҡ сырайлы ҡайындары ла уның яҙмаларында ҡабатланмаҫ шиғри биҙәккә әүерелә».
«Айһылыу Ғарифуллинаның мөхәббәт лирикаһы — берсә сабыр, берсә үпкәле, берсә һөйөүгә кинәнгән һөйөклө ҡатындың, наҙлы әсәнең ҡатмарлы һәм яҡты хистәренең сағылышы».
Монголдарҙың билдәле бер өлөшө хакимиәттең юғары ҡатламын һәм Хубилай, уның вариҫтары тарафынан йәлеп ителгән икенсе, монгол булмаған халыҡтар менән бер рәттән Ҡытайҙың эске ғәскәрен тәшкил итә.
1368 йылда монгол аҡһөйәктәре араһындағы үҙ-ара бәрелештәрҙән һуң, Чжу Юаньчжан ғәскәрҙәре монголдарҙы Ҡытайҙан төньяҡҡа ҡыуып, Пекинды ҡулына ала һәм Мин династияһын иғлан итә.
Монгол халыҡтары составына тел билдәләре буйынса түбәндәге этник төркөмдәр инә: халха-монголдары, тарбаргуты, бүрәттәр, таройраты , көньяҡ монголдар (чахарҙар, хорчиндар, харачиндар, арухорчиндар, тумэттар, джалайттар, авгалар, авганарҙар, баариндар, чипчиндар, му-мянгаттар, наймандар, аохандар, оннюттар, дурбэн-хухэттар, ураттар, горлостар, ордосцтар, хонгираттар, джаруттар, узумчиндар, хэшигтендар, хучиттар), шулай уҡ монгорҙар , даурҙар, дунсяндар, баоаньдар.
Һөҙөмтәлә империя эпохаһына тиклем әһәмиәтле урын биләгән ҡәбиләләрҙең этнонимдары империя сигендә генә һаҡланып ҡала һәм дәүләт тарҡалғандан һуң уларҙы ғәскәри төр нигеҙендә барлыҡҡа килгән яңылары тулыландыра .
Ул «Монголдарҙың серле һүҙе»нә ярашлы, нирун-монголдарҙың , 27 ҡәбиләһен берләштерә, улар араһында хиад-борджигиндар һәм тайджиуттар ҡәбиләләре өҫтөнлөк итә.
Мәҫәлән, ер эшкәртеүсе дагурҙар хәҙерге Аги районы ерҙәрен Ҡытай ҡулында ҡалған территорияларын ташлап китергә тырышҡан, күсмә тормош алып барыусы бүрәттәр өсөн бушатып, Байкал аръяғынан Маньчжурияға күсә.
1670—1690 йылдарҙа ойрат лидеры Галдан-Бошогту Жуңғарияла беренсе булып үҙен хан тип иғлан итә, Ебәк юлындағы ҡайһы бер ҡалаларҙы үҙенә буйһондора һәм Үҙәк Монголияға уңышлы походтар яһай.
Кенәз-чингисидтар үҙҙәренең союздаштарына — маньчжурҙарға ярҙам һорап мөрәжәғәт итә, һуңғылары үҙ сиратында монголдар маньчжур императорының подданыйлығын алған шарттарҙа ғына ярҙам күрһәтергә ризалаша.
Тикшеренеүселәрҙең ҡайһы берҙәре , монгол этнонимы беренсе тапҡыр «Цзю Тан шу» Ҡытай сығанағында «мэн-у ши-вэй» — «монгол-шивэйҙар» формаһында һәм «Синь Тан шу» Тан», 1045—1060 йылдарҙа төҙөлә) сығанаҡтарында «мэн-ва бу» — «мэн-ва ҡәбиләһе» формаһында осрай.
« быуатта Хабул-хандың аҡһөйәктәр ырыуы Борджигин атамаһын йөрөтә һәм монгол атамаһын бер нисә күрше ырыу һәм ҡәбиләне үҙенә буйһондороп, 1130 йылда бер ырыу-олоҫ, бер сәйәси бөтөнлөк булдырғандан һуң ала; ошо олоҫҡа ниндәйҙер боронғо һәм бөйөк халыҡ йәки ырыу хөрмәтенә монгол атамаһы бирелә »
Монго́лдар — монгол телдәрендә һөйләшеүсе һәм күп быуатлы уртаҡ тарих, мәҙәниәт, ғөрөф-ғәҙәттәр менән тығыҙ бәйле ҡәрҙәш халыҡтар төркөмө.
ҠХР-ҙа, Монголияла һәм Рәсәй Федерацияһы төбәктәрендә — Бүрәт Республикаһында, Ҡалмыҡстанда, Иркутск өлкәһендә, Байкал аръяғы крайында йәшәйҙәр.
40-сы йылдарҙа актриса ҡайһы бер тауышлы фильмдарҙа төшә: «Комедианттар» , «Туй» , һәм «Ҡояш аҫтында дуэль» фильмындағы эше өсөн «Оскар» номинацияһын ала.