polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Математика тарихсыһы Мориц Кантор фекеренсә, Боронғо Египетта батша Аменемхет осоронда яҡтары 3, 4, 5-кә тигеҙ булған тура мөйөшлө өсмөйөш тураһында билдәле булған — уны гарпедонаптар — «арҡан тартыусылар» ҡулланғандар.
Фәнни әҙәбиәттә Пифагор теоремаһының 400-ҙән кәм булмаған иҫбатланышы теркәлгән, был теореманың геометрия өсөн ҙур әһәмиәте, шулай уҡ һөҙөмтәнең ябайлығы менән аңлатыла.
Тағы ла бер күп үлсәмле дөйөмләштереү тура мөйөшлө параллелепипедтың диагонале оҙонлоғоноң квадратын табыу мәсьәләһенән килеп сыға: уны иҫәпләү өсөн ике тапҡыр Пифагор теоремаһын ҡулланырға кәрәк, һөҙөмтәлә ул параллелепипедтың өс эргәләш яҡтарының квадраттарының суммаһын төҙөй.
тиклемге — быуаттар осорона ҡараған Боронғо Ҡытайҙың «Чжоу би суань цзин» китабында яҡтары 3, 4 һәм 5-кә тигеҙ булған өсмөйөш килтерелә, шуның менән бергә һүрәтте теорема нисбәтен график нигеҙләү итеп аңлатып була.
Был дөйөмләштереүҙең төп идеяһы шунда, оҡшаш геометрик фигураның майҙаны үҙенең теләһә ниндәй һыҙыҡлы үлсәменең квадратына пропорциональ, һәм, айырым осраҡта теләһә ниндәй яғының квадратына.
Ошонан сығып, ярашлы рәүештә оҙонлоҡтары һәм булған катеттарҙа һәм гипотенузаһында төҙөлгән, майҙандары , һәм булған оҡшаш фигуралар өсөн, ошо нисбәт дөрөҫ:
Евклид үҙенең «Башланғыстарында», яҡтарҙа төҙөлгән квадраттарҙың майҙандарынан ирекле оҡшаш геометрик фигураларҙың майҙандарына күсеп, Пифагор теоремаһының мөһим геометрик дөйөмләштерелеүен биргән: катеттарҙа төҙөлгән бындай фигураларҙың майҙандарының суммаһы, гипотенузала төҙөлгән уларға оҡшаш фигураның майҙанына тигеҙ.
Фигураның майҙаны төшөнсәһенә таяныусы, тиң булған геометрик формулировкаһы булырға мөмкин: тура мөйөшлө өсмөйөштә гипотенузала төҙөлгән квадраттың майҙаны, катеттарҙа төҙөлгән квадраттарҙың майҙандарының суммаһына тигеҙ.
Уларҙың күбеһе ҡарар күҙгә ябай булыуға ҡарамаҫтан, бындай иҫбатлауҙар, иҫбатланышы Пифагор теоремаһының үҙен иҫбатлауға ҡарағанда ҡатмарлыраҡ булған фигураларҙың майҙаны үҙсәнлеген ҡулланалар.
Евклидтың классик иҫбатлауы гипотенузала төҙөлгән квадратты тура мөйөш түбәһенән төшөрөлгән бейеклек менән киҫкәндә барлыҡҡа килгән тура дүртмөйөштәрҙең майҙандары катеттарҙа төҙөлгән квадраттарҙың майҙандарына тигеҙ булыуын килтереп сығарыуға йүнәлтелгән.
Был нисбәт теге йәки был күренештә боронғо мәҙәниәткә беҙҙең эраға тиклем күп йылдар элек билдәле булған тип фараз ителә; беренсе геометрик иҫбатлау Пифагорҙыҡы тип иҫәпләнә.
Пифагор теоремаһы Евклид геометрияһы аксиомаларынан килеп сыға һәм Евклид булмаған геометрия өсөн дөрөҫ түгел — Пифагор теоремаһының үтәлеше Евклидтың параллеллек тураһында постулатына тиң көслө.
Пифаго́р теоремаһы — тура мөйөшлө өсмөйөштөң яҡтары араһында бәйләнеш уранлаштырыусы, Евклид геометрияһының төп теоремаларының береһе: катеттар оҙонлоҡтарының квадраттары суммаһы гипотенуза оҙонлоғоноң квадратына тигеҙ.
Шуның менән бергә, әгәр өсмөйөштөң тура мөйөшлө булыу шартын өсмөйөштөң ике мөйөшөнөң суммаһы өсөнсө мөйөшөнә тигеҙ булыу шарты менән алмаштырһаң, Пифагор теоремаһы гиперболалы һәм эллиптик геометрияла дөрөҫ.
өс үлсәмле осраҡтағы кеүек, һөҙөмтә перпендикуляр яҫылыҡтарҙа тура мөйөшлө өсмөйөштәргә Пифагор теоремаһын эҙмә-эҙ ҡулланыу эҙемтәһе булып тора.
Көньяҡ Урал тауының көнсығышҡа ҡараған итәгендә 319,9 метр бейеклектә урынлашҡанҺыу кимәле күтәрелеүе 1,25 метрҙан ашмай, ноябрь баштарында туңа, май баштарында асыла.
Экспедиция ентекле әҙерләнгән була: Овандо ҡушыуы буйынса капитан Себастьян де Окампо 1509 йылда уҡ, карапта Куба тирәләй йөрөп, картаға уңайлы бухталарҙы һәм якорҙа тороу урындарын билдәләй.
Тиҙҙән Веласкесҡа ҡаршы заговор әҙерләнеүе беленә, боласылар Санто-Домингоға началниктың уларҙы ҡыҫырыҡлауҙары хаҡында йәшерен рәүештә хәбәр итергә була, ә Кортесты үҙҙәренең тулы хоҡуҡлы вәкиле итеп ебәрергә ниәтләй.
Казначей вазифаһын Амадору де Ларесҡа тапшырып, Кортес ул саҡта баш ҡала булған Сантьяго-де-Кубаның алькальды булып ҡала һәм Веласкестың балдыҙы — Каталина Хуарес Маркайдаға өйләнергә вәғәҙә бирә.
Кортес өйләнергә теләмәй, сөнки ул мәлдә идеец һөйәркәһе менән йәшәй, ә үҙенең метис ҡыҙына әсәһенең исеме менән фамилияһын бирә; губернатор Веласкес баланың дини атаһы була.
Тиҙҙән Кубанан килгән каравелла (уға күҙәтеүсе итеп ҡалдырылған Франсиско де Сауседо командалыҡ итә), борсоулы хәбәр алып килә: король Карл Веласкесҡа яуланғанға ерҙәргә аделантадо хоҡуғын һәм ғүмеренең ахырынаса генерал-капитан чинын бирә, хәҙер Веласкес ул ерҙәрҙә ҡалалар төҙөй, шулай уҡ алынған килемдең 1/70 өлөшөн хәрби сығымдарға тотона ала.
Кортес бер аҙнаға үҙ каютаһына бикләнә, ә 10 июлдә Веракрустың муниципаль советын саҡыра һәм алькальдтар һәм рехидорҙарҙың туранан-тура король адресына Мексиканы яулауҙары тураһындағы беренсе белдереүенә ҡул ҡуйырға ҡуша.
1522—1526 йылдарҙа яңы барлыҡҡа килгән Яңы Испания колонияһында, бойондороҡһоҙ сәйәсәт үткәреп, генерал-капитан посын биләй, ләкин власть өсөн көсөргәнешле көрәш барғанлыҡтан, 1528 йылда Европаға ҡайта.
Кортес армияһына 508 пехота һалдаты, 16 атлы рыцарь, 13 аркебуз, 32 арбалетсы, 100 матрос һәм 200 ҡол — кубин индеецтары, хеҙмәтсе һәм йөк ташыусылар булараҡ Кортес энкомьендаһынан негрҙар инә.
Кортес отрядында киләсәктә Үҙәк Американы яулаясаҡ офицерҙар: Алонсо Эрнандес Портокарреро , Алонсо Давила, Франсиско де Монтехо, Франсиско де Сальседо, Хуан Веласкес де Леон , Кристобаль де Олид, Гонсало де Сандоваль һәм Педро де Альварадо хеҙмәт итә.
Ярты йыллыҡ билдәһеҙлектән һуң Куба аделантадоһы Веласкес тарафынан, Месиканы яулап алыу һәм Кортесты буйһондороу маҡсатында, Панфило де Нарваэстың армияһының Веракрус ярҙарына килеп төшөүе тураһындағы хәбәр килә.
Кортес армияһы ул мәлдә майя Экабтың кенәзлеге, уңдырышлылыҡ аллаһы Иш-Челде хөрмәт итеү үҙәге урынлашҡан Косумель утрауында Американың юғары цивилизацияһы менән күҙмә-күҙ осраша.
Семпоалаға килгәс, Кортес Нарваэс отряды ағзаларын үҙ хужаһын тоторға яллай, ә 1520 йылдың 28 майында Нарваэсты тотоу операцияһы үткәрелә, уны Гонсало де Сандовал ҡулға ала.
Ошо пландарҙы тормошҡа ашырырға торған мәлдә Мехиконан сапҡын килә һәм ацтектарҙың баш ҡалаһында бола башланыуы һәм Альварадо гарнизонында 7 кешенең үлтерелеүе тураһындағы хәбәр итә.
1506 йылдың административ реформаһынан һуң Кортес Санто-Домингонан көнбайыштараҡ урынлашҡан индеецтар биләмәһе Асуаға нотариус итеп тәғәйенләнә һәм үҙенең матди хәлен бер ни тиклем яҡшыртып ала.
Ерендә эшләйәсәк индеецтарҙы-репартимьентоны Дайяго провинцияһынан ала; бәлки ул Канар утрауҙарынан килтерелгән шәкәр ҡамышын үҫтерергә ниәтләгәндер, әммә помещик тормошо уға оҡшамай, һәм ул Санто-Домингоға ҡайта.
1507 йылда Эль-Конде һәм Лас-Дамас урамдары киҫешкән урында, губернатор резиденцияһы ҡаршыһында тәүгеләрҙән булып йорт төҙөй — Яңы донъяла беҙҙең көндәргәсә һаҡланған берҙән-бер йорт.
Тиҙҙән Тласкаланан килгән сапҡын Веракрусан ацтек гарнизонының ҡалаға баҫып инеүе, ҡала коменданты һәм өлкән альгвасилдың, шулай уҡ уларға союздан байтаҡ тотонактарҙың үлтерелеүе тураһындағы хәбәрҙе еткерә.
Бөтә хроникасылар, шул иҫәптән Гомара ла, Альварадо индеецтарҙы талау теләге менән генә яна, тип билдәләй; лас Касасу билдәләүенсә, был байрам мәлендә 2000-гә яҡын кеше үлтерелә.
Ҡоралһыҙ кешеләргә һөжүм итеү месикандарҙа ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, испандар һәм тласкалалылар үҙ резиденцияларында ҡамап алына, улар аманат итеп алынған Монтесуманы «ҡалҡан» итеп ҡуя.
Колонист булараҡ, Кортес ерҙе эшкәртәсәк индеецтар менән бергә бушлай ер һәм ҡалала йорт төҙөү хоҡуғын ала; ә Кортес Эспаньолала кәмендә 5 йыл хеҙмәт итергә вәғәҙә бирә.
Контракт буйынса Куба губернаторы 3 карапты кәрәк-яраҡ менән тәьмин итергә тейеш, башҡа төрлө сығымдарға аҡсаны Кортес һәм колония казначейы Амадор де Ларес бүлергә бурыслы.
Кортестың үҙе тере саҡтағы биографы — уның духовнигы Франсиско Лопес де Гомара билдәләүенсә, Кортес, Монро, Писарро һәм Альтамиранолар ғаиләләре — боронғо Эстремадура нәҫелдәре, «иҫке христиандарҙан».
Ә бына Кортесты яратмауын бер ҡасан да йәшермәгән доминиканлы Бартоломе де лас Касас түбәндәгеләрҙе яҙа: конкистадор «ваҡ дворянчик улы булды, мин уны шәхсән белә инем, бик ярлы һәм бик баҫалҡы булды, ләкин киң күңелле христиан һәм, башҡаларҙың әйтеүе буйынса, идальго ине».
Хроникасылар һәм Кортес үҙе лә, испандарға ҡаршы заговор ойошторола, тип яҙа: Монтесуманың илселәре йөк ташыусылар бирергә вәғәҙә итә, ә улары йөк ташыусы булып кейенгән яугирҙар булып сыға, Чолула халҡы шул яугирҙар артынан испандарға ҡаршы һуғыш башларға тейеш була.
һөҙөмтәлә 18 октябрҙә Кортес ҡалала биш сәғәт буйы ҡанлы һуйыш ойоштора, өҫтәүенә йәмәғәт биналарын һәм ғибәҙәтханаларҙы яндырырға ҡуша.
Гомара түбәндәгеләрҙе яҙа: «Берҙән-бер улдарына ҙур өмөт бағлағанға күрә, ата-әсәһе уның ҡайтыуын өнәмәй. Уларҙың фекеренсә, ул тормош юлын йәмғиәттә хөрмөт менән файҙаланған хоҡуҡ фәнен өйрәнеүҙән башларға тейеш була.».
Кортес яңы губернатор даирәһенә инмәй, ә Овандо менән төҙөлгән биш йыллыҡ килешеүҙең срогы үтеү сәбәпле, ул баҫып алыу менән шөғөлләнгән экспедицияларҙың береһенә генә эшкә урынлаша ала.
Ата-әсәһенең берҙән-бер законлы улы булғанға күрә, Эрнан тәрбиәсе ҡарауында үҫә, ә үҫмер йәшенә еткәс, гувернёр һәм фехтование буйынса уҡытыусы ҡарамағына тапшырыла.
Ул латин телен белә, шуға ла уның докладтарында һәм хаттарында бик күп латин цитаталары осрай; уның тәүге биографы Маринео Сикуло әйтеүенсә, Кортес шиғыр һәм ритмик проза яҙырға һәләтле була.
Ферна́ндо Корте́с де Монрй һәм Писа́рро Альтамира́но , Ферна́ндо, Эрна́ндо, Ферна́н йәки Эрна́н Корте́с — Мексиканы яулаған һәм ацтектар дәүләтен юҡҡа сығарған испан конкистадоры.
Походтың маҡсатына ирештек, хәҙер инде Кубаға ҡайтырға ла була, тип иҫәпләгән һалдаттар саҡ бола күтәрмәй: испандар эҫенән, москиттарҙан һәм насар аҙыҡтан ыҙалай.
Касик испандарға бик күп алтын һәм һигеҙ ҡыҙ бүләк итә, уларҙың бөтәһе лә — тотанактар юлбашсыларының туғандары, ә башлыҡтың һеңлеһенең ҡыҙын Кортес үҙенә ала.
1510 йылда губернатор Колумб Кубаны баҫып алыуҙы планлаштыра, һәм Американы беренсе булып асыусының ҡустыһы Бартоломео Колумб экспедицияһында 1493 йылда Яңы донъяға килгән дон Диего Веласкес де Куэльяр походтың етәксеһе итеп ҡуйыла.
Әсәһе нәҫеле буйынса Кортес Перуны яулап алған Франсиско Писарроның өс туған ҡустыһы; икенсе бер туғаны, ул да Франсиско Писарро, Кортес менән бергә Мексиканы яулауҙа ҡатнаша.
Яулаусының ғүмер юлы тураһында сығанаҡтар бик аҙ, булғандары ла йыш ҡына бер-береһенә ҡаршы килә, шуға ла тарихсылар уның шәхесенә һәм мираҫына баһаны төрлөсә бирә.
Бында инглиздәрҙең Белиз территорияһында йәшәргә, унда ағас әҙерләү менән шөғөлләнергә хоҡуғы була, әммә нығытмалар төҙөргә, ҡораллы көстәр тоторға йәки ниндәй ҙә булһа үҙидара формаһын булдырыу хоҡуғы булмай.
Испандар Үҙәк Американы яулағандан һуң хәҙерге Белиздең төньяҡ өлөшө номиналь рәүештә Яңы Испанияның вице-короллеге составына, ә көньяҡ өлөшө — Гватемала генерал-капитанлығына индерелгән.
быуат башында Британия Гондурасы халҡы башлыса инглиз-негритян сығышлы креолдарҙан һәм инглиздәр Кариб диңгеҙе утрауҙарынан күсерелгән гарифундарҙан, шулай уҡ инглиздәрҙән торған.
быуатта Испания күп тапҡырҙар ҡорал көсө менән инглиздәрҙе Белиздән ҡыҫырыҡлап сығарырға маташҡан, әммә колонистар бөтә һөжүмдәрҙе уңышлы кире ҡаҡҡан, был күскенселәргә Англиянан бойондороҡһоҙ хөкүмәт ойошторорға, үҙ закондарын урынлаштырырға мөмкинлек биргән.
Инглиз күскенселәренең төп өлөшөн Ямайка утрауындағы пираттар һәм колонистар тәшкил иткән, ағас әҙерләү һәм плантацияларҙа эшләтеү маҡсатында, улар африкан ҡолдарҙы алып килгән.
Белиз — 1981 йылдан алып Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы, 1991 йылдан Кариб берләшмәһенә, Африка, Кариб бассейны һәм Тымыҡ океан илдәренең халыҡ-ара ойошмаһына инә.
1930-сы йылдарҙағы иҡтисади көрсөк ваҡытында, Бөйөк Британияла ағас материалдарға ихтыяждың ҡырҡа кәмеүе һөҙөмтәһендә, колония иҡтисады бөлгөнлөк сигенә етә.
Һуңыраҡ Британиянан килгән кешеләр кампешев ағасын әҙерләү менән шөғөлләнә, унан туҡымалар буяуҙарын булдырыуҙа ҡулланылған һәм Европала йөн иләү сәнәғәте өсөн ҙур әһәмиәткә эйә булған матдә алынған.
быуат башында Бөйөк Британия Белиз тораҡ пункттарына ҡаршы ҡатыраҡ административ контроль урынлаштырырға маташҡан, атап әйткәндә, Халыҡ йыйылышы эшмәкәрлеген туҡтатыу ҡурҡынысы аҫтында, Бөйөк Британия хөкүмәтенең ҡоллоҡто бөтөрөү тураһындағы күрһәтмәләрен үтәүҙе талап иткән.
Юғары палата — Сенат (идара итеүсе партия лидеры, оппозиция лидеры, дини һәм йәмәғәт ойошмалары тәҡдиме буйынса 5 йылға генерал-губернатор тарафынан тәғәйенләнгән 12 ағза).
1966 йылда президенты Хулио Сесар Мендес Монтенегро булған Гватемаланың Белизды үҙенең көнсығыш департаменты тип иғлан итеүе һәм Британиянан уны «кире ҡайтарыуҙы» талап итеүе арҡаһында, Бөйөк Британияның Белизға бойондороҡһоҙлоҡ биреүе оҙаҡ ваҡытҡа кисектерелгән.
Әгәр ике мөйөштөң түбәләре һәм бер яғы тап килерлек итеп, бер мөйөштө тулыһынса икенсе мөйөштөң эсендә урынлаштырып булһа, ул саҡта беренсе мөйөш икенсеһенән бәләкәй була.
Ҡайһы бер тамғалауҙар системаларында, әгәр мөйөш менән уның үлсәмен айырып ҡарарға кәрәк булһа, мөйөш өсөн тамғалауы ҡулланыла, ә был мөйөштөң үлсәү берәмеге дәүмәле өсөн — тамғалауы ҡулланыла.
Ҡайһы берҙә мөйөштәрҙе мөйөш үлсәменең үҙе менән үлсәмәйҙәр, ә уның тангенсы , йәғни ауыш йөҙ буйынса үтелгән юлдың был юлдың горизонталь яҫылыҡҡа проекцияһы сағыштырмаһы менән үлсәйҙәр.
Астрономияла экваториаль координаталар системаһында тура күтәрелеү мөйөшө һәм бер сәғәтлек мөйөш сәғәттәрҙә, минуттарҙа һәм секундтарҙа үлсәнә; был Ерҙең күсәре тирәһендә әйләнеүенең мөйөшсә тиҙлеге менән бәйле, яҡынса 24 сәғәттә 1 әйләнеш тәшкил итә.
һәм тура һыҙыҡтары араһындағы йүнәлешле мөйөштөң дәүмәле тип , тура һыҙығын, ул тура һыҙығына параллель булһын өсөн сәғәт уғына ҡаршы йүнәлештә борорға кәрәк булған мөйөштөң дәүмәлен атайҙар.
Математикала мөйөштәрҙе сәғәт уғына ҡаршы иҫәпләү йүнәлеше ҡабул ителгәнлектән, мөйөштөң тамғаланышында яҡтарында ятҡан нөктәләрҙе шулай уҡ сәғәт уғына ҡаршы һанап сығыу ҡабул ителгән.
Күп кенә практик мәсьәләләр мөйөштө, беркетелгән нурҙы О нөктәһе тирәләй бирелгән торошҡа тиклем борғанда барлыҡҡа килгән фигура итеп ҡарауҙың маҡсатҡа ярашлы булыуына килтерә.
Был билдәләмә, мөйөштөң билдәләнеү өлкәһен бөтә һанлы тура һыҙыҡҡа киңәйтеп, мөйөш төшөнсәһен дөйөмләштерергә мөмкинлек бирә: 360-тан ҙурыраҡ булған мөйөштәр индерелә, боролоу йүнәлешенә бәйле рәүештә ыңғай һәм тиҫкәре мөйөштәр айырыла.
Поляр координаталарҙа нөктәне тиңләштереү, йәки объекттың, уның база торошона ҡарата ике үлсәмдә торошон тасуирлау кеүек ҡайһы бер контекстарҙа, бөтөн һандағы тулы боролошҡа айырылып торған мөйөштәр ысынында эквивалентлы булалар.
Ишелмә кәкреләрҙә нөктәне тиңләштереү йәки объекттың уның башланғыс торошона ҡарата ике үлсәмдә дөйөм әйләнешен тасуирлау кеүек икенсе контекстарҙа, нулдән айырмалы бөтөн һандағы тулы боролошҡа айырылып торған мөйөштәр эквивалентлы булмайҙар.
Тура мөйөштәр дуға менән түгел, ә ике тоташҡан тигеҙ киҫектәр менән күрһәтелә, улар мөйөштөң яҡтары менән, бер түбәһе мөйөштөң түбәһе менән тап килгән бәләкәй квадрат барлыҡҡа килтерерлек итеп урынлаштырылалар.
Радиан үлсәме математик анализда (мәҫәлән, тригонометрик функцияларҙың һанлы аргументы итеп, һәм һан ҡиммәттәрен ҡиммәттәрен тапҡанда), планиметрияла һәм механикала (нөктә йәки күсәр тирәһендә боролошто һәм тригонометрик функциялар ярҙамында тасуирланыусы башҡа процестарҙы — тирбәлеүҙәрҙе, тулҡынды ҡарағанда) ҡулланыла һәм башҡалар.
Яҫы мөйөштәрҙең үҙсәнлектәре тип йыш ҡына мөйөштәрҙең , мөйөштәр бер яҫылыҡта ятҡан осрағында (планиметрия өсөн был үҙенән-үҙе аңлашылып тора, әммә стереометрия өсөн асыҡлау кәрәк, кире осраҡта түбәндә һанап кителгән нисбәттәр үтәлмәй, ә мөйөштәр үҙҙәре, әгәр бер яҫылыҡта ятмаһалар, эргәләш йәки теркәлгән тип аталмайҙар (вертикаль мөйөштәр автоматик рәүештә һәр саҡ бер яҫылыҡта яталар)) дәүмәлдәре нисбәтен аңлайҙар.
Яҡтарының бер пары бер береһенә параллель һәм бер йүнәлешле, ә яҡтарының икенсе пары параллель һәм ҡапма-ҡаршы йүнәлешле булған мөйөштәр пары йәйелмә мөйөш төҙөйҙәр, йәғни суммаһы 180 — сөнки уларҙы параллель күсереү ярҙамында эргәләш мөйөштәргә әйләндереп була .
Биссектрисаның теләһә ниндәй нөктәһенән уның яҡтарына тиклем алыҫлыҡ тигеҙ (һәм, киреһенсә, мөйөштөң эске өлкәһенең мөйөш яҡтарынан бер тигеҙ алыҫлыҡта ятҡан теләһә ниндәй нөктәһе уның биссектрисаһында ята).
Ғәҙәттә, мөйөштө башы координаталар системаһының үҙәге менән, ә йүнәлеше абсциссалар күсәренең ыңғай йүнәлеше менән тап килгән нурҙан башлап үлсәй башлайҙар (поляр КС, цилиндрик КС, сферик КС, тригонометрик әйләнәлә КС һәм башҡаларҙа).
Төрлө үлсәнештәге метрик арауыҡтарҙа Евклид геометрияһында һәм шулай уҡ геометрияның башҡа төрҙәрендә, йыш осраған яҫы мөйөштәрҙән башҡа, мөйөш сифатында дөйөмөрәк объекттар — киҫешеүсе дуғалар, ярымяҫылыҡтар һәм башҡа фигуралар барлыҡҡа килтергән фигуралар ҡаралырға мөмкин.
Ирекле мөйөш тураһында, әгәр — мөйөштө тартып тороусы дуғаның оҙонлоғо -тың был дуға ингән әйләнә оҙонлоғо -ға сағыштырмаһы булһа, ул әйләнеш тәшкил итә тип әйтәләр.
Билдәләмәнең икенсе, эквивалентлы вариантында яҫы мөйөш тип яҫылыҡтың, бирелгән нөктәнән сыҡҡан һәм был яҫылыҡта ятҡан ниндәйҙер һыҙыҡты киҫеп үткән бөтә нурҙарының берекмәһе булған өлөшө атала.
Есемле мөйөш яҫы мөйөштөң стереометрияға дөйөмләштерелеүе булып тора — ул арауыҡтың, бирелгән нөктәнән сыҡҡан һәм ниндәйҙер йөҙҙө киҫеп үтеүсе бөтә нурҙарҙың берекмәһе булып торған өлөшө.
Эйәртеүле мөйөштәр — түбәһе һәм ике яғы ла уртаҡ булған, ләкин эске өлкәләре төрлө булған ике мөйөш; бындай мөйөштәрҙең берекмәһе бөтә яҫылыҡты тәшкил итә, ә эйәртеүле мөйөштәр булараҡ улар икеһе бергә тулы мөйөш яһай; уларҙың дәүмәлдәренең суммаһы 360.
Мөйөштәрҙе үлсәүҙең градлы үлсәме ҡулланыуға тарихи тәҡдим ителгән була, хәҙерге ваҡытта ул бер ерҙә лә ҡулланылмай, сөнки киң таралған алтмышарлы градус үлсәмен ҡыҫырыҡлап сығара алмай.
Мөйөштәрҙе градус үлсәмендә үлсәү Боронғо Вавилонға барып тоташа, унда алтмышарлы иҫәпләү системаһы ҡулланылған була, уның эҙе ваҡыт һәм мөйөштәр бүлемдәрендә һаҡланған.
Төньяҡта-көнбайышта — Красногвардейск районы, төньяҡ‑көнсығышта – Александровка районы, көнсығышта — Переволоцк районы, көньяҡ‑көнсығышта — Илек районы, көньяҡ‑көнбайышта — Ташлы районы, көнбайышта Тоцк районы менән сиктәш була.
1939 йылда Стокгольмға ғаиләһе менән премия алырға киткән еренән Ферми Италияға ҡайтмай, сөнки власҡа килгән Муссолини ғилми эштәр өсөн шарттарҙы юҡҡа сығарыу юлына баҫа.
Энри́ко Фе́рми — данлыҡлы итальян-американ физигы, теоретик һәм экспериментатор, бөгөнгө теоретик һәм эксперименталь физикаға ҙур өлөш индергән шәхес, квант физикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Практик математика буйынса башланғыс ҡулланма булараҡ уйланылған «Китаб әл-джабр.» беренсе үҙенең өлөшөндә беренсе һәм икенсе дәрәжәләге тигеҙләмәләрҙе ҡарап табыуҙан башлана, ә һуңғы ике бүлегендә алгебраның үлсәм билдәләү һәм программалаштырыу мәсьәләләрендә практик ҡулланыуға күсә.
Аль-джабр һүҙе тиҫкәре быуынды тигеҙләмәнең бер өлөшөнән икенсе өлөшөнә күсереүҙе аңлата, ә әл-муҡәбәлә — тигеҙләмәләрҙең ике өлөшөндәге тигеҙ булған быуындарҙың ҡыҫҡарыуын аңлата.
Ул ваҡытта иран сығышлы кеше өсөн был тәбиғи була, әммә әл-Хәрәзминең «Алгебраға» тәҡүә инеше уның динсел мосолман икәнен күрһәтә, шуға күрә ат -Табари эпитеты уның ата-бабаларының йәш сағында зороастрийлы булыу мөмкинлеген аңлата .
Европала арифметика тураһында әҫәр бик популяр булғанлыҡтан, авторҙың латинлаштырылған исеме уртаҡлыҡ исем һымаҡ була, һәм урта быуат математиктары унарлаған позицион иҫәпләү системаһына нигеҙләнгән арифметиканы шулай атағандар.
Алгоритм термины хәҙерге ваҡытта мәсьәлә сығарыуҙың ғәмәлдәрҙә төп һандарҙың һөҙөмтәһенә өлгәшеү өсөн башҡарыусының эш тәртибен һүрәтләгән инструкциялар йыйылмаһын аңлата.
Әл-Мәмүндең хәлифе булғанға тиклем, Хәлифәттең көнсығыш провинцияларының наместнигы була, һәм 809 йылдан әл-Хәрәзм әл-Мәмүн һарайы ғалимдарының береһе булыуы ла мөмкин.
Үҙенең бер әҫәрендә әл-Хәрәзми әл-Мәмүндең «фәнгә һөйөүен һәм ғалимдарҙы үҙенә яҡынайтырға тырышыуын, уларҙы үҙ ҡанаты аҫтына алып ҡурсалауын һәм аңлашылмаған нәмәләрҙе аңлатыуын, ҡыйынлыҡтарын еңеләйтеүен» билдәләп, маҡтау һүҙҙәре әйтә.
«Зидж әл-Хәрәзми» башлыса Брахмагуптаның «Брахмагупхут-сиддханты» хеҙмәтенең эшкәртеүе була, ундағы күп мәғлүмәттәр Йездигерд фарсы эраһы башында килтерелә, һәм планеталарҙың ғәрәпсә атамалары менән бер рәттән, был зидждең тигеҙләмәләр таблицаһында планеталарҙың фарсы атамалары ла бар.
Унда ул календарҙар, планеталарҙың дөрөҫ торошо иҫәбен, параллакс һәм ай-ҡояш тотолоу иҫәбен, астрономик таблицалар төҙөү, айҙың кәүҙәләнешен билдәләү тураһында һөйләй.
«Килешеү тураһында бүлектә» өс билдәле быуын буйынса пропорцияның билдәһеҙ быуынын табыу ҡағиҙәһе ҡарала, ә «Үлсәү тураһында бүлектә» төрлө күпмөйөштәрҙең майҙанын иҫәпләү ҡарала.
Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса әл-Хәрәзмине «әл-мәджуси», йәғни күрәҙәсе, бынан аҙаҡ ул ислам динен ҡабул иткән зороастрий ҡанбабалар ырыуынан сыҡҡан тигән һығымта яһарға була.
Әл-Хәрәзминең хеҙмәттәре Яңырыу дәүерендә фәндең барлыҡҡа килеүендә мөһим роль уйнай һәм Көнсығыш һәм Көнбайыш илдәрендә урта быуат фәнни фекерҙең үҫешенә ҙур йоғонто яһай.
Әбү Ғабдулла Мөхәммәт ибн Муса әл-Хәрәзми — үзбк математигы, астрономы һәм географы, быуаттың мәшһүр ғалимдарының береһе, классик алгебраға нигеҙ һалыусы булараҡ танылған.
Астролябия ярҙамы менән ғәмәлдәр тураһында китап —тулы булмаған көйө әл-Фәрғәни әҫәренә ингән, был китаптың 41—42-се бүлектәрендә намаҙ ваҡытын билдәләү өсөн махсус циркуль һүрәтләнә
Әл-Хәрәзми алгебраны һыҙыҡлы һәм квадрат тигеҙләмәләрҙе сығарыуҙың дөйөм ысулдары тураһындағы үҙаллы фән кеүек күрһәтә, был тигеҙләмәләрҙең классификацияһын бирә.
Тигеҙләмәләрҙең һәр төрөн һүрәтләп һәм сығарылышын миҫалдарҙа күрһәтеп, әл -Хәрәзми һуңғы өс төрө өсөн был ҡағиҙәләрҙең геометрик иҫбатламаһын бирә.
Тарту ҡалаһының 1480—1481 йылдарҙағы Рус-ливон һуғышынан һуң һәм 1503 йылғы рус-ливон килешеүе менән билдәләнгән һалымын түләмәүе, шулай уҡ рус сауҙагәрҙәрен ҡыҫырыҡлауы ҡаршылыҡ сәбәбе тип табылған.
Балтика немецтары башта һалымды бөтөрөүҙе һораған, ә 1557 йылдың декабрендәге һөйләшеүҙәрҙә 30 мең венгр алтыны күләмендәге бурысты ҡайтарыу, артабан йылына мең венгр алтынын түләү тураһында һөйләшеп килешкән, әммә вәғәҙәләрен үтәй алмаған.
Ливон орденының ерҙәре Көнбайыш Двинанан төньяҡҡа табан Польша туранан-тура идара иткән Задвинск герцоглығы тип иғлан ителә, ә көньяҡтағы ерҙәр Речь Посполитая — Курляндия герцоглығының вассал дәүләтенә әйләнә.
Үҙ власын нығытыу өсөн, ул артабан үҙ аллы сәйәси һәм иҡтисади көскә әйләнгән ҡылыс йөрөтөүселәр орденын (Саул эргәһендәге алышта тар-мар ителгәндән һуң — Тевтон ордены составындағы Ливон ордены) төҙөй; орден һәм епископ Ливониялағы сәйәси гегемония өсөн бер-береһенә ҡаршы көрәш алып бара.
Лифляндия һәм Курляндия губерналарында крепостной хоҡуҡ бөтөрөлгәндән һуң, латышса һөйләшкән крәҫтиәндәр араһында, Паланганан Алукснаға тиклемге территорияны биләгән халыҡ булараҡ, милли үҙаң формалаша башлағас, термин киң ҡулланылышҡа инә.
Швеция Рәсәйгә Лифляндия, Эстляндия, Ингерманландия, Карелияның бер өлөшө һәм башҡа биләмәләрҙең ҡушылыуын таный, шуның өсөн Рәсәй Швецияға 2 миллион ефимка компенсация түләй.
Генрих Латвийскийҙың «Ливония хроника»һында , тәүге тапҡыр немец рыцарҙарының Тевтон орденының Ерсик кенәзе Всеволодҡа ҡаршы алып барылған һуғыш хәрәкәттәрен тасуирлағанда, латгалдар йәшәгән территорияларҙы Леттия формаһындағы оҡшаш атама осрай.
Был атама 1210 йылдың 20 октябрендәге Папа буллаһында тәүге тапҡыр телгә алына һәм һуңынан документтарҙа быуатҡа тиклем даими рәүештә осрай, ә быуатта «Ливония» атамаһы тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығарыла.
Латвия төньяҡта — Эстония, көнсығышта — Рәсәй, көньяҡ-көнсығышта — Белоруссия һәм көньяҡта — Литва менән сиктәш 43 административ-территориаль берәмеккә бүленә, шуларҙың 36-һы — крайҙарға һәм 7-һе — статусы буйынса крайҙарға тиңләштерелгән республика ҡалалары.
1941 йыл — репрессиялар тулҡыны — ВКП ҮК һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1941 йылдың 16 майындағы «Литва, Латвия һәм Эстония ССР-ын Советтарға ҡаршы, енәйәт һәм социаль хәүефле элементтан таҙартыу буйынса саралар тураһында»ғы ҡарарына ярашлы, милләтсе ойошмалар ағзалары, элекке хоҡуҡ һаҡлау системаһы хеҙмәткәрҙәре, буржуаз Латвия һәм Аҡ армия хәрбиҙәре , эре фабриканттар, алпауыттар, сауҙагәрҙәр һәм Латвия Республикаһының юғары дәрәжәле дәүләт хеҙмәткәрҙәре, хоҡуҡҡа ҡаршы эшмәкәрлек менән шөғөлләнеүен дауам итеүсе енәйәтселәр — совет режимы өсөн хәүефле тип иҫәпләгән кешеләр, һуғыш алдынан ҡулға алына һәм СССР-ҙың алыҫ райондарына оҙатыла.
СССР Дәүләт именлеге комитетының тарихсы А. Дюков анализлаған мәғлүмәттәренә ярашлы, депортация ҡорбандарының дөйөм һаны 4884 кеше тәшкил иткән, ә 1953 йылға 2000 кеше тыуған яғына әйләнеп ҡайтҡан.