polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Аудиокитаптар өҫтөнлөккә эйә (ниндәйҙер сәбәптәр буйынса уҡыу мөмкинлеге булмаған йә уҡый алмаған кешеләрҙең мәғлүмәтте ҡабул итеүе өсөн), етешһеҙлеге лә бар (атап әйткәндә, тауышлы файл текстың үҙенә ҡарағанда артыҡ күләмлерәк).
Электрон баҫмалар һәм Интернет селтәре мәғлүмәтте ҡағыҙ китапҡа баҫтырмау, китапты, уларҙы Бөтә донъя селтәре аша локаль йә дистанциялы уҡый алырлыҡ Электрон китапханаларҙағы күп күләм һыйҙырышлы электрон йөрөтөүселәрҙә һаҡлау мөмкинлеген бирә.
Үҫеш менән Мәғлүмәт технологиялары үҫеше менән, электрон китаптар —баҫма китаптарҙың компьютерҙан йәки махсус ҡоролмаларҙан уҡырға мөмкин булған электрон версиялары киң таралыу ала бара.
Шуға ҡарамаҫтан, хәҙерге ваҡытта, электрон йөрөтөүселәрҙә һаҡлау һәм уларҙы тотҡарлыҡһыҙ файҙаланыуҙы тәьмин итеү маҡсатында, булған китаптарҙы цифрлаштырырға тырышалар.
Тексты йөҙәрләгән йә меңләгән оҡшаш экземплярҙарҙа нығытыу күсереп яҙғанда барлыҡҡа килерлек хаталарҙан һәм боҙоп биреүҙәрҙән азат булған ныҡлы редакциялы әҫәрҙәр баҫылыу мөмкинлеген биргән.
Китап — баҫма продукция төрҙәренең береһе: брошюраланған йә айырым ҡағыҙ биттәрҙән йәки дәфтәрҙәрҙән торған типография йәки ҡулъяҙма ысул менән текст һәм график мәғлүмәт яҙылған, ҡағиҙә булараҡ, ҡаты тышлыҡлы матбуғатҡа мөнәсәбәте булмаған баҫма.
Ауылға 1840 йылда башҡа мәғлүмәттәр буйынса, быуат аҙағында Ырымбур өйәҙе Бөрйән‑Ҡыпсаҡ улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә шул уҡ өйәҙҙең Үрге һәм Түбәнге Себенле ауылдары кешеләре керҙәшлек килешеүе буйынса нигеҙ һала.
Һуңынан, бер йәки бер нисә юғары махсуслаштырылған программаны тормошҡа ашырыу өсөн тәғәйенләнгән процессорҙарҙы эшләүҙең ҡиммәтле ысулынан компьютер етештереүселәр күп маҡсатлы процессор ҡоролмаларының типик кластарын сериялы етештереүгә күсә.
Компьютер компоненттарын стандартлаштырыу йүнәлеше ярымүткәргесле элементтарҙың, майнфреймдарҙың һәм мини-компьютерҙарҙың йылдам үҫеше дәүерендә барлыҡҡа килә, интеграль схемалар барлыҡҡа килеү менән ул тағы ла популярыраҡ булып китә.
Хәҙерге процессорҙарҙы компьютер кеүек юғары технологиялы ҡулайламаларҙа ғына түгел, автомобилдәрҙә, калькуляторҙарҙа, кеҫә телефондарында һәм хатта балалар өсөн дә осратырға мөмкин.
Йышыраҡ микроконтроллерҙарҙан торалар, унда, иҫәпләү ҡоролмаларынан тыш, чипта өҫтәмә компоненттар урынлашҡан (программа һәм мәғлүмәттәр хәтере, интерфейстар, / порттары, таймерҙар һ.б.).
Микроконтроллерҙың заманса иҫәпләү мөмкинлектәре персональ компьютерҙар эшкәртеүселәре менән ун йыл элек сағыштырыла, һәм йышыраҡ уларҙың эшсәнлегенән күпкә артығыраҡ була.
Процессор инструкциялар яҙылған исемлекте уҡый, һәм уларҙы башҡара башлай; бер ваҡыт эсендә бер инструкция үтәлә, әммә процессор ҡаһы бер инстукцияларҙы сиратһыҙ башҡара ала.
1940-сы йылдарҙан алып 1950-се йылдар аҙағына тиклемге осорға ҡағылған беренсе этап булып электромеханик эстафеталар, феррит йәҙрәләре һәм вакуумлы лампалар ярҙамында процессорҙар булдырыу тора.
Тәүҙә ябай транзистор һәм резисторлы йыйынтыҡтарҙан торған түбән интеграциялы чиптар ҡулланыла башлай, артабан, технология үҫешкән һайын, цифрлы схеманың айырым элементтарын (беренсе элементар асҡыстарҙы һәм логик элементтарҙы, һуңынан ҡатмарлыраҡ элементтарҙы — элементар регистрҙарҙы, иҫәпләгестәрҙе, сумматорҙы) тормошҡа ашырыусы чиптар ҡулланыла башлайҙар.
Үҙәк проце́ссор (ЦП; шулай уҡ үҙәк эшкәртеү ҡоролмаһы — ЦПУ; , , йыш ҡына процессор) — — машина инструкцияларын үтәүсе электрон берәмек йәки интеграцияланған схема, компьютер техникаһының төп өлөшө йәки программалы логика контролеры.
Әхмәтзәки Вәлиди Туған — күренекле сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, Башҡорт милли-азатлыҡ хркте етксеһе, автономиялы Башҡортостанға нигеҙ һалыусы, философия фәндәре докторы, профессор;
Сәғитова Фәрзәнә Фәтҡулла ҡыҙы — Өфө дәүләт сәнғәт институты профессоры, вокал буйынса педагог, Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Уҡыусылар-билдәле йырсылар — Фәнәүи Сәлихов, Илһам Вәлиев, Римма Амангилдина, Миңзифа Исҡужина, М. Волкова, Зөлфирә Шакирова , Ришат Төхвәтуллин.
Бәхтейәров Әнүәр Сәхибгәрәй улы — совет нефтсеһе, хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәт эшмәкәре, уйлап табыусы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре , БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе , СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы .
Вәлидова Өммөлхаят Мөхәмәтҡафи ҡыҙы (1873, Үтәк ауылы, Стәрлетамаҡ өйәҙе, Өфө губернаһы — 1946, Башҡорт АССР-ы, Ишембай районы Көҙән ауылы) — мөғәллимә, билдәле төркиәтсе ғалим, Стамбул университеты профессоры, 20 быуат башында Башҡорт милли хәрәкәте етәксеһе Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың әсәһе.
Рысбаев Марат Кашаф улы — совет партия һәм сәнәғәт эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Маннанова Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы — мәғариф һәм йәмәғәт эшмәкәре, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы , БАССР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы .
Ике ҡатлы, 162 урынлыҡ урта дөйөм белем биреү мәктәбе, «Умырзая» балалар баҡсаһы һәм Иҫкесәк һәм Ҡыҙыл Октябрь ауылдарынан йөрөп уҡыусылар өсөн интернат , фельдшер‑акушерлыҡ пункты, спорт залы һәм китапханаһы булған ауыл Мәҙәниәт йорто, китапхана, Вәлиди Ә.
1859 йылда 115 ихатала типтәр булып киткән керҙәштәр генә була, уларҙың һаны 585 кешегә етә, улар араһында аҫабалыҡ хоҡуғын юғалтҡан башҡорттар һәм типтәр булып киткән татарҙар ҙа була.
Шәфи Сәғитов 54 йәштә, улдары Бикмөхәмәт, Ишмөхәмәт, Әлмөхәмәт, Йәрмәхәмәт, Килмөхәмәт; энеһе Мөхәмәт Шәрипов — 41 йәш, улы Дусмөхәмәт.
Ғалим Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы, архив сығанаҡтары нигеҙендә, Башҡортостан Республикаһының хәҙерге Туймазы районындағы Балтай һәм Түбәнге Бишенде ауылдары яҡынса 1725 йылда Себер даруғаһы Әйле башҡорттары тарафынан нигеҙләнгән тип дәлилләне.
Ҡайһы бер аҫабаларҙың исеме: Абдулвәхит, Абдулмәжит Алдыяровтар, Абдулвәхит, Хисамет­дин, Санъяп, Тимербулат Фәйзуллиндар, Тимербай Байсланов, Фәхретдин Тимеров, Ғүмәр Мәмбәтов, Әлмөхәмәт Йәрмөхәмәтов, Ҡолмөхәмәт Шәфиев һәм башҡалар.
1815 һәм 1845 йылдарҙа Туғыҙлыға Туймазы ауылы башҡорттары Фәйзул­ла Мөстәҡимов һәм Ғабдуллин, Байслан ауылынан — ҡаҙаҡтар Бүтәбәҡ Бағымбәтов, уның улы Жулай Бүтәбәҡов күсерелгән.
Туғыҙлы ауылы Туғыҙлы йылғаһы буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 16 километрҙа һәм Һилейә тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 29 километрҙа урынлашҡан.
Ҡырғыҙ улусы башҡорттарының 1749 йылда Бай һәм Йоталы йылғалары буйлап яһаҡ татарҙарын үҙ биләмәләренә индереү тураһындағы килешеү документтарында Иҫәнбай ауылы һәм унда йәшәүсе Иҫәнбай Йәнурыҫов күрһәтелгән.
Ырымбур өйәҙе Түңгәүер улусы Юлдыбай ауылы буйынса 1816 йылғы ревизия материалдарында бер йортта йәшәгән 47 йәшлек Игелек Алғышаев һәм уның ҡустыһы Мөхәмәтрәхим Алғышаев ҡатыны Дәүләтбикә күрһәтелгән.
Мөхәмәтдинов Радил Ҡыяметдин улы — Башҡортостан Республикаһының күренекле партия һәм дәүләт эшмәкәре, БАССР Юғары Советының дүрт саҡырылыш һәм Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың бер саҡырылыш депутаты, КПСС-тың съезы делегаты, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты, профессор, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Ҡыйғы һәм Салауат райондарының Почётлы гражданы.
Әғәҙуллина Лиза Ҡыям ҡыҙы — совет, башҡорт педагогы; Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған һәм Халыҡ уҡытыусыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре
Түбәнге Ҡыйғы ауылына 1703 йылда Себер даруғаһы Мырҙалар улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1710 йылда ике яҡ араһында төҙөлгән керҙәшлек килешеүе буйынса һуңғараҡ типтәрҙәр ҡатламына ингән яһаҡлы татарҙар һәм мишәрҙәр нигеҙ һалған.
Түбәнге Ҡыйғы ауылы Ҡыйғы йылғаһы буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 17 километрҙа һәм Һилейә тимер юл станцияһынан 60 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Улар араһында хәрбиҙәр, дин әһелдәре лә була: Мөхәмәтйәр Һөйөндөков поход сотнигы булып хеҙмәт итә, һуғышта һәләк була, зауряд-хорунжий Мөхәмәтвәли Һөйөндөков, 1812 йылғы Ватан һуғышында 8-се Башҡорт полкы составында һуғыша, «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йыл» миҙалдары менән бүләкләнә.
Ауыл тәүге тапҡыр Өфө наместниклығының Түңгәүер улусында ревизия аша теркәлгән, тип иҫәпләнә, Исҡужа ауылы 9-сы Башҡорт кантонының старшина Йомағужа Дәүләтбирҙин командаһы Түңгәүер улусының Сирмешән бүлексәһенә ҡарай.
Ауылда ошо улустың билдәле кешеләре йәшәгән: старшина ярҙамсыһы Фәйзулла Әбйәлилов, тархан Йәнгилде Бытуҡов, 1812 йылғы Ватан һуғышы геройҙары зауряд-хорунжий Ирназар Дәүләтсурин һәм поход йөҙ башы Мөхәмәтйәр Һөйөндөков.
1839 йылғы документта уның тураһында былай тиелә: "Зауряд-хорунжий Ирназар Дәүләтсурин, 17174-се һанлы Изге Георгий Хәрби орденының отличие билдәһенә һәм «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» һәм «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалдарына эйә. "Уға 54 йәш, башҡорт балаларынан килә, Ишҡужа ауылында ағас йорто бар.
ревизия 1812—1815 йылдарҙа һәләк булған 8 оло кешенең һәләк булыуын билдәләй: поход йөҙ башы Мөхәмәтйәр Һөйөндөков , Ибраһим Өмөтанов , Көҫәп Йылғушев , Бикҡушевтың улы Йәрмөхәмәт Килдеҡужин , Сәйфулла Иштәнов , Көрмәнай Йәнсурин , Ишкилде Мәскәүев , Бикмөхәмәт Бикибәтов .
Энциклопедияларҙа урынлаштырылған ауылға Бөрйән улусы старшинаһы Исҡужа Йомашев исеме бирелеүе тураһында мәғлүмәттәр [Йылайыр районы, 2000. с.77; Башҡорт энциклопедияһы, 2007. 2007. с.200] хаталы һәм документлаштырылмаған.
Киләсәккә ҡояш иҫәпләүҙәре менән теүәлерәк тап килеүҙе тәьмин итеү өсөн төҙәтмә индерелә, йәғни һәр 400 йылдан өс кәбисә йылын алып ташларға кәрәк була.
Римға нигеҙ һалынғандан алып йыл элек уны рим тарихсыларының әҫәрҙәренә бик күп мөхәррирҙәр өҫтәй, был термин ысынбарлыҡҡа ҡарағанда йышыраҡ ҡулланыла.
Һәр донъя дине үҙ календарына нигеҙ һалған: Византия календары буйынса, 2021 йылдың 14 сентябренән, григориан календары буйынса 7530 йыл — «донъяның барлыҡҡа килеүенән», мосолман календарында — 1443 һижрәт йылы , будда календары буйынса Нирвана дәүеренең 2564 йылына барып тоташа, Бахай календары буйынса — 177 йыл.
Набта-Плайҙа яҡынса беҙҙең эраға тиклем 5 мең йыл, малсыларҙың ярым күсмә ҡәбиләләре булдырылған, бәлки, йыл башында беренсе йыл һайын үткәрелә торған «календарь түңәрәге» Сириус йондоҙоноң барлыҡҡа килеүе менән билдәләнгәндер.
Был календарь ҡәбиләләрҙе ямғырҙар миҙгеленең ҡасан башланыуын һәм тамамланыуын көтөргә ярҙам иткән, был сүллек районын мал көтөү өсөн яраҡлы сәскә атҡан саваннаға әйләндергән.
Календарь (лат. — бурыстар китабы: Боронғо Римда бурыслылар календ көндәрендә, ай башында проценттар түләгән) — күк есемдәренең ваҡыт арауығына нигеҙләнгән ҙур ваҡыт арауығының һаны системаһы: Ҡояш календарында — Ҡояш, Ай — ай календарында, шулай уҡ Ҡояш менән Ай бергә айлы-ҡояшлы календарында.
Шулай уҡ календарь — аҙналарға һәм айҙарға бүленгән йылдың көндәр теҙеме, байрамдар билдәләнгән һәм бирелгән йылдың көндәре, аҙналары, айҙары эҙмә-эҙлекле исемлеге, шулай уҡ башҡа төрлө характерҙағы мәғлүмәттәр һаналған ваҡытлы белешмә.
Һуңғы ваҡытҡа тиклем илдә бер нисә рәсми граждан календары һәм утыҙға яҡын урындағы календарь ҡулланылған, мәҫәлән, төрлө дини байрамдар һәм йолалар ваҡытын билдәләү өсөн ҡулланылғандар.
Императорҙың 7208 йылдың 19 декабрендәге указы менән «донъяны булдырыуҙан» декабре), 7208 йылдың 31 декабренән һуң «донъяны барлыҡҡа килтереүҙән» 1700 йылдың 1 ғинуарында Христос Раштыуаһынан һуң, «… һәм буласаҡ ғинуарҙың 1-се көнөндә 1700 йылдың яңы йылы һәм быуаттың яңы быуаты киләсәк…».
Был календарҙа кәбисәләрҙең эҙмә-эҙлелеге Юлиан календарындағы кеүек, әммә өҫтәмә ҡағиҙә индерелә, уға ярашлы Яңы Юлиан календарында 900 йылға бер 7 көн алып ташлана.
Был бөтөн һан булмағанға күрә, кәбисә йылдары проблемаһы килеп тыуа, йәғни 354 көн, ә оҙаҡҡа һуҙылыу йылдарын үҙ эсенә алған ябай йылдарҙың алмашыныуы — һәр береһе 355 көн.
Ваҡыт үтеү менән ай календары халыҡтың ихтыяжын ҡәнәғәтләндереүҙән туҡтай, сөнки ауыл хужалығы эштәре миҙгелдәр алмашыныуы, йәғни Ҡояш хәрәкәтенә бәйле.
988 йылда христианлыҡ урынлаштырылғандан һуң Византия календары буйынса «донъяны барлыҡҡа килтергәндән» алып йылдар иҫәбе һаҡлана башлай, дөрөҫөрәге, «Әҙәмдең барлыҡҡа килеүенән» — 1 марттан Византия вариантын ҡабул итеү — беҙҙең эраға тиклем 5508 йыл, әммә ҡайһы бер тайпылыштар менән.
Григориан календарында кәбисәләр эҙмә-эҙлелеге үҙгәрешһеҙ ҡала: быуаттар һаны ҡалдыҡһыҙ 4-кә бүленгән быуат йылдары ғына кәбисә йылдары, тигән ҡағиҙә өҫтәлә.
Уларҙың үҙ-ара килешеп эш итеүе һөҙөмтәһендә өс календарь системаһы барлыҡҡа килә: Ай фазалары менән яраштырылған ай календарҙары; йыл һәм ай Ай фазалары һәм Ерҙең Ҡояш тирәләй хәрәкәте менән яраштырылған айлы-ҡояшлы календарҙар; һәм ҡояш календарҙары, уларҙа йыл Ерҙең Ҡояш тирәләй хәрәкәте менән генә яраштырыла.
Беҙҙең эраға тиклем 25 йылда Юлиан календары менән синхронлаштырылған Александрий календары булдырылған, әммә айҙарҙың шул уҡ исемдәрен һаҡлай, йыл аҙағында һәр дүртенсе йыл һайын бер көн өҫтәлә.
Хәҙерге ваҡытта йыл шулай уҡ планеталар системаһындағы йондоҙҙар тирәләй, атап әйткәндә, Ерҙең Ҡояш тирәләй хәрәкәте, планеталар әйләнешенең ваҡытлы характеристика булараҡ ҡулланыла.
Хәҙерге календарҙарҙың күпселегендә, шул иҫәптән Григориан календарында һәм йәһүдилек-христианлыҡ ваҡыты иҫәбенә нигеҙләнмәгән календарҙа, аҙнаға 7 көн инә, был уны теүәл көндәр һанын үҙ эсенә алған иң ҙур дөйөм ваҡыт берәмеге итә.
Юлиан календарының уртаса оҙонлоғо тропик календарынан 0,00780 тәүлеккә күберәк булғанлыҡтан, 128 йыл эсендә 1 көнлөк хата йыйыла һәм көн тигеҙләнеше артҡа күсә.
Иҫәпләү уңайлығы бер ай эсендә тотош бер нисә көн талап иткәнлектән, ай әйләнеүе периодының төрлө осорҙары — 27,2-29,6 тәүлек тәшкил итә һәм бөтөн көндә иҫәпләп булмай, календарҙар элек-электән айлыҡ оҙонлоҡтарын сиратлаштырып һәм/йәки өҫтәмә көндәр индереп, дөрөҫлөктө ҡапларға тырышҡан.
Был система тәүге тапҡыр майяларҙа, бәлки, эпиольмектарҙа яҡынса 2500 йыл элек барлыҡҡа килгәндер һәм артабан Үҙәк Мексика мәҙәниәттәре һәм халыҡтары, шул иҫәптән майялар, сапотектар һәм ацтектар араһында тарала.
Юлий календары — Созиген етәкселегендәге Искәндәриә астрономдары төркөмө тарафынан эшләнгән һәм Юлий Цезарь тарафынан беҙҙең эраға тиклем 45 ғинуарҙа индерелгән ҡояш календары.
Йыл башы ла төрлө була: Афина календары буйынса йыл йәйге ҡояш торошонан һуң беренсе яңы айҙа башлана, беотий мәғлүмәттәре буйынса, ҡышҡы ҡояш торошонан һуң Фивала ҡулланыла.
Теоретик йәһәттән ай яңы айҙа башланырға тейеш булған, әммә ғәмәлдә ул һәр ваҡыт килеп сыҡмай, шуға күрә «гражданлыҡ яңы айы» менән «ай яңы айын» айырырға кәрәк була.
Европа колонизацияһы һәм артабанғы глобалләшеү арҡаһында 7 көнлөк аҙна бөтә ерҙә лә, хатта элек ундай ваҡыт берәмеге булмаған мәҙәниәттәрҙә лә ҡулланыла башлай.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1990 йылдың 9 октябрендәге «Ишембай районы Сәлих һәм Урман-Бишҡаҙаҡ ауылдары сиктәрен үҙгәртеү тураһында» 6-2/347 указы менән, Яңы Георгиевка ауылы Сәлих ауыл Советынан Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл Советына күсерелә.
«Тысяча восемь сот тридцать четвертого года апреля первого дня Оренбургской губернии Стерлитамакского уезда при судний к Верхоторскому медеплавильному заводу деревни Скворчихи госпожи штатс-дамы Ея Императорского Величества и кавалерственной дамы Екатерины Александровны Пашковой о состоящих мужского и женского пола направе помещечьих крестьян».
Был мәктәптә төрлө йылдарҙа Архангельская Варвара Васильевна , Рәсәй Федерацияһы мәғарифы отличнигы Ф. Н.Ғәлиева, Рәсәй Федерацияһы дөйөм белем биреү почётлы хеҙмәткәре М. А.Ғүмәрова, Башҡортостан Республикаһы мәғарифы отличнигы В. С. Каскинова һәм башҡалар эшләгән.
Игенселек культуралары, төбәктең климат-тәбиғи шарттарына, тәү сиратта өлгөрөүҙең ҡыҫҡа вегетатив осорона ярашлы, өс баҫыулы сәсеү әйләнеше нигеҙендә сәселгән.
Мәрйәмғул ауылы Әй йылғаһы бассейнына ҡараған Әнйәк йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан төньяҡҡа 20 километрҙа һәм Һилейә тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 95 кимлометр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Халыҡ араһында 1812 йылғы Ватан һуғышы ветерандары, Парижды алыуҙа ҡатнашҡан 12-се башҡорт полкының элекке һалдаттары — Ураҙай Юҙлыбаев, Бикмөхәмәт Иҙелбеков була.
Ҡасҡын, Ҡарауылтау, Ҡыҙҙар ташы, Уҡлыҡая, Ҡыҙҙар яланы, Сатрайорт, Балтайорт, Баттал ыҙмаһы тигән топонимдар — быуаттарҙағы башҡорт ихтилалдарына барып тоташа.
быуаттың икенсе яртыһында һәм ХХ быуатта революцияға тиклем ауылда бер нисә мәҙрәсә эшләй, уларҙа Әбүбәкер суфый, Мөхәмәтшәриф Ҡарамышев, Заһиҙулла Һатлыҡов, Наҙарғәле Йомағужин, Мөхәмәҙулла Дауытовтар ауыл балаларына белем бирә.
Шулай уҡ революцияға тиклем Ғатуф Ҡарамышев ҡатыны менн бергә үҙ йортонда мәҙрәсә тота, был уҡыу йортонда дини белемдән тыш йәдит йүнәлешендәге идеялар менән һуғарылған әҫәрҙәрҙе өйрәнеү ҙә уҡытыу планына индерелә.
Әлеге көнгә тиклем диуарҙары Маҡар ауылының тарихын һаҡлаған таш йорттағы мәҙрәсәлә Мөхәмәҙулла Дауытов, түбәнге мәсет имамы Зәйнәп Ҡарамышева балалар уҡыта.
Батша Рәсәйе шарттарында башҡорттарҙың мәҙәни һәм интеллектуаль үҫешен идеаллаштырып булмаһа ла, быуатта Рәсәй интеллигенцияһының алдынғы вәкилдәренең аң-белемгә, мәҙәнилеккә тартылыуын инҡар итергә ярамай.
Брокгауз һәм Ефрондың быуатта донъя күргән «Энциклопедический словарь» китабында түбәндәге юлдар бар: «Башҡорттарҙа белем алыу киң таралған, мәсеттәр эргәһендәге һәм айырым эшләгән мәктәптәр бихисап. Дин әһелдәре балаларға ғына түгел, ә өлкән быуын вәкилдәренә лә белем бирергә тырыша».
Урындағы мәғрифәтселәр Һиҙиәт суфый Ибраһимов, имам-хатиб Заһиҙулла Һатлыҡов, Наҙарғәле Йомағужин, буласаҡ шағир Ғәзиз Һатлыҡов һәм башҡалар ошо мәҙрәсәнән белемгә юл ала.
Тирмән таштары тейәлгән йөклө аттар, Күксә болоно аша Һарғай ауылы янынан аҡҡан Рәүҙәк йылғаһын кисеп сығып, артабан йылға буйлап барып, Әрмет ауылы аша йөктәрен Табын пристаненә алып барып бушата.
Бохарова был атаманы фин-уғыр телдәрендә, ҡайһы бер төрки телдәрҙәге «бөкөрө», «таулы», «ҡабарып торған ер» мәғәнәһендәге һүҙҙәргә бәйләй, сөнки ауыл тауҙар араһында урынлашҡан.
Приютта «Приют нефть сығарыуҙы автоматлаштырыу идаралығы», «„Нефтестроймонтаж“ Приют идаралығы», «Газпром Трансгаз Уфа» ЯСЙ‑ның Приют магистраль газ үткәргестәре линия‑производство идаралығы, Шкапов газ эшкәртеү заводы, «Башнефть» АНК‑ның «Башнефть—Ишембай» филиалы, Нефтекама нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы филиалы эшләй.
Музыка, художество мәктәптәре һәм 3 урта мәктәп, 6 балалар баҡсаһы, Балалар ижады үҙәге, спорт‑һауыҡтырыу комплексы, туберкулёзға ҡаршы дауахана, мәҙәниәт йорто, 2 китапхана, мәсет, Тихвин Божья Матерь иконаһы ҡорамы бар.
Мишәрҙәр Борай яҡтарындан килгәндәр һәм Иҫке Мерәҫ ауылында йәшәүсе Стәрлетамаҡ өяҙенең Нуғай даруғаһының Өршәк-Мең олоҫы башкорттарындан алгандар.
Һуңғы исеме аҫаба башҡорт Һатлыҡ Аллабирҙин исеменән сыҡҡандыр, күрәһең, ул 1761 йылда Тимашевҡа ер һатыуҙа ҡатнашыу өсөн Һәүен-Ҡыпсаҡ волосы вәкиле итеп һайланған.
Сабаков Рәхмәтулла Файзулла улы — 1812 йылғы Ватан һуғышы ветераны, есаул хәрби дәрәжәһендә 10-сы башҡорт полкы составында француз ғәскәрҙәренә ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы.
Сәрүәров Франс Сәләх улы — СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы, РСФСР-ҙың яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы, үҫ иҫәбенә ауылдағы «Гөл-Нурия» мәсетен һалдырыусы, ике тапҡыр хаж ҡылыусы.
Әлеге ваҡытта ауылда башланғыс кластар-балалар баҡсаһы мәктәбе, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб (мәҙәниәт йортонда «Гөлнәзирә» башҡорт халыҡ фольклор ансамбле) эшләй.
Ҡаракүл ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Әнйәк йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 6 километр һәм Һилейә тимер юл станцияһынан 81 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ауылға Нуғай даруғаһы Меркет-Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1760 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса Свияжск һәм Сембер өйәҙҙәренең яңы суҡындырылған сыуаштары Үрге Мәҫәле исеме менән нигеҙ һала.
Мәҫәле ауылы 1774 йылдың сентябре аҙағында унда полковник Шепелев етәкселегендәге яза биреү командаһы тороуы менән дә билдәле, унан ул Ырымбур губернаторы Рейнсдорпҡа рапортында башҡорт старшина-пугачевсыларының үҙ ғәйебен танып, генерал-майор П.С.
Француз кавалерияһы менән көслө алышты тасуирлап, Р. Вильсон башҡорттарҙың "шәхси батырлығын" билдәләй, улар армияға килгәс тә, башҡа казактар менән бергә Аллер йылғаһы аша йөҙөп, француздарға ташлана.
Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены , «Мәскәүҙе обороналаған өсөн», «Ленинградты обороналаған өсөн», «Праганы алған өсөн», «Германияны еңгән өсөн» һәм башҡа хәрби миҙалдар менән бүләкләнгән.
Өфө өйәҙе Ҡаҙан даруғаһы Шамшаҙы улусына ҡараған Әкәнәй ауылы аҫаба башҡорттар йәшәгән төп ауылдарҙың береһе, быуат башында улар 72 108 дисәтинә ерҙе аҫабалыҡ хоҡуғында биләй.
1701 йылдың 16 майында Әкәнәй Бишенбаев иптәштәре Русай Иванаев, Дәүләт Чичканов, Мәскәү Аҡъегетов, Бәсекәй Афонасов, Илек Тәкәнов, Күҫәк Ҡуғошевтар менән бергә рухани Дмитрий Серегевҡа һәм уның иптәштәренә Ағиҙел буйындағы ерҙе ҡуртымға биреү документына ҡул ҡуя.
1736 йылдың 5 декабрендә төҙөлгән документ та иғтибарға лайыҡ: Әкәнәй ауылында йәшәгән аҫаба башҡорт, йөҙ башы Байыш Раслекеев , Рысай ауылынан рядовой башҡорттар Һатылған Бирҙегәнғолов, Таймас Рысаев һәм уларҙың иптәштәре канцелярияла эшләгән Иван Зиновҡа һәм уның иптәштәренә үҙҙәренең аҫаба ерҙәрен ҡуртымға бирә.
2005 йылдың 20 июлендәге 211-з һанлы «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона тораҡ пункттарҙы ойоштороу, берләштереү, бөтөрөү һәм статусын үҙгәртеү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле төҙәтмәләр индереү тураһында» Законында былай тип әйтелә:
Билдәле фамилияларҙы башлап ебәреүселәр: Мәүлит менән Сәлих Баҙановтар, Мирас Мәүлитов , уның улдары Мәҡсүт , Яҡуп, Исхаҡ , Исмәғил , Искәндәр.
Михаил Николаевич Косарев — «Шүлгәнташ» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы директоры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған экологы , Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урмансыһы, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты
Ырғыҙлы ауылы Ағиҙел юлағынан ( быуат башында Ағиҙел, ауылдың ситенә тиклем килеп етеп, элмәк булып бөгөлөп аҡҡан була, һуңғараҡ йырҙа яһалма рәүештә төҙәйтелә — элекке бөгөлдән йылғаның ике иҫке үҙәне тороп ҡала, һәм шуның береһе һыу юлы, йырҙа, менән тоташа) көньяҡҡа табан 1,5 километрҙа, Ырғыҙлы йылғаһы буйында, район үҙәге Иҫке Собханғол ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 50 километр һәм Белорет тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 195 километр алыҫлыҡта, «Башҡортостан» милли паркы территорияһында урынлашҡан.
Төрөкмән Йәнсәйетов, Таулыҡай Сураҡов отрядтары составында башҡорттар һәм урыҫтар 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша, 1812 йылғы Ватан һуғышында халыҡ ополчениеһы һәм башҡорт полктары составына инә.
Әммә 1893 йылда өс өйәҙҙәге сиркәү эштәренә күҙәтеү яһаған епи­скоп Дионисий был ауылдарҙың халҡы «ялҡаулығы арҡаһында тәүбә итергә һәм йән таҙарыныуына ынтылмай», ғибәҙәтханаға йөрөүҙә әүҙем булмай.
Мәсәғүт педагогия колледжы, күп профилле колледж, 1-се лицей, Тимер Йосопов исемендәге Республика лицей-интернаты, гимназия, биш балалар баҡсаһы, балалар музыка мәктәбе, Пионерҙар йорто, Балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе , үҙәк район дауаханаһы һәм китапханаһы, Мәҙәниәт йорто , мәсет, сиркәү бар.
Мәсәғүт ауылы Әй буйында, Өфөнән төньяҡ-көнсығышҡа табан 233 километр һәм Һилейә тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 75 километр алыҫлыҡта, Кропачёво — Мәсәғүт—Ачит автомобиль юлында урынлашҡан.
1906 йылда Мәсәғүт ауылында улус идараһы урынлашҡан булған, шулай уҡ сиркәү, сиркәү-мәхәллә мәктәбе, 2 министрлыҡ мәктәбе, земство дауаханаһы, шарап, һыра, 3 мануфактура һәм 5 бакалея кибете теркәлгән, йәрминкәләр үткәрелгән.
Мәсәғүт ауылына Себер даруғаһы Тырнаҡлы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1750 йылғы керҙәшлек килешеүе нигеҙендә Себер губернаһы дәүләт крәҫтиәндәре нигеҙ һалған.
Ә бында, ҡалҡыулыҡта төҙөлгән бейек матур сиркәүҙән алыҫ түгел, ҡулдан яһалған әйберҙәр өҫтөнлөк иткән бөтә тауарҙарҙы һатыу, алыу һәм алмаштырыу башҡарыла.
Ҡамыт-дуға, арбалар, саналар, дегет, ағас күмере, арҡандар, ҡаҡланған балыҡтар, рулондарҙа ситца, быйма, калош, йорт балаҫтары, юғары стандартлы бойҙай оно, тәмле еҫле ҡаластар, керәндилдәр бәйләме, һыйыр майы, иретелгән майҙар һәм башҡа һөт ризыҡтары — баҙар майҙанында нимә генә һатылмаған!