polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Астрономияла Ибн Сина Аристотелдең «йондоҙҙар Ҡояш яҡтыһын сағылдыра» тигән фекерен тәнҡитләй һәм йондоҙҙар үҙ яҡтыһы менән яҡтыра тип раҫлай, әммә планеталар ҙа яҡтыра тип уйлай.
Әбүғәлисина, шулай уҡ Ибн Сина, Көнбайышта Авиценна (, тулы исеме Әбү Али Хөсәйен ибн Абдуллаһ ибн әл-Хәсән ибн Али ибн Сина) — күренекле фарсы философы һәм табибы, көнсығыш аристотелизмы вәкиле.
Был әҫәрҙәр ғәрәп, иран һәм төрки телле әҙәбиәттәргә ҙур йоғонто яһай, мәҫәлән, быуат иран шиғриәте классигы Ғүмәр Хәйәм Ибн Синаны үҙенең остазы тип атай.
«Күҙәтеү ҡорамалын яһаған саҡта башҡа ысулдарға ҡарағанда өҫтөнлөрәк булған бер ысул тураһындағы китап»та Ибн Сина үҙе уйлап тапҡан бер ҡорамалды һүрәтләй, ул ҡорамал астролябияны алмаштырырға тейеш була; был ҡорамалда үлсәүҙәрҙе аныҡлау өсөн беренсе тапҡыр нониус принцибы ҡулланыла.
Автобиографияһында: «Медицинаны өйрәнә башланым, ауырыуҙарҙы күҙәтеп, белемемде тулыландырҙым, был мине китаптарҙа булмаған төрлө дауалау алымдарына өйрәтте», — тип яҙа ул.
Иҫәнғолов Фәрит Әхмәҙулла улы — башҡорт совет яҙыусыһы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты , 1954 йылдан — КПСС, 1956 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Сураш ауылында тыуып үҫкән профессор, юридик фәндәр докторы Сәмиғуллин Венир Кәлимулла улы «Чураш» исемле тарихи-социологик — очергында сураш ырыуы хатта — быуаттарҙа, иң тәүге башҡорттар тураһында иҫкә алынғанда уҡ, билдәле булыу мөмкинлеген яҙа.
Х быуаттың 30-сы йылдарында, башҡорт ихтилалдары ваҡытында, ауыл Иҫке Сарс кеүек үк Тевкелев карателдәре тарафынан яндырылған һәм оҙаҡ ҡына тергеҙелмәгән булыуы ихтимал .
1717 йылдың башында уҡ билдәле булған Себер юлының Балыҡсы волосы Сураш башҡорто Чермшак Илеков «с товарыщи» Танып волосы башҡорттарын Үҙәй ауылы Ураҙай Аҙнағолов, Кулымбет Чискаконов, Ямек Кәҙерғолов Өфө йылғаһының уң яғындағы борт ерҙәренә оҙатыуҙы яңынан башлап ебәрә.
Төньяҡ-көнбайышта Урал Пай-Хой һырты һәм Вайгач утрауы аша Яңы Ер утрауҙары тауҙарына күсһә, көньяҡта иһә бейеклеге 657 метрға тиклем еткән Мугоджары тауҙары теҙмәләре дауам итә.
Печора, Уса, Тубыл, Иҫәт, Тора һәм башҡалар — Төньяҡ Боҙло даръя бассейнына, Сулман менән Чусовая, Ағиҙел һәм Яйыҡ Хазар диңгеҙенә ҡарай.
Башҡортостан йәнлектәре генә лә бихисап: айыу, бүре, төлкө, мышы, ҡоралай, аҫ, бурһыҡ, һыуһар, әлгәнйәк, кеш, һеләүһен, тейен, шәшке, ҡуян, янут, ҡама, көҙән, йофар, йәтсә.
Ҡоштары иһә өс йөҙләп төр: бөркөт, шоңҡар, ҡыйғыр, ҡарсыға, ҡарағош, ябалаҡ, һупайҙы, тумыртҡа, кәкүк, ҡарлуғас, күгәрсен, һоро торна, ҡауҙы, бүҙәнә, ҡор, һуйыр, сел, сөрәгәй, сәпсек.
Кемдер, ҡаҙаҡтарҙыҡы кеүек, ике ҡыллы булған, тиһә, икенселәре урыҫ халыҡ инструменты домра кеүек (ә ул, билдәле факт, боронғо төрки милли инструментынан килеп сыҡҡан), өс ҡыллы булған, тип иҫәпләй.
Г. Вилданов фекеренсә, борон башҡорт ерҙәренең көньяҡ сиге Һаҡмар йылғаһының уң яры буйлап үткән, ә һул яғында уларға ҡаршы сапҡын яһап торған икенсе ҡәбиләләр ере булған, шуға күрә был һүҙгә «һаҡ булырға, һаҡ йөрө» мәғәнәһе һалынған тигән фекер иңҡар итәлә.
Һаҡмар бик оҙон, бормалы юл үтә, шуға күрә лә уның юлында көлһыу, һоро-ҡара, һоро тупраҡлы урындар ҙа, болон-урманлы ерҙәр ҙә, сал ҡылғанлы далалар ҙа осрай.
Ҡапыл ҡарпып, уҡтай елдергән суртан да, көмөш тәңкә ҡорбан да, һиҙгер һаҙан да, күкшел ағасаҡ та етерлек, ҡумырыҡ аҫтарында боҫоп яткан йәйен дә осрай.
Тауҙар араһынан аҡҡан Һаҡмар оло ғәйрәт менән текә ҡаяларға бәрелеп, ап-аҡ күбеккә күмелә, дала киңлектәренә сыҡҡас, ағымы әкренәйә, йылға көҙгөләй ялтырап тын ята, йә урыны-урыны менән ҡылымыҡтарға бүленеп, утрауҙар араһында бөтөнләй юғала.
Эллинистик грек теле иң тәүҙә Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең ғәскәрендә һәм ул буйһондорған территорияларҙа ҡулланыла, әммә Эллинистик колонизация дәүеренән һуң Мысырҙан алып Һиндостан сиктәренә тиклем таралыу ала.
Диалекттарын, ғәҙәттә, дүрт төркөмгә бүлеп ҡарала: көнсығыш , көнбайыш , аркадо-кипр һәм эол Александр Македонский походтарынан һуң Урта диңгеҙҙең көнсығышындағы киң территорияларҙа һөйләү һәм административ телгә әйләнгән дөйөм грек теле — тигән дөйөм грек теле барлыҡҡа килә.
Мәҫәлән, грек телле Фракияның мосолмандары йыш ҡына ғәрәп хәрефтәре менән яҙғандар; шул уҡ ваҡытта төрөкләшкән Анатолия христиандары төрөксә грек хәрефтәре менән яҙғандар.
һуңыраҡ ҡайһы бер Төньяҡ һәм Көнсығыш Ҡара диңгеҙ буйы өлкәләре (Рәсәй империяһы һәм СССР территориялары; 1922-1923 йылдарҙан һуң Төркиә территорияларында, ғәмәлдә төрөк теле тарафынан ҡыҫырыҡланып сығарыла);
Бөгөнгө көндә был телдә Грецияла, Кипрҙа, Албанияла, Австралияла, Болгарияла, Македонияла, Италияла, Төркиәлә, Әрмәнстанда, Грузияла, Украинала, Молдовала, Румынияла, Мысырҙа һәм эмигранттар берекмәләрендә яҡынса 12—15 миллион кеше һөйләшә.
Грек теленә иң яҡын боронғо телдәрҙән боронғо македон телдәре булған (ҡайһы бер лингвистар уны грек һәм фригий телдәренең диалекты тип иҫәпләйҙәр), ләкин быны аныҡ ҡына раҫлар өсөн уларҙан яҙма ҡомартҡылар ҡалмаған.
һәм быуаттарҙа Грецияла диглоссия булған, йәғни ике лингвистик вариант була: кафаревус — боронғо грек яҙма әҙәби нормаларына һәм традицияларына йүнәлтелгән, әммә быуатта барлыҡҡа килгән димотиканың хәҙерге әйтелеше менән.
Боронғо грек теленең грамматик төҙөлөшөнә ярайһы уҡ ҡатмарлылыҡ хас: исемдәрҙең килеш менән үҙгәрешенең өс төп төрө, биш килеш, ҡылымдарҙың зат менән үҙгәреүенең бер нисә төрө, ҡылымдарҙың заман менән үҙгәреүе ныҡ үҫешкән; бик күп алмаштар, бәйләүестәр һәм киҫәксәләр булыуы хас.
Океандар бүленеп, биосфера барлыҡҡа килгәс, атмосфера һыу менән газ бәйләнеше, үҫемлектәр, хайуандар һәм уларҙың бүлентеләре, тупраҡта, һаҙлыҡтарҙа шуларҙың тарҡалыуы арҡаһында үҙгәрә.
Халыҡ-ара авиация федерацияһы тәҡдим иткән билдәләмә буйынса йыһан һәм атмосфера сиктәре үткәреү буйынса Һыҙат Кеҫәһе буйлап 100 км бейеклектә үтә, бынан бейегерәк авиация осоштары яһай мөмкин түгел.
Был — Мырҙағол, уның балалары Ныязғол, Камалетдин, Нәфләтдин; йорт старшинаһы Сурағол , Исхаҡ , Юныс , Ихсан, 1799 йылда тағы Абзаҡ һәм Әйүп Ҡаҙаҡҡоловтар булған.
Ҡазыева Йәүһәрә Санбаш ҡыҙы, 30 октябрь 1929 йылда тыуған — педагог, РФСФР-ҙың атҡаҙанған мәктәп үҡытыусыһы , РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличниге
Дильмухаметов Сәрүәр Ислам улы, 24 август 1938 йылда тыуған — агроном, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хуҗалығы хәҙмәткәре , Дильмухаметова Рәйсә Фаиз ҡыҙы һәм Дилмухаметов Сәрүәр Ислам улы, Рәсәй Федерацияһы «Мөхәббәт һәм тоғролоҡ» миҙалы менән бүләкләнгәндәр.
Ҡылысбаева Сания Хафиз ҡыҙы, 1 декабрь 1925 йыла Малаяҙ аулында тыуған-1 сентябрь 2001 йыла үлгән — педагог, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличниге .
быуат һуңында ауылда 3 ашлыҡ һуҡҡыс, 2 ашлыҡ елгәргес, баҙар майҙаны, 3 бакалея кибете, Ләмәҙ йылғаһында һыу тирмәне, Әй йылғаһы аша борам булған.
Ғәниева Гүзәл Ғатаулла ҡыҙы -мәғариф ветераны, Башҡортостан Республикаһы мәғариф Министрлығының Маҡтау ҡағыҙы , «Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы» билдәһе .
Исраев Суфиәхмәт Исрай улы - хеҙмәт ветераны, « дәрәжә Хеҙмәт даны ордены» 314913 , «Владимир Ильич Лениндың 100 йыллыҡ юбилейы уңайынан фиҙәкәр хеҙмәте өсөн» миҙалы
«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы , «Владимир Ильич Лениндың 100 йыллыҡ юбилейы уңайынан фиҙәҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы , 7-се,8-се,9-сы һәм 10-сы биш йыллыҡтар ударнигы билдәләре.
Ауыл хужалығы Минисрлығының ветеринария хеҙмәте Идараһының «Ауыл хужалығы сәнәғәте өлкәһендәге күп йыллыҡ фиҙәҡәр хеҙмәте өсөн» Маҡтау ҡағыҙҙары .
Мөғинов Насретдин Мөғин улы — Бөйөк Ватан һуғышы һәм хеҙмәт ветераны, « дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы» ордены һәм юбилей миҙалдары, «Владимир Ильич Лениндың 100 йыллыҡ юбилейы уңайынан фиҙәкәр хеҙмәте өсөн» миҙалы .
«Дуҫлыҡ йыры» халыҡ- ара конкурсы Дипломанты , йәш башҡарыусыларҙың «Тыуған тел» республика конкурсы лауреаты , Мәғәфүр Хиҫмәтуллин йырҙарын башҡарыусы «Башҡорт һандуғасы» республика конкурсы дәрәжә Дипломы лауреаты , «Таланттар балҡышы» республика конкурсының дәрәжә Дипломы лауреаты .
Әхмәтзакиров Мөхәмәтзыя Әхмәтзакир улы — Асҡын районы Упҡанкүл ауылының Һуғыш һәм хеҙмәт ветераны, ауыл, район халҡы, балалар һәм үҫмерҙәр араһында ҙур патриотик тәрбиә эше алып бара.
Мәсәғүт педагогия училищеһен , ситтән тороп Өфө дәүләт педагогия институтының тарих һәм йәмғиәт белеме факультетын тамамлаған.1981-1989 йылдарҙа Упҡанкүл һигеҙйыллыҡ мәктәбендә башланғыс синыф уҡытыусыһы, мәктәп директоры, тарих һәм йәмғиәт белеме дәрестәре уҡытыусыһы, 1989-2015йылдарҙа Өфөлә Октябрь районы 42-се мәктәптә башланғыс синыф уҡытыусыһы булып эшләгән.2015-2023 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 89 анлы автономияле дөйөм белем биреү үҙәгенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы булып эшләй.
Башҡортостан Республикаһының Диниә назараты мөфтие указы менән 2011-се йылдың ноябрь айында Суфиянов Әбтеләхәт Ғәлимхан улы «Әкбәр» мәсетенә имам-хатиб итеп тәғәйенләнә.
Кай Луня сүсте һындырып ҡарай һәм шундай йөҙәрләгән тәжрибә үткәргәндән һуң, тут ағасы ҡабағынан, киндер йүкәһенән, йыртылған балыҡ тотоу ауҙарынан һәм иҫке туҡымаларҙан, тут сүстәренән, ағас көлөнән дә эшләргә мөмкин тигән һығымтаға килә.
Ҡағыҙҙа целлюлоза миҡдары буйынса сыҙамлағы билдәләнә: 1 — иң сыҙамлыһы, целлюлоза өлөшө 0,8-ҙән 1-гә тиклем булғанда, әҫәрҙәр йыйынтығы, энциклопедиялар баҫыла; 2 — целлюлоза өлөшө 0,5-0,6 булғанда, унда йыш ҡына дәреслектәр баҫыла; 3 — целлюлоза өлөшө 0,35 һәм унан да кәмерәк булған иң әҙ сыҙамлы ҡағыҙ, мәҫәлән, нәшриәттәрҙең тематик пландарын баҫтырыу өсөн ҡулланыла.
Баҫманың төрлө ысулдары өсөн ҡағыҙҙың түбәндәге төрҙәре бар: типографик — хәрефле баҫма өсөн, офсетлы — офсетлы баҫма өсөн, тифдер — гравитация баҫыу өсөн.
Боронғо индуистар ҙур үлән ҡалдыҡтарынан, мәҫәлән, филдәрҙән ямғыр яуғандан һуң, һыу өйөмөндә ҡағыҙға оҡшаш материал барлыҡҡа килтереүҙең тәбиғи процесын асҡан.
Ҡағыҙға оҡшаш материалдар, мәҫәлән, папирус, ҡайын ҡабағы, пергамент һәм башҡа материалдар эшләү технологияһы кешелеккә «классик ҡағыҙ» сығарыуҙың тәүге тасуирламаһы барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк билдәле булған.
Ҡудашева Фәриҙә Йәһүҙә ҡыҙы — йырсы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған , Башҡорт АССР-ының һәм Татарстандың халыҡ артисы; Татарстан Республикаһының Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты , Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры , Өфө ҡалаһының почётлы гражданы .
Йырсының сығыштарын Башҡортостан, Татарстан, Мәскәү, Санкт-Петербург, Ҡаҙағстан, Себер һәм Азия, Балтик буйы илдәрендә йәшәгән башҡорт һәм татар халҡы яратып ҡарай.
Башҡортостан Республикаһының һәр ҡала һәм районынан, Рәсәйҙең 10 республикаһы һәм 18 өлкәһенән, 7 яҡын сит ил дәүләтенән, шулай уҡ Венгрия, Германия, Ҡытай, Перу, Польша, АҠШ, Төркиә, Финляндия, Швейцария һәм Көньяҡ Африка Республикаһынан бөтәһе 806 вәкил ҡатнаша.
Башҡорттарға, Башҡортостан Республикаһы халҡына, Башҡортостан Республикаһы дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайға, донъя дәүләттәренә, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһына мөрәжәғәттәр ҡабул ителә.
Башҡортостан Республикаһынан, Рәсәй Федерацияһының 33 төбәгенән, 19 сит илдән, шул иҫәптән Израил, Италия, Канада, АҠШ, Төркиә һәм Япониянан 800-ҙән ашыу вәкил ҡатнашты.
Рәсәй Федерацияһы Һәм Башҡортостан Республикаһы дәүләт органдарына милли сәйәсәт, милләт-ара мөнәсәбәт, милли мәҙәниәт һәм республика халыҡтары телдәрен артабан камиллаштырыу буйынса тәҡдимдәр индерелде.
Унда Башҡортостан Республикаһынан, Рәсәй Федерацияһының 33 төбәгенән, 19 сит илдән, шул иҫәптән АҠШ, Бразилия, Германия, Израил, Италия, Канада, Португалия, Төркиә, Япония, Балтия һәм БДБ илдәренән 800-ҙән ашыу вәкил ҡатнашты.
Милли сәйәсәт һәм милләт—ара мөнәсәбәт буйынса мөһим ҡарарҙар, башҡорт халҡына, Башҡортостан халыҡтарына, Рәсәй Президенты Д. А. Медведевҡа мөрәжәғәттәр ҡабул ителде.
Төп маҡсаты — башҡорттарҙың һәм Башҡортостан Республикаһынан ситтә йәшәүсе милләтәштәребеҙҙең берләшеүенә ярҙам итеү, башҡорт телен һаҡлап ҡалыу һәм артабан үҫтереү, башҡорттарҙың социаль-иҡтисади хәлен, рухи-мәҙәни тормошон яҡшыртыу, дуҫлыҡты һәм милләт-ара татыулыҡты нығытыу.
Питер Перез Бурдетт — ~1734 — 1793 йылдың 9 сентябре; быуаттың картограф, художник, геодезист һәм чертёжнигы; Исвудала тыуған, унда ер алып әсәһе яғынан олатаһы рухани булғанға исемен алған.
БАССР Юғары Советының дүрт саҡырылыш һәм Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың бер саҡырылыш депутаты, КПСС-тың съезы делегаты, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты, профессор, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Ҡыйғы һәм Салауат райондарының Почётлы гражданы.
Филология фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәр биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Рельефы Йүрүҙән‑Әй тигеҙлегенән, төньяҡта — яйла һымаҡ массивтарҙан, көньяҡ‑көнсығышта Башҡортостан Уралы көнбайыш битләүенең тау итәктәренән ғибәрәт.
Үрге Ҡыйғы лицейы 1, 26 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, сәнғәт мәктәбе, ДЮСШ, Пионерҙар һәм уҡыусылар йорто; үҙәк район һәм 2 участка дауаханалары, 25 фельдшер‑акушерлыҡ пункты; 28 клуб учреждениеһы, 22 китапхана, тарих‑тыуған яҡты өйрәнеү музейы, физкультура‑һауыҡтырыу комплексы бар.
Бөйөк Британияның делегацияһы Башҡортостанға 1 тапҡыр ғына 2003 йылда килә (Рәсәйҙәге Бөйөк Британия һәм Төньяҡ Ирландия Ҡушма Короллеге илселегенең 1-се секретары һәм Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығының Иҡт. сәйәсәт департаменты вәкиле составында).
Бөйөк Брита́ния , рәсми исеме — Бөйөк Британияның һәм Төньяҡ Ирландияның Берләшкән Короллеге , инглиз телендә Берләшкән Короллек тип аталыуы ла осрай — Төньяҡ-көнбайыш Европалағы дәүләт, БМО-ның Именлек Советы ағзаһы.
Йөҙ йыллыҡ һуғыш — бер яҡтан Франция һәм уның союздаштары һәм икенсе яҡтан Англия һәм уның союздаштары араһындағы яҡынса 1337 йылдан алып 1453 йылға тиклем дауам иткән һуғыштар серияһы.
1135 йылда, Генрих үлгәндән һуң, Матильдана тәхеттән төшөрөү 1135—1154 йылдарҙа Англияла Матильда яҡлылар һәм Стефан Блуаский яҡлылар араһында Граждандар һуғышына килтерә.
Умартасылыҡ өсөн кәрәк ҡорамалдар: кирәм — юкәнән ишелгән бау йәки күндән үрелгән ҡайыш бау, ул солоҡсоға ағаста киҫеп һалынған киртләстәргә аяҡтары менән баҫып, ағасты һәм үҙен ныҡлап уратып, ҡыҫып тотоп, солоҡ ағасына үрмәләп менергә ярҙам иткән бау; ләнге — ҡорт ояһын ҡарағанда баҫып тороу өсөн солоҡ аҫтына эләктереп-беркетеп ҡуя торған аҫлыҡ- баҫҡыс.
Әлбиттә, башта буласаҡ солоҡ өсөн ҡыуышлы ағасты табалар, ағасҡа менер өсөн балта менән ағас тәнендә тәрән булмаған арҡыры киртләстәр һалалар, ҡыуышты ҙурайтып уялар, эсендәге сүп-сарҙан таҙарталар, 1-2 йыл дауамында елләтәләр, артабан ҡыуыш тишеген ҡалын таҡта менән ябалар, ағас бейеклеккә үҫмәһен өсөн, уның башын ҡырҡып осоралар.
Шунан ләнгегә баҫып, үҙенең арҡаһында алып менгән йүкә бауҙы ағас ботағы аша бауландырып ергә төшөрә һәм, ағас төбөндә торған ярҙамсыһы ағас батманды бау менән нығытып бәйләгәс, батманды бау менән юғарыға, үҙе янына күтәрә.
Артабан төтөнләткес менән ағас ҡыуышына төтөн өрҙөрөп, ҡорттарҙы ҡортсоно саҡмаҫлыҡ хәлгә килтерә (борондан урмандағы янғындан һаҡланыу өсөн бал ҡорттары төтөн еҫен һиҙеп ҡалһа, үҙҙәренең урттарына запас бал ҡаба, шунан ояһынан сыға, артабан инде уларҙың ҡаяуҙары ҡортсоно саға алмаҫлыҡ хәлгә инә).
Ҡайһы саҡ солоҡсолар бал ҡорттары өсөн ағас ҡыуышынан тыш, бейек ағастарға эсе соҡоп эшләнгән бүрәнә умарталарҙы күтәртәләр һәм, ботаҡтар өҫтөнә ныҡлап ултыртып, тартып бәйләп ҡуялар ҙа, солоҡтарҙы киләһе йылға тиклем тыныс ҡалдыралар.
Рәсәй фәндәр Академияһы ағза-корреспонденты П. И. Рычков, Көньяҡ Уралда башҡорттарҙың көнкүрешен өйрәнеп, былай тип яҙа: «…бөтә ерҙә бал ҡорттары булған урман», башҡорттарҙың төп табышы «йылҡысылыҡ, малсылыҡ һәм солоҡсолок… Урманлы урында йәшәгән башҡорттар солоҡтан бик ҙур табыш ала. Улар ҡорттарҙы үрсетергә бик оҫта, урманда бер нисә мең солоҡ ағасы, бер ағаста ике, ҡайһы саҡта өс солоҡ ояһы булған ағастар бар. Урманда йәшәп мөлкәтһеҙ булғандар бик һирәк. Бер солоҡтан ботҡа яҡын, ҡайһы саҡта күберәк, йә аҙыраҡ балауыҙлы бал алалар».
Петр Ивановичтың улы, Н. П. Рычков, 1769-1770 йылдарҙа Өфөнән төньяҡ-көнбайышҡа табан ятҡан вятка һәм пермь ерҙәренә сәйәхәт ҡыла, солоҡсолоҡ башҡорт сәнғәтенә һоҡланып, былай тип яҙа: «.башҡорт халҡынан тыш, бындай ҡортсолоҡ кәсебе менән оҫта шөғөлләнгән башҡа халыҡты табыуы ла мөмкин түгел ».
1914 йылда билдәле рәсәй географы В. П. Семенов Тян-Шанский мөхәррирлеге аҫтында баҫып сығарылған «Россия. Полное географическое описание нашего Отечества» юл китабында былай тип яҙылған:«Өфө губернаһында иң яҡшы бал биреүсе урман умартасылығы Стәрлетамаҡ һәм Өфө өйәҙҙәрендә, шулай уҡ бер ни тиклем Бөрө өйәҙендә һәм бик аҙ кимәлдә Бәләбәй өйәҙендә тупланған. Урындағы умартасылыҡ менән башлыса башҡорттар һәм бер аҙ урыҫ крәҫтиәндәре булыша; уларҙың тәүгеләренең хужалығында умарта баштары аҙ һанлы булһа, икенселәрендә шаҡтай ҙур күләмдә . Бөтә губернала ялан умартасылығы киң таралған. Өфө губернаһынан Ҡаҙан һәм Мәскәү ҡалаларына 3-4 мең ботҡа тиклем йүкә балы оҙатыла һәм был ҡалаларҙың иң ҙур бал йәрминкәләрендә һатыла.»
Башҡорт бал ҡорто популяцияһы ҡышҡы һыуыҡҡа түҙемлелеге, европа серегенә, нозематозға һәм ағастарға яуғанбал токсикозына бирешмәүсәнлеге, шулай уҡ ҡыҫҡа ғына йәй ваҡытында юғары күләмдә бал етештереүе менән башҡа ерҙәге ҡорттарҙанан айырылып тора.
Башҡорт бал ҡорто умартасалыҡта билдәле булған урта рус ҡорттары тоҡомо популяцияларына ҡарағанда үҙенең уҫаллығы менән билдәле: уларҙы махсус костюм, битлек һәм төтәткестән башҡа ҡарап булмай.
Рәсәй зоологы һәм тәбиғәт фәндәре белгесе Г. А. Кожевников үҙ эштәрендә былай тип яҙа: «башҡорт бал ҡорто,генетика күҙлегенән ҡарағанда, бөйөк затлылыҡ, ҡиммәтлек».
2005 йылдан «Башҡортостан умартасылыҡ һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәге» дәүләт учреждениеһы Рәсәй Федерацияһы территорияһында үҙ продукцияһын «Башҡорт балы» тип исемләргә хоҡуғы булған берҙән-бер учреждение булып тора.
2005 йылда Башҡортостан умартасылыҡ һәм апитерапия ғилми-тикшеренеү үҙәге «Башҡорт балы» һүҙбәйләнешен Башҡортостанда етештерелгән бал аҙығы тауарҙарын маркировкалау өсөн патентлай.
Шулай уҡ тауарҙың сығышы атамаһын билдәләүҙең хоҡуғына 2017 йылда бал етештереүсе эре «Башҡорт умартасылыҡтары » компанияһы менән аффилирланған бары тик «Башҡорт балы » ойошмаһы , йәғни «Башҡорт балы » яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте эйә була.
Йыл һайын башҡорт халҡының борондан килгән солоҡсолоҡ кәсебенең үҙәге булған Бөрйән районындағы Шүлгәнташ ҡурсаулығында Солоҡ умартасылары көнө байрам ителә, унда бөтә Бшҡортостан умартасылары йыйыла, сит илдәрҙән дә тәжрибә отоп алырға бик күп умартасылар килә, мәҫәлән, польша умартасылары.
Хәҙерге көндә солоҡ умарталары Шүлгәнташ ҡурсаулығында һәм ҡайһы бер шәхси умартасыларҙың хужалығында бар, әммә күпселек умартасылыҡтар бал ҡорттарын заманса рамлы ағас умарталарҙа тоталар.
Ә ферменттарҙың һаны умарталарҙың ниндәй климатта тороуы, ниндәй үҫемлектәр сәскәләренән нектар табыуы, диңгеҙ кимәленән ниндәй бейеклектә тороуы һәм бал ҡорттарының популяция сифаты менән бәйле.
Ҡорт ғаиләһенән тауар балы етештереү һаны умартасылыҡ ғилми асыштары буйынса Башҡортостан Рәсәйҙә беренсе урынды биләй Башҡортостанда йыл һайын алған бал уртаса 5-6 мең тонна тәшкил итә.
Башҡорт балы Звездный ҡалаһында космонавтарҙы йыһанға осоуға әҙерләү программаһында ҡулланыла, шулай уҡ йыһан орбиталь станцияһындағы космонавтарҙың көндәлек туҡланыу рационына инә.
Был турала 1500 йыл элек ерләнгән, Бөрө ҡәберлегендә 1902 йылда табылған солоҡсолоҡ кәрәк-яраҡтары һәм боронғо башҡорт кешеләренең Шүлгәнташ мәмерйәһе диуарҙарына төшөрөлгән һүрәттәре һөйләй.
Инглиз архитекторы Роджер Прэтт был «йорттоң бөтә буйлап үткән дөйөм үткәүелдең уртала булыуы кешеләргә, күрше бүлмәләр аша даими үтеп, бер-береһен борсомаҫҡа мөмкинлек бирҙе», — тип яҙа.
Ул ваҡыттағы бай йорттарҙың планировкаһында хеҙмәтселәр менән юғары синыф араһында ярайһы уҡ ҡәтғи бүленеш була; ябай хеҙмәтсенең, бигерәк тә хужаның ҡунаҡтары йәки башҡа таныш булмаған кешеләр алдында, үҙенә бүлгән биләмәнән ситкә сығырға хоҡуғы булмай.
Антик дәүерҙә лә, урта быуаттарҙа ла күпселек кеше йәшәгән ерендә: үҙ йортонда, йә уның эргәһендә: ер участкаһында, кәртәлә, оҫтаханала йәки сауҙа кибетендә эшләй.
Инглиз яңырыу эпохаһының ҙур йорттарынан айырмалы рәүештә, Голландияла быуатта күпкә бәләкәйерәк майҙанда йорттар төҙөлә, уларҙың һәр береһендә иң күбе дүрт-биш кеше йәшәй.
Голландияның ул ваҡыттағы торлаҡтары уңайлы урынға әүерелә, улар тик ял итеү һәм туғандары һәм яҡын дуҫтары менән аралашыу өсөн генә тәғәйенләнә һәм хәҙерге замандағыларға оҡшаған була.
Хәҙерге мәғәнәлә торлаҡтар, күрәһең, неолит дәүеренән башлап төҙөлә башлай, әммә төрлө урындарҙа һәм төрлө мәҙәниәттәрҙә төрлө ваҡытта торлаҡ төҙөлөшө башлай.
Боронғо Мысырҙың иң иртә билдәле неолит торлаҡтары беҙҙең эраға тиклем мең йылдарға ҡарай ә Грецияла беҙҙең эраға тиклем яҡынса 6000 йылда төҙөлгән биналар табыла.
Ҡырыҫ ҡышлы төньяҡ райондарҙағы торлаҡтар квадрат йәки түңәрәк формала була, уртала усаҡ өсөн урын һәм өҫтә төтөн сығыу өсөн тишекле бер түңәрәк йәки дүрткел тишек.
Болгарияның Стара-Загора ҡалаһында «Неолит торлаҡтары» музейы урынлашҡан, унда ул дәүерҙәге төрлө көнкүреш һауыт-һабалары: икмәк бешереү өсөн тәүге мейестәр, ҡул тирмәндәре, керамик һауыттар һәм башҡалар бар.
Бындай өҫлөктөң мөмкинселеге империяла төҙөлөш алымдарын, атап әйткәндә, рим бетонының барлыҡҡа килеүен үҫтереү, көмбәҙле түшәмдәрҙең камиллашыуы иҫәбенә мөмкин була.
Был маҡсаттар торлаҡ архитектураһы тураһындағы фекерҙәрҙе үҙгәртә: эстетика һәм кәрәгенгән артыҡлыҡ артҡы планға күсә, планлаштырыу һәм етештереү технологияһы алғы планға ҡуйыла.
Нәҡ ошо йылдарҙа бер-береһенә оҡшаған йөҙәрләгән йөҙө булмаған торлаҡ кварталдар барлыҡҡа килә, улар ниндәй ҙә булһа экспрессивлыҡтан һәм индивидуаллектән мәхрүм була.
Илленсе йылдар аҙағына торлаҡтың яңы стандарттары индерелә: бүлмәләрҙең һәм бигерәк тә аш-һыу бүлмәләренең рөхсәт ителгән минималь дәүмәлдәре һиҙелерлек кәмей, дөйөм ванна бүлмәләре рөхсәт ителә.
Башҡа күп кенә урындарҙағы кеүек, Мысыр биләмәһендә тәүге торлаҡтар булып соҡорҙар, мәмерйәләр, хайуандар тиреһенән яһалған төрлө япмалар, әүеҫлектәр, үрелгән конструкциялар ярҙамында эшләнгән ҡоролмалар тора.
Көнкүрештең коммуналь формаларын формалаштырыу процесын тиҙләтеү теләге, көтөлгәнсә, иҫке биналарҙың архитектура-планлаштырыу сиселешенә ҡамасаулай, йәмәғәт биналары төп нигеҙгә әйләнергә тейеш булған яңы типтағы торлаҡ проекттары эшләүгә ынтылыш яһала.
Ваҡытында Боронғо Русь феодаль ырыусылыҡ мөнәсәбәттәренә менән община ҡоролошо үҙгәртеп ҡороуҙар фонында ауыл биләмәһендә үҫеше күҙәтелде, тип, бер ғаиләгә алып барған хужалыҡ итеүгә күсеү менән бәйле булды.
Бүлмәле йорттар өлөшө ҙур булды, артҡы стенаһы, ғәҙәттә, билдәләнгән месторасположение янында усаҡ, хужалыҡ соҡорҙары ҡаҙып эшләнгән иҙәндә һаҡлағыс буласаҡ.
Биләмә биналарынан айырмалы рәүештә, һарай бүлмәләренең күбеһе алдан билдәләнгән тәғәйенләнешле булмай, әммә уларҙың һәр береһенең тиерлек күрше бүлмәләргә алып барыусы бер нисә ишеге була.
Был принцип буйынса архитектор И. С. Николаевтың йорт-коммунаһы, Мәскәүҙә Наркомфин йорто, инженерҙар һәм яҙыусылар йорт-коммунаһы, сәйәси хөкөм ителеүселәр йорто, Бабурин, Батенин һәм Кондратьев торлаҡ массивтары төҙөлә.
Бер йәки ике ғаилә өсөн фатирҙарҙа йыуыныу бүлмәләре, аш-һыу бүлмәләре (йәки термостарҙа завод-аш-һыу бүлмәләренән килтерелгән аҙыҡ-түлекте йылытыу өсөн шкаф-аш-һыу бүлмәләре) һәм бәҙрәфтәр була, шулай уҡ мунса һәм душ комплекстарында бер нисә фатир өсөн мунса һәм кер йыуыу башҡарыла, йә комплекс составына ингән мунсаларҙа һәм кер йыуыу бүлмәләрендә.
Торлаҡ һүҙе даими йәшәгән күп фатирлы йорттар, эш йәки уҡыу ваҡытында йәшәү өсөн ятаҡ, ҡыҫҡа ваҡытлы йәшәү өсөн ҡунаҡханалар мәғәнәһенә эйә.
Тышҡы ҡиәфәте, стеналары өсөн материал һәм торлаҡтарҙың эске төҙөлөшө бик күп төрлө (материал ағас, брезент, таш, бетон, ер, кирбес, ҡорос, хатта быяла, һөйәк йәки ҡар булыуы мөмкин).
Торлаҡтарҙың тышҡы ҡиәфәте, күләме һәм урынлашыуы бик күп төрлөлөгө менән айырыла бара һәм төбәктең милли һәм мәҙәни үҙенсәлектәренә лә, уның хужаһының социаль хәленә лә бәйле.
Тәүҙә бындай йорттар бер бүлмәнән тора, һуңынан төрлө маҡсатлы бер нисә бүлмәнән торған биналар төҙөлә башлай: мәҫәлән, йоҡо, аш-һыу, ҡунаҡ бүлмәһе һ.
Шуның менән бәйле төҙөлөштө тиҙләтеү һәм үҙҡиммәтен кәметеү маҡсатында терраса тибындағы күп участкалы торлаҡ йорттар күпләп төҙөлә башлай (дөйөм стеналы, бер-бер артлы, бер-береһе менән бәйләнгән бер нисә йорт, һәр бина күршеләге йортто ҡабатлай).
Инглиз ҡалалары урамдары ике ҡатлы шыҡһыҙ кирбес йорт рәттәре менән тула — аҫта күмер мейесе менән аш-һыу бүлмәһе, урамға һәм мини-баҡсаға сығыу урыны, өҫтә барыһы өсөн дә берҙән-бер бүлмә урынлаша.