polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Әл-Сүһрәүәрди , Ибн Араби , Ибн Сабин , Абду-р-Раззаҡ әл-Кашани , Абдул-Кәрим әл-Джили һәм башҡа ошондай тәғлимәт авторҙары иран-семит һәм эллин мәҙәниәтенең дини-фәлсәфәүи мираҫын киң ҡуллана, уны ислам рухында ҡайтанан эшкәртәләр.
Улар араһында Әбү-Һүрәйрә, Сәлмән әл-Фәриси, Әбү Зарр әл-Гифари, Һуҡайб әл-Руми, Әбү Муса әл-Әшәри һәм башҡа билдәле арҡаҙаштары була.
Суфыйлыҡҡа ҡаршылар Ахл әс-Суффаның тыйнаҡ тормош алып барғанын кире ҡаға, сөнки баҫып алыуҙар ваҡытында байығандан һуң, ошолай йәшәү рәүешенән баш тартҡандар.
Етә, йәғни, мәҫәлән, әл-Хәким ат-Тирмизи менән тиң хоҡуҡтары ғәмәлдә әҙәпле пәйғәмбәр һәм ҡуйһа, суфыйҙар был «изгелек» күрәҙәсе яңы этабы булып тора.
Суфыйҙар һәм уларҙың ойошмалары күмәк халыҡҡа яҡынайырға тырыша, ә суфый «изгеләре» культы «популяр» ислам диненә ышаныуҙа һәм ғәмәлдәрҙә мөһим урын биләй.
Быны суфый абруйлылары ла, православие сөнниҙәре лә ғәйепләй, улар суфыйлыҡты «ярамаған яңылыҡтар» менән шөғөлләнгәне һәм шәриғәт ҡағиҙәләрен боҙған өсөн тәнҡитләй.
Бындай шарттарҙа суфыйлыҡтың «джунайд» моделе иң ҡулайлыһы була, ул дини бурыстарҙы ҡәтғи үтәүҙе, экстатик транстарҙан ҡасыуҙы билдәләй һәм күпселек тәриҡәттәрҙең идеологияһының нигеҙен тәшкил итә.
Суфыйҙарҙың иң билдәле теоретиктарының белдереү ҡатмарлылығы һәм диалектик фекерләүе йыш ҡына сөнни теологтарҙың ҡаршылығын тыуҙыра, әммә суфыйлыҡ идеологик өҫтөнлөк шарттарында уларҙың протестары йыш ҡына көслө ризаһыҙлыҡ менән ҡаршы алына.
Ул үҫтергән «камил кеше», «йәшәйеш берҙәмлеге», «Абсолюттың үҙ-үҙен күрһәтеүе» һәм «эманациялар» төшөнсәләре суфыйҙар һәм православие сөнниҙәре араһындағы бәхәс объекттарына әүерелә.
Иртә суфыйҙарҙың ғәҙәти һыҙаттары Ҡөрьәндең мәғәнәһе тураһында уйланыу, көндәлек тормошта уның тәүшарттарын һәм Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең Сөннәһен ҡәтғи үтәү, ҡабат-ҡабат өҫтәмә доғалар, уяулыҡ һәм ураҙа булған.
Ул әхлаҡи-этик нормаларҙың ҡәҙерен һәм суфыйҙар үҫтергән имандың мәғәнәһен тәрән аңлау юлдарын таный һәм суфый практикаһының ҡайһы бер төп элементтарының тулы хоҡуҡлы булыуын инҡар итмәй, мәҫәлән, зикр һәм «яңғыҙлыҡ» .
Әл-Хәсән әл-Басри Рабах ибн Амрҙың, Рабия әл-Адавияның һәм әл-Дараниҙың шәкерттәренең һәм вәғәздәрендә Аллаһҡа ҡарата фиҙакәр мөхәббәт мотивтары , уға яҡынайыу теләге барлыҡҡа килә.
Сәхәбәләре араһында тәү сиратта тере сағында ожмах вәғәҙә ителгәндәр , Хузайфа ибн әл-Яман, Әбү әд-Дарда һәм Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең башҡа билдәле юлдаштары бар .
Мосолман общинаһының тәүге ике быуатында иң билдәлеләренән эскапистик хис-тойғолар тыуҙырған социаль-сәйәси көрсөктәрҙе билдәләргә мөмкин, шулай уҡ тәрән идеологик һәм рухи эҙләнеүҙәр оҙатылған дини тормоштоң дөйөм ҡатмарлашыуы.
Суфыйлыҡҡа башлыса хәҙис йыйыусылар, йүнәлешле вәғәзселәр, Ҡөрьәнде уҡыусылар, джихадта ҡатнашыусылар һәм христиан халҡының ислам динен ҡабул иткән өлөшө.
Уларға кеше күңеленең иң бәләкәй хәрәкәттәрен, уның ғәмәлдәренең уҫал мотивтарын тәрән анализлау, шулай уҡ иғтибар шәхси кисерештәрҙе һәм дини хәҡиҡәттәрҙе эске аңлау хас була.
Суфыйлыҡ үҙенең эйәрсендәрен илһамландыра, уларҙа күңелдең тәрән сифаттарын асып бирә һәм эстетика, этика, әҙәбиәт һәм сәнғәт үҫешендә ҙур роль уйнай.
Суфыйлыҡ йәки тасаввуф — исламда дини тәғлимәт, шулай уҡ кешене рухи боҙоҡлоҡтарҙан һәм рухи яҡтан тәрбиәләүгә йүнәлтелгән рухи практиканы үҙ эсенә алған дини тәғлимәт; Мосолман хәрәкәте; суфыйлыҡ эйәреүселәренең йәшәү рәүеше һәм уларҙың берекмәһе; классик мосолман фәлсәфәһенең төп йүнәлештәренең береһе.
Билдәле урта быуат авторҙары араһында Йәләлетдин Руми, Сәғҙи Ширази, М. Санаи, Мәхмүт Шәбистәри, Ф. Ираки, Әмир Хосроу Дәһләүи, Хафиз Ширази, Жәми, З. әл-Ансари, Низами Гәнжәүи һ.
Суфыйҙарҙа диндарҙарға йоғонто яһау өсөн көрәштә дәғүәселәрен күргән сөнниҙәр ҡаршылығына ҡарамаҫтан, — быуаттарҙа суфыйлыҡ мосолман йәмғиәтенең дини тормошоноң мөһим элементына әүерелә.
Суфый общиналары тормошо картинаһын төрки шағиры Алишер Навои үҙенең фәлсәфәүи һәм дидактик «Тәҡүәләрҙең буталсыҡлығы» тигән фәлсәфәүи һәм дидактик поэмаһының 28-се бүлегендә асып бирә.
Эстетика матурлыҡ төшөнсәһен һәм уның сәнғәттә, әҙәбиәттә, тормоштағы сағылышын өйрәнә; матурлыҡ тойғоһо, ләззәт , һиҙеү аша үҙләштереү, хис-тойғо ҡиммәттәренә ҡағыла.
Дин фәлсәфәһе дингә бәйле һорауҙар менән шөғөлләнә: Алланың барлығын-юҡлығын, булмышын, дини тәжрибәне, дини телде һәм текстарҙы, дин менән ғилем мөнәсәбәттәрен өйрәнә.
Һуңғының тармаҡтары булып тирә-яҡ мөхит этикаһы (мөхиткә ҡарата кешенең ниндәй мөнәсәбәте яраҡлы", биоэтика (эвтаназияның яраҡлығы, кеше толҡатын ғилми тикшеренеүҙә тотонорға яраймы-юҡмы) һ.
Ысынбарлыҡтың бөтөн осраҡлы айырымлыҡтарын байҡап үтеү мөмкин булмағанлыҡтан, философтар үҙ иғтибарын төп сәбәптәргә йүнәлтә, ысынбарлыҡтың иң ғөмүми ҡанундарын өйрәнә, иң дөйөм төшөнсәләр менән уйлай.
«Фәлсәфәгә ни инә» һәм «Фәлсәфәне ҡалай билдәләп була» һымаҡ һорауҙар ҙа бәхәс тыуҙыра һәм фәлсәфәнең күп һанлы йүнәлештәрендә төрлөсә сиселә.
Башҡа фәндәрҙән айырмалы рәүештә, фәлсәфә ниндәй ҙә булһа бер тәғәйен өлкәне генә өйрәнеү йәки аныҡ тикшеренеү ысулдарынан файҙаланыу менән сикләнмәй; киреһенсә, ул башҡа бар фәндәрҙең өйрәнгән мәсьәләләрен һәм үҙенсәлекле тикшеренеү ысулдарын дөйөмләштерә һәм ул фәндәргә теоретик нигеҙ бирергә ынтыла.
бар донъяны һәм кешенең йәшәйешен өйрәнеүсе һәм аңларға ынтылыусы фән; йәшәйештең иң мөһим һыҙаттарын, ысынбарлыҡты танып белеүҙең төп принциптарын, кеше тормошоноң маҡсатын, кеше менән донъя араһында булған мөнәсәбәттәрҙе өйрәнеүсе тәғлимәт.
Улар тикшергән мәсьәләләр һанына ошондайҙары инә: «Аллаһ бармы-юҡмы?», «Ысынбарлыҡты объектив рәүештә танып белергә буламы-юҡмы?», «Кеше ҡылған эштең хаҡ йә хаҡһыҙ икәнлеген ни билдәләй?».
Төрлө дәүерҙәрҙә һәм фәлсәфәнең төрлә йүнәлештәре өсөн был төшөнсәләр һәм тикшеренеү алымдары айырылып тора; ошо йәһәттән Гегель фәлсәфәне «фекерләү ярҙамында танып беленгән тикшеренеүсенең көн күргән заманы» тик билдәләй.
Фундаменталь һорауҙырҙы өйрәнеүҙең башҡа ысулдарынан, әйтеп үткәндә мистицизм, миф һәм сәнғәттән айырмалы рәүештә, фәлсәфә һынаусан , даими һәм аңға таянған фекер йөрөтөүгә нигеҙләнә.
Һалбыр ҡайын ҡайын һәм һыу айырғыстарҙың ҡатнаш урмандарында; аҡ ҡайын — һаҙланған уйһыулыҡтарҙа; Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һәм Салауат районында ғына осраған реликт кәрлә ҡайын гипна һәм сфагнум һаҙлыҡтарында, һирәк ҡарағас урмандарында һәм тау тундраһында үҫә; тәпәш ҡайын һирәкләп ҡыуаҡлыҡ‑сфагнум һаҙлыҡтарында һәм тау тундраһында осрай; кәкре ҡайын тауҙарҙың ярым яланғас бүлкәтендә кәкре ағастарҙан торған урмандар барлыҡҡа килтерә.
Мәҫәлән, Һиндостандың төньяғында, Америка тропик өлкәләрендә тауҙарҙың бейеклеге үҙҙәренең үк төрлө өлөшөндә эҫе, уртаса һәм һалҡын һыҙаттар барлыҡҡа килтерә.
1992 ноябрендә мосолмандарҙың -сы ғәҙәттән тыш шураһында ДУМЕС-тың исеме «Рәсәй һәм БДБ-ның Европа илдәре Мосолман Үҙәк Диниә назараты» атамаһына үҙгәртелде; Тәлғәт Тажетдин Рәсәйҙең баш мөфтөйө тип танылды.
Ул ваҡытта төбәктәрҙә әүҙем булған эре дин үҙәктәре мосолман дини идаралыҡ ойошмаларына әүерелде; бынан һуң барлыҡҡа килгән яңы дини үҙәктәр ошо ойошмалар составына инде.
1992 йылдың авгусында Яр Саллыла мәсет асылыу тантанаһында ислам рәсмиләре араһында ғауға ҡупты; бының һөҙөмтәһендә Дини идаралыҡтан Башҡортостан һәм Татарстан мосолман дини идаралыҡтары (ярашлы рәүештә Нурмөхәммәт Ниғмәтуллин һәм Ғабдулла Ғәлиүллин етәкселегендә) бүленеп сыҡты.
Алдан билдәләү идеяһы монотеистик диндәрҙә айырым әһәмиәткә эйә, сөнки күпселек монотеистар күҙлегенән ҡарағанда, бар булғандың барыһы ла Аллаһтың ихтыяры менән билдәләнә .
Тәҡдир йәки яҙмыш — Аллаһы Тәғәлә булған һәм буласаҡ нәмәләрҙең ваҡытын, урынын билдәләгән; донъяла бөтә нәмә лә Аллаһтың теләге, тәҡдире буйынса булған һәм буласаҡ тигән дини инаныс.
Әгәр үҫемлек бәбәге бер орлоҡ өлөшлө, япраҡ һеңерсәләре параллель йәки дуға һымаҡ һәм тамыр системаһы суҡ тамыр булһа, уны бер өлөшлө үҫемлектәр класына индерәләр.
Үҫемлектең теге йәки был класҡа инеүен уларҙың бәбәгендәге орлоҡ өлөштәренең һанына, япраҡтарының һеңерсәләнеүенә, орлоҡтан үҫкән йәш үҫемлектең тамыр системаһына һәм башҡа сифаттарына ҡарап билдәләйҙәр.
Ике өлөшлөләр класына япраҡлы ағастар һәм ҡыуаҡтарҙың, йәшелсә һәм ҡайһы бер баҫыу культураларының бөтәһе лә тиерлек, декоратив үлән үҫемлектәренең һәм ҡырағай үҫемлектәрҙең күптәре инә.
Башҡортостан Республикаһының Польша мәҙәни-ағартыу үҙәге — Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһының Польша Илселеге тарафынан 1997 йылдың 3 апрелендә барлыҡҡа килгән мәҙәни үҙәк.
Башҡортостанда поляк мәҙәниәтен тергеҙеү һәм һаҡлап ҡалыу буйынса ҙур эш башҡарыла: Поляк мәҙәни-ағартыу үҙәге ағзалары көсө менән Өфөлә Альберт Пенькевич исемендәге милли поляк йәкшәмбе халыҡ мәктәбе эшләй.
Мәктәптә поляк теле һәм әҙәбиәте, поляк бейеүҙәре һәм йырҙары, поляк халҡының музыка һәм һүрәт төшөрөү сәнғәте тарихы, биҙәү — ғәмәли сәнғәте, дизайн өйрәтелә.
Диаспораға поляктарҙың күп һанда килеп ҡушылыуы быуатҡа тура килә: уларҙы башлыса хәрби тотҡон поляктар — 1812 йылғы Ватан һуғышында Наполеон яғында көрәшеүселәр, 1820 — 1860 йылдарҙағы Польша милли- азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашып һөргөнгә оҙатылыусылар тәшкил итә.
Мәҙәни үҙәк поляк милли йәкшәмбе мәктәбе уҡыусылары һәм педагогтары йыл һайын Башҡортостанда үткәрелгән Славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте көндәрендә әүҙем ҡатнаша.
Байрамда ҡатнашыусылар поляк халыҡ йырҙарын, бейеүҙәрен, уйындарын, кухняһын, кәсептәрен күрһәтеп кенә ҡалмай, Башҡортостанда йәшәүсе башҡа халыҡтарҙың милли традициялары һәм үҙенсәлектәре менән дә таныша.
Ҡатнаш никахтар һәм католиктарҙың православие диненә күсеүе һөҙөмтәһендә шляхта урыҫ халҡы менән тығыҙ бәйләнешкә инә, әммә, фамилиялар буйынса фекер йөрөткәндә, Уралда әле лә уның быуындарын дауам итеүселәр бар.
Һөт бактериялары, үҙ сиратында, әсегән аҙыҡ-түлектә өҫтәмә туҡлана һәм һөт кислотаһы бүлә, микробтарҙың күбеһе кислоталы мөхиттә йәшәүгә һәләтле түгел).
Икмәк төрҙәре араһында йәймәләр, баллы икмәктәр, мәк орлоҡтары һибелгән бәшмәк формаһындағы икмәктәр, махсус хәрби ризыҡ — шешлектә бешерелгән икмәк кәкерсәктәре лә бар.
т. быуат авторы Дифил билдәләүенсә, «бойҙайҙан әҙерләнгән икмәк, арпанан әҙерләнгән икмәк менән сағыштырғанда, туҡлыҡлыраҡ, еңелерәк үҙләштерелә, һәр ваҡыт сифатлыраҡ. Таҙартылған ондан бешерелгән икмәк — иң яҡшыһы, унан һуң ябай бойҙай икмәге, ә иң һуңғында иләнмәгән ондан әҙерләнгән икмәк тора».
Әлеге ваҡытта арпа икмәге көньяҡ ла, Швейцарияла һәм Грецияла, арыш ононан — Шотландияла һәм Швецияла, кукуруздан — Венгрия һәм Румынияла, Төньяҡ Америкала һәм Көньяҡ Америкала.
Хәҙерге осорҙағы бөтә мәҙәни илдәрҙә икмәк тигәндә бойҙайҙан һәм арыштан торған ризыҡтар билдәле, ә быуатта Көнбайыш Европала арыш икмәген организм тарафынан иң еңел үҙләштерелгән бойҙай икмәге алмаштыра.
Беренсе икмәк ярманан һәм һыуҙан бешерелгән боламыҡ була, шулай уҡ һыу һәм он менән осраҡлы йәки аңлы рәүештә тәжрибә үткәреү һөҙөмтәһе булыуы ла мөмкин.
Бындай иртә икмәктең төрҙәре хәҙер бөтә донъяла төрлө иген культураларынан эшләнә, мәҫәлән, Мексика тортильяһы, һинд чапатиһы, ҡытай баобины , шотланд һоло ярмаһы көлсәһе, Төньяҡ Америка кукуруз көлсәһе һәм эфиоп иньжераһы.
Йәймә рәүешендәге бындай икмәк бик күп боронғо цивилизацияларҙың аҙыҡ нигеҙенә әйләнә: шумерҙар арпалы йәймә, ә беҙҙең эраға тиклем быуатта мысырҙар ауыл урамдарындағы палаткаларҙа та тип аталған йәймәләр һатып ала алған.
Әммә быуатта халыҡтың ҡайһы бер ҡатламдары араһында аҡ икмәккә ҡараш үҙгәрә башлай — һоро һәм ҡара икмәк абруй яулай, туҡлыҡлылыҡтың әһәмиәте калорияла түгел, ә микроэлементтар төрлөлөгөндә булыуына ышаныу өҫтөнлөк ала.
Башҡа өҫтәмәләр (тәмләткестәр, үләндәр, майҙар, орлоҡтар, емеш-еләк һәм башҡалар) икмәк-ҡалас изделиелары өсөн кәрәкле һаналмай, әммә йыш ҡулланыла.
Баҫҡан ҡамырға бер йәки бер нисә тапҡыр күтәрергә мөмкинлек бирелә (оҙағыраҡ күтәртеү ваҡыты яҡшыраҡ тәм бирә, шуға күрә икмәк бешереүселәр йыш ҡына ҡамырҙы тағы ла баҫалар һәм яңынан күтәртәләр), шунан ҡамырға икмәк формаһын биреләр һәм, ҡамыр өҫтәмә ҡалҡһын өсөн, икмәкте мейестә бешерәләр.
Бындай әсетеү ысулы сәнәғәт етештереүе өсөн уңайлы түгел (ҡамыр күпкә оҙағыраҡ әсей һәм ҡайһы берҙә уның ҡаҡһыуы күҙәтелә), әммә ҡомалаҡ икмәге кеше өсөн файҙалыраҡ тип һанала һәм шуға күрә әҙләп кенә диетик продукт булараҡ етештерелә.
Сеймалға целлюлоза һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте ҡалдыҡтары, мамыҡ ҡабығы, көнбағыш башы, сөгөлдөр, картуф, виноград һығынтыһы, шулай уҡ спиртлы эсемлектәр төпрәһе ҡушылған.
1912 йылда Роведдер икмәк ҡырҡа торған станокта эшләй башлай, Әммә икмәкханалар бындай машиналарҙы бик теләп ҡулланмаған, сөнки телемле икмәк тиҙерәк ҡатыр, тип иҫәпләгәндәр.
Кәрәкле шыйыҡсаларҙың күләме рецепҡа ҡарап айырыла, ләкин сүпрәле икмәк өсөн дөйөм ҡабул ителгән нисбәт — 3 өлөш онға яҡынса 1 өлөш шыйыҡса.
Икмәкте айырым ашарға ла мөмкин, шулай уҡ уны ҡаймаҡ, арахис йәки көнбағыш майы, ҡайнатма, маргарин, повидло, джем, мармелад, бал менән ашайҙар, асылда бындай ашамлыҡ бутерброд тип атала.
Ул бешереп алынғас та эҫе килеш ашарға ҡуйыла ала, бүлмә температураһындағылай ҙа ҡулланыла, шулай уҡ ҡыҙҙырып та бирелә ала , уны ашауға сикләү ҡуйылмай.
Крахмалдан тыш бойҙай ононда һыуҙа эрей торған альбумин, глобулин, протеоза аҡһым төркөмдәре матдәләре һәм һыуҙа эремәүсән глутенин һәм глиадин аҡһым төркөмдәре матдәләре бар.
Мысыр һәм Греция араһындағы сауҙа бәйләнештәре юлға һалыныуға ул ваҡытта 300 йыл булыуға ҡарамаҫтан, бындай бойҙай беҙҙең эраға тиклем быуатта боронғо Грецияға килтерелмәй — ошондай бойҙай етмәүе тураһындағы һығымта яһарға нигеҙ булыуы тураһында мәғлүмәт бар.
Икмәк бешереү сәнәғәте дәүләт ғилми-тикшеренеү институтының фәнни эш буйынса директор урынбаҫары М. Костюченко билдәләүенсә, ысынлап та, тәбиғи сүпрә ярҙамында бешерелгән икмәк зарарлы түгел: бешергәндә бөтә сүпрә күҙәнәктәре үлә.
Башҡортостанда шляхтасылар, 18 быуаттың уртаһынан Ырымбур губернаһында тау заводтары төҙөлөшөндә ҡатнашыусылар, һөргөнгә ебәрелгән поляк конфедераттары, 19 быуаттың башынан һөрөлгән католиктар осоронда әсирлеккә эләккәндәр], поляк милли-азатлыҡ ихтилалдарында ҡатнашыусылар һ.
Дини хеҙмәт Өфө ир балалар гимназияһы бинаһында башҡарыла; 1863 йыл шәхси йортта Пресвятая Деваның Ғиффәтле көйө буйға уҙыуы хөрмәтенә каплица асыла; 1889—90 йылдарҙа костёл төҙөлә.
2003 йылда Өфөлә беренсе каплицаның 140 йыллығына һәм Өфө мәхәлләһенең 10 йыллығына арналған саралар үткәрелә, улар барышында «Башҡортостандағы христианлыҡтың тарихы һәм хәҙерге мәсьәләләре» («История и современные проблемы христианства в Башкортостане») Халыҡ-ара фәнни-ғәмәли конференцияһы үтә.
1054 йылдағы Тарҡалыуҙан һуң Көнсығыш христиан сиркәүе православие исеме менән айырылып сыға; башында Рим Папаһы торған һәм үҙ иерархияһы булған христиан диненең төп йүнәлештәренең береһе; христиан диненең төп йүнәлештәренең береһе.
Ә ун туғыҙынсы быуаттың утыҙынсы йылдарында Инйәр завод урыны заводчик Пашковтар ҡулына күсеү сәбәпле был дача территорияһынан 12 ауыл, 24 утар ғәскәр индерелеп ҡыуыла.
Бүренең балсыҡтан әүәләнеүе уны йыландар менән «туғанлаштыра», сөнки йыландарҙы шайтан бүрене яһағандан ҡалған балсыҡтан, ағас юнысҡыларынан барлыҡҡа килтергән, имеш.
Бөрйән, тәңгәүер, үҫәргән ырыуҙарына ҡараған көньяҡ-көнсығыш башҡорттарында ата-бабаларының Көньяҡ Уралға килеп төпләнеүҙәре, йәшәү өсөн яңы урынды күрһәткән бүре тураһында легендалар бар.
Хәҙерге Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы Башбүре ауылы, Башҡортостандың Хәйбулла районы Һаҡмар Бүреһе ауылы халҡы үҙҙәрен бүре тоҡомо тип иҫәпләй.
Мәҫәлән, шатлыҡтарын, сәләмләүҙәрен белдерһәләр, ҡойроҡтарын һелкәләр , артҡы аяҡ араһына ҡыҫһалар — ҡурҡыуҙы һәм буйһоноуҙы, арҡаһы менән тигеҙ итеп һуҙылһа, көс һәм бойондороҡһоҙлоҡто аңлата.
Мәҫәлән, ҡышын нәҡ ул дөйөм олоуҙы (башҡа өйөр менән аралашыуҙы, ҡурҡыныс янауын, табыш тураһында иҫкәртеүҙе һәм башҡаларҙы аңлата) башлап ебәрә.
Бүреләр элек Көньяҡ, Көнсығыш һәм Төньяҡ Американан башҡа бөтә төбәктәрҙә лә киң таралған булған, ләкин кешеләрҙең аяуһыҙ ҡырыуы арҡаһында улар Көнбайыш Европала бөтөнләй бөтөрөлгән.
Сапҡанда сәғәтенә һигеҙ-туғыҙ саҡрым араны үтһә, табышын эҙәрлекләгәндә йәки һунарсынан ҡасҡанда сәғәтенә 60 саҡрымға тиклем 20 минут буйы саба һәм көнөнә 30—50 саҡрым юл үтә ала.
Таулы урындарҙа мәмерйәләрҙе, ҙурыраҡ тишекле ҡаяларҙы үҙ итһәләр, урмандарҙа ҡыуышлыраҡ урынды һайлайҙар, хатта бурһыҡ, төлкө өңдәренән дә тартынмайҙар.
РСФСР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре , БАССР‑ҙың атҡаҙанған нефтсеһе , СССР‑ҙың нефть сәнәғәте һәм Газ сәнәғәте министрлығы отличнигы , СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе .
Төхвәтуллин Яҡуп Зәйнулла улы , энергетик, 1938—1984 йылдарҙа «Башкирэнерго» район энергетика идаралығының Өфөләге 2‑се ТЭЦ‑ы өлкән электромонтёры, 1957 йылдан — өлкән мастеры, 1968 йылдан — электр цехы начальнигы урынбаҫары.
Ер аҫты ресурстары Һынны, Петропавловка, Ташлыкүл нефть ятҡылыҡтарынан, Сергеевка һәм Таулар төҙөлөш материалдары өсөн сеймал, балсыҡ һәм Ҡыҙылъяр, Урал, Вознесенка ҡом-ҡырсынташ ҡатнашмаһы ятҡылыҡтарынан тора.
Районды көнсығыштан көнбайышҡа ҡарай Шишмә—Ульяновск тимер юлы һәм Өфө—Октябрский автомобиль юлы, ә төньяҡтан көньяҡҡа Саҡмағош—Бүздәк— Дәүләкән автомобиль юлы киҫеп үтә.
Л. Н. Гумилев фекеренсә «монгол-башҡорт һуғышы 14 йыл дауам итә… Башҡорттар байтаҡ һуғыштарҙы еңеп сыға, һәм ниһайәт дуҫлыҡ һәм берҙәмлек килешеүе төҙөп, артабан монголдар яуына ҡушылып китә».
Шулай уҡ Алтын Урҙа тарихы буйынса күренекле белгес Г. А. Федоров-Давыдов башҡорттар монгол дәүләтенә иҙ ирке менән ҡушылыуы, һәм шул арҡала тархандары һәм бейҙәре юҡ ителеүҙән ҡотолоуҙыры тураһында фараз итә.
Сөнки Иртыш—Урал—Волга буйында төплөнгән, күп һанлы башҡорт ырыуҙарынан торған Башҡорт иле Алтын Урҙаға үҙ ирке менән дә һәм көс ҡулланып, баҫып алынып та ҡушылған.
Көнсығыштағы башҡорт ырыуҙары берләшмәһе үҙ ирке менән ҡушылған булһа, Көнбайыштағы башҡорттар оҙаҡ ваҡыт ҡаршылыҡ күрһәтеп, Волга буйы Болғары ханлығы ҡолатылғас ҡына, монгол дәүләтенә инергә мәжбүр булғандар.
Сынғыҙхандың баҫып алыу сәйәсәте менән башҡорттарҙың сәйәсәте араһындағы мөнәсәбәттең төп үҙенсәлеге булып, башҡорттарҙың халыҡ булараҡ һаҡланып ҡалауҙары, баҫып алыусылар менән килеп төпләгән милләттәрҙе артабан башҡортлаштыра алыуы ихтибарға лайыҡ.
Шул йылдарҙа көнсығыш Монголияның ҡеүәтле найман ҡәбиләһе ханы Инанча хан үлеп китә, хандың ике улы Буйрук хан һәм Таян хан араһыда вариҫлыҡ өсөн ыҙғыш ҡуба.
Ошо ыҙғыштан файҙаланып, Ван-Хан, Джамуха, Темуджин Буйрук ханға ябырыла һәм уның ғәскәрен ҡыйрата, тик кире ҡайтҡан саҡта, найман ғәскәре юлдарын ҡамай.
Тоорил үҙенең ҡәбиләһенән 20 000 һуғышсы йыя һәм шулай уҡ Темуджиндың баласаҡ дуҫы — андаһы, был ваҡытҡа джарджират ҡәбиләһенең ханына әйләнгән Джамуханы саҡыра.
Асыуланған Сыңғыҙхан иң ҙур баҫып алыу яуҙарының береһен башлай, был яуға ул 20 төмән — 200 000 кешене, иң оҫта ғәскәр етәкселәрен, үҙенең ҡайһы бер улдарын йыя.
Монгол ғәскәре Ортарҙы тиҙ арала баҫып ала, ҡала кешеләре ҡырыла, башлығы Иналханы Сыңғыҙ ҡолағына һәм күҙҙәренә иретелгән көмөш ҡойоп язаларға бойора.
Джамуха, күк йөҙөндә бер генә Ҡояш балҡый ала, тигән һүҙҙәр менән, Темуджиндың берләшеү тәҡдименән баш тарта һәм үҙен Темуджин үҙ ҡулдары менән ҡанһыҙ үлтереүен һорай.
1161 йылда, Цзинь династияһы — ул ваҡытта Азияла иң ҡеүәтле империя Ҡытайҙа хаким иткән династия — үҙ ҡурсауын монголдарҙан татарҙарға күсергәс, татарҙар Хабул ханды үлтерә.
Әммә Темуджин һаҡсыһы, Чилаундың (һуңынан ул Сыңғыҙхандың ғәскәр башлыҡтарының береһе булып китә) атаһы ярҙамы менән, байрам ваҡытында ҡоллоҡтан ҡаса, үҙен ҡыуып килгән һыбайлыларҙан йылғала ҡаялар аҫтында йәшенеп ҡала.
Тайчиуттарға ярҙамға меркеттәр килә, әммә еңеү Темуджин менән Ван-Хан ғәскәре яғында була, ә тайчиут ҡәбиләһе башлыҡтары, күп кешеләрен ҡалдырып, ҡаса.
Һуғышсыларҙың аҙлығы арҡаһында, монголдар һуғыш алымдарын үҙгәртергә мәжбүр була — улар Кучулук яҡлылар араһында ризаһыҙлыҡ ойоштора, был Ҡара Ҡытайҙы көсһөҙләндерә.
Унан һуңғы яуҙа — 1196 йылда Тоорил хан менән берлектә, Ҡытайҙан Цзинь ғәскәренә ҡушылып, татарҙарға ҡаршы барғанда, улар татарҙарҙы ҡыйратып, мул табыш алып ҡайтыуға өлгәшә.
Темуджин 1162 йылдар тирәһендә Монгол ҡәбиләһендә Бурхан Халдун тауы, Онон һәм Керулен йылғалалары эргәһендә, Монголияның хәҙерге баш ҡалаһы Улан-Баторҙан йыраҡ түгел урында тыуа.
1201 йылда татар, тайчиут, меркет, ойрат һәм башҡа ҡәбиләләрҙән йыйылған ҡоролтай Темуджинға ҡаршы берләшеп көрәшергә ниәтләп, ҡоролтай йыя, был ҡоролтай Джамуханы хандарҙың ханы — гурхан итеп һайлай.
1206 йылда Сыңғыҙхан Монгол империяһын нигеҙләгән ваҡытҡа, уның көнбайыш күршеһе — Көнбайыш танғут Си Ся династияһы, көнсығыш һәм көньяҡтан төньяҡ Ҡытайҙа хакимлыҡ иткән һәм быуаттар дауамында монгол ҡәбләләрен үҙ хакимлығы аҫтында тотҡан Цзинь династияһы була.
Ҡаты яуҙан һуң татарҙар ҡыйратыла, атаһын, олатаһын үлтереүсе ҡәбиләнән Темуджин аяуһыҙ үс ала — ул ҡәбиләне бөтөнләй юҡҡа сығарырға бойора.
Темуджиндың әсәһе Оэлун уны ҡырыҫ шарттарҙа тере ҡалырға өйрәтә, Монголияның сәйәси хәле менән таныштыра, башҡа ҡәбиләләр менән берлек кәрәклеген дә аңлатыусы була, әсәһенең һабаҡтары уның ҡәбиләләрҙе берләштереү сәйәсәтен башлауына булышлыҡ итә.
Темуджин һәм уның ғаиләһе бер нисә йыл бик ярлы, төрлө емештәр менән, Темуджин һәм уның ағалары, ҡустылары ара-тирә һунарҙар ваҡытында алып ҡайтҡан ваҡ йәнлектәр менән туҡланып йәшәй.
Сыңғыҙхан (монгол телендә — Чингиз хаан, үҙ исеме — Темуджин; 1162 йылдар тирәһе — 1227 йылдың 18 авгусы) — донъя тарихында иң ҙур империя — Монгол империяһын нигеҙләүсе.
быуат аҙағында — быуат башында батшалыҡ сәйәсәтенең ҡайһы бер яҡтарына ризаһыҙлыҡ белдергән башҡорттар башҡа күрше халыҡтарҙың Рәсәй батшалығына ҡаршы хәрәкәтенә ҡушыла.
Урыҫ хөкүмәте уларға тыныс тормош, сит баҫҡынсыларҙан яҡлау гарантиялай, ер биләмәләренә хокуҡты ҡалдырыуға ризалаша, эске үҙидаралыҡты һәм дин тотоу иреклеге бирә.
Әммә быуаттың тәүге яртыһынан батша власы Башҡортостанда ике йөҙлө сәйәсәт үткәрә башлай: ҡушылыу шарттарын рәсми рәүештә таныһа ла, ғәмәлдә уны боҙоуға юл ҡуя.
Һөҙөмтәлә Рәсәй башҡорттарҙың ер биләмәләренә хоҡуғын тағы рәсми раҫлай, Өфө властарының баш-баштаҡлығын шелтәләй, Өфө воеводаһы ваҡытынан алда алмаштырыла.
Һөҙөмтәлә Рәсәй башҡорттарҙың ер биләмәләренә хоҡуғын рәсми раҫлай, яңы һалымдарҙы, халыҡты иҫәпкә алыуҙарҙы бөтөрә, христианлаштырыуҙы туҡтата.
Билдәле фамилияларҙы башлап ебәреүселәр — Ирназар, Иҙге, Аҡназар Йәрмөхәмәтовтар, указлы мөҙәрис Өмөтбай Яйҡаров һәм уның улдары Әхмәтйән , Мөхәмәтйән, Мөхәмәтвәли, Оморҙаҡ һәм уның ағаһы Ильяс.
1814 йылдың 19 мартында Парижға ингән 14-се Башҡорт полкы яугирҙәре, рядовойҙар Ҡолбай Әбләзин, Яманғол Абдрахманов, Мөхәмәтәмин Яуғастин ҡаһарманлығы өсөн көмөш миҙалдар менән бүләкләнә.
Рус-төрөк һуғышы барған йылдарҙа Солтанбай Ильясов, Абдулнасир Бараҡов, Рысҡужа Хоҙайбиргәнов, Ғүмәр Әлмөхәмәтов империяның көнбайыш сигендә сик хеҙмәтендә була.
Әлмөхәмәт ауылы Оло Ҡыҙыл йылғаһы буйында, район үҙәге Асҡар ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 47 километр һәм Әлмөхәмәт тимер юл станцияһынан көнбайышҡа табан 3 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Әлеге ваҡытта ауылда Целинный ауылы урта мәктәбенең филиалы — Әлмөхәмәт башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, мәсет бар.
Ислам диненең сөнни мәзхәбендәге мосолмандар, 13 йыл буйы Мәккә кешеләрен ислам диненә өндәгәндән һуң, ошо кистә хәҙрәти Рәсүл СҒС, хәҙрәти Әбүбәкер менән бергәләшеп, Мәҙинәи Мөкәрәмәнәнән сығып, Мәҙинәи Мөнәүәрә ҡалаһына барып еткәндәр.
Ҡәғбә храмын төҙөгән Ибраһим Пәйғәмбәр Ябраил фәрештәнән «ҡара ташты» алғас, үҙенең Аллаһыға бирелгәнен күрһәтеү өсөн, улы Исмәғилде Ҡорбан итмәксе була .
Үткән быуаттың төрлө йылдарында кәлмәргәнде Ағиҙел, Һаҡмар, Ҙур Ыҡ йылғалары үҙәндәрендә, Нөгөш йылғаһы һәм Нөгөш һыуһаҡлағысы, Ҙур Талпаҡ күлендә күҙәткәндәр.
Ике төҫлө булыуы аныҡ ҡына алыҫтан уҡ күренә: түше, ҡойроғо ҡара-көрән; тамағы, ҡорһағы аҡ, ҡанат төбөндәге ҡаурыйҙары һарғылт сыбар.
Википедияның тағы бер мөһим, башҡорт халҡы өсөн иң мөһиме тип тә иҫәпләргә булған үҙенсәлеге — Википедияла мәғлүмәтте һәр бер халыҡтың туған телендә яҙа алыу мөмкинлегендә.
Берҙән, бындай ҡараш Ер йөҙөндәге һәр бер кешегә ғилем туплау өсөн бер тигеҙ мөмкинлек бирә һәм һәр яңы быуын вәкилдәренең икенсе телде өйрәнеүгә тотонолған сығымдарын кәметә.
Ниндәйҙер хата киткән булһа, йә ул хаталар ҡабатланһа, Википедия ҡағиҙәләрен белмәгән ҡулланыусыға итәғәтле генә итеп уларҙы аңлатып бирергә, өйрәтергә кәрәк.
Ул менеп йөрөр өсөн дә, йөк ташыу өсөн дә алыштырғыһыҙ, ул һөт, туҡыма әҙерләр өсөн йөн менән дә тәьмин итә, ул шулай уҡ алып-һатыу өсөн ҡиммәтле тауар.
Бәҙүәндәр ер эшкәртеү, аҙыҡ етештереү шөғөлө абруйҙы төшөрә, тип иҫәпләй, шуға ла ғәҙәттә урындағы ауыл һәм ҡала кешеләре менән алыш-биреш яһап, тире, йөн, ит, һөттө иген, хөрмә, ҡәһүә һәм башҡа кәрәкле тауарға алыштыра.