polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Илюшечкин иһә, Маркс логикаһына таянып, биш түгел, ә дүрт формацияны (феодаль һәм ҡол биләүселек формацияларын ул сословиелы-синыфлы берәүгә индерә, унда етештереү мөнәсәбәттәренең ҡулланыу-хаҡ тибы ҡул хеҙмәтенә тап килә) айырырға тәҡдим итә.
Ижтимағи-иҡтисади формация — марксизмда — ижтимағи эволюция стадияһы, йәмғиәттең етештереү көстәре үҫешендәге билдәле бер баҫҡыс һәм иҡтисади етештереү мөнәсәбәттәренең шул баҫҡысҡа хас булған, уға бойондороҡло булған тарихи тибы менән һүрәтләнә.
Формация ҡоролошона иҡтисади мөнәсәбәттәр генә түгел, ә ошо йәмғиәттә йәшәгән кешеләр берлектәре араһындағы бөтә социаль мөнәсәбәттәр, шулай уҡ көнкүреш, ғаилә, йәшәү рәүеше формалары ла органик рәүештә берегә.
Йәмғиәт эволюцияһының бер стадиянан икенсеһенә күсеүенең төп сәбәбе булып етештереү көстәре менән етештереү мөнәсәбәттәре тибы араһында һыйышмаусанлыҡ барлыҡҡа килеүе тора.
Антонио Минтурно «Поэтическое искусство» хеҙмәтендә романды варварҙар уйлап сығарған, ә уларҙы ҡамиллы тормошҡа ашырылыуы Гомер һәм Вергилийҙың эпик әҫәрҙәрендә, һәм бына шуларға быуаттар буйына эпик шағир эйәрергә тейеш булған да инде.
Никола Буалоны «Герои романа» (1664 йылда яҙылып, төрлө салондарҙы уҡылған, 1672 йылда тамамланған, ә 1713 йылда мадемуазель Скюдериҙың кәйефен боҙмаҫ өсөн генә һуңлап нәшер ителгән) хеҙмәтендә романдарҙын стиль манералығын, улар авторҙарының быуат тарихын аңламауында һәм шул заман күренештәрен Рим һәм Элладаныҡы менән бутап күрһәтеүҙә ғәйепләй.
Маркиза де Ламбер «Материнское поучение к дочери» китабында ҡыҙҙарын романын уҡыуҙан киҫәтә уныңса, романдар башты бутай, оялыуҙы бөтөрә, кәрәкмәгән етешһеҙ ғәҙәттәрен үҫтерә.
Вольтер 1733 йылда «яңы романдар» — «йәштәр күңелен асыусы елбәҙәк сара», үҙҙәренең баһаһын белгән әҙәбиәтселәр уларҙы уҡымаҫҡа, мыҫҡыл итергә тейеш, тип яҙа.
1734 йылда аббат Ленгле-Дюфренуа Гордон де Персел псевдонимы аҫтында ике томлыҡ «О пользе романов …» , ә 1735 йылда үҙ исеме аҫтында «Справедливые обвинения против романов» китабын баҫтырып сығара.
1735 йылда «Чудесное путешествие принца Фан-Фередена в страну Романсию» китабында Бужан-атай, прециозлы романға пародия яҙа, бының менән ул романдарҙы уҡыусыларҙа сирҡаныу тыуҙырыу маҡсатын ҡуйған.
Уның телмәре романдарға ҡаршы вәғәз була, сөнки ул, романдар башҡа әҙәби жанрҙарға юл бирмәй, ғөрөф-ғәҙәттәрҙе боҙа, күңел яҡшылығын юҡҡа сығара, тип һөйләй һәм властарға, кеше күңелендә изгелекте һаҡлау, уларҙың йәнен ҡотҡарыу өсөн, бындай романдарҙы тыйыу һәм уларға ҡарата ҡаты саралар күреүҙе тәҡдим итә.
1737 йылда Францияның короленең ҡарары баҫылып сыға, уға ярашлы, ошо көндән башлап Франция территорияһында бары тик махсус рөхсәт менән генә яңы романдарҙы баҫтырыу мөмкин була, шулай итеп романдар тыйыла.
Ошо маҡсатты күҙ алдында тотҡанАдиссон һәм Стил тарафынан журналдары нигеҙләнә, уларҙа Дефоның «Робинзон» романын яҙа, шулай уҡ Ричардсон, быуаттың урталары тирәһендә, яңы роман ижад төрҙәре — ғаилә роман хаттарын булдыра.
Ул әҫәрҙәрендә автор шул замандың буржуаз ғаиләһе хәлдәре төпкөлөнә үтеп инә, улар шундай тетрәндергес булыуы арҡаһында уларҙы хатта сәхнәлә пьеса итеп күрһәтелергә лә мөмкин булаә.
Бретон романдары Тассо, Ариосто, Баяр әҫәрҙәренә йоғонто яһай; уларҙың Спенсер, хатта Шекспирҙың әҫәрҙәренә йоғонто яһауҙың эҙҙәре бар, Улар айырыуса немец шағирҙарына ныҡ оҡшай, улар романдарҙы туранан-тура үҙ теленә тәржемә итә йәки уларҙы яңыртып, өҫтәп яҙа; мәҫәлән, Вольфрам фон Эшенбах Парцифал тураһындағы риүәйәтте иң һәйбәт эшкәртеүсе, ә Готфрид Страсбургский Тристан һәм Изольда тураһындағы риүәйәтте яңыртып, «Тристан» тигән шиғри роман яҙа.
Руссо аббат Превоның «Манон Леско»һына эйәреп, яҙһа ла, унан айырмалы рәүештә сәхнәгә үҙ юлында бөтә нәмәне лә еңеп сығыусы мөхәббәт тойғоһон һүрәтләй, шуның арҡаһында Руссо үҙ замандаштары өсөн был роман төрөн тәүге асыусы булып тора, Гёте «Вертер» тигән әҫәрендә Руссоға оҡшарға тырыша.
Рыцарь романдары оҙайлы ваҡыт дауамында иң уҡымлы әҫәрҙәр булып тора; һәм рыцарҙар йолалар онотолған заманда ла төрлө Европа илдәрендә уларға оҡшаш әҫәрҙәр яҙылыуын дауам итә мәҫәлән, быуатта Соервантес яҙған «Дон Кихот» романы шундайҙарҙан.
Англияла өгөт-нәсихәтле һәм сентименталь романдарға нигеҙ һалына (Даниель Дефо, Сэмюэл Ричардсон, Генри Филдинг, Оливер Голдсмит); тәүге башлап шулай уҡ унда тарихи , психологик һәм әхлаҡи романдар киң үҫеш ала.
Яңы заман романдары «Новеллалар циклизация»һы, йәғни, элек новелла йәки анекдот булған эпизодтарҙы бары тик бер-береһе өҫтөнә механик рәүештә өҫтәп ҡуйыу процесында барлыҡҡа килгән, тип һаналған фекер йөрөй.
Мәҫәлән Бокаччоның «Декамерон», Чосерҙың «Кентерберийские рассказы» кеүек әҫәрҙәрҙә үтәгилешле сюжет һәм композицияларҙың оло формалы бары тик йыйылма новеллалар йыйынтығынан тора, тип һанала.
ОПОЯЗ-дың Виктор Шкловский тарафынан эшкәртелгән бындай теоретик догмалары Борис Томашевскийҙың «Әҙәбиәт теорияһы» китабында популярлаштырылған һәм совет әҙәбиәт ғилеме тарафынан ҡабул ителгән сөнки ул терминдары булмаған әҙәбиәт тарихының социологик схемаһына бик уңайлы инеп ята.
Был дини әҫәрҙәр менән бер рәттән бретон циклы составына донъяуи, тормошто тергеҙеүсе, кеше ҡаһарманлығы йәки Артур сәхәбәләренең тормошон һүрәтләүсе әҫәрҙәр ҙә инә.
Киң таралған ҡарашҡа ҡаршы был атама тәү баштан алып халыҡ телендәге теләһә ниндәй әҫәргә (героик йырҙар һәм трубодурҙар лирикаһы бер ҡасан да роман тип аталмай) ҡағылмай, ә тик латин моделенә, ситләтелгән булһа ла: тарихнәмәгә, мәҫәлгә , ҡаршы ҡуйырлыҡ булғандарына ғына ҡушыла.
Латин теленә кире тәржемәһендә роман тип атала, шунлыҡтан европа телдәрендә быуат аҙағына тиклем «романға хас», «романдағы кеүек» мәғәнәһенә эйә «романтик» сифаты ҡулланыла башлай, һәм һуңғараҡ ҡына уның мәғәнәһе «мөхәббәт хаҡында» тигәнгә тиклем ябайлаштырыла, уның ҡарауы икенсе яҡтан әҙәби йүнәлеш булараҡ романтизмға башланғыс бирә.
Ричардсонға ҡапма-ҡаршы тороп, бер нисә һүҙ менән генә, юмор аша геройҙың бөтөн холҡон һүрәтләүсе Генри Филдинг һәм Теккерей була, уларҙы инглиз әхлаҡ романдар яҙыусыларҙың уҡытыусыһы, остазы тип әйтергә мөмкин.
Роман — урта быуаттарҙа роман халыҡтарында телдән һөйләнгән хикәйә булараҡ барлыҡҡа килеп, бөгөн эпик әҙәбиәттең иң киң таралған төрөнә әүерелгән һәм күп осраҡта прозаик формалағы әҙәби жанр.
Төп герой ҡәҙимге булмаған шарттарҙа, йәғни көрсөк осоронда шәхес булараҡ үҫеше һәм тормошо хаҡында киңәйтелеп һөйләнелгәнгә күрә, роман повестан күләме, йөкмәткеһенең ҡатмарлығы һәм һүрәтләнгән ваҡиғаларҙың киң алымы менән айырыла.
«Роман» атамаһы быуатта башҡарылған шиғри романға алмашҡа уҡымлы прозаик роман килгәндә лә, шулай уҡ артабанғы рыцарь романдары трансформацияларында, беҙ поэма тип йөрөткән, ә уларҙың замандаштары роман тип иҫәпләгән Ариосто һәм Эдмунд Спенсер әҫәрҙәренә тиклем һаҡлана.
Ул һуңғараҡ, — быуаттарҙа «мажаралы» романға «релистик» һәм «психологик» роман алмашҡа килгәндә лә һаҡлана (был күсәгилешлектә күҙалланған айырымланыуҙы үҙенән үҙе ҡатмарлаштыра).
«Мир нашему дому», «Экология Башкортостана» республика конкурстары, «Ватандаш» журналының «Человек дела — 2003», «Человек дела — 2004», «Человек дела — 2005» конкурстары лауреаты, «Йәшлек» гәзите лауреаты.
Агитатор, лектор, пропагандист, режиссёр, ауыл советы депутаты, парторг, йәнә юл, йорттар, мәктәп һалыуҙы, автобус йөрөтөүҙе юллаусы… Үҙ хәбәрсе сағында балалар баҡсаларында башҡорт төркөмдәрен, мәктәбен, Учалы филармонияһын, музыка училищеһының фольклор бүлеген, «Яйыҡ» , «Урал» гәзиттәрен асырға булыша.
«Һай, Уралым», «Ҡайҙарҙа һин?», «Эй, күк толпар», «Һүндермә күк нурын», «Һуңланым шул», «Торатау», «Был донъяның һинһеҙ йәме юҡ», «Эйелә миләш» шиғырҙарына Артур Туҡтағолов, Риф Бикбаев, Фәнил Яманаев, Сания Мортазина көйҙәр яҙған.
Сәлимйән Бәҙретдинов тураһында биографик мәғлүмәттәр «Башҡортостан» күп томлы энциклопедияһына, «Писатели земли башкирской» белешмәһенә, «Башҡортостандың билдәле кешеләре» китабына индерелгән.
Ошо ваҡытта Гаутама ғүмерҙең — аяуһыҙ, ауырыу, ыҙа, ҡартлыҡ, үлем ҡотолғоһоҙ булыуын аңлай, байлыҡ, дан унан ҡотҡара алмаҫ, үҙ-үҙеңде аңлау юлы — ҡайғылар сәбәбен өйрәнеү өсөн берҙән-бер юл икәненә төшөнә.
Уның тормошон һүрәтләгән ниндәйҙер ваҡиғалар, фекерҙәре, уҡыусылары менән әңгәмәләре, монастырь васыяттары үҙе вафат булғандан һуң, юлын дауам итеүселәр тарафынан «Трипитаки» будда ҡануны нигеҙенә һалына.
Был тормоштар ваҡытында бодхисаттва аҡылын, шәфҡәтлеген камиллаштыра, һәм һуңғы килеүенән алда аллалар араһында тыуа, унда үҙенең һуңғы тыуыуы өсөн ерҙә урын һайлай ала.
Шакьялар йолаһы буйынса, Махамайя бала тыуҙырырға ата йортона юл ала, әммә бала Лумбини сауҡалығында (хәҙерге Непал һәм Һиндостан сигенән 20 км, Непал баш ҡалаһы Катмандунан 160 км алыҫлыҡта), ашока ағасы аҫтында доньяға килә.
һүҙе ҡулланы Өлкән извод Беренсе Новгород йылъяҙмаһында шул уҡ «половици» һүҙе Волхов йылғаһының ҡапма-ҡаршы ярында йәшәгән новгородлыларға ҡарата ҡулланыла.
Ҡаршы һүҙ Новгород йылъяҙмаларында «половицы» «йылғаның билдәле бер ярында йәшәүсе кешкләр» мәғәнәһендә осратҡанлыҡтан, ул һығымта яһай, «половьци» боронғо урыҫ йылъяҙмаларында — был куман, яландар урынлашҡан Ҡыпсаҡ далаһында йәғни Днепр йылғаһының һул ярында урынлашҡан ҡомандар тимәк.
Әммә ҡыпсаҡтар фәҡәт һул ярҙа ғына урынлашҡан тп әйтеү дөрөҫ түгел, уларҙың йәйләүҙәре уң ярға ла (бигерәк тә рус кенәздәре менән килешеүҙәр төҙөгәндә, хатта йыш ҡына туғанлашҡан ваҡыттарҙа) күсеүе мөмкин булған.
«Ҡыпсаҡ» тигән исем менән аныҡ ҡына һәм, бәлки, был осраҡта этнонимды иң тәүге менән нығытып ҡуйыу менән беҙ, Рамстед Үҙәк Монголиялағы Селенга йылғаһынан көньяҡтараҡ 1909 йылда тапҡан таш стелалағы яҙыуҙан уҡып беләбеҙ.
Сирҙар юғары ҡатламының байтаҡ өлөшөн уйғырҙар юҡ иткән, һәм ҡәбиләнең ҡалған өлөшө Иртыштың үрге ағымына һәм Көнсығыш Ҡаҙағстан далаларына күсенә, сирҙар үҙатамаларын «ҡыпсаҡ» тип үҙгәртә.
Батыйҙың 1236—1242 йылдарҙағы европа походынан һуң, ҡыпсаҡтар үҙ аллы сәйәси берәмек булыуҙан туҡтай кеүек, ләкин Алтын Урҙа төрки халҡының төп массивын тәшкил иткән һәм шулай уҡ башҡорт, балҡар, татар, ғағауз, ҡаҙаҡ, ҡарағалпаҡ, ҡарасай, ҡырғыҙ, ҡырым татарҙары, ҡумыҡ, нуғай, үзбәк, сыбыр этностарының формалашыуына үҙ өлөшөн индергән.
Был боронғо замандарҙа барлыҡҡа килгән ғәмәл, Әһәмәниҙәр, Аршакидтар, Сәсәниҙәр үҙҙәренең ауыр кавалеристарын Бөйөк Даланың скиф, сармат, соғҙи һәм башҡа ҡәбиләләренән йыя торған булған.
Әлеге ваҡытта ҡыпсаҡ, ҡыпчаҡ, ҡыпшаҡ ырыу ҡәбиләләре башҡорттарҙа, татарҙарҙа, нуғайҙарҙа, ҡаҙаҡтарҙа, ҡырым татарҙарында, ҡырғыҙҙарҙа һ.
Һалам н сиркәү- славян телендә булған «плава», ә һаламдан — «плавый», шуға ярашлы, половый, һәм һүҙҙәре хәҙерге рус, чех һәм поляк телдәрендә шул уҡ нимәне — һалам төҫөн аңлата.
Д. А. Расовский «Ҡыпсаҡтарҙың килеп сығышы» тигән мәҡәләһендә, бәхәс тыуҙырҙы, был тәнҡитләүселәрҙә половцы һәм төркиҙәр ғөмүмән һары сәсле була алмай, тигән стереотип арҡаһында ҡыпсаҡтарҙың аҡ, һары сәсле булыу фаразы оҙаҡ ваҡытҡа һуҙылған бәхәс тыуҙырҙы, әммә һөҙөмтәлә ул ҡабул ителде.
Ҡыпсаҡтар Болгарияла беренсе тапҡыр 1186 йылда, телгә алына батша Иван Асень ҡыпсаҡтарҙан торған ҙур ярҙамсы армияһы менән көтмәгәндә Дунайҙы кисеп сығып, император Исаак Ангелдыңболғар ихтилалын баҫтырыуына ҡамасаулай.
Әммә Дунай блокадаһы өҙөлгән һәм ҡыпсаҡтар Дунайҙы аша сыҡҡан тигән имеш-мимештәр византиялыларҙы ҡаушата паника һәм император ғәскәрҙәренең артабанғы еңелеүенә килтерә.
Асень һәм Пётр батшаларының ҡустыһы — Калоян хакимлығы ваҡытында, болғарҙарҙың союздашы булған ҡыпсаҡтар уның подданныйҙарына әйләнә, дәүләттә юғары вазифа биләгән, идара итеүҙә ҡатнашҡан.
Емектәрҙең ҡышҡы йәйләүҙәре (идентификация мәсьәләһе асыҡ ҡала, Ҡыймаҡтар мәҡәләһен ентекләберәк ҡара) Һырдаръяның түбәнге ағымында һәм Арал буйында, Сығнаҡ ҡалаһы торған Хорезм сиктәрендә, Иртышта наймандар менән сиктәш, ҡаңлылар күсеп йөрөгән ерҙә урынлашҡан була.
Шул сәбәпле ҡаңлыларҙың бер өлөшө Хорезмға күскән, ҡыпсаҡ юғары ҡатламы Хорезм хакимиәтендә күренекле урын биләй: мәҫәлән, Теркен-хатундың ағаһы Ҡайыр-хан быуат башында Отрарҙа наместник була.
«Төрки туғыҙуғыҙҙар иле — бөтә төрки илдәр араһында иң ҙуры. Улар ас-Син, ат-Туббат һәм ҡарлуҡтар менән сиктәш. мускусҡа эйә ҡыймаҡтар, уғыҙҙар, чигилдар, түргәштәр, азкишилар, ҡыпсаҡтар, ҡырғыҙҙар, йылғаның икенсе яғында ҡарлуҡтар һәм халаждар».
Ҡыпсаҡтар Венгрияла күренекле урын биләй, ҡыпсаҡтар, мәҫәлән, улар короллек сиктәрен һаҡлай, әммә монголдарҙың баҫып инеүе алдынан венгрия юғары ҡатламы Котян ханды һәм уның улдарын үлтерә, ә ҡыпсаҡтар Болгарияға китә.
Ҡыпсаҡтар тиҙ һәм көтмәгәндә һөжүм яһаған; уларҙы кире ҡағырға тырышты һәм, далаларына ҡайтандан һуң, урыҫ кенәздәре уларҙан әсирҙәрҙе һәм малды тартып алырға тырышҡан.
1091 йылда ҡыпсаҡтар рус кенәзе Василько Ростиславич менән бергә Византияның бәшнәктәр менән һуғышында ярҙам күрһәтә һәм Лебурн янындағы алышта улар, шул иҫәптән әсирҙәр ҙә, юҡ ителә.
1095 йылда ҡыпсаҡ ғәскәре емергес еңелеүгә дусар ителә, ялған исемдә йөрөүсе самозванец үҙе византия ғәскәрҙәре тарафынан әсирлеккә алына һәм ҡыпсаҡтар йәйләүҙәренә кире ҡайтырға мәжбүр була.
1093 йылда ҡыпсаҡтар Стугна йылғаһы буйындағы һуғышта Святополк Изяславич Киевлы, Владимир Всеволодович Мономах һәм Ростислав Всеволодович Переяславль кенәздәренең берләшкән ғәскәрҙәре өҫтөнән еңеү яулай.
Бынан һуң ҡыпсаҡтар Олег Святославовичҡа чернигов мираҫы өсөн көрәшендә ярҙам итәләр, шул иҫәптән мәжбүр була 1094 йылда Владимир Мономах Черниговты ҡалдырырға мәжбүр ителә, әммә 1096 йылда ҡыпсаҡтар урыҫтарҙан тәүге емергес еңелеүгә дусар ителә, Туғарҡан хан һәләк була.
быуат башында ҡыпсаҡтар Һырдаръяның түбән ағымынан уғыҙҙарҙы ҡыҫырыҡлап сығара һәм уларҙы Урта Азияға һәм Төньяҡ ҡара диңгеҙ буйы далаларына күсергә мәжбүр итеп, Хорезмдың төньяҡ-көнсығыш сигенә килеп терәлә.
Уларҙың көнсығыш сиге Иртыш йылғаһына, көнбайыш биләмәләре Иҙелгә тоташа, көньяҡта —Талас йылғаһы районына етә, төньяҡ сиге булып Көнбайыш Себер урмандары хеҙмәт итә.
Владимир Мономахтың вафатынан һуң ҡыпсаҡтар ҡабаттан урыҫ кенәздәренең үҙ-ара көрәшендә әүҙем ҡатнаша, ҡағиҙә булараҡ, суздальский һәм северскийҙар яғында волындарға ҡаршы, 1169 һәм 1203 йылдарҙа Киев ҡалаһын талауҙа ҡатнашҡан.
Әл-Ғүмәри һүҙҙәренсә, Ҡыпсаҡ далаһын баҫып алған монголдар һәм ҡыпсаҡтар тәү ҡарауға һәм төрлө расаға ҡараған, һуңынан ҡатнаш никахтар һөҙөмтәһендә монголдар ҡыпсаҡ һыҙаттарын ҡабул итә.
Әгәр бындай саралар дөйөм урыҫ сараларына әүерелһә (тәүге тапҡыр Святополк менән Мономах, артабан Изяслав Мстиславич, Мстислав Изяславич, Святослав Всеволодович, Роман Мстиславич дәүерендә), улар мотлаҡ уңышлы тамамланған.
1222—1223 йылдарҙа ҡыпсаҡтар аландарға монголдарға ҡаршы торорға ярҙам итә, ләкин монголдарҙың мөрәжәғәтенән һәм уларҙан йолом алғандан һуң үҙҙәренең союздаштарын ҡалдыра.
Ҡыпсаҡтар Асень болгар батшалары династияһының иң билдәле һуғыштарында ҡатнашҡан, икенсе болгар батшалығының иң яҡшы йылдарында союздаш булғандар һәм Урта быуаттарҙа болғар ассимиляцияһына дусар ителгән халыҡтарҙың береһе булып тора.
Икенсе фараз буйынса, ҡыпсаҡтар ике ҙур тармаҡтан: половцы-ҡыпсаҡ һәм кун-ҡыпсаҡтарҙан торған; көнбайыш ҡыпсаҡтар торған тармаҡ — ҡыпсаҡтар-көнсығыш һәм саров — кун.
Ҡаҙаҡтар араһында — ҡыпшаҡ, башҡорттар араһында — ҡыпсаҡ, ҡырғыҙҙар араһында ҡырғыз-ҡыпсаҡ, алтайҙар араһында — алтай-ҡыпсаҡ, үзбәк араһында — фирғәнә ҡыпсаҡтары, башҡа ҡыпсаҡ-үзбәктәр.
Был осорҙан бирле ҡыпсаҡтар башҡаса грузин сығанаҡтарында телгә алынмай, күрәһең, улар Кавказ аръяғындаэтник яҡтан грузин һәм башҡа халыҡтар менән ҡушылып бөтәләр.
т. 201 йылда ҡытай хроникаларында «ҡыпсаҡ» этнонимы «кюе-ше» формаһында, һуңыраҡ был йылдарҙа һәм беҙҙең эраға тиклем 201 «циньча» йәки "кин-ча тип телгә алына.
Русь үҙенең көньяҡ сиктәрен обороналау өсөн нығытмалар ойоштора һәм сиктәренә ҡара клобуктар исеме аҫтында билдәле булған союздаш тыныс төркиҙәргә ауылдар төҙөп ултырырға рөхсәт иткән.
Көнбайыш европа һәм византия сығанаҡтарында ҡыпсаҡтар ҡомандар (мәҫәлән, Анна Комнина Левунион янындағы алыш менән бәйле, ҡомандар һәм бәшнәктәр бер телдә һөйләшкән) тип хәбәр итә.
Плетнёва С. А ҡомандарҙы Дон, Донец һәм Аҙау диңгеҙенең төньяҡ яр буйына, таш балдбал һындар булмағанлыҡтан, Днепрҙан көнбайыштараҡ — һары ҡыпсаҡтар йәйләгән урынға урынлаштыра.
Шулай итеп, улар тағы үҙ исемен тарихта ҡалдыра, сөнки Иван Асень үҙенең ғәскәренән бер нисә тапҡырға күп булған эпир армияһын ҡыйрата, императорын — деспот Эпирҙы, Феодор Комнинды, бөтә ғаиләһе менән әсирлеккә ала.
«Проф. М. М. Герасимов тураһында Андрей Боголюбскийҙың тышҡы ҡиәфәтендә монголоид үҙенсәлектәренә нигеҙләнгән визуаль краниологик анализ мәғлүмәттәре субъектив, хәҙерге тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләрҙе менән дәлилләнмәй. Һығымта: тикшерергә килтерелгән баш һөйәге ысынлап та урта-европа антропологик тибы вәкилдәренә хас европеоид раса ҡиәфәтле ир-аттыҡы».
Уғыҙ-хан хаҡындағы риүәйәт буйынса, «Ҡыпсаҡ» тип исем бирелгән мифик малай, уғыҙҙарҙың итбараҡ ҡәбилһенә яһаған уңышһыҙ походы ваҡытындаҡыуышта тыуа Рәшит әд-Дин шулай уҡ ҡыпсаҡтар 24 уғыҙҡәбиләһенең береһе булған тип әйтә.
Ҡыпсаҡтар ; үҙатамалары — ҡыпсаҡтар ; европа һәм византия сығанаҡтарында — ҡомандар ), һуңыраҡ татарҙар — күскенсе төрки халыҡ, Ҡыпсаҡ далаһы йәки Дәште Ҡыпсаҡ тип билдәле тарихи төбәктә йәшәгән.
Шунан ҡыпсаҡтар Днепрҙы аша сыға һәм Дунайҙың түбәнге ағымына етә, шулай итеп, Дунайҙан алып Иртышҡа тиклем бөтә Бөйөк Даланы биләп йәшәй, шул замандан башлап көнсығыш сығанаҡтарында Дәште Ҡыпсаҡ тип йөрөтөлә.
Беренсел мәғлүмәт сығанаҡтарға таянып, ҡайһы бер тикшеренеүселәр фараздары буйынса, монголдар, мәҫәлән, ә тертробичтарҙан айырмалы рәүештә, төрки сығышлы түгел, монгол сығышлы булған Дон буйҙарында күсенеп йөрөгән ҡеүәтле ҡыпсаҡ ҡәбиләләренең береһе — туҡһабалар, менән союздаш мөнәсәбәттәр урынлаштыра алған.
т. 201 йылда ҡулланылған «кюеше» йәки «цзюеше» ҡыпсаҡтарҙы беренсе иҫкә алыу тип ҡабул ителә, уларҙың вариҫтары тип һанай, ләкин С. Г. Кляшторный фекере буйынса, был фараз фонетик яҡтан аҡланмай.
«Ҡыпсаҡ» һүҙе, тамырынан һәм аффиксынан торһа ла, боронғо төрки теленә тәржемә иткәндә бәхетһеҙ злосчастный тигәнде аңлата, һәм был «уңышлы, бәхеткә әүәҫ» тигән мәғәнә бирергә тейеш, ә һәм һүҙҙәренән килеп сығырға тейеш түгел.
Был алыштарҙа ҡыпсаҡ атлылары хәл иткес роль уйнай: ике көн рәттән ике әүрәткес манёвр яһап, ҡыпсаҡтар эҙәрлекләүгә граф Луи де Блуаның ауыр кавалерияһын, ә уның артынан бөтә рыцарь атлыларын әлеп иткән.
Һуңыраҡ ҡыпсаҡ теле хәҙерге ҡыпсаҡ төркөмө телдәре (башҡорт, татар, ҡырым татарҙар, ҡараим, ҡырымшаҡ, ҡарасай-балҡар, ҡумыҡ, нуғай, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, ҡарғкалпаҡ, сыбыр)нигеҙенә һалына.
Рәсәй суд-медицина экспертизаһы,үҙәгенең шәхесте суд-медицина идентификациялау бүлеге мөдире профессор Виктор Звягин, әсәһе ҡыпсаҡ ҡыҙы булған владимир-суздаль кенәзе Андрей Боголюбскийҙың , ҡалдыҡтарын яңы технологиялар ярҙамында өйрәнеп, шундай һығымтаға килә:
Рәфҡәт Әхмәтйәнов белдергәнсә, Зәки Вәлиди фекере буйынса, был һүҙ йә ҡоро дала, Гоби, тигәнде аңлатыусы «ҡоба» һүҙенән; йә буш, ҡыуыш тигәнде аңлатыусы «ҡыу» һүҙенән.
Уйғырҙар Көнсығыш төрки ҡағанатын тар-мар иткәндән һуң, ҡыпсаҡтар, көнсығышта ҡыймаҡтар, көньяҡта уғыҙ һәм көнбайышта хазарҙар менән сиктәш булып, хәҙерге Ҡаҙағстандың төньяҡ-көнбайышы биләмәләрендәге Ҡыймаҡ ҡағаналығы составына ҡушыла.
Кундар, һарылар һымаҡ, 1030-сы йылдарҙа, даими рәүештә ҡыпсаҡтарҙың көнсығыш күршеһе булып, күсмә ҡәбиләләрҙең "сылбыр миграцияһы"нда ҡатнаша.
Шулай уҡ ҡыпсаҡтар атаҡлы Андрианополь эргәһендәге алышта Тәре походын тар-мар итеүҙә һәм Латин империяһыимператорын әсирлеккә алыуҙа ла ҡатнашты һәм хәл иткес роль уйнаны
быуаттарҙа кун исеме венгр эпизодик рәүештә венгр һәм урыҫ сығанаҡтарында ҡомандар менән бер рәттән ҡыпсаҡ, половцы һәм венгр ҡыпсаҡтарымәғәнәһендә осрай.
Әммә, күпселек совет ғалимдарының фекере буйынса, төрки телле ҡыймаҡ-ҡыпсаҡ ҡәбиләләрҙең төп массаһы-ҡара сәсле һәм ҡуңыр күҙле монгол ҡатышҡан була
Фастфуд мәҙәниәтен, айырыуса ’ селтәрен (ҡайһы бер журналистар әйтмешләй, «ҡайҙа ғына барһағыҙ ҙа, бөтә ерҙә Макдональдс бар»), шулай уҡ -технологиялар өлкәһендәге төп компанияларҙы — , .
АҠШ-тың үҙендә ул иммигранттарҙың ассимиляциялашыуына ҡарата ҡулланыла, ә АҠШ-тан ситтә, ғәҙәттә традицион мәҙәниәттең һәм йолаларҙың юғалыуын күҙҙә тотоп, кире мәғәнә ала.
Мәҫәлән, Японияла хип-хоп менән мауығыу гяру субмәҙәниәтен хасил итте, уға эйәреүселәр афроамерикандарға оҡшау өсөн солярийҙарҙа күп ваҡыт үткәрә һәм сәстәрен буяй, ә глэм-метал барлыҡҡа килеүгә этәргес бирҙе.
1872 йылда сыҡҡан «Кронштадтский вестник» гәзитенең 3 һәм 18 һандарында Иоанн ике мөрәжәғәтнәмә баҫтыра, уларҙа Кронштадтағы ярлылыҡ тураһында уйланырға саҡыра һәм был мәсьәләне хәл итәү юлдарын эҙләргә өндәй.
Бындай ауыр хәлдең сәбәптәрен дә атай: тыумыштан килгән ярлылыҡ, йәтимлектән ярлылыҡ, янғындан, урлауҙан, ҡартайып эшкә яраҡһыҙлыҡтан йә ауырып китеү сәбәпле ярлылыҡ, йәрәхәтләнеүҙән ярлылыҡ, ялҡаулыҡтан ярлылыҡ, эскелектән ярлылыҡ һәм иң күбе — эш булмау сәбәпле, йә эшкә тотоноп китергә мал-мөлкәт булмау арҡаһында: кейергә яҡшы кейем, аяҡ кейеме, ашар икмәге, эш ҡоралының булмауын күрһәтә.
1855 йылда Кронштадтың Андреевский соборында үҙенең хеҙмәтен башлаусы йәш священник Иоанн халыҡтың ярлылығы менән осраша була һәм уларҙың трущобаларҙа бер нисек тә үҙҙәренең йәшәү рәүештәрен үҙгәртә алмауҙарын күрә.
1910—1920 йылдарҙа Яңы Орлеан күңел асыу кварталы ябылғас, джаз региональ фольклор жанрынан АҠШ-тың төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш провинцияларында таралған дөйөм милли музыкаль йүнәлеш формаһын ала.
Джаз быуатта Африка ритмдары һәм Европа гармонияһы ҡушылыуҙан барлыҡҡа килә, шулай ҙа джаздың сығанағын Яңы донъяға Африканан ҡолдар килтерә башлаған мәлдән һанарға кәрәк.
Шулай уҡ төрлө джаз донъяларына ҡараған билдәле джазлылар бер байраҡ аҫтында сығыш яһай алалар, мәҫәлән, Элвин Джонс, саксофонсы Дьюя Редман һәм пианиносы Сесил Тэйлор яҙмаһындағы кеүек.
Шулай ҙа бөгөн беҙ күп һанлы донъя мәҙәниәтенең ҡушылғанын күҙәтәбеҙ, көндән-көн «бөтә донъя музыкаһы» барлыҡҡа килгән көнгә яҡынлашабыҙ.
Фриджаз авангардисы-саксофонсыһы Кен Вандермарк, замандаштары саксофонсы Мэтс Густафссон, Эван Паркер һәм Питер Броцманн музыкаһы миҫалында Европа экспериментализмы йоғонтоһо һиҙелә.
Уның етәкселегендә күп һанлы музыканттар үҫеп сыҡты, улар араһында: пианиносылар Маркус Робертс һәм Эрик Рид, саксофонсы Уэс «» Эндерсон, торбала уйнаусы Маркус Принтуп һәм вибрафонсы Стефан Харрис.
Был тәңгәлдә үҙенең йүнәлешен эҙләүселәр иҫәбендә: Джеки Террассон, Бенни Грин һәм Брэйд Мелдоа, саксофонсылар Джошуа Редман һәм Дэвид Санчес, барабансылар Джефф Уоттс һәм Билли Стюарт.
Эсәк һуты ферменттары тәьҫиренән туҡлыҡлы мат­дәләрҙең ябай, һыуҙа эрей торған берләшмәләргә: аҡһымдарҙың — аминокислоталарға, майҙарҙың — глицеринға һәм май кислоталарына, углеводтарҙың глюкозаға тиклем бүлемләнеүе тамамлана.
Шулай уҡ үлән ашаусы хайуандарҙың ауыҙы аҙыҡты өҙөп алыуға, бөтә нәмәләрҙе ашаусыларҙың — аҙыҡты ваҡлыуға, орлоҡ йәки бөжәк ашаусы ҡоштарҙың — сүкып алыуғы, йыртҡыс ҡоштарҙың — өҙгөләүгә, һыу ҡоштарының һәм кит һымаҡтарҙың — һөҙөп алыуға яраҡлашҡан.
Лизомалар һәм вакуолдар мембранаһының эске йөҙөндә төрлө гидролитик ферменттар булғанлыҡтан, микроҡыуышлыҡ эсендәге гидролиз мембрана янындағы гидролиз менән тулыландырылырға мөмкин.
Аш һеңдереү — ашалған ашамлыҡты ваҡлауҙан, химик бүлемләүҙән һәм кеше организмы өсөн яраҡлы итеүҙән торған ҡатмарлы физиологик процесс; организмға ингән ҡатмарлы аҙыҡ матдәләренең ябай химик ҡушылмаларға тарҡалып үҙләштерелеү процессы.
Кешенең ашҡаҙан һуты — составында ферменттар, лайла һәм бер аҙ миҡдарҙа тоҙ кислотаһы булған төҫһөҙ шыйыҡлыҡ ул. Лайла аш ҡаҙан көбөн механик зарарланыуҙан һаҡлай.
Эмо́ция ( — урыҫса потрясаю, волную; башҡортса хайран ҡалдырам, тулҡынландырам, борсойом) — булыусы йә булыуы ихтимал хәлдәргә һәм объектив донъяға субъектив баһалы ҡарашты сағылдырған урта дауамлы психик процесс.
Эмоциялар өс компонент менән характерлана: кисерелгән йәки психикала аңлашылған эмоцияны тойоу; нервы, эндокрин, тын алыу, аш һеңдереү һәм организмдағы башҡа системаларҙа барған процесстар; эмоцияның күҙәтелгән, шул иҫәптән йөҙгә сыҡҡан тәьҫирле һәм тойғоло комплекстары.
Башҡа күп төрлө психик күренештәр кеүек эмоциялар ҙа аҙ өйрәнелгән, төрлө авторҙар уны төрлөсә аңлап-аңлата, шуға ла үрҙә килтерелгән билдәләмәне аныҡ һәм теүәл тип тә, дөйөм нигеҙҙә ҡабул ителгән тип тә әйтеп булмай.
Эмоция тип кеше йәки хайуандар тормошондағы булыусы йә ихтимал хәлдәрҙең мәғәнәһен сағылдырған эшмәкәрлектең ваҡыт арауығында һуҙылған эске яйға һалыу процестарын атайҙар.
Эмоциялар кешелә шәхси ориентирлашыу роле уйнаған рәхәтлек, ризаһыҙлыҡ, ҡурҡыу, ҡыйыуһыҙлыҡ һәм уларға оҡшаш кисерештәр тыуҙыра.