polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Һәм һәр хаким, уңышһыҙлыҡтан шөрләп , ошондай ышаныслы һәм популяр йәшен ҡайтарғысты ҡуллана… Иң хәүефлеһе — был теория варварлыҡты һәм артталыҡты нығыта… Шулай итеп, «алтын миллиард» тураһындағы легенданың заказсылары һәм уны яҡлаусылар — бөтәһенән элек, тәүәккәллекте ығы-зығылыҡ менән бутаусы сәйәсмәндәр.
Ингушетия президенты Юнысбәк Евкуров фекеренсә : «дөйөм алғанда, донъяла планета халҡын „алтын миллиардҡа“ тиклем глобаль ҡыҫҡартырға йыйыналар. Йәнәһе, эсәр һыу, аҙыҡ-түлек, тағы әллә нәмәләр етмәйәсәк, шуға халыҡты кәметергә кәрәк, имеш. Бындай ҡарарҙы Хоҙай Тәғәлә урынына Алла көнөн хасил итергә йыйынған аллаһыҙҙар сығарған».
Тарих фәндәре кандидаты Батюк билдәләүенсә, мәғлүмәт технологиялары үҫеүе арҡаһында «үҫеш юлына баҫҡан илдәрҙә йәшәгән фәҡирҙәр кешелек тарихында тәү тапҡыр „алтын миллиард“ тип йөрөтөлөүселәрҙең нисек йәшәүен күрә алды».
«Әгәр йәшәү мөхите деградацияланһа. „Алтын миллиард“ тураһындағы хыял» («Если деградирует среда обитания. Мечта о „золотом миллиарде“») тигән мәҡәләһендә геолог Рудольф Баландин хәтирәләре менән уртаҡлаша:
«Шулай килеп сыҡты: был һайланмаларҙың миллиарды тураһында мин һикһәненсе йылдар аҙағында Рио-де-Жанейролағы кәңәшмәгә СССР-ҙың ул саҡтағы етәксеһе докладының экологик концепцияһын әҙерләгән ғилми төркөмдәрҙең береһендә эшләгәндә ишеттем.
«Эксперт» журналы биргән мәғлүмәттәр буйынса, «алтын миллиард» — кешелектең сама менән етенсе өлөшө, алдынғы илдәрҙә йәшәүселәр, үткән быуаттың аҙағына тиклем минераль сеймалдың төп файҙаланыусыһы.
Улар ҡиммәт булғанлыҡтан һәм нигеҙҙә техник яҡтан ҡатмарлы производстволарҙа һәм инновацион продукттарҙа файҙаланылғанлыҡтан төп төҫлө металдарҙы тотоноу Көнбайыш илдәре менән сағыштырғанда уртаса үҫешле илдәрҙә күпкә кәм, ә артта ҡалған илдәрҙә бөтөнләй аҙ була.
быуатта ауыл хужалығында хеҙмәт етештереүсәнлеге күп тапҡырҙарға арта , сеймалға ихтыяжды аҙайтҡан күп төрлө яңы материалдар сығарыла , техник прогресс иҫәбенә тәбиғи материалдарҙы синтетикаға алмаштырып булмаған тармаҡтарҙа ла материалдар тотоноу кәмей .
Новосибирск дәүләт университетының макросоциология үҙәге етәксеһе социолог Николай Розов фекеренсә, глобалләшеү, бөтә бәйләнештәрҙе көсәйтеп, көслө уйынсылар өсөн мөмкинлектәрҙең бик ныҡ үҫеүенә килтерә.
Баҙарҙа конкуренцияның аяуһыҙлаша барыуы донъя люмпендары массаһы барлыҡҡа килеүгә һәм социал-дарвинистик процестар көсәйеүгә — баҙарҙа ла тәбиғи һайлап алыу башланыуға — килтерә.
С. Кара-Мурза фекеренсә, «алтын миллиард» төшөнсәһе артында донъяға бер бөтөн геосәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни ҡараш ята: алдынғы илдәр, үҙ халҡы өсөн юғары ҡулланыу кимәлен тәьмин итеп, мәғлүмәти, сәйәси, хәрби һәм иҡтисади саралар менән ҡалған донъяны артта ҡалған хәлдә тоторға тырыша, уны сеймал сығанағы, экологик яҡтан зарарлы производстволарҙы урынлаштырыу, токсик ҡалдыҡтарҙы һаҡлау урыны һәм арзан эшсе көс сығанағы сифатында файҙалана.
Атама алдынғы капиталистик илдәрҙә йәшәгән бөтә халыҡтың һанынан алынған: АҠШ , Канада , Австралия , Евросоюз илдәре , Япония , шулай уҡ Израиль, Көньяҡ Корея һәм быуатта өҫтәләһе халыҡ һаны.
Рәсәй Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Тарих институты директоры Владимир Ламин, демография проблемаларына арналған конференцияла сығыш яһап, «алтын миллиард» фәҡир илдәр менән ысын мәғәнәһендә бүлешә башламаһа, яҡын киләсәктә ресурстар өсөн һуғыштар башланасаҡ.
Алтын миллиард — демографикһәм социологик төшөнсә, донъяның сикләнгән ресурстары шарттарында алдынғы һәм үҫештәге илдәрҙә халыҡтың тормош кимәле һәм ҡулланыуы араһындағы айырманы сағылдыра.
Иҡтисадсы А. А. Пороховский билдәләүенсә, ""алтын миллиард"тың һәм өмөтһөҙлөктә көн итеүсе ҡалғандарҙың булыу факты үҙе генә лә донъя өсөн хәүефле, тотороҡлолоҡтан яҙҙырыусы мәғәнәгә эйә".
Социаль инвестициялар һәм гранттар кешеләрҙең тормош-көнкүрешен яҡшы яҡҡа үҙгәртә торған стартаптарға һәм эштәргә (фәҡирлек менән көрәш, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау) һалына.
Венчур филантропияһына ылыҡтырыуҙың өс моделе бар: гранттар системаһы менән традицион фондтар булдырыу; ялланған профессиональ штат аша эш итеүсе филантроптар тарафынан финансланған коммерцияға ҡарамаған ойошмалар ойоштороу; венчур капиталы инвесторҙары инвестиция алыусылар менән тығыҙ хеҙмәттәшлек иткән партнёрлыҡтар ойоштороу .
Халыҡ-ара сауҙа шарттарында һәм башҡа тышҡы иҡтисади операциялар барышында сит ил валютаһындағы керемдәр һәм түләүҙәр һәм шуға ярашлы сит ил валютаһын алыу һәм һатыу нисбәте һәр ваҡытта ла тиңлектә тормай.
Әгәр илдә резиденттарға һәм резидент түгелдәргә валюта менән эш итеүҙә сикләүҙәр ҡулланылмаһа, уның валютаһы ирекле конвертацияланыусы тип атала, ә валюта менән операцияларҙың бөтә төрҙәренә лә тиерлек закон тарафынан сикләүҙәр ҡуйылған булһа, ул конвертацияланмай торған валюта тип йөрөтөлә.
Валютаның конвертацияланыу ирке илдең иҡтисади тотороҡлолоғона нигеҙләнә, йәғни валюта алмаштырыуға законлы рөхсәт кенә етмәй, валютаның ышаныслылығы һәм илдең иҡтисади хәленә баһа ла мөһим .
Дәүләт валюталары курстарының насар эҙемтәле киҫкен тирбәлеүенә юл ҡуймаҫ өсөн Европа валюта системаһына ингән илдәр валюта курстарының тирбәлештәрен бер-береһе менән яраштырыу тәжрибәһен ҡуллана.
Был курс дәүләт бюджеты килемдәрен һәм сығымдарын иҫәпләгәндә, дәүләттең ойошмалар һәм граждандар менән түләү-хисаплашыу мөнәсәбәттәренең бөтә төрҙәрен, шулай уҡ һалым һалыу һәм бухгалтер иҫәбен ғәмәлгә ашырыу өсөн булдырыла.
Теләһә ҡайһы өлкәлә продуктҡа (атап әйткәндә, ҡорамалға, матдәгә, микроорганизм штамына, үҫемлектәр йә тереклек күҙәнәктәре культураһына) йәки ысулға ҡағылышлы техник сиселеш уйлап табыу сифатында һаҡлана.
Сәнәғәт өлгөһө уйлап табыуҙан йә файҙалы моделдән ныҡ айырыла, ул хатта авторлыҡ хоҡуғы объекттарының береһенә оҡшаған, сөнки художестволы сиселеш менән бер рәттән конструкторлыҡ сиселешенә лә эйә.
Программа продукттарын патентлау уның эшләнмәселәренең авторлыҡ хоҡуғын һаҡлай, ләкин был осраҡта баш-баштаҡлыҡ өсөн дә киң юлдар асыла һәм автор менән йәмғиәт мәнфәғәттәренең тиңлеге боҙола.
1812 йылдың 12 июнендә Александр «О привилегиях на раз­ные изобретения и открытия в ремеслах и художествах» (Һөнәрҙәрҙә һәм художестволарҙа төрлө уйлап табыуҙарға һәм асыштарға привилегиялар тураһында) тигән манифесҡа ҡул ҡуя, ул Рәсәйҙәге тәүге патент законы булып тора.
1896 йылдың 20 майындағы "Уйлап табыуҙарға һәм камиллаштырыуҙарға привилегиялар тураһында положение"ла хәҙерге патент системаһындағы элементтарҙың күбеһе (яңылыҡ, һөҙөмтәлелек, ун биш йыл буйы патентты эксклюзив файҙаланыу) бар.
Рәсәй ҡануниәтендә патент төшөнсәһенә асыҡтан-асыҡ билдәләмә юҡ, ләкин был төшөнсә аҫтында билдәләнгән тәртиптә үтенеснамә төҙөп тапшырған кешегә уның уйлап табыуға, файҙалы моделгә йәки сәнәғәт өлгөһөнә хоҡуғын раҫлаусы дәүләт биргән документ аңлана.
«Патент уйлап табыуҙың, файҙалы моделдең йәки сәнәғәт өлгөһөнөң өҫтөнлөгөн, авторлығын һәм уйлап табыуға, файҙалы моделгә йәки сәнәғәт өлгөһөнә айырым хоҡуҡты раҫлай».
Патент хоҡуғы — граждан хоҡуғы институты, патент менән һаҡланыусы интеллектуаль милек объекттарын хасил итеү һәм файҙаланыу (әҙерләү, ҡулланыу, һатыу, башҡа төрлө юл менән граждан әйләнешенә индереү) менән бәйле хоҡуҡ мөнәсәбәттәрен көйләй.
1973 йылда «Асыштар, уйлап табыуҙар һәм рационализаторлыҡ тәҡдимдәре тураһында положение» ҡабул ителә, ул 1978 йылғы өҫтәмәләр менән бергә 1991 йылда СССР-ҙа уйлап табыуҙар тураһында закон ҡабул ителгәнгә тиклем эш итә.
Компания эшләгән концепцияға ярашлы, туҡыусылар хәүефһеҙлек техникаһы менән таныштырыла, эш материалы менән тәьмин ителә, уларға үтемле дизайн моделдәре тәҡдим ителә, кәңәшсе-тәрбиәселек индерелә һәм әҙер продукцияға контроль тормошҡа ашырыла.
1999 йылда Джайпур келәмдәре компанияһын асып, Нанд Кишор Чодри Һиндостан штаттарының бер нисәһендә, аралашсыларһыҙ эш итеп, хәлде үҙгәртергә була, бының һөҙөмтәһендә баҙарҙа келәм хаҡын кәметеү, ә һөнәрселәргә эш хаҡын арттырыу күҙҙә тотола.
Ғәҙәттә туҡылған келәм-балаҫтар баҙары һөнәрсе менән һатыусы компаниянан тыш улар араһындағы аралашсылар селтәренән дә тора, аралашсылар тауар хаҡына ла, һөнәрсенең эшенә хаҡ түләүгә лә йоғонто яһай.
Социаль эшҡыуарлыҡ моделен төҙөп, компанияны аяҡҡа баҫтырған тәүге осорҙа ул бөтә иғтибарын урындарҙағы һөнәрселәр менән бәйләнеш урынлаштырыуға йүнәлтә, уларға үҙ бренды аҫтында баҙарға туранан-тура сығыу мөмкинлеген бирә.
Компания менән йәмғеһе 40 000 һөнәрсе хеҙмәттәшлек итә, эшмәкәрлек Һиндостандың Раджастхан, Гуджарат, Сикким, Көнбайыш Бенгал, Джаркханд, Орисса, Нагаленд һәм Биһар штаттарында алып барыла.
1990-сы йылдар башында Һиндостандың түләүһеҙ һәм арзан күҙ операциялары яһаған һәм ярҙамы менән үҫеш кисергән ’ында ул осор өсөн заманса һаналған һәм киң таралыу алған интраокуляр линза имплантациялау ысулын индерергә булалар.
Мадурайҙа эргәһендәге траст һәм яһалма күҙ яҫмыҡтары етештереү предприятиеһы, фәҡирҙәр ҡара ҡылауҙан операция яһата алһын тип асыла, артабан продукцияһын донъяның 120-нән ашыу иленә сығарыусы һәм донъя баҙарындағы был тармаҡтың 7-10 %%-ын тултырыусы предприятиеға әүерелә.
Төп продукциянан тыш шулай уҡ офтальмология кәрәк-ярағы, хирургик тегеү материалы, фармацевтик продукция, атап әйткәндә, антисептиктар һәм дезинфекциялаусы иретмәләр, хирургия лезвиелары һәм ҡорамал етештерә.
Эшмәкәрлеге яһалма күҙ яҫмыҡтарын үҙ технологияһы буйынса үҙ ҡеүәттәрендә етештерә, минималь хаҡ һәм ҡәнәғәтләнерлек сифат принцибын тормошҡа ашыра.
Тотҡонлоҡҡа ауыр яраҡлаша, тип иҫәпләнелә, әммә В. М. Смирин Мәскәү дәүләт университетының Звенигород биологик станцияһында ҙур булмаған вольерҙарҙа уларҙың ике төрөн оҙаҡ йылдар аҫырай.
Дрейтонды ойошманың исеменә Ашока исемле һинд дәүләтенең батшаһы һоҡландыра — беҙҙең дәүергә тиклем 273—232 йылдарҙа Маурьйә империяһының хакимы күп ҡан түгелгән һуғышта Көньяҡ Азияның күп өлөшөн, әлеге Афғанстандан башлап Бенгалияға тиклем, һәм артабан көньяҡҡа табан Бенгал ерҙәрен үҙенә буйһондора, шунан һуң ул үҙ принциптарын үҙгәртә.
Ашока, Ашока: Йәмәғәт өсөн инновациялар — Америка Ҡушма Штаттарының Колумбия округының закондар йыйылмаһы буйынса эшләгән халыҡ-ара коммерциялы булмаған фонд — эшмәкәрлеге социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһендә эшләгән ойошмаларҙы һәм кешеләрҙе эҙләү, уларға ярҙам күрһәтеү булған глобаль ассоциация.
Төп компания инвестициялай һәм бурысҡа аҡса бирә, ойоштороу эштәрен алып бара, маркетинг стратегияһын, кеше ресурстары һәм «Секем» фәлсәфәһенә тап килгән ҡиммәттәр менән эште тормошҡа ашыра.
Күп профилле «Секем» холдингы финанс уңышына өлгәшкән бер нисә компаниянан тора, улар йәмғиәттең социаль һәм мәҙәни мәсьәләләрен хәл итеүгә, шулай уҡ Мысыр йәмғиәтенең үҫешенә үҙ өлөшөн индерергә тырыша.
Урта белем алғас, Өфө сәнғәт училищеһының фортепиано бүлегенә уҡырға инә һәм уның өс курсынан һуң уҡыуын Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр факультетында дауам итә.
Шул иҫәптән билдәле режиссёр Рәфҡәт Исрафилов сәхнәләштергән Әнғәм Атнабаевтың «Хушығыҙ, хыялдарым…» драмаһында Гөлнариса, Мостай Кәримдең «Йәйәүле Мәхмүт» комедияһында Зәмзәгөл кеүек төп ролдәрҙе башҡара.
«Апалы-һеңлеле өсәү» драмаһындағы Маша роле йәш актрисаның, 1983 йылда юғары уҡыу йортон тамамлағанда, диплом эше була, икенсе йылына ул республикабыҙҙың төп драма театры сәхнәһендә күрһәтелә башлай.
2008—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Мәғариф, фән, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр эштәре буйынса комитет рәйесе урынбаҫары.
Шул уҡ йылдан ул даими нигеҙҙә Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Мәғариф, фән, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр эштәре буйынса комитеттың рәйес урынбаҫары.
Бер нисә йыл дауамында Башҡортостан Республикаһы Профсоюздар федерацияһы Советы, ә 2006—2009 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Ҡатын-ҡыҙҙар союзының президиум ағзаһы була.
1983—2008 йылдарҙа Эльвира Юнысова Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актрисаһы һәм бер үк ваҡытта 1988—1995 йылдарҙа — Өфө дәүләт сәнғәт институты (2003 йылдан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы) уҡытыусыһы.
Төркөм этабында еңгән өсөн команда өс мәрәй ала, өҫтәмә ваҡытта йә булиттар серияһында еңеү өсөн ике мәрәй бирелә, өҫтәмә ваҡытта йә булиттар серияһында еңелгәндәр бер мәрәй ала, ә төп ваҡытта еңелгәнгә мәрәй бирелмәй
Ябыҡ вагон — ябыҡ кузовлы, ул һауа торошонан һәм механик зыяндан һаҡланыуға мохтаж булған тауарҙарҙы ташыу өсөн тәғәйенләнә ; улар иҫәбенә 1870—1940 йылдарҙа Рәсәй/совет тимер юлдарында киң таралған ғәҙәти йөк вагоны инә.
Ҡапланған вагондың тағы бер төрө — изотермаль, ул кузовтың изоляцияһын көсәйтә һәм, температураны һәм дымлылыҡты ла индереп, билдәле бер микроклимат талап иткән тиҙ боҙола торған тауарҙарҙы ташыу өсөн ҡулланыла.
Беренсеһенең бункер рәүешендәге кузовы бар , төбөндәге иҙән бер йәки бер нисә буранка рәүешендә эшләнә, ул ауырлыҡ көсө арҡаһында йөктәрҙе төшөрөү мөмкинлеген бирә, был процесты һиҙелерлек тиҙләтә.
Платформаның махсус төрҙәре — контейнер ташыусы (ҡабырғаһыҙ һәм иҙәнһеҙ, ә рамы махсус терәгестәр менән йыһазландырыла, асыҡ автомобиль ташыусы , ағас ташыусы һәм ҡабырға борттар урынына — өҫтәмә таяуҙар), шулай уҡ күсергес .
Шыйыҡ, газ хәлендәге, ойош һәм саң хәлендәге йөктәрҙе ташыу өсөн тәғәйенләнә; универсаль цистерналар, ҡағиҙә булараҡ, төрлө нефть продукттарын ташыу өсөн тәғәйенләнә.
Сағыштырмаса әҙ көскә эйә булғанға, моторлы вагондар ҙур булмаған күләмдәге йөк ташыуҙа йәки пассажирҙар һанын бер нисә вагон менән генә сикләнергә мөмкин булғанда киң таралыу ала һәм ҡала эсендәге һәм ҡала эсендәге транспорттағы кеүек, тартыу көсө итеп ҡулланыу иҡтисади яҡтан файҙаһыҙ.
Бындай хәрәкәтсән состав моторлы вагон тип атала һәм ҡайһы бер белешмәләрҙә уны хатта икенсе төргә лә индерәләр, сөнки ул үҙйөрөшлө һәм үҙйөрөшлө булмаған хәрәкәт итеү составы араһында аралаш позицияны биләй.
Тағылмалы вагондар моторлы вагондарға ҡарағанда арзаныраҡ, әммә уларҙың моторлы автомобилдәргә ҡарата һанын артырыу ҡуҙғалғанда тиҙлекте кәметә, был метро кеүек транспорт төрҙәре өсөн айырыуса мөһим.
Иң киң таралғаны фрикцион тормоздар, тормоз эффектын булдырыу өсөн ышҡылыу көсө ҡулланыла, ышҡылыу көсө тәгәрмәстең металл өҫлөгөнә йәки тормоз дискыға ҡалыптарҙы баҫыуҙан барлыҡҡа килә.
Бер нисә атмосфера баҫымы аҫтында , цистерналарҙан тормоз һыҙығы аша ҡыҫылған һауа тормоз цилиндрҙарына инә, ә һуңынан рычаг тейәгестәр аша бер нисә тонналыҡ көс менән тормоз дискылары йә тәгәрмәстәргә ҡалыптарҙы баҫырға мәжбүр итә.
1872 йылда Джордж Вестингауз һауа тормозының конструкцияһын эшләп бөтә, автоматик линия булдыра, ул, магистралдең өҙөлөүе, мәҫәлән, поезд ватылғанда ашығыс тортозға бвҫҡанда ҡулланыла.
Бөтә поезда тормоздар бер үк ваҡытта тиерлек (саф пневматик тормозлағанда, һауа тулҡыны тауыш тиҙлегендә хәрәкәт итә, йәғни ниндәйҙер тотҡарлыҡ менән), был айырыуса оҙон йөк поездарында, шулай уҡ пассажир поездарында мөһим.
Тәүҙә ике станция араһында бер генә поездға ултырыуға рөхсәт ителә, улар менән идара итеү өсөн, караптарҙағы кеүек, беренсе семафорҙарҙы, ә һуңғараҡ — светофорҙарҙы ҡуллана башлайҙар.
Блок участкаһының оҙонлоғо үтеп барыусы поездар араһындағы иҫәпләнгән интервалға, юл йүнәлешенә, поездарҙың тиҙлегенә, ауырлығына һәм оҙонлоғона, шулай уҡ тормоздарҙың һөҙөмтәлелегенә бәйле.
Беренсе светофорҙар сигналдарҙы рөхсәт итеүҙе һәм тыйыуҙы ғына күрһәтә, әммә заманса светофорҙар алда нисә блок участкаһы буш булыуын күрһәтә ала, шуның арҡаһында водителдәр маршруттағы хәлде алдан белә һәм шуға күрә, мөмкин булһа һәм кәрәк булһа, поездарҙы юғарыраҡ тиҙлектә йөрөтә ала.
Әммә ҡайһы берҙә машинисҡа светофорҙы күреүе ауыр һәм тиҙ йөрөшлө хәрәкәттә айырыуса мөһим булғанлыҡтан, автоматик паровоз сигналы ярайһы уҡ киң тарала.
Поездар ағымын ойоштороу маҡсатында төп тимер юлдарҙа, Ливерпуль — Манчестер һәм Санкт-Петербург — Мәскәү юлдарынан башлап, теҙмә индерелә, ниндәй поезд ҡасан булырға тейешлеген билдәләүсе теҙмә булдырыла.
Ә поездарҙың заманса теҙмәһе — поездарҙың ғәмәлдәге хәрәкәте планы, шулай уҡ тимер юлының бөтә эксплуатация эштәре, шул иҫәптән хәрәкәт итеүсе составтың һәм кешеләрҙең теҙмәһен, станцияларҙа вагондарҙы эшкәртеү һәм хатта поездарҙың күләмен билдәләү планы.
Әммә трассаның иң текә күтәрелештәренең оҙонлоғо ҡыҫҡа булһа, уларҙы үтеү өсөн поездың кинетик энергияһын ҡулланырға мөмкин, был шулай уҡ, иҫәпләүҙәр ҡатмарлашһа ла, ауырлыҡты арттырырға мөмкинлек бирә.
Вагондарҙың һәм тепловоздарҙың оҙонлоғон белеп, поездың оҙонлоғо билдәләнә, станцияның ҡабул итеү юлдарында урынлашыу шарттарын тикшерелә, сөнки был күрһәткесте арттырһалар, поезд өлөшләтә икенсе юлға сығасаҡ (ҡыҫҡараҡ юлға оҙон поезды ҡабул итеү фажиғәгә килтергән «Магистраль» фильмын хәтергә төшөрөү етә).
Даими токлы электровозда электр менән тәьминәт итеү туранан-тура контакт селтәренән, үҙгәрешле токлы электровозында — контакт селтәре көсөргәнешенән , тартыу трансформаторында өҫтәмә урау ярҙамында 3 кВ-ға тиклем кәмей, шунан һуң йылытыу схемаһына инә.
Уны алыу өсөн дизель-генератор комплекттары ҡулланыла, улар машинаның үҙендә лә, айырым электр станцияһында ла урынлаша, һәм йыш ҡына һыуытҡыс агрегаттар вагон-электростанцияға тапшырыла.
Асылда, поездарҙы иҫәпләү ярайһы уҡ ҙур роль уйнай, сөнки проектлау стадияһында барлыҡҡа килгән хаталар артабан ғәмәлдә иғтибарҙан ситтә ҡалырға мөмкин.
Был иҫәпләүҙәр киренән тикшерелмәй, ә поездың дөйөм ауырлығы 6151 тонна тип билдәләнә, ә ысынында иһә ул 8965 тонна тәшкил итә, йәғни бер ярым тапҡырға күберәк.
Рельстарҙы иретеп йәбештереү поезы һәм тимер юлын шымартыу поезы — юлдың өҫкө төҙөлөшөн һалыу һәм ремонтлау менән бәйле хәрәкәтсән йәки стационар мобиль предприятиелар;
Дизель-генераторҙар йыйылмаһы менән йыһазландырыла һәм башлыса поездың алғы яғында, тепловоз артында (тиҙ йөрөшлө «Аврора» һәм «Невский Экспресс» поездарында, поезд ҡойроғона) ҡуйыла.
Даими ток электропоездарында генератор вагон аҫтында урынлашҡан динамотор менән бер күсәрҙә урынлаша, шулай уҡ йыш ҡына юғары вольтлы ярымүткәргесле үҙгәрткестәр ҙә ҡулланыла.
Метрополитен вагондарында идара итеү һәм яҡтыртыу селтәрҙәре аккумулятор батареяһы (шулай уҡ контактлы рельстан резисторҙар йыйылмаһы аша зарядлана), йәки статик үҙгәрткес ярҙамында башҡарыла.
быуаттың беренсе сирегендә хәрәкәт итеүсе составтың конструкцияһы яҡшырыуын дауам итә, шул иҫәптән йөк-ауыр йүнәлештә, биш һәм күп һанлы машина йөрөтөү күсәрҙәре булған паровоздар йөрөй башлай һәм 1920-се йылдарҙа тармаҡта йөк ташыу ҡеүәте юғары булған дүрт күсәрле вагондар етештереү үҙләштерелә.
Әммә тимер юлдарҙа пар тартыу көсөн генә түгел, әкренләп электр тартыу көсө популярлыҡ яулай башлай, бигерәк тә ҡала транспортында, ә 1924 йылда Рәсәй инженерҙары донъяла беренсе магистраль тепловоздарҙы һынай.
ХХ быуат уртаһына яңы паровоздар конструкцияһы үҫешеүен дауам итә, шул уҡ ваҡытта паровоздар конструкцияһы 1940-сы йылдар башында етештерелгән ысын гиганттар иң юғары нөктәгә етә — , ауырлығы биш йөҙ тоннанан ашыу.
Әммә ул ваҡытҡа паровоздар конструкцияһының иҫкергәнлеге асыҡ күренә, шуға күрә 1950-се йылдарҙан башлап ҡайһы бер илдәрҙә уларҙы етештереү туҡтатыла, шулай итеп, тепловоз һәм электровоз тартыу көсөнә күпләп күсеү башлана, был поездарҙың ауырлығын һәм тиҙлеген һиҙелерлек арттырырға мөмкинлек бирә.
Поездар хәрәкәтен ойоштороу формалаша, шул иҫәптән хәрәкәт графигынан тыш сигнализация системаһы ла индерелә, һәм паровоздар яҡынлашыу тураһында иҫкәртеү өсөн сигналдар менән йыһазландырыла.
Быуаттың икенсе яртыһында хәрәкәт итеү составын камиллаштырыу башлана, шул иҫәптән паровоздар көсәйә бара, был поездарҙың ауырлығын һәм тиҙлеген арттырырға мөмкинлек бирә, һәм автомобилдәр ағас каркастар урынына металдан эшләнгәндәре ҡулланыла башлай.
Бынан тыш, пневматик тормоздар булдырыла һәм индерелә башлай, был хәрәкәт хәүефһеҙлеген тағы ла арттыра, һәм хәрәкәт параметрҙарын яҙҙырыу һәләтенә эйә булған тәүге паровоз тиҙлеген үлсәү приборҙары барлыҡҡа килә.
Әлеге ваҡытта поездарҙың ауырлығы мең, хатта тиҫтәләрсә мең тонна тип баһаланғанда, поездың параметрҙарын алдан билдәләргә мөмкин, шул иҫәптән теге йәки был паровозға поездың оптималь ауырлығын һайларға, йәки киреһенсә, бирелгән ауырлыҡтағы поездарға кәрәкле тепловоздар һайларға була.
Проектлау стадияһында уҡ поездың оҙонлоғон, ундағы вагондар һәм паровоздар һанын һәм уларҙың поезда урынлашыуын, шулай уҡ юлдың төрлө участкаларында поезды үткәреү режимын билдәләргә мөмкин.
Поездың ауырлығы иң мөһим параметрҙарҙың береһе булып тора, сөнки ул участкаларҙың йөк ташыу һәләтен билдәләй, йәғни станциялар араһында билдәле бер ваҡытҡа күпме пассажир йәки йөк ташыласаҡ.
Паровоз бригадаһына шулай уҡ паровоз водителе ярҙамсыһы ла инә, ул, машинист кеүек үк, юлдың хәүефһеҙлеген күҙәтә, шулай уҡ әленән-әле машинистың ҡушыуы буйынса уларҙың тепловоз йәки моторлы поездың ҡайһы бер ҡорамалдарының эше тикшерә.
Күп тапҡыр тартыу көсө менән, шулай уҡ этәрелеүҙе ҡулланғанда паровоздар һаны паровоздар һанына тиң, әммә ярҙамсы тепловоз водителдәре туранан-тура водителгә паровозға хисап бирә.
Әгәр поезд алдында буш вагондар булһа, ә ҡойроғонда тейәлгән вагондар булһа, тормоздарҙың тигеҙ булмауы арҡаһында тормозға баҫҡанда, поездың артҡы өлөшө еңелерәк алғы өлөштөң өҫтөнә менеү ихтималлығы бар, һөҙөмтәлә еңел вагондарҙы ҡыҫып, рельстан сығыу ихтималлығы бар.
Шулай уҡ хәүефһеҙлек мәсьәләләре буйынса хәүефле йөк ташыған йөк вагондарын пассажир поездарына тағыу тыйыла, ә шартлатҡыс тауарлы вагондарҙы яныусан тауарлы вагондар артынан урынлаштырырға кәрәк.
Тиҙ йөрөшлө — бик тиҙ йөрөшлө осраҡтағы кеүек, был поезд билдәле бер тиҙлектән юғарыраҡ хәрәкәт итә, әммә был осраҡта ҡуйылған тиҙлек планкаһы күпкә түбәнерәк.
Тиҙләтелгән — башҡа төр йөк поездары өсөн булдырылған тиҙлектән юғары тиҙлек менән хәрәкәт итеүсе поезд; Термин тик йөк поездарына ғына ҡағыла; Тиҙ йөрөшлө пассажир поезы рәсми рәүештә юҡ;
Шуға күрә юғары етештереүсәнлеклерәк ысул — сорттарға айырыу тауын ҡулланыу киң таралыу ала Атамаһынан билдәле булыуынса, таратылған вагондар битләүҙән аҫҡа эйә, шул саҡта дежур хеҙмәткәр уларҙы кәрәкле юлға күсерә, шулай уҡ битләүҙә ҡуйылған махсус тотҡарлыҡ ярҙамында тиҙлеген кәметә.
Электровоздың автономлы паровоздарҙан өҫтөнлөгө — атмосфераға зарарлы ҡалдыҡтарҙың булмауы (әлбиттә, электр станцияларынан сығарылған ҡалдыҡтар иҫәпләнмәһә), электр тартыу көсөнә бөтә ҡала тимер юл транспортын — трамвай һәм метроны һәм монорельс поездарын күсерергә мөмкинлек бирә.
Һыҙыҡлы моторҙа электр энергияһы туранан-тура ынтылышлы хәрәкәт энергияһына әйләндерелә — поезд индукторҙың магнит ҡырҙары менән металл һыҙаттың үҙ-ара тәьҫир итешеүе арҡаһында хәрәкәт итә.
Хәрәкәт итеү составын махсус хеҙмәткәрҙәр вагон конструкцияһындағы етешһеҙлектәрҙе йәки тауар ташығанда етешһеҙлектәрҙе асыҡлау маҡсатында тикшерә, сөнки был хәрәкәткә хәүеф тыуҙырыуы һәм хатта аварияға килтереүе ихтимал.
Тепловоз вагондарға беркетелгәндән һуң, бөтә поезда тормоздар тикшерелә, сөнки ҡайһы бер тормоздар боҙолһа йәки өҙөлһә, ул саҡта поезд түбән төшкән ваҡытта идара ителеүҙе юғалтырға мөмкин.
Шулай уҡ тормоздарҙың һөҙөмтәлелеге буйынса өҫтәмә тикшереү үткәрелә, уның барышында поезд тиҙлекте билдәле бер дәүмәлгә кәметеү өсөн тормозға баҫа, шул уҡ ваҡытта ғәмәлдәге тормоз дистанцияһы хисапланғандан артмаҫҡа тейеш.
Тимер юл транспорты ҙур күләмдә хәрәкәт итә, әммә поезд был күләмде бер юлы ташып өлгөрә алмай, сөнки уның үлсәмдәре, тимәк, ауырлығы станцияларҙың уны ҡабырға юлына ҡуйыу һәм эшкәртеү мөмкинлеге менән сикләнә.
Пассажирҙар ағымында көн һайын хәрәкәт тигеҙһеҙлеге лә ҙур роль уйнай, сөнки пик сәғәттәрендә пассажирҙар ағымының күләме һиҙелерлек арта, был поездар һанының артыуына килтерә.
Шуға күрә тимер юлы күп һанлы поездарҙы үткәрә алырға тейеш, ә поездар, башҡа транспорт төрҙәре менән конкуренцияла бирешмәҫ өсөн, йөктәрҙе тиҙ арала, йәғни юғары маршрут тиҙлеге менән, еткерергә тейеш.
Был двигатель тәгәрмәстәрҙе әйләндерә, ул, үҙ сиратында, тәгәрмәстәрҙең рельстар менән үҙ-ара тәьҫир итешеүе һөҙөмтәһендә тартыу көсөнә әйләнә, поезд башында торған паровоз бөтә поезды ҡуҙғалта .
Поезд хәҙерге төшөнсәләр — бер төркөм вагондарҙан торған, бер йәки бер нисә хәрәкәт итеүсе тепловоз йәки моторлы вагондан торған, башын һәм ҡойроғон күрһәткән сигналдар ҡуйылған состав.
Алмаш ток алыу өсөн (люминесцент лампаларҙы, радиоаппаратураны, электр розеткаларын һәм башҡа түбән ҡеүәтле ҡоролмаларҙы тоташтырыу өсөн), тура токты влмаш токка туранан-тура үҙгәртеүсе машина йәки ярымүткәргесле үҙгәрткестәр ҡулланыла.
Хәҙерге заман поездарының ауырлығы мең, хатта тиҫтәләрсә мең тонна булыуы мөмкин, улар рельстар буйлап һиҙелерлек тиҙлек менән хәрәкәт итә, тиҙ йөрөшлө поездар сәғәтенә 300 км-ҙан ашыуға етергә мөмкин.