polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре , Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты , Мәсетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге әҙәбиәт, мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендәге премияһы лауреаты .
Бер баҫмала Дыуан-Мәсетле ауылына Ҡылысбай нигеҙ һалған тип әйтелә, икенсеһендә — Аҡбулат, өсөнсөһөндә — „шәжәрәлә ауылға Батыр һәм Ҡарамыш нигеҙ һалған“ тип әйтелә».
Яҙын башҡорттар ҡышлау урындарынан 20-70 һәм унан да күберәк саҡрым алыҫлыҡҡа сығып киткән, ҡышлаған ерҙәрендә көтөүлектәрен һәм бесәнлектәрен тапатмаҫ өсөн яйлап күсеп йөрөгән.
Усмандың ике туған ҡустыһы Әбделхалиҡ Ғүмәровтың улы зауряд-хорунжий Байрамғол Әбделхалиҡов 1855 йылдан һуң 8-се башҡорт кантонының кантон башлығы ярҙамсыһы булған, уның улы Мифтахетдин Байрамғолов — урядник һәм йорт старшинаһы ярҙамсыһы була.
Сөнсәләй — Аҡбулат — Ураҙ — Ҡылысбай — Ғүмәр — 1763 йылғы Усман һәм уның улдары Абдулнасир, Исламғол, Исмәғил һәм энеләре 1778 йылғы Ғәбделхалиҡ һәм 1783 йылғы Абдулғәзиздең улдары булған.
Тәбиғи-климатик , социаль-сәйәси һәм иҡтисади факторҙарға бәйле — хөкүмәт ғәскәрҙәренең күп һанлы башҡорт ихтилалдарын баҫтырғанда, йыш ҡына торама пункттарҙы юҡ иткән, ҡаҙаҡ барымтаһы һәм ҡарымтаһы , нуғай , ҡалмыҡ , почта тракттарын , шәхси һәм ҡаҙна заводтарын төҙөү һәм мәғдән ятҡылыҡтарын үҙләштереү ауылдарҙан халыҡтың күсеп китеүенә килтергән.
1897 йылғы статистика йыйынтығында түбәндәге мәғлүмәт бар: «Утлау ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. Әй йылғаһындағы һыулау урыны уңайлы. Мал йәй буйына көтөүлектә йөрөй. Бесәнлектәр — һыубаҫар туғайҙа. Йылға буйын йыл һайын 2 көндән алып 1 аҙнаға тиклем һыу баҫа. Бесән бөтә малға етерлек».
Дыуан-Мәсетле ауылына аҙағында, быуат уртаһында йәки, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, быуат аҙағында— быуат башында Себер даруғаһы Дыуан улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.
Әгәр ҙә ҡайһы бер авторҙар фекеренсә, Аҡбулатты тәүге төпләнеүсе тип алһаҡ, 1643 йыл ауылдың нигеҙләнеү датаһы тип иҫәпләнеүе мөмкин; әгәр Ҡылысбайҙы тәүге төпләнеүсе тип иҫәпләһәк, Дыуан-Мәсетле аулының барлыҡҡа килеү датаһы тип 1700 йыл иҫәпләнеүе мөмкин.
« быуат аҙағында — Дыуан, Бәләкәй Ҡошсо һәм Оло Ҡошсо һәм Өпәй улустары башҡорттары „күскенсе булмаған, ә үҙ өйҙәрендә даими йәшәгәндәр“, йәғни йәйләүгә сыҡмағандар, ултыраҡ тормош алып барғандар.
Дыуан-Мәсетле ауылы Әй йылғаһы буйында, район үҙәге Оло Ыҡтамаҡ ауылынан көньяҡҡа табан 32 километрҙа һәм Һилейә тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 94 километрҙа урынлашҡан.
Хурамшин Иштимер Шәғәли улы , Башҡортостан умартасылыҡ һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәгенең баш табибы, медицина фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
1‑се Иҙелбай Йүрүҙән йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙҙан төньяҡ-көнбайышҡа табан 41 километр һәм Кропачёво тимер юл станцияһынан 70 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Мәҫәлән, Рәхимҡол Собханҡоловтың ике ҡатыны була: беренсе ҡатыны Зөләйханан Айсыуаҡ , Зәкәрийә , Хөснөтдин , Ғималетдин , Гөлшәкәр тыуа, икенсе ҡатыны Гөлбәғиҙәнең Сәйфетдин , Хафизитдин , Хәҙисә исемле балалары була.
Сәйфетдин Мырҙаш ауылына күсенгән 10 кеше араһында була, уның өлкән ҡыҙы Бибисабира хәҙерге Ишембай районы Бәләкәй Мәҡсүт ауылы уҙаманы Хәсән Ғиләжетдин улына кейәүгә сыға һәм 1903 йылда вафат була, уның 10 йәшлек улы Сөләймән ҡала.
Икенсе бер улы Ғөбәй Аҙнаев 1812 йылғы Ватан һуғышы батыры, «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылғы Ватан һуғышын хәтерләп» миҙалдары менән бүләкләнә.
2004 йылда, башҡорт халҡының милли батыры, сирек быуат ғүмерен Эстонияның Рогервик (хәҙерге Палдиски ҡалаһында каторгала үткәргән Салауат Юлаевтың тыуыуына 250 йыл тулыуҙы билдәләгәндә, тынғыһыҙ Флүзәлә Эстонияның профессиональ йырсыларынан башҡорт телендә йырҙар йырлатыу теләге тыуа.
Һөҙөмтәлә, эстон егете башҡорт телендәге бер нисә йырҙы ныҡлап үҙләштерә һәм, Башҡортостанға килеп, үҙебеҙҙә һирәгерәк башҡарылған халыҡ йырҙарын сәхнәнән яңғыратып, тамашасыларҙы хайран итә.
Был ғына түгел, Виллу Валдмаа Флүзә Хайруллина менән Нефтекама ҡалаһында үткәрелгән башҡорт һәм татар йырҙарын башҡарыусыларҙың Фәриҙә Ҡудашева исемендәге халыҡ-ара «Дуҫлыҡ моңо» конкурсында бер нисә тапҡыр ҡатнашып, махсус призға лайыҡ була.
«Ағиҙел» мәҙәни ойошмаһы һәм уның етәксеһе Флүзә Тимерғәзим ҡыҙы башланғысы менән милли батырыбыҙҙың тыуыуына 206 йыл тулыу айҡанлы Таллинда «Эстония помнит: Салават Юлаев» тигән китап нәшер ителде.
Ғалимдар Инга Гвоздикова менән Виктор Сидоровтың тарихи хеҙмәттәренән, «1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы», «Пугачев ихтилалы» китаптарынан өҙөктәр, Эстонияның Тарту ҡалаһы милли архивының батыр һәм уның атаһы Юлай Аҙналинға ҡағылышлы документтар күсермәләре урын алған.
Әммә бөтә Союз күләмендә үткәрелгән — Совет эсперанто йәштәре лагеры слеттарында ҡатнашҡандар һис шикһеҙ был хәрәкәттәрҙә әүҙем ҡатнашыусыларға әйләнә, тиергә мөмкин.
Шулай итеп, эсперантистар яңы ижади, йылы мөнәсәбәтле, ғәҙәти булмаған атмосфераға эләгеп, тулыһынса эсперанто теле мөхитенә сумып ҡына ҡалмай, , шулай уҡ күп сәйәхәт итеп, яңы урындар менән дә таныша.
Сурағолов Шәкирйән Сабирйән улы ауылдың барлыҡҡа килеү тарихы тураһында түбәндәгеләрҙе һөйләне : "1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашып, ҙур батырлыҡтар күрһәткәне өсөн батша башҡорттарға грамота биргән. Ошо грамота нигеҙендә бер — нисә йорт кешеһе, Мырҙанан айырылып, ошо Шәрипҡол еренә күсеп ултырған. Был урында урман булған, улар урман ботарлап килеп ултырған ".
«Ауылды нигеҙләүселәр араһында Өмөтбай исемле кеше лә булған. Тәүҙә ауылды Өмөтбай һәм Шәрипҡол исемдәре менән берҙәй атап йөрөткәндәр. Шәрипҡоло бик йылғыр, әүҙем, ҡыйыу булған. Хөкүмәт тарафынан үткәрелгән сираттағы ревизия мәлендә Шәрипҡол ауылды үҙ исеме менән билдәләткән. Ә халыҡ хәтерендә оҙаҡ йылдар буйына уның икенсе исеме лә һаҡланып килгән» һөйләүе буйынса).
Улар — Илкәнәй Теләүембәтовтың улдары : Ҡотлогилде (уның балалары Йәрмөхәмәт, Ҡотлозаман, Ҡотлоғәлләм, Ҡолмөхәмәт), Мәүлекәй , Сәлим , Салауат , Сәлих .
Улар — Ҡотломбәт (уның балалары Мөхәмәтсәлих, Мөхәмәтҡазы, Рамаҙан; Рамаҙандың балалары: Хоҙайбирҙе, Мәүлитбирҙе, Дәүләтбирҙе), Күлмәмбәт, Бейембәт, Мөхәмәтәмин Хоҙайназаровтар.
Илкәнәй ауылыныҡы булып киткән мусалылар араһында Вәлит Ишҡолов, уның өлкән улдары Хөсәйен менән Мөхәмәтхәсән, Дилмөхәмәт һәм Бикмөхәмәт Ҡотлоғужиндар, Ҡаҙырбай Буҫтыбаев, Ишморат Түләбаев, Мөхәмәтәмин Думанов, Яппар Дәүләтсурин була.
Һарғамыш ауылына Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Мырҙалар улусы Мырҙалар-Мәсетле башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Вятка губернаһынан, Пермь губернаһынан күсеп килеүсе урыҫ крәҫтиәндәре ҡасаба булараҡ 1884 йылда нигеҙ һалған.
Һарғамыш ауылы Һарғамыш йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 30 километр һәм Мөрсәлим тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 59 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Атаутамаҡ ауылы Йүрүҙән йылғаһы ҡушылдығы Атау йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙҙан төньяҡ-көнбайышҡа 60 километрҙа һәм Кропачёво тимер юл станцияһынан төньяҡҡа табан 89 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Атаутамаҡ ауылына 1880-1881 йылдарҙа Златоуст өйәҙе территоряһында Вятка губернаһынан күсеп килеүселәр, Мырҙалар ырыуы ерен Иҙелбай башҡорттарынан 12 йылға ҡуртымға алып, нигеҙ һалған.
Ауыл башҡорт-мишәр ғәскәренең 7-се башҡорт кантоны 15-се тирмәһе составына инә, бер үк ваҡытта этник бүленеш буйынса — Тәлтем‑Юрматы улусының Илсектимер түбәһендә.
Моғайын, Ҡуңҡаҙай Бишҡаҙаҡ ауылында тыуғандыр, быны күрше ауылдарҙың дөйөм исеме һәм 1795 йылға Бишҡаҙаҡтың һан яғынан ҙурыраҡ булыуы дәлилләй .
Ауылда урта мәктәп, етем балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль реабилитация үҙәге «Өмөт», балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
1924 йылда 70 уҡыусыға интернат һәм хужалыҡ ҡаралтылары менән ике ҡатлы Урман-Бишҡаҙаҡ крәҫтиән йәштәр мәктәбе асыла, һуғыш йылдарында балалар йорто асыла.
Асылыкүлдең көньяҡ-көнбайыш ярында урынлашҡан, төньяҡ-көнбайышта район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юлына 38 саҡрым, ауыл биләмәһе үҙәге Алғанан — 4 км алыҫлыҡта.
Әҫәрҙең аҙағында Солтан Ҡасимов Асылыкүл тирәләп ултырған Бурағол, Сапай, Ҡыҙрас ауылдарының ҡаратабын ырыуына ҡарағанлығы һәм уларҙың Верхне-Уральск өйәҙе Абзан ауылынан күсеп килгәнлеге хаҡында мәғлүмәт бирә.
Ҡыҙыл Байраҡ ордены , Ҡыҙыл Йондоҙ ордены , Икенсе дәрәжә, Өсөнсө дәрәжә Дан Ордены , Икенсе дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы Ордены менән бүләкләнгән.
Шул ваҡытта йортты урамға ҡарата турылап ултыртырға тигән тәҡдимгә ауыл ҡарртары ҡаршы сыҡҡан һәм уның Ҡиблаға — Мәккә ҡалаһына ҡарата юнәлешен үҙгәрттермәгәндәр.
Ҡатай яғынан Ҡолман был ерҙәрҙә улар бик борондан йәшәүҙәрен, ә ҡумырыҡтар яғынан Һәүәләй Аҡҡужин бәхәсле ерҙе ике йөҙ йылдан артыҡ биләүҙәрен әйтә.
Был йылда ауылдың ике кешеһе — Аяз Тоғумаев һәм Сәфәр Ҡасҡаев башҡа ҡатай ауылдары халҡының 159 кешеһе иҫәбендә сауҙагәр Матвееевҡа Инйәр буйындағы аҫаба ерҙәрен 8 йылға ҡуртымға биреү купчийына ҡул ҡуя.
Риүәйәт буйынса, бында ҡасандыр бик күренекле кешене ҡуйғандар, аҙаҡтан уның янына Ҡатай иленән кемде «яҡшылар» иҫәбенә индергәндәр — шуларҙы килтереп ҡуйғандар.
Мәҫәлән, Исмәғилов Ибраһим раҫлауынса, буғашай тигән атама был нәҫелдең үҙ-һүҙле, ныҡыш булыуҙарына ҡарата бирелгән(«б…ғын ашаһа ашар, әммә үҙ һүҙен бирмәй улар», тиҙәр уларға ҡарата).
Йөйәк-Йайыҡ-Эйек исемдәре оҡшашлығынан сығып уның исеме төрки телдәрҙә ҡулланылған «йәйек» йылға тигән мәғәнәлә ҡарарға ла булыр ине, тик Йөйәк йылғаһы бик киң түгел.
Бабай раҫлауынса Йөйәк йылғаһы яҙ көнө ярҙарынан сығып ярҙы ашап икенсе ерҙән аға, ә элекке йырҙа үлән баҫып бөтөп ерҙә «йөй»ҙәр ҡалдыра.
Туғанаш атамаһы районда ныҡ таралған — Туғанаш ятыуы, тауы, Сәфәрғол ауылының икенсе исеме, Арышпар ауылы янындағы бер утар исеме, Собханғол ауылы янында бер йылға исеме, Үрге, Урта, Түбәнге Туғанаш утарҙары.
Ауыл ун туғыҙынсы быуаттың утыҙынсы йылдарына тиклем Йөйәк йылғаһы буйлап дүрт урында теркәлә, әлеге урында ауыл Генерал-губернатор Перовскийҙың утарҙарҙа йәшәүҙе тыйған указынан һуң ойошҡан.
Солтан Әбдрәхимовтың улдары Ғөбәйҙулла Солтанов , уның улдары Сәғәҙин , Ҡотлоҡәҙәм; Фәйзулла Солтанов , уның улы Кәлимулла , Төхвәтулла , Ғәйнулла, Баймөхәмәт Солтановтар йорт старшиналары булып хеҙмәт иткән һәм йорт яҫауылдары булған.
Әгәр тәүге төпләнеүсе Әбдрәхимдең улы Солтан Әбдрәхимов 1732—1818 йылдарҙа йәшәһә, ошо исем аҫтындағы ауыл быуаттарҙың 30-сы йылдарына тиклем барлыҡҡа килеүе ихтимал, тип раҫларға мөмкин.
Әбдрәхим ауылы Әй йылғаһының уң ярында, район үҙәге Оло Ыҡтамаҡ ауылынан көньяҡҡа табан һәм Һилейә тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 155 километрҙа урынлашҡан.
Әлеге ваҡытта Әбдрәхим ауылында Оло Ыҡтамаҡ башҡорт гимназияһының филиалы — Әбдрәхим төп мәктәбе, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар.
«Ай, Уралым, Уралым» ҡобайырында Башҡорт иленә һөйөү, «Бейек тауҙың үлгәне» «Салауат батыр» ҡобайырҙарында халыҡтың азатлыҡҡа ынтылышы сағыла, ҡаһарманлыҡҡа дан йырлана.
«Йылҡыбай», «Байҙың биҙәге» ҡобайырҙарында байҙарҙың үҙ-ара ярышып байлыҡ туплауы, «Ҡурҡаҡтан ниндәй файҙа», «Яман яҡшы була алмаҫ» ҡобайырҙарында ҡурҡаҡлыҡ һәм башҡа кире күренештәрҙән сатирик тонда әсе көлә.
Нигеҙен мәҡәлдәр, әйтемдәр, йомаҡтар тәшкил иткән фәлсәфәүи-дидактик ҡобайырҙар: «Бур байыҡмаҫ», «Тоғро һүҙ», «Әйт, тиһәгеҙ, әйтәйем»
Тыуған ерҙең мөһабәтлеге һәм матурлығы йырланған, һәм уны һаҡларға әҙер тороуға бағышланған лирик ҡобайырҙар: «Ай, Уралым, Уралым», «Уралып ятҡан Уралда», «Иҙел-ер»
1834 йылда, халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре, «һигеҙенсе ревизия» буйынса, ауылдың алпауыты Пашкова Елизавета Петровна , Петр Киндяковтың ҡыҙы тип күрһәтелгән.
Аҡһары ауылы Отрада ауыл Советына инә, Туғыҙтимер һәм Оло Юшатыр йылғаһы буйында, район үҙәгенән 26 км көньяҡта, Мораптал тимер юлы станцияһынан 4 км төньяҡта һәм Өфө — Ырымбур автомобиль юлы трассаһында урынлашҡан.
1816 йылғы ревизия һөҙөмтәһендә Аҡһарайҙың улдары — 70 йәшлек Псәнчи, 57 йәшлек сотник Күҫәк, 54 йәшлек Күскилде, 52 йәшлек Күсәрбай, 51 йәшлек Әлибай, 34 йәшлек яҫауыл Мөхәмәтрәхим Аҡһариндар күрһәтелгән.
Ауылға нигеҙҙе быуаттың икенсе яртыһында Нуғай даруғаһы Юрматы улусы башҡорттары үҙ ерҙәренә һала, һәм тораҡ пунктына тәүгеләрҙән ошо төбәккә килеп төпләнгән Шәкәр уҙамандың исеме бирелә.
Йүкәлекүл ауылы Әй йылғаһының уң ярында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа 21 километрҙа һәм тимер юл станцияһы Һилейәнән төньяҡ-көнбайышҡа 64 километрҙа урынлашҡан.
Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы — башҡорт тарихсы-ғалимы һәм йәмәғәт эшмәкәре, тарих фәндәре докторы , профессор , Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре , Салауат Юлаев ордены кавалеры .
Автомобилдәрҙе, мәҫәлән, ҙур күләмдә капиталь ҡорамалдары һәм сағыштырмаса аҙ эшсе көсө булған юғары автоматлаштырылған заводтарҙа етештерергә мөмкин, әммә уларҙы ҙур күләмдә хеҙмәт һәм дөйөм тәғәйенләнештәге ҡайһы бер машиналар ҡулланған бәләкәй предприятиеларҙа ла эшләп була.
Иҡтисадты таҡталағы бер уҡытыусы егерме уҡыусы менән эшләгән бәләкәй синыфта уҡытырға мөмкин, әммә бер үк предметты йөҙәрләгән уҡыусы өсөн бер үк ваҡытта дистанцион уҡытыуҙың компьютер технологиялары ярҙамында өйрәнергә мөмкин.
Имтихандарға әҙерләнеү урынына уҡыусылар завод эштәре менән шөғөлләнһә, уҡыусыларҙың дәрестә имтихандарға әҙерләнеп үткәргән ваҡыты ла һөҙөмтәле ресурс булыр ине.
Етештереү башҡа ерҙә ҡулланылырға мөмкин булған ресурстарҙы файҙаланғанлыҡтан, теләһә ниндәй яҡшылыҡ етештереү башҡа яҡшылыҡ етештереү һәләтен юғалтыуға килтерә.
Яҡшылыҡтың йәки хеҙмәттең мөмкинлек хаҡы — шул уҡ ваҡытты йәки бер үк ресурстарҙы талап иткән иң яҡшы альтернатив эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү мөмкинлеген юғалтыу йәһәтенән үлсәнгән сығымдар.
Иҡтисади һөҙөмтәлелек термины бер кешенең теләктәрен ҡәнәғәтләндереүгә зыян килтермәйенсә тулыһынса ҡәнәғәтләндереүсе берҙәм үҙгәреш индереү мөмкин булмаған хәлде аңлата.
Тикшеренеү өлкәһе масштабы буйынса экономика фәне фирмалар, хужалыҡтар, айырым производстволарҙы өйрәнеүсе микроэкономикаға, һәм и дөйөм милли хужалыҡты өйрәнеүсе макроэкономика бүленә Һуңғы йылдарҙа фәнни әҙәбиәттә «наноэкономика» , мезоэкономика , интерэкономика һәм мегаэкономика тигән төшөнсәләр ҙә ҡулланыла.
Айырым фән булараҡ экономика быуатта Адам Смиттың «Исследование о природе и причинах богатства народов»( «Халыҡтарҙың байлығы булмышы һәм сәбәптәре тураһында тикшеренеү»,ғәҙәттә «Богатство народов»,1776 йыл) тигән китабынан башлана.
Улар араһында иң мөһимдәре: ниндәй тауарҙар эшләргә, уларҙы нисек эшләргә, кем һәм ниндәй эш башҡарырға тейеш һәм был эштең һөҙөмтәһе кем өсөн тәғәйенләнгән.
Фән булараҡ экономиканың төп темаһы булып кешеләрҙең сикләнмәгән ихтыяжы һәм уларҙы үтәү өсөн кәрәкле сикләнгән ресурстар араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ тора.
Кеше эшмәкәрлеге өлкәһе булараҡ иҡтисадҡа баҙар, сәнәғәт, ауыл хужалығы, финанстар, сауҙа, хеҙмәт күрһәтеү , эшҡыуарлыҡ, мерчандайзинг, менеджмент, маркетинг һ.
Абдуллин Мөхәмәт Сәләхетдин улы (1888, Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Үрген ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Башҡорт Үргене ауылы — 1936) — хәрби һәм дәүләт эшмәкәре.
Аҡъюлов Әхмәтбаҡый хәҙрәт Фәхретдин улы — әүлиә, аҡыл эйәһе, 1890 йылда Ырымбур мосолмандар Диниә назаратында имтихан биреп, Рәсәй батшаһы ғәли йәнәптәре Указы менән имам-хатип, мөғәллим дәрәжәһе алған, ике тапҡыр хажға барып ҡайтҡан.
Ауыл, ауыл торама пунктының ауыл статусын Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з Законына, 1-се статьяға ярашлы ала:
Мөрсәлим Ҡалмаҡҡолов , уның 1787 йылғы өлкән улы Ҡунаҡкилде , 1796 йылғы икенсе улы Хисаметдин Мөрсәлимов 8 ауылды үҙ эсенә алған Түбәләҫ улусының 2-се йорто старшинаһы вазифаһын башҡарғандар.
Мөрсәлим ауылына быуаттың 1-се яртыһында Троицк өйәҙе Түбәләҫ улусы Ҡалмаҡҡол ауылы аҫаба башҡорттары үҙ ерҙәрендә Мөрсәлим утары булараҡ нигеҙ һалған.
Мөрсәлим менән Ҡалмаҡҡол ауылдары Себер даруғаһы Түбәләҫ улусы Урал аръяғы өлөшө биләмәләрендә урынлашҡан 4-се Башҡорт кантонының 2-се бүлексәһе йорт старшинаһы Ҡунаҡкилде Мөрсәлимов командаһына ҡараған.
Мөрсәлим ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Олөйөр йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 50 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Килеп тыуған социаль-сәйәси шарттарға һәм мөлкәттәргә ҡарап, бер аҙ көсәйтелгән, берәм-берәм бүленмәгән ғаиләләрҙе бәләкәйҙәр нигеҙендә регенерациялау кәмегән.
Текста былай тип әйтелә:"в 1744 г. подали они в Уфимскую провинциальную канцелярию челобитье и за тамгами нашими письму ппиттугтили мы Бялкур и Сафар с товарыщи, на свою вотчинную землю по Деме и по Белой рекам Ногайской дороги Сарали-Минской волости родственников, своих — старшину Рахматуллу Саркина …с тов. с детьми и племянниками для поселения дворами. Землею владеть вечно из платежа в казну ясака по 4 куницы, по полубатман меду повсягодно, остальной ясак платить нам, Бялкуру и Сафару с товарыщи".
1793 йылдың 8 апрелендә туҡһанбайҙар үҙҙәренә Ҫарайлы-Мең улусынан, Нуғай даруғаһынан түгел, ә Ҡазан даруғаһының Минзәлә өйәҙенән, башҡорттар ҡабул иткән.
Мәҫәлән, 1816 йылда 20 ғаиләнең 19-ы бәләкәй ғаиләгә ҡараған, береһе бер ғаиләгә ҡараған (атай ғаиләһе, унда ата-әсәһе менән бергә өйләнгән улдары ла йәшәгән).
Ярлылар, аҙ ҡеүәтле хужалыҡтар араһында йорт, кантон, административ һәм дини чиновниктар (яҫауыл, сотник, йорт старшинаһы, ҡаҙнасы, указлы мулла һәм имам) айырым тотолған.
Ундағы йәшәүселәр, аҫабалыҡ хоҡуғы менән файҙаланып, башҡа күл-меңлеләр менән бер рәттән, алпауыттарға Ағиҙел йылғаһы буйындағы ерҙәрен һата һәм уны урыҫ һәм урыҫ булмаған крәҫтиәндәргә Ҡамышлы йылғаһы буйындағы оброкка бирә.
Юныс ауылы Ҡыйғы йылғаһы буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан көньяҡҡа 6 километрҙа һәм тимер юл станцияһы Һилейәнән төньяҡ-көнбайышҡа табан 49 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Юныстың улы 1777 йылдағы поход старшинаһы Мөхәмәтрәхим Юнысов, уның улдары Динмөхәмәт, Әлмөхәмәт, Ишмөхәмәт, Дусмөхәмәт, Ғәбдрәхим булғаны билдәле.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Юғары Советтың Һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эштәре буйынса комиссия ағзаһы.
Ҡазан ҡалаһы ер эштәре буйынса техникумы, ,Свердловск өлкә совет-партия мәктәбенең 2-се баҫҡыс уҡытыусыһы ,бер үк ваҡытта Свердловск татар-башҡорт техникумы уҡытыусыһы , Бөрө ҡалаһы педтехникумы директоры ,Мәскәү Дәүләт Фәнни-тикшеренеү институтының стоматология һәм одонтология курстары уҡытыусыһы ,Башҡортостан коммунистик университетының марксизм-ленинизм кафедраһы мөдире ,ВКП -ның Башҡортостан өлкә партия эшмәкәрҙәрен уҡытыу курсы бүлегенең мөдире , Өфө пехота училищеһы уҡытыусыһы ,К.
Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институты уҡытыусыһы ,СССР-ҙың Башҡортостан Фәндәр Академияһы Тарих,тел,әҙәбиәт институтында ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта КПСС-тың Өфө ҡала комитеты киске университеты ,Өфө авиация институты уҡытыусыһы, .
быуаттың 2-се яртыһында 1736 йылдың 11 февраль указына ярашлы, Себер даруғаһы Ҡаратабын башҡорттарынан ҡаҙнаға тартып алынған аҫаба ерҙәрендә типтәрҙәр Илсе ауылына нигеҙ һалған.
Ибраһимов Баязит Ғәбиҙулла улы — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Салауат районының элекке хакимиәт башлығы, «Восток» колхозы рәйесе, Мөрсәлим ауыл советы рәйесе, эшҡыуар.
1773 йылда Салауат Юлаев етәкселегендәге көрәшкә Сүрәкәй ауылынан Собханғол Килтәков, Ҡалмаҡҡол Килтәков, Арыҫланғол Собханғолов, Ҡарағол ауылынан Ишембәт Иҫәк әев ҡушыла.
Салауат Юлаев тураһында эҙләнеү хеҙмәте авторы И. М. Гвоздикова, документтарға таянып, түбәндәге үкенесле мәғлүмәт бирә: «Сүрәкәй ауылынан Арыҫлан Собханғолов, һорау алғанда, башҡорттар, Юлай бойороғо буйынса, йәнәһе, Йүрүҙән заводы эшселәрен үлтерҙе, тигән һүҙҙәре менән милли-азатлыҡ көрәшселәренең хәлен күпкә ҡыйынлаштырған»-, ти.
Әнүәр Әсфәндиәров та: «Яңы Сүрәкәй тураһында мәғлүмәт юҡ. 1920 йылға тиклем тик бер ауыл — Сүрәкәй генә булған. Тимәк, Яңы Сүрәкәй һуңыраҡ барлыҡҡа килгән»,- тип яҙған.
Яңы Сүрәкәй ауылы Олөйөр һәм Әй ҡушылдығы Һилаяҙ йылғаһы буйында, район үҙге Малаяҙ ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 54 километрҙа һәм Мөрсәлим тимер юл станцияһынан көнсығышҡа табан 3 километрҙа урынлашҡан.
1773 йылда 1765 йылдан бирле Түбәләҫ ырыуы старшинаһы булған Собханғол Килтәков, батыр йөрәкле ирҙәрҙе йыйып, Һатҡы заводына һөжүм иткән һәм баш күтәреүселәргә ҡорал менән ярҙам иткән.
Сүрәкәй ауылына быуат уртаһында Себер даруғаһы Түбәләҫ улусына ҡараған Түбәләҫ—Ҡыуаҡан ырыуы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.
1728—1847 йылдарҙа, Сүрәкәй, башҡа Түбәләҫ ауылдары һымаҡ, 4-се Көнбайыш кантонының 2-се йорто составына ингән, һәм һуңғараҡ 5-се кантонға ла ҡараған.
Үҙгәртеп ҡороу йылдарының ҡыйынлыҡтары һәм ҡыҫҡартыу сәйәсәте 2000-се йыдарҙың тәүге тиҫтә йылдарында Сүрәкәйҙә мәктәп ябылыуына килтерҙе.
Ғәләүетдинов Фуат Вилдан улы — педагог, муниципаль хезмәткәр, Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифе отличнигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре;
Дильмөхәммәтова Зөрә Килмөхәммәт ҡыҙы — мал караусы, Ленин, Ҡыҙыл Хезмәт Байрағы, Октябрь революцияһы ордендары менән бүләкләнгән, Мәсетле районының почётлы гражданины;
Муфазалова Рәйсә Рәис ҡыҙы — педагог, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифе отличнигы, Башҡортостан Республикаһының әм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы;
Ауыл тарихын халыҡ ошолай хәтерләй: «Туймазы районының Төпкилде ауылы ултырған тирәгә 1650-се йылдарҙа Бөрйән районы урмандарын ярып аҡҡан Нөгөш йылғаһы буйында тыуып үҫкән Арыҫланбәк исемле башҡорт барып төпләнә. Уны был яҡтағы ер-һыуҙарға хужа булып, нәҫеле менән төпләнеп ҡалһын тип, атаһы күсереп ултырта. Ул нигеҙ һалған ауыл уның исеме менән Арыҫланбәк тип атала, ә ауылы янынан ағып ятҡан йылғаға тыуған яҡ иҫтәлеге итеп Нөгөш тип исем ҡуша. Ә үҙенең улы тыуып ҙурайғас, уға яҡында Төпкилде утары һалып бирә. Бөгөнгө башҡорт ауылы Төпкилде Арыҫланбәк мырҙа улының исеме менән аталған („Ағиҙел“ журналындағы „Собханғол, Арыҫланбәк, Бикмәт“ исемле мәҡәлә. Авторы Мир Мөхәмәтйәнов )»
Шуны ла билдәләп китергә кәрәк: 1859 йылда бөтә халыҡты керҙәштәр тип атағандар, был ысынбарлыҡҡа тап килә, 1870 йылда — башҡорттар, башҡа йылдарҙа — типтәрҙәр тип атағандар.
Шуны билдәләп үтергә кәрәк: быуат картаһында ауыл Һаҡмар йылғаһының уң ярында, уға Йылайыр йылғаһы ҡойған урында күрһәтелгән һәм ауылды ике өлөшкә бүлгән кеүек тойола .
Яҡуп ауылы Һаҡмар йылғаһының һул ярында, райондың көньяҡ-көнсығыш өлөшөнөң тау-урман зонаһының матур урынында, Крепостная Йылайыр йылғаһының Һаҡмар йылғаһына ҡойған урынында урынлашҡан.
Йәрмөхәмәт ауылына 1738 йылдың 14 июлендәге «Ҡармасан йылғаһы буйында һәм башҡа төбәктәрҙә йәшәү өсөн» ҡанлылар тарафынан ҡабул ителгән Йылан улусы Ҡасай ауылы башҡорттары нигеҙ һала.
Әбдрәшитов Хәмзә Зәки улы, медицина фәндәре докторы, Башҡорт дәүләт медицина университеты профессоры, Республика кардиология диспансеры һәм Башҡортостан һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш хирургы.
1972 йылдан Органик химия институты хеҙмәткәре, 1983 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр; 1992 йылдан — Нефтехимия һәм катализ институты директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта лаборатория мөдире.
2005 йылдың 7 июлендә Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайы «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона, тораҡ пункттарҙы ойоштороу, берләштереү, бөтөрөү һәм статусын үҙгәртеү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-З һанлы Закон ҡабул итә.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1984 йылдың 29 декабрендәге 6-2/95-се һанлы «Кәбәс ауылын һәм Ялтыран ҡасабаһын Көҙән ауыл советынан Ишембай районы Ҡолғона ауыл Советына күсереү тураһындағы» Указы менән ҡарар ҡабул итә:
2009 йылда урман планы буйынса федераль бюджеттан субвенция иҫәбенә, подрядсы ойошмалар көсө менән Ишембай районының 4 тораҡ пунктын: Ҡолғона, Ҡалыу-Айры, Кәбәс һәм Ялтыран ауылдарын тоташтырыусы 26 км оҙонлоҡтағы ҡаты япмалы урман хужалығы юлы төҙөлә.
Сәнғәт, коммерция, мәғариф, күңел асыу, мода, финанс, һаулыҡ һаҡлау, матбуғат, махсус хеҙмәтләштереү, фән тикшеренеүҙәр, туризм, транспорт яҡтан көслө һәм был яҡшы яҡтар уны бик данлыҡлы ҡала тип эшләйҙәр.
Конурбацияға тағы ла ике округтар инә: Лондон Сити һәм Бөйөк Лондон, ләкин тарихтан улар Сити, Мидлсекс, Эссекс, Суррей, Кент һәм Хардфордшир графлыҡтар араһында бүленде.
Лондонда дүрт бөтә донъя мираҫы объекттары бар: Тауэр; Королева ботаник баҡсалары; Вестминистер графлығы: Вестминстер һарайы, Вестминстер аббатлығы һәм Изге Маргарита сиркәүе индерә; Гринвич (Гринвич Королева Обсерваторияһы беренсе 0 Гринвич меридианы үткән урын).