polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Пәйғәмбәребеҙ СҒС :"Кеше тәһәрәт алған саҡта ҡулдарын йыуғанда - уның ҡулдары ярҙамында эшләнгән гонаһтары ярлыҡаныр, битен йыуғанда - күҙҙәре менән эшләгән гонаһтары ярлыҡаныр, башын һыулап һөрткәндә - ҡолаҡтары менән эшләгән гонаһтары ярлыҡаныр, аяҡтарын йыуғанда - аяҡтары ярҙамында эшләгән гонаһтары ярлыҡаныр", тип әйткән.
Ул 1757 йылда Сибай ауылынан сотник Мотай Айытҡолов, башҡа ер хужалары менән бергә, Вознесенка баҡыр иретеү заводы өсөн, барон Сиверсҡа һәм Тимашевҡа Ырғыҙлы һәм Ағиҙел йылғалары буйындағы ерҙәрҙе һатыуҙа ҡатнашыуы менән билдәле
Яңы Собханғол ауылы район үҙәге Иҫке Собханғол ауылынан төньяҡҡа табан 10 километр һәм Белорет тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 141 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
1906 йылда сиркәү, министр училищеһы, земство мәктәбе, сиркәү-мәхәллә мәктәбе, дауахана, 2 тирмән, 15 кузниц, почта бүлеге, шарап, 5 бакалея һәм 6 мануфактура кибете, 2 запас иген һаҡлай торған магазин теркәлгән.
Ямаш ауылына Троицк өйәҙе Ҡошсо улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәренә 1788 йылдың 1 июнендә төҙөлгән керҙәшлек килешеүе буйынса индерелгән Пермь губернаһы дәүләт крәҫтиәндәре иигеҙ һалған.
Красноуфимск өйәҙе Брехов ауылы дәүләт крәҫтиәне Иван Черепанов, барлығы 50 хужалыҡта йәшәгән иптәштәре менән, һәр йорттан йылына 50 һум түләү шарты менән, 50 йылға керҙәш булып инеү килешеүе төҙөлгән.
1850 йылға улусҡа: Ямаш, Нөгөш, Ыҡтамаҡ, Балаҡатай, Ләүйылға, Әйле ингән, 1892 йылда: Ямаш, Нөгөш, Ҡарлыхан, Исҡуш ингән.
1907 йылда Өфө өйәҙенә ҡараған улус үҙәге лә Ямаш ауылында урынлашҡанлыҡтан һәм был корреспонденцияларҙы адресатҡа тапшырыуҙы ҡыйынлаштырғанлыҡтан, улус Екатериновский тип атала башлаған.
1918 йылдың февралендә Ямашта большевистик совет барлыҡҡа килгән, ревком активистары — рәйесе Ф. А. Ушаков, секретары М. Н. Шнейдер һәм башҡалар — шул уҡ 1918 йылдың июнендә контрреволюцион фетнә барышында һәләк була.
быуаттың 20-се йылдарында ҙур булмаған коллектив хужалыҡтар: «Пахарь» ҡулланыусылар йәмғиәте, «Наш путь», «Красный Пахарь» машина товариществоһы, Потеряевкала «Усть-Маш», «Берлек» сукаш-йылға машина кооперативы һ.
Ямаш ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Ыйыҡ йылғаһы буйында, район үҙәге Яңы Балаҡатай ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 42 километр һәм Үңкерҙе тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 84 километр алыҫлыҡта урнлашҡан.
быуаттың икенсе яртыһында эре ер биләүсе башҡорт Ямаш ерҙәрендә Пермь губернаһынан күсеп килгән урыҫ крәҫтиәндәре башта ерҙе ҡуртымға алған, һуңынан һатып алған.
Аҙау диңгеҙе төбөнөң рельефында көнсығыш һәм көнбайыш яр буйҙарында һуҙылған һыу аҫты ҡалҡыулыҡтары системалары билдәләнә, улар өҫтөндәге тәрәнлектәр 8—9 метрҙан 3—5 метрға тиклем кәмей.
Болғансыҡ йылға һыуҙары күп ҡушылғанлыҡтан, диңгеҙ тулҡынланғанда диңгеҙ төбөндәге ләмдең тиҙ болғаныуы һәм аҙау һыуында байтаҡ планктон ҡатламдары уның тоноҡ булыуын билдәләй.
Аҙау диңгеҙенең үҙәк районында ҙур тәрәнлек һәм ҡара диңгеҙ һыуҙарының тәьҫире арҡаһында үтә күренеүсәнлек 1,5—2,5 метрҙан 8 метрға саҡлы күрһәткескә эйә.
Йәйен үтә күренеүсәнлек бөтә ерҙә лә тиерлек арта, әммә диңгеҙҙең ҡайһы бер участкаларында, һыуҙың юғары ҡатламдарында үтә ваҡ үҫемлек һәм тере организмдарҙың ҡотороноп үҫеүе арҡаһында, ул нулгә саҡлы төшә, һәм һыу асыҡ йәшел төҫкә инә.
«Азов» һүҙенең этимологияһы буйынса бик күп фараздар бар: хәҙерге Аҙау ҡалаһы урынында торған ҡәлғәне 1067 йылда яулап алған кенәзе Азуп исеме менән бәйләйҙәр; үҙ сиратында авестий телендә «шәп» тигәнде аңлатҡан һүҙҙән алынған остар ҡәбиләһе атамаһынан алынған имеш тигән фараз да йәшәй; төрөк һүҙе азан — «түбәнге», һәм черкес һүҙе узэв — «тар тамаҡ» тигәндән алынған тиҙәр.
Башта ул диңгеҙҙең бер өлөшөнә генә ҡушылған (хәҙер Таганрог ҡултығы, Таганрог ҡалаһы барлыҡҡа килгәнгә тиклеи был ҡултыҡ Дон Лиманы тип аталған).
Башҡа мәғлүмәт буйынса азак — түбән, уйһыу урынды аңлатҡан төрки сифат, икенсе мәғлүмәт буйынса, азак , һуңынан ул Азау, тора бара, рус телендә әйтелгәнсә, Азов булып киткән.
Үрҙә күрһәтелгән атамалар араһында диңгеҙ исеме түбәндәгесә лә булған: Бар-эль-Азов ; Франк диңгеҙе (франктар тигәндә генуэзлы һәм венецианлыларҙы күҙ уңында тотҡандар); Сурожское диңгеҙ ; Кафф диңгеҙе (Каффа — Ҡырымдағы хәҙерге Феодосия ҡалаһы урынындағы итальян колонияһы); Киммерий диңгеҙе ; Акдениз .
Сағыштырмаса юғары еүешлек осоронда тоҙлолоҡтоң 10,9 ‰ тиклем шәп кәмеүе билдәләнгән, әммә 2000 йылға уҡ уның ҙурлығы яңынан үҫкән һәм 11 ‰ кимәлендә нығынған.
Аҙау диңгеҙенә йәшәүсе һөтимәрҙәрҙең бер төрө — диңгеҙ сусҡаһы (башҡа атамалары — ҡара диңгеҙ сусҡаһы, аҙау дельфины, пыхтун, чушка).
Аҙау диңгеҙе Атлантик океан менән боғаҙҙар һәм диңгеҙҙәрҙең оҙон сылбыры аша тоташа (Керчь боғаҙы — Ҡара диңгеҙ — Босфор боғаҙы — Мәрмәр диңгеҙ — Дарданелл боғаҙы — Эгей диңгеҙе — Урта диңгеҙ — Гибралтар боғаҙы — Атлантик океан).
Улар араһында Аҙау диңгеҙендә даими йәшәгән төрҙәрҙе айырыр кәрәк — пеленгас, ҡара диңгеҙ калканы, камбала-глосса, , перкарина, , һәм тарҙың бөтә төрҙәре.
Һәм, ахырҙа, Аҙау диңгеҙенә Ҡара диңгеҙҙән инеүсе, шул иҫәптән даими күсеп йөрөүсе, диңгеҙ балыҡтарының ҙур төркөмө: һәм ҡара диңгеҙ ҡамсаһы, ҡара диңгеҙ сельде, барабуля, сингиль, , лобан, , ставрида, скумбрия һ.
Антик осорҙа Аҙау диңгеҙен гректар Меотий күле , римляндар , скифтар Каргалук, меоттар Темеринда тип йөрөткән, ғәрәптәр — Бахр аль-Азуф, төрөктәр — Бахр эль-Ассак йәки Бахр-ы Ассак шулай уҡ — Балысыра , генуэзлылар һәм венецианлылар — тип атаған.
Уларҙың кальций карбонаты хәлендә килеп еткән һөлдә ҡалдыҡтары хәҙерге диңгеҙ төбө ҡатламын һәм аккумулятив һыу өҫтө есемдәрен формалаштырыуҙа байтаҡ сағыштырма ауырлыҡҡа эйә.
Диңгеҙ ағымдары унда иҫкән бик көслө төньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ-көнбайыш елдәре йоғонтоһона эләгә һәм шуның өсөн йыш ҡына йүнәлешен үҙгәртә.
Океандағыға һәм башҡа күп диңгеҙҙәрҙәгегә ҡарағанда 3 тапҡырға аҙыраҡ тоҙло булғанлыҡтан, Аҙау диңгеҙе һыуҙары ғәҙәти булмаған ситуацияларҙа, сөсө һыу булмаған саҡта, ғәмәлдә ваҡытлыса һыуһын ҡатырыуға яраҡлы.
Майҙандың бер берәмегенә балыҡ һаны буйынса, Аҙау диңгеҙе 6,5 тапҡырға Каспий диңгеҙенән, Ҡара диңгеҙҙән — 40 тапҡырға һәм Урта диңгеҙҙән 160 тапҡырға ҙурыраҡ.
Диңгеҙҙең асыҡ өлөшөндәге һыуҙың ион составы океандың тоҙло составынан сағыштырмаса хлор һәм натрий иондарының ярлылығы һәм ҡоро ер һыуҙарының өҫтөнлөклө компоненттарына — кальцийға, карбонат һәм сульфаттарға эйә булыуы менән айырыла.
Понт Эвксинский һәм Меотиданың беренсе картаһын Клавдий Птолемей төҙөй, ул Аҙау диңгеҙе яр буйындағы ҡалалар, йылғалар тамаҡтары, морондар һәм ҡултыҡтарҙың географик координаталарын билдәләй.
Диңгеҙ ярҙары башлыса яҫы пляждарҙан һәм күпселеген ваҡ ҡабырсаҡтарҙан тора, тик көньяҡ ярҙарында ғына урыны менән текә алдынғы тауҙарға күскән вулкандарҙан барлыҡҡа килгән ҡлҡыулыҡтар осрай.
Аҙау диңгеҙенең гидрохимик үҙенсәлектәре тәү сиратта йылға һыуҙарының мул ағымы һәм Ҡара диңгеҙ менән һыу алмашыуҙың ауырлашҡанлығы йоғонтоһонда формалаша.
Хәҙерге ваҡытта Аҙау диңгеҙенең ихтиофаунаһы 76 төркөмгә ҡараған 103 төр һәм төрсә балыҡтан тора, һәм улар , , диңгеҙ һәм сөсө һыуҙа йәшәүсе төрҙәрҙән тора.
Ауылға Бәләбәй өйәҙе Өршәк‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1792 йылда Өфө сауҙәгәре мишәр Искәндәр Сәпәйев, Сәйетгарғафар Мортазин, поход старшинаһы А.Айытов менән бергә нигеҙ һала.
«Сарсауҙан эсһәң — һыуһының ҡандырыр, зиһен һораһаң — зиһен, йән һәм тән сәләмәтлеге һораһаң — сәләмәтлек бирер, яҡлау һораһаң — яҡлаулы булырһың. Быларҙың барыһы ла — Аллаһы Тәғәлә ҡөҙрәте», — тигән хәҙис тә бар.
Аллаһы тәғәлә Ибраһим пәйғәмбәрҙең нәҫеле бер Кәнғанда ғына ҡалмайынса, уға йыраҡ булған Ғәрәбстан тигән ерҙә лә урынлашыуын һәм шунда ысын дин таралыуын теләгән.
былай тип әйткән: «Сығанаҡ Зәм — зәм тип атала, сөнки ваҡытында тирә-яғын быуып, Һәжәр уны ташып китеүҙән туҡтатҡан. Әгәр ҙә ул туҡтатмаған булһа, һыу ташып, тирә-яҡты баҫыр ине»
Ҡайһы берәүҙәрҙең хәмер-шарапты «зәмзәм һыуы» тип «шаяртыуы» ни тиклем оло гонаһ, Иблискә хеҙмәт икәнен сығанаҡ янында торғанда ҡапыл бөтә тәрәнлегендә аңлап, йәнем әрнене" .
Шуға күрә 1769 йылдың 15 сентябрендә И. Н. Бекетова Ырныҡшы йылғаһынан Дыуан һәм Бишауыл-Табын улустары һәм Ағиҙел йылғаһы сиктәренә тиклем Ҡумрыҡ-Табын улусы ерҙәрен башҡорттарҙан 440 һумға һатып алған.
Районда нефть сығарыла: Арлан ятҡылығының Яңы Хажы һәм Йосоп майҙандары — «Южарланнефть», Таймырҙа һәм Сәйет ятҡылығы «Саҡмағошнефть» НГДУ-лары тарафынан үҙләштерелә.
Файҙалы ҡаҙылмалары кирбес сеймалы , ҡомлоҡ , ҡырсынташ ҡатыш ҡом ятҡылыҡтарынан торауылы төҙөлөш материалдары сығарыу буйынса предприятиелар Дүртөйлө ҡалаһында тупланған.
Нәбиева Венера Рөстамхан ҡыҙы , журналист, 1969—1998 йылдарҙа «Ҡыҙыл таң» гәзите хәбәрсеһе, СССР Журналистар союзы ағзаһы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Тимур Ильясов, БДУ-ның Башҡортостан тарихы һәм этнологияһы кафедраһы аспиранты: «Әлбиттә, Дыуанай ырыуы бул-ған. Быны бик күп тарихи сығанаҡтар ҙа иҫбатлай, топографик атамалар ҙа раҫлай. Шул уҡ Удельно-Дыуанай ауылы Ҡазан юлына ингән Дыуанай олосон алһаҡ, был админинистратив биләмә 1730 йылдарҙа уҡ булған. Һәм ул тап Дыуанай ырыуы ерҙәрен үҙ эсенә алған. Этнографтар билдәләүенсә, был ырыу Үҙәк Азияла формалашҡан, артабан Урта Азияла төрөкләшкән. Хатта шул да мәғлүм: татар-монгол ғәскәре менән дыуанай-ҙар Ҡара диңгеҙгә тиклем барып етәләр. Дыуанайҙарҙың йылҡысы ырыу-ара бүленеше булғанлығы ла билдәле. Был факттарҙың барыһы ла ҡасандыр Дыуанайҙар-ҙың ҙур һәм көслө ырыу булғанлығын иҫбатлай».
Әммә шуныһы билдәле – Дыуанай ырыуын тарихсылар түбәнге Ағиҙел башҡорттары, тип атаған һәм Благовещен районының Удельно-Дыуанай ауылы тап ошо ырыу ерҙәрендә урынлашҡан.
Иван Семенов: «Михаил батша Указы менән монастырҙарҙа крепостной крәҫтиәндәрҙе тотоу тыйылғас, улар иреккә сыға һәм ҡайҙа теләй шунда төпләнә. Бер нәмә лә булмаған был ерҙәр административ бүленеш буйынса Ҡазан юлы Башҡорт түбәһе Дыуанай пустоштары тип атала. Батша хөкүмәтенеке булған был ерҙәргә Монастыр-Дыуанайы ауылынан 12 ғаилә күсеп килә лә инде» 17 быуаттың тәүге яртыһында нигеҙ һалынған Удельно-Дыуанай ауылы бик тиҙ үҫешә.
Удельно-Дыуанай ауылы барлыҡҡа килеүе менән 17 быуатта Өфө ҡалаһының, әлеге Октябрь революцияһы урамында урынлашҡан ҡатын-ҡыҙҙарҙың Рождественский монастыренә бурыслы.
Был пландың начальнигы Сенаттың обер-секретары И. К. Кирилов былай тигән: «Ырымбур Башҡортостандың сигендә төҙөлә. Ул башҡорттарҙы буйһондороу өсөн кәрәк. Башҡорттар йәшәгән ерҙәр стена менән уратылып алынған кеүек була».
1734 йылдың 15 июнендә экспедиция Петербургтан юлға сыға, 10 ноябрҙә И. К. Кириловтың 3,5 меңлек отряды Өфөгә килеп етә, 1735 йылдың15 авгусында И. К. Кирилов Ур йылғаһының Яйыҡҡа ҡойған урынында Оренбург ҡәлғәһенә нигеҙ һала.
Америка тарихсыһы Үолтер Коларз «Рәсәй һәм уның колониялары» исемле китабыда былай тип яҙа: «Ырымбур ҡалаһына нигеҙ һалыу Рәсәй тарихындағы иң күренекле ваҡиғаларҙың береһе булған. Ул ваҡиға үҙенең әһәмиәте буйынса Ҡазан яулап алыуға тиң».
Экспедиция ойошторолғанға тиклем Башҡортостанда барлығы 10 завод булһа, быуат уртаһында уларҙың һаны 32-гә етә, Ырымбур экспедицияһы империяның көнсығыш сиктәрен Яйыҡ йылғаһынаса күсереу маҡсатын ҡуя.
Ырымбур экспедицияһы — 1734 йылдың 1 майында императрица Анна Иоанновнаның Империя сиген Башҡортостан сигенә еткереү, башҡорт ерҙәрен үҙләштереү өсөн комиссия төҙөү тураһындағы ҡарары .
Ауылға башында Бәләбәй өйәҙендә шул уҡ өйәҙҙең Туйыш ауылы украин крәҫтиәндәре Подольск губернаһы Ғайса өйәҙенең Иван-город, Гунча, Михайловка ауылдарынан күсеп килеүселәр нигеҙ һала.
1815 йылда 2-се Этҡолдан һигеҙ ғаилә күсеп килә — Ишәли Юлъяҡшин, Һабанғол Ишбулатов, Ҡырғыҙбай Игебаев, Ғабдулла Сурин, Надир Барғутов , старшина писары Уҡра Ишбулдин, Әбделмән Уңғаров һәм Йәнекәй Моҡасов , уның ағалары Һунарғол һәм Сәфәрғәли.
Цивилизациялы (Николай Яковлевич Данилевский, Освальд Шпенглер, Арнольд Джозеф Тойнби, Шмуэль Айзенштадт, Борис Сергеевич Ерасов, Дмитрий Михайлович Бондаренко, Игорь Васильевич Следзевский, Сергей Александрович Нефёдов, Глеб Владимирович Алексушин һ.б.)
Донъя — системалы анализ (Андре Гундер Франк, Иммануил Валлерстайн, Самир Амин, Джованни Арриги, Теотониу дус Сантус, Кристофер Чейз-Данн, Джанет Абу-Лугод, Марат Александрович Чешков, Андрей Ильич Фурсов, Андрей Витальевич Коротаев, Леонид Ефимович Гринин һ. б.)
Эстафеталы-стадиалы (асылда, модификациялы марксист-формацион ҡарашта, йәмғиәт ҡоролошоноң төп әйҙәүсе көсө булып, шул уҡ синфи көрәш, ә һуңғы маҡсаты — коммунизм) тора.
Һәр тарихи архив составы, теге йәки был текстар, документтар табылған дөйөмөрәк архив йөкмәткһенә бәйле; уларҙың һәр ҡайһыһы дөрөҫлөккә дәғүә итһә лә, бындай белдереүҙәрҙе ғәҙәттә кире ҡағалар.
Архив сығанаҡтарынан тыш, тарихсылар ҡомартҡыларҙағы яҙыуҙар һәм һүрәттәр менән дә, риүәйәттәр һәм башҡа сығанаҡтар менән дә файҙаланырға мөмкин, мәҫәлән, археологик.
Ул теге йәки был хәл-ваҡиға шаһиттарының мәғлүмәтен кире ҡағып йәки раҫлап ҡына ҡалмай, ә ваҡытлы осорҙарҙы мәғлүмәт менән тултырыу мөмкинлеге лә бирә.
Өсөнсөнән, «тарихнамә» термины менән конкрет тарихсыларҙың ҡараштарын, эштәрен өйрәнеүҙе (тарихи яҙмалар булдырыуҙың сәбәптәре, уларҙың тематикаһы, ваҡиғаларҙы интепретациялау алымы, авторҙың һәм уның аудиторияһының ныҡлы фекере, икенсе тарихсыларға ҡарата һылтанма биреү, дәлилдәрҙе файҙалана белеү анализлана) билдәләйҙәр.
Геродот «Тарих» тигән хеҙмәтененең иң башында былай тип яҙған: ошо мәғлүмәттәрҙе йыйып, ваҡыт үтеү менән бөйөк эштәр онотолмаһын, эллиндар һәм варварҙар кеүек хәтерҙән юйылмаһын өсөн, яҙып ҡуйған.
Боронғо Рим тарихнамәһендә (тарихнәмә хәҙерге мәғәнәлә — тарих фәнен, уның тарихын өйрәнеүсе тармаҡ) был һүҙ белешеү алымын йә ысулын түгел, ә үткән ваҡиғалар хаҡында һөйләү, хикәйәләүҙе аңлатҡан.
Уларҙың тарихи хеҙмәте үҙ ваҡыттарындағы ҡараштарҙан сығып яҙылған һәм ғәҙәттә, улар сәйәси бер яҡлы ғына булмай, ә үҙ дәүеренең бөтә хаталары менән дә бүлешә.
Тарыраҡ мәғәнәлә «тарих» — ваҡиғаларҙың, тарихи процесстың эҙмә-эҙлеклелеген асыҡлау, һүрәтләнгән сараларҙың объективлығын билдәләү һәм ваҡиғаларҙың сәбәбенә һәҙөмтә эшләү өсөн үткәндәр тураһындағы һәр сығанаҡты өйрәнеүсе фән.
Тарихи алым тәүге сығанаҡтар һәм башҡа мәғлүмәттәр менән эшләгәндә тикшеренеүҙәр барышында табылған һәм тарихи хеҙмәт яҙғанда файҙаланылған принциптарға һәм ҡағиҙәләргә эйәреүҙән тора.
Теге йәки был мәҙәниәттә популяр булған, ләкин башҡа сығанаҡтар менән раҫланмаған тарихтар, мәҫәлән, Король Артур легендаһы, ғәҙәттә мәҙәни ҡомартҡының өлөшө генә булып тора.
Ҡайһы бер авторҙар тарихы — гуманитар, икенселәре — йәмғиәт фәндәренә ҡарай, йәки гуманитар һәм йәмғиәт фәндәре арһындағы өлкә булараҡ та ҡаралырға мөмкин.
Шулай уҡ Светлаковтар, Лыковтар, Ивантсовтар, Козловтар, Чертаковтар, Кузнецовтар, Евдокимовтар, Домниндар, Переваловтар, Переваловтар, Устьюговтар, Шумковтар, Тарасовтар, Огарковтар, Огародниковтар һәм башҡалар йәшәй.
Крәҫтиәндәрҙең күпселеге Вятка губернаһының төрлө райондарынан, берәүҙәре Пермь губернаһының Охан өйәҙенән, икенселәре — Бөрө өйәҙе Асҡын улусынан, берәүҙәре Өфө өяҙенән килгән.
Район үҙәгенән төньяҡ‑көнсығышта 52 саҡрым һәм Аҡкүл тимер юл станцияһынан төньяҡ‑көнсығышта 59 саҡрым алыҫлыҡта Мәндем йылғаһы буйында урынлашҡан.
Ауыл 1755 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса Нуғай даруғаһы Ҡырҡ-Өйлө‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Күрпәс‑Табын улусы Ҡыҫынды ауылы башҡорттары тарафынан нигеҙләнә.
Урындағы инжил-реформат Граубюнден сиркәүе — немец телле райондарҙағы күпселек диндарҙарҙы берләштерә Урындағы Ааргау реформат сиркәүе — кантондың көнбайыш өлөшөндә диндарҙарҙың күпселеген берләштерә
Швейцарияла элек-электән сәйәси һәм хәрби нейтралитет традициялары бар, әммә халыҡ-ара хеҙмәттәшлектә әүҙем ҡатнаша, уның территорияһында күп кенә халыҡ-ара ойошмаларҙың штаб-фатиры урынлашҡан.
Ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, 1516 йылдың 29 ноябрендә Франция менән «мәңгелек тыныслыҡ» иғлан ителгән солох килешеүе төҙөлгәс, Швейцария нейтралитет статусына эйә була башлай.
Әммә 1803 йылда Швейцария Наполеон Францияһы менән хәрби союз төҙөү тураһында килешеү төҙөргә мәжбүр була, уға ярашлы ил хәрби хәрәкәттәр алып барыу өсөн үҙ территорияһын тәьмин итергә, шулай уҡ француз армияһы өсөн хәрби контингент ебәрергә тейеш була.
Нейтралитет тулыһынса раҫлана һәм 1815 йылдың 20 ноябрендә Парижда Австрия, Бөйөк Британия, Португалия, Пруссия, Рәсәй һәм Франция ҡул ҡуйған Гарантия акты менән билдәләнә.
Швейцария — юғары етештереүсәнле ауыл хужалығы һәм файҙалы ҡаҙылмалар бөтөнләй тиерлек булмаһа ла, сәнәғәт юғары үҫешкән ил; иҡтисади конкуренцияға һәләтлелек буйынса донъяның тәүге ун иле иҫәбенә инә.
Иҡтисадта яҡынса 4 миллион кеше мәшғүл, Сәнәғәттә — 25,8 % (шул иҫәптән машиналар эшләүҙә — 2,7 %, химия сәнәғәтендә — 1,7 %, ауыл хужалығында һәм урман хужалығында — 4,1 %), хеҙмәтләндереү өлкәһендә — 70,1 % (шул иҫәптән сауҙала — 16,4 %, банк һәм страховкалауҙа — 5,5 %, ҡунаҡхана-ресторан бизнесында — 6,0 %).
Теләһә ниндәй осорға тәғәйенләнгән программалар, ҡағиҙә булараҡ, яҡшы һөҙөмтә бирә һәм хәҙерге заман алымдарын ҡулланып туған телдә һөйләшеүселәр тарафынан алып барыла.
Шәхси тел мәктәптәрендә, ҡағиҙә булараҡ, уҡыу урындарының киң спектры һәм өлкәндәр, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн төрлө ҡулайлаштырылған тел программалары тәҡдим ителә.
Конфликт Швейцарияның иҡтисад министры Дорис Левтардтың 2009 йылдың июлендә АҠШ-ҡа сәфәренә лә күләгә һала, сөнки 13 июлдә Майамила «-тың -ҡа ҡаршы тулы хоҡуҡлы дәғүәһе» башланырға тейеш була.
8 июлдә Швейцария-Америка сауҙа палатаһы ағзалары алдында сығышында Дорис Лейтард АҠШ менән Швейцария араһында сауҙа һәм сәнәғәт бәйләнештәренең мөһимлеген тағы бер тапҡыр һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Д. Лойтхард әйтеүенсә, һәм араһында һалым бәхәсен хәл итмәү парламентарийҙарҙың был документ буйынса ыңғай тауыш биреү мөмкинлеген һиҙелерлек кәметеүгә килтереүе ихтимал.
Яңы фактор — Д. Лойтхардтың Швейцария Федераль советы, кәрәк саҡта, ғәҙәттән тыш ҡарар нигеҙендә -ҡа иҫәп мәғлүмәтен биреүҙе тыя ала, тигән һығымтаһы.
Швейцария инвестицияларының 75 проценты үҫешкән тармаҡтарға йүнәлтелгән, үҫештәге илдәр араһында Латин Америкаһы һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия Швейцария капиталын иң күп йәлеп итә.
Ун алты быуат реформацияһынан башлап Швейцария ҡораллы нейтралитет сәйәсәте алып бара, 1815 йылдан алып тышҡы һуғыш алып бармай һәм 2002 йылға тиклем БМО-ға инмәй; шуға ҡарамаҫтан, донъя тыныслығы өсөн әүҙем тышҡы сәйәсәт алып бара.
Швейцарияла Ҡыҙыл Тәре урынлашҡан, ул донъялағы иң боронғо һәм иң күренекле гуманитар ойошмаларҙың береһе; күп һанлы халыҡ-ара ойошмалар өсөн майҙансыҡ, шул иҫәптән БМО-ның ҙурлығы буйынса икенсе офисы бар.
Ил Европа ирекле сауҙа ассоциацияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып тора (ләкин Европа берләшмәһенә, Европа иҡтисади зонаһына йәки Еврозонаға инмәй), әммә ике яҡлы килешеүҙәр аша Шенген зонаһында һәм Европа берҙәм баҙарында ҡатнаша.
Тик 1971 йылда ғына ҡатын-ҡыҙҙарға бөтә халыҡ референдумы һөҙөмтәһе буйынса тауыш биреү хоҡуғы бирелә, әммә уны бөтә кантондарҙа индереү 1990 йылға тиклем тамамланмай.
Ҡағиҙә булараҡ, һүҙ ҙур, элек иғлан ителмәгән суммалар тураһында бара, бындай клиенттар иң яҡшы осраҡта «һутлы» һалым өҫтәмәһе, ә иң насар осраҡта — судҡа мөрәжәғәт итеү хәүефе менән янай.
Юғары суд — Федераль суд , апелляция судтары — юғары судтар , Женевала Юстиция палатаһы , Базель-Штадтта апелляция судтары , беренсе инстанция судтары — округ судтары , Люцернала округ судтары , Юрала беренсе инстанция судтары , Обвальденда,Нидвальденда, Гларуста, Шаффхаузенда, Цугта, Аппенцелль-Ауссерроденда — кантон судтары , Изге Галлен өйәҙ судтарында , суд системаһының иң түбән кимәле — мировой судьялар судтары , административ судтың юғары суды — Федераль административ суд .
Швейцарияның даими нейтралитеты дүрт халыҡ-ара хоҡуҡи актҡа ҡул ҡуйыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә: 1815 йылдың 8 мартындағы Вена Конгресы Акты, 1815 йылдың 8 мартындағы Вена конгресының 90-сы һанлы Актына ҡушылыу, дәүләттәрҙең Гельветик Союз эштәре буйынса декларацияһы һәм Швейцарияның даими нейтралитетын таныуға һәм гарантиялауға һәм уның территорияһының тейелгеһеҙлегенә ҡағылышлы Акт.
Был юлды тик тышҡы факторҙар йоғонтоһонда ғына һайлаған башҡа илдәрҙән айырмалы рәүештә , Швейцарияның нейтралитеты шулай уҡ эске сәйәси сәбәптәр арҡаһында барлыҡҡа килә: нейтралитет, милләтте берләштереү идеяһы булып, аморф конфедерациянан үҙәкләштерелгән федераль ҡоролошҡа тиклем уның дәүләтселеге эволюцияһына булышлыҡ итә.
Әммә АҠШ Юстиция министрлығы, АҠШ һалым органдарына американдарҙың 52 мең аккаунты тураһында мәғлүмәттәр биреүҙе талап итеп, -ты хуплап, -ҡа ҡарата дәғүәләрен талап итеүен дауам итә.
Был эш менән шөғөлләнеүсе Майамилағы суд Швейцарияның һәм банктың дәлилдәрен кире ҡаға, эш АҠШ закондарына тулыһынса тап килә, ул сит илдән мәғлүмәт алыу хоҡуғын бирә, шуға күрә -ҡа бындай талап «яңы хоҡуҡи төшөнсә» булып тормай.
Сәнәғәттә транснациональ характерҙағы ҙур берекмәләр өҫтөнлөк итә, ҡағиҙә булараҡ, донъя баҙарында конкуренцияны уңышлы йырып сыға һәм унда алдынғы урындарҙы биләй: «Нестле» концерндары (аҙыҡ-түлек продукттары, фармацевтика һәм косметика изделиелары, балалар туҡланыуы), «Новартис» һәм «Хоффман-ла-Рош» , «Алюсюисс» , Швеция-Швейцарияның АББ концерны — «Асеа Браун Бовери» .
Урта белем биреү сифатын халыҡ-ара тикшереү мәғлүмәттәренә ярашлы, Швейцарияла 10 йыл дауамында мәктәпте тамамлаусыларҙың юғары күрһәткестәре эҙмә-эҙлекле юғары.
Тармаҡ йәһәтенән тармаҡ профсоюздарынан, территориаль йәһәттән кантон профсоюз берләшмәләренән , төбәк профсоюз берләшмәләренең кантон профсоюз берләшмәләренән , урындағы профсоюз берләшмәләренең төбәк профсоюз берләшмәләренән тора.
Шул уҡ ваҡытта банк -ның гражданлыҡ дәғүәһе Швейцария закондарын боҙоу булып тора, шуға күрә был мәсьәләне судтар түгел, ә ике илдең хөкүмәттәре ике яҡлы форматта хәл итергә тейеш, тип һыҙыҡ өҫтөнә алды.
Бынан тыш, банк Америка яғынан мәғлүмәт биреү талап ителгән иҫәптәр һанын асыҡлауҙы талап итә, сөнки әлеге ваҡытта уларҙың хужаларының күбеһе үҙ ирке менән -ға үҙ аккаунттары буйынса бөтә мәғлүмәтте -ҡа тапшырған.
Кантондар Советында 46 депутат бар, күпселек кантондарҙа 20 ике мандатлы һәм 6 бер мандатлы округтарҙа күпселек системаһы буйынса халыҡ тарафынан һайлана, йәғни һәр кантондан 2 кеше һәм ярым кантондан бер кеше 4 йыл дауамында .
Ун дүртенсе быуатта уҡ Швейцария конфедерацияһын тәшкил иткән айырым кантондар килешеүҙәрендә күршеләре менән «» тигән немец термины ҡулланыла, был яҡынса һуңғы нейтралитет төшөнсәһенә тап килә.
Ул шулай уҡ килешеүҙең Швейцария хоҡуҡиәте һәм ғәмәлдәге Швейцария-Америка икеләтә һалым һалыуҙан ҡасыу тураһындағы договор сиктәрендә эш итеүенән ҡәнәғәт булыуын белдерҙе.
Швейцария дипломатик мөнәсәбәттәрҙе өҙгән өсөнсө дәүләттәр мәнфәғәтен яҡлай (мәҫәлән, 1955 йылда Ираҡта СССР мәнфәғәттәре, 1982 йылғы Англия-Аргентина конфликты ваҡытында Аргентинала Бөйөк Британия; әлеге ваҡытта Швейцария АҠШ-тың Ирандағы мәнфәғәттәрен, 2008 йылда, был илдәр араһында дипломатик мөнәсәбәттәр өҙөлгәндән һуң, Грузияла Рәсәй Федерацияһының мәнфәғәттәрен сағылдыра).
Швейцария үҙ биләмәһендә конфликт яҡтар араһында туранан-тура һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн (Таулы Ҡарабах, Абхазия һәм Көньяҡ Осетия проблемалары, Кипр көйләүе һ. б.) мөмкинлек биреп, үҙенең "изге хеҙмәттәр"ен күрһәтә.
быуат башынан, халыҡ тығыҙ йәшәгән француз телле төбәктәр Швейцария территорияһына ҡушылғандан һуң, илдең төп мәҙәни һәм лингвистик өлкәләре араһындағы мөнәсәбәттәр беҙҙең көндәргә тиклем күп һанлы низағтар һәм ҡапма-ҡаршылыҡтар булыуы менән ҡылыҡһырлана.
Килешеүҙең Швейцария хоҡуҡиәте сиктәрендә булыуы бик мөһим — был Швейцарияның глобаль финанс үҙәге булараҡ эшлекле абруйын тағы ла нығыта, сөнки сит ил клиенттары швейцария юридик тәртибенең прогнозланыуына иҫәп тота ала.
Швейцария банктарының ышаныслылығы яҡлылар фекеренсә, бөлгөнлөккә төшә алмай, улар хәүефле финанс операцияларында ҡатнашһалар ҙа, был банктар, уларҙың яҡлылар фекеренсә, тотороҡло юридик, иҡтисади, финанс, сәйәси системаһы булған илдә урынлашҡан, тип раҫлай.
Швейцария көнбайыш, үҙәк һәм көньяҡ Европа киҫелешендә урынлашҡан, диңгеҙгә сығыу юлы юҡ, көньяҡта Италия, көнбайышта Франция, төньяҡта Германия һәм көнсығышҡа Лихтенштейн менән сиктәш.
Күпселек территорияны Альп тауҙары биләһә лә, яҡынса 8,5 миллион кеше йәшәгән Швейцария халҡы, нигеҙҙә, иң ҙур ҡалалар урынлашҡан яҫы таулыҡта тупланған, шул иҫәптән ике глобаль ҡала — Цюрих һәм Женева.
Швейцария күлдәргә бай һәм улар менән дан тота, уларҙың иң мауыҡтырғыстары швейцар яҫы таулығы ситтәрендә — Женева , Вирвальдштетт , Туна көньяҡта Цюрих көнсығышта, Биль һәм төньяҡта Невшатель урынлашҡан.