polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
«РСФСР Юғары Советы Президиумының Ишембай эшсе ҡасабаһын ҡалаға әйләндереү һәм Башҡорт АССР-ының Ишембай районын бөтөрөү тураһындағы Указы» нигеҙендә район бөтөрөлә, Ишембай республика буйһоноуындағы ҡалаға әйләнә, ә район биләмәһе элекке административ идаралыҡҡа күсә, яңы ҡаланың бер өлөшөнә әйләнгән Көҫәпҡолдан тыш.
Район биләмәһендә бер нисә турист базаһы эшләй: «Ковчег» (40 кешегә, Ишембай ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 5 километрҙа, быуа буйында, япраҡлы урманда), «Ғаилә» ял йорто , «Ҡуҡрауыҡ» (30 урынлыҡ, Маҡар ауылынан 2 километрҙа, Салауата Юлаев мәмерйәһе һәм Ҡуҡрауыҡ шарлауығы янында.
Район биләмәһенең көнсығыш өлөшө Башҡорт Уралдың көнбайыш һырттарына ҡарай, уларҙың абсолют бейеклеге 845 метрға етә, климаты дымлы, киң япраҡлы һәм аҡ ҡайын, уҫаҡ урмандары менән ҡапланған.
Дауалау-һауыҡтырыу сифатына эйә булған һыу сығанаҡтары: Берғамыт һәм Исемһеҙ , Изге шишмә , Тереһыу , Ресторан , Селтербей-Урта-Таш , Ҡайнауыҡ , Аллағыуат шишмәһе .
Биләмәнең көнбайыш сигенән Ағиҙел йылғаһы аға, ҡушылдығы Юрғаш йылғаһы, көнсығыш өлөшөнән — Егән йылғаһы, ҡушылдыҡтары — Һикәҙе һәм Рәүҙәк йылғалары, Һәләүек, Тәйрүк, уның ҡушылдыҡтары Юшалы, Тор йылғалары.
Немец һәм урыҫ сәйәхәтсеһе ғалим-энциклодедист Паллас 1770 йылда: «Башҡорт далаһына ҡымыҙ эсергә Московиянан һәм Дондан төрлө халыҡ йыйыла, сөнки һаулыкҡа уның файҙаһы бик ҙур», — тип яҙа.
Башҡа йылъяҙмала Тверь кенәзе Михаилды әсир булараҡ ҡымыҙ эсергә мәжбүр итеүҙәре, 1245 йылда Батый хан кенәз Даниил Галицкийҙы ҡымыҙ менән һыйлауы ла телгә алына.
Ҡымыҙ өсөн бейә һөтөн махсус ойотҡо менән әсетәләр, ундағы бактериялар С һәм В төркөмө витаминдары, шулай уҡ Этанол барлыҡҡа килтерә, күп итеп углекислота бүленеп сыға, тап ул ҡымыҙҙы күбекләндереп тора ла инде.
Ҡымыҙ әсегән ваҡытта аҡһым еңел үҙләштерелә торған матдәләргә, ә һөт шәкәре — һөт кислотаһына, этил спиртына, углекислотаға һәм төрлө аңҡығыс матдәләргә әүерелә.
Ҡымыҙ өҙлөккән кешеләрҙе дауалағанда, туберкулёз, цинга, гастрит, ашҡаҙан аҫты биҙе, аҙ ҡанлылыҡ, неврастения, йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары һәм ҡорһаҡ тифын дауалағанда ҡулланыла.
1834 йылғы ревизия ваҡытында Сыртландың игеҙ улдары Ҡотломөхәмәт менән Ҡолмөхәмәт , ҡыҙҙары Хәбибә, Сәғиҙә, Сәбилә (3 йәштә, Смаҡай ауылында Ғүмәр Абдрахмановҡа кейәүгә сыға, билдәле нефтсе Ғүмәровтар нәҫелен дауам иттерә), Мәликә күрһәтелгән.
Бындай аңлатма ярайһы уҡ яраҡлы, сөнки бәләкәй ҡәбилә подразделениелары атамалары — башҡорт-юрматыларҙың аралары араһында ысынлап та муҡша этнонимдары , ҡалмык, ар һ.
Уларҙың араһынан кемдер ҡасандыр башҡорт общинаһына ингән һәм уның тулы хоҡуҡлы ағзаһы булған, һуңыраҡ был удмурттың туғандарының бер төркөмө арлар тип аталырға мөмкин.
Әсәҙуллин Мөхәмәт Зөфәр улы (16 июль 1955 йыл, Арлар ауылы Маҡар районы Башҡорт АССР-ы — 1 декабрь 2009 йыл, Өфө) — Рәсәй инженеры һәм топ-менеджеры.
Ҡара-Табын башҡорт ҡәбиләһе араһында барлыҡҡа килгән Ирәкте ырыуы быуатта хандарҙың үҙ-ара низағтары һөҙөмтәһендә һәм хәрби хеҙмәт үтәү өсөн Урал аръяғынан хәҙерге Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышына күсергә мәжбүр була.
Оҙаҡ ваҡыт ирәктеләр ҡара-табын һәм хатта әйлеләр менән дә туғанлыҡты онотмай, улар көнсығышта һәм башҡорт ерҙәренең көньяғында һәм көнбайышында төпләнгән башҡа туғандары менән дә бәйләнеш тота.
Ауыл атамаһы, бәлки, башҡорт телендәге «төкөн» (берәй нимәнең аҙағы, бөтөүе, сик, рус."завершение, окончание, граница"), йәки боронғо төрки «тикән» һүҙенән килеп сыҡҡандыр, тип фаразлана.
Хәҙерге Балтас районы территорияһында Ирәктеләр тарафынан Текән, Ҡанһөйәр , Сурапан ауылдарына нигеҙ һалына, күрше Борай районында бер нисә ирәкте ауылы, Тәтешле районында, мәҫәлән, Иҫке Күрҙем, Аҡсәйет, Иҫке Соҡор, Хәмит һ.
1745 йылда ошо ауылдан башҡорт Зәйет Сәйетов Ябалаҡлы, Айыш, Илеш, Нуғай ауылдары аҫабалары менән берлектә батша крәҫтиәндәренә үҙҙәренең ерҙәрен ҡуртымға бирә.
Шул уҡ Зәйет Сәйетов, Күктау ауылынан Әбдей Күҫәков һәм Сапай Биғәнәев Ҡырғыҙ ырыуына ҡараған тағы ла 13 ауыл аҫабалары менән бергә, бер тапҡыр 30 һум түләү шарты менән, 10 йылға үҙ ерҙәренә Ҡазан өйәҙе Әр даруғаһы Урсалы һәм Балыҡлы ауылдарынан яһаҡ татарҙарын ике утар булып төпләнеп йәшәү өсөн индерә.
Уның ҡустыһы Мөхөмөтшәриф Ғайсаров зауряд-есаул булып хеҙмәт итә, 5 тапҡыр Ырымбур сик буйы хеҙмәтендә була, уның улдары: Әбүбәкер, Ғүмәр, Усман, Ғәли.
Башҡорт АССР-ының 1960—1987 йылдарҙағы һаулыҡ һаҡлау министры һәм БАССР-ҙың 6—11 саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 12 саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Ғатауллин Хәй Ғатаулла улы — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһың ойоштороу-план бүлегендә ат ҡараусыһы.
Сығанаҡтарҙа Сураҡтың фамилияһы күрһәтелмәй, әммә уның нәҫелле тархан Ҡотлоюл Ҡолторсаҡовтың улы икәнен төҫмөрләп була, сөнки ул ваҡытта вазифалар нәҫел буйынса тапшырылған.
Таулыҡайҙа билделе фамилиялар — Таулыҡаев, Ҡотлосурин, Үтәгәнов, Назарғолов, Ишморатов, Яматов, Исхаҡов, Таулыҡанов, Моратов, Теләүбирҙин, Солтанов, Шоңҡаров.
1816 йылғы документтар буйынса ауылда Ғирфан Баязитов, Китап Сәйҙәмов, Ғәнбәр Тимеров , Мөхәмәтрәхим Ҡотлоҡәдәмов, Фәйрүш Ғүмәров, Әбделхәким Әбделлатифов, Ғөбәйҙулла Йәүкәйевтар йәшәй.
Төрлө реконструкциялар буйынса Вавилонда йә сумманың квадраты ҡағиҙәһен, йә сумма һәм айырма ҡабатландығы өсөн ҡағиҙәне белгәндәр, шуның менән бергә тамырҙы иҫәпләү ысулы тулыһынса хәҙерге формула менән тап килә.
Бынан тыш, Вавилонда махсус терминология индерелгән була, беренсе билдәһеҙҙе , икенсе билдәһеҙҙе , өсөнсө билдәһеҙҙе , шулай уҡ математик символдар тип иҫәпләп булған төрлө сығарылма дәүмәлдәрҙе («оҙонлоҡ» һәм «киңлек» ҡабатландығы булған «яланды», «оҙонлоҡ», «киңлек» һәм «тәрәнлек» ҡабатландығы булған «күләмде») тамғалау өсөн шумер шына яҙыулы тамғалары ҡулланыла.
Алгебраик комбинаторика — абстракт алгебра ысулдарын ҡулланып комбинаторика мәсьәләләрен өйрәнә, математик объекттар өҫтөндә символик манипуляциялар өсөн алгоритмдарҙы булдырыу һәм өйрәнеү менән шөғөлләнә.
Миҫал өсөн, «» булырлыҡ һанын табырға, дөйөм осраҡта, « булырлыҡ һанын табырға». Был, үҙгәреүсәндең ҡиммәтен табыу һандарҙың тәбиғәтенә түгел, ә улар араһындағы ғәмәлдәргә бәйле тигән һығымтаға килтерә.)
А́лгебра математика фәненең бер бүлеге, һанлы системаларҙың дөйөм үҙсәнлектәрен, хәреф тамғалары ҡулланып төҙөлгән тигеҙләмәләр ярҙамында мәсьәләләр сисеүҙең дөйөм ысулдарын өйрәнә.
Хәҙерге заман алгебраһы үҙсәнлектәре рациональ һандарҙы ҡушыу һәм ҡабатлау ғәмәлдәренә аҙмы-күпме дәрәжәлә оҡшаған төрлө тәбиғәтле объекттар системаһын өйрәнә.
Ул алгебраик ғәмәлдәре билдәләнгән системаларҙы үҙсәнлектәренә ҡарап классификациялай һәм шул системаларҙа тәбиғи рәүештә барлыҡҡа килгән төрлө мәсьәләләрҙе өйрәнә.
тиклем 1650 йылда уҡ Египет күсереп яҙыусылары ситләштерелгән беренсе дәрәжә тигеҙләмәләрҙе һәм иң ябай икенсе дәрәжә тигеҙләмәләрҙе эшләй белгәндәр, уларға Ринд папирусынан 26-сы һәм 33-сө мәсьәләләрҙе һәм Мәскәү папирусынан 6-сы мәсьәләне индерәләр.
Алгебраик системаларҙың икеһе өсөн дә хас булған дөйөм үҙсәнлектәр яңы алгебраик системалар: рәшәткәләр, категориялар, универсаль алгебралар, моделдәр, ярымтөркөмдәр һәм квазитөркөмдәр ҡарауға килтерә.
Төркөм төшөнсәһенә башланғыс биргән Галуа теорияһында төркөмдәр, тамырҙары булып ниндәйҙер полиномиаль тигеҙләмәнең тамырҙары торған тигеҙләмәләр симметрияһын тасуирлау өсөн ҡулланыла.
Һыҙыҡлы алгебра — алгебраның векторҙарҙы, векторлы, йәки һыҙыҡлы арауыҡтарҙы, һыҙыҡлы сағылыштарҙы һәм һыҙыҡлы алгебраик тигеҙләмәләр системаларын өйрәнеүсе бүлеге.
Һыҙыҡлы алгебрала ҡулланылған -үлсәмле векторлы арауыҡтарҙан сикһеҙ үлсәмле һыҙыҡлы арауыҡтарға күсеү функциональ анализдың ҡайһы бер бүлектәрендә сағылыш таба.
Ялан өҫтөндә векторлы арауыҡтың автоморфизмдары ҡабатлауға ҡарата төркөм, үҙенсәлекле булмаған квадрат матрицаларҙың изоморфлы төркөмөн төҙөйҙәр, был һыҙыҡлы алгебраны төркөмдәр теорияһы, атап әйткәндә, төркөмдәрҙең һыҙыҡлы күрһәтмәһе теорияһы менән бәйләй
Бүлек асылда универсаль алгебраларҙы ла, шулай уҡ бер үк ваҡытта булған структураларҙы: бөтә эндоморфизмдарҙың моноидын, бөтә автоморфизмдар төркөмөн, бөтә аҫалгебралар рәшәткәһен һәм бөтә конгруэнцияларҙы ҡарай.
А́лгебра («аль-джабр» ғәрәп һүҙенән, «тулыландырыу», «бәйләнеш», «йомғаҡлау» аңлата) — математиканың бүлеге, уны арифметиканы дөйөмләштереү һәм киңәйтеү тип атап була.
Мәғзүмов Айрат Муллый улы , Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы вәкилдәре палатаһы депутаты , Башҡортостан Республикаһының Балтас районы башлығы , Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе.
Ҡотлоғәлләмов Ғарифулла Шәрифулла улы — Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы, Дәүләкән районы башҡорттары ҡоролтайы етәксеһе, көньяҡ-көнбайыш район-ара халыҡты эш менән тәьмин итеү үҙәге директоры.
Хәбибрахманов Шәмсулла Хәбибулла улы — педагогик хеҙмәт ветераны, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы , Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреү мәктәбенең почётлы хеҙмәткәре ,Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы ,1993 йылдан М.Исҡужин исемендәге 136 башҡорт лицей-мәктәбе директоры.
Ауылға 1740 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса Ҡазан даруғаһы Ҡаңлы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә шул уҡ даруғаның Йәнәй улусы Үтәгән ауылы башҡорттары нигеҙ һала.
Бәбәк ҡоротҡос бөжәктәр йәки үңәҙ бәшмәктәренең зарарлауынан, һаҡлаған саҡта ныҡ кибеүҙән йәки башҡа сәбәптәрҙән һәләк булыуы ихтимал.
Кукуруз орлоғона уның үҙ массаһының яртыһынан аҙыраҡ, ә тары кеүек ҡоролоҡҡа сыҙамлы ҡыяҡлы үҫемлектәргә сәселә торған орлоҡ массаһының сирек ауырлығы ҡәҙәр һыу кәрәк.
Әгәр бойҙай бөртөксәһен буйға киҫеп ҡараһаҡ, бөртөксәлең күп өлөшөн он һымаҡ эндосперм тәшкил иткәнен күрербеҙ; уның күҙәнәктәре туҡлыҡлы матдәләрҙән тора.
Бер өлөшлө башҡа үҫемлектәрҙең, мәҫәлән һуғандың, ынйы сәскәнең, орлоҡтарында шулай уҡ эндосперм була, тик ул, бойҙай һәм башҡа ҡыяҡлыларҙағы кеүек, бәбәккә бер яҡлап ҡына йәбешмәгән, ә бәбәкте уратып алған .
Ләкин, мәҫәлән, тиле торманың һәм көтөүсе муҡсаһының туҡлыҡлы матдәләр запасы орлоҡ өлөштәрендә генә түгел, бәлки бәбәктең башҡа өлөштәрендә лә — тамырсала һәм орлоҡ өлөштәренән түбәнерәк, һабаҡта урынлашҡан, ә бөрөсәһе әле үҫешмәгән.
Бәбәктәре ике орлоҡ өлөшөнән торған сәскәле үҫемлектәрҙе ике өлөшлөләр тип атайҙар, мәҫәлән, имән, алмағас, кишер, астра, ҡабаҡ, көнбағыш, лютик, мәк һ.
Ауылға 1812 йылда Бәләбәй өйәҙе Ҡырҡ-Өйлө‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Ырымбур хәрби губернаторы Г. С. Волконский ордеры буйынса Троицк өйәҙе Исмәғил ауылы башҡорттары нигеҙ һала.
Хәсәнов Марс Мәғнәүи улы — Рәсәй ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы, "Газпромнефть"тең фән буйынса директоры һәм Каспий төбәге илдәренең күҙәтеү советы рәйестәше.
Күп фатирлы йорттарҙы, производство объекттарын, учреждение һәм ойошма биналарын йылылыҡ менән тәьмин итеү тәбиғи газға күсерелгән үҙәк һәм квартал ҡаҙанлыҡтары менән тәьмин ителә.
Ғайсин исемендәге балалар музыка мәктәбе, 6 балалар баҡсаһы, район үҙәк дауаханаһы, район мәҙәниәт йорто (6 халыҡ художество үҙешмәкәр коллективы, шул иҫәптән, Ауырғазы халыҡ театры), үҙәк район китапханаһы, балалар китапханаһы, балалар ижады үҙәге, балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе, Ауырғазы тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы эшләй.
1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусылар: Ҡорманғол Әлмөхәмәтов, Абдулла Рафиҡов, Мәүлитҡол Мөҡшинов, Мөхәмәтйәр Буранғолов, Ҡотлогилде Әбүкәев, Сәбифетдин Ишморатов, Исхаҡ Яманов, Кинйәғол Хәлитов, Йомағол Әмиров, Мостафа Әсәҙуллин, Таип Таңгынов һәм Сәйетборхан Ҡотлобаев «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылдағы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» миҙалдары менән бүләкләнгән.
1969 йылда Граждандар һуғышында һәләк булған яугирҙарға, 1975 йылда Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған уҡытыусыларға, 1999 йылдың 9 майында Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған ауылдаштарына һәйкәл асыу тантанаһы үтә.
Мәсәлимов Нәғим Мәсәлим улы — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се кавалерия полкының санитар-ездовойы.
Мораҙым ауылына нигеҙҙе ун туғыҙынсы быуаттың беренсе яртыһында үҙ ерҙәрендә Верхнеурал өйәҙе Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусының Байназар ауылы башҡорттары һалған.
Семёнкин ауылына 1718 йылда Нуғай даруғаһы Бәғәнәш-Мең (* башҡорт телендәге Башҡорт энциклопедияһында — Яйыҡ‑Ҫыбы-Мең улусы тип аталған) улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә яһаҡлы татарҙар керҙәшлек килешеүе буйынса Семёнов исеме менән нигеҙ һала.
Семёнкин ауылы Ҡуғанаҡ йылғаһы ҡушылдығы Аҫау йылғаһы буйында, район үҙәге Талбазы ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 28 километр һәм Стәрлетамаҡ тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 34 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ауылдағы халыҡ һаны буйынса түбәндәге йәниҫәп мәғлүмәттәре билдәле: рәүиз ваҡытында — 116, рәүиз ваҡытында — 144, рәүиз ваҡытында — 157 типтәр йәшәгән.
Мәҫәлән, поход старшинаһы, дистанция начальнигы зауряд- йөҙ башы Хөсәйен Сәфәров 7 тапҡыр сик буйы хеҙмәтендә була: Рәсәйҙең Ҡытай менән булған сик буйы һыҙатында, Верхнеуральск, Ырымбур, Орск һәм Гөбөрлө ҡәлғәләрендә.
«Шағирҙың һағынышлы уйланыуҙары тағы ла һағышлыраҡ, һалдат тормошо, бурысы, ил, Ватан яҙмышы хаҡындағы уй-фекерҙәре тәрәнерәк, буяуҙарға ла, хыялдарға ла сағыуыраҡ, тосораҡ була бара», — тип күрһәтә автор шағирҙың ижадына байҡау яһап.
Бигерәк тә «Бәхет йыры», «Билдәһеҙ һалдат», «Мин һалдатмын…», «Учениеларҙан һуң», «Оҙон юлға сыҡтым…» һәм башҡа күпләгән шиғырҙары быға дәлил булып тора.
Шулай итеп, алтмышынсы йылдар урталарында башҡорт әҙәбиәтендә күренгән Рәшит Назаров тәүге әҫәрҙәре менән үк иң өлгөргән, киң танылған шағирҙарҙың алғы сафына баҫа.
Шағирҙың «Таңды ҡаршылау» исемле тәүге шиғырҙар йыйынтығы 1965 йылдың май айҙарында, егерме бер йәше тулыр-тулмаҫтан, Назар Нәжми мөхәрирлегендә донъяға сығарыла.
Шағирҙың «Таңды ҡаршылау» исемле тәүге шиғырҙар йыйынтығы 1965 йылдың май айҙарында, егерме бер йәше тулыр-тулмаҫтан, Назар Нәжми мөхәррирлегендә донъяға сығарыла.
Улар — Р.Назаровтың исемен быуаттарҙан быуаттарға яңғыратасаҡ, ғәзиз халҡыбыҙға һүнмәҫ-һүрелмәҫ дандар өҫтәйәсәк күңел аҫылташтары, күңел гәүһәрҙәре!
Эйе, һуңғы осор шиғриәтендә, «ер аҫтынан» яҙған хаттарында поэтик ялҡын һүрелеп, һалҡын ялҡынға әүерелһә лә, шағирҙы поэтик һәләте барыбер ташламай, ул ҡара һөрөм һирпеп булһа ла дөрләүен белә, тик һүрәтләү биҙәктәре, шиғри тоны һәм моңо ғына үҙгәрә һәм үҙгәләнә.
Ләкин талантлы ижад юғалмай: һуңғы йылдарҙа Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә шағирҙың ике томдан торған әҫәрҙәре донъя күрҙе, шағирға Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде.
Мәңгелек ғаләм аҫтында сәйер донъяға һоҡланып бағып, ел иҫкәнгә, ҡош талпынғанға, ағастар япраҡ ярғанға ҡыуанып ул ни бары егерме бер йыл ярым ғына тулы ҡанлы тормош менән йәшәй ала, шул арауыҡтың да ни бары көсөргәнешле биш, уҙа-барһа алты йылын ғына тотошлай ижад эшенә-шиғриәткә арнарға өлгөрә.
Таланттың ҡөҙрәте ниҙәлер, әммә ер аҫтында, ҡәберҙәй тарлыҡта йөрәге күпме тарыҡһа ла, өмөт менән тибеүен дауам итә әле ул. Шағирҙың ижади ғүмере ифрат ҡыҫҡа булды.
Рәшит Сәйетбаттал улы Назаров 1944 йылдың 1 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районының Төрөмбәт ауылында Фатима менән Сәйетбаттал Назаровтарҙың ғаиләһендә бишенсе бала булып тыуа.
Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының , Рәсәй нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре, «Татнефть» предприятиеһының почётлы нефтсеһе .
Низаметдинов Шамил Рауил улы , ғалим-инженер‑төҙөүсе, 1994—2002 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999 йылдан — кафедра мөдире.
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы , БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы , РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы , Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы .
Ҡотошов Рәйес Рәхимйән улы — ғалим-тарихсы, 1975—1994 йылдарҙа Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре, 1998—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең ЗАГС идаралығы етәксеһе урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре .
1889 йылда ауылға Өфө һәм Минзәлә епископы Дионисий килә, буласаҡ сиркәү урыны билдәләнә.1890 йылда Александро-Невский сиркәүенең беренсе священнигы Афанасий Румянцев була.1892 йылда земский башланғыс училище асыла.
Яхин Риза Хәжиәхмәт улы — Социалистик Хеҙмәт Геройы , Ленин ордены , Октябрь революцияһы , «Серп и молот» алтын миҙалы кавалеры, Фән һәм техника өлкәһендә дәүләт премияһы лауреаты , Х саҡырылыш РСФСР-ҙың Юғары Советы депутаты , Башҡортостан Республикаһы ауыл хужалығының атҡаҙанған хеҙмәткәре , Баймаҡ ҡалаһы һәм Баймаҡ раййонының Почетлы гражданы ;
Утарбаева Зөбәржәт Рәфҡәт ҡыҙы — «Тюркские языки. Филология. Языки и литература народов России» Бөтә Рәсәй студенттар олимпиадаһының аҙаҡҡы этабы еңеүсеһе , һәләтле йәштәргә ярҙам итеү буйынса Рәсәй Федерацияһы Президентының Гранты эйәһе , БДУ аспиранттары араһында Башҡортостан Республикаһы Президенты стипендианты , «Школа сказительства в юго-восточной части Башкортостана» монографияһы авторҙашы , билдәле үҙешмәкәр дизайнер;
Хущамова Римма Абдулла ҡыҙы — Саха Республикаһында «Яҡташ» Башҡорт мәҙәни үҙәгенең рәйесе, Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының Лена йылға бассейнындағы хәрби бәйләнештәр идаралығы бүлегенең начальнигы ;
Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1929 йылда БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Таналыҡ улусы Йылайыр игенселек совхозының Сосновка бүлексәһе булараҡ Ҡарағай туғай башҡорт утары нигеҙендә барлыҡҡа килгән.
Тәүге тапҡыр тораҡ пунктының атамаһы 1929 йылда Башҡорт республикаһының Йылайыр кантоны Хәйбулла улусы Вәлит ауылынан Фәхретдин Ғөбайҙуллин күсеүе менән бәйле телгә алына.
«Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Түңгәүер улусының аҫаба башҡорттарының улустың Савельевка, Әҙеһәмов, Алексеевка, Сосновка һәм Яңы Кура дөйөм хужалыҡ итеү участкаһына ҡарата планында …» Сосновка йылғаһы «Ҡарағай-Йылға» булараҡ билдәләнгән.
Ауылға Нуғай даруғаһы Меркет-Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1795 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса Алёшкино исеме менән яңы суҡындырылған сыуаштар нигеҙ һала.
2005 йылдың 20 июлендәге 211-з «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусын үҙгәртеү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле үҙгәрештәр индереү тураһында»ғы Закон ҡарар итә:
1961 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң, Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының бүлек мөдире, бер үк ваҡытта Стәрлетамаҡ Тәжрибә-етештереү хужалығы директоры була.
Фәнни тикшеренеүҙәре БР, РФ һәм Украинаның төрлө тупраҡ-климат шарттарында шәкәр сөгөлдөрө орлоҡсолоғоноң агроэкологик нигеҙҙәрен һәм уның технологияларын эшләүгә арналған.
Баҫылып сыҡҡан сығанаҡта ауылдың нигеҙләнеүе тураһында: «1762, 1787, 1805 йылдарҙағы килешеүҙәр буйынса Мырҙалар һәм Дыуан улустары башҡорттарынан мәңгелеккә һатып алынған ерҙәре бар».
Архив материалдарында әйтелеүенсә, быуаттың 1-се яртыһында Өфө өйәҙендә 3-сө мишәр кантонының 15-се йортона ҡараған Өлкөндө ауылы мишәрҙәренең ата-бабалары «башҡорт еренә тәүгеләрҙән булып 1762 йылда башҡорттар менән төҙөлгән килешеү буйынса Ҡыҙылъяр ауылында, Мырҙалар улусы дачаларында килеп урынлаша, һуңынан 1781 йылда Дыуан улусы башҡорттары менән килешеү төҙөй һәм 1864 йылдан шунда йәшәй. Бында 27 типтәр ҙә йәшәй, ләкин рәүиз иҫәбе буйынса Ҡыҙылъяр ауылында тип күрһәтелгән».
9-сы команда составындағы типтәрҙәрҙең ер хоҡуҡтары түбәндәгесә: «Ерҙе Мырҙалар улусы аҫаба башҡорттарынан, ихатанан йылына 50 тин һалым түләү шарты менән, 1762 йылда һатып алғандар; Өлкөндө ауылы мишәрҙәре менән берлектә шул уҡ шарттарҙа ер биләйҙәр».
Уларға ер һатылмаған, типтәрҙәр ҙә, мишәрҙәр ҙә керҙәш итеп индерелгән; аҫаба хужа башҡорттарға ҡуртымға бирелгән ер өсөн һәр йорттан йылына 50-шәр тин түләнә.
Өлкөндө ауылы район үҙәге Мәсәғүт ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 25 километр һәм Һилейә тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 100 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм бер хәҙисендә: «Йома — Аллаһ алдындағы иң төп һәм иң бөйөк көн, хатта Ҡорбан һәм Ураҙа байрамдарына ҡарағанда ла өҫтөнөрәк, — тип әйткән. — Уның биш үҙенсәлеге бар: был көндө Әҙәм ғәләйһис-сәләм донъяға яралтыла, йома көндә Аллаһы Тәғәлә уны йәшәргә ергә ебәрә. Әҙәмдең вафат булған көнө лә — йома. Йоманың бер сәғәте бар: шул мәлдә Аллаһы Тәғәлә әҙәм балаһы Унан ни һораһа ла бирә, әгәр кеше хәрәм нәмә һорамаһа. Аллаһ әмере менән Ахырызаман да йома көндө буласаҡ. Йома көндән ҡурҡмаған бер фәрештә лә, ер ҙә, елдәр, тауҙар һәм диңгеҙҙәр ҙә юҡ».
хәҙисенән: «Кем дә кем яҡшы итеп тәһәрәт алғандан һуң, йома намаҙына барып, шым ғына хөтбә тыңлаһа, бер йоманан икенсе йомаға тиклем ваҡыт эсендә ҡылынған гонаһтары артығы менән ғәфү ителер».
«Башҡортостан» гәзитендә әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөдире, Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
Башҡортостандың халыҡ шағиры , Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты , Салауат Юлаев ордены кавалеры , Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре .
Әҙип, публицист һәм ғалим булараҡ, өс тиҫтәгә яҡын китап сығарған, шул иҫәптән: 10 шиғыр һәм публицистика йыйынтығы; 7 башҡорт әҙәбиәте, фольклоры, топонимияһы һәм диалектологияһы буйынса монография; күп һанлы ғилми-популяр хеҙмәттәр.
Башҡорт фольлоры тураһында «Сыңрау торналар иле» тигән китабы донъя күрҙе, уның шиғри шәлкемдәре, төрлө темаға яҙылған публицистик һәм ғилми мәҡәләләре республика гәзит һәм журналдарында даими баҫылып тора.
Рәшит Шәкүр бөйөк башҡорт шағиры һәм мәғрифәтсеһе Аҡмулланың ижадын һәм тормошон өйрәнеп «Шиғриәт йондоҙо: Мифтахетдин Аҡмулла» тигән монография яҙҙы.
Шулай итеп, типтәр атамаһы милләт күрһәткесе түгел, ә социаль категория булыуы асыҡ күренә, йәғни аҫабалыҡ хоҡуғын юғалтҡан башҡорттар һәм башҡа халыҡтар вәкилдәре лә булыуы ихтимал.
Башҡорт ғәскәрендә вазифа биләгән кешеләр: 51 йәшлек йорт йөҙ башы Әбделкәрим Мәүлекәйев , Һибәтулла , Рәхмәтулла һәм Ғисмәтулла); 35 йәшлек йорт йөҙ башы Әбдрәхим Мәүлекәйев һәм Кәлимулла ; 38 йәшлек старшина ярҙамсыһы Шәмсетдин Мәүлекәйев .
Мәҫәлән, Сырым Бисубин менән Солтанбәк Мәтиков — 1663 йылда батшанан Йәлдәк улусы ерҙәренә хужа булыуы тураһында документ алған Ялмәмәт Аҡҡулаҡовтың ҡустыһы һәм һеңлеһенең балалары.
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәлендә Иҫке Солтанбәктә 1 мең 296 башҡорт һәм типтәр йәшәһә, Яңы Солтанбәктә 487 башҡорт һәм мишәр йәшәүе билдәләнә.
Тикшеренеүҙең беренсе стадияһында законсалыҡ башлыса эмпирик, тәбиғәттә феноменологик күренеш булып тора — йәғни был күренеш өйрәнелгән есемдәргә һәм матдәләргә хас булған билдәле бер параметрҙар ярҙамында һан яғынан тасуирлана.
Законсалыҡ һәм параметрҙарҙы анализлап, физиктар өйрәнелгән күренештәрҙе есемдәрҙең һәм матдәләрҙең төҙөлөшө һәм уларҙың өлөштәренең үҙ-ара тәьҫир итешеүе тураһындағы фекерҙәр нигеҙендә аңлатырға мөмкинлек биргән физик теориялар төҙөй.
Дөйөм физик теориялар, яңы эксперименталь һөҙөмтәләр туплау уларҙы аныҡлауҙы йәки ҡайтанан ҡарауҙы талап иткәнгә тиклем, дөйөм хәҡиҡәт тип һаналған физик закондар төҙөргә мөмкинлек бирә.
Рәсәйҙә беренсе булып Михаил Ломоносов аврораларҙы һәм кометаларҙың «ҡойроҡтары» физикаһын өйрәнеүҙә физик минералогия, математик физика, биофизика һәм астрономия үҫешенә ҙур өлөш индерә.
Ломоносов атмосфера электр энергияһын оҙайлы ваҡытҡа иҫ киткес тикшереү үткәреп кенә ҡалмай, йәшен күренештәренең эмпирик закондарын да билдәләй, Шулай уҡ «Электр көсөнән барлыҡҡа килгән һауа күренештәре» тигән әҫәрендә йәшен барлыҡҡа килеүҙе йылы һауа һәм һалҡын һауа конвекцияһы менән аңлата.
1687 йылда Исаак Ньютон «» китабын баҫтырып сығара, унда ул ике фундаменталь физик теорияны ентекләп тасуирлай: есемдәрҙең хәрәкәт закондары, Ньютон закондары булараҡ билдәле, һәм гравитация закондары.
Мәҫәлән, Пьер Луи де Мопертуйс 1744 йылда дөйөм фекерҙәр нигеҙендә иң әҙ эш итеү принцибын төҙөй, һәм принциптың универсаллеге арҡаһында уның дөрөҫлөгө эксперименталь рәүештә билдәләнә алмай.
Электр энергияһы теорияһын булдырыу нигеҙҙәрен һәм быуаттарҙа Роберт Бойль, Стивен Грей, Бенджамин Франклин кеүек ғалимдарҙың күҙәтеүҙәре һәм тәжрибәләре нигеҙләй.
Урта быуат Европаһы бер ни тиклем ваҡыт боронғо замандағы белемдәрен юғалта, әммә Ғәрәп хәлифәлеге йоғонтоһо аҫтында ғәрәптәр һаҡлаған Аристотель әҫәрҙәре кире ҡайта.
Был ҡулайлама ярҙамында ул яҡтылыҡ үҙенсәлектәре тураһындағы гипотезаларын һынап ҡарай: яҡтылыҡ тура һыҙыҡ буйынса тарала, йә һауала яҡтылыҡ төрлө нурҙарға тарала.
Физика фундаменталь һәм ябай күренештәрҙе өйрәнеүгә һәм ябай һорауҙарға яуап биреүгә иғтибар итә: материя нимәнән тора, материя киҫәксәләренең үҙ-ара нисек тәьҫир итешеүе, киҫәксәләрҙең хәрәкәте ниндәй ҡағиҙәләр һәм закондар буйынса башҡарыла һ.