polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Был иорондо тапҡас, мин уның көньяҡ материктың өлөшө (уның барлығы тураһында электән лиңгеҙселәр һәм георгафтар бәхәс алып барған) йәки сағыштырмаса ҙур булмаған утрауҙың осо икәнлеген билдәләргә тейеш булам.
Беренсе осраҡта яңы асылған ерҙәрҙе навигация практикаһы һәм сауҙа ихтыяждарын һәм фән өсөн бындай тикшеренеүҙәрҙең әһәмиәтен күҙ уңында тотоп ентекле өйрәнеү кәрәк.
Әгәр ҙә был ерҙәрҙә йәшәүселәр булһа, мин ерле халҡының һанын билдәләргә, халыҡтың характеры, ғөрөф-ғәҙәте тураһында мәғлүмәттәр йыйырға һәм улар менән дуҫтарса мөнәсәбәт булдырырға тейеш.
Башланғыс шулай уҡ француз Ост-Инд компанияһынан да килә, нәҡ ул Сюрвиль экспедицияһын, шулай уҡ быуаттың беренсе яртыһында Кук телгә алған Буве экспедицияһын кәрәк-яраҡ менән тәьмин итә.
Адмиралтейство был эш менән шул тиклем ашыға, хатта Кукҡа беренсе сәйәхәте тураһында ентекле отчет төҙөп бөткәс өс йыллыҡ йөҙөүҙән һуң ял итеү өсөн тик өс аҙна ваҡыт бирелә .
Һыу ҡалҡыу һәм карапты еңеләйтеү маҡсатында ҡабул ителгән саралар арҡаһында (борт тышына такелаждың запас өлөштәре, балласт һәм пушкалар сығарыла) «Индеворҙы» һай урындан сығарыу мөмкин була.
Шуға ҡарамаҫтан «Индевор» едти ремонтҡа мөхтәж була, сөнки әлеге хәлендә карапты йөҙмә торошонда помпа ҡоролмаларының өҙлөкһөҙ эшләүе талап ителә, ә бортындағы ҙур тишек менән йөҙөүҙе дауам итеү бөтөнләй ҡурҡыныс.
Тиҙҙән караптың диңгеҙҙән Ҙур Барьер Рифы менән айырылғанлығы асыҡлана, шулай итеп экспедиция Австралия яры һәм риф араһындағы һай урындар һәм һыу аҫты ҡаялары менән ҡапланған тар һыу һыҙатында тороп ҡала.
Адмиралтействоның «бөтә саралар ярҙамында туземецтар менән дуҫлыҡты тоторға» тигән бойороҡтарын үтәп, Кук экспедиция ағзаларының һәм карап командаһының аборигендар менән аралашыуында ҡаты дисциплина булдыра.
Инглиздәрҙең бындай ҡылығы, прагматик йәһәттән эш ителһә лә , шул ваҡыт өсөн нонсенс булған — европалылар, ғәҙәттә, үҙҙәренең маҡсатына көс ҡулланып, аборигендарҙы талап, үлтереп ирешкән .
Тыныслыҡ яҡлы сәйәсәт үҙ емештәрен бирә — утрау кешеләре менән яҡшы мөнәсәбәттәр булдырыла, шунһыҙ Венераны күҙәтеүҙә етди ҡыйынлыҡтар булыр ине.
Утрау кешеләре ҡасҡындарҙы тоторға ярҙам итеүҙәренән баш тартҡас, Кук округаның бөтә иң баһалы башлыҡтарын эләктереп ала һәм уларҙы ебәреү өсөн ҡасҡындарҙы кире ҡайтарыуҙы шарт итеп ҡуя.
Астрономик күҙәтеүҙәрҙән һуң Кук үҙе менән яҡындағы утрауҙарҙы яҡшы белгән һәм тәржемәсе була алған Тупия исемле урындағы башлыҡты һәм уның уның ялсыһы Тиатуны алып Яңы Зеландия ярҙарына юллана.
Эҙләүҙәр һөҙөмтәһеҙ була һәм «Резолюшн» 60-сы параллелгә тиклем көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай курс ала, һуңынан көнсығышҡа борола һәм был курста 17 мартҡа тиклем ҡала.
Экспедиция 6 аҙна Томанлы ҡултығында якорҙа тора, был ҡултыҡтың тикшеренеүҙәрен үткәрә һәм көс туплай, шунан һуң юғалыу осрағында алдан һөйләшелгәнсә осрашыу урынына - Шарлотта ҡултығына йүнәлә.
Фюрно Тасманияның Австралия материгының өлөшө әллә үҙаллы утрау микәнен асыҡлау маҡсатында Тасмания утрауының көнсығыш яры буйына йөнәлә, әммә уңышҡа ирешмәй, Тасмания Австралияның өлөшө тип хаталы ҡарар итә.
1773 йылдың 17 декабрендә ғәҙәттән тыш ваҡиға була — ярға яңы йәшелсәләр артынан ебәрелгән ике боцман етәкселегендәге һигеҙ матрос үлтерелә һәм утрау кешеләре тарафынан ашала.
Эш шунда була, Ҙур Барьер Рифынан яйлап алыҫлашҡан яр бер мәлде асыҡ дигеҙҙән күҙәтеү өсөн йыраҡ була, был Австралия ярҙарын күҙ уңынан ысҡындырғыһы килмәгән Кук өсөн уңайлы булмай.
Был ныҡышмалылыҡ үҙ емештәрен бирә — Риф һәм яр буйлап барыуын дауам итеп, Кук Яңы Гвинея һәм Австралия араһындағы боғаҙға тап була (ул саҡта Яңы Гвинея утраумы әллә Австралия материгының өлөшө икәнлеген белмәйҙәр).
Экспедицияға, элекке кеүек үк, ике карап — флагман «Резолюшны» , унда Кук донъя тирәләй икенсе сәйәхәтен башҡарғайны, һәм 350 тонна ауырлыҡтағы 26 пушкалы «Дискавери» бүленә.
Кук хатта тәжрибәле диңгеҙселәр араһында картографияла һәм навигацияла ҙур тәжрибәһе менән айырылып тора, был турала уның Изге Лаврентий йылғаһының фарватерын үлсәүе буйынса уңышлы үткәрелгән эше раҫлай.
Тәжрибә туранан-тура адмирал тарафынан раҫлана , ул Куктың эштәрен нәшер итеүгә тәҡдим итеп, Кукҡа түбәндәгесә ҡылыҡһырлама бирә: «Тәжрибәм буйынса мистер Куктың һәләтен һәм уның отҡорлоғон белеп, мин уны ул үтәгән эш өсөн һәм шул уҡ төрҙәге башҡа ҙур эштәр өсөн етерлек кимәлдә квалификациялы тип һанайым»
Уның йөҙөп йөрөү ваҡытында Джозеф Банкс, Уильям Блай, Джордж Ванкувер, Иоганн Рейнгольд һәм Георг Форстер кеүек билдәле диңгеҙ сәйәхәтселәре һәм тикшеренеүселәренең тотош плеядаһы ҡатнаша.
Төп һоралған маҡсат — Венераның Ҡояш дискы аша үтеүен күҙәтеү — башҡарыла, һәм эксперимент һөҙөмтәләре, шул ваҡыттағы ҡорамалдарҙың етешһеҙлегенә бәйле үлсәмдәрҙең яңылышлыҡтарына ҡарамаҫтан, һуңғараҡ (планетаның ьашҡа нөктәләренән барлығы тағы дүрт күҙәтеү менән) Ерҙән Ҡояшҡа тиклем алыҫлыҡты теүәл иҫәпләү өсөн ҡулланыла.
Биографияһындағы был факт ҡайһы бер тикшеренеүселәрҙе аптырашта ҡалдыра — сауҙа флотындағы капитан вазифаһына ҡарағанда Куктың ауыр матрос хеҙмәтен өҫтөн күреүенең сәбәптәре билдәһеҙ.
Куктың Уокерҙарҙы ике йылға ҡалдырыуы билдәле, ул Балтикала һәм Англияның көнсығыш ярҙары буйында үткәрә, ләкин туғандарының үтенесе буйынса «Френдшипта» капитан ярҙамсыһы булып ҡайта.
Ике йыллыҡ стажы булғандан һуң, 1757 йылда, Джеймс Кук мастерға уңышлы имтихан тота , ә 27 октябрҙә капитан Крейг етәкселеге аҫтында «Солебей» карабына тәғәйенләнә.
Әммә Кук алған йәшерен бойороҡта ул астрономик күҙәтеүҙәрҙе тамамлағандан һуң киескмәҫтән Көньяҡ материк тип аталған көньяҡ киңлектәрҙе эҙләүгә юлланырға тейеш була .
Караптарҙың көтөлмәгән айырылып китеүе осрағында мин яҡындағы һәм артабанғы осрашыуҙар өсөн пункттар билдәләнем: беренсе осрашыу Мадейр утрауында, икенсеһе — Сантьягу утрауындағы Порту-Прайяла, өсөнсөһө — Добрая Надежда морононда, дүртенсеһе — Яңы Зеландия ярҙары буйында булырға тейеш.
Әгәр юғары киңлектәрҙә йылдың уңайһыҙ ваҡытында хәүефле булһа, мин кешеләргә ял бирергә һәм судноларҙы йүнәтеү өсөн ваҡытлыса төньяҡтараҡ урынлашҡан алдан һайланған урынға килә ала инем.
Канада, Австралия, Яңы Зеландияның көнсығыш яҡтарын, Ньюфаундленд, Төньяк Америка, Тымыҡ, Һинд һәм Атлантик океандарын гиҙгән, уларҙы өйрәнеп картаға төшөргән.
Күҙәтеүҙәр үтә торған яр буйҙарын контролдә тотоу маҡсатында, өс яғынан вал, урыны менән йырын һәм ҡойма менән уратып алынған форт төҙөлә, уны ике пушка һәм алты фальконет, 45 кешенән торған гарнизон һаҡлай.
Һис шикһеҙ, быға Король йәмғиәте лә шулай уҡ ярҙам итә — ул ярым хөкүмәт ойошмаһы була һәм йәмғиәттә ҡеүәтле көскә эйә була; шул ваҡыттың төп географтары, бигерәк тә Александер Далримпл, колонизациялау өсөн яраҡлы ҙур Көньяҡ материктың идеяһына ышаныуҙарын дауам итә.
Кук барған артабанғы утрауҙар Эуа һәм Тонгатабу була, уларҙың кешеләре Кукты үҙенең алсаҡлығы менән таң ҡалдыра, Кук яҡындағы өсөнсө утрау менән бергә был утрауҙарҙы Дуҫлыҡ утрауҙары тип атай.
Адмиралтейство тарафынан Куктың өсөнсө экспедицияһы алдында ҡуйылған төп маҡсат, — Төньяҡ-көнбайыш үтеү юлын — Төньяҡ Америка континентын киҫеп үтеүсе һәм Атлантик һәм Тымыҡ океандарҙы тоташтырыусы һыу юлын асыу тора.
Көньяҡ киңлектәрҙә ниндәйҙер әһәмиәтле ерҙәр булмауы иҫбатлана һәм, шуға күрә был йүнәлештә эҙләүҙәрҙе дауам итеүҙең мәғәнәһе юҡ.
Ауылға Бәләбәй өйәҙе Яйыҡ‑Ҫыбы‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Стәрлетамаҡ өйәҙе башҡорттары нигеҙ һала, 1745 йылдан алып билдәле.
Үҙҙәре етештергән һәм бушатылған тауар күләме, эшкәртеү производстволарында 2010 - 2013 йылдарҙа үҙ көстәре менән 35,5 миллиард һумлыҡ эштәр эшләнгән һәм хеҙмәт күрһәтелгән.
машиналар төҙөү, металл эшкәртеү һәм приборҙар төҙөү ( , «„Саранский“ автомобиль ремонтлау заводы», Саранск вагон ремонтлау заводы, Саранский автосамосвалдар заводы, «Сарэкс» , «Саранск теүәл приборҙар заводы» , «Лодыгин ис. Лисма-ВНИИИС» , «Медоборудование», «Орбита», Саранск прибор төҙөү заводы, «Саранскинструмент», «Сарансккабель», «ЭМ-Пласт» ЯАЙ-е, «Сура», «Электровыпрямитель», «Искра» производство берләшмәһе ПО, Саранск механик заводы);
электр энергетикаһы («Концерн „Мордовская ГРЭС“» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, Саранск ТЭЦ-1, Саранск ТЭЦ-2, «МРСК Волги» — «Мордовэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәте филиалы);
урман һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте («Мордовлестоппром» дәүләт предпритиеһы, «Мирта» асыҡ акционерҙар йәмғиәте , «Оримекс» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте , «Теплоизоляция»);
аҙыҡ-түлек сәнәғәте («„Саранский“ консерва заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «САН ИнБев» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең саранск филиалы , «Мордовспирт» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «Ламзурь» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең кондитер фабрикаһы, май- һәм һөт заводтары , «Саранск макарон эшләнмәләре комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «Саранск икмәк комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «Икмәк заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «„Саранский“ ит эшкәртеү комплексы» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте һ.
Икенсе көндө халыҡ, шулай уҡ урындағы монастырҙың архимандриты етәкселегендәге ҡала юғары ҡатламы Инсар йылғаһы ярында Инзерский острог яғынан ҡалаға килеп ингән Пугачёвты һәм уның ғәскәрен тәре һәм икмәк-тоҙ менән ҡаршы алған.
Саранскиҙа булған дәүерҙә Пугачёв крәҫтиәндәрҙе иреккә сығарыу тураһында манифест сығарған, ҡулға алынған крәҫтиәндәрҙе, хеҙмәтселәрҙе һәм эшсе халҡын ҡала төрмәһенән сығарырға бойорған, шулай уҡ ҡала келәттәренән иң ярлы халыҡҡа тоҙ һәм икмәк таратҡан.
Бер көн үтеүгә батша ғәскәрҙәре отряды менән граф Меллин Саранскиға килгән һәм Пугачёв тәғәйенләгән Саранск воеводаһын, руханиҙар вәкилдәрен һәм Пугачёвты ҡаршы алған башҡа «фетнәлә ҡатнашыусыларҙы» ҡулға алған.
2008 йылдың 12 сентябрендә Рәсәй Федерацияһы премьер-министры Владимир Путин Мордва Республикаһында юғары технологиялар өлкәһендәге технопарк булдырыу тураһындағы гә ҡул ҡуйҙы, һәм был технопарк Саранскиҙа урынлашҡан;
Институт физики и химии Н. П. Огарёв исемендәге Мордва Дәүләт Университеты (Физика һәм Химия Институтының химия бүлегендә Н. П. Огарёв исемендәге МДУ-ның Медицина институтының фармакология кафедраһы менән берлектә яңы 02.00.16 «Медицина химияһы» специальносы һәм специализации «Медицина химияһы» специализацияһы нигеҙендә физиологик актив органик матдәләр лабораторияһы асылды. Әлеге ваҡытта лаборатория базаһында яңы физиологик актив органик матдәләр һәм дарыуҙар синтезы әүҙем башҡарыла.)
Ҡала өсөн шундай ҡатмарлы дәүерҙә лә мәҙәни тормош дауам иткән: мәғариф хеҙмәткәрҙәре йорто, эшселәр клубы асылған, 1918 йылда крайҙы өйрәнеү музейына нигеҙ һалынған.
Саранскиға 1641 йылда нигеҙ һалынған Рус батшалығының көньяҡ-көнсығыш сигендә, 1638 йылдан 1653 йыл арауығында төҙөлгән һәм Белгородтан Сембергә тиклем һуҙылған, нығытылған Атемарский ҡәлғәһе булараҡ төҙөлгән.
Ҡәлғә эсендә келәттәр һәм мөгәрәптәр, ат аҙбарҙары, төрлө ярҙамсы ҡаралдылар, ә тирә-яҡта хеҙмәтсе халыҡ һәм посад халҡы йәшәгән ләр урынлашҡан.
Крәҫтиәндәр араһынан сыҡҡан ополченецтар, ватан өсөн ҡан ҡойорға барғанлыҡтан, үҙ ғаиләләрен крепостной бойондороҡлолоҡтан азат итеүҙәрен талап иткән.
Эске рейстар өсөн сәғәтенә 300 пассажир үткәрә алыу мөмкинлегенә эйә даими терминал төҙөлгән һәм эксплуатацияға тапшырылған (2018 йылда Футбол буйынса Донъя чемпионаты матчтары үткән көндәрҙә сәғәтенә 600 пассажирҙы хеҙмәтләндерерлек), һәм халыҡ-ара рейстар өсөн сәғәтенә 360 пассажир хеҙмәтләндерерлек ваҡытлыса терминал эшләй.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа ҡалала сәнәғәттең яңы тармаҡтары: электротехника, машиналар төҙөү, медицина, аҙыҡ-түлек сәнәғәте, төҙөлөш материалдары барлыҡҡа килгән.
Шулай, 1950-се йылдарҙа тимер-бетон конструкциялары заводы, асфальт-бетон, инструменталь, кабель, кирбес, мотовозоремонтный, электроламповый, прибор төҙөү, экскаватор, автосамосвал заводтары, медпрепараттар заводы, фабрика декоратив биҙәкле туҡымалар фабрикаһы, ит комбинаты төҙөлгән.
Ҡалала шулай уҡ Ялга, Саранск-2 тимер юл станциялары һәм Рузаевка һәм Красный Узелға йөрөгәндә файҙаланылған ҡала яны поездары туҡталыштары һәм Посоп һәм 30-сы км һәм 32-се км платформалары бар.
Юғары иҡтисад мәктәбе йыл һайын төҙөгән Рәсәй Федерацияһы нең 2016 йылға инновацион үҫеш рейтингында, Татарстандан, Мәскәүҙән һәм Санкт-Петербургтан ҡала, Мордовия 4 урында тора.
1917 йылдың 3 мартында , Николай тәхеттән баш тартҡандан һуң, Саранскиҙа батша администрацияһы органдары эшен туҡтата, власть ҡала башлығы рәйеслегендәге ваҡытлы башҡарма комитетҡа күсә.
1670 йылдың көҙөндә уны Степан Разиндың Михаил Харитонов етәкселегендәге отрядтарының береһе яулап алған, ҡала һәм өйәҙ күпмелер ваҡытҡа Разин ғәскәрҙәрен аҙыҡ-түлек, фураж һәм ҡорал менән тәьмин итеүҙең терәк пунктына әйләнгән.
Йәмғиәт ағзалары мәҙәни-ағартыу эшен алып барған, хәйриә спектаклдәрен ҡуйған, уларҙың инициативпаһы менән 1914 йылда ҡала паркы эргәһендә тәүге йәмәғәт кинотеатры (ҡалала электән эшләп килгән бер нисә кинотеатр хосуси милектә булған) асылған.
Саранск республика әһәмиәтендәге ҡала, уның Октябрьский районына 3 ҡала тибындағы ҡасаба һәм 13 ауыл тораҡтары инә; муниципаль ҡоролош сиктәрендә ул 18 тораҡ пунктынан торған Саранск ҡала округы муниципаль берәмеген барлыҡҡа килтерә.
быуатта Саранскиҙа Кузьма Александрович Макаровтың живопись мәктәбе , ҡала банкы , тәүге ҙур булмаған электростанция , түләүле күп кеше өсөн тәғәйенләнгән публичная китапхана , түләүһеҙ халыҡ китапханаһы барлыҡҡа килгән.
Саранск М-5 автомобиль магистрале сатында урынлашҡан , Түбәнге Новгород — Арзамас — Саранск — Исса — Пенза — Һарытау, Саранск — Сурское — Ульяновск, Саранск — Рузаевка — Пайгарм.
Иоанн Богослов сиркәүе ; Трёхсвятительский сиркәүе ; т. н. Пугачёв палаткаһы (риүәйәт буйынса, бында Емельян Иванович Пугачёв ойошторған; с высокого крыльца палатканың бейек күтәрмәһенән уның «батша манифестары» уҡылған).
Шуға ҡарамаҫтан, ҡала эре сәнәғәт үҙәгенә әйләнә алмаған, уның иҡтисады, ауыл хужалығы секторы өҫтөнлөк иткән аҙ күләмле тауар иҡтисады булып ҡала килгән.
Граждандар һуғышы йылдарында Саранск Ҡыҙыл Армия хәрби частарын формалаштырыу үҙәктәренең береһе була, ҡалала Көнсығыш фронты 1-се армияһының мобилизация бүлеге эшләгән, 1919 йылда Саранскиға Башҡорт Республикаһының ревкомы эвакуациялана.
Әтәс, тауыҡ, ҡаҙ һәм башҡа ҡыр ҡоштары, шулай уҡ ите ашарға яраҡлы ҡыр боланы, ҡыр һыйыры, илек , ҡуян кеүек хайуандар ҙа был маҡсатта тотонола алмай.
Сейсмиклығы юғары булыуы, заманса тауҙар яһалышы, боронғо һәм хәҙерге вулкан әүҙемлеге (Альбан тауҙары, Амиата, Вульсини, Вультуре, Везувий, Флегрей яландары) Апеннин ярымутрауының үҙенсәлеге булып тора.
Альп һәм Апеннин итәктәрендәге бейек тигеҙлектәр бейеклеге 200-500 м тәшкил итә, По йылғаһы буйлап 50-100 м бейеклектәге һаҙмат балсыҡлы уйһыу тигеҙлектәр урынлашҡан.
2009 йыл — «Театраль яҙы» республика фестивалендә Флорид Бүләковтың пьесаһы буйынса ҡуйылған «Һөйәһеңме-һөймәйһеңме» спектакле «Өмөт», «Иң яҡшы сценография», «Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роль» номинацияларҙа еңеү яулай;
2010 йыл — Башҡорт драматургияһы республика фестивалендә Флорид Бүләковтың пьесаһы буйынса «Мәскәү-Васютки» спектакле Гран-приға лайыҡ була һәм дүрт номинацияла еңеү яулай: «Иң яҡшы драматургия», «Иң яҡшы режиссура», «Иң яҡшы сценография», «Иң яҡшы актёр дуэты»;
2013 йыл — З. Сөләймәновтың «Бойся равнодушия» пьесаһы буйынса спектакль Башҡортостан Республикаһында наркотиктар әйләнешен контролдә тотоу буйынса Федераль хеҙмәте идаралығының почетлы грамотаһы менән бүләкләнә;
2019 йыл — «Туғанлыҡ» халыҡ-ара фестивалендә М. Кәрим әҙәре буйынса ҡуйылған «Өс таған» спектакле Гран-приға лайыҡ булды һәм өс номинация буйынса еңеүсе тип табылды — «Иң яҡшы спектакль» , «Иң яҡшы сценография» ; «Иң яҡшы икенсе пландағы ҡатын-ҡыҙ роле» ;
Гиляжев, Т. Г. Еникеев, А. В. Нестеров, Л. Ф. Сөләймәнова, Д. П. Хильченко; музыка — Н. А. Даутов, У. М.Иҙелбаев, Р. Р.Сәғитов, С. Л.Сәсәснбаев; хореография — В. В. Астахова, Гөлдәр һәм Рафаил Ишмаковтар, Э.
Үҙаллы асылған Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театрҙың художество етәксеһе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған эшмәкәре, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреат Гөлдәр Ильясова һәм күренекле башҡорт актёры һәм драматургы Илшат Йомағолов артистар туплай башлай.
Иң тәүгеләрҙән булып театрға эшкә хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһының халыҡ артистары Кинйәбикә Исламғолова һәм Рауил һәм Рәфиға Ғәлиндар, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы Таһир Исҡәндәров киләләр.
Уны асыуҙа ул ваҡыттағы республика мәҙәниәт министры Салауат Әминев һәм Спартак Әхмәтов, Марат Рәжәпов йөҙөндә Стәрлетамаҡ ҡалаһы етәкселеге ҙур роль уйнайҙар.
Ҡалала башҡорт театрын булдырыу идеяһы менән Стәрлетамаҡ урыҫ театрының ул ваҡыттағы директоры Анатолий Полянкин (хәҙер А. Райкин исемендәге «Сатирикон» Рәсәй дәүләт театры директоры) һәм шулай уҡ режиссёр, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Гөлдәр Ильясова һәм БАССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы Илшат Йомағолов сығалар.
Башҡортостан Республикаһының Министрҙар Кабинетының ҡарарына ярашлы «САММИ» Дәүләт театраль берекмәһе 2002 йылдың 1 июленән дәүләт мәҙәниәт учреждениеһы — Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театры итеп үҙгәртелә.
Бында республикала киң билдәлелек яулаған сәхнә оҫталары ижад итә — Башҡортостан Республикаһының халыҡ артистары — Рафиға һәм Рауил Галидар, Ниса Бәкерова, Физалиә Рәхимова, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артистары — Илһам Рәхимов, Зөлфиә Хәлилова, Фәим Әхмәтйәнов, Ләйсән Каримова, Илфир Баймырҙин.
Ижади традицияларҙы талантлы драма артистары дауам итә — Резеда Әмәкәсова, Рафиҡ Хәсәнов, Айгөл Зөбәйҙуллина, Гөлнара Йәрмеева, Фәрзәнә Ғөбәйҙуллина, Илгиз Әҡимбәтов, Таһир Фәтҡуллин, Зиләрә Юлтаева, Марат Зөбәйеров, Гөлъемеш Ибраһимова, Әлиә Зарипова, Рәсил Сынбулатов, Ҡәҙриә Акбаева һәм башҡалар.
Театр сәнғәтен һөйөүселәрен йәлеп итеү маҡсатында театр Башҡорт республика мәҙәниәт һәм сәнғәт колледжы һәм Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө сәнғәт институты менән тығыҙ бәйләнештәр булдырған.
Стәрлетамаҡ башҡорт драма театры үҙ тарихында бер нисә тапҡыр үҙгәрештәр кисерә, бер структуранан икенсеһенә күсерелә, әммә исеме үҙгәрһә лә, театрҙың үҙ йөҙө, үҙ булмышы үҙгәрешһеҙ ҡала.
ХХ быуаттың 90-сы йылдарында күп кенә Рәсәй ҡалаларында театрҙар һәм башҡа мәҙәниәт учреждениелары ябылған осорҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһында яңы мәҙәниәт усағы — Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театры барлыҡҡа килә.
«Башҡортостан Республикаһының дәүләт суверенитеты тураһында Декларацияһын» ҡабул итеү республиканың мәҙәниәт һәм театр сәнғәте үҫешендә яңы һулыш өсөн ҙур мөмкинлектәр аса һәм уның тәүге ҡарлуғасы булып Стәрлетамаҡ ҡалаһында башҡорт драма театрын асыу тора.
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2013 йылдың 19 июнендәге 755-р-һанлы ҡарарына ярашлы Башҡортостан Республикаһының Дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт бюджет учреждениеһы булараҡ Стәрлетамаҡ дәүләт театраль-концерт берекмәһе ойошторола.
Театр сәхнә тормошона үҙ ғүмерен бағышлаған, тамашасы һөйөүен яулаған талантлы актёрҙарҙы иҫтән сығармай, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артистары Филарит Бәкеров, Хәмит Яруллин, Әсғәт Йәнбәков, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артистары Рәмзиә Ҡоҙашева, Илдар Сафин Һәм Азамат Хәлиловтарға арналған Хәтер кисәләрен даими үткәреп тора.
Әсәҙуллина; костюмдар буйынса рәссам — Н. Юганова, С. Г. Аслаева, В. Хайзрахманова; музыкаль биҙәлеш — С. Сәсәнбаев, У. Иҙелбаев, И. Яхин, В. Ғафаров; хореография — С. Асҡарова, И. Филиппова, А. Дорн, Д. Амангилдина.
Шыршы тағы ла төҙөлөштә ҡүлланылған ағас булып хисаплана, унан төҙөлөштә ҡулланған материалдар эшләйҙәр , һәм ағас самолёттарҙа, музыкаль инструменттарҙа ҡулланалар.
1811 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда ҡаҙаҡтар Үҙәнбай, Яныбай, Килмөхәмәт Ҡылҡанаевтар ҙа иҫәпкә алынған.
Информанттар мәғлүмәттәренә ярашлы, Байым хәҙрәт үҙ дәүеренә өсөн бик уҡымышлы, белемле кеше булғанға күрә, Атъетәр ауылының исеме 175 йылдан һуң Байым хәҙрәт хөрмәтенә Байым тип үҙгәртелә.
Шуға күрә Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы 1995 йылдың 18 октябрендә Һыу Кодексында ҡыуғындарҙы туҡтатыу тураһында статья ҡабул итеп, ил буйынса ул туҡтатыла
Ҡытай биләмәләре ситтән һөжүмдәргә даими дусар булһа ла, баҫҡынсыларҙың күбеһе иртәме-һуңмы барыбер «ҡытайлашып», ҡытай этносы эсендә юғала, ә улар дәүләттәрепнең ерҙәре ғәҙәттә Ҡытайға ҡушыла.
Бөгөнгө Ҡытай дәүләте һәм йәмғиәте — быуаттар дауамында тирә яҡтағы күп һанлы Азия халыҡтарының миллионлаған вәкилдәренең күсенеп йөрөүе һәм хань ассимиляцияһына бирелеүе, мәҙәни һәм сәйәси үҙ-ара үтеп инеү һәм бер-береһенә йоғонто яһау һөҙөмтәһе.
Бында шулай уҡ традицион ҡытай тарихнамәһенең башҡа халыҡтар тарихын һанға һуҡмайынса, уларҙың үҙаллы дәүләттәрен Ҡытайҙың өлөшө итеп ҡарап, барыһын да Ҡытай хроникаль-династия тарихына индереүен иҫтә тоторға кәрәк.
Европа сәүҙәгәрҙәре, атап әйткәндә, Марко Поло, был исемдең «Катай» формаһын урта быуат Көнбайыш Европаһына алып ҡайта, һәм ул унда быға тиклем ҡулланылған латин теленән алынған «» һүҙен ҡыҫырыҡлап сығара.
Ҡытай климаты үҙенең төрлөлөгө менән айырыла: көньяҡ-көнсығышта ул субтропик булһа, илдең төньяҡ-көнбайышына ҡырҡа континенталь, сүллектәрҙәң ҡоро климаты хас.
Көньяҡтағы яр буйҙарында һауа торошона океан һәм ҡоро ерҙең дымды төрлөсә тартыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән муссондар — йәйен диңгеҙҙән, ҡышын ҡоро ерҙән иҫкән елдәр тәьҫир тә.
Ҡытай биләмәләренең күп өлөшө уртаса климат өлкәләренә тура килһә лә, географик киңлек, оҙонлоҡ һәм бейеклек буйынса ҙур айырымлыҡтар температура һәм һауа торошононоң төрлөлөгөн тыуҙыра.
Төньяҡ-көнсығышта ул Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы һәм Рәсәй менән, төньяҡта — Монголия, төньяҡ-көнбайышта Рәсәй һәм Ҡаҙағстан, көнбайышта — Ҡырғыҙстан, Тажикстан һәм Афғанстан менән, көньяҡ-көнбайышта — Пакистан, Һиндостан, Непал һәм Бутан менән, көньяҡта — Мьянма, Лаос һәм Вьетнам менән сиктәш.
үҫемлектәр донъяһы ҡырҡа үҙгәрә: сағыштырмаса ҙур булмаған арауыҡта тәбиғәт зоналарынан бейек тауҙарҙағы һыуыҡ сүллектәрҙән башлап субтропик урманды осратырға мөмкин.
Ҡытайҙың иң төньяҡ провинцияһы Хэйлунцзян Рәсәйҙең Владивосток һәм Хабаровск ҡалаларыныҡына оҡшаш уртаса климатта булһа, көньяҡтағы Хайнань утрауы — Тропик климат зонаһында ята.
Халыҡтың яҡынса 90 % Ҡытайҙың ни бары 10 % майҙанын биләгән диңгеҙ буйы райондарында һәм Янцзы, Хуанхэ һәм Перл кеүек ҙур йылға үҙәндәрендә йәшәй.
Ауыл хужалығы ерҙәрен оҙаҡ һәм көсөргәнешле эшкәртеү һөҙөтәһендә һәм тирә яҡ мөхитте сәнәғәт тармағы бысратыуы нәтижәһендә был биләмәләрҙең экологик хәле үтә ауыр.
Изгеләр тип танылған дини-фәлсәфәуи һәм тарихи йөкмәткеле текстар — бигерәк тә Конфуций тәғлимәттәре яҙылғандары — үҙ сиратында ҡытай мәҙәниәтенең һәм ҡытай халҡын донъяға ҡарашының артабан үҫеүенә йоғонто яһаған.
Төньяҡта Пекиндан башлап көньяҡтағы Шанхайға тиклем йәйелеп ятҡан Бөйөк Ҡытай тигеҙлеге, Хуанхэ йылғаһы һәм Янцзы дельтаһы диңгеҙ буйҙарында бергә ҡушыла.
Ынйы йылғаһы бассейны Ҡытайҙың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан һәм Янцзы йылғаһы бассейнынан Нанлинг тауҙары һәм Уйишан тау һырттары менән айырылған (һуңғылар ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫының Ҡытай буйынса исемлегенә индерелгән).
Һайлауҙарға бары тик Ҡытай коммунистар партияһы һәм Ҡытайҙың халыҡ сәйәси консультатив советына (урыҫса Народный политический консультативный совет Китая — НПКСК) ингән һәм «демократик» тип аталған һигеҙ сәйәси фирҡә депутаттары ғына үткәрелә.
Ҡытайҙың көньяҡ һәм көнсығыш төбәктәре йылыына биш тапҡыр тиерлек емергес диңгеҙ ҡойоно , шулай уҡ һыу баҫыуҙан, муссондан, цунами һәм ҡоролоҡтан ҡаза күрә.
Ҡытайҙың диңгеҙ буйы ярҙары төньяҡта Төньяҡ Корея менән сиктән башланып, көньяҡта Вьетнамға тиклем һуҙыла һәм дөйөм оҙонлоғо 14 500 киомет тәшкил итә.
Һәр кешенең ерҙәге тормошта бәхеткә, байлыҡ һәм муллыҡҡа өлгәшеүгә йүнәлтелгән юғары социаль-сәйәси әүҙемлеге Ҡытай мәҙәниәтенә Конфуций осоронан уҡ хас була.
Мәҙәниәт йортонда төрлө ижади коллективтар булдырылған: «Йәнтөйәк» фольклор ансамбле; «Йәйғор», «Дарман», «Атайсал» вокаль ансамблдәре; «Әхирәттәр», «Шатлыҡ», «Аҡ ҡайын» бейеү ансамблдәре, «Сыбалайыр» ҡубыҙсылар ансамбле.
Ағымдағы йылда ойошма "Урал батыр" эпосы - башҡорт халҡының рухи ҡомартҡыһы" исҽмлҽ проҽкт буйынса эш башланы Икенсе Этҡол ауылы ағинәйҙәренең «Урал батыр» эпосы — башҡорт халҡының рухи ҡомартҡыһы" исҽмлҽ проҽкты.
1812 йылғы Ватан һуғышында Этҡол ауылынан 15-се башҡорт полкы составында Парижға тиклем барып етәләр: урядник Баязит Әлимбәтов, рядовойҙар Мөхәмәтғәли Ниәтшин, Мөкмин Әбделсәлимов, Сәйетбаттал Ирмәков .
1806—1807 йылдарҙа Францияға ҡаршы Пруссия һәм Польша территорияһындағы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашалар: рядовойҙар Хәйризаман Ирғәлин, Әйүп Солтанғолов, Баҡтыбай Ирмәков.
Этҡолдар малсылыҡ менән шөғөлләнәләр, Байым, Исхаҡ, Ниғәмәт, Сәйетбаттал ауылдары халҡы менән Бутара, Салажа, Әликәй, Ҡашҡа-Айғыр буйлап Сереккүлгә һәм Һаҡмар йылғаһына тиклем Урал тауҙарына барып еткәндәр.