polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Хәҙерге осорҙа педагогтарҙы әҙерләүҙең өсөнсө кимәле булып юғары уҡыу йорттарында педагогтар әҙерләү бурысын үтәүсе, юғары квалификациялы ғилми-педагогик кадрҙар әҙерәләүсе аспирантура һәм докторантура.
Әммә 16 йәшкә тиклемге етештереү хеҙмәте мөмкинлеге 1991 йылға тиклем, закон нигеҙендә, «балалар хеҙмәтен ҡаты эксплуатацияға юл ҡуймау» һәм «уҡыу ҙа — хеҙмәт» тигән сәбәп менән, СССР мәктәптәренән алына.
Шулай ҙа был фекергә ҡаршы иҫбатлауҙы ла килтермәй булмай: СССР осоронда уҡыусылар, сиратлап дежур итеп, класс бүлмәһен тәртипкә килтереп, иҙән йыуып ҡайта ине.
Мәктәп уҡыусылары шулай уҡ яҙғы миҙгелдә, урман хужалыҡтары саҡырыуы буйынса, ҡарағай, шыршы үҫентеләрен ултыртыуға йәлеп ителде, көҙгө осорҙа колхоз-совхоз баҫыуҙарында уңыш йыйыу эштәрендә ҡатнашты.
СССР-ҙа, һәм вариҫлыҡ буйынса Рәсәйҙә лә, был ике төрлө мәсьәләнең (һәм шулай уҡ «тәртип тотоу» бурыстары, ата-әсәләрҙең аҡсаларын йәлеп итеүҙе лә индереп, мәктәп өсөн «шефтар» эҙләү һ. б.) бер кешегә — уҡытыусыға йөкмәтелгән, ә тәрбиә, мәҫәлән, Макаренко Антон Семёнович тәрбиә төшөнсәһен ыңғай тәртиптең тотороҡло ғәҙәттәрен тәрбиәләүҙе хеҙмәткә өйрәтеп раҫлар кәрәк тигәнен яҡшы белһәк тә, мәҙәни-тарихи теорияға, Выготский Лев Семёнович, Лысенко Трофим Денисович һәм уларҙың эшен дауам итеүселәрҙең тәрбиәләүсе уҡытыу теорияһына, ярашлы, йыш осраҡта «нимә ул яҡшы» темаһына әңгәмәләргә ҡайтып ҡала.
Рәсәйҙә уҡытыусының эш хаҡы окладтан , компенсация характерындағы түләүҙәрҙән, дәрестән тыш эшмәкәрлек өсөн өҫтәп түләү һәм дәртләндереүсе түләүҙәрҙән тора.
Әлеге ваҡытта башланғыс класс уҡытыусыларының бер өлөшө 2-шәр тулы класс уҡыусылары менән эшләргә, һәм урта йәки өлкән баҫҡыста уҡытҡан уҡытыусылар хөкүмәт ҡабул иткән аҙнаһына 18 сәғәт дәрес кенә уҡытмай, хатта 36-40 сәғәт алып бара
Шәхсән сифаттар: яғымлылыҡ, күңел көрлөгө, һапалылыҡ, дуҫтарса изге теләк, аңлай һәм ышана белеү, шәхескә һәм кешелек дәрәжәһенә ихтирам; толерантлыҡ йәки түҙеп ҡарау, тактлы тәртип, юмор тойғоһо, балаларҙы яратыу.
Улар араһында — рәсем буйынса педагогтар, мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениелары тәрбиәселәре, мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениелар һәм башланғыс мәктәптәрҙә үҫешендә тайпылышы булған балаларҙы тәрбиәләүсе һәм уҡытыусы педагогтар.
Төрлө осорҙарҙа һәм төрлө илдәрҙә тәрбиәләү һәм уҡытыу бурысы йыш ҡына төрлө кешеләргә: тәрбиәселәргә, кураторҙарға, уҡытыусыларға тапшырылған.
Әгәр уҡыусыларға, белем һәм күнекмәләр биреү менән мауығып китеп, дөрөҫ тәрбиә бирелмәгәндә, был быуындың йәмғиәткә йүнәлтелгән хәүефле ғәмәлдәр ҡылыуы мөмкин, тип иҫкәрткән.
Аксиологик компонент кешелек донъяһы тарафынан быуаттар дауамында булдырылған һәм мәғарифтың хәҙерге этабында тулайым педагогик процесҡа үҙенсәлекле рәүештә индерелгән педагогик ҡиммәттәр йыйылмаһы.
Күп илдәрҙә, шул иҫәптән быуат Рәсәйендә, уҡытыусы профессияһының дәрәжәһе кәмей барыу, һәм, һөҙөмтәлә, уҡытыусы һөнәрен тейешенсә баһалап бөтмәү тенденцияһы күҙәтелә.
Профессия дәрәжәһенең йәмғиәттәге үлсәме булып хеҙмәт өсөн матди бүләкләү торғанлыҡтан, эш хаҡының бик аҙ күләмдә булыуы уҡытыусы статусы төшөүенең сәбәптәренең береһе булып тора.
тарафынан нығытылған күп быуаттар дауамында тупланған халыҡ педагогикаһы тәжрибәһе, тәү сиратта көс етерлек һәм етештереү хеҙмәте саралары аша хеҙмәт, эшмәкәрлектә тәрбиәләү, асылыңды ғөмүмән танып белеү һәм донъяны танып белеү тәрбиә бурыстарын да, уҡытыу бурыстарын да уңышлы хәл итә.
«Шулай итеп… бала, тәбиәғткә сығып йөрөп, коллекциялар йыйып, һүрәт, фото төшөрөп, моделдәр эшләп, әүәләп, ҡатырғаны йәбештереп, үҫемлектәр һәм хайуандарҙы күҙәтеп, бөтә предметтарҙы өйрәнергә тейеш… Тел, математика, тарих, география, физика һәм химия, ботаника һәм зоология — бөтә уҡытыу предметтары уҡытыуҙың ижади әүҙем методына юл аса ғына түгел, шулай уҡ уны талап та итә».
2019 йылдың 31 ғинуарында Рәсәй Федерацияһы Президенты Путин Владимир Владимирович ул саҡтағы мәғариф министры Васильева Ольга Юрьевна менән осрашҡанда, уҡытыусыларҙың эш хаҡына иғтибарҙы арттырырға саҡырҙы: президент фекеренсә, уҡытыусыларҙың эш хаҡы төбәктәрҙәге иҡтисад буйынса уртаса күрһәткестәрҙән түбән төшөргә тейеш түгел.
Уҡытыусының педагогик мәҙәниәте — үҫештең юғары кимәле йыйылмаһы һәм педагогик эшмәкәрлектең бөтә компоненттарын камиллаштырыу һәм үҫештең шундай уҡ кимәлен һәм педагогтың асылын билдәләгән шәхси көсөн, уның һәләттәрен һәм мөмкинлектәрен тормошҡа ашырыу.
«…балалар хеҙмәте төрҙәре һәм формалары һәм уларҙы ойоштороу, үҙенең үҫешендә ғәҙәттәге үҙгәрештәрҙе үтеп — тағы ла формаларының күберәк төрлөлөгөнә һәм ойоштороуҙоң төҙөклөгөнә, — балаларҙың социаль, эстетик һәм аҡыл тормошонда кәрәкле үҙгәрештәргә йәлеп итә».
Уҡытыусы — мәғариф белгесе; киләсәк быуынды тәрбиәләү һәм уҡытыуға йүнәлтелгән һәм киң таралған йәмәғәт профессияларының береһе; преподаватель йәки педагог — уҡытыу, тәрбиә эше менән шөғөлләнгән кеше.
1950—1956 йылдарҙа ике Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Балтик хәрби-диңгеҙ флотының мина тралщигында хеҙмәт итә, диңгеҙ юлдарын Бөйөк Ватан һуғышынан ҡалған миналарҙан таҙартыуҙа ҡатнаша.
быуат башына тиклем ауыл биләмәһе урман менән ҡапланған була, яҡынса 1900 йылдар уртаһынан Яңы Троицк ауылының ерһеҙ крәҫтиәндәре был урман участкаларын һатып ала һәм һөрөнтө ерҙәргә эшкәртә башлай.
1924 йылда ТОЗ (товарищество по совместной обработке земли; ерҙе бергәләп эшкәртеү буйынса ширҡәт) ойошторола; дәүләткә иген тапшырғандар, бының өсөн ҡайһы бер ауыл хужалығы кәрәк-ярағын ҡуртымға алынған, һуңынан быо әйберҙәр хужалыҡтарҙа ҡалған.
1941—1953 йылдарҙа Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы Мөхәммәтҡолой урта мәктәбендә тел һәм әҙәбиәт уҡытыусыһы, һуңынан уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире булып эшләй.
Ҡуян һымаҡтар — ер йөҙөнөң күпселек өлөшөндә йәшәгән, 100-ҙән артыҡ төргә бүленә торған һөтимәр, кимереүсе кейектәр; һөтимәрҙәр ғаиләһенән ҡуяндар отрядынан булған, оҙон ҡолаҡлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло ҡыр һәм йорт йәнлеге.
«Урал батыр», «Аҡбуҙат», «Заятүләк менән Һыуһылыу» эпостары, «Киҫекбаш китабы» дастаны, «Ҡыҙ, егет, дейеү», «Ҡарт менән дейеү», «Һаламбай» әкиәттәре персонажы.
Кебләләр — үлән бете, үҫемлектәрҙең һутын ҡорота торған йәшел төҫтәге ваҡ ҡына ҡанатһыҙ бөжәк; өҫғаилә бөжәктәр ярым ҡаты ҡанатлылар отрядынан .
Ағас материалдар һәм эшләнмәләр етештереү маҡсатында, сауҙагәр Лаптев һәм уның компаньондары башҡорттарҙан 6 йыл мөҙҙәт менән 15 мең дисәтинә урман участкаһын ҡуртымға алған.
Кәсепселек менән дә шөғөлләнгәндәр: халыҡтың өстән бер өлөшө, айына 6 һум аҡса эшләйем тип, яҡындағы заводтарға урман ҡырҡырға, күмер яндырырға, балта оҫталары һ.
Кантонға Златоуст өйәҙенең 10 (2-се Әйле, Балаҡатай, Үрге Ҡыйғы, Дыуан-Мәсетле, Ибрай, Ҡалмаҡҡол, Мырҙалар, Нәсибаш, Түбәнге Ҡыйғы һәм Һикеяҙ) улусы ҡараған.
Төньяҡта Ҡошсо, көнсығышта — Красноуфимск өйәҙе, көньяҡта — Златоуст өйәҙе һәм Көҙәй кантоны, көнбайышта — Бөрө, Златоуст өйәҙҙәре һәм Көҙәй кантоны менән сиктәш булған.
Өфө губернаһының статистика комитеты 1895—1896 йылдарҙағы «Өфө губернаһы Өфө өйәҙе буйынса статистик мәғлүмәттәр йыйынтығы»нда Монай ) ауылының урынлашҡан урыны һәм хужалығы тасуирланған.
1816, 1834 йылдарҙағы йәниҫәп материалдарында ауылға нигеҙ һалыусы Монайҙың улдары һәм ейәндәре теркәлгән: 1756 йылғы Ҡолош Монаев, есаул Әсүәр Монаев , Мозафар Монаевтар.
1906 йылда Арҡауылда сиркәү-мәхәллә мәктәбе, земство һәм башҡорт мәктәптәре, 3 һыу тирмәне, 2 тимерлек, шарап һәм 6 бакалея кибеттәре, запас иген һаҡлай торған мөгәзәй теркәлгән.
1877—1898 йылдар осоронда керҙәшлек килешеүе нигеҙендә Ҡазан губернаһынан, Пермь губернаһының Красноуфимск һәм Уҫы өйәҙҙәренән, Өфө өйәҙенән килгән урыҫ крәҫтиәндәре халыҡтың бер өлөшөн тәшкил иткән.
Иртә яҙҙан сәскә ата торған тетмәкәй япраҡлы, эре сәскәле үҫемлек; бал ҡорттары уның һеркәһен яратып йыя; ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 50 см-ға етә ала.
20 мм самаһы оҙонлоҡта, ваҡ 30-40 сәтләүектән тора, Сәтләүектәр кире йомортҡа формаһында, 4-5 миллиметр оҙонлоҡтағы, моронло, төклө, осо аҫҡа табан бөгөлгән, ырғаҡлы.
Һары умырзая ҡайын һәм имән урмандары ситендә, ҡалҡыулыҡтарҙың көньяҡ-көнбайыш, көньяҡ-көнсығыш биттәрендә, төрлө үләнле далаларҙа, далалы утындарҙа, ҡоро асыҡ дала битләүҙәрендә, ҡыуаҡтар, урман ситтәрендә, , бигерәк тә ҡара тупраҡта үҫә.
Үҫемлек Евразияның субарктик, уртаса һәм тропик райондарында Исландиянан, Бөйөк Британиянан һәм Португалиянан көнбайышта Кореяға һәм Японияға, көнсығышта Кореяға һәм Японияға, Канада һәм Аляска субарктикаһынан АҠШ-тың көньяҡ штаттарына тиклем таралған.
Урмандарҙа, ҡоро, һыубаҫар туғайҙарҙа, һаҙлыҡ ситтәрендә, ҡырсынташлы, ҡомло урындарҙа, баҫыуҙарҙа, көтөүлектәрҙә, йылға һәм шишмә ярҙары буйлап, арыҡтар эргәһендә, йыш ҡына ҡый үләне булып үҫә.
Ҡырҡбыуын үләне, баҫыу ҡырҡбыуыны, шыршы үләне, шылан — шыршы үләндәре ғаиләһенән күп йыллыҡ ағыулы үлән үҫемлек, бейеклеге 20-60 см. Споралар ярҙамында үрсей.
Йылға селтәре ҡуйылығы һәм ағым йүнәлеше хәҙерге заман тәбиғи шарттары комплексына бәйле, ләкин йыш ҡына теге йәки был дәрәжәлә элекке геологик дәүер билдәләрен һаҡлап ҡала.
Йылға селтәре экваториаль бүлкәттә иң ҡуйы, унда донъяның иң ҙур йылғалары — Амазонка, Конго аға; тропик һәм уртасабүлкәттәрҙә ул шулай уҡ юғары була, бигерәк тә таулы төбәктәрҙә .
Һыу башы менән йылға тамағы араһындағы бейеклек айырмаһы йылға һарҡыуы тип атала; йылға һарҡыуы менән уның айырым участкаларының оҙонлоғо араһындағы сағыштырма күрһәткес йылға ауышлығы тип атала һәм проценттарҙа күрһәтелә.
Йылғалар, ғәҙәттә, рельефтың уйпат урындарында — үҙәндәрҙә аға, үҙәндәрҙең иң тәрән өлөшө иһә йырҙа тип атала, ә ташҡын һыуҙары менән күмелә торған өлөшө — һыубаҫар туғай, йәки һыубаҫар йылға террасаһы тип атала.
Океандарға, диңгеҙҙәргә, күлдәргә туранан-тура ҡоя торған йә иһә ҡом һәм һаҙлыҡтарҙа һеңеп юғала торған йылғалар төп йылғалар тип атала; төп йылғаларға ҡоя торған йылғалар иһә — ҡушылдыҡтар.
Төп стихияларҙың айырылыуы һәм бүленеүе, күкте ерҙән айырыу, донъя океанынан ер ҡабығының барлыҡҡа килеүе, донъя ағасы, донъя тауы урынлашыуы, күктә яҡтыртҡыстар нығытылыуы, һуңынан ландшафтүҫемлектәр, хайуандар, кеше булдырыу тураһында бәйән ителә.
1752 йылдың 22 июнендә һәм 1753 йылда төҙөлгән керҙәшлек килешеүҙәре нигеҙендә Бәтке йылғаһы буйындағы шул уҡ исемле ауылға аҫаба-башҡорттар типтәрҙәрҙе һәм хеҙмәтле татарҙарҙы индергәндәр.
Яһаҡлы татарҙар Муса һәм Таңатар Дусаевтар, Ҡазан өйәҙе йөҙ башы Тойҡа Ғабдуллин, Ыҡ йылғаһы ҡушылдығы Стәрле йылғаһы буйындағы Стәрлетамаҡ ауылынан яһаҡлы татар Мөхәмәтсәлим Ишмәтов улдары һәм ҡустылары менән, Ҡатай ауылынан Әҙеһәм Ибрашев мулла «Бәтке ауылында йорттар төҙөргә һәм ерҙе файҙаланырға» рөхсәт ала, бының өсөн башҡорттар уларҙың һәр береһенән 2-шәр һум аҡса ала.
Гүзәир Кулчанов улдары Хөсәйен, Кулыиарип ) һәм ейәне Шәрәфетдин менән һәм Исламғол Үтәғолов, 1772 йылғы, балалары Әбделлатиф, Әбделмәзит, Әбделяппар менән шуларҙың тәүгеһенә ҡарай.
1816 йылғы рәүиз материалдарында ауылға нигеҙ һалыусыларҙың улдары һәм ейәндәре: 1760 йылда тыуған 56 йәшлек Үлйәш Илтәев һәм уның улдары — 24 йәшлек Балтағол , 25 йәшлек Әбделмәжит һәм 9 йәшлек Ибраһим күрһәтелгән.
Шул уҡ рәүиз материалдарында ауылға икенсе нигеҙ һалыусының, Саҡайҙың, улдары һәм ейәндәре: Зөлҡәрнәй Саҡаев , уның улдары Ҡасҡын , Мөхәмәтәмин, Рахманҡол, Хоҙайбәт күрһәтелгән.
Илтәй Йүрүҙән йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡҡа табан 12 километр һәм Кропачёво тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 41 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
1930-сы йылдарҙа коллективлаштырыу башлана, «Ужара» колхозы ойошторола (1935 йылдан Чкалов исемендәге колхоз — Новотроицк ауылы менән бергә), бер үк ваҡытта дүрт класлы башланғыс мәктәп асыла.
Ауылға Нуғай даруғаһы Ҡырҡ-Өйлө‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә керҙәшлек килешеүе буйынса шул уҡ даруғаның Бөрйән улусы башҡорттары Көрмәкәй исеме менән нигеҙ һала, 1738 йылдан алып билдәле.
Мең ырыуы еренә күсеп килеүгә һәм был урындарҙы биләүгә Өфө провинциаль концелярияһы һәм Башҡорттар эше комиссияһының 1738, 1755 һәм 1757 йылдарҙағы указы нигеҙ була.
Ауылдың төньяҡ-көнбайышында Бура мәҙәниәтенә ҡараған боронғо кешеләрҙең торағы, 1 км көньяҡ-көнсығышта 0,2—0,55 м бейеклектә, 13-15 диаметрлы 3 ҡурған урынлашҡан.
Ауылға быуат башында Өфө өйәҙендә поручик, тыуған яҡты өйрәнеүсе-тарихсы, этнограф, йәмәғәт эшмәкәре Василий Степанович Юматовтың алпауыт крәҫтиәндәре нигеҙ һала.
«Әжекәй ауылы — Аҡа йылғаһы үҙәнендәге участка уртаһында, ауыл хужалығы продукттарын һатыуҙың төп урыны Аҡа йылғаһы буйындағы Оло Аҡа ауылынан 5 км алыҫлыҡта тигеҙ уйпатлыҡта урынлашҡан.
Заһретдинов Роберт Абдрахман улы , атаҡлы ҡумыҙсы, педагог-музыкант, Башҡорт АССР-ының һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты , Салауат Юлаев ордены кавалеры .
1841 йылда 2-се-3-сө мишәр кантондары башлығы ғәскәр старшинаһы Рәжәпов төҙөгән исемлектә Әжекәй ауылы мишәрҙәре тураһында былай тиелә: «Башҡорттар менән үҙ-ара килешеүе буйынса, ерҙе улар менән борондан уртаҡ биләгәндәр».
Асыҡланған сығанаҡтарҙан күренеүенсә, ауылда ер хоҡуҡтары буйынса өс мишәр төркөмө булған: уларҙың береһе төп Оло Аҡа ауылы иҫәпләнгән һәм ошо уҡ ауылдың башҡа мишәрҙәре менән ер биләгән.
Документта мишәрҙәрҙең һуңғы төркөмөнөң ергә хоҡуҡтары тураһында былай тиелгән: "1753 йылдың 14 авгусындағы килешеү яҙмаһынан күсермә тәҡдим ителде, уның буйынса: «Ҡошсо улусы башҡорттары уларҙы мәңгелек замандарға һалым менән индергәне күренә».
Бәләкәй Аҡа ауылы исеме беҙгә тағы бер ҡат Оло Аҡа, мишәрҙәрҙең төп торамаһы барлығын хәтерләтә: уларҙың бер өлөшө, Оло Аҡалар менән бер рәттән, 7201 йылғы 22 декабре килешеүе нигеҙендә, айыпым ауыл булып бүленеп сыҡҡан.
Әжекәй ауылы Әй йылғаһы бассейнындағы Аҡа йылғаһы буйында, район үҙәге Оло Ыҡтамаҡ ауылынан төньяҡҡа табан 10 километр һәм Красноуфимск тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 99 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Әлеге көндә Әжекәй ауылында 1-се Оло Ыҡтамаҡ лицейы филиалы — Әжекәй төп мәктәбе, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Ҡыр-Йылан улусы башҡорто Сөйөрмәт Мәмәтҡулов ауыл тураһында түбәндәге яҙманы ҡалдыра: 1706 йылдың 29 ғинуарында Сөйөрмәт Мәмәтҡулов иптәштәре менән бергә үҙҙәренең Баҙы йылғаһы буйында урынлашҡан аҫаба ерҙәренә ошо уҡ улуста йәшәгән һәм ерһеҙ ҡалған башҡорттар Бәрҙермәт һәм Баймәт Ҡамаевтарҙы һәм башҡаларҙы урынлашасаҡ ерҙәрҙең сиктәрен күрһәтеп индерә.
«Баҙы йылғаһынан, Ҡыҙыл Ярҙан һәм кисеүҙән алып Балаҡ йылғаһына тиклем, Балаҡтан Маты йылғаһына тиклем, Матынан Мәләүез тауҙарына тиклем,.» сиктәр бына ошолай теүәл рәүештә билдәләнелә.
Бәлки, Ҡамаевтар, башҡа башҡорттар: Аҙнағол һәм Смаил Тимәевтар, мулла Ҡурмашев, Юзей Илмәтов һәм уларҙың иптәштәре Ҡамай һәм Балаҡ ауылдарына нигеҙ һалғандарҙыр.
1738 йылда башҡорт старшиналары урындағы властың, шулай уҡ Ҡаҙан даруғаһының Йылан улусы мишәре Ҡаныбәктең уларҙың ерҙәрен талауы, мал-тыуарын ҡыуып алып китеүенә зарланып, юғары власть органдарына ялыу менән мөрәжәғәт итә.
1764 йылдың 1 апрелендә төҙөлгән Килешеүгә ярашлы Ҡаҙан даруғаһы Йылан улусының Балаҡ ауылы башҡорто Әхмәр Йортбағишев Рә тип аталған буш ятҡан биләмәне Туҡтағол ауылы татары Уразмәт Бикмәтовҡа ҡуртымға бирә һәм унан был ер өсөн 8 һум аҡса ала.
Архив сығанаҡтарында типтәрҙәрҙе индереү тураһында түбәндәге юлдар бар: «башҡорттарҙың боронғо яҙмаларына ярашлы мишәрҙәр, 1765 йылдан алып бер ниндәй акттар төҙөмәйенсә, керҙәштәр хоҡуғынан файҙалана».
быуат уртаһында ауылға килеп төпләнгән башҡорттар — Ҡыр-Йылан улусының аҫабалары, 1904—1905 йылдарҙа аҫаба башҡорттар Иҫке Балаҡ ауылынан яңы урынға күсенә һәм ауылдарын Яңы-Балаҡ тип атай.
Беловка, Кузнечный, Пугачи, Овчинный городок, Аренда, Красный городок, Северный, Восточный, Форштадт, Ҡарғалы, Новостройка, Хлебный городок, Ситцевый посёлок , Пороховые, Бәрҙе, Новая слободка, Степной, Маяк
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре , Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы , СССР‑ҙың мәғариф һәм юғары мәктәбе отличнигы , РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы һәм Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы , Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре .
Марат Түләбаевтың «Үҫәргәндәр ере — Ейәнсура» китабында былай тип яҙылған: "Үҫәргән башҡорто Нәҙерғәле Хәсән улы Аҡъюловтың яҙыуына ҡарағанда, Үҫәргәндең ике улы Болоҡ менән Таймаҫ урыҫ батшаһы Иван хакимлыҡ иткән осорҙа йәшәгән.
«Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролоштарына үҙгәрештәр индереү тураһында» 2005 йылдың 20 июлендәге 211-з Законы ҡарар итә:
быуат уртаһында 1736 йылдың 11 февралендә иғлан ителгән указдары нигеҙендә ҡаҙнаға алынған Себер даруғаһы Ҡаратабын улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә, Кесе Учалы йылғаһы янында, улус үҙәгенән 12 саҡрым алыҫлыҡта, Иманғол атамалы типтәрҙәр ауылы урынлаша.
Уның балалары Әбделсәләм, Әптерәй , уның балалары Ниғмәтулла, Зөлҡәрнәй (уның улдары Ярмулла, Кәлимулла, Сәфәрғәли, Муллағәли, Аллаяр, Зәйнелбәшәр), Әбдрәзәҡ (уның балалары Әбдрәҡип, Хөшираушир, Ғайса, Мөхәмәтсәлим, Ғөбәйҙулла, Фәйзула), Әбдрәхим, Әбделкәрим , Әбдрәшит, Әбделмәжит һәм 1801 йылда 15 йылға 2-се типтәр полкына хеҙмәткә саҡырылған Абдуллатиф.
Иманғол ауылы район үҙәгенән көньяҡ-көнбайышҡа һәм Учалы тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 17 км алыҫлыҡта Урал йылғаһы ҡушылдығы Ҡандыболаҡ йылғаһы буйында урынлашҡан.
Сәйфетдинов Шаһыбал Сәхәүетдин улы — мираҫ буйынса почётлы граждан, Ырымбур губернаһында йәшәгән башҡорттар исеменән икенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы .
Ҡыр-йыландар Һөйөндөк Һағындыков, Өмөтбай Куғашев, Мәүлет Дөмәев 1775 йылдың 1 июлендәге керҙәшлек килешеүенә ярашлы был ауылға Тырбый ауылынан сыҡҡан типтәрҙәр Яхья Мрясовҡа ихатанан бер юлы 10-ар һум аҡса алып «иптәштәре менән» инергә рөхсәт итәләр.
1791 йылдың 5 октябрендәге керҙәшлек яҙмаһына ярашлы ҡыр-йыландар, бер тапҡыр һәр ихатанан 5-әр һум аҡса алып, Себер юлы Троицк өйәҙе Солтанғол ауылы башҡорттары Зөбәйер, Ғәбиҙулла һәм Абдулла Солтанғоловтарҙы «иптәштәре менән» «мәңгегә һәм нәҫелдәренә» инергә рөхсәт итәләр.
1795 йылдың 12 июнендәге керҙәшлек яҙмаһы нигеҙендә ҡыр-йыландар Шахово ауылынан Ишмәмет Ишкининға һәм Репей Мортазинға Туймазы ауылына керергә рөхсәт бирәләр.
Һәм, ниһайәт, Ырымбур губернаһы хәрби губернаторының 1800 йылдың 11 сентябрендәге бойороғона ярашлы, шул уҡ телгә алынған Троицк өйәҙе Солтанғол ҡасабаһынан башҡорт-әйлеләр Ғөбәйҙулла Собханкулов, уның туғаны Бикмөхәмәт Солтанморатов «иптәштәре менән» «туғандары менән бергә булыу өсөн Туймазы ауылына керетелгәндәр», унда уларҙы «яҡындары, шулай уҡ башҡа башҡорттар ҙа йәшәргә» ҡабул иткәндәр.
1738 йылда шул уҡ аҫабаларҙың керҙәшлек килешеүе буйынса, "срогы күрһәтелмәйенсә" йылына 5-әр һыуһар түләү шарты менән 7 ихата башҡорттар һәм типтәрҙәр ҡабул ителә.
1745 йылдың 9 сентябрендә Йосоп Аҙнағолов етәкселегендә ҡыр-йыландар йылына 10 һыуһар күләмендә башҡорт яһағының бер өлөшөн түләү шарты менән мариҙарҙы ҡабул итәләр.
Өфө провинциаль канцелярияның 1756 йылдың 23 мартындағы указына ярашлы, Наратасты ауылынан килгән 24 ихата иҫәбендәге яһаҡлы татарҙар Абдулла Яуитдинов һәм Шамил Баганов Туймазы һәм Төркмән ауылдарында төпләнеү мөмкинлеге алғандар.
1941 йылдың майынан Александр Трофимович Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла, 37-се гвардия дивизияһының 53-сө айырым элемтә батальоны сафында фронттың алғы һыҙығында көрәшә.
Гусевка ауылына Златоуст өйәҙе Мырҙалар улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәренә Өфө өйәҙе Илек ауылының элекке алпауыт йәғни Балашовтың завод крәҫтиәндәрен керҙәшлек килешеүе аша 1881 йылда нигеҙ һалынған.
Гусевка ауылы Йүрүҙән йылғаһы ҡушылдығы Илек йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 8 километр һәм Кропачёво тимер юл станцияһынан төнбяҡ-көнсығышҡа табан 37 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ишбирҙе Ишкинин , хорунжий, 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 1-се Башҡорт полкы составында һуғышып, «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалдары менән наградланған.
1735 йылда Ур йылғаның тамағында Орск ҡәлғәһенә нигеҙ һалына һәм каратель ғәскәрҙәренең ҡанһыҙлығы һөҙөмтәһендә, аҡъюлдар өс тапҡыр ауылды күсерәләр: Гөбөрлө буйҙарына, ә һуңынан Урман Йылайыры йылғаһы Һаҡмарға ҡойған урынға килеп төйәкләнә.
1816 йылда ауылда йәшәгәндәр:1766 йылғы сотник Мортаза Ҡужин, уның улдары Йәрмөхәмәт һәм Күлмөхәмәт; Яхиә Ҡужин ; Аҡъюл Абзанов, 1731 йылғы, ауыл уның исеме менән аталған; Аҡъюлдың улдары: Әбделвәғәп, Әбделхалиҡ, Эткөсөк, Йосоҡ; Хөсәйен Ханбул улы Аҡбулатов ; уның ҡустыһы Үҙәнбай Ханбула улы Аҡбулатов; Иҫәнгилде Һөйөндөк улы Ишемғолов ; Ишназар Байназар улы Мусин; Бикбай Байғужин; Таһир Байғусҡаров; Ирғәли Биканов; Көҫәп Ибраһимов; Баймырҙа Аҡҡужин; Ғүмәр Бохаров; Абдулла һәм Торопҡол Яратҡоловтар.
Аҡъюл ауылы Сабаҡлы, Ғүмәр, Телеғол, Аҡбулат, ҡайып, Ирсай, Ибраһим, Бикбирҙе, Ишморат, Һарыбай, Көйөргәҙе, Наҙарғол, Йомағужа, Арыҫланғол, Ҡырғыҙ, Арыҫланғол ауылдары менән бергә Буранғолов командаһына ингән.
Ауыл халҡы 18 быуат аҙағында Йылайыр йылғаһы үҙәнендә нигеҙләнгәнгә тиклем Һаҡмар йылғыһының һул ярында Һунарсы тауы итәгендә йәшәгән, унда әле лә ауыл зыяраты бар.
Бер нисә йылдан губернаторҙың 5964-се бойороғо буйынса 1857 йылдың майында Аҡъюл ауылынан Ғәлекәй Тимербай улы Яратҡолов етәкселегендә 237 кешенән торған 21 ихата күсерелә.
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры бинаһында 1993 йылдың мартында «Был сәхнәлә 1953-55 йылдарҙа ХХ быуаттың күренекле бейеүсеһе Рудольф Нуреев үҙенең ижади юлын башланы» тигән һүҙҙәр яҙылған таҡтаташ асылды.
Мәскәүҙә, Башҡортостандың Рәсәй Президенты ҡарамағындағы тулы хоҡуҡлы вәкиллегендә «Рудольф Нуриев. Хыялындағы утрау» тулы метражлы документаль фильмының презентацияһы уҙҙы.
Кино белгестәре һәм тәнҡитселәре гильдияһы премияһының махсус бүләгенә лайыҡ булған фильмды күрһәтеүҙә уның авторҙары — ҡуйыусы-режиссёр Евгения Тирдатова, монтажлау режиссёры Борис Мнухин, продюсерҙарҙың береһе Константин Серебряков ҡатнашты.
1834 йылдағы ревизияға ярашлы, ҡыр-йыландарҙың керҙәштәренә әйләнгән һәм 1736 йылға тиклем Олҡан ауылында төпләнгән был башҡорт-тамъяндарҙың исемдәрен атап үтәйек, сөнки артабан улар этник сығышы буйынса түгел, ә социаль билдә буйынса керҙәштәр булараҡ ҡына күрһәтелгәндәр.
Был исемдәр: Сәйфулла Мостаҡимов, 48 йәш; Мостафа Йөҙәкәев , уның улдары Мозафар , уның балалары Мөхәмәҙйәр , Мөхәмәтгәрәй , Мөхәмәтсадиҡ ; Абдулғафар , улдары Ғайнан , Ғилман .
Рәхмәтулла Бикташев , уның улдары Сәйфулла , уның улы Ғөбәйҙулла ; Зәйнулла , уның улдары Шәйәхмәт ; Миңлебай ; Рәхмәтулланың ҡустылары Ғәйнулла Ғәбиҙуллин , уның улы Вәлиулла туғаны; Ниғмәтуллин Сибәғәтулла ; Рәхмәтулланың ике туған ҡустыһы Аҙнағол Абзанов .
Сыуаштар дәүләт крәҫтиәндәре ҡатламынан булғандар, 1862 йылда крепостнойлыҡты бөтөрөү тураһындағы манифест баҫылып сыҡҡандан һуң, улар 1870 йылда 3-4 саҡырым алыҫлыҡта 40 ир-ат һәм 52 ҡатын-ҡыҙ булған 15 ихатанан торған үҙ тораҡ пунктын булдыралар.
Ололарҙың һөйләүҙәре буйынса революцияға тиклемге осорҙа ауылда 3 мәсет һәм мәҙрәсә булған, Улар тирәләй мәхәлләләр барлыҡҡа килә: беренсеһе — үҙәк мәсет мәхәлләһе, икенсе мәхәллә «Әпеш» исеме менән ауыл осонда , өсөнсөһө — Мичурин урамындағы күл эргәһендә урынлашҡан.
Үҙәк һәм күл буйындағы мәсеттәрҙән көнбайыштараҡ ауылдың «Сатра» тип аталған (ауылдың икенсе өлөшөндә урынлашҡан терәкле бағана — "сатыр бағана"нан ҡыҫҡартып алынған) осо торған, ә көнсығышта — «Әпеш» осо.
Әгәр революцияға тиклемге осорҙа ауылда мәҙрәсә булһа, совет осоронда беренсе башланғыс мәктәп 1919 йылда Нәғим Ғөбәйҙуллин йортонда асыла, 1920 йылда беренсе мәктәп бинаһы төҙөлә .
Быҙаулыҡ өйәҙенең Тамъян улусы башҡорттары Ҡыр-Йылан аҫабалары тарафынан 1736 йылдың 1 ғинуарындағы килешеү хаты менән ҡабул ителәләр, дөрөҫөрәге, уларҙың Олҡан ауылында электән булыуҙары законлаштырыла.
Керҙәштәрҙе Ҡыр-Йылан аҫабалары Күлбай Тәңкәев, Мәҡсүт Абдуллин, Усман Бирҙебаевтар индерәләр, улар бер исемдәге тораҡ пункттың тәүге күскенселәре булараҡ билдәле.
Баҫылып сыҡҡан сығанаҡта Өфө провинция канцелярияһының 1779 йылдағы указы буйынса Олҡан ауылына типтәрҙәрҙе ҡабул итеүҙең дөрөҫ булмаған датаһы күрһәтелгән.
Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, «Рәсәй почтаһыһы» бүлексәһе, Татар-Олҡан Рәсәй һаҡлыҡ банкы бүлексәһе бар.
Совет осоронда ауылға күрше бәләкәй ауылдарҙа йәшәүселәр ҙә күсенәләр, сөнки уларҙа тейешле инфраструктура булмай — әлеге ваҡытта был тораҡ пункттар даими йәшәгән халыҡһыҙ һаналалар .
Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары, (Нурғәлиев Рифҡәт Әхмәтғәле улы. Башҡортостан Республикаһы, Туймазы районы, Татар-Олҡан ауылы), фән кандидаттары һәм башҡалар.