polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Львов Михаил Давыдович, Львов-Маликов Михаил Давыдович (төп исеме Ғәбитов Рәфҡәт Дәүләтша улы; 4 ғинуар 1917 йыл — 25 ғинуар 1988 йыл) — Башҡортостанда тыуған рус совет шағиры.
Һигеҙ йыллыҡ мктптн һуң Гөлсирә Гиззатуллина белем алыуын Өфөләге 1-се интернат-мктпк (бөгөн Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты) дауам итә һәм уны тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының башҡорт-рус бүлеген уҡырға керә.
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаты, Мәхмүт Ҡашғари исемендәге халыҡ-ара конкурстың республика этабының еңеүсеһе һәм бәйгенең халыҡ-ара туры дипломанты.
Тәржемә өлкәһендә әүҙем эшләп, Гөлсирә Мирза ҡыҙы Эрнест Хемингуэйҙың «Ҡарт менн диңгеҙ» әҫәрен , 4 томлыҡ «Башҡорт халыҡ снғте» һм бик күп хикйлрҙе башҡортсаға тржем итте.
Ҡаялы тауҙар Британ Колумбияһы провинцияһының иң төньяҡ нөктәһенән АҠШ-тың көньяҡ-көнбайышындағы Нью-Мексико штатына тиклем төньяҡтан көньяҡҡа табан 4830 километрға һуҙыла.
Бер нисә экспедициянан һуң, мәҫәлән, Александр Маккензи походынан йәки Льюис һәм Кларк экспедицияларынан һуң Ҡаялы тауҙар үҫешә башлай; тауҙарҙың иҡтисади үҫешенә файҙалы ҡаҙылмалар һәм тире етештереү сәбәпсе була, шуға ҡарамаҫтан, тауҙа халыҡ аҙ йәшәгән урын булып ҡала.
1739 йылда француз тире һатыусылары Пьер һәм Пол Маллет, Бөйөк тигеҙлек буйлап сәйәхәт итеп, Платте йылғаһының үрге ағымында урындағы һинд ҡәбиләләре «Ҡаялы тауҙар» тип атаған тауҙар теҙмәһен аса һәм билдәһеҙ тау һыртына беренсе булып килгән европалылар була Август Александр Маккензи Ҡаялы тауҙарҙы аша сыҡҡан беренсе европалы була.
Фрейзер йылғаһының инешенән һәм Тымыҡ океан яр буйына хәҙерге Канадала шул йылдың 20 июлендә барып етә һәм Мехиконан төньяҡтараҡ Төньяҡ Американың беренсе трансконтиненталь кисеүен тамамлай Британ Колумбияһының Белла-Кула ҡалаһына килә, унда диңгеҙгә тәүге тапҡыр Тымыҡ океан ҡултығы булған Көньяҡ Бентинк ҡултығында барып етә.
Һуңыраҡ уларға оҡшаған хәҙерге ҡәбиләләр кеүек, палео-индеецтар ҙа, моғайын, көҙ һәм ҡыш тигеҙлектәргә бизонға һунар итеү өсөн, ә тауҙарға яҙ һәм йәй, балыҡ тотоу, боландарға һунар итеү, тамыр һәм еләк йыйыу өсөн күсеп килгәндер.
Испан сәйәхәтсеһе Франсиско Васкес-де-Коронадо һалдаттар, миссионерҙар һәм африка ҡолдары төркөмө менән 1540 йылда көньяҡтан Ҡаялы тау районына инә Аттың барлыҡҡа килеүе, металл изделиелар, орудиелар, яңы ауырыуҙар һәм төрлө мәҙәниәттәр ерле халыҡтың мәҙәниәтен һәм йәшәү рәүешен ныҡ үҙгәртә.
Льюис һәм Кларк сәйәхәттәре ваҡытында тауҙарҙа кәм тигәндә 11 европалы американлыны осратһалар ҙа, экспедиция Көнсығыш Американың Европа күскенселәре өсөн Ҡаялы тауҙарға һәм уның аша беренсе булып юл асҡан, тип һанала.
Тауҙарҙың «Ҡаялы тауҙар» атамаһын канаданың тәү килгән кешеһе, сығышы буйынса француз 1743 йылдың 1 ғинуарында (бөгөнгө Йеллоустон — һары таш йылғаһың кисеп сыҡҡан саҡта биргән.
Армия сафтарынан 1946 йылда тыныс тормошҡа ҡайта һәм Яңы Васильевка ете йыллыҡ мәктәбенә директор итеп тәғәйенләнә, әммә күп тә үтмәй ВЛКСМ-дың Бишбүләк район комитетына ойоштороу бүлеге мөдире итеп алына, ноябрь айында райкомдың секретары итеп һайлана.
1948—1950 йылдарҙа Өфөлә Өлкә партия мәктәбендә уҡый һәм уны тамамлағандан һуң КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының лекторы, аҙаҡтан пропаганда бүлеге мөдиренең урынбаҫары була.
1957—1961 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбендә уҡып ҡайтҡандан һуң КПСС өлкә комитетының фән һәм уҡыу йорттары бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә.
Фиәҡәр һәм намыҫлы хеҙмәт эшмәкәрлеге өсөн өс тапҡыр Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм Халыҡтар дуҫлығы ордены, миҙалдар, шул иҫәптән Монгол Халыҡ Республикаһы миҙалы менән наградланған.
Уҙған быуаттың алтмышынсы — һикһәненсе йылдарында Башҡорт АССР-ы хеҙмәтсәндәренең төрлө өлкәләрҙә өлгәшкән күп яҡлы уңыштарында һис шикһеҙ Таһир Исмәғил улы Ахунйәновтың шәхсән өлөшө тос ҡына.
Хәкимйән Зариповтың исеме республика матбуғаты биттәрендә ХХ быуаттың илленсе йылдары аҙағында күренә башлай: халыҡ судьяһы вазифаһын башҡарған осорҙа юрист эшмәкәрлегенә ҡағылышлы мәҡәләләр, әхлаҡ һәм этик темаларға арналған очерктар менән ул гәзит һәм журналдарҙа әүҙем сығыш яһай.
Артабан республиканың төп матбуғат баҫмаларының береһе — «Совет Башҡортостаны» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе булып эшләгән ваҡытында буласаҡ яҙыусы үҙенең тәүге хикәйәләрен һәм повестарын ижад итә.
Артабан «Һуңғы хөкөм» повесы , «Яҙмыштар эҙенән» исемле хикәйәләр йыйынтығы , «Ғашиҡтарҙы хөкөм итмәйҙәр» тип аталған повестар йыйынтығы һәм башҡа китаптары нәшер ителә.
Был әҙәби әҫәрҙәрҙең төп темаһы һәм проблематикаһы — юристар һәм хоҡуҡ тәртибен һаҡлау органдары хеҙмәткәрҙәренең бик тә еңел булмаған, әммә беҙҙең йәмғиәт һәм айырым кеше өсөн ныҡ кәрәкле эшмәкәрлеге.
Бер үк ваҡытта яҙыусы шәхестәр араһындағы төрлө ҡатмарлы мөнәсәбәттәрҙе сағыу образдар аша асып бирә, дөрөҫлөктең бер ниндәй ауырлыҡтарға ла ҡарамай тантана итәсәген, һәр саҡ еңәсәген ышандырырлыҡ итеп һүрәтләй, изгелек кеүек матур сифаттарға дан йырлай, уларҙың һәр беребеҙҙә лә булырға тейешлеге тураһында туранан-тура бәйән итә.
Йәмғиәттәге законлыҡты, кешеләрҙең тыныс шарттарҙа йәшәү нормаларын һаҡлау һәм яҡлау мәсьәләре юрист һөнәренә эйә булыусы әҙиптең әҫәрҙәрендә шулай уҡ төп теманың береһе булып тора.
Хәкимйән Зариповтың 1977 йылда Мәскәүҙә рус телендә баҫылған «Приговор» повестар йыйынтығының СССР Яҙыусылар союзының һәм СССР Эске эштәр министрлығының берлектәге әҙәби премияһына лайыҡ булыуы ғына ла уның ижадына юғары һәм урынлды баһа булды тип иҫәпләргә кәрәк.
Хәкимйән Сәрйәр улы Зарипов 1929 йылдың 18 октябрендә Башҡорт АССР-ының 1-се Бәләбәй кантоны Ҡаран-Ҡуңҡаҫ ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1960 йылда билдәләнгән ваҡытты тулғандан һуң «Совет Башҡортостаны» гәзите редакцияһына эшкә алына һәм 1968 йылға тиклем баҫманың Башҡортостандың көньяҡ-көнбайыш райондары буйынса үҙ хәбәрсеһе була.
Артабан хеҙмәт эшмәкәрлеген тәүҙә алған юрист һөнәре буйынса дауам итә: 1977 — 1987 йылдарҙа Өфө ҡалаһының Ленин районы юридик консультацияһында адвокат вазифаһын башҡара.
Зарипов Хәкимйән Сәрйәр улы — башҡорт яҙыусыһы һәм драматургы, юрист, 1971 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре , Миәкә районының Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премияһы лауреаты .
Вертикаль күтәрлеүсе һәм ултырыусы — вертикаль йүнәлешле двигателдең тартыу көсөн ҡулланып, нуль горизонталь тиҙлек менән осоп төшөүгә һәм ултырыуға һәләтле самолёт, вертолет кеүек йәки турболет .
Асылда, был самолёт вертикаль осоу-ултырыу самолеттарына оҡшаш, әммә винттарҙың конструкция үҙенсәлектәре һәм ҡанат арауығы менән сағыштырырлыҡ ҙур диаметры арҡаһында, уларҙы роторлы самолёттар тип атайҙар.
Горизонталь осош ваҡытында ротор автогиро кеүек аутоотизация режимына күсә, һәм хәрәкәт һауа судноһы принцибы буйынса бара — двигателдәр судноны алға тарта, ә ҡанаты өҫтәмә күтәргес көс булдыра.
Ҡайһы бер ҡанатлы самолёттар фюзеляжды күтәргес эшләү өсөн дә ҡуллана (интеграль аэродинамик планировка, фюзеляж һәм ҡанат корпус барлыҡҡа килтерә), мәҫәлән, дүртенсе быуын яугирҙәре МиГ-29 һәм Су-27.МиГ-29 истребителе осрағында һауа судноһының подшипник кәүҙәһе осошта күтәргестең 40 процентын, ҡанатының 60 процентын тәьмин итә.
Шулай итеп, тотороҡло горизонталь осошҡа һәләтле беренсе уңышлы мускуллы махолет, 2010 йылдың 2 авгусында вәкил ҡатнашлығында эфирға сыҡҡан Канада ҡар ҡошо ла була.
Алыҫтан идара ителеүсе самолеттар осоштарҙың ҡайһы бер сегменттарында автономлы осош яһай алыуын билдәләп, ә автономлы самолёттар ҡайһы бер сегменттарҙа дистанцион рәүештә идара ителә ала, шулай уҡ алыҫтан идара ителеүсе самолеттар күңел асыу маҡсатында ҡулланыла ала, ә самолет моделдәре маҡсатҡф ярашлы ҡулланыла ала, һәм самолёт моделдәре күңел асыуға ҡарамаған маҡсаттарҙа ҡулланыла, ҡулланманың күләмен был самолеттарҙың ҡайһы берҙәренә генә тарата.
Халыҡ-ара граждандар авиацияһы норматив базаһында пилотһыҙ осоу аппараты тураһында беренсе тапҡыр Париж конвенцияһында телгә алына, 13.10.1919 йылда 15.06.1929 протоколы 15-се статьяла түбәндәге фразаны яҙып ҡуйған: "Договорлашҡан дәүләттең пилотһыҙ осоу мөмкин булған самолеты, махсус рөхсәтһеҙ икенсе договорлашҡан дәүләт территорияһы өҫтөндәге һауа киңлеген махсус рөхсәтһеҙ осоп үтергә тейеш түгел ".
«Пилотһыҙ осоу аппараттары» исеме менән: «Пилотһыҙ осоуға һәләтле бер самолет та осош яһамай летчикһыҙ, осоусыһыҙ договорлашҡан дәүләт территорияһы өҫтөнән осоусыһыҙ осоштар үткәрмәй, тик был дәүләттең махсус рөхсәтенән тыш һәм бындай авторизация шарттарына ярашлы. Һәр договорлашҡан дәүләт бындай самолеттарҙы пилотһыҙ осҡанда, райондарҙа үҙ өҫтөнә ала Граждандар самолеттары өсөн асыҡ, был осошто контролдә тотоуҙы тәьмин итеү, был граждандар самолеттары өсөн хәүефте бөтөрөргә мөмкинлек бирер ине».
Конструктив һауа суднолары «камиллаштырылған шарҙар» булыуға ҡарамаҫтан, уларҙың ҡайһы берҙәренең үҙенсәлекле ауырлығы һауаға ҡарағанда ауырыраҡ — кире көсөргәнешле һәм двигателдәренең тартыу көсө менән аэростатик күтәргес булмауын ҡаплай.
Был йәһәттән махсус төркөм — гибрид һауа суднолары айырыла — улар һауа шарының үҙенсәлектәрен , вертолет (роторҙар ярҙамында вертикаль осоу ваҡытында өҫтәмә күтәреү көсө) һәм самолётты (горизонталь осош ваҡытында беркетелгән ҡанат арҡаһында өҫтәмә аэродинамик күтәргес булдыралар) берләштерә.
Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2010 йылдың 11 декабрендәге 138-се указына ярашлы «Рәсәй Федерацияһының һауа киңлеген файҙаланыуҙың федераль ҡағиҙәләрен раҫлау тураһында», «Пилотһыҙ осоу аппараты — бортта пилотһыҙ осош яһаусы һәм автоматик рәүештә осоуҙа идара ителеүсе самолет, идара итеү бүлмәһенән оператор йәки ошо ысулдар комбинацияһы буйынса».
«Рәсәй Федерацияһының һауа кодексы» 60-ФЗ Федераль законына ярашлы «Пилотһыҙ осоу аппараты — осошта осоусы идара иткән самолет, Йәғни, 60-ФЗ Федераль законға ярашлы, автономлы идара ителеүсе пилотһыҙ осоу аппараттарының кластары норматив көйләү өлкәһенән төшөп ҡала.
ИКАО-ның 11-се һауа навигацияһы конференцияһы , Монреалдә 2003 йылдың 22 09 -ҙан 3.10.20.03 тиклем үтә, Һауа хәрәкәтен ойоштороуҙың глобаль файҙаланыу концепцияһын хупланы, түбәндәге билдәләмәне үҙ эсенә ала:
Пилотһыҙ осоу аппараты — Халыҡ-ара граждандар авиацияһы конвенцияһының 8-се статьяһы мәғәнәһендә пилотһыҙ самолет, ул бортта самолет командирыһыҙ оса һәм ерҙән йәки башҡа урындан тулыһынса алыҫтан идара ителә, икенсе самолеттан, йыһандан, йәки программалы һәм тулыһынса автономлы».
Пилотһыҙ осоу аппараты борттағы кешеләрһеҙ оса алғанлыҡтан, ҡулланмала «авиаһәләкәт» терминына яңы аңлатма индерелә: «Авиаһәләкәт — самолет ҡулланыу менән бәйле ваҡиға, пилотлы самолет осрағында кеше күтәрелгән мәлдән алып бара осоу ниәте менән самолет бортында, борттағы бөтә кешеләр самолетты ташлап киткәнсе йәки, пилотһыҙ осоу аппараты осрағында, йәки, пилотһыҙ осоу аппараты осрағында һауа судноһы осош яһау маҡсатында урындан теҙелеп китергә әҙер булған мәлдән килеп сыға, осош аҙағында туҡтағансы һәм төп электр станцияһын һүндергәнсе» .
БАС сиктәрендә граждандар арауығында даими осоштар башҡарыласаҡ, шул иҫәптән төнгө осоштар, ҙур халыҡ күпләп йыйылған ерҙә йәки башҡа самолеттар янында күреү һыҙығынан ситтә осоштар.
Мәҫәлән, Рәсәй Федерацияһының Һауа кодексы үҙ көсөн граждандар авиацияһына тарата, дәүләт авиацияһы һәм эксперименталь авиация һәм булдырыу, самолет тип аталған бөтә самолеттарҙың һауаға яраҡлылығы өсөн ниндәй агентлыҡ яуап бирә.
Икеһенең айырмаһы шунда,һауанан еңелерәк самолеттар өҫтәмә электр станцияһы ярҙамынан тыш, һауанан ауырыраҡ самолеттарҙан айырмалы рәүештә, үҙ аллы һауаға сыға ала.
ИКАО Ассамблеяһының 39-сы сессияһында отчеттар ҡайһы бер дәүләттәр пилотһыҙ осоу аппараттары системаларын үҙҙәренең милли һауа киңлеге системаһына интеграциялау менән шөғөлләнә, пилотһыҙ осоу аппараттары самолеттар менән бер рәттән идара итеү маҡсатында, һауа судноһы бортында идара итеүсе пилоттар.
Планерҙы тиҙләтеү өсөн тышҡы көстәр ҡулланыла, мәҫәлән, оҙон трослы шығырым, йәки елгә осҡан тау битенән старт, йәки башҡа самолет ярҙамында ирекле осош нөктәһенә туранан-тура оҙатыу.
Һауаға күтәрелеү өсөн Архимед ҡанундарына нигеҙләнгән аэростатик көстәр ҡулланылыуы һауанан еңелерәк самолёттарҙы айырып күрһәтә,уға ярашлы түбән тығыҙлыҡтағы кәүҙә ул ваҡытҡа тиклем тығыҙлығы ҙурыраҡ мөхиттә йөҙә,йөҙә башлағансы .
Рәсәй Федерацияһы оборона министрының 136-сы һанлы бойороғона ярашлы Рәсәй Федерацияһының Транспорт министрлығы 42, Росавиакосмос 51 31.03.2002 «Рәсәй Федерацияһы һауа киңлегендә осоштарҙың федераль авиация ҡағиҙәләрен раҫлау тураһында» һауанан еңелерәк самолеттар өсөн түбәндәге билдәләмәләр бирелә :
Самолёт — ауыр һауа судноһы, осонда көс ҡулайламаһы хәрәкәткә килтереүсе, осоусы көс көстәре башлыса тулы булмаған шарттарҙа аэродинамик реакциялар иҫәбенә барлыҡҡа килә;
РФ Транспорт министрлығы 12.09.2008 йыл 147 приказы менән Федераль авиация ҡағиҙәләре раҫлау тураһында талаптарға «һауа суднолары экипаждары ағзаларына, һыу, һауа судноларын хеҙмәтләндереү буйынса техник хеҙмәткәрҙәр, белгестәр һәм тәьмин итеү буйынса осоштар граждандар авиацияһы» түбәндәге билдәләмә бирелә:
Рәсәй Федерацияһы Транспорт министрлығының 17.04.2003 118 «Дөйөм авиация самолёттарының берҙәм күсермәләрен эксплуатациялау тәртибе тураһында» Федераль авиация ҡағиҙәләрен раҫлау тураһындағы бойороғона ярашлы, шарҙарҙың түбәндәге төркөмдәре бүленә (инглиз теленә тәржемә итеү һәм бойороҡҡа индерелмәгән иҫкәрмәләр:
Рәсәй Федерацияһының юридик акттарында бындай самолеттың аныҡ билдәләмәһе юҡ, автожир булараҡ , әммә Рәсәй Федерацияһының тышҡы хужалыҡ эшмәкәрлеге тауар номенклатураһына аңлатмалы түбәндәге асыҡлыҡ бар :
Пилотһыҙ осоу аппараттарына пилотһыҙ идара ителгән шарҙар (икенсе төрлө әйткәндә, самолеттың ирекле/автономлы осоусы күсермәләре) һәм алыҫтан идара ителеүсе самолеттар инә.
Һауа судноларына инмәй: Экранопландар — (хеҙмәтләндереүҙең динамик принцибы булған суднолар, диңгеҙ законы, атап әйткәндә, ИМО), , ракеталар, космос аппараттары сиктәре аҫтына эләгә.
Формулярлау норматив документтарҙа һәм башҡа һәм халыҡ-ара хоҡуҡ һүҙлектәре кеүек халыҡ-ара ойошмаларҙа ҡулланыла, һәм үрҙә әйтелгәндәрҙән матди яҡтан, ойошма компетенцияһы менән ҡапланған эшмәкәрлек даирәһенә ҡарап айырылырға мөмкин.
128 -се бойороғонда «Рәсәй Федерацияһының граждандар авиацияһында осоштарҙы әҙерләү һәм башҡарыу» Федераль авиация ҡағиҙәләрен раҫлау тураһында" түбәндәге билдәләмә бирелә:
Париж конвенцияһы 1944 йылдың 7 декабрендәге Халыҡ-ара граждандар авиацияһы конвенцияһы менән алмаштырыла, Яңы документҡа ярашлы, самолеттарҙың ике төркөмө генә ҡалған — дәүләт һәм гражданлыҡ.
вертолет — һауанан ауырыраҡ һауа судноһы, осошта башлыса бер йәки бер нисә ротор менән һауа реакцияһы ярҙамында яҡынса тура торошта торған үҙәк тирәләй әйләнеп торған хәрәкәт системаһы.
Авиатранспорт — ер өҫтөнән йәки һыуҙан сағылдырылған һауа менән үҙ-ара тәьҫир итешеүҙән башҡа һауа менән үҙ-ара тәьҫир итешеү юлы менән атмосферала һаҡланған осоусы аппарат.
Автотранспорт һығылмалылыҡ һәм күп яҡлылыҡ буйынса башҡа транспорт төрҙәренән өҫтөнөрәк, ул тауар ташыуҙың ышаныслылығын һәм ваҡытында тапшырылыуҙы яҡшыраҡ тәьмин итә.
Автомобиль юлы менән йөрөү уңайлылығы теләһә ниндәй маршруттар буйынса йөктәрҙе ҡабул итеү һәм ишектән-ишеккә алып барыу еткереү мөмкинлеге менән бәйле, һәр предприятиеға йәки торлаҡ йортҡа тиклем теләһә ҡайһы ваҡытта автомобилдә барып етергә мөмкин, шуға күрә, тиҙлеге самолёттан кәмерәк булһа ла, бер нисә йөҙ километрға тиклем арауыҡта автомобиль уңайлы.
Бындай осраҡтарҙа, ултырыу урынында аэродром булмаған осраҡта (мәҫәлән, фәнни төркөмдәрҙе барып етеүе ауыр булған урындарға еткереү), самолеттарҙы түгел, ә осоу-ултырыу һыҙатына мохтаж булмаған вертолеттар ҡулланыла.
Хәҙерге заман самолёттарының ҙур проблемаһы булып һауаға күтәрелеү ваҡытында улар сығарған тауыш тора, был аэропорттар эргәһендә урынлашҡан райондарҙа йәшәүселәрҙең йәшәү сифатын һиҙелерлек насарайта.
Һыу транспорты һыу юлдары буйлап ташыуҙы тормошҡа ашыра, шул иҫәптән эске һыуһаҡлағыстарҙа йылға транспорты, океандарҙа һәм диңгеҙҙәрҙә — диңгеҙ транспорты.
Эске һыу юлдарында башлыса түбәндәге йөктәрҙе: төҙөлөш материалдарын, күмер, мәғдән ташыйҙар, уларҙы ташыу ҙур тиҙлек талап итмәй (бында күпкә тиҙерәк тимер юл транспорты менән конкуренция ҙур йоғонто яһай).
Хеҙмәтләндерелгән өлкә буйынса транспорт өс категорияға бүленә: «әйләнеш өлкәһен һәм халыҡты хеҙмәтләндереүсе йәмәғәт транспорты; асыҡ булмаған сеймалды ҡулланыу (сеймалдың, ярым әҙер продукцияның, әҙер продукцияның эске хәрәкәте һ.б.) транспорты; шулай уҡ шәхси транспорт».
Ҡалаларҙа һәм ҡала янында файҙаланыу өсөн күбеһенсә тәпәш иҙәнле ҡала автобустары, ә ҡала-ара һәм халыҡ-ара рейстар һәм туристик маршруттар өсөн — ҡала-ара һәм туристик лайнерҙар файҙаланыла.
юл бәйләнеше төрҙәре йыйылмаһы, транспорт саралары, бәйләнеш юлдарында бер урындан икенсе урынға төрлө маҡсаттарҙа кешеләрҙең һәм тауарҙарҙың хәрәкәтен тәьмин итеүсе техник ҡоролмалар йыйылмаһы.
Донъя йөк транспорты үҫешенең мөһим йүнәлеше булып контейнерҙар ташыу системаһын булдырыу тора, ул дөйөм йөктәрҙең яҡынса 40 процентын ташыуҙы тәьмин итә һәм бер нисә ил территорияһы аша йөк ташыу өсөн бер нисә транспорт төрөн берләштергән транспорт коридорҙарын булдыра.
Европала, әлбиттә, туғыҙ ошондай коридор булдырылған; шуларҙың икеһе Рәсәй аша үтә: Берлин — Варшава — Минск — Мәскәү — Түбәнге Новгород — Екатеринбург һәм Хельсинки — Санкт-Петербург — Мәскәү — Киев — Одесса.
Үҙ функцияларын башҡарған мөхиткә ҡарап, атмосфера йәки һауа транспорты ; ер аҫты , тимер юлы һәм рельсһыҙ транспорт ; һыу транспорты , шул иҫәптән һыу аҫты кәмәләре һәм йыһанға осоусы транспорт булыуы мөмкин.
1899 йылдың 13 ноябрендә француз һауала осоусыһы А. Сантос-Дюмон һауа судноһында беренсе уңышлы осош яһай, Парижда Эйфель башняһы тирәләй сәғәтенә 22—25 км тиҙлек менән оса.
ХХ быуатта һыбайлы транспорт менән файҙаланыу тимер юлдары булмаған райондар менән генә сикләнә; атлы транспорттың ауыл хужалығы производствоһы һәм ҡала эсендәге һәм урындағы транспорт өсөн әһәмиәте мөһим булып ҡала: тимер юл станцияларына һәм порттарға ташыу һәм уларҙан оҙатыу өсөн кәрәкле.
Автомобилдәр, яғыулыҡ, нефть, шиналар, юл төҙөлөшө һәм башҡа автомобиль инфраструктураһы етештереүҙең, файҙаланыуҙың һәм утилләштереүҙең бөтә этаптарында ла тирә-яҡ мөхиткә ҙур зыян килтерелә.
Тиҙ йөрөшлө һыу аҫты ҡанатлы суднолар (ҡайһы берҙә ҡала-ара экспресс-автобустар функцияһын үҙ өҫтөнә ала) һәм һауа мендәрендәге суднолар үҙенә башҡа булып тора.
Тиҙ боҙолоусан продукция авиация менән ташыла, мәҫәлән, Көньяҡ Африка Республикаһынан Лондонға еләктәр, япон ресторандары өсөн Парижға яңы балыҡ, ҡырҡылған сәскәләр, шулай уҡ электроника, деталдәр һәм машина компоненттары.
Тиҙ йөрөшлө тимер юлдар системаһы барлыҡҡа килеп, сәғәтенә өс йөҙ километр самаһы тиҙлек менән хәрәкәт итергә мөмкинлек биреү мөмкинлеге барлыҡҡа килгәс, улар ҡыҫҡа арауыҡтарҙа авиакомпаниялар өсөн етди конкурентҡа әйләнә.
Сорттарға айырыу станцияларында тотҡарлыҡтар булмағанлыҡтан, тиҙлеге һәм йөктө бушатып ҡабаттан тейәү кәрәкмәгәнлектән, автотранспорт саралары тимер юлы менән уңышлы ярыша.
Егеүле транспорт — тимер юлһыҙ ерҙәрҙә ҡулланылған транспорттың бер төрө, унда тартыу көсө (ат, үгеҙ, филдәр, ишәктәр, дөйәләр, боландар, ламалар, эттәр һ.б.) ҡулланыла.
Һауа торошо үҙгәргән һайын һыу кристалдары атмосферала вертикаль рәүештә күсә, ирей, яңынан төҙөлә, шуға кристалдарҙың төҙөлөшө үҙгәрә,төрлө ҡатнаш формалар барлыҡҡа килә.
Төньяҡ ярымшарҙа Көнбайыш Европа, Канада һәм Гренландия өсөн хас тропик булмаған циклондар көслө ямғырҙар һәм көслө ҡар яуған, ә елдең тиҙлеге сәғәтенә 119 км-ҙан ашып киткән экстремаль шарттар тыуҙырыуы мөмкин.
Йылы фронт менән бәйле яуым-төшөм һыҙаты йыш ҡына киң һәм фронталь сик аша һауаның көсһөҙ өҫкә табан хәрәкәт итеүе арҡаһында барлыҡҡа килә; һыуынған һайын дым конденсациялана һәм ҡат-ҡат ямғырлы болоттар теҙмәһен барлыҡҡа килтереп, яуым-төшөм тыуҙыра.
Һалҡын секторҙа, циклон үҙәгенән көнбайышҡа һәм полюсҡа табан, кесе һәм уртаса ҡар яуыу һыҙаттарының, ғәҙәттә, 32 км-ҙан 80 км-ға тиклем киңлектә булалар.
Иң ҙур ҡар бөртөктәре коллекцияһы авторы Кеннет Либрехт был турала былай ти: Бөтә ҡар бөртөктөре лә төрлө,уларҙы группаларға, классификацияларға бүлеү — һәр кемдең шәхси теләге.
Йыш ҡына циклондар менән килтерелгән һалҡын һауа ҙур һыу ятҡылыҡтары өҫтөндә ҡар яуыу һыҙаттары эффектына килтереүе мөмкин: һыу өҫтөндәге һауа менән һыу температураһының һиҙелерлек айырмаһына килтергән ҙур күлдәр йылылыҡты һөҙөмтәле туплай; температура айырмаһы арҡаһында йылылыҡ һәм дым өҫкә табан хәрәкәт итәләр, вертикаль йүнәлешле болоттарҙа ҡуйырып, ҡарҙы барлыҡҡа килтерәләр.
1885 йылда, күп һынауҙарҙан һәм хаталарҙан һуң, «Снежинка» ҡушаматлы америка фермеры Уилсон Бентли микроскоп аҫтында ҡар бөртөгөнөң тәүге уңышлы фотоһүрәтен ала.
Ҡар ятмайынса ла түбән температура була алыуына ҡарамаҫтан, климатик ҡыштың төп шарты — ҡарҙың ҡыш буйына бер туҡтауһыҙ йәки һирәк аяҙлап яуыуы һәм ерҙә өҙлөкһөҙ ятыуы.
Таулы урындарҙа көслө ҡар яуа, әгәр һауа тауҙарға күтәрелерергә һәм, һыуынып, бейек тауҙарҙың ел өргән битләүҙәренә ҡар булып яуған артыҡ атмосфера дымлылығын бирергә мәжбүр булғанда.
Ҡарҙың төрҙәрен ябалаҡтар формаһы, йыйылыу тиҙлеге, япманың ҡалынлығы, ундағы һыу күләме, ыуалыусанлыҡ һәм ерҙә йыйылыу юлдары аша күрһәтергә мөмкин.
Астроном Иоганн Кеплер 1611 йылда «Алты мөйөшлө ҡар бөртөктәре тураһында» фәнни трактатын баҫтырып сығара, унда ҡаты геометрия яғынан тәбиғәт мөғжизәләрен тикшерә.
Филология факультетында махсус белем алыу менән бер рәттән бында нәҡ ошо осорҙа бигерәк тә әүҙем эшләгән «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгенә йөрөү уның өсөн ыңғай һөҙөмтәләр бирә.
Студент йылдарында ла Гүзәлдең шиғырҙары республика гәзит-журналдарында баҫылып тора, йәш һәм башлап яҙыусылар әҫәрҙәре тупланған «Йәш көстәр» йыйынтыҡтарында донъя күрә.
1972 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң, хеҙмәт эшмәкәрлеген үҙ колхозында башлай, артабан Учалы ҡала дауаханаһында санитарка, «Коммунар» колхозы идараһында секретарь-машинистка булып эшләй.
1985—1989 йылдарҙа БАССР-ҙың Телевидение һәм радио тапшырыуҙары комитетында мөхәррир булып эшләп алғас, 1992 йылға тиклем «Йәш тамашасы» театрының әҙәби-драма бүлеген етәкләй.
1993—1995 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Юстиция министрлығы, артабан 2010 йылға тиклем — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай хеҙмәткәре, 2012 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзының әҙәби консультанты була.
Нур Дауытов, Салауат Низаметдинов, Роза Сәхәүетдинова һәм Рим Хәсәнов кеүек билдәле ижадсылар уның тиҫтәләгән әҫәренә йыр яҙған, улар күп йырсыларҙың репертуарында ныҡлы урын алған, радио һәм телевизорҙан даими яңғырап тора.
1982 йылда шағирҙың «Ҙур бейәләй» исемле тәүге китабы нәшер ителһә, артабан «Көмөш болоттар» йыйынтығы һәм балалар өсөн тыуған тәбиғәтте сағыу биҙәктәр менән һүрәтләгән, уның сағыштырмаһыҙ матурлығына һәм мөһәбәтлегенә дан йырлаған «Мин йәшәйем Уралда», «Ирәмәл итәгендә» тигән шиғри китаптары донъя күрә.
М. Мусреповтың «Ҡуҙыйкүрпәс һәм Баянһылыу», А. Камюзың «Яңылышыу», Ф. Кроммелинктың «Мөгөҙлө шәп ир», Мольерҙың «Яртыаҡыл Журден», У. Шекспирҙың «Ун икенсе төн» пьесаларын башҡорт теленә ауҙарҙы.
Әүҙем әҙәби ижад менән мәшғүл әҙиптең әҫәрҙәре респубюликала нәшер ителгән гәзит һәм журналдарҙа баҫылып тора, ул үҙе лә был баҫмаларҙа төрлө темаларға яҙылған көнүҙәк мәҡәләләре менән сығыш яһай.
Материалдар һәләтле кешеләр — уҡытыусылар, Мәғариф Халыҡ Комиссариатының етәкселәре һәм башҡа хеҙмәткәрҙәре тарафынан яҙыла (дөрөҫ, мәҡәләләрҙең күбеһенә псевдоним ҡултамғалар ҡуйылған, уларҙы кемдәрҙең яҙыуын асыҡлау ауыр).
Халыҡ комиссары А. Айҙаров уның алдына ике бурыс ҡуя: беренсеһе — шағир Шәйехзада Бабичтың әҙәби мираҫын туплап тәртипкә килтереү, икенсеһе — күптән түгел генә нәшер итергә ниәтләнелгән «Мәғариф эштәре» исемле тәүге педагогик журналды сығара башларға әҙерләү, коллектив йыйыу, уның мөхәррире булыу.
Бабичтың халыҡ араһында таралған, матбуғатта баҫылып сыҡҡан байтаҡ әҫәрҙәрен — бөтәһе 22 шиғырын һәм биографияһын аҡҡа күсереп яҙа, 1920 йылдың көҙөндә Комиссариаттың нәшриәт бүлегенә тапшыра.
Ченәкәй (ысын исеме Төхвәтулла Ғиззәтуллин, башҡа мәғлүмәттәр буйынса Төхвәт Ғиззәтулла улы Ченәкәев; 1893—1959) — уҡытыусы, шағир, халыҡ ижады өлгөләрен йыйыусы.
Халыҡ араһында йөрөгәндә, кешеләр менән аралашҡанда Төхвәт Ченәкәй халыҡ ижады өлгөләрен — йыр, таҡмаҡ, ҡобайырҙар яҙып ала, был эшен оҙаҡ йылдар дауам итә.
2009 йылда Ҡала үҫеше йәмәғәт фонды ярҙамы менән "Булат Йосопов киномәктәбе"н аса, уның төп маҡсаты: бөтә теләүселәрҙе кинола үҙ уй-фекерҙәрен дөрөҫ сағылдырыуға өйрәтеү.