polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Үрге тропосферала, ҡайһы берҙә тропопауза йәки туранан-тура унан аҫтараҡ (урта киңлектәрендә, нигеҙҙәре йышыраҡ 6-8 км бейеклектә ята, тропик киңлектәрҙә 6—18 км,поляр киңлектәрҙә — диңгеҙ кимәленән 3—8 км бейеклектә).
Түбәнге ситенең бейеклеге диңгеҙ кимәленән 6-8 км бейеклектә, вертикаль оҙонлоғо бер нисә йөҙ метрҙан алып бер нисә километрға тиклем , болот эсендә күренеүсәнлек 50-200 м. Ҡыйғас ҡатламлы болоттар сағыштырмаса үтә күренмәле, улар аша ҡояш йәки ай асыҡ күренергә мөмкин.
Ҡатлаулы болоттар томанға оҡшаш бер төрлө ҡатлам барлыҡҡа килтерә, ләкин ул ниндәйҙер бейеклектә урынлашҡан (йышыраҡ 100 метрҙан алып 400 метрға тиклем, ҡайһы берҙә 30-90 м) була.
Тышҡы күренешенә ҡарап ҡыйғас, ҡатлаулы һәм өйкөм болоттарға айырып йөрөтәләр; ваҡ ҡына һыу бөртөктәре йәки боҙ кристалдарының бергә тупланыуынан хасил булған атмосфераның түбәнге өлөшөндәге, ерҙән күренеп торған ҡатлам.
Түбәнге сиктең бейеклеге — 3-5 км, вертикаль оҙонлоғо — 1-4 км, болоттарҙа күренеүсәнлеге — 25-40 м. Был болоттар боҙ кристалдарынан, һыу тамсыларының гипотермияларынан һәм ҡар бөртөктәренән тора.
Әгәр болот элементтарының төшөү тиҙлеге өҫкә күтәрелеү тиҙлегенән артып китһә, улар ер өҫтөнә ашығалар һәм төшкәндә парға әйләнеп китмәһәләр, яуым-төшөм рәүешендә төшөүе мөмкин.
Улар һирәк осрай, башлыса эҫе һауа торошонда кумулонимбус болоттары үҫеше менән бәйле — болот ҡатламында дымлылығы түбән һәм болоттарҙың түбәнге сигенә яҡын бейеклеге булған ел тиҙлеге һиҙелерлек үҙгәрә.
Болоттар йылылыҡ режимын һаҡлауҙа, альбедо , шулай уҡ теплица эффектын көсәйтеүҙә төп роль уйнай, шулай итеп, тотош ер шарында һәм ҙур ғына региондарҙа диурналь һәм миҙгелле температура тирбәлеүен йомшарта.
Турбулент ҡатлаулы болоттар ел көсәйгәндә һауаны күтәреү һөҙөмтәһе булып тора, бигерәк тә өҫкө ҡатламдарҙа томан күҙәтелһә, ул яйлап ҡатлы-ҡатлы болотлоҡҡа әйләнә.
Шәйехзаданың атаһы Мөхәмәтзакир — Ҡаңлы улусының аҫаба башҡорто, Бабичевтар менән 1852 йылда Ҡаңлы улусының Көйөк түбәһендә нигеҙләнгән Ҡыйғаҙытамаҡ ауылынан 1887 йылда Әсән ауылының икенсе мәхәлләһенең имам хатибы булараҡ күсерелә.
Ҡайһы бер документтарҙа Бабич үҙенең сығышын «Ҡаңлы башҡорто» тип яҙа, ә «Башҡорт» гәзитендәге мәҡәләһендә — «Ҡаңлы балаһы» тип ҡултамға ҡуя.
Башҡорт халҡының төрлө ҡыҫымдар арҡаһында ауыр тормош көтөүе, башҡорт ерҙәре мәсьәләләре киҫкенләшеү, әсә телендә яҙма булдырыу, дөйөм белем биреүҙе камиллаштырыу тураһында борсолоп шиғырҙар ижад итә.
Бөтә башҡорт ҡоролтайы эше ваҡытында, 1917 йылдың 18 декабрендә, Шәйехзада Бабич инициативаһы менән демократик башҡорт йәштәренең «Тулҡын» мәҙәни-ағартыу һәм әҙәби берекмәһе ойошторола.
Шағир был йәштәр ойошмаһының декларацияһын төҙөүҙә һәм уға ҡул ҡуйыуҙа ҡатнаша, Өфөлә, Башҡортостандың башҡа төбәктәрендә әҙәби кисәләр, концерттар ойоштороусыларының береһе була.
Был китаптағы шиғырҙар һәм поэмалар, шағирҙың башҡа күп кенә әҫәрҙәре һымаҡ, Башҡортостан автономияһын ойоштороуға бәйле ваҡиғаларға арналған, милли‑патриотик рух менән һуғарылған.
1916 йылда Бабич төрки телендә баҫылып сыҡҡан «Тормош» гәзите редакцияһына үҙенең «Көтәм» тигән шиғырын алып килә һәм нисек башҡорт телендә яҙылған шулай баҫтырыуҙы һорай, гәзит мөхәррире быны хупламай һәм үҙгәртеп баҫтырырға тәҡдим итә, әммә шағир үҙ һүҙендә ҡала.
1919 йылдың 28 мартында Башҡорт АССР-ы Бөрйән-Түңгәүер кантоны Йылайыр ауылында, типографияны күсереү эштәре менән шөғөлләнгәндә, шағир Ғәбделхәй Иркәбаев менән берлектә 1-се Смоленск уҡсылар полкының ҡыҙыл армеецтары тарафынан үлтерелә.
1917 йылдың 25—29 авгусында Өфөлә үҙған Икенсе Бөтә башҡорт ҡоролтайында Башҡорт мәркәз шураһы составына ағза итеп һайлана, һәм шураның секретары булараҡ мөһим фармандарҙы, шул иҫәптән Башҡортостан милли-территориаль автономияһын ойоштороу тураһындағы 2-се һанлы фарманды, төҙөүҙә ҡатнаша.
1916 йылда «Ғәлиә» мәҙрәсәһен тамамлағас, артабан бер йыл дауамында Ырымбур губернаһы Троицк ҡалаһында өсөнсө мәсет янындағы мәҙрәсәлә уҡытыу эше менән шөғөлләнә, «Аҡмулла» журналын сығарыуҙа ҡатнаша.
Боронғо Грецияла төҙөүселәр ғәмәлдә аркалар һәм көмбәҙҙәрҙе ҡулланмай , ә таш ғибәҙәтханаларҙың интерьерын ябыуҙа ялпаҡ архитрав конструкциялар ҡулланыла, шунлыҡтан бина эсенә бик күп таяуҙар ҡуйыла.
Тәүге тапҡыр аркалар беҙҙең эраға тиклем меңйыллыҡта Боронғо Көнсығыш архитектураһында барлыҡҡа килә: Боронғо Мысыр архитектураһы, Боронғо Месопотамия, Боронғо Сүриә һәм эллинистик Сүриә.
Борон заманда еңеллек өсөн дә арка эшләү ҡулланылғаны билдәле, мәҫәлән, стеналағы уйымды ябыу яҫы арка рәүешендә эшләнеп, уға төшкән ауырлыҡты бушатыу маҡсатында, өҫтөнә һуҡыр арка яһалған.
Был ҡараш сәйәсәтте кеше тәбиғәте менән бәйләй: башҡа кешеләр менән аралашыу һәм мөнәсәбәттәр булдырыу кешенең асылына бәйле тип фаразлана (икенсе яҡлап, кеше был асылға төрлө сикләүҙәр һәм башҡа кешенең хайуандан айырым үҙенсәлектәре аша тәьҫир итә).
Бындай ҡараш, киреһенсә, политика кешене хайуан менән берләштергән һыҙаттар аша аңларға кәрәк ти(мәҫәлән, агрессия,үҙ-үҙеңде һаҡлау инстинкты, йәшәү өсөн көрәш һ.
Йәмғиәттәге бындай үҙгәрештәрҙең башы тип неолитик революцияны ҡарарға була, ул хужалыҡ итеү формаларына ғына түгел, кешеләрҙең тотош тормош- көнкүрешенә лә тәьҫир итә.
Ул, үҙ сиратында, иҡтисадтың үҫешенә,махсуслашыуына, яңы социаль берләшмәләр барлыҡҡа килеүгә булышлыҡ итә, шәхестең автономлығына һәм бойондороҡһоҙлоғона килтерә,уға йәмғиәттә иҡтисад аша билдәле бер статус яуларға мөмкинлек бирә, һәм шулай уҡ йәмғиәттә милек буйынса бүленеште көсәйтә,низаҡтарҙы барлыҡҡа килтерә.
Демографик үҫеш һәм иҡтисади эшмәкәрлектең киңәйеүе теге, йәки был берләшмәнең башҡаларҙан бойондороҡһоҙлоғо мәсьәләһен килтереп сығара, бынан тыш был йәмғиәттең ҡулыаҫтындағы биләмәләрҙе һаҡлау мәсьәләһе көн үҙәгенә ҡуйыла.
Фән һәм фәлсәфә үҫеше барышында сәйәсәттең төрлө билдәләмәләре тәҡдим ителә: дөйөм «батшалар сәнғәте», билдәле һәләттәр , граждандарҙы һаҡлау һәм мөмкин булғанса уларҙы насарҙан яҡшы итергә тырышыу («оберечь всех граждан и по возможности сделать их из худших лучшими») , дөрөҫ һәм аҡыллы идара итеү тураһында белем , дәүләт аппараты етәселеге йәки был етәкселеккә тәьҫир итеү , синфи ихтыяждар көрәше .
Хәҙерге заманда уны— сәйәсәт йәмғиәттәге төркөмдәр тәртибе аша күренгән эшмәкәрлек, тәртип моделдәре һәм социаль мөнәсәбәттәр менән идара иткән һәм контроль булдырыусы социаль институттар берләшмәһе һәм улар араһындағы власть өсөн көрәш тип аңлайҙар.
Бынан тыш сәйәсәт— тағы дәүләт булып формалашҡан йәмғиәттә власть һәм милекте бүлеүҙе һаҡлап алып ҡалыу , йәки үҙгәртеүгә йүнәлтелгән социаль эшмәкәрлек һәм тышҡы эшмәкәрлек , глобаль йәки бөтә донъялағы сәйәсәт .
Кешеләр араһында мөнәсәбәттәрҙе камиллаштырыу һәм йәмғиәттәге ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы йомшартыу, килеп тыуған проблемаларҙы хәл итеү юлдарын эҙләү.
Киң мәғлүмәт саралары аша төрлө социаль төркөмдәр араһында сәйәси аралашыу, граждандар йәмғиәте ойошмалары, власть һәм низағлашыусы яҡтар вкилдәре өсөн аралашсылыҡ майҙансыҡтары булдырыу.
Хоҡуҡ менән бергә сәйәсәт был мәсьәләләрҙе сисеү өсөн тәғәйенләнгән көйләүсе көс булып тора; бынан тыш, ошо уҡ маҡсаттан сығып, кешеләр тормошон ойоштороуҙың яңы төрө булараҡ дәүләт булдырыла.
Политолог М. Дюверже властың өс төрөн айыра— аноним, индивидуалләштерелгән һәм институционалләштерелгән; тәүге икеһе дәүләткә тиклем булған власть, ә өсөнсөһө — политиканы барлыҡҡа килтереүсе асыҡ дәүләт власы.
Боронғо Грецияла полистар үҙидаралары булған ҡала общиналары булараҡ барлыҡҡа килә, улар үҙҙәрен сәйәси формация итеп ойоштора — Боронғо Греция өсөн бындай йәмғиәтте ойоштороу формаһы ғәҙәти хәл була.
Сәйәсәттең бер нисә теоретик йүнәлеш тәҡдим иткән билдәләмәһе бар, улар сәйәси эшмәкәрлектең төп аспекттарының береһен айырып күрһәтә: институциональ, хоҡуҡи, иҡтисади, психологик, социаль, антропологик һәм башҡалар.
Сәйәсәт йәиһә поли́тика ( —дәүләт, йәмәғәт һәм дәүләт мөнәсәбәттәре менән идара итеү өҫталығы) — дәүләт йәки ойошманың эске һәм тышҡы мөнәсәбәт һәм хәл өлкәһендәге эшмәкәрлеге.
Был осорҙа «Тамаша» һәм «Рампа» журналдарын ойоштороуға, Өфөлә республика уҡыу-методик үҙәген, Стәрлетамаҡта — филармония һәм бейеү театрын, Сибайҙа — махсус музыка лицейын, «Сулпан» балалар театрын, филармония һәм сәнғәт училищеһын асыуға, йыл һайын йәш драматургтар семинарын һәм «Театр яҙы» фестивалдәрен үткәреүҙә ҙур өлөш индерә.
Яугир Архимедтың өйөнә килеп кереп ҡылысын терәгәс: «Туҡта, аҙ ғына сабыр ит. Минең мәсьәләм сиселмәй ҡалды, һуңынан теләһә нәмә эшлә!» тип ҡысҡырып өлгөрә.
Артабан уны халыҡ хужалығының төрлө тармаҡтарында һәм сәнәғәттә, шул иҫәптән шыйыҡлыҡты һурҙыртыу, күмер һәм иген кеүек ҡойолоусан ҡаты матдәләрҙе тейәү өсөн ҡуллана башлайҙар.
Бәлки, Архимед винты — «Сиракузия» карабы төҙөлгәнгә тиклем үк Вавилонда Семирамиданың аҫылмалы баҡсаларындағы үҫентеләргә һыу һибеүҙә файҙаланылған һыу насостың бер ни тиклем модификацияланған системаһылыр.
Ғалимдың эштәре, Иоганн Кеплер, Галилео Галилей, Рене Декарт һәм Пьер Ферма кеүек, - быуаттарҙағы бөтә донъяға билдәле математика һәм физика хеҙмәттәрендә файҙаланылған.
Нәҡ ул, бәлки, Архимедтың ынтылышы буйынса уйнап, уны ижады замандаштарын фашлаған һәм ижадсыға бөтә донъяға билдәлелек килтергән механизмдар һәм станоктар төҙөргә күндергәндер.
«Римлеләр ҡаланы алыр ине, әгәр бер ҡартты юҡ итһәләр. Бына шундай эшкә йүнәлтелгән бер кешенең ғәжәйеп көсө һәм һәләте», тип яҙа боронғо тарихсы Полибий.
Был ваҡиғаларҙан һуң 137 йыл үткәс, беҙҙең эраға тиклем 75 йылда, Архимедтың ярым емерелгән ҡәбере табыла, унда үҙе васыят иткәнсә цилиндр эсендә ҡамалған шар төшөрөлгән.
Сәйәси тотораҡһоҙлоҡ ваҡытында, ауыр климатик һәм географик шарттарҙа йәшәү өсөн көрәшкән бәләкәй халыҡтың йәшәү рәүешенең танытмаһы булып саха халҡынын дини ҡарашын сағылдыра.
Рәсүлевтың халыҡ араһында тиҙ данға ҡаҙаныуы һәм уның төбәк чиновниктарына йоғонтоһо тиҙ артыуы, Ҡорбанғәлиевтарға һәм башҡа консерватив ҡарашлы дин әһелдәренә оҡшап етмәй, улар уны Ғосман дәүләте файҙаһына пропагандалау һәм ялған дини тәғлимәт таратыуҙа ғәйепләйҙәр.
Һөҙөмтәлә, 1872 йылда Ырымбур мосолман диниә назараты мөфтөйө Зәйнулла Рәсулевты Өфөгә саҡырта, унда ишан яҙма рәүештә үҙенең ҡараштарын яҙып бирә һәм унан бөтә ғәйепләүҙәр сиселә.
Өфө һәм Ырымбур төбәк хакимиәттәренә бигерәк тә Рәсүлевтың башҡорттарға үҙ ерҙәрен һатмаҫҡа, рустар менән бер ниндәй ҙә мөнәсәбәттәргә инмәҫкә тигән саҡырыуҙары оҡшап етмәгән.
Һигеҙ ай дауамында Златоуст төрмәһендә ултырып сыҡҡандан һуң, 1873 йылдың ғинуарында Ғатаулла Әбделмаликов менән бергә Вологда губернаһының Никольск ҡалаһына һөргөнгә ебәрелә.
Зәйнулла Рәсүлевтың булышлыҡ итеүе арҡаһында Троицк ҡалаһы Рәсәй империяһы мосолмандарҙың мөһим мәғариф үҙәгенә, һәм Наҡшбндийә-хәлиҙиә дини йәмғиәтенең тәғлимәтен таратыр өсөн терәк пунктына әйләнә.
Зәйнулла Рәсүлевтың шәкерттәре араһында мөфтөйҙәр: Ғәлимйән Баруди , Ғабдрахман Рәсүлев һәм Шәкир Хыялетдинов , Дағстан ҡазыйы Сәйфулла Башларов , һәм башҡа бихисап билдәле мосолман дин әһелдәре була.
1851 йылда Троицк ҡалаһының йәмиғ мәсете янындағы Әхмәт бин Хәлит Рахманғол әл-Манғари мәҙрәсәһенә — «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһенә уҡырға бара.
Әхмәт хажи Бохараның Коклеташ мәҙрәсәһен тамамлай һәм Нәҡшбәндиә дини йәмғиәте ағзаһы булып китә, артабан Истанбулда уҡыуын дауам итеп шәйех тигән исем алып йөрөргә хоҡуҡ ала һәм тыуған яғына ҡайтып Троицк ҡалаһында тәүге мәҙрәсә аса.
Тыуған төйәгенә ҡайтҡас, суфыйлы башҡорттар араһында яңы тәртип, шул иҫәптән тәсбих тағып йөрөтөү, Аллаһы Тәғәлә исемен күп тапҡыр ҡысҡырып әйтеү , Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең тыуған көнөн байрам итеү һәм башҡаларҙы индерә.
Дини тәғлимәтте һәм шәриәтте тәрән белеү, табипсылыҡ итеү, алдан күрә белеүсәнлек һәләттәре Зәйнулла Рәсулевҡа дини остаз — ишан исеме биреүгә булышлыҡ итә.
Рәсүлевтың имамдар рәтенән үҙенең мөридтәре барлыҡҡа киләләр, ә Верхнеурал, Троицк һәм Златоуст өйәҙҙәрендәге эйәреүселәрҙең дөйөм һаны 7 меңгә барып етә.
Истанбулда уҡ Хәлиҙиә йүнәлешендәге Нәҡшбәндиә суфыйы Әхмәт Зыяитдин Гөмөшхәнәүиҙең тәғлимәтен уҡытырға рөхсәт — иджазнамә ала.
Әхмәт-суфый ислам ғилемен һаҡлап ҡалырға, ғалимдарҙың тормош юлын һәм хеҙмәттәрен өйрәнергә саҡырған; Төркиә ҡалаларында нәшриәт һәм күп кенә китапханалар аса.
Зәйнулланың фамилияһы ҡартатаһы Рәсүл-хәҙрәт бин Муса әш-Шәриф алынған, ул Шәрип ауылы мәсетенең имамы һәм уның янындағы мәҙрәсәнең мөҙәрисе була.
Зәйнулла Рәсулев «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһен 1858 йылда тамамлай һәм Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Учалы улусы Аҡҡужа ауылы мәсете янындағы мәҙрәсәлә мөҙәрис булып эшләй.
Ырымбур губернаһы идаралығының 1859 йылдың 23 майҙағы фарманға ярашлы ошо уҡ ауылдың мәсетенең указлы муллаһы — имам-хатибы һәм мәҙрәсәнең мөҙәрисе булып рәсми рәүештә раҫлана.
1883 йылдың аҙағында Зәйнулла Рәсүлевтың элекке остазы — Әхмәт бин Хәлит Рахманғол, Ырымбур губернаһы ахуны булараҡ, уға Троицк ҡалаһының 5-се йәмиғ мәсетенең имам-хатибы вазифаһын тәҡдим итә.
Зәйнулланың шәжәрәһе артабанғыса булған: Туҡһаба-бей Ҡаңлы Миңтәй Шахмай Һеркә Манғут Ятабей Яңыш Ураҙғәли Моратҡол Тупый Солтанай Ғашиҡ Байрамғол Муса Рәсүл Хәбибулла Зәйнулла.
Зәйнулла Рәсулев (Зәйнулла бин Хәбибулла бин Рәсүл, Зәйнулла-ишан; 20 март 1833 йыл — 2 февраль 1917 йыл) — башҡорт дин әһеле, ишан, йәмәғәт эшмәкәре һәм мәғрифәтсе.
1859 йылда Шәрәфетдин бин Зәйнетдин Эстәрлетамаҡиның шәкерте булған шәйех Ғабдулхәким Ҡорбанғәли ярҙамы менән Мөдйәҙиә йүнәлешендәге Нәҡшбәндиә тәриҡәте ағзаһы булып китә.
70-се йылдарҙан башлап Нәжибә Мәҡсүтова башҡорт теленең көнсығыш диалектын, уның һөйләштәрен, һөйләшсәләрен өйрәнеү теоретик эҙләнеүҙәрҙе, экспедицияларҙа тупланған тел мәғлүмәттәренә төплө аңлатмалар бирегән мәҡәләләре бер-бер артлы баҫыла.
Фарадейҙың әсәһе, белем алмаған булһала, эшһөйәр аҡыллы ҡатын була, улы уңыштарға өлгәшеп танылыу алған көнгә тиклем йәшәй һәм уның хаҡды рәүештә менән ғорурлана.
Был ваҡытта Фарадей үҙе төпләгән физика, химия буйынса фәнни хеҙмәттәрҙе, «Британ энциклопедияһы» быйынса мәҡәләләрҙе уҡып сығы, унда яҙылған эксперименттарҙы өйөндәге лабораторияла үзе эшләгән электростатик приборҙарҙа эшләп ҡарай.
Ион, катод, анод, электролит, диэлектрик, диамагнетикттар һәм диамагнетизм, парамагнетиктар һәм парамагнетизм, шулай уҡ тағы ла ҡайһы бер башҡа төшөнсәләрҙе ғилми әйләнешкә Фарадей индерә.
Йәш егеттең фәнгә ынтылышына иғтибар итеп, 1812 йылда китап төпләү өҫтаханаһына йомош менән килеүсе Лондон короллеге йәмғиәтенең ағзаһы Дено, күп химик элементтарҙы асыусы химик һәм физик Г. Дэви лекцияларына билет бүләк итә.
Электромагнитлы күренештәр физикаһына Фарадейҙың индергән теоретик өлөшө үҙенең милләттәш физигы Исаак Ньютон нигеҙләгән алыҫ һәм яҡын тәьҫир принцибынан баш тартыуҙан һәм физикала хәҙер киң ҡулланылған «физик ялан» — вектор яланының көс һыҙыҡтары менән тотошлайға тулған һәм матдә менән үҙ-ара тәьҫир итешкән арауыҡтың өҙлөкһөҙ өлкәһе — төшөнсәһен ғилми әйләнешкә индереүҙән ғибәрәт.
1824 йылдан донъялағы иң боронғо һәм Бөйөк Британияның төп фәнни ойошмаһы Лондон король йәмғиәте һәм башҡа күп ғилми ойошмалар, шул иҫәптән 1830 йылдан Рәсәй империяһының Санкт-Петербург Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы.
Флоренцияла Микеланжело Яңырыу дәүеренең үлемһеҙ өлгөһө, күп быуаттар буйы кеше һынының эталоны булған —«Давид» статуяһын , Римдә тәүгеләрҙән булып үлгән кешенең кәүҙәләнешен башҡарған «Пьета» композицияһын әҫәр итә.
1488 йылда иң яҡын дуҫы Франческо Граначчи кәңәше буйынса, атаһының ихтиярынан тыш художник Доменико Гирландайоның оҫтаханаһына өйрәнсек булып килә һәм унда бер йыл шөғөлләнә.
Микела́нджело Буонарро́ти (Тулы исеме — Микела́нджело де Франче́ско де Нери́ де Миниа́то де́ль Се́ра и Лодо́вико ди Леона́рдо ди Буонарро́ти Симо́ни, ; 1475—1564) — Италия скульпторы, рәссамы, архитекторы, шағиры, аҡыл эйәһе.
Ибн Фаҙлан «Яҙмалары» үҙендә хәҙерге Башҡортостан биләмәләрендә генә түгел, ғөмүмән, тарихи Башҡортостан ерҙәрендә иң боронғо дәүерҙәрҙә йәшәгән башҡорттар тураһында мәғлүмәттәр һаҡлаусы иң боронғо сығанаҡтарҙың береһе.
Ибн Фаҙландың ошо «Яҙмаларын» 1920-се йылдарҙа Мешхедта имам Али Ибн Реза кәшәнәһе янындағы китапханан күренекле шәрҡиәтсе Әхмәтзәки Вәлиди Туған табып алған.
Тауыш биреү йомғаҡтары буйынса коммунистар власты тулыһынса юғалтмаһа ла (президент булып Ярузельский ҡала, көс министрлыҡтары Польша Республикаһы Партия Ойошмаһы ҡулында ҡала), уларға оппозицияға властың байтаҡ өлөшөн бирергә тура килә, йәмғиәт һайлауҙарҙы режимдың еңелеүе тип ҡабул итә.
Валенсаның Берләшкән крәҫтиән һәм Демократик партияларҙың етәкселеге менән һөйләшеүҙәр алып барыуы килеп тыуған хәлдә уларҙың «Теләктәшлекте» хупларға мәжбүр булыуына килтерә.
Был һөйләшеүҙәрҙең һөҙөмтәһе — «Теләктәшлекте» легалләштереү һәм 1989 йылдың июнендә ярымирекле парламент һайлауҙарын үткәреү, уларҙа «Теләктәшлек» Сенаттағы 100 урындың 99-ын яулай.
1981 йылдың 13 декабренә ҡарай төндә Польша Халыҡ Республикаһының Министрҙар Советы рәйесе, Польша Республикаһы Партия Ойошмаһы Үҙәк Комитетының Беренсе секретары, генерал Войцех Ярузельский хәрби хәл индерә һәм «Теләктәшлекте» закондар тыш тип иғлан итә.
Әүҙем профсоюз эшмәкәрлеге өсөн Валенсаны эштән сығарыу менән рәттән 1980 һәм 1981 йылдарҙа аҙыҡ-түлектең етешмәүе һәм хаҡтарҙың арта барыуы забастовкаларға килтерә, йәмғиәттең төрлө ҡатламдарында «Теләктәшлек» киң хуплау таба һәм хөкүмәттең бер нисә ташлама яһауына, шул иҫәптән эшселәргә профсоюздарҙы ирекле рәүештә ойоштороу хоҡуғын биреүгә килтерә.
Лех Валенса (, ; 1943 йылдың 27 сентябрендә/һарысайында Польшаның Тлухово гминаһы Попово ҡасабаһында тыуған) — поляк дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, кеше хоҡуҡтарын әүҙем яҡлаусы активист, «Теләктәшлек» профсоюз ойошмаһы етәксеһе, 1990—1995 йылдарҙа Польша Президенты, 1983 йылғы Тыныслыҡ өсөн Нобель Премияһы Лауреаты, һөнәре буйынса электрик.
Ул түбәндәгене белдерә: «Ҡасандыр Польшаның бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшкән кешеләр әлеге ваҡытта илдә барған хәл менән килешмәй. Беҙ Качиньский, Леппер йәки Гертых кеүектәр өсөн көрәшмәнек».
Италияла мистерияларҙың таралыуы — быуаттар сигендә беренсе театр коллективтары барлыҡҡа килеү менән бәйле: башта һәүәҫкәрҙәр берләшмәһе рәүешендә, улар ваҡыт уҙыу менән ярымпрофессиональ театрҙарға әүерелә.
Италия профессиональ театрын ойоштороуҙа актёр һәм драматург Анджело Беольконың падуан труппаһы мөһим роль уйнай, уның ағзалары төрлө пьесаларҙа бер үк исем аҫтында, бер үк костюмдарҙа сығыш яһап, алыштырғыһыҙ типтарҙы булдыра, — был юҫыҡта труппа Беолько труппаһы быуат уртаһында барлыҡҡа килгән дель арте комедияһын уҙҙырып ебәрә.
Ренессанс дәүере театры Италияла тыуа, унда башҡа илдәргә ҡарағанда литургик драма була һәм сағыштырмаса һуң, тик быуат уртаһында ғына, мистерияларҙың итальян аналогы — барлыҡҡа килә.
Антик әҙәбиәт һәм фәлсәфә менән мауыҡҡан гуманистар башта мистерияларҙа мәжүси сюжеттарҙы, башлыса Орфей тураһында мифты ҡуллана, изге тамашаларға мөмкин булған тиклем антик рух бирергә ынтыла.
Урта быуат гистриондары — берәҙәк актёрҙар сәнғәте мәжүси крәҫтиән байрамдарына һәм улар менән бәйле традицион уйындарға ҡайтып ҡала, улар бер үк ваҡытта йырсы ла, бейеүсе лә, һөйләүсе лә, хайуандарҙы өйрәтеүсе лә, гимнаст та һәм фокуссы ла була, төрлө ҡоралдарҙа ла уйнай ала.
Ҡайһы берәүҙәр фекеренсә, мәжүсиҙәрҙән айырмалы, Көнбайыш Европа сиркәүҙәре үҙ ғөрөф-ғәҙәттәрен булдыра, былар уларҙың тәғлимәтенә тәьҫирле тамашалылыҡ бирә.
Әммә йола ғәмәлдәре генә әле театр була алмай: сәнғәт белгестәре фекеренсә, театр тамашасы булған ерҙә барлыҡҡа килә, ул әҫәрҙе ижад итеү процесында уртаҡ тырышлыҡ ҡына түгел, ә коллектив ҡабул итеүҙе лә күҙ уңында тота, театр үҙенең эстетик маҡсатына тамашасылар күңелен тапҡан осраҡта ғына ирешә.
Лето тәжрибәһе бөтә Италияла тиҙ тарала, һәм латынь барыһына ла аңлайышлы булмағанлыҡтан, тиҙҙән боронғо Рим авторҙарының итальян теленә тәржемәләре барлыҡҡа килә.
Итальян театрының ике формаһы — итальян тәржемәләрендә антик комедиялар (төп нөсхәһендә пьесалар оҙаҡ ваҡыт асыҡтан-асыҡ оҡшатыу характерына эйә була) һәм мифология сюжеттарына мистериялар — даими яҡынлаша, бер-береһенән драматургия һәм сәхнә кәүҙәләнеше элементтарын ала.
Беҙҙең эраға тиклем быуатта «гипокрит» тип аталған декламатор хор менән диалогка инә, мифтарҙың төрлө персонаждарын һүрәтләй ала, һәм шул рәүешле диалогҡа актёрлык уйыны элементтары ла ҡушыла.
Боронғо театр игенселекте ҡурсалаусы тәңреләргә, беренсе сиратта, Дионисҡа бағышланған мистерияларҙан тыуа: уға бағышланған байрам барышында кәзә тиреләренә кейенгән «сатирҙар» хоры маҡтау йырҙарын йырлай, уларҙың йөкмәткеһе Дионисий даирәһе мифтарын тәшкил итә.
Рим империяһы тарҡалғандан һуң, антик театр онотола: христианлыҡтың иртә идеологтары яһалма ҡыланышты ғәйепләй, актёрҙар, музыканттар һәм бейеүселәр генә түгел, бөтә "театр менән мауығыусыларҙы христиан общиналарынан сығара.
Шул уҡ ваҡытта халыҡ фольклоры менән бәйле мираклдәргә ҡарағанда, донъяуи пьесалар ҙа барлыҡҡа килә — башлыса, Адам де ла Аляның «Игра в беседке» һәм «Игра о Робене и Марион» пьесалары билдәле.
Театр үҫешенең башланғыс стадияларында — халыҡ байрамдарында йыр, бейеү, музыка һәм драматик хәрәкәт айырылғыһыҙ була; артабанғы үҫеш һәм профессионалләшеү барышында театр үҙенең беренсе синкретизмын юғалта, өс төп төр: драма театры, опера һәм балет театры, шулай ук ҡатнаш формалар барлыҡҡа килә.
Улар көнкүреш, күңел асыу, сатирик, йыш ҡына урам һәм майҙандарҙа ғәҙәти булмаған пьесалар уйналған, актёрҙар битлекһеҙ булған, тамашала ҡатын-ҡыҙҙар ҙа ҡатнаша алған.
Яңы Итальян театры һарай яны театры булараҡ тыуа, әммә тиҙҙән Италия йәмғиәтенең иң киң ҡатламдарында популярлык ҡаҙана, мифологик сюжеттар яйлап заманса тормош сюжеттарына урын бирә, улар, үҙ сиратында, спектакль биҙәлештәренең яңы принциптарын һәм актёр уйынының башҡа стилен талап итә.
Театр үҫеше һәр ваҡыт йәмғиәт үҫешенән һәм дөйөм алғанда, мәҙәниәт торошонан айырылғыһыҙ була — ижтимағи үҫеш үҙенсәлектәре менән уның тарҡалыуы йәки үҫеше, театрҙа теге йәки был художество тенденцияларының өҫтөнлөк итеүе һәм уның илдәге рухи тормоштағы роле менән бәйле була.
тиклем быуатта «гипокриттар» инде хор менән генә түгел, үҙ-ара ла аралаша ала, был хорҙан бойондороҡһоҙ драматик күренешкә килтерә, һәм һөҙөмтәлә — сатирҙар хорын драмаға үҙгәртергә мөмкин була.
Бөтә ваҡыттарҙа ла театр коллектив сәнғәтте күрһәткән; хәҙерге театрҙа спектакль ҡуйыуҙа, актёрҙар һәм режиссёрҙан тыш , рәссам-сценограф, композитор, хореограф ҡатнаша, шулай уҡ бутафорҙар, костюмерҙар, гримёр, сәхнә күренештәре, яҡтыртыу була.
Бары тик быуаттың 20-се йылдарында ғына махсус театр биналары барлыҡҡа килә башлай, шул уҡ ваҡытта төҙөлөш принциптары Витрувийҙан алына: боронғо Римдағы кеүек үк, тамашасылар залы амфитеатр рәүешендә төҙөлә.
Беҙгә боронғо грек авторҙарының күп кенә пьесалары, шул иҫәптән, Ипполит тураһында пьеса, Эсхилдың «Ҡаҙаҡланған Прометей» трагедияһы, Электра тураһында бер нисә пьеса, «Орестея» трилогияһы һәм башҡалар килеп еткән.
Параллель рәүештә икенсе тенденция ла үҫешә: быуаттың 70-се йылдарында Помпонио Лето Римда антик Рим театрын тергеҙә, — үҙенең уҡыусылары менән төп нөсхә телендә Сенека, Плавт һәм Теренций әҫәрҙәрен ҡуя.
Ҡол Ғәли — башҡорттар һәм татарҙар араһында телдән дә, ҡулъяҙма хәлендә лә киң таралған, күп быуаттар буйы быуындан быуынға, ҡулдан ҡулға тапшырыла килгән, уҙған быуаттың 30-сы йылдары аҙағынан Ҡазан типографияларында айырым баҫма булып сыҡҡан, халыҡ араһында киң танылыу яулаған һоҡланғыс һәм илаһи мөхәббәт дастаны — «Ҡисса-и Йософ» әҫәренең авторы.
Уның исемен, затын аныҡ ҡына күрһәткән мәғлүмәттәр күренекле башҡорт уҡымышлыһы, шағир һәм ғалим Тажетдин Ялсығол әл-Башҡордиҙың быуат аҙағында — быуат баштарында яҙылған «Тәуарихе Болғариә» тигән киң билдәле тарихи-әҙәби хеҙмәтендә әйле ҡәүеме башҡорттарының шәжәрәһе рәүешендә урын алған.
Был әҫәрҙә Тажетдин Ялсығолов, әйле ырыуы башҡорттарының шәжәрәһен килтереп, үҙенең ун һигеҙенсе быуын боронғо нәҫеллек ебе Ҡол Ғәлигә барып тоташҡанлығын раҫлай.
«Тәуарихе Болғариә»гә индерелгән был шәжәрәне үҙ ваҡытында Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев «Әй башҡорттарының нәсәбнамәһе» тигән исем аҫтында үҙенең атаҡлы «Йәдкәр» тигән йыйынтығында баҫтырып сығарған.
Иң әүәл — әйле башҡорттарының Ҡол Ғәлигә тиклемге быуындарының ил башы, башҡорт ханы Иштәктән башланған өлөшөн күрһәтәйек: Иштәк — Бәкатун — Әйле — Туҡый хан — Айҙар хан —Сәйет хан — Әмир хан — Солтанморат хан — Сәлим хан — Илһам хан —Ғабдулла хан — Ғәлим бәк — Мирхажи — Ҡол Ғәли.
Шәжәрәнең был өлөшөнән күренеүенсә, Ҡол Ғәлиҙең ата-бабаларының Туҡый хандан алып Ғәлим бәккә тиклем туғыҙ быуыны Болғар дәүләтендә арҙаҡлы хандар династияһын билдәләй.
Сөнки башҡорт араһындағы һарттарҙы тарихсы һәм этнографтарҙың, исеменең һәм элек йәшәгән ерҙәренең уртаҡлығына ҡарап, үзбәктәр менән бутап йөрөтөүҙәренә тәнҡит күҙлегенән ҡарарға мөмкинлек бирә.