polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорди (шулай уҡ Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорди, Ялсығолов Тажетдин Ялсығол улы булараҡ та билдәле, әҫәрҙәрен Ялсығол Таджетдин әл-Башҡорди исеме аҫтында баҫа, 1768—1838) — киң билдәле башҡорт тарихсы-ғалимы, яҙыусы, башҡорт суфый-шағиры.
Был ваҡытта ул ағаһы Николай менән К. И. Шульцтың хосуси пансионында, Рождественская урамындағы 1-се йортта һәм титуляр советник Г. К. Гвоздиковтың Благовещенская урамындағы 14-се йортонда йәшәгәндәр.
Н. И. Пироговтың ярҙамы менән Германияла Р. Лейкартта һәм К. Зибольдта махсуслашҡан , Италияла умыртҡаһыҙ хайуандарҙың эмбриологияһын өйрәнгән, шунда ул Александр Онуфриевич Ковалевский менән танышҡан.
Эмилия Неваховичтың ағалары: Михаил Львович Невахович — карикатурасы, Рәсәйҙә тәүге юмор йыйынтығы "Ералаш"ты баҫтырыусы ; Александр Львович Невахович — драматург, 1837—1856 йылдарҙа Император театрҙарының репертуар бүлеге етәксеһе.
Ҡартайыу мәсьәләләрен өйрәнеп һәм 36 ил буйынса йыйған мәғлүмәткә таянып, Мечников Болгарияла «йөҙ йәшкә еткәндәр»ҙең күп булыуын билдәләй — 1000 кешегә 4.
Үҙен эстәлеге һуғышҡа ҡаршы ҡоролған «Летопись» журналына йәлеп итеүсе Климент Аркадьевич Тимирязев менән, Иван Михайлович Сеченов, Иван Петрович Павлов, Николай Алексеевич Умов, Дмитрий Иванович Менделеев һ.
1882 йылда фагоцитоз күренешен тапҡас (был турала ул 1883 йылда Одессала уҙған рус тәбиғәтте өйрәнеүсе белгестәренең һәм табиптарының 7-се съезында сығыш яһаған), уны өйрәнеү нигеҙендә шешеүҙең сағыштырма патологияһын ентекләп эшләгән , артабан — иммунитеттың фагоцитар теорияһын («Инфекцион ауырыуҙарҙа бирешмәүсәнлек» — 1901; Нобель премияһы — 1908, Пауль Эрлих менән берлектә).
Илья Иванович Мечников, мөлкәтен юғалтҡас, Санкт-Петербургтан китергә мәжбүр булған һәм үҙенең Ивановкалағы имениеһенә йәшәргә ҡайтҡан 1843 йылда улы Николай, ә ике йылдан һуң Илья тыуа.
1873 йылда уның ҡатыны Людмила Васильевна Феодорович туберкулёздан үлгән, суицидҡа ынтылыусан ҡара ҡайғылы Мечников үҙенә ҡул һалырға ла уйлаған, әммә һуңынан ғүмерен туберкулёз менән көрәшеүгә бағышларға булған.
1875 йылда ул Ольга Николаевна Белокопытоваға, ысын мәғәнәһендә ярҙамсы булып киткән һөйөклө кешеһенә, өйләнә , һәм күҙәнәк эсендәге аш һеңдереүҙең мөһим функцияһын — фагоцитар күҙәнәк иммунитетын аса.
1905 йылда уҡ Мечников, Пастер институты директоры булараҡ, йәш болғар ғалимын үҙенең асышы тураһында ул замандың микробиология өлкәһендәге иң көслө белгестәре алдында Парижда лекция уҡырға саҡырған.
Икенсе ағаһы — Иван Ильич Мечников , Тула округ судында прокурор, Киев суд палатаһы рәйесе булып хеҙмәт итә һәм Л. Н. Толстойҙың «Иван Ильичтың үлеме» повесындағы геройҙың прототибы булған .
Илья́ Ильи́ч Ме́чников Харьков губернияһындағы Купян өйәҙе, атаһы гвардия офицеры, помещик Илья Иванович Мечников һәм әсәһе Эмилия Львовныа Мечникованың Ивановка имениеһендә тыуған.
Батша хөкүмәте һәм уң йүнәлешле профессураның мәғариф өлкәһендәге реакцион сәйәсәтенә протест йөҙөнән ул отставкаға сыға һәм Одессала шәхси лаборатория ойоштора, һуңынан, 1886 йылда, Николай Фёдорович Гамалея менән берлектә, йоғошло ауырыуҙар менән көрәшеү маҡсатында донъяла икенсе булып асылған беренсе рус бактериологик станцияһын булдыра.
Иван Михайлович Сеченов Мечниковты С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһына профессор вазифаһына тәҡдим иткән, ләкин ул һайланмай ҡалдырылған һәм шуға протест күрһәтеп отставкаға киткән, И. М. Сеченов, А. О. Ковалевский, Н. А. Умов менән Одессалағы Новороссийский университетында эшләгән.
Эволюцион эмбриологияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе, фагоцитоз һәм күҙәнәк эсендә матдәләр һеңдерелеүен тәүләп асыусы, шешеүҙең сағыштырма патологияһын, иммунитеттың фагоцитар теорияһын, фагоцителла теорияһын асыусы, фәнни геронтологияға нигеҙ һалыусы.
Калимантан төньяҡтан һәм төньяҡ-көнбайыштан Көньяҡ-Ҡытай диңгеҙе, төньяҡ-көнсығыштан Сулу диңгеҙе, көнсығыштан Сулавеси диңгеҙе һәм Макасар боғаҙы, көньяҡтан Ява диңгеҙе һәм Каримата боғаҙы менән уратып алынған.
Калиманта́н , ул уҡ Борне́о — донъяла ҙурлығы буйынса өсөнсө урында торған утрау; өс дәүләт: Индонезия, Малайзия һәм Бруней араһында бүленгән берҙән-бер диңгеҙ утрауы.
Хазарҙарға ҡаршы походта Дунайҙа һәләк булған Аспарух урынына Дуло ырыуының башҡа вәкиле — хан Тервел килә, һәм ул Юстиниан батшаға император хакимлығын кире ҡайтарырға ярҙам итә.
Урта быуаттар Болгарияһының һуңғы «халыҡ йыйылышында» Борис баш ҡаланы Плисканан Преславҡа күсереүҙе иғлан иткән һәм яңы кенәз тип үҙенең монахлыҡта йөрөгән өсөнсө улы Симеонды ҡуйған.
863 йылда византий ғәскәре баҫып ингәс, Борис тыныслыҡ килешеүе төҙөгән һәм, уның нигеҙендә Загораны һаҡлап ҡалһа ла, Ҡара диңгеҙ буйындағы ҡалаларҙан баш тартҡан, христиан динен ҡабул итеү бурысын иңенә алған.
Византияның 879—880 йылдарҙағы сиркәү соборында болғар сиркәүенә, Византия менән папство араһында Болгарияны сиркәүгә буйһондороу өсөн көрәш шарттарында, автокефалия мөмкинлеге биреләБолгар архиепископы резиденцияһы Плискала урынлаша.
Болгарияла быуат башына тиклем ҡулланылған грек яҙыуы йоғотоһонда славян азбукаһы грек хәрефтәре яҙылышына яҡыная, бының һөҙөмтәһе булып яңы славян яҙыуы — кириллица барлыҡҡа килгән.
Емерелгән һәм яндырылған Преславты алғас, император Иоанн Цимисхий болгар баш ҡалаһының атамаһын Иоаннополь тип үҙгәрткән, Борис Константинополгә алып киткәндәр һәм публика алдында регалияларынан мәхрүм иткәндәр.
Ҡырҡ ғазап сигеүсе Тырново сиркәүенең бер колоннаһына батша түбәндәге һүҙҙәр соҡоп яҙырға бойорған: «6738 йылдың йәйендә… мин, Иван Ясень, Христос аллалы болгарҙарҙың тоғро батшаһы һәм самодержецы… идара итеүемдең ун икенсе йылында грек ғәскәрен ҡыйраттым, ә Феодор Комнин батша әфәндене барса болярҙары менән әсирлеккә алдым. Һәм уның бөтөн ерҙәрен яулап алдым…»
580 йылдан 670 йылға тиклем балҡан славяндары Фессалоника ҡалаһын, үҙҙәренең буласаҡ дәүләт берләшмәһенең үҙәгенә әйләндерергә өмөт итеп, баҫып алырға теләп уға биш тапҡыр һөжүм итәләр.
Фракийҙар ер эшкәртеү (бойҙай, арпа, арыш, тары, киндер, етен сәскәндәр; емеш-еләк һәм йәшелсә үҫтергәндәр), малсылыҡ , сауҙагәрлек, һөнәрселек, шулай уҡ ҡорал яһау менән шөғөлләнгәндәр.
Баҡыр быуаты эпохаһында ил территорияһы Көнсығыш Урта диңгеҙ мәҙәниәтенә, Криводол-Селькуца и Коджадермен-Гумельница-Караново мәҙәниәттәренә ҡараған, көньяҡ райондарҙа металлургия үҙәге булған.
Был дәүләт үҙенең тәүге көнөнән көнбайышта Тимер ҡапҡанан алып көнсығышта Ҡара диңгеҙгә саҡлы, көньяҡта Стара-Планин тауҙарынан алып Дунайҙың һул ярына саҡлы ерҙәрҙе биләгән.
быуаттарҙа Болгариялағы ергә милекселек күрше Византиялағына оҡшаған булған: шәхси ер биләү крәҫтиәндәр йәиһә феодалдар ҡулында, община ере — крәҫтиән общиналары милегендә, ҡалған ер монархтыҡы булған.
Һуңынан башҡа уңышлы картиналары эйәрә, шулар иҫәбендә «Хужаһы булырғамы-юҡмы» , «Тәрән йоҡо» , «Ҡара юлаҡ» һәм «Ки-Ларго» фильмдарында ул Лорен Бэколл менән бергә киноға төшә.
«Таш урман» фильмындағы роле уға ҙур уңышкилтерә. Бынан һуң ул «Бысраҡ йөҙлө фәрештәләр» һымаҡ гангстер фильмдарында, һәм «Доктор Х-тың ҡайтыуы» һымаҡ В төркөмө фильмдарында уйнай.
Сибай ҡалаһы эшҡыуары Гөлназ Азатова, махсус цех асып, буҙаны һатыуға етештерә: бында аҙна һайын эшләп сығарылған 700 литр шифалы эсемлек Өфө ҡалаһының 60, Сибайҙың һәм Баймаҡ районының 80-гә яҡын магазинына оҙатыла.
Дивизия командиры полковник Коваленко өлкән сержант Әхмәтғәлинға, взводы менән фронт һыҙығы аша үтеп, Сунуплява бейеклегендә нығынып, совет артиллерияһының иҫке костел янында тупланған немец ғәскәрҙәренә, техникаһына һәм сигенеүсе дошманды ут аҫтында тотоу заданиеһын ҙур ышаныс менән йөкмәткән.
Хәким Әхмәтғәлин командалығындағы разведчиктар отделениеһы, фронт һыҙығы аша үтеп, Савино ауылы янынан артабан урман һәм һаҙлыҡ аша тәғәйенләнгән бейеклек битләүенә килеп еткән һәм, уны һаҡлаусы пулемётсыны юҡ иткәс, Сунуплява бейеклегенә менгән.
Хәким Әхмәтғәлин ҡаты алыш булырын аңлаған, шунлыҡтан разведчиктар взводы составында берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ — радист Зина Кувалдинаны фронт аша үҙ ғәскәрҙәре яғына ҡайтарып ебәргән.
Ә етеҙ өлкән сержант Хәкимйән Әхмәтғәлин йә унда йә бында йөрөп үҙенең һалдаттарын дәртләндергән, бер минутҡа ла туҡтамаған алыш менән оҫта һәм аныҡ етәкселек иткән.
Яҡындағы Сунуплява ауылының йорттары янған, ҙур юғалтыуҙар менән немец һалдаттары төркөмө Чутак Уразов урынлашҡан крәҫтиән кәртәһенә яҡынлаша алған, уны ҡамап алып үлтергәндәр.
Күп ҡан ҡойған разведчиктарҙың командиры йәш имәнгә шыуышып барып еткән һәм үҙенең һалдаттарына үлер алдынан былай тип әйткән: «Бирешмәгеҙ, ныҡ тороғоҙ, ҡәрҙәштәр, тиҙҙән беҙҙекеләр киләсәк…».
Урун Абдулаев менән Яков Шакуров, үлгән дошман һалдаттары һәм офицерҙарының ҡоралы менән патрондарын алыр өсөн, алғараҡ барған, уларҙы автоматтан ҡыҫҡа сиратлы атыуҙар менән Пётр Сыроежкин ҡаплаған.
Немецтар артиллериянан атҡан, снарядтарҙың береһе Шакуров менән Абдулаев араһына эләккән, ул Шакуровты шунда уҡ үлтергән, ә Абдулаев контузия алып битләүҙә иҫһеҙ ятҡан.
Немецтар инде убаны тик бер генә кеше һаҡлай икәненә төшөнмәгән, Пётр Сыроежкиндың бер грантаһы менән өс патроны ғына ҡалған, был тағы ла бер нисә немецты үлтерергә мөмкинлек биргән.
1945 йылдың 24 мартындағы СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы, өлкән сержант Әхмәтғәлин Хәкимйән Рәхимйән улына, үлгәндән һуң, Советтар Союзы Геройы званиеһы бирелгән.
Ошо уҡ юғары звание уның взводы составында Сунуплява бейеклеген һаҡлаған төрлө милләттәге 10 яугирға бирелгән: Андронов Василий Антонович , Сыроежкин Пётр Константинович , Чернов Матвей Степанович , Ашмаров Фёдор Иванович , Уразов Чутак , Тайгараев Тукубай , Абдулаев Урунбай , Шакуров Яков Савельевич , Шкураков Михаил Ермилович , Ҡарабаев Тишебай .
Өлкән сержант Хәкимйән Әхмәтғәлин 2-се Прибалтика фронты 3-сө удар армияһы 219-сы Идрица уҡсылар дивизияһы 375-се уҡсылар полкы 1-се уҡсылар ротаһында взвод командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.
Шундай бер алыш барышында, взвод Псков өлкәһе территорияһындағы оборона өсөн уңайлы булған бейеклекте биләй һәм һаны 50 кешенән ашыу немец подразделениеһының бер нисә контрһөжүмен кире ҡаҡҡан.
15 июлдә взвод тағы бер мөһим бейеклекте биләгән һәм дошмандың бер нисә контрһөжүмен кире ҡаҡҡан, бейеклектең барлыҡ битләүҙәре немец һалдаттарының үле кәүҙәләре менән ҡапланған, Әхмәтғәлин взводының яугирҙары убаны һаҡлап ҡалыуға ирешкән.
Ул Беларусь Республикаһының ике халыҡ депутаты Иван Титенков һәм Виктор Шейман менән бергә Витебский өлкәһенең Лиозно ауылы янынан үтеп барғанда, уларҙың «Мерседесын» ҡыҫырыҡлап килгән «Форд» машинаһынан уларға аталар.
Һөҙөмтәлә КГБ һәм Эске эштәр министрлығының тикшереү эксперименттары буйынса, Титенков һәм Шейман дәлилләгән шарттарҙа һөжүмдең бер нисек тә булыуы мөмкин түгеллеге билдәле була.
28 июнь көндө Лукашенко Хөкүмәт Йортона инә башлағанда, Баш йорт хакимлығы хеҙмәткәрҙәре уны был бинаға индермәҫкә тырышалар,ә Лукашенко барыберХөкүмәт йортона ингәс, ул һәм уның өс ярҙамсыһы милиционерҙар тарфынан туҡмалалар.
Белоруссия Прокуратураһына милиция хеҙмәткәрҙәре был осраҡта Александр Григорьевичты милиционерҙарҙың формалы кейеменең бер нисә төймәһен өҙөүҙә һәм өҫ кейемдәрен боҙоуҙа ғәйепләп яҙалар.
Улар араһында Леонид Синицын, Дмитрий Булахов, Виктор Гончар, Валерий Цепкало, Александр Федута, Михаил Сазонов, Юрий Малумов, Петр Капитуло, Виктор Терещенко, Иван Титенков, Александр Лукашов, Виктор Кучински, Владимир Ядренцев, Владимир Нистюк, Анатолий Лебедько, Николай Карпиевич һәм Виктор Шеймандар булған.
Әммә бер аҙҙан һуң Лукашенко башта вәғәҙә иткән сәйәсәтенән айырмалы сәйәсәтте тормошҡа ашыра башлағас, уның командаһының күп кенә ағзалары, йәш президенттың аҙымдарына ҡаршы сығып, оппозицияға тупланалар.
1975 йылда Могилев педагогия институтының тарих факультетын тамамлай, ә 1985 — ситтән тороп Белоруссия ауыл хужалығы академияһының иҡтисад факультетын тамамлап, «ауыл хужалығы производствоһының иҡтисад ойоштороусыһы» белгесе була.
Үҙенең һайлау алды программаһында Лукашенко Белоруссияның юҡҡа сығыу упҡыны алдында торғанын, уның производство һәм ауыл хужалығының ҡырҡа кәмеүен, инфляция темпының , енәйәтселек һәм коррупцияның юғары дәрәжәлә булыуын әйткән.
Өҫтәүенә, ул яңы власть тормошҡа ашырырға тейешле маҡсаттар- инфляцияны кәметеү һәм халыҡтың хәйерселеккә батыуын туҡтатыу, мафияны юҡ итеү, коррупция дәрәжәһен кәметеү, элекке СССР республикалары менән бәйләнеште яңынан тергеҙеү — икәнлеген әйткән.
1982 йылда Шкловский районының «Ударник» колхозында рәйес булып, һуңынан Шклов төҙөлөш материалдары комбинатының директор урынбаҫары, ә 1985—1987 йылдарҙа шул уҡ райондын Ленин исемендәге колхозында партком секретаре булып эшләй.1987 йылдың март айында шул уҡ райондың «Городец» совхозында директор булып эшләй һәм 1988 йылда беренселәрҙән булып Могилёв өлкәһе совхозында аренда подрядын ҡуллана башлай.
Унда һайлаусылар дүрт мәсьәлә ҡараны: рус теленә дәүләт теле статусы биреү , яңы дәүләт флагы һәм дәүләт гербын раҫлау, Лукашенконың иҡтисад мәсьәләһендә Рәсәй менән интеграцияһын булдырыу политикаһын яҡлау һәм Белоруссия президентының Беларусь Республикаһы Юғары Советын таратырға хоҡуғын раҫлау.
Лукашенко һайлауҙар ваҡытында ауыл хужалығы стандарттарын күтәреүҙе, социаль пособиелар һәм сәнәғәт етештереү күләмен арттырыуҙы үҙенең төп бурысы итеп ҡуйҙы.75,65 % тауыш йыйып, Лукашенко беренсе турҙа еңде.
Александр Григорьевич Лукашенко — белорус сәйәсмәне һәм дәүләт эшмәкәре, Беларусь Республикаһының беренсе президенты , Беларусь Республикаһының Милли олимпия комитеты президенты , Ҡораллы көстәренең баш командующийы, республикаһының Именлек Советы рәйесе.
Беларусь Республикаһында коммерция структураларының эшсәнлеген өйрәнеү буйынса ваҡытлыса комиссияһын етәкләгән сағында урындағы һәм республика власть органдарының эше тураһында тәнҡит менән сығыш яһай,үҙенең ҡыйыу сығыштарында, айырым алғанда, Юғары Советы Рәйесе Станислав Шушкевичты ныҡ тәнҡитләй.
1995 йылдың ғинуарында Лукашенко һәм Рәсәй Федерацияһы президенты Борис Ельцин һалым һәм таможня берлектәре тураһында Беларусь һәм Рәсәй араһындағы килешеүҙәргә ҡул ҡуйҙылар.
Февраль айында Лукашенко һәм Ельцин ике ил араһындағы дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында, 1996 йылда —Беларусь һәм Рәсәй араһында Берләшмә төҙөү тураһында килешеү , 1998 йылда Рәсәй һәм Беларусь граждандарының тиң хоҡуҡлығы тураһында килешеү төҙөнөләр.
Беларуссия Республикаһының Юғары Советында СССР-ҙы бөтөрөүсе Беловежскийҙәге килешеүҙәрҙе ратификациялаған саҡта,ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, был килешеүҙәргә Лукашенко ҡаршы сыҡҡан берҙән-бер, икенселәре буйынса — ул һайлауҙарҙа ҡатнашмаған, өсөнсөләре буйынса — тауыш биреүҙән тыйылып ҡалған депутат булған.
2008 йылдың башында Белоруссия Именлек Советы ултырышында Белоруссия атом электростанцияһын төҙөү тураһында план ҡабул ителә һәм уны 2016—2018 йылдарҙа эшләй башлатыуҙы тәьмин итеү ҡарала.
ОБСЕ тағы бер ҡат һайлауҙарҙы танымай, сөнки президентлыҡҡа кандидат булған Миленкивич А. В. һәм Козулин А. В етәкселегендә илдә күп кеше ҡатнашлығында протест акциялары уҙҙы.
1996 йылдың мартында Лукашенко Рәсәй Федерацияһы, Беларусь Республикаһы һәм Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан Республикалары араһында иҡтисади һәм гуманитар өлкәләрҙә бәйләнештәрҙе тәрәнәйтеү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйҙы.
Михаи́л Алекса́ндрович Улья́нов 1927 йылдың 20 ноябрендә РСФСР-ҙың Себер крайы Тар округы Муромцев районының Бергамак ауылында ҙур булмаған ағас эшкәртеү артелы директоры ғаиләһендә тыуған.
Гельмс И. А. Достоверное описание замечательных событий при осаде города Риги и того, что случилось со дня её блокады, а также во время жестокой бомбардировки и обстреливания её в 1709 г., до сдачи её в 1710 г., изо дня в день замечено и пин Иоакимом Андреем Гельмсом, который лично выдержал эту тяжкую осаду и из одиннадцати лиц своего дома один остался в живых // Сборник материалов и статей по истории Прибалтийского края.
Гротиан И. Г. Выселение жителей Дерпта в 1708 году (Статья, составленная по запискам дерптского пастора Иоанна Генриха Гротиана и напечатанная в « » 1873 года в ном. 162—163) // Сборник материалов и статей по истории Прибалтийского края.
Төньяҡ һуғыш — 1700 йылдан алып 1721 йылға тиклем дауам иткән Швеция һәм төньяҡ Европа дәүләттәренең Балтик буйы ерҙәренә эйә булыу өсөн коалиция араһында барған һуғыш.
Аптека, юғалған әйберҙәр бюроһы, сейф, тәүлек әйләнәһенә медицина хеҙмәттәре күрһәтеү, мәғлүмәтте теләгән бер телдә тәҡдим итеүсе уҡыу-уҡытыу үҙәге һәм башҡа хеҙмәттәр ҡаралған.
Аҙна дауамында фестивалгә килеүселәр күп төрлө музыка менән таныша ала: традицион алжир йырҙарынан алып дәртле канада индастриалына тиклем, бруталь америка хард-корынан нескә лондон диджейҙарына ҡәҙәре.
Музыканан тыш, Сигеттә күп төрлө мәҙәни саралар, шул иҫәптән кинофильмдар ҡарау, спорт ярыштары, сәнғәт күргәҙмә һәм галереялары, театр һәм цирк тамашалары, дискуссия клубтары, тел өйрәнеү мәктәптәре, балалар өсөн программалар, призлы уйындар, хәйриә акциялары ла уҙғарыла.
Һәр төрлө аш-һыу тәҡдим ителә: хот-дог, пирожки, еләк-емеш, печенье, пирожныйҙар, шашлыҡ, сендвич, диңгеҙ ризыҡтары, пицца, ҡоймаҡтар, ҡурылған картуф, вегетариан ризыҡтар, биопродукт, ҡоро емештәр, туңдырма һ.
Үткән быуаттың 80-се йылдар аҙағы, 90-сы йылдарында «Урал» Башҡорт халыҡ үҙәге ағзаһы, «Аҡтамыр» ижтимағи ойошмаһы етәксеһе булараҡ, башҡорт милли балалар баҡсалары, мәктәптәре астырыу буйынса ойоштороу эштәре менән йәмәғәтселек башланғысында шөғөлләнә.
Уның һәм фекерҙәштәренең фиҙаҡәрлеге менән Өфөлә 136-сы башҡорт мәктәп-лицейы, 140-сы башҡорт гимназия-интернаты, Күмертауҙа 13-сө башҡорт мәктәбе, «Айгөл» балалар баҡсаһы, Салауат ҡалаһында 25-се башҡорт гимназияһы һәм «Йәншишмә» балалар баҡсаһы асыла.
«Әсә телендә уҡытыу: бөгөн һәм иртәгә», «Туған телде өйрәтергәме, әллә туған телдә уҡытырғамы?», «Башҡортостан халыҡ мәғарифын үҫтереү буйынса тәҡдимдәр» һ.
Мөхәмәтғәле Ғәли улы Исҡужин (1927 йылдың 23 марты, Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны Урта Мотал ауылы — 2000 йылдың 22 феврале, Өфө ҡалаһы) — педагог, башҡорт милли мәғарифы өлкәһендәге йәмәғәт эшмәкәре.
Хронологик яҡтан беренсе тарихи проза һәйкәле тип Корюндың 440 йылда яҙылған "Маштоц житиеһы", был әҫәр әрмән әҙәбиәтенең беренсе оригиналь һәйкәле тип иҫәпләнә и считающиеся первым оригинальным памятником армянской литературы Агатангелос тарихы быуат башы ваҡиғаларын бәйән итә, Әрмәнстандың христиан динен дәүләт дине булараҡ ҡабул итеү тарихына бағышланған һәм артабанғы быуаттарҙың тарихи, нәфис әҙәбиәтенә бик ҙур йоғонто яһаған .
йөҙйыллыҡтың икенсе яртыһына Егишенең 449-451 йылдарҙағы фарсыларға ҡаршы әрмәндәрҙең баш күтәреүенә бағышланған «Вардан һәм әрмән һуғышы тураһында» тигән хеҙмәте ҡарай.
Фавстостың хеҙмәтендә, әрмән әҙәбиәтендә тәү тапҡыр, кире персонаждарҙы сатирик ҡараштан һүрәтләү билдәләнгән, шулай уҡ ул эпик ҡиммәткә лә эйә .
Бөйөк Вардан быуатта «Борондан ҡалған әрмән яҙмаларының барлығы Левон батша заманында уҡ, Киликияла әрмән хәрефтәре менән мәжүси батша Хайкиданың исеме яҙылған аҡса табылған дәүерҙән бирле, иҫбатланған» тип яҙған .
404 йылда тәү тапҡыр Месроп Маштоц инициативаһы менән Тәүратты һәм башҡа ғибәҙәт китаптарын тәржемә итеү маҡсатында төньяҡ Месопотамиянан Әрмәнстанға «даниил яҙмалары» тип йөрөтөлгән яҙыу өлгөләре килтерелгән.
406 йылда, төньяҡ Месопотамияға бер йыллыҡ экспедициянан һуң Месроп Маштоц хәҙерге заманға тиклем килеп еткән әрмән алфавитын төҙөгән һәм әрмән милли әҙәбиәтенә һәм яҙмаһына нигеҙ һалған.
быуаттың иң әһәмиәтле хеҙмәте, Гевондтың «Хәлифтәр тарихы", 790 йылдар тирәһендә тамамлана. Был эпоханың тарихнамәләре Әрмәнстандың да, уға күрше булған илдәр һәм региондарҙың да тарихын өйрәнеү эшендә мөһим сығанаҡ булып хеҙмәт итә. Житие әҙәбиәте үҫешкән, был жанрҙың иң һәйбәт һәйкәле булып 737 йылда яҙылған «Ваан Гохтнеци житиеһы» һанала.
Төрлө осорҙарҙа ижад ителгән боронғо Әрмәнстан батшалары Трдан һәм Аршак , полководецтар Мушег һәм Вардан Мамиконян тураһындағы легендалар, эпик йырҙар һәм риүәйәттәр ҙур художество һәм тарихи-донъяны танып белеү әһәмиәткә эйә.
йөҙйыллыҡ әҙәбиәтенең был йүнәлештәге мөһим һәйкәлдәренең береһе булып, 441—449 йылдар арауығында яҙылған Езник Кохбациҙың «Ялған тәғлимәтте кире ҡағыу» хеҙмәте — боронғо әрмән әҙәбиәте шедеврҙарының береһе тора.
Шаракандар — әрмән гимнографияһы ижадының иң күренекле вәкилдәре булып Месроп Маштоц, Иоанн Мандакуни, Степанос Сюнеци һәм башҡалар торған, уларҙың ижады артабанғы быуаттарҙағы әрмән шиғриәтенең нигеҙендә ята.
Тарихи прозала масштаблыҡ һәм тарихи реалияларҙы киң яҡтыртыу һыҙаты көслө, Әрмәнстан тарихын башҡа халыҡтар һәм дәүләттәр тарихы менән параллель ҡарау был хеҙмәттәрҙең баһаһын арттыра һәм милли масштаб сиктәренән ашып сыға.
быуат аҙағында бик борондан һаҡланып ҡалған донъяуи шиғриәт әҫәре - Давтак Кертог үҙенең данлыҡлы «Бөйөк кенәз Дживанширҙың вафатына күҙ йәше» элегияһын ижад итә.
т. быуаттан да алда әрмән телендә әҙәбиәт һәм яҙыу булғанлығын иҫбат итерҙәй айырым тарихи сығанаҡтар мәғлүмәттәренә нигеҙләнеп, тарихсылар һәм телселәр төрлө теориялар тәҡдим итеп ҡаранылар .
быуатта шулай уҡ житие әҙәбиәтенең һәйкәлдәре, айырым алғанда, «Изге Григорий Мәғрифәтсе житиеһы», «Мученичество Рипсимян ҡыҙ балаларының яфа сигеүе» һәм «Изге Шушаниктың интегеүе» донъя күргән (тәүге икеһе Агатангелостың «Әрмәнстан тарихы» хеҙмәтенең ҡушма өлөшө булып тора).
1968 йылда Анаҡ Шамил төрөк яҙыусыларының хикәйәләрен башҡорт теленә тәржемә итеп, уларҙы айырым йыйынтыҡҡа туплап, Башҡортостан китап нәшриәтендә баҫтырып сығара.
«Ябай әйберҙәргә мәдхиәләр» , «Зәңгәр Өстүбә иле» йыйынтыҡтары — хәҙерге заман, халыҡтың тарихи үткәне, быуындар бәйләнеше тураһында фәлсәфәүи уйланыуҙарҙы тәшкил итә.
Анаҡ Шамил шиғырҙарында ысынбарлыҡты сәнғәтле фекерләү аша күҙаллап тасуирлауға ынтыла, поэтик образдарға таянып яңы һүҙ әйтергә, шиғри формалағы стандарт булмаған тәжрибәләр яһарға, айырыуса аҡ шиғыр менән ирекле шиғыр өлкәһендә үҙенсәлекле эҙләнеүҙәр үткәрергә тырыша һәм шуның аша башҡорт шиғриәтен акцентлы шиғыр менән байыта.
Академик А. Н. Заварицкий Таулы Башҡортостанда тимер мәғдәне, төҙөлөш материалдары, минераль буяуҙар, Урал аръяғының көньяғында баҡыр һәм алтын эҙләү нигеҙҙәрен өйрәнеүгә тотонған.
Башҡортостан ерҙәрен хужалыҡ яғынан үҙләштереү тәрәнәйгән, етештереүҙе әүҙемләштергән сәнәғәт һәм ауыл хужалығы объекттары күбәйә барған һайын, уның ҡалалары, ауылдары һәм райондарының экологияһы ла насарайғандан насарайҙы.
Был «хужалар» республиканан Мәскәү файҙаһына мөмкин тиклем күберәк табыш һығып алыу менән генә ҡыҙыҡһынды, урындағы социаль иҡтисади һәм экологик ихтыяждарҙы ҡәнәғәтләндереүгә бик аҙ ғына аҡса ҡалдырылды.
Минераль-сеймал һәм яғыулыҡ базаһын киңәйтеү ҡара һәм төҫлө металлургияны яңыртыуға, сәнәғәттең яңы тармаҡтарын булдырыуға этәргес бирә: яңы эшкәртелә башлаған Күсем һәм Ныяҙғол рудниктары Магнитогорск металлургия комбинатына марганец, Күкшек руднигы Днепр алюмин заводына бокситтар ебәрә башлай.
Әммә 30-сы йылдарҙа Башҡортостандың ер аҫтын үҙләштереүҙең төп һөҙөмтәһе нефть сәнә-ғәтенең барлыҡҡа килеүендә күренде, сөнки шунан алып республиканың иҡтисади үҫешендә боролош билдәләнде.
Тәбиғәтте һәм ресурстарҙы һаҡлау тураһында закондарҙы үҫтереүҙең хоҡуҡи нигеҙҙәре булдырылды, был закондар экологик, һыу, ер, урман кодекстарын, ер аҫты байлыҡтары, халыҡтың санитария-эпидемиология именлеге тураһындағы кодекстарҙы үҙ эсенә ала.
Тәбиғи ресурстарҙы һаҡлау һәм файҙаланыу буйынса йәнә бер нисә закон («Хайуандар донъяһы тураһында», «Үҫемлектәр донъяһы тураһында», «Ерҙәрҙе мелиорациялау тураһында» һ. б.) ҡабул ителде.
30-сы йылдарҙа Магнитогорск металлургия комбинаты төҙөлөү менән бәйле рәүештә Урал аръяғының һәм Уралдың көнсығыш битләүҙәренең уға яҡын ятҡан төбәктәре геологик, гидрогеологик, гидрологик һәм урман иҡтисады йүнәлешендә ентеклерәк өйрәнелә башлай, һөҙөмтәлә марганец һәм хромит мәғдәндәре, магнезит, төҙөлөш материалдары сеймалы ятҡылыҡтары асыла һәм өйрәнелә, урман һәм һыу ресурстары запасы билдәләнә.
һуғыштан һуң ил хужалығын тыныс тормош рельстарына күсереү республиканың көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш төбәктәрендә яңы нефть ятҡылыҡтарын, Сибай һәм Учалы баҡыр колчеданы мәғдәнен, шулай уҡ Күмертау һоро күмер ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙе киң ҡолас менән алып барыу мәленә тап килде.
Ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн 40-сы йылдарҙа башланған бәләкәй гидро-электр станциялары төҙөү Ҡариҙел йылғаһының энергияһын үҙләштереүгә барып тоташты һәм унда Павловка ГЭС-ы төҙөлдө, ул бөтә республиканы өҙлөкһөҙ рәүештә энергия менән тәьмин итергә тейеш, тип күҙ уңында тотолдо.
Граждандар һуғышында аяуһыҙ алыш майҙанына әүерелгән Башҡортостанда 1927/28 хужалыҡ йылында ни бары 105 сәнәғәт предприятияһы булған, улары ла башлыса ауыл хужалығы һәм урман сеймалын эшкәртеү менән шөғөлләнгән.