polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
16 июндә 14:00 сәғәттә сит ил эштәре совет халыҡ комиссары Вячеслав Михайлович Молотов Латвия илсеһе Ф. Коциньшҡа Латвия хөкүмәтен отставкаға ебәреү һәм Латвияға сикләнмәгән совет ҡораллы көстәре контингентын индереү талап ителеүен уҡып ишеттерә һәм өҫтәп түбәндәгене белдерә: әгәр 23:00 сәғәткә тиклем Латвия хөкүмәтенән яуап килмәһә, СССР-ҙың ҡораллы көстәре Латвия биләмәһенә инәсәк һәм теләһә ниндәй ҡаршылыҡтарҙы ла баҫтырасаҡ.
Министрҙар кабинеты ҡаршылыҡ күрһәтеүҙән баш тарта, сөнки ундай хәрәкәт ҡан ҡойошҡа килтерер, әммә Латвия дәүләтен ҡотҡара алмаҫ, тип иҫәпләй.
«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Латвия менән Башҡортостан араһында иҡтисад тармағында ғына түгел, шулай уҡ мәҙәни, фән, мәғариф өлкәләрендә бәйләнештәрҙе үҫтереүҙә юғары әүҙемлек күҙәтелә.
2015 йылдың 14 декабрендә республикаға эш сәфәре менән Латвияның Рәсәйҙәге Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы илсеһе Астра Курме етәкселегендәге Латвия эшҡыуарҙары делегацияһы килә.
Был осорҙа Совет Латвияһының ҡайһы бер партия етәкселәре Мәскәүгә етәксе вазифаларға күрһәтелә, улар араһында КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы Арвид Янович Пельше, СССР-ҙың эске эштәр министры Борис Карлович Пуго һ.
Имеҙеүселәрҙең 62 төрө иҫәпләнә, уларҙың 19-ы Латвия биләмәһенә яңылыш ҡына килеп инеүе мөмкин, мәҫәлән: ябай йәки таплы тюлень, ябай диңгеҙ сусҡаһы һәм туғырлама .
Латвияла ҡоштарҙың яҡынса 300 төрө осрай, ҡайһы берҙәре башҡа илдәрҙә һирәк осрай, мәҫәлән, аҡ ҡойроҡло бөркөт , змееяд , ҡара ҡауҙы .
Төбәк үҫешен планлаштырыу һәм үҙидараның хеҙмәттәшлеген тәьмин итеү өсөн, 2006 йылда — Видземе, Земгаль, Курземе, Латгаль һәм Рига (Пририжье менән Рига берләшмәһе статистик төбәктәрҙең сиктәренән айырыла) планлаштырыу төбәктәре булдырылған.
Юридик йәһәттән - 1995 йылдың 12 апрелендәге «Латвия гражданлығы булмаған элекке СССР граждандарының статусы тураһында»ғы закон субъекттары — СССР-ҙан башҡа бер ниндәй дәүләттең дә граждандары булмаған һәм Латвияның гражданлығына эйә булмаған кешеләр.
шулай уҡ Төньяҡ Атлантика килешеү ойошмаһы , Европа Советы, Европала Именлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошма, Халыҡ-ара валюта фонды , Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы , Балтик диңгеҙе дәүләттәре Советы һәм Төньяҡ инвестиция банкы ағзаһы булып тора.
2007 йылдың 21 декабрендә Латвия исемлеккә инде, ә 2008 йылдың 30 мартынан зонаға ингән дәүләттәр араһында эске сиктәрҙә сик контролен бөтөрөүҙе һәм бер үк ваҡытта зона менән сиктәш өсөнсө дәүләттәр менән сиктәш булған сик контролен нығытыуҙы күҙ уңында тотҡан Шенген зонаһы ҡағиҙәләрен тулыһынса ҡуллана.
Рәсәйҙә феодаль тарҡаулыҡ һәм уделдар барлыҡҡа килеү осоронда Всеслав Брячиславич хакимлығы осоронда Көнбайыш Двина буйындағы Ливон ерҙәре Полоцк кенәзлегенә буйһонған була .
СССР заманынан алып социаль, иҡтисади һәм сәйәси үҙгәрештәргә ҡарамаҫтан, 2022 йылға Латвияла һәм күрше Эстонияла рус этник аҙсылыҡ , процент яғынан ҡарағанда, донъяның бөтә илдәре араһында иң ҙуры — рус этник аҙсылығы йәшәй.
2011 йылдың март — июнендә үткәрелгән дөйөм милли халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса, Латвия халҡы 2 067 887 кеше тәшкил иткән, ә халыҡтың ғәмәлдәге үҫеш темптары иҫәбенән сығарылған баһалау мәғлүмәттәре буйынса, 2015 йылдың авгусына уның һаны 1 978 300 кешегә тиклем кәмегән.
Латвия Республикаһының 1999 йылдың 21 декабрендәге «Дәүләт теле тураһында»ғы Законының 4-се статьяһына ярашлы, Латвия дәүләте лив телен ерле халыҡтың теле булараҡ һаҡлауҙы, яҡлауҙы һәм үҫтереүҙе тәьмин итә.
Руссо-Балт — Рус-Балтика вагон заводы, «Феникс» Рига вагондар эшләү заводы, «Проводник» резина изделиелар заводы эшләй башланы, Рәсәйҙә тәүге автомобилдәр һәм велосипедтар сығарыла.
1991 йылдың 24 авгусында РСФСР Латвия Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү фактын таный, һәм 4 октябрҙә Латвия һәм Рәсәй дипломатик мөнәсәбәттәрҙе тергеҙә.
Латвияның Милли ҡораллы көстәре — Латвия дәүләтенең азатлығын, бойондороҡһоҙлоғон һәм территориаль бөтөнлөгөн һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән ғәскәрҙәр тупланмаһы.
Шулай уҡ быуаттың икенсе яртыһында латыш композиторы К. Бауманис тарафынан яҙылған, тәүге тапҡыр 1873 йылда башҡарылған һәм 1921 йылда гимнға әүерелгән «, !» Латвия гимны ла иғтибарҙан ситтә ҡалманы.
Совет мәғлүмәттәре буйынса, Латвияла нацистар һәм уларҙың ярҙамсылары тарафынан баҫып алынған йылдарҙа 313 798 совет гражданы һәм 330 мең совет хәрби әсире үлтерелә и 330 тысяч советских военнопленных.
1915 йыл — Беренсе донъя һуғышы барышында Германия ғәскәрҙәренең Курляндияны баҫып алыуы, Латвия ҡалаларынан сәнәғәт предприятиеларын эвакуациялау, Двинскиҙа ҙур емереклектәр, латыш уҡсы частарын булдырыу.
29 октябрҙә — СССР менән Латвия араһындағы үҙ-ара ярҙам тураһындағы Пактҡа ярашлы, Латвияға 21 559 кеше иҫәпләнгән 2-се айырым уҡсылар корпусы һәм Ҡыҙыл армияның 18-се авиация бригадаһы частары килә.
2004 йылдың 1 майында Латвия башҡа 9 ил: Эстония, Литва, Польша, Словакия, Чехия, Венгрия, Словения, Мальта һәм Кипр Республикаһы — менән бергә Европа союзының тулы хоҡуҡлы ағзаһы-иленә әүерелә.
Халыҡтың тәбиғи кәмеүе һөҙөмтәһендә, үлем кимәле тыуым кимәленән юғарыраҡ булғанда, халыҡтың дөйөм һаны 7,1 мең кешегә кәмегән, ә миграция һөҙөмтәһендә халыҡ һаны тағы ла 2,5 мең кешегә кәмегән.
2004 йылдың 1 майында Латвия башҡа 9 ил: Эстония, Литва, Польша, Словакия, Чехия, Венгрия, Словения, Мальта һәм Кипр Республикаһы — менән бергә Европа союзының тулы хоҡуҡлы ағзаһына әүерелә.
Латвияның гербы — өҫкө өлөшөндә зәңгәр фонда ҡалҡып килгән ҡояш, һулда аҫта көмөш фондағы ҡыҙыл арыҫлан һәм уңда аҫта ҡыҙыл фонда көмөш грифон менән биҙәлгән ҡалҡан.
Динле даоизм һуңғы Хань династияһы хакимлығы осоронда барлыҡҡа килә: Чжан Даолинг Сычуань губернаһында Биш Сүмес Дөгө мәктәбенә мәктәбенә нигеҙ һалған һәм уның беренсе патриархы булған.
Икенсе быуаттың икенсе яртыһында «Һары Таҫмалар» ихтилалы даосизмдың популярлығының шарттары булып тора: Өсөнсө Күк остазы Чжан Лу Сычуань провинцияһы тауҙарына терәлеп торған Ханчжун территорияһын үҙ контроле аҫтына ала, һуңынан беренсе даосизм теократик дәүләткә әйләнә.
Даосизм дәүләте 215 йылда Цао Цаонан еңелә һәм юҡҡа сыға, әммә Цао остазға привилегиялар бирә һәм һарайға йәлеп ителә, шуға ла мәктәптәр киң территорияла, шул иҫәптән Ҡытайҙың төньяғында ла тарала.
Даосизмға ҡағылышлы фәлсәфәүи яҙмалар беҙҙең эраға тиклем бишенсе быуатта Көрәшкән Батшалар осоронан, Конфуций тәғлимәте менән бер үк ваҡытта тиерлек башлана.
Әҙәбиәттә йыш ҡына һинд фәлсәфәһенән даосизм положениеларын үҙләштереү мөмкинлеге тураһында, йәки киреһенсә, даосизмды Һиндостанға килтереп, унда буддизмға нигеҙ һалыу мөмкинлеге тураһында һүҙ бара.
Беҙҙең эраның быуат башында Лао-цзы һыны илаһилаштырыла, тәңреләрҙен һәм ендәрҙең ҡатмарлы иерархияһы төҙөлә, яуыз рухтарҙы «юҡ иткән» йолалар һәм күрәҙәселек үҙәк урынды биләгән культ барлыҡҡа килгән.
Даосизм пантеонын Йәшмә хаким етәкселек итә, ул күк аллаһы, юғары илаһ һәм императорҙарҙың атаһы булараҡ хөрмәт ителә; уның артынан Лао-Цзы һәм донъяны барлыҡҡа килтереүсе Пан-гу килә.
Кавказ аръяғы Советтарының съезы 1922 йылдың 12 мартында ойошторолған «Кавказ аръяғы Социалистик Совет Республикаларының Федератив Союзы»н берҙәм «Кавказ аръяғы Совет Социалистик Федератив Республикаһы» тип үҙгәртә.
Уйһыулыҡ Анлантика формалашыуҙың башланғыс стадияһында көнсығышта Тетис океанының ике ҙур океан бассейнын һәм көнбайышта Тымыҡ океанды тоташтырыу булараҡ барлыҡҡа килә.
Төньяҡ Америка һәм Көньяҡ Америка плиталары көнбайышҡа табан хәрәкәт итә, төньяҡ-көнсығышҡа Африка плитаһы, ә көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай Евразия плитаһы Урта диңгеҙ буйында ҡыҫылыу билбауын барлыҡҡа килтерә.
Иң билдәле диңгеҙҙәр һәм төп ҡултыҡтар : Ирланд диңгеҙе, Бристольский ҡултығы, Төньяҡ диңгеҙ, Норвег диңгеҙе, Балтик диңгеҙе , Бискай ҡултығы, Урта диңгеҙ (диңгеҙ Альборан, Балеар диңгеҙе, Лигур диңгеҙе, Тиррен диңгеҙе, Адриатик диңгеҙе, Ион диңгеҙе, Эгей диңгеҙе), Мәрмәр диңгеҙе, Ҡара диңгеҙ, Азов диңгеҙ, Гвинея ҡултығы, диңгеҙ рисер, лазарев диңгеҙе, уэдделл диңгеҙе, скоша , Кариб диңгеҙе, Мексика ҡултығы, Саргасс диңгеҙе, ҡултыҡ Мэн, изге лаврентий ҡултығы, лабрадор диңгеҙе.
Төрлө ваҡытта океан өлөштәре Көнбайыш океан, Төньяҡ диңгеҙ, Тышҡы диңгеҙ тип аталған; Атлантик океандың көньяҡ яртыһын ҡайһы берҙә Эфиопия диңгеҙе йәки океаны тип атайҙар, сөнки «Эфиопия» термины Сахараның бөтә субэкваториаль Африкаһына ла .
Төньяҡ Боҙло океан менән сик Хадсон боғаҙының көнсығыш инеү урыны буйлап үтә, Артабан Дэвис боғаҙы аша һәм Гренландия утрауы яры буйлап Брюстер моронона тиклем, Дания боғаҙы аша Исландия утрауындағы Рейдинупур моронона тиклем, яр буйында Герпир моронона, артабан Фарер утрауҙарына, артабан Шетланд утрауҙарына һәм Скандинавия ярымутрауы ярҙарына тиклем 61 төньяҡ киңлектә.
быуат уртаһынан ғына Атлантик океан атамаһы хәҙерге мәғәнәлә ҡулланыла башлай, рус телендәге тәүге атластарҙа шулай уҡ «Төньяҡ диңгеҙ» атамаһы ла ҡулланыла.
Океан. ҙурлығы буйынса ике диңгеҙгә бүленгән: уның экваторға тиклем төньяҡ өлөшө Атлантик диңгеҙ тип, Көньяҡ өлөшө Эфиоп диңгеҙе тип атала»; 1824 йылдағы донъя картаһында хәҙерге мәғәнәлә «Атлантик океан» атамаһы ҡулланыла.
Атлантик океан — ҙурлығы буйынса Ерҙә Тымыҡ океандан һуң икенсе, төньяҡта Гренландия һәм Исландия, көнсығышта Европа һәм Африка, көнбайышта Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка һәм көньяҡта Антарктида араһында урынлашҡан.
Ғәли Хоҙаяров (төп исеме Хоҙаяров Ғәләүетдин Ғәйнетдин улы; 20 сентябрь 1891 йыл — 9 март 1966 йыл) — уҡытыусы, журналист, шағир, дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре.
1919—1920 йылдарҙа Өфөлә сыҡҡан «Шәреҡ ярлылары» гәзите мөхәррире; 1924—1932 йылдарҙа Ҡазандағы «Спартак» күн аяҡ кейеме комбинаты директоры, Татар АССР-ы Халыҡ Хужалығы Советы Рәйесе урынбаҫары, Ауыл хужалығы кооперацияһы союзы рәйесе, Татар педагогия институты ректоры, Татарстан мәғариф халыҡ комиссары, Ҡазан совет төҙөлөшө институты директоры.
Дөйөм мәғлүмәттәр буйынса, 1924—1932 йылдарҙа бындағы «Спартак» күн аяҡ кейеме комбинатында директор, Татар АССР-ы Халыҡ Хужалығы Советы Рәйесе урынбаҫары, Ауыл хужалығы кооперацияһы союзы рәйесе, Татар педагогия институты ректоры, ТАССР мәғариф халыҡ комиссары, Ҡазан совет төҙөлөшө институты директоры була.
Хөкөм ваҡытын тултырып, азатлыҡҡа сыҡҡандан һуң ошо ҡалала кәмәләр эшләү верфында хеҙмәт һала, шунан һуң Ҡазанға ҡайтып, элегерәк үҙе етәкләгән «Спартак» фабрикаһында эшләй.
Зәйнәбте, әсәһе Фатиманы һары һағыштарға һалып, Рәсүлебеҙ баҡый донъяға күскәс, Хәҙрәте Ғәли уны ерләүҙе ойоштора, беренсе хәлиф итеп һайланған Әбү Бәкерҙең уң ҡулына әүерелә.
Ислам ғалимдары был бөйөк шәхесте, ғөмүмән, Рәсүлебеҙҙән ҡала беренсе мосолман тип иҫәпләй, сөнки ул мәжүсилек һаҙлығына инеп өлгөрмәй, балиғ булыу менән үк иман килтерә.
Пәйғәмбәребеҙҙән һуң һайланған хәлифтәр хәҙрәте Әбү Бәкер, хәҙрәте Ғүмәр һәм хәҙрәте Усман Ҡөрьән хафиз булараҡ, уны һәр саҡ яндарында тоторға тырышалар, кәңәшләшәләр.
Ул дәүләттә баш ҡазый вазифаһын үтәй, ә хәҙрәте Ғүмәр ҡайҙалыр сәфәргә киткән сағында үҙе урынында һәр саҡ хәҙрәте Ғәлиҙе ҡалдыра, вафаты алдынан иһә үҙе урынына ҡуйырҙай 6 кеше араһында уның исемен дә атай.
Һижрәнең 61-се йылында , мөхәррәм айының 10-сы көнөндә Кербәлә янында имам Хөсәйен үҙенең барлығы 73 кенә арҡалашы менән Йәзидтең 70 меңлек ғәскәре ҡулсаһында ҡала.
Хәдистәрҙән күренеүенсә, яуға бер көн ҡала имам Хөсәйен төн ҡараңғылығынан файҙаланып, теләгән кешеләргә ҡасып китергә рөхсәт итә, сөнки уларҙың һәләк булырына шик ҡалмай.
Бала тәрбиәһендә Зәйнәб раҙыйаллаһу ғәнһә, әлбиттә, Пәйғәмбәр ғаиләһендә алған һабаҡтарға таяна, тыуған йортондағы ғәҙәттәрҙе дауам итә, балаларын донъяға һөйөнөп көтөп ала, һөйөп тәрбиәләй.
Сабый әле донъяға килмәгән сағында уҡ әле 9 ай әсәһе менән бер тән, бер йән булып йәшәй, күренгәс тә, уның һөтө менән туҡлана, уның наҙы менән тәпәй баҫа, ул өйрәткән һүҙҙәр менән теле асыла.
һин ғаиләмдән беренсе булып минең яныма киләсәгеңә һәм йәннәткә тәүге булып инәсәгеңә һөйөнмәйһеңме ни? Һәммә мөслимәләр һинең ҡурсыуың аҫтында буласаҡ”, - тип әйткән булған бит Рәсүл Әкрәм.
Күфә ҡалаһы халҡы быға риза булмай, Пәйғәмбәребеҙҙең бығаса идара эштәренә һис ҡыҫылмай йәшәгән ейәне Хөсәйенгә уға буйһонорға теләүҙәрен белдереп хәбәр ебәрә.
Хөсәйен яҡындарын алып юлға сыға, әммә шул арала Йәзид яҡлылар баш күтәреүселәрҙең етәкселәрен йә ҡурҡытып, йә байлыҡ биреп үҙ яғына ауҙарыуға өлгәшәләр.
Нур өҫтөнә нур булып иң аҫыл заттарҙан – хәҙрәти Ғәли менән Рәсүлебеҙҙең ҡыҙы Фатиманан Зәйнәб исемле ҡыҙ бала ошонда донъяға килгән, тупрағына кендек ҡаны тамған.
Пәйғәмбәребеҙҙең йән киҫәгенең йән киҫәге был баланың бишеген әһле Ислам донъяһында кешелек сифаттары буйынса иң юғары баҫҡыста торған әсә доғалар уҡып тирбәткән, Аллаһ Арыҫланы ҡушаматлы атаһы ҡурсып-һөйөп үҫтергән, Пәйғәмбәр олатаһы хатта намаҙында янында тотоп, арҡаһына йөкмәп Аллаға сәждә ҡылған.
Сәйидә Зәйнәб бинт Али‎ әл-Ҡубра Мәҙинә ҡалаһында Һижрә буйынса 6-сы йылда, йомадил-әүүәл айының 5-се көнөндә өсөнсө бала булып донъяға килгән.
Таш йөрәктәрҙе лә тетрәндерерлек ниндәй һүҙҙәр әйткәндер, хәлифтең ярҙамсыһы Ғөбәйҙулла уларҙы Йәзидтең үҙенә оҙата, һәм тегеһе әсирҙәрҙе ҡайтарып ебәрә.
Әммә Сүриә һәм Мысыр мосолмандарын үҙ яғына ауҙарған Мүәвиә исемле кеше хәлифлеккә дәғүә итә башлағанлыҡтан, Хәсән раҙыйаллаһу ғәнһү халыҡтың берҙәмлеген һаҡлар өсөн, хакимлыҡтан баш тарта һәм Мәккәгә ҡайтып китә.
Сәйидә Зәйнәб бинт Али‎ әл-Ҡубра — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ейәнсәре, ҡыҙы әз-Зәһрә Фатиманың һәм хәҙрәти Али Әбү Талиптың өсөнсө ҡыҙы.
Пәйғәмбәребеҙҙең мөбәрәк аяҡтары баҫҡансы Йәсриб атамаһы йөрөткән Мәҙинә ҡалаһын юҡҡа ғына нурлы, йәғни Мәҙинә-Менәүәрә тип атамайҙар шул.
Һижрә буйынса 18 йылда Зәйнәб Абдаллаһ ибн Йәғәфәр менән никахлана, уларҙың 5 балаһы була: улдары Мөхәммәт, Йәфәр, Әүен һәм Али , шулай уҡ ҡыҙҙары Үмм Күлсүм.
Шиғыйҙар Пәйғәмбәребеҙҙең ейәне Хөсәйенде изгеләштерәләр, уға бәйле “шахсей-вахсей ” тип ҡаты ауаз һалып, үҙ-үҙҙәрен туҡмау йолаһы башҡаралар.
Килтерелгән тамғалар буйынса беҙ Инйәр буйы ҡатай ауылдары башҡорттарының бөтөн ырыу берекмәһен тәшкил итеүҙәрен, араларында бүтән милләт кешеләре булмаған йәмғиәтте тәшкил итеүҙәрен раҫлай алабыҙ.
Әммә ҡатайҙарҙың «һәнәге» төп тамға "серү-серге"нең бер өлөшө икәнен күрәбеҙ, шулай булғас, ҡатайҙарҙағы был тамға менән ҡумырыҡтағы «һәнәк» тамғаикеһе ике айырым тамға, тип раҫларға була.
Грум-Гржимайло, һәм хәҙерге тикшеренеүселәр араһында ла ҡайһы берҙәр ҡара-ҡатайҙарҙы монгол сығышлы, тип иҫәпләй (мәҫәлән, У.Эрдниев, Г.Авляев хәҙерге ҡалмыҡтарҙағы «китуд» исемле ырыу төркөмө кидандарға барып тоташа, тиҙәр), тип иҫәпләй.
Мәҫәлән, Л. Викторова кидандарҙы үҙҙәренән боронғораҡ сяньби халҡынан айырылып сыҡҡан, ә сяньбиҙарҙың үҙ атамаһы «ҡытай» булған, ә бындай фонетик үҙенсәлек тик төрки халыҡтарҙа ғына бар, тип иҫәпләй.
Ғәле бейҙең был осорҙа тотҡан сәйәси роле бик ҙур ғына булғандыр, уның Инйәр буйында дәүләт берләшмәһен тергеҙеп ҡарауы тураһында Башҡорт Википедияһы сығанаҡтарында ла күренеп ҡала .
Шуны әйтергә кәрәк, Алтын Урҙа тарҡалғандан һуң барлыҡҡа килгән Нуғай Урҙаһы хакимлығы осоро тураһында сағыштырмаса аҙ өйрәнелгәнлеген иҫәпкә алырға кәрәктер.
Көнбайыш Башҡортостанда ҡатай этнонимы һаҡланып ҡалған: Әлшәй районында Ҡатай йылғаһы, Баҡалы районында Иҫке һәм Яңы Ҡатай ауылдары, Ҡатай урманы, Шишмәлә Ҡатай кисеүе, Ҡатайлар ере һ.
Быны ул бөтә мосолман донъяһына янаған хәүеф тип ҡабул итә һәм бөтә мосолман донъяһынан элиталы ғәскәр йыя башлай, һөҙөмтәлә йөҙ меңгә яҡын ғәскәр йыйыла .
Ғәскәре күпкә аҙыраҡ булһа ла, Елюй Сәнджәр ғәскәрен ҡыйратып ҡына ҡалмай, солтандың ҡасып киткән ҡатынын, бик күп ярҙамсыларын әсиргә ала.
Көнбайышта иһә, көнсығыштан мосолман донъяһына һөжүм итеүсе һәм Фәләстиндәге тәре йөрөтөүселәргә ҡушылырға килеүсе ниндәйҙер изге батша Иоан пәйҙә булыуы тураһында легенда барлыҡҡа килә.
Был осор халыҡтар араһында бәйләнештәр нығыуына булышлыҡ итеүен ҡайһы бер тикшереүселәр билдәләй, әммә кидандарҙың мәҙәниәте юғарыраҡмы, түбәнерәкме булғанлығы буйынса ғына фекерҙәр төрлөлөгө бар.
Мәҫәлән, ҡыпсаҡтарҙың тарихын тикшереүсе Маркварт фекеренсә, ҡараңғы ун икенсе — ун өсөнсө быуаттарҙа тик ҡара ҡатайҙар ғына башҡаларҙан айырылып торған.
Хәҙер улар нәмәгә оҡшатыла — шулай аталып йөрөтөләләр: «сар күсәре», «ырғаҡ», « ҡойошҡан», «әүернә», «ҡапҡа», «өҙәңге», «һәнәк», «сүмес», «сүкеш», суҡыш", «ҡош тәпәйе», «ырғаҡ», «һуҡа», «һабан», һ.
Артыш ағасы ла, ҡарағай ҙа ылыҫлылар, Белорет төбәгендә ике ағас та үҫә, артыштан ҡарағайға, ә унан ҡарамаға яңылыш әүерелгәндер ырыу ағасы информаторҙар тарафынан.
Найман үҙе монгол телендә һигеҙ тигәнде аңлата, ә кидандар төп һигеҙ ҡәбиләнән торғанлығы билдәле(В. Бартольд, киреһенсә, наймандар үҙҙәре һигеҙ ҡәбиләнән торған, тип иҫәпләй).
Йәлү Таши исемле ҙур бер сәйәсмән, ҙур бер ғалим булыуы, йәғни бер ҡулында ҡәләм, икенсе ҡулында ҡылыс тотҡан заттан булып 1125 йылда, чжурчендар империяны баҫып алғандан һуң, Төркөстанға, Алтай тауҙары тарафына китеп Ҡара ҡатайҙар дәүләтен төҙөй, тип яҙа ә.
Тәүҙә Йәлү «гурхан» исеме алып күсмә халыҡтарҙың чжурчендәргә ҡаршы көрәш байрағына әүерелһә лә, көстәр тигеҙ булмау сәбәпле артабан көнбайышҡа йүнәлә .
Көнбайышҡа киткән кидандар инде ҡара ҡатайҙар булып китәләр (китмәй ҡалған ҡатайҙар чжурчендар тарафынан буйһондоролалар, уларҙың аҙаҡтан монголдар һөжүме ваҡытында чжурчендарға ҡаршы баш күтәреүе тураһында В.Бартольд яҙмаларында күрергә мөмкин.
Лев фон Бергхольц ҡатай башҡорто Дауыт мулланан яҙып алған легендала башҡорттар бынан мең йылдар самаһы элек ҡайҙандыр Кавказ артынан килгәндәре, ҡайһы берҙәре һыуҙан — кәмәләрҙә, ҡайһы берҙәре ҡоро ерҙән — ярҙан барыуҙары бәйән ителә.
Тәүҙәрәк бер нисә быуат улар көньяҡта Волга һәм Дон буйҙарында, Ҡырымғаса тиклемге далаларҙа йәшәгәнлеге, бер нисә тапҡыр Мәскәү янына уҡ килеп етеүҙәрен һөйләй Дауыт мулла.
Был легенда бөтә башҡорт халҡы тураһында булһа ла, ҡатайҙар тураһында Дауыт мулла айырым рәүештә — улар башҡорт ырыуҙары араһында иң ҡыйыуы, иң ҡырағайы булып, таулы-ташлы урындарға килеп төйәкләнеүҙәрен әйтә.
Империяла идара итеү нигеҙҙәре кореялылар һәм ҡытайҙар тарафынан барлыҡҡа килтерелә, ҡытай иероглифтары нигеҙендә һәм ҡытай яҙмаһы элементтарынан кидандар яҙмаһы барлыҡҡа килтерелә, ҡалалар, һөнәрселек, сауҙа үҫешә.
« быуаттың икенсе яртыһында ҡатайҙарҙың төньяҡҡа һәм көнсығышҡа күпләп күсенеүе башлана. Уларҙың ҡайһы бер өлөшө Ағиҙелдең урта ағымына һәм Инйәрҙең түбәнге өлөшөнә — таулы-урманлы ергә килеп ултыра. Һуңынан ҡатайҙар, табындарҙың ҡыҫымы арҡаһында, Инйәрҙең урта һәм үрге ағымына күсенә. Ағиҙелдең башына барып сыға».
Бөгөнгө көндә иҙел-ҡатайҙар Үрге Сермән, Урта Сермән, Ҡушыҡ, Аҙнағол, Мәхмүт, Үткәл, Үҙәнбаш, Хөсәйен, Рысыҡай һәм Арша ауылдарында төпләнеп йәшәй.
Был осор үҙенсәлектәренән һәр хаким янында махсус «ордо», йәки дружинаһы булыуын, тәғәйен генә башҡалалары булмауын, киҙан хакимдарының резиденциялары һунар йәки балыҡсылыҡ сезоны башланыуға ҡарап үҙгәреүен һанап китергә булыр ине.
Ҡатай ырыуының төп бабалары Күһәп булғанлығы, ырыуҙың яңғыҙ Күһәптән таралғанлығы күрһәтелгәндән һуң, уның ҡыҫҡаса тәржемәи хәле яҙыла ти, автор.
Кидандар бик әүҙем рәүештә Ҡытайҙың төньяғында нығына, биш династия, ун батшалыҡ осоро шуныһы менән үҙенсәлекле — был ваҡытта ике дәүләт — төньяҡ һәм көньяҡ дәүләттәре һыйышып йәшәй.
Төньяҡта Бөйөк дала традицияларына тоғролоҡ һаҡланһа, көньяҡта Тан империяһына хас тәртиптәргә нигеҙләнгән йолалар, иерархиялар башҡарыла, сөнки көньяҡ дәүләте Тан империяһына алмашҡа килә лә инде.
Борон Кама буйында, һәм Урал алдында йәшәгән ҡәбилә башлыҡтары кенәздәр власть билгеһе булған ҡоралдары ла ҡош суҡышына, йә тәпәйенә оҡшаш булған икән(ананьин-пьянобор
Хәҙерге ваҡытта байтаҡ ғалимдар, яҙыусылар башҡорт ырыуҙарының тыуған төйәктәре Көньяҡ Урал булыуы, ваҡыт-ваҡыт менән илдең төрлө тарафтарына сәселеп бер ни тиклем йәшәгәс, кире ҡайтыр булғандар, тигәнерәк фекереҙе лә әйтәләр.
Ваҡыт үтеү менән, был ҡағыҙҙар юғалғандыр, сөнки 1770 йылдың 10 мартында ҡумрыҡ старшинаһы Абҙан Ырыҫов шул документтың күсермәһен Өфө провинциаль кәнсәләренән барып ала.
Был ваҡытта ул документ уларға ер һатыу өсөн кәрәк булған, ә 1838 йылда ер өсөн бәхәс яңынан ҡупҡас, яҡтар провинциаль кәнсәләрҙән күсермәнең күсермәһен барып алалар.
Тамьяндар менән ҡатайҙар араһында ер өсөн бындай оло низағтар документтарҙа осрамай, әммә риүәйәттәр хәҙерге заманға ҡатайҙар менән тамьяндар араһында ла ер өсөн ҡасандыр һуғыш булыуын килтереп еткергән.
Инйәр ҡатайҙарының юғары начальствоға яҙған үтенес-хаттағы йөҙҙән ашыу тамғаларҙан күренеүенсә, уларҙа төп тамғалар булып «сүкеш» һәм «һәнәк»(әйткәндәй, «һәнәк» һүҙе урынына «ҡош тәпәйе» һүҙен ҡулланыу дөрөҫөрәк
Ул үҙенең «Башкиры. Физический тип башкир» һәм «Башкиры: Историко-этнографические очерки» хеҙмәттәрендә башҡорттарҙы тәбиғәт шарттары менән бәйләп, өс өлөшкә бүлеп ҡарарға тәҡдим итә.
644 йылда улар Кореяға ҡаршы көрәштә Ҡытай яғында булалар, 696 йылда Ҡытай йоғонтоһонан сығып кидандар хакимы ҡаған титулын ҡабул итә, быға яуап итеп ҡытайҙар кидандарға бер нисә поход ойоштора, тик улар уңышһыҙ тамамлана.
Был ваҡиға бик боронғо замандарҙа — быуат аҙаҡтарында булғандыр, әммә табындарҙың ҡатай ерҙәренә ымһыныуы бының менән генә бөтмәгән, ахыр сиктә Ҡумрыҡ-Табын һәм Ҡатай волосы башҡорттары 1728 йылда үҙ-ара килешеп, ерҙәрен бүлеп сығалар.
Был «полюбовный раздел» ҡағыҙы ошолай башлана: «1728 -го июня 28 числа писана запись такова: Уфимского уезду Ногайской дороги башкирцы Катайской волости Кускай Бакшаев, Ибрай Емяков с товарищи, Кумрук Табынской волости Урусь да Чюра Савельевы с товарищи не для какого такого подлога и всякого переводу на всю сущею правдою написали мы меж себя сию запись, в том, что предложили мы о вотчинах своих полюбовный раздел…».
937 йылда Амбағайҙың улы Дегуан Төньяҡ Ҡытайҙы буйһондора, уның һуңғы императоры Ли Цун-ке уға бирелмәҫ өсөн үҙен һәм ғаиләһен яндыра, бөтә полководецтары ла әсир төшә.
Беренсе тапҡыр шулай Күк аҫты империяһы башҡа дәүләт хакимлығын таный, Дәғүән ризалығы менән ҡытай тәхетенә Ши-цзин-тан ултыра, уның тыңлаусан вассалына әүерелә.
Императорҙы һөргөнгә ебәреп 947 йылда Дәғүән рәсми рәүештә Ҡытай императоры булып ултыра, тик бындағы климатты эҫе тип иҫәпләп кире төньяҡҡа ҡайтырға сыға, әммә юлда саҡта вафат булып ҡала.
Бының шулай икәнен этнононимдан яһалған атамалар раҫлап тора, тип әле Көньяҡ Уралдың көнсығыш итәгендә көн күргән ҡаратабын, ҡатай, һеңрән ырыуҙарын миҫал итеп килтерә.
Артабан ҡатайҙарҙың бер өлөшө Ағиҙелдең урта, Инйәрҙең түбәнге ағымына күсеп ултыралар, ҡалғандары төньяҡҡа һәм төньяҡ-көнсығышҡа йүнәлә.
Мәҫәлән, мин Йөйәк ауылында йыйған мәғлүмәттәр буйынса, атаһынан улына, әгәр ҙә ул туранан-тура вариҫ булһа(мәҫәлән, атай донъяһы кинйә улға күсә, кинйә улы атай тамғаһын үҙенә ала) тамға үҙгәрешһеҙ күскән, ә башҡа айырылып сыҡҡан улы атаһының тамғаһына бер ни тиклем үҙгәреш индергән.
Йөйәктә йәшәүсе Атауллин Хөснөтдин атаһы ғаиләһенән айырылып сыҡҡас «Өс саталы һәнәк» тамғаһын бер ни тиклем үҙгәртә — уң яҡ сатаға уртанан аҫҡа ҡараған бер таяҡ һыҙып ҡуя.
Аҙаҡта яҡтар бүленгән вотчиналарҙа ғына хужа булырға, бер-береһенең биләмәләренә йөрөмәҫкә, үҙ-ара талашмаҫҡа, солоҡ балына теймәҫкә һәм йәнлек-ҡоштарҙы ауламаҫҡа килешәләр.
Ҡатайҙар яғы ерҙе килешеп бүлеү ҡағыҙын яҙғанда Ҡолмандың батшаға барып алған ер биләү ҡағыҙын Өфө воеводаһы Иван Бахметьевтан барып алыуҙарын һәм үҙҙәрендә ҡалдырыуҙарын да теркәйҙәр килешеүгә.
Ауылдарҙа төрлө хужалыҡ әйберҙәрендә, солоҡ ағастарында, ололарҙың хәтерендә һаҡланып ҡалған тамғалар байтаҡ йыйылды, архив материалдарында ла байтаҡ осрай улар.
Шул тамғаларҙан сығып та борон ырыуҙың дөйөм тамғаһы булған тигән фекергә килергә була, ә ырыуҙы тәшкил итеүсе бәләкәйерәк туғандар ғаиләләре төркөмдәрендә ырыу тамғаларының вариациалары булған.
«Улар бер ҡасан да борон күсеп килмәгәндәр. Ошо гүзәл Уралыбыҙҙа Урал бөркөтө, айыуы, мышы-боланы, бал ҡорто, Ағиҙеле, Инйәре, Рәзе һәм Ямантауы булғандай — ҡатай, тау ҡатай ырыуҙары ошо ерҙә булғандар…».
Әсғәт Вәаһап улы ҡатайҙар хаҡында олатаһының нығытып әйткән бер фекерен дә хәтерләй: «Ҡатай башҡорттары бер ҡасан да Рус дәүләтенә буйһоноп йәшәмәй, улар ирекле ырыу булған».
Ә был атрибуттарҙы башҡорт ҡәбиләләренең риүәйәттә Сыңғыҙ хан тарафынан алыу факты, башҡорт шәжәрәләренең ҡайһы берҙәрен пәйғәмбәрҙәргә алып барып тоташтырыу кеүек, нәҫел-ырыуҙың затлылығын дәлилләү өсөн кәрәк булғандыр.
Тарихсы-этнограф Рим Йәнғужин билдәләүенсә, «Тарихи-этнографик әҙәбиәттә ҡатайҙарҙың ҡара-ҡитайҙарҙан йәки кидандарҙан сығыуын раҫлаған фекер йөрөй. Ә бына кидандарҙың үҙҙәренең ҡайҙан килеп сығыуы хаҡында фекер төрлөсә . Шулай ҙа тикшеренеүселәрҙең күбеһе уларҙы монгол сығышлы тип иҫәпләй… Һуңғы йылдарҙа ҡара-ҡытайҙарҙың төркиҙәрҙән сығыуы хаҡында фекер нығый бара».
В. В. Бартольд «Улуғбәк һәм уның заманы» китабында Ибн әл Әсир мәғлүмәттәренә таянып, быуатта уҡ кидандарҙың үҙ мең тирмәһе Етеһыу буйына күсенеүен яҙа.