polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Ғәжәп, әммә шуныһы факт: Башҡортостанда металлургия заводтарының ҙур ғына төркөмө ике быуат дауамында тиерлек эшләп килһә лә, машиналар эшләүсе бер генә предприятие ла төҙөлмәгән, сөнки батша хөкүмәте метрополия ихтыяждары өсөн бынан фәҡәт сеймал алыу менән генә ҡыҙыҡһынған.
Был республиканың төп тәбиғи ресурстарын (нефть һәм газ, көкөртлө колчедан мәғдәне, урман сеймалы, аш тоҙо, эзбизташтар) күп яҡлы файҙаланыу өсөн киң мөмкинлектәр асты, етештереүҙе комплекслы ойоштороу нигеҙен киңәйтте, ауыл хужалығы менән сәнәғәтте интеграциялы үҫтереүгә булышлыҡ итте.
Ер-төҙөкләндереү эштәре, һыу сығарыу скважиналары быраулап һәм баҫыу һаҡлағыс урман һыҙаттары ултыртып, Урал аръяғы һәм Урал алды көньяғының ҡоролоҡло далаларында игенселек һәм малсылыҡ совхоздарын төҙөү ерҙе файҙаланыуҙы яҡшыртыуға булышлыҡ итте.
һөҙөмтәлә республика предприятиеларында авариялар булып, таҙартылмаған ҡалдыҡтарҙы йылға һәм күлдәргә ағыҙыу осраҡтары йышайҙы; Ағиҙел йылғаһының байтаҡ өлөшө эсәр һыу менән тәьмин итеү сығанағы сифатында файҙаланыу өсөн яраҡһыҙға әйләнде.
Республиканың халыҡ хужалығы бурыстарын хәл итеүҙә урындағы фәнни һәм уҡыу йорттарының — 1947 йылда асылған Өфө Нефть ғилми-тикшеренеү институтының, СССР Фәндәр академияһының 1951 йылда ойошторолған Башҡортостан филиалының, ауыл хужалығы, нефть, авиация институттарының, шулай уҡ 1957 йылда асылған Башҡорт дәүләт университетының роле йылдан-йыл күтәрелә барҙы.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында нефть, һоро күмер, төҫлө һәм аҫыл металл ятҡылыҡтарын, ер аҫты һыуҙарын эҙләү эштәре туҡтатылманы; йылғаларҙы энергия өсөн файҙаланыу мөмкинлектәре өйрәнелде, ҡырағай рәүештә үҫкән аҙыҡ һәм шифалы үләндәрҙең таралыу ареалдарын өйрәнеү эштәре алып барылды.
Һуғышҡа тиклемге йылдарҙа уҡ ағас эшкәртеүсе предприятиелар төҙөлә башлағас, урман ресурстарын үҙләштереү һәм файҙаланыуҙың характеры үҙгәрҙе — Башҡортостандан ситкә эшкәртелмәгән ағас урынына фанер, дуплау материалдары, шырпы, бысылған ағас ебәрелә башланы.
Ул алфавитты 22 хәреф тиклем (акцентлы хәрефтәрҙе һәм күп өндәрен бөтөрөү иҫәбенә, һәм уларҙы күпселек звуков) ҡыҫҡартырға, күплек һанын - алмаштырырға, сифат ҡылымды алтынан икегә тиклем ҡыҫҡартыу һ.
Башта эсперанто хәрәкәте Рәсәй Империяһы һәм көнсығыш Европала тарала, әммә бер аҙҙан көнбайыш Европа һәм унан ары: 1889 йылда — Аргентина; 1901 йылда — Канада; 1903 йылда — Алжир, Чили, Япония, Мексика, Перу; 1904 йылда — Тунис; Австралия, АҠШ, Гвинея, Индокитай, Яңы Зеландия, Тонкин, Уругвай 1905 йылда өйрәнә башлай.
Союздаш республиканың сит дәүләттәр менән бәйләнештәр урынлаштырырға, улар менән килешеүҙәр төҙөргә һәм дипломатик һәм консуллыҡ вәкиллектәр менән алмашырға, халыҡ-ара ойошмалар эшмәкәрлегендә ҡатнашырға хоҡуҡлы булды.
Белоруссия ССР-ы менән Украина ССР-ының Ялта конференцияһындағы килешеүҙәр нигеҙендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы барлыҡҡа килгәндән алып унда үҙ вәкилдәре бар ине.
Шулай ҙа, дәүләт менән идара итеү үҙәкләштерелгәйне: ҙур ил тормошоноң бөтә өлкәләренә лә ҡағылған аҙмы-күпме әһәмиәткә эйә ҡарарҙар власть органдарының бөтә иерархияһын контролдә тотҡан КПСС-тың үҙәк органдары тарафынан раҫланды.
СССР-ҙың тарҡалыуы — 1991 йыл аҙағында Советтар Союзының берҙәм дәүләт булараҡ йәшәүҙән туҡтауына алып килгән ил иҡтисадындағы , социаль өлкәһендәге, йәмәғәт һәм сәйәси сфераларындағы системалы емерелеү процестары.
1991 йылдың 25 декабрендә СССР Президенты М. С. Горбачёв был юғары вазифалағы эшмәкәрлеген «принципиаль фекерҙәр буйынса» туҡтатыуы тураһында иғлан итә; 25 декабрҙә СССР Юғары Советының үрге палатаһы булған Республикалар Советы Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе ойошторолоу сәбәпле СССР-ҙың йәшәүҙән туҡтауы хаҡында декларация ҡабул итә.
Милли хәрәкәттәрҙе ҡаты контролдә тотоу, СССР халыҡтарының дуҫлығы һәм туғанлығы тураһындағы фекерҙе даими алға һөрөү һәм киң таратыу һөҙөмтәһендә илдә 70—80 йылдарҙабары бер нисә милләт-ара ҡапма-ҡаршылыҡ ҡына килеп сыға.
1939—1946 йылдарҙа ҡайһы бер территориялар СССР-ға ҡушыла (Көнбайыш Украина һәм Көнбайыш Белоруссия, Прибалтика республикалары, Бессарабия һәм Төньяҡ Буковина, Тува Халыҡ Республикаһы, Карпат арты Украинаһы).
Икенсе донъя һуғышынан һуң СССР Европала һәм Азияла диңгеҙ һәм океандарға сығыу юлдары булған һәм ғәләмәт күләмдәге тәбиғи байлыҡтарға эйә ғәйәт ҙур территорияны биләй.
УССР мәғариф халыҡ комиссары бойороғо нигеҙендә, 1944 йылдың 18 октябрендә Киев университетында Сит ил министрлығына ғәмәли хеҙмәткәрҙәр әҙерләү маҡсатында халыҡ-ара мөнәсәбәттәр факультеты асыла.
60-сы йылдарҙа иһә юристар һаны арта, медиктарҙыҡы кәмей; 1864 йылда юристар медиктарға ҡарағанда ике тапҡырға күберәк була; 1870 йылда нисбәт тигеҙләнә, һуңынан 1881 йылда медиктар юристарҙы 5 тапҡырсамаһына артып китә .
Был факультет эсенә халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм тышҡы сәйәсәт тарихы, халыҡ-ара хоҡуҡ һәм сит ил ҡануниәте, сит ил кешеләре өсөн быға тиклем дөйөм университеттыҡы булған рус теле кафедралары инә.
Уларҙың декандары халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм халыҡ-ара хоҡуҡ буйынса фәнни мәктәптәргә нигеҙ һалыусы профессор Г. М. Цветков, Украина Фәндәр академияһының мөхбир-ағзаһы Анатолий Чухно, доцент О .
Факультетты тамамлаусылар Украинаның ул ваҡыттағы аҙ һанлы дипломатик корпусын тәшкил итә, халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм халыҡ-ара хоҡуҡ өлкәһендә педагогик һәм фәнни мәктәпкә нигеҙ һала.
Әммә ошо ауыр 1848—56 йылдарҙа ла университет яңы учреждениелар төҙөтә: Анатомия театры - һәм метеорология обсерваторияһы төҙөлә, боронғо акттарҙы тикшереү өсөн Киев уҡытыу округы губерналары комиссиялары эш башлай.
Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, 1873—1877 йылдарҙа батшаға ҡаршы көрәштә ҡатнашҡан өсөн хөкөмгә тарттырылыусыларҙың яртыһын студенттар һәм урта уҡыу йорттары уҡыусылары алып тора.
Университет структураһында шулай уҡ физика-математика лицейы, мәғлүмәт-иҫәпләү һәм нәшриәт-полиграфия үҙәктәре, бер нисә астрономик обсерватория, китапхана, Фомин исемендәге ботаника баҡсаһы һәм Каневский ҡурсаулығы иҫәпләнә.
Университет 1833 йылдың 8 ноябрендә Николай указына ярашлы, Изге Владимир Киев Император университеты булараҡ, 1830-1831 йылдарҙағы Польша ихтилалынан һуң ябылған Виленск университеты һәм Кременецк лицейы базаһында асыла.
Корпус фасадында Т. Г. Шевченкоға, Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған студенттарға һәм уҡытыусыларға, 1941 йылдың йәйендә Киев университеты уҡытыусылары һәм студенттарынан төҙөлгән истребитель батальоны штабына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Фундаменталь һәм ғәмәли фәндәр өлкәһендә 70 тәбиғи һәм социаль-гуманитар специальностар һәм 153 һөнәр буйынса белгестәр әҙерләү һәм ҡайтанан әҙерләү тормошҡа ашырыла.
Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты йәки Халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙең Киев институты, рәсми рәүештә Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университетының Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты — Киев милли университетының структур бүлексәһе.
1995 йылда институт Украинаның халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм тышҡы сәйәсәте өлкәһендә эшләү өсөн белгестәр әҙерләү буйынса төп уҡытыу-методика үҙәге тип билдәләнә.
Петербург сәнғәт академияһының архитектура профессоры Викентий Иванович Беретти етәкселегендә боронғо Киев ситендәге буш урында 1838—1842 йылдарҙа рус классицизмы стилендә ҙур университет корпусы ҡалҡып сыға.
Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты (укр. Київський національний університет імені Тараса Шевченка, урыҫса Киевский национальный университет имени Тараса Шевченко, ҡыҫҡаса: КНУ им. Тараса Шевченко) — Украинаның иң оло һәм ҙур юғары уҡыу йорто, Киев ҡалаһындағы алдынғы вуздарының береһе, милли фән һәм мәҙәниәт үҙәге.
1884 йылда студенттарҙың үҙ-ара ярҙам кассалары, китапханалар, ашханалар ойоштороу, студент судын һайлау, студент йыйылыштарын йыйыу хоҡуғын биреү тураһындағы талабына ҡаршы хөкүмәт ҡаты саралар күрә.
Башта университет алдындат торған төп бурыстарҙың береһе, 1830-1831 йылдарҙағы Польша ихтилалы тар-мар ителгәндән һуң эҙәрлекләүгә дусар ителгән поляклаштырылған Киев зыялылары менән көрәш була.
1880 йылдар һуңында университет ҡарамағында 45 уҡытыу-ярҙамсы учреждение: 2 китапхана , 2 обсерваториия , ботаника баҡсаһы, 4 факультет клиникаһы, 3 госпиталь клиникаһы, ҡала дауаханаһы ҡарамағында 2 клиник бүлексә, анатомия театры, 9 лаборатория һәм 21 кабинет була.
Тәүҙә обсерваторияны төп корпуста ҡалдырыу планлаштырыла, әммә һуңыраҡ уның өсөн айырым бина төҙөргә ҡарар итәләр һәм ул 1841-1845 йылдарҙа Викентий Беретти проекты буйынса эшләнә.
1859—1870 йылдарҙа университетта үҙешмәкәр театр эшләй (уның составында Михаил Петрович Старицкий, Николай Витальевич Лысенко, Павел Платонович Чубинский була); 1874 йылда университетта 3-сө археология съезы үтә, уның эшендә билдәле ватан һәм сит ил ғалимдары ҡатнаша.
1988 йылдың 4 майында халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм халыҡ-ара хоҡуҡ факультеты Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм халыҡ-ара хоҡуҡ институтына үҙгәртелә, 1990 йылдың декабрендә Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтына әйләнә.
быуаттарҙа Австрияла Рим-Католик Сиркәүенең беренсе ойошмалары барлыҡҡа килә башлаған: Вирин , Теурния (хәҙерге ваҡытта Линдорф-им-Драуталь йәмғиәтенең Санкт-Петер-им-Хольц ортстайлы), Агунт , Курия , Лауриак ҡалаларында епархиялар барлыҡҡа килгән.
быуатта Австрияла герман ҡәбиләләре араһында Британия утрауҙарындағы монастырҙарҙы англо-саксондар туҙҙырғандан һуң Австрия ерҙәренә килгән ирланд монахтары миссионер хеҙмәте менән булышҡан.
Зальцбург епископлығы көнбайыш славян ерҙәрен үҙҙәренең территорияһы тип һанаған, шуға күрә улар ундағы башҡа миссионерҙарға, шул иҫәптән көнбайыш славяндар араһында христиан динен таратыусы изге Кирилл һәм Мефодийгә, ҡаршылыҡ күрһәткәндәр.
Ласковский буйынса, «башня» һүҙе беренсе тапҡыр быуатта кенәз Курбский яҙмаларында осрай; уға тиклем башня һүҙенең мәғәнәһендә — «вежа», «столп», «костерь» һәм «стрельница» һүҙҙәрен ҡулланғандар.
Башнялар күпселектә һаҡ аҫтына алыныусыларҙы тотоу урыны булып хеҙмәт иткәндәр, ошонан сығып, ҡайһы бер тикшеренеүселәр урыҫ телендә «төрмә» һүҙе килеп сыҡҡан ти.
Ләкин был фараз шик тыуҙыра, «төрмә» һүҙе урыҫ теленә төрки телдәрҙән үҙгәртеүһеҙ ингән бик күп һүҙҙәр рәтендә тора тип иҫәпләүселәр фекере ышандырырлыҡ дәлилдәр менән раҫлана.
Төбөнә «рам» урынлаштырыла, уны ҡамаусылар стенаның нигеҙен йырып сығырға маташа, ә өҫтә һалдаттар ҡәлғә һаҡсылары менән һуғыша һәм ҡайһы берҙә ҡул һуғышы өсөн стенаға менеп китә.
Урта быуаттарҙа ҙур таш ҡорамдар ҡала диуарҙарын емереп ингән дошман һөжүменән һаҡлай алғанлыҡтан, ғибәҙәтхана бинаһына терәп бер йәки бер нисә башня төҙөлгән, улар хәрби маҡсаттарҙа һәм күҙәтеү башнялары сифатында ҡулланылған.
Башнялар төрлө формалағы балсыҡтан, ағастан, таштан һәм тимерҙән төҙөлгән: түңәрәк, полигональ һәм дүртмөйөшлө ҡыйыҡ йәки тештәр менән уратып алынған платформа менән тамамланған.
Һүҙлектә был һүҙҙең, уның боронғо уйғыр телендә тәүге сағылышын һәм "Ҡотадғу белег"те иҫтә тотоп, Көнсығыш Төркөстандан булыу ихтималлығы ла иғтибарға лайыҡ.
Бик күп урта әрмән сығанаҡтарында (Григор Татеваци ҙың «Гирк вастакоц» ында, Минас Тохатециҙа, табип Алексианоста, хәтернамәләрҙә, ауыҙ-тел ижадында һ.б.), әммә әрмән телендә был һүҙ, күрәһең, күпкә иртәрәк ҡулланылған, «дряква» мәғәнәһендә, "Гален һүҙлеге"нә ҡараһаң, — быуаттарҙа уҡ) ҡулланылған.
Р. Ачарян, был һүҙҙең һәм аш-һыу атамаһының Азия халыҡтарында таралған булыуына күрһәтеп, уларҙың килеп сығыуы фарсы йәки әрмән сығанаҡлы булыу мөмкинлегенә туҡтала, ләкин Таһранда лаваш «әрмән икмәге» атамаһы менән йөрөтөлгәнлектән, икенсе фараз дөрөҫөрәктер тип иҫәпләй.
Тәжрибәле ҡатын, башта йәймәне өҫкә табан бер ҡулдан икенсеһенә йәтеш кенә ырғыта ла, талдан үрелгән нигеҙҙәге махсус мендәргә кейҙерә, шунан түбән эйелеп, төгәл һәм етеҙ хәрәкәт менән лавашты тандырҙың ҡыҙыу эске стеналарына йәбештерә.
Икмәккә ихтирам һәм хөрмәт менән һуғарылған мөнәсәбәт — әрмән мәҙәниәтенең традицияһы, ләкин лавашҡа ҡарата, күпләп етештерелгән мейес төбөндә бешкән икмәккә ҡараш менән сағыштырғанда, был традиция бигерәк баҙыҡ.
Әрмәнстанда лаваш — ғаилә һәм муллыҡ символы: йола буйынса, кейәүҙең әсәһе туйҙа йәш кәләш менән кейәүҙең иңдәренә, уларға етеш һәм татыу тормош теләп, лаваш һала.
Йомшаҡ сағында ғәҙәттә ул тәмлерәк тә була, уға төрлө тәм-том төрөп бутерброд яһау ҙа еңел, үҙ сиратында кипкән формаһы аҙыҡты оҙаҡ һаҡлау мөмкинлеген бирә.
Лаваш яҫы, йоҡа ғына, 2-5 мм киңлегендәге, стандартҡа яҡын размерлы, оҙонлоғо яҡынса 90-110 см, киңлеге яҡынса 40-50 см булған, ауырлығы 250 грамдан артмаған оҙонса түңәрәк формалы йәймә.
Әзербайжандар хәҙер лавашты диаметры 60—70 см һәм бейеклеге 3—4 см булған, «садж» тип аталған ҡалын стеналы ҙур түңәрәк табала, батынҡы яғын аҫҡа ҡаратып ҡуйып, бешерә.
Бешерелгән икмәктең килеп сығышына боронғо шумерҙар, вавилондар, мысырҙар, ассирийҙар, этрусктар, еврей һәм фарсыларҙың ҡулланышында киле һәм ҡул тирмәндәренең барлыҡҡа килеүе этәргес була.
Лава́ш — ләүәш — башлыса Ҡаф тауы, Иран, Афғанстан халыҡтарында һәм Алғы Азия региондарында таралған бойҙай ононан бешерелгән йоҡа йәймә формаһындағы сөсө аҡ икмәк.
ЮНЕСКО-ның Материаль булмаған мәҙәни мираҫты һаҡлау конвенцияһы хөкүмәт-ара комитетының 2014 йылдың 26 ноябрында Парижда уҙғарылған 9-сы ултырышында Әрмәнстан тәҡдиме менән лаваш ЮНЕСКО-ның Материаль булмаған мәҙәни мираҫ исемлегенә индерелде.
Шул уҡ йылдарҙа йөкмәткеһе менән наҙанлыҡты бөтөрөүгә, дингә ҡаршы йүнәлдерелгән «Уҡыуға — яҙыуға» тип аталған гәзит ғәрәп һәм латин графикаһында нәшер ителә.
1917 йылдан алып Бәләбәйҙә «Известия Белебеевского Совета рабочих, солдатских и крестьянских депутатов» гәзите булараҡ сыға башлай, 1918 йылдың майынан — «Известия Белебеевского уездного исполкома Совета рабочих и крестьянских депутатов» гәзите аҫтында сыға.
Яңырыу, йәки Ренесса́нс — Европа илдәренең урта быуаттарҙан һуңғы фән һәм сәнғәттең көслө үҫеше менән билдәләнгән яңы осоро; архитектурала гуманистик йүнәлеште яңынан ҡайтарыуға ынтылған ижтимағи-сәйәси һәм мәҙәни хәрәкәт; б.
Әҙәбиәттә Яңырыу дәүерен башлаусы тип итальян шағиры Данте Алигьери һанала, ул «Комедия» тигән әҫәрендә замандаштарының асылын асып һала, әҫәр иһә һуңғары «Илаһи комедия» тигән исем ала.
быуаттарҙа итальян әҙәбиәте сәскә атыу кисерә — Петрарканың лирикаһы, Джованни Боккаччоның новеллалары, Никколо Макиавеллиҙың сәйәси трактаттары, Лудовико Ариостоның һәм Торквато Тассоның поэмалары был дәүер итальян әҙәбиәтен донъя «классик» әҙәбиәттәре рәтенә индертә.
Урыҫ батшаларының ҡабул итеүҙәр һәм мәжлестәр үткәреүе өсөн хеҙмәт иткән Ҡырлы палата ике итальяндың — Марко Руффо менә Пьетро Солариҙың ижади эше булып тора, унда итальян стиле бигерәк көслө сағылған.
Антик сәнғәт төптәнерәк өйрәнелә, яңы сәнғәт өлгөләрендә теүәлерәк, ентеклерәк һәм эҙмә-эҙлеклерәк ҡуланыла; уйынсыл гүзәллекте тыныс дәрәжәлелек алмаштыра; Урта быуаттар билдәләре бөтөнләй юҡҡа сыға, сәнғәт әҫәрҙәренә классиклыҡ яғыла.
Ләкин боронғоларға оҡшатыу рәссамдарҙың үҙаллылығына зыян имәй, улар грек-рим сәнғәтенән үҙ зауыҡтары һәм ихтыярҙары ҡушҡанды алып, үҙ фантазияһы аша үткәреп, ижад иткән әҫәрҙәрендә ҡуллана.
Алдынғы технологияларға эйә булған итальяндарҙың сатыр рәүешендәге таш ҡыйыҡтарҙың барлыҡҡа килеүенә йоғонто яһаған булыуы бик ихтимал (ағастан төҙөлгән сатыр ҡыйыҡтар иһә Рәсәйҙә лә, Европала ла әүәлдән билдәле булған).
Жан Боден менән Никколо Макиавелли хеҙмәттәрендә тарихи һәм сәйәси процестар тәүләп кешеләрҙең ниндәй ҙә булһа төркөмдәренең һәм уларҙың мәнфәғәттәренең үҙ-ара мөнәсәбәттәре һөҙөмтәһе тип ҡарала.
Джотто дини рәүешкә донъяуи йөкмәтке һала, һүрәтте яҫы итеп төшөрөүҙән күләмлегә күсә, һындарға һығылмалылыҡ бирә, һүрәттәрендә интерьерҙарҙы төшөрә башлай.
Ҡала-республикалар үҫеше феодаль мөнәсәбәттәрҙә ҡатнашмаған сословиеларҙың — һөнәрселәрҙең, сауҙагәрҙәрҙең, банкирҙарҙың — йоғонтоһо артыуға килтерә.
Был гуманизм, йәғни әҙәмиәт — кешене, уның шәхесен, азатлығын, ижадсан эшмәкәрлеген ижтимағи институттарҙың иң юғарғы ҡиммәте итеп ҡараған ижтимағи-фәлсәфәүи хәрәкәт яралыуына килтерә.
Бөйөк географик асыштар, Николай Коперниктыңдонъяның гелиоцентрик ҡоролошо тураһындағы асышы Ерҙең ҙурлығы, уның Ғаләмдәге урыны тураһындағы фараздарҙы үҙгәртә, ә Парацельс менән Везалийҙың антиканан бирле тәүге тапҡыр кешенең төҙөлөшөн һәм уның эсендә барған процестарҙы өйрәнеү буйынса тырышлыҡтары фәнни медицина менән анатомияға нигеҙ һала.
Ҡараштарҙағы ҡаршылыҡтар һәм кризис башланғанын тойоу Флоренцияла тәбиғи булмаған төҫтәрҙән һәм һыныҡ һыҙыҡтарҙан торған «нервылы» сәнғәтте — маньеризмды хасил итә.
Гуманистар ағымы эсендә был ҡыҙыҡһыныу классик гуманизм идеяларында сағылыш таба һәм хәҡиҡәттең ҡулланма критерийын раҫлауға килтерә, ул хәҙерге тәбиғәт фәндәре методологияһы нигеҙенә ята.
Яңырыу дәүере башланыуында Византия дәүләтенең ҡолауы һәм, китапханаларын, Европаға таныш булмаған күп төрлө антик сәнғәт әҫәрҙәрен алып, византийҙарҙың Европаға ҡасыуы айырым әһәмиәткә эйә була.
Ғилми методтың тулы өҫтөнлөк алыуы һәм уға эйәргән быуаттағы Фәнни инҡилап Яңырыуға ҡаршылыҡ күрһәтеүсе булараҡ яралған Реформация хәрәкәтенә бәйләнгән.
Брайс фекеренсә, 1876 йылда Араратҡа күҙ күреме ерҙә йәшәгән һәр кеше (бәлки, Ереванда йәшәгән төплө белемле берәй рәсәй чиновнигын иҫәпләмәгәндә), Нухтан һуң бер кем дә тау түбәһенә күтәрелмәгән, тип, икеләнмәй, әйтә алған.
Тәржемәсе архимандритҡа: «Ошо инглиз Масис түбәһенә күтәрелдем, тип әйтә»,- тигәс, тегенеһе, йылмайып, яуаплаған: «Юҡ, бының булыуы мөмкин түгел. Бер кем дә бер ваҡытта ла унда булмаған. Был мөмкин түгел».
Анатолий Петрович Новосельцева фекеренсә, «Масис» иран сығышлы һүҙ, һәм «бөйөк, ҙур», иң ҙур тау тигән мәғәнәне аңлата, сөнки урта фарсыса «масист» — «иң ҙур» тигән һүҙ.
1829 йылдың 27 сентябрендә , Туркманчай тыныслыҡ тураһындағы килешеүе нигеҙендә, Арарат түбәһе Фарсыстандан Рәсәй империяһына күскәс, Араратҡа тикшеренеү экспедицияһы сиктәрендә, Дерпт университеты профессоры Иоһанн Фридрих Паррот тәүге булып Оло Араратҡа күтәрелгән.
Паррот менән бергә түбәгә уны оҙатыусы төркөм дә күтәрелгән: тәржемәсе һәм юл күрһәтеүсе Хачатур Абовян, 41-се егер полкының ике һалдаты — Алексей Здоровенко һәм Матвей Чалпанов, шулай уҡ Аргури ауылы крәҫтиәндәре — Ованнес Айвазян һәм Мурад Погосян.
«Беҙ, туҡталмайса, тағы бер нисә ҡалҡыулыҡты уҙҙыҡ, һәм шул саҡта тау түбәһе тыны аңҡыны: мин битләүҙең сираттағы көмөрөһөн үттем, һәм — минең шатлыҡтан иҫергән ҡарашым алдында, икеләнеүһеҙ, Арарат түбәһенең боҙло сатыры ята ине. Шулай ҙа һуңғы көсөргәнеш менән баҫҡыстар ярҙамында тағы ла бер боҙлоҡто артылыу кәрәк ине. Һәм бына беҙ Арарат түбәһендә торабыҙ — 15 сәғәт 15 минут, 1829 йылдың 27 сентябре!» , , 1846, стр. 191
быуаттан европалыларға Изге Яков тураһындағы әрмән легендаһы билдәле булған (был унан да иртәрәк билдәле булған һәм Джуди тауы хаҡында һүҙ барған Иаков Низибийский тураһындағы легендаға яраҡлаштырылған).
Өс тапҡыр тау түбәһенә күтәрелергә маташҡан, ләкин, ҙур ғына бейеклеккә күтәрелгәс икәс, уны йоҡо баҫа башлай, уянһа, күрә — тау итәгендә ултыра, имеш.
Өсөнсө ынтылыштан һуң уның төшөнә фәрештә керә, һәм ул, Аллаһы тәғәлә ябай кешеләргә изге түбәгә бөтөнләй менеүҙе һәм кәмәгә ҡағылыуҙы тыйҙы, ти.
Арарат битләүендәге Аргури ауылы торған урында Нух миһрап төҙөгән һәм тәүге йөҙөм ағасын ултыртҡан, ә ауылдың исемен әрмән телендәге «ул тал сыбығы ултыртҡан» тигән һүҙбәйләнеш менән бәйләгән).
Шулай ҙа күп халыҡтарҙа, Австралияла, Океания утрауҙарында һәм америка индеецтарында ла, бөтөн донъя ташҡыны тураһындағы риүәйәт йәшәй икән, был бик боронғо сығанаҡ барлығы тураһында һөйләй.
быуатында, халдеян Беросҡа һылтанып, кәмәнең ҡалдыҡтары «Әрмәнстандағы Кордуй тауында» һаҡланған, тип хәбәр иткән — Новосельцев буйынса, Кордиен тауҙарында, йәғни төньяҡтан туранан-тура Месопотамия тигеҙлегенә килеп тоташҡан тау арҡаһында.
1828 йылғы Туркманчай тыныслыҡ килешеүе шарттары буйынса, Оло Арарат түбәһе һәм уның төньяҡ бите Рәсәй империяһына күскән, ә Кесе Арарат өс империяның да сиктәре киҫешкән урын булып киткән.
Въ послѣдній разъ вулканическія силы Арарата напомнили о себѣ въ 1840 г., когда погибло нѣсколько тысячъ человѣк въ окрестныхъ городахъ и селеніяхъ отъ потоков воды и грязи, хлынувшихъ съ Арарата, и отъ предшествовавшихъ имъ ударовъ землетрясені).
Арарат торған территория 1920 йылдың 29 ноябрендә барлыҡҡа килгән Әрмән ССР-ынан Төркиәгә 1921 йылда ҡабул ителгән Мәскәү һәм Карс килешеүҙәре буйынса бирелгән.
Легенда буйынса, төрөк хөкүмәте Әрмән ССР-ының Гербында Әрмәнстандың өлөшө булмаған Арарат һүрәтләнгәнгә ҡәнәғәтһеҙлек күрһәткәндә, сит ил эштәре халыҡ комиссары Георгий Васильевич Чичерин былай тип яуап биргән: «Төркиәнең флагында ярым ай төшөрөлгән, әммә Ай Төркиә иленең өлөшө түгел».
Ираникаға ярашлы, «Арарат» атамаһы тауға Нух кәмәһе тураһындағы тәүрат риүәйәтенә таянып бирелгән: Арарат региондың иң бейек түбәһе булғанға, европалылар фекеренсә, Нух кәмәһе нәҡ уға килеп терәлергә тейеш булған .
Урындағы халыҡтарҙың (курдтарҙың, әзербайжандарҙың, фарсыларҙың,әрмәндәрҙең һәм төрөктәрҙең) ышаныуы буйынса, Араратҡа менергә маташыу ғына хатта үтә ҡыйыу һәм аллаға ҡаршы эш, тип һаналған.
Арарат тауы һүрәте Әрмәнстан гербына тәүләп 1918 йылда, «Арарат республикаһы» тип аталған бойондороҡһоҙ Әрмәнстан Демократик республикаһы барлыҡҡа килгәс, төшөрөлгән.
Арарат һүрәте Ҡаф тауы арты СФСР-ы Гербында, Ҡаф тауы арты федерацияһы эмблемаһында, Әрмән ССР-ы Гербында булған, Нух кәмәһенә өҫтәлмә һынландырыу булып, Әрмәнстан Республикаһының хәҙерге гербында ла бар.
Новосельцев фекеренсә, Нух тауын хәҙерге Арарат менән тигеҙләү, күрәһең, быуаттан һуң Әрмәнстандан тыш сиркәү даирәләрендә, килеп сыҡҡандыр, шунан Әрмәнстанға ла килеп еткәндер.
Париждағы күргәҙмәһендә, ижадында Әрмәнстан күренештәре булыуы тураһында һорағас, Айвазовский былай тип яуап биргән: «Бына беҙҙең Әрмәнстан» һәм «Нухтың Арараттан төшөүе» картинаһы янына алып килгән.
Ер тетрәү һәм ташҡын ағымы һөҙөмтәһендә тау башында урынлашҡан Изге Яков монастыры һәм Аргури ауылы емерелгән; шул осорҙан алып Араратта даими ултыраҡтар булғаны юҡ.
Хәтерҙә ҡалыусан кокни-акцент менән һөйләшеүсе , Кейн йөҙҙән ашыу тулыметражлы кинола уйнай, күп йыллыҡ хеҙмәте өсөн ике «Оскар» һәм өс «Алтын глобус» алырға өлғәшә.
Ул ҡушылып уйнаған фильмдар шатырҙап юҡҡа сыға, шулай ҙа бер ни тиклем нәфис яҡтан уңыштар күренә: "Ританың өғөттәре"ндә профессор- алкоголик роле һәм "Сигенән сыҡҡан алдаҡсы"ла профессионал авантюрист ролдәре өсөн «Алтын глобус» ала, ә Вуди Аллендың «Ханна һәм уның һеңлеләре» икенсе пландағы финансист Эллиота роле күптән көткән «Оскар» алып килә.
1960-сы йылдарҙағы Кейн уйнаған ролдәр эске выжданлыҡты һыҙатлаһа, етмешенсе йылдар дәүере уңышлы ғына ике комедияла төшә: «Пандора йәшниге» һәм «Италиялағы кеүек урлау» .
1971 йылда Кейн, Тед Льюис романы буйынса, «Картерҙы юҡ итергә» исемле фильмда тупаҫ гангстер алдына килеп баҫа (әйткәндәй, ул 2000 йылда үҙгәртелгән фильмдың ҙур булмаған ролендә төшә).
Кейндың һуңғы киноэштәренән — Остин Пауэрстың атаһы Найджел Пауэрс өсөнсө фильмдағы мәҙәк шпион , отставкалағы карикатурист «Кеше балаһы» исемле фантастик фильмда һәм ҡарт иллюзиялар инженеры «Престиж» исемле Кристофер Ноландың тағы бер фильмында.
Көньяҡ Уралдың боронғо һәм хәҙерге халҡы антропологияһы мәктәбенә нигеҙ һалыусы, шулай уҡ Рәсәйҙә Башҡортостан Республикаһы һәм күрше өлкә башҡорттары буйынса ҙур краниологик коллекцияға нигеҙ һалыусы.
Шул ваҡыттағы ҡомташ, ҡом, балсыҡ, эзбизташ ултыраҡ тоҡомдары гранит, гнейс һәм диабаздан торған кристаллик фундаментты ҡеүәтле ҡатлам менән ҡаплай.
Күлдең Эстония яр буйҙарында — Калласте һәм Муствеэ ҡалалары; Рәсәй территорияһында Чуд күленең көнсығыш ярынан 2 км алыҫлыҡта — Гдов ҡалаһы, Псков күленән 10 км алыҫлыҡта Великая йылғаһы буйында — Псков ҡалаһы урынлашҡан.
Елдән ышыҡ булған ләмле һай урындарҙа һәм йылға тамаҡтары участкаларында башҡа төрҙәге ваҡ үҫемлектәр осрай: ситняк одночешуйчатый, аир үләне, сәскәле ҡамыш, һыу шауғамышы, тар япраҡлы екән, киң япраҡлы талүлән, ләмле ҡырыҡбыуын һәм һоло ағайрығы.
Һыуҙа йөҙөүсе үҫемлектәр һирәк осрай, улар араһынан осрау йышлығы буйынса өсәүҙе билдәләп үтергә була: уҡъяпраҡ, ер-һыу ҡарабойҙайы һәм һары томбойоҡ.
Был заказник Балтика регионындағы күп кенә һирәк осрай торған үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың резерваты, аҡҡош, ҡаҙ һәм өйрәктәрҙең миграция ваҡытындағы Аҡ диңгеҙ-Балтика осоу юлының мөһим ял итеү һәм туҡланыу урыны.
Күлгә яҡынса 30 йылға ҡоя: Желча, Задубка, Черма, Гдовка, Куна, Тороховка, Ремда, Ровья, Чёрная, Липенка, Старцева, Боровка, Абижа, Великая, Обдёх, Пиуза, Выханду, Эмайыги, Кодза, Каргая, Омеду, Тагайыги, Алайыги.
Рәсәйҙең Псков өлкәһендә «Тридевятое царство», «Чудское подворье», «Калацкое» һәм «Теремок» ял базалары, «Лукоморье» ҡала ситендәге ял үҙәге; Эстонияла «Уускюла» базаһы, «Суви» ял үҙәге, «Каукси» туристик базаһы бар.