polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
1859 йылда Ишмөхәмәт ауылы — Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе 4-се башҡорт кантонының 10-сы йорт Теләкҡабул ауыл йәмғиәте, 1866 йылда — Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе 1-се Бөрйән улусының 10-сы йорт Теләкҡабул ауыл йәмғиәте, 1885—1901 йылдарҙа — Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе 1-се Бөрйән улусы, 1907—1917 йылдарҙа — Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Бөрйән-Таналыҡ улусы, 1917 йылдың декабренән 1919 йылдың 20 мартына тиклем — Кесе Башҡортостандың Бөрйән-Түңгәүер кантоны Бөрйән-Түңгәүер улусы составында, 1919 йылдың 20 мартынан 1922 йылдың 14 июненә тиклем — Башҡорт Автономиялы Совет Республикаһының Бөрйән-Таналыҡ улусы Ишмөхәмәт ауыл Советы үҙәге.
Ауылға быуат башында , бер мәғлүмәт буйынса, Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә, икенсе мәғлүмәткә ярашлы, керҙәшлек килешеүе буйынса Минзәлә өйәҙе Ҡарамалы ауылы кешеләре нигеҙ һала.
Ил территорияһының көнсығыштан көнбайышҡа табан иң ҙур оҙонлоғо — Ньюфаундленд утрауындағы Спир мороно һәм Аляска менән Юкон сиге араһы - 5514 км, ә төньяҡтан көньяҡҡа — Элсмир утрауындағы Колумбия мороно һәм Эри күлендәге Мидл утрауы араһы - 4634 км.
Улар — Жак Картье Гаспела 1534 йылдың йәйендә үҙҙәренең йәйге лагерында осратҡан тәүге индеецтар (минго ҡәбиләһе телендә ' — «ауыл, ҡала» һәм онондага ҡәбиләһе телендә — «ҡала»).
Бының сәбәптәре тураһында бер нисә гипотеза бар, шул иҫәптән европалылар индергән ауырыуҙар һәм гурондар йәки ирокез конфедерацияһы тарафынан баҫып алына, әммә уларҙың береһе лә аныҡ ҡына раҫланмаған.
Канадала донъялағы иң төньяҡ даими кеше ултырағы Алет , Элсмир утрауының төньяҡ осонда, Төньяҡ полюстан 817 км алыҫлыҡта, Канада Ҡораллы Көстәре базаһы урынлашҡан.
Депрессияның уйһыу өлөшө диңгеҙ кимәленән 600 м юғары бейеклектәге Канада ҡалҡанын барлыҡҡа килтерә, уның иң тәрән үҙәк өлөшөндә Гудзон ҡултығы урынлашҡан.
Британ энциклопедияһына ярашлы, Канада территорияһы 6 физик-географик зонаға бүленә: Канада ҡалҡаны, эске тигеҙлектәр, Бөйөк күлдәр һәм Изге Лаврентий йылғаһы уйһыулығы, Аппалачи тауҙары, Көнбайыш Кордиллерҙар һәм Канаданың Арктика архипелагы.
Уларға бирелгән биләмәләр сиктәре: Бартыш йылғаһы тамағынан Емаш йылғаһына, унан Ҡушай түбәһенә, Емаш юлы буйлап һаҙлыҡҡа, туп-тура Дмитрий Гордеев ыҙанына тиклем.
Был килешеүҙән тыш, 1804 йылдың 14 сентябрендә ҡошсолар Ярославка ауылы крәҫтиәне М. И. Медведев менән уның иптәштәренә Баҡан ыҙанындағы Ҡара шишмәнән Сидор Ҡайыны, унан Ҡыҙылбай ыҙанына, унан Мәтәле ыҙанына, унан һәм Сандауш йылғаһы тамағынан Әй йылғаһына, унан — Өфө йылғаһына, Өфө йылғаһы буйлап Балыҡсы ыҙанына, унан Ҡушай түбәһенә, унан Мәләкәҫ йылғаһына, уның һул ярынан Ҡара шишмәгә тиклем.
Керҙәшлек өсөн 600 һум һәм һәр йылға 50 һум һалым түләү шарты менән, һыйға алты биҙрә ҡайнар шарап, алты ат ите менән һыйлап, 70 крәҫтиән ғаиләһен 50 йыл мөҙҙәт менән индергәндәр.
Ырымбур губернаһы Өфө һәм Троицк округтары Ҡошсо улусы старшиналары һәм аҫаба башҡорттары, Пермь губернаһы Көңгөр, Красноуфимск һәм Уҫы округтарының дәүләт крәҫтиәндәре Дмитрий Гордеев, Кондратий Фефелов, Яков Тупачев, Лука Крылосов, Иван Балдин, Савка Вохнаков, Семён Раздьяконов, Устин Щербинин, Елистрат Поздеев иптәштәре менән, барлығы 100 йорт, Өфө өйәҙе ерҙәрендә, Ераслав йылғаһы тамағында һәм Мәләкәҫ йылғаһы буйында 30 йыл мөҙҙәте менән йәшәргә күсеү килешеүенә ҡул ҡуйҙыҡ» .
Ярославка ауылында (Никольский ауылы — изгеләндереүсе һәм мөғжизә ҡылыусы Николай хөрмәтенә таш сиркәү исеменән) 1816 йылда 277 йорт була, һәм уларҙа 804 ир-ат һәм 857 ҡатын-ҡыҙ йәшәй.
Ярославка ауылына быуат аҙағында Троицк өйәҙе Ҡошсо улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәренә керҙәшлек килешеүе буйынса индерелгән Пермь губернаһы дәүләт крәҫтиәндәре нигеҙ һалған.
1906 йылда 3 сиркәү, 4 земство мәктәбе, 29 тимерлек, 2 тире эшкәртеү оҫтаханаһы, 9 һыу тирмәне, шарап, 4 мануфактура һәм 9 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән.
Ярославка ауылы Мәләкәҫ йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 50 километр һәм Һилейә тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа 127 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Октябрьский электр бүлеү селтәрҙәре, «„Башнефть“ АНК» ААЙ «Башнефть—Добыча» ЯСЙ‑ның «Туймазанефть» НГДУ‑һы, «Ойл‑сервис» ЯСЙ, «Автоприбор» сәнәғәт компанияһы ЯСЙ, Бөтә Союз геологик разведка скважиналарын геофизик өйрәнеү ғилми‑тикшеренеү һәм проект‑конструкторлыҡ институты, «ОЗНА», «ОЗНА—үлсәү системалары» ЯАЙ, Октябрьский нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы, «Пакер» ғилми‑производство фирмаһы ЯСЙ , «Стронег», «Башнефтегазпроект», «Европласт», «Төҙөлөш материалдары», «Тимер‑бетон», «Башҡорт фарфоры», «Октябрьский икмәге» ЯСЙ‑лары, «Алтын мөгөҙ» ит комбинаты һ.
Ҡалала Өфө дәүләт нефть техник университеты, Иҡтисад һәм сервис университеты филиалдары, Октябрьский коммуналь‑төҙөлөш техникумы, Октябрьский нефть колледжы, Октябрьский музыка колледжы, иҡтисад техникумы, 3 һөнәрселек лицейы, ПУ, 19 дөйөм белем биреү мәктәбе, шуларҙың 15‑е урта мәктәп, 4 гимназия, махсус коррекция мәктәбе, 29 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, хореография, һынлы сәнғәт мәктәптәре, 2 балалар сәнғәт мәктәбе, Балалар һәм үҫмерҙәр ижады һарайы,4 ДЮСШ;
«2014 йыл йомғаҡтары буйынса Рәсәйҙең иң төҙөк ҡалаһы» Бөтә Рәсәй конкурсы йомғаҡтары буйынса Октябрьский 100 меңдән күберәк кеше йәшәгән ҡалалар араһында ил буйынса 1-се урынды алды.
1713 йылдың 23 октябрендә хәҙерге Тәтешле районы Яңы Балтас ауылы удмурты Сыпсыҡ ауылы башҡорто Илекәй Иҫәмбәтовтан 30 һум аҡса алып тороуы тураһында документ һаҡланған.
1960-сы йылдарҙа район, ауыл ерҙәре яңынан бүленгән ваҡытта, Илекәй ауылында йәшәгән бик оло йәштәге бер ағайҙан, Илекәй ерҙәре сиген күрһәтеүҙе һорағандар.
Тимәк, илекәйҙәр, башҡа башҡорттар кеүек үк үҙ ерҙәре сиктәрен тау-йылғалар менән генә билдәләмәй, ерҙә серемәй торған билдә- күмелгән күмер менән дә билдәләгән.
Ҡыр Танып улусы аҫаба башҡорттары араһынан Йосоп Көскилдин исеме ике тапҡыр әлеге Балтас районы Иҫке Яҡшый ауылына яһаҡ түләүсе татарҙарҙы индереү тураһында документтарҙа осрай.
Әсән ауылы бөйөк башҡорт шағиры, үҙ халҡының азатлығы өсөн йәнен аямаған көрәшсе, башҡорт әҙәбиәте классигы, Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Башҡорт мәркәз шураһы ағзаһы Шәйехзада Бабичтың тыуған ауылы.
Шәйехзаданың атаһы Мөхәмәтзакир Бабичев — Ҡаңлы улусы Көйөк түбәһенең аҫаба башҡорто, 1852 йылда Ҡаңлы улусының Көйөк түбәһендә нигеҙләнгән Ҡыйғаҙытамаҡ ауылынан 1887 йылда Әсән ауылының икенсе мәхәлләһенең имам-хатибы булараҡ күсерелә.
1735 йылдың 24 майында Өфө провинциаль канцелярияһының указы буйынса хәҙерге Дүртөйлә районының Әсән ауылы ерҙәренә, аҫаба башҡорттар менән бергә ерҙе файҙаланыу хоҡуғы менән, типтәрҙәр индерелә.
Әммә мишәрҙәр үҙҙәре: "Был ерҙәргә бер ниндәй хоҡуҡтарыбыҙ ҙа юҡ, ата-олатайҙарыббыҙҙың был ерҙәргә ҡасан килеп төпләнеүе тураһында белмәйбеҙ," — тип белдерә.
Бранд — кеше ирке, дингә тоғролоҡ идеяларын таратыусы бик етди рухани, уның донъяға ҡарашы Дания дини философы һәм яҙыусыһы Сёрен Кьеркегор тәғлимәте тәьҫирендә формалашҡан.
Шулай итеп, «урта быуат» пьесалары — " Эстроттан Фру Ингер " , «Сульхаугтағы мәжлес» , 1855—1856 йылдарҙа Ибсенға бөтә Норвегия буйлап дан килтергән әҫәр), «Улаф Лилиенкранс» , « Хельгеландтағы яугирҙәр» яҙыла.
Үҙ сиратында, ул хисле монологтарында күпселек хакимлығы тураһындағы идея менән шул осор йәмғиәтен , әсе һүҙҙәр йәлләмәй, һүгә, ул күңелендә хәҡиҡәтте яҡлаусы тойғоһон һаҡлап ҡала .
1860 йылдар аҙағы — 1870-се йылдар башында социаль һәм сәйәси ҡапма- ҡаршылыҡтар көсәйгән мәлдә, Ибсен иҫке донъяның емерелеүен, "кеше рухы революцияһын " көтә.
Беҙҙең эраның 4 быуатында йәшәгән һуңғы мәжүси Рим императоры Юлиан А тураһындағы «Кесарь һәм Галилеялы» драмаһында яҙыусы кешелә киләсәктә буласаҡ рухи һәм тәбиғи башланғыстарҙың бер бөтөн булып берләшеренә ышаныс белдерә .
Яңыбай ауылы бейек Баҡсатау итәгенән аҡҡан Һаҡмар йылғаһы ҡушылдығы Ҡороюл йылғаһы буйында, район үҙәге Иҫәнғол ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 102 км һәм Ҡыуандыҡ тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Үҫәргән улусының Мәмбатша ауылынан Сураштың нәҫеле Абҙан, Юлдаш, дүрт Муйнаҡ ауылына, ә Сураштың Ейәнсура тигән улы Яңыбай, Юнай, Юлдыбай, Әлебай, Ғәббәс ауылдарына нигеҙ һалған.
Раянов Фәнис Мансур улы — хоҡуҡ белгесе, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы , юридик фәндәр докторы , профессор , Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре , Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең почётлы хеҙмәткәре .
Туҡтағол ауылы Сөн ҡушылдығы Маты йылғаһы буйында район үҙәгенән көнсығышҡа 34 километрҙа һәм Туймазы тимер юл станцияһынан төньяҡҡа 112 километрҙа урынлашҡан.
1906 йылда Туҡтағол ауылында 2 мәсет, министрлыҡ мәктәбе, тимерлек, 2 һыҙыртҡыс, 3 һыу тирмәне, 4 бакалея кибете, запас иген һаҡлау мөгәзәйе булған.
«Математика» һүҙе һүҙенән сыҡҡан, был «өйрәнеү», «ғилем» тигәнде аңлата, һәм , башта «аңлап барыусы», «өлгөрөүсе» , һуңыраҡ «өйрәнергә тейешле» , тағы ла бер аҙ ваҡыттан «математикаға ҡараған» .
Тәүге осорҙа математика иҫәп, иҫәпләү, үлсәү өсөн, шулай уҡ дедуктив фекерләү һәм абстракциялар ярҙамында физик объекттарҙың формаларын һәм хәрәкәттәрен өйрәнеү өсөн ҡулланылған.
Әле мин Һарағы йылғаһының түбәндәге ағымында, Кисеүауыҙ, Күмерауыҙ туғайлыҡтарынан бирерәк, түңәрәкләнеп, йәйелеп ятҡан туғай-сабынлыҡтарҙың атамаһының килеп сығыу сәбәптәрен, ололар һөйләүенән сығып, уның бер вариантын һеҙҙең иғтибарға тәҡдим итәм.
Урал армыттары — яланғас түбәле тау теҙмәләре… Күпте күргән, маңлайҙары һырланған, уйсан аҡһаҡалдарға оҡшатам мин аҡ ҡылғанлы, һуйыр ташлы, яланғас түбәле тау теҙмәләрен.
Уларға баҡһаң, бүлкәт-бүлкәт тау ҡуйындарынан аттар кешнәгән, ҡыңғырауҙар сыңғыраған, тау моронондағы киртләс-киртләс таштарға баҫып моңло берәү ҡурайҙы берсә һыҙландырған, берсә ҡыуандырған, тау итәгендәге итле ҡаҙан аҫтына яғылған усаҡ тирәһендә ҡыҙ-ҡырҡын сыуалған, арыраҡ сыр-сыу килеп бала-саға уйын ҡорған, бирерәк күп йәшәгән сабыр инәйҙәр, күгүләнгә йәйелгән балаҫ йәймәгә ултырып, ил хәлдәре, үҙ әхүәлдәре хаҡында һөйләшкән һымаҡ тойолоп китә.
Шундай бай олаталарыбыҙҙың береһе, ауылға килеп, ҡайҙа барып баш төртөргә белмәй аптыранып, өй беренсә теләнселәп, һоранып йөрөгән бер етем малайын үҙенә ялсылыҡҡа ала.
«Бына һиңә, улым, салғы, һәнәк. Ҡыуыш ҡороп ал. Ашарыңа урман тулы әттек, һарына, емеш-еләк, йылғала балыҡ. Йәйеңде ошонда үткәрерһең, малыма бесән эшләрһең. Эшеңә ҡарап, ҡышын ашатып, аҫрап сығарырмын үҙеңде».
Һуңынан 1812—1814 йылдарҙағы Ватан һуғышында йөрөп ҡайтҡас, Килдеғол, ағай-энеһен эйәртеп, малай саҡтарында күңеленә йылы тойғо ҡалдырған әлеге ауылыбыҙға килеп нигеҙ ҡора.
Йәштәр ситкә китмәй, ауылда 5 пилорама, 5 магазин, фельдшерлыҡ пункты, ауыл мәҙәниәт йорто бар, «Урал» АХК-һы, ситтәрәк В. С. Яхиндың пилорамаһы ла эшләп тора.
Пенсионерҙар – 44 кеше, эшҡыуарҙар – 5 кеше , 5 – пилорама, ҡорт тотоусылар – 1 ғаилә, фельдшерлыҡ пункты, мәҙәниәт һарайы, мәктәп, балалар баҡсаһы бар, һунғы йылдарҙа өй һалыусылар – 8 ғаилә, әле беҙ 9 - сыһы булып өй һалып йөрөйбөҙ, бура ултыртыусылар – 7 ғаилә.
Иглек ҡарт аҡ һаҡалын һыйпап, кеткелдәп көлә: «Минең йылҡыларымды әүҙекләп торған ул ниндәй мөғжизәле, тылсымлы тау һуң ул. Булмаһа, Килдеғол улым, шул яҡтарҙы һыбай ҡарап әйләнәйек әле», — ти.
1839 йылда имәндәштәр зауряд-сотник Түҙбәк Рахманғолов, Әбделҡадир Мәсәғүтов, Әсәҙулла Абдулҡадиров, Хисмәтулла Түзбәков, Лоҡман Рәжәпов, Ауҙимән Рәжәпов, Мөхәмәтйән Әбделвахитов: «Беҙҙең ырыу Кәлсер-Табын башҡорттарынан килеп сыҡҡан һәм батшаларҙан бирелгән ерҙәрҙә йәшәгән. Әлеге ерҙәрҙе 1750 йылдың 4 майындағы яҙыу менән Кесе-Табын башҡорттарынан алғандар. Ошо ерҙә һатып алыу хоҡуғында әле лә йәшәйбеҙ», тип белдерәләр.
Район үҙәгенән төньяҡ‑көнсығышта 54 саҡрым һәм Аҡкүл тимер юл станцияһынан төньяҡ‑көнсығышҡа табан 60 саҡрым алыҫлыҡта Еҙем йылғаһы буйында урынлашҡан.
Һаҡланған мәғлүмәттәр буйынса, быуат аҙағында генерал-губернатор Василий Алексеевич Перовский бойороғо буйынса Ҡәйепов Иҫәнғол Мәмбәт улы хәҙерге Ейәнсура районы территорияһында хәрби гарнизон ойоштора һәм уның начальнигы итеп тәғәйенләнә.
Куйбышев исемендәге колхоздың умарталығы урынлашҡан ерҙә — Куйбышев ауылы, Үрген йылғаһы тамағында — Туҡтар, зыярат урынында — Ҡарын, «Заветы Ильича» колхозының һөтсөлөк фермаһы урынында Биләй ауылы булған.
1935 йылдың мартынан Иҫәнғол Ейәнсура районының үҙәге булып тора, СССР Үҙәк һайлау комиссияһы ҡарары нигеҙендә территориаль межалау үткәрелә — райондың бер өлөшө Ырымбур өлкәһе составына индерелә.
Өфөнән көньяҡ‑көнсығышҡа табан 337 км һәм Төйлөгән тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 54 км алыҫлыҡта Оло Эйек йылғаһы буйында, Магнитогорск—Ира, Иҫәнғол—Мораҡ автомобиль юлдарында урынлашҡан.
Бынан тыш, Ҡыр-унлар түбәһе башҡорттары тарафынан Еләҙекүл ауылы мишәрҙәренә бирелгән яҙма буйынса, аҫабаларға 4 һыуһар түләү шарты менән, мишәрҙәрҙең яңы төркөмө килеп ултырған.
Бынан тыш, Еләҙекүл ауылы мишәрҙәре Копкилде Таҡтамышевҡа Ҡыр-унлар түбәһе башҡорттарына йылына 4 һыуһар түләү шарты менән мишәрҙәрҙең яңы төркөмө килеп ултырған.)
Әйтәйек, билдәле астроном Фред Хойл, ҡоролманың барлыҡ геометрик үҙенсәлектәрен дә тикшергәндән һүң, уны төҙөүселәрҙең йыһан тураһында бик күп белеүҙәрен белдергән.
Мәҫәлән, үгеҙҙәр — Бикәнәсовтар, Әминевтар, Солтаҡаевтар, Мөхәммәтовтар, Ҡотлогилдиналар, Аҙнашевтар; көҙәкәләр — Әхмәтовтар, Аҡбулатовтар, Сәйфетдиновтар; ҡарғалар — Әсфәтуллиндар, Ниғмәтуллиндар, Хөсәйеновтар; ҡуяндар — Таминдаровтар, Ҡотлоюловтар; Тәкәләр — Мәһәҙиевтар.
Усман: « Күрше башҡорт ауылдары менән берләшеп, күмәкләшеп ҡыуып ебәрергә кәрәк уны. Тик шуныһы: Ҡаҙморон ҡарт бик бай, һеҙгә аш — һыу, аҡса тәҡдим итер, әгәр ҙә Өршәк буйында тик башҡорттар ғына йәшәһен тиһәгеҙ, ашҡа, малға аҡсаға ҡыҙыҡмағыҙ,»- тип кәңәш бирә.
Кантон начальгиғы ярҙамсыһының хөрмәтенә ауылға Усман исеме бирелә, ә икенсе исеме- бай ҡаҙаҡ ҡушаматы ул. Ҡаҙморон байҙың өйө ҡайҙа ултырғанын аныҡ ҡына әйтә алмайҙар, ә бына Усман Ибраһимовтың әле Иҙрисов Рөстәмдең ултырған өйө урынында йәшәп киткәнен бик яҡшы иҫләйҙәр.
«Асылыкүл» легендаһының 2-се варианты 1974 йылда ауылда йәшәүсе Сафиуллин Шакир Сафиулла улынан Вафа Әхмәҙиев яҙып алған «Башҡорт халыҡ ижады» томына һәм Әхмәт Сөләймәновтың «Аҡмулланың биргән мең ҡәүеме фольклоры» томына ингән
1779 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса бында Ҡазан даруғаһының Ҡыр-Йылан улусы Сәрҙек ауылы һәм Ҡаңлы улусының Ҡорған ауылы типтәрҙәре килеп ултыра.
Һәр бер энәһенең һаны кеүек, нәҫел-ырыу ырыҫлы булырға, йәшәреп, йәмләнеп, береһе үлһә, энәләр кеүек, ике-өсө уны алыштырырға тейеш мәғәнә аңлатҡан.
Мәғәнәһе: беҙҙән ҡалған тарих, күренмәле тәҙрәнән ҡараған кеүек, был тамға менән ырыуҙың сиктәрен, рәсми ҡағыҙ-яҙыуҙарын, ырыуҙаш-яуҙаштар ситтә ятып ҡалһа, ошондай тамға менән билдәләр булғандар.
Йылға ҡуйы урман менән ҡапланған тау битләүенән башланыу сәбәпле, ҡар, ямғыр һыуҙары менән шәп ағымлы йылға, Дим-Ҡариҙел һөйләшендә өйҙөрәп-өйҙәрәп ағыу ихтимал.
Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан көнбайышҡа табан 39 саҡрым алыҫлыҡта Кесе Өйҙөрәк йылғаһы буйында, Асылыкүл тәбиғи паркы биләмәһендә урынлашҡан.
Урта дөйөм белем биреү мәктәбе, балалар баҡсаһы, мәҙәниәт йорто, китапхана, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан 220 яугирға ҡуйылған обелиск, 1 тирмән, 5 пилорама бар.
Ауылды уртаға бүлеп, Өйҙөрәк йылғаһы аға, Бәләбәй ҡалҡыулығынан көньяҡ-көнбайыштан ауылдан 4-5 км алыҫлыҡта башланып, Шөңгәккүл ауылы тирәһендә Дим йылғаһына ҡушыла.
Урғыл — ваҡ-ваҡ ҡалҡыулығы булған, соҡор-саҡырлы, урғыл ер Шулай булғас, ҡар оҙаҡ иремәй ятҡан өсөн түгел был атама, ә ландшафтҡа бәйләп аталалыр.
Джорда́но Бру́но (; исеме: Филиппо, ҡушаматы — Бруно Ноланец; 1548 йылда, Неаполь янындағы Нола ҡалаһында тыуған — 1600 йылдың 17 февралендә Римдә вафат булған) — Италия философы һәм шағиры, пантеизм вәкиле.
Бруно үҙе йәшәгән заманды күпкә үҙып киткән күҙаллауҙар биргән, был фараздар һуңынан астрономик асыштар менән нигеҙләнгән: йыһандың сикһеҙ булыуы, йыһандағы йондоҙҙар алыҫтағы ҡояш кеүек, Ҡояш системаһында әлегәсә асылмаған планеталар булыуы, йыһанда беҙҙең Ҡояш кеүек есемдәрҙең сикһеҙ булыуы, сит планеталарҙа Ерҙәге кеүек «йәшәү» мөмкин булыуы.
Катала́н теле йәиһә вале́нсия теле йәиһә ) — роман төркөмөнә ингән тел. Андорра Кенәзлегенең рәсми теле, шулай уҡ Испаниялағы бер нисә автономиялы берлектә испан теле менән бер рәттән, Италиялағы Сардиния утрауында урынлашҡан Альгеро ҡалаһында итальян теле менән бер рәттән рәсми тел булып тора.
Икенсеһе, Валенсия телдәр академияһы стандарты Помпеу Фабраның орфографияһын ҡуллана, әммә был стандарттың нигеҙен көнбайыш каталан теле һәм Валенсияла ҡулланылған каталан теле варианты тәшкил итә.
Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тмиер юл станцияһынан төньяҡ‑көнбайышҡа табан 55 км алыҫлыҡта, Асылыкүлгә ҡойоусы Шарлама йылғаһы буйында, Асылыкүл тәбиғи паркында урынлашҡан.
Ауылға Ҡазан даруғаһы Ҡыр‑Ҡанлы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1741 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса Себер даруғаһы Ҡара‑Табын улусы башҡорттары нигеҙ һала.
Әхмәтғәлиев Арыҫланғәле Әхмәтғәли улы — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, ҡыҙылармеец, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы уҡсыһы
Әһлиуллина Ямал Ислам ҡыҙы — педагогик хеҙмәт ветераны, «1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында фиҙәкәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
Йәниҫәп материалдарында уның улдары күрһәтелгән: иң өлкәне Ноғоман Яңыбаев (1761 йылда тыуған, уның улдары Ғәҙелша, Мөхәмәтвәли, Хәбибулла), уртансы улы — Абдулатиф Яңыбаев , кинйә улы, старшина ярҙамсыһы, йорт есаулы Сәғитдин Яңыбаев .
Яңыбай ауылы Әй бассейнына ҡараған Исҡуш йылғаһы тамағында, район үҙәге Яңы Балаҡатай ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа 20 километр һәм Үңкерҙе тимер юл станцияһынан көнбайышҡа табан 56 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
1774 йылдын 5 июнендә Пугачёв Әй йылғаһы буйында барған һуғышта күрһәткән ҡыйыулығы өсөн старшина Миңдейәр Арыуҡайҙың улы Миҙәткә полковник дәрәжәһен бирә.
Мәҙинәлә йәшәп, аҙаҡ киренән Мәккәгә ҡайтҡан Мөхәммәт Пәйғәмбәр 630 йылда Ҡәғбәне төрлө мәжүсилек юлынан барыусыларҙан азат иткән, уны мосолмандарҙың төп ғибәҙәтханаһы тип атаған.
Мосолмандарҙың изге ҡалаһы Мәккә Сәғүд Ғәрәбстаны короллегенең көнбайыш өлөшөндә, Ҡыҙыл диңгеҙҙән 75 саҡрым алыҫлыҡта, бейек булмаған тауҙар араһында, 300 метр бейеклектә урынлашҡан.
1969 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, 1980 йылдан киске һәм ситтән тороп уҡыу буйынса проректор, 1988 йылдан — осоу аппараттары двигателдәре йылылығы физикаһы кафедраһы мөдире, 1990 йылдан — авиация йылылыҡ техникаһы һәм йылылыҡ энергетикаһы кафедраһы мөдире.
СССР юғары мәктәбе отличнигы , СССР-ҙың уйлап табыусыһы , Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре , Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре ,Салауат Юлаев ордены кавалеры .
Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре , Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре , Удмурт Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре .
1834 йылда Иҫке Балтаста Ҡолой улдары йәшәгән: 57 йәшлек йорт старшинаһы Абдулнасир Ҡолоев, уның улдары: Мөхәмәтбасим (уның улдары - Мөғтәсим, Ризуан, Мөхәмәтсадиҡ, Мөхәмәтхөсәйен, Вәлиәхмәт һәм Хасан), 55 йәшлек яу старшинаһы Абдуллатиф Ҡолоев.
Башҡа сығанаҡтарҙан күренгәнсә, Крәҫтиән һуғышы ваҡытында Ҡолой Балтасов хөкүмәт ғәскәрҙәре яғында булған, шуның өсөн уның йорто яндырылған һәм ғаиләһе фетнәселәр тарафынан үлтерелгән.
Әммә административ реформаларҙың береһе үткәрелгәндә ауыл рәсми рәүештә Иҫке Балтас тип атала башлаған, ә ауылдан ете саҡрым төньяҡтараҡ урынлашҡан Уҫаҡ ауылы Яңы Балтасҡа әүерелгән.
Стратиграфия ысулы арала иң мөһиме һанала - ул бер урында оҙаҡ йәшәү нәтижәһендә барлыҡҡа килгән культура ҡатламдарының урынлашыу тәртибен билдәләү һәм уларҙың хронологик бәйләнешен асыҡлауҙан ғибәрәт.
Ҡоралдың ниндәй маҡсатта файҙаланылыуын һәм функцияһын билдәләү өсөн эш процессында барлыҡҡа килгән эҙҙәрҙе тикшереү ысулы ҡулланыла, эшләнгән ваҡытын билдәләү типологик ысул ярҙамында башҡарыла.
Археологияның уҙ ысулдарынан тыш башҡа фәндәрҙәлә ҡулланылғандарынан да эшкә егәләр: әйбер ҡалдыҡтарындағы радиоактив углерод микъдары буйынса даталарҙы билдәләү, археологик ҡомартҡыларҙа табылған ағастарҙың йыллыҡ балдаҡтары буйынса сағыштырма һәм абсолют даталарҙы асыҡлау, яндырылған балсыҡтан яһалған әйберҙәрҙәге магнитлылыҡты үлсәп, уларҙың абсолют йәшен билдәләү, ваҡытты асыҡлауҙың геологик ысулдары (мәҫәлән, тасма рәүешендә ятҡан балсыҡ ҡатламдарын тикшереү һ.б.).
Матди сығанаҡтар артефакттар - етештереү ҡоралдары һәм улар ярҙамында барлыҡҡа килтерелгән матди байлыҡтар: ҡоролмалар, ҡоралдар, биҙәнеү әйберҙәре, һауыт-һаба, сәнғәт әҫәрҙәре һ.
Яҙма сығанаҡтарҙан айырмалы булараҡ, артефакттар тарихи ваҡиғалар хаҡында туранан-тура һөйләмәй, шул сәбәпле улар нигеҙендә тупланған тарихи мәғлүмәттәр фәнни реконструкция нәтижәһе булып тора.
Фән булараҡ, ошондай өлөштәрҙаән тора: тәбиғи шарттарҙы алдан күҙәтеү һәм ҡыҙыҡлы урындарҙы билдәләү; ҡомартҡыларҙы ҡаҙып табыу; һәм йыйылған ҡомартҡылар менән мәғлүмәтте анализлау.
Киң мәғәнәлә, археология фән-ара тикшеренеү ысул-юлдарына, әйтеп үткәндә антропология, тарих, мәҙәниәт тарихы, этнология, география, геология, лингвистика, физика, химия, статистика, палеоэкология, палеонтология,палеозоология һәм палеоботаника ысулдарына таяна.
ергә күмелеп һаҡланып ҡалған ҡомартҡылар (тимер аҡса, ҡоралдар, йорт-ҡаралты, кешенән ҡалған сүп-сар һ.б.) буйынса боронғо халыҡтарҙың тарихын өйрәнеү фәне; һаҡланып ҡалған матди сығанаҡтар нигеҙендә кешелек донъяһы тарихын өйрәнеүсе фән.
Тикшеренеү өлкәһен 3,4 млн йыл элек Көнсығыш Африкала ҡулланыла башлаған тәүге ҡоралдарҙан башлап, бер нисә тиҫтә йыл элек булған ваҡиғаларғаса ваҡыт арауығы тәшкил итә.
Арыйҙың кесе улы — Ниғмәтулла Ариев 1779 йылғы, уның ике балаһы: Мөлхиә һәм Алмашәкәр, һәм уларҙың 1894 йылда әле иҫән булыуҙары тураһында мәғлүмәттәр бар.
Арый ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Әнйәк йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан төньяҡҡа 18 километрҙа һәм Һилейә тимер юл стацияһынан төньяҡ-көнбайышҡа 93 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Әлеге ваҡытта ауылда 1-се һанлы Мәсәғүт лицейы филиалы — Арый төп мәктәбе, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
1917 йылғы революциянан һуң ерһеҙ крәҫтиәндәргә ер бүленгән, ер эшкәртеүҙе еңеләйтер өсөн бер нисә кеше бер булып, ерҙәрен һәм булған ҡорамалдарын ҡушып ТОЗ-дарға берләшәләр.
Мәкәш ауылынан Дөйәкисеүгә Ахунйәнов Зариф, Ахунйәнов Мөғәлим, Солтанов Сәйфетдин, Солтанов Мөхөтдин, Нәғимйәнов Латип, Нәғимйәнов Хәбибулла, Сәфәрғәлин Нурғәли, Абзалов Фәррәхетдин ғаиләләре менән күсеп киләләр.
«Йәйләүгә күсеү, тирмә ҡороу ҡороу» йолаһын, «Ауыҙлыҡ,йотҡолоҡ булғанда имләү» доғаһын Нәғимйәнова Хәмдиә Ғәбделгәрәй ҡыҙынан яҙып алынған.
Рәсәй Федерацияһы нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе, Рәсәйҙең Яғыулыҡ-энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре.
Тәүге тапҡыр ауыл 1777 йылда телгә алына, сөнки 1777 йылда Ҡаңлы улусы башҡорттары тарафынан Алатор, Темников, Пенза, Кадом өйәҙҙәре татарҙарына һәм мишәрҙәренә ҡуртымға ер бүлеп бирелә — Ҡарғалы йылғаһы буйында, оҙайлығы 50 йыл, хаҡы 20 һум.
1795 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Шланлыкүл ауылы ғына иҫәпкә алынған, сөнки буласаҡ киң билдәле Сыртлановтарҙың төп имениеһы ошо ауылда булған тип фаразлап була.
Муниципаль район хакимиәте «2011—2016 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһында туризмды үҫтереү» республика маҡсатлы программаһы проектына индереү өсөн «Ырыуҙар ташы» мемораиль комплексын, элекке төрмә харабалары, Туғар-Салған күле янындағы палатка ҡаласығы базаһында тарихи музей булдырыу тураһындағы Инвестиция проектын тәҡдим итә.
Маҡар районында 22 ауыл советы булдырыла: Петровск , Бәрҙәшле , Яңы-Георгиевка , Татьяновка , Скворчиха , Егән , Васильевка, Әхмәр , Ишәй , Алатаң , Янрус , Юлдаш ,Әрмет-Рәхим , Әрмет , Маҡар , Ҡолғона , Көҙән , Һайран , Этҡол , Байғужа , Һәләүек , Ҡөҫәпҡол .
Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының «Башҡорт АССР-ында Яңы райондар ойоштороу турһындағы» ҡарары нигеҙендә Башҡортостанда 6 яңы район барлыҡҡа килә: Байҡыбаш, Воскресенский, Ишембай, Ҡандра, Матрай һәм Покровский.
Райондың көнсығыш өлөшө тау-урман ит-һөт етештереүсе зонаға, көнбайышы иген игеү-мал көтөү, шәкәр сөгөлдөрө, йәшелсә үҫтереү, сусҡа үрсетеү һәм умарта тотоу менән шөғөлләнеүсе зонаға ҡарай.
Башҡа тауҙар: Урта-Таш һәм Аҡташ , Арҡауылтау, Бейектүбә, Ташлығыртау, Бикмәш (проектируемый памятник природы, тәбиғәт һәйкәлдәре Алатау, Ҡарауыл-тау һәм башҡалар.
Бәштин, Биктәр, оло Ҡалыу, Ҡалыу , Ҡалыу, Йүкәлетау, Олотау ер аҫты һыуҙарын бүлеүсе һырттар, улар киләсәктә айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһе исемлегенә инергә тейеш.