polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Гетманщина батшабикә Елизавета Петровна указына ярашлы тергеҙелеп, граф Кирилл Разумовскийға 1750 йылда ер һәм гетман титулын бирә, әммә 1764 йылдағы указы менән Запорожье ҙәскәре гетманы вазифаһы бөтөрөлә: һуңғы гетман Кирилл Разумовскийға генерал-фельдмаршал чины бирелә, ә Малороссия менән идара итеү граф Петр Румянцевҡа йөкмәтелә.
Малороссия коллегияһын етәкләгән Степан Вельяминов менән сеймда танылыу тапмаған наказлы гетман Павел Полуботко араһындағы бөтмәҫ талаш 1726 йылда Санкт-Петербургта коллегияны ябып, яңы гетман һайлап, Гетманщинаны тергеҙеү тураһында ҡарар ҡабул итеүгә килтерә.
Был килешеү статьяларына ярашлы: Киев, Чернигов, Брацлав воеводстволарында урядтарҙы православие шляхтаһы вәкилдәре биләргә тейеш була; иҫптәге казактар исемлеге 40 меңлек ғәскәргә етә, ул 16 хәрби-административ берәмектән — полктарҙан формалаша; польша ғәскәре һәм йәһүдтәр Киев, Чернигов һәм Брацлав воеводстволарында булмаҫҡа тейеш була.
Бөйөк Петр батша указы буйынса 1709 йылда Скоропадск гетманына стольник Андрей Измайлов беркетелә, гетман резиденцияһы Глуховта раҫлана, ә ер эштәре идараһы, Скоропадск вафат булғандан һуң, 1722 йылдан 1727 йылға тиклем тулыһынса Малороссия коллегияһы ведомствоһына күсә.
1654 йылдың һуңында Речь Посполитая союздаштары һәм ҡырым ханлығы Гетманщинаға һөжүм итә, һөҙөмтәлә Подольела 200 меңдән ашыу кеше һәләк булы һәм ҡоллоҡҡа алып кителә.
1653 йылдың 2 ноябрендә үк Рус батшалығы Мәскәүҙә тантаналы рәүештә көнбайыш руссия ерҙәре, йәғни хәҙерге Украина, белоруссия, Польшаның көньяҡ-көнсығыш территорияһының бер өлөшө булған Пшемысль, Хелмды азат итеү өсөн Рус-поляк һуғышын иғлан итә
1648 йылдың 18 апрелендә ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә Желтые Воды, Корсун, Пилявцы һәм Зборовоны еңеп, 1649 йылда баш күтәреүселәр, батша менән Ян-Казимир Зборовский менән килешеү төҙөй.
Иркутск өлкәһе һәм Саха Республикаһы территорияһы аша аға, ҡайһы бер ҡушылдыҡтары Байкал аръяғы, Красноярск, Хабаровск крайҙарына, Бүрәт Республикаһына һәм Амур өлкәһенә ҡарай.
Фредди Меркьюри ; 5 сентябрь 1946 йыл, Занзибар солтанаты — 24 ноябрь 1991 йыл, Лондон, Бөйөк Британия) — британ музыканты, төркөмөнөң вокалисы; « », «’ », « » һәм башҡа йырҙар авторы.
Шулай уҡ әүҙемләшкән хәлендә һөйәк туҡымаһын емерә торған остеокласттарҙың барлыҡҡа килеүенә юл ҡуймай һәм остеобласттарҙың функциональ эшмәкәрлеген һәм үрсеүен әүҙемләштерә.
Гипофиздың алғы бүлкәте — организмдың төп функцияларын көйләүсе иң мөһим ағза булып тора: нәҡ ошонда периферия эндокрин биҙҙәренең секретор эшмәкәрлеген көйләүсе алты мөһим тропик гормон эшләп сығарыла.
тиреотроп гормон , адренокортикотроп гормон , соматотроп гормон , лактотроп гормон һәм периферия енес биҙҙәренең функцияларын көйләүсе ике гонадотроп гормон: фолликулаларҙы әүҙемләндереүсе гормон һәм лютейнизация гормоны .
Шулай уҡ унда гипофиздың секретор функцияһын тотҡарлай йәки көсәйтә торған биологик әүҙем матдәләр ҙә (соматостатин, тиролиберин йәки тиротропин бүлеп сығарыусы гормон, люлиберин йәки гонадолиберин йәки гонадотропин бүлеп сығарыусы гормон, кортиколиберин йәки кортикотропин бүлеп сығарыусы гормон һәм соматолиберин йәки соматотропин бүлеп сығарыусы гормон) эшләнә.
Уларҙың иммун системаһы өсөн яуаплы Т-күҙәнәктәренең өлгөрөүе, дифференциацияланыуы, клонлашыуы һайлап алыныуы үтә, һөҙөмтәлә күҙәнәктәр ҡан ағымына, туҡымаларға инә һәм билдәле бер сит антигендарға ҡаршы иммун реакцияһы барлыҡҡа килтерә, әммә үҙ организмына ҡаршы түгел.
Минералокортикоидтар күҙәнәктәрҙә иондар алмашыуҙы көйләй һәм уларҙың электролитик тигеҙлеген һаҡлай; гликокортикоидтар аҡһымдың тарҡалыуын һәм углевод синтезын әүҙемләштерә.
Уның организмындағы роле гипоталамустың нейросекретор күҙәнәктәре етештергән ике мөһим гормонды туплау һәм секрециялау: бөйөрҙәрҙә шыйыҡсаны кире һурып алыуҙы көсәйтеп, организмдың һыу балансын көйләү процестарында ҡатнашҡан антидиуретик гормон ; шыма мускулдарҙың, шулай уҡ, бала тыуғанда аналыҡтың ҡыҫҡарыуына яуап биреүсе окситоцин.
Не́йроэндокри́н система бар ағзалар һәм ағзалар системаһын көйләй, эске мөхит тотороҡлоғон һаҡлай, кешенең ғәҙәти эшмәкәрлеген тотоп тора, үҙгәреүсән тирәлеккә яраҡлашыуҙа булышлыҡ итә.
Эске секрецияның классик биҙҙәре: эпифиз, гипофиз, гипофиз, тиреоид, паратироид биҙҙәре, ашҡаҙан аҫты биҙҙәренең айырым утрауҙарҙан торған аппараты, бөйөр өҫтө биҙҙәренең кортик һәм мейеһе матдәһе, орлоҡ биҙҙәре, түллек биҙҙәре биҙ эндокрин системаһына ҡарай.
Ашҡаҙан аҫты биҙе — ҡатнаш секреция биҙҙәренә ҡарай: ашҡаҙан аҫты биҙенән бөйән эсәгенә сығарыу көпшәләре тоташа һәм уның буйлап аш һеңдереү һуттары ебәрелә.
Кешенең өлгөрөүе һәм енси әүҙемлеге ир-аттарҙың орлоҡ биҙҙәре һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың түллек биҙҙәрен үҙ эсенә алған енес биҙҙәренән башҡа мөмкин булмаҫ ине.
күҙәнәктәр — панкреатик полипептид, йәғни ашҡаҙан аҫты биҙе полипептиды етештерәләр (ашҡаҙан аҫты биҙе секрецияһын тотҡарлай һәм ашҡаҙан һутының секрецияһын әүемләштерә);
Капуцин сиркәүендәге төрбәлә 12 император (шул иҫәптән, Франц Иосиф ағаһы Мексика императоры Максимилиан да), 19 императрица һәм башҡа күп һанлы Габсбургтар фамилияһынан ерләнгән.
Габсбургтарҙан башҡа Император төрбәһендә тағы ла династияға ҡыҫылышы булмаған бер ҡатын-ҡыҙ ерләнгән — графиня Каролина Фукс-Моллард, уның эргәһендә ятырға теләгән Мария Терезияның һөйөклө тәрбиәсеһе.
Табутты сиркәүгә индергән саҡта ерләү процессияһының герольды ҡапҡаларға туҡылдата;монастырь башлығы, капуцин — монах, латынь телендә һорай: «Кем был төрбәгә инергә теләй?»; уға яуап бирәләр : «Был кәшәнәгә инеү тураһында Аллаһы Тәғәлә ҡоло Франц һорай; Ерҙәге тормошта ул Австрия императоры булды».
Улар 1618 һәм 1619 йылда бер — бер артлы вафат булалар, төҙөлөш тамамланғандан һәм сиркәүҙе изгеләндергәндән һуң, 1633 йылда уларҙың саркофагтары «нигеҙ һалыусылар төрбәһенә» күсерелә.
Габсбургтарҙың йөрәктәрен көмөш урналарҙа айырым ҡуйыу йолаһы булған, Йөрәктәр төрбәләрҙә Август сиркәүе янында, ә уларҙың эске ағзалары еҙ урналарҙа Герцог төрбәһендә Изге Стефан соборы аҫтында ерләнгән.
Император кәшәнәһе 9 бәләкәйерәк кәшәнәләргә бүленә, шулай уҡ Карл ҡатыны, , иренән 67 йылға оҙағыраҡ йәшәгән императрица Цита Бурон — Пармская һәм уларҙың 2007 йылда улдарының береһе ерләнгән капелла .
Император төрбәһе — Веналағы Изге Рим империяһы, Австрия империяһы һәм Австро — Венгрия императорҙары һәм Габсбургтар нәҫеленең ғаиләләр ағзалары һөйәктәре ятҡан Капуцинеркирхе криптаһы.
Капуциндар төрбәһендә һуңғы ерләү 2011 йылдың 16 июлендә уҙғарыла, 2011 йылда вафат булған Габсбургтар нәҫеленең аҙаҡҡы кронпринцы Отто фон Габсбург унда ерләнә.
Майҙан алып август бөткәнсе — Рәсәйҙә икенсе тапҡыр булыуы (Мәскәү — Тула — Ясная Поляна — Киев — Кременчуг — Полтава — Харьков — Воронеж — Саратов — Симбирск — Казан — Нижний Новгород — Ярославль — Мәскәү).
Райнер Мария Рильке (немецсә , тулы исеме ' — Рене Карл Вильгельм Иоганн Йозеф Мария Рильке; 4 декабрь 1875 йыл — 29 декабрь 1926 йыл — быуаттың модернист шағирҙарының иң күренеклеһе.
1902 йыл «Һуңғылар» исемле новеллалар йыйынтығы, «Аждаһаны еңеүсе» хикәйәһе, «Тормош кеүек тормош» драмаһы, «Тәүге шиғырҙар» йыйынтығының беренсе варианты, «Картиналар китабы» нәшер ителә.
Төрки тирмә конструкцияһы өс өлөштән тора: ағас рәшәткәле һөлдә , нәҙек итеп әҙерләнгән, уҡ формаһындағы һайғауҙарҙан ҡоролған көмбәҙ һәм тағараҡ .
Дим буйы башҡорттарында кейеҙ тирмәнең уртаһында бағана ҡуйылған, шул бағананан йыуан арҡанды рәшәткәләргә һуҙып, уларҙы каркасҡа бәйләп, арҡандың бер осон тышҡа сығарып нығытып ҡуйғандар.
Тәү ҡарашҡа ябай ғына күренгән торлаҡ ҙур мәғәнәгә эйә; тәбиғәт балаһының донъяға бағыуын асып биреүсе; йән, ер, күк тигән төшөнсәләрҙе берләштергән арауыҡ.
Дөйөм алғанда, уртаса тирмәнең ауырлығы 400—450 кг, бейеклеге — 3 м, әйләнәһе — 16-18 м, диаметры — 8-10 м, торлаҡ майҙаны — 20 кв. м. Тирмәгә аяҡ баҫыу менән тирмәнең ҙурлығы бөтөнләй онотола: эске киңлеге һәм йыһазы үҙенең тынысландырыу һәләте, яҡлау көсө һәм ябай бәхет тойғоһо уятыуы менән ғәжәпкә ҡалдыра.
Мәҫәлән, көмбәҙ уҡтарын Баймаҡ районының Әбделкәрим, Ҡыуат, Яңғаҙы ауылдарында, рәшәткәләрҙе Хәйбулла районы Әбделнасир ауылында, тағараҡты — Баймаҡ районы Ишбирҙе һәм Хәйбулла районы Рафиҡ ауылдарында махсус кәсепселәр эшләгән.
Х быуатта Волга буйы һәм Көньяҡ Уралда сәйәхәт ҡылған Ибн Руста башҡорттар тураһында «уңайлы көтөүлектәр эҙләп урындан урынға күсеү сәбәпле, сатырҙарҙа йәшәйҙәр», тип яҙып ҡалдырған.
Урыҫ авторҙары: ғалимдар, этнографтар, яҙыусылар (П. Небольсин, Д. Никольский, С. Рыбаков, С. Руденко, Н. Харузин, Л. Толстой, А. Чехов һ. б.) башҡорттарҙың йәшәйешенә ҡағылышлы ғилми тикшеренеүҙәр, күҙәтеүҙәр, хәтирәләр ҡалдырған.
Совет осоронда һәм һуңғы йылдарҙа ла был темаға арналған бихисап хеҙмәттәр яҙылған (Кузеев Р. Г., Шитова С. Н., Йәнбухтина Ә. Ғ., Бикбулатов Н. В., Солтангәрәева Р. А., Йосопов Р. М. һ. б.)
Башҡорттар тәбиғәткә бик һаҡ булған: тирмәне ҡуйған саҡта доғаһыҙ ҡаҙыҡ ҡатмағандар, тирмәнең хайуандар өңөнә, эре ҡош ояһына яҡын булмаҫҡа тейешлеген белгәндәр.
аҙағында көмбәҙ формалы төрки типтағы тирмәләр Башҡортостан территорияһының көньяҡ-көнсығыш, көньяҡ дала һәм урман-дала райондарында, шулай уҡ Ырымбур далаларында киң ҡулланыла.
Йыр — риүәйәттәрҙә, эпостарҙа йәйләүҙәргә сығып, тирмәләрҙә йәшәү йолаһына ярашлы күптәнән булған халыҡ ғөрөф-ғәҙәттәрен, традицияларын күҙ алдына килтереү бөгөнгө көнгә тиклем иҫ киткес бәхетле осор булып халыҡ хәтерендә уйылып ҡалған.
Тирмәлә йәшәүҙең дә үҙ ҡанундары булған: ингән-сыҡҡан саҡта уң аяҡтан башларға, тупһаға баҫмаҫҡа, тирмә эсендә ҡысҡырышыу — талашыу тыйылған, ашарға ултырғанда билдәле бер тәртип буйынса инеп ултырғандар.
Урам гәзите —йортһоҙ йәки ярлы кешеләр менән таралыусы һәм башлыса уларға ярҙам итеү, һәм тағы ла йәмғиәттә йортһоҙ, ярлы һәм башҡа мохтажлыҡта йәшәүселәргә ҡарата мөнәсәбәтте үҙгәртеү маҡсатында нәшер ителеүсе гәзит, журнал, йәки башҡа ваҡытлы баҫма.
Барлыҡ урам гәзиттәренең эшләү принциптары оҡшаш: йортһоҙ йәки фәҡирлектә йәшәүсе гәзиттең таратыусыһы була ала һәм ваҡытлы баҫманың даналарын яҡынса 50 % ташлама менән һатып ала, һуңынан уларҙы тик иғлан ителгән хаҡ менән һәм баҫма урынлаштырған ҡағиҙәләргә ярашлы һата.
Шуға ҡарамаҫтан тик 1990-сы йылдар аҙағына ҡарай, 1989 йылда Нью-Йоркта гәзите ойошторолоу менән, хәҙерге форматта һәм типик бизнес-модель менән файҙаланып урам гәзиттәре киң таралыу яулап ала.
2004—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәғариф министры, 2010—2011 йылдарҙа Башҡортостан Хөкүмәте Рәйесе урынбаҫары, 2011 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты, мәҙәниәт буйынса комитет рәйесе урынбаҫары.
Салауат педагогия училищеһын һәм 1985 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын «рус теле һәм әҙәбиәте» һөнәре буйынса тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген университет кафедраларының береһендә лаборант булып башлай, артабан бүлек инженеры вазифаһын башҡара.
2011 йылда «Берҙәм Рәсәй» сәйәси фирҡәһе кандидаттарының федераль исемлеге буйынса Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының алтынсы саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана.
Планктың даими һаны, макроскопик объекттарҙың йоғонтоһо менән сағыштырып ҡарағанда бик бәләкәй ҙурлыҡты күрһәткәнлектән, квант эффекттары микроскопик масштабтарҙа кәүҙәләнеш табалар.
Үҙ сиратында, квант механикаһы релятив булмаған яҡынса иҫәпләүҙәр менән алынһа (йәғни бәләкәй генә энергияларҙы системаның массив киҫәксәләренең тыныс торған энергияһы менән сағыштырып ҡарағанда), ул инде квант майҙанының-ҡырының теорияһын аңлата.
Квант механикаһы иһә атомдарҙың, молекулаларҙың, иондарҙың, конденсатлы мөхиттәрҙең һәм электрон-йәҙрәле системаларҙың төп үҙенсәлектәрен һәм уларҙың тәртибен-холҡон,үҙ-үҙен тотошон аныҡлап аңлата .
Майҙансыҡтың-ҡырҙың квант теорияһын ҡулланып, квант механикаһы шулай уҡ электрондарҙың, фотондарҙың һәм элементар киҫәксәләрҙең, дөрөҫөрәге элементар киҫәксәләрҙең бик аныҡ релятив инвариантлы аңлатмаларын һүрәтләй.
Киҫәксәләрҙең хәрәкәтен тулҡындарҙың таралыуы менән сағыштырып, Луи де Бройль киҫәксәләрҙең хәрәкәтен тулҡындарҙың таралыуына ҡапма-ҡаршы ҡуйған, быны ул 1927 йылда электрондарҙың кристалдарҙағы дифракцияларын тикшергәндә эксперименттар үткәреү юлы менән раҫлаған.
Квант динамикаһының төп тигеҙләмәләре — Шрёдингер тигеҙләмәһе, фон Нейман тигеҙләмәһе, Линдблад тигеҙләмәһе, Гейзенберг тигеҙләмәһе һәм Паули тигеҙләмәһе.
Родео бер нисә төр ярышты берләштерә: ҡырағай үгеҙ өҫтөндә, эйәрле һәм эйәрһеҙ ат өҫтөндә сабышыу, арҡан менән үгеҙ тотоу, мейескәләр тирәләй сабышыу.
Австрия һәм Европа символизмының күренекле драматургы, бер нисә импрессионистик шиғырҙар китабының, әҙәбиәт һәм милли мәҙәниәт тураһындағы күп кенә эссе жанрында яҙылған әҫәрҙәрҙең авторы.
Ул Софокл, Еврипид трагедияларын, Кальдерондың драмаһын, Мольерҙың комедияларын сәхнәгә ҡуйыр өсөн эшкәрткән, күп йылдар танылған режиссёр Макс Рейнхард менән хеҙмәттәшлек иткән.
Борондан Урал буйы һәм Ағиҙел йылғаһының урта ағымы территорияһындағы урындағы фин-уғыр ҡәбиләләренең таралып ултырыу һәм күсеп килгән һинд-иран ҡәбиләләре, боронғо төрки ҡәбиләләр менән әүҙем аралашыу өлкәһе булған.
Башҡорт ҡәбиләләренең формалашыу тарихында 7 тарихи-этнографик осор билдәләнә: башҡорт , иртә фин-уғыр-самодий , болғар-мадъяр , уғыҙ-ҡыпсаҡ , ҡыпсаҡ , нуғай һәм Иҙел-Урал төбәгендә, Урта Азияла этник йоғонто һөҙөмтәһендә формалашҡан халыҡтар .
Таралып ултырыу һәм этник тарих барышында башҡорттарҙың көньяҡ-көнсығыш , төньяҡ-көнсығыш (Бишул, Бәҙрәк, Бәкәтин, Дыуан, Көҙәй, Ҡалмаҡ, Ҡатай, Ҡошсо, Ҡумрыҡ, Ҡыуаҡан, Мырҙалар, Өпәй, Табын, Терһәк, Һалйот, Һеңрән, Һыҙғы, Һырҙы, Әйле), көньяҡ-көнбайыш , төньяҡ-көнбайыш төп этнографик төркөмдәре барлыҡҡа килә.
Ҡәбилә, уның ағзаларының үҙ-ара туғанлығы, күп баҫҡыслы структура, этнонимы, сиктәре теүәл билдәләнгән территорияһы, теле , дөйөм ҡәбилә үҙидаралығы , уртаҡ ата-баба тураһында төшөнсә булыу, мәҙәниәт һәм дини инаныуҙарының оҡшашлығы хас.
Башҡорттарҙа ҡәбилә, нигеҙҙә, ырыуҙарҙан һәм ырыу бүленештәренән һәм аныҡ структуралы булған; бер нисә ҡәбилә берлеге ырыу-ҡәбилә берләшмәһен хасил иткән.
«Клочково тораҡ пункты тирәһендәге алышта һөжүм иткән подразделениеларға дошмандың көслө пулемёт-миномёт уты алып барыла, бер үк ваҡытта яҡшы йәшерелгән дошман бронемашинаһынан да интенсив ут алып барыла.
Гвардия өлкән сержанты Әхмәров, 45-миллиметрлыҡ пушканы асыҡ позицияға сығарып, беренсе атыуҙан уҡ бронемашинаны юҡ итә һәм пулемёт расчетын ҡыйрата һәм шуның менән полктың хәрби частарының алға китешен тәьмин итә.
1943 йылдың 21 сентябрендәге „1 Май“ совхозы өсөн алыштарҙа дошман танкыларҙың һәм үҙ йөрөшлө пушкаларҙың ярҙамында көслө миномёттарға ҡаршы уты менән һөжүм итеүен һәм беҙҙең частарҙы алға китешен тотҡарларға тырыша.
Әхмәров, 45 миллиметрлыҡ пушканы уңайлы урында ҡуйып алып, дошмандың дауыллы утына ҡарамаҫтан, бер нисә атыу менән бер үҙ йөрөшлө „фердинанд“ пушкаһын һәм бер урта танкын ҡыйрата һәм шуның менән частарҙың хәрби бурысты үтәү өсөн алға китешен тәьмин итә.
1943 йылдың 22 сентябренә ҡараған төндә Ивашково ауылы өсөн алышта дошман „тигр“ төрөндәге 3 танкы һәм 2 урта танкы һәм үҙйөрөшлө пушка ярҙамында подразделениеларҙың алға китешен тотҡарларға маташа.
62-се гвардия кавалерия полкының 45 миллиметрлы орудиелар батареһының ут взводы командиры ярҙамсыһы ((Үҙәк фронт, 61-се армия, 7-се гвардия кавалерия корпусы, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы) гвардия өлкән сержанты Әхмәров Ғәбит Чернигов өлкәһендәге алыштарҙа айырыуса ҡаһарманлыҡтар күрһәтә, бының хаҡта наградлау документтарында ошолай яҙыла:
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 9 февралендәге Указына ярашлы гвардия өлкән сержанты Әхмәров Ғәбит Абдулла улына «Советтар Союзы Геройы» тигән маҡтаулы исем бирелә һәм уға «Алтын Йондоҙ» миҙалы һәм Ленин ордены тапшырыла.
Фёдоровка районында Эске эштәр министрлығы район бүлегенең участка инспекторы булып эшләй, артабан — «Салауат» Пушкин исемендәге колхоздары рәйесе, Бала-Сытырман ауыл Советы рәйесе булып эшләй, шулай уҡ «Пугачев» совхозында.
Вәлиди менән берлектә, Петроградҡа Рәсәйҙең Ваҡытлы хөкүмәтенә башҡорт ерҙәрен, Башҡорт ғәскәре капиталын һәм Каруанһарайҙы кире ҡайтарыу мәсьәләләре мөрәжәғәт итә.
1918 йылдың сентябренән Башҡорт хөкүмәтенең эске эштәр бүлегендә хеҙмәт итә, ә шул уҡ йылдың октябренән — Башҡорт Хөкүмәтенең Үҫәргән кантонында махсус вәкил вазифаһын биләй.
Төп ҡушылдыҡтары — Унья, Төньяҡ Мылва, Велью, Лемью, Кожва], Лыжа, Ижма, Нерица, Пижма, Цильма, Сула, Боровая ; Илыч, Подчерье, Щугор, Уса, Лая, Ёрса, Созьва, Шапкина, Куя .
Ҡазый Әхмәт ибн Мирмунши әл-Хөсәйен әйтеүенсә, «мосолман Шәреғендә яҙма һүҙҙә илаһи хикмәт күреү Ҡөрьәнде күсереп яҙыуҙа ла гонаһтарҙан ярлыҡау ҡеүәһе барлығына инандыра».
Пергамент урынына ҡағыҙ ҡуллана башлағас, күп һанлы оҫталар Ҡөрьән күсереү, грек, пәһләүи, копт телдәренән тарих, медицина буйынса китаптарҙы тәржемә итеү менән шөғөлләнә.
Ҡөрьән әҙәм, януар йә Алла һүрәтен төшөрөүҙе тыя, шунлыҡтан Аллаға рәсем аша табыныу дәһрилеккә, йәғни аллаһыҙлыҡҡа тиң тип ҡарала.
Мәҫәлән, дивани яҙыуы менән дипломатик документтар яҙылған, рүҡә көнкүрештә ҡулланыуға тәғәйенләнгән, ә нәстәлиҡ менән Ҡөрьән тәфсирҙәрен яҙғандар.
Улар араһында иң билдәлеләре: Хәлид ибн әл-Хайядж, әл-Фәрәхиди , әл-Дахак, әл-Ишәк, Әхмәд әл-Ҡәлби, Ибраһим менән Йософ әл-Шараджи, Әхүәл әл-Мөхәррир , Мөхәммәт ибн Али ибн Мүклә, Ибраһим әс-Сүли , Әбел-Хәсән Али ибн әл-Бәүүәб , Фатима әл-Бағдади һәм Шүһдә бинт әл-Абнари , Яҡут әл-Мөстәсими , әл-Ҡалҡашанди һ.
Тарихҡа әрмән каллиграфияһы менән ҡулъяҙма сәнғәтенең 1500-ҙән ашыу үҙәге билдәле, улар төрлө осорҙа барлыҡҡа килгән һәм ҙурлығы буйынса ла төрлө булған.
Иң әһәмиәтлеләре Вагаршапат, Сюник , Вараг, Нарек, Аргин, Ахпат, Санаин, Ахтамар, Гетик, Гошаванк, Хоранашат, Хор Вирап, Глак ҡала-ауылдарында, шулай уҡ Муш, Ерзнка, Карин, Карс, Апракунис, Адана, Ван, Битлис, Яңы Джульфа һәм башҡа монастырҙарҙа урынлашҡан булған.
Хәҙерге заман каллиграфияһы ярайһы уҡ күп төрлө — ул ҡәҙимге асылмаларҙа ҡулдан яҙылғандарҙан башлап тойғоларҙы сағылдырғанда билдәләрҙең аныҡ хәреф һүрәтләнешен юғалта төшөүе хас булған юғары сәнғәткә тиклемге даирәне биләй.
Классик каллиграфия шрифтлы эштәрҙән һәм ҡалыплашмаған ҡулъяҙма төрҙәренән ныҡ ҡына айырыла, хәйер, каллиграф уныһын да, быныһын да эшләй белергә тейеш; хәрефтәрҙең рәүеше борон барлыҡҡа килгән, ләкин ҡул менән яҙған саҡта улар көтөлмәгән үҙгәрештәр ҙә кисерә.
Әле каллиграфия башлыса саҡырыу асылмаларында һәм туй ҡотлауҙарында, шулай уҡ граффитиҙа, шрифтарҙа, ҡулдан яҙылған логотиптарҙа, дини сәнғәттә, график дизайнда, таштарҙағы уйылма яҙыуҙарҙа һәм тарихи документтарҙа йәшәй.
Каллиграфияны телевидениела биҙәү алымы сифатында, шулай уҡ ҡылыҡһырлама, тыуыу тураһында таныҡлыҡ һәм башҡа документтарҙа ҡулдан яҙыу ихтыяжы булғанда ла ҡулланалар.
Абстракт каллиграфия авторҙың уй-фекерҙәрен, хис-тойғоларын, кәйефен тамашасыға асыҡтан-асыҡ һәм туп-тура тапшыра, шул уҡ ваҡытта традицион ҡылҡәләм һәм тушь менән эш итеү мәҙәниәтен дә һаҡлай.
Заманса билдәләмәһе шундай: "билдәләрҙе тойғоло, аһәңле һәм оҫта итеп биҙәү сәнғәте"; ҡулдан яҙыу оҫталығы; матур, оҫта яҙыу сәнғәте йәки һөнәре; таҙа һәм матур яҙыу оҫталығы .
Яҙыу тарихы — ул кешенең техник мөмкинлектәре, мәғлүмәт тапшырыу тиҙлеге, матди наҡыҫлыҡтары, ваҡыт һәм арауыҡ ҡыҫаларында эстетик төшөнсәләрҙең үҫеше тарихы.
Р. З. Йәнғужин фекеренсә, В. А. Перовский ҡушыуы буйынса, комплексты төҙөр өсөн 1836 йылдың яҙынан 1838 йылдың көҙөнә ҡәҙәр Үрге Себенле ауылы муллаһы А. Дәүләтшин барлыҡ башҡорт һәм мишәр кантондары буйлап йөрөп иғәнә йыя.
Каруанһарай комплексын төҙөү менән башлыса башҡорттар шөғөлләнгән, мәҫәлән 1838 йылдың майынан октябренә тиклем был төҙөлөштә 4861 һыбайлы һәм 2307 йәйәүле башҡорт эшләгән.
1836 йылдың 20 апрелендә Ырымбур генерал-губернаторы В. А. Перовский Башҡорт-мишәр ғәскәре идаралығы өсөн ҡалала таш биналары комплексын — Каруанһарайҙы һәм уның янында мәсет төҙөү инициативаһын күтәреп сыға.
Шунлыҡтан ул алыш башланыу менән дошмандарының армияһын тоҙаҡҡа эләктергән, сөнки ул Австрия генералдарының командалығы уның Венаға һәм Дунайға юлын киҫергә , уны төньяҡҡа, тауҙар яғына, фронтының һул ҡанаты менән француз армияһының уң ҡанатын ҡайырырға тырышасаҡтарын алдан уҡ белеп торған.
Наполеон союздаш армия командалығын, дошмандарҙы бик тиҙ генә уратып алыу мөмкинлегенә ышандырып алдау өсөн , үҙ ғәскәрен Працен тауҙарына ҡаршы, фронттың үҙәгенә баҫтырған.
Француз армияһының Працен тауҙарына һөжүме иртәнге сәғәт 9-ҙа башланып киткән, ә был ваҡытта союздаштар армияһының һул ҡанаты, Наполеон уйынса, кистән үк үҙәктән фланг хәрәкәте яһап, таң алдында Працен тауҙарынан алыҫлашҡан булған.
Фронттың үҙәгендә ҡалған 3500 кешенән торған урыҫ армияһының гвардияһы француздарға геройҙарса ҡаршылыҡ күрһәткән һәм уларҙы хатта яу яланын ташлап ҡасырға ла мәжбүр иткән, тик француздарҙың күплегенән ахыр сиктә сигенергә мәжбүр булған .
Француз тарихсыларының һуғыштан һуңғы тикшереүҙәре буйынса, был сигенеү ваҡытында артиллерия уты аҫтында һәм боҙло һыуҙа 800-ҙән алып 1000 кешегә тиклем һәләк булған, ә Наполеон ул саҡта 20 000 дошман һалдаты батып үлгән тип маҡтанған.
Союздаштар армияһының уң ҡанаты Багратион командалығы аҫтында дошманға ҡаты ҡаршылыҡ күрһәтә алһа ла, Наполеон Мюрат етәкселегендәге кавалерияһын үҙенең һул ҡабырғаһына ярҙамға ебәргәс, шулай уҡ сигенергә мәжбүр булған.
Пржибышевскийҙың өс беренсе урыҫ колоннаһы, инфантерия генералы Ф. Буксгевдендең дөйөм командалығы аҫтында фронттың һул яҡ ҡабырғаһын тәшкил итергә ; генерал-лейтенант И. Т. Коловрат һәм М. А. Милорадовичтарҙың 4-се урыҫ-Австрия колоннаһы— үҙәктә, туранан-тура Кутузов етәкселегендә; генерал-лейтенант П. И. Багратиондың һәм Австрия кенәзе Иоганн Лихтенштейндең 5-се колоннаһы Багратион командалығы аҫтында уң яҡ ҡабырғаһында , Бөйөк Князь Константин Павлович командалығы аҫтында 3500 кешенән торған гвардия резервы 4-се колонна артында торорға тейеш булған.
Вейротерҙың уйынса, француздарҙың ғәскәре 40 мең кешенән торған һәм Наполеон бик көсһөҙ полководец булған, шунлыҡтан ул француздар яғынан бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡ күрһәтелмәйәсәк тип иҫәпләгән.
Кутузов Вейротерҙың планы менән ризалашмаған, тик, француз армияһының иҫәбен белһә лә, үҙенең планын тәҡдим итмәгән, сөнки ул был алыштың һәйбәт һөҙөмтәле булырына ышанмаған.
«Александр свитаһы уның янынан көндөҙ төрлөһө төрлө яҡҡа ҡасып торған, тик кис көнө йәки таң алдынан ғына уның янына йыйылған. Еңелеү фажиғәһенән һуңғы тәүге сәғәттә император бер нисә саҡрым үҙ табибы, берейторы, ат ҡараусыһы һәм ике лейб-гусары менән һуғыш яланынан атта сабып киткән, ә уның янында бары тик лейб-гусар ғына тороп ҡалғас, атынан төшөп, бер ағас аҫтына ултырған һәм илап ебәргән».
Союздаштар армияһындағы иң күп юғалтыузар фронттың уң ҡанатында булған, тик боҙло быуаның һыуын кисеп сыҡҡан урыҫ һалдаттарын француздар арттарынан баҫтырып ҡаршы ярға һыу кисеп сыҡмағандар.
Шулай итеп, Аустерлицтағы һуғышта, Канда, Треббийҙә һәм 1799 йылда Ватерлоолағы алыштарҙан айырмалы рәүештә, союздаштарҙың ғәскәренең төп көсө һаҡланып ҡалған.
Аустерлиц янындағы һуғыш хәрби оҫталыҡтың миҫалы булып тарихҡа ингән, сөнки унда бары тик бер генә ябай хәрби маневрҙы ваҡытында яһау һәм союздаш армияның командалығының булдыҡһыҙлығы арҡаһында ҙур еңеүгә ирешелгән.
Аустерлиц алышы популяр тарихи әҙәбиәттә йыш ҡына дошманды тулыһынса тармар итеү алышы тип миҫалға алынһа ла, Наполеон тарафынан ҙур еңеүгә өлгәшенһә лә, ысынлыҡта был көрәштә урыҫ армияһының төп өлөшө , көслө ут аҫтында ойошҡан рәүештә сигенеп, үҙенең артиллерияһының яртыһынан күберәген һаҡлап алып ҡалған.
Аустерлицтә еңелеү, Нарвала еңгәндән һуң үҙ армияһын еңелмәүсән тип иҫәпләгән урыҫ йәмғиәтенә ныҡ тәьҫир итһә лә, барыбер халыҡтың армияға булған ышанысын юғалтмай ҡалған.
Ысын, дөрөҫ капитализм, ирекле конкуренция капитализмы — материал байлыҡтар хосуси милектә булған иҡтисади система, ә баҙар һәм хаҡтар иҡтисади эшмәкәрлеккә йүнәлтмә биреү һәм уны көйләү өсөн ҡулланыла.
Унда һәр саҡ теге йәки был дәрәжәлә капитализмға хас булмаған үҙенсәлектәр осрай — юғары ҡатламдың өҫтөнлөктәре ; мөлкәткә эйә булыуҙа, шул иҫәптән күсемһеҙ милектең йә ер бүлеменең ҙурлығы буйынса сикләүҙәр; таможня тотҡарлыҡтары; көнәркәшлек көрәше һ.
Иң ауыр металды бөгөнгө көндә әйтеп булмай, сөнки иң ауыр металдар осмий һәм иридий тығыҙлығы бер тирәлә , теүәл тығыҙлығын иҫәпләп сығарыу мөмкин түгел: бының өсөн металды таҙартырға кәрәк, теләһә ниндәй өушылмалар уларҙың тығыҙлығын кәметә.
Байытыу процессында файҙалы компонент һәм буш тау тоҡомо тығыҙлығы, магнит үҙенсәлеге, еүешләнеүсәнлек, электр үткәреүсәнлек, бөртөк формалары, химик үҙенсәлек кеүек айырмалары буйынса айырыла.
Һелтеле металдарҙы иҫәпкә алмағанда, күпселек металдарҙың иреү температураһы юғары, шулай ҙа ҡурғаш һәм аҡ ҡурғаш кеүек «нормаль» металдарҙы ғәҙәти электр һәм газ плитәһендә инетеп була.