polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
"Булат Йосопов киномәктәбе"н тамамлаусылар өс йыл ярымда, 150 ҡыҫҡа метражлы кинофильм төшөрөп, ҡаланың төп кинотеатрҙарында 23 кинокүрһәтеү уҙғара.
Шулай уҡ улар Рәсәй кимәлендәге һәм халыҡ-ара фестивалдәрҙә ҡатнаша, Мәскәү, Санкт-Петербург ҡалаларында һәм Франция кино төшөрөүсе һөнәренә артабан уҡыуын дауам итә.
Йосопов Булат Тимербай улы — башҡорт режиссёры, Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты, Рәсәй Федерацияһы Кинематографсылар союзы ағзаһы, Рәсәй Федерацияһы кинорежиссёрҙар Гильдияһы ағзаһы.
Ул айырыуса Иҫке Собханғол, Байназар ауылдарында яңы мәктәптәр асыуҙа яҡындан ҡатнаша, уҡытыусыларға программалар, дәреслектәр табып тарата, уҡытыу тәжрибәһе менән уртаҡлаша.
1920 йылдың көҙөндә институтҡа уҡырға ебәрелә, 1920/21 уҡыу йылында Ырымбур халыҡ мәғарифы институтында, 1921/22 уҡыу йылында Ташкент халыҡ мәғарифы институтында белем ала, бер аҙ Һырдарья өлкәһендә балалар уҡытҡас, Башҡортостанға ҡайта.
1930 йылда Бөрйән кантоны төҙөлгәс, Ғимат Ихсанов кантон халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә, уҡытыусылар менән уҡытыу-тәрбиә эшен яйға һалыуҙа, наҙанлыҡты бөтөрөүҙә, балаларға башланғыс белем биреүҙе ойоштороуҙа ең һыҙғанып эшләй, мәҙәни-ағартыу сараларына йәлеп ителә.
Үҙәк һәм көньяҡ Калифорнияла, Мексиканың төньяҡ-көнбайышында һәм АҠШ-тың көньяҡ-көнсығышында дымлылыҡ арта, ә АҠШ-тың төньяҡ-көнбайыш штаттарына ҡоролоҡ килә.
Уолкерҙың атмосфералағы әйләнеше, пассаттар рәүешендә күренеп, Индонезия төбәге өҫтөндәге түбән баҫым менән берлектә Тымыҡ океан кимәленең был урында уның көнсығышына ҡарағанда 60 сантиметрға бейегерәк булыуына килтерә.
Перу тирәһендә һалҡын ағым көнбайыштан Перу ярҙарына табан хәрәкәт иткән йылы һыу массаһы менән алмашына, апвеллинг йомшара, аҙыҡһыҙлыҡтан балыҡ ҡырыла, ә көнбайыш елдәре сүл яғынан дымлы һауа массалары, хатта ташҡындар яһарлыҡ ҡойма ямғырҙар килтерә.
Мадден-Джулиан осцилляцияһы Эль-Ниньоның тура сәбәпсеһе түгел, ләкин ул кәрәгенән артыҡ мул яуым-төшөм зонаһын 30-60 көн дауамында көнбайыштан көнсығышҡа табан тропик бүлкәт буйлатып ҡыуалай, шунлыҡтан Эль-Ниньо менән Ла-Ниньяның үҫеш тиҙлегенә һәм ҡеүәтенә бер нисә юл менән йоғонто яһауы ихтимал.
Мәҫәлән, көнбайыштан килгән һауа ағымдары, Мадден-Джулиан осцилляцияһы барлыҡҡа килтергән түбән атмосфера баҫымы өлкәләре араһынан үтеп, экваторҙан төньяҡҡа һәм көньяҡҡа циклонлы әйләнештәр барлыҡҡа килтерергә һәләтле.
Был циклондар көсәйһә, Тымыҡ океандың экватор өлөшөндәге көнбайыш елдәр ҙә көсәйә һәм көнсығышҡа табан шыла, шулай итеп, улар ҙа Эль-Ниньоны үҫтереүҙә ҡатнаша.
Мадден-Джулиан осцилляцияһы шулай уҡ көнсығыш йүнәлештә тарала торған Кельвин тулҡындарының сығанағы булырға мөмкин , үҙ сиратында улар Эль-Ниньо тарафынан көсәйтелә, һөҙөмтәлә бер-береһен көсәйтеү барлыҡҡа килә .
Австралияның көньяҡ-көнсығышында Ла-Нинья арҡаһында башлана торған көслө ямғырҙарҙан һәм ташҡындарҙан һуң барлыҡҡа килеүсән австралий энцефалиты тоҡаныуҙары менән бәйләнеше күҙәтелә.
Эль-Ниньо арҡаһында 1997—1998 йылдарҙағы Кенияның төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә һәм Сомалиҙың көньяҡ өлөшөндә экстремаль яуым-төшөмдән һуң башланған Рифт үҙәне биҙгәге сағыу миҫал булып тора
норвег-американ метеорологы, 1969 йылда, Тымыҡ океандың көнбайышындағы аномаль йылы зона көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәр араһындағы температура айырмаһын кәметергә һәм шуның менән йылы һыуҙарҙы көнбайышҡа ҡыуыусы пассаттарҙы көсһөҙләндерергә мөмкин, тигән фараз әйтеп, Эль-Ниньоны өйрәнеүгә үҙ өлөшөн индерҙе.
Эль-Ниньо барлыҡҡа килтерә торған шарттар булмаған осорҙарҙа Уолкер әйләнеше ер өҫтөнә яҡында ҡояш йылытҡан һыу һәм һауа массивтарын көнбайышҡа ҡыуыусы көнсығыш пассаттар рәүешендә билдәләнә.
Был шулай уҡ Перу менән Эквадор ярҙары буйында апвеллинг барлыҡҡа килтерә, һөҙөмтәлә туҡлыҡлы матдәләргә бай һыуҙарҙы өҫкә сығара һәм балыҡты күбәйтә.
Тымыҡ океандан экватор буйлап хәрәкәт итә һәм Көньяҡ Америка янында йылы һыу массивын барлыҡҡа килтерә, ғәҙәттә бында апвеллинг һөҙөмтәһендә океанға түбән температуралар хас.
Пассаттарҙың көсһөҙләнеүе, уларға көслө көнбайыш елдәренең ҡаршы тороуын да иҫәпкә алғанда, ишле циклон хасил итергә һәләтле, был да буласаҡ Эль-Ниньо билдәһе булып тора.
«Эль-Ниньо» термины тәү башлап 1892 йылда телгә алына, капитан Камило Каррило Лимала Географик йәмғиәт конгресында Перу моряктары йылы төньяҡ ағымын «Эль-Ниньо» тип атауҙары, сөнки уның католиктар Раштыуаһы алдынан айырыуса һиҙелерлек булыуы тураһында хәбәр итә.
Көньяҡ осцилляция Эль-Ниньоның атмосфералағы компоненты булып тора һәм Тымыҡ океандың көнсығыш һәм көнбайыш өлөшөндәге һыуҙар араһында атмосфераның Ер өҫтөнә яҡын ҡатламдарында һауа баҫымының тирбәлештәренән ғибәрәт.
Нәҡ ул «Көньяҡ осцилляция», «Эль-Ниньо» һәм «Ла-Нинья» тигән терминдарҙы индерә, Тымыҡ океандың экватор яны өлөшөндәге атмосферала зональ конвекцион әйләнеште тикшерә, был күренешкә уның исеме ҡушыла.
Түбән атмосфера баҫымы ғәҙәттә — йылы һыуҙар өҫтөндә, ә юғарыһы һыуыҡ һыуҙар өҫтөндә яһала, йылы һыуҙар өҫтөндә йылдам конвекция барыуы бының өлөшләтә сәбәпсеһе булып тора.
Әлеге ваҡытта күләм тасуирламаһы өсөн Эль-Ниньо һәм Ла-Нинья күренештәре Тымыҡ океандың экватор өлөшөндә өҫкө ҡатламдың 5 айҙан да кәм булмаған ваҡыт эсендәге температура аномалиялары тип билдәләнә, был аномалиялар һыу температураһының 0,5 дәүмәлендә юғарыға йәки түбәнгә тайпылыуында сағыла.
Эль-Ни́ньо йәки Көньяҡ осцилляция — Тымыҡ океандың экватор өлөшөндә һыуҙың өҫкө ҡатламының климатҡа ярайһы уҡ көслө йоғонто яһай торған температура тирбәлеше.
Мәҫәлән, быуат уртаһында Испанияла үҙ аллы ғәрәп дәүләте — Кордова әмирлеге барлыҡҡа килгән, ә быуатта Бағдад хәлифәлегенән Урта Азия, Иран, Афғанстан, Урта Азия, Мысыр һәм Төньяҡ Африка провинциялары айырылып сыҡҡан.
1261 йылда Мәмлүк солтаны Бейбарыҫ Ҡаһирәлә хәлифә итеп Бағдадтан ҡасып килгән һәм үҙен Ғәббәсиҙәр нәҫеленән булыуын иғлан иткән Әл-Мөстәнсир әл-Ҡаһирәне ҡуйған.
749 йылдың 26 июнендә ғәббәсиҙәр ҙур еңеү яулай, шул уҡ йылдың 28 ноябрендә Әл-Күфә ҡалаһының йәмиғ мәсетендә Әбү әл-Ғәббәс яңы подданныйҙарын антҡа килтерә.
Һуңғы Өмәүиҙәр династияһы хәлифәһе Мәрүән илдең көнбайыш өлөшөндә тағы ла ярты йыл хакимлыҡ итә, аҙағыраҡ Мысырға ҡасып, шунда үлтерелә.
Хәлифәлектең биләмәләре Тигр һәм Ефрат йылғаларының бассейнында Тикрит ҡалаһынан алып Шатт-әл-Ғәрәбкә тиклем һәм Әл-Күфәнән алып Хульванға тиклем һуҙылған.
Хәлифә Әл-өстәжи сәлжүктәрҙең көслө союздаштарын — Мазйәҙиттәрҙе ҡыйрата, ә хәлифә Әл-өстәжи Әзербайжан атабәктәре һәм Әйүбиҙәр менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәре урынлаштыра.
Ғәббәсиҙәр власҡа үҙ дәғүәһен былай тип дәлилләгән: идара итеүсе Өмәүиҙәр, ғәрәптәрҙең ҡорайыштар ҡәбиләһенән сыҡһалар ҙа, Мөхәммәт Рәсүлулла нәҫеле булған Хашимиҙарға ҡарамағандар.
Ғәббәсиҙәр үҙҙәренең нәҫелен пәйғәмбәрҙең олатаһынан йәки Мөхәммәтең атаһы Ғабдулла ибн Ғәбдел-Моталиптың ҡустыһынан — Ғәббәс ибн Ғәбдел-Моталиптан башлаған.
Баш ҡала өсөн урын уңышлы һайланған: Тигр һәм Ефрат йылғалары араһының уңдырышлы, халыҡ тығыҙ ултырған үҙәгендә Ғәрәбстандан, Сүриәнән, Кавказ аръяғынан, Ирандан килгән сауҙа юлдары киҫешкән.
1124 йылда Әбу Мансур әл-Мөстәшиҙи сәлжүк солтанына — Мөхәммәт һалым түләүҙән баш тарта һәм 30 меңлек ғәскәр йыйып, Бағдадты сәлжүктәр буйһоноуынан ҡотҡара.
Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенең сәскә атыу осоро Әбу Йәғәфәр әл-нсур , Мөхәмәт әл-ди , Һарун әр-Рәшит , Ғабдулла әл-Мәһмүн хакимлығына тап килә.
Республиканың башҡорт телендә сыҡҡан төп ижтимағи-сәйәси баҫмаһы — «Башҡортостан» гәзитендә хеҙмәткәр булып эшләүе һәм, көндәлек тормоштан ҡалышмай, күп яҡлы темаларға арналған мәҡәләләр яҙыу менән бер рәттән ул әҙәби ижад менән дә әүҙем шөғөлләнә.
Салауат Юлаев премияһы лауреаты, билдәле яҙыусы Таңсулпан Ғарипова, мәҫәлән, әҫәргә ыңғай баһа биреп, «Башҡортостан» гәзитендә түбәндәгеләрҙе яҙҙы: «Мин, проза өлкәһендә ҡәҙимге тәжрибә туплаған кеше, Айгиздең повесын тәнҡит күҙлегенән дә ентекләп уҡыным, бәйләнер урын тапманым. Шағир һәм драматург, ҡыҫҡаһы, талантлы йәш дуҫым Салауат Әбүзәр әйтмешләй, әҫәр, тәүге ҡоймаҡ булһа ла, төйөрһөҙ килеп сыҡҡан. Характер логикаһын, психологик дөрөҫлөк ыҙанын әҫәр аҙағынаса үҫтереү һәм һаҡлау хатта, үкенескә ҡаршы, ошо эштә теше төшкән яҙыусыларыбыҙҙың да бөтәһенең дә хәленән килеп бөтмәй. Икенсенән, әҫәр үҙенең дөрөҫлөгө, хатта әсе дөрөҫлөктө сағылдырыуы менән отошло».
Айгиздең үҙенә генә килгәндә, ул — күләме яғынан әллә ни оло булмаған «Ҡалдырма, әсәй!» тигән тәүге повесы менән үк әҙәбиәткә ысын мәғәнәһендә «атылып» килеп инде тип әйтергә була.
Йәш яҙыусының был әҫәре тәү сиратта унда күтәрелгән ваҡиғалар, уларҙы тәрән хистәр аша һүрәтләү йәһәтенән төрлө быуын уҡыусыларҙы ла, әҙәбиәт белгестәрен дә тиҙ арала йәлеп итте.
Повестың «Башҡортостан» гәзите биттәрендә баҫылған тәүге өҙөктәре үк күптәрҙә ҡыҙыҡһыныу уятты, шуға ла «Ҡалдырма, әсәй!» китап булып нәшер ителеү менән үк таралып та бөттө.
2018 йылдың майында Айгиз Баймөхәмәтов шағир, Ҡаҙағстандың «Серпер» йәштәр премияһы лауреаты, «Молдер булак» журналының баш мөхәррире Саят Камшыгер һәм уның ҡатыны — филология докторы, Жургенов исемендәге Ҡаҙағстан милли сәнғәт академияһы доценты Алиә Бияздыҡова менән берлектә төрлө ижади осрашыуҙарҙа ҡатнашты.
Әҙип республика ҡала һәм райондарында, Башҡортостандың күрше төбәктәрендә үткәрелгән яҙыусылар менән осрашыуҙарҙа, әҙәби кисәләрҙә, китап уҡыусылар конференцияларында бик теләп ҡатнаша.
Хикәйәләр тупланған был йыйынтыҡты мәғәнәүи яҡтан «Ҡалдырма, әсәй!» повесының дауамы итеп ҡабул итергә була: яңы баҫмала шул уҡ геройҙарҙың — балалар йорто тәрбиәләнеүселәренең артабанғы яҙмышы һүрәтләнә.
2014 йылдың май аҙағында ун шағир һәм дүрт прозаиктан торған йәш авторҙарҙың ҙур бер төркөмө составында Айгиз Баймөхәмәтов тә Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзына ағза итеп ҡабул ителде.
«Ҡалдырма, әсәй!» повесын «амрксен хаач» гәзитенең баш мөхәррире, Сыуашстандың дәүләт йәштәр премияһы лауреаты, прозаик Дмитрий Моисеев сыуаш теленә тәржемәләгән.
2020 йылдың февралендә Айгиз Баймөхәмәтов «Шоңҡар» республика йәштәр журналының баш мөхәррире итеп тәғәйенләнде һәм бер ук ваҡытта Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының колегияһы составына индерелде.
Әҙиптең 2013—2017 йылдарҙа ижад иткән яңы китабы «Урам балалары» тип атала, һәм ул 2018 йылда Башҡортостандың Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте өс мең тираж менән баҫылып сығасаҡ.
2010 йылдан алып тәртипкә һалынмаған үткәүелдәрҙә, бигерәк тә ҡур ҡалаларҙа, автомобиль хәрәкәте көсөргәнешле урындарҙа өҫтәлмә саралар ҡулланыла башланы.
Йәйәүлеләр өсөн үткәүелдәр юл киҫелештәре алдынан, йәмәғәт транспорты туҡталыштары яндарында, шулай уҡ башҡа урындарҙа, кешеләр хәрәкәте күп булған урындарҙа ЮХҠ ҡағиҙәләрен үтәү һәм хәрәкәтте тәртипкә һалыу өсөн тәғәйенләнә.
Йәйәүлеләр өсөн үткәүел — юлдарҙың күп хәрәкәтле урындарында, юлдың был сигенән икенсе сигенә йәйәүлеләр уҙһын өсөн махсус билдәләнгән ара йәки яһалма ҡоролма.
Ҡайын туҙы бик тиҙ тоҡана һәм оҙаҡ яна, шуға күрә Рәсәйҙең байтаҡ халыҡтары уны элек-электән мейес яғыу һәм усаҡ тоҡандырыу өсөн файҙалана.
Шул уҡ автор үҙенең «Кумарасамбхава» эпосында Гималайҙағы видьядхарҙарҙың мөхәббәт хаттарын яҙыу өсөн ҡайын туҙын нисек итеп файҙаланыуҙарын һүрәтләй.
Туҙға ла, пальма япраҡтарына яҙған кеүек, осло металл грифель йәки ҡәләм менән яҙғандар, ә һуңынан яҙыуға ҡором, күмер йәки үҫемлектәр япрағы менән һөрткәндәр, һуты окисланған һәм ҡарайған.
Һаҡланып ҡалған һинд ҡулъяҙмаларының ҡайһы берҙәре ҡайын туҙында яҙылған, мәҫәлән, беҙҙең эраға тиклем быуатҡа ҡараған будда ҡулъяҙмалары һәм беҙҙең эраның быуатында Гандхарала.
Ансамблдең маҡсаты һәм бурыстары — милли сәнғәтте пропагандалаусы профессиональ труппа төҙөү, халыҡ ижадының бөйөклөгөн һәм үҙенсәлеген һаҡлау, халыҡ бейеүҙәренең үҙенә генә хас формаларын ҡулланыу.
Уның арҡаһында йондоҙҙарҙың сите үҙәгенә ҡарағанда ҡараңғыраҡ булып күренә: мәҫәлән, Ҡояштың күренгән диапазонында ситтәре уртаһынан 40 %-ҡа тоноғораҡ тойола.
Был өлкәлә башлыса рентген диапазонында нурланыу күҙәтелә, һәм был ҡатламда уның ҡеүәте йондоҙҙарҙың дөйөм яҡтыртыуынан кимәленән артмай; Ҡояш өсөн ул тәшкил итә.
Ваҡыт үтеү менән йондоҙҙарҙың характеристикаларын үҙгәртә, сөнки уларҙың эсендә термоядро синтезы үтә, уның һөҙөмтәһендә химик составы һәм ауырлығы үҙгәрә - был күренеш йондоҙҙар эволюцияһы тип атала, һәм йондоҙҙҙҙоң тәүге ауырлығына ҡарап ул төрлөсә үтеүе мөмкин.
Күк йөҙөндә ҡоралһыҙ күҙ менән яҡшы шарттарҙа күрергә мөмкин булған 6000 самаһы йондоҙ бар, бер үк ваҡытта офоҡ өҫтөндә урынлашҡан 3000 йондоҙға тиклем күҙәтергә була.
Йоноҙҙарҙың үҙ-ара бер-береһенә ҡарата күсеүе бик яй үҙгәрә: Барнард йондоҙонда теркәлгән күсеү йылына яҡынса 10 градус а килә, ә башҡа йондоҙҙарҙың күбеһенең күсеүе йылына 0,05х5-тән артмай.
Шуның менән бәйле боронғо йондоҙҙарҙы йондоҙлоҡтарға берләштергәндәр, ә быуат башында Халыҡ-ара астрономик союз күкте 88 йондоҙға бүлеүҙе һәм уларҙың сиктәрен раҫлаған.
Мәҫәлән, ҡояшан һуң Ергә иң яҡын йондоҙ - Проксим Центавр, уның параллакс яҡынса 0,76х тәшкил итә тимәк, ул 4,2 яҡтылыҡ йылы алыҫлығына нашҡан.
Алыҫ йондоҙҙарға тиклем араны билдәләү өсөн башҡа ысулдар, мәҫәлән, фотометрик ысул ҡулланыла: әгәр йондоҙҙоң абсолют яҡтылығы ниндәй икән, уны яҡтыртылыш менән сағыштырып, йондоҙға тиклем араны билдәләргә мөмкин.
Йондоҙҙар спектрын тасуирлау өсөн йыш ҡына Планка законы буйынса электромагнит тулҡындарын бүлеп сығарған бөтөнләй ҡара есем төшөнсәһе ҡулланыла, әммә бөтә йондоҙҙарҙың да спектрҙары планковскийға оҡшамаған.
Йондоҙ кеүек, бер үк радиустағы һәм яҡтылыҡтағы бөтөнләй ҡара есем температураһы йондоҙҙоң һөҙөмтәле температураһы тип атала һәм, ҡағиҙә булараҡ, йондоҙ өҫтөндәге температура аҫтында тап ул күҙ уңында тотола.
Ул күргән йондоҙҙар төҫтәре һәм уларҙың спектрҙарында йотоу һыҙыҡтары араһындағы көслө корреляцияны күреп, ошо нигеҙҙә йондоҙҙарҙы дүрт спектр класына бүлә, һуңыраҡ уларға бишенсе өҫтәлә.
Артабан, Генри Дрейперҙың каталогын төҙөгәндә, Гарвард обсерваторияһы астрономдары уларҙа водород линияларының көсһөҙләнеү тәртибендә латин хәрефтәре менән аталған спектрҙарҙы айырып күрһәтте.
Был үҙгәреүсән йондоҙҙар өсөн дә дөрөҫ, сөнки йыш ҡына уларҙың үҙгәреүсәнлеге тигеҙһеҙлек нөктәһенә ҡарата параметрҙары тирбәлеүҙәр арҡаһында барлыҡҡа килә.
Бынан тыш, нурҙарҙың күсерелеүе өсөн энергия һаҡлау законы үтәлергә тейеш, сөнки энергия йондоҙҙарҙың үҙәк өлөшөндә барлыҡҡа килә һәм уның өҫкө өлөшөнә күсерелә.
Әммә, тейешле теория булмаһа, йондоҙҙоң төҫө һәм яҡтылығы ғына билдәле, уның буйынса йондоҙҙа ниндәй реакциялар барғанын билдәләп булмай, шуға күрә спектраль классификация дөйөм ҡабул ителгән классификацияға әйләнде.
Йондоҙло күк күренеше боронғо замандан кешеләрҙе йәлеп итә, йондоҙҙар йәки айырым яҡтыртҡыстар рәүешендә уға төрлө халыҡтарҙың мифтары һәм легендалары бәйле була, ул әле лә мәҙәниәттә сағылыш таба.
Тәүге цивилизациялар заманынан уҡ астрономдар йондоҙло күк каталогтарын төҙөгән, ә быуатта йөҙәрләгән миллион йондоҙ өсөн төрлө мәғлүмәт ингән бик күп заманса каталогтар бар
Бик ҙур йондоҙҙарҙа ел айырыуса ныҡ һиҙелә; бәләкәй күләмле йондоҙҙарҙа ул массаның ҙур булмаған өлөшөн алып китә, әммә ваҡыт уҙыу менән уларҙы үҙәк тирәләй әйләнеүен кәметә.
Күпселек билдәләмәләрҙә йондоҙҙар тип газдан йәки плазманан хасил үҙлегенән яҡтыртып торған ҙур дәүмәлле объекттар иҫәпләнә, эволюцияның ниндәйҙер стадияһында булһа ла уларҙың үҙәгендә ҡеүәте үҙ яҡтыртыусанлығы менән сағыштырып булырлыҡ термотөш синтезы барыуы шарт.
1‑се осорҙа Өфөнөң хеҙмәтле кешеләренә тәүге тапҡыр ер бүлеп бирелә; 20 дворян нәҫеленең 56 вәкиле 1,5 мең дисәтинәнән ашыу ер ала; 1638 йылға ҡарай Аничковтар, Артемьевтар, Волковтар, Гладышевтар, Каловскийҙарға һәм башҡаларға ер бирелә; 2‑се осорҙа Ҡазандан һәм башҡа ҡалаларҙан күсерелгәндәр иҫәбенә дворяндары һаны һәм хеҙмәтле ер биләү өлөшө арта; 3‑сө осорҙа Өфө тирәһендә буш ер фондтарының һәм дворяндарҙы Өфөгә күсереүҙең кәмеүе күҙәтелә.
быуаттың 80‑се йылдарында Өфө дворяндарына үҙ ерҙәрен һатыу һәм залогка һалыу рөхсәт ителә ( быуаттың аҙағына тиклем һатыу һәм алмашыу урындағы ырыу вәкилдәренә рөхсәт ителә); 1673 йылғы һәм 1684 йылғы указдар менән икенсе ҡалаларҙағы хеҙмәтле кешеләргә Өфө өйәҙендә аҫабалыҡ һатып алыу тыйыла.
Башҡорт аҫаба ерҙәрен дворяндарға һатыу‑һатып алыуҙы рөхсәт итеүсе указдар һәм дворяндарға, казактарға, хәрби һәм граждан чиновниктарына ерҙәрҙе «мәңге файҙаланыуға» беркетеүсе 1743 йылдың 8 авгусындағы указы дворян аҫабалыҡ һанын һәм ҙурлығын арттырыуға булышлыҡ итә.
быуаттың аҙағында Өфө өйәҙе дворяндарының күпселегенең поместье окладтары 3,5—25 дисәтинә ер тәшкил итә, быуаттың башында — 30—32 дисәтинә, быуаттың уртаһында — 20—30 дисәтинә, быуат башында — 7,5—20 дисәтинә ер.
Һәр бер вәкиле 50 дисәтинәнән ашыу аҫаба ер биләгән дворяндар нәҫеле айырыла: мәҫәлән, Артемьевтар нәҫеленең бер вәкиленә 51 дисәтинә тура килә, Волковтарҙың — 62,5 дисәтинә, Каловскийҙарҙың — 72 дисәтинә, Ураковтарҙың — 77,5 дисәтинә ер.
быуатта Өфө өйәҙендә ваҡ һәм уртаса А. өҫтөнлөк итә , Бөгөлмә өйәҙе, Быҙаулыҡ өйәҙе, Боғорослан өйәҙе һәм Минзәлә өйәҙендә — уртаса һәм эре А. .
быуат аҙағына — быуат башына ҡарай Ырымбур губернияһының дворян аҫабалыҡ дөйөм майҙаны 2,6 млн дисәтинәнән ашыу ер тәшкил итә, шул иҫәптән Бәләбәй өйәҙендә — яҡынса 90 мең, Бөрө өйәҙендә — яҡынса 120 мең, Бөгөлмә өйәҙендә — яҡынса 190 мең, Боғорослан өйәҙендә — яҡынса 450 мең дисәтинә, Быҙаулыҡ өйәҙендә — 400 мең дисәтинәнән ашыу, Верхнеурал өйәҙендә — 125 мең дисәтинәнән ашыу, Минзәлә өйәҙендә — 160 меңдән ашыу, Ырымбур өйәҙендә — 270 мең дисәтинәнән ашыу, Стәрлетамаҡ өйәҙендә — 95 мең дисәтинәнән ашыу, Троицк өйәҙендә — яҡынса 5 мең дисәтинә, Өфө өйәҙендә — яҡынса 350 мең дисәтинә, Силәбе өйәҙендә — яҡынса 18 мең дисәтинә ер.
Генераль ыҙанлау мәғлүмәттәре буйынса, быуаттың 20‑се йылдар башына ҡарай дворяндар һәм тау заводы хужалары милкендә Ырымбур губернаһының 3,6 млн дисәтинәнән ашыу ер (шул иҫәптән Бәләбәй өйәҙендә — 290 мең, Бөрө өйәҙендә — 82 мең, Бөгөлмә өйәҙендә — 194 мең, Боғорослан өйәҙендә — 523 мең, Быҙаулыҡ өйәҙендә — 312 мең, Верхнеурал өйәҙендә — 465 мең, Минзәлә өйәҙендә — 170 мең, Ырымбур өйәҙендә — 380 мең, Стәрлетамаҡ өйәҙендә — 270 мең, Троицк өйәҙендә — 6 мең, Өфө өйәҙендә — 953 мең, Силәбе өйәҙендә — 18 мең) була, 1831 й.
Уларҙың аҫаба ерҙәрен һаҡлап ҡалыу шарты булып яһаҡ (яһаҡ түләүҙе башҡорттар үҙҙәренең ергә хоҡуҡтарының гарантияһы тип иҫәпләгәндәр) һәм хәрби хеҙмәт тора.
Был ваҡытҡа башҡорттар дөйөм майҙаны яҡынса 35 млн дисәтинә булған ер (көнбайышта Волга йылғаһынан алып көнсығышта Тубыл йылғаһына тиклем, көньяҡта Илек һәм Урал йылғаларынан алып төньяҡта Кама һәм Сылва йылғаларына тиклем) биләгән.
Генераль ыҙанлау һөҙөмтәләре буйынса башҡорт аҫабалығының майҙаны быуаттың 20‑се йылдарына ҡарай Ырымбур губернаһында 12,8 млн дисәтинәнән ашыу ер , быуаттың 40‑сы йылдарында — Вятка губернаһы, Пермь губернаһы һәм Һарытау губернаһында яҡынса 1,3 млн, быуаттың 60‑сы йылдарында — Пермь, Вятка һәм Һамар губернаһында 1,9 млн дисәтинәнән ашыу ер тәшкил итә.
Башҡорт аҫабалығы майҙаны үҙгәреп тора: мәҫәлән, Верхнеурал өйәҙенең Бөрйән, Ҡарағай‑Ҡыпсаҡ һәм Түңгәүер улусы башҡорттары аҫабалыҡ дөйөм майҙаны 1 млн дисәтинәнән ашыу ер, Минзәлә өйәҙенең Байлар улусы Солағыш түбәһе Усай ауылы башҡорттарының 0,6 мең дисәтинәнән ашыу ер була.
быуат уртаһында Башҡортостанда ер биләмәләре һатып алыу хоҡуғын Рәсәйҙең үҙәк губерналары монастырҙары ала (башлыса Кама һәм Ағиҙел йылғалары буйында балыҡ тотоу урындарын һатып алалар).
Рәсәйҙә — быуаттарҙа нәҫелдән‑нәҫелгә күсә килеүсе ғаилә йәки уртаҡ ер биләмәһе булараҡ барлыҡҡа килә; — быуаттарҙа ер биләүҙең төп төрө була.
Программа тәьминәтенең яңы барлыҡҡа килгән күмәк баҙары өсөн электрон таблицаһы (уның идеяһы Дэниель Бриклинға килә, ул -ты тамамлап -та инженер-программист булып эшләгәндә, Гарвард бизнес мәктәбе курсына йөрөй һәм үҙенә ялҡытҡыс финанс иҫәп-хисап эшен еңеләйтергә теләй), һәм баҙар ихтыяжын ентекле өйрәнеп эшләй башлаған текст процессоры кеүек продукттар барлыҡҡа килеү мөһим ваҡиға була.
Ошонан микрокомпьютер революцияһы башлана, ә был программаларҙың конкуренттары барлыҡҡа килә: , 1-2-3 электрон таблицалары, мәғлүмәттәр базаһы менән идара итеү системаһы , текст процессоры һәм башҡалар.
Текст процессорҙары, электрон таблицалар, мәғлүмәттәр базаһы менән идара итеү системаһы, шулай уҡ график редакторҙар тиҙҙән персональ компьютерҙар өсөн программа тәьминәте баҙарының төп продукттары булып китәләр.
Төп идея, системаның теләһә ниндәй алдан билдәләнгән хәленә, билдәләнгән командалар йыйылмаһынан сикле элементар командалар йыйылмаһын эҙмә-эҙлекле үтәү юлы менән, һәр ваҡыт өлгәшеү мөмкин булыуын математик яҡтан иҫбатлауҙан ғибәрәт.
1940—1950-се йылдарҙа беренсе электрон-иҫәпләү машиналары тумблерҙарҙы күсереү һәм кабелдәрҙе яңынан тоташтырыу юлы менән яңынан программалаштырылған, был уларҙың эске төҙөлөшөн тәрән аңлауҙы талап иткән.
Әммә 50-се йылдар уртаһына заказ буйынса программа тәьминәтен эшләү яйға һалына ла инде, «программа тәьминәте» термины һаман да әле ҡулланылмай, ул ваҡытта «заказ буйынса программалау» йәки «программист хеҙмәтләндереүе» тип атала.
Дөйөм тәғәйенләнештәге бизнес-продукттар предприятиелар һәм ойошмаларҙың эшләп тороуы өсөн тәғәйенләнгән һәм бухгалтер системаларын, финанс системаларын, кадрҙар иҫәбе системаларын һәм башҡаларҙы үҙ эсенә ала.
Шәхси тормош өсөн продукттар вирусҡа ҡаршы программа тәьминәтен һәм мәғлүмәт хәүефһеҙлеге өсөн системаларҙы, төрлө файҙалы утилиттарҙы, белем биреү программа тәьминәтен, мультимедиялы программа тәьминәте һәм башҡаларҙы үҙ эсенә ала.
Тьюрингтың хеҙмәткәрҙәренең береһе, һуңғараҡ һәм кеүек ЭВМ-дар эшләүсе – компанияһына нигеҙ һалыусы һәм етәксеһе Джон Мочли, үҙенең хеҙмәткәрҙәренә алгебраик формулалар трансляторы эшләүҙе йөкмәтә.
1940-сы йылдарҙа был амбициялы маҡсатҡа өлгәшеп булмаһа ла, Мочли етәкселегендә «ҡыҫҡа код» эшләнә, унда ғәмәлдәр һәм үҙгәреүсәндәр ике символлы берләшмәләр менән кодланалар.
Грейс Хоппер, 1950-се йылдар башынан өсөн математик аҫпрограммалар йыйылмаһы эшләгәндә, «» программа-туплағыс уйлап таба, ул бирелгән идентификатор буйынса магнитлы таҫмала һаҡланған китапхананан кәрәкле аҫпрограмманы һайлап ала һәм уны оператив хәтерҙә бирелгән урынға яҙып ҡуя.
«Программа менән тәьмин итеү» термины киң ҡулланыуға 1960-сы йылдар башында, компьютер менән идара итеү командаларын һәм уның физик компоненттарын — аппарат менән тәьмин итеүҙе айырып ҡарау актуаль була башлағас инә .
Ғәйәт эре корпорациялар һәм һымаҡ дәүләт ойошмалары -тың һәм уның артынса барлыҡҡа килгән софтвер компанияларының беренсе клиенттары булалар, һәм кеүек программистарҙың башҡа тәүге шәхси стартаптары менән бер рәттән фирма заказ буйынса программа тәьминәте баҙарында эшләүен дауам итә .
Ул осорҙағы ғәҙәти программа продукттары, эш хаҡын иҫәпләп яҙып ҡуйыу йәки производство предприятиеһы һәм коммерция банкы кеүек урта бизнес предприятиеләренең бизнес-процестарын автоматлаштырыу һымаҡ, бизнес өсөн дөйөм мәсьәләләрҙе автоматлаштырыу өсөн хеҙмәт итә.
Компьютер техникаһы менән комплектланмаған тәүге үҙ аллы сығарылған программа тәьминәте продукттары булып 1965 йылда компанияһы сығарған, автоматик рәүештә блок-схемалар һыҙыусы, компьютер документацияһы генераторы һәм 1960—1967 йылдарҙа , -та эшләнгән программалау теле трансляторы тора Корпоратив программа тәьминәте баҙарының үҫешеүе /360 компьютерҙар ғаиләһе барлыҡҡа килеү менән тығыҙ бәйләнгән.
Джон фон Нейман архитектураһына күсеү хәҙерге заман компьютерҙары яғына мөһим аҙым булып тора, ул тәүге тапҡыр Бөйөк Британияла, етәкселеге аҫтында һәм Алан Тьюринг ҡатнашлығында эшләнгән Марк булараҡ билдәле компьютерҙа тормошҡа ашырыла.
Был машинаны программалауҙы еңеләйтеү өсөн Тьюринг ҡыҫҡартылған кодлау системаһын уйлап таба, унда икеле машина кодын күрһәтеү өсөн перфотаҫмаға сығарылған телетайп символдары эҙмә-эҙлелеге ҡулланыла .
Күпләп таратыу 1990 йылдар башына персональ компьютерҙар өсөн программа тәьминәте хаҡын йөҙ — биш йөҙ долларға тиклем кәметергә мөмкинлек бирә, шул уҡ ваҡытта программа тәьминәте етештереүселәрҙең бизнесы тауыш яҙҙырыу компанияларының бизнесы менән билдәле бер оҡшашлыҡ ала.
Компьютер сленгында йыш ҡына «софт» һүҙе ҡулланыла, ул инглиз телендәге «» һүҙенән алынған, был мәғәнәлә һүҙҙе беренсе тапҡыр Принстон университеты математигы Тьюки, Джон 1958 йылда журналындағы мәҡәләһендә ҡуллана.
Беренсе программаны Ада Лавлейс Чарльз Бэббидждың айырма машинаһы өсөн яҙа, ләкин был машина төҙөлөп бөтмәгәнлектән, леди Лавлейстың эшләнмәләре теория ғына булып ҡала.
Һыу күтәреүсе быуаларҙың һыу кимәле баҫымы юғары түгел, бындай платиналарҙы төҙөү маҡсаты — йылғанан һыу алыуҙы яҡшыртыу, һыу энергияһын файҙаланыу һәм башҡалар.