polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Өфөлә беренсе бала табыу йорттары 1910 йылда асыла, 1923—24 йылдарҙа әсәлек һәм балалыҡты һаҡлау учреждениелары, әсә һәм бала йорттары, ауырлы ҡатындар өсөн консультациялар ойошторола .
Бала табыу йорттары дөйөм һәм махсус (йөрәк, бөйөр ауырыулы, эндокрин патологиялы, резус‑конфликтлы ауырлы, ауыры төшөү ҡурҡынысы булған һ.б. ҡатындар өсөн) төрҙәргә айыралар.
күҙәтеү (ҡабул итеү һәм сығарыу бүлмәһе, бала табыу һәм изоляция блоктары, бала тапҡандан һуңғы һәм яңы тыуғандар өсөн палаталар), ауырлыларҙың патологияһы, диагностика һ.
Бала табыу йорттары — ауырлы ҡатындарға бала тапҡансы, бала тапҡанда һәм бала тапҡандан һуңғы осорҙа, шулай уҡ яңы тыуған балаларға квалификациялы медицина ярҙамы күрһәтеүсе стационар тибындағы дауалау‑иҫкәртеү учреждениелары.
Мәҫәлән, беҙҙең Ҡош Юлы галактикабыҙҙың диаметры яҡынса 100 000 яҡтылыҡ йылына тиң, һәм беҙҙең иң якын ҡәрҙәш галактика, Андромеда галактикаһы, яҡынса 2,5 миллион яҡтылыҡ йылы йыраҡлығында урынлашҡан.
Фәнни күп ғәләм теориялары альтернатив аң тороштары һәм симуляцияланған ысынбарлыҡ концепцияларҙан айырылып торһа ла, ҙурыраҡ ғәләм теорияһын яңы тип атап булмай; мәҫәлән, Париж ҡалаһының Этиен Темпиер атаҡайы 1277 йылда Хоҙай Тәғалә теләһә ҡәҙәр күп һанлы ғәләмдәр тыуҙыра алыуын белдерүе шул замандарда француз дин белгестәре алып барған тәрән дискуссияларҙың билдәле бер миҙгеле.
Ғалә́м йәки Ғәләм — ғәҙәттә бар булған бар нәмәнең бөтөнөһө, матдә һәм энергия, планеталар, йондоҙҙар, галактикалар һәм галактика-ара бушлыҡтың барлыҡ эстәлеген үҙенә ала.
Ғаләмдең ҙур йыраҡлыҡтан күренеүсе боронғо үҫеш күрһәткестәренең фәнни күҙәтеүҙәр уның фазаһының ҙур өлешөнөң үҙгәрмәгән физика ҡанундары һәм константалары менән билдәләнгәнлегенә ишара яһай.
Йәшерен матдәнең гравитацион сифаттары ябай матдәнеке кеүек үк, һәм ул ғәләмдең киңәйеүен әкренәйтеп тора; йәшерен энергия, киреһенсә, ғәләмдең киңәйеүен тиҙләтеп тора.
Әйләнә торған галактикалар араһындағы йыраҡлыҡ ваҡыт үтеүе менән үҫеп барһа, гравитация көстәренең тәьҫире һөҙөмтәһендә галактика эсендәге йондоҙҙар араһындағы йыраҡлыҡ яҡынса үҙгәрешһеҙ ҡала.
Ароматик берләшмәләр иң мөһим үҙенсәлеге — химик тотороҡлолоҡ, эйәртеүле бәйләнештәрҙең берҙәм системаһын циклда һаҡлауға, алмашыныу продукттарын барлыҡҡа килтереүгә ынтылыш.
Ароматик углеводородтарҙың С7—С9 фракциялары эреткестәр һәм бензиндың юғары октанлы компоненттары сифатында, айырым төрҙәре (бензол, толуол, ксилолдар, аҙ миҡдарҙа псевдокумол, дурол, нафталин) нефтехимия синтезында файҙаланыла.
Алкил сығарылмалы АУ шулай уҡ синтетик йыуыу саралары һәм өҫкө йөҙҙә актив матдәләр етештереүҙә, ике алкил сығарылмалы АУ ион алмаштырыусы ыҫмалаларҙы синтезлау, галоид сығарылмалы АУ гербицидтар, буяуҙар, биол.
20 быуаттың 60-сы йылдарында Нефтехимия производстволары ҒТИ-нда сәнәғәттең электроника, электротехника тармаҡтары өсөн юғары темпеатураға айырыуса сыҙамлы полиимид плёнкалар, сүстәр яһау өсөн пиромеллит диангидридын синтезлау технологияһы уйлап табыла .
1811 — Испаниянан Рио-де-Ла-Платаның бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеү үҙе иғлан иткән дәүләт эсендә үҙәктән ситкә тайпылыу тенденцияларын тыуҙыра, һөҙөмтәлә Парагвай Испаниянан да, шулай уҡ Аргентинанан да айырылып сыға.
1866—1870 — ил өсөн милли һәләкәт булған Парагвайҙың Бразилия, Аргентина һәм Уругвай менән һуғышы: Парагвай территорияһының яртыһын тиерлек юғалта, халҡы 60—70 % кәмей, шул иҫәптән ир-ат халҡы ҡайһы бер баһалар буйынса 9 тапҡырға кәмей.
Парагвай төньяҡ-көнсығышта һәм көнсығышта Бразилия, көньяҡ-көнсығышта, көньяҡта һәм көньяҡ-көнбайышта Аргентина, төньяҡ-көнбайышта һәм төньяҡта Боливия менән сиктәш.
Бөгөнгө Парагвай биләмәһе быуатта испан илбаҫарҙары тарафынан баҫып алына һәм Перуҙың вице-короллегенә индерелә, әммә быуатта Парагвай гидронимынан аталған «Парагвай» вице-губернаторлығына бүленә.
Ауыл хужалығы (Эске тулайым продукттың 22 проценты, эшләүселәрҙең 31 проценты) — мамыҡ үләне, шәкәр ҡамышы, соя, кукуруз, бойҙай, тәмәке, кассава , емеш-еләк, йәшелсә; ит-һөт малсылығы, сусҡалар, ҡош-ҡорт; ағас әҙерләү.
Рәсәйҙә хеҙмәт итеүсе сит ил кешеләре Башҡортостанға 1675 йылда сауҙа маҡсаты менән килгән саҡта, меңле һәм бөрйән башҡорттарының ер һөрөп иген сәсеүе тураһында бәйән иткән.
С. И. Руденко үҙенең хеҙмәтендә был улустарҙы исемләп киткән: Ҡаҙан даруғаһынан Бүләр, Дыуанай, Елдәк, Йылан, Ҡыр-Йылан, Ҡаңлы, Ҡыр-Ҡаңлы, Ҡаршын, Ҡырғыҙ, Шәмшәҙе улустары, Себер даруғаһынан — Әйле, Дыуан, Елдәк, Ҡайпан, Ҡара-Табын, Ҡыр-Унлар, Көҙәй, Ҡошсо, Бәкәтин, Һыҙғы, Танып, Унлар улустары, Нуғай даруғаһынан — Бишауыл, Ҡумрыҡ-Табын, Мең, Яйыҡ-Мең, Мәркәт, Уҫы даруғаһынан — Ғәйнә улусы.
Иртә тимер быуатта Ананьин, Пьяный Бор, Бахмут, Имәнкиҫкә һәм Мазунин мәҙәниәттәре халыҡтарында — һөрөнтө игенселек, Ҡараяҡуп һәм Кушнаренко мәҙәниәттәре халыҡтарында тәпке игенселеге үҫешкән.
Был осор игенселәренең төп ер эшкәртеү ҡоралдары — тимер тәпке һәм һабандар, ә ашлыҡтыҡы — таш иген ҡырғыс һәм тирмән таштары булған, улар бойҙай, киндер, арыш, һоло, тары, арпа үҫтергән.
Өҫтән килгән ҡәтғи күрһәтмәләр йыш ҡына урындағы объектив хәлгә тура килмәгәне эште ҡатмарлыштарған саҡтар ҙа булған, әммә ауыл хужалығы дәүләт тарафынан даими хәстәрлектә һәм ҡурсаулыҡта булыуы шикһеҙ.
Тирмән ике ялпаҡ 25 м бейеклеге, 60-70 см диаметрлы ҡайын ағасынан эшләнгән түмәрҙәрҙән торған, был түмәрҙәргә бер-береһе менән тоташҡан яҡтарына тимер ярсыҡтары ҡатылған була, уртаһында- тимер йәки ағас күсәр ҡуйыла.
Ошо ҡырҡыу ситуацияла яҙғы сәсеүҙе орлоҡ менән тәьмин итеү, ошо эште ойоштороу — көнүҙәк тема һәм хәрби заданиеға тиң бурыс, тип билдәләй өлкә конференцияһы делегаттары.
Ул Ҡотлоғужа ауылына барған саҡта, халыҡ мәж килеп һабантуйға әҙерләнеүе, был байрамдың ер һөрөү ҡоралы һабан менән бәйле булыуын тасуирлап яҙған саҡта, башҡорттар, урыҫ һәм яһаҡ түләүсе татарҙарҙан өйрәнеп, иң кәмендә үҙҙәренә етерлек кимәлдә булһа ла ашлыҡ сәсергә тырышы, улар күбеһенсә һоло, тары, тарма, киндер сәсә, киндерҙән туҡыма һуғыуҙары тураһында бәйән итә.
Башҡорт АССР-ның Юғары Советы сессияһында Министрҙар Советы Рәйесе З. Аҡназаровтың докладында аҙаҡҡы биш йылда иген етештереү буйынса уртаса күрһәткестәр 196 млн бот булһа, хөкүмәткә һатыу күрһәткесе — 83 млн ботҡа етте, тигән мәғлүмәт бирелә.
Башҡорт халҡы өсөн оло фажиғәгә әйләнгән ихтилалдарҙы баҫтырған ваҡыттағы хәрби чиндарҙың хәбәр итеүҙәре лә башҡорттарҙың ултыраҡ тормош алып барыуын, иген сәсеүен, бесән әҙерләүен һүрәтләй.
Әхмәтзәки Валиди «Башҡорттарҙың тарихы» китабында: «Шәриф Иҙриси яҙмаларына ҡарағанда, Х быуатта уҡ башҡорттар тотош күсмә тормошта йәшәмәгән. Улар боронғо дәүерҙән уҡ үҙ тупраҡтарына бәйле булған», тип яҙа.
Буржуаз историографияһының дөйөм концепцияһына ярашлы башҡорттарҙың игенселек үҫешенең түбән кимәле уларҙың ҡырағайлығы һәм примитив йәмғиәт үҫешенә бәйле тигән һығымталары дөрөҫлөккә тап килмәй.
Йәнәшәлек халыҡ ижадында, ҡағиҙә булараҡ, тәбиғәт күренештәрен кеше тормошондағы ваҡиғалар, кешенең уй-кисерештәре менән бәйләп һүрәтләү аша бирелә һәм айырыуса ҡобайыр, йыр, таҡмаҡ, мәҡәл һәм әйтем кеүек жанрҙарҙа киң ҡулланыла.
Йырҙарҙа, мәҫәлән, аҡҡан һыу йәки умырзая сәскәһе — үткән ғүмерҙе, бешкән еләк — ҡыҙҙарҙы, кәкүк — яңғыҙлыҡты, томан һәм ҡамыш — айырылыуҙы, ҡош юлы яуға китеүҙе белдерә.
Йәнәшәлек, йәки параллелизм — тышҡы яҡтан бер-береһенә оҡшаш йә, булмаһа, бөтөнләй айырылып торған ике йәки бер нисә күренеште йәнәш ҡуйып һүрәтләүгә нигеҙләнгән композиция алымы.
Поэтик әҫәрҙең бер киҫәге, өлөшө дүрт юлдан тороп, тәүге ике юлда тәбиғәт күренештәре хаҡында һүҙ бара, ә һуңғы ике юлда кешеләр тормошо тураһында әйтелә, төп идея ошо аҙаҡҡы юлдарҙа белдерелә:
Синтаксик йәнәшәлек структураһы яғынан бер төрлө йәки оҡшаш һөйләмдәрҙең йә, булмаһа, һүҙбәйләнештәрҙең йәнәш килеүе ярҙамында яһала; ул күп быуынлы булырға ла мөмкин.
Ҡойроғо 1720 см оҙонлоҡта, ике яғынан ҡыҫылған, ҡабырсаҡ һәм һирәк төк менән ҡапланған, ҡойроҡ төбөндә еҫле майлы матдә бүлеп сығарыусы махсус биҙҙәре урынлашҡан.
1931 йылда Ҡазанда финанс-экономика институтына инә, өсөнсө курста партия саҡырыуына яуап итеп, уҡыуын ҡалдыра һәм комсомол органдарында эш башлай: 1933—1936 йылдарҙа Татар АССР-ының ул саҡтағы Аҡташ районында МТС начальнигының комсомол эштәре буйынса ярҙамсыһы, артабан ВЛКСМ-дың Арса район комитеты секретары була.
Батыев Сәлих илемхан улы — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1960—1983 йылдарҙа Татар АССР-ы Юғары Советы Президиумы Рәйесе (Татарстан тарихында был яуаплы вазифаны иң оҙаҡ биләгән етәксе), РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы Рәйесе урынбаҫары.
«Партизан отрядтарыбыҙға таянып милли ғәскәр ҡорһаҡ, большевиктарҙы мәмләкәтебеҙҙән ҡыуып сығарырға мөмкин буласаҡ, тигән фекергә килдек. Ошо фекергә инанғанлыҡтан, был көн беҙҙең өсөн шатлыҡлы булды, кисен байрам иттек. Тағандарҙың (был мәлдә Ғәлимйән Тағандың тыуған ауылы Тәңреғолда була улар — А. Я.) бер маһир ҡурайсыһы бар икән, шуны саҡырҙылар. Ҡымыҙ ҙа, әсе бал да бар ине. Башҡорт бейеүҙәренә маһир Талха, Муса Кәлим, Ғәлимйән Таған бер-бер артлы төшөп бейенеләр. Мин дә уларҙан ҡалышманым. Иртәгеһенә Силәбегә киттем», — ти Вәлиди.
«Талхаға ҡағыҙҙарҙы, алтын һәм ҡағыҙ аҡсаларҙы биреп, шул уҡ көндәме, иртәгеһенәме Чумляк станцияһына оҙаттыҡ. әгәр Владивостоктағы Япония консуллығында һөйләшеү һөҙөмтә бирмәһә, Японияға сығып, уларҙың булышлығында Көнсығыш Рәсәй мосолмандарының фажиғәле хәлен донъяға белдереү бурысын йөкмәттек», - тип яҙа Зәки Вәлиди.
1979 йылдан Бөрө дәүләт педагогия институты, 1991 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000 йылдан француз теле кафедраһы, 2011 йылдан — роман-герман тел ғилеме һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире.
Азия территорияһында әлеге ваҡытта тулыһынса йә өлөшләтә урынлашҡан 54 дәүләт иҫәпләнә, уларҙың дүртеһе (Абхазия, Ҡытай Республикаһы, Төньяҡ Кипрҙың Төрөк Республикаһы, Көньяҡ Осетия) өлөшләтә генә танылған.
Рәсәйҙе Азия илдәре исемлегенә индереү бөтәһенән элек уның ошо донъя киҫәгендә урынлашҡан булыуына бәйле (халҡының ҙур өлөшө — Европала, территорияһының ҙур өлөшө — Азияла).
Европа илдәренә йыш ҡына Әзербайжан менән Грузия ла (Ҙур Кавказ аша Европа менән Азия араһында сик үткәргәндә уларҙың бәләкәй генә өлөштәре Европа территорияһына инеп ҡала), Европа Берләшмәһенә ингән, ләкин географик яҡтан тулыһынса Азияла ятҡан һәм Европа менән тығыҙ сәйәси һәм мәҙәни бәйләнештәргә эйә булған Кипр ҙа индерелә.
Фараз ителеүенсә, боронғо грек географы Гекатей Милетский донъяны Европа менән Азияға бүлгән тәүге ғалим булған: үҙенең «Ерҙәрҙе һүрәтләү» тигән хеҙмәтендә ул Фасис йылғаһы һәм Урта диңгеҙ аша улар араһында сик үткәрә.
Европа менән Азия араһында сик үткәреү мәсьәләһен донъяны өс киҫәккә бүлгән Геродот, Фукидид, Изократ, Полибий (Европа һәм Азия сиген «Дөйөм тарих» тигән хеҙмәтендә Танаис аша үткәргән), Страбон («География» тигән хеҙмәтендә шулай уҡ Танаис буйлап сик үткәрә) кеүек боронғо грек ғалимдары күтәрә.
Уға ярашлы, Азия менән Европа араһындағы сик — Грузия һәм Азербайжандың дәүләт сиктәре, артабан Рәсәй менән Ҡаҙағстандың дәүләт сиктәре буйлап Силәбе өлкәһенә тиклем бара.
Азия ярҙарына янында (Оло Зонд, Яңы Себер, Сахалин, Төньяҡ Ер, Тайвань, Филиппин, Хайнань, Шри-Ланка, Япон утрауҙары һ. б.) ҙур утрауҙар бар, уларҙың бөтәһенең майҙаны бергә 2 млн км².
Үҙәк һәм Төньяҡ Азия (Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Монголия, Тажикстан, Төркмәнстан, Үзбәкстан, Рәсәйҙең Азия өлөшө, шулай уҡ ҠХР-ҙың автономиялы өс төбәге — Эске Монголия, Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы һәм Тибет)
Көньяҡ-Көнбайыш Азия , Израиль, Иордания, Ираҡ, Иран, Йемен, Катар, Кипр, Кувейт, Ливан, БҒӘ, Оман, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Төркиәнең Азия өлөшө, Мысырға ҡараған Синай ярымутрауы)
Әйтәйек, француз картографы Европаның көнсығыш сиген Обь буйлап, ә урыҫ хеҙмәтендәге немец сәйәхәтсеһе Иоган Георг Гмелин менән француз географы Жан Жак Элизе-Реклю Енисей буйлап үткәрә.
1730 йылда «Европа менән Азияның төньяҡ һәм көнсығыш өлөштәре» тигән китапта швед ғалимы Филипп Иоганн Страленберг тарафынан беренсе тапҡыр Азия һәм Европа араһындағы сикте Урал тауҙарының һыу бүленеше буйлап, ә Көньяҡ Уралдан ары — Дөйөм Һырт, Һамар, Волга йылғалары буйлап Камышинға һәм артабан Дон буйлап үткәреү идеяһы тәҡдим ителә.
Шул уҡ ваҡытта сикте Урал буйлап үткәреү фекерен белдереүҙә Страленбергтың беренселегенә ҡарата урыҫ ғалимы В. Н. Татищев дәғүә белдерә, ул үҙе был идеяны 1720 йылда уҡ әйтеүен хәбәр итә.
Көнбайыш Азия (Әзербайжан, Әрмәнстан, Бахрейн, Грузия, Израиль, Иордания, Ираҡ, Йемен, Катар, Кипр, Кувейт, Ливан, БҒӘ, Оман, Фәләстин территориялары, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Төркиә)
Шул уҡ ваҡытта был ике донъя киҫәге араһындағы көнсығыш сиктең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә айырма ҙур була: П. С. Паллас уны Урал йылғаһының урта ағымынан Дөйөм Һырттың көньяҡ битләүҙәре, Волга, Эргени һәм Маныч йылғаһы буйлап үткәрә, бөтөн Каспий буйы уйһыулығын Азияға беркетә; Г. Ф. Миллер менән Ф. А. Полунин — Дон, Волга, Кама, Ағиҙел һәм артабан Урал һырты буйлап; С. И. Плещеев менән И. Ф. Гакман Эмба йылғаһы буйлап үткәрә.
Боронғо Рим дәүерендә һәм Урта быуаттарҙа ҡайһы бер ғалимдар сикте Суэц муйыны буйлап үткәрә, ләкин күпселек йә Нилды, йә Мысырҙың көнбайыш сиген сик тип һанауҙы дауам итә.
Ошоға ҡарамаҫтан, В. И. Прокаев был тасуирламаны Азия менән Европа араһындағы сик тип һанамай, сөнки ул йәшәп килгән традицияларға, атап әйткәндә, Урал тауҙарының һыу бүленеше, Урал йылғаһы, Ҙур Кавказдың һыу бүленеше һәм Керчь боғаҙы буйлап үткәрелгән сиккә ҡаршы килә.
Бер яҡтан, бында донъяның иң бейек түбәһе — Джомолунгма тауы урынлашҡан, икенсе яҡтан, иң тәрән сөңгөлдәр — тәрәнлеге 1620 метрға еткән Байкал күле һәм диңгеҙ кимәленән 392 метрға түбәнерәк Үле диңгеҙ ошо уҡ донъя киҫәгендә.
Көнсығыш, Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияла — муссон климат (Ерҙәге иң дымлы урын — Гималайҙағы Черапунджи төбәге — Азияла урынлашҡан), ә Көнбайыш Себерҙә — континенталь, Көнсығыш Себерҙә һәм Һарыарҡала — ҡырҡа континенталь, ә Үҙәк, Урта һәм Көнбайыш Азияла — уртаса һәм субтропик бүлкәттәрҙең ярымсүл һәм сүл климаты.
100 %-тан 95 %-ҡа тиклем территорияһыҘур Кавказдан төньяҡтараҡ Грузияның түбәндәге райондары урынлашҡан: Казбеги , Душети муниципалитетының төньяҡ өлөшө , Ахмета муниципалитетның төньяҡ өлөшө .
Был өс муниципалитеттың дөйөм майҙаны — 6271км², уларҙаың Ҙур Кавказдан төньяҡтараҡ ятҡандары — 3700км² самаһы йәки Грузияның бөтә майҙанының (69700км², Көньяҡ Осетия Республикаһын һәм Абхазия Республикаһын индереп) 5 %-ы.
Үҙ сиратында, француз географы П. Гуру «Азия» тигән китабында : «Европа — Азияға ҡараған ярымутрау, ә Азия — яһалма төшөнсә…», — тип белдерә, У. Паркер иһә «Европа: как далеко?» тигән китабында , Европа һәм Азия тигән ике материк юҡ, Евразия тигән берәү генә бар, тигән ҡарашты сағылдыра.
быуатҡа тиклем Европа менән Азия араһындағы сиктең Азов диңгеҙе һәм Дон буйлап үткән өлөшө шик аҫтына алынмай һәм Козьма Индикоплов , Мартин Бельский , Герард Меркатор , Михаил Ломоносов хеҙмәттәрендә раҫлау таба.
К. Ефремов 1958 йылда СССР География йәмғиәте Мәскәү филиалының мәктәп һәм физик география бүлексәһе ултырышындағы докладында, Азия менән Европа араһындағы сик мәҙәни-тарихи мәғәнәгә генә эйә, улар араһында тәбиғи сик юҡ, Урал да, Кавказ да донъяның ике киҫәге араһында сик булып хеҙмәт итә алмай, тип раҫлай.
Рәсәйҙә статистик-иҡтисади хисаплауҙарҙа Азия менән Европа сиге Архангельск өлкәһенең, Коми Республикаһының, Свердловск һәм Силәбе өлкәләренең көнсығыш административ сиктәре һәм артабан Рәсәй менән Ҡаҙағстандың дәүләт сиктәре, Дағстандың, Ставрополь һәм Краснодар крайҙарының төньяҡ административ сиктәре буйлап үткәрелә.
Рәсәй география сығанаҡтарында Европа менән сикте, ҡағиҙә булараҡ, Урал тауҙары һыу бүленеше, Мугалжар, Эмба йылғаһы, унан һуң Каспий диңгеҙе, Аракс йылғаһы, Ҡара һәм Мәрмәр диңгеҙҙәре, Босфор һәм Дарданелдар боғаҙҙары буйлап үткәрәләр.
Энозис яҡлылар «ҡара полковниктар» ярҙамында хәрби түңкәрелеш башҡаралар, уларға яуап итеп Төркиә, төрөктәрҙе яҡлау һылтауы менән, шунда уҡ утрауға үҙенең ғәскәрҙәрен төшөрә.
Кипр православие сиркәүе квази-дәүләт учреждениеһы статусына эйә һәм илдең йәмәғәт-сәйәси тормошонда билдәле роль уйнай; Кипр Сиркәүенең предстоятеле — Яңы Юстиниана һәм Кипрҙың Архиепископы.
Һәр ауылда тиерлек булған ҡорамдарҙан тыш сиркәүҙең Кипрҙа 9 монастыры бар, был монастырҙар утрауҙағы йыл әйләнәһенә яһалма һуғарылыу ойошторолған бик күп һәм иң уңдырышлы ерҙәргә һәм башҡа төрлө эре мөлкәткә эйә.
Күп йыллыҡ милли-азатлыҡ көрәш һөҙөмтәһендә, 1960 йылда колониаль империялар тарҡалғандан һуң, утрау бойонһороҡһоҙлоҡ ала һәм тиҙ арала грек һәм төрөк общиналары араһындағы ызғыш аренаһына әүерелә.
1489 йылда Кипрҙың аҙаҡҡы королеваһы, данлыҡлы Катерина Корнаро, үҙенең тыуған иле Венецияға утрауҙы бүләк итә һәм 100 йыл тирәһе Кипр Венеция республикаһы составында була (әйткәндәй, ошо осорға Шекспирҙың «Отелло, Венеция мавры» трагедияһы арналған; Фамагуста хатта, йәнәһе, Дездемона үлтерелгән Отелло замогы һаҡланған).
Ғәмәлдә, 1974 йылдан һуң утрау өс өлөшкә бүленә: 60 % территория Кипр Республикаһы властары контроле аҫтында , 38 % — Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы, 2 % — Британия хәрби көстәре контролендә.
Кипр Республикаһы рәсми рәүештә Кипр утрауының 98 % территорияһын һәм яҡындағы Агиос Георгиос, Геронисос, Глюкиотисса, Кила утрауы, Киедес, Кордилия, Мазаки утрауҙарын биләп тора.
«Башҡорт теленең тарихи морфологияһы» тигән хеҙмәтендә килеш формаларының, алмаштың, сифаттың, һандың, рәүештең, ярҙамсы һүҙҙәрҙең тарихи үҫеше ғалим киң планда ентекле тикшерә.
Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы , РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы , Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы , Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре .
«Телмәр мәҙәниәте нигеҙҙәре» уҡыу ҡулланмаһында телмәр мәҙәниәтенең теоретик нигеҙҙәре яҡтыртыла, тел һәм телмәр стилдәре анализлана, публицистик сығыш мәҙәниәте, телмәр мәҙәниәтенең башҡа фәндәргә булған мөнәсәбәте, телдең нормаларына эйә булыу, телмәрҙең дөрөҫлөгө, телмәрҙең теүәллеге, логикалығы, сафлығы, байлығы, тасуирилығы, урынлы булыуы мәсьәләләре ҡарала.
Вәли Псәнчиндың фәнни эшмәкәрленең төп йүнәлештәре: художестволы телмәр стилистикаһы, әҙәби тел тарихы, башҡорт милли мәктәбендә башҡорт телен уҡытыуҙың лингводидактик нигеҙе.
«Мостай Кәрим — һүҙ оҫтаһы», «Телдең күркәмлек саралары», «Һүҙ тылсымы» кеүек хеҙмәттәре стилистика мәсьәләләренә, күркәм әҫәрҙәрҙең телен өйрәнеүгә бағышланған.
1976—2015 йылдарҙа хәҙерге Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977 йылдан — башланғыс белем биреү педагогикаһы һәм методикаһы кафедраһы мөдире, 1983 йылдан — башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары, 1990 йылдан башҡорт һәм рус филологияһы һәм уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире.
Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы , Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре .
Байрам күлдәктәрен ебәк, бәрхәт, тафта кеүек ҡиммәтле туҡыманан теккәндәр… Ҡатын-ҡыҙ кейемендәге төҫтәр гамма шулай уҡ баҫалҡы, күк, йәшел һәм сағыу сыбар төҫтәр һирәк ҡулланылған, аҡ, ҡыҙыл, ҡара, көрән төҫтәргә өҫтөнлөк бирелгән.
Күлдәк ситтәре һәм йөйҙәре уҡа менән, алтын һәм көмөш ептәрҙән торған таҫмалар менән ҡаймаланғандар һәм көпләгәндәр, итәк ситтәрен, ең ситтәрен алтын ептәр менән биҙәгәндәр.
Ҡышын мамыҡ йә йөн менән һырылған бәрхәт йәиһә тығыҙ ебәк күлдәк кейгәндәр, һирәк осраҡта был күлдәктәрҙең яғаһы, итәге һәм еңе тире менән көпләгән.
Кафтанчик — оҙонлоҡҡа тубыҡтан саҡ ҡына юғарыраҡ булһа ла, ул өлгө буйынса күлдәкте хәтерләтә, тик уның күкрәк өлөшө тығыҙ элмәктәрҙән тора, ултырмалы яғалы.
Ҡыҙҙар өлгөргән осорҙа күн корсет кейгән, ул, кейәүгә сыҡҡансы, никах төнөнә тиклем, ҡыҙҙың түшен һәм һының ҡыҫып торған… Күлдәк йәки кафтанчик өҫтөнән билде һығып торған таш менән биҙәлгән ҙур көмөш ҡаптырмалы билбау таҡҡандар.
быуатҡа айылдарҙы нәҙегерәк һәм нәфисерәк итеп яһай башланылар, йышыраҡ ситтән килгән оҫталарҙың эштәре була, быуат башында тулыһынса көмөштән яһалған фигуралы ҡаптырмалар менән беркетелгән дүңгәләктәр рәүешендәге яңы билбауҙар тарала, улар 1930-сы йылдарға тиклем ҡулланыла.
Ҡатын-ҡыҙҙың баш кейеме бик төрлө: яулыҡ, шәл, башлыҡ, сәсъябыу һәм сулпы… Беренсе бала тыуғансы билдәле ғаиләләрҙән йәш ҡыҙҙар ҡаты, ҡалын тире нигеҙендә галош йәки түңәрәк йәки конус рәүешендәге ос менән биҙәлгән бүрек кейгән, уртаһында көмөш шарик, ярым ай йәки ҡош фигураһы булған.
Өҫ күлдәк — беләҙеккә тиклем тар еңле, үксәгә тиклем оҙон булған, хәлле ғаиләләрҙән ҡыҙҙар уны ҡыҙыл, аҡ, һары төҫтәге ҡиммәтле, бер тонлы, нескә материалдарҙан теккән.
Ҡатын-ҡыҙҙың баш кейеме күп төрлө: яулыҡ, шәл, башлыҡ, бәйләүес һәм сулпы… Билдәле ғаиләләрҙән йәш ҡыҙҙар беренсе бала тыуғансы ҡаты, ҡалын тире нигеҙле, тирәсе уҡа менән сигелгән һәм үҙәге түңәрәкләтелгән йәки конусҡа оҡшатып ҡайылған көмөш шар, ярым ай йәки ҡошсоҡ һыны менән тамамланған, түңәрәк йәки конус рәүешендәге ос менән биҙәлгән бүрек кейгән.
Бүрек өҫтөнән ебәк шәл йәки сәс биҙәүес ябынған, ул нәҙек бау менән башлыҡ осонда нығытыла һәм ике оҙон таҫма рәүешендә аҫҡа һуҙыла, һәр таҫманың артында толомдарҙы һуҙған шнурҙар була.
Башлыҡҡа шулай уҡ алтын тегеү һәм басон (кейемде биҙәү өсөн махсус станоктарҙа үрелеп эшләнгән әйберҙәр: кәйтән, суҡ, таҫма, бау, уҡа) йәки ҙур күләмле, әммә формаһы буйынса нәфис һәм еңел көмөш эшләнмәле сикә сулпылары таҡҡандар.
Биҙәүестәрҙән балдаҡтар, көмөш сулпылар кейгәндәр, улар күкрәккә, күлдәк ҡырыйы буйлап баҙам сәтләүеге кеүек һуҙылып нығытылған, сулпылар, кулондар менән бәйләгәндәр.
Һуңыраҡ, мылтыҡ барлыҡҡа килгәс, дары филтә йәки саҡматаш менән түгел, ә капсюль менән тоҡандырылғанлыҡтан, ситке кеҫәсектәр капсюлдарҙы һаҡлау өсөн файҙаланыла башлаған.
Ирҙәр черкескаһының төҫө ниндәй ҡатламға ҡарағанлығын күрһәтә: аҡ төҫтә — кенәздәрҙеке , дворяндарҙыҡы ҡыҙыл , крәҫтиәндәрҙеке һоро, көрән һәм ҡара төҫтә булған .
Бишмәт өлгө буйынса черкесканы хәтерләтә, ләкин күкрәк тирәһе ябыҡ һәм ултырма яғалы, тар еңле, оҙонлоғо тубыҡтан саҡ ҡына юғарыраҡ була, ҡағиҙә булараҡ, асыҡ һәм йоҡараҡ материалдан тегелә, йыш ҡына бишмәт мамыҡ йәки йөн нигеҙендә һырылып тегелгән була.
Башлыҡ йорт буҫтауынан йәки һатып алынған материалдан тегелгән, басон әйберҙәр, һирәк осраҡта сигеү, йышыраҡ аҡ төҫтәге туҡыма менән биҙәлгән, ләкин ҡара төҫтәгеһе лә булған.
Аяҡ кейеме — чувяки ҡыҙыл төҫтәге сафьяндан тегелгәнен, ғәҙәттә, юғары ҡатлам кешеләре кейгән, крәҫтиәндәр ҡоба йәки кейеҙҙән тегелгән чувяктар кейгән.
Хәнйәр — һабы, ҡыны, ҡағиҙә булараҡ, ҡарайтылған көмөш төҫ менән биҙәлгән, ҡылыс һабы ла ҡарайтылған көмөштән, ләкин шашка ҡыны уҡа менән һәм алтынлатып сигелгән .
Патрилиния ҡәрҙәш төркөмдәре (уларҙың ағзалары ҡайһы берҙә ауыл ерендә айырым кварталдар барлыҡҡа килтергән), ҡанлы үс йолаһы, ҡунаҡсыллыҡ, ҡуна́ҡ булышыу — Кавказ халыҡтарында таралған төрлө ауыл ир-егеттәрҙең дуҫтарса мөнәсәбәттәре һәм үҙ-ара ярҙам итешеүе кеүек традицион система; шундай мөнәсәбәттә торған ирҙәр берен-бере ҡуна́к тип аталған — һаҡланып ҡалған.
Көнкүрештә левират һәм сорорат, аталыҡ йолалары (Кавказ халыҡтарының боронғо йолаһы буйынса, бала тыуғандан һуң аталыҡҡа йәки тәрбиәгә алыусы ата-әсәнең ғаиләһенә ваҡытлыса бирелә, ә һуңынан ата-әсәһенә ҡайта) йәшәп килгән.
Абри де ла Мотрэ Деглиад ауылындағы черкестарҙа «…дүрт — биш йәштәр тирәһендәге бәләкәй ҡыҙға прививка яһанылар… Ҡыҙҙы сәсәк менән ауырыған һәм сәсәктәре йәки шытҡылары эренләй башлаған өс йәшлек сирле малай эргәһенә алып барҙылар» һ.
1920—1925 йылдарҙа төньяҡ Кавказ интеллигенцияһы, был йылдарҙа булған иреклектән файҙаланып, элекке йылдарҙағы етешһеҙлектәрҙе бөтөрөргә тырыша, әммә был мөмкинлек оҙаҡҡа бармай.
Черке́стар — Ҡарасай-Черкес Республикаһында, шулай уҡ Адыгеяла, Ҡабарҙы-Балҡарҙа, Краснодар һәм Ставрополь крайҙарында һәм башҡа төбәктәрҙә йәшәүсе халыҡ.
Әгәр теорияла раҫлауҙың үҙен уның кире ҡағылышы менән бергә иҫбатларға мөмкин булмаһа (йәки, шуға эквивалентлы, әгәр унда бер генә булһа ла иҫбатлап булмаған раҫлау булмаһа), теория ҡаршылыҡһыҙ тип атала.
Хәҙерге ваҡытта иң киң таралған аксиомалар йыйылмаһы булып, һайлау аксиомаһы менән бергә Цермело — Френкель аксиоматикаһы (ҡайһы бер математиктар һайлау аксиомаһын ҡулланыуға ҡарша сыҡһалар ҙа) тора.
Математик иҫбатлау — ниндәй ҙә булһа раҫлауҙың дөрөҫлөгөн нигеҙләү маҡсатында фекерләү, билдәле бер аксиомалар йыйылмаһы дөрөҫ булған осраҡта, математик раҫлау дөрөҫ икәнен күрһәтеүсе логик һығымталар сылбыры.
Бөтә математика тарихы дауамында иҫбатлау ысулдары һәм рөхсәт ителгән алымдары һиҙелерлек үҙгәрә, башлыса, нығыраҡ рәсмиләшеү һәм ҙурыраҡ сикләүҙәр яғына.