polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Боронғо Мысырҙа Эхнатон индергән Атон аллаһына табыныу осоро — Амарна дәүеренән һуң, Амон аллаһына табыныу ҡайтанан тергеҙелгәс, кәшәнәләрҙең планы әкренләп турайған, һәм Ун туғыҙынсы династияның һуңғы кәшәнәләре һәм Егерменсе династияның кәшәнәләре туп-тура коридорҙан торған .
Батшалар үҙәне ль-мөлөк) — Мысырҙағы беҙҙең эраға тиклемге 16-сы быуаттан алып 11-се быуатҡа тиклем яҡынса 500 йыл дәүерендә Яңы Батшалыҡтың (Боронғо Мысырҙың Ун һигеҙенсе династияһынан алып Егерменсе династияһына тиклем) фирғәүендәре һәм юғары дәрәжә эйәләре өсөн кәшәнәләр төҙөлгән үҙән.
Уның ҡәберлегендә табылған муллыҡтар таң ҡалдырырлыҡ, тик Боронғо Мысыр тарихында күпкә әһәмиәтлерәк роль уйнаған башҡа фирғәүендәрҙең ҡәберлектәре байтаҡҡа зиннәтлерәк булған, тип фаразлана.
Улар Боронғо Мысыр мифологияһынан төрлө күренештәр менән биҙәлгән һәм шул ваҡыттағы ерләү тантаналары, ғөрөф-ғәҙәттәр тураһында мәғлүмәт сығанағы булараҡ үтә әһәмиәтле.
Бөтә кәшәнәләр ҙә тиерлек беҙгә тиклем бик күп быуаттар элек үк асылып, таланған, тик һаман да үҙ дәүере хакимдарының бөтмәҫ байлығы, оло ҡеүәте күрһәткесе булып тора.
«Батшалар үҙәне» исеме йөрөтөүенә ҡарамаҫтан, бында батшаларҙан тыш юғары ҡатлам әһелдәре, уларҙың йәки фирғәүендәрҙең ҡатындары һәм балаларының кәшәнәләре лә урын алған, шуға күрә яҡынса тик 20 кәшәнә генә — батша кәшәнәһе.
Бәлки, тауҙың Боронғо батшалыҡ дәүерендәге пирамидаларға оҡшап тороуы Ун һигеҙенсе династия фирғәүендәрен нәк ошо урынды мәңгелек йоҡо урыны төҙөү өсөн һайларға этәргәндер.
Ул туристар өсөн асыҡ, биләмәнең үҙәк өлөшөндә урынлашҡан һәм диуарҙары бик матур биҙәлеп, рәсемдәренең төҫтәре бик яҡшы һаҡланған, шуға ла туристар йышыраҡ ошо кәшәнәгә керә.
Үҙән ныҡ талана башлағанға күрә, Егерменсе династия ваҡытында Амон аллаһы әһелдәре кәшәнәләрҙең күбеһен аса һәм ундағы мумияларҙы һаҡлап ҡалыр өсөн башҡа кәшәнәләргә күсерә.
Әммә ағымы көсһөҙ урындарҙа, күлдәрҙә һәм һыуһаҡлағыстарҙа күпләп тупланмай Оҙон кәүҙәһе орсоҡ һымаҡ булғанға күрә, ағымлы һыуҙа, буҫағалы һәм һай урындарҙы кисергә, оҙағыраҡ йөҙөргә мөмкинлек бирә.
Ағасаҡ Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәренә ҡойған бөтә ҙур һәм урта йылғаларҙа тиерлек йәшәй, Аҙау һәм Балтик диңгеҙе йылғаларында һирәк осрай.
Ҡыҙыл шишмә — Яманйылға йылғаһы бассейнындағы тәрән карст йырындарында һәм каналдарында урғылып ятҡан ҡеүәтле һыу ағымдарының ер өҫтөнә бәреп сыҡҡан урыны ул. Яманйылға Ҡаратау һырты битләүенән баш ала.
быуат башында шишмәлә һыу тирмәне төҙөлә, быуат аҙағында бәләкәй электр станцияһы барлыҡҡа килә, уның энергияһын Ҡыҙыл шишмә ҡасабаһындағы ҡағыҙ фабрикаһы тотона.
Һыу сибәре төн уртаһында йәки таң алдынан, ялтырап торған балыҡ тәңкәләренән тегелгән кейемдә йылға йәки күл буйына сәғып, алтын тараҡ менән алтынһыу сәстәрен тараған, тип һаналған.
Өй эйәһе кешене һәм уның ғаиләһен бәхетһеҙлектәрҙән, ауырыуҙарҙан, яуыз рухтарҙан, төрлө боҙомдарҙан яҡлаусы рух-ҡурсалаусыларға ҡарай.
Шул уҡ ваҡытта 1899—1900 йылдарҙа Ҡазан университеты эргәһендәге Археология, тарих һәм этнография йәмғиәтенең Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенә, Ырымбур губернаһы Верхнеурал һәм Орск өйәҙҙәренә экспедицияларында ҡатнаша, башҡорт һәм татар йырҙарын, мәҡәлдәрен, әйтемдәрен, йомаҡтарын һәм әкиәттәрен йыя.
Мәскәүҙә үҙәк совет власы вәкилдәре менән һөйләшеү алып барған башҡорт делегацияһын етәкләй һәм 1919 йылдың 20 мартындағы «Үҙк Совет власы менн Башҡорт хөкүмте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү»г ҡул ҡуйыуҙа ҡатнаша.
1921—1928 йылдарҙа ҡаланың Булаҡ аръяғы өлөшөндәге үҙе ойошторған дауаханаһының баш табибы була, шул уҡ ваҡытта Ҡазан туберкулёз диспансерында 1950-се йылдар аҙағына тиклем эшләй.
Медицина өлкәһендәге фиҙакәр хеҙмәте өсөн «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе һәм «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Телсе үҙенең тикшеренеүҙәрендә башлыса башҡорт теленең көньяҡ диалектына, үҫәргән башҡорттарының һөйләү теленә нигеҙләнгән һәм барлыҡ хеҙмәттәрендә тик үҙе төҙөгән алфавитты ҡулланып яҙған.
Рәсәй фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Ғилми архивында Ҡулаевтың «Башҡорт теленең ҡылымдары», «Үҫәргән башҡорттары теле грамматикаһы», «Башҡортса-русса һүҙлек», «Башҡорт теленең һүҙбәйләнеше», «Үпкә туберкулёзын диагностикалау буйынса очерктар» һ.
Мәҫәлән, быуат уртаһында Вьетнам буддасылары Көнбайыш империалисттарына ҡаршы йәйелгән милли азатлыҡ хәрәкәтендә актив ҡатнаштылар, социаль тормоштан ситтә ҡалманылар.
Буддистар күберәк Көньяҡ Азия, Көньяҡ-Көнсығыш Азия илдәрендә йәшәй: Бутан, Вьетнам, Һиндостан, Камбоджа, Ҡытай , Корея, Лаоста йәшәгән ҡытай халҡы), Монголия, Мьянма, Непал, Таиланд, Тибет, Шри-Ланка, Япония.
Будда дине, Һиндостанда тыуып, унда тамыр йәйгән булһа ла, саф милли күренеш булып ҡына ҡалмай, Ер шарының Көнсығыш тѳбәгендә урынлашҡан ҡайһы бер башҡа илдәрҙәге халыҡтарға ла үҙенең йоғонтоһын ирештерә.
аҙағында Төньяҡ Һиндостанда барлыҡҡа килеп, Тибет, Монголия, Һинд-Ҡытай, Ҡытай, Мьянма , Япония һәм башҡа ҡайһы бер Көнсығыш илдәрҙә таралған дин.
2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Башҡортостан Республикаһы Белорет районы муниципаль районының Абҙаҡ ауыл советы ауыл биләмәһе составына кергән халыҡ иҫәбе һәм торама пункттар исемлеге.
Ҡушылдыҡтары исемлеге: Сатрайорт, Сураш, Әсе, Аллағыуат, Балтайорт, Ереклейылға, Ҡаранйылға, Ҡарсыйылға, Ҡасҡынйылға, Ҡыҙыл, Ҡуҡрауыҡ , Һыуалған, Үръяҡялан, Ҡолоҡ шишмәһе.
Туғыҙҡырлы убаһы итәгендәгендәге шишмә һәм хәстәхана ҡаласығы араһында һалынған 1 км тирәһе оҙонлоҡтағы һыу үткәргес әлеге көнгә тиклем хәстәхана ҡаласығын эсәр һыу менән тәьмин итә.
ХХ быуаттың 30-сы — 50-се йылдарында Ҡолоҡ шишмәһенең һыуын, тирмән тәгәрмәсе ярҙамында әйләндереп, бәләкәй электр станцияһы механизмдары, шулай уҡ циркуляр бысҡылар, ярма ярыу станоктарын эшләтеүҙә ҡулланалар.
Әммә был исемдәр халыҡ телендә генә ҡалған, сөнки быуат аҙағында һәм быуат башында йылға ныҡ һайыға, хатта уның көслө ағымында эшләгән тирмәндәр ҙә юҡҡа сыға: тәүҙә Бәхтеш тирмәненең эше туҡтатыла, быуаттың 40-сы йылдарында Хисам , Әкбәр һәм Зәйнәғәбдин тирмәндәре ябыла.
Йәйгеһен, ҡушылдыҡтары ҡорой башлағас, йылға урыны менән аҡмай, һуңыраҡ, Кәлимосҡан ҡаяһына 1 саҡрымдай ара ҡалғас, ер аҫтына китеп юғала, Кәлимосҡан ҡаяһынан һуң бер нисә километр үткәс кенә ер өҫөтөнә сыға .
Йәш үҫемлектәрҙең япрағы энәле, ҙурҙарыныҡы — ҡаты, энә һымаҡ, оҙонлоғо 4—20 мм, суғында 3‑әр бөртөк (казак А. тәңкә формаһында, оҙонлоғо 1—2 мм, ҡапма‑ҡаршы, парлы).
Казак А. башлыса Башҡортостан Республикаһының көньяҡ һәм көньяҡ‑көнсығыш райондарында ҡоро, ташлы битләүҙә һәм асылып ятҡан эзбизле ерҙә, ябай артыш Башҡортостан Уралының ылыҫлы урмандарының ваҡ ағаслыҡтарында, һирәгерәк Башҡортостандың Урал алдының төньяғында үҫә.
Себер артышы урмандың өҫкө сиге янында тауҙарҙың ташлы битләүҙәрендә, һирәк осраҡта ҡарағас, шыршы урмандарының ваҡ ағаслыҡтарында һәм кәкре ҡайын урмандарында осрай.
Мосолманға ихрам хәлендә бер ниндәй йән эйәһен дә үлтерергә, ерҙән бер генә үҫемлекте лә йолҡорға, ағас йәки ҡыуаҡ ботаҡтарын һындырырға, сәс алдырырға йәки тырнаҡ киҫергә, ҡырынырға, енси яҡынлыҡ ҡылырға, ләззәткә бирелергә рөхсәт ителмәй.
Кеше көнкүреше мәсьәләләре (гуманистик психология, шул иҫәптән экзистенция психологияһы — Абрахам Маслоу, Карл Роджерс, Виктор Франкл, Ролло Мэй, онтопсихология — Антонио Менегетти һәм позитив психология — Мартин Селигман)
«Мейе» мәғлүмәт системаһының мәғлүмәтте эшкәртеү процестары, кешенең танып-белеү һәләте(когнитив психология — Джордж Миллер, Герберт Саймон, Аллен Ньюэлл,Ноам Хомски, Дэвид Грин, Джон Свитс һ.б.)
Фәнни методтарға нигеҙләнеп, психология дөйөм принциптарҙы аныҡлау һәм конкрет осраҡтарҙы өйрәнеү кеүек, туранан-тура маҡсаты булып индивидты һәм төркөмдәрҙе аңлау, ошоларҙың күбеһе, һөҙөмтә булараҡ, йәмғиәткә файҙа килтереүгә йүнәлтелгән.
Был өлкәлә профессиональ практикты йәки ғилми өйрәнеүсене психолог тип атайҙар,һәм шулай уҡ ул социолог, ҡылыҡтар өйрәнеүсе ғалим, йәки когнитив ғалим тип классификацияланыла.
Психологтар индивидуаль һәм социаль ҡылыҡ, психик функцияларҙы аңларға тырышалар, һәм шулай уҡ когнитив функциялар (төшөнөү функциялар, йәки икенселәй, белеп кисереү функциялары) һәм ҡылыҡ нигеҙҙәрендә ятыусы физиологик һәм нейробиологик процесстарҙы өйрәнәләр.
Платондың ҡайһы бер идеялары психика тураһында, мәҫәлән, кешенең эске мотивтар конфликттар тулы йән эйәһе булыуы тураһында ҡараштары, фәлсәфәүи нигеҙҙәр үҫешенә тәьҫир итә, улар шәхес структураһы тураһындағы психоаналитик ҡараштарҙа сағыла.
Юнг үҙенең коллектив аңһыҙлыҡ тураһындағы тәғлимәтен үҫтерә , 1934 йылда үҙенең фундаменталь хеҙмәттәренең береһе булған «Архетипы и коллективное бессознательное» тигән эшен яҙа.
"Психология бер үк ваҡытта бик боронғо һәм бөтөнләй йәш фән, — уның 1000 йыллыҡ үткәне бар, ләкин ул бөтә булмышы менән киләсәктә.Ул үҙаллы фән булараҡ бер нисә тиҫтә йыл ғына йәшәй, ләкин уның төп проблематикаһы философия барлыҡҡа килгәндән башлап уның фәлсәфәүи фекерен биләй. Бер яҡтан, фәлсәфәүи фекер йөрөтөү эксперименталь тикшеренеү йылдарынан әллә нисә йөҙ йыл алда башлана, икенсе яҡтан- кешеләрҙең меңәр йыллыҡ практикала танып белеүе бар ".
Боронғо Рустә кеше йәне, аҡылы килеп сығышы, тойғолар органдарының төҙөлөшө, мотивтар көрәше, кеше психикаһында йәш буйынса һәм индивидуаль айырымлыҡтар, кеше ҡылыҡтары, төштәрҙең килеп сығышы кеүек мәсьәләлргә ҡағылышлы бер нисә әҫәр яҙыла.
Уларға «Повесть о Горе-Злочастии», «Домострой», «Голубиная книга» тигән хеҙмәттәрҙе, бик күп башҡа телдәрҙән тәжемә ителгәня философская һәм медицина буйынса әҙәбиәтте индерергә була: «Галиново на Ипократа», «Пчела», «Диоптра» , «Толковая Палея», «Тайная тайных».
Бихевиористар, бер яҡтан, тәбиғи фәндәргә нигеҙләнеп, кеше тәртибен аңлатыуға эске психик үҙгәрештәр тигән төшөнсәне индерә, икенсе яҡтан, Беррес Фредерик Скиннер «радикаль бихевиоризм», оперант өйрәтеү теорияһын үҫтерә.
Жан Пиаже фекерләүҙе тикшереү һөҙөмтәләрен баҫтырып сығара, уларҙа бер үк йәштәге балалар ебәргән хаталар күрһәтелә, ә ҙурыраҡ балалар ундай хаталарҙы эшләмәй икәне асыҡлана.
Уларҙан алдараҡ булған ғалимдарҙан айырмалы, гештальтсылар аңды тәшкил иткән «кирбестәр»ҙе айырып алырға тырышмай, киреһенсә,улар «бөтөн һәр саҡ уны тәшкил иткән өлөштәр суммаһынан ҙурыраҡ» тигән фекерҙе үҙҙәренең төп законы итеп ала.
Психология һүҙе һүҙмә-һүҙ итеп әйткәндә «йәнде өйрәнеү»ҙе аңлата (, , «һулыш алыу»ҙы аңлата, «йән» йәки «йән эйәһе», һәм, — логос, «өйрәнеү» йәки «тикшереү» тип тәржемә ителә).
Зигмунд Фрейдтың методтары тәнҡит утына тотола, улар Альфред Адлер , Карл Густав Юнг , яңы фрейдсылар Эрих Фромм, Карен Хорни, Гарри Стек Салливан, Жак Лакан кеүектәр тарафынан аң төпкөлө психологияһының төрлө йүнәлештәрендә үҫтерелә һәм киңәйтелә.
Беренсе донъя һуғышы психологияның ғәмәли аспекттарының үҫешенә этәргес була, тәү сиратта был психодиагностикаға ҡағыла, сөнки армияға һалдаттарҙың мөмкинлеген баһалау саралары кәрәк була.
Герман Гельмгольц психика нигеҙе булараҡ нерв системаһын тикшерә, арауыҡты үҙләштереү, аңлау нигеҙендә ятҡан «автоматик һөҙөмтә яһау» тураһында ҡарашты фәнгә индерә.
330 йылда Рим императоры Бөйөк Константин Рим империяһының баш ҡалаһын Византияға күсерә, уға «Яңы Рим» атамаһы бирелә, әммә был исем үҙгәртелә, һәм тиҙҙән уны Константинополь - «Константин ҡалаһы» тип атай башлайҙар.
Бөгөнгө исем тап Истинполиндан алынған тип фаразларға булаИкенсе версияға ярашлы, ул Исламбулдан килеп сыҡҡан, әммә үрҙә телгә алынған Истинполин 1453 йылда Константинополь ҡолағанға тиклем үк ҡулланылған 1760 йылғы фирман ғәмәлдә тормошҡа ашырылмаған.
Формаль яҡтан, Төрөктәр баҫып алғандан һәм империяның баш ҡалаһын унда күсергәндән һуң, ҡаланың исеме үҙгәрмәгән: төрөктәр өсөн ул Истанбул, ә гректар өсөн - Константинополь булып ҡалған.
Төркиәнең Бөйөк Милли йыйылышында танылыу тапҡанса, уның тулы хоҡуҡлы вәкилдәренең ҡултамғалары Лозанна килешеүе аҫтында тора, уның тексы Константинополь топонимын файҙалана.
1724 йылда Константинополь килешеүенең, 1856 йылда Париж тыныслыҡ килешеүенең, 1878 йылда Сан-Стефан тыныслы килешеүенең һәм 1878 йылда Берлин трактатының рәсми рус тексында ул саҡта Рәсәйҙә ҡабул ителгән Константинополь топонимы ҡулланыла.
Бөгөнгәсә Константинополь патриархы титулында Святейший Архиепископ Константинополя — Нового Рима и Вселенский Патриарх ҡулланылған икенсе тарихи атама — «Новый Рим» йәки «Икенсе Рим» ; — 330 йылға тиклем Византий .
Урта быуат рус йылъяҙмаларында һәм башҡа әҙәбиәттә йыш ҡына Царьградом йәки Константинов град тип атала, болгар һәм серб телдәрендә Цариград топонимы әлеге ваҡытта ҡаланың рәсми булмаған билдәләмәһе булараҡ ҡулланыла.
1923 йылда православие динен тотоусылар Төркиәнән мәжбүри күсерелгәндән һуң, Истанбул байтаҡ грек халҡы йәшәгән илдәге берҙән-бер ҡала булып ҡала, әммә 1930-1940 йылдарҙа кәмал режимы ҡабул иткән бер нисә дискриминация саралары элек грек бизнесы һәм мәҙәниәте сәскә атҡан Перы районы иҡтисади бөлгөнлөккә һәм сағыштырмаса бушап ҡалыуына, быуаттың икенсе яртыһында төп грек халҡын талау һәм дискриминациялау күпмелер әһәмиәтле грек общинаһының юҡҡа сығыуына килтерә; шуға ҡарамаҫтан, Истанбул Фәнәр кварталында Ғаләм Патриархы резиденцияһы булған Константинополь Патриархатынының үҙәге булып ҡала.
2019 йылдың 18 мартында Төркиә президенты Рәжәп Тайип Эрдоған Чанаккале янындағы еңеүҙең 104 йыллығына арналған тантанала сығыш яһап , Яңы Зеландияла Крайстчерча мәсетендәге һөжүмгә аңлатма биреп: «Мосолмандарҙың һәм Төркиәнең дошмандары беҙгә ҡарата дауам иткән нәфрәтен күрһәтте. Беҙ яуап бирергә әҙер һәм был хаҡта белдерәбеҙ. Төрөк халҡы был ерҙәрҙә һәр саҡ йәшәйәсәк. Истанбул бер ваҡытта ла Константинополь ҡалаһына әйләнмәйәсәк» (русса тәржемә — Анадолу агентлығы сайтында баҫылған мәҡәләнең рус телендәге тексына ярашлы)).
1923 йылдың 29 октябрендә Төркиә Республикаһын тип иғлан иткәндә дәүләттең баш ҡалаһы тип Анкара иғлан ителә, ул ваҡытта бер нисә йыл элек кемалсә хакимиәттең үҙәге була .
Был ҡала Босфорҙы, Европанан Азияға һәм Ҡара диңгеҙҙән Эгей диңгеҙенә алып барған сауҙа юлдарын контролдә тотҡан, ләкин ошо сәбәпле ул күп тапҡырҙар һөжүмгә дусар ителгән.
1989 йылдың 3 сентябрендә Истанбул метрополитены асылды, әлеге ваҡытта 101 станциялы 9 линиянан тора, 7 линия - ҡаланың Европа өлөшөндә, 2 линия Азия өлөшөндә урынлашҡан.
Истанбул ифрат уңайлы урынға эйә — ҡала ике материк сигендә урынлашҡан, Европа менән Азияны тоташтырып тора, Ҡара диңгеҙҙән Мәрмәр диңгеҙгә һәм артабан Урта диңгеҙгә сығып була.
раҫлауынса Тәржемәселәр Ҡоралнамәһе уларҙың «тәржемә арҡаһында информацияны һәр кемгә танышыу мөмкинлегенә эйә булыу өсөн көс һалыуҙарының» бер өлөшө булып тора, һәм «тәржемәселәргә бер дөйөм инновацион тәржемә технологиялары аша яҡшыраҡ һәм шәберәк тәржемә итәргә ярҙам күрһәтә.» Башта Тәржемәселәр Ҡоралнамәһе Википедия өсөн йәки хөкүмәт булмаған ойошмалар өсөн материалдар тәржемә итергә теләгән берҙәм фекерҙәш кешеләрҙе йәлеп итегә тейеш булған.
Тәржемәсе ҡулланыусыларға веб интерфейс эсенә ҡуйылған текст өсөн, йәки унда тапшырылған веб-сайттың һылтанмаһы өсөн, шунда уҡ машина тәржемәһен алыу мөмкинселеген бирә.
Тәржемәселәр Ҡоралнамәһе, ярҙамында тәржемәселәр үҙҙәренең эшен ойоштора алалар һәм дөйөм тәржемәләр, глоссарийҙар һәм тәржемәләр хәтере менән ҡуллана алалар.
Әммә ләкин, Тәржемәселәр Ҡоралнамәһе аҙ амбициоз продукт булып сыҡҡан: «проекттарға нигеҙләнгән процесстар менән идара итергә тәғәйенләнгән тупланма һымаҡ булыу урынына, тик тағы бер шәхси тәржемәләр хәтере ҡораллы — документ булыған».
Тәржемәселәр Ҡоралнамәһе ҡулланыусы интерфейсы 36, шул иҫәптән болгар, каталан, хорват, чех, дат, голланд, инглиз, филиппин, фин, француз, немец, грек, һинди, венгер, индонезиан, итальян, япон, корей, латыш, литов, норвег, поляк, португал , португал , румын, урыҫ, серб, ябайлаштырылған ҡытай, словак, словен, испан, швед, тай, традицион ҡытай, төрөк, вьетнам, урду телдәрендә бар.
« Тәржемәселәр Ҡоралнамәһенең әһәмиәтлелеге булып тулыһынса онлайн хеҙмәтләндереү сифатындағы программа тәьминәте кеүек урын биләү булып тора, уныһы иһә үҙ эсенә ҡайһы бер корпоратив бэкэнд мөмкинлектәр иднерә һәм әлеге ваҡытҡа тиклем алыҫ булған инновациялар, нисек һәм кем менән башҡарыласаҡ радикаль тәржемә үҙгәреүҙәрҙе алдан белә.»
Тик бер сығанаҡ тел менән башлап — инглиз һәм 47 маҡсат йүнәлеш тел 2009 йылдың июненән, Тәржемәселәр Ҡоралнамәһе хәҙер 100 000 тел парҙары эшен тәьмин итә.
Уңайһыҙ шарттарҙа күп бактериялар споралар хасил итә: нәҫелсәнлек материалын йөрөтөүсе цитоплазманың бер өлөшө айырыла һәм күп ҡатлаулы ҡалын капсула менән ҡаплана.
Һитә, манса — бал ҡорттарының сәскә һеркәһенән йыйып, кәрәҙгә тултырып әҙерләгән аҙығы; кәрәҙ күҙәнәктәренә тултырылып, бал менән һылап ҡуйылған ҡорт йәттәһе.
быуат башында Рәсәй империяһында культивацияланыусы үҫемлектәр араһында майҙаны буйынса арпа дүртенсе урында торған (4,5 млн дисәтинәнән саҡ ҡына күберәк, йәғни бөтә сәсеү майҙанының 7,1 %) биләгән, майҙаны буйынса арыштан биш тапҡыр, һолонан өс тапҡыр, ә бойҙайҙан ике тапҡырға ҡалышҡан.
Яҙғы сәсеүҙә ул икенсе урынды , майҙаны буйынса ҡарабойҙай, тары, кукуруз һәм башҡа культуралы үҫемлектәрҙән күберәк урынды биләгән, өҫтәүенә, алпауыт ерҙәренә ҡарағанда, крәҫтиән ерҙәрендә күп күләмдә сәселгән.
Ҡалған икмәк культуралары майҙанына ҡарата, ул төньяҡта иң ҙур майҙанды биләгән , унда ул башҡа культуралы үҫемлектәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарып, халыҡтың төп аҙығы булып һаналған.
Рәсәйгә арпа Азиянан Себер йәки Кавказ аша инеүе мөмкин һәм электән башҡа икмәкте культивациялау мөмкин түгел йәки ҡыйын булған урындар өсөн аҙыҡ булараҡ ҙур әһәмиәткә эйә булған.
Боронғо Римда гладиаторҙарҙы гордеарийҙар, йәки — «арпа менән туҡланыусылар», йәки «арпа ашаусылар», йәки «арпа ир-аттары» тип йөрөткәндәр, сөнки арпа мускулдар массаһының тығыҙлығына булышлыҡ иткән һәм уларҙың көндәлек аҙығының төп өлөшө булған.
Урта Азияла, Көнсығыш Кавказ аръяғында, Ғәрәбстанда һәм күп урындарҙа арпа ат аҙығы кеүек ҡулланыла һәм эҫе йәйҙә яныусы һолоно алмаштыра, был аҙыҡта ғәрәп аттары һәм уға яҡын ҡарабах аты барлыҡҡа килә һәм сыҙамлы Азия далалары аттары йәшәй.
Арпа һаламы һәм кәбәге шулай уҡ аҙыҡ сараһы кеүек ҡулланыла, өҫтәүенә эҫе һыуҙа быҡтырылған йәки бешерелгән кәбәге суғырмаҡлы арпа ҡылсыҡтарынан булған хайуандарҙың төрлө ауырыуҙарын киҫәтеү өсөн һәйбәт сара булып тора; уны хатта аҙыҡҡа түгел, ә серетмә өйөмөнә серетергә һалырға кәңәш итәләр.
Арпа ононан бешерелгән икмәк ауыр булған һәм бойҙайға ҡарағанда аҙ туҡлыҡлы иҫәпләнгән, әммә файҙалыраҡ булған һәм ябай халыҡтың ғәҙәти аҙығын тәшкил иткән.
Тулыһынса тиерлек көҙгө сәсеүгә Румыния һәм Болгария, Германияла майҙандарҙың яртыһынан күберәген биләй һәм Францияға күсә, ужым арпаһын Венгрияла һәм Польшала күп сәсәләр.
Бының өсөн сынаяҡ төбөнә талҡан ҡатламын һалалар, бармаҡ менән батырып өҫтөнә әҙерәк тоҙ һибәләр, һуңынан сәй ҡояла; ҡайһы берҙә һыйыр майы киҫәген өҫтәйҙәр.
Арпа — ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған күп йыллыҡ үлән үҫемлеге; орлоғо ярма, һыра һәм мал аҙығы әҙерләүгә тотонола торған оҙон ҡылсыҡлы ашлыҡ һәм уның орлоғо.
Альтмарктың көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан был урын ҡомло тупраҡлы, урман менән ҡапланған һәм күп дәрәжәлә Зааль боҙлоҡ осоронда формалашҡан һөҙәк убалы пейзаж булараҡ ҡылыһырлана.
Себер татарҙары һөйләштәренең фонетик үҙенсәлектәрен ентекләп өйрәнеп, ул тәүгеләрҙән булып ерле халыҡ телендәге ц-лаштырыу күренешенә иғтибар итә һәм уны ҡыпсаҡтарҙан килгән күренеш тип һанай.
Себер татарҙары теленең фонетик системаһын, лексик составын һәм грамматик төҙөлөшөн комплекслы өйрәнеп, ғалим был телдең бер үҙ аллы диалект булыуы, һөйләштәргә бүленмәүе һәм боронғо төрки телдәрҙең береһе булыуы тураһында һығымта яһай.
Уның тәҡдиме әм СССР Фәндәр академияының мөхбир ағзаһы А. Н. Кононовтың хуплауы менән СССР Фәндәр академияы Президиумы 1973 йылда совет һәм сит ил төркиәтселәренең үҙ-ара ғилми хеҙмәттәшлеген үтереү маҡсатында Совет төркиәтселәре комитетын ойоштора.
Ғалим татарҙар тығыҙ урынлашып йәшәгән төбәктәрҙә дәүләт университеттары һәм институттарының филология факультеттары базаында татар теле һәм әҙәбиәте кафедраларын ойоштороуҙы башлап йөрөй.
Әхәтов бер нисә университеттың филология буйынса докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертацияларын яҡлау советы менән 10 йылдан ашыу рәйеслек итә, эксперт төркөмөн етклй, Юғары аттестация комиссияһы ағзаы була.
Тултырыусы ролен башҡарған һүҙҙең алдында был, теге, ошо, шул алмаштары йәки -ғы, -лағы ялғаулы аныҡлаусылар (мәҫ. былтырғы, кисәге, быйылғы, бөгөнгө, ауылдағы, ҡалалағы һ.б.) торһа, тултырыусы тик билдәле төшөм килештә килә ала: Мин был кешене белмәйем.
Улар төшөм килештән башҡа бөтә килештәрҙә лә ҡулланылырға һәм төрлө бәйләүестәр менән килергә мөмкин: Йәштәрҙә ололарға ҡарата ихтирам булдырыу хаҡында нығыраҡ уйланһаҡ икән.
Грамматик төҙөлөшөнә һәм үҙҙәре эйәргән һүҙҙәргә ниндәй саралар ярҙамында бәйләнеүҙәренә ҡарап, тултырыусыларҙы синтетик, аналитик, аналитик-синтетик төрҙәргә бүләләр.
Синтетик тултырыусылар үҙҙәре эйәргән һүҙгә килеш ялғауҙары, аналитик бәйләүестәр йәки ярҙамсы исемдәр менән, аналитик-синтетик тултырыусылар иһә килеш ялғауҙары һәм бәйләүестәр ярҙамында ялғана.
Әгәр тултырыусы күсемһеҙ ҡылымға ҡараһа, ул саҡта тултырыусы билдәле дәрәжәлә үҙ аллы була, әгәр ул күсемле ҡылымға бәйләнһә, тултырыусы буйһондороҡло эйәрсән киҫәк булып йөрөй.
Архейҙар һәм бактериялар күҙәнәк ҙурлығы һәм формаһы буйынса бик оҡшаш, шулай ҙа ҡайһы бер архейзар ғәҙәти булмаған формала була, мәҫәлән, күҙәнәктәре ялпаҡ һәм квадрат.
Бактериялар менән оҡшаш булыуға ҡарамаҫтан, архейҙарҙың ҡайһы бер гендары һәм метаболик юлдары уларҙы эукариоттарға (атап әйткәндә, транскрипция һәм тәржемә процестарын катализлаусы ферменттар) яҡынайта.
Тоҙға сыҙамлы архейҙар — галоархейҙар — ҡояш нурҙарын энергия сығанағы сифатында ҡуллана, архейҙарҙың башҡа төрҙәре углеродты теркәйҙәр , әммә үҫемлектәрҙән һәм цианобактерияларҙан айырмалы рәүештә, архейҙың бер төрө лә быны ла, тегене лә бер үк ваҡытта эшләмәй.
Таш булып ҡатҡан прокариотик күҙәнәктәр 3,5 миллиард йыл менән даталанһа ла, прокариоттарҙың күпселеге үҙенә генә хас морфологик һыҙаттарға эйә түгел, шуға күрә ташҡа әүерелгән формаларҙы архейҙар ҡалдыҡтары тип аныҡ ҡына билдәләп булмай.
Ҡайһы бер баҫмалар архейҙар йәки эукариоттарҙың липид ҡалдыҡтары 2,7 миллиард йәштә булған таш тоҡомдарҙа булыуын күрһәтә, әммә был мәғлүмәттәрҙең дөрөҫ булыуы шик тыуҙыра.
Был липидтарҙың ҡалдыҡтарының иң боронғолары Гренландияның көнбайышындағы Исуан йәшелташ бүлкәтендә осрай, ҡайҙа Ерҙә 3,8 миллиард йыл элек барлыҡҡа килгән ултырма тау тоҡомдары урынлашҡан.
Башта архейҙар ҡырыҫ шарттарҙа — эҫе шишмәләрҙә, тоҙло күлдәрҙә йәшәгән экстремофил тип иҫәпләнһә лә, һуңынан төрлө урындарҙа, шул иҫәптән тупраҡта, океандарҙа, һаҙлыҡтарҙа һәм кешенең туҡ эсәгендә табыла .
Ҡайһы бер вәкилдәре метаногендар булып, кешеләрҙең һәм көйшәүселәрҙең аш һеңдереү трактында йәшәйҙәр, унда аш һеңдереүҙе тормошҡа ашырырға ярҙам итәләр.
Башҡалары бик һалҡын шарттарҙа, бик тоҙло, юғары кислоталы һәм юғары һелтеле мөхиттә, шулай уҡ юғары баҫым аҫтында — 700 атмосфераға тиклем тормошҡа яраҡлашҡандар.
Архейҙар беренсе тапҡыр филогенетик ағаста прокариоттарҙың айырым төркөмө булараҡ 1977 йылда Карл Везе һәм Джордж Эдвард Фокс тарафынан 16 рРНК сағыштырма анализында айырыла.
Мәҫәлән, микробиологтар микроорганизмдарҙы күҙәнәк формаһына, күҙәнәк стенаһы төҙөлөшө деталдәренә һәм микроорганизмдар ҡулланған матдәләргә ҡарап классификацияларға тырыша.
Бындай әүерелештәр экосистеманың нормаль эшләүе өсөн кәрәк булһа ла, архейҙар кеше эшмәкәрлеге арҡаһында килеп тыуған зарарлы үҙгәрештәргә һәм хатта бысраныуға ла булышлыҡ итә ала.
Осҡанда киң ҡанаттарының аҫ яғындағы аҡ һыҙыҡ һәм түңәрәкләнеп торған ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана, һырты ҡара-көрән, кәүҙәһенең аҫ яғы арҡыры һәм буй көрән һыҙыҡтар менән биҙәлгән аҡһыл һоро.
Барлыҡ төрҙәре лә сысҡан һымаҡ кимереүселәр, гөмүмән алғанда, ҡыр сысҡандары, шулай уҡ ер сысҡандары, һуҡыр сысҡандар, һирәк кенә ҡоштар менән туҡланалар.
1993 йылда Факиһа Туғыҙбаева «Сәғәт моңо» китабы өсөн Рәми Ғарипов исемендәге әҙәби премияға, ә 1995 йылда «Фатихамды бирәм һиңә» китабы өсөн Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була.
Унан һуң бер-бер артлы «Күҙ ҡараһы» , «Йондоҙ асам» , «Сәғәт моңо» , «Фатихамды бирәм һиңә» , «Минең ҡошом Һомай» шиғыр һәм поэма йыйынтыҡтары баҫылып сыға.
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылға исеме тураһында ошоларҙы яҙа:.
Тауҙың көнбайыш һәм көньяҡ битләүҙәре ҡайын, уҫаҡ ҡушылған ҡарағай урманы менән ҡапланған, ә төньяҡ һәм көнсығышы – һирәк ағаслыҡ һәм күп һанлы яландарҙан тора.