polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Тәржемә «Көнсығыш әҙәбиәт» нәшриәтендә «Ассирий-вавилон эпосы» томы составында баҫылырға тейеш була, әммә 1925 йылда нәшриәт ябыла, һәм том донъя күрмәй, ә автор үлгәндән һуң, ҡулъяҙма юғала.
«Гилгәмеш хаҡында эпос» йәки «Барыһын да үткәргән тураһында» поэма — донъяның һаҡланып ҡалған иң боронғо әҙәби әҫәрҙәренең береһе, шына яҙыуы менән яҙылған иң ҙур әҫәр.
йыр күпкә алдараҡ сыҡҡан , механик рәүештә «Эпос»ҡа ҡушылған һәм «Гилгәмеш һәм Ер аҫты донъяһы» шумер поэмаһының дүртенсе өлөшөнөң аккад теленә һүҙмә-һүҙ тәржемәһе булып тора.
Энкиду, төшөп киткән барабанды ҡабат өҫкә мендереү маҡсатында, нисек итеп ер аҫты донъяһына төшөргә ҡарар иткәнен, әммә магик тыйыуҙарҙы боҙғанлыҡтан, сыға алмай тороп ҡалғанын хикәйәләй.
Гилгәмеш үтенес менән аллаларға мөрәжәғәт итә, һәм ул үлгән кешеләрҙең яҙмышы ҡалай ҡыҙғаныс булыуын һөйләүсе Энкиду йәне менән аралашырға рөхсәт ала.
Табличканың мәғлүмәте «Эпос»тың бер үк төрлө урынына ғына ҡарамай, шуның өсөн улар барыһы ла «Эпос»тың бер үк исемлегенә ҡарайҙар, тип тулы ышаныс менән әйтеп булмай.
Унда ҡыҫҡартыуҙар бар — моғайын, унда Вавилон өсөн айырым әһәмиәткә эйә булған эпизодтары (мәҫәлән, Урукка Энкиду килмәҫ элек булып үткән ваҡиғалар эпизодтары, аҡһаҡалдар менән әңгәмәләр һ. б.) юҡтыр.
т. меңенсе йыллығы башы менән билдәләнгән исемлектәрҙә һаҡланған, әммә, яҙыусыларҙың күп һанлы хаталары һәм үҙ заманына ҡарата архаистик кеүек ҡабул ителгән тел характерына нигеҙләнеп, тикшеренеүселәр поэма байтаҡҡа алдараҡ барлыҡҡа килгән, тип фаразлайҙар.
Табличкаларҙың шартлы тамғалар-шифрҙар менән яҙылған тексын хәҙерге яҙыу системаһына һалып уҡыуын дауам итеп, Смит был ташҡын тураһындағы яҙманы вавилонлылар «Гилгәмеш хаҡында хикәйәт» тип атаған ниндәйҙер ҙур поэманың бер өлөшө икәнен аңлай.
Гилгәмеш тураһындағы хикәйәттәрҙең шаңдауы һуңыраҡ сыҡҡан әҫәрҙәрҙә, шул иҫәптән иртә урта быуат әҫәрҙәрендә сағыла: быуатта сүриә яҙыусыһы Теодор бар Конай «Гелемгос»ты телгә алған.
2003 йылда британ тикшеренеүсеһе Эндрю Джордж, "Эпос"тың һуңыраҡ табылған фрагменттары тәржемәһен өҫтәп, ике томлыҡ фәнни баҫмаһын, ә бынан бер нисә йыл алдараҡ — аккад һәм иҫке вавилон версиялары менән, шулай уҡ Гилгәмеш менән бәйле шумер прототиптарын да индереп, популяр баҫма сығарҙы, к которому был приложен клинописный текст.
Төп айырмаһы ҡайһы бер һүҙҙәрҙе алмаштырыуҙа (иҫкергән һүҙҙәр уларҙың замансараҡ синонимдары менән алмаштырыла), шулай уҡ йыр текстарын киңәйтеүҙә йәки ҡыҫҡартыуҙа.
Әммә «Эпос»ты булдырғанда был йырҙар механик рәүештә генә берләштерелмәгән, сөнки улар араһындағы бәйләнеш идея һәм композиции йәһәтенән яҡшы уйланылған һәм тәрән фәлсәфәүи мәғәнәгә эйә.
Һуңғы эштәрҙән көнсығышты өйрәнеүсе ғалим Жан Боттероның француз теленә тәфсирле тәржемәһен һәм профессорҙар Р. Ж. Турне һәм А. Шафферҙың тәржемәләрен билдәләргә кәрәк.
Уруктың бишенсе хакимы булған Гилгәмеш тураһындағы эпостан башҡа, беҙҙең заманға тиклем Уруктың икенсе хакимы Энмеркар, шулай уҡ дүртенсе хакимы һәм Гилгәмештең атаһы Лугальбанда тураһында хикәйәттәр килеп еткән.
Беҙҙең осорға тиклем "Эпос"тың өлөштәре булған Гилгәмеш хаҡындағы йырҙар яҙылған шына яҙмалы балсыҡ табличкалар килеп еткән, улар Боронғо Көнсығыштың дүрт — шумер, аккад, хуррит һәм хет телдәрендә яҙылған.
Улар тау кедрҙарын һаҡлаған ажарлы Хумбаба менән алыша, һуңыраҡ Гилгәмеш, алиһәнең һөйгән йәре булыуҙан баш тартҡаны өсөн ныҡ ярһыған алиһә Иштар ебәргән имәнес үгеҙ Гугаланнаға ҡаршы тора.
Үҙенең күсеп йөрөүҙәре һөҙөмтәһендә Гилгәмеш бөтә кешеләр араһында үлемһеҙ Зиусудра Утнапиштим йәшәгән байғош дәрүиштәр утрауына барып сыҡҡан.
Ул немец ассириологияһы өсөн классик һанала ине, әммә иҫкергән тип танылып, 2005 йылда ассириолог Штефан Мауль немец теленә яңы тәржемәһен баҫтырҙы, һәм уның тәржемәһе башҡа ассирологтарҙың юғары баһаһын алды.
Гилгәмеш маҡсатына ирешә — Энкиду әүрәтелә, бынан һуң Шәмхәт уны үҙе менән ҡалаға алып китә, бында ул цивилизацияға яҡыная һәм тәү тапҡыр икмәк ашай һәм шарап эсә.
Артабан быуаттың дүрттән өс өлөшө дауамында йөҙҙән ашыу фрагменттар дөрөҫ тәртиптә урынлаштырылған, һәм шулай уҡ һаҡланған өҙөктәрҙең тәржемәһе аныҡланған.
Шул уҡ ваҡытта эпоста тирә-яҡ донъяға ул саҡтағы күп философик ҡараштарҙы (космогония элементтары, һуңғы редакцияһындағы «Оло ташҡын» тураһындағы тарих), этика, кешенең тотҡан урыны һәм яҙмышы сағылдыра.
Эпик поэма жанрында яҙылғанлыҡтан, улар йөкмәткеһе буйынса примитив һәм форма буйынса архаик, һәм күпкә һуңыраҡ яҙылған Гилгәмеш тураһындағы аккад поэмаһынан айырылып тора.
Шул ваҡиғаларҙы башынан үткәргәндән һуң, Гилгәмеш Урук ҡалаһына әйләнеп ҡайта, үҙенең ишкәксеһе Уршанаби менән Гилгәмеш үҙе төҙөгән ҡала стеналары буйлап йөрөргә сығалар.
2012 йылда Рәсәй дәүләт гуманитар университетының боронғо Яҡын Көнсығыш тарихы һәм филологияһы кафедраһы хеҙмәткәрҙәре төркөмө "Эпос"тың Дьяконовтың урыҫ теленә тәржемәһенә Эндрю Джордждың 2003 йылда нәшеренән өҫтәлгән реконструкцияланған версияһын тәҡдим итә.
«Иҫке Вавилон» фаразы менән сағыштырғанда, «ниневий» фаразында инеш һүҙ бар, һәм уның беренсе шиғыры буйынса поэманың яңы исеме — «Барыһын да үткәргән тураһында» тигән атамаһы алынған.
Илдең ярлы ауылдарының береһенә барғанда унда йәшәүселәрең фәҡирлектән сыға алмауҙарын күреп, бының сәбәптәрен асыҡлай: крәҫтиәндәр урындағы ростовщиктарҙан бик ҙур процентҡа һәм бигерәк тә ҡыҫҡа ваҡытҡа кредит алалалар икән.
Мөхәммәт Юныс ярлы крәҫтиәндәрҙең бурысын ҡаплай һәм үҙе уларға бәләкәй сумма менән бик аҙ процентҡа, бер ниндәй залогһыҙ һәм яуаплылыҡты өҫтөнә алыусыларһыҙ кредит бирә башлай.
Белемен артабан АҠШ-та дауам итер өсөн 1965 йылда Фулбрайт программаһының лауреаты була һәм уның стипендияһын алыуға өлгәшә, ә 1971 йылда Вандербильт университетын иҡтисад докторы дәрәжәһе менән тамамлай.
Лекторҙар клиенттары менән үҙҙәренең был йә икенсе өлкәлә тәжрибәһе менән таралышалар, консультациялар үткәрәләр, кәңәштәр бирәләр, өлгәшкән һөҙөмтәләре һәм масьәләләре тураһында фекер алышалар.
Проектың сиктәрендә «Манн, Иванов һәм Фербер» нәшриәте менән бергә бер нисә китап сығарыла: «Бәхет йәше», «Бәхетлек ҡағиҙәләре», «Теләнем һәм эшләнем», «Һауығыраҡ булырһың», «Икенсе эш», «Күпме тора бәхет», «Илленән һүң яҡшы».
Владимир Яковлев — «Коммерсантъ» матбуғат йортоноң һәм «Сноб» журналының нигеҙләүсеһе, өс йыл донъя буйлап сәйәхәт ҡылып, актив тормош алып барған 50 йәштән олораҡ кешеләрҙә эҙләй.
Ул фекерҙәштәре менән «Бәхет йәше» яуаплығы сикләнгән йәмғиәтен барлыҡҡа килтерәләр, шул уҡ ваҡытта ойошманың генераль директоры вазифаһында Анна Шарафиева эшләй башлай.
Проект «Әсәй, һин нимә һөйләйһең?» специаль курстар, мейенең когнитив боҙолоуо һәм социализация мәсьәләләренән зыян күргән оло кешеләренә дөрөҫ һөйләшеү дәрестәрен үткәрә.
Ҡайһы берҙә ойошманың эшселәре тереләй уҡыталар, Таиландта 12 көнлө лагерь үткәрелә, Нисек яҡшы күренергә һәм томоштан рәхәтлек алырға, тигән темаларға арнап, күсмә рәүештә мастер-курстар үткәрелә.
1981—1983 йылдарҙа СССР Ҡораллы көстәре Генераль штабының Хәрби академияһында уҡый һәм, уны уңышлы тамамлағас, Үҙәк ғәскәрҙәр төркөмө командующийы урынбаҫары-авиация командующийы вазифаһына тәғәйенләнә.
Пилотлы космос кораптарын, шул иҫәптән күп тапҡыр ҡулланылышлы «Буран» карабын осороп-төшөрөүҙе, космонавтарҙы, космосҡа осоп, Ергә төшкән урындан эвакуациялауҙы тәьмин итә.
1994 йылда «авиация генерал-полковнигы» хәрби дәрәжәһе бирелә, һәм Николай Антошкин Рәсәй Хәрби-Һауа Көстәре командующийының хәрби әҙерлек буйынса урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
Николай Тимофеевич Антошкин 1942 йылдың 19 декабрендә Башҡорт АССР-ы Фёдоровка районының Кузьминовка исемле мордва ауылында Бөйөк Ватан һуғышы инвалидының күп балалы ғаиләһендә тыуған, шунда урта мәктәпте тамамлай.
Мәктәпте бөтөргәс, күмер сығарыуҙа эшләп ала, 1960 йылда хеҙмәт эшмәкәрлеген Күмертау ҡалаһының йылылыҡ-электр үҙәгендә эшсе булып дауам итә, аҙаҡтан физик культура һәм спорт буйынса инструктор вазифаһын башҡа.
1961 йылда И. С. Полбин исемендәге Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Ырымбур юғары хәрби осоусылар училищеһына алына, 1965 йылда уны алдынғылар рәтендә бөтөрөп сыға һәм Хәрби-Һауа көстәре офицеры булараҡ, ябай осоусынан Баш командующий урынбаҫары вазифаһына тиклем хәрби хеҙмәт юлы үтә.
1968 йылда Чехословакиялағы ваҡиғаларға йәлеп ителгән ғәскәрҙәрҙе авиация менән хеҙмәтләндереүҙә, 1969 йылда Советтар Союзы—Ҡытай сигендәге бәрелештәрҙә ҡатнаша.
А. Гагарин исемендәге Хәрби-Һауа академияһына уҡырға ебәрелә, һәм уны 1973 йылда отличие менән тамамлаған майор Николай Антошкин Одесса хәрби округына эскадрилья командиры итеп тәғәйенләнә.
2011 йылдың 4 декабрендә «Берҙәм Рәсәй» сәйәси партияһының Мәскәү төбәк төркөмө буйынса Рәсәй Дәүләт Думаһына депутатлыҡҡа кандидаттар исемлегендә 25-се була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 24 декабрендәге указы менән «Чернобыль атом электр станцияһындағы һәләкәтте һәм уның эҙемтәләрен бөтөрөү эштәрен уңышлы үткәреүгә индергән шәхси өлөшө, күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн» авиация генерал-майоры Николай Тимофеевич Антошкинға, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
1986 йылда Чернобыль атом электр станцияһындағы һәләкәт эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнаша, фажиғәнән һуң тәүге ун тәүлектә шартлау булған реактор өҫтөн ҡом тултырылған ҡапсыҡтар менән ҡаплауға йәлеп ителгән хәрби осоусылар менән урында турана-тура етәкселек итә.
Шул ваҡыттан алып Николай Антошкин Мәскәүҙә йәшәй, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәрлек менән әүҙем шөғөлләнә, йәштәргә хәрби-патриотик һәм хеҙмәт тәрбиәһе биреүҙә лә туранан-тура ҡатнаша.
Балыҡтарҙың бөтәһе 20 меңгә яҡын төрө билдәле, һөлдәләренең төҙөлөшө буйынса бөтә балыҡтарҙы кимерсәкле һәм һөйәкле балыҡтарға бүлеп йөрөтәләр.
Тәрән һыуҙа йәшәүсе балыҡтарҙың ҡайһы бер төрҙәрендә яҡтыртҡыс ағзалар бар, сөнки ҡояш яҡтыһы тәрән уйпаттарға бер ваҡытта ла төшөп етмәй.
Торф — тулыһынса тарҡалып бөтмәгән үҫемлектәр ятҡылығы; һаҙ үләндәренең баҫылып, тулыһынса серемәй тарҡалыуынан барлыҡҡа килгән яна торған файҙалы ҡаҙылдыҡ ; һаҙлыҡ үҫемлектәренең тулыһынса сереп тарҡалмаған ҡалдыҡтарынан торған минераль һәм органик матдәләргә бай ҡаҙылма.
компанияһының барлыҡҡа килеүенән алып, Ренат Хойбергер климаттың үҙгәреүе тураһында БМО-ның рамлы конвенцияһы сиктәрендә үткәрелгән сараларҙа даими ҡатнашыусы һәм спикер була.
Индонезияла техник кооперацияһы Швейцария фондында эшләгәндән һуң, 16 йәшендә Ренат "Бөтә донъя тотороҡло үҫеш студенттар йәмғиәте"нең ойоштороусыларҙың береһе була, бында «Тотороҡлоҡ орлоҡтары» дисциплинар араһы платформаһын төҙөүҙә ҡатнаша.
2002 йылда Цюрихтың Швейцария юғары техник мәктәбенән бүленеп сыҡҡан һәм климаттың үҙгәреүе өлкәһендә ысулдар һәм стандарттар төҙөү менән шөғөлләнгән коммерция булмаған ойошманың нигеҙләүселәренең береһе һәм етәксеһе була.
800 метрға тиклемге бейеклектә климат уртаса йылы, көньяҡ битләүҙәрҙә — урта диңгеҙ климаты, виноград баҡсалары, емеш-еләк, йәшелсә баҡсалары, баҫыуҙар, урта диңгеҙ ҡыуаҡлыҡтары һәм киң япраҡлы урмандар.
Юғарыраҡ, мәңгелек ҡарҙар сигенә тиклем — альп бүлкәте тип аталған, һалҡын климатлы, йылдың күп өлөшөндә ҡар менән, йәки ерҙән саҡ ҡына ҡалҡа алған һәм бик һирәк булып үҫкән үлән менән ҡапланған альп болонлоҡтары.
Юрский дәүеренең аҙағында , донъя океанында һыу кимәле ҡапыл кәмеү һөҙөмтәһендә, Паратетис диңгеҙе хәҙерге Көньяҡ Альп тауҙарынан сигенә, үҙ артынан был өлкә өсөн хас булған эзбиз ҡатламдарын ҡалдырып китә.
Альптың төбөндәге ҡарт тау тоҡомдарына яһалған анализ уларҙың протерозой дәүеренең аҙағында — кембрий дәүеренең башында фоормалаша башлауын һәм тау тоҡомонда циркон минералы булыуын күрһәтә.
Альп тауҙарында структураһы һәм геологик составы буйынса бер-береһенән айырылып торған һәм тау массивы формалашыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән өс төп төбәкте бүлеп күрһәтәләр: Көнбайыш, Көнсығыш һәм Көньяҡ Альп тауҙары.
Был осраҡта Альптың өс өлөшөнөң сиктәре дәүләттәр сиктәре менән тап килә: Көнбайыш Альп атамаһы, ғәҙәттә, Францияла, Үҙәк Альп — Швейцарияла, һәм Көнсығыш Альп — Австрияла ҡулланыла.
Башта Себекин полистирол гранулаларын «Волжскполихим» заводында һатып ала, һуңынан Волгоград ҡалаһының бер нисә эре көнкүреш техника магазиндары менән көнкүреш техниканан ҡалған төрөү материалдарын уға килтереү тураһында килешеү төҙөй.
Шулай уҡ Роман Себекин тағы ла йөҙөм һәм емеш-еләк баҡсалары өсөн полимер таяҡсалар һәм «Рәсәй тимер юлдары» мохтажлығы өсөн полимер шпалдар яһауҙың үҙ технологияһын уйлап таба.
Полистиролды төҙөлөш блоктарына эшкәртеүҙең экологик технологияһын, һәм тағы ла пластикты тротуар плиткаһына, черепицаға һәм ҡоҙоҡ ҡапҡастарына эшкәртеүҙе камиллаштырыуҙы уйлап табыу менән билдәле.
Будда тәғлимәтен Ҡытайға алып килгән һинд будда монахы Бодхидхарма (ҡытай традицияларында — Путидамо йәки ябай Дамо, япон телендә — Дарума ), йыш ҡына буддизмдың 27 һинд патриархының вариҫы тип атала, һуңынан ул Ҡытайҙа чандың беренсе патриархы була.
Дзэн, дзен — ҡытай һәм көнсығыш Азия буддизмының төп мәктәптәренең береһе, Ҡытайҙа — быуаттарҙа даосизм йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән һәм буддизмдың монах төрөнөң Ҡытайҙа Махаяна , Вьетнам һәм Кореяла баш формаһы булып тора.
Һүҙҙең этимологияһы уның тамырҙарын санскрит-пали термины «дхьяна/джана» ( (Санскрит: ्ा, , «тәрән концентрация» , медитация, уйланыу шулай уҡ изоляция йәки ҡотолоу тигән мәғәнәғә килтерә.
Һуңыраҡ Вьетнамда император Тран Нханг Тонг нигеҙ һалған һәм Ҡытайҙа аналогтары булмаған Чуклам мәктәбе, Обаку мәктәбенә яҡын урынлашҡан Нгуен-Тхиеу мәктәбе һәм Линьцзи мәктәбенә яҡын Лье Куан мәктәбе барлыҡҡа килә.
Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығы һәм Рус теле буйынса ведомство-ара комиссия әҙерләгән «Хәҙерге рус теленең комплекслы норматив һүҙлеге» мәғлүмәттәренә ярашлы, «дзэн» килеш менән үҙгәрә алмаҫҡа ла , үҙгәрергә лә мөмкин.
Был туғыҙ мәктәп Сильсансан мәктәптәре була, Тоннисан, Каджисан, Чакульсан, Сонджусан, Саджасан, Свэйянсан, Поннимсан һәм Сумисан һуңыраҡ Чоге исемен Ҡытайҙа Хуэйнэн йәшәгән тауҙан һуң ала , ул дзэндың алтынсы патриархы була.
Ҡытай «чан», япон «цзэнь», вьетнам «тьен» һәм корея «йоҡо» традициялары үҙ аллы үҫешә һәм хәҙерге ваҡытта берҙәм асылын һаҡлап, уҡытыуҙа һәм практика стилендә үҙенсәлектәргә эйә була .
Шулай уҡ икенсе ҡараш яҡлы тикшеренеүселәрҙең байтаҡ өлөшө, чань үҙенең килеп сығышын даосизм һәм буддизмдың үҙ-ара йоғонтоһонан барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләй.
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр, чанды буддизмдың бәйле элементтарын үҙ эсенә алған даосизмдың үҫеше тип һанарға була, тип раҫларға тырыша: "Әгәр буддизм — атаһы булһа, таосизм — был баланың әсәһе.
Был мәктәптәрҙә «ысын йәшәү рәүешен» «һүҙҙәрҙе һәм текстарҙы» ҡулланмайынса аңлау ысулы булған тигән тәғлимәт бар, тик «мистик фекерләү-медитация» йәки дхьяна ярҙамында ғына .
Икенсе патриарх — Махакашьяпа , уға Будда бер һүҙһеҙ , текстһыҙ уяныу хәлен лотос сәскәһендә тапшыра, шуның менән дзэн традицияһын «йөрәктән йөрәккә» тәғлимәтте туранан-тура тапшырыу рәүешендә урынлаштыра.
Тәбиғәттән бирелгән һәләткә эйә булған һәм йыр-моңға ғашиҡ егет артабан Таллин консерваторияһының профессор Эрвин Кервет етәкләгән йыр класында башҡарыу оҫталыҡтарына өйрәнә һәм 1991 йылда юғары һөнәри белем алып сыға.
Виллу Валдмаа Таллиндың үҙе тамамлаған 32-се урта мәктәбенә арнап яҙған йырын һәм уның бөгөнгө уҡыусылары өсөн махсус ижад иткән йырҙарын бик йылы ҡабул иттеләр.
Дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы һәм тарихы кафедраһында эшләү дәүерендә хоҡуҡи пропаганда буйынса республика координация-методик советы, Башҡортостан Президенты ҡарамағындағы Милләт-ара дуҫлыҡ һәм татыулыҡты нығытыуға булышлыҡ итеү мәсьәләре буйынса совет һәм Фән, юғары һәм махсус һөнәри белем буйынса дәүләт комитеты ҡарамағындағы эксперт советы ағзаһы булды.
Ғалим-уҡытыусы шулай уҡ «Правовое государство: теория и практика» исемле ижтимағи-сәйәси һәм фәнни-хоҡуҡи журналдың редколлегия ағзаһы һәм баш мөхәррир урынбаҫары ла булды.
Таһир Исҡужин, Таһир Сәлим улы Исҡужин — башҡорт хоҡуҡ белеме ғалимы, юридик фәндәр кандидаты , 2004—2015 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты Хоҡуҡ институтының кафедра мөдире.
Селтәрҙең бизнес-моделе артабанғыса: тығыҙ төҙөлөшлө урындарҙа күп ҡатлы йорт һалыусы төҙөлөүсе йортто планлаштырғанда аҫҡы ҡаттарҙа балалар баҡсаһы өсөн урын ҡалдырыуы мөмкин.
Бынан башҡа франшиза буйынса тағы ла Рәсәйҙең 5 субъектында 109 балалар баҡсаһы һәм 2014 йылдың йәйендә шул уҡ йылдың көҙөнә ҡарай йәнә биш төбәктә асырға планлаштырылған.
Проектты нигеҙләгән Марина Шилкинанан алынған «Ведомости» гәзите мәғлүмәттәре буйынса, 2013 йылға ҡарата билдинг-баҡсалар 17 Рәсәй Федерацияһы субъекттарында презентацияланған һәм 2014—2016 йылдарҙа уларҙы Рәсәйҙең 14 төбәгендә төҙөргә планлаштырылған.
2012 йылдың авгусында Билдинг-баҡсаны шулай уҡ Мәскәү өлкәһенең Наро-Фоминск ҡалаһында төҙөргә планлаштырыла, ә шул уҡ йылдың ноябрендә Билдинг-баҡсаны Мәскәү өлкәһенең Ивантеевка ҡалаһында төҙөргә йыйынғандар.
Был ысынға тап килә, ҡәбилә Каманың ике яҡ яр буйы, Иж , Сөн, Ыҡ һәм Ағиҙелдең түбәнге ағымындағы үҙәндәрен биләгән, ерҙәренең төньяҡ сиктәре Беүә буйҙарына барып еткән.
Географик урынлашыуы арҡаһында, ҡәбиләнең биләмәһе тәүгеләрҙән булып колонияллаштырыуға дусар була, был үҙ сиратында уларҙы башҡорт ихтилалдарында ҡатнашырға мәжбүр итә.
Йәнәйҙәрҙең ерҙәре — быуаттарҙа Сарапул, Минзәлә һәм Бөрө өйәҙҙәренә, ә 1798—1854 йылдарҙа, Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда — 5-се һәм 11-се башҡорт кантондарына ҡараған.
Һабағы төҙ, нәҙек, яланғас, шыма, бейеклеге 30—120 см. Япрағы төрөлгән, һирәгерәк яҫы, өҫтән — төклө йәки ҡытыршы, йәшел, аҫтан — шыма, күгелйем йәшел.
Башаҡ тәңкәһе ланцет йәки оҙонса ланцет формаһында, нигеҙендә — арҡыры уйым, аҙ ғына беленеп торған һеңерсәләр һәм һиҙелер‑һиҙелмәҫ киль менән; аҫҡы сәскә тәңкәһе — ҡылсыҡлы йәки ҡылсыҡһыҙ.
Башҡортостандың бөтә биләмәһендә тиерлек ҡырсынлы һәм ташлы далалы битләүҙәрҙә үҫә, бәҫле аҡтамыр һәм Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына ингән уртансы аҡтамыр, башлыса Башҡортостандың Урал алдының көньяҡ өлөшөндә, Башҡортостан Уралында һәм Башҡортостандың Урал аръяғында һирәкләп осрай.
Айырыуса һырылыусан аҡтамыр таралған, ул төрлө экологик шарттарҙа ҡалдауҙарҙа, йылғаларҙың һыубаҫар туғайҙарында үҫә, болондарҙың үҫемлектәр япмаһына инә, мал аҙығы үҫемлеге; ауыл хужалығы малдары уны көтөүлектәрҙә һәм бесән менән ашай.
1000 орлоғоноң ауырлығы 4,8—6,5 г. Ҡышҡа һәм ҡоролоҡҡа сыҙамлы үҫемлек, үҫтереү өсөн аҙ татырлы, эрозияланған тупраҡ яраҡлы.
Тамырһабаҡтан һәм орлоҡтан үрсей (күп һанлы үренделәре булған бер үҫемлек йәшәү һәләтен тупраҡта 12 йылға тиклем һаҡлаусы 10 меңгә тиклем орлоҡ бирә).
Морис Клайн иғтибарҙы шуға йүнәлтә: Евклидтың бишенсе постулаты локаль булып тора, йәғни яҫылыҡтың сикләнгән өлөшөндәге ваҡиғаға ғына ҡағыла, ә, мәҫәлән, Прокл аксиомаһы сикһеҙ тура һыҙыҡҡа ҡағылышлы параллеллек фактын раҫлай.
Шуныһын да оноторға ярамай: антик математиктар актуаль сикһеҙлекте ҡулланыуҙан ҡасҡан; мәҫәлән, Евклидтың икенсе постулаты тура һыҙыҡтың сикһеҙлеген раҫламай, ә бары тик «тура һыҙыҡты өҙлөкһөҙ дауам итеп булыуын ғына» күҙҙә тота.
Антик математиктарға параллель һыҙыҡтар тураһында постулаттың үрҙә килтерелгән эквиваленттары яраҡһыҙ булып күренгән: улар йә актуаль сикһеҙлеккә йәки үлсәм төшөнсәһенә һылтанған, йә уларҙы бик үк аңлайышлы түгел тип тапҡан.
Тағы бер версияны тарихсы Имре Тот тәҡдим итә: Евклидса бирелеш, моғайын, башта уның элгәрҙәренән берәйһенең теоремаһы булғандыр, һәм уны иҫбатлап булмаҫына инанғас, теорема статусын постулатҡа тиклем күтәргәндәрҙер, ә бирелеш тексын шул көйө ҡалдырғандарҙыр.
Ниһайәт, Саккери «ялған геометрияла» теләһә ҡайһы ике тура һыҙыҡ йә киҫешә, йә уртаҡ перпендикулярға эйә була, улар йә был перпендикулярҙың ике яғында ла бер-береһенән алыҫлашалар, йә уның бер яғында бер-береһенән алыҫлашалар, ә икенсе яғында бер-береһенә сикһеҙ яҡынаялар, тип иҫбат итә.
Прокл «Евклид Башланғыстарының китабына комментарий»ында хәбәр итеүенсә, бындай иҫбатламаны Клавдий Птолемей индергән, ул был иҫбатламаны тәнҡитләй һәм үҙенекен тәҡдим итә.
Уны ябайлаштырып һүрәтләһәк, былай булыр: тура һыҙығы нөктәһе аша тура һыҙығына параллель үтә икән ти; иҫбат итәйек: теләһә ҡайһы башҡа бер тура һыҙыҡ , шул уҡ нөктә аша үткән осраҡта, тура һыҙығы менән киҫешә .
Үрҙә телгә алынғанса, киҫешеү нөктәһенән ары киткәндә был тура һыҙыҡтарҙың араһы сикһеҙ ҙурая (тағы бер мәртәбә билдәләйек: был теореманы иҫбатлау постулатҡа нигеҙләнмәй).
Ул эквидистантаны — яҫылыҡта тура һыҙыҡтан бер иш алыҫлыҡта ятҡан нөктәләрҙең геометрик урынын — ҡарай; үҙ элгәрҙәренән айырмалы, Саккери был осраҡта бының тура һыҙыҡ түгеллеген аңлай.
Ләкин, уның дуғаһының оҙонлоғон иҫәпләгәндә, Саккери хата ебәрә лә ҡаршылыҡҡа килеп төкәлә, артабан ул тикшеренеүҙе тамамлай һәм, еңел һулап, «был зарарлы гипотезаны тамырынан йолҡоп ташлауы» тураһында хәбәр итә.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Саккери мәрхүм булғас баҫылып сыҡҡан был эш математиктарҙың тейешле иғтибарын тартмай һәм 150 йылдан ғына уның ватандашы Эудженио Бельтрами онотолған хеҙмәтте табып ала һәм уның тарихи әһәмиәтен баһалай.
Был иҫбатламаны үҙ китабында Шәмсуддин әс-Сәмәрҡәнди ҡуллана, шунлыҡтан тикшеренеүселәрҙең ҡайһы берҙәре уның авторы тип әс-Сәмәрҡәндиҙе һанай.
Иҫбатлама абсолют геометрияла дөрөҫ булған раҫламанан сыға: бирелгән мөйөштөң яҡтарын киҫкән тура һыҙыҡ өсөн ошо уҡ мөйөштөң яҡтарын киҫеүсе һәм уның түбәһенән алыҫтараҡ ятыусы тағы бер тура һыҙыҡ үткәрергә мөмкин.
Ләкин был раҫламанан автор логик яҡтан нигеҙләнмәгән һығымта яһай: бирелгән мөйөштөң эсендәге теләһә ҡайһы нөктә аша был мөйөштөң ике яғын да киҫә торған тура һыҙыҡ үткәреп була, ти һәм, постулатҡа тиң һуңғы раҫламаһына нигеҙләнеп, артабанғы бөтә иҫбатлауын ҡора.
Саккери идеяһы постулатты ҡапма-ҡаршы менән алмаштырыуҙан, аксиомаларҙың яңы системаһынан мөмкин тиклем күберәк эҙемтәләр сығарыуҙан, шуның менән «ялған геометрия» төҙөп, был геометрияла ҡапма-ҡаршылыҡтар йәки ҡулланып булмаҫтай положениелар табыуҙан тора.
Ыңғай һөҙөмтәһе булмаһа ла, был эҙләнеүҙәр бушҡа үтмәй, сөнки һуңғы сиктә улар барыбер Ғаләм геометрияһы тураһындағы ғилми ҡараштарҙы өр-яңынан ҡарау ихтыяжын тыуҙыра.
Сабит ибн Курра ике иҫбатлама бирә; беренсеһендә ул, ике тура һыҙыҡ бер-береһенән бер яҡлап алыҫлашһа, икенсе яҡлап улар бер-береһенә мотлаҡ яҡынлаша, тигән күҙаллауға таяна.
Икенсеһендә ул, Посидоний кеүек үк, бер-береһенән тигеҙ алыҫлыҡта булған тура һыҙыҡтар барлығына нигеҙләнә, өҫтәүенә, ибн Курра был фактты «ябай хәрәкәт», йәғни тура һыҙыҡтан тигеҙ бер алыҫлыҡта барған хәрәкәт тураһындағы ҡараштан сығарырға тырыша.
Математиктар борон замандарҙан уҡ «Евклидты яҡшыртырға» — йә бишенсе постулатты инеш раҫлауҙар араһынан алып ташларға, йәғни уны башҡа постулаттарға һәм аксиомаларға нигеҙләнеп иҫбатларға, йә уны башҡа постулаттар шикелле аңлайышлы башҡаға алмаштырырға тырышҡан.
Евклидтың постулатының ысынлап та артыҡ булып сығыуы — ул теорема кеүек итеп иҫбат ителгән дә аксиомалар исемлегенән һыҙып ташланған — уларҙың ыңғай һөҙөмтәгә өлгәшеренә өмөт өҫтәгән.
Билдәле немец математигы һәм физигы Иоганн Генрих Ламберт та, Клюгель уның менән хатлашҡан, проблемаға ҡарата ҡыҙыҡһыныу күрһәтә; уның «Параллель һыҙыҡтар теорияһы» 1786 йылда нәшер ителә.
Был осраҡта бөтә тура һыҙыҡтар ҙа киҫешкәнен күрһәтеү ауыр түгел, ә ул сағында Евклидтың постулаты дөрөҫ тигән һығымта яһала — ул ҡайһы бер шарттарҙа тура һыҙыҡтар киҫешә тип раҫлай ҙа инде.
ике тура һыҙыҡ өсөнсөһө тарафынан киҫелгәндә саттағы мөйөштәр тигеҙ булһа, шул уҡ ике тура һыҙыҡ теләһә ниндәй башҡа тура һыҙыҡ менән киҫелгәндә лә сат мөйөштәре тигеҙ була.
Ул постулатты икенсе бер ябайыраҡҡа алмаштырырға тәҡдим итә: бер-береһенә яҡынайыусы тура һыҙыҡтар киҫешә, һәм бер-береһенә яҡынлашыусы ике тура һыҙыҡтың яҡынлашыу йүнәлешендә алыҫлашыуы мөмкин түгел.
Евклид постулат һәм аксиома тигән төшөнсәләрҙе айыра, ләкин уларҙың айырмаһын аңлатып тормай; Евклид «Башланғыстар»ының төрлө манускрипттарында аксиомаларға һәм постулаттарға бүленеш төрлө, уларҙың тәртибе лә тура килмәй.
Ул, Саккери кеүек үк, «ҡыҫынҡы мөйөш гипотезаһынан» бик күп эҙемтәләр сығара, хатта Саккериҙы байтаҡҡа уҙып китә; атап әйткәндә, ул өсмөйөш мөйөштәре суммаһының өҫтәмәһе өсмөйөш майҙанына пропорциональ икәнен таба.
Ошондай уҡ хатаға ибн әл-Хайсам да юлыға, ләкин ул тәүләп һуңынан «Ламберт дүртмөйөшө» тигән исем аласаҡ фигураны ҡарай — был дүртмөйөштөң эске өс мөйөшө тура.
Хәҙерге заман сығанаҡтарында ғәҙәттә параллель һыҙыҡтар тураһындағы постулаттың башҡа төрлө бирелеше килтерелә, ул постулатҡа эквивалентлы һәм Прокл Диадох тарафынан төҙөлгән :
Был бирелештә «бер генә һәм тик бер генә» тигән һүҙҙәрҙе йыш ҡына «тик бер генә» йәки «берәүҙән артыҡ булмаған» тигәнгә алмаштыралар, сөнки ошондай бер генә булһа ла параллель һыҙыҡ булыуы Евклид «Башланғыстар»ының 27 һәм 28 теоремаларынан килеп сыға.