polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Вергилий үҙ биләмәһен хәстәрләү буйынса Римгә йыш килә, бына шунда ул Меценат һәм уны уратып алған шағирҙар менән дуҫлаша; һуңынан был даирәгә Гораций индерелә, артабан ике шағир ҙа уларҙы ҡурсалаусы Меценат менән бергә Брундизийға сәйәхәт ҡыла, был сәйәхәт икеһенең дә ижадында маҡтау шиғырҙары булып урын ала.
Беҙҙең эраға тиклем 37-се йылда Вергилий үҙенең тәүге өлгөргән әҫәрен "Буколика"ны тамамлай, артабан Меценат үтенесе буйынса "Георгики"ны яҙа, уны Неаполдә 30-сы йылда тамамлай.
Алдан байтаҡ мәғлүмәт туплағандан һуң Вергилий 29-сы йылда "Энеида"ны яҙа башлай, үҙ поэмаһында барасаҡ ваҡиғалар урынын өйрәнеү һәм ижадында тормоштоң дөрөҫлөгөн яҡтыртыу өсөн ул Греция һәм Азияға сығып китә.
Философтың был үтенесен ҡайһы бер ғалимдар түбәндәгесә аңлатырға тырыша: Август хакимлыҡ иткән осорҙа яҙған әҫәрҙәрендә тиранды маҡтауын аңлай һәм эпопеяһы ярҙамында Августҡа үлемһеҙлек бүләк итергә теләмәй.
Иң ныҡ дан ҡаҙанған һәм, ысынлап та, тантаналы кәйефе һәм бәйнә-бәйнә тасуир ителеүе буйынса иң ҡыҙыҡлыһы — эклог (ул Рим консулы Гай Азиния Поллион исеме буйынса «», йәғни «Поллион» тип тә атала), унда Вергилий алтын быуат етәсәген генә түгел, ә ерҙәге тормош барышын үҙгәртәсәк бала тыуасағын да юрай.
Тәүге әҫәре — «» — Вергилий латин шиғриәтенә грек шиғриәтенең тел үҙенсәлектәрен, ябайлығын һәм тәбиғилеген индерергә теләй, һәм Феокритҡа оҡшатып ижад итә башлай.
Әммә ул маҡсатына тулыһынса өлгәшә алмай, Вергилий урыны-урыны менән Сицилия шағирының әҫәрҙәрен туранан-тура тәржемә итергә тырышһа ла Буколикала ябайлыҡ та, тәбиғилек тә юҡ.
Шул уҡ ваҡытта Фиокриттың көтөүселәре үҙ эштәренән йәм табып, ҡәнәғәтлек менән йәшәһә, Буколика көтөүселәре — граждандар һуғышы осоронда күҙәтелгән ҡыйынлыҡтарҙан зарланыусы шиғри образдар ҡына.
Бына шул ғәскәр ветерандарына ер таратҡанда Вергилийға Мантуаялағы ерҙәрен юғалтыу ҡурҡынысы ике тапҡыр янай; тик һәр ваҡыт уны Октавиандың шәхси күрһәтмәһе ҡотҡарып ҡала.
Эпикуреизм менән ҡыҙыҡһыныуына һәмЛукрецийҙың ижады алдында баш эйеүенә ҡарамаҫтан, Вергилий эпикурей тәғлимәтенә ҡушылмай; уны Платон һәм стоицизм үҙенә ылыҡтыра.
Публий Вергилий Марон , йыш ҡына уны Вергилий тип кенә атайҙар (15 октябрь беҙҙең эраға тиклем 70 йыл, Мантуя янындағы Андеста — 21 сентябрь беҙҙең эраға тиклем 19 йыл, Брундизий) — Боронғо Римдең иң күренекле шағирҙарының береһе.
Бер йылдан һуң, 1855 йылда, Париж күргәҙмәһендә металл киҫәген күрһәтә, ә 1856 йылда алюмин-натрий хлоридының икеләтә тоҙо электролизлау ярҙамында алюмин алыуға өлгәшә.
1863 йылдың 9 февралендә Женевала Анри Дюнан "Бишәү комитеты"н булдыра, унда ҡаланың иң хөрмәтле кешеләре: юрист Гюстав Муанье, табип Луи Аппиа , Женева гигиена һәм һаулыҡ һаҡлау комитеты комиссияһынан Аппиа Теодор Монуар һәм Швейцария армияһы генералы Гийом-Анри Дюфур инә.
1863 йылдың 26 — 29 октябрендә Женевала халыҡ-ара конференция үтә, унда 36 делегат ҡатнаша (Австро-Венгерия империяһы, Баден, Бавария короллеге, Франция, Бөйөк Британия, Ганновер, Гессен-Кассель, Италия короллеге, Нидерланд, Пруссия, Рәсәй империяһы, Саксония короллеге, Испания, Швеция-Норвегия унияһы, Бөйөк Британия һәм Ирландия Берләшкән короллеге делегаттары).
Дюнан һәр бер илдә һуғыш ваҡытында яралы һалдаттарға ярҙам итеүсе ирекмән ойошмаларын булдырыуҙы, нейтраль медиктар һәм яралылар ятҡан дауаханалар хәүфһеҙлеген тәьмин иткән халыҡ-ара килешеүҙәр төҙөүҙе тәҡдим итә.
Кешеләрҙе юҡ итеү өсөн булдырылған лагерҙарҙа йәһүд, сиған һәм башҡа халыҡтарҙы күпләп юҡ итеү буйынса бирелгән һорауҙар ҙа яуапһыҙ ҡала.
Германияла күпләп халыҡты ҡырыу өсөн булдырылған лагерҙар тураһында, ундағы хәлдәр тураһында белеп тә йәмәғәтселеккә был турала еткермәгән өсөн һуғыштан һуң МККК етәкселеге тәнҡиткә тотола.
Диңгеҙ һуғышы ваҡытында ҡулланылырға тейешле ҡағиҙәләр икенсе тип, 1929 йылда ҡабул ителгән әсирҙәрҙең хәле тураһындағы Женева конвенцияһы 1949 йылдан башлап, өсөнсө конвенция тип йөрөтөлә башлай.
Конвенция һуғыш осоронда яралы һалдаттарға, медицина хеҙмәткәрҙәренә һәм гуманитар учреждениеларға ҡарата нейтраль ҡараш һәм ҡурсалауҙы гарантиялаған 10 статьянан торған дөйөм ҡағиҙәләрҙән тора.
Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре ойошмаһын булдырғандан һуң 50 йыл үткәс, Беренсе донъя һуғышы алдынан, донъяла 45 яралыларға ярҙам итеү милли йәмғиәте эшләй.
Был хәркәткә Европа менән Төньяҡ Американан тыш Үҙәк һәм Көньяҡ Америка илдәре: Аргентина, Бразилия, Чили, Куба, Мексика, Перу, Сальвадор, Уругвай, Венесуэла, Азия илдәре:Ҡытай республикаһы, Япония, Корея, Сиам; һәм Африкала: Көньяҡ Африка Республикаһы ҡушыла.
Ойошманың эшендә иң ҙур ауырлыҡ Немец Ҡыҙыл Тәре хәрәкәте нацистар ҡулы аҫтында эшләгәнлектән тыуа- ул Женева конвенцияһы статьяларын үтәүҙән баш тарта.
2005 йылдың декабрь айында Ҡыҙыл Давид йондоҙон билдә итеп ҡулланыу тәҡдиме кире ҡағыла, ләкин Израиль дипломаттары һәм Америка Ҡыҙыл Тәре йәмғиәте тырышлығы менән уның урынына өсөнсө нейтраль билдә- Ҡыҙыл кристалл ҡабул ителә.
Шуға күрә унда Тиҙ ярҙам машиналарынан ҡыҙыл тәре билдәһе алына, « Тәүге медицина ярҙамы пункты» сервисы һәм «Дауахана» юл билдәләрендә ҡыҙыл тәрене йәшел ерлектәге аҡ тәрегә, йәки аҡ ерлектәге йәшел тәрегә алмаштырҙылар .
1979 йылғы Ислам революцияһынан һуң улар монархия символы булараҡ Иран флагынан алына, Ирандың яңы хөкүмәте мосолмандар өсөн ғәҙәти булған Ҡыҙыл Ярым Айҙы ҡабул итә, ә ойошма Иран Ислам Республикаһының Ҡыҙыл Ярым Ай йәмғиәте тип атала башлай.
Быға ҡарамаҫтан, арыҫлан менән ҡояш әле лә Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре ойошмаһы эмблемаларының береһе тип иҫәпләнә, Иран теләгән бер ваҡытта был билдәне кире ҡабул итә ала.
Был ойошманың флагының — аҡ туҡымала ҡыҙыл тәре— башта бер ниндәй ҙә дини мәғәнәһе булмаған, ул бары тик Швейцария флагының негативы (инверсияһы, ҡыҙыл ерлектәге аҡ тәре урынына аҡ ерлектәге ҡыҙыл тәре).
Ләкин 1877—1878 йылдарҙа Рәсәй менән һуғыш осоронда Ғосман империяһы был эмблеманы ҡулланыуҙан баш тарта һәм Тәрене Ҡыҙыл Ярым Айға алмаштыра, сөнки Ҡыҙыл Тәре Тәре йөрөтөүселәрҙе хәтерләтеп, тиҫкәре ҡараш тыуҙыра.
Һуғыш осоронда Ҡыҙыл Тәре ойошмаһының 41 делегаты бөтә Европа буйлап, 524 лагерға барып, әсирҙәрҙең хәле менән таныша, уларҙың хәлен яҡшырытыу өсөн ниндәйҙер кимәлдә саралар күрә.
1864 йылда уҡ Луи Аппия менән Голландия армияһы капитаны Шарль ван де Вельде- һуғыш барған ерҙә Ҡыҙыл Тәре эмблемаһы аҫтында эшләй башлаған тәүге нейтраль делегаттар була.
Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым ай хәрәкәте яуҙа яраландарға бер ниндәй айырмаһыҙ һәм өҫтөнлөкһөҙ, халыҡ-ара йәки милли кимәлдә булыуына ҡарамай, кешенең ғазап сигеүен еңеләйтергә тырышыу ниәте менән барлыҡҡа килгән.
Ике донъя һуғышы осоронда Ҡыҙыл Тәре ойошмаһы Беренсе донъя һуғышы ваҡытында алған тәжрибәһен ҡулланып, үҙенең эшмәкәрлеген тағы ла киңәйтергә тырыша.
Ҡыҙыл Тәре һәм Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тре һәм Ҡыҙыл Ай хәрәкәтенең ҡурсалау эмблемаһы, шуға күрә башҡа ойошмаларға халыҡ-ара хоҡуҡ уны ҡулланыуҙы тыя.
1949 йылғы Женева конвенцияһы менән Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай комитетының хоҡуҡи статусы нығытылды, шуға күрә Ҡыҙыл Тәре билдәһе бөтә донъяла ла һаҡлана.
1963 йылда Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл ярым Ай йәмғиәттәре федерацияһы менән бергә өсөнсө Нобель тыныслыҡ премияһын алды.
Делегаттар нейтраль булырға тейеш булһа ла, 1945 йылда делегат Луи Гефлигер нацистарҙың Маутхаузен-Гузенда тотҡондарҙы юҡ итергә йыйынғаны тураһында американдарға хәбәр итә һәм 60 мең кешене ҡотҡара.
Төбәк ойошмалары үҙ хөкүмәтенә гуманитар даирәлә ярҙам күрһәтеп, үҙ илендәге закондарға бойһона, Ҡыҙыл Тәре принциптары сиктәрендәге эшмәкәрлекте һаклау өсөн автономияны һакларға тейеш.
Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай халыҡ-ара ойошмаһы — 1863 йылда ойошторолған бөтә донъяла 100 миллион хеҙмәткәр һәм ирекмәнде берләштергән халаҡ-ара ижтимағи эшмәкәрлек.
Ҡаланың рәсми сайтынан күренеүенсә, Тәһран атамаһы «төптә», «аҫ яҡта» мәғәнәһе биргән һәм «тау итәге» тигәнгә тап килгән иҫке һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән.
6 йыл Өфө нефть институтының Стәрлетамаҡ филиалында өлкән уҡытыусы, 12 йыл Кумертауҙағы режимлы "Искра" заводында роботтар көйләү һәм камиллаштырыу менән шөғөлләнә, КБ етәксеһе вазифаһын атҡара.
2000 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Шанхайҙың бөтә территорияһында 16,738 миллион кеше йәшәйгән, был һанға Шанхайҙа ваҡытлыса йәшәгән кешеләр ҙә инә, уларҙың һаны 3,871 миллион кеше тәшкил итә.
2003 йылда Шанхайҙа рәсми теркәлгән 13,42 миллион кеше иҫәпләнә, рәсми булмаған рәүештә 5 миллиондан ашыу кеше йәшәй һәм эшләй, шуларҙың яҡынса 4 миллионы — миҙгелле эшселәр, башлыса Цзянсу һәм Чжэцзян провинцияларынан.
2007 йыл аҙағында даими йәшәүгә рөхсәте булған Шанхай халҡы 13,79 миллион кеше, ваҡытлыса йәшәүгә рөхсәт ителгәндәр һаны 4,79 миллион кеше, һәм даими һәм ваҡытлыса йәшәүгә рөхсәте булған дөйөм халыҡ һаны 18,58 миллион кеше тәшкил итә.
1932 йылдың 28 ғинуарында Икенсе ҡытай-япон һуғышы ваҡытында япон хәрби-диңгеҙ флоты Шанхайҙы бомбаға тота, уның маҡсаты Мукден инцидентына һәм артабан япондарҙың Маньчжурияны оккупациялауына ҡаршы студенттарҙың протест акцияларын туҡтатыу була.
1937 йылда япон армияһы Шанхайҙы яуҙар менән баҫып ала һәм унда марионетка хөкүмәтен урынлаштыра, ҡала 1945 йылда Японияның капитуляцияһына тиклем баҫҡынсылар ҡулында ҡала.
Йыл дауамында ҡалаға бер нисә тайфун ябырылыуы ихтимал, әммә һуңғы йылдарҙа тайфундар әллә ни ҙур зыян килтермәй, шулай ҙа улар аэропорттарҙың ваҡытлыса ябылыуына һәм ҡала иҡтисадына ҙур булмаған зыян килтерә.
Әммә тағы бер уҡыу һүҙмә-һүҙ мәғәнәне күҙҙә тота: «диңгеҙгә баҫыу», йәғни диңгеҙгә сығыу, был порт ҡалаһы өсөн ярайһы уҡ яраҡлы булыр ине.
1863 йылда Хуанпу ҡалаһының көнбайыш ярында Сучжоу йылғаһының көньяҡ һәм төньяҡ яғында урынлашҡан Бөйөк Британия һәм АҠШ тораҡ пункттары Шанхай халыҡ-ара сеттльмент булдырыу өсөн берләшә.
Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Мәҙәни революцияның иң ҡараңғы һәм боларғыс йылдарында ла Шанхай сәнәғәт етештереүенең юғары кимәлен һәм сағыштырмаса социаль тотороҡлоҡто һаҡлап ҡала ала.
Һуғыш барышында Шанхайҙың ауыл өлөшө емерелә, әммә сит илдәрҙең генә тораҡ пункттары зыян күрмәй, шуға ла ҡытайҙар уларға хәүефһеҙ урын эҙләп инергә тырышалар.
Кореяны контролдә тотоу өсөн 1894—1895 йылдарҙағы Ҡытай-Япон һуғышы Симоносек килешеүенә ҡул ҡуйыу менән тамамлана, шунан һуң Япония Шанхайҙа үҙ сеттльменты булған сит ил державаларының береһенә әйләнә.
Әммә быуатҡа тиклем Шанхай илдең иң мөһим ҡалалары иҫәбенә инмәй, ә Ҡытайҙың башҡа ҡалаларынан айырмалы рәүештә, уның тарихи иҫтәлекле урындары бик аҙ.
Шанхайҙа дүрт миҙгел билдәләнә — ҡыҫҡа, әммә сағыштырмаса һалҡын ҡыш (шуны иҫтә тоторға кәрәк: Шанхай 30-сы параллелдә тиерлек тора, йәғни Төньяҡ Африка, йәки АҠШ-тың көньяҡ киңлегендә — был киңлектәрҙә ҡыш юҡ тиерлек), ҡыҫҡа һәм етеҙ яҙ, оҙайлы һәм эҫе йәй, һәм декабргә тиклем дауам иткән оҙайлы көҙ.
1992 йылдан Шанхайҙың элекке мэры Цзян Цзэминь етәкселегендәге үҙәк власть Шанхайҙа сит ил һәм эске инвестицияларҙы йәлеп итеү өсөн һалымдарҙы яйлап кәметеү курсын башлай.
1949 йылдың 27 майында гоминьдан ғәскәрҙәре Шанхайҙы коммунистарға тапшыра, шунан һуң ун йыл дауамында үҙәк ҡарамағандағы ҡалаларҙың күпселеге күрше провинцияларға индерелә, әммә Шанхай һәм Пекин был статусты һаҡлап ҡала.
Ун бишенсе быуатта Янцзы тамағындағы, Шанхайҙан Янцзы ағымы буйлап яҡынса 35 км өҫтә, хәҙерге Цзянсу провинцияһында урынлашҡан, төп диңгеҙ порты Люцзяган була.
Ун туғыҙынсы быуатта Шанхайҙың роле бик ныҡ үҙгәрә, сөнки ҡаланың Янцзы йылғаһы тамағындағы стратегик позицияһы уны Көнбайыш менән сауҙа итеү өсөн идеаль урынға әйләндерә.
Тәүге ваҡыттарҙа тауарҙарҙы караптарҙа Матадиға — яр буйынан 150 км алыҫлыҡта һәм тупһаларҙан түбән ятҡан ҡалаға килтерелгән, ә аҙаҡ уларҙы йөк ташыусылар Леопольдвилгә тиклем алып барған.
1898 йылда Матади һәм Киншаса араһында төҙөлгән йөк тимер юлы тауарҙы илдең төпкөлөнә тиклем тиҙерәк һәм осһоҙға еткерергә мөмкинлек бирә, был Леопольдвилдең тиҙ үҫешенә нигеҙ булып хеҙмәт итә.
Ҡала, 1991 һәм 1993 йылдарҙа илдә булып үткән бер яҡтан күпләп талауҙарҙы, һуңынан граждандар һуғышы эҙемтәләрен, икенсе яҡтан халыҡтың тормош тағы ла насарыраҡ булған ауыл ерҙәренән тәбиғи миграцияһын кисерә, сөнки ҡалала ниндәй булһа ла эш табыу мөмкинлеге бар.
Ҡарауһыҙ балаларға ярҙам итеү буйынса эшмәкәрлекте координациялаған Конго ойошмаһының мәғариф хеҙмәткәрҙәре селтәре мәғлүмәттәренә ярашлы , Киншасала 2006 йылда 14 меңгә яҡын ҡарауһыҙ бала иҫәпләнгән.
Киншаса университеты 1954 йылда Лованиум Университетының бер бүлексәһе кеүек ойошторола, 1971 йылда Милли Заир университетына нигеҙ һалына , ул 1981 йылда өс өлөшкә — Киншаса Университетының үҙе, шулай уҡ Кисангани Университетына һәм Лубумбаши Университетына бүленә.
Ҡалала туҡыу, аҙыҡ-тәм, химия сәнәғәте, машиналар төҙөү, химия сәнәғәте, машиналар эшләү һәм металл эшкәртеү, мото- һәм велозаводтар, карап төҙөү, карап ремонтлау, ағас эшкәртеү, төҙөлөш материалдары заводтары бар.
Вахитов Шәүәли Мөхәмәт улы — Социалистик хеҙмәт Геройы, БАССР-ҙың атҡаҙанған малсыһы, Ленин, Октябрь революцияһы һәм Халыҡтар дуҫлығы ордендары кавалеры, Ялсыҡай ауылы.
Дәминова Шәмсиә Закир ҡыҙы — БАССР-ҙың атҡаҙанған малсыһы, Октябрь Революцияһы, 3-сө дәрәжәләге Хеҙмәт даны ордены, «Маҡтау билдәһе» ордены кавалеры, Рәсәй Федерацияһы Юғары Советының Маҡтау ҡағыҙы.
Әбсәләмов Камил Ғәләметдин улы — БАССР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы, Ленин, Октябрь революцияһы ордендары һәм «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
Ғайсин Илгиз Сөләймән улы — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, 3-сө дәрәжәләге Хеҙмәт даны, «Маҡтау Билдәһе» ордендары, Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштерәү, СССР ВДНХ-ның бронза миҙалдары менән бүләкләнгән, Абдул ауылы.
Кириллов Сергей Николаевич — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, 2-се һәм 3-сө дәрәжәләге Хеҙмәт Даны ордендары менән бүләкләнгән, Керәүле-Илюшкин ауылы.
Евина Валентина Ивановна — БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, «Хеҙмәт алдынғылығы өсөн», «Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы фиҙакәр хеҙмәт өсөн», «Хеҙмәт ветераны» миҙалдары менән бүләкләнәгн, Ермолаево ауылы.
Шәрәфетдинов Ғүмәр Бәкир улы — Ленин ордендары, 2-се дәрәжәләге Ватан һуғышы, Хеҙмәт ҡыҙыл байраҡ ордендары, Жуков, Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштерәү, «Хеҙмәт алдынғыһы» миҙалдары менән бүләкләнгән.
«Иҫтә, һаман да иҫтә», «Боҙ һәм ялҡын», «Һаумы, яҡты көн», «Мөхәббәт менән осрашыу», «Һағышлы һуҡмаҡтар», «Ғүмерҙең яҡты миҙгелдәре» кеүек был рухи хазиналарҙы төрлө йәштәге әҙәбиәт һөйөүселәр бик яратып ҡабул итте.
Институтта бергә уҡыған һабаҡташы — яугир-шағир Ғилемдар Рамазанов менән ғаилә ҡороп, Өфөгә ҡайтҡас, Башҡортостан «Китап» нәшриәтенең дәреслектәр бүлегендә мөхәррир, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында әҙәби хеҙмәткәр вазифаларын башҡара.
Берҙәм яҙма системаның өҫтөнлөгө төрлө диалекттар булыуына юл ҡуйған уникаль күренешкә әүерелә, улар күпмелер ваҡыт бойондороҡһоҙ дәүләттәр сиктәрендә үҫешә.
Күпселек яҙмаларҙан айырмалы рәүештә, ҡытай яҙмаһы хәрефтәрҙән түгел, ә иероглифтарҙан тора, шулай ҙа йыш ҡына төрлө ҡытай алфавиттары ҡулланыла (ҠХР-ҙа пиньинь һәм Тайвань Республикаһында Чжуйинь фухао йәки бопомофо киң таралған).
Хәҙерге ваҡытта ҠХР-ҙа башлыса горизонталь, һулдан уңға, Европа телдәре өлгөһөнә эйәреп яҙалар; вертикаль яҙыу Тайванда горизонталь яҙыу менән бер рәттән ҡулланылыуын дауам итә.
Диалекттар фонетик яҡтан айырыла (был үҙ-ара аралашыуҙы ауырлаштыра, диалекттар өндәрҙең даими тап килеүе менән бәйле булһа ла), лексика, өлөшләтә грамматика, грамматика нигеҙҙәре бер төрлө булһа ла.
Төрлө диалекттарҙа һөйләшеүселәр араһында аралашыу сараһы булып норматив ҡытай теле тора, Ҡытайҙа путонгхуа , Сингапур хуайу Гойу тип атала, улар араһында фонетика буйынса ҙур булмаған айырмалар бар, Путонгхуа һәм хуайу яҙыуҙа ябайлаштырылған персонаждар ҡулланыла, ә гоюла — традицион.
Путонгхуала 414 ижек бар, с учётом тоновых вариантов — 1332 , тон варианттарын иҫәпкә алып — 1332 (Путонхуала семантик айырыу тондары бар, һәр ижек 1 -ҙән 4 тонға тиклем + нейтраль тонға эйә булырға мөмкин).
быуатында буддизмдың Ҡытайға үтеп инеүе менән барлыҡҡа килгән яңы семантик ҡатламдың яраҡлашыуы — яңы дәүерҙең донъя лексиконы менән берләшеү, уның иң ҡулайлы йөрөтөүсеһе булып япон теле була: быуат башынан күп кенә көнбайыш төшөнсәләре үтеп инә башлай, улар ҡасандыр үҙләштерелгән ҡытай иероглифтары аша яраҡлаштырыла, ләкин Японияла барлыҡҡа килә.
Ҡытай телендә боронғо һәм хәҙерге заман фразеологизмдарынан тыш, ҡытай телендә «диангу» тип аталған аллюзиялар , йәки прецедент феномендар ҙә бар, улар боронғо текстарҙан алынған фразалар .
Элек ҡытайҙарҙың ғүмер буйы бер нисә исеме булған: бала саҡта — «һөт», йәки бала исеме , үҫкәс рәсми исем алған , туғандары араһында хеҙмәткәрҙәр икенсе исем йөрөтә , ҡайһы берҙәре шулай уҡ псевдоним ала .
Ҡытай телендә туранан-тура һүҙҙәрҙе үҙләштереүҙәр булмаған, ләкин семантик калькалар киң ҡулланылған, мәҫәлән, — электр, хәрефтәр, йәшен, — компьютер, электр мейеһе, — ноутбук, хәреф.
Иҫке бер ижекле һүҙҙәрҙең ҡайһы берҙәре синтактик яҡтан үҙ аллы түгел — улар ҡушма һүҙҙәрҙең һәм яһалма һүҙҙәрҙең компоненттары сифатында ғына ҡулланыла.
Бынан тыш, үҙ телен һаҡлап ҡалған тиҫтәләрсә миллион ҡытайҙар Көньяҡ-Көнсығыш Азияның бөтә илдәрендә тиерлек йәшәй ; ҡытай диаспораһы бөтә донъяға таралған.
Ләкин элек әйтелештең башҡа нормалары ла булған, ҡайһы берҙә пекин әйтелешенән ныҡ айырылып торған: мәҫәлән, Тан династияһы осоронда, күпселек классик ҡытай текстарын төҙөгәндә, норма хәҙерге «Хакка» диалект төркөмө һыҙаттарына яҡын көньяҡ ҡытай әйтелешенә нигеҙләнгән.
Таблицалар хәҙерге заман норматив фонетик һүҙлегенә нигеҙләнгән Синьхуа цзыидянь , ижектәр исемлегенән 18 ымлыҡ йәки һирәк уҡылған диалект йәки иҫке китап иероглифтары, тип алып ташланған.
Кире процесс — һүҙҙәрҙе башҡа телдәрҙән иероглифтарға тәржемә итеү — ул тиклем ҡәтғи көйләнмәгән, шуға күрә бер сит телдән ингән һүҙҙә иероглиф яҙыуҙың бер нисә варианты булыуы мөмкин.
Нью-Йорк штатында һайлау ҡануниәтенә төҙәтмә индерелә, уға ярашлы, миллиондан ашыу кеше йәшәгән дәүләттең бөтә ҡалаларында ла һайлау барышына ҡағылышлы барлыҡ документтар ҡытай теленең өс диалектына күсерелергә тейеш.
Ҡытай ҡатын-ҡыҙҙары, кейәүгә сыҡҡас, ҡыҙ фамилияларын һаҡлап ҡала һәм ир фамилияһын ҡабул итмәй, ләкин балалар, ғәҙәттә, атаһының фамилияһын ала.
Предмет менән объекттың үҙ-ара бәйләнеше күҙлегенән ҡарағанда, ҡытайҙар актив телдәргә ҡарай, ләкин актив һәм стаив ҡылымдар араһындағы айырма морфологик түгел, ә синтактик яҡтан сағыла.
Хәҙерге ваҡытта ҡытай иероглифтарының 2 варианты бар: ябайлаштырылған, Ҡытай материктарында ҡабул ителгән, традицион — Тайвань, Гонконг һәм башҡа ҡайһы бер илдәрҙә.
1900 йылда Гаванала Уолтер Рид һәм Джеймс Кэрролл эксперименталь рәүештә һары биҙгәктең москит серекәйе тешләүе аша бирелеүен иҫбатлай, уларҙың йәшәү мөхитендә москит личинкаларын юҡ итеп, һары биҙгәк хәүефен кәметеү ысулы уңышлы ҡулланыла.
Баҫылып сыҡҡан мәғлүмәттәр уларҙың эшмәкәрлегенең масштабын иҫбатлай: 30 квадрат километр ҡыуаҡлыҡтарҙы һәм ваҡ ағастарҙы ҡырҡып яндырырға кәрәк була, Шул уҡ майҙанда үләнде сабырға һәм яндырға, 80 гектар һаҙлыҡ киптерергә, 76 км дренаж соҡорҙары ҡаҙыға һәм 600 км иҫке соҡорҙарҙы тергеҙергә, москит серекәйе личинкаларын юҡҡа сығарыусы 150 мең галлон май һибергә.
1913 йылдың 13 октябрендә иртән АҠШ президенты Томас Вудро Уилсон Аҡ йортҡа йыйылған бик күп юғары дәрәжәле ҡунаҡтар алдында махсус өҫтәлгә сыға һәм мөһабәт ым-ишара менән алтын ялатылған төймәгә баҫа.
Тикшереү күрһәтеүенсә, абруйлы сәйәсмәндәр ҙур ришүәт алыу өсөн асыҡтан-асыҡ тарҡалырға йыйынған компанияның законһыҙ ғәмәлдәренә рөхсәт биргән, был йөҙҙәрсә мең ваҡ вкладсыларҙың — акцияларҙың хужаларының бөлгөнлөккә төшөргән.
Проекттың банкротлығы һөҙөмтәһендә Лессепс, шулай уҡ Эйфель башняһын төҙөүсе Александр Густав Эйфель киң күләмле мутлашыуҙа, компания менән дөрөҫ идара итмәүҙә һәм аҡсаны тейешенсә тотоноуҙа ғәйепләнәләр һәм төрлө сроктарға һәм штрафтарға хөкөм ителәләр.
1879 йылда, Парижда Суэц каналы төҙөлөшө етәксеһе Фердинанд Лессепс етәкселегендә «Океан-ара каналдың генераль компанияһы» булдырыла, уның акцияларын 800 меңдән ашыу кеше һатып ала, компания инженер Визенан 10 миллион франкҡа Панама каналын төҙөүгә ташлама һатып ала, уны 1878 йылда Колумбия хөкүмәтенән ала.
Панама каналы компанияһы ойошторолғанға тиклем йыйылған халыҡ-ара конгресс канал диңгеҙ кимәлендә булырға тейеш тигән ҡарар сығара; эштең үҙҡиммәте 658 миллион франк, ҡаҙыу эштәре күләме 157 миллион куб ярд тип ҡарала.
Халыҡ-ара сауҙа үҫешкәнгә күрә каналға ҡыҙыҡһыныу быуат башында уҡ барлыҡҡа килә; 1814 йылда Испания канал төҙөү тураһында закон ҡабул итә; 1825 йылда Үҙәк Америка дәүләттәре Конгресы ошондай уҡ ҡарар ҡабул итә.
Калифорнияла алтын ятҡылыҡтарын асыу канал проблемаһына АҠШ-тың ҡыҙыҡһыныуын арттыра, ә 1848 йылда Гейс килешеүе буйынса АҠШ Никарагуала бөтә төр аралашыу юлдарын төҙөүгә монополия ала.
Биләмәләре Никарагуа менән бәйләнешкә ингән Бөйөк Британия АҠШ-тың киңәйеүен тотҡарларға ашыға, улар менән 1850 йылдың 18 апрелендә төҙөләсәк каналдың нейтралитет һәм хәүефһеҙлек гарантиялары тураһында Клейтон-Бульвер килешеүе төҙөлә.
Был шарттар Хэй-Херрана килешеүендә рәсмиләштерелә, әммә Колумбия Сенаты уны 1903 йылдың 12 авгусында ратификациялауҙан баш тарта, сөнки 1904 йылда француз компанияһы менән концессия килешеүе ғәмәлдән сыға.
Франция һәм АҠШ был хәлдән сығыуҙың берҙән-бер юлы панама штатының Колумбиянан айырылыуын һәм бойондороҡһоҙ дәүләт булараҡ концессияны АҠШ-ҡа законлы тапшырыуҙы рәсмиләштереүҙән күрә.
Француз Бунод-Вариа сепаратистар хәрәкәтен ойоштора һәм уға етәкселек итә һәм АҠШ Хәрби-диңгеҙ флотының туранан-тура ҡыҫылыуы менән 1903 йылдың 4 ноябрендә Панаманың бүленешен тормошҡа ашыра; 18 ноябрҙә «Бойондороҡһоҙ Панама Республикаһы» исеменән АҠШ менән Хай-Эрран килешеүе буйынса килешеү төҙөй.
1902 йылдың 28 июнендә АҠШ Конгресы АҠШ Президентынан Канал төҙөү компанияһы мөлкәтен, Панама компанияһы тимер юлы акцияларын, колумбиянан каналды төҙөү, хеҙмәтләндереү һәм уға идара итеү өсөн 10 километр киңлектәге ер һыҙатын һатып алыуҙы талап иткән закон ҡабул итә.
1903 йылдың 22 ғинуарында Колумбия илсеһе Томас Херран һәм АҠШ-тың дәүләт секретары Джон Хей килешеү төҙөй, уның буйынса Колумбия Панама каналын төҙөү өсөн 100 йылға АҠШ-ҡа ер һыҙатын ҡуртымға бирә.
Панама территорияһына хужа булған Колумбия хөкүмәтенең концессияны тапшырғаны өсөн АҠШ бер тапҡыр бирелә торған сумманы 10 миллион долларға, ә һуңынан 9 йылдан һуң — йыл һайын 250 мең долларға түләргә ризалаша, шул уҡ ваҡытта Панама каналы зонаһы өҫтөнән Колумбияның суверенитетын һаҡлай.
Шул уҡ ваҡытта АҠШ Бөйөк Британиянан канал менән берлектә идара итеү тураһындағы дәғүәләрҙе кире ҡағыуҙы эҙләй башлай һәм Англия-Боэр һуғышы осорондағы Бөйөк Британия ауырлыҡтарынан файҙаланып, Клейтон-Бульвер килешеүен ҡайтанан ҡарау буйынса һөйләшеүҙәр башлай.
1901 йылда АҠШ Бөйөк Британия менән Хей-Пунсфот килешеүен төҙөй, уға ярашлы был каналды Бөйөк Британия ҡатнашлығынан тыш төҙөүгә дәүләттәр айырым хоҡуҡ ала.
1903 йылғы Договорға ярашлы, АҠШ-ҡа договорҙың 2-се статьяһында ҡаралған «һыу аҫтындағы ер һәм ер зонаһын төҙөү, хеҙмәтләндереү, эксплуатациялау, санитар тәртип, һаҡлау өсөн» мәңгелек милек бирелә.
Бынан тыш, АҠШ Панама Республикаһының бойондороҡһоҙлоғо гаранты була һәм, АҠШ фекеренсә, Панама Республикаһы үҙаллы тәртип һаҡлай алмаһа, Панама һәм Колон ҡалаларында тәртип һаҡлау хоҡуғын ала.
Панама каналы компанияһының суд тәғәйенләгән ликвидаторы 1894 йылда яңы Панама каналы компанияһын булдыра, иң баштан уҡ финанс ҡыйынлыҡтары һәм проекттың абруйы насар булыу сәбәпле, ул да торғонлоҡҡа дусар була.
Концессияға эйә булған француз компанияһын ҡурҡытыу һәм конкуренцияға һәләтле канал төҙөү һәм хаҡты төшөрөү маҡсатында АҠШ Конгресы комиссияһы беренсе тапҡыр Никарагуа йүнәлеше файҙаһына сығыш яһай, ә Конгресс 1902 йылдың 9 ғинуарында тейешле Хепбёрн закон проектын ҡабул итә.
1902 йылдың июнендә француздар концессияны, башҡарылған эштәрҙе, байтаҡ ҡорамалдарҙы $40 млн-ға һатырға ризалашалар; шунан һуң американдар Хепбёрн тураһындағы закон проектын ғәмәлдән сығара һәм мәсьәләне Панама каналы файҙаһына хәл итә.
Канал ситендә оборонаны көсәйтеү өсөн АҠШ яҡын-тирәләге утрауҙарҙы һатып ала: Панаманан Тымыҡ океан утрауҙары — Маргарита, Перкет, Наос, Кулебра һәм Фламенко; Даниянан 1917 йылда 25 миллион долларға Изге Иоанн, Изге Круз һәм Изге Томас утрауҙарынан һатып ала; Никарагуала 1928 йылда кукуруз утрауҙары, Колумбиянан ситтә Ронкадор һәм Китазуэньо утрауҙары була.
Сәбәбе - дөрөҫ булмаған проект , эш ойоштороу менән идара итеү сифатының насар булыуы, уның үҙҡиммәтен кәмһетеү, шулай уҡ эшселәрҙе сабыу ауырыуҙары — малярия һәм һары биҙгәк менән ауырый сәбәпсе була.