polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Был уҡыу йортона ингәндәрҙең иңенә ҡәҙимге мәктәптәгегә ҡарағанда өсләтә ауыр йөк төшә: бер юлы дөйөм белем алырға, музыкаға уҡырға, хореография дәрестәрендә шөғөлләнергә тура килә.
Ғәжәп түгел: сәнғәттең иң нескә, бик шартлы, ифрат ауыр был төрө бөтә «теләйемдәрҙе» ҡорбан иттерә, бөтә тормошоңдо бер маҡсатҡа һәм тик «кәрәккә» буйһондора.
СССР‑ҙың Ҙур театры, Ленинград Бәләкәй опера һәм балет театры, Белорус ССР‑ының Ҙур опера һәм балет театры , Кремлдең съездар һарайы, «Россия» концерт залы, Союздар йортоноң Колонналар залы сәхнәләрендә бейей.
Уның гастролдәрен эшҡыуар Чарльз Пайл ойоштора, ул шулай уҡ донъяның башҡа алдынғы тенниссылары Хелен Уиллз һәм Молла Мэллори менән контракт төҙөргә тырыша, әммә уңышҡа өлгәшмәй.
Һуңынан Ленглендың партнеры булараҡ был ваҡытҡа 35 йәш тулған, Уайтман Кубогында илдең йыйылма команда капитаны, АҠШ-тың өс тапҡыр чемпионы Мэри Браун тәҡдим ителә.
Пил шулай уҡ Францияның дүртенсе ракеткаһы Пол Фере һәм америка теннис йондоҙо, ике тапҡыр Олимпия чемпионы һәм Дэвис Кубогын яулаусы Винсент Ричардсон һәм башҡа ике аҙ билдәле тенниссы менән контракт төҙөй.
Корттың оҙонлоғо — 23,77 м, киңлеге — 8,23 м йәки парлы уйын өсөн 10,97 м. Корттың ҡыҫҡа яҡтары буйынса һыҙыҡтар артҡы һыҙыҡтар тип атала, оҙон яҡтары буйынса — ҡабырға һыҙыҡтары.
Ракетканың оҙонлоғо 29 дюймдан артмаҫҡа тейеш, ә өлкәндәр өсөн номиналь дәүмәле — 27 дюйм , малайҙар һәм балалар өсөн түбәндәге рәт тәҡдим ителә: 26, 24, 21, 19 дюйм.
Ракетканың киңлеге 12,5 дюймдан артмаҫҡа тейеш, ә ракетканың ҡыллы өҫлөгө , йәғни эске дәүмәле — 11,5 дюйм һәм киңлеге 15,5 дюйм булырға тейеш түгел.
Люминесцент һары төҫ, шулай уҡ оптик һары төҫ 1972 йылда телевидение өсөн иң сағыу төҫ булараҡ индерелә, һәүәҫкәр спортта башҡа сағыу төҫтәрҙе осратырға мөмкин.
Шул ваҡыттан алып турнир йыл һайын үткәрелә , ә 1945 йылда Дэвис вафат булғандан һуң Дэвис Кубогы тип атала һәм хәҙер теннис донъяһында йыл һайын үткәрелә торған популяр сара булып тора.
Башта был уйында, ҡул пелонеһындағы кеүек, тупты ҡул менән һуғып алалар, һуңынан бирсәткәләр, таяҡтар барлыҡҡа килә һәм, ниһайәт, быуатта ракеткалар һәм селтәр барлыҡҡа килә.
Бынан тыш, компаниялар тенниссыларҙың уйын кимәле өсөн ракеткалар етештерә, сөнки тенниссының оҫталығы ни тиклем юғары булһа, ул ракетка параметрҙарына ла шул тиклем һиҙгерерәк була.
Юғары кимәлдәге профессионалдар, ҡағиҙә булараҡ, үҙҙәренең уйын һәм анатомик үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып, шәхси фирмаларҙа заказ буйынса эшләгән ракеткалар менән уйнай.
Ҡаплау төрө туптың ҡаҡлығыуына һәм уйынсыларҙың хәрәкәт динамикаһына йоғонто яһай, шуға күрә төрлө япмалы корттарҙа уйнау стратегияһы бөтөнләй башҡаса булыуы мөмкин.
әммә АҠШ һәм Бөйөк Британияның ҡатын-ҡыҙҙар командалары араһында беренсе тапҡыр үткәрелгән был ярыш 1990 йылға тиклем, Британия яғы турнирҙа ҡатнашыуҙы туҡтатыу тураһында иғлан иткәнгә тиклем, был ике команданың эске эше булып ҡала.
Матчта ҡатнашыусыларҙың аҙ булыуы һәм тамашасылар өсөн урындың сикләнгәнлеге уға ысын мәғәнәһендә халыҡ күңел асыуына әйләнергә мөмкинлек бирмәй, ә йөҙ йылдан һуң, хатта Парижда ла, теннис уйнау өсөн ун зал ғына була, барыһы ла насар хәлдә.
быуатта француз королдәренең барыһы ла тиерлек теннис уйнай: теннис залы Франциска -нең король яхтаһында йыһазландырыла, Генрих Луврҙа теннис залы төҙөргә бойора, ә Карл 1571 йылда Париж тенниссыларына һәм ракеткалар эшләгән оҫталарға гильдия хоҡуғын бирә, теннисты «иң аҫыл, лайыҡлы һәм сәләмәт күнегеүҙәрҙең береһе. Уның менән кенәздәр, тиҫтерҙәре һәм башҡа дворяндар шөғөлләнә ала», тип атай.
Әммә Ричардс Пайл кеүек уңышлы менеджер булмай, 1931 йылда уға күп тапҡыр Уимблдон, АҠШ һәм Дэвис Кубогын яулаусы Билл Тилден ҡушылғанға тиклем профессиональ тур килем килтереүҙән туҡтай.
Уның 1929 йылда АҠШ-тың профессиональ чемпионы Чехословак оҫтаһы Карел Кожелуг менән ҡапма-ҡаршы тороуы тағы ла йәмәғәтселектең иғтибарын йәлеп итә һәм миҙгелгә сирек миллион доллар самаһы аҡса килтерә.
Хәҙерге заман теннисының инглиз телендә уны реал теннистан айырыу өсөн лаун-теннис тигән рәсми атамаһы « „күләүек“») бар, реал теннисты бина эсендә һәм корттың бөтөнләй икенсе төрөндә уйнайҙар.
Урта быуат әҙәбиәтендә теннис тураһында иң билдәле иҫтәлектәрҙең береһе — Шекспирҙың тарихи йылъяҙмаһындағы Генрих эпизоды, унда француз дауфины йәш инглиз короленә мыҫҡыллап бер тәпән теннис туптары ебәрә.
Мордваларҙың ғаилә-никах мөнәсәбәттәрендә традицион һыҙаттар һаҡланған: быуат аҙағында тиклем ҙур ғаилә булып йәшәү өҫтөнлөк алған, ғаилә тормошонда патриархаль традициялар һаҡланған, полигамия булған; ғаилә башлығы булып, ҡағиҙә булараҡ, иң өлкән ир торған.
Ҡатын-ҡыҙ затындағы аллаларҙың күплеге мордваларҙың традицион табыныуҙарының үҙенсәлеге булып тора: ел аллаһы , һыу аллаһы , урман аллаһы , ер аллаһы һәм башҡалар.
Күлдәкте туҡылған суҡлы һәм сулпылы билбау, таҫтамал бәйләп, тар ҡайыштар йә бау , киндер туҡыма менән быуғандар, сигеү, уҡа, семәрле тимер тәңкәләр менән биҙәгәндәр.
Башҡортостан Республикаһы Милли музейы Ҡатын-ҡыҙ яулыҡ, шәл, сигеү, сәйлән менән биҙәлгән һәм арҡалығы оҙон булып төшөп торған, бейек киндер кәпәс ; сигеү, сәйлән менән биҙәлгән трапеция рәүешендәге баулы башлыҡ, кейәүгә сыҡмаған ҡыҙҙар — сигеү, сәйлән, уҡа менән биҙәлгән ҡашмау, яһалма сәскәләрҙән һәм муйынсаҡтарҙан эшләнгән таж кейгән.
Традицион биҙәүестәргә сәйләндән һәм тәңкәләрҙән эшләнгән түшелдерек, күлдәк иҙеүе өсөн ҡаптырмалар , муйынсаҡтар, һырғалар, беләҙектәр, балдаҡтар, сикә сулпылары, янбаш биллеге инә.
Традицион ир-егет кейеме яғаһыҙ, иҙеүе ҡыя уйылған, мул итеп беселгән күлдәктән һәм баҫа киндер йә етендән, күберәк ҡыҙыл, ал ҡыҙыл һәм күк төҫ ҡушылған сыбар туҡыманан тегелгән ыштандарҙан торған.
Ауыҙы алғы яҡ стенаға ҡаратып сығарылған мейес традицион интерьерҙың төп элементы булған; иң түрҙә мейескә диагональ йүнәлештә өҫтәл торған; стеналар буйында эскәмйәләр (ишеккә яҡын торғаны ат башы рәүешендә юнып эшләнгән вертикаль таҡта менән тамамланған ), һәндерәләр, һикеләр урын алған.
Тары ярмаһынан, яҫы борсаҡтан, борсаҡтан шыйыҡ бутҡа бешергәндәр, әсе икмәк, ҡоймаҡ, төрлө эслек һалынған бәлештәр әҙерләгәндәр; һөт аҙыҡтарынан май, ҡаймаҡ, сыр, эремсек ҡулланғандар.
Киң ҡулланылған эсемлектәргә кеүәҫ, әсетелгән һөт, ҡайын һуты ингән; иҫерткес эсемлектәрҙе балдан , арыш ононан йә шәкәр сөгөлдөрөнән әҙерләгәндәр.
Йола ашамлыҡтарына һөтлө тары бутҡаһы, әсе арыш ҡамырынан йә бойҙай ононан бешерелгән ҡатлаулы эслек һалынған бәлеш , эремсекле бәлештәр, “сәләмәтлек икмәге” һәм башҡалар ингән.
Малсылыҡ, йәшелсә үҫтереү, умартасылыҡ, һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ ярҙамсы роль уйнаған; шулай уҡ сауҙа эше, төрлө кәсептәр м‑н шөғөлләнгәндәр.
Мордваларҙың музыкаль фольклоры күп төрлө: эпик, лирик, әйлән-бәйлән йырҙары, туйҙа сеңләү, мәрхүмде иҫкә алып һыҡтау киң таралған; күп тауышлы хор менән йырлау уникаль иҫәпләнә.
М. Әбдрәшитов етәкселегендә «Каустик» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтендә суспензион поливинилхлорид алыу процесы үҙләштерелә, дихлорэтан, трихлорэтилен, хлороформ, хлорпарафин, аллилхлорид етештереү технологиялары эшләнә, юғары эҫелектә ҡайнаусы ыҫмалалы, ҡаты ҡалдыҡтарҙы ҡайтанан эшкәртеүҙең яңы процестары индерелә.
8 Джәзәә'үһүм ғиңдә раббиһим джәннәәтү ғәдниң тәджрии миң тәхтиһәл-әнһәәру хаалидиинә фииһәә әбәдәр-радыийә-ллаһу ғәнһүм үә радуу ғәнһү ҙәәликә лимән хашиә раббәһ.
Үә мәә үмируу илләә лийәғбүдүү-ллаһа мухлисыииинә ләһү-ддинә хүнәфәә'ә үә йүҡиҡиимү-ссаләтә үә-йүьтүү-ззәкәәтә үә ҙәәликә диинүл-ҡаййимәһ.
1986 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлағас, Рәсәй Федерацияһы Иҡтисади үҫеш министрлығында Стратегик тикшеренеүҙәр үҙәге вице-президенты һәм президенты, иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министрының 1-се урынбаҫары, 2007 йылдан 2012 йылға тиклем Рәсәйҙең иҡтисади үҫеш министры, 2012 йылдың майынан 2013 йылдың июненә тиклем Рәсәй Президенты ярҙамсыһы булып эшләй.
«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, «» версияһы буйынса Эльвира Нәбиуллина донъяның иң абруйлы 50 ҡатын-ҡыҙы иҫәбенә ингән һәм рейтингта 49-сы баҫҡысты биләй.
Эльвира Сәхипзада ҡыҙы Нәбиуллина 1963 йылдың 29 октябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә шофер һәм приборҙар эшләү заводы хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуған.
Геолог булыу тураһындағы бала саҡ хыялын Михаил Чванов артабанғы тормош юлында барыбер үҙенсәлекле итеп ысынға әйләндерә: уның был мауығыуы яҙыусының ғүмерлек икенсе шөғөлөнә әүерелә.
Тау мәмерйәләрен тикшереүсе спелеолог булараҡ, ул СССР-ҙың төрлө мөйөштәрендә күп һанлы экспедицияларҙа ҡатнаша: геологтар, геодезистар төркөмө менән бергә Көньяҡ Урал һәм Памир тауҙарын, илебеҙҙең тундра өлкәләрен гиҙеп сыға, улар буйлап, шулай уҡ Камчатка, Чукотка ярымутрауы, Якутия биләмәләре аша йөҙәрләгән саҡрым ара үтә.
Мәҫәлән, Урал тауҙарыындағы иң оло мәмерйәләр системаһы — «Ҡотоҡ сумған» упҡынын тәүге тикшеренеүселәрҙең береһе булараҡ, Михаил Чванов 22 йәшендә СССР геология министрлығының «Ер аҫтын тикшереү алдынғыһы» маҡтаулы билдәһенә лайыҡ була.
Уның Советтар Союзы Геройы лётчик Сигизмунд Александрович Леваневскийҙың 1937 йылдың авгусында Төньяҡ полюс аша осҡанда һәләкәткә осрап юғалған самолетын эҙләү буйынса башҡарған эше айырым маҡтауға лайыҡ.
Яҙыусы бөтә был хеҙмәт емештәрен, күргәнен һәм уйҙарын төрлө һөнәр вәкилдәре һәм төрлө йәштәгеләр мауығып уҡырлыҡ китаптар юлдарына бик тә уңышлы әйләндерә.
Оло әҙәбиәткә Михаил Чванов республика йәштәр гәзитендә тиҫтә йылға яҡын эшләү дәүерендә алған бай тормош һәм журналистың ижади тәжрибәһе менән уҙған быуаттың етмешенсе йылдар уртаһыында ныҡлап аяҡ баҫты һәм әле лә әүҙем ижадын дауам итә.
Йөкмәткеһе һәм күтәргән проблемалы менән төплө булған һәм төрлө ҡатлам уҡыусы ҡыҙыҡһынып уҡыған тәүге очерктарынан һәм юл яҙмаларынан ул повесть һәм романдарға бик еңел күсеп китте.
Яҙыусының китаптары Өфөлә һәм Мәскәүҙә, илебеҙҙең күп кенә башҡа төбәктәрендә баҫылды, башҡорт һәм башҡа милли телдәргә тәржемәләнеп, киң ҡатлап уҡыусыға тәҡдим ителде.
Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәйҙең «Оло әҙәбиәт» һәм башҡа премиялар лауреаты, Почёт ордены кавалеры .
Бала сағы ауыр осорға тура килгәнлектән, сәләмәтлеге геолог булыу хыялын тормошҡа ашырырға мөмкинлек бирмәй, һәм шуға ла ул 1962 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә.
Беренсе һәм иң төп шарт — Шәһәҙәт, йәки Аллаһы Тәғәләнән башҡа илаһ юҡ икәненә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр уның илсеһе икәнлеген таныуҙы, шаһитлыҡ итеүҙе итеүҙе белдерә.
Исповедуя три ипостаси, признаем несложность и неслитность ; а исповедуя, что эти ипостаси единосущны одна другой, и признавая в них тождество воли, действия, силы, власти и, если можно сказать, движения, мы признаем их нераздельность и то, что Бог есть един; ибо Бог, Слово и Дух Его истинно один Бог.
Монотеизм индивидуум иғлан иткән бер шәхси һәм трансцендент Аллаға һәм инклюзив — бер нисә формала йәки сағылышта Аллаға ышаныу, әгәр улар барыһы ла бер үк Алла булһа, айырым булырға мөмкин, инклюзив — бер нисә формала йәки сағылышта, бөтәһе лә, асылда, бер Үк Алла булыу шарты менән, Алланы йәшәй тип ҡабул итә.
Шул уҡ ваҡытта христианлыҡтың ҡайһы бер йүнәлештәре монотеизмға Троица идеяһын индерә : тәбиғәте менән бер үк Илаһ-Ата , Илаһ-Ул һәм Илаһ-Изге-Рух .
Беҙҙең эраға тиклем быуат башында Афина тираны Лахар, һалдаттары алдындағы бурысты ҡаплатыу өсөн, Афина Парфеностың статуяһынан алтын кейемен, шулай уҡ Александрҙың ҡалҡандарын ала.
Парфено́н — Афина Акрополендә урынлашҡан Боронғо Греция ҡорамы архитектураһы, антик архитектура ҡоматрҡыһы, Боронғо Афинанаң төп ҡорамы, был ҡаланың һәм бөтә Аттиканың ҡурсалаусыһы ғиффәтле ҡыҙ алиһә Афинаға бағышлап төҙөлгән.
Сатирик характерҙағы был эпик әҫәрҙең тәржемәһе менән танышҡан билдәле яҙыусы, РСФСР Яҙыусылар союзының юмор һәм сатира советы рәйесе Леонид Линч уны бик оҡшата һәм бик тә ыңғай баһа бирә.
Ғирфанов Агиш Шәйех улы — башҡорт сатирик яҙыусыһы, журналист, тәржемәсе, 1971 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡорт АССР-ының һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре .
Тәмәке — эт ҡарағаты һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған, аҡ, алһыу йәки ҡыҙыл суҡ сәскәле, япрағы никотинға бай үлән, шул үләндең тартыу, еҫкәү йәки сәйнәү өсөн киптереп ваҡланған япрағы; ғаиләһенән күп йыллыҡ һәм бер йыллыҡ үлән үҫемлектәр ырыуы.
Башҡорт дәүләт медицина институтыны тамамлағандан һуң Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтында эшләй: 1976 йылда алып өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1980 йылда — бүлексә мөдире; 1982 йылда — Өфөнөң 10—сы дауаханаһында ; 1990 йылда алып Бөтә Рәсәй күҙ һәм пластик хирургия үҙәгенең генераль директоры, бер үк ваҡытта 1997 йылда башлап Башҡорт дәүләт медицина университетының дипломдан һуң белем биреү ин—тында күҙ һәм пластик хирургияһы кафедра мөдире.
Фәнни эшмәкәрлеге туҡымалар трансплантацияһының теоретик һәм ғәмәли аспекттарына, төрлө ауырыуҙарҙы хирургик дауалау өсөн биоматериалдар, трансплантация технологияларын эшләүгә һәм ғәмәлгә индереүгә арналған.
Мәскәү етәкселек аллоплант биоматериалының 100—ҙән ашыу төрө һәм уларҙы ҡулланып 130—ҙан ашыу операция эшләнә, улар Башҡортостанда, Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә, яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙә ҡулланыла.
Бының менән бергә әҙәбиәттә үҙ ижад юлын тапҡан шағирҙың әҫәрҙәре Мәскәүҙә сыҡҡан һәм илебеҙҙең бар тарафтарында, төрлө быуын һәм төрлө һөнәр вәкилдәре араһында бик тә уҡымлы булған «Литературная газета» һәм «Литературная Россия» аҙналыҡтарында, «Комсомольская правда» гәзитендә һәм «Литературная учеба» журналында, республиканың рус телендәге матбуғат баҫмаларында донъя күрә.
Юрий Андриановтың Башҡортостан китап нәшриәтендә эшләгән осорҙа башҡарған бик тә файҙалы тағы ла бер хеҙмәтенең емештәре, ысын мәғәнәһендә маҡтауҙарға лайыҡ булып, йылдар аша ла уға үҙенсәлекле иҫтәлек булып торасаҡ: нәҡ уның мөхәррирлеге һөҙөмтәһендә рус телендә донъя күргән ун томлыҡ «Свод башкирского народного творчества» тупланмаһы, шулай уҡ «Библиотека башкирского романа «Агидель» һәм «Золотые родники» исемдәре аҫтындағы серияларҙа нәшер ителгән тиҫтәләгән башҡорт романдары тәржемә аша рус телле уҡыусыға барып етте.
1998 йылдан ғүмеренең һуңғы көндәренәсә Башҡортостанда рус телендә нәшер ителгән «Бельские просторы» ижтимағи-сәйәси һәм әҙәби-нәфис журналының баш мөхәррире вазифаһын башҡара.
Андрианов Юрий Анатольевич — Башҡортостанда тыуып һәм йәшәп, рус телендә ижад иткән яҙыусы, шағир, тәржемәсе һәм журналист, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы , Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, республикала рус телендә нәшер ителгән «Бельские просторы» ижтимағи-сәйәси һәм әҙәби-нәфис журналының 1998—2007 йылдарҙағы баш мөхәррире.
Ул Башҡортостандың халыҡ шағирҙары Мостай Кәрим һәм Назар Нәжми, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Ғайса Хөсәйенов, әҙиптәр Фәүзиә Рәхимғолова, Наил Ғәйетбаев һәм башҡаларҙың әҫәрҙәрен башҡортсанан руссаға тәржемә итте һәм, төрлө йылдарҙа баҫтырып сығарып, рус телле уҡыусыны уларҙың бай һәм киң ҡырлы ижады менән таныштырҙы.
1410 йылға ҡарай ике яҡтарҙа ярҙамға инглиз ғәскәрҙәрен саҡырырға уйлай, әммә был ваҡытта Англияның Ирландияһында һәм Уэльста ихтилалдар тоҡана, һәм Шотландия менән яңы һуғыш башлана.
1356 йылда Эдуард улы Эдуард—Ҡара принц етәкселегендәге 30-меңлек инглиз ғәскәре Пуатье янындағы алышта француздарҙы ҡыйраталар һәм король Иоанн Мәрхәмәтлене тотҡонға алалар.
Хәрби уңышһыҙлыҡтар һәм иҡтисади ҡыйынлыҡтар Францияла халыҡтың баш күтәреүҙәренә килтерә — 1357—1358 йылдарҙа Париж ихтилалы һәм 1358 йылда Жакерия була.
Бретань нәҫеле өсөн барған Ор янындағы алышта инглиздәр еңеүенә ҡарамаҫтан, бретон герцогтары француз хөкүмәтенә яҡын мөнәсәбәттә булған, ә бретон рыцаре Бертран Дюгеклен хатта Францияның коннетабле булып киткән.
1328 йылда Капетингтар нәҫеленең туранан-тура һуңғы вәкиле Франция короле Карл үлгәндән һуң һәм Сали ҡанунына ярашлы Валуа нәҫеленең вәкилен Филипп тәхеткә ултырғандан һуң, Англия короле Эдуард был тәхеткә дәғүә белдерә.
Әммә эске сәбәптәр арҡаһында Эдуард француз тәхетенә дәғүә итмәүен белдерә һәм Филипп француз короле булыуын таный, һәм алмашҡа Гасконь өлкәһенә хоҡуҡтарын һаҡлап ҡала.
Һуғыштың беренсе осоро Эдуард өсөн уңышлы була, ул Түбәнге илдәр етәкселәре һәм Фландрия бюргерҙары менән килешеү төҙөргә ирешә, әммә 1340 йылда бер нисә һөҙөмтәһеҙ кампанияларҙан һуң был союз тарҡалыуға дусар була.
Ләкин 1340 йылда Слейс янындағы диңгеҙ алышында француз флоты тулыһынса тиерлек ҡыйратыла һәм Йөҙ йыллыҡ һуғыш тамамланғанына тиклем диңгеҙҙә өҫтөнлөк Англия флотына күсә.
1351 йылдың 26 мартында булған утыҙ инглиз рыцаре һәм сквайрҙары бер яҡтан, һәм утыҙ француз рыцарҙары һәм уларҙың ярҙамсылары икенсе яҡтан ҡатнашҡан алыш тарихта «Утыҙ алышы» исеме аҫтында билдәле ҡалған.
Баштағы уңыштарына ҡарамаҫтан, Англия үҙенең маҡсаттарына ирешә алмай, һуғыш һөҙөмтәһендә континенттағы бөтә биләмәләрен дә юғалта, тик Кале порты ғына 1558 йылға тиклем инглиздар ҡулында була.
Бретиньи тыныслыҡ килешеүе буйынса Эдуард башҡаса Франция тәхетенә дәғүә итмәгән, әммә шул уҡ ваҡытта Аквитаниялағы инглиз биләмәләрен һәмр Кале портын нығыта.
Йөҙ йыллыҡ һуғыш хәрби эш үҫешенә көслө йоғонто яһай: ҙур ғәскәрҙәр төҙөр өсөн бәләкәй генә сығымдар талап иткән пехотаның алыш яландарында роле көсәйә, тәүге даими ғәскәрҙәр килеп сыға.
1337 йылда инглиздәр Пикардия өлкәһенә һөжүм итеп ҡарайҙар, уларға Фландрияның ҡалалары һәм аҡһөйәктәре һәм Франңүцияның көньяҡ-көнбайыш ҡалалары ярҙам итәләр.
1837 йылда — немец физигы һәм астрономы Карл Огаст фон Штайнхайль, ике үткәргесле телеграфтың үҙенсәлектәрен тикшергән саҡта телеграф бәйләнеше өсөн бер үткәргестә етеүен белдерә.
Германияла радионы уйлап табыусы тип Генрих Герц , АҠШта — Дэвид Хьюз , тағы ла Томас Эдисон , АҠШта һәм ҡайһы бер балкан илдәрендә — Никола Тесла , Белоруссияла — Яков Оттонович Наркевич-Иодка , Францияла — Эдуард Бранли , Һиндостанда — Джагадиш Чандра Боше , Англияла — Оливер Джозеф Лодж , Бразилияла — Ландель де Муру иҫәпләнә.
1895 йылдың 7 майында Санкт-Петербургта уҙған Урыҫ физик-химик йәмғиәте ултырышында А. С. Попов үҙенең уйлап сығарылған объектын — ғәмәлдә донъялағы тәүге булып торған радиоалғысын күрһәтә.
Территорияһының ҙур ғына өлөшөн балсыҡлы тигеҙлек, ҡырсынлы һәм бейеклеге 500 метрҙан түбәнерәк булған, ә яр буйҙарындағы райондарын бейеклеге 200 метрға еткән ташлы плато биләй.
Яҫы таулыҡтар тирәләй бейеклеге 1000 метрға еткән куэста һырттары һәм баҫҡыс формаһындағы Адрар-Ифорас , Аир , Эннеди , Тадемаит һәм башҡа платолар урынлашҡан.
Климатик күҙлектән ҡарағанда, Сахара яҡынса 5 млн йыл элек, плиоцен дәүере башында сүллеккә әйләнә, шунан һуң климатта уртаса тирбәлеү күҙәтелә башлай; атап әйткәндә, Неолитик субплювиал осоронда Сахара һуңғы тапҡыр саванна була.
7 мең йыл буйына эре мөгөҙлө хайуандарҙың сүллек территорияһын биләп йөрөүе бында ошондай климат шарттарын тыуҙыра, шуға ла һуңғы 2 мең йыл эсендә Сахараның климаты бөтөнләй үҙгәрмәгән тиерлек.
Ахаггара, Тассилин-Аджера һәм Тибестинан алып Сахараның үҙендә боронғо йылғалар селтәре — Игаргар, Тафасасет, Таманрассет һәм башҡа ҡоро улаҡтар тармаҡланып бар тарафҡа һуҙылған.
Уның төп ҡушылдыҡтары — Зәңгәр и Аҡ Нил — Сахараның көньяҡ-көнсығышынан килеп инә һәм сүллектең көнсығыш сиге буйлатып һыуҙарын Урта диңгеҙгә алып барып ҡоя.
1964—1968 йылдарҙа Нилда бик ҙур Насер һыуһаҡлағысы төҙөлә, был ҡоролмаға һыу йыйылған ваҡытта Тошка күлдәре барлыҡҡа килә, Египет хөкүмәте был күлдәр районын киләсәктә оазисҡа әйләндереүҙе планлаштыра.
Сүллектең төньяҡ өлөшөндә ҡышҡы уртаса айлыҡ температура +13 тәшкил итә, Июлдә һауаның уртаса айлыҡ температураһы +37,2 етә , ә уртаса тәүлеклек температура +40 һәм унан дә юғарыраҡ булыуы ихтимал.
Һөтимәрҙәрҙең 60-ҡа яҡын төрө бар: ҡомда йәшәгән кимереүселәр ғаиләһе төркөмө, сысҡан, Капа ҡыр ҡуяны, эфиоп терпеһе, ҡуш тояҡлы ҡырағай кәзәләр, Сахараның ҡылысҡа оҡшаш мөгөҙлө антилопалары, газель-доркас, муфлон, ҡырағай Нубия ишәге, Аирҙа һәм Тибестала анубис павианы; тимгелле гиена, сүл бүреһе, гепард, ҡом төлкөһө, фенек төлкөһө, һәм мангустар ғаиләһенә ҡараған Египет мангусты һәм башҡа ғаиләләр көн итә.
Төньяҡ Сахарала һуңғы аддакс антилопаһын 1920-се йылдар башында аталар, сүллектең көньяғында һәм үҙәк ҡом тауҙарында көн иткән антилопалар популяцияһы ла байтаҡҡа кәмегән.
Көньяҡ Сахараның ҡоро тропик климатына тотороҡло юғары баҫым ячейкаларынан тыш көньяҡтараҡ урынлашҡан тотороҡло субтропик континенталь һәм тотороҡло булмаған диңгеҙ һауа массаларының миҙгелле үҙ-ара ҡатнашыуы ла даими рәүештә йоғонто яһай.
Сағыштырмаса дымлылыҡ 30-50 % тәшкил итә, сүллектең бөтә территорияһына дымлылыҡ етешмәүе һәм тупраҡтағы дымдың бик юғары кимәлдә парға әйләнеүе хас, тик яр буйҙары ғына иҫкәрмә булып тора.
Сахарала үҫемлектәр донъяһы бик ярлы: оазистарҙа, ҡалҡыу урындарҙа һәм вадиларҙа үҫкән ҙур булмаған үлән өйкөмдәре, ҡыуаҡлыҡ һәм ағастарҙан тора.
Һыу ресурстары бик наҡыҫ булған тигеҙлектәр һәм платоларҙа ҡоролоҡҡа һәм эҫелеккә сыҙамлы үләндәр һәм ҙур булмаған ҡыуаҡ һәм ағас төрҙәре үҫә Көп кенә өлкәләрҙә бер ниндәй үҫемлек тә үҫмәй.
Бөтә өлкәләрҙә лә үҫемлектәр донъяһына кеше эшмәкәрлеге ныҡ йоғонто яһай (мал көтөү, файҙалы үҫемлектәрҙе йыйыу, яғыулыҡ материалын әҙерләү һәм башҡалар).
Ҡоро тропиктарҙың таулы райондарында яуым-төшөм күп түгел һәм йыл әйләнәһенә булғылап тора, уйһыулыҡтарҙа урынлашҡан өлкәләрҙә ямғырҙар башлыса йәйгеһен яуа.
Сүллектең көнбайыш сигендәге температура һалҡын Канар ағымы менән йомшартыла, шуға ла конвекция яуым-төшөмө кәмей, уның ҡарауы дымлылыҡ арта, һәм ҡайһы берҙә томан төшә.
Бында түңәрәк, йондоҙға оҡшаған һәм башҡа формалағы бархандарҙы күрергә була; пирамидаль дюндарҙың бейеклеге 150 метрға етә, бейеклектәре 200-300 метрға еткән һырттар ҙа осрай.
Физиологик адаптацияларҙың төрлөлөгө, йәшәү урынын һайлау, бер-береһенә бәйле төрҙәрҙең барлыҡҡа килеүе һәм тоҡом ҡалдырыу ысулында был үҙенсәлек яҡшы сағылыш таба.
Эске райондарҙа страустар, һәр төрлө йыртҡыс ҡоштар, ҡош-секретарь, цесарка, , Африка филины һәм ғәҙәти сипуха; , , һоро башлы сүл ҡарғаһы һәм тауышлы ҡарғалар осрай.
Сахараның төньяҡ өлөшө, ер аҫты һыу ағымы көслө булғанлыҡтан, ер аҫты һыуҙарына бай, ә бына кәньяҡ өлөшөндә һыу аҙыраҡ, сөнки һыулы ҡатламдар тәрәндәрәк ята.
Сүллектең төньяҡтағы райондарына һыу шишмәләр һәм Антиатлас, Атлас, Орес тауҙарынан һәм Ливия, Тунис, Алжир, Марокко илдәрендәге һәм башҡа ҡалҡыулыҡтарҙан көслө ямғырҙарҙан һуң ағып төшкән һыуҙар ҡоро улаҡтарға тулып ағып килә.
Сахара территорияһында яҫы таулы тигеҙлектәрҙән тыш күп һанда әллә ни тәрән булмаған тоҙло майҙандар һәм ярайһы уҡ ҙур сөңгөлдәр бар, уларҙың ҡайһы берҙәрендә оазистарҙы осратырға була.
Сахара биләмәһендә бик бай нефть һәм тәбиғи газ (Сахара нефть һәм газ сығанағы бассейны, Хасси-Мессауд ятҡылыҡтарын да индереп) , тимер рудаһы һәм баҡыр рудаһы ятҡылыҡтары бар.
1974 йылда Алжирҙа «йәшел стена» проекты тормошҡа ашырыла башланы, уның барышында 1500 километр оҙонлоғонда, эвкалипт һәм башҡа ағастарҙы ултыртып, ҡомдарҙы тотҡарлау линиялары булдырылған.
Изогета файҙаланыу 100—200 мм, аридность индексы, финик пальмаһы һәм үләндәр үҫә башлаған ерҙәр төньяҡта, шулай уҡ көньяҡтан ботаник билдәләр беленә башлаған ерҙәр сиге булып тора.
Сүл составында бик күп төбәктәр бар: Тенере, Оло Көнбайыш Эрг, Оло Көнсығыш Эрг, Танезруфт, Хамада-эль-Хамра, Эрг-Игиди, Эрг-Шеш, Ғәрәп, Алжир, Ливия, Нубия, Талак сүлдәре.
Ғәлиә Солтанова халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы ғына түгел, композиторҙарыбыҙ әҫәрҙәрен дә актив пропагандалаусы, күп көйҙәрҙең тәүге башҡарыусыһы ла була.
«Зөлхизә», «Таштуғай», «Ашҡаҙар», «Шәүрә» кеүек мәшһүр йырҙарҙы бик оҫта башҡарыусы моңло йырсыны республикала ғына түгел, Мәскәү, Ленинград, Ҡазан, Урта Азия ҡалаларында, Финляндия, Монголия сәхнәләрендә лә көтөп алалар, алҡыштарға күмәләр.
Нескә һығылмалы ҡыҙғылт йәки һарғылт ботаҡлы, япраҡ ҡойоусы, бер өйлө, күләгәгә сыҙамлы ҡыуаҡ, бейеклеге 1—3 м. Япраҡтары ҡапма-ҡаршы урынлашҡан, һаплы, киң йомортҡанан алып эллипс формаһына тиклем, осонда осло йәки ослая барған, йомро йәки шына һымаҡ нигеҙле, өҫ яҡтан — йыйырсыҡлы, ҡарағусҡыл йәшел, һирәк төктәр менән, аҫ яҡтан — күгелйем, төктәре ҡуйыраҡ.
Уның яраҡлаштырылған формалары Молдовала, Украинала, Ҡырымда һәм өлөшләтә Түбәнге Волгала һәм Урта Азияла билдәле, шулай уҡ Көнсығыш һәм Үҙәк Европала ла киң таралған.
Макс Фасмерҙың «Рус теленең этимологик һүҙлеге»ндә яҙылыуынса, ҡыҙыл һүҙе төрөк, уйғыр йәки сығатай телдәренән үҙләштерелгән: — ҡыҙыл, йәки — кизил, шулай уҡ .
Әҫәрҙәре башҡорт шағирҙары Хәким Ғиләжев, Риф Мифтахов, Рауил Ниғмәтуллин, Ғилемдар Рамаҙанов һәм Рәшит Сабитов тарафынан тәржемә ителгән.
Һуғыштан һуң Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй: «Юность» журналының бүлеге мөдире; Мәскәү яҙыусылар ойошмаһы идаралығының секретары; «Новый мир» гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары.