polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Игелеков Абрар Ғабдулла улы — механизатор, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Хеҙмәт ветераны» миҙалы кавалеры, «Яңы Байрамғол» халыҡ предприятиеһының тракторсы-машинисы.
Солтанов Исмәғил Хөсәйен улы — башҡорт совет партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1923-1927 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе урынбаҫары һәм Эске эштәр халыҡ комиссары.
Улар иҫәбенә 1919 йылға тиклем Ырымбур губернаһына ингән Үрге Урал өйәҙенең Тамъян, Ҡатай, Түңгәүер, Күбәләк, Теләү , Көҙәй , Ҡарағай-Ҡыпсаҡ, Бөрйән, Учалы-типтәр һәм Троицк өйәҙе Ҡара-Табын, Барын-Табын, Ҡыуаҡан улустары инә.
Учалы районында бик күп төрлө ер аҫты байлыҡтары бар (баҡыр, цинк, көкөрт, йәшмә, алтын, гранит, төҙөлөштә ҡулланылған тау тоҡомдары һ.б.), шуға ла бында уларҙы сығарыу һәм эшкәртеү тармаҡтары етерлек кимәлдә үҫеш алған.
Икенсе нәмә — рәссам, ижадсы, М. С. Каган билдәләмәһе буйынса, ул художество эшмәкәрлеге ярҙамында билдәле бер сәнғәт төрө материалында «образлы моделдә үҙен ике тапҡырға арттыра».
Мәҫәлән, «сәнғәт объекты» төшөнсәһе һәр нәмәне аңлата ала:йыш ҡына эстетик һәм художестволы үҙенсәлектәргә эйә булмаған һынлы йәки һынлы булмаған сәнғәт әҫәрҙәре, дадаизм, инсталляция, боди-арт, реди-мейд.
Роман телдәрендә һәм, шуға ярашлы, Көнбайыш Европа сәнғәт тарихында терминдарҙы бер телдән икенсеһенә тәржемә итеүе ауыр булған «сәнғәткә» һәм «художество»ға бүленеш юҡ.
Француз яҙыусыһы П. Валери «сәнғәт» төшөнсәһенең түбәндәге билдәләмәһен бирә: «Сәнғәт» һүҙе башта эш итеү рәүешен белдерә һәм башҡа бер нәмәне лә аңлатмай.
«Сәнғәт» термины әкренләп мәғәнәһе буйынса тарҡала һәм ниндәй ҙә булһа аңлы йәки аңлы кондиционерлы эшмәкәрлектә эш итеү режимына ғына ҡарата ҡулланыла башлай.
Әммә бөтә «сәнғәт юлдары» һәр кешегә бер тигеҙ барып етмәй, шуға күрә «сәнғәт» һүҙенең мәғәнәһе эш-хәрәкәт режимының сифаты йә ҡиммәте төшөнсәһе менән тулыландырыла.
Әммә уларҙың ғүмере бик ҡыҫҡа була, һәм иҫке тенденцияларҙың аҙағын Эйнштейндың сағыштырмалығы һәм Фрейдтың «» кеүек яңы асыштары ғына түгел, ә ике донъя һуғышы арҡаһында техниканың бығаса күрелмәгән үҫеше лә яҡынайта.
Сәнғәт күренешен, атап әйткәндә, сәнғәт тарихын, дөйөм тарих һәм сәнғәт тарихының бер өлөшө булараҡ, фәнни өйрәнеү нигеҙенә боронғо мәҙәниәт һәм Көнбайыш Европа цивилизацияһының христиан традициялары булдырған күп кенә төп төшөнсәләр һалынған.
Европа фәнендәге төп төшөнсәләр: Донъяны барлыҡҡа килтергәндән алып Һуңғы хөкөмгә тиклем тарихи ваҡыттың берҙәм йүнәлеше тураһындағы фекерҙәр принцибы һәм, атап әйткәндә, художестволы фекерләү принцибы), хронотоп төшөнсәләре , танып белеүҙең аныҡ һәм интуитив алымдары, ижади фекерләү, фекерләү һәм баһалау азатлығы комбинацияһы һәм башҡалар.
Мәғрифәтселек осоронда рәссамдар ҡатмарлы һәм камил сәғәт механизмы кеүек тойолған Ғаләмдең физик һәм рациональ аныҡлығын, шулай уҡ үҙ заманының революцион идеяларын сағылдырырға тырыша.
Сәнғәттең төп компоненттарына әҙәбиәт , башҡарыу сәнғәте һәм һынлы сәнғәт (шул иҫәптән һүрәт, һынлы сәнғәт, кино төшөрөү, архитектура, керамика, скульптура һәм фотография) инә.
Тарихҡаса булған мәмерйә картиналарынан алып хәҙерге заман фильмдарына тиклем сәнғәт хикәйәләр һөйләү һәм кешенең тирә-яҡ мөхит менән мөнәсәбәте тураһында хәбәр еткереү өсөн үҙенсәлекле һауыт булып хеҙмәт итә.
Хеҙмәт теорияһы буйынса, тәүтормош йәмғиәтендә тәүтормош һынлы сәнғәте ғәмәли проблемаларҙы хәл итеү өсөн кеше эшмәкәрлеге ысулы булараҡ менән бергә барлыҡҡа килә.
Урта палеолит дәүерендә барлыҡҡа килгән тәүтормош сәнғәте Үрге палеолитта 40 мең йыл самаһы элек барлыҡҡа килә һәм йәмғиәттең ысынбарлыҡты үҙләштереүҙәге яңы этабын кәүҙәләндергән социаль продукты була Боронғо сәнғәт әҫәрҙәре, мәҫәлән, Көньяҡ Африкала табылған ҡабырсаҡ мунсаҡ.
Һиндостанда һәм Тибетта сәнғәт дини бейеү һәм скульптура менән бик ныҡ бәйле була, уларға һынлы сәнғәт оҡшарға тырышҡан, сағыу контраст төҫтәргә һәм асыҡ контурҙарға ынтылған.
Мәҫәлән, Тан дәүерендәге һынлы сәнғәт, ҡатмарлы һәм монохром, идеаллаштырылған пейзаж һүрәтләнгән, ә Мин дәүерендә ҡуйы төҫтәр һәм жанрлы композициялар булған.
Модернизм, үҙенең ҡаты нормалар культы һәм ХХ быуаттың икенсе яртыһында хәҡиҡәтте идеалистик эҙләү менән үҙенең тормошҡа ашмаҫлыҡ булыуын аңлауға юл аса.
Ҡиммәттәрҙең сағыштырмалығы хәҙерге заман сәнғәте осороноң башланыуын һәм сәнғәттең тамамланыуы тураһында фекер алышыу тыуҙырған постмодернизмды тәнҡитләү осорон билдәләгән хәҡиҡәт булараҡ ҡабул ителә.
Донъя мәҙәниәте һәм тарихы, сәнғәте шулай уҡ ирония менән эшкәртелә башлаған сағыштырма һәм үткер категориялар тип һанала башлай, ә төбәк мәҙәниәттәре сиктәренең буралыуы уларҙың берҙәм глобаль мәҙәниәттең бер өлөшө булараҡ аңлауына килтерә.
Хәҙерге заман мәғәнәһендә сәнғәт нигеҙҙәрен боронғо цивилизациялар һалған: Мысыр, Месопотамия, фарсы, һинд, ҡытай, грек, рим, шулай уҡ Ғәрәбстан һәм башҡалар.
Мәҫәлән, боронғо грек оҫталары күп йәһәттән кеше тәнен һүрәтләүҙә башҡаларҙы уҙып киткән һәм уның мускулдарын, торошон, дөрөҫ пропорцияларын һәм матурлығын күрһәтә алған.
Социаль-эстетик нормалар һәм баһалауҙар эволюцияһы менән бергә донъяны эстетик йәһәттән сағылдырыусы формалар тыуҙырыуға йүнәлтелгән һәр төрлө эшмәкәрлек тә сәнғәт тип аталыу хоҡуғын ала.
Тәүтормош ижадының коммуникатив утилитаризмы эстетик аспектты үҫтереү менән бер рәттән бөтә халыҡтарҙың мәҙәниәттәренең полиграфияға тиклемге фольклор осоронда асыҡ күҙәтелә.
Бөтә йәмғиәт киңлегендә, сәнғәт - танып белеү һәм ысынбарлыҡты сағылдырыуҙың айырым бер ысулы, йәмғиәти аңдың художестволы эшмәкәрлеге формаһының береһе һәм кешенең, шулай уҡ барлыҡ кешелектең рухи мәҙәниәтенең бер өлөшө, бөтә быуындарҙың ижади эшмәкәрлегенең күп ҡырлы һөҙөмтәһе ул. Фәндә төп ижади, художестволы эшмәкәрлекте лә, шулай уҡ уның һөҙөмтәһе булған нәфис әҫәрҙе лә сәнғәт тип атайҙар.
Улар һынлы сәнғәттә һәм мозаикала алтын фон ҡулланып, Күк донъяһының күҙгә күренмәҫ юғары мөһабәтлегенә баҫым яһай, яҫы ысынбарлыҡҡа бик оҡшамаған формаларҙа кеше һындарын кәүҙәләндерә.
искусство ; — тәжрибә, һирәгерәк вәсвәсә) — ысынбарлыҡты образлы аңлап ҡабул итеү; үҙеңдең эске һәм тышҡы донъяға ҡарашыңды художестволы образда сағылдырыу нәтижәһе йәки барышы ; авторҙы ғына түгел, башҡа кешеләрҙе лә ҡыҙыҡһындырыуға йүнәлтелгән ижад.
Тәүтормош музыкаһы, бейеүҙәре, йырҙары һәм йолалары, шулай уҡ геоглифтар — ер өҫтөндәге һүрәттәр, дендроглифтар — ағас ҡабығындағы һүрәттәр һәм хайуан тиреһендәге һүрәттәр, төҫлө пигменттар ярҙамында тәндең төрлө биҙәктәре һәм мунсаҡ кеүек төрлө тәбиғи әйберҙәр, мәҫәлән, мунсаҡтар.
Таш быуатта сәнғәт тәүтормош йолаларынан, музыканан, бейеүҙәрҙән, тән биҙәүестәренән, геоглифтарҙан — ерҙәге һүрәттәрҙән, дендрографияларҙан — ағас ҡабығындағы һүрәттәрҙән, мәмерйәләрҙәге һүрәттәрҙән, ҡаяға төшөрөлгән картиналарҙан, петроглифтарҙан һәм скульптуранан ғибәрәт.
быуаттың икенсе яртыһында — быуат башында ҙур оҫталыҡ талап иткән эшмәкәрлек социаль психология өлкәһендә түгел, ә феноменология өлкәһендә, йәғни социаль түгел, ә индивидуаль аң һәм уникаль шәхси ижади фекерләү күренеше булараҡ ҡарала.
Сәнғәттә япон стилдәрен урындағы император династиялары тип тә атайҙар, ә уларҙың һынлы сәнғәтендә һәм каллиграфияһында үҙ-ара ярайһы уҡ бәйләнеш һәм тәьҫир итешеү күҙәтелә.
Көнсығышта ислам илдәрендә һынлы сәнғәт башлыса архитектураға, орнаментҡа, биҙәүгә, каллиграфияға, биҙәүестәргә һәм башҡа декоратив-ҡулланма сәнғәт төрҙәренә ҡайтып ҡалған.
Ҡайһы бер авторҙар фекеренсә, ул мәғлүмәтте ҡабул итеү һәм һаҡлау, тапшырыуҙың телгә бәйле ысулдары барлыҡҡа килгәнсе үк барлыҡҡа килгәндер .
«Ҡара йөҙҙәр» спектакле дүрт номинацияла «Алтын битлек» премияһына дәғүә итә: «Иң яҡшы режиссёр эше» , «Иң яҡшы рәссам эше» , «Иң яҡшы костюмдар оҫтаһы эше» һәм «Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле».
Театр башҡорт халҡының милли ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлап ҡалыуҙа ҙур роль уйнай, башҡорт мәҙәниәте менән бер рәттән донъя мәҙәниәте ҡаҙаныштарын үҙләштерә.
Шул уҡ ваҡытта, сәләфиҙәргә эйәреп, экстремистик сөнни ойошмалар шиғыйҙарҙы һәм суфыйҙарҙы кәм тигәндә фетнәселәр тип һанайҙар; шиғыйҙарҙың да оҡшаш ойошмалары бар.
Этимологик йәһәттән, быуат Сиркәү Атаһы Иероним Стридонский билдәләгәнсә, ересь кеше үҙ хөкөмөнә нигеҙләнеп ниндәй тәғлимәткә ышанырга икәнен һайлағанда барлыҡҡа килә.
Ләкин хәҙерге ваҡытта, Ислам хеҙмәттәшлеге Ойошмаһына ағза булыу сәбәпле, унда дәүләттәр өс ағымдың өҫтөнлөгө менән күрһәтелгән, мосолман дәүләттәре хөкүмәттәре ғәҙәттә был ағымдарҙы, йыш ҡына бик үк дөрөҫ булмаһа ла, мосолман тип таныйҙар.
Мөртәтлек, Ересь (бор. грек. бор. грек. — «һайлау, йүнәлеш, мәктәп, уҡыу-уҡытыу, секта» ;) — дөрөҫ тип һанала торған дини тәғлимәткә икенсе ҡараш тәҡдим итеп, дини тәғлимәттән аңлы рәүештә ситкә тайпылыу.
Көнкүреш кимәлендәге телмәрҙә ҡайһы ваҡыт һөйләүсенең ысын тип иҫәпләнгән тәғлимәтте аңлы рәүештә кире ҡағыуы йә боҙоп күрһәтеүе, шулай уҡ ялған тип иҫәпләнгән фекерҙе аңлы рәүештә дөрөҫ тип раҫлауҙы «ересь» тип әйтеүсәндәр.
Даими тораҡ пункттар, ҡағиҙә булараҡ, 3800—4000 метр бейеклектәге үҙәндәрҙә һыу һәм сағыштырмаса горизонталь ер өҫтө булған ерҙә урынлаша; ауыл хужалығы өсөн булған бөтә биләмәләр террасалы һәм ваҡ баҫыуҙарға бүленгән.
Һәр ҙур үҙәндә йәшәгән халыҡтың күбеһе бер-береһенә бойондороҡһоҙ була, уларҙа төрлө дәүләт берәмектәре төҙөлә, шуға күрә бик күп район халҡы ябыҡ этник төркөмдәр ойошмалары барлыҡҡа килә.
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр дөрөҫ Урта диңгеҙ йөҙө һыҙаттары булған Ладакх дардтарын арийҙарҙың туранан-тура вариҫтары итеп ҡарай, икенселәре, улар Александр Македонский яугирҙәренең вариҫтары, тип иҫәпләй, беҙгә килеп еткән сығанаҡтарҙан билдәле булыуынса, уларҙың армияһы беҙҙең эраға тиклем быуатта Куллу үҙәненә барып етә.
Һуңынан, 1970 — 80-се йылдарҙа, Бөйөк Гималай һыртын киҫеп үткән һәм бейеклеге 5000 метрҙан ашыу булған бер нисә үткәүел аша үткән Лех-Кьеланг-Манали юлы төҙөлә.
Көньяҡ тау итәктәре башлыса ҡомташтарҙан һәм конгломераттарҙан тора, нигеҙ битләүҙәре һәм күсәр зонаһы гнейстарҙан, кристалл сланецтарҙан, граниттарҙан, филлиттарҙан һәм башҡа магматик һәм метаморфик тау тоҡомдарынан тора.
Элекке Джамму һәм Кашмир кенәзлегенең көнбайышын һәм төньяғын — Гилгит, Балтистанды Каракорум һыртына һәм Ҡытай сигенә тиклем — Пакистан биләй, ә Тибетҡа йәнәш көнсығыш һәм төньяҡ-көнсығыш райондарҙы ҠХР баҫып ала.
1999 йылдың ноябрендә Америка Ҡушма Штаттарының Милли география йәмғиәте альпинистары һәм ғалимдары, глобаль юлдаш позицияһы системаһының мәғлүмәттәрен файҙаланып, Эверестың диңгеҙ кимәленән 8850 метр бейеклектә булыуын асыҡлай — быуат уртаһында инглиз топографтары һәм картографтары билдәләгән бейеклектән 2 метрға юғары.
быуат уртаһына тиклем төбәктә Гималай үҙәнендәге төрлө дәүләттәрҙе бер-береһе менән, шулай уҡ көньяҡ һәм көнбайыш тигеҙлектәр, Памир, Урта Азия, Тибет һәм Ҡытай менән тоташтырыусы каруан һуҡмаҡтары бәйләнештең берҙән-бер ысулы булып тора.
Хәҙерге ваҡытта шерптар — йөк йөрөтөүсе генә түгел, ә Гималайҙы өйрәнгән Европа, Америка йәки Австралия тикшеренеүселәренең тиң хоҡуҡлы, тәжрибәле һәм яҡшы кейенгән партнёрҙары ла.
Гималай тауҙары Һинд-Ганг тигеҙлеге буйлатып, 3 баҫҡыс хасил итеп, ҡалҡып тора: улар Сивалик ; Кесе Гималай ; улар араһында — буй-буй уйпатлыҡтар аша Оло Гималай тауҙары .
Гималай тауҙарында үҫемлектәр бүлкәт менән урынлашҡан: түбәндәрәк тераи , юғарыраҡ мәңге йәшел тропик, япраҡлы, ылыҫлы, ҡатнаш урмандар, Альптағы кеүек яландар .
1976 йылда Сагарматха милли паркы ЮНЕСКО тарафынан Ер халыҡтарының тәбиғи байлығын һәм традицион йәшәү рәүешен һаҡлау маҡсатында төҙөлгән Бөтә донъя мәҙәни һәм тәбиғәт мираҫы һәйкәлдәре исемлегенә индерелә.
фундаменталь астрометрия, күҙәтеүҙәрҙән күк есемдәре координаталарын билдәләү, йондоҙ тороштары каталогтарын төҙөү һәм астрономик параметрҙарҙың һанлы ҡиммәттәрен билдәләү — йондоҙҙар координаталарындағы тәбиғи үҙгәрештәрҙе иҫәпкә алырға мөмкинлек биргән дәүмәлдәрҙе билдәләү бурысы тора;
төрлө координаталар ярҙамында күк есемдәренең күҙгә күренеп торған торошон һәм хәрәкәтен билдәләүҙең математик ысулдарын, шулай уҡ ваҡыт үтеү менән яҡтыртҡыстар координаталарында тәбиғи үҙгәрештәр теорияһын эшләгән сферик астрономия
Уның тулҡын оҙонлоғо күренеп торған яҡтылыҡ тулҡын оҙонлоғона яҡын булһа ла, инфраҡыҙыл нурланыш атмосфера тарафынан ныҡ һеңдерелә, бынан тыш, был диапазонда Ер атмосфераһы ныҡлы бүленеп сыға.
Инфраҡыҙыл нурҙар күҙгә күренгән яҡтылыҡты йотҡан саң болоттары аша үтә ала, был йәш йондоҙҙарҙы молекуляр болоттарҙа һәм галактик йәҙрәләрҙә күҙәтергә мөмкинлек бирә.
Сауҙа һәм навигация үҫеше һәм сәнәғәттең барлыҡҡа килеүе менән бәйле яңы талаптар ҡуйыла, фәнде дин йоғонтоһонан азат итеүгә булышлыҡ итә һәм бер нисә ҙур асышҡа килтерә.
Тик 1822 йылда инквизиция, католик сиркәүенең алдағы ҡараштарына ҡаршы сығып, формаль рәүештә Римда Ерҙең хәрәкәте һәм Ҡояштың хәрәкәтһеҙлеге тураһында фекерҙәр яҙылған китаптар баҫтырып сығарыу рөхсәт ителә, тип иғлан итә.
Был үҙ эсенә башҡа галактикаларҙа һәм планета томанлыҡтарында зәңгәр йондоҙҙарҙы, супернова ҡалдыҡтарын, әүҙем галактик йәҙрәләрҙе өйрәнеүҙе үҙ эсенә ала.
Иң боронғо яҙма сығанаҡтар араһында астрономик күренештәрҙең тасуирламалары, шулай уҡ күк есемдәренең ҡояш сығыу ваҡытын һәм ҡояш байыуын алдан күҙаллауҙың тәүтормош схемалары, ваҡытты иҫәпләү һәм календарҙы һаҡлау ысулдары осрай.
Күренеп торған яҡтылыҡ яҡынса 4 000 7000 диапазонын ҡаплаһа ла, был диапазонда ҡулланылған ҡорамалдар яҡын ультрафиолет һәм инфраҡыҙыл диапазонды тикшереү мөмкинлеген бирә.
Хәҙерге астрономияның барлыҡҡа килеүе Птолемей донъяһының геоцентрик системаһын кире ҡағыу һәм уны Николаус Коперниктың гелиоцентрик системаһы менән алмаштырыу , күк есемдәрен телескоп менән өйрәнеү һәм донъяның тартылыу көсө законын асыу .
быуаттар астрономия өсөн Ҡояш системаһы, беҙҙең Галактика һәм йондоҙҙарҙың, Ҡояштың, планеталарҙың һәм башҡа йыһан есемдәренең физик тәбиғәте тураһында мәғлүмәт һәм белем туплау осоро була.
Йондоҙ астрономияһы йондоҙҙарҙың, йондоҙҙар системаһының һәм йондоҙ-ара материяның физик үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып арауыҡ таралыуы һәм хәрәкәте законлылыҡтарын өйрән.
Космохимия йыһан есемдәренең химик составын, Ғаләмдә химик элементтарҙың күплеге һәм таралыу закондарын, йыһан матдәһе барлыҡҡа килгәндә атомдарҙың ҡушылыу һәм күсенеү процестарын өйрәнә.
Күпселек астрономик күҙәтеүҙәр булып күренеп торған яҡтылыҡты һәм башҡа электромагнит нурланышты яҙыу һәм анализлау тора Астрономик күҙәтеүҙәрҙе үлсәүҙәр башҡарылған электромагнит спектр өлкәһе буйынса бүлергә мөмкин.
Был теориялар, үҫешкән арифметика һәм геометрия нигеҙендә Урта диңгеҙ илдәрендә христианлыҡҡа тиклемге дәүерҙең һуңғы быуаттарында Ҡояш, Ай һәм яҡты планеталарҙың хәрәкәтен аңлатҡан һәм фаразлаған.
Ҡайһы бер радиотулҡындар йылылыҡ нурланышы рәүешендәге астрономик объекттар тарафынан сығарылһа ла, Ерҙән күҙәтелгән радиоэмиссияның күп өлөшөн синхротрон нурланыш тәшкил итә, ул электрондар магнит ҡырында хәрәкәт иткәндә барлыҡҡа килә.
Радиоастрономия астрономик күҙәтеүҙәрҙең башҡа төрҙәренән айырылып тора, сөнки өйрәнелә торған радиотулҡындарҙы айырым фотондар сифатында түгел, ә тулҡындар тип ҡарарға мөмкин.
Ерҙең ракеталарын һәм яһалма юлдаштарын атмосферанан тыш астрономик күҙәтеүҙәр үткәреү өсөн ҡулланыу йыһан есемдәренең яңы төрҙәрен асыуға килтерә: радиогалактика, квасарҙар, импульстар, рентген сығанаҡтары һ.
Эре оптик телескоптарҙың барлыҡҡа килеүе, юғары сиселешле радиотапшырыуҙар булдырыу, системалы күҙәтеүҙәрҙе тормошҡа ашырыу Ҡояштың күп миллиард йондоҙҙарҙан — галактикаларҙан торған диск формаһындағы ғәйәт ҙур системаның бер өлөшө булыуын асыҡлауға килтерә.
Атап әйткәндә, астрономия Ҡояш һәм башҡа йондоҙҙарҙы, Ҡояш системаһындағы планеталарҙы һәм уларҙың экзопланета юлдаштарын, астероидтарҙы, [[кометаларҙы, метеороидтарҙы, планета-ара матдәне, йондоҙ-ара матдәне, пульсарҙарҙы, ҡара упҡындарҙы, томанлыҡтарҙы, галактикаларҙы һәм галактикалар тупланмаһын, квазарҙарҙы һәм башҡа бик күп нәмәләрҙе өйрәнә.
а) ғәмәли астрофизикаға бүленә, уларҙа астрофизик тикшеренеүҙәрҙең ғәмәли ысулдары һәм ҡоралдар һәм ҡоралдар эшләнә; б) физика ҡанундары нигеҙендә күҙәтелгән физик күренештәргә аңлатмалар бирелгән теоретик астрофизика.
Галактикаларҙың спектрын тикшереү Эдвин Хабблға 1929 йылда «галактикаларҙың таралыуы» күренешен асыҡларға мөмкинлек бирә, һуңыраҡ ул " ғаләмдең киңәйеүенә " нигеҙләнгән аңлатмалар ала.
быуаттың икенсе яртыһында ғына барлыҡҡа килгән яңы йүнәлештәрҙең береһе — археоастромия, ул боронғо кешеләрҙең астрономик белемен өйрәнә һәм Ерҙең прецессия күренешенә нигеҙләнгән боронғо ҡоролмаларҙы даталауға булышлыҡ итә.
Был ике тармаҡ бер-береһен тулыландыра: теоретик астрономия күҙәтеү һөҙөмтәләренә аңлатмалар эҙләй, ә күҙәтеү астрономияһы теоретик һығымталар һәм гипотезалар өсөн материал һәм уларҙы тикшереү мөмкинлеген бирә.
Артабан уның юлдашы тиро ҡайтып китә, ә Басё Ямато, Мино һәм Овари провинцияларында булғандан һуң ҡабаттан Уэноға ҡайта, бында Яңы йылды ҡаршылай һәм тағы ла Ямато, Ямасиро, Оми, Овари һәм Каи провинцияларында сәйәхәт ҡылып, апрелдә үҙ йортона ҡайта.
Басё үҙенән һуң 7 антология ҡалдыра, уларҙы булдырыуҙа уның уҡыусылары ла ҡатнаша: «Ҡышҡы көндәр» , «Яҙғы көндәр» , «Юҡҡа сыҡҡан баҫыу» , «Ҡабаҡ» , «Маймылдың һалам кейеме» , «Күмер тоғо» , лирик көндәлектәр, китаптарға һәм шиғырҙарға инеш һүҙҙәр, сәнғәт һәм шиғриәттәге ижад процесы тураһында уйланыуҙар булған хаттар.
Айытҡолов Азат Миңлеғәле улы , ҡурайсы, педагог, Рәсәйҙең атҡаҙанған , Башҡортостандың халыҡ артисы , ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының Ғәлимов Сәләм исемендәге һәм Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.
Файҙалы ҡаҙылмалары: Йылайыр ятҡылығында — балсыҡ, Юлдыбай ятҡылығында — балсыҡҡа ҡушыла торған ҡом, Үрге Сәлимдә — ҡыҙыл балсыҡ, Исҡужала — тѳҙѳлѳш таштары.
Һәр өс көн һайын тәнде таҙартыу өсөн эс йомшартыусы һәм ҡоҫтороусы дарыуҙар эсергә, дин буйынса билдәле бер ваҡыт арауығында итле һәм һөтлө аштан баш тартырға ҡушылған.
Бөгөнгө заман кешеһенә ғәҙәти булған кеше анатомияһы һәм физиологияһы төшөнсәләре боронғо Египет медицинаһында бөтөнләй булмаған, ә инде был туралағы күҙаллауҙар идеалистик һаналған.
«Египет әҙ ҡанлылығы» йәғни «анкилостомоз»-дың килеп сығыу сәбәбе (үҙенсәлекле ауырыу, паразитар этиологияһы яңыраҡ ҡына асыҡланған) боронғо египет папирустарында уҡ теүәл күрһәтелгән.
Шулай итеп, боронғо донъяла врачтар һәм ҡанбабалар дауалауҙың мистик һәм магик формалары менән бер рәттән рациональ дауалау алымдары һәм халыҡ медицинаһының шифалы әмәлдәрен дә файҙалана.
Боронғо грек врачы Гиппократтың, Рим тәбиғәт фәндәре белгесе Клавдий Галендың, Александрия врачы Герофилдың һәм Эрасистраттың хеҙмәттәрен бөгөнгә еткергән тарихи документтар бар.
Бынан тыш, боронғо Көнсығыш яҙма ҡомартҡылары (боронғо Египет медицина папирустары; Хаммурапи законы; Һиндостанда Аюрведа законы һ. б.) боронғо дәүләттәрҙә врачтарҙың эшмәкәрлек итеү шарттары, дауалау өсөн гонорар күләме һәм ауырыуға зыян килтергән өсөн яуаплылыҡ дәрәжәһе закон менән регламентланған, тип дәлилләй.
Диетологтар шәкәр диабеты, йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуы ваҡытында, артыҡ ауырлылыҡтан, аш һеңдереү процессы боҙолғанда, аллергиянан, туймағанлыҡтан, шеш ваҡытында терапевтик диета тәғәйенләй.
Ғәрәптәр медицина үҫешенә айырыуса ҙур өлөш индергән шарттарҙа йәшәй күрәһең, сөнки ислам ауырыуҙарҙан дауа эҙләргә саҡыра һәм дауалаусыларҙы күккә күтәреп маҡтай.
Билдәле ғәрәп медиктары: Аарон, Бактишва , Гонен, Ибн аль-Вафид , Ар-Рази, Али ибн Сахль Раббан аль-Табари , Ибн Сина , Албукасис, Ибн Рушд , Абдул-Латиф аль-Багдади .
Шулай итеп, шул дәүерҙәге кешенең тирә-яҡ донъяның асылын һәм закондарын белмәүе, тәбиғәт алдындағы көсһөҙлөгө кеше организмына эйәләшкән ҡара көстәр тураһындағы ялған куҙаллауҙарҙың һәм уларҙы дауалау буйынса төрлө магик алымдарҙың барлыҡҡа килеүенә сәбәпсе булған.
Медици́на — диагностика, дауалау терапияһы, ауырыуҙарҙы профилактикалау, сәләмәтлекте һаҡлау һәм нығытыу, кешенең хеҙмәткә яраҡлылығын, ғүмерен оҙайтыу, шулай уҡ физик, психик сирҙәр ваҡытында хәлде еңеләйтеү маҡсаты берләштергән фәнни белем һәм практик саралар системаһы.
мәғлүмәттәр биреүсе( айыҡ аҡыл, билдәләр,нәсихәт, рецептар, шәхси тәжрибә, традициялар һ.б.) белем, был- системаһыҙ, иҫбатлауһыҙ, яҙма рәүештә теркәлмәгән белем.
Көнкүреш белеме кешегә тирә-йүндә юғалып ҡалмаҫҡа ярҙам итә, уның көндәлек тәртибе һәм күҙаллауының нигеҙе булып тора,тик ул хаталар һәм ҡапма-ҡаршылыҡтарҙан азат түгел.
Тарихта иң беренсе белем төрө тип уйын аша танып белеүҙе атайҙар (ул шартлы ҡағиҙә һәм маҡсаттарға нигеҙләнә, көндәлек торомош мәшәҡәттәренән айырылып, үҙ файҙаңды ҡайғыртмаҫҡа, ирекле рәүештә ҡабул ителгән уйын ҡағиҙәләренә буйһонорға мөмкинлек бирә).
Фәнни белемгә логик яҡтан нығытылыу, иҫбатланыу, һөҙөмтәләрен яңынан ҡабатлау мөмкинлеге, тикшереп булыу, хаталарҙы төҙәтергә тырышыу һәм ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы бөтөрөү кеүек сифаттар хас.
Белем, ғилем — ниндәйҙер өлкәләге мәғлүмәттәр йыйылмаһы, ысынбарлыҡты өйрәнеү процесының ижтимағи-тарихи практикала тикшерелгән, логика тарафынан раҫланған һөҙөмтә.
Эске яныулы двигателдең ҡайһы бер ҡушымталары ҙур ресурс талап итмәй (ҡабыҙыу двигателдәре, АТГМ двигателдәре, торпедалар һәм дрондар), шуға күрә уларҙың конструкцияһында, мәҫәлән, нефть һәм һауа өсөн фильтрҙар булмауы ихтимал.
Двигатель винтлы характеристика эшләгәндә, ғәҙәттә, трансмиссияһыҙ махсус корректировка талап ителмәй, әммә автомобилдәрҙә һәм тракторҙарҙа яҡшы транспорт характеристикаһы трансмиссияла тапшырыуҙар һанын кәметергә һәм идара итеүҙе еңеләйтергә мөмкинлек бирә.
Был ҡоролма ике өлөштән тора: сығаралыусы газдар менән идара ителеүсе роторлы турбиналы тәгәрмәс һәм дөйөм валдың ҡапма-ҡаршы яҡтарына ҡуйылған үҙәктән ситкә ынтылыусы компрессор.
Эшсе мөхиттең ағымы ротор әйләнәһе тирәләй беркетелгән ҡалаҡтарҙа эш итә һәм уларҙы вал менән бергә хәрәкәткә килтерә, ул турбинаның роторы менән бергә йылылыҡҡа сыҙамлы иретмәнән эшләнә.
Ҡайһы бер схемаларҙа двигателдәр ике йәки унан да күберәк көсәйтеү стадияһына эйә, ғәҙәттә, аралыҡ һыуытыу менән, ә турбокомпрессорҙар көйләнә , был, ҡағиҙә булараҡ, әйләнешкә ҡарап, төрлө ҡеүәттең варианттарын алырға мөмкинлек бирә.
бик ҡаты билдәләнгән параметрҙары булған яғыулыҡты ҡуллана (парға әйләнеү, парҙың тығыҙлығы, яныу йылыһы, октан йәки цетан һаны), сөнки эске яныулы двигателдең эшкә һәләлеге ошо үҙенсәлектәргә бәйле;
Водород күп осраҡта шыйыҡ формала һаҡлау ҡыйынлыҡтары һәм ҡиммәттәре арҡаһында йыһан аппараттары двигателдәре өсөн ҡулланыла, ҡоро ер транспортында ҡулланыу киң таралыу ала алмай.
Дизель двигателдәре детонацияға дусар ителмәгәнлектән (ВМТ-нан һуң яғыулыҡты ҡыҫыу тактын бирә һәм яна башлау сәбәпле), ҡыҫыу дәрәжәһе детонация менән сикләнмәй.
Уны 15-тән юғарыраҡ күтәреү һөҙөмтәлелекте арттырмай тиерлек, сөнки шул уҡ ваҡытта максималь баҫым оҙағыраҡ яныу һәм һиптереүҙең алға китеш мөйөшөн кәметеү менән сикләнә.
Ләкин бәләкәй үлсәмле дизелдәрҙең ҡыҫылыу дәрәжәһе ҙур йылылыҡ бүлгесе шарттарында ышаныслы тоҡаныу өсөн һәм ҡаты булмаған эш өсөн 26-ға тиклем булыуы мөмкин.
Ҡеүәтле һәм еңел эске яныулы двигателдәр быға тиклем булмаған транспорт төрҙәрен (автомобиль, мотоцикл, винтлы һәм реактив самолеттар, вертолет, ракета, космос аппараттары, газ турбиналы судно) булдырыу, суднолар электр станцияларының һәм паровоздарҙың һөҙөмтәлелеген һәм экологик яҡтан таҙалығын күтәреү мөмкинлеген бирә.
Моторлаштырыу кешеләрҙең тормошон тиҙләтеүгә, тотош автомобиль мәҙәниәтенең барлыҡҡа килеүенә килтерә; хәрби эштәрҙә ғәҙәттән тыш емергес үлем машиналары (танк, истребителдәр, бомбардировщик, ғәҙәти һәм йәҙрә башлы ракеталар, торпедалы һыу аҫты кәмәһе һәм башҡалар) эшләү мөмкинлеген бирә.
Беренсе газ двигателе 1801 йылда), Франсуа Исаак де Риваз , Жан Этьен Ленуар , Николаус Отто (1861 йылда ҡатнашма ҡыҫылыу аша осҡон менән тоҡанған двигатель, 1876 йылда дүрт тактлы двигатель), Рудольф Дизель (күмер саңында дизель двигателе, 1897 йыл, кәрәсин двигателе, шул уҡ йылда 25 % һөҙөмтәлелек менән), Готлиб Даймлер һәм Вильгельм Майбах, Костович Огнеслав Степанович , Тринклер Густав Васильевич , Раймонд Александрович Корейво, Фридрих Артурович Цандер, Вернер фон Браун (реактив һәм турбореактив двигателдәре, 1930-сы йылдарҙан алып Ай программалары.
Шыйыҡландырылған газды ҡулланғанда (йәки СУГ — 16 атм баҫым аҫтында баллонда һаҡлана; йәки СПГ — криоген ҡорамалдар талап итә) туҡланыу системаһына парландырғыс һәм газ редукторы инә, бынан һуң һауа-газ ҡатышмаһы аша двигателгә һурыла йәки форсунка ярҙамында индерелә.
Генератор газында эшләгәндә (ҡаты яғыулыҡты газ хәлендәге яғыулыҡҡа әйләндереү һөҙөмтәһендә, унда ҡаты яғыулыҡ сифатында күмер, кокс, күмер брикеттары, яғыулыҡ пеллеттары, утын, ағас күмер, торф файҙаланыла), эске яныулы двигатель өсөн яғыулыҡ махсус газ генераторында синтезлана.