polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Тосканелли картаһы буйынса сәйәхәт юлы оҙонлоғон иҫәпләп, ул Канар утрауҙары аша барыу иң ҡулай тигән уйға килә,уныңса был утрауҙарҙан Японияға тиклем биш мең километр ҡала.
1492 йылдың 17 апрелендә королдәр Фердинанд менән Изабелла Колумбҡа һәм уның вариҫтарына «дон» титулын бирә, экспедиция уңышлы тамамланған хәлдә уға «Донъя океаны адмиралы» исемен һәм асылған ерҙәрҙә вице-король титулын бирергә вәғәҙәләй, был титулдар уның вариҫтарына ла күсергә тейеш була.
Беренсенән, был Испанияны енәйәтселәрҙән ҡотҡара, икенсенән, уларҙы ашатыуға киткән сығымдарҙы кәметә, өсөнсөнән, экспедицияларҙы хәтәр ҡыйыу «кеше материалы» менән тәьмин итә.
1486 йылдың ҡышында Колумбты Толедо архиепискобы, Испанияның бөйөк кардиналы Педро Гонсалес де Мендоса менән таныштыралар, кардинал уға Испанияның католик королдәре Фердинанд менән Изабелла һарайына эләгергә ярҙам итә.
Оҙон буйлы, буйы уртасанан бейегерәк, оҙонса һәм күңелгә ятышлы йөҙлө,бөркөт танаулы, һорғолт зәңгәр күҙле, аҡ тәнле, бер аҙ ҡыҙғылт, йәш сағында һаҡалы менән мыйығы ерәнһыу булған, ләкин хеҙмәт итә торғас ағарған.
1493 йылдың 3 майында Рим папаһы Александр Йәшел морондан меридиан буйлап 100 лига көнбайыштараҡ ятҡан ерҙәрҙе Кастилияныҡы, ә көнсығыштараҡ ятҡанын — Португалияныҡы тип иғлан итә.
Тарихсылар һаман да Колумб 1492 йылдың 12 октябрендә асҡан «Гуанахани» , йәки испанса «Сан-Сальвадор» ниндәй утрау икәнен асыҡлай алмай: Уотлинг йәки Самана-Ки утрауымы тип бәхәсләшә.
Колумб Испания короле менән яңынан осраша һәм яңы асҡан ерҙәрҙә үҙен вице-король тип билдәләүҙе, «Донъя океаны адмиралы» титулын биреүҙе талап итә, король быға риза булмай, бер аҙҙан Санта-Феға китә.
Өсөнсө экспедиция өсөн аҡса бик аҙ табыла, шуға күрә экспедицияға алты бәләкәй карап һәм 300 яҡын кеше китә , командаларға хатта Испания төрмәләрендә ултырған енәйәтселәрҙе лә алалар.
Христофо́р Колу́мб (, , ; 1451 йылдың көҙө, Генуя республикаһы — , Вальядолид, Испания) — сәйәхәтсе,Испания диңгеҙсеһе, Италияла тыуған, 1492 йылда Европа өсөн Американы аса.
ТАуылдарҙа тораҡтар төҙөлөшө артыуы халыҡтың һаны күбәйеүгә килтерә, һөҙөмтәлә 1608 йылда Бөйөк Моголдар Империяһы хакимлығы осоронда Бенгалияның ҡала баш ҡалаһы тип иғлан ителә.
Британ Ост-һинд компанияһы 1765 йылда һалым йыйыу хоҡуғына эйә була , ә бенгал навабтары Бенгалия, Бихар һәм Орисса менән хакимлыҡ итеүҙән баш тартырға мәжбүр булғандан һуң, 1793 йылда ҡала менән идара итеүҙе лә үҙ өҫтөнә алған.
1905 йыл Бенгалияны беренсе уңышһыҙ бүлеү һөҙөмтәһендә Дакка яңы барлыҡҡа килгән Көнсығыш Бенгалия дәүләтенең баш ҡалаһы тип иғлан ителә, ләкин 1911 йыл инде Бенгалия яңынан берләшә.
Ҡала тығындары һәм сәнәғәт ҡалдыҡтары менән бәйле һауаның һәм һыуҙың бысраныуы йәмәғәт сәләмәтлегенә һәм тормош сифатына йоғонто яһаусы етди проблемаларҙың береһе була.
Халыҡтың абсолют күпселеге бенгал телендә һөйләшә; Бангладештың бөтә яҡтарынан килгән мигранттар күп булғанға күрә, бында күпселек был телдең диалектында, шул иҫәптән силхет һәм читтагонг телендә лә аралашалар.
Ҡалала ил сәнәғәтенең күп өлөшө урынлашҡан, ул джут сүсе етештереү, кизе-мамыҡ, металл эшкәртеү, аҙыҡ-түлек һәм башҡа тармаҡтарҙан ғибәрәт.
Бер фараз буйынса, ҡала исеме индуистарҙың уңдырышлылыҡ алиһәһе Дурга исеменән сыҡҡан, ә икенсе версия буйынса — ҡиммәтле ыҫмала биреүсе тропик ағас атамаһынан.
Классик ғәрәп теле, шулай уҡ ул Ҡөрьән ғәрәп теле исеме аҫтында билдәле — Ҡөрьән китабы яҙылған һәм ислам дәүеренә тиклемге дәүерҙән алып Ғәрәп хәлифәлеге тарҡалыуына тиклем ҡулланылған тел варианты.
Әммә ысынбарлыҡта хәҙерге авторҙар бер ҡасан да тиерлек саф классик ғәрәп телендә яҙмай, уның урынына иһә хәҙерге стандарт ғәрәп теле исеме аҫтында билдәле әҙәби телде ҡуллана.
Ғәрәп яҙмаһының йәнә бер үҙенсәлеге — бында һүҙҙәге бөтә хәрефтәр бергә ҡушып яҙылмай, бер үк һүҙ икегә, өскә, хата унан да күберәк өлөшкә бүлеп яҙыла.
Бер быуат самаһы үтеүгә, ғәрәп теле Урта Азиялағы Амударъя йылғаһынан алып Атлантик океанға тиклем һуҙылған, хатта Европаның Иберий ярымутрауына үтеп ингән ҙур империяның рәсми теленә әүерелә.
Оҙон һуҙынҡылар хәрефтәр ярҙамында яҙылһа, ҡыҫка һуҙынҡылар иһә хәрефтәрҙең өҫтөнән йә аҫтынан ҡуйылған махсус тамғалар — хәрәкәләр ярҙамында билдәләнә.
Телдең диалекттары ғәҙәттә рәсми булмаған һөйләшеү мөхитендә, мәҫәлән, сериалдарҙа һәм ток-шоуҙарҙа, шулай уҡ ҡайһы берҙә яҙма рәүештә шиғырҙарҙа һәм рекламала ҡулланыла.
Улар үткән һәм үткән булмаған заман, төп йүнәлеш һәм төшөм йүнәлеше, хәбәр, бойороҡ, ихтималлыҡ, шарт һөйкәлеше һәм көслө һөйкәлеш менән үҙгәрә.
Ҡайһы саҡта ҡар ишелмәләренең эҙемтәләре һәләкәтле була (1999 йылдың февралендә массаһы 170 мең т. ҡар ишелмәһе Автрияның Гальгут ҡасабаһын тулыһынса емерә, 30 кеше ҡорбан була, ә 2012 йылдың март башында Афғанстанда ҡар ишелмәләре серияһы торлаҡтарҙы емерә һәм 100-ләп кеше һорьан була).
Тау битендә йыйылған ҡар массаһын, ғәҙәттә, климат сәбәптәре ҡуҙғалта: һауа торошоноң ҡапыл үҙгәреүе , ямғырҙар яуыуы, мул ҡар яуыуы, һәм шулай уҡ таш шыуыуы, ер тетрәүе кеүек механик тәҫир.
Ҡайһы саҡта, ышҡылыу көсө һәм баҫым көсө араһындағы тигеҙләнеште бәләкәй генә һелкенеүҙе боҙоп ҡар ишелмәһе барлыҡҡа килтерә (мәҫәлән мылтыҡ атыу тауышы, саңғысының йәки сноубордистың ҡарға баҫымы).
Ҡар ишелмәһе барлыҡҡа килеү өсөн тау битенең 25—45 ауышлығы уңайлы, шулай ҙа тау битенең ауышлығы 15—18 булғанда ла ҡар ишелмәһе булған осраҡтар билдәле.
Ауышлығы 15 тау бите һәм 15 см ҡар ҡатламы булғанда ҡар ишелеү ҡурҡыныса бар тип иҫәпләнә, бының өсөн бер нисә шарт үтәлергә тейеш, мәҫәлән, епшек көндә һәм ҡояш йылытҡанда ҡар ирей, һуңынан тиҙ генә һыуыта, шуға боҙло тау барлыҡҡа килә, өҫтөнә ҡырпаҡлаған ҡар яуа.
Яуым-төшөм менән яуған ҡар ышҡылыу көсө иҫәбенә тау битендә тотҡарланып ҡала (уның дәүмәле бик күп факторҙар менән бәйле, шул иҫептән ҡарҙың дымлылығы, тау битенең ауышлығы).
Ауышлығы 50 булғанда ҡар ҙур күләмдә тотороҡланмай һәм әҙләп шыуып төшә бара, 15 һөҙәгерәк һәм 60 текәрәк булғанда тулыһынса ҡар ишелеү ҡурҡынысы бар тип иҫәпләнә.
Шуныһын әйтергә кәрәк, Софокл трагедияларында геройҙар бәхәсләшеп кенә ҡалмайҙар, ә ошо бәхәс арҡаһында улар шул тиклем көслө уй-тойғолар кисерә, үҙҙәрен дөрөҫ тип таба алғанда ҙур шатлыҡ йә булмаһа ныҡ ҡайғы кисерә, дөрөҫлөктө табыуы улар өсөн бик ҡыйын була.
Софокл төрлө тормош принцибы менән йәшәгән геройҙарҙы ҡапма-ҡаршы ҡуйған , ә булмаһа әҫәрҙәрендә донъяға бер төрлө ҡарашлы, әммә төрлө холҡло кешеләрҙе герой итеп алған быны ул геройҙар бәрелеше ваҡытында көслө һәм көсһөҙ характерлы кешеләрҙе күрһәтеү маҡсатында эшләй .
Ул геройҙар кәйефенең төрлө ваҡытта төрлөсә булыуын: күңел төшөнкөлөгөнә бирелеүен йәки күтәренке рухта булыуын, ошондай үҙ хәлен аңлауын күрһәтергә яратҡан.
Софокл трагедиялар яҙыу арҡаһында ғына билдәле булып ҡалмай, ул сәхнәне лә үҙгәртә: декорацияларҙы төшөртә, маскаларҙы камиллаштыра, дөйөм алғанда, театрҙың бутафорияһына ҙур үҙгәрештәр индерә: актерҙар һанын өскә тиклем арттыра, хоры 15 кешенән тора.
ДБеҙҙең заманға Софоклдың 7 трагедияһы килеп етә, шуларҙың 3-ө фива осорона ҡарай: «Эдип», «Эдип Колонда» һәм «Антигона»; 1-е Геракл циклына — «Деянира», һәм тағы ла 3-ө троян циклына: Софоклдың иң тәүге трагедияларының береһе «Эант», «Электра» һәм «Филоктет».
Беҙҙең заманға килеп еткән трагедияларҙың барыһында ла тышҡы ваҡиғалар һәм ундағы хәлдәрҙең тамашасының иғтибарын йәлеп итмәй, ә, киреһенсә, кеше рухының, йәненең, күңеленең торошо, геройҙарҙың төрлө мөнәсәбәттәр арҡаһында килеп тыуған уй-тойғолары ҡыҙыҡһындыра.
«Эант» трагедияһында автор Эантатың аҡылдан яҙыу арҡаһында енәйәт яһарға дусар булыуын, артабан аҡылына килгәс, үҙ ғәйебен таныуын һәм уны йолоу өсөн үҙенә ҡул һалырға әҙер булыуын күрһәтә.
Индустриаль үҙәктәрҙең ҡаланан ситтә урынлашҡан сәнәғәт парктарына күсереү тенденцияһына ҡарамаҫтан, Мадрид Испанияның Барселонанан ҡалыша мөһимлеге буйынса икенсе сәнәғәт үҙәге булып тора.
Мадрид — ҙур мәҙәни үҙәк, унда халыҡ-ара кимәлдәге күп музейҙар урынлашҡан, улар араһында Прадо музейы, Королева Софияның Сәнғәт үҙәге, Тиссен-Борнемис Музейы һәм Мадрид Форум бар, был музейҙар донъяла кешеләр иң күп йөрөүсе музейҙар исемлегендә.
Метрополитен һуңғы йылдарҙа тиҙ үҫешә, (мәҫәлән, ҡаланан көньяҡҡа ҡарай сәнәғәт ҡала ситтәрен тоташтырыусы икенсе ҡулса линияһы үткәрелгән).
«Мадрид» исеме кельт телендәге «Магерит»тан - «ҙур күпер» (Испанияны ғәрәптәр яулағандан һуң, «Маджерит» тип боҙоп күрһәтелгән) барлыҡҡа килә, тигән фараз бар.
Диңгеҙ кимәленән 667 метрлыҡ бейеклеге һәм континенталь климаты арҡаһында Мадридта яуым-төшөмдөң күләме аҙ һәм йәй эҫе, ә ҡыш Урта диңгеҙ яры буйындағы ҡалаларға ҡарағанда күпкә һалҡыныраҡ.
Ҡаланың 1561 йылға тиклем үҫеше король Филипп , уны короллектең баш ҡалаһы итеп билдәләгәндән һуң, күп осраҡта йә һуғышып, йә тыныс йәшәгән ғәрәптәр һәм испандар араһындағы мөнәсәбәттәргә бәйле була.
1808 йылдың 2 майында француздар тарафынан король Фердинанд ҡолатылып һәм ҡалала Жозеф Бонапарт король итеп иғлан ителгәндән һуң, Мадрид ихтилалы ҡабынып китә, уны оккупанттар аяуһыҙ баҫтыра.
Ҡасандыр бында зәйтүн ҡыуаҡлығы булған, унда башкиҫәрҙәр йәшеренгән, ә 1808 йылда, бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш ваҡытында француздар был урында төрмә төҙөгән, унда әсирҙәрҙе тотҡандар, язалағандар һәм тотҡондарҙы күмгәндәр.
Бөйөк Британия хәрби-диңгеҙ көстәре төҙөгән Беренсе флот капитан Артур Филлип етәкселегендә 11 карап һәм суднонан тора (2 хәрби карап — флагманы, ул 511 тонналыҡ, ун пушкалыҡ хәрби сауҙа карабы һәм 175 тонналыҡ йомошҡа йөрөү хеҙмәте өсөн хәрби тендер , тотҡондар менән 6 транспорт, 278 алып 452 тоннаға тиклем, һәм кәрәк-яраҡтар менән 3 карап, 272 алып 378 тоннаға тиклем) Ботани-Бейға 1788 йылдың ғинуарында килә.
Ботани-Бейҙың ярҙарын ентекле тикшергәндән һуң был урын яңы колониялар төҙөү өсөн етерлек яраҡлы булмай сыға, беренсе сиратта сөсө һыуҙың етешмәүе, тоҙ һәм елдәргә дусар булыуы мөмкинлек бирмәй.
Ҙур булмаған Төньяҡ тармағын тикшереп, , ул аҙаҡ ҡултыҡтың киң һәм океан елдәре һәм тулҡындары үтеп инә алмаҫлыҡ тармағына үтеп инә , унда бик уңайлы түңәрәк бухта аса.
Сиднейҙың ҡала райондары яр буйы үҙәнендә урынлашҡан, ул көнсығыштан Тымыҡ океан, көнбайышта Зәңгәр тауҙар, төньяҡтан Хоксбери йылғаһы һәм көньяҡта Король милли паркы менән сиктәш.
Яр буйы һыҙаты күп һанлы ҡултыҡтар һәм бухталар менән киҫкеләнгән, улар боҙлоҡ дәүере аҙағында климаттың йылыныуы һәм Донъя океаны кимәленең күтәрелеүе арҡаһында барлыҡҡа килгән, һыу яр буйы үҙәндәрен һәм бейек булмаған тау тарлауыҡтарын баҫҡан.
Ҡаланың тораҡ райондары территорияһында яҡынса 70 ҙур булмаған ҡултыҡ һәм пляж иҫәпләнә, шул иҫәптән ҡаланың көньяҡ өлөшөндә танылған һәм төньяҡта Мэнли пляжы.
Ул Яңы Көньяҡ Уэльс губернаторы Уильям Блайҙың, «Баунти» карабында фетнә менән бәйле ошо ваҡиғаларың төп ҡатнашыусыһы Яңы Көньяҡ Уэльс корпусы офицерҙарының спиртлы эсемлектәргә монополияһын өҙөргә маташыу менән аңлатыла.
Колонияла сикһеҙ хакимлыҡ менән файҙаланып, офицерҙар тауар һәм хеҙмәт күрһәтеүҙәр өсөн иҫәп-хисап яһағанда аҡса урынына спиртлы эсемлектәр ҡулланып халыҡты ҡолдарға тиерлек әйләндерә.
Оҙаҡ фекер алышыуҙарҙан һәм һөйләшеүҙәрҙән һуң, ҡаршы тороу асыҡ конфронтацияға күсә, губернатор Блайҙы ҡулға алыуға һәм вазифаһынан сығарыуға килтерә.
Географик яҡтан Сидней ике төбәк: ҡултыҡтан көньяҡ һәм көнбайышҡа ҡарай сағыштырмаса яҫы урын булған Камберленд тигеҙлеге һәм ҡаланан төньяҡҡа ҡарай Хорнсби яйлаһы араһында урынлашҡан.
1788 йылдың 26 ғинуарында Беренсе флот Ботаниҙан Порт-Джексонға күсә, һәм Порт-Джексон ҡултығынан тармаҡланған, һуңғараҡ тип аталған 20 км һуҙылған һәм урта өлөшөндә урынлашҡан ошо ҙур булмаған түңәрәк Сидней бухтаһында якорын ташлай.
Капитан Артур Филлип Яңы Көньяҡ Уэльстың Бөйөк Битанияға ҡушылыуын, бында беренсе тораҡ төҙөүен һәм, ошонан башлап үҙен Яңы Көньяҡ Уэльстың губернаторы булыуын иғлан итә.
Асылда, улар Беренсе флоттан бер нәмәһе менән дә айырылмай, сөнки был экспедицияларҙың төп маҡсаты, беренсе осраҡтағы кеүек үк, тотҡондарҙы Британия төрмәләренән яңы төҙөлгән колонияға ташыу була (Икенсе флот, дөрөҫөрәге, юлда күп кешеләрҙең зәңге һәм башҡа ауырыуҙарҙан үлеүе менән билдәләнә).
Радиоизотопҡа нигеҙләнгән хәҙерге тикшеренеүҙәр Австралияның ерле халҡын аборигендар тип раҫлай, улар тәүге тапҡыр Сидней территорияһында урынлашҡан урынға яҡынса 30 000 йыл элек килә.
Йыл дауамында яуым-төшөмдәр ҡалала, көнсығыш елдәре һауа торошон билдәләгәндә, йылдың беренсе айҙарында ҡайһы бер өҫтөнлөк менән аҙмы-күпме тигеҙ бүленә.
Ултыраҡ Тасман диңгеҙенән тар ҡултыҡ менән айырылыусы һуҙылып киткән Сидней-Харбор бухтаһының — Порт-Джэксон ҡултығының көньяҡ тармағының урта өлөшөндә урынлашҡан түңәрәк бәләкәй бухта ярында төҙөлә.
Артабан ҡала Сидней-Харбор бухтаһынан көньяҡҡа ҡарай (бухтаның оҙонлоғо 20 км, киңлеге 1—3 км һәм тәрәнлеге 50 м тиклем), ә аҙаҡ уның тирәләй төҙөлә.
1776 йылда АҠШ-тың бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш башланғандан һуң, американдар Бөйөк Британиянан үҙҙәренә ебәрелгән каторжандарҙы ҡабул итеүҙән баш тарта, һәм Британия төрмәләре улар менән тула.
Ваҡыт үтеү менән ҡала ҡоролмалары тулыһынса өс бухтаны — Сидней-Харборҙы, Урта бухтаны һәм Төньяҡ бухтаны үҙ эсенә алған Порт-Джексон ҡултығын биләй.
Хәҙерге ваҡытта Сидней тағы ла ҙурайҙы һәм үҙ эсенә Тасман диңгеҙенең көньяҡҡа ҡарай урынлашҡан Ботани ҡултығын ала, уның төньяҡ ярында Кинсфорд Смит исемендәге халыҡ-ара аэропорт урынлашҡан.
Бик ауыр йөк күтәрә алған автомобиль, күсәренә 12О кН-нан артыҡ көс төшкән, ә киңлеге буйынса габариты 2,5 м артыҡ фура — автомобиль, автопоезд йә икенсе төрлө автотранспорт саралары.
шасси (трансмиссиянан (двигателдең әйләнеүен машиналарға күсерер өсөн билдәләнгән механизмдар һәм деталдәр), йөрөткөс өлөштәрҙән һәм идара итеү механизмдарынан — руль менән идара итеү һәм тормозлау системаһы, тора),
Рекордлы-уҙыш автомобиле — автомобилдәр өсөн рекорд ҡуйыу өсөн махсус булдырылған автомобиль (ғәҙәттә махсус трассала, көнәркәшеүсе автомобилдәрһеҙ, фәҡәт секундомер буйынса).
Был термин тролейбустарҙы, йәғни электр үткәргестәре менән тоташтырылған рельсһыҙ транспорт сараларын үҙ эсенә ала; әммә ауыл хужалығы машиналары был иҫәпкә инмәй, сөнки улар өсөн кеше һәм йөк ташыу ярҙамсы эшмәкәрлек кенә булып тора.
быуат башында автомобилдәр йыйыу процесында тәүге тапҡыр конвейер йыйыу ҡулланды, һәм бөтә донъяла күпләп автомобиль сығарыуға старт бирҙе, шуның менән автомобиль сәнәғәтендә революция яһаны.
Ҡоро ер транспорт саралары — үҙ көсө менән йөрөгән; төрлө һыҙаттан хәрәкәт иткән кәмендә дүрт тәгәрмәсле , идара ителеше һәм хәрәкәте лә кәмендә ике тәгәрмәс менән тәьмин ителергә тейешле транспорт сараһы
Ғәҙәттә кеше һәм йөк ташыу йәки транспорт сараларын юлдарҙан буксирлау өсөн ҡулланылған төрлө механик үҙйөрөшлө транспорт саралары,; ул иҫәпкә ауыл хужалығы тракторҙары инмәй.
Башҡорттар һәм ҡалмыҡтар араһындағы союзды боҙоу өсөн хөкүмәт Айыуҡай тайша менән һөйләшеүҙәр башлай һәм 1683 йылдың башында ҡалмыҡтарҙы көрәштән ситләтеү мораҙына ирешә.
Көс ҡулланып ихтилалды баҫтырыу уңышһыҙ булғас, хөкүмәт башҡорттарҙы көсләп христиан диненә күсереүҙән баш тарҡан, ихтилалсыларға ярлыҡау һәм башҡа төрлө «мәрхәмәт» вәғәҙә иткән.
Көсөк Юлаев етәкселегендәге баш күтәреүселәр көрәште туҡтата һәм «булышсылар менән» хөкүмәткә мөрәжәғәт итә, ә Сәйет торған икенсе төркөм властар менән килешеүге риза булмаған һәм көрәште дауам иткән.
Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын боҙоу, Өфө өйәҙе хакимиәтенең башбаштаҡлығы, һалым һәм йөкләмәләрҙең артыуы, батша хөкүмәтенең мосолмандарҙы көсләп христианлаштырыүға ынтылышы һөҙөмтәһендә тыуа, йәки 1681 йылдың 16 майындаға указ сәйәсәтенә яуал була.
1682 йылдың яҙында көрәш киң ҡолас ала: Ҡазан даруғаһы ихтилалсылары Кама аръяғы ҡәлғәләренә ябырыла, Уса даруғаһында төп һөжүм Көңгөр һәм башҡорт ерҙәрендә Строгановтар нигеҙләгән ҡәлғә һәм ауылдарға йүнәлтелгән.
Ихтилалдың сиктәре көнсығыш яғы Иҫәт йылғаһының урта өлөшө, көнбайыштан Волгаға тиклем, көньяҡтан Яйыҡ йылғаһының өҫкө өлөшө һәм төньяҡтан Чусыу йылғаһы.
Беренсе йүнәлеш, математик анализ ысулдарын файҙаланып, бирелгән нөктә тирәһендәге геометрик объекттарҙың локаль үҙлектәрен өйрәнә һәм ул тикшерелә торған объекттарҙы һыҙыҡсалатырға, һыҙыҡлы алгебра ысулдарын ҡулланырға мөмкинлек бирә.
Ғөмүмән алғанда, геометрия кәкреләр һәм өҫлөктәрҙең төҙөлөшөн Евклид һәм нәевклид фазаларында һәр яҡлап, шул иҫәптән уларҙың шыма түгеллеген һәм үҙенсәлекле нөктәләре булыуын да иҫәпкә алып өйрәнә (Н. В. Ефимов, А. Д. Александров, А. В. Погорелов, Н. Кейпер һ.б.).
Немец математигы Ф. Клейндың рәүеш үҙгәртеүҙәр төркөмдәре теорияһы нигеҙендә Евклид булмаған геометриялар классификацияһын төҙөүе 19 быуаттаге ҙур ҡаҙаныштарҙың береһе булып һанала.
Риман күп төрлөлөктәре һәм уларҙы ғөмөмиләштереү буйынса алып барылған тикшеренеүҙәрҙә «ғөмөмиләштерелгән фәзалар» тип аталған төшенсә керетелә, ә уларҙы өйрәнеү 20 быуатта киң ҡолас ала.
Боронғо грек ғалимы Евклидтың «Башланғыстар» исемле хеҙмәтендә беренсе мәртәбә аксиомалар — геометрияның төп закондары тәғбирләнгән, улар ярҙамында иң ябай фигураларҙың төрлө үҙлектәре иҫбатлап сығарылған.
Архимед (майҙан һәм күләмдәрҙе тулыландырып иҫәпләү ысулы, Б. Э. Т. 3 быуат), Аполлоний , Птолемей асыштары ла — геометрия өлкәһендәге мөһим ҡаҙаныштар.
Француз математигы А. Пуанкареның күп төрлөлөктәрҙә интеграль иҫәпләүҙәр, француз математигы М. Фреше менән немец математигы Ф. Хаусдорфның метрик күп төрлөлөктәр теорияһына ҡараған һәм Мәскәү математик мәктәбе вәкилдәренең (П. С. Александров, П. С. Урысон, А. Н. Колмогоров, Л. С. Понтрягин) тикшеренү нәтижәләре геометрияның яңы бүлеге — топология фәне барлыҡҡа килеүгә ярҙам итә, ә ул математиканың башҡа өлкәләре үҫешенә лә ҙур йоғонто яһай.
Бындай исемдең килеп сығышы ошолай аңлатыла: беренсе геометрия үҫеше төрлө үлсәү эштәре менән башлана, ер үлсәүҙәр, юлдар һалыу һәм төҙәлөш ваҡытында үлсәүһеҙ эшләүе бик ҡыйын, ә был фән менән был мәсьәләләр тиҙ сиселгән.
быуатта Р. Декарт тарафынан төҙөлгән координаталар ысулы геометрия мәсьәләләрен һандар теленә күсерергә һәм уларҙы алгебраик ысулдар менән сисергә мөмкинлек бирә һәм яңы асыштарҙың — дифференциаль һәм интеграль иҫәпләүҙәрҙең нигеҙен тәшкил итә.
быуатта евклидса фазалағы кәкреләрҙе һәм өҫлөктәрҙе өйрәнгәндә анализ ысулдары ҡулланыу барышында (бер туған Я. һәм И. Бернуллилар, Г. Монж, Л. Эйлер һ.б. хеҙмәттәрендә) классик дифференциаль геометрияға нигеҙ һалына.
1946 йылдың 20 февралендә "Федераль Словения" "Словен Халыҡ Республикаһы" тип үҙгәртелә, ул, үҙ сиратында, 1963 йылдың 9 апрелендә "Социалистик Словения Республикаһы" тип үҙгәртелә.
Сауҙа юлдарының күсенеүе һәм Утыҙ йыллыҡ һуғыш быуатта Словенияның иҡтисади тарҡалыуына булышлыҡ итә, әммә быуатта хужалыҡ үҫеше йәнә әүҙемләшә: төрлө тауарҙар етештереү арта, ауыл хужалығы продукцияһы 60 процентҡа күбәйә.
Мәҫәлән, янғын атомдарында ут үткер, шуға күрә ут бешерергә һәләтле, ҡаты есемдәрҙә тупаҫ, шуға күрә улар бер-береһенә ныҡлап тотона, һыуҙа шыма, шуға һыу ағырға һәләтле.
1911 йылда Эрнест Резерфорд, бер нисә тәжрибә үткәреп, атом — планеталар системаһының бер төрө тигән һығымтаға килә, унда электрондар орбитала атом уртаһында урынлашҡан ауыр ыңғай зарядлы йәҙрә тирәләй хәрәкәт итә .
Шуныһы мәғлүм: классик электродинамикаға ярашлы, центрипеталь тиҙлек менән хәрәкәт иткәндә электрон электромагнит тулҡындар бүлеп сығарыуға, тимәк, энергияһын юғалтырға тейеш.
Атомдың бөтә массаһын тиерлек йөрөткән йәҙрә ыңғай зарядлы протондарҙан һәм бер-береһенә ныҡлы тәьҫир итешеү юлы менән бәйләнгән зарядһыҙ нейтрондарҙан тора.
Атомдар йәҙрәләге протондар һәм нейтрондар һаны буйынса классификациялана: протондарының һаны Менделеевтың периодик системаһындағы атомдың серия һанына тап килә һәм уның ниндәйҙер химик элементҡа ҡарауын билдәләй, ә нейтрондарының һаны — был элементтың билдәле бер изотопы.
Периодик таблицала атомдың торошо уның йәҙрәһенең электр заряды менән билдәләнә, шул уҡ ваҡытта нейтрондар һаны химик үҙенсәлектәргә төптән йоғонто яһамай; был осраҡта йәҙрәләге нейтрондар, ҡағиҙә булараҡ, протондарҙан күберәк .
Ҡайһы бер осраҡтарҙа атомдар электронейтраль система тигәнде аңлата, уларҙа йәҙрәнең заряды электрондарҙың дөйөм зарядына тиң була, шуның менән уларҙы электр зарядлы иондар менән ҡапма-ҡаршы ҡуялар.
Әммә квант механикаһы идеялары электрондар йәҙрә тирәләй ниндәй ҙә булһа аныҡ траекториялар буйлап хәрәкәт итә тип фаразларға мөмкинлек бирмәй (электрондың атомдағы координатаһының билдәһеҙлеген атомдың ҙурлығы менән сағыштырырға мөмкин).
Әммә быуат аҙағы — быуат башында физиктар субатом киҫәксәләрҙе һәм атомдың композицион төҙөлөшөн таба, атом исеме бирелгән реаль киҫәксәнең ысын барлыҡта бүленеүе асыҡланды.
Электрондарҙың торошо тулҡын функцияһы менән тасуирлана, уның арауыҡтың теге йәки был нөктәһендә киҫәксәләр табыу ихтималлығы билдәләнә, йәки, тығыҙлыҡ операторы менән билдәләнә.
Атом һүҙе тәүге мәғәнәлә бәләкәйерәк өлөштәргә бүленмәгән киҫәксәне аңлатһа ла, фәнни фекерҙәр буйынса, атом субатом киҫәксәләр тип аталған ваҡ киҫәксәләрҙән тора.
1536 йылдың 6 апрелендә Санта-Марта провинцияһы губернаторы һәм аделантадоһы Педро Эрнанес де Луго үҙенең урынбаҫарын ебәрә, 500 кешенән торған отряд менән, өлөшләтә — 5 ике мачталы елкәнле суднола Магдалена йылғаһының үрге ағымында, өлөшләтә — йылға буйындағы ҡоро ер буйынса; Хименез де Кесада сауҙа юлы буйлап бара, уның буйынса индеецтар алмашыу сараһы булып хеҙмәт иткән тоҙ оҙата, Кариб диңгеҙе ярҙарының эске яғынан, туғыҙ айҙан һуң Кундинамарканың уңдырышлы яҫы таулығына барып етә.
Был ваҡытҡа һинд ҡәбиләләре менән бәрелештәр һәм ауырыуҙар арҡаһында отрядта 170 кеше ҡала,әммә уларға был районда йәшәгән чибча ҡәбиләһен яулап алыу ауыр булмаған: испандарҙы илаһтар тип иҫәпләп, индеецтар бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ бирелә.
Был тоҙло ауылдарға килеп еткәс, тап ошонда ер күҙгә унда нимә булғанын һәм артабан нимә булғанын асып бирә, сөнки ул бик уңдырышлы һәм индеецтар күп, ә төҙөлгән йорттарҙың тышҡы ҡиәфәте быға тиклем осратҡандарҙан айырыла.
Үҙ белдеге менән урынлашыу ярым законлы характерҙа — бер яҡтан йорттарҙың законһыҙ төҙөлөүе таныла, икенсе яҡтан, улар быға күҙ йомоп ҡарай, сөнки был райондарҙа йәшәүселәр яңы биләмәләр үҫтерә.
Мәҫәлән, 50 йыл элек Боготаның төньяҡ өлөшө һәм Гуаймораль аэропорты трущоба була, хәҙер 3-4 баҫҡыслы әүҙем төҙөлөш бара, ә төньяҡҡараҡ элиталы район — урындағы «рублёвка», унда йорт хаҡы 400 000 долларҙан башлана.
Халыҡ һанының ҙур булмаған өлөшөн европалылар, таҙа тоҡомло индеецтар, ҡара тәнлеләр, мулатттар һәм самбо — ҡара тәнлеләр һәм индейҙар араһындағы ҡатнаш никахтарҙан сыҡҡан тоҡомдар тәшкил итә.
1808 йылда Наполеон Испанияға бәреп ингәндән, һәм тәхеттән төшөрөлгән король Фердинанд урынына ҡустыһы Жозеф Бонапартты ултыртҡандан һуң, Богота креолдары Фердинанд -гә тоғролоҡ иғлан итә.
Богота архиепискобы Луис Сапата де Карденас изге Исабелланы 1573 йылда ҡаланы һаҡлаусы тип иғлан итә, сөнки Мадридта Австрия королеваһы Анна тәҡдим иткән Венгрия королеваһы Изабелла башын, изге ҡомартҡы булараҡ, уны үҙе менән йөрөткән, әммә 1573 йылда уны ҡаланың төп сиркәүенең көмөш шкатулкаһына урынлаштыра, һәм был изгене хөрмәтләү көнө 19 ноябргә билдәләнә.
Уның Колумбия йәмғиәтен үҙгәртеп ҡороу юлдары тураһындағы идеялары халыҡтың иң ярлы ҡатламдары араһында бик популяр була, шуға күрә Гайтанды үлтереү баш ҡалала күпләп сыуалыштарға килтерә.
Ҡала тирәһендә маймылдар, пумалар, ягуар, пекарҙар, тапирҙар, ҡалҡанлылар, дикобраздар, ялҡау маймылдар, опоссумдар, йыландарҙың һәм кеҫәрткеләрҙең күп төрҙәре бар.
Шул уҡ ваҡытта бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителә, һәм Богота Колумбия Федераль Республикаһының баш ҡалаһы була, йәки Бөйөк Колумбия; 1831 йылда ,Венесуэла һәм Эквадор айырылғандан һуң, — йәнә Яңы Гранаданың баш ҡалаһы, 1863 йылдан Колумбия Ҡушма Штаттарына, ә 1886 йылдан Колумбияға тиклем.
1538 йылда чибча һинд цивилизацияһы үҙәгендә испан конкистадорҙары тарафынан нигеҙ һалына.1598 йылдан — Испания генерал-капитанлығының баш ҡалаһы, 1819 йылдан — бойондороҡһоҙ Колумбияның баш ҡалаһы.
1814 йылда власҡа әйләнеп ҡайтҡас, Фердинанд Яңы Гранаданың элекке абсолют хакимлығын тергеҙергә маташа, азатлыҡ хәрәкәтенең яңы күтәрелешенә сәбәпсе була.
Богота (; нигеҙ һалынған һәм 1991—2000 йылдарҙа Санта-Фе-де-Богота, исп. ) — Колумбияның баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡалаһы, Кундинамарка департаментының административ үҙәге.
1960 йылда телде һаҡлау тураһында указ ҡабул ителә, уға ярашлы рәсми документтар әҙерләгәндә испанса булмаған һүҙҙәр ҡулланыу тыйыла, әммә был указ үҙенең мәғәнәһеҙлеге арҡаһында, бер ҡасан да көсөнә инә алмай.
Хәниф Кәрим, Хәниф Кәрим улы Кәримов — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, 1936 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Ҡыҙыл Йондоҙ , Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Халыҡтар дуҫлығы» ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.