polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Район үҙәге Краснокама ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 44 саҡрым һәм Нефтекама тимер юл станцияһынан көньяҡ‑көнсығышҡа табан 37 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
1920—1921 йылдарҙа Төркөстан фронтының сәйәси идаралағы башлығының урынбаҫары, бер үк ваҡытта Төркөстан Коммунистар фирҡәһенең үҙәк комитетының секретары вазифаһын ваҡытлыса үтәй.
Хәкимов король ибн Сәғүдте СССР-ҙың Яҡын Көнсығышта стратегик партнёрына әйләндереү, Совет тауарҙарын төбәк баҙарға индереү, Одесса порты менән даими пароходлы бәйләнеш төҙөү мәсьәләләрен уңышлы үтәй.
Мосолман мөхитендә тәрбиәләнеп һәм элгәрәк революционер, ҡыҙыл командир һәм совет власын ойоштороусы булараҡ, Кәрим Хәкимов үҙенең шәхси абруйы менән ғәрәп-фарсы донъяһында Совет Рәсәйенең ыңғай йөҙөн барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә.
1925 йылдың декаберендә Неджд әмире Ғәбдел Ғәзиз ибн Сәғүд Хиджаз короллеге менән һуғыш барышында Джидданы баҫып ала һәм 1926 йылдың башында ул үҙен Хиджаз, Неджд һәм ҡушылған өлкәләрҙең короле тип иғлан итә һәм шулай итеп яңы дәүләткә нигеҙ һала.
1917 йылғы Ауыл хужалығы иҫәбен алған саҡта ла Кәримдең атаһы Ғәбделрәүеф Ғәбделхәким улы һәм әсәһе — Хәмиҙә Мөхәмәтғәле ҡыҙы үҙҙәренең милләте башҡорт булыуын белдергәндәр.
1917 йылда Томск ҡалаһының 2-се һанлы гимназияһын тамамлау тураһындағы таныҡлығында Кәрим Хәкимов үҙенең милләте башҡорт булыуын күрһәткән, ә НКВД-ның 1938 йылғы Коммунарка — аттырылғандар исемлегендә уның милләтен татар тип яҙғандар.
Уларҙың һеңлеләре Мәғниә Ғәбдрәүеф ҡыҙы Ғәҙелова иренә — Лотфи Закир улы Ғәҙеловҡа Кәрим тураһында башҡорт һәм рус телдәрендә китаптар яҙырға ярҙам итә.
Башҡа башҡорттарҙан сыҡҡан билдәле большевик-революционерҙар — Бәхтегәрәй Шәфиев, Шәһит Хоҙайбирҙин, Баһауетдин Нуриманов һымаҡ Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтен контрреволюцион тип иҫәпләй.
Хәкимов Кәрим Әбдрәүеф улы (; «Ҡыҙыл паша»; төп исеме — Ғәбделхәкимов Ғәбделкәрим Ғәбделрәүеф улы; 28 ноябрь 1890 йыл — 10 ғинуар 1938 йыл) — СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре, дипломат.
"Ҡыҙыл паша"ны репрессиялау һәм язалап үлтереү Сәғүд Ғәрәбстанында идара итеүсе династияға тәрән тәьҫир яһай — шул уҡ 1938 йылда короллек СССР менән дипломатик мөнәсәбәттәрҙе өҙә һәм улар тик 1990-сы йылдар башында ғына тергеҙелә.
Ҡартатаһы Ғәбделхәким Ғәбделфаиз улы һәм уның улы — Кәримдең атаһы — Ғәбделрәүеф 1850 йылғы ревизия буйынса Дүсән ауылы башҡорттары исемлегендә булғандар.
Ғәлиев Радик Хөрмәт улы — Кушнаренко район Советы рәйесе, Кушнаренко һөнәрселек училищеһының 1994—2014 йылдарҙағы директоры, Рәсәй Федерацияһының почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре.
Сафина Миңлеғаян Миңлеәхмәт ҡыҙы — Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры ҡурсаҡсы-актёры, Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы , Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы .
Абзай ауылы Ҡыйғы йылғаһы бассейнына ҡараған Кесейек йылғаһы буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғынан төньяҡҡа 34 километрҙа һәм Һилейә тимер юл станцияһынан 77 километрҙа урынлашҡан.
Күсенеүселәр: Әхмәтйән Ғәлиулла улы, Вәхит Ғүмәр улы, Мөхәмәтйән Сәлих улы, Байрамғол Ислам улы, Аллабирҙе Ҡотлоҡәләм улы, Вәли Нафиҡ улы, Бәшир Ғәлиулла улы, Ғәли Нафиҡ улы, Ғарифулла Ишбулды улы, Шәрәфетдин Тажетдин улы, Бәҙретдин Фәхри улы, Ғәйнулла Зарип улы, Исламғол Бикйән улы, Әсмәндиәр Ҡотлоҡәләм улы, Әбделғәзе Нафиҡ улы, БаҺауетдин Нафиҡ улы.
Яңы Ҡаратаулы ауылы Йүрүҙән йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан көньяҡҡа табан 8 километрҙа һәм Кропачёво тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 21 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Сейәле тау, Кәштәтау,Сатра, Беренсе ҡул, Икенсе ҡул, Өсөнсө ҡул, Боланбай, Ғиззәт ҡулы, Ҡарағайҙы ҡул, Алматау, Шәйәхмәт тауы
Һәр һыйыр башына 20 тин түләп 5 көтөүсе һәм 5 көтөүсе ярҙамсыһы яллана, бынан тыш, көтөүселәрҙе ашатыу, 1 һыйыр өсөн — 1 сират, ойошторолған.
Һарыҡ өсөн 5 көтөүсе һәм 5 көтөүсе ярҙамсыһы, 1 баш ваҡ малға — 10-ар тин һәм 2-шәр фунт он, көтөүселәрҙе һәр йорт сиратлап, 10 һарыҡҡа — 1 сират— ашатыу ойошторола.
СССР Фәндәр Академияһының Өфө тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының кесе ғилми хеҙмәткәре, Башҡорт дәүләт университетының тарих кафедраһы доценты, Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы — Дәүләт Йыйылышы рәйесе ярҙамсыһы.
Ләүйылға ауылының бөтә йорт хужалары ҡыҫҡа мөҙҙәткә 2-се Әйле улусы башҡорттарынан 2400 дисәтинәгә яҡын ерҙе, бер дисәтинәһенә 50 тиндән 1 һумға тиклем түләү шарты менән, ҡуртымға ала.
Ләүйылға ауылына Троицк өйәҙе Дыуан улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1802 йылда шул уҡ Дыуан өйәҙе Таҙтүбә ауылының ышаныслы кешеһе Козьма Чагин менән бергә килешеү төҙөгән дәүләт крәҫтиәндәре нигеҙ һалған.
1906 йылда Ләүйылға ауылында 1895 йылда төҙөлгән сиркәү, земство мәктәбе, министрлыҡ мәктәбе, май һәм 2 тире заведениеһы, 8 тимерлек, 5 һыу тирмәне, 3 бакалея һәм 3 мануфактура кибете, запас иген һаҡлай торған мөгәзәй теркәлгән.
Ләүйылға ауылы Ҡыйғы йылғаһы ҡушылдығы Ләүйылға буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 18 километр һәм Һилейә тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 61 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Мәхмүт ауылына быуат аҙағында Өфө өйәҙе Мырҙалар улусы Монай ауылынан һәм башҡа мырҙалар ауылдарынан күсеп килгән кешеләр үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.
Мәхмүт ауылы Йүрүҙән йылғаһы ярында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 38 километр һәм Кропачёво тимер юл станцияһынан төньяҡҡа 68 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Дыуан улусы Йосоп ауылы башҡорттарының 1804 йылғы үтенесе ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, унда Түбәнге Ҡыйғы ауылы старшинаһы Хәлил Юлсурин, үҙенең типтәрҙәре һәм мишәрҙәре менән, «аҫаба башҡорттарҙың Ыйыҡ һәм Ҡыйғы йылғаларының ике яғында урынлашҡан байтаҡ ерҙәрен көслөк менән баҫып алыуы» тураһында мәғлүмәт бирелгән.
Йосоп ауылы Ҡыйғы йылғаһы буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа 29 километрҙа һәм тимер юл станцияһы Һилейәнән төньяҡ-көнбайышҡа 72 километрҙа урынлашҡан.
Бында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусылар, көмөш миҙал менән бүләкләнеүсе 15-се башҡорт полкы яугирҙары, Ғүмәр Моратшин һәм Ишмырҙа Ишбаев йәшәгән.
Ишбаев Райман Сәйәх улы — йырсы, 1992—1997 һәм 1999—2005 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы , Бөтә Рәсәй һәм республика конкурстары лауреаты
Күзәхмәт Әбләсовтың 4 улы билдәле: Мөхәмәтҡүзиә — уның улы Фәйзулла, Килдигүзиә , Ҡотлоәхмәт — уның улы Мөхәмәтша һәм 1821 йылда тыуған Мәхмүт Күзәхмәтовтар.
Фәхрисламов Хәмзә Фәхрислам улы — атаһын, Көҫәпәйев Фәхрисламды, репрессиялағас, балалар йортонда үҫкән, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, тау инженеры, Норильск, Красноярск ҡалаларында эшләгән.
Ишморатов Исрафил Хажиморат улы — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, дәрәжә Дан ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән, партсъезд исемендәге колхозда иҫәпсе, төрлө кимәлдәге етәксе булып эшләне.
Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улы — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, дәрәжәле Ватан һуғышы ордены, Батырлыҡ өсөн, Хәрби ҡаҙаныштары өсөн һ.
миҙалдар менән бүләкләнгән, Стәрлетамаҡ колхоз рәйестәре әҙерләүсе ауыл хужалығы мәктәбен отличие менән тамамлаған, 30 йыл дауамында партсъезд исемендәге колхоздың баш агрономы булып эшләне.
Төхвәтуллина Ғәлиә Рәхимҡол ҡыҙы — партсъезд исемендәге колхоздың 3-сө бригадаһы, Башташ МТФ-һының алдынғы һауынсыһы, хеҙмәтендәге юғары күрһәткестәре, социалистик йөкләмәләрен арттырып үтәгәне өсөн, колхоз идараһының тиҫтәләгән почёт грамоталары менән, 1980 йылда Почётлы Ленин Грамотаһы менән бүләкләнгән.
Дәүләткә малсылыҡ продукттарын етештереү һәм һатыуҙы, мал һәм ҡош-ҡорт башын, малсылыҡтың продуктивлығын арттырғаны өсөн, 1982 һәм 1985 йылдарҙағы БАССР республика социалистик ярыш еңеүсеһе тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булды.
Фәссәхов Әғзәм Фәйзрахман улы — Совет Армияһының музыка тәрбиәләнеүселәр интернатында уҡыны, Балтиҡ Флоты штабының тынлы оркестрында 5 йыл хеҙмәт иткәндән һуң, БДУ-ның роман-герман филологияһы факультетын тамамлағас, тиҫтә йыл Илсекәй төп мәктәбенең директоры, тарих, инглиз теле, география, технология, музыка уҡытыусыһы булып эшләне; крайҙы өйрәнеүсе, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы.
БР Мәғариф министрлығының Почёт грамотаһы , Салауат районы хакимиәте, Салауат районы мәғариф бүлеге, мәктәптең маҡтау грамоталары һәм Рәхмәт хаттары менән билдәләнгән; әүҙем йәмәғәтсе, концерттарҙа аккомпаниатор, рәссам-биҙәүсе.
Ишморатова Райхана Исрафил ҡыҙы — Дәүләткилдеев исемендәге рәссамдар интернат-мәктәбен , В. И. Ленин исемендәге Мәскәү педагогия институтының худграф бүлеген тамамлай, Мәскәү энергетика институтында преподаватель булып эшләне, Мәскәүҙә йәшәй.
Бәҙретдинова Шәмсиә Һарун ҡыҙы — БДМИ-ның педиатрия бүлеген тамамлаған, Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы, Стәрлетамаҡ ҡалаһында балалар табибы булып эшләй.
Мәсәғүт педучилищеһын, БДПИ-ның рус филологияһы факультетын тамамланы, Салауат районы мәктәптәрендә эшләне: Лаҡлы урта мәктәбендә крайҙы өйрәнеү музейын асып, оҙаҡ йылдар уның етәксеһе булды; 2006-2018 йылдарҙа Өфө ҡалаһында башҡорт теле, 2018-2021 йылдарҙа урыҫ теле һәм әҙәбиәте дәрестәрен уҡытты; Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы .
1892 йылдан, 12 йылға төҙөлгән суд ҡарары буйынса, халыҡ ер биләмәләрен рәүиз йәне башына бүлеүҙән эшкә яраҡлы кеше йәне башына бүлеүгә күскән — 102 йәнгә.
Көтөү шулай уҡ урманда, ҡурпыла һәм ҡамылда йөрөтөлә; яҙ һәм көҙ 1-әр ай көтөүселәр көтөү өсөн бер башҡа 15 тин һәм 2 фунт он ала; һарыҡтар ҙа йәй буйы эре мөгөҙлөләр менән бергә көтөлә, һәр баш өсөн көтөүсе 20 тин аҡса һәм 2 фунт он ала.
«П.- С. Паллас әйтеп үткән селитра табыу һәм дары эшләү факты үҙе үк көкөрттөң дә сығарылыуын раҫлай. Сөнки дарыны көкөртһөҙ эшләп булмай. Биктуған ауылының тирә-янында саф көкөрт ятҡылыҡтарына мул булғандыр. Көкөрт бында эзбиз таштарҙа һәм гипстарҙа, айырыуса улар эргәләш ятҡан урындарҙа осрай. Ҙур ятҡылыҡтар унда юҡ, әммә быуатта башҡорттар бында дары яһау өсөн етерлек көкөрт сығарғандар, әлбиттә… Шулай итеп, Һикеяҙ тамағындағы мәмерйә селитраһын башҡорттарҙың фәҡәт дары өсөн ҡулланыуҙарына шик булырға мөмкин түгел. Бында дарыны 1736—1740 йылдарҙағы ихтилал ваҡытында етештереүҙәре лә, бәлки, иртәрәк файҙалана башлауҙары ла ихтимал»-, тип яҙған беҙҙең ата-бабалар тураһында Диҡҡәт Бураҡаев.
Крәҫтиәндәр һуғышы исеме менән билдәле 1773—1775 йылғы ихтилалда Салауат Юлаев етәкселегендә Илсекәй ауылынан Ғәбдеш Таҡил, Аҡһары Йосопов, Илсекәй Биктуғанов, Тимәт Иштуғанов, Ҡалмаҡ Көҫәпәев , Наҙарғол Балтасов, Сәфәр Смаҡов, Күсәш Мишәров, Монас Биктуғанов, Биҡҡол Тәүешев ҡатнашалар.
Улар Салауат Юлаев һәм уның атаһы Юлай Аҙналиндан һорау алғанда шаһит булараҡ Эҫем заводын яндырыу, Йүрүҙән, Ҡытау-Ивановск заводтарын ҡамауҙа тотоу тураһында мәғлүмәт бирәләр.
«Илсекәй ауылы — Златоустан 81 саҡрымда, тимер юл станцияһы Мөрсәлимдән — 6, ауыл хужалығы тауарҙары менән иң яҡын сауҙа итеү урыны булған Йыланлынан — 15 саҡрым.
Ауыл тигеҙ урында, Һикеяҙ йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан; ауыл эргәһендә Саған-йылға шишмәһе бар; Һикеяҙ йылғаһы тирмән төҙөү өсөн ҡулайлы булған.
Ер биләмәләренең бер өлөшө йәмғиәт тарафынан 12 йылға Илсекәй утарында йәшәгән халыҡҡа арендаға бирелгән — ултыраҡ төҙөр өсөн 5 дисәтинә һәм көтөүлек өсөн — 95 дисәтинә, йылына 100 һумдан; утарҙа йәшәүселәргә 300 дисәтинә урман да бирелгән, айына 6 һум хаҡ менән.
Ҡайһы бер йорт хужалары ер биләмәләрен урыҫ күршеләренә арендаға бирә, — һөрөнтө ерҙәрҙе бер дисәтинә өсөн 1 һум 50 тиндән, бесәнлектәрҙе лә — юғарыла күрһәтелгән хаҡҡа.
Түбәләҫ ырыуынан сыҡҡан абруйлы ир-егет Яҡуп Шәмсетдинов ағай «Ырыуым — Түбәләҫ» мәҡәләһендә бына нимә яҙа: «Түбәләҫ ерҙәрен Белорет заводы хужалары Твердышев һәм Мясниковҡа һатыу тураһындағы документҡа 21 кеше ҡул ҡуйған: Түбәләҫ улусы старшинаһы Иштуған Мишәров исеменән Таҡый Мишәров, йөҙ башы Булат Илтебаев һ.
Унда Илсекәй һәм Ҡарағол ауылдары башҡорттарының Һатҡы заводы хеҙмәткәрҙәре һәм эшселәре өсөн диләнкәләр бүлеп биреү маҡсатында китеп барған урындағы власть вәкилдәренә — пристав һәм исправникка — урманға үтергә ирек бирмәгәнлеге хәбәр ителә.
1929, 1931, 1935 йылдарҙа Ҡорбанғәлиев Хисамитдин мулланы, Көҫәпәйев Фәхрисламды, Бәҙретдинов Ғилметдинде, кулак тип иғлан итеп, репрессиялайҙар.
1770 йылдың 27 майында Пётр Симон Паллас Саған (С-П. Паллас: Шихан тип атаған? Әйтер кәрәк, ғалим Саған-Шихан тип алһа ла, был йылға беҙҙең заманда дөйөмләштереп Һикеяҙ тип кенә алына) йылғаһының Әйгә ҡойған ерендә урынлашҡан Биктуған тип аталған башҡорт ауылына яҡын ғына үткән.
«Әй янындағы Олөйөр ҡултығында Биктуған ауылының ҡайһы бер башҡорттары бик күп селитралы ер алалар һәм унан дары яһайҙар. Ләкин уларҙың береһе лә был ерҙе күрһәтергә теләмәне» тип яҙған ул.
1894 йылда Пермь губернаһынан күсеп килгән рус крәҫтиәндәре тарафынан нигеҙ һалынған Илсекәй утарына быуаттың 30-сы йылдар аҙағынан Урыҫ Илсекәйе исеме бирелә, ә аҫабалар ауылына Башҡорт һүҙе өҫтәлә — Башҡорт Илсекәйе ауылдың рәсми исеменә әйләнә.
Троицк өйәҙе Түбәләҫ улусы Илсекәй ауылы Ҡалмаҡҡол һәм Урмансы ауылдары менән 2-се йортҡа ҡараған (7-се рәүиз буйынса-4-се Башҡорт кантонына, 8-се рәүиз буйынса-4-се Көнбайыш кантонына, 1847 йылдан — 5-се Башҡорт кантонына ҡараған.
Башҡорт Илсекәйе ауылына Себер даруғаһы Түбәләҫ улусына ҡараған Табын ҡәбиләһенең Ҡыуаҡан тармағына ҡараған Түбәләҫ ырыуы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.
8-се рәүиз мәғлүмәттәренән Ҡорбанғәли Тимрәковтың Илсекәйгә күсерелеү сәбәптәрен беләбеҙ:»1832 йылда вазифаһынан бушатылған элекке ахун Урмансынан Илсекәйгә күсерелде".
Башҡорт Илсекәйе Әй ҡушылдығы Һикеяҙ йылғаһына Саған йылғаһы ҡойған ерҙә, район үҙәге Малаяҙҙан көньяҡ-көнсығышҡа 43 километрҙа һәм Мөрсәлим тимер юл станцияһынан төньяҡ‑көнбайышҡа табан 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ауылдаштар араһынан сыҡҡан тәүге уҡытыусылар — Ишморатова Яңылбикә Хажиморат ҡыҙы, Низамов Ҡыямитдин Низамитдин улы, Ғафаров Арыҫлан Әмерғәзе улы.
1816 йылда Йонос ауылында 21 хужалыҡта 140 кеше йәшәгән, шуларҙан Ҡыр-Көҙәй ырыуының 2 һәм Шайтан-Көҙәй ырыуының 6 ир-егетен, бер ниндәй килешеүһеҙ-ниһеҙ, керҙәш итеп алғандар.
Үҙәк «Башҡортостандың 100 йыллығына 100 объект» дәүләт программаһы сиктәрендә төҙөлә һәм 46,1 миллион һумға төшә, шул иҫәптән төҙөлөш-монтаж эштәре 27,2 миллион һумлыҡ була.
1941 йылда тракторсы Тәғзимә Сәғиева райондың ҡатын-ҡыҙ тракторсыларынан беренсе булып Мәскәүҙә Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә ҡатнаша, миҙал менән бүләкләнә.
Иҫке Күл ауылы Иҫке Исай ауыл биләмәһе үҙәге булып тора, унда ауыл биләмәһе хакимиәте урынлашҡан, урта дөйөм белем биреү мәктәбе, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет, магазиндар бар.
Ауылда ҡан-ҡәрҙәшлекте, белеү,туғанлыҡ ептәрен нығытыу маҡсатынан 2017 йылда, архив материалдарына таянып, Абайҙуллиндар,Абдуловтар, Лотфуллиндар,Байтуриндар, Әхмәҙуллиндар, Афзалетдиновтар , Әхмәтшиндар һәм Шәйгәрҙановтар шәжәрәләр төҙөнө, шәжәрә байрамы үткәрҙе.
Район үҙәгенән көньяҡ‑көнбайышҡа 35 саҡрым һәм Аксёнов тимер юл станцияһына көньяҡ‑көнбайышҡа табан 59 саҡрым алыҫлыҡта Дим йылғаһы буйында урынлашҡан.
Сафар Тәмәев 1750 йылдың 10-11 июль килешеүе буйынса Тауҡай-Гәйнә ауылына Ғәйнә улусы башҡорттарынан 30 ғаиләне керҙәшлеккә индереүҙә ҡатнашыуы билдәле.
Тарихи документтар буйынса,Сафарҙа йәшәүселәр:Ҡолтай Сафаров, тархан Ҡарағол Дайоров,Ҡолтайҙың улы-Бәҙрән Ҡолтаев, Ишәли Күскилдин 1770,1786, 1793 йылдарҙа ер килешеүҙәрендә ҡатнашалар.
Унда йәшәгән аҫаба башҡорттар 1751 йылда шул уҡ улустың башҡа аҫабалары менән бергә Костоватый тип йөрөтөлгән һыу ятҡылығын балыҡ тотоу өсөн урыҫ крәҫтиәндәренә ҡуртымға биреүҙә ҡатнаша.
Уның улы Мөхөмөтйан Ғайнанов урядник вазифаһында 1830 — 1831 йылдарҙа 7-се башҡорт полкы менән Могилев ҡалаһында хәрби хеҙмәттә була, әсиргә төшкән поляк баш күтәреүселәрен оҙатып бара.
Тағы ла бер документтан өҙөк: "1780 йылда Бишҡурай ауылы кешеләре йөҙ башы Иблеәмин Йәҙегәров, рядовой аҫаба башҡорттар Алаҡай Солтанбәков, Бәхтийәр Араптанов, Әбиш Мөслимов. Бикҡол Аташев, Моҡай Исаев, Йәҙегәр Әббелев, Шәриф Йәҙегәров һәм старшина Баязит Килмәтов Өфө сауҙагәре А. М. Подьячевтан 2 айҙан һуң ҡайтарып биреү шарты менән бурысҡа 50 һум аҡса, "төрлө тауар" ала".
Артабан, 1925 йылдың сентябрендә, БАССР-ҙың районлаштырыу буйынса БашЦИК административ комиссияһы ВЦИК-ҡа был ҡарарҙы раҫлау үтенесе менән мөрәжәғәт итә, әммә 1925 йылдың 8 октябрендә ҡала статусын биреүҙән баш тарталар.
Ауылға 1749 йылдан алып яһаҡлы татарҙарҙы ҡабул итеү тураһында Ҡармыш түбәһе аҫаба башҡорттары менән кеҙәшлек килешеүе буйынса, ерһеҙ башҡорттар һәм типтәрҙәр тарафынан нигеҙ һалынған, һуңынан улар типтәрҙәр булып киткән.
Ауылдың барлыҡҡа килеүе Ырымбур губерня канцелярияһы тәржемәсеһе Арыҫлан Бикмәтовтың пенсияға сыҡҡандан һуң Ырымбур эргәһендә ятҡан Ҡарғалы ауылында төпләнеүенә бәйле.
Арыҫлан Бикмәтов улдары Хәбибулла һәм Сәйфуллаға биш душ крәҫтиәнде, бөтә мөлкәте менән үҙенең өйөн, Ҡарғалы һәм Тәтер йылғалары буйында ултырған икешәр тирмәнде һәм Тәтер йылғаһы буйында урынлашҡан утарын мираҫ итеп ҡалдырыуы тураһында васыятнамә яҙып ҡуя.
1834 йылғы халыҡ иҫәбен алыу материалдарына уның улдары Әбдрәхим Арыҫланов , уның ағайҙары — 60 йәшлек Әбдрәҡип Арыҫланов һәм 57 йәшлек Әбдрафиҡ Арыҫланов.
Ә 1920 йылда совет осоронда үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыуҙа Стәрлетамаҡ өйәҙе Ҡалҡаш олоҫо составында Тәтер-Арыҫлан ауылының икегә бүленеп йәшәүен раҫлай: Тәтер-Арыҫлан-1 ауылында 1 675 кеше, Тәтер-Арыҫлан-2 ауылында 108 ихатала 501 башҡорт һәм татар йәшәгән була.
Ниғәмәт бабай миңә түбәндәгеләрҙе һөйләне: «1840—1860 йылдарҙа Ҡунаҡбайҙан бер нисә йорт айырылып, Ермолаево яғына киткән яҡҡа табан күсеп ултыра, уны Айсыуаҡ тип исемләйҙәр.
Ҡунаҡбай ауылында ғүмер буйы уҡытыусы булған Вәхит менән Бөйөк Ватан һуғышы ветераны Әбделғәзиздең атаһы Хәлит Бикмөхәмәтов 1919 йылда Колчак армияһында үлде.
Ырымбурҙан Өфө яғына оло юл һалына башлағас, борон-борондан иркен урында йәшәргә яратҡан халыҡ, оло юл өҫтөндә йәшәүе ауыр булыр, балаларыбыҙ аҙып китер тип, аулағыраҡ ергә, Ҡаҙлайыр йылғаһы янына, хәҙерге урынға күсенә.
Альберт Юлдыбаев — «Мираҫ» халыҡ ҡурайсылар ансамбле етәксеһе, Күмертау ҡалаһында, Көйөргәҙе районында ҡурай сәнғәтен һаҡлап ҡалған һәм үҫтергән шәхес
Үрҙә беҙ тәүге төпләнеүсенең улдарын һанап үткәйнек, хәҙер иһә уның ейәндәрен һәм бүлә-бүләсәләрен, шулай уҡ башҡа ауыл кешеләренең исемдәрен яҙып үтәйек: Ниғмәтулла Исламғоловҡа 45 йәш, уның улдары Үҙәк, Ғибәҙулла; Күзбәк Исламғоловҡа 45 йәш,улы -Хәбибулла, ейәне-Хәлилулла; Рәхмәтулла Исламғолов ,улдары- Хоҙайбирҙе, Мөхәмәтрәхим ; Ҡотлоғужа Бигешевҡа 36 йәш,улдары Алтынмырҙа, Йосопмырҙа; Биксура Бигешевҡа 39 йәш,улы Алтынсура; Ҡурамша Таймаҫовҡа- 18 йәш.
«Шәрип ауылынан 15 саҡрымда Йүрүҙәнгә ҡойоусы Беййылға буйында ултырған Ахун ауылында башҡалар менән бергә … ахун йәшәй. Был ауылда беҙ үҙ ғүмеребеҙҙә тәүге тапҡыр тәбиғи башҡорт сығышлы һирәк осраған мосолман руханийын күрҙек: ул ғәҙәттә китап шауҡымы тейгән кеше булырға тейеш; әммә башҡорттар күп ваҡытта, китап менән түгел, ҡымыҙ менән мауыға».
Ҡаратау, Маяҡ, Ҡыҙҙар тауы, Остотау, Ҡара бейә күтәрткән тау, Кәзә тауы, Оҡҫон тау, Тәлпәк ҡарағай тауы , Борсаҡ һуҡҡан тау, Ҡарағай тау, Сатра, Гөлкәй һәндерәһе, Трактор, Һелкәүес тау, Тупаҡтау, Айыу сыҡҡан тау, Көркәк тау, Әбей тауы, Ҡыуандыҡ тау, Бөркөтоя
Ахун ауылы Йүрүҙән йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 18 километрҙа һәм Кропачёво тимер юл станцияһынан төньяҡҡа табан 47 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Әммә Сағыр Үтәшев хатты, Һарт старшинаһы ярҙамсыһы Әбдрәш Әлкәевкә тапшырырға ҡушып, Өфөнән ҡайтып барыусы Тырнаҡлы улусы башҡорто Мөхәмәт Көсөковҡа бирә.
Өйгә ҡайтышлай, 20 саҡрым алыҫлыҡта, яза отряды урынлашҡан Атау ауылы янында Мөхәмәт Көсөков, көтмәгәндә Тырнаҡлы улусы Баймөхәмәт ауылы башҡорто Истыбай Сағыровтың ҡатыны билбауының аҫҡарына йәшерелгән хатты сығарып, отряд командирына тапшыра.
Һорау алғанда Мөхәмәт шуны күрһәтә: «сотник Сағыр Үтәшев миңә иҫке төркисә яҙылған хатты Себер даруғаһы Өфө өйәҙе Һарт улусы старшина ярҙамсыһы Әбдрәш Әлкәевкә бирергә ҡушты. Һалырға урын тапмағас, Сағыр уны Болтай ҡатынына бирҙе, һәм ул билбауы аҫҡарына йәшерҙе. Сағыр хатты Әбдрәшкә алып бар тигәс, мин ризалаштым. Хат кемдән һәм унда ни яҙылғанын мин Сағырҙан һораманым, һәм ул да миңә һөйләмәне. Шунан, берәүгә лә күрһәтмәйенсә, ҡатындан хатты алып, Атау ауылында торған капитан ебәргән тәржемәсегә бирҙем».
Себер даруғаһы Тырнаҡлы ырыуы һәм улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә тәүге төпләнеүсе Мөхәмәт Ҡосаҡов ков) исеме менән аталған ауылға нигеҙ һалған.
Иҫке Мөхәмәт Әй йылғаһының уң ярында, район үҙәге Үрге Ҡыйғынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 22 километр һәм Һилейә тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 65 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Утарға үҙгәртеп ҡороуҙың тәүге йылдарында, заводта ҡыҫҡартылғандан һуң әйләнеп ҡайттым. Оло олатай Филимон Кузьмич Калининич ҡаҙған шишмәнән һыу алабыҙ.
Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1916—1920 йылдарҙа Верхотор заводы янында тораҡ пункты булараҡ барлыҡҡа килгән, һәм ул ваҡытта 13 ихата, 76 крәҫтиән тәшкил иткән.
интернат-гимназияһы, 3 урта мәктәп, Красноусол урта мәктәбе 1, 3 балалар баҡсаһы, үҙәк район дауаханаһы һәм китапханаһы, балалар китапханаһы, мәҙәниәт йорто, 4 үҙешмәкәр сәнғәт халыҡ коллективы, тарих- тыуған яҡты өйрәнеү музейы, мәсет, сиркәү бар.
1906 йылда сиркәү, ир һәм ҡыҙ балалар земство мәктәптәре, уҡыу бүлмәһе, Пашковтың быяла заводы, завод дауаханаһы, почта-телеграф бүлексәһе, шарап, 3 һыра һәм 13 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән, ауылда улус идараһы урынлашҡан.
Өфөнән көньяҡ‑көнсығышҡа табан 130 саҡрым һәм Аҡкүл тимер юл станцияһынан 26 саҡрым алыҫлыҡта Көгөш йылғаһы буйында, Талбазы—Красноусол, Архангел—Красноусол, Стәрлетамаҡ—Красноусол, Ишембай—Красноусол автомобиль юлдары буйында урынлашҡан.
Әминева Люциә Исрафил ҡыҙы, журналист, Салауат, Дыуан һәм Ейәнсура район гәзиттәрендә эшләй, 1968 йылда «Башҡортостан ҡыҙы» журналын сығара башлауҙа ҡатнаша, баҫманың тәүге техник редакторы була.
Ғәйфуллин Әлтәф Әшрәф улы, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Баш­ҡарма комитеты ағзаһы, Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһы рәйесе урынбаҫары, «Әхмәтзәки Вәлиди» йәмәғәт фонды директоры.
Ғәрифуллина Зәнүфә Ғәйнетдин ҡыҙы , ауыл мәктәбендә беренсе юғары белемле башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы , фольклорсы, халыҡ ижадын йыйыусы, ауыл тарихын әүҙем өйрәнеүсе, «Йүрүҙән ынйылары» исемле ауыл тарихына бағышланған, арҙаҡлы шәхестәрҙе һүрәтләгән һәм халыҡ ижады өлгөләре тупланған китап авторы , «Йүрүҙән буйы йырҙары һәм таҡмаҡтары» китабының авторы ,
Искәндәров Сәғит Саммаш улы, гвардия капитаны, батальон командиры, Бөйөк Ватан һуғышындағы батырлыҡтары өсөн Ленин , Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордендары менән бүләкләнгән.
Ҡаһирова Зоя Шири ҡыҙы , Белорет районы Сермән мәктәбендә эшләгән, СССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, РСФСР һәм БАССР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы, 2003 йылда «Рәсәйҙең иң яҡшы кешеләре» тигән ике томлыҡ энциклопедияға индерелгән.
Нуретдинов Артур Әнүәр улы, ветеринария табибы, 2019 йылғаса Салауат районы ветеринария дауаханаһының әйҙәүсе белгесе, Рәсәй Федерацияһы Ауыл хужалығы министрлығының Почёт грамотаһы һәм Рәхмәт хаты , Башҡортостан Республикаһы Ауыл хужалығы министрлығының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе.
Нуретдинов Әкрәм Әнүәр улы, журналист, Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Журналистар союздары ағзаһы, төньяҡ-көнсығыш райондар өсөн Мәсәғүттә нәшер ителгән «Әйлестан» гәзите мөхәрире.
Был атаманы аңлатыу буйынса бер фараз: оло йәштәгеләр һөйләүенсә, йәнәһе лә, ауыл тирәһендәге туғайҙар, ҡырҙар сәскәгә бай, шунан сығып беренсе йәйләүселәр бында бал күп уңа, был яҡ балдыраҡ тип һамаҡлағандар имеш, ауылға исем шунан сығып бирелгән, һуңынан ул «Баҙыраҡ»ҡа әйләнеп киткән.
Ауыл һәм уның урамдары, халыҡ телендә өс өлөшкә бүленеп, һәр береһе айырым атама менән йөрөтөлә: Йүрүҙән буйындағы үҙәк урамдар — «Иҫҡауыл» , Айыр йылғаһы буйындағы оҙон бер урам — «Яңауыл» һәм ауылдың көнсығыш яғындағы урамдар — «Арғос» .
2‑се Иҙелбай Йүрүҙән йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 41 километр һәм Кропачёво тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 70 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Рәжәп Ҡазыханов өйөнә канализация үткәреү өсөн ҡулдан траншея ҡаҙғанда ике метрҙан ашыуыраҡ тәрәнлектә ҙур хайуан тешенә оҡшаған һөйәккә юлыға.
1974 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Органик химия институтының ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр.
СССР-ҙың 1—3‑сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты, 3-сө саҡырылыш Юғары Совет Президиумы ағзаһы, РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың 1—3‑сө саҡырылыш Юғары Советтары депутаты.