polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Мемориал ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса 1936—1938 йылдарҙа ғына Сталин һәм ВКП Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзалары исемлектәргә индерелгән 43 768 кешене хөкөм итәләр, уларҙың күпселеге атып үлтереүгә дусар ителә, әлеге исемлектәр «Сталин исемлектәре» булараҡ билдәле.
Оло террор осоронда НКВДбашлығы Николай Ежов Сталинға һәр регион өсөн атып үлтереү йәки ГУЛАГ-ка һөрөү буйынса исемлектәр ебәрә, һәм Сталин «таҙартыуҙарҙың» статистик планын билдәләй.
Ҡайһы бер тарихсылар Сталинды шәхсән Советтар Союзының һуғыш әҙерлекһеҙ булыуында һәм айырыуса һуғыш башындағы бик ҙур юғалтыуҙарҙа ғәйепләйҙәр һәм Сталинға күп кенә сығанаҡтар 1941 йылдың 22 июнендә һуғыш башланасағын атайҙар, тип күрһәтәләр.
Шул уҡ ваҡытта сығанаҡтарҙа төрлө һөжүм итеү даталары һәм төрлө бомбаға тотоу нөктәләре күрһәтелә: үҙ ваҡытында разведка Германия 1941 йылдың апрелендә үк СССР-ға һөжүм итә, тип хәбәр итә.
1941 йылдың 16 июнендә В. Н. Меркулов Сталинға «Старшина» исеме аҫтындағы Берлин резидентураһы агентынан алынған мәғлүмәтте еткерә: Мәскәүҙә немец авиацияһы яғынан, тәү сиратта, «Свирь-3» элект станцияһы һәм автомобиль һәм авиация запчастарын етештергән заводтар бомбаға тотоласаҡ.
Шульце-Бойзендың документында шулай уҡ Альфред Розенбергүҙенең күмәк кеше алдындағы «Советтар Союзы» картанан юйырға саҡырҙы һәм ашығыс рәүештә СССР территорияһында буласаҡ рейхскомисариаттар менән идара итеү өсөн кадрҙар һайлай башланы тип яҙыла.
Әммә 30 апрелдә үк «Старшина» исемле агенттан алдағы ай-ай ярым эсендә һөжүм көтөлә тигән хәбәр һәм яңы бомбаға тотоу нөктәләре исемлеге килгәнгәндән һуң, Сталин 17 июндә норматив булмаған лексикалы резолюция яҙа.
1934 йылға тиклем партияла репрессиялар фракциялар көрәшен сиктәренән сыҡмай һә башлыса юғары вазифаларҙан төшөрөү һәм партия эшенең абруйһыҙ участкаларына күсереү менән сикләнгән, йәғни, ҡулға алыуҙар булмаған.
Н. Жуков фекеренсә, башлыса интеллигенцияға ҡаршы, инженерҙарға ҡаршы йүнәлтелгән 1920-се йылдарҙағы процестар Бухарин башланғысы менән үткәрелә, ул СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы ОГПУ эшмәкәрлеген контролдә тотҡан һәм бөтә ҡулға алыуҙарға, бөтә сәйәси процестарға санкциялар биргән.
Профессор О. Хлевнюк, Сталиндың террорға ҡыҫылышы булмау «көсһөҙ диктатор» һәм юлбашсының демократик ниәттәре тураһындағы теория бер ниндәй факттар һәм документтар менән раҫланмаған, тип билдәләй.
1930 йылдың 2 мартында Сталин «Правда» гәзитендә «Уңыштарҙан баш әйләнеүе. Колхоз хәрәкәте мәсьәләләренә» тигән мәҡәләһен баҫтыра, мәҡәләлә бөтә яуаплылыҡты ул үтә ныҡ әүҙем башҡарыусыларға йөкмәтә.
1932—1933 йылдарҙа СССР-ҙың ҡайһы бер төбәктәрен (Украина, Поволжье, Кубань, Белоруссия,Көньяҡ Урал,Көнбайыш Себер һәм Ҡаҙағстан) аслыҡ баҫа.
С лета 1932 йылдың йәйенән алып дәүләт аслыҡ кисергән райондарға «продссуда», «семссуд» рәүешендә байтаҡ ярҙам күрһәтә, иген әҙерләү пландары бер нисә тапҡыр кәметелә, әммә хатта кәметелгән рәүештә лә улар үтәлмәй ҡала.
Архивтарҙа, мәҫәлән, Днепропетровск обкомы секретары Хатаевичтың 1933 йылдың 27 июнендәге шифротелеграммаһы һаҡлана, унда Хатаевич өлкәгә өҫтәмә рәүештә 50 мең бот икмәк биреүҙе үтенә; документта Сталиндың резолюцияһы бар: «Бирергә кәрәк. И. Ст.».
1920-се йылдарҙа ла дәүләт репрессиялары үҙ күләмен кәметһә лә, тулыһынса туҡтамай, ә 1937—1938 осоронда айырыуса емергес көс менән тоҡана, 1934 йылда Кировты үлтергәндән һуң «килешеү» курсы яйлап ифрат аяуһыҙ репрессиялар курсына алышына.
Марксистик синфи ҡарашҡа ярашлы коллектив яуаплылыҡ принцибынан сығып, ттотошлай халыҡ төркөмдәре: элекке «кулактар», төрлө партия эсендәге оппозицияларҙа ҡатнашыусылар, «икеләтә лояллектәге» шикле сит ил граждандары , һәм хатта хәрбиҙәр шик аҫтына эләгә.
Роговин шулай уҡ, РККА составы буйынса башлыса крәҫтиәндәрҙән торған һәм уның мөхитенә коллективлашыу һөҙөмтәләре менән ҡәнәғәтһеҙлек үтеп инә, тип билдәләй.
Ниһайәт, НКВД үҙе лә ниндәйҙер кимәлдә шик аҫтына эләгә; Наумов, уның структураһында ҡәтғи структуралы ҡыйшайыуҙар күҙәтелә, тип яҙа, мәҫәлән, уның составында большевистик сығышлы булмаған хеҙмәткәрҙәр 38 % тәшкил итә,социаль составы буйынса эшселәр һәм 25 % була.
Украинала аслыҡтан һәләк булыусылар һаны 2010 йылдың 13 ғинуарындағы Киев ҡалаһы Апелляция суды хөкөмөнөң УКраин ССР-нда 1932—1933 йылдарҙа массауи аслыҡты ойоштороусыларға — Иосиф Сталинға һәм СССР һәм УССР власының башҡа вәкилдәренә — ҡарата ғәйепләү өлөшөнә инә.
А. Преображенский уйлап тапҡан «баштағы социалистик байыу» доктринаһына ярашлы 1925—1926 йылдарҙа ауыл унан средстволар һәм дәүләт ихтыяжына эш көсөн тартып алыу өсөн резервуарға әүерелә.
Шейла Фицпатрик күрһәтеүенсә, коллективлаштырыу СССР-ҙа бығаса булмаған халыҡ миграцияһына килтерә: 1920-се йылдар аҙағында ауылдарҙан ҡалаларға уртаса 1 млн тирәһе кеше күсһә, 1930 йылда — 2,5 млн, 1931 йылда 4 млн кеше күсенә.
1926—1927 ылдарҙа «троцкист-зиновьевсылар блогы» «генераль линияһын» яҡлаусыларын кулак хәүефлеген баһалап етмәүҙә ғәйепләй, ауылдағы етеш ҡатламдар араһында ҡаты хаҡтар буйынса «мәжбүри икмәк заемын» ойоштороуҙы талап итә.
Граждандар һуғышы тәжрибәһенән сығып, шулай уҡ ауылдың бер өлөшөн икенсе өлөшөнә һөсләтеү ҡулланыла; тартып алынған игендең 25 % тиклеме ауыл ярлыларына бирелә.
Әммә 1931—1932 йылдарҙа, илдең бөтә организмы мәжбүри һәм тотанаҡһыҙ коллективлаштырыуҙың иҫ киткес эҙемтәләре арҡаһында ҡанһыраған саҡта, Зиновьев һәм Каменев, күп кенә башҡалар кеүек, баштарын күтәрҙе һәм үҙ-ара яңы дәүләт сәйәсәте ҡурҡыныстары тураһында сәйнәшә башланылар.
Эмиграцияла ғүмеренең байтаҡ өлөшөн үткәргән большевизм лидерҙары Ленин, Троцкий йәки Зиновьевтан айырмалы рәүештә Сталин Рәсәйҙә легаль булмаған партия эшендә ҡалыуҙы хуп күрә , бер нисә тапҡыр һөрөлә.
1909 йылда «Баҡы пролетарийы» гәзитенең ике һанында баҫтырылған Үҙенең тәүге хеҙмәттәренең береһе — «Партия көрсөгө һәм беҙҙең бурыстар» мәҡәләһендә Сталин «урыҫ ысынбарлығынан» айырымланған сит ил етәкселек үҙәген бер аҙ тәнҡитләй.
Үҙ вазифаларын бушатмаҫ өсөн, ошондай уҡ телмәрҙәр менән Зиновьев, Каменев, Карл Радек, Бухарин, Рыков, Томский, Пятаков, Преображенский, Ломинадзе сығыш яһайҙар.
Сталин алдында шәхсән Зиновьевтың телмәре айырыуса ҡолдарса була, Каменев үҙен «сәйәси мәйет» тип нарыҡлай, ә Преображенский күп кенә ваҡытын үҙенең элекке көрәштәше Троцкийҙы ғәйепләүгә сарыф итә.
Коллективлаштырыу һөҙөмтәләре буйынса баҫыу майҙандары 1/6 өлөшөнә артыуға ҡарамаҫтан, игендең тулайым йыйыуы, һөт, ит етештереүе кәмей, ә уртаса иген уңышы түбәнәйә.
1922 йылда партиялағы 376 мең ағанан 270 меңе йәки 72 %, урыҫ булған, ә ҡалғандарының күпселек өлөшө — яртыһы урыҫлашҡан йәки ассмиляциялаған украиндар һәм өстән ике өлөшө йәһүдтәр.
Совет дәүләтен Рәсәй ҡеүәтенең берҙән-бер яҡлаусыһы һәм уның эмигранттарын тыуған илгә ҡайтырға өндәүсеһе булараҡ, урыҫ сит иленең консерватив өлөшө араһында популярлыҡ яулаған «Дәүерҙәр алмашыныуы» хәрәкәте бының иң сағыу күренеше булып тора… Сталин кеүек шөһрәт-дан яратҡан сәйәсмән өсөн бындай үҫеш ҡурҡыныс хәл булып түгел, ә, киреһенсә, бындай хәлдәрҙең бергә тура килеүе бик уңайлы була.
1941 йылдың 5 майында хәрби академиялар сығарылыусылары алдындағы сығышында Сталин 1930-сы йылдарҙа ғәскәрҙәрҙе ҡабаттан ҡораллауына һығымталар яһай һәм Германия армияһы еңелмәҫлек армия түгел тигән ышаныс белдерә.
Волкогонов Д. А. Был телмәрҙе ошо рәүештә аңлата: «Башлыҡ, киләсәктә һуғыш ҡотолғоһоҙ, тип асыҡ әйтә. Герман фашизмын һис шикһеҙ еңәсәгебеҙгә әҙер булыр кәрәк. Һуғыш дошман территорияһында барасаҡ, һәм еңеүгә аҙ көстәр менән өлгәшәсәкбеҙ».
Германияның 1939 йылда Англия һәм Франция менән бәрелешеүенән файҙаланып, СССР Көнбайыш Белоруссия һәм көнбайыш Украина территорияларын баҫып ала һәм Финляндия менән һуғыш башлай, бының өсөн 1939 йылдың декабрендә агрессор сифатында Милләттәр лигаһынан сығарыла.
1924 йылғы «Ленин призывы» һәм партияға ярым наҙан эшселәрҙе партияға массауи рәүештә ҡабул итеүҙәр лозунгы аҫтында үтә) Сталиндың еңеүенә айырыуса булышлыҡ итә.
Тикшеренеүсе Восленский М. С. билдәләүенсә, «Ленинизм нигеҙҙәре тураһында» исемле үҙенең хеҙмәтенең беренсе битендә Сталин «демонстратив рәүештә»: «Ленин призывына арнайым», тип яҙа.
Апрель башында , шулай итеп, Сталин ҡулында ике бер-береһен инҡар иткән документ барлыҡҡа килә: Эйзенхауэрҙың хаты һәм совет разведкаһының Монтгомери ғәскәрҙәре Берлинға һөжүм әҙерләүе тураһындағы белдермәһе.
Американ генералына биргән яуапта ул уның пландарын хуплай һәм бер үк ваҡытта, Берлин «үҙенең элекке стратегик әһәмиәтен юғалтты» һәм ошоноң менән бәйле совет ғәскәрҙәре ҡаланы яулау өсөн икенсе дәржәләге көстәр төркөмөн ебәрәсәге тураһында белдерә.
Һөргөн срогы тамамланғандан һуң Сталин 1911 йылдың 6 сентябренә тиклем Вологдала йәшәй, унан, баш ҡалаларҙа йәшәү тыйылыуға ҡарамаҫтан, үҙенең Вологдалағы танышы, элекке ваҡытта шулай уҡ һөргөнсө, Петр Чижиковтың паспорты буйынса Санкт-Петербургка юллана; 1911 йылдың 5 декабрендә Петербургта сираттағы тотолоуҙан һуң ҡабаттан Вологдаға һөрөлә, унан 1912 йылдың 28 февралендә ҡаса.
Сталин бер үк ваҡытта Секретариат һәм Үҙәк Комитеты Оргбюроһы етәкселеген берләштерә, ошо уҡ ваҡытта Рабкрин һәм РСФСР-ҙың милләттәр буйынса нарком вазифаларын биләй.
Сталин язалауҙар тураһында белеп кенә ҡалмаған, шәхсән үҙе «халыҡ дошмандарына» ҡаршы «физик баҫым сараларын» ҡулланырға ҡуша һәм ҡайһы берҙә хатта, ниндәйерәк язалау төрөн ҡулланыуҙа аныҡлыҡ индерә.
Тарихсы Антон Антонов-Овсеенко: "Ҡоралһыҙ подданныйҙарҙы юҡ итеү буйынса оперцияларҙы ул планлаштыра, әҙерләй һәм үҙе башҡара. Ул ҙур теләк менән техник деталдәргә инә, уны дошмандарҙы «фашлауҙа» туранан-тура ҡатнашыу мөмкинлеге ҡыуандыра. Шәхси осрашыуҙар генсекка айырыуса ләззәт килтерә, һәм ул күп тапҡыр үҙен әлеге иблис тамашалары менән иркәләтә " тип белдерә.
Үҙәк Комитеты ҡушыуы буйынсаул, милләттәр эштәре буйынса нарком булараҡ, Мәскәүҙең элекке Рәсәй империяһының советлашҡан милли төбәктәре менән үҙ-ара мөнәсәбәттәрен көйләү буйынса үҙенең тәҡдимдәрен әҙерләй.
1942 йылда ғәскәрҙәрҙә комиссарҙар институты бөтөрөлә һәм, ниһайәт, 1943 йылда РККА-ның команда-етәкселек составы рәсми рәүештә «офицер» тип исемләнә башлай, ә айырыу билдәләре сифатында погондар тергеҙелә.
Сталин РПЦ-ның юрисдикцияһын мөмкин тиклем киңәйтеү яҡлы була; мәҫәлән, 1943 йылда дәүләт тулыһынса яңырыу /обновленчество хәрәкәтенә булышлыҡ итеүҙән баш тарта (Троцкий фаразлауынса, ул РПЦ-ла протестантизмдың католик сиркәүгә ҡарата ролен үтәргә тейеш була), Украинала грек-католик сиркәүенә баҫым ойошторола.
30-сы йылдар аҙағынанаҙанлыҡ менән көрәштә байтаҡ уңыштарға өлгәшелә: 1939 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы халыҡтың белемле өлөшө 87,4 % тәшкил итә.
Урыҫ коммунистары татар, грузин, башҡорт шовинизмы менән көрәшә алмай, сөнки, әгәр урыҫ коммунисты үҙ өҫтөнә татар йәки грузин щовинизмы менән ауыр бурысты үҙ өҫтөнә алһа, был көрәш бөйөк урыҫ шовинистының татарҙарға һәм грәзиндарға ҡаршы көрәш булараҡ баһаланасаҡ.
Тик татар, грузин һәм башҡа коммунистар татар, грузин һәм башҡа шовинизмға ҡаршы көрәшә ала, тик грузин коммунистары үҙенең грузин милләтселеге йәки шовинизмына ҡаршы уңышлы көрәшә ала.
Властарҙың коллективлаштырыуҙы үткәреү буйынса саралары крәҫтиәндәр араһында массауи ҡаршылашыуҙы булдыра 1930 йылдың бер март айында ғына ОГПУ 6500 боланы иҫәпкә ала, уларҙың һигеҙ йөҙөн ҡорал ҡулланып баҫтыралар.
Жуков Сталиндан айырмалы рәүештә еңеүҙә совет халҡының хеҙмәтен юғары баһалай: "һәм тик совет халҡының һәм уның Ҡораллы көстәренең үҙенең Ватанына бөйөк патриотик… беҙҙең партия етәкселеге аҫтында һуғыштың тәүге осоронда Сталин етәкселегенең хаталары һәм арҡаһында барлыҡҡа килгән ауыр хәлдән сығырға , ә һуңынан дошмандан инициативаны тартып алырға, һуғыш барышында үҙебеҙҙең файҙаға боролош эшләргә һәм уныбөтә донъя-тарихи әһәмиәтендәге иҫ киткес еңеү менән тамамларға мөмкинлек бирә… Хәрби ваҡиғалар тасуирламаларында операцияларҙы туранан-тура планлаштырған һәм ғәскәрҙәрҙең хәрби ғәмәлдәре менән етәкселек иткән хәрби начальниктар коллективы исемдәре юҡ тиерлек.
Таҙартыуға күрһәтмә ВКП Үҙәк Комитетының 1937 йылдың февраль-марттағы пленумында бирелә; үҙенең «Партия эшенең етешһеҙлектәре һәм троцкист һәм башҡа двурушниктарҙы юҡҡа сығарыу саралары тураһында» исемле докладында Сталин определил троцкистарҙы эшселәр синыфы эсендәге хәрәкәт итеп түгел, ә сит ил дәүләттәре разведкалау органдары мәнфәғәтенә хеҙмәт иткән уның дошмандар бандаһы тип нарыҡлай.
«Хәҙерге троцкизм менән көрәштә иҫке ысулдар түгел, ә яңы ысулдар, фашлау һәм ҡоротоу ысулдары кәрәк», — тип әйтеп, ул хуш күңеллелектән баш тартырға һәм Советтар Союзы дошманса капиталистик ҡамауында йәшәүен һәм үҫешеүен иҫтә тоторға саҡыра.
Әммә ысынында ул декларатив һәм ҡурҡытыу характер йөрөтә һәм практик саралар менән тәьмин ителмәгән була.1935 йылдың 9 апрелендәге «Правда» гәзитендә «Ошо ҡарарҙы киң таратыу бөтә комсомол, пионер һәм мәктәп ойошмалары бурысы булырға тейеш „, тип яҙыла. Сталин үҙе француз йәмәғәт эшмәкәре Р. Роллан менән әңгәмәлә 1935 йылда, “әлеге декрет тик педагогик әһәмиәткә эйә», ә шулай уҡ, «быға тиклем енәйәтсе балаларға ҡарата был декреттың киҫкен статьяларын ҡулланыуҙың бер осрағы ла булманы һәм булмаҫ та, тип өмөтләнәбеҙ»' тип аңлата'.
1942 йылдың 28 июлендә Сталин оборона наркомы сифатында 227-се бойороҡҡа ҡул ҡуя, әлеге бойороҡ Ҡыҙыл Армияла тәртипте ҡатыландырыуға йүнәлтелә, етәкселектең бойороғонан тыш ғәскәрҙәрҙең сигенеүен тыя, фронттар составына штраф батальондары һәм армиялар составына штраф роталары индерә, ә шулай уҡ армиялар составына тотҡарлыҡ итеүсе отрядтары.
Тикшеренеүселәр В. Краснов һәм В. Дайнес, Сталиндың 227-се бойороғо Троцкийҙың Көньяҡ фронты буйынса 1918 йылдың 24 ноябрендәге 65-се бойороғон ҡабатлаай, тип раҫлайҙар.
65-се бойороҡ әлегә тиклем үҙенең аяуһыҙлығы менән хайран ҡалдыра; ул дезертирҙарҙы ғына түгел, ә уларҙы йәшереүселәрҙе атып үлтереүҙе һәм өйҙәрен яндырыуҙы талап итә.
1927 йылғы иген әҙерләү көрсөгө йоғонтоһо арҡаһында Сталин, НЭП-тың кире яҡтары менән ҡәнәғәт булмаған студент йәштәре һәм радикаль эшселәр араһында һаман популяр булған троцкистик лозунгыларын үҙләштереп, «һул боролош» яһай.
1928—1929 йылдарҙа Сталин Бухаринды һәм уның союздаштарын «уң уклонда» ғәйепләй һәм НЭП-ты бөтөрөү һәм тиҙләтелгән индустриялләштереү буйынса ысынбарлыҡта «һулдарҙың» программаһын бойомға ашыра башлай.
Тар-мар итеүсе «уңдар» араһында «троцкист-зиновьевсылар блогы» тип исемләнгән төркөм менән әүҙем көрәшеүсе Рыков, Томский, Угланов һәм Рютин һәм бик күп башҡалар була, улар троцкистарҙы Мәскәүҙә ҡыйратыу менән етәкселек итә.
Лагерь һаҡсыларын ғына яҡынса 300 мең кеше тәьмин итергә кәрәк була, был һанға конвой ғәскәрҙәре һәм Дәүләт хәүефһеҙлеге министрлығы хеҙмәткәрҙәре инмәй.
В Организационном отчёте ЦК на съезда Үҙәк Комитеттынң ойоштороу отчетында ул эшселәр синыфын „партия армияһы“ тип нарыҡлай һәм партия йәмғиәт менән „приводлы билдектәр“ ярҙамында нисек идара итеүен тасуирлай.
Боффа, бындай идәяларҙа ул ваҡытта бер ниндәй яңылыҡ булмаған, атап әйткәндә, «приводлы билдектәр» төшөнсәһе шул уҡ контекста элегерәк, 1920 һә 1921 йылдарҙа, Ленин тарафынан да ҡулланған, тип билдәләй.
Гитлер власҡа килгәндән һуң Сталин ғәҙәттәге совет сәйәсәтен үҙгәртә: әгәр ул элек Версаль системаһына ҡаршы Германия менән берләшеүгә, ә Коминтерн буйынса — төп дошман булараҡ социал-демократтар менән көрәшкә йүнәлтелһә), хәҙер ул «коллектив хәүефһеҙлек» системаһын булдырыуҙы хәстәрләй, был системаға СССР һәм Германияға ҡаршы элекке Антанта илдәре инә, шулай уҡ коммунистарҙың фашизмға ҡаршы бөтә һул көстәр менән берләшеүе күҙаллана .
Әлеге позиция башта эҙмә-эҙлекле рәүештә үткәрелмәй: 1935 йылда Германия-Польшаның үҙ-ара килешеүенн шөрләп, Сталин йәшерен рәүештә Гитлерға һөжүм итмәү пактына ҡул ҡуйырға тәҡдим яһай, әммә уның тәҡдиме кире ҡағыла.
Стаханов хәрәкәте башы менән күренгән Тормош кимәленең бер аҙ күтәрелеүен һыҙыҡ аҫтына алып, 1935 йылдың 17 ноябрендә «Йәшәүе яҡшыраҡ булып китте, йәшәүе күңеллерәк булып китте!» тип әйтә.
Большевизмдың диктатураны урынлаштырыу факты шулай уҡ көтөлгән хәл була; 1921 йылда Мартов, Лениндың Рәсәйҙә демократлашыуҙан баш тартыу осрағында, Рәсәйҙә «Хәрби-бюрократик диктатура» урынлашасаҡ тип туранан-тура әйтә; Троцкий 1904 йылда уҡ, Лениндың партия төҙөлөшө ысулдары «партия үҙе менән Үҙәк Комитетты алыштырыу һәм, ниһайәт, диктатор үҙе менән Үҙәк Комитетты алыштырыу» менән тамамланасаҡ, тип фаразлай.
Сталин фекеренсә, колхоздар иген экспортын тергеҙеү өсөн ойошторола, уның ярҙамы менән хәрби ихтыяждарына йүнәлтелгән индустриаллекте финанслау өсөн кәрәкле ауыл хужалығы продукцияһын дәүләт ауылдан тартып ала,
«Оло террорҙы» Политбюро ҡарарҙары нигеҙендә «антисовет элементтарын» һәм «контрреволюцион милли контингенттарҙы» юҡ итеү буйынса үткәрелгән һәм үҙәкләштерелгән, планлаштырылған серия тип әйтергә беҙҙең бөтә сәбәптәр бар.
Халыҡ-ара хәлдең киҫкенләшеү һәм һуғыш хәүефе артыу шарттарында «бишенсе колоннаны» юҡ итеү уларҙың маҡсаты булып тора… Террор артыуын ойоштороуҙа Сталиндың роле бер ниндәй шик тыуҙырмай һәм тулыһынса бөтә документтар менән дәлилләнә.
1937—1938 йылдарҙағы массауи операцияларҙы әҙерләү һәм үткәреү тураһында бөтә нәмә бөгөн билдәле булыуы, Сталин бойороҡтарынан тыш «оло террорҙың» булыуы мөмкин түгел, тип әйтергә мөмкинлек бирә…
24 октябрҙә , юнкерҙар тарафынан «Правда» гәзите типографияһы ҡыйратылғандан һуң, Сталин гәзиттең сығыуын тәьмин итә, унда ул Ваҡытлы хөкүмәтте ҡолатыу һәм уны «эшселәр, крәҫтиәндәр һәм һалдаттар вәкилдәре» һайлаған Совет хөкүмәте менән алыштырыу өндәүе менән «Беҙгә нимә кәрәк?» исемле мәҡәләһен баҫтыра.
Шул уҡ көндө Сталин һәм Троцкий большевиктар — Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының Бөтә Рәсәй съезы делегаттары кәңәшмәһен үткәрәләр, унда Сталин сәйәси ваҡиғалар барышы тураһындағы доклад менән сығыш яһай.
1926—27 йылдаҙа партия эсендәге мөнәсәбәттәр айырыуса киҫкенләшә, Сталин яйлап, әммә эҙмә-эҙлекле оппозицияны легаль ялан сиктәренән ҡыҫырыҡлайУның сәйәси дошмандары араһында революцияға тиклемге тәжрибелә бик күп кеше була.
В своей программной работе 1932 йылда үҙенең программа рәүешендәге «Сталин и кризис пролетарской диктатуры» хеҙмәтендә автор тәүге тапҡыр шәхси Сталинға етди ғәйепләүҙәр менәнсығыш яһай.
И. Хоффман 1940 йылдың ноябрендә Сталин Германияға Румыния, Югославия, Болгария, Греция, Венгрия һәм Финляндияға совет йоғонтоһо зонаһын киңәйтеү буйынса үҙенең талаптарын тапшыра, тип белдерә.
Ул, охранканың күҙенә эләкмәйенсә, пароходта Обь һәм Томь йылғалары буйлап Томск ҡалаһына тиклем барып етеүгә өлгәшә, унда ул поездға ултыра һәм ялған паспорт менән Рәсәйҙең Европа өлөшөнә юллана.
яңы тағы ла ҡурҡынысыраҡ, тағы ла һәләкәтлерәк һуғышты көтөргә кәрәклеген 1921 йылда РКП -ның Х съезында «Капиталистик уратыу тураһында» исемле докладында иҫкәртә.
Михаил Александров үҙенең «Сталиндың тышҡы сәйәсәт доктринаһы» тигән эшендә, 1925 йылдың 30 майында Коммунистик интернационалдың башҡарма комитетында Сталин шулай уҡ «Европа һуғыш башланасаҡ һәм улар унда, һис шикһеҙ, мотлаҡ рәүештә үҙ-ара һуғышып бөтәсәк» тип белдерә, тип яҙа.
1924 йылдың аҙағында ул хатта Троцкийҙы Зиновьевтың ғәйеп ташлауҙарынан яҡлай, Зиновьев Троцкийҙы хәрби түңкәрелеш әҙерләҙә ғәйепләп, партиянан сығарыуҙы талап итә.
Уның ысулдары 1926 йылдың 15 июнендәге Молотовҡа һәм Бухаринға яҙған хатынан асыҡ күренә, был хатта Сталин «Гришаның кәрәген бирергә» һәм Троцкий менән унан «Шляпников кеүек мөртәттәр» эшләргә йыйына (Шляпников — элекке «эшселәр оппозицияһы» лидеры, бик тиҙ арала маргинал булып китә).
1935 йылда Сталин '«бәлиғ булмағандар араһында енәйәтселекте бөтөрөү маҡсатында» СССР Үҙәк башҡарма комитетының һәм Халыҡ комиссарҙары Советының 12 йәштән алып ҡаты язалар ҡаралған «Бөлиғ булмағандар араһында енәйәтселек менән көрәш саралары тураһында» исемле ҡарарға ҡул ҡуя.
1937—1938 йылдарҙа РККА һәм СССР Хәрби-диңгеҙ флотының команда һәм етәкселек составына ҡарата киң күләмле сәйәси репрессиялар үткәрелә, уларҙы тикшеренеүселәр СССР-ҙағы «Оло террор» сәйәсәтенең бер төрө тип һанайҙар.
Тарихсылар, Сталин репрессиялары РККА-ла оборона һәләтлегенә етди зыян килтерҙе, тип һанайҙар һәм, башҡа факторҙар менән бер рәттән, Бөйөк ватан һуығышының тәүге этабында байтаҡ юғалтыуҙарға килтерә.
1898 йылда Джугашвили революционер Вано Стуруа фатирында эшселәр менән осрашыу ваҡытында пропагандасы тәжрибәһен үҙләштерә һәм тиҙҙән йәш тимер юлы эшселәренән торған түңәрәк менән етәкселек итә башлай, ул бер нисә эшселәр түңәрәктәрендә занятиелар үткәрә һәм хатта занятиелар үткәреү өсөн марксистик программаһы төҙөй.
В. З. Кецховели һәм А. Г. Цулукидзе менән бергә Джугашвили ошо ойошманың күпселеге «легаль марксизм» позицияларында торған һәм милләтселеккә тартылған революцион аҙсылығы йәҙрәһен ойоштора.
Сталиндың баласаҡ дуҫы Давид Мачавариани хәтерләүенсә, «Като Иосифты артығынан тыш әсә һөйөүе менән уратып алған, һәм, әсә-бүре кеүек, уны бөтәһенән яҡлаған. Ул, үҙенең иркә балаһын бәхетле итер өсөн, үҙен эш менән әлһерәгән хәлгә еткергән».
Шулай итеп, Октябрь революцияһынан, Граждандар һуғышынан һуң һаҡлап ҡалынған һәм НЭП осоронда йыйылған бөтә "валюта байлыҡтары индрустриаллек пландарын үтәү өсөн халыҡтан тартып алыу иҫәбенә эшләнә.
Тап шунда ул тәүге тапҡыр марксизм менән таныша һәм 1895 йылдың башына ҡарата Кавказ аръяғына хөкүмәт тарафынан һөрөлгән революцион марксистарҙың подполье төркөмдәре менән бәйләнештәргә инә.
Һуңғараҡ Сталин үҙе хәтерләй: «Революцион хәрәкәтенә мин, Кавказ аръяғында ул ваҡытта йәшәгән урыҫ марксистарының подполье төркөмдәре менән танышҡас, 15 йәштән индем. Был төркөмдәр миңә бик ҙур йоғонто яһанылар һәм йәшерен марксистик әҙәбиәтенә ылыҡтырҙылар».
яҡшы ойоштороусы булараҡ Троцкий ихтилалды етәкләй ала ине… Ҡарт, тәжрибәле конспираторҙар булараҡ, большевистик конспираторлығын һәм большевистик ойошмаһының бөтә булған тәжрибәһен файҙаланып, ошо кешеләр үҙ-ара бәйләнештәр булдырмаҫ һәм ойошма төҙөмәҫ тип кем ышана алыр ине?
1937—1938 йылдарҙағы «Оло террор» йәки «ежовсылыҡ» совет етәкселегенең быға тиклем булмаған күләмдәрҙә үҙ-үҙен юҡҡа сығарыуға әүерелә; мәҫәлән, 1937 йылғы февраль-март пленумында сығыш яһаған 73 кешенән 56 кеше атып үлтерелә.
НКВД органдары дәүләт террорының төп һөжүм көсө булыуына ҡарамаҫтан, улар үҙҙәре лә иң ҡаты таҙартыу ҡорбандары була; репрессияларҙың төп ойоштороусыһы нарком Ежов үҙе лә таҙартыуҙар ҡорбанына әүерелә.
Петроградта 28 мартта уҙғарылған большевиктарҙың Бөтә Рәсәй кәңәшмәһендә меньшевиктарҙың берҙәм партияға берләшеү мөмкинлеге тураһында башланғысы буйынса бәхәстә Сталин, «Циммервальд-Кинталь линияһы буйынса берләшеү мөмкин», тип белдерә.
1928 йылда, 1927 йылғы иген әҙерләү көрсөгө һәм крәҫтиән сығыштары көсәйеүе йоғонтоһо аҫтында Сталин «социализм төҙөү барышында синфи көрәштең көсәйеү» доктринаһы менән сығыш яһай.
Тикшеренеүсе Михаил Александров үҙенең «Сталиндың тышҡы сәйәсәт доктринаһы» исемле эшендә, 1928 йылда Үҙәк Комитетының ноябрь пленумында Сталин урыҫ батшаһы Бөйөк Петрҙың модернизаторлыҡ эшмәкәрлеге тураһында маҡтап һөйләй.
«Ленинизм, дөйөм алғанда, пролетар революцияһының теорияһы һәм практикаһы һәм пролетариат диктатураһының теорияһы һәм практикаһы» тип билдәләп, Сталин үҙәк урынға «пролетариат диктатураһының марксистик доктринаһын ҡуя.
Май — июнь айҙарында һуғышҡа ҡаршы пропагандалауҙа ҡатнаша; Советтарҙы ҡабаттан һайлау буйынса ойоштороусыларҙың береһе була һәм Петроградта муниципаль кампанияла ҡатнаша.
3—24 июндә делегат булараҡ Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының Бөтә Рәсәй съезында ҡатнаша; большевиктар фракцияһынан ВЦИК һәм ВЦИК бюроһы ағзаһы итеп һайлана.
Шулай уҡ 10 июнгә тәғәйенләнгән һәм үткәрелмәгән демонстрацияны һәм 18 июндәге демонстрацияны әҙерләүҙә ҡатнаша; «Правда» һәм «Солдатская правда» гәзиттәрендә бер нисә мәҡәлә баҫтыра.
Сталин хакимыҡ иткән дәүерҙә СССР һәм донъя тарихында мөһим ваҡиғалар була: индустриалләштереү, коллективлаштырыу, кулактарҙы юҡҡа сығарыу, оло террор, репрессиялар, халыҡтарҙы депортациялау, ГУЛАГ лагерҙары булдырыу, 1932—1933 йылдарҙағы аслыҡ, Финляндияға баҫып инеү, СССР-ҙы Милләттәр Лигаһынан сығарыу, Ҡыҙыл Армияла репрессиялар, Икенсе донъя һуғышы, Көнбайыш Европа һәм Көнсығыш Азия илдәрендә социалистик ҡоролош төҙөү, шәхес культы, тоталитаризм диктатураһы, совет атом бомбаһын эшләү, һалҡын һуғыш башланыу.
Большевик В. С. Бобровскийға 1911 йылдың 24 ғинуарында бер хатында: «Сит илдә „бер стакан һыуҙағы дауыл“ тураһында, әлбиттә, блоктар ишетте: бер яҡтан — Ленин менән Плехановты һәм икенсе яҡтан — Троцкий-Мартов-Богдановты. Эшселәрҙең беренсе блокка мәнәсәбәте, минең белеүемсә, бик ыңғай. Әммә сит илгә эшселәр кәмһетеп ҡарай башлайҙар: „Әйҙә, йәнәһе, күңелдәре булғансы, тырышһындар, ә беҙҙеңсә, кемгә хәрәкәттең мәнфәғәттәре ҡәҙерле, ул эшләй, ә ҡалғандары ҡушылыр“. Был, минеңсә, яҡшыға ғына», — тип яҙа.