polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Ауыл биләмәһе, Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге 211-з һанлы «Яңы тораҡ пункттары барлыҡҡа килеү, берләштерелеү, бөтөрөлөү һәм статусы үҙгәреү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законына ярашлы, «ауыл» статусы ала, 1-се статья:
1978 йылдан Өфө вакциналар һәм сывороткалар ғилми-тикшеренеү институты директоры, 1988—1995 йылдарҙа «Иммунопрепарат» ғилми-производство берекмәһенең генераль директоры, 1991—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Медицина фәндәре бүлексәһенең академик‑секретары, 1996—2008 йылдарҙа Рәсәй Медицина фәндәр академиияһының Башҡортостан ғилми үҙәге директоры.
Ҡол Ғәли исемендәге халыҡ-ара премия һәм СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ , Халыҡтар Дуҫлығы һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
Хафизова Рәсихә Сәфәрғәле ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре , «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы , ике «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән.
Район үҙәгенән көньяҡҡа 18 саҡрым һәм Аксёнов тимер юл станцияһына көньяҡ‑көнсығышҡа табан 61 саҡрым алыҫлыҡта Өйәҙе йылғаһы буйында урынлашҡан.
Ауылға Нуғай даруғаһы Илекәй‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1762 йылдың 17 июлендәге керҙәшлек килешеүе буйынса шул уҡ даруғаның Ишле ауыл кешеләре нигеҙ һала.
Әбделкәрим һәм Әнгилде Йоносов етәкселегендәге яһаҡлы татарҙарҙан торған 11 кеше һәм мулла Урман Ибраһимов, Биктимер Атабаев үҙ хужалыҡтары өсөн биләмә алыуға ошо килешеү төҙөлгән.
Фомин өс миҙгел күҙәтеүҙәр ваҡытында тик бер генә ҡошто Ағиҙел йылғаһы үҙәнендә осратҡан һәм ҡарағош беҙҙә оялауҙан туҡтаған тигән һығымтаға килгән.
И. В. Карякин белдереүенсә, ҡарағош Благовещенск янында Ағиҙел йылғаһы үҙәненән түбәнгәсә, Һаҡмар, Нөгөш, Йылым, Сөм, Инйәр, Танып, Өфө һәм уның ҡушылдыҡтары — Әй, Йүрүҙән йылғалары буйҙарында, ә шулай уҡ Урал аръяғында — Оҙонкүл, Яҡтыкүл күлдәре тирәһендә 50-ләп пар оя ҡорған.
Йәйелгән ҡанаттарының оҙонлоғо: ата ҡоштоҡо 158—176 см, инә ҡоштоҡо — 167—182 см, кәүҙәләренең оҙонлоғо — ата ҡоштоҡо 65 — 70 см һәм инә ҡоштоҡо 67 — 73 см. Дөйөм төҫө ҡара көрән, ҡойроғоноң өҫтө һәм аяғының ҡауырһындары арҡаһына ҡарағанда аҡһылыраҡ, ҡойроҡ аҫты һарғылт һәм ваҡ аҡ таптар бар, яурындары һорғолт.
«1764 йылда Яҡшай башҡорттары Тейминдикай Солтанов һәм мулла Ғабдрәшит Байраҡиев элек беҙҙең ағайҙар тарафынан был ауылға йорттар һалырға һәм беҙҙең менән бер тигеҙ Ҡазан юлы Өфө өйәҙе Байлар улусының бөтә йөкләмәләрен үтәргә индерелгән Нәзир Мратовты, Ғәбдрәшит Мратовты, Көҙрәк Мратовты ихатанан йылына 10 тин һәм бер юлы ихатанан 3-әр һум аҡса түләү менән »
Территориаль йәмғиәт үҙидараһының тәүге рәйесе- Герасименко Сәлимә Алтынтимер ҡыҙы була , 2015 йылдан — ауыл фельдшеры Сөйәрғолова Ләйсән Шамил ҡыҙы.
ТОС ауыл биләмәһендә халыҡтың көнкүрешен яҡшыртыу, мәҙәни тормошон йәнләндереү һәм власть органдары менән бәйләнештә урындағы мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн булдырылған.
Ауыл депутаттары, активистары тырышлығы менән ауылға асфальт юл һалынған, газ үткәрелгән, тирә-яҡтағы күл- йылғалар тәртиптә тотола, тәбиғәт байлыҡтарына яҡында ғына ятҡан ҡала кешеләре тарафынан ҡул һуҙыу осраҡтары булғанда тейешле сара күрелә.
Йәштәр урамы , ауыл халҡы ҡушҡан исеме Тайбан (Тайвань утрауы Ҡытайҙан айырылған саҡта бында Сушилка күле артында йорттар һалып, ауылдан айырылыуға бәйле ҡушылған атама)
Тәҙрә ҡапҡастары, кәрниз аҫтындағы ағастан селтәрләп эшләнгән биҙәктәре башҡа өйҙәрҙә булмағанса матур итеп эшләнгән өйҙө халыҡ «кәнсәләр» тип йөрөтә.
Йыш ҡына ташҡындар ваҡытында ауылды һыу баҫҡанға күрә, ауыл кешеләренең бер өлөшө Ағиҙелдең һул яҡ ярына күсеп сыға , икенселәре- ташҡын ваҡытында малды ҡыуырға уңайлы булыр тип, тауға табан күсенә.
Алаҡай ауылы балалары әлеге Мәләүез районына ҡараған Юлдаш ауылына , Ишембай ҡалаһына 3-се һәм 17-се мәктәпкә (Халыҡ Сейәлек тип йөрөткән нефтселәр ҡасабаһына, һуңыраҡ, «Нефтяник» совхозына йөрөп уҡый).
Ҡалала эшләп йөрөгән йәштәр, ситтә эшләп, хаҡлы ялға сыҡҡан, ләкин әле үҙ көсөндәге ауыл кешеләре, ата-баба нигеҙенә яңы йорттар ҡора башлай.
Иглин районы Түбәнге Ләмәҙ ауылы эргәһендә йыллыҡ аҡманың 65%‑ы — яҙғы , 20%‑ы — йәйге һәм көҙгө , 15%‑ы ҡышҡы осорҙарға тура килә.
Ямат Бикәев — 1710-сы йылдарҙа башҡорт ихтилалдары етәксеһе, 1740 йылдың февралендә Ямат Бикәевте, Алдар Иҫәкәевте һәм 9 башҡорт старшинаһын Һамарға ҡаҙаҡтар менән һөйләшеү алып барырға тип Рәсәй батша власы вәкилдәре алдап саҡырып ҡулға алалар.
Ямат Бикәевтың балалары әле һәм төрлө йылдарҙа Таймаҫта йәшәгән — Солтангәрәевтәр, Тунасовтар, Бикмөхәмәтовтар, Яматовтар, Бәхтигәрәевтәр, Аҡҡужиндар, Бикҡужиндар, Юлсуриндар).
Солтангәрәев Әмир Миһран улы — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы, юстиция һәм дәүләт советнигы, Башҡортостандың Третей Суды Президиумы рәйесе, Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар Союзы ағзаһы, Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы журналистар Союзы ағзаһы.
һәм Таймаҫ ауылы батша хөкүмәтенә тоғро хеҙмәт иткән Табын ырыуы тарханы, старшина Таймаҫ Шәһимовтың балалары тарафынан Рәсәй батшалығы менән ҡаҙаҡтар араһындағы сикте һаҡлау өсөн 1780-се йылдарҙа погранпункт булараҡ барлыҡҡа килә.
Уның менән бер арала ауыл кешеһе — 9-сы башҡорт кантонының икенсе бүлегенең 14-се класлы дистанция начальнигы Тунас Аҡҡужин — Яматов етәкселек итә, ул Ырымбур ил сиге буйына һаҡсылырҙы алып бара һәм хеҙмәт иткәндәрҙе алып ҡайта.
Бөрйән ырыуы кешеләре йәшәгән ауылға табын ырыуы старшинаһы исеме Таймаҫ көсләп тағыла, уға 1700—1740 йылдарҙағы ихтилалдарҙа табын ырыуы менән бөрйән ырыуы араһындағы ҡатмарлы мөнәсәбәттәр сәбәпсе була.
Белешмә: Табын ырыуы тарханы, старшина Таймаҫ Шәһимов 1700-се йылдарҙың башындағы бөрйән ырыу вәкилдәре башлаған ихтилалдарҙа үҙенең ырыу вәкилдәрен ҡатнаштыртмай, ә инде 1735—1740 йылдарҙа уның етәкселегендәге ҡораллы көстәр башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуҙа әүҙем ҡатнаша).
Бөгөнгө Таймаҫ ауылы халҡының ата-бабаларының 140 ғаиләһе 1700 йылдың башынан алып 1780-сы йылдарға тиклем батша карателдәренең эҙәрлектәреүенән юл яҙҙырып Көнъяҡ Урал тауҙарында ҡасып урын алыштырып йөрөйҙәр.
Мәсетле е — Ер йөҙөндәге тормош эволюцияһының иртә пермь этабындағы пермь системаһының әртә һәм көңгөр ярустары интервалын биләгән фоссилияларҙан торған бай комплекслы халыҡ-ара әһәмиәткә эйә булған төп геологик объект.
Мәсетле ауылы Йүрүҙән йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 24 километр һәм Кропачёво тимер юлы станцияһынан төньяҡҡа табан 53 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ҡурғаш ауылы район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 11 километрҙа һәм Һилейә тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа 36 километрҙа урынлашҡан.
«Тораҡ урындар исемлеге. Ырымбур губернаһы. 1866.» тигән китапта яҙма бар: Орск өйәҙе, 2-се стан, 775-се Мәмбәт ауылы , башҡорт, Таналыҡ йылғаһы буйында, Орск ҡалаһынан алып Верхнеурал ҡалаһына тиклем иҫке юлдың уң яғы һәм һул почта юлы араһында урынлашҡан.
Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау Ҡыҙыл китабына һәм Халыҡ-ара сауҙа итеү конвенцияһы СИТЕС исемлегәнә, шулай уҡ, Рәсәй Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Сахала аҡ торна тундраның төпкөл райондарында, кеше аяғы баҫмаған ерҙәрендә, ныҡ дымлы тигеҙлектәрҙә , Обь йылғаһы буйындағы һаҙлыҡтарҙа оя ҡора.
Шуға ла 1787 йылда уҡ был ауылға тәүгеләрҙән булып килеп төпләнгән кешеләр Йүкәлекүл ауылы (хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлә районына ҡарай) халҡы иҫәбенә индерелгән.
Крайҙы өйрәнеүсе Н. М. Моратовтың яҙмаларында ауылдың тарихы буйынса легенда бирелә һәм ауылға нигеҙҙе Морат, Наҙарғол һәм Салауат Үтәкәйевтар һалғанлығы билдәләп үтелә.
Рәсәй чемпионатында саңғы уҙыштары һәм биатлон буйынса өлкән тренер Ирина Громова менән таныша һәм уның тәҡдиме буйынса Башҡортостандың билдәле тренеры Салауат Ғүмәровта саңғы спорты менән шөғөлләнә башлай.
2010 йылда Ванкуверҙа үткән Ҡышҡы Паралимпия уйындарында 4 алтын миҙал ала: биатлонда 2,4 км һәм 12,5 км алыҫлыҡта һәм саңғыла 15 км һәм 10 км алыҫлыҡта саңғыла; саңғыла 1 километрға йүгереүҙә көмөш миҙал яулай.
Ванкувер Паралимпиадаһының дүрт тапҡыр чемпионы, Сочи олимпиадаһында Рәсәй вәкиле, терәк-хәрәкәт ағзалары имгәнгән инвалидтарҙың Рәсәй физкультура һәм спорт федерацияһының беренсе вице-президенты.
Башҡортостан Республикаһының 5—6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты , 4-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» , «Башҡортостан Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» , Салауат Юлаев ордендары кавалеры.
дәрәжә Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн (2010 йылдың 26 мартында спорт һәм физик күлтураны үҫтереүҙәге өлөшө һәм Паралимпиадаһында күрһәткән юғары ҡүаҙаныштары өсөн;
Оло улы Мирзаһит, икенсеһе Мөхәмәтәнүәр, ә ҡыҙҙары — олоһо Фатима Верхнеурал өйәҙенең Тамъян-Түңгәүер улусы Ҡырҙас ауылы имамы Сәлимйән Бикйән улы никахында, икенсе ҡыҙҙары Файза шул уҡ улустың Буранғол ауылы ахуны Ғәбделхәй Мөхәмәтзариф улы никахында, өсөнсө ҡыҙы Сәғиҙә Бөрйән-Таналыҡ улусы Мәмбәт ауылында Фазулла Әсәҙулла улы никахында була.
1875 йыл Ғабдулла Сәйетбаттал хәҙрәт Иҙрис ауылынан ахун Мәхмүт Дәүләткирәев хәҙрәттең Райхан исемле ҡыҙына никахланып, унан 3 ул, 2 ҡыҙ бала тыуа.
Ҡыҙҙары Хәнифә — Ҡырҙас ауылына, Ғәбиҙә — Моҫтай ауылына, Бибисәрүәр — Өмөтбай ауылына тормошҡа сығып, шунда бала-сағалы булып донъя көтөп йәшәгәндәр.
Икенсе ҡайныһы Мәхмүт Дәүләткирәев — ахун, Иҙрис ауылы мәхәлләһендә имам , оло абруйлы шәхес булған, тиҫтәләрсә йылдар буйы руханилыҡ хеҙмәтен башҡарған.
Статья «Первые врачи из башкир в Оренбургском крае» автор Шукшинцев И. С. в сборнике «Труды Оренбургской ученой комиссии» Ғабдулла Сәидиҙең Зөләйханан Мөхәмәтнәжиб һәм Мирзасалих исемле уландары тыуа.
Улар араһында йәш, талантлы һәм күңелсәк Ғабдуллаға иң ныҡ тәьҫир иткән һәм уның шәхес булып формалашыуына булышлыҡ иткән мөғәллим, Көнсығыш әҙәбиәте белгесе, шағир һәм фәйләсүф Зәки Шәмсетдин була.
Уның әҫәрҙәре матди байлыҡҡа, данға ынтылыусыларҙы тәнҡитләү менән бер рәттән, Аллаһы Тәғәләгә һөйөү, кешелектең аҡыл ҡеүәһенә, аңлы һәм тырыш ғәмәленә ышаныс менән һуғарылған.
Шулай ҙа үткән быуаттың 90-сы йылдарының икенсе яртыһынан бер үзбәк кешеһе Муллаҡайҙа йәшәп ятҡан Ғабдулла Сәйетбатталдың ейәнсәре Зәйтүнә апайға килеп, Бохара ҡалаһында Сәиди мәсетенең әле лә һаҡланыуы, үзбәктәрҙең был исемде бик ҙурлап хәтерендә һаҡлауы тураһында бәйән итә, үҙе менән бергә ул яҡтарҙы барып күрергә саҡыра.
Көньяҡ-көнсығыш Башҡортостанда йәшәгән Бөрйән, Тамъян, Түңгәүер ырыуы башҡорттарының да дини һәм донъяуи мәғарифҡа ынтылышы көсәйеп, ғилемгә ихтыяжы үҫә бара.
Бөрйән ырыуы зыялылары был турала бер нисә тапҡыр осрашып кәңәш ҡорғандан һуң, милләтебеҙҙең йәш быуынын заман талабы кимәлендә тәрбиәләү зарурлығын күҙ уңында тотоп, Ғабдулла Сәйетбатталовты ҡайтарып алыу һәм уның белемен, ойоштороу һәләтен урындағы үҫмерҙәрҙе тәрбиәләүгә, уҡытыуға йүнәлтеү тураһында һүҙ беркетә.
Бөрйән-Таналыҡ улусы начальнигы Хәбибулла Баймырҙа улы Ҡансурин, 2-се Бөрйән улусы Иҙрис ауылынан ахун Мәхмүт Дәүләткирәев, Назар ауылы улусы старшинаһы, сотник Миҙәтғәле Мәтиновтар инициаторҙар яңы мәҙрәсә төҙөү эшенә керешә.
Был турала РБ Дәүләт архивында «Ведомость описи мечетей состоящих при них духовных лиц и прихожан обоего пола Орского уезда Оренбургской губернии за 1870 год» тигән документта «В деревне Муллакаевой 1 мечеть, прихожане 204 мужского, 202 женского пола. Мечеть соборная. При Мечети определен муллой башкир Саитбатталов. Указ Губернского правления от 5 августа 1872 года 2494» тип яҙылған.
Муллаҡай ауылының 1816 йылғы ревизия документтарында теркәлеүенсә, 49 йәшлек Нурмөхәмәт Бикмөхәмәтов һәм 36 йәшлек ҡатыны Фатиманың Сәйетбаттал, Ҡайҙар, Ҡаһарман, Мөстәҡим һәм Мөхәммәт исемле уландары булған.
1834 йылғы ревизия документтарында иһә Сәйетбаттал 30 йәштә, уның ҡатыны Шәмсийыһан 22 йәштә, улдары Хафиз 4 йәштә, ҡыҙҙары Кәримә 1 йәшлек, ә Ғабдулла донъяға килмәгән әле, ул 1836 йылда тыуасаҡ.
Бының сәбәбе шунда: Муллаҡай ауылының имамы Сәйетбаттал Нурмөхәмәт улы 48 йәшендә 1848 йылда донъя ҡуя, был ваҡытта улы Ғабдулла ун икенсе йәше менән киткән була.
Сәйетбаттал Нурмөхәмәт улы Стәрлетамаҡ өйәҙе Стәрлебаш мәҙрәсәһендә киң билдәле мөҙәрис Ниғмәтулла хәҙрәт мәҙрәсәһендә уҡып белем ала.
Был турала күренекле ғалим Рәшит Закир улы Шәкүров үҙенең «Звезда поэзии — Башкирский поэт-просветитель М. Акмулла» исемле китабында «Муллакаевские родственники Акмуллы» тигән баш аҫтында биргән.
Төрлө сығанаҡтарҙағы материалдарҙан Ғабдулла Сәиди хәҙрәттең аралашҡан һәм рухи үҫешенә етди йоғонто яһаған бик күп күренекле шәхестәрҙе, уның замандаштарын атарға мөмкин.
Беренсенән, уның атаһы Сәйетбаттал Нурмөхәмәтов, әсәһе Шәмсийыһан ғилемгә, ислам дине нигеҙҙәрендә юғары әхлаҡи сифаттарға эйә булған мөғәллимдәр, үҙ заманының алдынғы кешеләре.
Артабан Ғабдулланың Стәрлебаш мәҙрәсәһе мөғәллимдәре — Ниғмәтулла Туҡаев, Зәки Шәмсетдин, мәҙрәсәлә шул осорҙа бергә уҡыған һабаҡташтары Мифтахетдин Аҡмулла, Ғәли Соҡорой, Зәйнулла Рәсүлевтар менән аралаша, фекерҙәш була.
Ғабдулла Сәиди шәхесе тураһында башҡорт милли хәрәкәте етәксеһе, Башҡортостан автономияһына һәм Рәсәй федерализмына нигеҙ һалған сәйәси эшмәкәр һәм донъя кимәлендә билдәле ғалим Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың эскерһеҙ фекерҙәре айырыуса ҡиммәт.
Әхмәтзәки Вәлиди үҙ ғаиләһенең мосолман руханиҙары менән тығыҙ бәйләнештә аралашып йәшәүе, улар араһында көслө ғалимдар, муллалар, Троицкиҙан Зәйнулла ишан һәм Муллаҡай ауылынан Ғабдулла мулла булыуын билдәләп китә.
Һүҙен дауам итеп, «Бохарала ғилем алған Ғабдулла мулла ислам дине даирәһендә бик абруйлы булды, ғәрәп һәм фарсы телдәрендә шиғырҙар яҙҙы, йәштәрҙең уҡытыусыһы, тәрбиәсеһе, остазы булараҡ оло хөрмәткә лайыҡ шәхес ине», — тип айырып әйтә.
Араһында дини китаптар, сит ил сәйәсәтселәренең юлъяҙмалары, Ҡөрьәндән тормош өсөн сығарылған ҡанундар, хәҙистәр, бәйғәмбәрҙәрҙең үрнәк тормошо, ғәрәп грамматикаһы, ғәрәп, фарсы, үзбәк авторҙарының әҫәрҙәре, белем, әхлаҡ тураһында нәсихәттәр, «Нәҡшбәндиә» йүнәлешендәге серҙәр, «Файҙалы эштәрҙе еңелләштереү», «Хайуандарҙың тереклек ҡылыуы», «Мәхлүктарҙың ғәжәиб хәлдәре» әҙәбиәт коллекцияһы булған.
Хәҙрәттең китапханаһындағы ҡиммәтле, оло әһәмиәткә эйә булған әҙәбиәт, үҙе тарафынан яҙылған баҫма һәм ҡулъяҙма рәүешендәге хеҙмәттәре 1930 йылдарҙа илдә хөкөм һөргән сәйәси золом-йәбер осоронда юҡ ителә.
Әхмәтзәки Вәлиди һүҙҙәренән дә аңлашылыуынса, Муллаҡай мәҙрәсәһендә шәкерттәрҙе уҡытыу-тәрбиә системаһы ғәмәлдә заман талабына яраҡлы, алдынғы һәм төплө була.
Мәҙрәсәлә йәштәрҙе киләсәктә үҙ аллы уңышлы йәшәүгә, дини һәм донъяуи ғилемдәргә, төрлө һөнәрҙәргә эйә булыуға, донъя көтөү, ғаилә тәрбиәләүгә өйрәтеүгә етди иғтибар бирелә.
Бында ир балалар физик яҡтан сынығыуға, сәләмәт йәшәү рәүешенә йәлеп ителә, уларҙы төҙөлөш эштәренә, ағас эшкәртеү, йорт-ҡура күтәреү, балсыҡ менән эш итеү, унан төрлө буяуҙар яһау, тимер менән эш итеү, умартасылыҡ, им-том һәм халыҡ медицинаһы нигеҙендә дауалау кеүек һөнәрҙәргә өйрәтәләр.
Тәүгеһе 1881 йылда булып, юлдаштары 2-се Бөрйән улусы Үрге Этҡол ауылынан Ибниәмин Әхмәр улы, Яйыҡбай ауылынан Суфиян Мөхәмәтйәр улы һәм Бөрйән-Таналыҡ улусынан Байыш ауылы имамы Аллабирҙе Ҡотлоғужа улы була.
Быныһында уның менән бергә үҙенең ауылдашы Фәтихулла Баймөхәмәт улы, Күсей ауылынан Хужәхмәт Игебаев, 1-се Бөрйән улусы 1-се Этҡол ауылынан улус фельдшере Йәноҙаҡ Азаматов һәм Тамъян-Түңгәүер улусы Ҡырҙас ауылынан Бикйән Хәсәнетдин улы сәфәрҙәштәр була.
Темәс ауылының 1-се мәхәллә мәсете имам-хатибы үҙенең мөғәллиме, замандашы һәм остазы Ғабдулла Сәидиҙең хаж сәфәре тураһында «Муллаҡай» исемле бәләкәй генә китабында (Р. Н. Мәһәҙиев, «Муллаҡай», Типография газеты ВАКТЪ Въ Оренбурге 1916 г.) шулай тип яҙа: «Беҙҙең илебеҙҙән һис кем хаж сәфәренә барғаны юҡ заманда юлбашсыһы булып барып ҡайтыуы халыҡҡа бик ҙур үрнәк булды».
Мәҫәлән, ситтән килеп, ваҡ-төйәк көнкүреш тауарҙары менән сауҙа итеп йөрөгән, алтын мәғдәнен күреп тә белмәгән Мөхәмәтсадиҡ Рәмиев һәм уның Муллаҡай мәҙрәсәһендә уҡыған уландары Ғабдулла Сәиди йоғонтоһонда һәм өйрәтеүе буйынса мәғдәнселек менән мауығып китә.
Ғабдулла Сәиди (Ғабдулла бин Сәид әл-Болғари әл-Бөрйәни әл-Һаҡмари; ысын исеме — Ғабдулла Сәйетбаттал улы Нурмөхәмәтов; 3 май 1836 йыл — 1 сентябрь 1914 йыл) — башҡорт дин әһеле, ишан, мәғрифәтсе, яҙыусы һәм шағир.
1816 йылдағы ревизия материалдарына ярашлы, ауылда 1783 йылда тыуған йорт старшинаһы Әбүбәкер Көсөков, уның улдары — Ҡаһарман, Ҡорманғәле һәм Садиҡ йәшәгән; Әбүбәкерҙең ағаһы һәм ҡустыһы Усман һәм Ғүмәр; 1766 йылда тыуған Исхаҡ Әбешев Әбеш ауылына нигеҙ һалыусының улы; Исхаҡтың улдары: йөҙ башы Йыһанбай Исхаҡов; Йәнсура, Аллағыуат һәм Изге Әбешев; 1769 йылда тыуған указлы мулла Байғазаҡ Әбешев, уның улдары: Мөхәмәт, Әбделкәрим, Мөхәмәтшәриф, Әбдрәхим; 1731 йылда тыуған Ирсай Аладаров, уның улдары: Мөхәмәт, Йыһанбай, Үзбәк, Муллабазарбай, поход старшинаһы Әбүзәр .
Хорунжий Шармөхәмәт Үзбәков Ырымбур һыҙатын һаҡлауҙа хеҙмәт итә, Ҡырғыҙ-ҡайсаҡ походтарында ҡатнаша, Император һарайында ҡымыҙ әҙерләй.
1816 йылдан һуң Әбүбәкер Көсөков, йорт старшинаһы майор Исхаҡ Әбешев, Боҫконовтар, Ильяс Торошев Әбүбәкер ауылына, Гөбөрлө йылғаһы үҙәненә күсеп килә.
1982—1994 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Архив идаралығы начальнигы, 1995—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Архив эштәре буйынса дәүләт комитеты рәйесе.
«Тораҡ урындар исемлеге. Ырымбур губернаһы. 1866.» тигән яҙма бар: Орск өйәҙе, 2-се стан, 734-се Әбеш ауылы, башҡорт, Һаҡмар йылғаһы буйында, Орск ҡалаһынан алып Верхнеурал ҡҡалаһына тиклем иҫке сик трактының уң яғы менән һул почта юлы араһында урынлашҡан.
1816 йылда Оло Әбеш ауылы Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең 9-сы башҡорт кантоны Әбүбәкер Көсөков командаһы составына инә һәм 22 ихатанан һәм 225 кешенән тора.
«Минең дуҫ» тигәне 1954 йылда «Әҙәби Башҡортостан» журналында, ҡалғандары «Совет Башҡортостаны», «Ленинсы» гәзиттәрендә, 1956 йылда «Әҙәби Башҡортостан» журналында баҫылып сыға.
«Һайлап алған яҙмыш», «Зәңгәртауҙа аҡ болан», «Яҙғы ташҡындар алдынан» , «Мәңгелек урман», «Таң менән сыҡ юлдарға», «Һуңғы солоҡ», «Шунда ята батырҙар һөйәге» романдары һәм ҡыҙыҡлы повестары Ноғман Мусинды башҡорт прозаһының талантлы яҙыусыһы итеп таныта.
Ә 1958 йыл Өфөгә килеп, «Ағиҙел» журналында — бүлек мөдире, яуаплы секретарь, 1962 йылдың башынан «Совет Башҡортостаны» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй.
Ноғман Мусин Башҡорт дәүләт университетының киске бүлеген тамамлай, артабан йәнә «Ағиҙел» журналында бүлек мөдире, Башҡортостан телевидениеһында, унан Башҡортостан китап нәшриәтендә мөхәррир булып эшләй.
Был ауылға нигеҙ һалыныу датаһы 1813 йылдың 27 апрелендә Өфө-Танып улусы Һалтанып түбәһе башҡорттарының үҙ ерҙәрен һатыуы тураһындағы килешеүҙән асыҡлана.
Ҡарағол ауылында тыуған, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, нефтсе, Башҡортостан журналистар союзы ағзаһы Яҡуп Мөхәмәт улы Шәмсетдинов «Ырыуым — Түбәләҫ» тигән мәҡәләһендә шундай мәғлүмәт килтерә: «Түбәләҫ ерҙәрен Белорет заводы хужалары Твердышев һәм Мясниковҡа һатыу тураһындағы документҡа 21 кеше ҡул ҡуйған: Түбәләҫ улусы старшинаһы Иштуған Мишәров исеменән Таҡый Мишәров, йөҙ башы Булат Илтебаев һ. б. Ошо биләмәләрҙе „һатып“ алған өсөн завод хужалары 100 һум аҡса биргән. Күреүебеҙсә, Түбәләҫ ырыуы ерҙәренең яртыһынан күберәген урыҫтар „законлаштырып“ тартып алған. Малсылыҡ менән шөғөлләнгән башҡорттарҙың көтөүлектәре кәмей, халыҡ бөлгөнлөккә төшә».
1812 йылғы Ватан һуғышының 200 йыллыҡ юбилейы айҡанлы, Башҡортостан Республикаһы ЦГИА архивынан яҙып алған материалдарға таянып, 1812 йылғы Ватан һуғышында Ҡарағол ауылынан түбәндәге олатайҙар ҡатнашҡан булырға тейеш, тип фаразлайбыҙ
10-11 ғаиләнән торған бер төркөм ҡарағолдар «Ашҡыяҡ» артелен төҙөйҙәр һәм Ҡарағол менән Ҡалмаҡҡол араһында ятҡан Ашҡыяҡ туғайына күсеп ултыралар.
Шуға ҡарамаҫтан, Туймазынан 13 км алыҫлыҡта урынлашҡан бөгөнгө Тимер ауылы һәм элеккеһе — Туймазы тимер юл вокзалынан 10 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡаны араһында бер-береһе менән генетик бәйләнеш бар, тип фаразлана.
Антик дәүерҙә Боронғо Грецияла һәм Боронғо Римда «симфония» тип тондарҙың эвфоник ҡушылыуын һанайҙар, улар йыш ҡына мәғәнәһе ҡапма-ҡаршы булған терминдар — «диафония» йәки «антифония» терминдары менән парлаша.
Ул ваҡытта «симфония» термины сфераларҙың гармонияһы тип күҙаллана, мәҫәлән, Аристотелдең «Күккә» трактатында һүҙе бер үк контекста өс тапҡыр осрай, әммә ҡайһы музыка ҡоралы симфония төшөнсәһен аңлатыуын аныҡ ҡына әйтеп булмай.
Ҡағиҙә булараҡ, симфониялар ҡатнаш композициялы ҙур оркестр өсөн яҙыла, шулай уҡ ҡыл, камера, тынлы һәм башҡа оркестрҙар өсөн симфониялар ҙа бар; симфонияға хор һәм яңғыҙ вокаль тауыштар индерелеүе ихтимал.
Габриелиҙың «Изге симфониялар» атамаларында һәм Генрих Шютцтың , ә шулай уҡ Лодовико Виадандың «Музыкаль симфониялар» кеүек инструменталь әҫәрҙәрҙең исемдәрендә «симфония» һүҙе барлыҡҡа килә.
Опера барлыҡҡа килгәндән алып, быуат аҙағында һәр саҡ инструменталь эпизодтар була: һәр акт менән таныштырыу, тауыш-визуаль картиналар, киңәйтелгән бейеү интерлюдиялары — бындай эпизодтар «симфония» тип атала.
быуатта «симфония» атамаһы яйлап инструменталь һәм вокаль-инструменталь әҫәрҙәрҙә — сюиталарҙа, кантаталарҙа һәм операларҙа оркестр увертюралары йәки инструменталь һәм вокаль-инструменталь әҫәрҙәрҙәге интерлюдиялар өсөн нығытыла.
Ҡайһы берҙә был термин ҡулланылған музыка ҡоралдары исемлеге билдәһеҙ барабан төрө менән тулыландырыла , Иоанн де Муристың трактатында органистр тарафынан һәм башҡа урындағы иҫке француз, иҫке инглиз, иҫке герман һәм башҡалар — тәгәрмәс сазы төрҙәре.
быуатта «соната», «симфония» һәм «концерт» төшөнсәләре араһында аныҡ айырма әле булмай, һәм, мәҫәлән, әгәр Джованни Габриели быуат аҙағында «симфония» төшөнсәһен тауыштарҙың һәм инструменттарҙың аһәңлеге тип аңлаһа, Адриано Банкьери һәм Саломоне Росси быуат башында был төшөнсәне инструменттарҙың тауышһыҙ берлектәге аһәңлеге тип һанай.
Симфо́ния — оркестр өсөн яҙылып, бер-береһенән музыкаһы һәм темпы менән айырылып торған 3-4 өлөшлө ҙур музыкаль әҫәр; оркестр өсөн яҙылған ҙур күләмле музыкаль әҫәр.
Шәжәрәне Ғабдулла Ғәббәсов башлаған, эшен уның улы Зәйнәғәбдин Ғабдуллин , ейәне Исҡужа Зәйнәғәбдинов дауам иткән, ул 90 йәшендә шәжәрәһен улы Мәһәҙиәгә тапшырған.
Башҡорттар Аҡманай Тайнашев һәм Борҙоҡай Миңлеғолов үҙҙәренең аҫаба ерҙәренә яһаҡ татарҙары (ниндәйҙер вазифа башҡарған башҡорттар шундай сословиеға ҡараған) Даир, Ҡасим, Бикмәт Ҡәҙерғоловтарҙы, балалары, туған тыумасаһы менән бергә, Шаран, Ерекле, Юрты, Өрөкмән, Тайнаш йылғалары үҙәндәренә индерә.
Йүрүҙән йылғаһы ярындағы Күҫәләр ауылы Өфө ҡалаһынан 152 саҡрымда һәм ауыл хужалығы аҙыҡ-түлеге менән сауҙа иткән төп урындан, Арҡауылдан, 2 саҡрымда урынлашҡан.
Күҫәләр ауылы Йүрүҙән йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 37 километр һәм Кропачёво тимер юл станцияһынан төньяҡҡа табан 67 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Шул уҡ ваҡытта, башҡа күп кенә баҫмаларҙа ырыуы өсөн урыҫ атамаһы булараҡ Таволга ла, Лабазник та күрһәтелгән, ҡайһы берҙә беренсе урында Лабазник тора, ә икенсе ерҙә — Таволга.
Таймаҫтың дүртенсе улы Ҡунаҡтың ерҙәре Ғәлекәй , Хәйбулла районы ауылдары Аҡъюл, Сик, Вәзәм, Әбеш, Бүре , Арыҫланғол, Ырымбур өлкәһе ауылдары Башбүре, Урта бүре , Имәнтамаҡ, Ҡороюл, Тирәкле һәм башҡа ике тиҫтәнән ашыу Һаҡмар, Ҡаҫмарт, Эйек, Яйыҡ йылғалары буйындағы ауылдарҙы биләгән.
Ҡәнифә каруан сауҙа юлы Урта Азиянан Өсйорт яҫылығы аша Ур йылғаһы Яйыҡҡа ҡушылған урынға еткәс, Яйыҡ йылғаһы аша сығып, артабан Һаҡмар йылғаһының һул яры һәм Көньяҡ Урал һырттары буйлап хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла, Йылайыр, Баймаҡ, Әбйәлил һәм Учалы райондары территорияһы буйлап үткән һәм хәҙерге Силәбе өлкәһе территорияһына барып еткән.
Шул ваҡытта ошо тирәлә күп урыҫ ауылдары барлыҡҡа килгән: Сембер, Шөкәрә, Петровка, Федосеевка, Казанка, Поповка, Писаревка, Переволачан-Лапшин, Самарск, Михайловка, Федоровка, Яковлевка, Анновка, Васильевка, Сидоровка һәм башҡалар.
Аҫҡаҡ һәм уның улдары йәшәгән ауылдар: Хәйбулла районындағы Утарбай, Ултырҡ, Нурмөхәмәт, Бикбау, Ботороз , Ырыҫбай, Ивановка, Аҡташ, Ырымбур өлкәһендәге Бикбау, Үтәғол ауылдары һәм Гөбөрлө йылғаһы буйы ерҙәре, Ейәнсура районы Бикбау һәм башҡа ауылдар.
Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуынан һуң, Рәсәй күп кенә ҡәлғәләр төҙөй башлай: Өфө, Орск, Ырымбур, Үрге Яйыҡ, Йылайыр һәм башҡалар.
Мәҫәлән, Үҫәргәндең бер улы Таймаҫ, Таймаҫтың ете улы булған: Шишәй, Бишәй, Аҫҡаҡ, Ҡунаҡ , Абанды , Сураш-бей, Ҡыҙрас-бей.
Башҡортостан Рус дәүләтенә ҡушылғас, башҡорттарҙы 20 йәштән 45-50 йәшкә тиклем оҙайлы ваҡыттарға көньяҡ-көнсығыш сикте һаҡлау хеҙмәтенә йәлеп иткәндәр.
Бишәй менән Аҫҡаҡ Йылайыр һәм Ҡаҫмарт йылғаларынан Яйыҡ йылғаһындағы Орлов һәм Таналыҡ ҡәлғәләренә тиклемге ерҙәрҙе биләгәндәр.