polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Рәсәй армияһы өсөн уңышһыҙ Прут походы һөҙөмтәһендә батша һәм ул үҙенең ғаиләһе һәм батша һарайындағылар менән Рәсәйгә күсә, унда Петр -нең яҡындарының береһе булып китә, Молдова кенәзлеге Ғосман империяһының вассалы булып ҡала.
Әммә парламентҡа үткән ҡалған 4 партия: Либераль партия , Молдова Демократик партияһы , Молдова Либераль-демократик партия һәм уң центристик Альянс «Наша Молдова» , Европа Интеграцияһы өсөн Альянс -гә берләшә һәм парламентта күпселекте төҙөй .
Республиканың Үҙәк һайлау комиссияһы сайтында урынлаштырылған мәғлүмәттәргә ярашлы, унда һайлаусыларҙың 30,98%-ы ҡатнашҡан, ә ҡатнашыу сиге 33,33 %билдәләнгән.
Молдавия территорияһында ике параллель православие юрисдикцияһы эшләй: ҡануни Румын Сиркәүенең Бессарабия митрополияһы һәм күп һанлы Мәскәү патриархаты юрисдикцияһында булған Молдавия-Кишинев митрополияһы.
Оппозицион партиялар президент һайлауҙарына бойкот яһайҙар, һөҙөмтәлә, Молдавия конституцияһына ярашлы, парламент таратыла, һәм 2009 йылдың 29 июлендә ҡабаттан парламент һайлауҙары үткәрелә.
Күпселек украиндар, гагауздар, болғарҙар үҙ милләтенең телен туған теле тип күрһәтеүенә ҡарамаҫтан, һәр икенсе украин, өсөнсө болгар һәм дүртенсе гагауз, ғәҙәттә, урыҫ телендә һөйләшә.
Молдавия 32 районға, 13 муниципияға (Кишинев, Бельцы, Бендеры, Комрат, Тирасполь, Кагул, Чадыр-Лунга, Единец, Хынчешты, Оргеев, Сороки, Страшены һәм Унгены), 1 автономиялы территориаль берәмеккә һәм һул яҡ Днестр административ-территориаль берәмеккә бүленгән.
2009 йылдың апрелендә, Парламент һайлауҙарынан һуң, Молдавияның баш ҡалаһында күпләп тәртипһеҙлектәр тоҡана; һөҙөмтәһе булып яңы һайлауҙар тәғәйенләнә, һөҙөмтәлә коммунистар партияһы парламенттағы күпселекте юғалта һәм оппозицияға күсә, яңы хөкүмәт ойошторола.
2012 йылдың 16 мартында Либераль-демократик партия, Демократик партия, Либераль партия, Социалистар партияһы депутаттары һәм бойондороҡһоҙ депутат Михай Годя үҙҙәренең тауышы менән Николай Тимофтиҙы республика президенты итеп һайлайҙар.
2005 йылдың 4 апрелендә коммунистар партияһы депутаттары, шулай уҡ Христиан-демократик халыҡ партияһы, Демократик партия һәм Социал-либераль партия депутаттары президент вазифаһына Владимир Воронинды яңынан һайлайҙар.
2014 йылдағы халыҡ һанын иҫәпкә алыу һөҙөмтәләре буйынса, халыҡ һаны 2913281 кеше тәшкил иткән, шул иҫәптән, халыҡ иҫәбен алыу мәлендә сит илдә булған, тик уларҙың ғаилә ағзалары тарафынан иҫәпкә алынған 329108 кеше.
Халыҡ иҫәбен алыуҙар араһындағы осорҙа ҡала халҡы уртаса йылына 1 %-ҡа, ә ауыл халҡы — 0,13 %-ҡа кәмегән, шулай итеп, халыҡтың был категориялары араһындағы проценттарҙа айырма артҡан.
Иҙелбаев Ғабдулла Сәфәрғәли улы — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Башҡортостан автономияһының тәүге ғәскәренә етәкселек иткән башҡорт офицерҙарының береһе.
Илешева Рәйсә Хәким ҡыҙы — әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп педагогы, Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы директорының уҡыу эштәре буйынса урынбаҫары.
Суворова Анна Сергеевна , Башҡортостан баҡыр‑көкөрт комбинатының байыҡтырыу фабрикаһы флотаторы , Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы , СССР-ҙың Дәүләт премиияһы лауреаты .
Ер аҫты байлыҡтарынан газ конденсаты , һоро күмер , балсыҡ һәм ҡыҙыл балсыҡ , төҙөлөш таштары , гипс , ҡом ҡатыш ҡырсынташ , агрономик рудалар — эзбизташ һәм карбонат-гипс гажаһы бар.
Игенселек, шәкәр сөгөлдөрө һәм көнбағыш үҫтереү; малсылыҡ — һөт-ит йүнәлешендәге малсылыҡ, һарыҡсылыҡ, сусҡасылыҡ, умартасылыҡ менән бәйле.
Районда 79 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 16 урта; музыка мәктәбе һәм ПУ , 32 дөйөм китапхана, 72 клуб учреждениеһы, үҙәк район һәм 3 ауыл участка дауаханаһы бар.
Археологтар Д. Резепкин Төньяҡ Кавказда майкоп мәҙәниәте һәм А. В. Кондрашов Краснодар крайындағы Новосвободненский мәҙәниәте ҡәберлектәрендә лә тәгәрмәстәр тапҡан.
Балсыҡтан эшләнгән дүрт тәгәрмәсле арба моделдәре Будакалас һәм Сигецентмартонда һуңғы баден мәҙәниәтенең ике ҡәберендә табылған, улар беҙҙең эраға тиклем 3300—3100 йылдарға ҡарай.
Төрлө мәҙәниәттәрҙә тәгәрмәс- Ҡояш хәрәкәте символы, буддизмда ул Дхарманың законлылығын һәм хәҡиҡәтен, симметрияһын һәм камиллығын, тыныс үҙгәрештәрҙе символлаштыра.
Тәгәрмәстең төрлө өлөштәре араһындағы төп кинематик һәм динамик мөнәсәбәттәр уны ҡаты есем итеп ҡарауҙан алына һәм геометрик үҙенсәлектәргә, башланғыс шарттарға, эксплуатация шарттарына һәм башҡа нәмәләргә ҡарап билдәләнә.
Тәгәрмәстәрҙе төрлө транспорт саралары өсөн ҡулланғанда уларҙың ергә тейешенсә тейеп тороуын тәьмин итергә кәрәк, быға һырланған тәгәрмәстәр ярҙамында өлгәшергә мөмкин.
Хайуандарҙың аяҡ-ҡулдары күп функциялы ҡоролма булып тора: суҡыш ярҙамында яҫылыҡ өҫтөндә генә түгел, ә һикереп тә, йөҙөп тә, һыуға сумырға, күтәрелергә, еңеп сыҡҡыһыҙ ҡаршылыҡтарҙы еңеп сығырға, ян-яҡҡа боролорға, урынына боролорға һ.
Автомобилдәр шиналарын туҙыу проблемаһы хәҙер тәгәрмәстәрҙе дөрөҫ көйләп ҡуйыу аша хәл ителә; хәҙерге заман шиналары 100 000 км-ҙан ашыу юл үтә.
Һауа суднолары тәгәрмәстәре шинаһы туҙыуына бәйле проблема әлегә хәл итеүҙе көтә; самолет тәгәрмәсе осоу-ултырыу һыҙатының бетон япмаһы менән сәғәтенә бер нисә йөҙ километр тиҙлек менән бәйләнешкә ингәс, шиналар ныҡ туҙа.
Швейцария һәм Германияла, дала төбәгендә, шулай уҡ Нидерландта һәм Данияла табылғандарҙан айырмалы рәүештә, тәгәрмәстәрҙәге тишектәр түңәрәк булған, күсәр арбаның корпусына беркетелгән, тимәк, беҙҙең эраға тиклем 3200 йылға тиклем Европала арба эшләүҙең төрлө традициялары барлыҡҡа килгән.
Көнбайышта Дунай йылғаһынан Маныч йылғаһының үрге ағымына тиклем дала һыҙатында тәгәрмәсле транспорт ҡалдыҡтары , шулай уҡ уларҙың балсыҡ моделдәре һәм һүрәт ҡалдыҡтары менән соҡор мәҙәниәтенең 160-ҡа яҡын ҡәбере бар.
Тәгәрмәсте ҡулланып эш башҡарғанда ҡаршылыҡ көсө әйберҙе яһалма булдырылған юлдан шыуҙырып алып барғандағы ҡаршылыҡ көсөнә ҡарағанда әҙерәк була.
Беҙҙең эраға тиклем мең йыллыҡта тәгәрмәстең конструкцияһы яҡшыртыла: Көньяҡ Уралда — арасалы тәгәрмәс, Кесе Азияла — көпсәкле һәм бөгөлгән туғынлы эшләй башлайҙар.
1921 йылдың 9 ноябренән Хеҙмәт Советы һәм РСФСР Оборонаһы башҡарма комитеттарҙың айырым рөхсәте концессион башланғыс менән уйын йорттарында түләүле «ҡомарлы булмаған уйындар»ҙы ойоштороу, шулай уҡ уйын кәрттәрен һатыу рөхсәт ителә.
1923 йылдың ахырынан, петроград эшселәренең буш ваҡытын үткәреүе н һәм шуның менән бәйййле негатив күренештәрҙе социологик тикшеренеүҙәр менән бәйле, ҡалаларҙағы «йоҡо райондарында» казиноларҙы, лото уйыны залдарын һ.
1928 йылдың майында Халыҡ Комиссарҙары Советы бөтә ерҙә лә уйын йорттарын тыя, ә Уголовный кодексҡа 201-се статья өҫтәлә: ҡомарлы уйындар ойоштороусыларға төрмәгә оҙайлы срокка ябылып ҡуйыу янай.
1940 йылдан 1973 йылға тиклем шулай уҡ Ригала таралған бриджды ла спорт төрөнә индергәндәр, бридж буйынса хатта халыҡ-ара турнирҙар ҙа үткәрелгән, әммә һуңғараҡ бридж, "Коммунизм төҙөүселәрҙеү әхлаҡ кодексына тап килмәй тип, тыйылған.
Боронғо гермалы мөлкәтен генә түгел, үҙенең иркен йәшәү хоҡуғын да юғалтҡан: уйында отолған һәм түләрлнк бер нәмәәһе лә булмаған кешене ҡоллоҡҡа һатҡандар.
йөҙйыллыҡта уҡ законлы сикләүҙәр барлыҡҡа килһә лә, ә быуатта, бөтә урындағы кеүек, Германияла ла, уйын өйҙәрен тыя башлайҙар; әммә иң яңы заманға тиклем бәләкәй герман дәүләттәрендә рулеткалар һәм башҡа вертептар кеүек уйын өйҙәренә түҙеп кенә ҡарау түгел, улар урта хәлле казначействоларға ла байтаҡ һалым түләгәнлектән, хатта хөкүмәт тарафынан дәртләндерелгән.
1868 йылдың 1 июлендә уйын өйҙәрен ябыу тураһында законына һәм артабан Германияның бер дөйөм законға буйһоноп берләштерелеүенә тиклем, Германия үҙенең пользовалась печальною известностью благодаря своим игорным домам в Баден-Бадендағы, Бад-Доберандағы, Бад-Эмстағы, Висбадендағы, Гамбург һ.
1801 йылда Петербург һәм 1806 йылда Мәскәү хәрби генерал-губернаторҙарына ҡомарлы уйынсылар артынан ныҡ күҙәтеү ойошторорға, ғәйеплеләрҙе судҡа бирергә һәм исемдәрен императорҙың үҙенә еткерергә ҡушыла .
Император Александр ооро положениеларын һәм екатерина дәүере «Устав благочиния» ҡарарҙары үҙгәртеүһеҙ Рәсәйҙә 1917 йылға тиклем ҡулланылған «Устав о предупреждении и пресечении преступлений» тигән документҡа күсерелгән.
Ҡомарлы уйындарҙы булдырмау, уйын йорттарын табыу һәм уларҙы ойоштороусыларҙы һәм унда ҡатнашыусыларҙы суд менән эҙәрлекләүҙе башҡарыусы полиция органдары яуаплылығына һалырға.
Пётр осоронда тәү сиратта хәрбиҙәргә кәрт һәм аҡсаға һөйәк уйнау ҡәтғи тыйылған була (Артиллерия хәрби уставы § 59; Диңгеҙ уставы, китап, гл. , §§ 15, 19), ә һуңғараҡ тыйыу барыһына ла таралған: аҡсаға уйнау тыйыла, өсләтә штраф ҡаралған .
Был күрһәтмә императрица Анна Иоанновна идараһы осоронда 1733 йылдың 23 ғинуарында раҫланған: «партикуляр һәм ирекле өйҙәргә йыйылып, бер кем дә аҡсаға, ваҡ-төйәк мөлкәткә, хужалыҡтарға һәм ауылдарға һәм кешеләргә һис тә уйнамаҫҡа».
Фәҡәт Елизавета Петровна идара иткән йылдар һуңыында законда тыйылған ҡомарлы уйындар менән рөхсәт ителгән коммерция уйындары араһында айырма яһалған: «танылған дворян йорттарында уйынды ҡулланыу рөхсәт ителә; бары тик аҙ аҡса суммаһына ғына, отош өсөн түгел, әммә ваҡыт үткәәреү маҡсатында ғына» .
Был уйындарҙың ныҡ үҫешкән мәле Францияла Людовик һәм осоронда була, шул уҡ ваҡытта был уйындар менән бергә, хәйләләү, алдау тарала, һәм юғары йәмғиәттең билдәле бай шәхестәре лә оятсылыҡ күрә, фашлана.
Людовик һарайынан ҡомарлы уйындар модаһы Европаның башҡа һарайҙарына ла күсә (бөгөнгө көнгә тиклем ҡомарлы уйындарҙың күпселеге үҙҙәренең француз атамаларын һаҡлаған), һәм ҡомарлы уйын дворяндар яратҡан шөғөлгә әүерелә.
быуат аҙағы буржуазияһы, йәмғиәттә үҙенең йоғонтоһон нығытып, шулай уҡ «дворян модаһын» өйрәнергә ашыға, әммә буржуазия араһында ҡомарлы уйындарҙың таралыуы быуаттың 30—40-сы йылдарынан ғына һиҙелерлек күләмгә етә .
Һуңыраҡ, Англияның Америка колнияларында ла һәм шулай уҡ Иҫке Донъяла ла лотереяларҙы ирекле рекламалағандар һәм үҙ иректәре менән дөйөм халыҡ ҡаҙнаһын тулыландырыу сараһы тип иҫәпләгәндәр.
Легаль лотереялар ойоштороу тәжрибәһенә бары 1963 йылда Нью-Гэмпшир штатында, ә 1965 һәм 1993 йылдар арауығында 35 штатта һәм Колумбия округында лотерея ойоштороуға дәүләт монополияһы индерелә.
йәмәғәт фекерен фәнни-тикшереү институты мәғлүмәттәре һорауҙарға яуап биреүселәрҙең 67%-тан ашыуы, был күренештә бер насарлыҡ та күрмәйбеҙ һәм ҡомарлы уйындарҙы тыйыу йәмғиәткә бер төрлө лә файҙа килтермәй тигән.
1423 йыл тирәһендә ағас һәм баҡырға гравировкалау сәнғәәте барлыҡҡа килгәндән һуң, в Испанияла һәм Германияла рәссамдар күрәҙәлек итеү маҡсаттары өсөн, һуңынан бағымсылыҡҡа нигеҙләнгән уйын ҡоралы булараҡ, йәғни ҡомарлы уйындар өсөн, уйын кәрттәре әҙерләй башлай.
Тәүге әҙер, кәрт уйыны, ҡараңғы элементтарҙың һөнәре булараҡ, оҫта алдау формаһы булып хеҙмәт итә, һәм 1494 йылда уҡ кәрт хәйләләп уйнаусыларының алдаҡ алымдарын фашлаған « » трактат баҫылып сыға.
Әлегә тиклем инглиз дөйөм хоҡуғы буйынса уйын өйҙәрен тотоусылар, «дөйөм зыянлы эш ойоштороусылар , байтаҡ юлдан яҙған бәйелһеҙ кешеләрҙе бер урынға йыйып, кәйеф-сафа ҡороп күңел аҙҙырыусылар» тип атала.
Саманан тыш уйын ҡомары арҡаһында икенсе дәрәжәле күренештәр менән көрәш элекке замандарҙан бирле донъяның бөтә илдәрендә лә хакимиәт һәм енәйәти сәйәсәт мәсьәләләренең береһе булып тора.
Йәмғиәти зыянлы яҡтары халыҡта хеҙмәт түкмәй килем алып байыуға ынтылыуға ҡайтып ҡала, әммә йыш ҡына бәйлелеккә һәм ярлылыҡҡа алып килеү эҙемтәһенә эйә; кеше хаҡына инеп байығыу ҡыҙыҡһыныуына, аҡсаның өҫкә сығыуы һәм әрәм-шәрәм булыуына, үҙләштерелеүгә; уйын алдашыуы үҫешенә, кеше хаҡын ашап йәшәүселәр һанының артыуына килтерә.
Веда гимндары йыйынтығы"Ригведа" поэмаһында ҡомарлы уйындар менән мауығыуҙы иҫкәртеү кеүек яңғыраған «Уйынсы ялыуы» бар: «Һөйәк менән уйнама, ә үҙ бураҙнаңды һөр! Үҙ милкеңдә ләззәт тап һәм уны юғары баһала! Үҙ малыңды һәм үҙ ҡатыныңды ҡара, ерәнес уйынсы!».
«Бхавишья-пурана» китабында ҡомарлы уйын менән бәйле хикәйә бар: ниндәйҙер бер принц, һөйәк менән уйнап, бөтә нәмәһенән, шул иҫәптән, ҡатынынан мәхрүм ҡалған.
«Лотереялар тураһында» федераль законына 2014 йылдың 1 июленән дәүләт лотереяларынан башҡа теләһә ниндәй лотереяларҙың эшмәкәрлеге туҡтатылырға тейеш тигән төҙәтмәләр индерелде.
Петроград Хеҙмәт Коммунаһының Комиссарҙар Советыы 1918 йылдың яҙында М. И. Калининдың Петроградтағы уйын йорттарын легалләштереү һәм һалым һалыу тәҡдимен тикшерә һәм кире ҡаға.
Хәйер, һәр айырым ҡомарлы уйын һөҙөмтәһе осраҡлыҡҡа бәйле булғанлыҡтан, һөҙөмтәлә оҙайлы сериялы уйындар ниндәйҙер статистик законлылыҡтарға буйһона.
2006 йылда Рәсәйҙең бөтә территорияһында, илдең иң ҙур ҡалаларынан алыҫ урынлашҡан дүрт "Уйын зонаһы"нан башҡа, казино һәм уйын учреждениелары ойоштороуҙы тыйған закон ҡабул ителә.
Тарихсылар Лиза Моррис һәм Алан Блок «1840-сы йылдарға тиклем уйын бизнесы Миссисипи һәм Огайо йылғалары һәм шулай уҡ Бөйөк күлдәр буйлап йөрөгән пароходтарҙа ойошторолған».
Һуңынан, тыйыуҙарға ҡарамаҫтан — ә бәлки шул тыйыу эҙемтәһе булараҡ — йәшерен уйын бизнесы ҡоро ерҙә лә сәскә атҡан, һәм шуның һөҙөмтәһе булып «аяныслы билдәлелек алған бер нисә „криминаль ҡала“ барлыҡҡа килгән».
Спорт бриджы Халыҡ-ара олимпия комитеты тарафынан рәсми рәүештә спорт төрө тип танылды һәм Пекин ҡалаһында үткән 2008 йылғы Бөтә донъя интеллектуаль уйындар программаһына индерелде.
Рәсәй Федерацияһының заманса закондарына ярашлы, ҡомарлы уйын — «эш итеүҙә мөмкин булған ике варианттың береһен, нәтижәһе икеле йәки насар һөҙөмтә биреү ихтималлығына ҡарамай, һайлау, уйында ҡатнашыусы ике йәки бер нисә кешенең үҙ-ара ризалығы буйынса килешеүе йәки бындай килешеүҙең бер нисә ҡатнашыусыһының ҡомарлы уйынды ойоштороусы ҡағиҙәләре буйынса килешеп уйнауы».
Рәсәйҙә элек-электән күп кенә ҡомарлы уйындар билдәле булған, шуларҙан уйын кәрттәрен һәәм зернде руханиҙар ҙа, воеводаларға был уйынсыларҙы күҙәтеү аҫтына алырға ҡушҡан хөкүмәт тә эҙәрлекләгән.
Ҡомарлы уйын ( «осраҡ уйыны»; революцияға тиклем Рәсәйҙә «азардный уйын», тип яҙылған «тәүәккәлләргә» тигән архаизмдан) — аҡса йәки башҡа матди ҡиммәттәр отоу менән бәйле отош уйыны, был уйында отош тулыһынса йәки күбеһенсә уйынсыларҙың оҫталығына түгел, ә осраҡҡа бәйле, һәм ҡыҙыҡһыныу уйын процесына түгел, ә уның һөҙөмтәһенә йүнәлтелгән.
Боронғо рим хоҡуғы, ҡомарлы уйындарҙың рухи тарҡатыу йоғонтоһон тулыһынса тойомлап, уларға ҡәтғи ҡарар ҡабул итә: тыйылған уйындарҙа аҡсаға отолған ( дәрәжәһендә тип атала Римдә рөхсәт ителгәненән айырмалы рәүештә, , ) тыйылған уйында отолған уйынсы аҡсаларын кире алыу талабын ҡуя алған.
Уйын «ғәҙел» йәки «зыянһыҙ, хәтер ҡалдырмаҫлыҡ», йәғни бөтә яҡтарға ла отош мөмкинлегенә бөтөнләй бер төрлө өмөт бирерлек шарттар урынлаштырыу һымаҡ, уйын үткәргәндә, күп һанлы ҡабатлауҙарҙың бер яҡҡа күпмелер отош тәьмин итеүе ихтималлыҡ теорияһы өлкәһенә ҡараған математик тикшеренеү предметын тәшкил итә.
Тикшеренеүселәр аңдың үҙгәрешле торошо билдәләрен, атап әйткәндә, уйынға мөкиббән китеү менән бер үк ваҡытта бөтә иғтибарын уйынға ғына туплап , тирә-яҡ ысынбарлыҡтан ситләшеүҙе күҙәтә.
Мәскәүҙә уйын автоматтары уйындарына патологик бәйлелек арҡаһында мөрәжәғәәт иткән 96 кешене тикшергәндә, 15 осраҡта үҙ-үҙенә ҡул һалыу тураһында уйлау, 36 осраҡта — астеник ҡаҡшау күҙәтелгән.
быуаттан башлап Рәсәйҙә барлыҡҡа килгән уйын «клубтары» киҫкен ҡатлам-синыф характерлы булған («Инглиз»—юғары ҡатлам өсөн, «Сауҙагәрҙәр өсөн», «Приказчиктар өсөн» һ. б.).
Башҡарған төп ролдәре: Хәлил , Искәндәр , Камил , Зөлҡәрнәй , Ғәлимйән , Ричард Галин , Уҡап , Эрап , Мәрәһим , Ҡотләхмәт , Зубков , Һалдат , Булат һ.
РСФСР-ҙың , Башҡорт АССР-ының һәм Татарстан Республикаһының халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты , Салауат Юлаев ордены кавалеры , Өфө ҡалаһының почётлы гражданы .
2020 йылдың мартында башҡорт театр сәхнәһе һәм эстрада йондоҙо, популяр актёр һәм лирик йырҙар башҡарыусы Фидан Ғафаровҡа «Өфө ҡалаһының почётлы гражданы» исеме бирелде.
Йәһүдилек бер аллалылыҡ иғлан итә, уны кешенең Алла тарафынан Үҙ асылына һәм ҡиәфәтенә оҡшатып яралтылыуы тураһындағы тәғлимәт менән тәрәнәйтә — Алланың кешене һөйөүе, Алланың кешегә ярҙам итергә тырышыуы һәм Изгелектең еңәсәгенә ышаныс бының һөҙөмтәһе булып тора.
Алла сикһеҙ Камиллыҡ, сикһеҙ Аҡыл һәм Ҡөҙрәтлелек, шулай уҡ Рәхимлек, Мөхәббәт һәм Ғәҙеллек сығанағы булып тора, ул кешене Яралтыусы ғына түгел, уға Атай ҙа итеп ҡарала.
Кешенең Алла Үҙ асылына һәм ҡиәфәтенә оҡшатып яралтҡан рухи йән эйәһе булыуы тураһындағы тәғлимәт, кешенең сикһеҙ һәм бөтә яҡлап рухи камиллашыуынан ғибәрәт булған идеаль тәғәйенләнеше тураһындағы тәғлимәт.
Бөтә кешенең Аллаға мөнәсәбәттә тиң булыуы тураһында тәғлимәт: һәр бәндә Алла Улы булып тора, һәр кемгә Алла менән ҡушылыу йүнәлешендә камиллашыу өсөн юл асыҡ, һәр кемгә был тәғәйенләнешенә өлгәшеү өсөн саралар — ирекле ихтыяр һәм илаһи ярҙам — бирелә.
Йәһүдтәргә Тәүрат аша кешелеккә бирелгән әхләҡи йөкләмәләрҙең мотлаҡ минимумын үтәргә тәҡдим итә: йәһүдтәр бойороҡтарҙы иғлан иткән Биш китаптан 613 өҙөмтәне мотлаҡ үтәргә тейеш булһа, Алланың Нух менән төҙөгән Килешеүенең ҡатнашыусыһы тип һаналған йәһүд түгелдәр Нух улдарының ете ҡанунын үтәргә бурыслы.
Рухи башланғыстың матди донъя өҫтөнән тулы хакимлығы, шул уҡ ваҡытта матди донъяның да рухи ҡиммәте булыуы тураһында тәғлимәт: Алла — матдилыҡтың тулы Хакимы, уны Булдырыусы: һәм Ул Кешегә матди есеме аша матди донъяла үҙенең идеаль тәғәйенләнешен тормошҡа ашыра алһын өсөн матди донъяла өҫтөнлөк биргән;
Мәсих — ул батша, Дауыт батшаның тура вариҫы булып торасаҡ, йәһүд йолаһына ярашлы, тереләй күккә алынған Ильяс пәйғәмбәр тарафынан батшалыҡҡа мәсехләнәсәк.
Үлеләрҙең донъя ахырында яңынан терелеүе тураһында тәғлимәт, йәғни билдәле бер ваҡытта үлеләр үҙ кәүҙәләренә ҡайтасағына һәм ерҙә яңынан йәшәйәсәгенә ышаныу.
Биш китаптың үҙендә «Тора» тип йышыраҡ Алланың ҡайһы бер бойороҡтары , ҡайһы бер ҡанундар йәки теге йәки был әйбергә ҡағылышлы ҡанундар, мәҫәлән, «тотош яндырыу ҡануны » , «ғәйеп ҡорбаны тураһында ҡанун » һ.
Мәғәнәһенең артабан киңәйеүе Яҙма Ҡанун һәм Ауыҙ-тел Ҡануны айырылыуға бәйле: Биш китапта осрай торған күплек формаһындағы торот һүҙе Алла асылышының ошо ике яғына ҡарай тигән билдәләмә ала, ә традиция буйынса улар Мусаға Синай тауында бирелгән тип ҡарала.
Ҡайһы бер илдәрҙә яҡынса реформистикҡа тап килгән ағым либераль йә прогрессив йәһүдилек тип атала, ә консерватив йәһүдилек эйәрсендәрен АҠШ менән Канадала «масорти» тип йөрөтәләр.
Бынан тыш, «традицион» йәһүдилекға эйәреүселәр, йәғни «масорти», тип, үҙҙәре ортодокс булмаһа ла, күп йолаларҙы тотҡан һәм ортодоксаль йәһүдилекды хуплаған кешеләр атала.
Элекке СССР-ҙа ла шулай булған һәм был әле лә дауам итә: йәһүдилек динен тотҡан күптәр көнкүреш кимәлендә уның бөтә ҡанундарын үтәмәй, ләкин үҙҙәрен башҡа ағымдарға индермәй һәм ортодоксаль раввиндарҙы хөрмәт итә.
Ҡайһы бер илдәрҙә яҡынса реформистикка тап килгән ағым либераль йә прогрессив йәһүдилек тип атала, ә консерватив йәһүдилек эйәрсендәрен АҠШ менән Канадала «масорти» тип йөрөтәләр.
Был элекке СССР-ҙа ла шулай булған һәм әле лә шулай: йәһүдилек динен тотҡан күптәр көнкүреш кимәлендә уның бөтә ҡанундарын үтәмәй, ләкин үҙҙәрен башҡа ағымдарға индермәй һәм ортодоксаль раввиндарҙы хөрмәт итә.
Галаха, атап әйткәндә, йәһүдтәрҙең тормошоноң башҡа хоҡуҡ системаларында енәйәт, граждан, ғаилә, корпоратив һәм йола хоҡуҡтары менән көйләнә торған яҡтарын көйләй.
быуатта Йосеф Каро төҙөгән Шулхан арух ҡағиҙәләр тупланмаһы ортодоксаль йәһүдилекдың төрлө ағымдарында ҡабул ителгән, ул Галаха белгестәренең күп быуаттар буйына барған хеҙмәт һөҙөмтәһе булып тора.
Ашкеназ ивриҙары уны ашкеназ общинаһының йолаларын иҫәпкә алған Моше Иссерлестың һәм шулай уҡ һуңғыраҡ осор төҙәтмәләре һәм аңлатмалары менән ҡабул иткән.
Йәһүдтәрҙә Галаха тормоштоң ғәҙәттә башҡа халыҡтарҙағы хоҡуҡ системаларында енәйәт, граждан, ғаилә, йәмәғәт һәм йола хоҡуҡтары менән көйләнә торған яҡтарын көйләй.
Ашкеназ йәһүдтәре уны ашкеназ общинаһының йолаларын иҫәпкә алған Моше Иссерлестың һәм шулай уҡ һуңыраҡ осор төҙәтмәләре һәм аңлатмалары менән ҡабул иткән.
Ҡайһы бер телдәрҙә тар мәғәнәлә йәһүд динен белдергән «йәһүдилек» термины менән бер рәттән бөтә йәһүд цивилизацияһын, шул иҫәптән, динде лә үҙ эсенә индергән дөйөм термин да бар: урыҫтарҙа — еврейство, алмандарҙа — , инглиздәрҙә — йәки .
Күптәр фекеренсә, Беренсе Ҡорам осоронда Исраил кешеләре һәр халыҡтың үҙ аллаһы булыуына ышанған, ләкин уларҙың Аллаһы иң баш Алла тип һанаған, йәғни монолатрия ҡарашында торған.
Библия эҙләү археологияһы уңышлы барыуға ҡарамаҫтан, Танах ғәмәлдә исраилдарҙың иң боронғо тарихы тураһында мғлүмәт биреүсе берҙән-бер сығанаҡ булып тора, шунлыҡтан боронғо иври тарихының ҡайһы өлөштәре — ысын, ҡайһылары легенда икәнлеген асыҡлап булмай.
Йола мәғлүмәттәре буйынса, Муса Синай тауында Алланан Яҙма Тора менән бергә Ауыҙ-тел Тораһын да алған, ул тәрән, йәшерен мәғәнәләрҙе асып һала, Яҙма Тораны тулыландыра һәм «әйтеп еткерелмәгәнде» аңлата.
Уның ҡатнашыусылары — ғәҙәттә дини йолаларҙың үтәлешенә ортодоксаль общиналарҙағыса уҡ ҡәтғи ҡарамаған, ләкин консервативтарҙан ҡәтғирәк мөнәсәбәттә булған һәм консерваторҙарҙың реформистарҙан күсергән ғәмәлиәттәрен үҙҙәренә алмаған ғаиләләрҙән сыҡҡан диндарҙар.
Ғәҙәттә хәҙерге йәһүдтәр сығышы менән, нигеҙҙә, Йәһүдә ырыуынан һәм уның биләмәһендә урынлашҡан Йәһүдиә батшалығынан тип иҫәпләнгәс, арыҫлан — ошо ырыуҙың билдәһе — шулай уҡ йәһүдилек символы булып иҫәпләнә.
Ҡайһы берҙә арыҫлан хакимлыҡ таяғы — батшаның хакимлыҡ итеү билдәһе менән һүрәтләнә, был ырыуға үҙенең күрәҙәлегендә Яҡуп пәйғәмбәр батшалыҡ юрай .
Күп телдәрҙә «йәһүд» һәм «иври » төшөнсәләре бер термин менән йөрөтөлә һәм һөйләшеү барышында уларға айырма яһалмай, был иврилыҡты йәһүдилекдағы аңлатыуға тап килә.
Хәҙерге урыҫ телендә «еврей» һәм «йәһүд» төшөнсәләре араһында айырма бар, береһе иври милләтен, икенсеһе йәһүдилек диненә ҡарағанлыҡты белдерә, грек теле һәм мәҙәниәтендә лә шундай бүленеш бар.
Консерватив йәһүдилек АҠШ-ҡа йәһүдтәр Көнсығыш Европанан күпләп күскәндән һуң көсәйә, сөнки улар нигеҙҙә реформистик общиналарға береккән традицион ғаиләләрҙән сыҡҡан йәһүдтәр була.
Был таш таҡталарға ҡайһы берҙә тулыһынса йә ҡыҫҡартылып 10 ҡанун йә булмаһа йәһүд алфавитының ошо ҡанундар һаны булып йөрөгән тәүге 10 хәрефе соҡоп яҙыла.
Эйәрсендәрҙең күпселеге АҠШ-та йәшәй, унда ивриҙар өсөн генә түгел, ә универсаль тәғәйенләнешле әхләҡи-этик тәғлимәт сифатындағы реформистик йәһүдилек барлыҡҡа килә.
быуат башында рационализм һәм ҡағиҙәләр системаһын үҙгәртеү — «этик» ҡағиҙәләрҙе һаҡлап, «йола» ҡағиҙәләренән баш тартыу идеяһы нигеҙендә барлыҡҡа килә.
Ҡайһы бер ғалимдар, патриархтарҙың дин тәғлимәте бары тик монолатрияның бер формаһы ғына булған, тип раҫлай…, ләкин Библия шаһит — патриархтар ысын мәғәнәһендә бер аллалы булған.
Прогрессив йәһүдилек хәрәкәте үҙен Исраил пәйғәмбәрҙәренең эшен дауам итеүсе тип иҫәпләй һәм ғәҙеллек, рәхимлелек, яҡыныңды хөрмәт итеү юлынан бара.
Прогрессив йәһүдилек хәрәкәте хәҙерге заман тормошон йәһүд Тәғлимәте менән бәйләргә тырыша; уның эйәрсендәре меңйыллыҡтар арауығында ла йәһүд йолалары менән йәһүд тәрбиәһе үҙенең көнүҙәклеген юғалтмағанлығына инана.
Унда донъя һәм кеше яратылмышы, Алла менән килешеү һәм ҡанундар, шулай уҡ иври халҡының барлыҡҡа килгәндән алып Икенсе Ҡорам осоро башланғанға тиклемге тарихы һүрәтләнә.
Йәһүд тигән һүҙҙең баш мәғәнәһе — Йәһүд батшалығы кешеһе, һуңғарыраҡ — Рим провинцияһы булған Йәһүдиәлә йәшәүсе, йәки Йәһүдә ырыуына ҡараған исраил.
Төньяҡ Израиль батшалығы ҡолатылып, уның бөтә халҡы әсирлеккә алып кителгәндән һуң Йәһүд батшалығы бөтә халыҡтың вәкиле булып тороп ҡала, шул саҡтан «йәһүд» атамаһы «еврей» атамаһына тулыһынса тиерлек тиңләшә.
Төньяҡ Исраил батшалығы ҡолағас, халҡы әсирлеккә алып кителә һәм Йәһүдиә батшалығы бөтә халыҡтың вәкиле булып тороп ҡала, шул саҡтан «йәһүд» атамаһы «иври» атамаһына тулыһынса тиерлек тиңләшә.
Литвактар тип аталалар, сөнки уларҙың төп дини үҙәктәре — йешивалары — Икенсе донъя һуғышына тиклем нигеҙҙә Литвала (Бөйөк Литва кенәзлегенә хәҙерге Литва, Беларусь һәм өлөшләтә Польша менән Украина ерҙәре инә).
Классик тәфсирселәр был исемдәрҙең һәр береһен ҡулланыу үҙенсәлектәренә ҡарата, мәҫәлән, ҡайһы осраҡта рәхимлелек сифаты ҡаты хөкөмдән өҫтөнлөк ала икәнлегенә, аңлатма бирә.
Ортодоксаль модернизм ортодоксаль йәһүдилекдың бөтә принциптарына тоғро ҡала, шул уҡ ваҡытта уларҙы хәҙерге мәҙәниәт һәм цивилизация, сионизмды дини аңлау менән яраҡлаштыра.
Ғалимдарҙың күбеһе документаль фараз яҡлы, улар раҫлауынса, Тора бер-береһенә бәйһеҙ бер нисә әҙәби сығанаҡты берләштереү юлы менән төҙөлгән, ә тулыһынса Муса тарафынан яҙылған китап түгел.
быуатта "Заман ортодоксияһы"н раввиндар Азриэль Хильдесхаймер менән Шимшон-Рафаэль Гирш эшләй башлай, улар Тора вэ дэрех эрец — Тораның тирә-яҡ донъя менән гармонияла булыу принцибын иғлан итә.