polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Тәҡүә кешеләр мәңгелек донъяла рәхәт сигәсәк, Аллаһы Тәғәләгә шөкөр итәсәк, гонаһлыларҙың утта янғанын күреп, үҙҙәрен гонаһтарҙан һәм Кафырлыҡтан һаҡлаған өсөн Хаҡ Тәғәләгә рәхмәтле буласаҡ.
1981 йылда Н. Д. Шоңҡаров тарафынан БАССР-ҙың Мәсетле районы Йонос ауылы уҡытыусыһы Рәшит Әхтәровтан Әйле ырыуы башҡорттарының «Уҙаҡ-Туҙаҡ» эпик хикәйәте яҙып алына.
быуат уртаһында көнсығыштан уғыҙ-төрки һәм бала-өсәндәр ҡыҫымы аҫтында бәшнәктәр Карпат менән Дунайға сигенәләр, ҙур булмаған өлөшө Төньяҡ-көнсығышҡа йүнәлә.
Һәр кем уны үҙенсә атай: атаһы Уҙаҡ, йәғни иш, уҙаҡташтип, әсәһе Туҙаҡ исемен («туҙҙырыу» ҡылымынан — исемен ишетеү менән хатта үлем дә ҡурҡып сигенерлек булһын, тип «пыран-заран килтереү») ҡуша.
Кузеев фекеренсә, Әйлеләр этник яҡтан Арал буйы һәм Урта Азияның бәшнәк-уғыҙ ҡәбиләләренә, башҡа ғалимдар фекеренсә, — фин-уғыр ҡәбиләләренә йәки себер татарҙарына барып тоташа.
Урал аръяғында әйлеләр Мейәстең үрге ағымын, Мейәс һәм Тинес йылғалары араһын биләп, көньяҡ һәм төньяҡ төркөмдәр барлыҡҡа килтерә: көньяҡ уйһыулыҡ ерҙәрендә ултыра, уларға аҫабалыҡ хоҡуғын нығытып, көньяҡтары элекке Әйле ерҙәренә, төньяҡта - керҙәшлек нигеҙендә табын ерҙәрендә урынлаша.
Ырыу аралары: әй, айҙар, алтмышҡолаҡ, асҡар, аскилде, башҡорт, биҙергән, ишәле, боҫҡорр, бохар, буранғол, исмәғил, ҡҙаҡ, ҡаҙанғол, ҡалмаҡ, ҡолой, ҡумый, көсөк, күҙәй, көҙәй, күмер, ҡыуалды башҡорто, ҡуян, ҡыҙылбаш, ҡыйҡа, ҡырғыҙ, мышар, мостафа, мужырым, мәликәй, мәнже, һалйот, сүтек, сыуаш, һәпрә, сәрмә, табын, таҙ, татар, типтәр, торна, туғыҙ, туғыҙаҡ, туҡыл, урал туҡылы, үзбәк, һарт, сәргелдәк, этимгән, этимгән әйле, эткөсөк, әжәк, яманай.
Ырыу аралары: әбделхәйер, әкимбәт, аҡҡош, аҡтыяҡ, алыҫтар, арый, байыш, бикмәш, биктимер, бохар, бүкәй, баубәк, бәшмәк, зәнгир, ҡаҙаҡ, ҡалмаҡ, ҡараҡалпаҡ, ҡарағул, ҡаракөсөк, ҡашҡалаҡ, кисебай, күмер, ҡыуаҡан, ҡыҙылбаш, кәнтәй, махтар, миндебай, мужырым, мырҙа, мәлек, себен, сүмес, сыуаш, таҙ, таулы, тәкеш, тәнкәй, урта аймаҡ, сырғылтыҡ, һуйыр, рыҫҡол, абдәл, алекән, этимгән, эткөсөк.
Кузеев әйлеләрҙең этник тамырҙарын асыҡлау мәсьәләһендә башлыса башҡа төрки халыҡтарының этноним һәм атрибутив параллелдәренә, шулай уҡ шәжәрәләренә һәм тарихи риүәйәттәренә таяна.
быуатта йәшәгән төрки филологы Мәхмүт Ҡашғари, артабан быуат фарсы тарихсыһы Рәшит әд-Дин үҙҙәренең хеҙмәттәрендә тәүгегә оҡшап етмәгән уғыҙ ҡәбилә исемлеген: ҡыныҡ, ҡайы, байундур, йиүә, салғур, бәкдили, бйүкдуз, бйәт, язғыр, әймүр, ҡараболак, алҡаболаҡ, иғдыр, юракир, тутырға, улайүндлүг, туҡар, бәшнәк, жувалдар, жебни, жаруклуг ); ҡайы, баят, алҡараулы, ҡарауйлы, языр, дүкәр, дордирға, япарлы, әүшәр, ҡыҙыҡ, бәкдәли, ҡарҡын, баяндур, бичинә, жаулдур, чибни, һалыр, имүр, алайүнтли, үркиз, бәктәр, бүкдуз, йиүә, ҡыныҡ ) килтергән.
Хисаметдин ибн Шәрәфетдиндең «Рисалә-и-тәүарих-Болғарийа»һында сағылдырылған легендар традицияларға ярашлы, Башҡорттарҙан Мөхәммәт пәйғәмбәр ҡушыуы буйынса Урал-Волга буйына килгән сәхәбтәрҙең тәүге уҡыусылары Әйлеләр булған: «Уралдың көнбайышынан сәхәбтәрҙә һабаҡ алырға килгәндәрҙән Әй үҙәнендәге башҡорт ҡәбиләһенән Зәйет улы Айытҡол була Шунан — Дәүләтбай улы Ҡотлобай; Муйнаҡ улы Этҡусты; Ҡолсом улы Этимгән; Бөрйән улы Уразбаҡый; Тайсын улы Таймаҫ — улар барыһы ла, Әй йылғаһы буйынан килеп, сәхәбтәрҙән һабаҡ алғас, үҙҙәренең йорттарына мосолман булып ҡайттылар».
быуаттарҙа Әйлеләр йәшәгән ерҙәр Екатеринбург, Красноуфимск, Троицк һәм Силәбе өйәҙҙәренә, идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 2-се, 4-се Загорный, 4-се Көнбайыш һәм 5-се башҡорт кантондарына ҡарай.
«Бәй-ши» һәм «Суй-шу» хроникалары тиҫтәләрсә уғыҙ ҡәбиләләре араһында башҡорт халҡына нигеҙ һалыусы ата-бабаларыбыҙҙы , дөрөҫөрәге, башҡорт этнонимын йөрөтөүселәрҙе теркәгән.
Әммә Рәшит әд-Дин, уғыҙҙарҙы 24 ырыуға бүлеүҙән тыш, боронғо йыһан һәм этногенетик легенда ла килтерә, уға ярашлы, аталған 24 ырыу атаҡлы Уғыҙ хан улдарының исемдәрен йөрөткән 6 аймаҡҡа бүленеп сыҡҡан.
Әлеге ваҡытта Әйлелеләр йәшәгән территорияла Башҡортостандың Салауат, Ҡыйғы, Дыуан, Мәсетле, Балаҡатай, Нуриман һәм Иглин райондары, Силәбе өлкәһенең Сосновка, Красноармейск, Кәҫле, Ҡоншаҡ, Ҡуҫа, Сосновка, Сыбаркүл һәм Арғаяш райондары, Ҡурған өлкәһенең Сафакүл һәм Әлмән, Щучанский райондары, Свердловск өлкәһенең көньяҡ-көнбайыш райондары урынлашҡан.
Әйлеләр башҡорт бишул, Һыуын, табын, ирәкте, кәлсер, дыуан, көҙәй, балыҡсы, ҡатай, тамъяндарҙың бер өлөшө һәм улар менән оҡшаш гаплотиптары һәм дөйөм 2123+ субклады булған башҡа ырыуҙарға барып тоташа.
Кембриджда ул бесәйҙең бейектән ҡолағанда дүрт тәпәйенә төшөүен өйрәнеү буйынса шаян эксперименттар үткәрһә лә, был осорҙа ул төҫтәр теорияһы менән ныҡлап ҡыҙыҡһына.
Дэвид Брюстер һәм ҡайһы бер ғалимдар әйткәнсә аҡ төҫ күк, ҡыҙыл һәм һары төҫтө бергә ҡушҡанда килеп сыҡмай, ә төп төҫтәр ҡыҙыл, йәшел һәм күк икәнен иҫбатлай.
Джеймс иртәнге етенән киске бишкә тиклем уҡый, эшләй, шунан йоҡларға ята, унынсы яртынан төнгө икегә тиклем уҡый, ярты сәғәт коридор буйлап йүгереп йөрөй һәм йоҡларға ята.
Икенсе ҡараш — Майкл Фарадей ҡарашы, ул электр магниты индукцияһы күренешен аса, көс линиялары идеяһын тәҡдим итә, улар ыңғай һәм кире электр зарядтарын тоташтыра, йәки магниттың төньяҡ һәм көньяғын булдыра.
Максвелл Фарадей ҡараштары менән алыҫҡа тапшырыу яҡлылар ҡараштарын берләштергән математик теория өҫтөндә эшләй башлай.1842 йылда Уильям Томсон ҡулланған аналогия методын ҡуллана.
Бында ул физик Форбс, математик Филип Келланд, философ Уильям Гамильтон кеүек уҡытыусыларҙа уҡый; был фәндәр менән ныҡлы ҡыҙыҡһына, оптика, химия, магнетизм буйынса тәжрибәләр үткәрә башлай.
17 майҙа 1861 йыл Король институтында «Өс төп төҫ теорияһы тураһында» тигән лекция ваҡытында донъялағы тәүге төҫлө фотоларҙы күрһәтә, уның был идеяһы 1855 йылда уҡ тыуған була.
Тәбиғәткә яҡын йәшәү Джеймсты сыныҡтыра, ул тәбиғәтте күҙәтергә ярата, уның «ғилми уйынсыҡтары» (мәҫәлән, «магик диск» — элгәре кинематограф, күк көмбәҙе моделдәре, волчок-«иблес» һ. б.) күп була.
Максвелл газды бик ныҡ һығылмалы идеаль шариктарҙан тора тип иҫәпләй, улар бер ниндәй тәртипһеҙ ябыҡ арауыҡта хәрәкәт итә һәм бер-береһе менән бәрелешә һ.
Ул Эдинбург университетын тамамлай һәм адвокаттар коллегияһы ағзаһы була, әммә юриспруденция менән мауыҡмай, буш ваҡытын фән һәм техника менән шөғөлләнеүгә бағышлай, Эдинбург король йәмғиәте ултырыштарына тамашасы булараҡ йөрөй.
1857 йылда был эше өсөн Максвеллға Адамс премияһы бирелә, әммә ул был тема өҫтөндә эшләүен дауам итә. Сатурн ҡулсаларын өйрәнеү буйынса Максвелл эше «тәүге коллектив процестар буйынса хәҙерге заман кимәлендә эшләнгән тәүге эш».
Уның иң оло ҡаҙанышы — Максвелл тигеҙләмәләре исеме аҫтында билдәле тигеҙләмәләрҙе төҙөп, электр, магнетизм һәм оптикалағы бығаса бәйһеҙ булған күҙәтеүҙәрҙе, тәжрибәләрҙе һәм тигеҙмәләрҙе тулайым бер теорияға берләштереүе.
Шуның менән бергә аҡыллы система — ғәҙәттә ижади тип һаналған, билдәле бер предмет өлкәһенә ҡараған проблемаларҙы хәл итергә һәләтле техник йә программа тәьминәте системаһы, уның белемдәре бындай система хәтеренә һаҡлана.
Аҡыл системаһы структураһына өс төп блок — белем базаһы, ҡарар сығарыусы һәм мәғлүмәт индереү өсөн махсус программаһыҙ компьютер менән аралашыу мөмкинлеге биргән аҡыллы интерфейс инә.
Системаның тышҡы мәғлүмәттәрҙе дөрөҫ аңлатыу, бындай мәғлүмәттәрҙән өйрәнеү һәм алынған белемдәрҙе һығылмалы адаптация юлы менән аныҡ маҡсаттарға һәм маҡсаттарға өлгәшеү өсөн файҙаланыу мөмкинлеге.
1970 йылдар аҙағында яһалма интеллект буйынса аңлатма һүҙлеге, яһалма интеллект буйынса өс томлыҡ белешмә һәм информатика буйынса энциклопедик һүҙлек булдырыла, уларҙа информатиканың башҡа бүлектәре менән бер рәттән «Кибернетика» һәм «Яһалма интеллект» бүлектәре лә индерелә.
1980-се йылдарҙа «информатика» термины киң тарала, ә «кибернетика» термины әйләнештән юҡҡа сыға һәм 1950-се йылдар аҙағы — 1960-сы йылдар башындағы «кибернетик бум» дәүерендә барлыҡҡа килгән учреждениеларҙың исемдәрендә генә ҡала.
Коллегалар кәңәшсеһе Корсаков Семен Николаевич яһалма интеллекттың тәбиғи көсәйткес булараҡ хәҙерге төшөнсәһен сағылдырып, фәнни ысулдар һәм приборҙар эшләү юлы менән аҡыл мөмкинлектәрен көсәйеү бурысын ҡуя.1832 йылда С. Н. Корсаков эҙләү, сағыштырыу һәм классификация өсөн психик әүҙемлекте өлөшләтә механизациялау өсөн үҙе уйлап сығарған биш механик ҡулайламаның тасуирламаһын баҫтырып сығара.
Был ваҡытҡа уның килеп сығышының тәүшарттары бик күп булған: философтар араһында кеше тәбиғәте һәм донъяны танып белеү процесы тураһында бәхәстәр булған, нейрофизиологтар һәм психологтар кеше мейеһе һәм фекерләү эшмәкәрлегенә ҡағылышлы бер нисә теория уйлап тапҡан, иҡтисадсылар һәм математиктар оптималь иҫәпләүҙәр һәм донъя тураһында белемде формаль формалаштырылған формала күрһәтеү мәсьәләләрен биргән; ниһайәт, иҫәпләүҙең математик теорияһына нигеҙ һалыу — алгоритмдар теорияһы барлыҡҡа килә һәм тәүге компьютерҙар булдырыла.
Академик А. И. Берг тәҡдиме буйынса СССР Фәндәр академияһының Кибернетика буйынса советында «Яһалма интеллект проблемалары буйынса математик логика методикаһы» комиссияһы булдырыла, уның беренсе рәйесе С. Я.
Иҫәпләү тиҙлеге йәһәтенән яңы машиналарҙың мөмкинлектәре кешенән ҙурыраҡ булып сыҡты, шуға күрә фәнни берләшмәлә һорау тыуа: компьютер мөмкинлектәренең сиктәре ниндәй һәм машиналар кеше үҫеше кимәленә етерме?
1950 йылда информатика өлкәһендәге пионерҙарҙың береһе инглиз ғалимы Алан Тьюринг «Машина уйлай аламы?» тигән мәҡәлә яҙа, унда машинаның интеллект йәһәтенән Тьюринг-тест тип аталған кеше менән тиң буласаҡ мәлде билдәләү процедураһын тасуирлай.
өҫтән аҫҡа , семиотический — юғары кимәлдәге менталь процестарҙы: фекерләүҙе, фекерләүҙе, телмәрҙе, хис-тойғоларҙы, ижадты оҡшатыусы эксперт системаларын, белем базаларын һәм логик инференция системаларын булдырыу;
аҫтан өҫкә , биологик — биологик элементтар нигеҙендә аҡыллы тәртипте имитациялаған нервы селтәрҙәрен һәм эволюцион иҫәпләүҙәрҙе өйрәнеү, шулай уҡ нейрокомпьютер йәки биокомпьютер кеүек тейешле иҫәпләү системаларын булдырыу.
Компьютерҙарҙың «аҡыллылыҡҡа» өлгәшеү өсөн аныҡ критерийы юҡ, шулай ҙа яһалма интеллект башында ҡайһы бер гипотезалар тәҡдим ителә, мәҫәлән, Тьюринг-Симон гипотезаһы йәки Тьюринг-Симон гипотезаһы.
Шуға күрә ЯИ бурыстарын аңлауҙа ла, аҡыллы мәғлүмәт системаларын булдырыуҙа ла бик күп алымдар булыуға ҡарамаҫтан, ЯИ үҫешенең ике төп алымын айырырға мөмкин.
Маккарти фекеренсә, яһалма интеллект буйынса тикшеренеүселәр, аныҡ проблемаларҙы хәл итеү өсөн кәрәк булған осраҡта, кешелә күҙәтелмәгән алымдарҙы ла ирекле ҡуллана ала.
«Проблема шунда: беҙ ниндәй хисаплау процедураларын аҡыллы тип атарға теләүебеҙҙе әлегә дөйөм билдәләй алмайбыҙ. Беҙ интеллекттың ҡайһы бер механизмдарын аңлайбыҙ һәм ҡалғандарын аңламайбыҙ. Шуға күрә был фән эсендә интеллект донъяла маҡсаттарға өлгәшеү һәләтенең хисаплау компоненты булараҡ ҡына аңлашыла» тип үҙ билдәләмәһен аңлата Джон Маккарти.
1964 йылда Ленинград логика белгесе Сергей Масловтың «Предикаттарҙың классик иҫәпләүендә сығарылмалыҡты асыҡлауҙың кире ысулы» («Обратный метод установления выводимости в классическом исчислении предикатов») эше баҫылып сыға, унда беренсе тапҡыр предикация иҫәпләүендә теоремаларҙы иҫбатлауҙы автоматик эҙләү ысулы тәҡдим ителә.
Рәсәйҙә 2019 йылдың 30 майында В. В. Путин рәйеслегендә һанлы иҡтисадты үҫтереү мәсьәләләре буйынса кәңәшмәлә яһалма интеллекттың милли стратегияһын әҙерләү тураһында ҡарар сығарыла.
Интеллекттың кеше һәм «машина» өсөн уртаҡ булған айырым билдәләмәләренең береһен түбәндәгесә формулировкаларға мөмкин: «Интеллект — системаның мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн үҙ аллы өйрәнеү программаларын булдырыу һәләте».
Яһалма интеллект — аҡыллы системаларҙың кеше генә башҡара ала тип һаналған ижади функцияларҙы үтәү үҙенсәлеге ; аҡыллы машиналар, бигерәк тә аҡыллы компьютер программалары эшләү фәне һәм технологияһы.
Марцелл алмашҡа килеүсе, үҙенең консерватизмы менән билдәле булған папа Павел , Сикстин капеллаһы йырсыларынан целибатҡа буйһоноуҙы талап итә, һәм 1555 йылдың сентябрендә Палестрина урынын юғалта, уға күп булмаған пенсия тәғәйенләйҙәр.
1561-65 йылдарҙа Палестрина Санта-Мария-Маджоре сиркәүе эргәһендәге йырсылар мәктәбе етәксеһе була, 1567-71 йылдарҙа Тиволиҙа кардинал Ипполит д’Эстеның йорт капеллаһын етәкләй.
1571 йылда папа Пий янында, үҙенең коллегаһы һәм синыфташы Джованни Анимуччиҙың вафатынан һуң, Палестрина Сикстин капеллаһының капельмейстеры булып китә һәм был вазифаны 1586 йылға тиклем биләй; шунан һуң үҙенең вафатына тиклем Сикстин капеллаһында композитор бурыстарын башҡара һәм бер үк ваҡытта капеллаларҙың капельмейстер урынын биләй.
Палестрина әҫәрҙәренең ике тулы баҫмаһы бар: Франц Ксавьер Хаберль редакцияһы аҫтында 33-томлыҡ баҫма һәм Роберто Казимири редакцияһы аҫтындағы егерменсе быуаттың икенсе яртыһында баҫтырылған 34-томлыҡ баҫма.
Палестрина үҙ мессаларын яҙғанда тәү сиратта дүрт-биш тауышҡа иғтибар биреп ижад итә: дүрт тауышлы полифонияны ул 40 әҫәрендә ҡуллана, а биш тауышлы полифонияны — 38 әҫәрендә, шуны әйтергә кәрәк, композитор барлығы 105 месса ижад иткән.
Әйткәндәй, Палестрина стиленә хас артыҡ күҙгә ташланып бармаған байтаҡ деталдәрҙе: музыканың тик вокал өлөшөндә ваҡыт-ваҡыт интонация модификацияларын, тауыштарҙың ҡапыл ғына һикерешен, фанфарҙарға оҡшаш юғары күтәрелеүсе фразаларҙы күҙәтергә мөмкин.
Гроувтың музыка һүҙлегенә ярашлы , Джованни Пьерлуиджи да Палестринаның 1525 йылдың 3 феврале һәм 1526 йылдың 2 феврале араһында, Палестрина ҡаласығында тыуыуы ихтимал.
Ҡайғығы батҡан композитор дини исем алырға ҡарар итә, әммә үҙен дингә бағышлауҙан алдынан ғына хәлле тол ҡатын Вирджиния Дормоли менән таныша һәм 1581 йылда ҡабаттан өйләнә.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Палестрина музыка өлкәһендәге эшмәкәрлеген Рим тирә-яғында күсемһеҙ милекте һатыу менән шөғөлләнгән ҡатының бизнесына инвестициялар эҙләү менән уңышлы берләштереп алып бара.
Уларҙың ябай, матур музыкаһы ҙур йоғонто яһай һәм сиркәү музыкаһында үҙгәрештәр индереүҙе кәрәк тип иҫәпләгән Тридент соборы Палестринаға һынау өсөн месса яҙырға мөрәжәғәт итә, ул сиркәү ғибәҙәтендә күп тауышлы музыканың мөмкинлеген раҫлар ине.
Тик һуңғы ваҡытта ғына, элек билдәле булмаған йәки онотолған Яңырыу осоро музыка әҫәрҙәренең табылыуы һәм баҫылып сығыуы арҡаһында, Палестринаның ижадын тарихи контекста тейешле баһалау мөмкин була.
Ул музыкала һуңғы Ренессанстың үҙенсәлекле һәм лайыҡлы вәкиле булһа ла, башҡа эшмәкәрҙәр уға ҡарағанда , тикшеренеүселәр фекеренсә, үҙҙәренең ижадында күп яҡлыраҡ була.
Хәйер, быуат һәм быуат ғалимдары, үҙҙәренең эштәрендә Джованни Пьерлуиджи да Палестрина замандаштарының шулай уҡ музыканы ижад итеүҙә үҙ шәхси манераларының булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алһалар ҙа, уның тураһында талантлы композитор тигән фекерҙе хуплай.
1565 йылда уҡ Ватикан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн уны папа Пий тигән хөрмәтле исем менән бүләкләй, ә композиторҙың ғүмере аҙағында, 1592 йылда Палестрина хөрмәтенә маҡтау һүҙҙәре менән « » мотеттар йыйынтығы баҫылып сыға.
1555 йылдың ғинуар айында Палестрина иң абруйлы Сикстин капеллаһының йырсыһы була, шул уҡ ваҡытта ул ғәҙәти булған ҡәтғи имтихандан азат ителә, (целибат ҡануны талап итеүе буйынса, уның ҡатыны һәм балалары булыуына ла иғтибар итмәйҙәр).
Палестринаның мадригалдарға мөнәсәбәте серле ҡала: 1584 йылғы « » мотеттар йыйынтығы инешендә ул музыкаға донъяуи текстарҙы һалыуға ҡаршы сыҡһа ла, ике йылдан һуң уның донъяуи мадригалдарының икенсе томы сыға .
Шунлыҡтан классик сиркәү ладтарының үҫешә барыуы композиторҙарҙың эстетик маҡсаттарына яуап бирмәй, сөнки горизонталь мелодия һыҙыҡтары менән бер рәттән вертикаль һыҙыҡтар ҙа үҙенең кәрәклеген һиҙҙерә.
Палестрина әҫәрҙәрендә ижад иткән образдарының һәм тематикаһының бөтөнлөгөнә өлгәшеү өсөн һәм музыка өлөштәренең интонацион бәйләнешлеген формалаштырыу өсөн, беренсенән, теге йәки был композиция мөмкинлектәрен файҙаланһа, икенсенән, техник алымдарҙың комплекслы берлеген булдыра.
Һөҙөмтәлә композитор полифония техникаһын барлыҡ музыка жанрҙарында ла бик уңышлы ҡуллана; белгестәр әйтеүенсә, был техника ҡолаҡты ярып бармай, ә киреһенсә, эстетик ыңғай эмоциялар тыуҙыра.
Уның киң мираҫында 105-кә яҡын месса, «Гимны для всего церковного года» (Рим, 1589; католик гимндарҙың бөтәһе 72 эшкәртеүе, «бөтә сиркәү йылының офферториялары» (Рим, 1593; күләме һәм идеяһы буйынса уникаль цикл, 68 офферторийҙан тора, 140-ҡа яҡын мадригал һәм 300-ҙән ашыу мотет бар.
Палестрина стилендә музыканы Рим мәктәбе композиторҙары, Палестринаның уҡыусылары Джованни Нанино, Руджеро Джованелли, Арканджело Кривелли, Теофило Гаргари, Франческо Сориано һәм Грегорио Аллегри яҙыуын дауам итә.
Джованни Пьерлуиджи да Палестринаның полифоник музыкаһының айырым һыҙаты — авторҙың аңлайышлылыҡҡа, тәбиғилеккә һәм тасуирлыҡҡа өлгәшеүе һәм шул уҡ ваҡытта ысын ғибәҙәт кәйефен булдыра алыуы.
Бер ни тиклем балыҡтарҙың (суҡ ҡанатлы балыҡтар, ике яҡлы һулышлы балыҡтар, күп ҡанатлы балыҡтар) һауа менән тын алыу ағзаһы булып йөҙөү ҡыуығы ла хеҙмәт итә.
Геодезия менән йортттар һәм биналар проекттары ҡағыҙҙан донъяға миллимметр үткерлеғе менән күсерелә, материалдар күләме һисаплана, конструкцияларҙын геометрия параметрҙары дөрөҫлөғө тикшерелә.
Мөбәрәков Арыҫлан Ҡотләхмәт улы (төп исеме — Ҡотләхмәтов Арыҫлан Мөбәрәк улы; 15 декабрь 1908 йыл — 5 май 1977 йыл — СССР-ҙың театр һәм кино актёры, режиссёр һәм драматург, йәмәғәт эшмәкәре.
Бөтә ғүмерен Башҡортостан Республикаһында театр сәнғәтен үҫтереүгә арнаған мәшһүр шәхесебеҙҙең исемен мәңгеләштереү маҡсатында актёрҙың тыуған ауылы Асыла Арыҫлан Мөбәрәков музейы эшләй, Өфөнөң иң матур урамдарының береһенә уның исеме бирелгән, быйыл, ҡасандыр артист йәшәгән Ленин урамындағы 2-се йортта таҡтаташ асылды.
Арыҫлан Мөбәрәковтың иң билдәле актёрлыҡ эштәре — драма һәм кинофильмдарҙа, шул иҫәптән Степан Злобин сценарийы буйынса режиссёр Яков Протазановтың «Салауат Юлаев» фильмындағы Салауат Юлаев роле.
Экспедиция көндәлеге беренсе тапҡыр 1811 йылда нәшер ителә; саам халҡы тураһында яҙмаларының этнографик әһәмиәте бөгөн дә баһалып бөткөһөҙ, сөнки ул замандағы ерле халык тураһында башҡа яҙмалар юҡ.
Швецияла уны шведтарға үҙ илдәрен асҡан өсөн, сәйәхәтсе булараҡ хөрмәт итәләр, швед провинцияларында тикшеренеп, бер провинция икенсе провинцияға нисек ярҙам итә алғанын өйрәнә.
Карл Линне́й (, , 1761 йылда дворян титулын алғас — ; 23 май 1707 йыл, Росхульт — 10 ғинуар 1778 йыл, Уппсала) — швед тәбиғәтте өйрәнеүсеһе һәм табибы; хайуандар һәм үҫемлектәр доньяһының дөйөм классификацияһын төҙөүсе; был системала бөтә биология фәнендәге тикшереүҙәр дөйөмләштерелә һәм тәртипкә һалына.
Унда Нильс Линнеус йорт янында ҙур булмаған баҡса ултыртып, уны ҙур тырышлыҡ менән тәрбиәләп ҡарай; баҡсала йәшелсә-емештәр, сәскәләр үҫтерә, уларҙың барыһынаң да исемен белә.
Карл бала саҡтан уҡ үҫемлектәр менән ҡыҙыҡһына, һигеҙ йәшендә ул тирә-яҡтағы бөтә үҫемлектәрҙең исемдәрен белә, баҡсала уның үҙенең түтәлдәре лә була.
быуатта ботаника фәне үҫеше менән фенология фәне (тәбиғәтте, үҫемлек һәм хайуандар тормошондағы күренештәрҙе йыл миҙгелдәренең алышыныуына бәйләп өйрәнә торған фән) үҫеш ала.
Линней уҡыған мәктәптә логика, медицинаны уҡытҡан доктор Юхан Стенссон Ротман Нильс Линнеусты улын врачлыҡҡа уҡытырға ебәрергә тип кәңәш итә һәм Карл менән медицина, физиология, ботаника буйынса айырым шөғөлләнә башлай.
Ошо принцип буйынса, системаның һәр -се нөктә өсөн дөрөҫ: , ҡайҙа — системаға бирелғән актив көсө, — нөктәғә һалынған элемтәнең реакцияһы, —масса һәм ҡабатландығы , тиҙлелегенә ҡаршы йүнәлешле .
Фәнде Галилео Галилей, Роберт Гук , Леонард Эйлер, Дмитрий Иванович Журавский, Томас Юнг , Барре де Сен-Венан, Виктор Львович Кирпичёв, Степан Прокофьевич Тимошенко, Исаак Моисеевич Рабинович, Якоб Бернулли һәм башҡалар өйрәнделәр.
Был иҫбатлауҙа һуңғы квадраттың яғында тышҡы яҡҡа өсмөйөшөнә конгруэнт, шуның менән бергә гипотенузаға ҡарата, шулай уҡ уға төшөрөлгән бейеклеккә ҡарата сағылдырылған өсмөйөш төҙөлә .
Иҫбатлау һәм дүртмөйөштәренең конгруэнтлығын асыҡлай, дүртмөйөштәрҙең һәр береһе, бер яҡтан, катеттарҙа төҙөлгә квадраттарҙың яртышар майҙандарының һәм бирелгән өсмөйөш майҙанының суммаһына тигеҙ, икенсе яҡтан, гипотенузала төҙөлгән квадрат майҙанының яртыһы менән бирелгән өсмөйөш майҙанының суммаһына тигеҙ.
Һөҙөмтәлә, катеттарҙа төҙөлгә квадраттарҙың яртышар майҙандарының суммаһы гипотенузала төҙөлгән квадрат майҙанының яртыһына тигеҙ, был Пифагор теоремаһының геометрик формулировкаһына тиң.
Унда яҡтары булған ирекле өсмөйөш өсөн, уға нигеҙе яғында булған, түбәһе бирелгән өсмөйөштөң яғына ҡаршы ятыусы түбәһе менән тап килгән, нигеҙе эргәһендәге мөйөшө яғына ҡаршы ятыусы мөйөшөнә тигеҙ булған, тигеҙ эргәле өсмөйөш ҡамала.
Һөҙөмтәлә бирелгән өсмөйөшкә оҡшаш булған ике өсмөйөш барлыҡҡа килә: беренсеһе — яҡтары , ҡамалған тигеҙ эргәле өсмөйөштөң унан алыҫтағы эргә яғы, һәм — яғының өлөшө; икенсеһе — уға яғынан симметрик һәм яғының өлөшөнә ярашлы яғы .
Бынан тыш, тура мөйөшлө өсмөйөштөң яҡтарында төҙөлгән өс оҡшаш геометрик фигураларҙың майҙандары өсөн нисбәте үтәлә икәнлеген Пифагор теоремаһына таянмай иҫбатлау мөмкин булһа, Евклид дөйөмләштереүен иҫбатлауҙы кире тәртиптә ҡулланып, Пифагор теоремаһын иҫбатлауҙы килтереп сығарып булыр ине.
Мәҫәлән, әгәр гипотенузала, майҙаны булған баштағы өсмөйөшкә конгруэнт тура мөйөшлө өсмөйөш, ә катеттарҙа — майҙандары һәм булған уға оҡшаш ике тура мөйөшлө өсмөйөш төҙөгәндә, катеттарҙағы өсмөйөштәр баштағы өсмөйөштө уның бейеклеге менән бүлеүҙән килеп сыға икән, йәғни өсмөйөштөрҙең ике бәләкәй майҙандарының суммаһы өсөнсөһөнөң майҙанына тигеҙ була, шулай итеп һәм, оҡшаш фигуралар өсөн нисбәтте ҡулланып, Пифагор теоремаһы килтереп сығарыла.
Проклдың , Пифагор, өс һандан торған Пифагор төркөмөн табыу өсөн, алгебраик ысулдар ҡулланған тигән раҫлаусы дәлиле бар, ләкин шуның менән бергә, Пифагор үлгәндән һуң биш быуат дауамында, уның авторлығын иҫбатлау тураһында тура телгә алыу табылмай.
Дәреслектәрҙә алгебраик формулировканы киң таралған иҫбатлауҙарҙың береһе булып өсмөйөштәр оҡшашлығы техникаһын ҡулланып иҫбатлау тора, был осраҡта ул туранан-тура тиерлек аксиомаларҙан килеп сыға һәм фигураның майҙаны төшөнсәһенә ҡағылмай.
Унда түбәһендәге мөйөшө тура мөйөш, яҡтары , ҡаршы ятыусы түбәләре ярашлы рәүештә булған өсмөйөшө өсөн, бейеклеге үткәрелә, был ваҡытта оҡшашлыҡ нисбәте барлыҡҡа килә: һәм , бынан түбәндәге нисбәттәр килеп сыға:
Тигеҙ тулыландырыу аша иҫбатлау катеттары һәм гипотенузаһы булған тура мөйөшлө өсмөйөштөң дүрт күсермәһен ҡуллана, улар яғы булған квадрат һәм яғының оҙонлоғо булған эске дүртмөйөш барлыҡҡа килерлек итеп урынлаштырыла.
Тышҡы квадраттың майҙаны -ға тигеҙ, ул майҙаны булған эске квадраттан һәм һәр береһенең майҙаны -гә тигеҙ булған дүрт тура мөйөшлө өсмөйөштән тора, һөҙөмтәлә нисбәтенән алгебраик үҙгәртеүҙәр ярҙамында теореманың раҫлауы килеп сыға.
һәм тура дүртмөйөштәренең майҙандарының тигеҙлеге һәм өсмөйөштәренең конгруэнтлығы аша килеп сыға, уларҙың һәр береһенең майҙаны ярашлы рәүештә һәм тура дүртмөйөштәренең майҙандарының яртыһына тигеҙ, сөнки: әгәр өсмөйөш менән тура дүртмөйөштөң бер яғы уртаҡ, ә өсмөйөштөң уртаҡ яҡҡа төшөрөлгән бейеклеге тура дүртмөйөштөң икенсе яғы булһа, өсмөйөштөң майҙаны тура дүртмөйөштөң майҙанының яртыһына тигеҙ була.
Майҙандар тураһында Паппа теоремаһы, ирекле өсмөйөш һәм уның ике яғында ирекле параллелограммдар өсөн өсөнсө яғында, майҙаны бирелгән ике параллелограмдың майҙандарының суммаһына тигеҙ булырлыҡ итеп параллелограмм төҙөргә мөмкинлек биреүсе теорема, шулай уҡ Пифагор теоремаһының дөйөмләштерелеүе итеп ҡарарға була: бирелгән өсмөйөш — тура мөйөшлө, ә катеттарҙа параллелограмдар сифатында квадраттар төҙөлгән осраҡта, гипотенузала төҙөлгән квадрат майҙандар тураһында Паппа теоремаһын ҡәнәғәтләндереүсе булып сыға.
Пифагор теоремаһының өс үлсәмле Евклид арауығы өсөн дөйөмләштерелеүе булып де Гуа теоремаһы тора: әгәр тетраэдрҙың тура мөйөшө булһа, ул саҡта тура мөйөшкә ҡаршы ятҡан ҡырының майҙанының квадраты, ҡалған өс ҡырының майҙандарының квадраттары суммаһына тигеҙ.
Был һығымта юғары үлсәмле Евклид арауыҡтары өсөн «-үлсәмле Пифагор теоремаһы» булараҡ дөйөмләштерелергә мөмкин — ортогональ -үлсәмле симплекс өсөн майҙандары булған ортогональ ҡырҙары һәм майҙаны булған уларға ҡаршы ятыусы ҡыры өсөн түбәндәге нисбәт үтәлә:
Иҫбатлау өсөн ҡулланылған конструкция шундай: тура мөйөшө булған тура мөйөшлө өсмөйөшө, катеттарында төҙөлгән һәм квадраттары һәм гипотенузала төҙөлгән квадраты өсөн бейеклеге һәм уны дауам итеүсе нуры үткәрелә, ул гипотенузала төҙөлгән квадратты ике һәм тура дүртмөйөштәренә бүлә.
Иҫбатлау тура дүртмөйөшө майҙанының катетында төҙөлгән квадрат майҙанына тигеҙ булыуын килтереп сығарыуға йүнәлтелгән; икенсе тура дүртмөйөштөң майҙаны икенсе катетта төҙөлгән квадраттың майҙанына тигеҙ булыуы оҡшаш рәүештә килтереп сығарыла.