Đặc điểm cấu tạo của virus gây bệnh và phân loại phổ biến

Virus là một trong những tác nhân gây nhiễm trùng với kích thước cực nhỏ, dao động từ 20 đến 300 nanomet (mm), có cấu tạo đơn giản nhưng khả năng gây bệnh cho con người lại rất nhanh chóng và hiệu quả. Mặc dù virus có một số đặc điểm cơ bản của sinh vật, chúng không có cấu trúc tế bào, không thể tự sinh sản và không có quá trình trao đổi chất như các sinh vật khác.

Cấu trúc của virus

Virus còn được gọi là siêu vi trùng, có cấu trúc và cơ chế sao chép trong tế bào vật chủ khác biệt hoàn toàn so với vi khuẩn ký sinh nội bào. Một virus được coi là hoàn chỉnh về mặt cấu trúc khi nó có khả năng truyền tải vật liệu di truyền từ tế bào này sang tế bào khác.

Virus có cấu trúc và cơ chế sao chép trong tế bào vật chủ

Mỗi loại virus chứa một trong hai loại vật liệu di truyền: ARN (axit ribonucleic) hoặc ADN (axit deoxyribonucleic). Virus không có các enzym chuyển hóa và enzym hô hấp, vì vậy chúng không thể thực hiện các chức năng sinh học cần thiết cho sự sống độc lập. Thay vào đó, chúng buộc phải ký sinh và sao chép trong tế bào của vật chủ để sinh sản và duy trì sự tồn tại.

Cấu trúc cơ bản của virus

Virus có cấu trúc cơ bản gồm hai thành phần chính: Vật liệu di truyền (acid nucleic) và vỏ capsid.

Vật liệu di truyền - acid nucleic

Mỗi loại virus chỉ chứa một trong hai loại vật liệu di truyền: ARN (axit ribonucleic) hoặc ADN (axit deoxyribonucleic). Acid nucleic có vai trò quan trọng bao gồm:

Mang thông tin di truyền: Chứa mã di truyền đặc trưng cho từng loại virus, quy định cách thức gây bệnh.
Quyết định khả năng gây nhiễm trùng: Xác định cách virus xâm nhập và lây nhiễm vào tế bào cảm thụ.
Quyết định chu kỳ nhân lên: Định hình quá trình sao chép của virus bên trong tế bào vật chủ.
Tính kháng nguyên đặc hiệu: Góp phần vào khả năng nhận diện và phản ứng của hệ miễn dịch đối với virus.

Tính kháng nguyên đặc hiệu nhận diện và phản ứng của hệ miễn dịch đối với virus

Vỏ capsid

Vỏ capsid là lớp protein bao bọc xung quanh acid nucleic. Các protein trong vỏ capsid sắp xếp theo cách tạo thành các đơn vị gọi là capsomer. Vỏ capsid có những chức năng quan trọng sau:

Bảo vệ acid nucleic: Giúp bảo vệ vật liệu di truyền bên trong khỏi các yếu tố bên ngoài.
Gắn kết với tế bào cảm thụ: Tham gia vào quá trình bám dính của virus trên bề mặt tế bào vật chủ.
Tính kháng nguyên đặc hiệu: Chứa các yếu tố kháng nguyên giúp nhận diện virus trong các xét nghiệm chẩn đoán.
Ổn định hình thái và kích thước: Giữ cho cấu trúc của virus ổn định trong suốt quá trình lây nhiễm.

Cấu trúc đặc trưng của virus

Cấu trúc đặc trưng của virus, còn được gọi là cấu trúc đặc biệt, chỉ có ở một số loại virus nhất định và phục vụ các chức năng đặc thù. Đây là cơ sở để phân loại virus. Virus có thể được phân thành hai loại chính:

Virus có vỏ bao ngoài: Được bao bọc bởi một lớp vỏ lipid ngoài capsid.
Virus trần: Không có lớp vỏ lipid, chỉ có capsid bảo vệ vật liệu di truyền.

Ngoài ra, một số virus cũng chứa các enzym đặc trưng, giúp chúng thực hiện các chức năng sinh học cần thiết cho sự nhân lên và lây nhiễm.

Một số virus cũng chứa các enzym đặc trưng, giúp chúng nhân lên và lây nhiễm

Phân loại virus

Virus có thể được phân loại dựa trên nhiều tiêu chí khác nhau, bao gồm triệu chứng lâm sàng, hình thể, đường truyền, và cấu trúc vật liệu di truyền. Dưới đây là các phương pháp phân loại chính:

Phân loại theo hình thể của virus

Virus có hình dạng rất đa dạng và có thể được phân loại dựa trên hình thể của chúng, chẳng hạn như:

Hình sợi: Virus có cấu trúc dài và mảnh.
Hình cầu: Virus có hình dạng tròn hoặc gần tròn.
Hình khối phức tạp: Virus có cấu trúc hình khối với nhiều mặt và các hình dạng phức tạp khác.
Hình que: Virus có cấu trúc giống như que dài.
Hình chùy: Virus có hình dạng giống như chùy hoặc nón.

Phân loại theo cách sắp xếp của capsid và acid nucleic

Virus cũng có thể được phân loại theo cách sắp xếp của capsid và acid nucleic. Dựa trên cấu trúc này, virus được chia thành hai loại đối xứng chính:

Đối xứng hình khối (Icosahedral): Trong loại virus này, các capsomer được sắp xếp thành các hình khối cầu đa diện. Đây là dạng phổ biến của virus có cấu trúc vững chắc và đều.
Đối xứng theo hình xoáy trôn ốc (Helical): Virus có cấu trúc xoắn ốc, trong đó acid nucleic và các capsomer được sắp xếp theo dạng lò xo. Cấu trúc này có thể là đều hoặc không đều, tạo ra hình dạng xoắn đặc trưng.

Những tiêu chí phân loại này giúp các nhà nghiên cứu và bác sĩ xác định loại virus và phát triển các phương pháp điều trị và chẩn đoán hiệu quả.

Những tiêu chí phân loại giúp các nhà nghiên cứu và bác sĩ xác định loại virus

Phân loại virus theo triệu chứng học

Phân loại virus theo triệu chứng học là phương pháp truyền thống, thường được sử dụng trong lâm sàng do tính thuận tiện của nó. Tuy nhiên, phương pháp này có hạn chế là không hoàn toàn chính xác về mặt virus học, vì một loại virus có thể gây ra nhiều bệnh khác nhau, hoặc một bệnh có thể do nhiều loại virus khác nhau gây ra. Dưới đây là các nhóm virus phổ biến dựa trên triệu chứng mà chúng gây ra:

Virus gây phát ban: Các virus như sốt vàng, dengue, sốt xuất huyết, virus đậu mùa, đậu bò, sởi, và rubella đều có thể gây ra phát ban trên da.
Virus ảnh hưởng đến hệ thống thần kinh: Virus dại, viêm não ngựa miền Đông và miền Tây, virus viêm não Nhật Bản, virus sởi, HIV, và Herpes simplex có thể gây ra các bệnh lý liên quan đến hệ thần kinh.
Virus gây bệnh ở mắt: Newcastle, Herpes, và virus Adeno là những loại virus có thể gây ra các vấn đề về mắt.
Virus gây bệnh ở gan: Các loại virus như viêm gan A, B, C, D, và E đều có thể gây ra các bệnh lý về gan.
Virus gây viêm dạ dày, ruột: Norwalk và virus Rota thường gây ra các bệnh lý liên quan đến dạ dày và ruột.
Virus lây truyền qua đường sinh dục: HIV, virus papilloma, virus viêm gan B, và virus herpes là các loại virus có thể lây truyền qua quan hệ tình dục và gây ra các bệnh lý liên quan đến đường sinh dục.
Virus gây bệnh ở đường hô hấp: Virus cúm, virus hợp bào đường hô hấp, và virus adeno có thể gây ra các bệnh lý về đường hô hấp.
Virus gây bệnh khu trú ở da, cơ, niêm mạc: Ví dụ như virus herpes simplex typ 1 gây bệnh xung quanh niêm mạc miệng, typ 2 gây bệnh ở niêm mạc đường sinh dục, và virus zona gây viêm da.

Dù phương pháp phân loại theo triệu chứng học có ưu điểm trong việc nhận diện lâm sàng, việc kết hợp nó với các phương pháp phân loại khác giúp cung cấp cái nhìn toàn diện hơn về đặc điểm và hành vi của virus.

Hy vọng qua nội dung bài viết bạn đã có thêm thông tin về cấu tạo của virus gây bệnh. Cấu tạo của virus tuy rất đơn giản nhưng khả năng gây bệnh cho con người cực kỳ nhanh chóng.

Xem thêm: Virus hợp bào hô hấp (RSV) là gì? Nguy hiểm như thế nào?

Có thể bạn quan tâm

Thông tin và sản phẩm gợi ý trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, vui lòng liên hệ với Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên viên y tế để được tư vấn cụ thể. Xem thêm

Dược sĩ Đại họcNgô Kim Thúy

Đã kiểm duyệt nội dung

Tốt nghiệp loại giỏi trường Đại học Y Dược Huế. Từng tham gia nghiên cứu khoa học đề tài về Dược liệu. Nhiều năm kinh nghiệm làm việc trong lĩnh vực Dược phẩm. Hiện đang là giảng viên cho Dược sĩ tại Nhà thuốc Long Châu.

Xem thêm thông tin

Chủ đề:virusPhòng ngừa dịch bệnh

Các bài viết liên quan

Gia tăng ca mắc tay chân miệng ở trẻ nhỏ

Mạng lưới Virus Toàn cầu kêu gọi hành động để ngăn chặn đại dịch H5N1

Dinh dưỡng và lối sống cho bệnh nhân nhiễm RSV giúp nâng cao sức đề kháng và phòng tái nhiễm

Virus hói: Hiện tượng lạ kỳ khiến rụng tóc chỉ trong vài ngày

Tất cả những gì bạn cần biết về Astrovirus và các triệu chứng nguy hiểm

Virus cúm A/H1N1 là gì? Cách lây lan và biện pháp phòng ngừa

Virus quai bị là gì? Những điều cần biết để bảo vệ sức khỏe

Human Metapneumovirus là gì​? Cách phòng tránh nó hiệu quả

Trẻ bị RSV sốt mấy ngày sẽ khỏi? Cách chăm sóc trẻ khi bị RSV

Sự gia tăng số lượng virus gây bệnh ở người: Thách thức mới đối với y tế toàn cầu