Cơ chế tái tạo máu là gì? Những điều bạn cần biết để nâng cao sức khỏe

Máu không chỉ là dòng chảy của sự sống mà còn là minh chứng cho khả năng tự phục hồi đáng kinh ngạc của cơ thể. Từ các tế bào gốc trong tủy xương, mỗi loại tế bào máu đều trải qua hành trình riêng biệt để đạt đến trạng thái hoàn chỉnh. Mỗi giây, hàng triệu tế bào máu được sinh ra và thay thế, đảm bảo dòng máu luôn tươi mới và đầy sức sống. Cùng tìm hiểu sâu hơn về cơ chế tái tạo máu để giúp bạn có những kiến thức hữu ích để bảo vệ và chăm sóc sức khỏe tốt hơn mỗi ngày.

Cơ quan tạo máu

Cơ quan tạo máu là nơi sản sinh ra các tế bào máu mới từ các tế bào gốc tạo máu đa năng (pluripotential hematopoietic stem cell). Các tế bào gốc tạo máu đa năng có khả năng biến đổi thành các loại tế bào máu khác nhau, bao gồm hồng cầu (erythrocyte), bạch cầu (leukocyte) và tiểu cầu (thrombocyte).

Trong suốt thời kỳ phôi thai, cơ quan tạo máu thay đổi theo từng giai đoạn. Ban đầu, cơ quan tạo máu là các đảo Pander trong nội mạc huyết quản của bào thai. Sau đó, cơ quan tạo máu chuyển sang gan, lách và tuyến ức của thai nhi. Cuối cùng, cơ quan tạo máu là tủy xương của thai nhi và người trưởng thành.

Sau khi sinh, tủy xương là cơ quan duy nhất tạo máu cho cơ thể. Tuy nhiên, không phải tất cả các xương đều có tủy đỏ (tủy tạo máu). Ở trẻ mới sinh, phần lớn tủy xương trong hệ thống xương là tủy đỏ. Nhưng dần dần tủy đỏ thu hẹp lại và chuyển phần lớn thành tủy vàng (tủy mỡ). Bắt đầu từ độ tuổi 18, hoạt động của tủy xương tập trung chủ yếu ở xương sống, xương sườn, xương chậu, xương sọ, cũng như phần đầu của xương đùi và xương cánh tay.

Có nhiều cơ quan tham gia vào quá trình tạo máu của cơ thể

Cơ chế tái tạo máu

Cơ chế tái tạo máu bắt đầu từ các loại tế bào gốc tạo máu đa năng trong tủy xương. Các tế bào gốc này sinh sản liên tục trong suốt cuộc đời. Một lượng nhỏ sẽ được bảo lưu dưới dạng các tế bào nguồn, mặc dù số lượng của chúng sẽ dần suy giảm theo độ tuổi. Phần lớn được biệt hoá thành các tế bào gốc biệt hoá (committed stem cell).

Các tế bào gốc biệt hoá được chia thành hai nhóm chính: Dòng tế bào lưỡng cực (bipotent) và dòng tế bào đơn cực (unipotent). Dòng tế bào lưỡng cực có khả năng biến đổi thành hai loại tế bào máu khác nhau, bao gồm:

Dòng tế bào lưỡng cực hồng cầu - tiểu cầu (erythroid-megakaryocytic): Có thể biến đổi thành hồng cầu hoặc tiểu cầu.
Dòng tế bào lưỡng cực bạch cầu hạt - bạch cầu không hạt (granulocyte-monocyte): Có thể biến đổi thành bạch cầu hạt (neutrophil, eosinophil, basophil) hoặc bạch cầu không hạt (monocyte).

Dòng tế bào đơn cực chỉ có khả năng biến đổi thành một loại tế bào máu duy nhất, bao gồm:

Dòng tế bào đơn cực lympho (lymphoid): Chỉ có thể biến đổi thành bạch cầu lympho (lymphocyte).
Dòng tế bào đơn cực đại tiểu cầu (megakaryocytic): Chỉ có thể biến đổi thành tiểu cầu.
Dòng tế bào đơn cực hồng cầu (erythroid): Chỉ có thể biến đổi thành hồng cầu.

Quá trình phân chia và phát triển để hình thành các loại tế bào máu khác nhau sẽ trải qua nhiều giai đoạn. Các quá trình này cần sự tham gia của các chất kích thích khác nhau, bao gồm:

Erythropoietin (EPO): Thúc đẩy quá trình sản xuất hồng cầu.
Thrombopoietin (TPO): Kích thích tạo tiểu cầu.
Các yếu tố kích thích tạo cụm (CSFs: Colony-stimulating factors) và các interleukin (IL): Thúc đẩy sản xuất bạch cầu, đặc biệt IL-3 có hiệu ứng thúc đẩy sự phát triển của mọi loại tế bào gốc.
Yếu tố tế bào gốc (SCF: Stem cell factor): Kích thích sự sinh sản của các tế bào gốc biệt hoá, nó có hiệu quả lên nhiều dòng tế bào.

Các tế bào máu mới được tạo ra trong tủy xương sẽ được đưa ra ngoài qua các mạch máu và lưu thông trong cơ thể. Các tế bào máu có tuổi thọ khác nhau, từ vài ngày đến vài năm. Khi các tế bào máu già, hỏng hoặc bị hủy, chúng sẽ được thay thế bởi các tế bào mới. Cơ thể có các cơ quan chuyên loại bỏ các tế bào máu cũ, bao gồm gan, lách và hệ thống hạch.

Tìm hiểu thông tin về cơ chế tái tạo máu

Các yếu tố ảnh hưởng đến cơ chế tái tạo máu

Cơ chế tái tạo máu là một quá trình phức tạp và nhạy cảm, có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố bên trong và bên ngoài cơ thể. Một số yếu tố ảnh hưởng đến cơ chế tái tạo máu là:

Nhu cầu của cơ thể: Cơ thể cần duy trì một cân bằng giữa số lượng và chất lượng của các tế bào máu. Khi cơ thể bị tổn thương hoặc mất máu, nhu cầu tái tạo tế bào máu tăng lên đáng kể. Điều này kích thích tủy xương tăng cường sản xuất các tế bào máu mới, đặc biệt là hồng cầu để bù đắp cho lượng máu đã mất. Quá trình này được điều chỉnh bởi các hormone như erythropoietin, vốn được tiết ra khi lượng oxy trong máu giảm.

Thiếu máu: Khi cơ thể bị thiếu máu, nghĩa là số lượng hồng cầu trong máu giảm, cơ thể sẽ kích hoạt cơ chế tăng sản xuất hồng cầu để bù đắp. Một trong những cách làm điều này là tăng sản xuất EPO, một chất kích thích tạo hồng cầu, do thận tiết ra. EPO sẽ kích thích các tế bào gốc biệt hoá thành dòng tế bào hồng cầu và tăng tốc độ biệt hoá của chúng. Điều này giúp tăng số lượng hồng cầu trong máu và cải thiện khả năng vận chuyển oxy của cơ thể.

Chấn thương: Khi cơ thể bị chấn thương, nghĩa là có tổn thương ở các mạch máu, cơ thể sẽ kích hoạt cơ chế đông máu để ngăn chặn mất máu. Một trong những cách làm điều này là tăng sản xuất TPO, một chất kích thích tạo tiểu cầu, do gan và thận tiết ra. TPO sẽ kích thích các tế bào gốc biệt hoá thành dòng tế bào tiểu cầu và tăng tốc độ biệt hoá của chúng. Điều này giúp tăng số lượng tiểu cầu trong máu và cải thiện khả năng tạo cục máu đông để bít kín vết thương.

Nhiễm trùng: Khi cơ thể bị nhiễm trùng, nghĩa là có sự xâm nhập của các vi sinh vật gây bệnh, cơ thể sẽ kích hoạt cơ chế miễn dịch để tiêu diệt chúng. Một trong những cách làm điều này là tăng sản xuất các CSFs và ILs, các chất kích thích tạo bạch cầu, do các tế bào miễn dịch và các mô khác tiết ra. Các CSFs và ILs sẽ kích thích các tế bào gốc biệt hoá thành các dòng tế bào bạch cầu và tăng tốc độ biệt hoá của chúng. Điều này giúp tăng số lượng bạch cầu trong máu và cải thiện khả năng phòng thủ và tiêu diệt các vi sinh vật gây bệnh của cơ thể.

Khi cơ thể bị thương sẽ kích thích quá trình tái tạo máu của cơ thể

Các bệnh lý liên quan đến cơ chế tái tạo máu

Cơ chế tái tạo máu có thể bị rối loạn do nhiều nguyên nhân khác nhau, dẫn đến các bệnh lý liên quan đến các tế bào máu. Một số bệnh lý phổ biến là:

Thiếu máu: Là tình trạng số lượng hồng cầu trong máu giảm, gây ra các triệu chứng như mệt mỏi, nhợt nhạt, khó thở, đau đầu... Nguyên nhân có thể do thiếu sắt, vitamin B12, axit folic hoặc do mất máu, nhiễm trùng, bệnh lý tủy xương...
Bệnh máu trắng: Là tình trạng số lượng bạch cầu trong máu tăng quá mức, gây ra các triệu chứng như sốt, mồ hôi, sưng hạch, chảy máu, nhiễm trùng... Nguyên nhân có thể do bệnh lý tủy xương, nhiễm trùng, tia xạ...
Bệnh tiểu cầu: Là tình trạng số lượng tiểu cầu trong máu bất thường, có thể tăng hoặc giảm, gây ra các triệu chứng như chảy máu, bầm tím, đau đầu, đột quỵ...

Ung thư máu là bệnh lý nguy hiểm, gây cản trở quá trình tái tạo máu bình thường

Cơ chế tái tạo máu là quá trình diệu kỳ của cơ thể để duy trì số lượng và chất lượng của các tế bào máu. Các tế bào máu có vai trò quan trọng trong việc vận chuyển oxy, dinh dưỡng, kháng thể và các chất cần thiết khác cho các cơ quan và mô. Cơ chế tái tạo máu cũng giúp cơ thể loại bỏ các tế bào máu cũ, hỏng và các chất độc hại. Hiểu biết về cơ chế tái tạo máu sẽ giúp bạn có thể bảo vệ và chăm sóc sức khỏe của mình tốt hơn.

Xem thêm:

Bất đồng nhóm máu vàng da ở trẻ sơ sinh
Cách phục hồi sức khỏe sau khi hiến máu
Bệnh mạch máu ngoại vi là gì? Triệu chứng ra sao?

Có thể bạn quan tâm

Thông tin và sản phẩm gợi ý trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, vui lòng liên hệ với Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên viên y tế để được tư vấn cụ thể. Xem thêm

Dược sĩ Đại họcPhạm Nguyễn Hoàng Kim

Đã kiểm duyệt nội dung

Dược sĩ chuyên ngành Dược lâm sàng, với nhiều năm kinh nghiệm làm việc trong lĩnh vực dược phẩm. Là Dược sĩ Long Châu đạt được chứng chỉ bệnh học cấp quốc tế. Hiện đang là giảng viên tại Trung tâm Đào tạo FPT Long Châu.

Xem thêm thông tin

Chủ đề:Nhóm máuCơ thể người

Các bài viết liên quan

Bị đau xương ức khi mang thai: Nguyên nhân và cách cải thiện hiệu quả

Động mạch chày trước: Cấu tạo, chức năng và những bệnh lý thường gặp

Động mạch trụ: Cấu trúc giải phẫu, chức năng và các bệnh lý liên quan

Cấu tạo môi và vai trò đặc biệt trong cơ thể con người

Râu là gì? Ý nghĩa của sự hình thành râu trên cơ thể con người

Móng chân: Cấu tạo, chức năng và những vấn đề sức khỏe thường gặp

Máu nhân tạo: Tương lai của ngành y tế và những tiềm năng chưa được khai thác

Tế bào Schwann​ là gì? Cấu trúc, chức năng và bệnh lý liên quan

Cơ ức đòn chũm là gì? Cách giãn cơ hiệu quả ngay tại nhà

5 bài tập cho cơ trán giúp giảm nếp nhăn, cải thiện độ săn chắc