พระราชบัญญัติสุขาภิบาล พ.ศ. 2495พระราชบัญญัติ สุขาภิบาล พ.ศ. ๒๔๙๕ภูมิพลอดุลยเดช ป.ร. ให้ไว้ ณ วันที่ ๓ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๙๕ เป็นปีที่ ๗ ในรัชกาลปัจจุบันพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้ประกาศว่า โดยที่เป็นการสมควรปรับปรุงกฎหมายว่าด้วยการสุขาภิบาล จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ตราพระราชบัญญัติขึ้นไว้โดยคำแนะนำและยินยอมของสภาผู้แทนราษฎร ดังต่อไปนี้มาตรา 1 มาตรา ๑ พระราชบัญญัตินี้เรียกว่า "พระราชบัญญัติสุขาภิบาล พ.ศ. ๒๔๙๕"มาตรา 2 มาตรา ๒ พระราชบัญญัตินี้ให้ใช้บังคับตั้งแต่วันถัดจากวันประกาศในราชกิจจานุเบกษาเป็นต้นไปมาตรา 3 มาตรา ๓ ให้ยกเลิกพระราชบัญญัติจัดการสุขาภิบาลตามหัวเมือง ร.ศ. ๑๒๗ และบรรดากฎหมาย กฎ ข้อบังคับอื่น ๆ ในส่วนที่บัญญัติไว้แล้วในพระราชบัญญัตินี้หรือซึ่งแย้งกับบทแห่งพระราชบัญญัตินี้มาตรา 1 ส่วนที่ ๑ การจัดตั้งสุขาภิบาลมาตรา 4 มาตรา ๔ เมื่อท้องถิ่นใดมีสภาพอันสมควรยกฐานะเป็นสุขาภิบาล ให้จัดตั้งท้องถิ่นนั้น ๆ เป็นสุขาภิบาลตามพระราชบัญญัตินี้ ให้สุขาภิบาลมีฐานะเป็นนิติบุคคลมาตรา 5 มาตรา ๕ การจัดตั้งสุขาภิบาลให้ทำโดยประกาศของกระทรวงมหาดไทย ในประกาศนั้นให้ระบุชื่อและเขตของสุขาภิบาลไว้ด้วย การเปลี่ยนแปลงเขตหรือการยุบสุขาภิบาลให้ทำโดยประกาศของกระทรวงมหาดไทย ในประกาศยุบสุขาภิบาลนั้นให้ระบุวิธีจัดการทรัพย์สิน หนี้ สิทธิ และสิทธิเรียกร้องของสุขาภิบาลนั้นไว้ด้วยมาตรา 5 ประกาศของกระทรวงมหาดไทยตามความในมาตรานี้ ให้ประกาศในราชกิจจานุเบกษามาตรา 6 มาตรา ๖ ภายใต้บังคับแห่งกฎหมายว่าด้วยการเทศบาลอาจจัดตั้งสุขาภิบาลใด ๆ ขึ้นเป็นเทศบาลได้ โดยตราเป็นพระราชกฤษฎีกา สุขาภิบาลที่ได้จัดตั้งเป็นเทศบาลขึ้นใหม่ตามความในวรรคก่อน ให้พ้นจากสภาพแห่งสุขาภิบาลนับแต่วันที่ได้ประกาศพระราชกฤษฎีกาจัดตั้งขึ้นเป็นเทศบาลนั้นเป็นต้นไป บรรดาทรัพย์สิน หนี้ สิทธิมาตรา 6 และสิทธิเรียกร้องของสุขาภิบาลเดิมให้โอนไปเป็นของเทศบาลที่จัดตั้งขึ้นใหม่ในขณะเดียวกันนั้นด้วย และบรรดาข้อบังคับสุขาภิบาลที่ได้ใช้บังคับอยู่ก่อนแล้วก็คงให้ใช้บังคับได้ต่อไปเป็นการชั่วคราวจนกว่าจะได้มีการตราเป็นเทศบัญญัติขึ้นใหม่มาตรา 2 ส่วนที่ ๒ คณะกรรมการสุขาภิบาลมาตรา 7 มาตรา ๗ ให้มีคณะกรรมการสุขาภิบาลประกอบด้วย (๑) นายอำเภอแห่งท้องที่ซึ่งสุขาภิบาลนั้นตั้งอยู่ (๒) ปลัดอำเภอแห่งอำเภอที่สุขาภิบาลนั้นตั้งอยู่ ๑ คน ซึ่งผู้ว่าราชการจังหวัดได้ประกาศแต่งตั้งขึ้น (๓) หัวหน้าสถานีตำรวจอำเภอหรือกิ่งอำเภอที่สุขาภิบาลนั้นตั้งอยู่ (๔)มาตรา 7 สาธารณสุขอำเภอหรือกิ่งอำเภอที่สุขาภิบาลนั้นตั้งอยู่ (๕) สมุหบัญชีอำเภอหรือกิ่งอำเภอที่สุขาภิบาลนั้นตั้งอยู่ (๖) กำนันและผู้ใหญ่บ้านของตำบลและหมู่บ้านซึ่งอยู่ในเขตสุขาภิบาลนั้น (๗) ผู้ที่มีคุณสมบัติของผู้ใหญ่บ้านตามกฎหมายว่าด้วยการปกครองท้องที่ซึ่งราษฎรในเขตสุขาภิบาลนั้นเลือกตั้งขึ้น ๔ คนมาตรา 7 การเลือกตั้งกรรมการสุขาภิบาลตามความใน (๗) นี้ ให้อนุโลมใช้วิธีการเลือกตั้งผู้ใหญ่บ้านตามกฎหมายว่าด้วยการปกครองท้องที่มาตรา 8 มาตรา ๘ ให้นายอำเภอแห่งท้องที่ซึ่งสุขาภิบาลนั้นตั้งอยู่ เป็นประธานกรรมการสุขาภิบาลโดยตำแหน่ง และให้มีรองประธานกรรมการสุขาภิบาลคนหนึ่ง ซึ่งคณะกรรมการสุขาภิบาลจะได้ประชุมกันเลือกตั้งจากกรรมการ รองประธานกรรมการนี้ ให้อยู่ตำแหน่งได้คราวละหนึ่งปีมาตรา 9 มาตรา ๙ กรรมการสุขาภิบาลตามความในมาตรา ๗ (๗) ให้อยู่ในตำแหน่งได้คราวละห้าปี ถ้าตำแหน่งกรรมการดังกล่าวนี้ว่างลงเพราะเหตุอื่นนอกจากถึงคราวออกตามวาระ ให้เลือกตั้งกรรมการขึ้นแทนตำแหน่งที่ว่างภายในกำหนดหกสิบวัน แต่กรรมการที่เข้ามาแทนนั้นให้อยู่ในตำแหน่งได้เพียงเท่ากำหนดเวลาของผู้ซึ่งตนแทนมาตรา 9 ถ้าตำแหน่งกรรมการดังกล่าวในวรรคก่อนว่างลงก่อนถึงกำหนดออกตามวาระไม่เกินหกเดือน จะไม่เลือกตั้งกรรมการขึ้นแทนตำแหน่งที่ว่างนั้นก็ได้มาตรา 10 มาตรา ๑๐ กรรมการสุขาภิบาลตามความในมาตรา ๗ (๗) พ้นจากตำแหน่งเมื่อ (๑) ถึงคราวออกตามวาระ (๒) ตาย (๓) ลาออก ทั้งนี้ ให้ถือว่าการลาออกจะสมบูรณ์ก็ต่อเมื่อผู้ว่าราชการจังหวัดได้ตอบรับใบลาเป็นหลักฐาน หากไม่ตอบรับภายในสามสิบวัน ก็ให้ถือว่าการลาออกมีผลสมบูรณ์นับแต่วันที่พ้นกำหนดสามสิบวัน (๔)มาตรา 10 ผู้ว่าราชการจังหวัดได้สอบสวนแล้วสั่งให้ออก โดยเห็นว่าเป็นผู้ซึ่งขาดคุณสมบัติของผู้ใหญ่บ้าน (๕) ผู้ว่าราชการจังหวัดได้สอบสวนแล้วสั่งให้ออก โดยเห็นว่าไม่มีสถานที่อยู่เป็นหลักแหล่งในเขตสุขาภิบาล (๖) ผู้ว่าราชการจังหวัดได้สอบสวนแล้งสั่งให้ออกมาตรา 10 หรือกรรมการสุขาภิบาลไม่น้อยกว่าสองในสามของจำนวนกรรมการทั้งหมดมีมติให้ออก โดยเห็นว่าเป็นผู้มีความประพฤติอันจะนำมาซึ่งความเสื่อมเสียแก่ศักดิ์ตำแหน่งหรือแก่สุขาภิบาลหรือแก่ราชการ หรือฝ่าฝืนต่อความสงบเรียบร้อยหรือสวัสดิภาพของประชาชน หรือไม่มาประชุมคณะกรรมการสุขาภิบาลสามครั้งติด ๆมาตรา 10 กันโดยไม่มีเหตุผลอันสมควรมาตรา 11 มาตรา ๑๑ ประธานกรรมการสุขาภิบาลมีหน้าที่ดำเนินการประชุมคณะกรรมการสุขาภิบาลให้เป็นไปตามระเบียบข้อบังคับการประชุม รองประธานกรรมการสุขาภิบาลมีหน้าที่ดำเนินการประชุมแทนในเมื่อประธานกรรมการไม่อยู่ หรือไม่อาจปฏิบัติหน้าที่ได้มาตรา 12 มาตรา ๑๒ ให้กระทรวงมหาดไทยวางระเบียบข้อบังคับการประชุมคณะกรรมการสุขาภิบาลไว้มาตรา 13 มาตรา ๑๓ ให้คณะกรรมการสุขาภิบาลประชุมกันไม่น้อยกว่าเดือนละครั้งเป็นปกติ ถ้าในเดือนใดคณะกรรมการสุขาภิบาลประชุมกันไม่ได้ ให้ประธานกรรมการสุขาภิบาลรายงานให้ผู้ว่าราชการจังหวัดทราบมาตรา 14 มาตรา ๑๔ ในการประชุมคณะกรรมการสุขาภิบาลต้องมีกรรมการมาประชุมไม่ต่ำกว่ากึ่งจำนวนของกรรมการที่อยู่ในตำแหน่งจึงจะเป็นองค์ประชุมมาตรา 15 มาตรา ๑๕ การลงมติวินิจฉัยข้อปรึกษาให้ถือคะแนนเสียงข้างมากของผู้ที่ลงคะแนน กรรมการสุขาภิบาลคนหนึ่งย่อมมีเสียงหนึ่งในการลงคะแนน ถ้ามีจำนวนเสียงคะแนนเท่ากัน ให้ประธานในที่ประชุมออกเสียงเพิ่มขึ้นได้อีกเสียงหนึ่งเป็นเสียงชี้ขาดมาตรา 16 มาตรา ๑๖ การประชุมของคณะกรรมการสุขาภิบาลย่อมเป็นการเปิดเผย หรือการประชุมลับตามลักษณะที่จะได้กำหนดไว้ในระเบียบข้องบังคับการประชุมมาตรา 17 มาตรา ๑๗ คณะกรรมการสุขาภิบาลมีอำนาจเลือกกรรมการสุขาภิบาลตั้งเป็นคณะอนุกรรมการสามัญและมีอำนาจเลือกบุคคลที่เป็นกรรมการหรือมิได้เป็นกรรมการก็ตาม เป็นคณะอนุกรรมการวิสามัญเพื่อกระทำกิจการหรือพิจารณาสอบสวนข้อความใด ๆ อันอยู่ในวงงานของสุขาภิบาล แล้วรายงานต่อคณะกรรมการสุขาภิบาลมาตรา 18 มาตรา ๑๘ การประชุมคณะอนุกรรมการตามมาตรา ๑๗ ต้องมีอนุกรรมการมาประชุมไม่ต่ำกว่ากึ่งจำนวนของจำนวนอนุกรรมการทั้งหมดจึงจะเป็นองค์ประชุม ระเบียบการประชุมของคณะอนุกรรมการให้ใช้ระเบียบข้อบังคับการประชุมของคณะกรรมการสุขาภิบาลโดยอนุโลมมาตรา 3 ส่วนที่ ๓ การบริหารสุขาภิบาลมาตรา 19 มาตรา ๑๙ ให้คณะกรรมการสุขาภิบาลควบคุมและรับผิดชอบในการบริหารกิจการของสุขาภิบาลตามกฎหมายมาตรา 20 มาตรา ๒๐ ให้สุขาภิบาลมีพนักงานสุขาภิบาลซึ่งประกอบด้วยปลัดสุขาภิบาล สมุหบัญชีสุขาภิบาล และพนักงานสุขาภิบาลอื่นตามความจำเป็นมาตรา 21 มาตรา ๒๑ ให้กระทรวงมหาดไทยวางระเบียบพนักงานสุขาภิบาลขึ้นไว้มาตรา 22 มาตรา ๒๒ ในการปฏิบัติหน้าที่ให้ถือว่ากรรมการสุขาภิบาลและพนักงานสุขาภิบาลมีฐานะเป็นเจ้าพนักงานตามความหมายแห่งกฎหมายลักษณะอาญามาตรา 23 มาตรา ๒๓ เพื่อเป็นหลักในการบริหารกิจการของสุขาภิบาล ให้แต่ละสุขาภิบาลมีแผนดำเนินงานของสุขาภิบาลไว้ เมื่อผู้ว่าราชการจังหวัดอนุมัติแล้ว จึงให้ปฏิบัติตามแผนดำเนินงานนั้นได้มาตรา 24 มาตรา ๒๔ การเปลี่ยนแปลงแผนดำเนินงานของสุขาภิบาลที่ได้วางไว้แล้ว จะต้องได้รับอนุมัติจากผู้ว่าราชการจังหวัดมาตรา 4 ส่วนที่ ๔ หน้าที่ของสุขาภิบาลมาตรา 25 มาตรา ๒๕ ภายใต้บังคับแห่งกฎหมาย สุขาภิบาลมีหน้าที่จัดทำกิจการภายในเขตสุขาภิบาล ดังต่อไปนี้ (๑) ให้มีและบำรุงทางน้ำและทางบก (๒) รักษาความสะอาดของถนนหรือทางเดินและสาธารณสมบัติของแผ่นดิน รวมทั้งการกำจัดขยะมูลฝอยและสิ่งปฏิกูล (๓) ป้องกันและระงับโรคติดต่อ (๔) ให้มีน้ำสะอาดหรือการประปา ตลาด โรงฆ่าสัตว์มาตรา 25 ท่าเทียบเรือ ท่าข้าม สุสาน และฌาปนสถาน (๕) ให้มีและบำรุงการไฟฟ้าหรือแสงสว่างโดยวิธีอื่น (๖) ให้มีเครื่องใช้ในการดับเพลิง (๗) ให้มีและบำรุงสถานที่ทำการพิทักษ์รักษาคนเจ็บไข้ (๘) บำรุงและส่งเสริมการทำมาหากินของราษฎร (๙) ให้มีและบำรุงสถานที่พักผ่อนหย่อนใจของราษฎร (๑๐) หน้าที่อื่น ๆมาตรา 25 ซึ่งมีกฎหมายบัญญัติไว้เป็นหน้าที่ของสุขาภิบาลมาตรา 5 ส่วนที่ ๕ ข้อบังคับสุขาภิบาลมาตรา 26 มาตรา ๒๖ สุขาภิบาลมีอำนาจตราข้อบังคับสุขาภิบาลได้โดยไม่ขัดหรือแย้งต่อบทกฎหมายในกรณีดังต่อไปนี้ (๑) เพื่อปฏิบัติการให้เป็นไปตามอำนาจหน้าที่ของสุขาภิบาลที่กำหนดไว้ในพระราชบัญญัตินี้ (๒) ในกรณีที่มีกฎหมายบัญญัติไว้ให้สุขาภิบาลตราข้อบังคับ หรือให้มีอำนาจตราข้อบังคับได้ ในข้อบังคับสุขาภิบาลนั้นมาตรา 26 จะกำหนดโทษปรับผู้ละเมิดข้อบังคับสุขาภิบาลไว้ด้วยก็ได้ แต่ห้ามมิให้กำหนดเกินกว่าหนึ่งร้อยบาท และให้ถือว่าเป็นความผิดลหุโทษ ถ้าผู้กระทำผิดไม่ชำระค่าปรับภายในสามสิบวันนับแต่คำพิพากษาถึงที่สุด ให้ยึดทรัพย์ผู้นั้นแทนค่าปรับ หรือมิฉะนั้นบังคับให้ผู้กระทำผิดทำงานโยธาแทนตามกำหนดวันมาตรา 26 ซึ่งคำนวณโดยค่าแรงรายวันในท้องถิ่นอันสุขาภิบาลได้กำหนดไว้โดยข้อบังคับสุขาภิบาล แต่ห้ามมิให้บังคับให้ทำงานโยธาเกินกำหนดสองเดือนมาตรา 27 มาตรา ๒๗ นอกจากที่ได้มีกฎหมายบัญญัติไว้เป็นอย่างอื่น ข้อบังคับสุขาภิบาลนั้นให้ใช้บังคับได้เมื่อผู้ว่าราชการจังหวัดได้ลงชื่ออนุมัติและได้ประกาศไว้โดยเปิดเผยที่สำนักงานสุขาภิบาลแล้วเจ็ดวัน เว้นแต่ในกรณีฉุกเฉินถ้ามีข้อความระบุไว้ในข้อบังคับสุขาภิบาลให้ใช้บังคับได้ทันทีมาตรา 27 ก็ให้ใช้บังคับได้ในวันที่ได้ประกาศนั้นมาตรา 6 ส่วนที่ ๖ การคลังและทรัพย์สินของสุขาภิบาลมาตรา 28 มาตรา ๒๘ งบประมาณประจำปีของสุขาภิบาลต้องตราขึ้นเป็นงบประมาณสุขาภิบาลประจำปี ถ้างบประมาณสุขาภิบาลประจำปีออกไม่ทันปีใหม่ ให้ใช้งบประมาณสุขาภิบาลปีก่อนไปพลางก่อน ถ้าในปีใดจำนวนเงินซึ่งได้อนุญาตไว้ในงบประมาณปรากฏว่าไม่พอสำหรับการใช้จ่ายประจำปีนั้นก็ดีมาตรา 28 หรือมีความจำเป็นที่จะต้องตั้งรายรับหรือรายจ่ายขึ้นใหม่ในระหว่างปีก็ดี ให้ตราขึ้นเป็นงบประมาณสุขาภิบาลเพิ่มเติมมาตรา 29 มาตรา ๒๙ ภายใต้บังคับแห่งกฎหมาย สุขาภิบาลอาจมีรายได้ดังต่อไปนี้ (๑) ภาษีอากรตามแต่จะมีกฎหมายกำหนดไว้ (๒) ค่าธรรมเนียม ค่าใบอนุญาต และค่าปรับ ตามแต่จะมีกฎหมายกำหนดไว้ (๓) รายได้จากทรัพย์สินของสุขาภิบาล (๔) รายได้จากการสาธารณูปโภคของสุขาภิบาล (๕) พันธบัตรหรือเงินกู้ตามแต่จะมีกฎหมายกำหนดไว้ (๖)มาตรา 29 เงินกู้จากกระทรวง ทบวง กรม หรือองค์การต่าง ๆ ทั้งนี้ สุขาภิบาลต้องได้รับอนุมัติจากกระทรวงมหาดไทย (๗) เงินอุดหนุนจากรัฐบาล (๘) เงินที่มีผู้อุทิศให้เป็นการกุศลสาธารณประโยชน์ (๙) เงินรายได้อื่นใดตามแต่จะมีกฎหมายกำหนดไว้มาตรา 30 มาตรา ๓๐ รายจ่ายของสุขาภิบาลแบ่งออกเป็น ๗ ประเภท (๑) เงินเดือน (๒) ค่าใช้สอย (๓) การจร (๔) รายจ่ายในการลงทุน (๕) การชำระหนี้เงินกู้ (๖) รายจ่ายตามข้อผูกพัน (๗) รายจ่ายในกิจการอื่นใดตามแต่จะมีกฎหมายกำหนดไว้มาตรา 31 มาตรา ๓๑ การจ่ายเบี้ยประชุมให้แก่กรรมการสุขาภิบาล และการจ่ายเงินเดือนให้แก่พนักงานสุขาภิบาล ให้เป็นไปตามระเบียบพนักงานสุขาภิบาลของกระทรวงมหาดไทยมาตรา 32 มาตรา ๓๒ ระเบียบการคลังรวมตลอดถึงวิธีการงบประมาณการจัดหาและรักษาทรัพย์สิน การจัดหาประโยชน์จากทรัพย์สิน การจัดหาพัสดุ และการจ้างเหมาให้เป็นไปตามระเบียบของกระทรวงมหาดไทยมาตรา 33 มาตรา ๓๓ ให้กระทรวงมหาดไทยจัดให้มีการตรวจสอบการคลัง การบัญชี หรือการเงินอื่น ๆ ของสุขาภิบาลมาตรา 7 ส่วนที่ ๗ การควบคุมสุขาภิบาลมาตรา 34 มาตรา ๓๔ ให้ผู้ว่าราชการจังหวัดมีหน้าที่ควบคุมดูแลสุขาภิบาลในจังหวัดนั้น ให้ปฏิบัติการตามอำนาจหน้าที่โดยถูกต้องตามกฎหมาย ในการนี้ ให้มีอำนาจสั่งให้เพิกถอน หรือให้ระงับการปฏิบัติที่ไม่ชอบด้วยกฎหมาย หรือขัดต่อความสงบเรียบร้อยของประชาชน หรือขัดต่อระเบียบของกระทรวงมหาดไทย และให้มีหน้าที่ชี้แจง แนะนำมาตรา 34 ตักเตือนสุขาภิบาล และตรวจสอบกิจการ เรียกรายงานเอกสารหรือสถิติใด ๆ จากสุขาภิบาลมาตรวจ ตลอดจนเรียกกรรมการสุขาภิบาล หรือพนักงานสุขาภิบาลมาชี้แจงหรือสอบสวนได้ ให้ผู้ตรวจการเทศบาลจังหวัดมีหน้าที่ช่วยผู้ว่าราชการจังหวัดควบคุมดูแลสุขาภิบาลในจังหวัดนั้นการรักษาพระราชบัญญัติมาตรา 35 มาตรา ๓๕ ให้รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยรักษาการตามพระราชบัญญัตินี้ และให้มีอำนาจออกกฎกระทรวงเพื่อปฏิบัติการตามพระราชบัญญัตินี้ กฎกระทรวงนั้นเมื่อได้ประกาศในราชกิจจานุเบกษาแล้วให้ใช้บังคับได้ผู้รับสนองพระบรมราชโองการ จอมพล ป. พิบูลสงคราม นายกรัฐมนตรี