กฎกระทรวงฉบับที่ ๓ (พ.ศ.๒๕๒๐)ออกตามความในพระราชบัญญัติคณะสงฆ์พ.ศ. ๒๕๐๕[๑] อาศัยอำนาจตามความในมาตรา๖ มาตรา ๓๒ และมาตรา ๔๖ แห่งพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. ๒๕๐๕รัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการออกกฎกระทรวงไว้ ดังต่อไปนี้หมวด ๑บททั่วไป ข้อ๑ คำว่า คณะสงฆ์ ในกฎกระทรวงนี้ หมายถึง คณะสงฆ์จีนนิกายและหรือคณะสงฆ์อนัมนิกายแล้วแต่กรณีข้อ๒ให้คณะสงฆ์อยู่ในปกครองบังคับบัญชาของสมเด็จพระสังฆราชข้อ๓ให้กรมการศาสนารับสนองงานของคณะสงฆ์ที่เกี่ยวข้องกับสมเด็จพระสังฆราชและทางราชการหมวด ๒การปกครองคณะสงฆ์ ข้อ๔ การปกครองคณะสงฆ์แต่ละคณะ ให้มีบรรพชิตเป็นผู้ปกครองตามตำแหน่งดังนี้(๑)เจ้าคณะใหญ่(๒)รองเจ้าคณะใหญ่(๓)ผู้ช่วยเจ้าคณะใหญ่(๔)ปลัดขวา(๕)ปลัดซ้าย(๖)รองปลัดขวา(๗)รองปลัดซ้าย(๘)ผู้ช่วยปลัดขวา(๙)ผู้ช่วยปลัดซ้าย(๑๐)เจ้าอาวาส(๑๑)รองเจ้าอาวาส(๑๒)ผู้ช่วยเจ้าอาวาสข้อ๕ บรรพชิตในคณะสงฆ์ต้องสังกัดอยู่ในวัดหนึ่งวัดใดและอยู่ในปกครองของบรรพชิตในตำแหน่งตามลำดับในข้อ ๔ข้อ๖ สมเด็จพระสังฆราชทรงแต่งตั้งบรรพชิตเป็นเจ้าคณะใหญ่ในคณะสงฆ์คณะละ ๑ รูปข้อ๗ สมเด็จพระสังฆราชทรงแต่งตั้งบรรพชิตในคณะสงฆ์เป็นรองเจ้าคณะใหญ่ผู้ช่วยเจ้าคณะใหญ่ ปลัดขวา ปลัดซ้าย รองปลัดขวา รองปลัดซ้าย ผู้ช่วยปลัดขวาและผู้ช่วยปลัดซ้าย ตามที่เจ้าคณะใหญ่เสนอข้อ๘ ในแต่ละคณะสงฆ์เจ้าคณะใหญ่มีอำนาจแต่งตั้งบรรพชิตในคณะสงฆ์เป็นเจ้าอาวาส รองเจ้าอาวาสผู้ช่วยเจ้าอาวาส และผู้รักษาการแทนเจ้าอาวาสข้อ๙ เจ้าคณะใหญ่มีอำนาจหน้าที่ดังนี้(๑)ดำเนินการปกครองให้เป็นไปตามพระธรรมวินัย ลัทธิ นิกาย กฎหมาย และพระบัญชาสมเด็จพระสังฆราช(๒)ควบคุมและส่งเสริมการปกครอง การศาสนศึกษา การศึกษาสงเคราะห์การเผยแพร่พระพุทธศาสนา การสาธารณูปการ และการสาธารณสงเคราะห์ให้เป็นไปด้วยความเรียบร้อย(๓)วินิจฉัยการลงนิคหกรรมและวินิจฉัยข้ออุทธรณ์คำสั่งหรือคำวินิจฉัยของบรรพชิตในตำแหน่งรองลงมา(๔)แก้ไขข้อขัดข้องในการปกครองคณะสงฆ์(๕)ปกครองบรรพชิตในคณะสงฆ์ให้เป็นไปด้วยความเรียบร้อยเพื่อการนี้เจ้าคณะใหญ่มีอำนาจวางระเบียบและออกคำสั่งโดยไม่ขัดหรือแย้งกับพระธรรมวินัย ลัทธินิกาย กฎหมาย พระบัญชาสมเด็จพระสังฆราช และระเบียบแบบแผนของทางราชการข้อ๑๐ รองเจ้าคณะใหญ่ผู้ช่วยเจ้าคณะใหญ่ ปลัดขวา ปลัดซ้าย รองปลัดขวา รองปลัดซ้าย ผู้ช่วยปลัดขวาและผู้ช่วยปลัดซ้าย มีหน้าที่ช่วยปกครองบรรพชิตและวัดตามที่เจ้าคณะใหญ่มอบหมายข้อ๑๑ ในกรณีที่ไม่มีผู้ดำรงตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่หรือมีแต่ไม่อาจปฏิบัติหน้าที่ได้และเจ้าคณะใหญ่มิได้แต่งตั้งผู้ใดให้ปฏิบัติหน้าที่แทนให้บรรพชิตผู้มีอาวุโสในตำแหน่งรองลงไป ตามข้อ ๔ ตามลำดับเป็นผู้ปฏิบัติหน้าที่แทนเจ้าคณะใหญ่ให้ผู้ปฏิบัติหน้าที่แทนเจ้าคณะใหญ่มีอำนาจหน้าที่เช่นเดียวกับเจ้าคณะใหญ่ข้อ๑๒ เจ้าอาวาสมีอำนาจหน้าที่ดังนี้(๑)ห้ามบรรพชิตและคฤหัสถ์ซึ่งมิได้รับอนุญาตจากเจ้าอาวาสเข้าไปอยู่อาศัยในวัด(๒)สั่งให้บรรพชิตและคฤหัสถ์ซึ่งไม่อยู่ในโอวาทของเจ้าอาวาสออกไปจากวัด(๓)สั่งให้บรรพชิตและคฤหัสถ์ซึ่งอยู่หรือพำนักอาศัยในวัด ทำงานภายในวัดหรือให้ทำทัณฑ์บนหรือให้ขอขมาโทษในเมื่อบรรพชิตหรือคฤหัสถ์นั้นประพฤติผิดคำสั่งเจ้าอาวาสซึ่งได้สั่งโดยชอบด้วยพระธรรมวินัย ลัทธิ นิกาย กฎหมาย พระบัญชาสมเด็จพระสังฆราช ระเบียบแบบแผนของทางราชการและคำสั่งของเจ้าคณะใหญ่ในคณะสงฆ์นั้นๆ (๔)บำรุงรักษาวัด จัดกิจการและศาสนสมบัติของวัดให้เป็นไปด้วยดี(๕)ปกครองและสอดส่องให้บรรพชิตและคฤหัสถ์ซึ่งอยู่หรือพำนักอาศัยในวัดนั้นปฏิบัติตามพระธรรมวินัยลัทธิ นิกาย กฎหมาย พระบัญชาสมเด็จพระสังฆราชระเบียบแบบแผนของทางราชการและคำสั่งของเจ้าคณะใหญ่ในคณะสงฆ์นั้น ๆ (๖)เป็นธุระในการศึกษา อบรมและสั่งสอนพระธรรมวินัยแก่บรรพชิตและคฤหัสถ์(๗)ให้ความสะดวกตามสมควรในการบำเพ็ญกุศลให้รองเจ้าอาวาสและผู้ช่วยเจ้าอาวาสมีอำนาจหน้าที่ตามที่เจ้าอาวาสมอบหมายข้อ๑๓ เจ้าคณะใหญ่ รองเจ้าคณะใหญ่ผู้ช่วยเจ้าคณะใหญ่ ปลัดขวา ปลัดซ้าย รองปลัดขวา รองปลัดซ้าย ผู้ช่วยปลัดขวาและผู้ช่วยปลัดซ้าย พ้นจากตำแหน่ง เมื่อ(๑)มรณภาพ(๒)พ้นจากความเป็นบรรพชิต(๓)ลาออก(๔)สมเด็จพระสังฆราชมีพระบัญชาให้ออก หรือแต่งตั้งเป็นตำแหน่งกิตติมศักดิ์ข้อ๑๔ เจ้าอาวาส รองเจ้าอาวาสและผู้ช่วยเจ้าอาวาส พ้นจากตำแหน่ง เมื่อ(๑)มรณภาพ(๒)พ้นจากความเป็นบรรพชิต(๓)ลาออก(๔)เจ้าคณะใหญ่มีคำสั่งให้ออกข้อ๑๕สมเด็จพระสังฆราชทรงตั้งบรรพชิตในคณะสงฆ์เป็นพระอุปัชฌาย์ตามที่เจ้าคณะใหญ่เสนอข้อ๑๖ พระอุปัชฌาย์ในคณะสงฆ์ มีหน้าที่ให้การบรรพชาอุปสมบทบรรพชิตตามลัทธินิกายในคณะสงฆ์นั้นๆ และเมื่อได้บรรพชาอุปสมบทบรรพชิตใดแล้วต้องเป็นธุระสั่งสอนอบรมบรรพชิตนั้นให้ประพฤติปฏิบัติตามพระธรรมวินัยและให้ตั้งอยู่ในสัมมาปฏิบัติข้อ๑๗ เมื่อพระอุปัชฌาย์ในคณะสงฆ์ปฏิบัติไม่ชอบด้วยพระธรรมวินัยหรือประพฤติไม่สมควรแก่ตำแหน่งหน้าที่สมเด็จพระสังฆราชอาจทรงถอดถอนหรือพักหน้าที่พระอุปัชฌาย์ได้ตามที่เจ้าคณะใหญ่เสนอข้อ๑๘ เมื่อมีอธิกรณ์เกิดขึ้นในคณะสงฆ์ให้เป็นอำนาจหน้าที่ของเจ้าคณะใหญ่ที่จะระงับและลงนิคหกรรมตามพระธรรมวินัยเพื่อการนี้เจ้าคณะใหญ่จะมอบหมายให้ผู้ดำรงตำแหน่งตามข้อ ๔ ระงับอธิกรณ์และลงนิคหกรรมแทนก็ได้หมวด ๓การสร้างวัด ข้อ๑๙วัดที่จะสร้างขึ้นต้องประกอบด้วยหลักเกณฑ์ดังนี้(๑)สมควรเป็นที่พำนักของบรรพชิต(๒)เป็นประโยชน์แก่ประชาชนที่ตั้งบ้านเรือนอยู่ในบริเวณใกล้เคียงและมีเหตุผลที่เชื่อได้ว่า เมื่อตั้งขึ้นแล้วจะได้รับการบำรุงส่งเสริมจากประชาชน(๓)ตั้งอยู่ห่างจากวัดในคณะสงฆ์เดียวกันไม่น้อยกว่าสองกิโลเมตร เว้นแต่จะมีเหตุจำเป็นข้อ๒๐ บุคคลใดมีความประสงค์จะสร้างวัดให้ยื่นคำขอต่อนายอำเภอแห่งท้องที่ที่จะสร้างวัดนั้นพร้อมด้วยรายการและเอกสารดังต่อไปนี้(๑)หนังสือสำคัญแสดงกรรมสิทธิ์หรือสิทธิครอบครองที่ดินที่เจ้าของกรรมสิทธิ์หรือผู้มีสิทธิครอบครองจะยกให้สร้างวัดและที่ดินนั้นต้องมีเนื้อที่ไม่น้อยกว่าหนึ่งไร่(๒)หนังสือสัญญาที่เจ้าของกรรมสิทธิ์หรือผู้มีสิทธิครอบครองที่ดินตามกฎหมายทำกับนายอำเภอและเจ้าพนักงานที่ดินอำเภอแสดงความจำนงจะให้ที่ดินดังกล่าวใน (๑) เพื่อสร้างวัด(๓)จำนวนเงินและสัมภาระที่จะใช้ในการสร้างวัดในระยะเริ่มแรกต้องมีมูลค่ารวมกันไม่น้อยกว่าห้าหมื่นบาท(๔)แผนที่แสดงเขตที่จะตั้งวัด ประกอบด้วยเขตติดต่อข้างเคียงและระยะทางระหว่างวัดที่จะสร้างขึ้นกับวัดอื่นในระยะสองกิโลเมตรโดยรอบและให้แสดงแผนผังสิ่งก่อสร้างของวัดตามความเหมาะสมของสภาพที่ดินข้อ๒๑เมื่อนายอำเภอได้รับคำขออนุญาตสร้างวัดและพิจารณาเห็นสมควรแล้วให้เสนอเรื่องและความเห็นไปยังผู้ว่าราชการจังหวัดเมื่อผู้ว่าราชการจังหวัดพิจารณาเห็นสมควรแล้วให้เสนอเรื่องและความเห็นไปยังกรมการศาสนา เพื่อนำปรึกษาเจ้าคณะใหญ่ในการพิจารณาคำขออนุญาตสร้างวัดกรมการศาสนาอาจสั่งให้ผู้ขออนุญาตเปลี่ยนแปลงแก้ไขแผนผังหรือระงับเรื่องการขออนุญาตสร้างวัดได้ตามที่เห็นสมควรเมื่อกรมการศาสนาและเจ้าคณะใหญ่พิจารณาเห็นสมควรแล้วให้นำกราบทูลสมเด็จพระสังฆราชเมื่อสมเด็จพระสังฆราชทรงเห็นชอบแล้วให้กรมการศาสนาออกหนังสืออนุญาตให้สร้างวัดได้หมวด ๔การตั้งวัด ข้อ๒๒ เมื่อได้สร้างเสนาสนะขึ้นเป็นหลักฐานพร้อมที่จะเป็นที่พำนักของบรรพชิตได้แล้วให้ผู้ได้รับอนุญาตสร้างวัด ทายาท หรือผู้แทนเสนอรายงานการก่อสร้างและจำนวนบรรพชิตที่จะอยู่ประจำไม่น้อยกว่าสี่รูปพร้อมทั้งเสนอนามวัดและนามบรรพชิตผู้สมควรเป็นเจ้าอาวาส เพื่อขอตั้งเป็นวัดต่อนายอำเภอให้นำความในข้อ๒๑ วรรคหนึ่ง วรรคสอง วรรคสาม และวรรคสี่ มาใช้บังคับแก่การขอตั้งวัดโดยอนุโลมเมื่อสมเด็จพระสังฆราชทรงเห็นชอบแล้วให้กระทรวงศึกษาธิการดำเนินการประกาศตั้งวัดในราชกิจจานุเบกษาข้อ๒๓เมื่อได้มีประกาศการตั้งวัดในราชกิจจานุเบกษาแล้ว ให้ผู้ได้รับอนุญาตสร้างวัดหรือทายาทดำเนินการโอนที่ดินและสิ่งปลูกสร้างให้แก่วัดนั้น และให้เจ้าอาวาสบันทึกประวัติของวัดนั้นไว้เป็นหลักฐานหมวด ๕การรวมวัด ข้อ๒๔เมื่อเจ้าอาวาสและนายอำเภอเห็นสมควรที่จะรวมวัดตั้งแต่สองวัดขึ้นไปในคณะสงฆ์ใดเป็นวัดเดียวเพื่อประโยชน์แก่การทำนุบำรุงวัดให้เจริญยิ่งขึ้น หรือเพื่อประโยชน์แก่การปกครองคณะสงฆ์ให้เสนอเรื่องและความเห็นไปยังผู้ว่าราชการจังหวัดเมื่อผู้ว่าราชการจังหวัดพิจารณาเห็นสมควรแล้วให้เสนอเรื่องและความเห็นไปยังกรมการศาสนาเพื่อนำปรึกษาเจ้าคณะใหญ่เมื่อกรมการศาสนาและเจ้าคณะใหญ่พิจารณาเห็นสมควรแล้วให้นำกราบทูลสมเด็จพระสังฆราชเมื่อสมเด็จพระสังฆราชทรงเห็นชอบแล้วให้กระทรวงศึกษาธิการดำเนินการประกาศการรวมวัดในราชกิจจานุเบกษาหมวด ๖การย้ายวัด ข้อ๒๕วัดใดมีเหตุจำเป็นต้องย้ายไปตั้งในที่อื่น เพราะสถานที่ตั้งอยู่เดิมเปลี่ยนแปลงไปในทางไม่เหมาะสมที่จะเป็นที่พำนักของบรรพชิตให้เจ้าอาวาสแห่งวัดนั้นปรึกษานายอำเภอและผู้ว่าราชการจังหวัดเมื่อนายอำเภอและผู้ว่าราชการจังหวัดพิจารณาเห็นชอบแล้วให้เสนอเรื่องและความเห็นไปยังกรมการศาสนาเพื่อนำปรึกษาเจ้าคณะใหญ่เมื่อกรมการศาสนาและเจ้าคณะใหญ่พิจารณาเห็นสมควรแล้วให้นำกราบทูลสมเด็จพระสังฆราชเมื่อสมเด็จพระสังฆราชทรงเห็นชอบแล้วให้กระทรวงศึกษาธิการดำเนินการประกาศย้ายวัดในราชกิจจานุเบกษาข้อ๒๖ การจัดหาที่ดินที่ตั้งวัดการย้ายทรัพย์สินของวัดและการก่อสร้างวัดใหม่ ให้เป็นหน้าที่ของผู้ขอย้ายวัด และให้อยู่ภายใต้บังคับแห่งข้อ๑๙ ข้อ ๒๐ ข้อ ๒๑ ข้อ ๒๒ และข้อ ๒๓ ว่าด้วยการสร้างและการตั้งวัดโดยอนุโลมหมวด ๗การยุบเลิกวัด ข้อ๒๗ วัดใดมีเหตุอันควรยุบเลิกเพราะสภาพเสื่อมโทรมหรือมีเหตุอื่นอันไม่สมควรที่จะเป็นวัดต่อไปเมื่อเจ้าอาวาสและนายอำเภอเห็นสมควรยุบเลิกวัดหรือในกรณีที่ไม่มีเจ้าอาวาสเมื่อนายอำเภอเห็นสมควรยุบเลิกวัดให้รายงานผู้ว่าราชการจังหวัดพร้อมกับส่งบัญชีรายละเอียดทรัพย์สินของวัดที่จะยุบเลิกนั้นให้นำความในข้อ๒๔ วรรคสอง และวรรคสาม มาใช้บังคับแก่การยุบเลิกวัดโดยอนุโลมเมื่อสมเด็จพระสังฆราชทรงเห็นชอบแล้วให้กระทรวงศึกษาธิการดำเนินการประกาศยุบเลิกวัดในราชกิจจานุเบกษาข้อ๒๘ ในกรณียุบเลิกวัดทรัพย์สินของวัดที่ถูกยุบเลิกให้ตกเป็นศาสนสมบัติกลางของคณะสงฆ์นั้น ๆ ข้อ๒๙ วัดใดร้างบรรพชิตไม่อาศัยให้นายอำเภอรายงานต่อผู้ว่าราชการจังหวัดเมื่อผู้ว่าราชการจังหวัดพิจารณาเห็นสมควรแล้วให้เสนอเรื่องและความเห็นไปยังกรมการศาสนา เพื่อนำปรึกษาเจ้าคณะใหญ่เมื่อกรมการศาสนาและเจ้าคณะใหญ่พิจารณาเห็นสมควรแล้วให้นำกราบทูลสมเด็จพระสังฆราชเมื่อสมเด็จพระสังฆราชทรงเห็นชอบแล้วให้กระทรวงศึกษาธิการดำเนินการประกาศยุบเลิกวัดในราชกิจจานุเบกษาหมวด ๘การขอรับพระราชทานวิสุงคามสีมา ข้อ๓๐วัดที่สมควรได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา ต้องปรากฏว่าได้สร้างขึ้น หรือได้ปฏิสังขรณ์เป็นหลักฐานถาวรและมีบรรพชิตอยู่ประจำไม่น้อยกว่าห้ารูปติดต่อกันเป็นเวลาไม่น้อยกว่าห้าปีแต่ระยะเวลาห้าปีนี้มิให้ใช้บังคับแก่วัดที่ได้สร้างอุโบสถเสร็จเรียบร้อยแล้วให้เจ้าอาวาสแห่งวัดนั้นเสนอรายงานขอรับพระราชทานวิสุงคามสีมาต่อเจ้าคณะใหญ่และเมื่อเจ้าคณะใหญ่พิจารณาเห็นสมควรแล้วให้นำปรึกษากรมการศาสนาเมื่อเจ้าคณะใหญ่และกรมการศาสนาพิจารณาเห็นสมควรแล้วให้นำกราบทูลสมเด็จพระสังฆราชเมื่อสมเด็จพระสังฆราชทรงเห็นชอบแล้วให้กระทรวงศึกษาธิการนำความกราบบังคมทูลขอรับพระราชทานวิสุงคามสีมาต่อไปข้อ๓๑เมื่อได้พระราชทานวิสุงคามสีมาแก่วัดใดแล้วให้นายอำเภอแห่งท้องที่ที่วัดนั้นตั้งอยู่ดำเนินการปักหมายเขตที่ดินตามที่ได้พระราชทานหมวด ๙เบ็ดเตล็ด ข้อ๓๒ บรรพชิตในคณะสงฆ์ซึ่งดำรงตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่รองเจ้าคณะใหญ่ ผู้ช่วยเจ้าคณะใหญ่ ปลัดขวา ปลัดซ้าย รองปลัดขวา รองปลัดซ้ายผู้ช่วยปลัดขวา ผู้ช่วยปลัดซ้าย เจ้าอาวาส รองเจ้าอาวาส หรือผู้ช่วยเจ้าอาวาสหรือดำรงตำแหน่งอื่นอยู่ในวันที่กฎกระทรวงนี้ใช้บังคับให้ถือว่าเป็นผู้ดำรงตำแหน่งนั้นตามกฎกระทรวงนี้ แล้วแต่กรณีให้ไว้ณ วันที่ ๒๖ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๒๐ภิญโญ สาธรรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการหมายเหตุ:- เหตุผลในการประกาศใช้กฎกระทรวงฉบับนี้ คือ โดยที่พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ.๒๕๐๕ กำหนดให้การปกครองคณะสงฆ์อื่น นอกจากคณะสงฆ์ไทย เป็นไปตามกฎกระทรวง ฉะนั้นเพื่อให้การปกครองคณะสงฆ์จีนนิกายและคณะสงฆ์อนัมนิกาย เป็นไปด้วยความเรียบร้อย จึงจำเป็นต้องออกกฎกระทรวงนี้ปาจรีย์/ปรับปรุง๓๑ สิงหาคม ๒๕๔๙ธมณณัฏฐ์/ปรับปรุง๗ มีนาคม ๒๕๖๒[๑]ราชกิจจานุเบกษา เล่ม ๙๔/ตอนที่ ๕๙/ฉบับพิเศษ หน้า ๑/๑ กรกฎาคม ๒๕๒๐