คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 9241/2539หลักกฎหมาย: วัตถุประสงค์แห่งหนี้ตามสัญญาจะซื้อจะขายที่พิพาทคือการรับโอนกรรมสิทธิ์ในที่ดินตามจำนวนเนื้อที่ที่จะซื้อสำหรับโจทก์และการชำระค่าที่ดินตามจำนวนที่ตกลงกันสำหรับจำเลย เมื่อข้อเท็จจริงปรากฏตั้งแต่วันถึงกำหนดโอนตามสัญญาว่ามีการเวนคืนที่ดิน และที่ดินที่จะซื้อจะขายอยู่ในเขตเวนคืนด้วยอันจะมีผลทำให้ที่ดินที่จะซื้อจะขายถูกเวนคืนทั้งหมดหรือบางส่วนได้ ดังนั้น การปฏิบัติการชำระหนี้ตามสัญญาจึงเกิดปัญหาทั้งในส่วนจำนวนเนื้อที่ดินที่โจทก์จะพึงได้รับตามที่ได้ตั้งวัตถุประสงค์ไว้ และในส่วนจำนวนค่าที่ดินที่จำเลยมุ่งไว้ ซึ่งจะเปลี่ยนแปลงไม่เป็นไปตามวัตถุประสงค์ตามสัญญาจะซื้อจะขาย กรณีถือได้ว่าการชำระหนี้ตามสัญญาจะซื้อจะขายที่พิพาทในคดีนี้ตกเป็นพ้นวิสัยเพราะเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งอันจะโทษฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งก็ไม่ได้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 372ต่างฝ่ายต่างไม่ต้องชำระหนี้ต่อกันต่อไปอีก กรณีไม่อาจเรียกค่าเสียหายจากจำเลยได้ และจำเลยต้องคืนเงินมัดจำให้แก่โจทก์โจทก์ฟ้องว่า จำเลยทำสัญญาจะขายที่ดินโฉนดเลขที่ 902 ให้โจทก์ในราคา 135,000,000 บาท จำเลยรับมัดจำแล้ว 40,000,000 บาทราคาที่เหลือ 95,000,000 บาท โจทก์ตกลงจะชำระให้จำเลยในวันจดทะเบียนโอนกรรมสิทธิ์ หากโจทก์ผิดสัญญายอมให้จำเลยริบมัดจำหากจำเลยผิดสัญญายอมคืนมัดจำและชำระค่าปรับอีก 40,000,000 บาทก่อนถึงวันกำหนดนัดจดทะเบียนโอน โจทก์สืบทราบว่า ที่ดินแปลงดังกล่าวอยู่ในเขตสำรวจของการรถไฟแห่งประเทศไทยเพื่อเวนคืนโจทก์จึงแจ้งจำเลยขอขยายเวลารับโอนกรรมสิทธิ์และชำระเงินที่เหลือจนกว่าจะทราบแนวเวนคืนที่แน่ชัด แต่จำเลยไม่ยอมและใช้สิทธิบอกเลิกสัญญาและริบมัดจำ 40,000,000 บาท ซึ่งเป็นการกระทำที่ไม่ชอบ โจทก์ถือว่าจำเลยเป็นฝ่ายผิดสัญญาต้องคืนมัดจำและชำระเบี้ยปรับแก่โจทก์ ขอให้บังคับจำเลยชำระเงินจำนวน87,539,725.79 บาท พร้อมดอกเบี้ยอัตราร้อยละ 16 ต่อปีของต้นเงิน 80,000,000 บาท นับถัดจากวันฟ้องจนกว่าจะชำระเสร็จแก่โจทก์จำเลยให้การว่า จำเลยไม่ทราบว่าที่ดินแปลงพิพาทอยู่ในเขตสำรวจของการรถไฟแห่งประเทศไทยเพื่อเวนคืน หากมีการสำรวจจริงก็ยังไม่เป็นที่แน่นอนว่าที่ดินจะถูกเวนคืนหรือไม่ซึ่งปัจจุบันยังไม่มีกฎหมายเวนคืนที่ดินแปลงนี้หรือกำหนดให้ที่ดินแปลงนี้อยู่ในบริเวณที่จะเวนคืน จำเลยบอกเลิกสัญญาและริบมัดจำโดยชอบ ไม่จำเป็นต้องคืนมัดจำและชำระเบี้ยปรับตามฟ้อง ขอให้ยกฟ้องศาลชั้นต้นพิจารณาแล้วพิพากษายกฟ้องโจทก์อุทธรณ์ศาลอุทธรณ์พิพากษายืนโจทก์ฎีกาศาลฎีกาวินิจฉัยว่า "ข้อเท็จจริงรับฟังได้ความตามที่โจทก์จำเลยนำสืบรับตรงกันเป็นยุติในเบื้องต้นว่า เมื่อวันที่ 6กันยายน 2533 โจทก์จำเลยได้ทำสัญญาจะซื้อจะขายที่พิพาทตามเอกสารหมาย จ.21 หรือ ล.3 แต่ก่อนวันถึงกำหนดโอนปรากฏว่าทางราชการได้ดำเนินการเวนคืนที่ดินเพื่อประโยชน์ของการรถไฟแห่งประเทศไทยซึ่งที่ดินจะซื้อขายอยู่ในเขตเวนคืนทั้งแปลงโจทก์จึงเจรจากับจำเลยขอเลื่อนกำหนดนัดโอนออกไปอีกหกเดือนเพื่อฟังผลการเวนคืนโดยโจทก์ยืนยันว่าจะรับโอนและชำระราคาที่ดินส่วนที่เหลือจากการเวนคืน จำเลยตกลงยอมเลื่อนเวลาให้โดยตั้งเงื่อนไขให้โจทก์วางเงินมัดจำเพิ่มอีก 10 ล้านบาทโจทก์เห็นว่ามากไป จึงไม่ยอมวางเงินมัดจำเพิ่มตามที่เรียกร้องและมีหนังสือตามเอกสารหมาย จ.24 ถึงจำเลยยืนยันขอเลื่อนกำหนดการโอน จำเลยมีหนังสือเมื่อวันที่ 4 มีนาคม 2534ตอบยืนยันให้ทำการโอนตามกำหนดเดิมตามเอกสารหมาย ล.4 หนังสือถึงโจทก์เมื่อวันที่ 5 มีนาคม 2534 และในวันถึงกำหนดโอนคือวันที่6 มีนาคม 2534 โจทก์ได้ทำบันทึกพร้อมแสดงแคชเชียร์เช็คสำหรับเงินค่าที่ดินส่วนที่เหลือยื่นต่อเจ้าพนักงานที่ดินยืนยันขอเลื่อนไปอีก 6 เดือนเพื่อฟังผลการเวนคืนปรากฏตามเอกสารหมาย จ.27 จำเลยยื่นบันทึกต่อเจ้าพนักงานที่ดินและแจ้งความต่อพนักงานสอบสวนสถานีตำรวจนครบาลมีนบุรีว่าได้มารอพร้อมจะทำการโอนแล้วแต่โจทก์ไม่มารับโอนและชำระราคาที่ดินตามเอกสารหมาย ล.8 ถึง ล.16 ต่อมาจำเลยได้มีหนังสือแจ้งบอกเลิกสัญญาและริบเงินมัดจำปรากฏตามเอกสารหมาย ล.6 และ ล.7เมื่อวันที่ 19 มีนาคม 2534 โจทก์มีหนังสือถึงจำเลยว่าจำเลยบอกเลิกสัญญาโดยไม่มีสิทธิและเป็นฝ่ายผิดสัญญาจึงขอมัดจำคืนและเรียกค่าเสียหายตามเอกสารหมาย จ.6 และ จ.7ต่อมาปรากฏผลการเวนคืนว่าที่ดินพิพาทถูกเวนคืนไปเพียงบางส่วนเป็นจำนวน 4 ไร่ 3 งาน 94 ตารางวา และคณะกรรมการกำหนดค่าทดแทนได้กำหนดค่าทดแทนสำหรับที่ดินพิพาทตารางวาละ 4,000 บาท จำเลยในฐานะประธานสภาเขตลาดกระบังเป็นกรรมการโดยตำแหน่งอยู่ด้วยแต่จำเลยยังไม่พอใจอัตราค่าทดแทนดังกล่าวและยื่นอุทธรณ์ขอเพิ่มค่าทดแทนอยู่คดีมีปัญหาต้องวินิจฉัยในชั้นนี้ว่า จำเลยผิดสัญญาและต้องคืนมัดจำกับต้องชดใช้ค่าเสียหายให้แก่โจทก์หรือไม่ เห็นว่าวัตถุประสงค์แห่งหนี้ตามสัญญาจะซื้อจะขายที่พิพาทตามเอกสารหมาย จ.21, ล.3 นั้น คือ การรับโอนกรรมสิทธิ์ในที่ดินตามจำนวนเนื้อที่ที่จะซื้อสำหรับโจทก์และการชำระค่าที่ดินตามจำนวนที่ตกลงกันสำหรับจำเลย เมื่อข้อเท็จจริงปรากฏตั้งแต่วันถึงกำหนดโอนตามสัญญาว่ามีการเวนคืนที่ดินและที่ดินที่จะซื้อจะขายอยู่ในเขตเวนคืนด้วย อันจะมีผลทำให้ที่ดินที่จะซื้อจะขายถูกเวนคืนทั้งหมดหรือบางส่วนได้ ดังนั้น การปฏิบัติการชำระหนี้ตามสัญญาจึงเกิดปัญหาทั้งในส่วนจำนวนเนื้อที่ดินที่โจทก์จะพึงได้รับตามที่ได้ตั้งวัตถุประสงค์ไว้ และในส่วนจำนวนค่าที่ดินที่จำเลยมุ่งไว้ ซึ่งจะเปลี่ยนแปลงไม่เป็นไปตามวัตถุประสงค์ตามสัญญาจะซื้อจะขาย กรณีถือได้ว่า การชำระหนี้ตามสัญญาจะซื้อจะขายที่พิพาทในคดีนี้ตกเป็นพ้นวิสัยเพราะเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งอันจะโทษฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งก็ไม่ได้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 372 ต่างฝ่ายต่างไม่ต้องชำระหนี้ต่อกันต่อไปอีก กรณีไม่อาจถือได้ว่าฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งผิดสัญญาแต่ประการใด โจทก์จึงไม่อาจเรียกค่าเสียหายจากจำเลยได้สำหรับเงินมัดจำที่จำเลยรับไว้จากโจทก์ 40,000,000 บาท นั้นเมื่อการชำระหนี้ตกเป็นพ้นวิสัยเพราะเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งอันจะโทษฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งไม่ได้ จำเลยก็ต้องคืนให้โจทก์พร้อมทั้งดอกเบี้ยร้อยละเจ็ดครึ่งต่อปีนับแต่วันที่ฟ้องเป็นต้นไปด้วยฎีกาโจทก์ฟังขึ้นบางส่วน"พิพากษากลับ ให้จำเลยคืนเงินมัดจำ 40,000,000 บาทพร้อมดอกเบี้ยในอัตราร้อยละ 7.5 ต่อปีนับแต่วันที่ฟ้องเป็นต้นไปจนกว่าจะชำระเสร็จแก่โจทก์ ดูฉบับย่อฎีกาตัดสินเกี่ยวกับปัญหาข้อกฎหมายคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 9241/2539นาย ถาวร เรือ งจรุงพงศ์โจทก์นาย บรรลือนิตย์ พ รม เพิ่มจำเลย ป.พ.พ. ม. 372วัตถุประสงค์แห่งหนี้ตามสัญญาจะซื้อจะขายที่พิพาทคือการรับโอนกรรมสิทธิ์ในที่ดินตามจำนวนเนื้อที่ที่จะซื้อสำหรับโจทก์และการชำระค่าที่ดินตามจำนวนที่ตกลงกันสำหรับจำเลย เมื่อข้อเท็จจริงปรากฏตั้งแต่วันถึงกำหนดโอนตามสัญญาว่ามีการเวนคืนที่ดิน และที่ดินที่จะซื้อจะขายอยู่ในเขตเวนคืนด้วยอันจะมีผลทำให้ที่ดินที่จะซื้อจะขายถูกเวนคืนทั้งหมดหรือบางส่วนได้ ดังนั้น การปฏิบัติการชำระหนี้ตามสัญญาจึงเกิดปัญหาทั้งในส่วนจำนวนเนื้อที่ดินที่โจทก์จะพึงได้รับตามที่ได้ตั้งวัตถุประสงค์ไว้ และในส่วนจำนวนค่าที่ดินที่จำเลยมุ่งไว้ ซึ่งจะเปลี่ยนแปลงไม่เป็นไปตามวัตถุประสงค์ตามสัญญาจะซื้อจะขาย กรณีถือได้ว่าการชำระหนี้ตามสัญญาจะซื้อจะขายที่พิพาทในคดีนี้ตกเป็นพ้นวิสัยเพราะเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งอันจะโทษฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งก็ไม่ได้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 372ต่างฝ่ายต่างไม่ต้องชำระหนี้ต่อกันต่อไปอีก กรณีไม่อาจเรียกค่าเสียหายจากจำเลยได้ และจำเลยต้องคืนเงินมัดจำให้แก่โจทก์โจทก์ฟ้องว่า จำเลยทำสัญญาจะขายที่ดินโฉนดเลขที่ 902 ให้โจทก์ในราคา 135,000,000 บาท จำเลยรับมัดจำแล้ว 40,000,000 บาทราคาที่เหลือ 95,000,000 บาท โจทก์ตกลงจะชำระให้จำเลยในวันจดทะเบียนโอนกรรมสิทธิ์ หากโจทก์ผิดสัญญายอมให้จำเลยริบมัดจำหากจำเลยผิดสัญญายอมคืนมัดจำและชำระค่าปรับอีก 40,000,000 บาทก่อนถึงวันกำหนดนัดจดทะเบียนโอน โจทก์สืบทราบว่า ที่ดินแปลงดังกล่าวอยู่ในเขตสำรวจของการรถไฟแห่งประเทศไทยเพื่อเวนคืนโจทก์จึงแจ้งจำเลยขอขยายเวลารับโอนกรรมสิทธิ์และชำระเงินที่เหลือจนกว่าจะทราบแนวเวนคืนที่แน่ชัด แต่จำเลยไม่ยอมและใช้สิทธิบอกเลิกสัญญาและริบมัดจำ 40,000,000 บาท ซึ่งเป็นการกระทำที่ไม่ชอบ โจทก์ถือว่าจำเลยเป็นฝ่ายผิดสัญญาต้องคืนมัดจำและชำระเบี้ยปรับแก่โจทก์ ขอให้บังคับจำเลยชำระเงินจำนวน87,539,725.79 บาท พร้อมดอกเบี้ยอัตราร้อยละ 16 ต่อปีของต้นเงิน 80,000,000 บาท นับถัดจากวันฟ้องจนกว่าจะชำระเสร็จแก่โจทก์จำเลยให้การว่า จำเลยไม่ทราบว่าที่ดินแปลงพิพาทอยู่ในเขตสำรวจของการรถไฟแห่งประเทศไทยเพื่อเวนคืน หากมีการสำรวจจริงก็ยังไม่เป็นที่แน่นอนว่าที่ดินจะถูกเวนคืนหรือไม่ซึ่งปัจจุบันยังไม่มีกฎหมายเวนคืนที่ดินแปลงนี้หรือกำหนดให้ที่ดินแปลงนี้อยู่ในบริเวณที่จะเวนคืน จำเลยบอกเลิกสัญญาและริบมัดจำโดยชอบ ไม่จำเป็นต้องคืนมัดจำและชำระเบี้ยปรับตามฟ้อง ขอให้ยกฟ้องศาลชั้นต้นพิจารณาแล้วพิพากษายกฟ้องโจทก์อุทธรณ์ศาลอุทธรณ์พิพากษายืนโจทก์ฎีกาศาลฎีกาวินิจฉัยว่า "ข้อเท็จจริงรับฟังได้ความตามที่โจทก์จำเลยนำสืบรับตรงกันเป็นยุติในเบื้องต้นว่า เมื่อวันที่ 6กันยายน 2533 โจทก์จำเลยได้ทำสัญญาจะซื้อจะขายที่พิพาทตามเอกสารหมาย จ.21 หรือ ล.3 แต่ก่อนวันถึงกำหนดโอนปรากฏว่าทางราชการได้ดำเนินการเวนคืนที่ดินเพื่อประโยชน์ของการรถไฟแห่งประเทศไทยซึ่งที่ดินจะซื้อขายอยู่ในเขตเวนคืนทั้งแปลงโจทก์จึงเจรจากับจำเลยขอเลื่อนกำหนดนัดโอนออกไปอีกหกเดือนเพื่อฟังผลการเวนคืนโดยโจทก์ยืนยันว่าจะรับโอนและชำระราคาที่ดินส่วนที่เหลือจากการเวนคืน จำเลยตกลงยอมเลื่อนเวลาให้โดยตั้งเงื่อนไขให้โจทก์วางเงินมัดจำเพิ่มอีก 10 ล้านบาทโจทก์เห็นว่ามากไป จึงไม่ยอมวางเงินมัดจำเพิ่มตามที่เรียกร้องและมีหนังสือตามเอกสารหมาย จ.24 ถึงจำเลยยืนยันขอเลื่อนกำหนดการโอน จำเลยมีหนังสือเมื่อวันที่ 4 มีนาคม 2534ตอบยืนยันให้ทำการโอนตามกำหนดเดิมตามเอกสารหมาย ล.4 หนังสือถึงโจทก์เมื่อวันที่ 5 มีนาคม 2534 และในวันถึงกำหนดโอนคือวันที่6 มีนาคม 2534 โจทก์ได้ทำบันทึกพร้อมแสดงแคชเชียร์เช็คสำหรับเงินค่าที่ดินส่วนที่เหลือยื่นต่อเจ้าพนักงานที่ดินยืนยันขอเลื่อนไปอีก 6 เดือนเพื่อฟังผลการเวนคืนปรากฏตามเอกสารหมาย จ.27 จำเลยยื่นบันทึกต่อเจ้าพนักงานที่ดินและแจ้งความต่อพนักงานสอบสวนสถานีตำรวจนครบาลมีนบุรีว่าได้มารอพร้อมจะทำการโอนแล้วแต่โจทก์ไม่มารับโอนและชำระราคาที่ดินตามเอกสารหมาย ล.8 ถึง ล.16 ต่อมาจำเลยได้มีหนังสือแจ้งบอกเลิกสัญญาและริบเงินมัดจำปรากฏตามเอกสารหมาย ล.6 และ ล.7เมื่อวันที่ 19 มีนาคม 2534 โจทก์มีหนังสือถึงจำเลยว่าจำเลยบอกเลิกสัญญาโดยไม่มีสิทธิและเป็นฝ่ายผิดสัญญาจึงขอมัดจำคืนและเรียกค่าเสียหายตามเอกสารหมาย จ.6 และ จ.7ต่อมาปรากฏผลการเวนคืนว่าที่ดินพิพาทถูกเวนคืนไปเพียงบางส่วนเป็นจำนวน 4 ไร่ 3 งาน 94 ตารางวา และคณะกรรมการกำหนดค่าทดแทนได้กำหนดค่าทดแทนสำหรับที่ดินพิพาทตารางวาละ 4,000 บาท จำเลยในฐานะประธานสภาเขตลาดกระบังเป็นกรรมการโดยตำแหน่งอยู่ด้วยแต่จำเลยยังไม่พอใจอัตราค่าทดแทนดังกล่าวและยื่นอุทธรณ์ขอเพิ่มค่าทดแทนอยู่คดีมีปัญหาต้องวินิจฉัยในชั้นนี้ว่า จำเลยผิดสัญญาและต้องคืนมัดจำกับต้องชดใช้ค่าเสียหายให้แก่โจทก์หรือไม่ เห็นว่าวัตถุประสงค์แห่งหนี้ตามสัญญาจะซื้อจะขายที่พิพาทตามเอกสารหมาย จ.21, ล.3 นั้น คือ การรับโอนกรรมสิทธิ์ในที่ดินตามจำนวนเนื้อที่ที่จะซื้อสำหรับโจทก์และการชำระค่าที่ดินตามจำนวนที่ตกลงกันสำหรับจำเลย เมื่อข้อเท็จจริงปรากฏตั้งแต่วันถึงกำหนดโอนตามสัญญาว่ามีการเวนคืนที่ดินและที่ดินที่จะซื้อจะขายอยู่ในเขตเวนคืนด้วย อันจะมีผลทำให้ที่ดินที่จะซื้อจะขายถูกเวนคืนทั้งหมดหรือบางส่วนได้ ดังนั้น การปฏิบัติการชำระหนี้ตามสัญญาจึงเกิดปัญหาทั้งในส่วนจำนวนเนื้อที่ดินที่โจทก์จะพึงได้รับตามที่ได้ตั้งวัตถุประสงค์ไว้ และในส่วนจำนวนค่าที่ดินที่จำเลยมุ่งไว้ ซึ่งจะเปลี่ยนแปลงไม่เป็นไปตามวัตถุประสงค์ตามสัญญาจะซื้อจะขาย กรณีถือได้ว่า การชำระหนี้ตามสัญญาจะซื้อจะขายที่พิพาทในคดีนี้ตกเป็นพ้นวิสัยเพราะเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งอันจะโทษฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งก็ไม่ได้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 372 ต่างฝ่ายต่างไม่ต้องชำระหนี้ต่อกันต่อไปอีก กรณีไม่อาจถือได้ว่าฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งผิดสัญญาแต่ประการใด โจทก์จึงไม่อาจเรียกค่าเสียหายจากจำเลยได้สำหรับเงินมัดจำที่จำเลยรับไว้จากโจทก์ 40,000,000 บาท นั้นเมื่อการชำระหนี้ตกเป็นพ้นวิสัยเพราะเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งอันจะโทษฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งไม่ได้ จำเลยก็ต้องคืนให้โจทก์พร้อมทั้งดอกเบี้ยร้อยละเจ็ดครึ่งต่อปีนับแต่วันที่ฟ้องเป็นต้นไปด้วยฎีกาโจทก์ฟังขึ้นบางส่วน"พิพากษากลับ ให้จำเลยคืนเงินมัดจำ 40,000,000 บาทพร้อมดอกเบี้ยในอัตราร้อยละ 7.5 ต่อปีนับแต่วันที่ฟ้องเป็นต้นไปจนกว่าจะชำระเสร็จแก่โจทก์(วินัย วิมลเศรษฐ-จิระ บุญพจนสุนทร-ชูชาติ ศรีแสง)แหล่งที่มาสำนักงานส่งเสริมงานตุลาการแผนกหมายเลขคดีดำศาลฎีกาหมายเลขคดีดำศาลชั้นต้นหมายเลขคดีแดงศาลชั้นต้นหมายเหตุการ ชำระหนี้ กลาย เป็น พ้นวิสัย หมายความ ว่าการ ชำระหนี้ ไม่อาจ เกิดขึ้น ได้ หรือ เป็น ไป ไม่ได้ หรือ อีก นัย หนึ่ง ไม่อาจ ชำระหนี้ ให้ สำเร็จ ตาม วัตถุแห่งหนี้ นั่นเอง การ ชำระหนี้ ที่ เป็น ไป ไม่ได้ นี้ ต้อง มี ลักษณะ เป็น การ ถาวร มิใช่ ชั่วคราว และ เป็น ไป ไม่ได้ โดย แท้จริง การ ชำระหนี้ ที่ เป็น ไป ไม่ได้ นี้ อาจ เป็น ไป ไม่ได้ โดย สิ้นเชิง หรือ อาจ เป็น การ ชำระหนี้ ไม่ได้ ใน ส่วน ใหญ่ หรือ ส่วน ที่ เป็น สาระสำคัญ พฤติการณ์ ซึ่ง ทำให้ การ ชำระหนี้ เป็น อัน พ้นวิสัย อาจ เป็น เพราะ ตัว ทรัพย์ ซึ่ง เป็น วัตถุแห่งหนี้ สูญหาย หรือ ถูก ทำลาย ไป ทั้งหมด หรือ ใน ส่วน สำคัญ หรือ ทรัพย์ นั้น ได้ โอน ไป ยัง ผู้อื่น โดยชอบ ด้วย กฎหมาย แล้ว หรือ กรณี สัญญา ที่ มี ลักษณะ ที่ ลูกหนี้ จะ ต้อง ปฏิบัติการ ชำระหนี้ เอง เช่น สัญญา ว่าจ้าง ถ้า ลูกหนี้ ไม่อยู่ ใน ฐานะ จะ ชำระหนี้ ได้ เพราะ ตาย หรือ ร่างกาย พิการ เหล่านี้ ล้วน เป็น พฤติการณ์ ที่ ทำให้ การ ชำระหนี้ กลาย เป็น พ้นวิสัย ทั้งนั้น พฤติการณ์ ซึ่ง ทำให้ การ ชำระหนี้ เป็น อัน พ้นวิสัย อาจ เกิดขึ้น ตั้งแต่ แรก หรือ อาจ เป็น การ พ้นวิสัย ภายหลัง ที่ เกิด หนี้ ขึ้น แล้ว ใน กรณี ที่ การ ชำระหนี้ กลาย เป็น พ้นวิสัย แต่ แรก เริ่ม ก็ เป็น เรื่อง นิติกรรม ที่ มี วัตถุ ที่ ประสงค์ เป็น การ พ้นวิสัย สัญญา ตกเป็น โมฆะ ตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 150 แต่ การ ชำระหนี้ กลาย เป็น พ้นวิสัย ภายหลัง จะ มีผล ทำให้ ลูกหนี้ หลุดพ้น จาก การ ชำระหนี้ แต่ ลูกหนี้ จะ หลุดพ้น จาก ความรับผิด ใน ความเสียหาย อัน เกิดจาก การ ชำระหนี้ กลาย เป็น พ้นวิสัย หรือไม่ ต้อง พิจารณา ว่า พฤติการณ์ ที่ ทำให้ การ ชำระหนี้ กลาย เป็น พ้นวิสัย เกิดขึ้น เพราะ ความผิด ของ ลูกหนี้ หรือไม่ ถ้า การ ชำระหนี้ กลาย เป็น พ้นวิสัย เพราะ พฤติการณ์ ที่ ลูกหนี้ ไม่ต้อง รับผิด ลูกหนี้ ก็ หลุดพ้น จาก การ ชำระหนี้ นั้น ตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 219 ซึ่ง เจ้าหนี้ นอกจาก จะ ไม่ได้ รับชำระหนี้ แล้ว ก็ ไม่อาจ เรียกร้อง ค่าเสียหาย ใด ๆ จาก ลูกหนี้ อีก ด้วย เว้นแต่ จะ ได้ มี ข้อตกลง กัน ให้ ลูกหนี้ รับผิด ซึ่ง เป็น เรื่อง ที่ ตกลง กัน ได้ เช่น ผู้เช่าซื้อ อาจ ทำ สัญญา ยอม ชำระ ค่าเช่าซื้อ ให้ จน ครบ แม้ ทรัพย์ ที่ เช่าซื้อ จะ ถูก ทำลาย หรือ สูญหาย ไป โดย เหตุสุดวิสัย ก็ ได้ ตาม นัย คำพิพากษาฎีกา ที่ 575/2518 และ ที่ 366/2521 แต่ หาก การ ชำระหนี้ กลาย เป็น พ้นวิสัย เพราะ พฤติการณ์ ที่ ลูกหนี้ ต้อง รับผิด แล้ว แม้ เจ้าหนี้ จะ บังคับ ให้ ชำระหนี้ ไม่ได้ เพราะ เป็น การ พ้นวิสัย แต่ ก็ มีสิทธิ เรียกร้อง ค่าเสียหาย จาก ลูกหนี้ ได้ ตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 217 และ มาตรา 218 วรรคแรก กรณี เป็น สัญญาต่างตอบแทน คู่สัญญา ต่าง จะ ต้อง ชำระหนี้ ตอบแทน ซึ่ง กัน และ กัน ต้อง พิจารณา ว่าการ ชำระหนี้ กลาย เป็น พ้นวิสัย เป็น เพราะ ฝ่ายใด ฝ่ายหนึ่ง ต้อง รับผิด หาก เป็น กรณี ที่ ไม่มี ฝ่ายใด ต้อง รับผิด แล้ว ฝ่าย ที่ ชำระหนี้ ไม่ได้ เพราะ กลาย เป็น พ้นวิสัย นอกจาก ไม่ต้อง ชำระหนี้ แล้ว ยัง ไม่ต้อง รับผิด เพราะ การ ไม่ชำระ หนี้ อีก ด้วย แต่ ใน ขณะ เดียว กัน ก็ หา มีสิทธิ จะ ขอรับ ชำระหนี้ ตอบแทน จาก อีกฝ่าย หนึ่ง ไม่ ตาม ที่ บัญญัติ ไว้ ใน ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 372 วรรคแรก หาก ฝ่ายใด ฝ่ายหนึ่ง ชำระหนี้ ไป ฝ่ายเดียว ก่อน แล้ว อีกฝ่าย ชำระหนี้ ตอบแทน ไม่ได้ เพราะ กลาย เป็น พ้นวิสัย โดย ไม่มี ฝ่ายใด ต้อง รับผิด เช่นนี้ ฝ่าย ที่ ชำระหนี้ ไป แล้ว มีสิทธิ เรียกคืน ได้ แต่ หาก เป็น ค่าใช้จ่าย เตรียม การ ไป ก่อน โดย หวังว่า จะ ได้รับ ชำระหนี้ ก็ หา มีสิทธิ ได้รับ การ ชดใช้ แต่อย่างใด ไม่ กรณี ฝ่ายใด ฝ่ายหนึ่ง ต้อง รับผิด ถ้า เป็น เจ้าหนี้ ลูกหนี้ ย่อม หลุดพ้น จาก การ ชำระหนี้ และ ยัง คง มีสิทธิ ได้รับ ชำระหนี้ ตอบแทน ตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 372 วรรคสอง หรือ หาก ลูกหนี้ มี ความผิด ลูกหนี้ ต้อง รับผิด ใน การ ชำระหนี้ ไม่ได้ และ เจ้าหนี้ ไม่มี ภาระ ที่ จะ ต้อง ชำระหนี้ ตอบแทน และ ยัง มีสิทธิ เลิกสัญญา เพราะ ไม่มี การ ชำระหนี้ และ เรียก ค่าเสียหาย ได้ ตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 389 และ มาตรา 391 คดี นี้ หาก มอง แต่เพียง ว่า ใน วัน ถึง กำหนด โอน ที่ดิน จำเลย พร้อม ที่ จะ โอน กรรมสิทธิ์ ใน ที่ดิน ให้ โจทก์ และ ไม่ปรากฏ ว่า มี การ ห้ามโอน ที่ดิน ไว้ แต่อย่างใด การ ชำระหนี้ ตาม สัญญา จึง ไม่ น่า ที่ กลาย เป็น พ้นวิสัย เพราะ สามารถ ปฏิบัติ ตาม สัญญา ได้ และ โจทก์ ก็ จะ ได้รับ กรรมสิทธิ์ ใน ที่ดิน แปลง พิพาท ไป ครบถ้วน ตาม สัญญา แต่ หาก ภายหลัง มี การ เวนคืน โจทก์ ก็ ยัง คง มีสิทธิ ได้รับ เงิน ค่าทดแทน จาก การ เวนคืน ตาม กฎหมาย เมื่อ โจทก์ ไม่ยอม รับโอน โจทก์ จึง เป็น ผู้ผิดสัญญา จำเลย มีสิทธิ ริบ เงินมัดจำ ของ โจทก์ ได้ แต่ ศาลฎีกา ได้ พิจารณา ถึง วัตถุประสงค์ แห่ง หนี้ ตาม สัญญาจะซื้อจะขาย ที่พิพาท ว่า ใน การ ทำ สัญญาจะซื้อจะขาย ที่ดิน โจทก์ ผู้ซื้อ ย่อม ที่ จะ ประสงค์ จะ ได้รับ โอน กรรมสิทธิ์ ใน ที่ดิน ตาม จำนวน เนื้อที่ ที่ จะซื้อ จริง ๆ หาก มี พฤติการณ์ ใด ๆ ที่ ทำให้ ที่ดิน อันเป็น วัตถุแห่งหนี้ บกพร่อง ไม่สมบูรณ์ ครบถ้วน ตาม ความ ประสงค์ ของ คู่สัญญา แม้ จะ เป็น เหตุการณ์ ที่ เกิดขึ้น ใน อนาคต แต่ หาก เป็นเหตุ การณ์ ที่ เกิดขึ้น แน่นอน เช่น กรณี เวนคืน ที่ดิน ใน คดี นี้ ถือได้ว่า เป็น พฤติการณ์ ที่ ทำให้ การ ชำระหนี้ กลาย เป็น พ้นวิสัย โจทก์ ใน ฐานะ ลูกหนี้ ซึ่ง มี หน้าที่ รับโอน ที่ดิน และ ชำระ ราคา ให้ แก่ จำเลย จึง หลุดพ้น จาก การ ชำระหนี้ กล่าว คือ ไม่ต้อง รับโอน ที่ดิน และ ไม่ต้อง ชำระ ราคา ให้ จำเลย และ เมื่อ พฤติการณ์ ที่ ทำให้ การ ชำระหนี้ กลาย เป็น พ้นวิสัย ไม่มี ฝ่ายใด ต้อง รับผิด โจทก์ จึง หลุดพ้น จาก ความรับผิด ใน ความ เสียหาย อัน เกิดจาก การ ชำระหนี้ กลาย เป็น พ้นวิสัย ด้วย แต่ โจทก์ ก็ ไม่มี สิทธิ เรียก ค่าเสียหาย จาก จำเลย เช่นกัน คง มีสิทธิ เรียกเงิน มัดจำ ที่ จำเลย รับ ไว้ คืน ได้ เท่านั้น นเรศ วงษ์สุนทรคำพิพากษา: โจทก์ฟ้องว่า จำเลยทำสัญญาจะขายที่ดินโฉนดเลขที่ 902 ให้โจทก์ในราคา 135,000,000 บาท จำเลยรับมัดจำแล้ว 40,000,000 บาทราคาที่เหลือ 95,000,000 บาท โจทก์ตกลงจะชำระให้จำเลยในวันจดทะเบียนโอนกรรมสิทธิ์ หากโจทก์ผิดสัญญายอมให้จำเลยริบมัดจำหากจำเลยผิดสัญญายอมคืนมัดจำและชำระค่าปรับอีก 40,000,000 บาทก่อนถึงวันกำหนดนัดจดทะเบียนโอน โจทก์สืบทราบว่า ที่ดินแปลงดังกล่าวอยู่ในเขตสำรวจของการรถไฟแห่งประเทศไทยเพื่อเวนคืนโจทก์จึงแจ้งจำเลยขอขยายเวลารับโอนกรรมสิทธิ์และชำระเงินที่เหลือจนกว่าจะทราบแนวเวนคืนที่แน่ชัด แต่จำเลยไม่ยอมและใช้สิทธิบอกเลิกสัญญาและริบมัดจำ 40,000,000 บาท ซึ่งเป็นการกระทำที่ไม่ชอบ โจทก์ถือว่าจำเลยเป็นฝ่ายผิดสัญญาต้องคืนมัดจำและชำระเบี้ยปรับแก่โจทก์ ขอให้บังคับจำเลยชำระเงินจำนวน87,539,725.79 บาท พร้อมดอกเบี้ยอัตราร้อยละ 16 ต่อปีของต้นเงิน 80,000,000 บาท นับถัดจากวันฟ้องจนกว่าจะชำระเสร็จแก่โจทก์จำเลยให้การว่า จำเลยไม่ทราบว่าที่ดินแปลงพิพาทอยู่ในเขตสำรวจของการรถไฟแห่งประเทศไทยเพื่อเวนคืน หากมีการสำรวจจริงก็ยังไม่เป็นที่แน่นอนว่าที่ดินจะถูกเวนคืนหรือไม่ซึ่งปัจจุบันยังไม่มีกฎหมายเวนคืนที่ดินแปลงนี้หรือกำหนดให้ที่ดินแปลงนี้อยู่ในบริเวณที่จะเวนคืน จำเลยบอกเลิกสัญญาและริบมัดจำโดยชอบ ไม่จำเป็นต้องคืนมัดจำและชำระเบี้ยปรับตามฟ้อง ขอให้ยกฟ้องศาลชั้นต้นพิจารณาแล้วพิพากษายกฟ้องโจทก์อุทธรณ์ศาลอุทธรณ์พิพากษายืนโจทก์ฎีกาศาลฎีกาวินิจฉัยว่า "ข้อเท็จจริงรับฟังได้ความตามที่โจทก์จำเลยนำสืบรับตรงกันเป็นยุติในเบื้องต้นว่า เมื่อวันที่ 6กันยายน 2533 โจทก์จำเลยได้ทำสัญญาจะซื้อจะขายที่พิพาทตามเอกสารหมาย จ.21 หรือ ล.3 แต่ก่อนวันถึงกำหนดโอนปรากฏว่าทางราชการได้ดำเนินการเวนคืนที่ดินเพื่อประโยชน์ของการรถไฟแห่งประเทศไทยซึ่งที่ดินจะซื้อขายอยู่ในเขตเวนคืนทั้งแปลงโจทก์จึงเจรจากับจำเลยขอเลื่อนกำหนดนัดโอนออกไปอีกหกเดือนเพื่อฟังผลการเวนคืนโดยโจทก์ยืนยันว่าจะรับโอนและชำระราคาที่ดินส่วนที่เหลือจากการเวนคืน จำเลยตกลงยอมเลื่อนเวลาให้โดยตั้งเงื่อนไขให้โจทก์วางเงินมัดจำเพิ่มอีก 10 ล้านบาทโจทก์เห็นว่ามากไป จึงไม่ยอมวางเงินมัดจำเพิ่มตามที่เรียกร้องและมีหนังสือตามเอกสารหมาย จ.24 ถึงจำเลยยืนยันขอเลื่อนกำหนดการโอน จำเลยมีหนังสือเมื่อวันที่ 4 มีนาคม 2534ตอบยืนยันให้ทำการโอนตามกำหนดเดิมตามเอกสารหมาย ล.4 หนังสือถึงโจทก์เมื่อวันที่ 5 มีนาคม 2534 และในวันถึงกำหนดโอนคือวันที่6 มีนาคม 2534 โจทก์ได้ทำบันทึกพร้อมแสดงแคชเชียร์เช็คสำหรับเงินค่าที่ดินส่วนที่เหลือยื่นต่อเจ้าพนักงานที่ดินยืนยันขอเลื่อนไปอีก 6 เดือนเพื่อฟังผลการเวนคืนปรากฏตามเอกสารหมาย จ.27 จำเลยยื่นบันทึกต่อเจ้าพนักงานที่ดินและแจ้งความต่อพนักงานสอบสวนสถานีตำรวจนครบาลมีนบุรีว่าได้มารอพร้อมจะทำการโอนแล้วแต่โจทก์ไม่มารับโอนและชำระราคาที่ดินตามเอกสารหมาย ล.8 ถึง ล.16 ต่อมาจำเลยได้มีหนังสือแจ้งบอกเลิกสัญญาและริบเงินมัดจำปรากฏตามเอกสารหมาย ล.6 และ ล.7เมื่อวันที่ 19 มีนาคม 2534 โจทก์มีหนังสือถึงจำเลยว่าจำเลยบอกเลิกสัญญาโดยไม่มีสิทธิและเป็นฝ่ายผิดสัญญาจึงขอมัดจำคืนและเรียกค่าเสียหายตามเอกสารหมาย จ.6 และ จ.7ต่อมาปรากฏผลการเวนคืนว่าที่ดินพิพาทถูกเวนคืนไปเพียงบางส่วนเป็นจำนวน 4 ไร่ 3 งาน 94 ตารางวา และคณะกรรมการกำหนดค่าทดแทนได้กำหนดค่าทดแทนสำหรับที่ดินพิพาทตารางวาละ 4,000 บาท จำเลยในฐานะประธานสภาเขตลาดกระบังเป็นกรรมการโดยตำแหน่งอยู่ด้วยแต่จำเลยยังไม่พอใจอัตราค่าทดแทนดังกล่าวและยื่นอุทธรณ์ขอเพิ่มค่าทดแทนอยู่คดีมีปัญหาต้องวินิจฉัยในชั้นนี้ว่า จำเลยผิดสัญญาและต้องคืนมัดจำกับต้องชดใช้ค่าเสียหายให้แก่โจทก์หรือไม่ เห็นว่าวัตถุประสงค์แห่งหนี้ตามสัญญาจะซื้อจะขายที่พิพาทตามเอกสารหมาย จ.21, ล.3 นั้น คือ การรับโอนกรรมสิทธิ์ในที่ดินตามจำนวนเนื้อที่ที่จะซื้อสำหรับโจทก์และการชำระค่าที่ดินตามจำนวนที่ตกลงกันสำหรับจำเลย เมื่อข้อเท็จจริงปรากฏตั้งแต่วันถึงกำหนดโอนตามสัญญาว่ามีการเวนคืนที่ดินและที่ดินที่จะซื้อจะขายอยู่ในเขตเวนคืนด้วย อันจะมีผลทำให้ที่ดินที่จะซื้อจะขายถูกเวนคืนทั้งหมดหรือบางส่วนได้ ดังนั้น การปฏิบัติการชำระหนี้ตามสัญญาจึงเกิดปัญหาทั้งในส่วนจำนวนเนื้อที่ดินที่โจทก์จะพึงได้รับตามที่ได้ตั้งวัตถุประสงค์ไว้ และในส่วนจำนวนค่าที่ดินที่จำเลยมุ่งไว้ ซึ่งจะเปลี่ยนแปลงไม่เป็นไปตามวัตถุประสงค์ตามสัญญาจะซื้อจะขาย กรณีถือได้ว่า การชำระหนี้ตามสัญญาจะซื้อจะขายที่พิพาทในคดีนี้ตกเป็นพ้นวิสัยเพราะเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งอันจะโทษฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งก็ไม่ได้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 372 ต่างฝ่ายต่างไม่ต้องชำระหนี้ต่อกันต่อไปอีก กรณีไม่อาจถือได้ว่าฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งผิดสัญญาแต่ประการใด โจทก์จึงไม่อาจเรียกค่าเสียหายจากจำเลยได้สำหรับเงินมัดจำที่จำเลยรับไว้จากโจทก์ 40,000,000 บาท นั้นเมื่อการชำระหนี้ตกเป็นพ้นวิสัยเพราะเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งอันจะโทษฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งไม่ได้ จำเลยก็ต้องคืนให้โจทก์พร้อมทั้งดอกเบี้ยร้อยละเจ็ดครึ่งต่อปีนับแต่วันที่ฟ้องเป็นต้นไปด้วยฎีกาโจทก์ฟังขึ้นบางส่วน"พิพากษากลับ ให้จำเลยคืนเงินมัดจำ 40,000,000 บาทพร้อมดอกเบี้ยในอัตราร้อยละ 7.5 ต่อปีนับแต่วันที่ฟ้องเป็นต้นไปจนกว่าจะชำระเสร็จแก่โจทก์ ดูฉบับย่อฎีกาตัดสินเกี่ยวกับปัญหาข้อกฎหมายคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 9241/2539นาย ถาวร เรือ งจรุงพงศ์โจทก์นาย บรรลือนิตย์ พ รม เพิ่มจำเลย ป.พ.พ. ม. 372วัตถุประสงค์แห่งหนี้ตามสัญญาจะซื้อจะขายที่พิพาทคือการรับโอนกรรมสิทธิ์ในที่ดินตามจำนวนเนื้อที่ที่จะซื้อสำหรับโจทก์และการชำระค่าที่ดินตามจำนวนที่ตกลงกันสำหรับจำเลย เมื่อข้อเท็จจริงปรากฏตั้งแต่วันถึงกำหนดโอนตามสัญญาว่ามีการเวนคืนที่ดิน และที่ดินที่จะซื้อจะขายอยู่ในเขตเวนคืนด้วยอันจะมีผลทำให้ที่ดินที่จะซื้อจะขายถูกเวนคืนทั้งหมดหรือบางส่วนได้ ดังนั้น การปฏิบัติการชำระหนี้ตามสัญญาจึงเกิดปัญหาทั้งในส่วนจำนวนเนื้อที่ดินที่โจทก์จะพึงได้รับตามที่ได้ตั้งวัตถุประสงค์ไว้ และในส่วนจำนวนค่าที่ดินที่จำเลยมุ่งไว้ ซึ่งจะเปลี่ยนแปลงไม่เป็นไปตามวัตถุประสงค์ตามสัญญาจะซื้อจะขาย กรณีถือได้ว่าการชำระหนี้ตามสัญญาจะซื้อจะขายที่พิพาทในคดีนี้ตกเป็นพ้นวิสัยเพราะเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งอันจะโทษฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งก็ไม่ได้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 372ต่างฝ่ายต่างไม่ต้องชำระหนี้ต่อกันต่อไปอีก กรณีไม่อาจเรียกค่าเสียหายจากจำเลยได้ และจำเลยต้องคืนเงินมัดจำให้แก่โจทก์โจทก์ฟ้องว่า จำเลยทำสัญญาจะขายที่ดินโฉนดเลขที่ 902 ให้โจทก์ในราคา 135,000,000 บาท จำเลยรับมัดจำแล้ว 40,000,000 บาทราคาที่เหลือ 95,000,000 บาท โจทก์ตกลงจะชำระให้จำเลยในวันจดทะเบียนโอนกรรมสิทธิ์ หากโจทก์ผิดสัญญายอมให้จำเลยริบมัดจำหากจำเลยผิดสัญญายอมคืนมัดจำและชำระค่าปรับอีก 40,000,000 บาทก่อนถึงวันกำหนดนัดจดทะเบียนโอน โจทก์สืบทราบว่า ที่ดินแปลงดังกล่าวอยู่ในเขตสำรวจของการรถไฟแห่งประเทศไทยเพื่อเวนคืนโจทก์จึงแจ้งจำเลยขอขยายเวลารับโอนกรรมสิทธิ์และชำระเงินที่เหลือจนกว่าจะทราบแนวเวนคืนที่แน่ชัด แต่จำเลยไม่ยอมและใช้สิทธิบอกเลิกสัญญาและริบมัดจำ 40,000,000 บาท ซึ่งเป็นการกระทำที่ไม่ชอบ โจทก์ถือว่าจำเลยเป็นฝ่ายผิดสัญญาต้องคืนมัดจำและชำระเบี้ยปรับแก่โจทก์ ขอให้บังคับจำเลยชำระเงินจำนวน87,539,725.79 บาท พร้อมดอกเบี้ยอัตราร้อยละ 16 ต่อปีของต้นเงิน 80,000,000 บาท นับถัดจากวันฟ้องจนกว่าจะชำระเสร็จแก่โจทก์จำเลยให้การว่า จำเลยไม่ทราบว่าที่ดินแปลงพิพาทอยู่ในเขตสำรวจของการรถไฟแห่งประเทศไทยเพื่อเวนคืน หากมีการสำรวจจริงก็ยังไม่เป็นที่แน่นอนว่าที่ดินจะถูกเวนคืนหรือไม่ซึ่งปัจจุบันยังไม่มีกฎหมายเวนคืนที่ดินแปลงนี้หรือกำหนดให้ที่ดินแปลงนี้อยู่ในบริเวณที่จะเวนคืน จำเลยบอกเลิกสัญญาและริบมัดจำโดยชอบ ไม่จำเป็นต้องคืนมัดจำและชำระเบี้ยปรับตามฟ้อง ขอให้ยกฟ้องศาลชั้นต้นพิจารณาแล้วพิพากษายกฟ้องโจทก์อุทธรณ์ศาลอุทธรณ์พิพากษายืนโจทก์ฎีกาศาลฎีกาวินิจฉัยว่า "ข้อเท็จจริงรับฟังได้ความตามที่โจทก์จำเลยนำสืบรับตรงกันเป็นยุติในเบื้องต้นว่า เมื่อวันที่ 6กันยายน 2533 โจทก์จำเลยได้ทำสัญญาจะซื้อจะขายที่พิพาทตามเอกสารหมาย จ.21 หรือ ล.3 แต่ก่อนวันถึงกำหนดโอนปรากฏว่าทางราชการได้ดำเนินการเวนคืนที่ดินเพื่อประโยชน์ของการรถไฟแห่งประเทศไทยซึ่งที่ดินจะซื้อขายอยู่ในเขตเวนคืนทั้งแปลงโจทก์จึงเจรจากับจำเลยขอเลื่อนกำหนดนัดโอนออกไปอีกหกเดือนเพื่อฟังผลการเวนคืนโดยโจทก์ยืนยันว่าจะรับโอนและชำระราคาที่ดินส่วนที่เหลือจากการเวนคืน จำเลยตกลงยอมเลื่อนเวลาให้โดยตั้งเงื่อนไขให้โจทก์วางเงินมัดจำเพิ่มอีก 10 ล้านบาทโจทก์เห็นว่ามากไป จึงไม่ยอมวางเงินมัดจำเพิ่มตามที่เรียกร้องและมีหนังสือตามเอกสารหมาย จ.24 ถึงจำเลยยืนยันขอเลื่อนกำหนดการโอน จำเลยมีหนังสือเมื่อวันที่ 4 มีนาคม 2534ตอบยืนยันให้ทำการโอนตามกำหนดเดิมตามเอกสารหมาย ล.4 หนังสือถึงโจทก์เมื่อวันที่ 5 มีนาคม 2534 และในวันถึงกำหนดโอนคือวันที่6 มีนาคม 2534 โจทก์ได้ทำบันทึกพร้อมแสดงแคชเชียร์เช็คสำหรับเงินค่าที่ดินส่วนที่เหลือยื่นต่อเจ้าพนักงานที่ดินยืนยันขอเลื่อนไปอีก 6 เดือนเพื่อฟังผลการเวนคืนปรากฏตามเอกสารหมาย จ.27 จำเลยยื่นบันทึกต่อเจ้าพนักงานที่ดินและแจ้งความต่อพนักงานสอบสวนสถานีตำรวจนครบาลมีนบุรีว่าได้มารอพร้อมจะทำการโอนแล้วแต่โจทก์ไม่มารับโอนและชำระราคาที่ดินตามเอกสารหมาย ล.8 ถึง ล.16 ต่อมาจำเลยได้มีหนังสือแจ้งบอกเลิกสัญญาและริบเงินมัดจำปรากฏตามเอกสารหมาย ล.6 และ ล.7เมื่อวันที่ 19 มีนาคม 2534 โจทก์มีหนังสือถึงจำเลยว่าจำเลยบอกเลิกสัญญาโดยไม่มีสิทธิและเป็นฝ่ายผิดสัญญาจึงขอมัดจำคืนและเรียกค่าเสียหายตามเอกสารหมาย จ.6 และ จ.7ต่อมาปรากฏผลการเวนคืนว่าที่ดินพิพาทถูกเวนคืนไปเพียงบางส่วนเป็นจำนวน 4 ไร่ 3 งาน 94 ตารางวา และคณะกรรมการกำหนดค่าทดแทนได้กำหนดค่าทดแทนสำหรับที่ดินพิพาทตารางวาละ 4,000 บาท จำเลยในฐานะประธานสภาเขตลาดกระบังเป็นกรรมการโดยตำแหน่งอยู่ด้วยแต่จำเลยยังไม่พอใจอัตราค่าทดแทนดังกล่าวและยื่นอุทธรณ์ขอเพิ่มค่าทดแทนอยู่คดีมีปัญหาต้องวินิจฉัยในชั้นนี้ว่า จำเลยผิดสัญญาและต้องคืนมัดจำกับต้องชดใช้ค่าเสียหายให้แก่โจทก์หรือไม่ เห็นว่าวัตถุประสงค์แห่งหนี้ตามสัญญาจะซื้อจะขายที่พิพาทตามเอกสารหมาย จ.21, ล.3 นั้น คือ การรับโอนกรรมสิทธิ์ในที่ดินตามจำนวนเนื้อที่ที่จะซื้อสำหรับโจทก์และการชำระค่าที่ดินตามจำนวนที่ตกลงกันสำหรับจำเลย เมื่อข้อเท็จจริงปรากฏตั้งแต่วันถึงกำหนดโอนตามสัญญาว่ามีการเวนคืนที่ดินและที่ดินที่จะซื้อจะขายอยู่ในเขตเวนคืนด้วย อันจะมีผลทำให้ที่ดินที่จะซื้อจะขายถูกเวนคืนทั้งหมดหรือบางส่วนได้ ดังนั้น การปฏิบัติการชำระหนี้ตามสัญญาจึงเกิดปัญหาทั้งในส่วนจำนวนเนื้อที่ดินที่โจทก์จะพึงได้รับตามที่ได้ตั้งวัตถุประสงค์ไว้ และในส่วนจำนวนค่าที่ดินที่จำเลยมุ่งไว้ ซึ่งจะเปลี่ยนแปลงไม่เป็นไปตามวัตถุประสงค์ตามสัญญาจะซื้อจะขาย กรณีถือได้ว่า การชำระหนี้ตามสัญญาจะซื้อจะขายที่พิพาทในคดีนี้ตกเป็นพ้นวิสัยเพราะเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งอันจะโทษฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งก็ไม่ได้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 372 ต่างฝ่ายต่างไม่ต้องชำระหนี้ต่อกันต่อไปอีก กรณีไม่อาจถือได้ว่าฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งผิดสัญญาแต่ประการใด โจทก์จึงไม่อาจเรียกค่าเสียหายจากจำเลยได้สำหรับเงินมัดจำที่จำเลยรับไว้จากโจทก์ 40,000,000 บาท นั้นเมื่อการชำระหนี้ตกเป็นพ้นวิสัยเพราะเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งอันจะโทษฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งไม่ได้ จำเลยก็ต้องคืนให้โจทก์พร้อมทั้งดอกเบี้ยร้อยละเจ็ดครึ่งต่อปีนับแต่วันที่ฟ้องเป็นต้นไปด้วยฎีกาโจทก์ฟังขึ้นบางส่วน"พิพากษากลับ ให้จำเลยคืนเงินมัดจำ 40,000,000 บาทพร้อมดอกเบี้ยในอัตราร้อยละ 7.5 ต่อปีนับแต่วันที่ฟ้องเป็นต้นไปจนกว่าจะชำระเสร็จแก่โจทก์(วินัย วิมลเศรษฐ-จิระ บุญพจนสุนทร-ชูชาติ ศรีแสง)แหล่งที่มาสำนักงานส่งเสริมงานตุลาการแผนกหมายเลขคดีดำศาลฎีกาหมายเลขคดีดำศาลชั้นต้นหมายเลขคดีแดงศาลชั้นต้นหมายเหตุการ ชำระหนี้ กลาย เป็น พ้นวิสัย หมายความ ว่าการ ชำระหนี้ ไม่อาจ เกิดขึ้น ได้ หรือ เป็น ไป ไม่ได้ หรือ อีก นัย หนึ่ง ไม่อาจ ชำระหนี้ ให้ สำเร็จ ตาม วัตถุแห่งหนี้ นั่นเอง การ ชำระหนี้ ที่ เป็น ไป ไม่ได้ นี้ ต้อง มี ลักษณะ เป็น การ ถาวร มิใช่ ชั่วคราว และ เป็น ไป ไม่ได้ โดย แท้จริง การ ชำระหนี้ ที่ เป็น ไป ไม่ได้ นี้ อาจ เป็น ไป ไม่ได้ โดย สิ้นเชิง หรือ อาจ เป็น การ ชำระหนี้ ไม่ได้ ใน ส่วน ใหญ่ หรือ ส่วน ที่ เป็น สาระสำคัญ พฤติการณ์ ซึ่ง ทำให้ การ ชำระหนี้ เป็น อัน พ้นวิสัย อาจ เป็น เพราะ ตัว ทรัพย์ ซึ่ง เป็น วัตถุแห่งหนี้ สูญหาย หรือ ถูก ทำลาย ไป ทั้งหมด หรือ ใน ส่วน สำคัญ หรือ ทรัพย์ นั้น ได้ โอน ไป ยัง ผู้อื่น โดยชอบ ด้วย กฎหมาย แล้ว หรือ กรณี สัญญา ที่ มี ลักษณะ ที่ ลูกหนี้ จะ ต้อง ปฏิบัติการ ชำระหนี้ เอง เช่น สัญญา ว่าจ้าง ถ้า ลูกหนี้ ไม่อยู่ ใน ฐานะ จะ ชำระหนี้ ได้ เพราะ ตาย หรือ ร่างกาย พิการ เหล่านี้ ล้วน เป็น พฤติการณ์ ที่ ทำให้ การ ชำระหนี้ กลาย เป็น พ้นวิสัย ทั้งนั้น พฤติการณ์ ซึ่ง ทำให้ การ ชำระหนี้ เป็น อัน พ้นวิสัย อาจ เกิดขึ้น ตั้งแต่ แรก หรือ อาจ เป็น การ พ้นวิสัย ภายหลัง ที่ เกิด หนี้ ขึ้น แล้ว ใน กรณี ที่ การ ชำระหนี้ กลาย เป็น พ้นวิสัย แต่ แรก เริ่ม ก็ เป็น เรื่อง นิติกรรม ที่ มี วัตถุ ที่ ประสงค์ เป็น การ พ้นวิสัย สัญญา ตกเป็น โมฆะ ตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 150 แต่ การ ชำระหนี้ กลาย เป็น พ้นวิสัย ภายหลัง จะ มีผล ทำให้ ลูกหนี้ หลุดพ้น จาก การ ชำระหนี้ แต่ ลูกหนี้ จะ หลุดพ้น จาก ความรับผิด ใน ความเสียหาย อัน เกิดจาก การ ชำระหนี้ กลาย เป็น พ้นวิสัย หรือไม่ ต้อง พิจารณา ว่า พฤติการณ์ ที่ ทำให้ การ ชำระหนี้ กลาย เป็น พ้นวิสัย เกิดขึ้น เพราะ ความผิด ของ ลูกหนี้ หรือไม่ ถ้า การ ชำระหนี้ กลาย เป็น พ้นวิสัย เพราะ พฤติการณ์ ที่ ลูกหนี้ ไม่ต้อง รับผิด ลูกหนี้ ก็ หลุดพ้น จาก การ ชำระหนี้ นั้น ตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 219 ซึ่ง เจ้าหนี้ นอกจาก จะ ไม่ได้ รับชำระหนี้ แล้ว ก็ ไม่อาจ เรียกร้อง ค่าเสียหาย ใด ๆ จาก ลูกหนี้ อีก ด้วย เว้นแต่ จะ ได้ มี ข้อตกลง กัน ให้ ลูกหนี้ รับผิด ซึ่ง เป็น เรื่อง ที่ ตกลง กัน ได้ เช่น ผู้เช่าซื้อ อาจ ทำ สัญญา ยอม ชำระ ค่าเช่าซื้อ ให้ จน ครบ แม้ ทรัพย์ ที่ เช่าซื้อ จะ ถูก ทำลาย หรือ สูญหาย ไป โดย เหตุสุดวิสัย ก็ ได้ ตาม นัย คำพิพากษาฎีกา ที่ 575/2518 และ ที่ 366/2521 แต่ หาก การ ชำระหนี้ กลาย เป็น พ้นวิสัย เพราะ พฤติการณ์ ที่ ลูกหนี้ ต้อง รับผิด แล้ว แม้ เจ้าหนี้ จะ บังคับ ให้ ชำระหนี้ ไม่ได้ เพราะ เป็น การ พ้นวิสัย แต่ ก็ มีสิทธิ เรียกร้อง ค่าเสียหาย จาก ลูกหนี้ ได้ ตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 217 และ มาตรา 218 วรรคแรก กรณี เป็น สัญญาต่างตอบแทน คู่สัญญา ต่าง จะ ต้อง ชำระหนี้ ตอบแทน ซึ่ง กัน และ กัน ต้อง พิจารณา ว่าการ ชำระหนี้ กลาย เป็น พ้นวิสัย เป็น เพราะ ฝ่ายใด ฝ่ายหนึ่ง ต้อง รับผิด หาก เป็น กรณี ที่ ไม่มี ฝ่ายใด ต้อง รับผิด แล้ว ฝ่าย ที่ ชำระหนี้ ไม่ได้ เพราะ กลาย เป็น พ้นวิสัย นอกจาก ไม่ต้อง ชำระหนี้ แล้ว ยัง ไม่ต้อง รับผิด เพราะ การ ไม่ชำระ หนี้ อีก ด้วย แต่ ใน ขณะ เดียว กัน ก็ หา มีสิทธิ จะ ขอรับ ชำระหนี้ ตอบแทน จาก อีกฝ่าย หนึ่ง ไม่ ตาม ที่ บัญญัติ ไว้ ใน ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 372 วรรคแรก หาก ฝ่ายใด ฝ่ายหนึ่ง ชำระหนี้ ไป ฝ่ายเดียว ก่อน แล้ว อีกฝ่าย ชำระหนี้ ตอบแทน ไม่ได้ เพราะ กลาย เป็น พ้นวิสัย โดย ไม่มี ฝ่ายใด ต้อง รับผิด เช่นนี้ ฝ่าย ที่ ชำระหนี้ ไป แล้ว มีสิทธิ เรียกคืน ได้ แต่ หาก เป็น ค่าใช้จ่าย เตรียม การ ไป ก่อน โดย หวังว่า จะ ได้รับ ชำระหนี้ ก็ หา มีสิทธิ ได้รับ การ ชดใช้ แต่อย่างใด ไม่ กรณี ฝ่ายใด ฝ่ายหนึ่ง ต้อง รับผิด ถ้า เป็น เจ้าหนี้ ลูกหนี้ ย่อม หลุดพ้น จาก การ ชำระหนี้ และ ยัง คง มีสิทธิ ได้รับ ชำระหนี้ ตอบแทน ตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 372 วรรคสอง หรือ หาก ลูกหนี้ มี ความผิด ลูกหนี้ ต้อง รับผิด ใน การ ชำระหนี้ ไม่ได้ และ เจ้าหนี้ ไม่มี ภาระ ที่ จะ ต้อง ชำระหนี้ ตอบแทน และ ยัง มีสิทธิ เลิกสัญญา เพราะ ไม่มี การ ชำระหนี้ และ เรียก ค่าเสียหาย ได้ ตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 389 และ มาตรา 391 คดี นี้ หาก มอง แต่เพียง ว่า ใน วัน ถึง กำหนด โอน ที่ดิน จำเลย พร้อม ที่ จะ โอน กรรมสิทธิ์ ใน ที่ดิน ให้ โจทก์ และ ไม่ปรากฏ ว่า มี การ ห้ามโอน ที่ดิน ไว้ แต่อย่างใด การ ชำระหนี้ ตาม สัญญา จึง ไม่ น่า ที่ กลาย เป็น พ้นวิสัย เพราะ สามารถ ปฏิบัติ ตาม สัญญา ได้ และ โจทก์ ก็ จะ ได้รับ กรรมสิทธิ์ ใน ที่ดิน แปลง พิพาท ไป ครบถ้วน ตาม สัญญา แต่ หาก ภายหลัง มี การ เวนคืน โจทก์ ก็ ยัง คง มีสิทธิ ได้รับ เงิน ค่าทดแทน จาก การ เวนคืน ตาม กฎหมาย เมื่อ โจทก์ ไม่ยอม รับโอน โจทก์ จึง เป็น ผู้ผิดสัญญา จำเลย มีสิทธิ ริบ เงินมัดจำ ของ โจทก์ ได้ แต่ ศาลฎีกา ได้ พิจารณา ถึง วัตถุประสงค์ แห่ง หนี้ ตาม สัญญาจะซื้อจะขาย ที่พิพาท ว่า ใน การ ทำ สัญญาจะซื้อจะขาย ที่ดิน โจทก์ ผู้ซื้อ ย่อม ที่ จะ ประสงค์ จะ ได้รับ โอน กรรมสิทธิ์ ใน ที่ดิน ตาม จำนวน เนื้อที่ ที่ จะซื้อ จริง ๆ หาก มี พฤติการณ์ ใด ๆ ที่ ทำให้ ที่ดิน อันเป็น วัตถุแห่งหนี้ บกพร่อง ไม่สมบูรณ์ ครบถ้วน ตาม ความ ประสงค์ ของ คู่สัญญา แม้ จะ เป็น เหตุการณ์ ที่ เกิดขึ้น ใน อนาคต แต่ หาก เป็นเหตุ การณ์ ที่ เกิดขึ้น แน่นอน เช่น กรณี เวนคืน ที่ดิน ใน คดี นี้ ถือได้ว่า เป็น พฤติการณ์ ที่ ทำให้ การ ชำระหนี้ กลาย เป็น พ้นวิสัย โจทก์ ใน ฐานะ ลูกหนี้ ซึ่ง มี หน้าที่ รับโอน ที่ดิน และ ชำระ ราคา ให้ แก่ จำเลย จึง หลุดพ้น จาก การ ชำระหนี้ กล่าว คือ ไม่ต้อง รับโอน ที่ดิน และ ไม่ต้อง ชำระ ราคา ให้ จำเลย และ เมื่อ พฤติการณ์ ที่ ทำให้ การ ชำระหนี้ กลาย เป็น พ้นวิสัย ไม่มี ฝ่ายใด ต้อง รับผิด โจทก์ จึง หลุดพ้น จาก ความรับผิด ใน ความ เสียหาย อัน เกิดจาก การ ชำระหนี้ กลาย เป็น พ้นวิสัย ด้วย แต่ โจทก์ ก็ ไม่มี สิทธิ เรียก ค่าเสียหาย จาก จำเลย เช่นกัน คง มีสิทธิ เรียกเงิน มัดจำ ที่ จำเลย รับ ไว้ คืน ได้ เท่านั้น นเรศ วงษ์สุนทร