คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1206/2530หลักกฎหมาย: ฟ้องโจทก์บรรยายข้อเท็จจริงแห่งข้อหาว่าจำเลยบุกรุกที่ดินของโจทก์ทางด้านทิศเหนือซึ่งอยู่ติดกับแม่น้ำโขง เนื้อที่ 150ตารางวา ทำให้โจทก์เสียหาย โดยมีแผนที่สังเขปแสดงแนวเขตที่ดินของโจทก์ส่วนที่จำเลยบุกรุกแนบมาท้ายฟ้อง ซึ่งถือเป็นส่วนหนึ่งของคำฟ้องด้วยและมีคำขอบังคับขอให้ขับไล่และให้ใช้ค่าเสียหาย ฟ้องโจทก์จึงเป็นฟ้องที่ได้บรรยายสภาพแห่งข้อหาและคำขอบังคับทั้งข้ออ้างที่อาศัยเป็นหลักข้อหาชัดเจนชอบด้วย ป.วิ.พ. มาตรา 172 แล้วจึงไม่เคลือบคลุม โจทก์เป็นวัดที่ตั้งขึ้นโดยชอบด้วยกฎหมาย แม้บางครั้งจะไม่มีพระภิกษุจำพรรษาอยู่ในวัดโดยมีลักษณะเป็นวัดร้าง แต่เมื่อไม่มีการยุบเลิกวัด จึงต้องถือว่ายังคงมีฐานะเป็นวัดอยู่ ที่ดินของโจทก์ส่วนที่เป็นที่ลาดลงไปสู่แม่น้ำถูกน้ำท่วมถึงเป็นบางฤดูกาล เพราะที่ดินส่วนนี้ถูกน้ำเซาะ พัง เป็นที่ลาดต่ำลงไปเมื่อไม่ปรากฏว่ามีประชาชนเข้าใช้ที่ส่วนนี้เพื่อประโยชน์ร่วมกันที่ส่วนนี้ก็ยังเป็นที่ดินของโจทก์ หา กลาย เป็นทางน้ำหรือที่ชายตลิ่งอันเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินไม่.โจทก์ฟ้องว่า โจทก์เป็นเจ้าอาวาสวัดสมประศักดิ์ ซึ่งเป็นวัดมีทะเบียนและได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา จำเลยได้บุกรุกที่ดินของวัดทางด้านทิศเหนือ ซึ่งติดริมแม่น้ำโขง เนื้อที่ 150 ตารางวาปลูกบ้าน 2 หลังและปลูกยาสูบปรากฏตามแผนที่สังเขปท้ายฟ้อง ขอให้ศาลพิพากษาขับไล่จำเลยและบริวารพร้อมกับเรียกค่าเสียหายจำเลยให้การว่า วัดสมปะศักดิ์เดิมเป็นวัดร้าง ไม่มีหลักฐานการตั้งวัดใด ๆ การตั้งวัดไม่ชอบด้วยกฎกระทรวงและพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 เมื่อการตั้งวัดไม่ชอบการตั้งเจ้าอาวาสจึงไม่ชอบด้วยกฎมหาเถรสมาคม กฎกระทรวงและพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ โจทก์จึงไม่มีอำนาจฟ้อง จำเลยไม่ได้บุกรุกที่ดินของวัด ที่ดินตามฟ้องเป็นของจำเลยซึ่งได้เข้ายึดถือครอบครองเป็นเจ้าของมาโดยความสงบเปิดเผยติดต่อกันมาหลายสิบปี ฟ้องโจทก์เคลือบคลุมไม่บรรยายให้ชัดว่าที่ดินของโจทก์มีเนื้อที่เท่าใด มีอาณาเขตติดต่อกับอะไรกว้างยาวเท่าใด ทำให้จำเลยต่อสู้ไม่ถูกต้อง จึงเป็นฟ้องไม่สมบูรณ์ ขอให้ยกฟ้องศาลชั้นต้นพิพากษาให้จำเลยและบริวารออกจากที่วัดสมปะศักดิ์ส่วนที่อยู่บนตลิ่งแม่น้ำโขงในกรอบเส้นสีน้ำตาลในแผนที่พิพาทห้ามจำำเลยและบริวารเข้าเกี่ยวข้องที่ดินดังกล่าว ให้จำเลยใช้ค่าเสียหายแก่โจทก์ปีละ 120 บาท นับแต่วันฟ้องจนกว่าจำเลยจะออกไปจากที่ดินของโจทก์โจทก์อุทธรณ์ว่า ที่ดินส่วนที่ลาดลงไปสู่แม่น้ำโขงเป็นของโจทก์และให้จำเลยใช้ค่าเสียหายสำหรับที่ดินส่วนนี้แก่โจทก์จำเลยอุทธรณ์ขอให้ยกฟ้องศาลอุทธรณ์พิพากษาแก้เป็นว่าให้จำเลยและบริวารออกไปจากที่ดินของโจทก์ในกรอบเส้นสีน้ำเงินตั้งแต่ส่วนที่ลาดลงไปสู่แม่น้ำโขงในแผนที่พิพาท ห้ามจำเลยและบริวารเกี่ยวข้อง ให้จำเลยใช้ค่าเสียหายแก่โจทกก์ปีละ 1,000 บาท นับแต่วันฟ้องจนกว่าจำเลยจะออกไปจากที่พิพาทจำเลยฎีกาศาลฎีกาวินิจฉัยว่า "...ฎีกาข้อ 1. ในปัญหาเรื่องฟ้องโจทก์เคลือบคลุมหรือไม่นั้นเห็นว่าการที่ฟ้องโจทก์บรรยายข้อเท็จจริงแห่งข้อหาว่าจำเลยบุกรุกที่ดินของโจทก์ทางด้านทิศเหนือซึ่งอยู่ติดกับแม่น้ำโขง เนื้อที่ 150 ตารางวา ทำให้โจทก์เสียหาย โดยมีแผนที่สังเขปแสดงแนวเขตที่ดินของโจทก์ส่วนที่จำเลยบุกรุกแนบมาท้ายฟ้อง ซึ่งถือเป็นส่วนหนึ่งของคำฟ้องด้วยและมีคำขอบังคับขอให้ขับไล่และให้ใช้ค่าเสียหาย กับที่จำเลยให้การต่อสู้คดีว่าที่ดินตามฟ้องไม่ใช่ของโจทก์ จำเลยเป็นเจ้าของยึดถือครอบครองมาหลายสิบปีนั้นเป็นการแสดงว่าจำเลยเข้าใจข้อหาได้ดี ฟ้องโจทก์จึงเป็นฟ้องที่ได้บรรยายสภาพแห่งข้อหาและคำขอบังคับทั้งข้ออ้างที่อาศัยเป็นหลักข้อหาชัดเจนชอบด้วยประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งมาตรา 172 แล้ว ไม่เคลือบคลุมฎีกาข้อ 2. ในปัญหาเรื่องโจทก์เป็นวัดที่ชอบด้วยกฎหมายและมีอำนาจฟ้องหรือไม่ นั้น เห็นว่า จำเลยปฏิเสธข้อกล่าวอ้างของโจทก์ขึ้นลอย ๆ โดยไม่มีพยานหลักฐานสนับสนุนหักล้างความไม่ถูกต้องแห่งเอกสารที่โจทก์อ้างอิงเป็นพยานหลักฐานซึ่งโจทก์นำสืบว่าวัดโจทก์มีชื่อปรากฏอยู่ในทะเบียนวัดเอกสารหมาย จ.1 ซึ่งเป็นเอกสารที่มีความเก่าแก่มากเก็บรักษาไว้ที่แผนกศึกษาธิการอำเภอเมืองหนองคายกับใบสำเนาทะเบียนวัดทั่วราชอาณาจักร ในเขตจังหวัดหนองคาย เอกสารหมาย จ.8 ต้นฉบับเก็บรักษาไว้ที่กองพุทธศาสนสถานกรมศาสนา และสำเนาแบบสำรวจทะเบียนวัดทั่วราชอาณาจักร อำเภอเมืองหนองคาย ตามเอกสารหมาย จ.13 ซึ่งเอกสารดังกล่าวพนักงานเจ้าหน้าที่ผู้มีอำนาจเกี่ยวข้องได้ทำขึ้นมีข้อความชัดเจนว่าประกาศตั้งวัดโจทก์เมื่อวันที่ 1 กุมภาพัน์ 2460 ที่ดินที่ตั้งวัดมีเนื้อที่4 ไร่ 2 งาน จากพยานหลักฐานดังกล่าวเห็นว่า พยานโจทก์มีน้ำหนักหลักฐานหนักแน่นมั่นคง ข้อเท็จจริงฟังได้ว่าโจทก์เป็นวัดที่ชอบด้วยกฎหมายซึ่งแม้บางครั้งจะไม่มีพระภิกษุจำพรรษาอยู่ในวัดโดยมีลักษณะเป็นวัดร้าง แต่ก็มิได้มีการยุบเลิกวัดจึงต้องถือว่ายังคงมีฐานะเป็นวัดอยู่ เมื่อปัจจุบันพระภิกษุทองสูญ สิริจันทโทจำพรรษาอยู่ที่วัดโจทก์และได้รับแต่งตั้งจากเจ้าคณะจังหวัดหนองคายตามสำเนาตราตั้งเจ้าอาวาสเอกสารหมาย จ.2 ให้เป็นเจ้าอาวาสวัดโจทก์ พระภิกษุทองสูญ สิริจันโท จึงมีอำนาจเป็นโจทก์ฟ้องคดีแทนวัดโจทก์ได้ ส่วนข้อที่จำเลยำีกาด้วยว่าโจทก์ไม่มีอำนาจฟ้องเพราะไม่เคยแจ้งให้จำเลยออกไปจากที่พิพาทนั้น เห็นว่าโจทก์ฟ้องว่าจำเลยเข้าครอบครองที่พิพาทของโจทก์ ขอให้ขับไล่ ซึ่งนอกจากโจทก์นำสืบว่า ได้แจ้งให้จำเลยออกไปจากที่พิพาทก่อนฟ้องแล้ว มูลเหตุตามฟ้องเป็นเรื่องที่จำเลยเข้ามาอยู่ในที่พิพาทโดยพลการเป็นการละเมิดครอบครองของโจทก์ โจทก์ย่อมมีสิทธิฟ้องขับไล่ได้โดยไม่จำต้องบอกกล่าวก่อนฟ้องฎีกาข้อ 3. ในปัญหาเรื่องจำเลยบุกรุกที่ดินของโจทก์เพียงใดหรือไม่...ศาลฎีกาเห็นว่า วัดโจทก์ประกาศตั้งเมื่อ พ.ศ. 2460ระบุว่าที่ดินของวัดโจทก์มีเนื้อที่ 4 ไร่ 2 งาน ด้านทิศเหนือจดแม่น้ำโขง และข้อเท็จจริงที่ทั้งสองฝ่ายไม่โต้เถียงกันฟังได้ว่าอาณาเขตของวัดโจทก์อีก 3 ด้าน ที่จดที่ดินของผู้อื่นตามทางนำสืบของโจทก์จำเลยถูกต้อง และที่ดินภายในเส้นสีแดงในแผนที่พิพาทซึ่งระบุว่าทิศเหนือจดแม่น้ำโขงมีเนื้อที่ประมาณ 4 ไร่ 2 งาน60 ตารางวา ซึ่งมีจำนวนเนื้อที่ใกล้เคียงกับตอนประกาศตั้งวัดโจทก์กับที่ดินที่แสดงไว้ในแผนที่พิพาทที่โจทก์นำชี้อ้างว่า จำเลยบุกรุกครอบครองใช้ทำประโยชน์เป็นที่ปลูกยาสูบและที่ปลูกบ้าน 2 หลังเนื้อที่ประมาณ 2 งาน 72 ตารางวา ก็เป็นที่ดินที่อยู่ภายในเส้นสีแดงในแผนที่พิพาทด้วย เมื่อหักจำนวนที่ดินที่จำเลยครอบครองดังกล่าวออกจากที่ดินของวัดโจทก์แล้ว ที่ดินของวัดโจทก์ย่อมขาดหายไปหรือไม่ครบจำนวนตามที่ได้ระบุไว้เมื่อครั้งประกาศตั้งวัดโจทก์ ประกอบกับคดีได้ความจากนายชัยพร สถิรคุปต์ พยานจำเลยซึ่งเป็นเจ้าพนักงานที่ดินอำเภอหนองคายว่า ที่ดินที่ลาดในส่วนที่จำเลยครอบครองเป็นที่งอกชายฝั่งแม่น้ำโขง หากในทะเบียนนวัดระบุว่าอาณาเขตของวัดอ้างทิศเหนือจดแม่น้ำโขงก็แสดงว่าที่ดินของวัดทางด้านทิศเหนือติดแม่น้ำโขง ตามข้อเท็จจริงและเหตุผลโดยคำนึงถึงจำนวนเนื้อที่ดินที่ตั้งวัดโจทก์ซึ่งระบุไว้แต่ครั้งเมื่อประกาศตั้งวัดโจทก์ซึ่งระบุไว้แต่ครั้งเมื่อประกาศตั้งวัดด้วยแล้วคดีมีเหตุผลน่าเชื่อว่าอาณาเขตที่ดินของวัดโจทก์ด้างทิศเหนือตามเอกสารหมาย จ.1 ซึ่งระบุว่า จดแม่น้ำโขง นั้น มีอาณาเขตเลยไปถึงบริเวณแถบที่ต่ำกว่าตลิ่งทั้งหมดที่ลาดไปสู่แม่น้ำโขงหรือภายในเส้นสีแดงตามที่ปรากฏในแผนที่พิพาท เพราะหากจดเพียงแค่ถนนหน้าบ้านตามข้อต่อสู้ของจำเลย จำนวนเนื้อที่ดินของวัดโจทก์ย่อมเห็นได้ชัด และเห็นว่า แม้ที่ดินของโจทก์ส่วนที่เป็นที่ลาดลงไปสู่แม่น้ำโขงจะถูกน้ำท่วมถึงเป็นบางฤดูกาล ก็เพราะที่ดินส่วนนี้ถูกน้ำเซาะพังเป็นที่ลาดต่ำลงไป เมื่อไม่ปรากฏว่ามีประชาชนเข้าใช้ที่ส่วนนี้เพื่อประโยชน์ร่วมกัน ที่ส่วนนี้ก็ยังเป็นที่ดินของโจทก์ หากลายเป็นทางน้ำหรือที่ชายตลิ่งอันเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินไปไม่ เมื่อจำเลยเข้าครอบครองที่ดินภายในเส้นสีแดงตามที่ปรากฏในแผนที่พิพาทโดยไม่ได้รับอนุญาต และโจทก์ฟ้องขอให้ขับไล่จำเลย จำเลยจึงต้องออกไปจากที่ดินที่ครอบครอง"พิพากษายืน. ดูฉบับย่อฎีกาตัดสินเกี่ยวกับปัญหาข้อกฎหมายคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1206/2530พระภิกษุ ทอง สูญ สิริจันโท ฯโจทก์นาย เฮ้า ยศ แก้วจำเลย ป.พ.พ. ม. 1304 ป.วิ.พ. ม. 172 พ.ร.บ.คณะสงฆ์ พ.ศ.2484 ม. 32ฟ้องโจทก์บรรยายข้อเท็จจริงแห่งข้อหาว่าจำเลยบุกรุกที่ดินของโจทก์ทางด้านทิศเหนือซึ่งอยู่ติดกับแม่น้ำโขง เนื้อที่ 150ตารางวา ทำให้โจทก์เสียหาย โดยมีแผนที่สังเขปแสดงแนวเขตที่ดินของโจทก์ส่วนที่จำเลยบุกรุกแนบมาท้ายฟ้อง ซึ่งถือเป็นส่วนหนึ่งของคำฟ้องด้วยและมีคำขอบังคับขอให้ขับไล่และให้ใช้ค่าเสียหาย ฟ้องโจทก์จึงเป็นฟ้องที่ได้บรรยายสภาพแห่งข้อหาและคำขอบังคับทั้งข้ออ้างที่อาศัยเป็นหลักข้อหาชัดเจนชอบด้วย ป.วิ.พ. มาตรา 172 แล้วจึงไม่เคลือบคลุม โจทก์เป็นวัดที่ตั้งขึ้นโดยชอบด้วยกฎหมาย แม้บางครั้งจะไม่มีพระภิกษุจำพรรษาอยู่ในวัดโดยมีลักษณะเป็นวัดร้าง แต่เมื่อไม่มีการยุบเลิกวัด จึงต้องถือว่ายังคงมีฐานะเป็นวัดอยู่ ที่ดินของโจทก์ส่วนที่เป็นที่ลาดลงไปสู่แม่น้ำถูกน้ำท่วมถึงเป็นบางฤดูกาล เพราะที่ดินส่วนนี้ถูกน้ำเซาะ พัง เป็นที่ลาดต่ำลงไปเมื่อไม่ปรากฏว่ามีประชาชนเข้าใช้ที่ส่วนนี้เพื่อประโยชน์ร่วมกันที่ส่วนนี้ก็ยังเป็นที่ดินของโจทก์ หา กลาย เป็นทางน้ำหรือที่ชายตลิ่งอันเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินไม่.โจทก์ฟ้องว่า โจทก์เป็นเจ้าอาวาสวัดสมประศักดิ์ ซึ่งเป็นวัดมีทะเบียนและได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา จำเลยได้บุกรุกที่ดินของวัดทางด้านทิศเหนือ ซึ่งติดริมแม่น้ำโขง เนื้อที่ 150 ตารางวาปลูกบ้าน 2 หลังและปลูกยาสูบปรากฏตามแผนที่สังเขปท้ายฟ้อง ขอให้ศาลพิพากษาขับไล่จำเลยและบริวารพร้อมกับเรียกค่าเสียหายจำเลยให้การว่า วัดสมปะศักดิ์เดิมเป็นวัดร้าง ไม่มีหลักฐานการตั้งวัดใด ๆ การตั้งวัดไม่ชอบด้วยกฎกระทรวงและพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 เมื่อการตั้งวัดไม่ชอบการตั้งเจ้าอาวาสจึงไม่ชอบด้วยกฎมหาเถรสมาคม กฎกระทรวงและพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ โจทก์จึงไม่มีอำนาจฟ้อง จำเลยไม่ได้บุกรุกที่ดินของวัด ที่ดินตามฟ้องเป็นของจำเลยซึ่งได้เข้ายึดถือครอบครองเป็นเจ้าของมาโดยความสงบเปิดเผยติดต่อกันมาหลายสิบปี ฟ้องโจทก์เคลือบคลุมไม่บรรยายให้ชัดว่าที่ดินของโจทก์มีเนื้อที่เท่าใด มีอาณาเขตติดต่อกับอะไรกว้างยาวเท่าใด ทำให้จำเลยต่อสู้ไม่ถูกต้อง จึงเป็นฟ้องไม่สมบูรณ์ ขอให้ยกฟ้องศาลชั้นต้นพิพากษาให้จำเลยและบริวารออกจากที่วัดสมปะศักดิ์ส่วนที่อยู่บนตลิ่งแม่น้ำโขงในกรอบเส้นสีน้ำตาลในแผนที่พิพาทห้ามจำำเลยและบริวารเข้าเกี่ยวข้องที่ดินดังกล่าว ให้จำเลยใช้ค่าเสียหายแก่โจทก์ปีละ 120 บาท นับแต่วันฟ้องจนกว่าจำเลยจะออกไปจากที่ดินของโจทก์โจทก์อุทธรณ์ว่า ที่ดินส่วนที่ลาดลงไปสู่แม่น้ำโขงเป็นของโจทก์และให้จำเลยใช้ค่าเสียหายสำหรับที่ดินส่วนนี้แก่โจทก์จำเลยอุทธรณ์ขอให้ยกฟ้องศาลอุทธรณ์พิพากษาแก้เป็นว่าให้จำเลยและบริวารออกไปจากที่ดินของโจทก์ในกรอบเส้นสีน้ำเงินตั้งแต่ส่วนที่ลาดลงไปสู่แม่น้ำโขงในแผนที่พิพาท ห้ามจำเลยและบริวารเกี่ยวข้อง ให้จำเลยใช้ค่าเสียหายแก่โจทกก์ปีละ 1,000 บาท นับแต่วันฟ้องจนกว่าจำเลยจะออกไปจากที่พิพาทจำเลยฎีกาศาลฎีกาวินิจฉัยว่า "...ฎีกาข้อ 1. ในปัญหาเรื่องฟ้องโจทก์เคลือบคลุมหรือไม่นั้นเห็นว่าการที่ฟ้องโจทก์บรรยายข้อเท็จจริงแห่งข้อหาว่าจำเลยบุกรุกที่ดินของโจทก์ทางด้านทิศเหนือซึ่งอยู่ติดกับแม่น้ำโขง เนื้อที่ 150 ตารางวา ทำให้โจทก์เสียหาย โดยมีแผนที่สังเขปแสดงแนวเขตที่ดินของโจทก์ส่วนที่จำเลยบุกรุกแนบมาท้ายฟ้อง ซึ่งถือเป็นส่วนหนึ่งของคำฟ้องด้วยและมีคำขอบังคับขอให้ขับไล่และให้ใช้ค่าเสียหาย กับที่จำเลยให้การต่อสู้คดีว่าที่ดินตามฟ้องไม่ใช่ของโจทก์ จำเลยเป็นเจ้าของยึดถือครอบครองมาหลายสิบปีนั้นเป็นการแสดงว่าจำเลยเข้าใจข้อหาได้ดี ฟ้องโจทก์จึงเป็นฟ้องที่ได้บรรยายสภาพแห่งข้อหาและคำขอบังคับทั้งข้ออ้างที่อาศัยเป็นหลักข้อหาชัดเจนชอบด้วยประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งมาตรา 172 แล้ว ไม่เคลือบคลุมฎีกาข้อ 2. ในปัญหาเรื่องโจทก์เป็นวัดที่ชอบด้วยกฎหมายและมีอำนาจฟ้องหรือไม่ นั้น เห็นว่า จำเลยปฏิเสธข้อกล่าวอ้างของโจทก์ขึ้นลอย ๆ โดยไม่มีพยานหลักฐานสนับสนุนหักล้างความไม่ถูกต้องแห่งเอกสารที่โจทก์อ้างอิงเป็นพยานหลักฐานซึ่งโจทก์นำสืบว่าวัดโจทก์มีชื่อปรากฏอยู่ในทะเบียนวัดเอกสารหมาย จ.1 ซึ่งเป็นเอกสารที่มีความเก่าแก่มากเก็บรักษาไว้ที่แผนกศึกษาธิการอำเภอเมืองหนองคายกับใบสำเนาทะเบียนวัดทั่วราชอาณาจักร ในเขตจังหวัดหนองคาย เอกสารหมาย จ.8 ต้นฉบับเก็บรักษาไว้ที่กองพุทธศาสนสถานกรมศาสนา และสำเนาแบบสำรวจทะเบียนวัดทั่วราชอาณาจักร อำเภอเมืองหนองคาย ตามเอกสารหมาย จ.13 ซึ่งเอกสารดังกล่าวพนักงานเจ้าหน้าที่ผู้มีอำนาจเกี่ยวข้องได้ทำขึ้นมีข้อความชัดเจนว่าประกาศตั้งวัดโจทก์เมื่อวันที่ 1 กุมภาพัน์ 2460 ที่ดินที่ตั้งวัดมีเนื้อที่4 ไร่ 2 งาน จากพยานหลักฐานดังกล่าวเห็นว่า พยานโจทก์มีน้ำหนักหลักฐานหนักแน่นมั่นคง ข้อเท็จจริงฟังได้ว่าโจทก์เป็นวัดที่ชอบด้วยกฎหมายซึ่งแม้บางครั้งจะไม่มีพระภิกษุจำพรรษาอยู่ในวัดโดยมีลักษณะเป็นวัดร้าง แต่ก็มิได้มีการยุบเลิกวัดจึงต้องถือว่ายังคงมีฐานะเป็นวัดอยู่ เมื่อปัจจุบันพระภิกษุทองสูญ สิริจันทโทจำพรรษาอยู่ที่วัดโจทก์และได้รับแต่งตั้งจากเจ้าคณะจังหวัดหนองคายตามสำเนาตราตั้งเจ้าอาวาสเอกสารหมาย จ.2 ให้เป็นเจ้าอาวาสวัดโจทก์ พระภิกษุทองสูญ สิริจันโท จึงมีอำนาจเป็นโจทก์ฟ้องคดีแทนวัดโจทก์ได้ ส่วนข้อที่จำเลยำีกาด้วยว่าโจทก์ไม่มีอำนาจฟ้องเพราะไม่เคยแจ้งให้จำเลยออกไปจากที่พิพาทนั้น เห็นว่าโจทก์ฟ้องว่าจำเลยเข้าครอบครองที่พิพาทของโจทก์ ขอให้ขับไล่ ซึ่งนอกจากโจทก์นำสืบว่า ได้แจ้งให้จำเลยออกไปจากที่พิพาทก่อนฟ้องแล้ว มูลเหตุตามฟ้องเป็นเรื่องที่จำเลยเข้ามาอยู่ในที่พิพาทโดยพลการเป็นการละเมิดครอบครองของโจทก์ โจทก์ย่อมมีสิทธิฟ้องขับไล่ได้โดยไม่จำต้องบอกกล่าวก่อนฟ้องฎีกาข้อ 3. ในปัญหาเรื่องจำเลยบุกรุกที่ดินของโจทก์เพียงใดหรือไม่...ศาลฎีกาเห็นว่า วัดโจทก์ประกาศตั้งเมื่อ พ.ศ. 2460ระบุว่าที่ดินของวัดโจทก์มีเนื้อที่ 4 ไร่ 2 งาน ด้านทิศเหนือจดแม่น้ำโขง และข้อเท็จจริงที่ทั้งสองฝ่ายไม่โต้เถียงกันฟังได้ว่าอาณาเขตของวัดโจทก์อีก 3 ด้าน ที่จดที่ดินของผู้อื่นตามทางนำสืบของโจทก์จำเลยถูกต้อง และที่ดินภายในเส้นสีแดงในแผนที่พิพาทซึ่งระบุว่าทิศเหนือจดแม่น้ำโขงมีเนื้อที่ประมาณ 4 ไร่ 2 งาน60 ตารางวา ซึ่งมีจำนวนเนื้อที่ใกล้เคียงกับตอนประกาศตั้งวัดโจทก์กับที่ดินที่แสดงไว้ในแผนที่พิพาทที่โจทก์นำชี้อ้างว่า จำเลยบุกรุกครอบครองใช้ทำประโยชน์เป็นที่ปลูกยาสูบและที่ปลูกบ้าน 2 หลังเนื้อที่ประมาณ 2 งาน 72 ตารางวา ก็เป็นที่ดินที่อยู่ภายในเส้นสีแดงในแผนที่พิพาทด้วย เมื่อหักจำนวนที่ดินที่จำเลยครอบครองดังกล่าวออกจากที่ดินของวัดโจทก์แล้ว ที่ดินของวัดโจทก์ย่อมขาดหายไปหรือไม่ครบจำนวนตามที่ได้ระบุไว้เมื่อครั้งประกาศตั้งวัดโจทก์ ประกอบกับคดีได้ความจากนายชัยพร สถิรคุปต์ พยานจำเลยซึ่งเป็นเจ้าพนักงานที่ดินอำเภอหนองคายว่า ที่ดินที่ลาดในส่วนที่จำเลยครอบครองเป็นที่งอกชายฝั่งแม่น้ำโขง หากในทะเบียนนวัดระบุว่าอาณาเขตของวัดอ้างทิศเหนือจดแม่น้ำโขงก็แสดงว่าที่ดินของวัดทางด้านทิศเหนือติดแม่น้ำโขง ตามข้อเท็จจริงและเหตุผลโดยคำนึงถึงจำนวนเนื้อที่ดินที่ตั้งวัดโจทก์ซึ่งระบุไว้แต่ครั้งเมื่อประกาศตั้งวัดโจทก์ซึ่งระบุไว้แต่ครั้งเมื่อประกาศตั้งวัดด้วยแล้วคดีมีเหตุผลน่าเชื่อว่าอาณาเขตที่ดินของวัดโจทก์ด้างทิศเหนือตามเอกสารหมาย จ.1 ซึ่งระบุว่า จดแม่น้ำโขง นั้น มีอาณาเขตเลยไปถึงบริเวณแถบที่ต่ำกว่าตลิ่งทั้งหมดที่ลาดไปสู่แม่น้ำโขงหรือภายในเส้นสีแดงตามที่ปรากฏในแผนที่พิพาท เพราะหากจดเพียงแค่ถนนหน้าบ้านตามข้อต่อสู้ของจำเลย จำนวนเนื้อที่ดินของวัดโจทก์ย่อมเห็นได้ชัด และเห็นว่า แม้ที่ดินของโจทก์ส่วนที่เป็นที่ลาดลงไปสู่แม่น้ำโขงจะถูกน้ำท่วมถึงเป็นบางฤดูกาล ก็เพราะที่ดินส่วนนี้ถูกน้ำเซาะพังเป็นที่ลาดต่ำลงไป เมื่อไม่ปรากฏว่ามีประชาชนเข้าใช้ที่ส่วนนี้เพื่อประโยชน์ร่วมกัน ที่ส่วนนี้ก็ยังเป็นที่ดินของโจทก์ หากลายเป็นทางน้ำหรือที่ชายตลิ่งอันเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินไปไม่ เมื่อจำเลยเข้าครอบครองที่ดินภายในเส้นสีแดงตามที่ปรากฏในแผนที่พิพาทโดยไม่ได้รับอนุญาต และโจทก์ฟ้องขอให้ขับไล่จำเลย จำเลยจึงต้องออกไปจากที่ดินที่ครอบครอง"พิพากษายืน.(เฉลิม การปลื้มจิตต์-วิฑูรย์ ตั้งตรงจิตต์-ไมตรี กลั่นนุรักษ์)แหล่งที่มาสำนักงานส่งเสริมงานตุลาการแผนกหมายเลขคดีดำศาลฎีกาหมายเลขคดีดำศาลชั้นต้นหมายเลขคดีแดงศาลชั้นต้นหมายเหตุ1. วัดตามมาตรา 31 แห่งพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 ก. วัดที่ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา ข. สำนักสงฆ์ หากพิเคราะห์ตามความในมาตรา 31 แล้ว น่าจะถือว่า สถานที่ที่จะเรียกชื่อว่า "วัด" หรือ "วัดวาอาราม" ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 72(2) มีได้เฉพาะวัดที่ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาแล้วเท่านั้น แต่ตามสภาพที่เป็นอยู่ในปัจจุบันนี้ หาได้เป็นเช่นนั้นไม่ ทั้งนี้เพราะพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505มาตรา 32 บัญญัติไว้ว่า การสร้าง การตั้ง การรวม การย้าย การยุบเลิกวัด และการขอรับพระราชทานวิสุงคามสีมาให้เป็นไปตามวิธีการที่กำหนดในกฎกระทรวง และกฎกระทรวงที่กำหนดการในเรื่องนี้ไว้ได้แก่กฎกระทรวง ฉบับที่ 3(พ.ศ. 2505) ออกตามความในพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 ข้อ 19,20,21,22,23 ตามกฎกระทรวงดังกล่าวบุคคลใดประสงค์จะสร้างวัดต้องยื่นคำขออนุญาตต่อนายอำเภอท้องที่ เมื่อนายอำเภอได้รับคำขออนุญาตและพิจารณาเห็นสมควรแล้วให้เสนอความเห็นไปยังผู้ว่าราชการจังหวัด เมื่อผู้ว่าราชการจังหวัดพิจารณาเห็นสมควรก็ให้เสนอเรื่องไปยังกรมการศาสนาเพื่อนำปรึกษาเจ้าคณะใหญ่ เมื่อกรมการศาสนาและเจ้าคณะใหญ่พิจารณาเห็นสมควรแล้ว ให้นำกราบทูลสมเด็จพระสังฆราชเมื่อสมเด็จพระสังฆราชทรงเห็นชอบแล้ว ให้กรมการศาสนาออกหนังสืออนุญาตให้สร้างวัดได้ ส่วนการตั้งวัดนั้น เมื่อได้สร้างเสนาสนะขึ้นเป็นหลักฐานพร้อมที่จะเป็นที่พำนักของบรรชิตได้แล้ว ก็ให้รายงานการก่อสร้างและจำนวนบรรชิตที่จะอยู่ประจำไม่น้อยกว่าสี่รูปต่อนายอำเภอ จากนั้นนายอำเภอก็ต้องดำเนินการตามขั้นตอนเช่นเดียวกับการขออนุญาตสร้างวัด เมื่อสมเด็จพระสังฆราชทางเห็นชอบแล้วก็ให้กระทรวงศึกษาธิการประกาศตั้งวัดในราชกิจจานุเบกษา วัดที่ประกาศตั้งขึ้นตามวิธีการที่กล่าวมาแล้วถือว่าเป็นวัดที่ชอบด้วยกฎหมายและมีฐานเป็นนิติบุคคลตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 72(2) แล้ว มีสิทธิที่จะเป็นคู่ความในศาลได้ ส่วนการที่จะได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาหรือไม่ หาทำให้ฐานะในการเป็นนิติบุคคลของวัดต้องกระทบกระเทือนไม่ แต่วัดเช่นที่กล่าวมานี้ เนื่องจากพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 มิได้บัญญัติรับรองไว้ จึงต้องถือว่าเป็นสำนักสงฆ์ ตามความในมาตรา 31(2)มีคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1932/2526 วินิจฉัยรับรองในปัญหาข้อกฎหมายดังกล่าวนี้ว่า สำนักสงฆ์ที่ได้รับอนุญาตให้จัดตั้งขึ้นตามกฎหมายแล้ว แม้จะยังมิได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาก็เป็นนิติบุคคลตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 72 มีสิทธิครอบครองที่ดินที่มีผู้ยกให้เป็นของวัดได้ ส่วนสำนักสงฆ์ที่มิได้ตั้งขึ้นตามขั้นตอนเช่นที่กล่าวมาแล้ว ถือว่าเป็นเพียง "ที่พักสงฆ์" เท่านั้นมิได้มีฐานเป็นนิติบุคคลตามกฎหมายแต่ประการใด วัดที่เป็นสำนักสงฆ์ หากต้องการขอรับพระราชทานวิสุงคามสีมาก็ชอบที่จะกระทำได้ แต่วัดนั้นต้องได้สร้างขึ้น หรือปฏิสังขรณ์เป็นหลักฐานถาวร และมีพระภิกษุอยู่ประจำไม่น้อยกว่าห้ารูปติดต่อกันเป็นเวลาไม่น้อยกว่าห้าปี แต่ถ้าวัดดังกล่าวได้สร้างอุโบสถเสร็จเรียบร้อยแล้ว สามารถขอพระราชทานวิสุงคามสีมาได้โดยไม่ต้องรอถึงห้าปี เมื่อได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาแล้ว ก็มีฐานะเป็นวัดตามมาตรา 31(1) ซึ่งสามารถใช้เป็นสถานที่ทำสังฆกรรม เช่นอุปสมบทได้ ต่างกับวัดที่มีฐานะเป็นเพียงสำนักสงฆ์ จะใช้เป็นสถานที่ทำสังฆกรรมไม่ได้ 2. วัดที่จัดตั้งขึ้นโดยชอบตามข้อ 1. จะสิ้นสภาพไปก็แต่โดยการยุดเลิกวัดตามความในมาตรา 32 แห่งพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ฯเท่านั้น ซึ่งตามกฎกระทรวง ฉบับที่ 3(พ.ศ. 2520) ฯ ข้อ 27หากสมเด็จพระสังฆราชทางเห็นชอบที่จะให้ยุบเลิกวัด กระทรวงศึกษาธิการจะประกาศยุบเลิกวัดในราชกิจจานุเบกษา สำหรับวัดร้างตามที่ปรากฏในคำพิพากษาศาลฎีกาเรื่องนี้นั้นปรากฏตามกฎกระทรวง ฉบับที่ 1(พ.ศ. 2507)ฯ ข้อ 10 ว่า เป็นแต่เพียงเหตุที่จะขอยุบเลิกวัดเท่านั้น หาได้หมายความว่าเมื่อวัดได้ร้างแล้วจะทำให้วัดนั้นเสียสภาพจากการเป็นวัดไปไม่(คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1029/2519) ตราบใดที่ยังมิได้มีการยุบเลิกวัดร้าง วัดนั้นก็ยังมีกรรมสิทธิ์ในที่ดินและทรัพย์สินที่เป็นของวัดได้อยู่ โดยให้พนักงานฝ่ายพระราชอาณาจักรเป็นผู้ปกครองรักษาไว้แทน หากต่อมาวัดนั้นได้รับการยกฐานะจากวัดร้างขึ้นเป็นวัดที่มีพระสงฆ์ก็ย่อมมีฐานะเป็นนิติบุคคลตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 72 และสืบทอดสิทธิต่าง ๆ ของวัดร้างนั้นมาโดยมีอำนาจเป็นโจทก์และมีสิทธิติดตามเอาคืนซึ่งทรัพย์สินของวัดร้างนั้นจากบุคคลผู้ไม่มีสิทธิจะยึดถือไว้ได้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1336(คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2954/2524) ดังนั้น ที่ศาลฎีกาวินิจฉัยว่าแม้โจทก์จะมีลักษณะเป็นวัดร้างในบางครั้ง แต่เมื่อไม่มีการยุบเลิกวัด จึงถือว่ายังคงมีฐานะเป็นวัดอยู่ จึงชอบด้วยบทกฎหมายดังอ้างถึงมาแล้ว. (2) ที่วัด คือที่ซึ่งตั้งวัดตลอดจนเขตของวัด และที่ธรณีสงฆ์คือที่ซึ่งเป็นสมบัติของวัดนั้น พระราชบัญญัติลักษณะปกครองคณะสงฆ์ร.ศ. 121 มาตรา 7 ซึ่งต่อมาได้แก้ไขโดย พระราชบัญญัติลักษณะปกครองคณะสงฆ์ พ.ศ. 2477 มาตรา 3 ก็ดี พระราชบัญญัติคณะสงฆ์พ.ศ. 2484 มาตรา 41 ก็ดี ตลอดจนพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505ที่ใช้อยู่ในปัจจุบัน มาตรา 34 ก็ดี ได้บัญญัติเป็นแนวเดียวกันว่าจะโอนกรรมสิทธิ์ได้ก็แต่โดยพระราชบัญญัติ และห้ามมิให้บุคคลใดยกอายุความขึ้นต่อสู้กับวัดในเรื่องทรัพย์สินดังกล่าวนี้ ฉะนั้นเมื่อที่พิพาทเป็นที่วัดหรือที่ธรณีสงฆ์แต่ได้มีการนำรังวัดออกโฉนดทับ ผู้มีชื่อในโฉนดก็ไม่ได้กรรมสิทธิ์ ที่พิพาทยังเป็นของวัด (คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2252/2527) จะโอนกันโดยนิติกรรม หรือแย่งการครองครอง หรือครอบครองปรปักษ์ไม่ได้ทั้งสิ้น (คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 305/2497,721/2504,953/2508 และ 1066-1067/2509)แม้ที่วัดนั้นพระเจ้าทรงธรรมทรงถวายเป็นพุทธบูชาตั้งแต่โบราณกาลประมาณระหว่าง พ.ศ. 2123 ถึง พ.ศ. 2271 และวัดได้ปล่อยปละละเลยไว้เป็นเวลาช้านาน ผู้ครอบครองก็จะยกเอาการได้ที่ดินมาโดยการรังวัดออกโฉนดหรือโดยการโอนชื่อทางทะเบียนมายันต่อวัดไม่ได้(คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1758-1759/2516) และถึงหากผู้รับโอนจะซื้อมาโดยสุจริตจากการขายทอดตลาดตามคำสั่งของศาล ก็ไม่ได้กรรมสิทธิ์ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1332 เพราะบทมาตราดังกล่าวใช้บังคับเฉพาะแก่ทรัพย์สินธรรมดา หาใช้สำหรับที่วัดที่ธรณีสงฆ์ด้วยไม่ (คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 851-853/2499) อย่างไรก็ดี ถ้ากรณีไม่เข้าลักษณะเป็นการโอนกรรมสิทธิ์ตามที่กฎหมายระบุไว้ ที่วัดหรือที่ธรณีสงฆ์ก็อาจจะเปลี่ยนจากการเป็นของวัดไปได้ เช่น การที่วัดได้ยินยอมให้มีการขยายเขตถนนเดิมซึ่งได้ใช้เป็นทางหลวงอยู่แล้วเข้าไปในที่วัด เมื่อทางหลวงนี้เป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดิน จึงถือว่าวัดได้อุทิศที่ดินส่วนนี้โดยปริยายให้เป็นทางหลวง (คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 947-958/2503)ทำนองเดียวกับกรณีคดีนี้ซึ่งปรากฏว่าที่ดินของวัดโจทก์ทางตอนเหนือถูกน้ำเซาะพังเป็นที่ลาดต่ำลงไปและน้ำท่วมถึงเป็นบางฤดูกาลนั้นถ้าประชาชนได้เข้าใช้ที่ส่วนนี้เพื่อประโยชน์ร่วมกัน ที่ส่วนนี้ก็อาจกลายเป็นทางน้ำหรือที่ชายตลิ่งอันเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินประเภทพลเมืองใช้ร่วมกันได้ (คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 353-360/2507)แต่เมื่อประชาชนยังไม่เข้าใช้จึงยังเป็นที่ของวัดโจทก์. สมบูรณ์ บุญภินนท์คำพิพากษา: โจทก์ฟ้องว่า โจทก์เป็นเจ้าอาวาสวัดสมประศักดิ์ ซึ่งเป็นวัดมีทะเบียนและได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา จำเลยได้บุกรุกที่ดินของวัดทางด้านทิศเหนือ ซึ่งติดริมแม่น้ำโขง เนื้อที่ 150 ตารางวาปลูกบ้าน 2 หลังและปลูกยาสูบปรากฏตามแผนที่สังเขปท้ายฟ้อง ขอให้ศาลพิพากษาขับไล่จำเลยและบริวารพร้อมกับเรียกค่าเสียหายจำเลยให้การว่า วัดสมปะศักดิ์เดิมเป็นวัดร้าง ไม่มีหลักฐานการตั้งวัดใด ๆ การตั้งวัดไม่ชอบด้วยกฎกระทรวงและพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 เมื่อการตั้งวัดไม่ชอบการตั้งเจ้าอาวาสจึงไม่ชอบด้วยกฎมหาเถรสมาคม กฎกระทรวงและพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ โจทก์จึงไม่มีอำนาจฟ้อง จำเลยไม่ได้บุกรุกที่ดินของวัด ที่ดินตามฟ้องเป็นของจำเลยซึ่งได้เข้ายึดถือครอบครองเป็นเจ้าของมาโดยความสงบเปิดเผยติดต่อกันมาหลายสิบปี ฟ้องโจทก์เคลือบคลุมไม่บรรยายให้ชัดว่าที่ดินของโจทก์มีเนื้อที่เท่าใด มีอาณาเขตติดต่อกับอะไรกว้างยาวเท่าใด ทำให้จำเลยต่อสู้ไม่ถูกต้อง จึงเป็นฟ้องไม่สมบูรณ์ ขอให้ยกฟ้องศาลชั้นต้นพิพากษาให้จำเลยและบริวารออกจากที่วัดสมปะศักดิ์ส่วนที่อยู่บนตลิ่งแม่น้ำโขงในกรอบเส้นสีน้ำตาลในแผนที่พิพาทห้ามจำำเลยและบริวารเข้าเกี่ยวข้องที่ดินดังกล่าว ให้จำเลยใช้ค่าเสียหายแก่โจทก์ปีละ 120 บาท นับแต่วันฟ้องจนกว่าจำเลยจะออกไปจากที่ดินของโจทก์โจทก์อุทธรณ์ว่า ที่ดินส่วนที่ลาดลงไปสู่แม่น้ำโขงเป็นของโจทก์และให้จำเลยใช้ค่าเสียหายสำหรับที่ดินส่วนนี้แก่โจทก์จำเลยอุทธรณ์ขอให้ยกฟ้องศาลอุทธรณ์พิพากษาแก้เป็นว่าให้จำเลยและบริวารออกไปจากที่ดินของโจทก์ในกรอบเส้นสีน้ำเงินตั้งแต่ส่วนที่ลาดลงไปสู่แม่น้ำโขงในแผนที่พิพาท ห้ามจำเลยและบริวารเกี่ยวข้อง ให้จำเลยใช้ค่าเสียหายแก่โจทกก์ปีละ 1,000 บาท นับแต่วันฟ้องจนกว่าจำเลยจะออกไปจากที่พิพาทจำเลยฎีกาศาลฎีกาวินิจฉัยว่า "...ฎีกาข้อ 1. ในปัญหาเรื่องฟ้องโจทก์เคลือบคลุมหรือไม่นั้นเห็นว่าการที่ฟ้องโจทก์บรรยายข้อเท็จจริงแห่งข้อหาว่าจำเลยบุกรุกที่ดินของโจทก์ทางด้านทิศเหนือซึ่งอยู่ติดกับแม่น้ำโขง เนื้อที่ 150 ตารางวา ทำให้โจทก์เสียหาย โดยมีแผนที่สังเขปแสดงแนวเขตที่ดินของโจทก์ส่วนที่จำเลยบุกรุกแนบมาท้ายฟ้อง ซึ่งถือเป็นส่วนหนึ่งของคำฟ้องด้วยและมีคำขอบังคับขอให้ขับไล่และให้ใช้ค่าเสียหาย กับที่จำเลยให้การต่อสู้คดีว่าที่ดินตามฟ้องไม่ใช่ของโจทก์ จำเลยเป็นเจ้าของยึดถือครอบครองมาหลายสิบปีนั้นเป็นการแสดงว่าจำเลยเข้าใจข้อหาได้ดี ฟ้องโจทก์จึงเป็นฟ้องที่ได้บรรยายสภาพแห่งข้อหาและคำขอบังคับทั้งข้ออ้างที่อาศัยเป็นหลักข้อหาชัดเจนชอบด้วยประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งมาตรา 172 แล้ว ไม่เคลือบคลุมฎีกาข้อ 2. ในปัญหาเรื่องโจทก์เป็นวัดที่ชอบด้วยกฎหมายและมีอำนาจฟ้องหรือไม่ นั้น เห็นว่า จำเลยปฏิเสธข้อกล่าวอ้างของโจทก์ขึ้นลอย ๆ โดยไม่มีพยานหลักฐานสนับสนุนหักล้างความไม่ถูกต้องแห่งเอกสารที่โจทก์อ้างอิงเป็นพยานหลักฐานซึ่งโจทก์นำสืบว่าวัดโจทก์มีชื่อปรากฏอยู่ในทะเบียนวัดเอกสารหมาย จ.1 ซึ่งเป็นเอกสารที่มีความเก่าแก่มากเก็บรักษาไว้ที่แผนกศึกษาธิการอำเภอเมืองหนองคายกับใบสำเนาทะเบียนวัดทั่วราชอาณาจักร ในเขตจังหวัดหนองคาย เอกสารหมาย จ.8 ต้นฉบับเก็บรักษาไว้ที่กองพุทธศาสนสถานกรมศาสนา และสำเนาแบบสำรวจทะเบียนวัดทั่วราชอาณาจักร อำเภอเมืองหนองคาย ตามเอกสารหมาย จ.13 ซึ่งเอกสารดังกล่าวพนักงานเจ้าหน้าที่ผู้มีอำนาจเกี่ยวข้องได้ทำขึ้นมีข้อความชัดเจนว่าประกาศตั้งวัดโจทก์เมื่อวันที่ 1 กุมภาพัน์ 2460 ที่ดินที่ตั้งวัดมีเนื้อที่4 ไร่ 2 งาน จากพยานหลักฐานดังกล่าวเห็นว่า พยานโจทก์มีน้ำหนักหลักฐานหนักแน่นมั่นคง ข้อเท็จจริงฟังได้ว่าโจทก์เป็นวัดที่ชอบด้วยกฎหมายซึ่งแม้บางครั้งจะไม่มีพระภิกษุจำพรรษาอยู่ในวัดโดยมีลักษณะเป็นวัดร้าง แต่ก็มิได้มีการยุบเลิกวัดจึงต้องถือว่ายังคงมีฐานะเป็นวัดอยู่ เมื่อปัจจุบันพระภิกษุทองสูญ สิริจันทโทจำพรรษาอยู่ที่วัดโจทก์และได้รับแต่งตั้งจากเจ้าคณะจังหวัดหนองคายตามสำเนาตราตั้งเจ้าอาวาสเอกสารหมาย จ.2 ให้เป็นเจ้าอาวาสวัดโจทก์ พระภิกษุทองสูญ สิริจันโท จึงมีอำนาจเป็นโจทก์ฟ้องคดีแทนวัดโจทก์ได้ ส่วนข้อที่จำเลยำีกาด้วยว่าโจทก์ไม่มีอำนาจฟ้องเพราะไม่เคยแจ้งให้จำเลยออกไปจากที่พิพาทนั้น เห็นว่าโจทก์ฟ้องว่าจำเลยเข้าครอบครองที่พิพาทของโจทก์ ขอให้ขับไล่ ซึ่งนอกจากโจทก์นำสืบว่า ได้แจ้งให้จำเลยออกไปจากที่พิพาทก่อนฟ้องแล้ว มูลเหตุตามฟ้องเป็นเรื่องที่จำเลยเข้ามาอยู่ในที่พิพาทโดยพลการเป็นการละเมิดครอบครองของโจทก์ โจทก์ย่อมมีสิทธิฟ้องขับไล่ได้โดยไม่จำต้องบอกกล่าวก่อนฟ้องฎีกาข้อ 3. ในปัญหาเรื่องจำเลยบุกรุกที่ดินของโจทก์เพียงใดหรือไม่...ศาลฎีกาเห็นว่า วัดโจทก์ประกาศตั้งเมื่อ พ.ศ. 2460ระบุว่าที่ดินของวัดโจทก์มีเนื้อที่ 4 ไร่ 2 งาน ด้านทิศเหนือจดแม่น้ำโขง และข้อเท็จจริงที่ทั้งสองฝ่ายไม่โต้เถียงกันฟังได้ว่าอาณาเขตของวัดโจทก์อีก 3 ด้าน ที่จดที่ดินของผู้อื่นตามทางนำสืบของโจทก์จำเลยถูกต้อง และที่ดินภายในเส้นสีแดงในแผนที่พิพาทซึ่งระบุว่าทิศเหนือจดแม่น้ำโขงมีเนื้อที่ประมาณ 4 ไร่ 2 งาน60 ตารางวา ซึ่งมีจำนวนเนื้อที่ใกล้เคียงกับตอนประกาศตั้งวัดโจทก์กับที่ดินที่แสดงไว้ในแผนที่พิพาทที่โจทก์นำชี้อ้างว่า จำเลยบุกรุกครอบครองใช้ทำประโยชน์เป็นที่ปลูกยาสูบและที่ปลูกบ้าน 2 หลังเนื้อที่ประมาณ 2 งาน 72 ตารางวา ก็เป็นที่ดินที่อยู่ภายในเส้นสีแดงในแผนที่พิพาทด้วย เมื่อหักจำนวนที่ดินที่จำเลยครอบครองดังกล่าวออกจากที่ดินของวัดโจทก์แล้ว ที่ดินของวัดโจทก์ย่อมขาดหายไปหรือไม่ครบจำนวนตามที่ได้ระบุไว้เมื่อครั้งประกาศตั้งวัดโจทก์ ประกอบกับคดีได้ความจากนายชัยพร สถิรคุปต์ พยานจำเลยซึ่งเป็นเจ้าพนักงานที่ดินอำเภอหนองคายว่า ที่ดินที่ลาดในส่วนที่จำเลยครอบครองเป็นที่งอกชายฝั่งแม่น้ำโขง หากในทะเบียนนวัดระบุว่าอาณาเขตของวัดอ้างทิศเหนือจดแม่น้ำโขงก็แสดงว่าที่ดินของวัดทางด้านทิศเหนือติดแม่น้ำโขง ตามข้อเท็จจริงและเหตุผลโดยคำนึงถึงจำนวนเนื้อที่ดินที่ตั้งวัดโจทก์ซึ่งระบุไว้แต่ครั้งเมื่อประกาศตั้งวัดโจทก์ซึ่งระบุไว้แต่ครั้งเมื่อประกาศตั้งวัดด้วยแล้วคดีมีเหตุผลน่าเชื่อว่าอาณาเขตที่ดินของวัดโจทก์ด้างทิศเหนือตามเอกสารหมาย จ.1 ซึ่งระบุว่า จดแม่น้ำโขง นั้น มีอาณาเขตเลยไปถึงบริเวณแถบที่ต่ำกว่าตลิ่งทั้งหมดที่ลาดไปสู่แม่น้ำโขงหรือภายในเส้นสีแดงตามที่ปรากฏในแผนที่พิพาท เพราะหากจดเพียงแค่ถนนหน้าบ้านตามข้อต่อสู้ของจำเลย จำนวนเนื้อที่ดินของวัดโจทก์ย่อมเห็นได้ชัด และเห็นว่า แม้ที่ดินของโจทก์ส่วนที่เป็นที่ลาดลงไปสู่แม่น้ำโขงจะถูกน้ำท่วมถึงเป็นบางฤดูกาล ก็เพราะที่ดินส่วนนี้ถูกน้ำเซาะพังเป็นที่ลาดต่ำลงไป เมื่อไม่ปรากฏว่ามีประชาชนเข้าใช้ที่ส่วนนี้เพื่อประโยชน์ร่วมกัน ที่ส่วนนี้ก็ยังเป็นที่ดินของโจทก์ หากลายเป็นทางน้ำหรือที่ชายตลิ่งอันเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินไปไม่ เมื่อจำเลยเข้าครอบครองที่ดินภายในเส้นสีแดงตามที่ปรากฏในแผนที่พิพาทโดยไม่ได้รับอนุญาต และโจทก์ฟ้องขอให้ขับไล่จำเลย จำเลยจึงต้องออกไปจากที่ดินที่ครอบครอง"พิพากษายืน. ดูฉบับย่อฎีกาตัดสินเกี่ยวกับปัญหาข้อกฎหมายคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1206/2530พระภิกษุ ทอง สูญ สิริจันโท ฯโจทก์นาย เฮ้า ยศ แก้วจำเลย ป.พ.พ. ม. 1304 ป.วิ.พ. ม. 172 พ.ร.บ.คณะสงฆ์ พ.ศ.2484 ม. 32ฟ้องโจทก์บรรยายข้อเท็จจริงแห่งข้อหาว่าจำเลยบุกรุกที่ดินของโจทก์ทางด้านทิศเหนือซึ่งอยู่ติดกับแม่น้ำโขง เนื้อที่ 150ตารางวา ทำให้โจทก์เสียหาย โดยมีแผนที่สังเขปแสดงแนวเขตที่ดินของโจทก์ส่วนที่จำเลยบุกรุกแนบมาท้ายฟ้อง ซึ่งถือเป็นส่วนหนึ่งของคำฟ้องด้วยและมีคำขอบังคับขอให้ขับไล่และให้ใช้ค่าเสียหาย ฟ้องโจทก์จึงเป็นฟ้องที่ได้บรรยายสภาพแห่งข้อหาและคำขอบังคับทั้งข้ออ้างที่อาศัยเป็นหลักข้อหาชัดเจนชอบด้วย ป.วิ.พ. มาตรา 172 แล้วจึงไม่เคลือบคลุม โจทก์เป็นวัดที่ตั้งขึ้นโดยชอบด้วยกฎหมาย แม้บางครั้งจะไม่มีพระภิกษุจำพรรษาอยู่ในวัดโดยมีลักษณะเป็นวัดร้าง แต่เมื่อไม่มีการยุบเลิกวัด จึงต้องถือว่ายังคงมีฐานะเป็นวัดอยู่ ที่ดินของโจทก์ส่วนที่เป็นที่ลาดลงไปสู่แม่น้ำถูกน้ำท่วมถึงเป็นบางฤดูกาล เพราะที่ดินส่วนนี้ถูกน้ำเซาะ พัง เป็นที่ลาดต่ำลงไปเมื่อไม่ปรากฏว่ามีประชาชนเข้าใช้ที่ส่วนนี้เพื่อประโยชน์ร่วมกันที่ส่วนนี้ก็ยังเป็นที่ดินของโจทก์ หา กลาย เป็นทางน้ำหรือที่ชายตลิ่งอันเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินไม่.โจทก์ฟ้องว่า โจทก์เป็นเจ้าอาวาสวัดสมประศักดิ์ ซึ่งเป็นวัดมีทะเบียนและได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา จำเลยได้บุกรุกที่ดินของวัดทางด้านทิศเหนือ ซึ่งติดริมแม่น้ำโขง เนื้อที่ 150 ตารางวาปลูกบ้าน 2 หลังและปลูกยาสูบปรากฏตามแผนที่สังเขปท้ายฟ้อง ขอให้ศาลพิพากษาขับไล่จำเลยและบริวารพร้อมกับเรียกค่าเสียหายจำเลยให้การว่า วัดสมปะศักดิ์เดิมเป็นวัดร้าง ไม่มีหลักฐานการตั้งวัดใด ๆ การตั้งวัดไม่ชอบด้วยกฎกระทรวงและพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 เมื่อการตั้งวัดไม่ชอบการตั้งเจ้าอาวาสจึงไม่ชอบด้วยกฎมหาเถรสมาคม กฎกระทรวงและพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ โจทก์จึงไม่มีอำนาจฟ้อง จำเลยไม่ได้บุกรุกที่ดินของวัด ที่ดินตามฟ้องเป็นของจำเลยซึ่งได้เข้ายึดถือครอบครองเป็นเจ้าของมาโดยความสงบเปิดเผยติดต่อกันมาหลายสิบปี ฟ้องโจทก์เคลือบคลุมไม่บรรยายให้ชัดว่าที่ดินของโจทก์มีเนื้อที่เท่าใด มีอาณาเขตติดต่อกับอะไรกว้างยาวเท่าใด ทำให้จำเลยต่อสู้ไม่ถูกต้อง จึงเป็นฟ้องไม่สมบูรณ์ ขอให้ยกฟ้องศาลชั้นต้นพิพากษาให้จำเลยและบริวารออกจากที่วัดสมปะศักดิ์ส่วนที่อยู่บนตลิ่งแม่น้ำโขงในกรอบเส้นสีน้ำตาลในแผนที่พิพาทห้ามจำำเลยและบริวารเข้าเกี่ยวข้องที่ดินดังกล่าว ให้จำเลยใช้ค่าเสียหายแก่โจทก์ปีละ 120 บาท นับแต่วันฟ้องจนกว่าจำเลยจะออกไปจากที่ดินของโจทก์โจทก์อุทธรณ์ว่า ที่ดินส่วนที่ลาดลงไปสู่แม่น้ำโขงเป็นของโจทก์และให้จำเลยใช้ค่าเสียหายสำหรับที่ดินส่วนนี้แก่โจทก์จำเลยอุทธรณ์ขอให้ยกฟ้องศาลอุทธรณ์พิพากษาแก้เป็นว่าให้จำเลยและบริวารออกไปจากที่ดินของโจทก์ในกรอบเส้นสีน้ำเงินตั้งแต่ส่วนที่ลาดลงไปสู่แม่น้ำโขงในแผนที่พิพาท ห้ามจำเลยและบริวารเกี่ยวข้อง ให้จำเลยใช้ค่าเสียหายแก่โจทกก์ปีละ 1,000 บาท นับแต่วันฟ้องจนกว่าจำเลยจะออกไปจากที่พิพาทจำเลยฎีกาศาลฎีกาวินิจฉัยว่า "...ฎีกาข้อ 1. ในปัญหาเรื่องฟ้องโจทก์เคลือบคลุมหรือไม่นั้นเห็นว่าการที่ฟ้องโจทก์บรรยายข้อเท็จจริงแห่งข้อหาว่าจำเลยบุกรุกที่ดินของโจทก์ทางด้านทิศเหนือซึ่งอยู่ติดกับแม่น้ำโขง เนื้อที่ 150 ตารางวา ทำให้โจทก์เสียหาย โดยมีแผนที่สังเขปแสดงแนวเขตที่ดินของโจทก์ส่วนที่จำเลยบุกรุกแนบมาท้ายฟ้อง ซึ่งถือเป็นส่วนหนึ่งของคำฟ้องด้วยและมีคำขอบังคับขอให้ขับไล่และให้ใช้ค่าเสียหาย กับที่จำเลยให้การต่อสู้คดีว่าที่ดินตามฟ้องไม่ใช่ของโจทก์ จำเลยเป็นเจ้าของยึดถือครอบครองมาหลายสิบปีนั้นเป็นการแสดงว่าจำเลยเข้าใจข้อหาได้ดี ฟ้องโจทก์จึงเป็นฟ้องที่ได้บรรยายสภาพแห่งข้อหาและคำขอบังคับทั้งข้ออ้างที่อาศัยเป็นหลักข้อหาชัดเจนชอบด้วยประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งมาตรา 172 แล้ว ไม่เคลือบคลุมฎีกาข้อ 2. ในปัญหาเรื่องโจทก์เป็นวัดที่ชอบด้วยกฎหมายและมีอำนาจฟ้องหรือไม่ นั้น เห็นว่า จำเลยปฏิเสธข้อกล่าวอ้างของโจทก์ขึ้นลอย ๆ โดยไม่มีพยานหลักฐานสนับสนุนหักล้างความไม่ถูกต้องแห่งเอกสารที่โจทก์อ้างอิงเป็นพยานหลักฐานซึ่งโจทก์นำสืบว่าวัดโจทก์มีชื่อปรากฏอยู่ในทะเบียนวัดเอกสารหมาย จ.1 ซึ่งเป็นเอกสารที่มีความเก่าแก่มากเก็บรักษาไว้ที่แผนกศึกษาธิการอำเภอเมืองหนองคายกับใบสำเนาทะเบียนวัดทั่วราชอาณาจักร ในเขตจังหวัดหนองคาย เอกสารหมาย จ.8 ต้นฉบับเก็บรักษาไว้ที่กองพุทธศาสนสถานกรมศาสนา และสำเนาแบบสำรวจทะเบียนวัดทั่วราชอาณาจักร อำเภอเมืองหนองคาย ตามเอกสารหมาย จ.13 ซึ่งเอกสารดังกล่าวพนักงานเจ้าหน้าที่ผู้มีอำนาจเกี่ยวข้องได้ทำขึ้นมีข้อความชัดเจนว่าประกาศตั้งวัดโจทก์เมื่อวันที่ 1 กุมภาพัน์ 2460 ที่ดินที่ตั้งวัดมีเนื้อที่4 ไร่ 2 งาน จากพยานหลักฐานดังกล่าวเห็นว่า พยานโจทก์มีน้ำหนักหลักฐานหนักแน่นมั่นคง ข้อเท็จจริงฟังได้ว่าโจทก์เป็นวัดที่ชอบด้วยกฎหมายซึ่งแม้บางครั้งจะไม่มีพระภิกษุจำพรรษาอยู่ในวัดโดยมีลักษณะเป็นวัดร้าง แต่ก็มิได้มีการยุบเลิกวัดจึงต้องถือว่ายังคงมีฐานะเป็นวัดอยู่ เมื่อปัจจุบันพระภิกษุทองสูญ สิริจันทโทจำพรรษาอยู่ที่วัดโจทก์และได้รับแต่งตั้งจากเจ้าคณะจังหวัดหนองคายตามสำเนาตราตั้งเจ้าอาวาสเอกสารหมาย จ.2 ให้เป็นเจ้าอาวาสวัดโจทก์ พระภิกษุทองสูญ สิริจันโท จึงมีอำนาจเป็นโจทก์ฟ้องคดีแทนวัดโจทก์ได้ ส่วนข้อที่จำเลยำีกาด้วยว่าโจทก์ไม่มีอำนาจฟ้องเพราะไม่เคยแจ้งให้จำเลยออกไปจากที่พิพาทนั้น เห็นว่าโจทก์ฟ้องว่าจำเลยเข้าครอบครองที่พิพาทของโจทก์ ขอให้ขับไล่ ซึ่งนอกจากโจทก์นำสืบว่า ได้แจ้งให้จำเลยออกไปจากที่พิพาทก่อนฟ้องแล้ว มูลเหตุตามฟ้องเป็นเรื่องที่จำเลยเข้ามาอยู่ในที่พิพาทโดยพลการเป็นการละเมิดครอบครองของโจทก์ โจทก์ย่อมมีสิทธิฟ้องขับไล่ได้โดยไม่จำต้องบอกกล่าวก่อนฟ้องฎีกาข้อ 3. ในปัญหาเรื่องจำเลยบุกรุกที่ดินของโจทก์เพียงใดหรือไม่...ศาลฎีกาเห็นว่า วัดโจทก์ประกาศตั้งเมื่อ พ.ศ. 2460ระบุว่าที่ดินของวัดโจทก์มีเนื้อที่ 4 ไร่ 2 งาน ด้านทิศเหนือจดแม่น้ำโขง และข้อเท็จจริงที่ทั้งสองฝ่ายไม่โต้เถียงกันฟังได้ว่าอาณาเขตของวัดโจทก์อีก 3 ด้าน ที่จดที่ดินของผู้อื่นตามทางนำสืบของโจทก์จำเลยถูกต้อง และที่ดินภายในเส้นสีแดงในแผนที่พิพาทซึ่งระบุว่าทิศเหนือจดแม่น้ำโขงมีเนื้อที่ประมาณ 4 ไร่ 2 งาน60 ตารางวา ซึ่งมีจำนวนเนื้อที่ใกล้เคียงกับตอนประกาศตั้งวัดโจทก์กับที่ดินที่แสดงไว้ในแผนที่พิพาทที่โจทก์นำชี้อ้างว่า จำเลยบุกรุกครอบครองใช้ทำประโยชน์เป็นที่ปลูกยาสูบและที่ปลูกบ้าน 2 หลังเนื้อที่ประมาณ 2 งาน 72 ตารางวา ก็เป็นที่ดินที่อยู่ภายในเส้นสีแดงในแผนที่พิพาทด้วย เมื่อหักจำนวนที่ดินที่จำเลยครอบครองดังกล่าวออกจากที่ดินของวัดโจทก์แล้ว ที่ดินของวัดโจทก์ย่อมขาดหายไปหรือไม่ครบจำนวนตามที่ได้ระบุไว้เมื่อครั้งประกาศตั้งวัดโจทก์ ประกอบกับคดีได้ความจากนายชัยพร สถิรคุปต์ พยานจำเลยซึ่งเป็นเจ้าพนักงานที่ดินอำเภอหนองคายว่า ที่ดินที่ลาดในส่วนที่จำเลยครอบครองเป็นที่งอกชายฝั่งแม่น้ำโขง หากในทะเบียนนวัดระบุว่าอาณาเขตของวัดอ้างทิศเหนือจดแม่น้ำโขงก็แสดงว่าที่ดินของวัดทางด้านทิศเหนือติดแม่น้ำโขง ตามข้อเท็จจริงและเหตุผลโดยคำนึงถึงจำนวนเนื้อที่ดินที่ตั้งวัดโจทก์ซึ่งระบุไว้แต่ครั้งเมื่อประกาศตั้งวัดโจทก์ซึ่งระบุไว้แต่ครั้งเมื่อประกาศตั้งวัดด้วยแล้วคดีมีเหตุผลน่าเชื่อว่าอาณาเขตที่ดินของวัดโจทก์ด้างทิศเหนือตามเอกสารหมาย จ.1 ซึ่งระบุว่า จดแม่น้ำโขง นั้น มีอาณาเขตเลยไปถึงบริเวณแถบที่ต่ำกว่าตลิ่งทั้งหมดที่ลาดไปสู่แม่น้ำโขงหรือภายในเส้นสีแดงตามที่ปรากฏในแผนที่พิพาท เพราะหากจดเพียงแค่ถนนหน้าบ้านตามข้อต่อสู้ของจำเลย จำนวนเนื้อที่ดินของวัดโจทก์ย่อมเห็นได้ชัด และเห็นว่า แม้ที่ดินของโจทก์ส่วนที่เป็นที่ลาดลงไปสู่แม่น้ำโขงจะถูกน้ำท่วมถึงเป็นบางฤดูกาล ก็เพราะที่ดินส่วนนี้ถูกน้ำเซาะพังเป็นที่ลาดต่ำลงไป เมื่อไม่ปรากฏว่ามีประชาชนเข้าใช้ที่ส่วนนี้เพื่อประโยชน์ร่วมกัน ที่ส่วนนี้ก็ยังเป็นที่ดินของโจทก์ หากลายเป็นทางน้ำหรือที่ชายตลิ่งอันเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินไปไม่ เมื่อจำเลยเข้าครอบครองที่ดินภายในเส้นสีแดงตามที่ปรากฏในแผนที่พิพาทโดยไม่ได้รับอนุญาต และโจทก์ฟ้องขอให้ขับไล่จำเลย จำเลยจึงต้องออกไปจากที่ดินที่ครอบครอง"พิพากษายืน.(เฉลิม การปลื้มจิตต์-วิฑูรย์ ตั้งตรงจิตต์-ไมตรี กลั่นนุรักษ์)แหล่งที่มาสำนักงานส่งเสริมงานตุลาการแผนกหมายเลขคดีดำศาลฎีกาหมายเลขคดีดำศาลชั้นต้นหมายเลขคดีแดงศาลชั้นต้นหมายเหตุ1. วัดตามมาตรา 31 แห่งพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 ก. วัดที่ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา ข. สำนักสงฆ์ หากพิเคราะห์ตามความในมาตรา 31 แล้ว น่าจะถือว่า สถานที่ที่จะเรียกชื่อว่า "วัด" หรือ "วัดวาอาราม" ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 72(2) มีได้เฉพาะวัดที่ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาแล้วเท่านั้น แต่ตามสภาพที่เป็นอยู่ในปัจจุบันนี้ หาได้เป็นเช่นนั้นไม่ ทั้งนี้เพราะพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505มาตรา 32 บัญญัติไว้ว่า การสร้าง การตั้ง การรวม การย้าย การยุบเลิกวัด และการขอรับพระราชทานวิสุงคามสีมาให้เป็นไปตามวิธีการที่กำหนดในกฎกระทรวง และกฎกระทรวงที่กำหนดการในเรื่องนี้ไว้ได้แก่กฎกระทรวง ฉบับที่ 3(พ.ศ. 2505) ออกตามความในพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 ข้อ 19,20,21,22,23 ตามกฎกระทรวงดังกล่าวบุคคลใดประสงค์จะสร้างวัดต้องยื่นคำขออนุญาตต่อนายอำเภอท้องที่ เมื่อนายอำเภอได้รับคำขออนุญาตและพิจารณาเห็นสมควรแล้วให้เสนอความเห็นไปยังผู้ว่าราชการจังหวัด เมื่อผู้ว่าราชการจังหวัดพิจารณาเห็นสมควรก็ให้เสนอเรื่องไปยังกรมการศาสนาเพื่อนำปรึกษาเจ้าคณะใหญ่ เมื่อกรมการศาสนาและเจ้าคณะใหญ่พิจารณาเห็นสมควรแล้ว ให้นำกราบทูลสมเด็จพระสังฆราชเมื่อสมเด็จพระสังฆราชทรงเห็นชอบแล้ว ให้กรมการศาสนาออกหนังสืออนุญาตให้สร้างวัดได้ ส่วนการตั้งวัดนั้น เมื่อได้สร้างเสนาสนะขึ้นเป็นหลักฐานพร้อมที่จะเป็นที่พำนักของบรรชิตได้แล้ว ก็ให้รายงานการก่อสร้างและจำนวนบรรชิตที่จะอยู่ประจำไม่น้อยกว่าสี่รูปต่อนายอำเภอ จากนั้นนายอำเภอก็ต้องดำเนินการตามขั้นตอนเช่นเดียวกับการขออนุญาตสร้างวัด เมื่อสมเด็จพระสังฆราชทางเห็นชอบแล้วก็ให้กระทรวงศึกษาธิการประกาศตั้งวัดในราชกิจจานุเบกษา วัดที่ประกาศตั้งขึ้นตามวิธีการที่กล่าวมาแล้วถือว่าเป็นวัดที่ชอบด้วยกฎหมายและมีฐานเป็นนิติบุคคลตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 72(2) แล้ว มีสิทธิที่จะเป็นคู่ความในศาลได้ ส่วนการที่จะได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาหรือไม่ หาทำให้ฐานะในการเป็นนิติบุคคลของวัดต้องกระทบกระเทือนไม่ แต่วัดเช่นที่กล่าวมานี้ เนื่องจากพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 มิได้บัญญัติรับรองไว้ จึงต้องถือว่าเป็นสำนักสงฆ์ ตามความในมาตรา 31(2)มีคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1932/2526 วินิจฉัยรับรองในปัญหาข้อกฎหมายดังกล่าวนี้ว่า สำนักสงฆ์ที่ได้รับอนุญาตให้จัดตั้งขึ้นตามกฎหมายแล้ว แม้จะยังมิได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาก็เป็นนิติบุคคลตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 72 มีสิทธิครอบครองที่ดินที่มีผู้ยกให้เป็นของวัดได้ ส่วนสำนักสงฆ์ที่มิได้ตั้งขึ้นตามขั้นตอนเช่นที่กล่าวมาแล้ว ถือว่าเป็นเพียง "ที่พักสงฆ์" เท่านั้นมิได้มีฐานเป็นนิติบุคคลตามกฎหมายแต่ประการใด วัดที่เป็นสำนักสงฆ์ หากต้องการขอรับพระราชทานวิสุงคามสีมาก็ชอบที่จะกระทำได้ แต่วัดนั้นต้องได้สร้างขึ้น หรือปฏิสังขรณ์เป็นหลักฐานถาวร และมีพระภิกษุอยู่ประจำไม่น้อยกว่าห้ารูปติดต่อกันเป็นเวลาไม่น้อยกว่าห้าปี แต่ถ้าวัดดังกล่าวได้สร้างอุโบสถเสร็จเรียบร้อยแล้ว สามารถขอพระราชทานวิสุงคามสีมาได้โดยไม่ต้องรอถึงห้าปี เมื่อได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาแล้ว ก็มีฐานะเป็นวัดตามมาตรา 31(1) ซึ่งสามารถใช้เป็นสถานที่ทำสังฆกรรม เช่นอุปสมบทได้ ต่างกับวัดที่มีฐานะเป็นเพียงสำนักสงฆ์ จะใช้เป็นสถานที่ทำสังฆกรรมไม่ได้ 2. วัดที่จัดตั้งขึ้นโดยชอบตามข้อ 1. จะสิ้นสภาพไปก็แต่โดยการยุดเลิกวัดตามความในมาตรา 32 แห่งพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ฯเท่านั้น ซึ่งตามกฎกระทรวง ฉบับที่ 3(พ.ศ. 2520) ฯ ข้อ 27หากสมเด็จพระสังฆราชทางเห็นชอบที่จะให้ยุบเลิกวัด กระทรวงศึกษาธิการจะประกาศยุบเลิกวัดในราชกิจจานุเบกษา สำหรับวัดร้างตามที่ปรากฏในคำพิพากษาศาลฎีกาเรื่องนี้นั้นปรากฏตามกฎกระทรวง ฉบับที่ 1(พ.ศ. 2507)ฯ ข้อ 10 ว่า เป็นแต่เพียงเหตุที่จะขอยุบเลิกวัดเท่านั้น หาได้หมายความว่าเมื่อวัดได้ร้างแล้วจะทำให้วัดนั้นเสียสภาพจากการเป็นวัดไปไม่(คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1029/2519) ตราบใดที่ยังมิได้มีการยุบเลิกวัดร้าง วัดนั้นก็ยังมีกรรมสิทธิ์ในที่ดินและทรัพย์สินที่เป็นของวัดได้อยู่ โดยให้พนักงานฝ่ายพระราชอาณาจักรเป็นผู้ปกครองรักษาไว้แทน หากต่อมาวัดนั้นได้รับการยกฐานะจากวัดร้างขึ้นเป็นวัดที่มีพระสงฆ์ก็ย่อมมีฐานะเป็นนิติบุคคลตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 72 และสืบทอดสิทธิต่าง ๆ ของวัดร้างนั้นมาโดยมีอำนาจเป็นโจทก์และมีสิทธิติดตามเอาคืนซึ่งทรัพย์สินของวัดร้างนั้นจากบุคคลผู้ไม่มีสิทธิจะยึดถือไว้ได้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1336(คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2954/2524) ดังนั้น ที่ศาลฎีกาวินิจฉัยว่าแม้โจทก์จะมีลักษณะเป็นวัดร้างในบางครั้ง แต่เมื่อไม่มีการยุบเลิกวัด จึงถือว่ายังคงมีฐานะเป็นวัดอยู่ จึงชอบด้วยบทกฎหมายดังอ้างถึงมาแล้ว. (2) ที่วัด คือที่ซึ่งตั้งวัดตลอดจนเขตของวัด และที่ธรณีสงฆ์คือที่ซึ่งเป็นสมบัติของวัดนั้น พระราชบัญญัติลักษณะปกครองคณะสงฆ์ร.ศ. 121 มาตรา 7 ซึ่งต่อมาได้แก้ไขโดย พระราชบัญญัติลักษณะปกครองคณะสงฆ์ พ.ศ. 2477 มาตรา 3 ก็ดี พระราชบัญญัติคณะสงฆ์พ.ศ. 2484 มาตรา 41 ก็ดี ตลอดจนพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505ที่ใช้อยู่ในปัจจุบัน มาตรา 34 ก็ดี ได้บัญญัติเป็นแนวเดียวกันว่าจะโอนกรรมสิทธิ์ได้ก็แต่โดยพระราชบัญญัติ และห้ามมิให้บุคคลใดยกอายุความขึ้นต่อสู้กับวัดในเรื่องทรัพย์สินดังกล่าวนี้ ฉะนั้นเมื่อที่พิพาทเป็นที่วัดหรือที่ธรณีสงฆ์แต่ได้มีการนำรังวัดออกโฉนดทับ ผู้มีชื่อในโฉนดก็ไม่ได้กรรมสิทธิ์ ที่พิพาทยังเป็นของวัด (คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2252/2527) จะโอนกันโดยนิติกรรม หรือแย่งการครองครอง หรือครอบครองปรปักษ์ไม่ได้ทั้งสิ้น (คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 305/2497,721/2504,953/2508 และ 1066-1067/2509)แม้ที่วัดนั้นพระเจ้าทรงธรรมทรงถวายเป็นพุทธบูชาตั้งแต่โบราณกาลประมาณระหว่าง พ.ศ. 2123 ถึง พ.ศ. 2271 และวัดได้ปล่อยปละละเลยไว้เป็นเวลาช้านาน ผู้ครอบครองก็จะยกเอาการได้ที่ดินมาโดยการรังวัดออกโฉนดหรือโดยการโอนชื่อทางทะเบียนมายันต่อวัดไม่ได้(คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1758-1759/2516) และถึงหากผู้รับโอนจะซื้อมาโดยสุจริตจากการขายทอดตลาดตามคำสั่งของศาล ก็ไม่ได้กรรมสิทธิ์ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1332 เพราะบทมาตราดังกล่าวใช้บังคับเฉพาะแก่ทรัพย์สินธรรมดา หาใช้สำหรับที่วัดที่ธรณีสงฆ์ด้วยไม่ (คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 851-853/2499) อย่างไรก็ดี ถ้ากรณีไม่เข้าลักษณะเป็นการโอนกรรมสิทธิ์ตามที่กฎหมายระบุไว้ ที่วัดหรือที่ธรณีสงฆ์ก็อาจจะเปลี่ยนจากการเป็นของวัดไปได้ เช่น การที่วัดได้ยินยอมให้มีการขยายเขตถนนเดิมซึ่งได้ใช้เป็นทางหลวงอยู่แล้วเข้าไปในที่วัด เมื่อทางหลวงนี้เป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดิน จึงถือว่าวัดได้อุทิศที่ดินส่วนนี้โดยปริยายให้เป็นทางหลวง (คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 947-958/2503)ทำนองเดียวกับกรณีคดีนี้ซึ่งปรากฏว่าที่ดินของวัดโจทก์ทางตอนเหนือถูกน้ำเซาะพังเป็นที่ลาดต่ำลงไปและน้ำท่วมถึงเป็นบางฤดูกาลนั้นถ้าประชาชนได้เข้าใช้ที่ส่วนนี้เพื่อประโยชน์ร่วมกัน ที่ส่วนนี้ก็อาจกลายเป็นทางน้ำหรือที่ชายตลิ่งอันเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินประเภทพลเมืองใช้ร่วมกันได้ (คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 353-360/2507)แต่เมื่อประชาชนยังไม่เข้าใช้จึงยังเป็นที่ของวัดโจทก์. สมบูรณ์ บุญภินนท์