คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 104830หลักกฎหมาย: เมื่อที่พิพาทยังมิได้มีพระราชบัญญัติเพิกถอนการเวนคืนจึงยังคงเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดิน จำเลยไม่อาจยกอายุความขึ้นต่อสู้กับแผ่นดินได้แม้ทางราชการยังมิได้นำที่พิพาทไปใช้ประโยชน์ตามวัตถุประสงค์ ในการเวนคืน จำเลยก็ไม่มีสิทธิที่จะครอบครองปรปักษ์ แม้พระราชบัญญัติที่ราชพัสดุจะบัญญัติให้กระทรวงการคลังเป็นผู้ถือกรรมสิทธิ์ในที่พิพาท แต่เมื่อมีพระราชบัญญัติเวนคืนฯ ให้เวนคืนที่พิพาทแก่กรมทางหลวง กรมทางหลวงจึงเป็นผู้ครอบครองดูแลที่พิพาทโดยตรง และมีอำนาจฟ้องคดีเกี่ยวกับที่พิพาทได้คดีทั้ง ๑๐ สำนวนนี้ศาลชั้นต้นรวมการพิจารณาพิพากษากับคดีอื่นรวม ๒๐ สำนวน โจทก์ทั้งสิบสำนวนฟ้องว่า โจทก์เป็นเจ้าของผู้ครอบครองดูแลรักษาที่สงวนของกรมทางหลวง ที่ตำบลพยุหะ อำเภอพยุหะคีรี จังหวัดนครสวรรค์ เมื่อเดือนเมษายน พุทธศักราช ๒๔๘๕ ได้มีพระราชบัญญัติเวนคืนอสังหาริมทรัพย์เพื่อสร้างทางแยกจากทางหลวงประชาธิปัตย์ ฯ ในท้องที่อำเภอพยุหะคีรี จังหวัดนครสวรรค์ให้แก่กรมทางหลวง จำเลยได้บุกรุกเข้าไปปลูกอาคารลงในที่ดินโจทก์ เป็นเหตุให้โจทก์ไม่อาจใช้ที่ดินได้ตามวัตถุประสงค์ ขอให้ขับไล่จำเลยและบริวารออกไปจากที่พิพาทให้จำเลยรื้อถอนสิ่งปลูกสร้างออกไปจากที่พิพาท ห้ามมิให้เข้าไปเกี่ยวข้องกับที่พิพาท จำเลยทั้งสิบสำนวนให้การว่า จำเลยต่างได้ครอบครองที่พิพาทโดยความสงบเปิดเผยด้วยเจตนาเป็นเจ้าของ และได้กรรมสิทธิ์ในที่ดินพิพาทตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๑๓๘๒ ที่พิพาทได้ถูกเวนคืนแก่กรมทางหลวงมิได้นำเอาที่ดินไปใช้ตามวัตถุประสงค์ของพระราชบัญญัติเวนคืนฯ ที่พิพาทจึงตกเป็นกรรมสิทธิ์ของเจ้าของที่ดินเดิม และที่พิพาทตกเป็นของกระทรวงการคลังตามพระราชบัญญัติที่ราชพัสดุ พ.ศ. ๒๕๑๘ มาตรา ๕ มาตรา ๑๑ โจทก์ไม่มีอำนาจฟ้อง ขอให้ยกฟ้อง ศาลชั้นต้นพิพากษาว่าที่พิพาทเป็นของโจทก์ ให้จำเลยรื้อถอนสิ่งปลูกสร้างออกจากที่พิพาท ห้ามจำเลยและบริวารเข้าเกี่ยวข้องกับที่พิพาท จำเลยอุทธรณ์รวม ๑๖ สำนวน ศาลอุทธรณ์พิพากษายืน จำเลยทั้งสิบสำนวนฎีกา ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า ที่จำเลยทั้งสิบสำนวนฎีกาว่าที่พิพาทที่เวนคืนไปนั้น โจทก์มิได้นำไปใช้ประโยชน์ตามวัตถุประสงค์ในการเวนคืนที่พิพาทจึงมิใช่ที่สาธารณะ จำเลยย่อมมีสิทธิครอบครองปรปักษ์เห็นว่าที่พิพาทยังมิได้มีพระราชบัญญัติเพิกถอนการเวนคืน ที่พิพาทจึงยังคงเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๑๓๐๔ จำเลยจึงมิอาจยกอายุความขึ้นเป็นข้อต่อสู้กับแผ่นดินตามที่บัญญัติไว้ในมาตรา ๑๓๐๔ จำเลยจึงมิอาจยกอายุความขึ้นเป็นข้อต่อสู้กับแผ่นดินตามที่บัญญัติไว้ในมาตรา ๑๓๐๖ ได้ ที่จำเลยฎีกายกมาตรา ๕ และ ๑๑ แห่งพระราชบัญญัติที่ราชพัสดุ มาโต้แย้งว่าที่พิพาทเป็นของกระทรวงการคลังโจทก์จึงไม่มีอำนาจฟ้องนั้น เห็นว่าแม้มาตรา ๕ และมาตรา ๑๑ ดังกล่าวจะบัญญัติให้กระทรวงการคลังเป็นผู้ถือกรรมสิทธิ์ในที่พิพาทก็ตาม แต่ที่พิพาทคดีนี้ได้มีพระราชบัญญัติเวนคืนอสังหาริมทรัพย์เพื่อสร้างทางแยกจากทางหลวงประชาธิปัตย์ ฯ พุทธศักราช ๒๔๘๕ มาตรา ๔ ให้เวนคืนที่พิพาทแก่โจทก์ โจทก์จึงเป็นผู้ครอบครองดูแลที่พิพาทโดยตรงโจทก์จึงมีอำนาจฟ้องจำเลยคดีนี้ พิพากษายืน ดูฉบับย่อฎีกาตัดสินเกี่ยวกับปัญหาข้อกฎหมายคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 3470 - 3479/2530กรมทางหลวงโจทก์นายถนอม เนียมณรงค์ ฯลฯจำเลย ป.พ.พ. ม. 1304, ม. 1306, ม. 1367, ม. 1382 พ.ร.บ.ว่าด้วยการเวนคืนอสังหาริมทรัพย์ พ.ศ.2497 ม. 4, ม. 34 พ.ร.บ.ที่ราชพัสดุ พ.ศ.2518 ม. 5, ม. 11 ป.วิ.พ. ม. 55เมื่อที่พิพาทยังมิได้มีพระราชบัญญัติเพิกถอนการเวนคืนจึงยังคงเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดิน จำเลยไม่อาจยกอายุความขึ้นต่อสู้กับแผ่นดินได้แม้ทางราชการยังมิได้นำที่พิพาทไปใช้ประโยชน์ตามวัตถุประสงค์ ในการเวนคืน จำเลยก็ไม่มีสิทธิที่จะครอบครองปรปักษ์ แม้พระราชบัญญัติที่ราชพัสดุจะบัญญัติให้กระทรวงการคลังเป็นผู้ถือกรรมสิทธิ์ในที่พิพาท แต่เมื่อมีพระราชบัญญัติเวนคืนฯ ให้เวนคืนที่พิพาทแก่กรมทางหลวง กรมทางหลวงจึงเป็นผู้ครอบครองดูแลที่พิพาทโดยตรง และมีอำนาจฟ้องคดีเกี่ยวกับที่พิพาทได้คดีทั้ง ๑๐ สำนวนนี้ศาลชั้นต้นรวมการพิจารณาพิพากษากับคดีอื่นรวม ๒๐ สำนวน โจทก์ทั้งสิบสำนวนฟ้องว่า โจทก์เป็นเจ้าของผู้ครอบครองดูแลรักษาที่สงวนของกรมทางหลวง ที่ตำบลพยุหะ อำเภอพยุหะคีรี จังหวัดนครสวรรค์ เมื่อเดือนเมษายน พุทธศักราช ๒๔๘๕ ได้มีพระราชบัญญัติเวนคืนอสังหาริมทรัพย์เพื่อสร้างทางแยกจากทางหลวงประชาธิปัตย์ ฯ ในท้องที่อำเภอพยุหะคีรี จังหวัดนครสวรรค์ให้แก่กรมทางหลวง จำเลยได้บุกรุกเข้าไปปลูกอาคารลงในที่ดินโจทก์ เป็นเหตุให้โจทก์ไม่อาจใช้ที่ดินได้ตามวัตถุประสงค์ ขอให้ขับไล่จำเลยและบริวารออกไปจากที่พิพาทให้จำเลยรื้อถอนสิ่งปลูกสร้างออกไปจากที่พิพาท ห้ามมิให้เข้าไปเกี่ยวข้องกับที่พิพาท จำเลยทั้งสิบสำนวนให้การว่า จำเลยต่างได้ครอบครองที่พิพาทโดยความสงบเปิดเผยด้วยเจตนาเป็นเจ้าของ และได้กรรมสิทธิ์ในที่ดินพิพาทตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๑๓๘๒ ที่พิพาทได้ถูกเวนคืนแก่กรมทางหลวงมิได้นำเอาที่ดินไปใช้ตามวัตถุประสงค์ของพระราชบัญญัติเวนคืนฯ ที่พิพาทจึงตกเป็นกรรมสิทธิ์ของเจ้าของที่ดินเดิม และที่พิพาทตกเป็นของกระทรวงการคลังตามพระราชบัญญัติที่ราชพัสดุ พ.ศ. ๒๕๑๘ มาตรา ๕ มาตรา ๑๑ โจทก์ไม่มีอำนาจฟ้อง ขอให้ยกฟ้อง ศาลชั้นต้นพิพากษาว่าที่พิพาทเป็นของโจทก์ ให้จำเลยรื้อถอนสิ่งปลูกสร้างออกจากที่พิพาท ห้ามจำเลยและบริวารเข้าเกี่ยวข้องกับที่พิพาท จำเลยอุทธรณ์รวม ๑๖ สำนวน ศาลอุทธรณ์พิพากษายืน จำเลยทั้งสิบสำนวนฎีกา ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า ที่จำเลยทั้งสิบสำนวนฎีกาว่าที่พิพาทที่เวนคืนไปนั้น โจทก์มิได้นำไปใช้ประโยชน์ตามวัตถุประสงค์ในการเวนคืนที่พิพาทจึงมิใช่ที่สาธารณะ จำเลยย่อมมีสิทธิครอบครองปรปักษ์เห็นว่าที่พิพาทยังมิได้มีพระราชบัญญัติเพิกถอนการเวนคืน ที่พิพาทจึงยังคงเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๑๓๐๔ จำเลยจึงมิอาจยกอายุความขึ้นเป็นข้อต่อสู้กับแผ่นดินตามที่บัญญัติไว้ในมาตรา ๑๓๐๔ จำเลยจึงมิอาจยกอายุความขึ้นเป็นข้อต่อสู้กับแผ่นดินตามที่บัญญัติไว้ในมาตรา ๑๓๐๖ ได้ ที่จำเลยฎีกายกมาตรา ๕ และ ๑๑ แห่งพระราชบัญญัติที่ราชพัสดุ มาโต้แย้งว่าที่พิพาทเป็นของกระทรวงการคลังโจทก์จึงไม่มีอำนาจฟ้องนั้น เห็นว่าแม้มาตรา ๕ และมาตรา ๑๑ ดังกล่าวจะบัญญัติให้กระทรวงการคลังเป็นผู้ถือกรรมสิทธิ์ในที่พิพาทก็ตาม แต่ที่พิพาทคดีนี้ได้มีพระราชบัญญัติเวนคืนอสังหาริมทรัพย์เพื่อสร้างทางแยกจากทางหลวงประชาธิปัตย์ ฯ พุทธศักราช ๒๔๘๕ มาตรา ๔ ให้เวนคืนที่พิพาทแก่โจทก์ โจทก์จึงเป็นผู้ครอบครองดูแลที่พิพาทโดยตรงโจทก์จึงมีอำนาจฟ้องจำเลยคดีนี้ พิพากษายืน(สมศักดิ์ เกิดลาภผล-สาระ เสาวมล-ปิ่นทิพย์ สุจริตกุล)ศาลจังหวันครสวรรค์ - นายวินัย บุญพราหมณ์ศาลอุทธรณ์ - นายสุทิน นนทแก้วแหล่งที่มากองผู้ช่วยผู้พิพากษาศาลฎีกาแผนกหมายเลขคดีดำศาลฎีกาหมายเลขคดีดำศาลชั้นต้นหมายเลขคดีแดงศาลชั้นต้นหมายเหตุคำพิพากษา: คดีทั้ง ๑๐ สำนวนนี้ศาลชั้นต้นรวมการพิจารณาพิพากษากับคดีอื่นรวม ๒๐ สำนวน โจทก์ทั้งสิบสำนวนฟ้องว่า โจทก์เป็นเจ้าของผู้ครอบครองดูแลรักษาที่สงวนของกรมทางหลวง ที่ตำบลพยุหะ อำเภอพยุหะคีรี จังหวัดนครสวรรค์ เมื่อเดือนเมษายน พุทธศักราช ๒๔๘๕ ได้มีพระราชบัญญัติเวนคืนอสังหาริมทรัพย์เพื่อสร้างทางแยกจากทางหลวงประชาธิปัตย์ ฯ ในท้องที่อำเภอพยุหะคีรี จังหวัดนครสวรรค์ให้แก่กรมทางหลวง จำเลยได้บุกรุกเข้าไปปลูกอาคารลงในที่ดินโจทก์ เป็นเหตุให้โจทก์ไม่อาจใช้ที่ดินได้ตามวัตถุประสงค์ ขอให้ขับไล่จำเลยและบริวารออกไปจากที่พิพาทให้จำเลยรื้อถอนสิ่งปลูกสร้างออกไปจากที่พิพาท ห้ามมิให้เข้าไปเกี่ยวข้องกับที่พิพาท จำเลยทั้งสิบสำนวนให้การว่า จำเลยต่างได้ครอบครองที่พิพาทโดยความสงบเปิดเผยด้วยเจตนาเป็นเจ้าของ และได้กรรมสิทธิ์ในที่ดินพิพาทตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๑๓๘๒ ที่พิพาทได้ถูกเวนคืนแก่กรมทางหลวงมิได้นำเอาที่ดินไปใช้ตามวัตถุประสงค์ของพระราชบัญญัติเวนคืนฯ ที่พิพาทจึงตกเป็นกรรมสิทธิ์ของเจ้าของที่ดินเดิม และที่พิพาทตกเป็นของกระทรวงการคลังตามพระราชบัญญัติที่ราชพัสดุ พ.ศ. ๒๕๑๘ มาตรา ๕ มาตรา ๑๑ โจทก์ไม่มีอำนาจฟ้อง ขอให้ยกฟ้อง ศาลชั้นต้นพิพากษาว่าที่พิพาทเป็นของโจทก์ ให้จำเลยรื้อถอนสิ่งปลูกสร้างออกจากที่พิพาท ห้ามจำเลยและบริวารเข้าเกี่ยวข้องกับที่พิพาท จำเลยอุทธรณ์รวม ๑๖ สำนวน ศาลอุทธรณ์พิพากษายืน จำเลยทั้งสิบสำนวนฎีกา ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า ที่จำเลยทั้งสิบสำนวนฎีกาว่าที่พิพาทที่เวนคืนไปนั้น โจทก์มิได้นำไปใช้ประโยชน์ตามวัตถุประสงค์ในการเวนคืนที่พิพาทจึงมิใช่ที่สาธารณะ จำเลยย่อมมีสิทธิครอบครองปรปักษ์เห็นว่าที่พิพาทยังมิได้มีพระราชบัญญัติเพิกถอนการเวนคืน ที่พิพาทจึงยังคงเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๑๓๐๔ จำเลยจึงมิอาจยกอายุความขึ้นเป็นข้อต่อสู้กับแผ่นดินตามที่บัญญัติไว้ในมาตรา ๑๓๐๔ จำเลยจึงมิอาจยกอายุความขึ้นเป็นข้อต่อสู้กับแผ่นดินตามที่บัญญัติไว้ในมาตรา ๑๓๐๖ ได้ ที่จำเลยฎีกายกมาตรา ๕ และ ๑๑ แห่งพระราชบัญญัติที่ราชพัสดุ มาโต้แย้งว่าที่พิพาทเป็นของกระทรวงการคลังโจทก์จึงไม่มีอำนาจฟ้องนั้น เห็นว่าแม้มาตรา ๕ และมาตรา ๑๑ ดังกล่าวจะบัญญัติให้กระทรวงการคลังเป็นผู้ถือกรรมสิทธิ์ในที่พิพาทก็ตาม แต่ที่พิพาทคดีนี้ได้มีพระราชบัญญัติเวนคืนอสังหาริมทรัพย์เพื่อสร้างทางแยกจากทางหลวงประชาธิปัตย์ ฯ พุทธศักราช ๒๔๘๕ มาตรา ๔ ให้เวนคืนที่พิพาทแก่โจทก์ โจทก์จึงเป็นผู้ครอบครองดูแลที่พิพาทโดยตรงโจทก์จึงมีอำนาจฟ้องจำเลยคดีนี้ พิพากษายืน ดูฉบับย่อฎีกาตัดสินเกี่ยวกับปัญหาข้อกฎหมายคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 3470 - 3479/2530กรมทางหลวงโจทก์นายถนอม เนียมณรงค์ ฯลฯจำเลย ป.พ.พ. ม. 1304, ม. 1306, ม. 1367, ม. 1382 พ.ร.บ.ว่าด้วยการเวนคืนอสังหาริมทรัพย์ พ.ศ.2497 ม. 4, ม. 34 พ.ร.บ.ที่ราชพัสดุ พ.ศ.2518 ม. 5, ม. 11 ป.วิ.พ. ม. 55เมื่อที่พิพาทยังมิได้มีพระราชบัญญัติเพิกถอนการเวนคืนจึงยังคงเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดิน จำเลยไม่อาจยกอายุความขึ้นต่อสู้กับแผ่นดินได้แม้ทางราชการยังมิได้นำที่พิพาทไปใช้ประโยชน์ตามวัตถุประสงค์ ในการเวนคืน จำเลยก็ไม่มีสิทธิที่จะครอบครองปรปักษ์ แม้พระราชบัญญัติที่ราชพัสดุจะบัญญัติให้กระทรวงการคลังเป็นผู้ถือกรรมสิทธิ์ในที่พิพาท แต่เมื่อมีพระราชบัญญัติเวนคืนฯ ให้เวนคืนที่พิพาทแก่กรมทางหลวง กรมทางหลวงจึงเป็นผู้ครอบครองดูแลที่พิพาทโดยตรง และมีอำนาจฟ้องคดีเกี่ยวกับที่พิพาทได้คดีทั้ง ๑๐ สำนวนนี้ศาลชั้นต้นรวมการพิจารณาพิพากษากับคดีอื่นรวม ๒๐ สำนวน โจทก์ทั้งสิบสำนวนฟ้องว่า โจทก์เป็นเจ้าของผู้ครอบครองดูแลรักษาที่สงวนของกรมทางหลวง ที่ตำบลพยุหะ อำเภอพยุหะคีรี จังหวัดนครสวรรค์ เมื่อเดือนเมษายน พุทธศักราช ๒๔๘๕ ได้มีพระราชบัญญัติเวนคืนอสังหาริมทรัพย์เพื่อสร้างทางแยกจากทางหลวงประชาธิปัตย์ ฯ ในท้องที่อำเภอพยุหะคีรี จังหวัดนครสวรรค์ให้แก่กรมทางหลวง จำเลยได้บุกรุกเข้าไปปลูกอาคารลงในที่ดินโจทก์ เป็นเหตุให้โจทก์ไม่อาจใช้ที่ดินได้ตามวัตถุประสงค์ ขอให้ขับไล่จำเลยและบริวารออกไปจากที่พิพาทให้จำเลยรื้อถอนสิ่งปลูกสร้างออกไปจากที่พิพาท ห้ามมิให้เข้าไปเกี่ยวข้องกับที่พิพาท จำเลยทั้งสิบสำนวนให้การว่า จำเลยต่างได้ครอบครองที่พิพาทโดยความสงบเปิดเผยด้วยเจตนาเป็นเจ้าของ และได้กรรมสิทธิ์ในที่ดินพิพาทตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๑๓๘๒ ที่พิพาทได้ถูกเวนคืนแก่กรมทางหลวงมิได้นำเอาที่ดินไปใช้ตามวัตถุประสงค์ของพระราชบัญญัติเวนคืนฯ ที่พิพาทจึงตกเป็นกรรมสิทธิ์ของเจ้าของที่ดินเดิม และที่พิพาทตกเป็นของกระทรวงการคลังตามพระราชบัญญัติที่ราชพัสดุ พ.ศ. ๒๕๑๘ มาตรา ๕ มาตรา ๑๑ โจทก์ไม่มีอำนาจฟ้อง ขอให้ยกฟ้อง ศาลชั้นต้นพิพากษาว่าที่พิพาทเป็นของโจทก์ ให้จำเลยรื้อถอนสิ่งปลูกสร้างออกจากที่พิพาท ห้ามจำเลยและบริวารเข้าเกี่ยวข้องกับที่พิพาท จำเลยอุทธรณ์รวม ๑๖ สำนวน ศาลอุทธรณ์พิพากษายืน จำเลยทั้งสิบสำนวนฎีกา ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า ที่จำเลยทั้งสิบสำนวนฎีกาว่าที่พิพาทที่เวนคืนไปนั้น โจทก์มิได้นำไปใช้ประโยชน์ตามวัตถุประสงค์ในการเวนคืนที่พิพาทจึงมิใช่ที่สาธารณะ จำเลยย่อมมีสิทธิครอบครองปรปักษ์เห็นว่าที่พิพาทยังมิได้มีพระราชบัญญัติเพิกถอนการเวนคืน ที่พิพาทจึงยังคงเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๑๓๐๔ จำเลยจึงมิอาจยกอายุความขึ้นเป็นข้อต่อสู้กับแผ่นดินตามที่บัญญัติไว้ในมาตรา ๑๓๐๔ จำเลยจึงมิอาจยกอายุความขึ้นเป็นข้อต่อสู้กับแผ่นดินตามที่บัญญัติไว้ในมาตรา ๑๓๐๖ ได้ ที่จำเลยฎีกายกมาตรา ๕ และ ๑๑ แห่งพระราชบัญญัติที่ราชพัสดุ มาโต้แย้งว่าที่พิพาทเป็นของกระทรวงการคลังโจทก์จึงไม่มีอำนาจฟ้องนั้น เห็นว่าแม้มาตรา ๕ และมาตรา ๑๑ ดังกล่าวจะบัญญัติให้กระทรวงการคลังเป็นผู้ถือกรรมสิทธิ์ในที่พิพาทก็ตาม แต่ที่พิพาทคดีนี้ได้มีพระราชบัญญัติเวนคืนอสังหาริมทรัพย์เพื่อสร้างทางแยกจากทางหลวงประชาธิปัตย์ ฯ พุทธศักราช ๒๔๘๕ มาตรา ๔ ให้เวนคืนที่พิพาทแก่โจทก์ โจทก์จึงเป็นผู้ครอบครองดูแลที่พิพาทโดยตรงโจทก์จึงมีอำนาจฟ้องจำเลยคดีนี้ พิพากษายืน(สมศักดิ์ เกิดลาภผล-สาระ เสาวมล-ปิ่นทิพย์ สุจริตกุล)ศาลจังหวันครสวรรค์ - นายวินัย บุญพราหมณ์ศาลอุทธรณ์ - นายสุทิน นนทแก้วแหล่งที่มากองผู้ช่วยผู้พิพากษาศาลฎีกาแผนกหมายเลขคดีดำศาลฎีกาหมายเลขคดีดำศาลชั้นต้นหมายเลขคดีแดงศาลชั้นต้นหมายเหตุ