ประกาศสถาปนาประกาศสถาปนาเลื่อนกรมตั้งกรมและตั้งเจ้าพระยา[๑] ศุภมัสดุ พระพุทธศาสนกาล ๒๔๖๘ พรรษา ปัตยุบันสมัยพฤศจิกายนมาสเอกาทสมทิน พุธวาร กาลกำหนดพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดี ศรีสินทรมหาวชิราวุธเอกอัครมหาบุรุษบรมนราธิราช พินิตพระชานารถมหาสมมตวงศ์ อติศัยพงศวิมลรัตน วรขัตติยราชนิกโรดมจาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศ อุภโตสุชาตสังสุทธเคราะหณี จักรีบรมนารถจุฬาลงกรณราชวรางกูร บรมมกุฎนเรนทร์สูรสัตติวงศวิสิษฐ สุสาธิตบุรพาธิการอดุลยกฤษฎาภินิหารอติเรกบุญฤทธิ์ ธัญลักษณวิจิตรโสภาคยสรรพางค มหาชโนตตะมางคประณตบาทบงกชยุคล ประสิทธิสรรพศุภผลอุดมบรมสุขุมาลย ทิพยเทพาวตารไพศาลเกียรติคุณอดุลยพิเศษ สรรพเทเวศรานุรักษ บุริมศักดิสมญาเทพทวาราวดีศรีมหาบุรุษสุตสมบัติ เสนางคนิกรรัตนอัศวโกศลประพนธปรีชา มัทวสมาจารบริบูรณคุณสารสยามาทินคร วรุตเมกราชดิลก มหาปริวารนายกอนันต มหันตวรฤทธิเดช สรรพวิเศษศิรินธรบรมชนกาดิศรสมมต ประสิทธิวรยศมโหดม บรมราชสมบัติ นพปฎลเสวตรฉัตรา ดิฉัตรศิริรัตโนปลักษมหาบรมราชาภิเศกาภิสิต สรรพทศทิศวิชิตไชยสกลมไหศวริยมหาสวามินทรมเหศวรมหินทรมหารามาธิราชวโรดม บรมนารถชาติอาชาวไศรยพุทธาทิไตรรัตนสรณารักษอดุลยศักดิ์อรรคนเรศราธิบดี เมตตากรุณาสีตลหฤไทยอโนปไมยบุญการ สกลไพศาลมหารัษฏาธิเบนทร์ ปรเมนทรธรรมิกมหาราชาธิราช บรมนารถบพิตรพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริห์ว่า สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอเจ้าฟ้าประชาธิปกศักดิเดชน์ฯ กรมขุนสุโขทัยธรรมราชาเปนพระราชโอรสพระองค์น้อยในพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดี ศรีสินทรมหาจุฬาลงกรณ์พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว กับทั้งในสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ สมเด็จพระบรมชนกนาถและสมเด็จพระบรมราชนนีได้ทรงถนอมเลี้ยงไว้ชิดติดพระองค์ตั้งแต่ทรงพระเยาว์มาจนเจริญพระชันมษาสมควรทรงศึกษาตามประเพณีขัติยราชกุมาร จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้เปนนักเรียนนายร้อยพิเศษ ในโรงเรียนนายร้อยทหารบก แล้วโปรดฯให้เสด็จไปทรงศึกษาวิชาการในประเทศอังกฤษ ได้ทรงศึกษาวิชาสามัญในวิทยาลัยอีตันเสร็จแล้วไปทรงศึกษาวิชาการทหารที่โรงเรียนนายร้อยทหาร ณ เมืองวูลิชทรงสามารถสอบวิชาได้เต็มตามหลักสูตร ถึงได้ทรงรับสัญญาบัตรเปนนายร้อยตรีกิติมศักดิ์แห่งกองทัพอังกฤษแล้วเสด็จไปประจำกรมทหารปืนใหญ่ม้าอังกฤษอยู่ที่เมืองออลเดอช๊อดทรงศึกษาน่าที่นายทหารต่อมาจนสำเร็จการศึกษา ในชั้นนี้ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้ดำรงพระยศเปนนายร้อยตรีนอกกองการทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ แล้วเลื่อนขึ้นเปนนายร้อยโทและเปนนายทหารนอกกองกรมทหารปืนใหญ่รักษาพระองค์ด้วยครั้นเสด็จกลับเข้ามารับราชการในชั้นแรกได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เปนตำแหน่งนายทหารคนสนิทพิเศษของ จอมพลสมเด็จพระอนุชาธิราช เจ้าฟ้าฯ กรมหลวงพิศณุโลกประชานาถ เมื่อทรงดำรงตำแหน่งเสนาธิการทหารบกอยู่ก่อนแล้วเลื่อนขึ้นเปนผู้บังคับการกองร้อยทหารปืนใหญ่รักษาพระองค์และเปนนายร้อยเอกต่อมาแล้วโปรดฯ ให้เสด็จไปรับราชการประจำกรมบัญชาการกองทัพน้อยที่ ๒ในตำแหน่งนายทหารฝ่ายเสนาธิการและต่อมาเลื่อนขึ้นเปนนายพันตรี แล้วเปนนายพันโทบังคับการโรงเรียนนายร้อยชั้นปฐม สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าฯกรมขุนสุโขทัยธรรมราชาได้ทรงปฏิบัติราชการสนองพระเดชพระคุณในตำแหน่งน่าที่ต่าง ๆมาโดยเรียบร้อย แต่เผอิญเกิดพระโรคประชวรเรื้อรัง แพทย์มีความเห็นว่าจำจะต้องเสด็จแปรสถานไปรักษาพระองค์ในประเทศที่อากาศเย็นพระโรคจึงจะหายเปนปรกติได้ เพราะเหตุนั้นจึงจำต้องพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ทรงละราชการทั้งปวงในตำแหน่งน่าที่แล้วเสด็จไปรักษาพระองค์อยู่ในยุโรปคราวหนึ่งครั้นหายประชวรสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอฯ มีพระหฤทัยประสงค์จะทรงศึกษาวิชาทหารชั้นสูงขึ้นไปเพื่อจะได้รับราชการสนองพระเดชพระคุณให้เปนประโยชน์ยิ่งขึ้นกว่าแต่ก่อนทรงพระราชดำริห์เห็นชอบด้วย จึงพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ทรงศึกษาวิชาทหารฝรั่งเศสต่อมาได้เสด็จเข้าประจำอยู่ในกรมบัญชาการกองทัพน้อยทหารบกของฝรั่งเศส แล้วเข้าทรงศึกษาวิชาในโรงเรียนฝ่ายเสนาธิการณ กรุงปารีสจนสำเร็จการศึกษา ได้ทรงรับประกาศนียบัตรเปนนายทหารฝ่ายเสนาธิการเสมอเหมือนกับนายทหารฝรั่งเศส แล้วจึงเสด็จกลับและเมื่อเสด็จกลับนั้น ได้โปรดฯให้เสด็จมาทางประเทศสหปาลีรัฐอเมริกาและประเทศญี่ปุ่นเพื่อประโยชน์ในการที่ทรงศึกษาเพิ่มเติมด้วย ครั้นเสด็จกลับคืนมาถึงพระนคร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้เปนตำแหน่งปลัดกรมเสนาธิการทหารบก เลื่อนพระยศขึ้นเปนนายพันเอกและต่อมาได้ทรงรับตำแหน่งเลื่อนขึ้นเปนผู้บัญชาการกองพลทหารบกที่๒ และเปนผู้บังคับการพิเศษกรมทหารปืนใหญ่ที่ ๒ ได้ทรงปฏิบัติราชการมาโดยความสามารถพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระราชปรารภว่าสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าฯกรมขุนสุโขทัยธรรมราชาทรงสามารถรับราชการฝ่ายทหารได้เปนหลักฐานมั่นคงส่วนหนึ่งแล้วสมควรจะทรงศึกษาราชการฝ่ายพลเรือน ให้รอบรู้ราชประเพณีและรัฏฐาภิปาลโนบายสามารถจะเปนกำลังของบ้านเมืองได้อีกทางหนึ่งจึงทรงพระกรุณาโปรดฯ ให้ทรงศึกษาราชกิจต่าง ๆ ที่ในกรมราชเลขาธิการ แล้วโปรดฯให้ทรงสำเร็จราชการรักษาพระนครในเวลาเสด็จไปประทับอยู่นอกมณฑลราชธานีและให้รับราชการต่างพระเนตรพระกรรณ เช่นเปนประธานการประชุมเสนาบดีสภาเปนต้นเปนครั้งเปนคราวมา ได้ทรงสังเกตเห็นสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอเจ้าฟ้าฯ กรมขุนสุโขทัยธรรมราชาทรงปฏิบัติราชการโดยพระวิริยะอุสาหะอันแรงกล้าด้วยความจงรักภักดีต่อใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท และทรงพระสติปัญญาอันสุขุมคัมภีรภาพสมควรไว้วางพระราชหฤทัย เปนเหตุให้พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงชื่นชมโสมนัศด้วยสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมขุนสุโขทัยธรรมราชา ในบัดนี้ก็เปนสมเด็จพระโสทรานุชาธิบดีอยู่แต่พระองค์เดียวปรากฎพระเกียรติคุณและสติปัญญาสามารถจนรับราชการสำคัญสนองพระเดชพระคุณต่างพระเนตรพระกรรณได้เห็นปานนี้สมควรจะเลื่อนพระเกียรติยศให้ใหญ่ยิ่งขึ้นกว่าแต่ก่อนจึงมีพระบรมราชโองการ ดำรัสสั่งให้เลื่อนสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอเจ้าฟ้าประชาธิปกศักดิเดชน์ฯ กรมสุโขทัยธรรมราชา ขึ้นเปนสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอเจ้าฟ้ากรมหลวงมีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าประชาธิปกศักดิเดชน์ชเนศรมหาราชาธิราช จุฬาลงกรณนาถวโรรส อุดมยศอุกฤษฐศักดิ์ อุภัยปักษนาวิลอสัมภินชาติพิสุทธิ์ มหามกุฎราชพงศบริพัตร บรมขัตติยมหารัชฎาภิสิญจน์พรรโษทัยมงคลสมัยสมากร สถาวรวรัจฉริยคุณอดุลยราชกุมาร กรมหลวงสุโขทัยธรรมราชา มุสิกนามทรงศักดินา ๕๐๐๐๐ ตามพระราชกำหนดอย่างสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าต่างกรมในพระบรมราชตระกูลอันสูงศักดิ์ จงทรงเจริญพระชนมายุ พรรณสุขพลปฏิภาณคุณสารสมบัติสรรพสิริสวัสดิ์พิพัฒนมงคล วิบุลยศุภผลสกลเกียรติยศ อิศริยศักดิ์มโหฬารทุกประการเจ้ากรม เปนหลวงสุโขทัยธรรมราชา ถือศักดินา๘๐๐ให้ทรงเลื่อน ปลัดกรมเปนขุนเชียงรายอาณาธิปก ถือศักดินา ๖๐๐สมุห์บัญชี คงเปนหมื่นหนองจิกพศกอำรุงถือศักดินา ๔๐๐ อนึ่งทรงพระราชดำริห์ว่า สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอเจ้าฟ้านิภานภดล วิมลประภาวดี เปนพระราชธิดาพระองค์หนึ่งซึ่งพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีศรีสินทรมหาจุฬาลงกรณ์พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระเมตตากรุณามาก ด้วยทรงพระปัญญาอุสาหะศึกษาวิชาการตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงสังเกตเห็นพระอุปนิสัยว่าทรงพระสติปัญญาสามารถจึงเอาเปนพระราชธุระทรงฝึกสอนพระราชทานเองต่อมาในสมัยเมื่อทรงพระเจริญวัยขึ้นจนรอบรู้ราชกิจแลวิชาการสามารถรับราชการเปนตำแหน่งราชเลขาธิการฝ่ายใน ได้สนองพระเดชพระคุณสมเด็จพระบรมชนกนาถอยู่ใกล้ชิดติดพระองค์มาจนเสด็จสวรรค์คตสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงพระสิเนหาและไว้วางพระราชหฤทัยในสมเด็จเจ้าฟ้านิภานภดลเปนยิ่งนักอนึ่งสมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอพระองค์นี้กอปด้วยพระจรรยามารยาทอันสมควรแก่ขัติยนารีซึ่งสูงศักดิ์สมบูรณ์ทุกประการเปนที่รักใคร่นับถือของพระประยูรญาติทั่วไปไม่มีเว้นแม้คนทั้งหลายอื่นก็ยกย่องพระเกียรติคุณสรรเสริญกันโดยมากในส่วนพระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวนั้นได้ทรงสังเกตเห็นพระคุณสมบัติของสมเด็จเจ้าฟ้านิภานภดลชอบพระราชอัธยาศรัยแต่ยังทรงพระเยาว์ตลอดมาทั้งได้ทรงประจักษ์แจ้งความภักดีซึ่งสมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอพระองค์นี้มีต่อพระองค์มาเปนนิจจึงเปนสมเด็จพระขนิษฐภคินีซึ่งทรงพระเมตตามากพระองค์หนึ่งทรงพระราชดำริห์ว่าบัดนี้สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอเจ้าฟ้านิภานภดลก็ทรงพระเจริญพระชนมายุกาลและสมบูรณ์ด้วยพระเกียรติคุณดังกล่าวมานับว่าทรงสถิตในฐานะซึ่งจะเปนประมุขแห่งพระบรมวงศานุวงศ์ฝ่ายในพระองค์หนึ่งต่อไปภายน่าสมควรจะสถาปนาพระเกียรติยศขึ้นเปนเจ้าฟ้าต่างกรมฝ่ายในอีกพระองค์หนึ่งจึงมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้สถาปนาสมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้านิภานภดลวิมลประภาวดีขึ้นเปนสมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้าต่างกรมฝ่ายใน มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่าสมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้านิภานภดลวิมลประภาวดี กรมขุนอู่ทองเขตขัติยนารีวรรคบริวารทรงศักดินา ๕๐๐๐๐ ตามพระราชกำหนดอย่างสมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้าต่างกรมฝ่ายในจงทรงเจริญพระชนมายุ พรรณ สุข พล ปฏิภาณ คุณสารสมบัติ สรรพสิริสวัสดิ์พิพัฒนมงคลวิบุลยศุภผล สกลเกียรติยศมโหฬาร ทุกประการเจ้ากรม เปนขุนอู่ทองเขตขัติยนารีถือศักดินา ๘๐๐ให้ทรงตั้ง ปลัดกรมเปนหมื่นไตรตรึงษ์ศรีอภิบาล ถือศักดินา ๖๐๐สมุห์บัญชี เปนหมื่นชัยปราการคณารักษ์ถือศักดินา ๓๐๐ให้ผู้ซึ่งได้เลื่อนและรับบรรดาศักดิ์คงบรรดาศักดิ์ทั้ง ๖ทำราชการในหลวงและในกรมตามอย่างธรรมเนียม เจ้ากรม ปลัดกรม สมุห์บัญชีในสมเด็จเจ้าฟ้าต่างกรมทั้งปวงสืบไป ให้มีศุขสวัสดิ์ เจริญเทอญ อนึ่งทรงพระราชดำริห์ว่า พระยาสุรบดินทรสุรินทรฦๅชัยได้ถวายตัวเปนมหาดเล็กวิเศษรับราชการสนองพระเดชพระคุณมาแต่ในรัชกาลสมเด็จพระบรมชนกนาถ พระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีศรีสินทรมหาจุฬาลงกรณ์พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้รับพระราชทานสัญญาบัตรบรรดาศักดิ์เปนนายรองฉัน รองหุ้มแพรมหาดเล็กแล้วเลื่อนเปนจ่าห้าวยุทธการ ในกรมพระตำรวจ และเปนพระศิริไอสวรรย์รับราชการในกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ได้เปนตำแหน่งเจ้ากรมโรงยาฝิ่นหลวงเจ้ากรมสารบรรณ และได้ทำการแทนปลัดทูลฉลองเปนครั้งคราวต่อมาทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ไปรับราชการในกระทรวงมหาดไทยได้เปนข้าหลวงรักษาราชการจังหวัดนครนายก จังหวัดฉะเชิงเทรา แล้วเข้ามารับราชการเปนตำแหน่งเลขานุการของเสนาบดีกระทรวงมหาดไทยได้ศึกษาวิธีการปกครองในสมัยนั้นแล้ว จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯพระราชทานสัญญาบัตรเลื่อนบรรดาศักดิ์ขึ้นเปนพระยาอุทัยมนตรีตำแหน่งผู้ว่าราชการจังหวัดปราจิณบุรี ต่อมาครั้นถึงสมัยเมื่อจัดการมณฑลภาคพายัพต้องการข้าราชการซึ่งทรงคุณความสามารถขึ้นไปรับราชการ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้ย้ายไปรับราชการเปนข้าหลวงประจำนครลำพูน แล้วเปนข้าหลวงประจำนครลำปางและเปนข้าหลวงประจำนครน่าน โดยลำดับมา จนถึงพุทธศักราช ๒๔๔๙ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้เลื่อนขึ้นเปนตำแหน่งสมุหเทศาภิบาลสำเร็จราชการมณฑลพิศณุโลกรับราชการในตำแหน่งนี้มาจนสิ้นรัชกาลที่ ๕ครั้นมาในรัชกาลปัตยุบันทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนบรรดาศักดิ์ขึ้นเปนพระยาสุรบดินทรสุรินทรฦๅชัยอภัยพิริยพาหะ แล้วได้เลื่อนเปนตำแหน่งอุปราชภาคพายัพ รับราชการฉลองพระเดชพระคุณมาจนบัดนี้ในส่วนพระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้ทรงคุ้นเคยกับพระยาสุรบดินทรฯ จนสนิธชิดชอบพระราชอัธยาศัยมาตั้งแต่ยังดำรงพระยศเปนสมเด็จพระยุพราชด้วยพระยาสุรบดินทรฯ ได้เคยจัดการรับเสด็จประพาสมณฑลพายัพเมื่อครั้งยังเปนข้าหลวงประจำนครและต่อมาเมื่อคราวเสด็จประพาสเมืองพระร่วงในมณฑลพิศณุโลก พระยาสุรบดินทรฯ เปนตำแหน่งข้าหลวงเทศาภิบาลก็ได้จัดการรับเสด็จ และตามเสด็จพระราชดำเนิรตลอดทางจนถึงกรุงเทพพระมหานครและเมื่อครั้งเสด็จพระราชดำเนิรเปิดทางรถไฟตอนอุตรดิษฐ พระยาสุรบดินทรฯ ก็ได้จัดการรับเสด็จอีกครั้งหนึ่งครั้นเมื่อได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติแล้วเสด็จพระราชดำเนิรสมโภชพระพุทธชินราชที่จังหวัดพิศณุโลก พระยาสุรบดินทรสุรินทรฦๅชัยก็ได้จัดการรับเสด็จเปนที่พอพระราชหฤทัย ทรงประจักษ์แจ้งความจงรักภักดีของพระยาสุรบดินทรฯตลอดมาส่วนราชการเสือป่า พระยาสุรบดินทรฯได้สมัครเข้าเปนสมาชิกแต่แรกตั้งกอง และได้เอาใจใส่ในน่าที่เปนอย่างดีได้รับพระราชทานเลื่อนยศเปนลำดับมา จนเปนตำแหน่งนายพลเสือป่าผู้บัญชาการกองเสนารักษาดินแดนภาคพายัพและเปนราชองครักษ์อยู่จนบัดนี้ทรงพระราชดำริห์ว่า พระยาสุรบดินทรสุรินทรฦๅชัยเปนผู้มีสติปัญญาสามารถกอปด้วยอุตสาหะวิริยะ มีอัธยาศัยสุภาพโอบอ้อมอารีเปนที่นิยมรักใคร่ของประชาชนโดยมาก บัดนี้ก็เจริญอายุกาล กอปด้วยความชอบความดีและมีความจงรักภักดีในใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ดังพรรณามาสมควรจะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ยกย่องให้มีเกียรติยศสูงยิ่งขึ้นจึงมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้เลื่อนพระยาสุรบดินทรสุรินทรฦๅชัยขึ้นเปนเจ้าพระยามีนามตามตำแหน่งว่าเจ้าพระยาสุรบดินทรสุรินทรฦๅชัย พายัพไผทนรพิทักษ์ จงรักษ์รามนฤนาถประศาสนนัยนิติธารี ศรีจารุจินดากุลวงศ์ ธำรงสัตย์ มัทวสมาจาร ตรัยรัตนวิศาลสรณธาดาอภัยพิริยบรากรมพาหุ ดำรงศักดินา ๑๐๐๐๐ จงเจริญสุขสวัสดิ์ พิพัฒนมงคล ทุกประการเทอญสุกัญญา/ผู้จัดทำ๒๐ ตุลาคม ๒๕๕๒นฤดล/ตรวจ๒๒ ธันวาคม ๒๕๕๓[๑] ราชกิจจานุเบกษาเล่ม ๔๒/-/หน้า ๒๑๖/๑๕ พฤศจิกายน ๒๔๖๘