ประกาศตั้งพระองค์เจ้าและเจ้าพระยา ประกาศตั้งพระองค์เจ้าและเจ้าพระยา[๑] ศุภมัสดุ พระพุทธศาสนกาลเป็นอดีตภาค ๒๔๗๓ พรรษาปัจจุบันนสมัย ดุรงคสมพัตสร พฤศจิกายนมาส อัษฎมสุรทินมนทวาร โดยกาลบริจเฉทพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาประชาธิปก มหันตเดชนดิลกรามาธิบดีเทพยปรียมหาราชรวิวงศ อสัมภินพงศพีระกษัตร บุรุษรัตนราชนิกโรดม จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศอุภโตสุชาตสำศุทธเคราหณี จักรีบรมนาถ จุฬาลงกรณราชวรางกูร มหามกุฏวงศวีรสูรชิษฐราชธรรมทศพิธอุต์กฤษฏนิบุณ อดุลยกฤษฏาภินีร์หาร บูรพาธิการสุสาธิตธันยลักษณวิจิตรเสาภาคยสรรพางค์ มหาชโนตมางคมานท สนธิมตสมันตสมาคม บรมราชสมภารทิพยเทพาวตาร ไพศาลเกียรติคุณ อดุลยศักดิเดช สรรพเทเวศปริยานุรักษมงคลลัคนเนมาหวัย สุโขทัยธรรมราชา อภิเนาวศิลปศึกษา เดชนาวุธ วิชัยยุทธศาสดรโกศลวิมลนรรยพินิตสุจริตสมาจาร ภัทรภิชญานประดิภานสุนทร ประวรศาสโนปสดมภก มูลมุขมาตยวรนายกมหาเสนานีสราชนาวีพยูหโยธโพยมจร บรมเชษฐโสทรสมมต เอกราชยยศสธิคมบรมราชสมบัตินพปฏลเศวตฉัตราดิฉัตร ศรีรัตโนปลักษณ มหาบรมราชชาภิเษกาภิษิกต์สรรพทศทิควิชิตเดโชไชย สกลมไหศวรยมหาสวามินทร มเหศวรมหินทรมหารามาธิราชวโรดมบรมนาถชาติอาชันยาศรัย พุทธาทิไตรรัตนศรณารักษ วิศิษฏศักตอัครนเรศวราธิบดีเมตตากรุณาศีตลหฤทัย อโนปไมยบุนยการ สกลไพศาลมหารัษฎราธิบดินทรปรมินทรธรรมิกมหาราชาธิราช บรมนาถบพิตร พระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริว่า หม่อมเจ้าอลงกฎ ศุขสวัสดิในพระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น ๔ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช สำเร็จวิชชาทหาร ณโรงเรียนนายร้อยทหารบก ตั้งแต่ในรัชชกาลที่ ๕ออกสำรองราชการตามตำแหน่งนายทหารสัญญาบัตรอยู่ในกรมทหารมหาดเล็ก และบังคับกองพันพิเศษกองทหารในมณฑลนครราชสีมาแล้วเลื่อนขึ้นเป็นผู้บังคับการกรมทหารราบที่ ๕ ครั้นได้รับพระราชทานยศชั้นนายพันมีตำแหน่งเป็นรองผู้บังคับการกรมทหารมหาดเล็กแล้ว เป็นผู้บัญชาการกองพลที่ ๗ ประจำมณฑลพิษณุโลกสมเด็จพระบรมชนกาธิราช พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเห็นว่าหม่อมเจ้าอลงกฎได้ทรงปฏิบัติหน้าที่สำคัญเรียบร้อยเป็นผลดีแก่ราชการทหารจึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานยศเป็นนายพลตรีเมื่อปลายรัชชกาลนั้นมาในรัชชกาลที่ ๖ สมเด็จพระบรมเชษฐาธิราชพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯให้ย้ายไปเป็นผู้บัญชาการกองพลที่ ๕ ประจำมณฑลนครราชสีมาก็ทรงบัญชาการทหารบกให้ดำเนิรสู่ความเจริญสถาพรสมพระราชประสงค์ได้รับพระราชทานพานทองเป็นเกียรติยศ แต่นั้นหม่อมเจ้าอลงกฎพยายามปฏิบัติราชการบำเพ็ญหิตประโยชน์ให้เฟื่องฟูแก่ราชการทหารบกยิ่งขึ้นจึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นแม่ทัพที่ ๒ พระราชทานยศเป็นนายพลโทสมัยเมื่อรัฐบาลสยามประกาศสงครามร่วมกับสัมพันธมิตรหมู่ใหญ่หม่อมเจ้าอลงกฎทำหน้าที่เนื่องในสงครามด้วยความอุตสาหและฉลาดไหวพริบยังราชการให้เป็นไปโดยความสงบราบคาบเมื่อถึงรัชชกาลปัจจุบัน ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้เป็นจเรทหารบก ครั้นตำแหน่งเสนาธิการทหารบกว่าลงทรงพระดำริเห็นว่าหม่อมเจ้าอลงกฎมีพิริยปรีชาสามารถตั้ง หฤทัยปฏิบัติราชการในตำแหน่ง ต่าง ๆ เป็นที่ เรียบร้อยได้ผลดี มั่นคงอยู่ในความซื่อสัจสุจริตสมควรจะดำรงตำแหน่งอันสำคัญนี้ได้ จึ่งโปรดเกล้าฯ ให้เป็นเสนาธิการทหารบกต่อมาและเมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๒ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้ออกไปดูการทหารตลอดทั้งการประลองยุทธ์ของญี่ปุ่น แล้วดูการทหารที่ประเทศอินโดจีนก็ได้ผลสมประสงค์แก่ราชการเป็นอย่างดีตามที่หม่อมเจ้าอลงกฎรับราชการสนองพระเดชพระคุณในกระทรวงกลาโหมตั้งแต่เป็นนายทหารชั้นผู้น้อยโดยลำดับมาจนถึงได้เป็นตำแหน่งเสนาธิการทหารบกนี้ย่อมเป็น พะยานปรากฏว่าหม่อมเจ้าอลงกฎทรงคุณวุฒิอันไพบูลย์แม้เป็นผู้สำเร็จวิชชานายร้อยในรุ่นแรกซึ่งยังไม่มีการส่งนักเรียนนายร้อยไปศึกษาต่างประเทศก็สามารถปฏิบัติราชการทหารให้ดำเนิรทัดเทียมความเจริญสมสมัยสำเร็จผลเท่าทันกันกับยุทธศาสตร์ปัจจุบัน อาศัยความปรีชา ใช้สติปัญญาสุขุมรอบคอบประกอบด้วยความอุตสาหพีรยภาพเป็นที่ตั้ง มิได้ถือทิฐิมานะแล้วตกไปในทางที่ผิดมีความประพฤติโอบอ้อมอารีและอ่อนน้อมทั่วไปในพระบรมราชวงศานุวงศ์และข้าราชการทั้งปวงเป็นผู้มีสังคหธรรมเครื่องยึดเหนี่ยวน้ำใจชนประจำอยู่ในกมลนิสสัย มีอัธยาศัยสุภาพน่ารักน่านิยมเป็นที่ต้องตาต้องใจคนหมู่มากแม้นทรงเป็นนายทหารบังคับบัญชากรมกองใด ๆ ก็ตามย่อมเป็นที่จอดใจจงรักของเหล่าผู้น้อยและเป็นที่พอใจใฝ่นิยมของบรรดาผู้ใหญ่ด้วย อันคุณวิเศษนี้นอกจากให้เกิดความนิยมเพราะปัคคหวิธีตามธรรมดาวิสัยยังส่งเสริมนโยบายให้เป็นที่ตั้งทั้งรักทั้งกลัวอย่างสมัครใจ เป็นเหตุให้บังเกิดความสามัคคีเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันแก่บรรดาผู้อยู่ใต้บังคับบัญชาพร้อมที่จะรองรับคำสั่งร่วมมือดำเนิรการโดยเอื้อเฟื้อกลมเกลียวกันทุกขณะซึ่งนับว่าเป็นคุณสมบัติอย่างหนึ่งของหม่อมเจ้าอลงกฎ เป็นปัจจัยเกื้อกูลความเจริญในราชการและเป็นที่พอพระราชหฤทัยแด่สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินทุกรัชชกาลส่วนราชการในพระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ก็ได้รับสนองพระเดชพระคุณเป็นองคมนตรีเป็นราชองครักษ์พิเศษ และเป็นที่ปรึกษาสำหรับเครื่องราชอิสสริยาภรณ์อันมีศักดิ์รามาธิบดีหม่อมเจ้าอลงกฎเป็นผู้ที่ได้ทรงคุ้นเคยต้องพระราชอัธยาศัยมาช้านานจึ่งทรงตระหนักชัดในความจงรักภักดีอันมีต่อใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทโดยมั่นคงทรงพระราชดำริว่าบัดนี้หม่อมเจ้าอลงกฎเจริญวัยวุฒิสมควรจะทรงยกย่องพระอิสสริยยศให้สูงขึ้นทั้งเพื่อเป็นที่เฉลิมพระเกียรติยศพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช อีกพระองค์หนึ่งได้จึ่งมีพระบรมราชโองการมา ณพระบัณฑูรสูรสิงหนาทดำรัสสั่งให้สถาปนาหม่อมเจ้าอลงกฎศุขสวัสดิ ขึ้นเป็นพระองค์เจ้ามีคำนำพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า พระวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าอลงกฏ ครุฑนาม ทรงศักดินา๓๐๐๐ ตามพระราชกำหนดอย่างพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้านั้น จงทรงเจริญพระชนมายุ พรรณ สุขพล ปฏิภาน คุณสารสมบัติ สรรพศิริสวัสดิพิพัฒนมงคลทุกประการอนึ่งทรงพระราชดำริว่า มหาเสวกเอก พระยาบริบูรณ์ราชสมบัติเป็นราชตระกูลผู้หนึ่งซึ่งสืบสายโดยตรงลงมาจากพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกได้รับราชการสนองพระเดชพระคุณในกรมพระคลังข้างที่มาช้านาน ตั้งแต่รัชชกาลสมเด็จพระบรมชนกาธิราชพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในเบื้องต้น สมเด็จพระบรมชนกนาถทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้เป็นนักเรียนหลวงไปศึกษาวิชชา ณ ประเทศอังกฤษอยู่ ๙ ปี ครั้นเสด็จพระราชดำเนิรประพาสยุโรปเมื่อ ร.ศ. ๑๑๖ ตรงกับ พ.ศ. ๒๔๔๐ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้พระยาบริบูรณ์ราชสมบัติตามเสด็จพระราชดำเนิรกลับสู่พระมหานคร โปรดเกล้าฯให้เข้ารับราชการในกรมพระคลังข้างที่ แล้วได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นหลวงประกิจอังกนีภายหลังเลื่อนตำแหน่งและบรรดาศักดิ์ขึ้นเป็นพระสิทธิธนรักษ์ เจ้ากรมการคลังและหุ้นส่วน พระยาบริบูรณ์ราชสมบัติได้ปฏิบัติราชการสมดั่งพระราชประสงค์จนตลอดรัชชกาลที่๕มาในรัชชกาลที่ ๖ สมเด็จพระบรมเชษฐาธิราชพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯเปลี่ยนนามบรรดาศักดิ์เป็นพระบริบูรณ์ราชสมบัติมีตำแหน่งพิเศษเป็นเจ้ากรมพระคลังข้างที่ในพระราชสำนักสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถพระบรมราชชนนี พันปีหลวง ครั้นทรงเห็นว่าเป็นผู้รับราชการสนองพระเดชพระคุณเรียบร้อยเป็นอย่างดีจึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ เลื่อนเป็นพระยาบริบูรณ์ราชสมบัติรองอธิบดีกรมพระคลังข้างที่ มียศเป็นมหาเสวกตรีได้รับพระราชทานพานทองเป็นเกียรติยศ เมื่อได้รับพระราชทานตำแหน่งพิเศษเป็นองคมนตรีแล้วโปรดเกล้าฯ ให้เป็นมหาเสวกโท และอาศัยความที่เป็นผู้มีนิสสัยสัจซื่อมั่นคงในใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทจึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ยกขึ้นเป็นอธิบดีกรมพระคลังข้างที่ มียศเป็นมหาเสวกเอกในสมัยที่กรมธรรมการสังกัดอยู่ในกระทรวงวัง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้เป็นผู้จัดการรักษาศาสนสมบัติกำกับราชการกรมกัลปนาในกรมธรรมการด้วยครั้นถึงรัชชกาลปัจจุบันพระยาบริบูรณ์ราชสมบัติได้รับราชการในตำแหน่งพิเศษต่าง ๆ คือเป็นกรรมการจัดพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินเป็นกรรมการแห่งสภากรรมการจัดการโรงเรียนวชิราวุธวิทยาลัย มีตำแหน่งเป็นเหรัญญิกกิตติมศักดิ์เป็นกรรมการองคมนตรี เป็นนายคลังเงินในสภากรรมการ จัดการ ทำนุบำรุงวัดพระศรีรัตนศาสดารามส่วนราชการในพระองค์พระยาบริบูรณ์ราชสมบัติได้เป็นผู้จัดการดูแลผลประโยชน์ส่วนพระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก่อนแต่เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติตามประวัติการที่กล่าวมา ก็พอจะเห็นได้ว่าพระยาบริบูรณ์ราชสมบัติได้ดำเนิรราชกิจใหญ่น้อยในตำแหน่งหน้าที่ทั้งราชการพิเศษและส่วนพระองค์เรียบร้อยต้องตามพระราชประสงค์มาได้เป็นช้านานพยายามรักษาพระราชทรัพย์ให้ถาวรเป็นปึกแผ่น และประกอบด้วยกุศโลบายอันแยบคายในทางบำรุงวัฒิผลให้พอกพูนวัฒนาการสามารถยังพระราชศฤงคารให้บริบูรณ์เป็นที่อุปถัมภ์พระเกียรติยศ และราชการในกรมพระคลังข้างที่ได้ก้าวหน้าขึ้นสู่ความเจริญในสมัยแห่งพระยาบริบูรณ์ราชสมบัติเป็นอเนกประการแม้ในสมัยที่เศรษฐกิจถึงคราวคับขันพระยาบริบูรณ์ราชสมบัติได้อุตสาหะดำเนิรวิธีด้วยความตรากตรำไม่ย่อท้อจนลุล่วงอุปสรรคมาได้ ทั้งนี้ด้วยสุนทรัธยาศัยสวามิภักดิ์ซื่อตรงจงรักหนักแน่นในพระราชาธิบดีทุกรัชชกาลมิได้หวั่นไหวเพราะอคติอารมณ์ภายนอกประการไร ๆนับว่าเป็นผู้ดำรงตนอยู่ในฐานสมควรแก่เกียรติยศฐานันดรศักดิ์ที่ทรงพระกรุณาชุบเลี้ยงตั้งแต่งไว้ในเวลานี้ก็เจริญวัยวุฒิมากแล้ว สมควรจะทรงยกย่องบรรดาศักดิ์พระยาบริบูรณ์ราชสมบัติให้สูงขึ้นกว่าแต่ก่อนเพื่อเป็นพะยานแห่งการทรงไว้วางพระราชหฤทัยในความสัจซื่อและความสามารถทั้งเพื่อเป็นที่เฉลิมพระเกียรติยศพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจันทรสุเทพได้ผู้หนึ่งจึ่งมีพระบรมราชโองการมา ณพระบัณฑูรสูรสิงหนาทดำรัสสั่งให้สถาปนา พระยาบริบูรณ์ราชสมบัติขึ้นเป็นเจ้าพระยามีสมญาจารึกในหิรัณยบัฏว่า เจ้าพระยาศรีพิพัฒน์ รัตนราชโกษาธิบดีศรีสุเทพจันทรสกูล วรบาทมูลมหาสวามิภักดิ อันดรภิรักษ์ราชศฤงคารพุทธศาสโนฬารศราทธฤตวัต คฤหปติรัตน์มหัทธิกมนตรี อภัยพีรยปรากรมพาหุ อัชนามดำรงศักดินา ๑๐๐๐๐ จงเจริญทีรฆชนมายุ พรรณ สุข สวัสดิพิพัฒนมงคล ธนสารสมบัติบริวารสมบูรณ์ทุกประการเทอญฯสุกัญญา/ผู้จัดทำ๒๐ ตุลาคม ๒๕๕๒นฤดล/ตรวจ๒๒ ธันวาคม ๒๕๕๓[๑] ราชกิจจานุเบกษาเล่ม ๔๗/-/หน้า ๒๔๓/๙ พฤศจิกายน ๒๔๗๓