คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 149/2543หลักกฎหมาย: เดิมที่พิพาทเป็นที่ชายตลิ่งที่น้ำท่วมถึงจึงเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินสำหรับพลเมืองใช้ร่วมกันตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1304(2)ที่พิพาทเพิ่งกลายเป็นที่งอกหลังจากมีการสร้างถนนเมื่อ 4 ถึง 5 ปี มานี้ ดังนั้นก่อนหน้าที่พิพาทเป็นที่งอกแม้โจทก์จะครอบครองมานานเท่าใดก็ไม่ได้กรรมสิทธิ์ หลังจากที่พิพาทกลายเป็นที่งอกที่เชื่อมติดกับที่ดินของจำเลยที่ 1 ที่งอกพิพาทจึงเป็นกรรมสิทธิ์ของจำเลยที่ 1 ด้วย เมื่อโจทก์ครอบครองยังไม่ถึง 10 ปี โจทก์จึงไม่ได้กรรมสิทธิ์ตามมาตรา 1382โจทก์ฟ้องว่า โจทก์เป็นเจ้าของและมีสิทธิครอบครองที่ดินไม่มีหนังสือสำคัญแสดงกรรมสิทธิ์ อยู่ที่หมู่ที่ 5 ตำบลนาเกลือ อำเภอบางละมุง จังหวัดชลบุรี เนื้อที่ประมาณ 72 ตารางวา โดยครอบครองและทำประโยชน์มาประมาณ 30 ปีต่อมาจำเลยที่ 1 ได้ยื่นคำขอรังวัดออกโฉนดที่ดินดังกล่าวโดยอ้างว่าเป็นที่งอกออกจากที่ดินโฉนดเลขที่ 530 ของจำเลยที่ 1 ต่อจำเลยที่ 2 ที่สำนักงานที่ดินจังหวัดชลบุรี จำเลยที่ 2 เห็นว่าไม่ใช่ที่ดินสาธารณะสามารถออกโฉนดที่ดินได้ จึงให้ช่างรังวัดไปรังวัดที่ดินเพื่อออกโฉนดที่ดินให้จำเลยที่ 1 โจทก์ยื่นคำคัดค้านจำเลยที่ 2 เรียกโจทก์และจำเลยที่ 1 ไปทำการสอบสวนเปรียบเทียบ และมีคำสั่งออกโฉนดที่ดินให้แก่จำเลยที่ 1 และระบุว่าหากโจทก์ไม่พอใจคำสั่งดังกล่าวให้ฟ้องต่อศาลภายใน 60 วัน ขอให้พิพากษาว่า โจทก์เป็นเจ้าของและมีสิทธิครอบครองที่พิพาท ห้ามจำเลยที่ 1 เข้ามายุ่งเกี่ยวและขอให้เพิกถอนคำสั่งของจำเลยที่ 2 ลงวันที่ 11 พฤษภาคม 2525 ที่มีคำสั่งให้ออกโฉนดที่ดินให้แก่จำเลยที่ 1 และให้จำเลยที่ 2 ดำเนินการออกโฉนดที่พิพาทให้แก่โจทก์จำเลยที่ 1 ให้การว่า โจทก์ไม่ใช่เจ้าของและไม่มีสิทธิครอบครองที่พิพาทที่ดินดังกล่าวเป็นของจำเลยที่ 1 โดยชอบด้วยกฎหมายเนื่องจากเป็นที่ดินซึ่งงอกออกจากที่ดินของจำเลยที่ 1 ที่พิพาทจึงตกเป็นกรรมสิทธิ์ของจำเลยที่ 1 ตามกฎหมายจำเลยที่ 1 ใช้สิทธิครอบครองใช้ประโยชน์ในที่ดินทั้งแปลงตลอดมา โจทก์มิได้เข้ามาเกี่ยวข้องแต่อย่างใด ขอให้ยกฟ้องระหว่างพิจารณาโจทก์ถึงแก่กรรม นางสาวสุมาลี บุญอนันต์ ทายาทของโจทก์ยื่นคำร้องขอเข้าเป็นคู่ความแทน ศาลชั้นต้นอนุญาต ส่วนจำเลยที่ 1 ตกเป็นคนเสมือนไร้ความสามารถ นางนันทิยา จันทรพิทักษ์ ผู้พิทักษ์ได้ยินยอมให้จำเลยที่ 1 ดำเนินคดีต่อไปได้ และโจทก์ยื่นคำร้องขอถอนฟ้องจำเลยที่ 2 ทนายจำเลยที่ 2 ไม่ค้านศาลชั้นต้นอนุญาตและมีคำสั่งจำหน่ายคดีเฉพาะจำเลยที่ 2ออกจากสารบบความศาลชั้นต้นพิจารณาแล้วพิพากษายกฟ้องโจทก์อุทธรณ์ โดยผู้พิพากษาที่นั่งพิจารณาคดีในศาลชั้นต้นรับรองว่ามีเหตุอันควรอุทธรณ์ในข้อเท็จจริงได้ศาลอุทธรณ์ภาค 1 พิพากษายืน โจทก์ฎีกา โดยผู้พิพากษาที่ได้นั่งพิจารณาคดีในศาลชั้นต้นรับรองว่ามีเหตุสมควรที่จะฎีกาในข้อเท็จจริงได้ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า "ข้อเท็จจริงเบื้องต้นรับฟังได้ว่า ที่พิพาทเป็นที่งอกของที่ดินโฉนดเลขที่ 530 ตำบลนาเกลือ อำเภอบางละมุง จังหวัดชลบุรี มีปัญหาที่ต้องวินิจฉัยตามฎีกาของโจทก์ว่าโจทก์เป็นเจ้าของและมีสิทธิครอบครองที่พิพาทหรือไม่ ศาลฎีกาเห็นว่าเมื่อที่พิพาทเป็นที่งอกของที่ดินโฉนดเลขที่ 530 ของจำเลยที่ 1จำเลยที่ 1 ย่อมเป็นเจ้าของที่พิพาทด้วยตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1308 ดังนั้น โจทก์จะเป็นเจ้าของที่พิพาทได้ก็ต่อเมื่อโจทก์ครอบครองที่พิพาทโดยความสงบและโดยเปิดเผยด้วยเจตนาเป็นเจ้าของครบ 10 ปี ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1382 คดีนี้โจทก์นำสืบว่า ครอบครองที่พิพาทมาประมาณ 30 ปี แล้ว แต่ปรากฏจากคำเบิกความของนางเชื่อม บุญอนันต์ ภริยาโจทก์ตอบทนายจำเลยที่ 1 ถามค้านว่า ในช่วงแรกที่โจทก์ปลูกบ้านนั้นบริเวณที่ปลูกบ้านน้ำท่วมถึงและนายแฉล้ม ศรีชะลัง อดีตผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านท้องที่ที่พิพาทเบิกความเป็นพยานโจทก์ว่า ที่พิพาทมีลักษณะเป็นที่งอกเกิดจากฝนตกชะดินจากภูเขาลงมา เมื่อประมาณ 30 ปี บริเวณที่โจทก์ไปปลูกบ้านเป็นที่ดินที่น้ำทะเลท่วมถึงแต่ปัจจุบันนี้ได้รวมเป็นผืนเดียวกับที่งอกแล้ว นอกจากนี้นางสาวสุมาลี บุญอนันต์บุตรโจทก์เบิกความเป็นพยานโจทก์ว่า เดิมที่พิพาทมีสภาพเป็นทะเลมาก่อน ต่อมาเกิดพายุไต้ฝุ่นทำให้มีดินขึ้นมาบริเวณที่พิพาทจนมีสภาพเป็นที่งอกเชื่อมติดกับที่ดินจำเลยที่ 1 หลังจากนั้นมีการตัดถนนระหว่างที่งอกกับทะเลทำให้น้ำทะเลท่วมไปไม่ถึงที่งอก และนางรัชนี ทรัพย์ประสาน พยานโจทก์อีกปากหนึ่งเบิกความว่า พยานเช่าที่ดินของโจทก์ปลูกบ้านมาประมาณ 15 ถึง 16 ปี แล้วแต่ปัจจุบันไม่ได้อยู่แล้วเนื่องจากไฟไหม้ที่ดินที่เช่ามีสภาพคล้ายที่งอกบางปีน้ำท่วมถึงและที่ดินที่เช่านี้อยู่ด้านบนไม่เกี่ยวกับที่พิพาท และมีการสร้างถนนขึ้นมาเพื่อป้องกันน้ำทะเลท่วมถึงเมื่อประมาณ 4 ถึง 5 ปี หลังจากนั้นปรากฏว่าน้ำท่วมไม่ถึง จากคำเบิกความของพยานโจทก์ดังกล่าวแสดงให้เห็นว่า เดิมที่พิพาทเป็นที่ชายตลิ่งที่น้ำท่วมถึงจึงเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินสำหรับพลเมืองใช้ร่วมกันตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1304(2) ที่พิพาทเพิ่งกลายเป็นที่งอกหลังจากมีการสร้างถนนเมื่อ 4 ถึง 5 ปี มานี้เอง ดังนั้น ก่อนหน้าที่พิพาทเป็นที่งอก แม้โจทก์จะครอบครองมานานเท่าใดก็ไม่ได้กรรมสิทธิ์ หลังจากที่พิพาทกลายเป็นที่งอกอันเป็นกรรมสิทธิ์ของจำเลยที่ 1 แล้ว โจทก์ครอบครองไม่ถึง 10 ปี โจทก์ไม่ได้กรรมสิทธิ์ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1382 โจทก์จึงไม่ใช่เจ้าของที่พิพาทที่ศาลอุทธรณ์ภาค 1 พิพากษายืนตามศาลชั้นต้นให้ยกฟ้องโจทก์นั้น ศาลฎีกาเห็นพ้องด้วย ฎีกาของโจทก์ฟังไม่ขึ้นอนึ่ง คดีนี้แม้โจทก์จะมีคำขอให้เพิกถอนคำสั่งของจำเลยที่ 2 ที่สั่งให้ออกโฉนดที่ดินแก่จำเลยที่ 1 อันเป็นคำขอให้ปลดเปลื้องทุกข์อันไม่อาจคำนวณเป็นราคาเงินได้ตามที่ศาลอุทธรณ์ภาค 1 วินิจฉัยก็ตาม แต่โจทก์ก็ฟ้องขอให้ศาลพิพากษาว่าโจทก์เป็นเจ้าของและมีสิทธิครอบครองที่พิพาท ห้ามจำเลยที่ 1 เข้ามายุ่งเกี่ยว จำเลยที่ 1 ให้การว่าที่พิพาทเป็นที่งอกจากที่ดินมีโฉนดของจำเลยที่ 1 ที่พิพาทเป็นของจำเลยที่ 1 ขอให้ยกฟ้อง กรณีจึงเป็นเรื่องพิพาทกันด้วยกรรมสิทธิ์ในทรัพย์สินอันเป็นคดีมีทุนทรัพย์หรือคดีที่มีคำขอให้ปลดเปลื้องทุกข์อันอาจคำนวณเป็นราคาเงินได้คดีของโจทก์จึงเป็นคดีที่มีคำขอให้ปลดเปลื้องทุกข์อันอาจคำนวณเป็นราคาเงินได้และไม่อาจคำนวณเป็นราคาเงินได้รวมอยู่ด้วย โจทก์ต้องเสียค่าขึ้นศาลตามตาราง 1 ข้อ 3 ท้ายประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง ซึ่งต้องเสียในอัตราสองบาทห้าสิบสตางค์ต่อทุกหนึ่งร้อยบาทตามข้อ 1(ก) แต่ไม่ให้น้อยกว่าสองร้อยบาทตามอัตราในข้อ 2(ก) หรือข้อ 2(ข) แล้วแต่กรณี ดังนั้น ที่ศาลอุทธรณ์ภาค 1 พิพากษาให้คืนค่าขึ้นศาลชั้นต้นและชั้นอุทธรณ์ส่วนที่เกิน 200 บาทแก่โจทก์นั้นจึงไม่ถูกต้อง ศาลฎีกาเห็นสมควรแก้ไขให้ถูกต้อง"พิพากษาแก้เป็นว่า ไม่คืนค่าขึ้นศาลชั้นต้นและชั้นอุทธรณ์ให้โจทก์ นอกจากที่แก้คงให้เป็นไปตามคำพิพากษาศาลอุทธรณ์ภาค 1 ดูฉบับย่อฎีกาตัดสินเกี่ยวกับปัญหาข้อกฎหมายคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 149/2543นาย บุญเหลือ บุญอนันต์โจทก์เรือเอก เอนก ปุโรดม กับพวกจำเลย ป.พ.พ. ม. 1304, ม. 1308, ม. 1382เดิมที่พิพาทเป็นที่ชายตลิ่งที่น้ำท่วมถึงจึงเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินสำหรับพลเมืองใช้ร่วมกันตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1304(2)ที่พิพาทเพิ่งกลายเป็นที่งอกหลังจากมีการสร้างถนนเมื่อ 4 ถึง 5 ปี มานี้ ดังนั้นก่อนหน้าที่พิพาทเป็นที่งอกแม้โจทก์จะครอบครองมานานเท่าใดก็ไม่ได้กรรมสิทธิ์ หลังจากที่พิพาทกลายเป็นที่งอกที่เชื่อมติดกับที่ดินของจำเลยที่ 1 ที่งอกพิพาทจึงเป็นกรรมสิทธิ์ของจำเลยที่ 1 ด้วย เมื่อโจทก์ครอบครองยังไม่ถึง 10 ปี โจทก์จึงไม่ได้กรรมสิทธิ์ตามมาตรา 1382โจทก์ฟ้องว่า โจทก์เป็นเจ้าของและมีสิทธิครอบครองที่ดินไม่มีหนังสือสำคัญแสดงกรรมสิทธิ์ อยู่ที่หมู่ที่ 5 ตำบลนาเกลือ อำเภอบางละมุง จังหวัดชลบุรี เนื้อที่ประมาณ 72 ตารางวา โดยครอบครองและทำประโยชน์มาประมาณ 30 ปีต่อมาจำเลยที่ 1 ได้ยื่นคำขอรังวัดออกโฉนดที่ดินดังกล่าวโดยอ้างว่าเป็นที่งอกออกจากที่ดินโฉนดเลขที่ 530 ของจำเลยที่ 1 ต่อจำเลยที่ 2 ที่สำนักงานที่ดินจังหวัดชลบุรี จำเลยที่ 2 เห็นว่าไม่ใช่ที่ดินสาธารณะสามารถออกโฉนดที่ดินได้ จึงให้ช่างรังวัดไปรังวัดที่ดินเพื่อออกโฉนดที่ดินให้จำเลยที่ 1 โจทก์ยื่นคำคัดค้านจำเลยที่ 2 เรียกโจทก์และจำเลยที่ 1 ไปทำการสอบสวนเปรียบเทียบ และมีคำสั่งออกโฉนดที่ดินให้แก่จำเลยที่ 1 และระบุว่าหากโจทก์ไม่พอใจคำสั่งดังกล่าวให้ฟ้องต่อศาลภายใน 60 วัน ขอให้พิพากษาว่า โจทก์เป็นเจ้าของและมีสิทธิครอบครองที่พิพาท ห้ามจำเลยที่ 1 เข้ามายุ่งเกี่ยวและขอให้เพิกถอนคำสั่งของจำเลยที่ 2 ลงวันที่ 11 พฤษภาคม 2525 ที่มีคำสั่งให้ออกโฉนดที่ดินให้แก่จำเลยที่ 1 และให้จำเลยที่ 2 ดำเนินการออกโฉนดที่พิพาทให้แก่โจทก์จำเลยที่ 1 ให้การว่า โจทก์ไม่ใช่เจ้าของและไม่มีสิทธิครอบครองที่พิพาทที่ดินดังกล่าวเป็นของจำเลยที่ 1 โดยชอบด้วยกฎหมายเนื่องจากเป็นที่ดินซึ่งงอกออกจากที่ดินของจำเลยที่ 1 ที่พิพาทจึงตกเป็นกรรมสิทธิ์ของจำเลยที่ 1 ตามกฎหมายจำเลยที่ 1 ใช้สิทธิครอบครองใช้ประโยชน์ในที่ดินทั้งแปลงตลอดมา โจทก์มิได้เข้ามาเกี่ยวข้องแต่อย่างใด ขอให้ยกฟ้องระหว่างพิจารณาโจทก์ถึงแก่กรรม นางสาวสุมาลี บุญอนันต์ ทายาทของโจทก์ยื่นคำร้องขอเข้าเป็นคู่ความแทน ศาลชั้นต้นอนุญาต ส่วนจำเลยที่ 1 ตกเป็นคนเสมือนไร้ความสามารถ นางนันทิยา จันทรพิทักษ์ ผู้พิทักษ์ได้ยินยอมให้จำเลยที่ 1 ดำเนินคดีต่อไปได้ และโจทก์ยื่นคำร้องขอถอนฟ้องจำเลยที่ 2 ทนายจำเลยที่ 2 ไม่ค้านศาลชั้นต้นอนุญาตและมีคำสั่งจำหน่ายคดีเฉพาะจำเลยที่ 2ออกจากสารบบความศาลชั้นต้นพิจารณาแล้วพิพากษายกฟ้องโจทก์อุทธรณ์ โดยผู้พิพากษาที่นั่งพิจารณาคดีในศาลชั้นต้นรับรองว่ามีเหตุอันควรอุทธรณ์ในข้อเท็จจริงได้ศาลอุทธรณ์ภาค 1 พิพากษายืน โจทก์ฎีกา โดยผู้พิพากษาที่ได้นั่งพิจารณาคดีในศาลชั้นต้นรับรองว่ามีเหตุสมควรที่จะฎีกาในข้อเท็จจริงได้ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า "ข้อเท็จจริงเบื้องต้นรับฟังได้ว่า ที่พิพาทเป็นที่งอกของที่ดินโฉนดเลขที่ 530 ตำบลนาเกลือ อำเภอบางละมุง จังหวัดชลบุรี มีปัญหาที่ต้องวินิจฉัยตามฎีกาของโจทก์ว่าโจทก์เป็นเจ้าของและมีสิทธิครอบครองที่พิพาทหรือไม่ ศาลฎีกาเห็นว่าเมื่อที่พิพาทเป็นที่งอกของที่ดินโฉนดเลขที่ 530 ของจำเลยที่ 1จำเลยที่ 1 ย่อมเป็นเจ้าของที่พิพาทด้วยตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1308 ดังนั้น โจทก์จะเป็นเจ้าของที่พิพาทได้ก็ต่อเมื่อโจทก์ครอบครองที่พิพาทโดยความสงบและโดยเปิดเผยด้วยเจตนาเป็นเจ้าของครบ 10 ปี ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1382 คดีนี้โจทก์นำสืบว่า ครอบครองที่พิพาทมาประมาณ 30 ปี แล้ว แต่ปรากฏจากคำเบิกความของนางเชื่อม บุญอนันต์ ภริยาโจทก์ตอบทนายจำเลยที่ 1 ถามค้านว่า ในช่วงแรกที่โจทก์ปลูกบ้านนั้นบริเวณที่ปลูกบ้านน้ำท่วมถึงและนายแฉล้ม ศรีชะลัง อดีตผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านท้องที่ที่พิพาทเบิกความเป็นพยานโจทก์ว่า ที่พิพาทมีลักษณะเป็นที่งอกเกิดจากฝนตกชะดินจากภูเขาลงมา เมื่อประมาณ 30 ปี บริเวณที่โจทก์ไปปลูกบ้านเป็นที่ดินที่น้ำทะเลท่วมถึงแต่ปัจจุบันนี้ได้รวมเป็นผืนเดียวกับที่งอกแล้ว นอกจากนี้นางสาวสุมาลี บุญอนันต์บุตรโจทก์เบิกความเป็นพยานโจทก์ว่า เดิมที่พิพาทมีสภาพเป็นทะเลมาก่อน ต่อมาเกิดพายุไต้ฝุ่นทำให้มีดินขึ้นมาบริเวณที่พิพาทจนมีสภาพเป็นที่งอกเชื่อมติดกับที่ดินจำเลยที่ 1 หลังจากนั้นมีการตัดถนนระหว่างที่งอกกับทะเลทำให้น้ำทะเลท่วมไปไม่ถึงที่งอก และนางรัชนี ทรัพย์ประสาน พยานโจทก์อีกปากหนึ่งเบิกความว่า พยานเช่าที่ดินของโจทก์ปลูกบ้านมาประมาณ 15 ถึง 16 ปี แล้วแต่ปัจจุบันไม่ได้อยู่แล้วเนื่องจากไฟไหม้ที่ดินที่เช่ามีสภาพคล้ายที่งอกบางปีน้ำท่วมถึงและที่ดินที่เช่านี้อยู่ด้านบนไม่เกี่ยวกับที่พิพาท และมีการสร้างถนนขึ้นมาเพื่อป้องกันน้ำทะเลท่วมถึงเมื่อประมาณ 4 ถึง 5 ปี หลังจากนั้นปรากฏว่าน้ำท่วมไม่ถึง จากคำเบิกความของพยานโจทก์ดังกล่าวแสดงให้เห็นว่า เดิมที่พิพาทเป็นที่ชายตลิ่งที่น้ำท่วมถึงจึงเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินสำหรับพลเมืองใช้ร่วมกันตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1304(2) ที่พิพาทเพิ่งกลายเป็นที่งอกหลังจากมีการสร้างถนนเมื่อ 4 ถึง 5 ปี มานี้เอง ดังนั้น ก่อนหน้าที่พิพาทเป็นที่งอก แม้โจทก์จะครอบครองมานานเท่าใดก็ไม่ได้กรรมสิทธิ์ หลังจากที่พิพาทกลายเป็นที่งอกอันเป็นกรรมสิทธิ์ของจำเลยที่ 1 แล้ว โจทก์ครอบครองไม่ถึง 10 ปี โจทก์ไม่ได้กรรมสิทธิ์ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1382 โจทก์จึงไม่ใช่เจ้าของที่พิพาทที่ศาลอุทธรณ์ภาค 1 พิพากษายืนตามศาลชั้นต้นให้ยกฟ้องโจทก์นั้น ศาลฎีกาเห็นพ้องด้วย ฎีกาของโจทก์ฟังไม่ขึ้นอนึ่ง คดีนี้แม้โจทก์จะมีคำขอให้เพิกถอนคำสั่งของจำเลยที่ 2 ที่สั่งให้ออกโฉนดที่ดินแก่จำเลยที่ 1 อันเป็นคำขอให้ปลดเปลื้องทุกข์อันไม่อาจคำนวณเป็นราคาเงินได้ตามที่ศาลอุทธรณ์ภาค 1 วินิจฉัยก็ตาม แต่โจทก์ก็ฟ้องขอให้ศาลพิพากษาว่าโจทก์เป็นเจ้าของและมีสิทธิครอบครองที่พิพาท ห้ามจำเลยที่ 1 เข้ามายุ่งเกี่ยว จำเลยที่ 1 ให้การว่าที่พิพาทเป็นที่งอกจากที่ดินมีโฉนดของจำเลยที่ 1 ที่พิพาทเป็นของจำเลยที่ 1 ขอให้ยกฟ้อง กรณีจึงเป็นเรื่องพิพาทกันด้วยกรรมสิทธิ์ในทรัพย์สินอันเป็นคดีมีทุนทรัพย์หรือคดีที่มีคำขอให้ปลดเปลื้องทุกข์อันอาจคำนวณเป็นราคาเงินได้คดีของโจทก์จึงเป็นคดีที่มีคำขอให้ปลดเปลื้องทุกข์อันอาจคำนวณเป็นราคาเงินได้และไม่อาจคำนวณเป็นราคาเงินได้รวมอยู่ด้วย โจทก์ต้องเสียค่าขึ้นศาลตามตาราง 1 ข้อ 3 ท้ายประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง ซึ่งต้องเสียในอัตราสองบาทห้าสิบสตางค์ต่อทุกหนึ่งร้อยบาทตามข้อ 1(ก) แต่ไม่ให้น้อยกว่าสองร้อยบาทตามอัตราในข้อ 2(ก) หรือข้อ 2(ข) แล้วแต่กรณี ดังนั้น ที่ศาลอุทธรณ์ภาค 1 พิพากษาให้คืนค่าขึ้นศาลชั้นต้นและชั้นอุทธรณ์ส่วนที่เกิน 200 บาทแก่โจทก์นั้นจึงไม่ถูกต้อง ศาลฎีกาเห็นสมควรแก้ไขให้ถูกต้อง"พิพากษาแก้เป็นว่า ไม่คืนค่าขึ้นศาลชั้นต้นและชั้นอุทธรณ์ให้โจทก์ นอกจากที่แก้คงให้เป็นไปตามคำพิพากษาศาลอุทธรณ์ภาค 1(ชวลิต ยอดเณร-ปราโมทย์ ชพานนท์-สุเมธ ตังคจิวางกูร)แหล่งที่มาสำนักงานส่งเสริมงานตุลาการแผนกหมายเลขคดีดำศาลฎีกาหมายเลขคดีดำศาลชั้นต้นหมายเลขคดีแดงศาลชั้นต้นหมายเหตุประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1308 บัญญัติว่าที่ดินแปลงใดเกิดที่งอกริมตลิ่ง ที่งอกย่อมเป็นทรัพย์สินของเจ้าของที่ดินแปลงนั้น จากบทบัญญัติดังกล่าวบัญญัติให้เจ้าของที่ดินที่มีที่งอกริมตลิ่งเกิดขึ้นเป็นเจ้าของที่งอกด้วย คำว่าเจ้าของนี้มิได้บัญญัติว่าเป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์หรือผู้มีสิทธิครอบครอง ดังนั้นจึงรวมถึงผู้มีสิทธิครอบครองด้วย คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2346/2523 ผู้ซึ่งมีสิทธิครอบครองที่ดินตามหนังสือรับรองการทำประโยชน์ของที่ดินแปลงใด ย่อมมีสิทธิครอบครองที่งอกริมตลิ่งของที่ดินแปลงนั้นด้วย หากที่ดินแปลงใดมีเจ้าของเกินกว่า 1 คน เมื่อยังไม่มีการแบ่งแยกการครอบครองหากเกิดที่งอกริมตลิ่งขึ้น เจ้าของทุกคนย่อมเป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์ร่วมกันในที่งอกริมตลิ่งด้วย คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1626/2521 ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1308 บัญญัติว่า ที่ดินแปลงใดเกิดที่งอกริมตลิ่ง ที่งอกย่อมเป็นทรัพย์สินของเจ้าของที่ดินแปลงนั้น เมื่อโจทก์จำเลยถือกรรมสิทธิ์ร่วมกันในที่ดินโดยไม่ระบุว่าส่วนของคนใดมีเท่าใด และไม่มีข้อตกลงเรื่องที่งอกเป็นอย่างอื่น ต้องถือว่าโจทก์จำเลยมีกรรมสิทธิ์เท่า ๆ กัน เมื่อยังไม่มีการแบ่งแยกการครอบครองโดยเด็ดขาด จำเลยอ้างว่าครอบครองยึดถือที่งอกแต่ผู้เดียวมิได้เพราะเป็นการยึดถือแทนโจทก์เจ้าของรวมด้วย โจทก์จำเลยจึงเป็นเจ้าของที่งอกที่ดินโฉนดนี้ร่วมกัน หากที่ดินที่เกิดที่งอกริมตลิ่งเป็นทางสาธารณะ ย่อมทำให้ที่งอกริมตลิ่งเป็นส่วนควบของทางสาธารณะด้วย คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2393/2523 ที่พิพาทเป็นที่งอกริมตลิ่ง แต่ตลิ่งที่ที่ดินงอกนั้นเป็นทางสาธารณประโยชน์อันเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินประเภททรัพย์สินสำหรับพลเมืองใช้ร่วมกัน ดังนั้น ที่งอกริมตลิ่งดังกล่าวจึงเป็นสาธารณประโยชน์อันเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินด้วย ผู้ใดจะมีกรรมสิทธิ์หรือสิทธิครอบครองไม่ได้ แม้จำเลยได้ทำสัญญาเช่าที่งอกนั้นจากโจทก์ โจทก์ก็ไม่มีสิทธิให้เช่าและย่อมไม่มีอำนาจฟ้องขับไล่จำเลยได้ ที่งอกริมตลิ่งนี้ตกเป็นของเจ้าของที่ดินตามบทบัญญัติกฎหมาย โดยดูจากสภาพความเป็นจริง มิได้อยู่ภายใต้บทบัญญัติประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1299 วรรคสอง แม้จะยังมิได้ดำเนินการทางทะเบียนก็เป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์โดยชอบ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1860/2539 เมื่อที่งอกอยู่ติดกับที่ดินมีโฉนดที่งอกย่อมเป็นส่วนหนึ่งของที่ดินแปลงดังกล่าวและเป็นกรรมสิทธิ์โดยหลักส่วนควบด้วยผลของกฎหมายไม่จำต้องรังวัดขึ้นทะเบียนเป็นหลักฐานว่าเป็นที่ดินส่วนหนึ่งของที่ดินตามโฉนดเดิมเสียก่อนแล้วที่งอกจึงจะเป็นที่ดินมีกรรมสิทธิ์ ที่ที่งอกนี้ไม่ว่าจะเกิดขึ้นในที่ดินของเอกชนหรือสาธารณสมบัติก็ตาม ก็ถือเป็นที่งอกริมตลิ่งที่ตกเป็นทรัพย์สินของเจ้าของที่ดินแปลงที่เกิดที่งอก คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 779/2536 แม้จะเกิดที่งอกริมตลิ่งเข้าไปในทางน้ำสาธารณะ อันเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินใช้ประโยชน์เพื่อการชลประทานก็ไม่ทำให้กรรมสิทธิ์ซึ่งตกได้แก่เจ้าของที่ดินที่เกิดที่งอกนั้นเปลี่ยนแปลงไป เจ้าของที่ดินที่เกิดที่งอกย่อมนำไปขอออกโฉนดที่ดินได้ หลักประการสำคัญที่จะเกิดที่งอกริมตลิ่งได้นั้น ประกอบด้วยเงื่อนไขสำคัญดังนี้ 1. จะต้องมีริมตลิ่ง กล่าวคือ ที่ดินที่เกิดที่งอกริมตลิ่งได้นั้นจะต้องมีส่วนใดส่วนหนึ่งอยู่ติดกับน้ำ ไม่ว่าจะเป็นหนอง คลอง บึง แม่น้ำ ทะเล ทะเลสาบ 2. ที่งอกนั้นจะต้องเกิดขึ้นตามธรรมชาติ มิใช่เกิดจากการกระทำของมนุษย์ 2.1 การถมดินออกไปไม่ถือว่าเป็นที่งอก คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 534/2485 ลำคลองที่ถมเป็นถนนขึ้นไม่เรียกว่าที่งอกริมตลิ่ง 2.2 หากบางฤดูน้ำท่วมถึง ไม่ถือว่าเป็นที่งอกริมตลิ่ง คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2199/2515 คันคลองสาธารณะซึ่งน้ำท่วมถึงทุกปีในฤดูน้ำ เป็นที่ชายตลิ่งเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินประเภททรัพย์สินสำหรับพลเมืองใช้ร่วมกัน ผู้ใดหามีกรรมสิทธิ์หรือสิทธิครอบครองไม่ 2.3 ลำรางสาธารณประโยชน์หรือลำคลอง คูน้ำ หรือแหล่งน้ำอื่นซึ่งเป็นสาธารณประโยชน์ หากตื้นเขิน ไม่ถือเป็นที่งอก คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1189/2535 ลำรางสาธารณประโยชน์สำหรับระบายน้ำจากภูเขาซึ่งมีมานานแล้วเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินที่ราษฎรใช้ประโยชน์ร่วมกันแม้ต่อมาจะตื้นเขินตามธรรมชาติหรือมีผู้ถมดินรุกล้ำเข้ามาไม่มีสภาพเป็นทางระบายน้ำต่อไป และไม่มีราษฎรใช้ประโยชน์ก็ตาม เมื่อยังไม่มีการตราพระราชกฤษฎีกาเพิกถอนสภาพการเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดิน ที่ดินนั้นก็ยังเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินอยู่เช่นเดิม 3. การงอกของที่ริมตลิ่งนั้นจะต้องงอกจากริมตลิ่งออกไป มิใช่งอกจากที่อื่นเข้ามา คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1189/2535 ที่งอกริมตลิ่งหมายถึงที่ดินที่งอกไปจากตลิ่งตามธรรมชาติซึ่งเกิดจากการที่สายน้ำพัดพาดินจากที่อื่นมาทับถมกันริมตลิ่งจนเกิดที่งอกขึ้น มิใช่งอกจากที่อื่นเข้ามาหาตลิ่ง คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 195/2523 ที่งอกริมตลิ่ง หมายถึงที่ดินที่งอกไปจากตลิ่งมิใช่งอกจากที่อื่นเข้ามาหาตลิ่งแม้หนองน้ำจะตื้นเขินขึ้นมีระดับเสมอกับที่ดินโจทก์ที่ล้อมรอบหนองน้ำอยู่ก็มิใช่ที่งอกริมตลิ่ง เพราะมิได้งอกออกจากตลิ่งที่ดินโจทก์ การที่หนองน้ำสาธารณะกลายสภาพเป็นที่ตื้นเขินทั้งแปลงเช่นนี้ แม้ต่อมาพลเมืองจะไม่ได้ใช้ประโยชน์ร่วมกันโดยโจทก์เข้าทำนาแต่ผู้เดียว ถ้ายังไม่มีพระราชกฤษฎีกาให้ถอนสภาพจากการเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินสำหรับพลเมืองใช้ร่วมกัน หนองน้ำดังกล่าวก็ยังคงมีสภาพเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินอยู่ตามเดิม คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 7435/2540 เดิมที่ดินของโจทก์ทางด้านทิศตะวันออกติดแม่น้ำ แต่ปัจจุบันติดที่ดินพิพาท ที่ดินพิพาทยาวไปทางแม่น้ำ 61.8 เมตร สภาพของที่ดินพิพาทกับที่ดินอื่นซึ่งติดกับที่ดินพิพาทเป็นแนวยาวทอดไปตามริมแม่น้ำหลายกิโลเมตร ที่ดินพิพาทส่วนที่ติดกับที่ดินของโจทก์มีลักษณะเป็นที่ลุ่มต่ำกว่าที่ดินโจทก์ จากที่ดินพิพาทส่วนที่เป็นที่ลุ่มขึ้นไปทางทิศเหนือมีลักษณะค่อย ๆ ลุ่มลึกลงบางตอนลึกท่วมศีรษะส่วนทางด้านทิศใต้ก็เช่นเดียวกันแต่ลักษณะลุ่มลึกน้อยกว่าเมื่อที่ดินพิพาทและที่ดินที่ทอดเป็นแนวยาวไปตามแนวแม่น้ำนั้น เกิดจากกระแสน้ำได้เซาะที่ดินฝั่งตรงกันข้ามและบริเวณดังกล่าวน้ำไม่ไหลหมุนเวียน ส่วนทางด้านทิศตะวันออกของที่ดินโจทก์กับที่ดินพิพาทเดิมมีลำรางคั่น น้ำท่วมถึงทุกปี แต่ระยะหลังลำรางตื้นเขินเพราะมีเขื่อนกั้นทำให้เปลี่ยนทางเดิน เป็นที่งอกยาวไปตามแนวแม่น้ำที่ดินพิพาทมิได้เกิดจากการที่น้ำพัดพาเอาดินมาจากที่อื่นมาทับถมกันที่ริมตลิ่งตามธรรมชาติจนน้ำท่วมไม่ถึงทำให้เกิดที่ดินงอกออกไปจากริมตลิ่ง แต่เป็นทางน้ำตื้นเขินขึ้นเพราะน้ำเปลี่ยนทางเดิน และเดิมที่ดินพิพาทเป็นเกาะมีลำคลองกั้นกลางระหว่างที่ดินพิพาทกับที่ดินของโจทก์ทางทิศเหนือและทางทิศใต้มีคลอง แต่ทางราชการได้ปิดกั้นคลองทำให้ลำคลองที่กั้นกลางระหว่างที่ดินพิพาทกับที่ดินโจทก์ตื้นเขินน้ำท่วมไม่ถึงที่ดินพิพาทจึงไปติดกับที่ดินของโจทก์ ซึ่งแสดงให้เห็นว่าเดิมสภาพที่ดินพิพาทเป็นเกาะเมื่อลำรางที่กั้นระหว่างที่ดินพิพาทกับที่ดินของโจทก์นั้นตื้นเขินและน้ำท่วมไม่ถึง ที่ดินพิพาทจึงติดกับที่ดินของโจทก์ ที่ดินพิพาทจึงมิใช่ที่ดินที่งอกออกไปจากริมตลิ่งของที่ดินโจทก์ตามธรรมชาติ แต่เป็นท้องทางน้ำที่ตื้นเขินแล้วขยายเข้ามาติดที่ดินของโจทก์ที่ดินพิพาทจึงมิใช่ที่งอกริมตลิ่งของที่ดินโจทก์ เมื่อตามกฎหมายบัญญัติให้ที่งอกริมตลิ่งเป็นทรัพย์สินของเจ้าของที่ดินแปลงนั้น ดังนั้นในการทำนิติกรรมที่ดินแปลงที่มีที่งอกริมตลิ่งอยู่ด้วยย่อมรวมถึงที่งอกนั้นด้วย คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 662/2507 ที่ดินมีโฉนดของจำเลยมีที่งอกริมตลิ่งจำเลยย่อมได้มาซึ่งกรรมสิทธิ์ในที่งอกนี้ รวมกับกรรมสิทธิ์ในที่ดินตามโฉนด เมื่อจำเลยจำนองที่ดินโฉนดนี้และเมื่อโอนที่ดินแปลงนี้เป็นการชำระหนี้จำนอง ถ้าไม่ต้องการจำนองและโอนส่วนที่เป็นที่งอกด้วย จำเลยก็ต้องแสดงเจตนาไว้ให้ชัดมิฉะนั้นที่งอกนั้นจะต้องติดไปด้วย หากเจ้าของได้แยกส่วนที่เป็นที่งอกออกต่างหากจากโฉนดเดิม ก็ถือว่าเป็นที่ดินคนละแปลง คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 92/2507 ที่ดินของลูกหนี้แปลงหนึ่งเป็นที่ดินมีโฉนดลูกหนี้ได้แยกที่งอกริมตลิ่งของที่ดินแปลงนี้ไปแจ้งการครอบครองตามแบบ ส.ค.1 ไว้ในการขายทอดตลาดเจ้าพนักงานพิทักษ์ทรัพย์มีอำนาจแยกขายที่ดินตามโฉนดกับที่งอกริมตลิ่งของที่ดินตามโฉนดนั้นเป็นคนละแปลงได้ ผู้ร้องทราบว่าเจ้าพนักงานพิทักษ์ทรัพย์จะแยกขายที่ดินดังกล่าวออกเป็น 2 แปลง และได้ซื้อเฉพาะที่ดินมีโฉนดไว้เพียงแปลงเดียว ผู้ร้องจะอ้างว่าได้กรรมสิทธิ์ที่งอกริมตลิ่งซึ่งแยกขายเป็นอีกแปลงหนึ่งไม่ได้ เมื่อที่งอกริมตลิ่งเป็นทรัพย์สินของเจ้าของที่ดิน ที่งอกริมตลิ่งก็สามารถถูกแย่งการครอบครองได้ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 905/2508 ที่งอกหน้าที่ดินเมื่อมีผู้ครอบครองเป็นสัดส่วนโดยความสงบและเปิดเผยด้วยเจตนาเป็นเจ้าของมากกว่า 10 ปี ที่งอกนั้นย่อมตกเป็นกรรมสิทธิ์ของผู้ครอบครอง สำหรับข้อเท็จจริงในคดีที่หมายเหตุนี้ จำเลยที่ 1 เป็นเจ้าของที่ดินซึ่งอยู่ติดริมทะเล ต่อมาได้มีที่ดินยื่นออกไปในทะเล ได้ความจากพยานโจทก์บางปากว่าส่วนที่งอกซึ่งเป็นที่พิพาทเกิดจากฝนตกชะดินจากภูเขาลงมา บางปากเบิกความว่าเกิดพายุไต้ฝุ่นทำให้มีดินขึ้นมาบริเวณที่พิพาทจนมีสภาพเป็นที่งอกเชื่อมติดกับที่ดินจำเลยที่ 1 จากนั้นมีการตัดถนนระหว่างที่งอกกับทะเลทำให้น้ำทะเลท่วมไม่ถึงที่งอก จากข้อเท็จจริงที่ได้จากคำเบิกความของพยานโจทก์ดังกล่าวเมื่อเทียบกับคำพิพากษาศาลฎีกาที่ยกมาดังกล่าวข้างต้นทำให้เห็นว่าที่ดินพิพาทในคดีนี้น่าจะมิใช่ที่งอกริมตลิ่ง อย่างไรก็ตามหากไม่ใช่ที่งอกริมตลิ่งก็ยังคงเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดิน โจทก์จะอ้างการครอบครองไม่ได้เช่นเดียวกัน ดังนั้นที่ศาลฎีกาพิพากษายกฟ้องโจทก์จึงชอบแล้ว ศิริชัย วัฒนโยธินคำพิพากษา: โจทก์ฟ้องว่า โจทก์เป็นเจ้าของและมีสิทธิครอบครองที่ดินไม่มีหนังสือสำคัญแสดงกรรมสิทธิ์ อยู่ที่หมู่ที่ 5 ตำบลนาเกลือ อำเภอบางละมุง จังหวัดชลบุรี เนื้อที่ประมาณ 72 ตารางวา โดยครอบครองและทำประโยชน์มาประมาณ 30 ปีต่อมาจำเลยที่ 1 ได้ยื่นคำขอรังวัดออกโฉนดที่ดินดังกล่าวโดยอ้างว่าเป็นที่งอกออกจากที่ดินโฉนดเลขที่ 530 ของจำเลยที่ 1 ต่อจำเลยที่ 2 ที่สำนักงานที่ดินจังหวัดชลบุรี จำเลยที่ 2 เห็นว่าไม่ใช่ที่ดินสาธารณะสามารถออกโฉนดที่ดินได้ จึงให้ช่างรังวัดไปรังวัดที่ดินเพื่อออกโฉนดที่ดินให้จำเลยที่ 1 โจทก์ยื่นคำคัดค้านจำเลยที่ 2 เรียกโจทก์และจำเลยที่ 1 ไปทำการสอบสวนเปรียบเทียบ และมีคำสั่งออกโฉนดที่ดินให้แก่จำเลยที่ 1 และระบุว่าหากโจทก์ไม่พอใจคำสั่งดังกล่าวให้ฟ้องต่อศาลภายใน 60 วัน ขอให้พิพากษาว่า โจทก์เป็นเจ้าของและมีสิทธิครอบครองที่พิพาท ห้ามจำเลยที่ 1 เข้ามายุ่งเกี่ยวและขอให้เพิกถอนคำสั่งของจำเลยที่ 2 ลงวันที่ 11 พฤษภาคม 2525 ที่มีคำสั่งให้ออกโฉนดที่ดินให้แก่จำเลยที่ 1 และให้จำเลยที่ 2 ดำเนินการออกโฉนดที่พิพาทให้แก่โจทก์จำเลยที่ 1 ให้การว่า โจทก์ไม่ใช่เจ้าของและไม่มีสิทธิครอบครองที่พิพาทที่ดินดังกล่าวเป็นของจำเลยที่ 1 โดยชอบด้วยกฎหมายเนื่องจากเป็นที่ดินซึ่งงอกออกจากที่ดินของจำเลยที่ 1 ที่พิพาทจึงตกเป็นกรรมสิทธิ์ของจำเลยที่ 1 ตามกฎหมายจำเลยที่ 1 ใช้สิทธิครอบครองใช้ประโยชน์ในที่ดินทั้งแปลงตลอดมา โจทก์มิได้เข้ามาเกี่ยวข้องแต่อย่างใด ขอให้ยกฟ้องระหว่างพิจารณาโจทก์ถึงแก่กรรม นางสาวสุมาลี บุญอนันต์ ทายาทของโจทก์ยื่นคำร้องขอเข้าเป็นคู่ความแทน ศาลชั้นต้นอนุญาต ส่วนจำเลยที่ 1 ตกเป็นคนเสมือนไร้ความสามารถ นางนันทิยา จันทรพิทักษ์ ผู้พิทักษ์ได้ยินยอมให้จำเลยที่ 1 ดำเนินคดีต่อไปได้ และโจทก์ยื่นคำร้องขอถอนฟ้องจำเลยที่ 2 ทนายจำเลยที่ 2 ไม่ค้านศาลชั้นต้นอนุญาตและมีคำสั่งจำหน่ายคดีเฉพาะจำเลยที่ 2ออกจากสารบบความศาลชั้นต้นพิจารณาแล้วพิพากษายกฟ้องโจทก์อุทธรณ์ โดยผู้พิพากษาที่นั่งพิจารณาคดีในศาลชั้นต้นรับรองว่ามีเหตุอันควรอุทธรณ์ในข้อเท็จจริงได้ศาลอุทธรณ์ภาค 1 พิพากษายืน โจทก์ฎีกา โดยผู้พิพากษาที่ได้นั่งพิจารณาคดีในศาลชั้นต้นรับรองว่ามีเหตุสมควรที่จะฎีกาในข้อเท็จจริงได้ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า "ข้อเท็จจริงเบื้องต้นรับฟังได้ว่า ที่พิพาทเป็นที่งอกของที่ดินโฉนดเลขที่ 530 ตำบลนาเกลือ อำเภอบางละมุง จังหวัดชลบุรี มีปัญหาที่ต้องวินิจฉัยตามฎีกาของโจทก์ว่าโจทก์เป็นเจ้าของและมีสิทธิครอบครองที่พิพาทหรือไม่ ศาลฎีกาเห็นว่าเมื่อที่พิพาทเป็นที่งอกของที่ดินโฉนดเลขที่ 530 ของจำเลยที่ 1จำเลยที่ 1 ย่อมเป็นเจ้าของที่พิพาทด้วยตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1308 ดังนั้น โจทก์จะเป็นเจ้าของที่พิพาทได้ก็ต่อเมื่อโจทก์ครอบครองที่พิพาทโดยความสงบและโดยเปิดเผยด้วยเจตนาเป็นเจ้าของครบ 10 ปี ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1382 คดีนี้โจทก์นำสืบว่า ครอบครองที่พิพาทมาประมาณ 30 ปี แล้ว แต่ปรากฏจากคำเบิกความของนางเชื่อม บุญอนันต์ ภริยาโจทก์ตอบทนายจำเลยที่ 1 ถามค้านว่า ในช่วงแรกที่โจทก์ปลูกบ้านนั้นบริเวณที่ปลูกบ้านน้ำท่วมถึงและนายแฉล้ม ศรีชะลัง อดีตผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านท้องที่ที่พิพาทเบิกความเป็นพยานโจทก์ว่า ที่พิพาทมีลักษณะเป็นที่งอกเกิดจากฝนตกชะดินจากภูเขาลงมา เมื่อประมาณ 30 ปี บริเวณที่โจทก์ไปปลูกบ้านเป็นที่ดินที่น้ำทะเลท่วมถึงแต่ปัจจุบันนี้ได้รวมเป็นผืนเดียวกับที่งอกแล้ว นอกจากนี้นางสาวสุมาลี บุญอนันต์บุตรโจทก์เบิกความเป็นพยานโจทก์ว่า เดิมที่พิพาทมีสภาพเป็นทะเลมาก่อน ต่อมาเกิดพายุไต้ฝุ่นทำให้มีดินขึ้นมาบริเวณที่พิพาทจนมีสภาพเป็นที่งอกเชื่อมติดกับที่ดินจำเลยที่ 1 หลังจากนั้นมีการตัดถนนระหว่างที่งอกกับทะเลทำให้น้ำทะเลท่วมไปไม่ถึงที่งอก และนางรัชนี ทรัพย์ประสาน พยานโจทก์อีกปากหนึ่งเบิกความว่า พยานเช่าที่ดินของโจทก์ปลูกบ้านมาประมาณ 15 ถึง 16 ปี แล้วแต่ปัจจุบันไม่ได้อยู่แล้วเนื่องจากไฟไหม้ที่ดินที่เช่ามีสภาพคล้ายที่งอกบางปีน้ำท่วมถึงและที่ดินที่เช่านี้อยู่ด้านบนไม่เกี่ยวกับที่พิพาท และมีการสร้างถนนขึ้นมาเพื่อป้องกันน้ำทะเลท่วมถึงเมื่อประมาณ 4 ถึง 5 ปี หลังจากนั้นปรากฏว่าน้ำท่วมไม่ถึง จากคำเบิกความของพยานโจทก์ดังกล่าวแสดงให้เห็นว่า เดิมที่พิพาทเป็นที่ชายตลิ่งที่น้ำท่วมถึงจึงเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินสำหรับพลเมืองใช้ร่วมกันตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1304(2) ที่พิพาทเพิ่งกลายเป็นที่งอกหลังจากมีการสร้างถนนเมื่อ 4 ถึง 5 ปี มานี้เอง ดังนั้น ก่อนหน้าที่พิพาทเป็นที่งอก แม้โจทก์จะครอบครองมานานเท่าใดก็ไม่ได้กรรมสิทธิ์ หลังจากที่พิพาทกลายเป็นที่งอกอันเป็นกรรมสิทธิ์ของจำเลยที่ 1 แล้ว โจทก์ครอบครองไม่ถึง 10 ปี โจทก์ไม่ได้กรรมสิทธิ์ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1382 โจทก์จึงไม่ใช่เจ้าของที่พิพาทที่ศาลอุทธรณ์ภาค 1 พิพากษายืนตามศาลชั้นต้นให้ยกฟ้องโจทก์นั้น ศาลฎีกาเห็นพ้องด้วย ฎีกาของโจทก์ฟังไม่ขึ้นอนึ่ง คดีนี้แม้โจทก์จะมีคำขอให้เพิกถอนคำสั่งของจำเลยที่ 2 ที่สั่งให้ออกโฉนดที่ดินแก่จำเลยที่ 1 อันเป็นคำขอให้ปลดเปลื้องทุกข์อันไม่อาจคำนวณเป็นราคาเงินได้ตามที่ศาลอุทธรณ์ภาค 1 วินิจฉัยก็ตาม แต่โจทก์ก็ฟ้องขอให้ศาลพิพากษาว่าโจทก์เป็นเจ้าของและมีสิทธิครอบครองที่พิพาท ห้ามจำเลยที่ 1 เข้ามายุ่งเกี่ยว จำเลยที่ 1 ให้การว่าที่พิพาทเป็นที่งอกจากที่ดินมีโฉนดของจำเลยที่ 1 ที่พิพาทเป็นของจำเลยที่ 1 ขอให้ยกฟ้อง กรณีจึงเป็นเรื่องพิพาทกันด้วยกรรมสิทธิ์ในทรัพย์สินอันเป็นคดีมีทุนทรัพย์หรือคดีที่มีคำขอให้ปลดเปลื้องทุกข์อันอาจคำนวณเป็นราคาเงินได้คดีของโจทก์จึงเป็นคดีที่มีคำขอให้ปลดเปลื้องทุกข์อันอาจคำนวณเป็นราคาเงินได้และไม่อาจคำนวณเป็นราคาเงินได้รวมอยู่ด้วย โจทก์ต้องเสียค่าขึ้นศาลตามตาราง 1 ข้อ 3 ท้ายประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง ซึ่งต้องเสียในอัตราสองบาทห้าสิบสตางค์ต่อทุกหนึ่งร้อยบาทตามข้อ 1(ก) แต่ไม่ให้น้อยกว่าสองร้อยบาทตามอัตราในข้อ 2(ก) หรือข้อ 2(ข) แล้วแต่กรณี ดังนั้น ที่ศาลอุทธรณ์ภาค 1 พิพากษาให้คืนค่าขึ้นศาลชั้นต้นและชั้นอุทธรณ์ส่วนที่เกิน 200 บาทแก่โจทก์นั้นจึงไม่ถูกต้อง ศาลฎีกาเห็นสมควรแก้ไขให้ถูกต้อง"พิพากษาแก้เป็นว่า ไม่คืนค่าขึ้นศาลชั้นต้นและชั้นอุทธรณ์ให้โจทก์ นอกจากที่แก้คงให้เป็นไปตามคำพิพากษาศาลอุทธรณ์ภาค 1 ดูฉบับย่อฎีกาตัดสินเกี่ยวกับปัญหาข้อกฎหมายคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 149/2543นาย บุญเหลือ บุญอนันต์โจทก์เรือเอก เอนก ปุโรดม กับพวกจำเลย ป.พ.พ. ม. 1304, ม. 1308, ม. 1382เดิมที่พิพาทเป็นที่ชายตลิ่งที่น้ำท่วมถึงจึงเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินสำหรับพลเมืองใช้ร่วมกันตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1304(2)ที่พิพาทเพิ่งกลายเป็นที่งอกหลังจากมีการสร้างถนนเมื่อ 4 ถึง 5 ปี มานี้ ดังนั้นก่อนหน้าที่พิพาทเป็นที่งอกแม้โจทก์จะครอบครองมานานเท่าใดก็ไม่ได้กรรมสิทธิ์ หลังจากที่พิพาทกลายเป็นที่งอกที่เชื่อมติดกับที่ดินของจำเลยที่ 1 ที่งอกพิพาทจึงเป็นกรรมสิทธิ์ของจำเลยที่ 1 ด้วย เมื่อโจทก์ครอบครองยังไม่ถึง 10 ปี โจทก์จึงไม่ได้กรรมสิทธิ์ตามมาตรา 1382โจทก์ฟ้องว่า โจทก์เป็นเจ้าของและมีสิทธิครอบครองที่ดินไม่มีหนังสือสำคัญแสดงกรรมสิทธิ์ อยู่ที่หมู่ที่ 5 ตำบลนาเกลือ อำเภอบางละมุง จังหวัดชลบุรี เนื้อที่ประมาณ 72 ตารางวา โดยครอบครองและทำประโยชน์มาประมาณ 30 ปีต่อมาจำเลยที่ 1 ได้ยื่นคำขอรังวัดออกโฉนดที่ดินดังกล่าวโดยอ้างว่าเป็นที่งอกออกจากที่ดินโฉนดเลขที่ 530 ของจำเลยที่ 1 ต่อจำเลยที่ 2 ที่สำนักงานที่ดินจังหวัดชลบุรี จำเลยที่ 2 เห็นว่าไม่ใช่ที่ดินสาธารณะสามารถออกโฉนดที่ดินได้ จึงให้ช่างรังวัดไปรังวัดที่ดินเพื่อออกโฉนดที่ดินให้จำเลยที่ 1 โจทก์ยื่นคำคัดค้านจำเลยที่ 2 เรียกโจทก์และจำเลยที่ 1 ไปทำการสอบสวนเปรียบเทียบ และมีคำสั่งออกโฉนดที่ดินให้แก่จำเลยที่ 1 และระบุว่าหากโจทก์ไม่พอใจคำสั่งดังกล่าวให้ฟ้องต่อศาลภายใน 60 วัน ขอให้พิพากษาว่า โจทก์เป็นเจ้าของและมีสิทธิครอบครองที่พิพาท ห้ามจำเลยที่ 1 เข้ามายุ่งเกี่ยวและขอให้เพิกถอนคำสั่งของจำเลยที่ 2 ลงวันที่ 11 พฤษภาคม 2525 ที่มีคำสั่งให้ออกโฉนดที่ดินให้แก่จำเลยที่ 1 และให้จำเลยที่ 2 ดำเนินการออกโฉนดที่พิพาทให้แก่โจทก์จำเลยที่ 1 ให้การว่า โจทก์ไม่ใช่เจ้าของและไม่มีสิทธิครอบครองที่พิพาทที่ดินดังกล่าวเป็นของจำเลยที่ 1 โดยชอบด้วยกฎหมายเนื่องจากเป็นที่ดินซึ่งงอกออกจากที่ดินของจำเลยที่ 1 ที่พิพาทจึงตกเป็นกรรมสิทธิ์ของจำเลยที่ 1 ตามกฎหมายจำเลยที่ 1 ใช้สิทธิครอบครองใช้ประโยชน์ในที่ดินทั้งแปลงตลอดมา โจทก์มิได้เข้ามาเกี่ยวข้องแต่อย่างใด ขอให้ยกฟ้องระหว่างพิจารณาโจทก์ถึงแก่กรรม นางสาวสุมาลี บุญอนันต์ ทายาทของโจทก์ยื่นคำร้องขอเข้าเป็นคู่ความแทน ศาลชั้นต้นอนุญาต ส่วนจำเลยที่ 1 ตกเป็นคนเสมือนไร้ความสามารถ นางนันทิยา จันทรพิทักษ์ ผู้พิทักษ์ได้ยินยอมให้จำเลยที่ 1 ดำเนินคดีต่อไปได้ และโจทก์ยื่นคำร้องขอถอนฟ้องจำเลยที่ 2 ทนายจำเลยที่ 2 ไม่ค้านศาลชั้นต้นอนุญาตและมีคำสั่งจำหน่ายคดีเฉพาะจำเลยที่ 2ออกจากสารบบความศาลชั้นต้นพิจารณาแล้วพิพากษายกฟ้องโจทก์อุทธรณ์ โดยผู้พิพากษาที่นั่งพิจารณาคดีในศาลชั้นต้นรับรองว่ามีเหตุอันควรอุทธรณ์ในข้อเท็จจริงได้ศาลอุทธรณ์ภาค 1 พิพากษายืน โจทก์ฎีกา โดยผู้พิพากษาที่ได้นั่งพิจารณาคดีในศาลชั้นต้นรับรองว่ามีเหตุสมควรที่จะฎีกาในข้อเท็จจริงได้ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า "ข้อเท็จจริงเบื้องต้นรับฟังได้ว่า ที่พิพาทเป็นที่งอกของที่ดินโฉนดเลขที่ 530 ตำบลนาเกลือ อำเภอบางละมุง จังหวัดชลบุรี มีปัญหาที่ต้องวินิจฉัยตามฎีกาของโจทก์ว่าโจทก์เป็นเจ้าของและมีสิทธิครอบครองที่พิพาทหรือไม่ ศาลฎีกาเห็นว่าเมื่อที่พิพาทเป็นที่งอกของที่ดินโฉนดเลขที่ 530 ของจำเลยที่ 1จำเลยที่ 1 ย่อมเป็นเจ้าของที่พิพาทด้วยตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1308 ดังนั้น โจทก์จะเป็นเจ้าของที่พิพาทได้ก็ต่อเมื่อโจทก์ครอบครองที่พิพาทโดยความสงบและโดยเปิดเผยด้วยเจตนาเป็นเจ้าของครบ 10 ปี ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1382 คดีนี้โจทก์นำสืบว่า ครอบครองที่พิพาทมาประมาณ 30 ปี แล้ว แต่ปรากฏจากคำเบิกความของนางเชื่อม บุญอนันต์ ภริยาโจทก์ตอบทนายจำเลยที่ 1 ถามค้านว่า ในช่วงแรกที่โจทก์ปลูกบ้านนั้นบริเวณที่ปลูกบ้านน้ำท่วมถึงและนายแฉล้ม ศรีชะลัง อดีตผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านท้องที่ที่พิพาทเบิกความเป็นพยานโจทก์ว่า ที่พิพาทมีลักษณะเป็นที่งอกเกิดจากฝนตกชะดินจากภูเขาลงมา เมื่อประมาณ 30 ปี บริเวณที่โจทก์ไปปลูกบ้านเป็นที่ดินที่น้ำทะเลท่วมถึงแต่ปัจจุบันนี้ได้รวมเป็นผืนเดียวกับที่งอกแล้ว นอกจากนี้นางสาวสุมาลี บุญอนันต์บุตรโจทก์เบิกความเป็นพยานโจทก์ว่า เดิมที่พิพาทมีสภาพเป็นทะเลมาก่อน ต่อมาเกิดพายุไต้ฝุ่นทำให้มีดินขึ้นมาบริเวณที่พิพาทจนมีสภาพเป็นที่งอกเชื่อมติดกับที่ดินจำเลยที่ 1 หลังจากนั้นมีการตัดถนนระหว่างที่งอกกับทะเลทำให้น้ำทะเลท่วมไปไม่ถึงที่งอก และนางรัชนี ทรัพย์ประสาน พยานโจทก์อีกปากหนึ่งเบิกความว่า พยานเช่าที่ดินของโจทก์ปลูกบ้านมาประมาณ 15 ถึง 16 ปี แล้วแต่ปัจจุบันไม่ได้อยู่แล้วเนื่องจากไฟไหม้ที่ดินที่เช่ามีสภาพคล้ายที่งอกบางปีน้ำท่วมถึงและที่ดินที่เช่านี้อยู่ด้านบนไม่เกี่ยวกับที่พิพาท และมีการสร้างถนนขึ้นมาเพื่อป้องกันน้ำทะเลท่วมถึงเมื่อประมาณ 4 ถึง 5 ปี หลังจากนั้นปรากฏว่าน้ำท่วมไม่ถึง จากคำเบิกความของพยานโจทก์ดังกล่าวแสดงให้เห็นว่า เดิมที่พิพาทเป็นที่ชายตลิ่งที่น้ำท่วมถึงจึงเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินสำหรับพลเมืองใช้ร่วมกันตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1304(2) ที่พิพาทเพิ่งกลายเป็นที่งอกหลังจากมีการสร้างถนนเมื่อ 4 ถึง 5 ปี มานี้เอง ดังนั้น ก่อนหน้าที่พิพาทเป็นที่งอก แม้โจทก์จะครอบครองมานานเท่าใดก็ไม่ได้กรรมสิทธิ์ หลังจากที่พิพาทกลายเป็นที่งอกอันเป็นกรรมสิทธิ์ของจำเลยที่ 1 แล้ว โจทก์ครอบครองไม่ถึง 10 ปี โจทก์ไม่ได้กรรมสิทธิ์ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1382 โจทก์จึงไม่ใช่เจ้าของที่พิพาทที่ศาลอุทธรณ์ภาค 1 พิพากษายืนตามศาลชั้นต้นให้ยกฟ้องโจทก์นั้น ศาลฎีกาเห็นพ้องด้วย ฎีกาของโจทก์ฟังไม่ขึ้นอนึ่ง คดีนี้แม้โจทก์จะมีคำขอให้เพิกถอนคำสั่งของจำเลยที่ 2 ที่สั่งให้ออกโฉนดที่ดินแก่จำเลยที่ 1 อันเป็นคำขอให้ปลดเปลื้องทุกข์อันไม่อาจคำนวณเป็นราคาเงินได้ตามที่ศาลอุทธรณ์ภาค 1 วินิจฉัยก็ตาม แต่โจทก์ก็ฟ้องขอให้ศาลพิพากษาว่าโจทก์เป็นเจ้าของและมีสิทธิครอบครองที่พิพาท ห้ามจำเลยที่ 1 เข้ามายุ่งเกี่ยว จำเลยที่ 1 ให้การว่าที่พิพาทเป็นที่งอกจากที่ดินมีโฉนดของจำเลยที่ 1 ที่พิพาทเป็นของจำเลยที่ 1 ขอให้ยกฟ้อง กรณีจึงเป็นเรื่องพิพาทกันด้วยกรรมสิทธิ์ในทรัพย์สินอันเป็นคดีมีทุนทรัพย์หรือคดีที่มีคำขอให้ปลดเปลื้องทุกข์อันอาจคำนวณเป็นราคาเงินได้คดีของโจทก์จึงเป็นคดีที่มีคำขอให้ปลดเปลื้องทุกข์อันอาจคำนวณเป็นราคาเงินได้และไม่อาจคำนวณเป็นราคาเงินได้รวมอยู่ด้วย โจทก์ต้องเสียค่าขึ้นศาลตามตาราง 1 ข้อ 3 ท้ายประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง ซึ่งต้องเสียในอัตราสองบาทห้าสิบสตางค์ต่อทุกหนึ่งร้อยบาทตามข้อ 1(ก) แต่ไม่ให้น้อยกว่าสองร้อยบาทตามอัตราในข้อ 2(ก) หรือข้อ 2(ข) แล้วแต่กรณี ดังนั้น ที่ศาลอุทธรณ์ภาค 1 พิพากษาให้คืนค่าขึ้นศาลชั้นต้นและชั้นอุทธรณ์ส่วนที่เกิน 200 บาทแก่โจทก์นั้นจึงไม่ถูกต้อง ศาลฎีกาเห็นสมควรแก้ไขให้ถูกต้อง"พิพากษาแก้เป็นว่า ไม่คืนค่าขึ้นศาลชั้นต้นและชั้นอุทธรณ์ให้โจทก์ นอกจากที่แก้คงให้เป็นไปตามคำพิพากษาศาลอุทธรณ์ภาค 1(ชวลิต ยอดเณร-ปราโมทย์ ชพานนท์-สุเมธ ตังคจิวางกูร)แหล่งที่มาสำนักงานส่งเสริมงานตุลาการแผนกหมายเลขคดีดำศาลฎีกาหมายเลขคดีดำศาลชั้นต้นหมายเลขคดีแดงศาลชั้นต้นหมายเหตุประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1308 บัญญัติว่าที่ดินแปลงใดเกิดที่งอกริมตลิ่ง ที่งอกย่อมเป็นทรัพย์สินของเจ้าของที่ดินแปลงนั้น จากบทบัญญัติดังกล่าวบัญญัติให้เจ้าของที่ดินที่มีที่งอกริมตลิ่งเกิดขึ้นเป็นเจ้าของที่งอกด้วย คำว่าเจ้าของนี้มิได้บัญญัติว่าเป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์หรือผู้มีสิทธิครอบครอง ดังนั้นจึงรวมถึงผู้มีสิทธิครอบครองด้วย คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2346/2523 ผู้ซึ่งมีสิทธิครอบครองที่ดินตามหนังสือรับรองการทำประโยชน์ของที่ดินแปลงใด ย่อมมีสิทธิครอบครองที่งอกริมตลิ่งของที่ดินแปลงนั้นด้วย หากที่ดินแปลงใดมีเจ้าของเกินกว่า 1 คน เมื่อยังไม่มีการแบ่งแยกการครอบครองหากเกิดที่งอกริมตลิ่งขึ้น เจ้าของทุกคนย่อมเป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์ร่วมกันในที่งอกริมตลิ่งด้วย คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1626/2521 ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1308 บัญญัติว่า ที่ดินแปลงใดเกิดที่งอกริมตลิ่ง ที่งอกย่อมเป็นทรัพย์สินของเจ้าของที่ดินแปลงนั้น เมื่อโจทก์จำเลยถือกรรมสิทธิ์ร่วมกันในที่ดินโดยไม่ระบุว่าส่วนของคนใดมีเท่าใด และไม่มีข้อตกลงเรื่องที่งอกเป็นอย่างอื่น ต้องถือว่าโจทก์จำเลยมีกรรมสิทธิ์เท่า ๆ กัน เมื่อยังไม่มีการแบ่งแยกการครอบครองโดยเด็ดขาด จำเลยอ้างว่าครอบครองยึดถือที่งอกแต่ผู้เดียวมิได้เพราะเป็นการยึดถือแทนโจทก์เจ้าของรวมด้วย โจทก์จำเลยจึงเป็นเจ้าของที่งอกที่ดินโฉนดนี้ร่วมกัน หากที่ดินที่เกิดที่งอกริมตลิ่งเป็นทางสาธารณะ ย่อมทำให้ที่งอกริมตลิ่งเป็นส่วนควบของทางสาธารณะด้วย คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2393/2523 ที่พิพาทเป็นที่งอกริมตลิ่ง แต่ตลิ่งที่ที่ดินงอกนั้นเป็นทางสาธารณประโยชน์อันเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินประเภททรัพย์สินสำหรับพลเมืองใช้ร่วมกัน ดังนั้น ที่งอกริมตลิ่งดังกล่าวจึงเป็นสาธารณประโยชน์อันเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินด้วย ผู้ใดจะมีกรรมสิทธิ์หรือสิทธิครอบครองไม่ได้ แม้จำเลยได้ทำสัญญาเช่าที่งอกนั้นจากโจทก์ โจทก์ก็ไม่มีสิทธิให้เช่าและย่อมไม่มีอำนาจฟ้องขับไล่จำเลยได้ ที่งอกริมตลิ่งนี้ตกเป็นของเจ้าของที่ดินตามบทบัญญัติกฎหมาย โดยดูจากสภาพความเป็นจริง มิได้อยู่ภายใต้บทบัญญัติประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1299 วรรคสอง แม้จะยังมิได้ดำเนินการทางทะเบียนก็เป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์โดยชอบ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1860/2539 เมื่อที่งอกอยู่ติดกับที่ดินมีโฉนดที่งอกย่อมเป็นส่วนหนึ่งของที่ดินแปลงดังกล่าวและเป็นกรรมสิทธิ์โดยหลักส่วนควบด้วยผลของกฎหมายไม่จำต้องรังวัดขึ้นทะเบียนเป็นหลักฐานว่าเป็นที่ดินส่วนหนึ่งของที่ดินตามโฉนดเดิมเสียก่อนแล้วที่งอกจึงจะเป็นที่ดินมีกรรมสิทธิ์ ที่ที่งอกนี้ไม่ว่าจะเกิดขึ้นในที่ดินของเอกชนหรือสาธารณสมบัติก็ตาม ก็ถือเป็นที่งอกริมตลิ่งที่ตกเป็นทรัพย์สินของเจ้าของที่ดินแปลงที่เกิดที่งอก คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 779/2536 แม้จะเกิดที่งอกริมตลิ่งเข้าไปในทางน้ำสาธารณะ อันเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินใช้ประโยชน์เพื่อการชลประทานก็ไม่ทำให้กรรมสิทธิ์ซึ่งตกได้แก่เจ้าของที่ดินที่เกิดที่งอกนั้นเปลี่ยนแปลงไป เจ้าของที่ดินที่เกิดที่งอกย่อมนำไปขอออกโฉนดที่ดินได้ หลักประการสำคัญที่จะเกิดที่งอกริมตลิ่งได้นั้น ประกอบด้วยเงื่อนไขสำคัญดังนี้ 1. จะต้องมีริมตลิ่ง กล่าวคือ ที่ดินที่เกิดที่งอกริมตลิ่งได้นั้นจะต้องมีส่วนใดส่วนหนึ่งอยู่ติดกับน้ำ ไม่ว่าจะเป็นหนอง คลอง บึง แม่น้ำ ทะเล ทะเลสาบ 2. ที่งอกนั้นจะต้องเกิดขึ้นตามธรรมชาติ มิใช่เกิดจากการกระทำของมนุษย์ 2.1 การถมดินออกไปไม่ถือว่าเป็นที่งอก คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 534/2485 ลำคลองที่ถมเป็นถนนขึ้นไม่เรียกว่าที่งอกริมตลิ่ง 2.2 หากบางฤดูน้ำท่วมถึง ไม่ถือว่าเป็นที่งอกริมตลิ่ง คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2199/2515 คันคลองสาธารณะซึ่งน้ำท่วมถึงทุกปีในฤดูน้ำ เป็นที่ชายตลิ่งเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินประเภททรัพย์สินสำหรับพลเมืองใช้ร่วมกัน ผู้ใดหามีกรรมสิทธิ์หรือสิทธิครอบครองไม่ 2.3 ลำรางสาธารณประโยชน์หรือลำคลอง คูน้ำ หรือแหล่งน้ำอื่นซึ่งเป็นสาธารณประโยชน์ หากตื้นเขิน ไม่ถือเป็นที่งอก คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1189/2535 ลำรางสาธารณประโยชน์สำหรับระบายน้ำจากภูเขาซึ่งมีมานานแล้วเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินที่ราษฎรใช้ประโยชน์ร่วมกันแม้ต่อมาจะตื้นเขินตามธรรมชาติหรือมีผู้ถมดินรุกล้ำเข้ามาไม่มีสภาพเป็นทางระบายน้ำต่อไป และไม่มีราษฎรใช้ประโยชน์ก็ตาม เมื่อยังไม่มีการตราพระราชกฤษฎีกาเพิกถอนสภาพการเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดิน ที่ดินนั้นก็ยังเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินอยู่เช่นเดิม 3. การงอกของที่ริมตลิ่งนั้นจะต้องงอกจากริมตลิ่งออกไป มิใช่งอกจากที่อื่นเข้ามา คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1189/2535 ที่งอกริมตลิ่งหมายถึงที่ดินที่งอกไปจากตลิ่งตามธรรมชาติซึ่งเกิดจากการที่สายน้ำพัดพาดินจากที่อื่นมาทับถมกันริมตลิ่งจนเกิดที่งอกขึ้น มิใช่งอกจากที่อื่นเข้ามาหาตลิ่ง คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 195/2523 ที่งอกริมตลิ่ง หมายถึงที่ดินที่งอกไปจากตลิ่งมิใช่งอกจากที่อื่นเข้ามาหาตลิ่งแม้หนองน้ำจะตื้นเขินขึ้นมีระดับเสมอกับที่ดินโจทก์ที่ล้อมรอบหนองน้ำอยู่ก็มิใช่ที่งอกริมตลิ่ง เพราะมิได้งอกออกจากตลิ่งที่ดินโจทก์ การที่หนองน้ำสาธารณะกลายสภาพเป็นที่ตื้นเขินทั้งแปลงเช่นนี้ แม้ต่อมาพลเมืองจะไม่ได้ใช้ประโยชน์ร่วมกันโดยโจทก์เข้าทำนาแต่ผู้เดียว ถ้ายังไม่มีพระราชกฤษฎีกาให้ถอนสภาพจากการเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินสำหรับพลเมืองใช้ร่วมกัน หนองน้ำดังกล่าวก็ยังคงมีสภาพเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินอยู่ตามเดิม คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 7435/2540 เดิมที่ดินของโจทก์ทางด้านทิศตะวันออกติดแม่น้ำ แต่ปัจจุบันติดที่ดินพิพาท ที่ดินพิพาทยาวไปทางแม่น้ำ 61.8 เมตร สภาพของที่ดินพิพาทกับที่ดินอื่นซึ่งติดกับที่ดินพิพาทเป็นแนวยาวทอดไปตามริมแม่น้ำหลายกิโลเมตร ที่ดินพิพาทส่วนที่ติดกับที่ดินของโจทก์มีลักษณะเป็นที่ลุ่มต่ำกว่าที่ดินโจทก์ จากที่ดินพิพาทส่วนที่เป็นที่ลุ่มขึ้นไปทางทิศเหนือมีลักษณะค่อย ๆ ลุ่มลึกลงบางตอนลึกท่วมศีรษะส่วนทางด้านทิศใต้ก็เช่นเดียวกันแต่ลักษณะลุ่มลึกน้อยกว่าเมื่อที่ดินพิพาทและที่ดินที่ทอดเป็นแนวยาวไปตามแนวแม่น้ำนั้น เกิดจากกระแสน้ำได้เซาะที่ดินฝั่งตรงกันข้ามและบริเวณดังกล่าวน้ำไม่ไหลหมุนเวียน ส่วนทางด้านทิศตะวันออกของที่ดินโจทก์กับที่ดินพิพาทเดิมมีลำรางคั่น น้ำท่วมถึงทุกปี แต่ระยะหลังลำรางตื้นเขินเพราะมีเขื่อนกั้นทำให้เปลี่ยนทางเดิน เป็นที่งอกยาวไปตามแนวแม่น้ำที่ดินพิพาทมิได้เกิดจากการที่น้ำพัดพาเอาดินมาจากที่อื่นมาทับถมกันที่ริมตลิ่งตามธรรมชาติจนน้ำท่วมไม่ถึงทำให้เกิดที่ดินงอกออกไปจากริมตลิ่ง แต่เป็นทางน้ำตื้นเขินขึ้นเพราะน้ำเปลี่ยนทางเดิน และเดิมที่ดินพิพาทเป็นเกาะมีลำคลองกั้นกลางระหว่างที่ดินพิพาทกับที่ดินของโจทก์ทางทิศเหนือและทางทิศใต้มีคลอง แต่ทางราชการได้ปิดกั้นคลองทำให้ลำคลองที่กั้นกลางระหว่างที่ดินพิพาทกับที่ดินโจทก์ตื้นเขินน้ำท่วมไม่ถึงที่ดินพิพาทจึงไปติดกับที่ดินของโจทก์ ซึ่งแสดงให้เห็นว่าเดิมสภาพที่ดินพิพาทเป็นเกาะเมื่อลำรางที่กั้นระหว่างที่ดินพิพาทกับที่ดินของโจทก์นั้นตื้นเขินและน้ำท่วมไม่ถึง ที่ดินพิพาทจึงติดกับที่ดินของโจทก์ ที่ดินพิพาทจึงมิใช่ที่ดินที่งอกออกไปจากริมตลิ่งของที่ดินโจทก์ตามธรรมชาติ แต่เป็นท้องทางน้ำที่ตื้นเขินแล้วขยายเข้ามาติดที่ดินของโจทก์ที่ดินพิพาทจึงมิใช่ที่งอกริมตลิ่งของที่ดินโจทก์ เมื่อตามกฎหมายบัญญัติให้ที่งอกริมตลิ่งเป็นทรัพย์สินของเจ้าของที่ดินแปลงนั้น ดังนั้นในการทำนิติกรรมที่ดินแปลงที่มีที่งอกริมตลิ่งอยู่ด้วยย่อมรวมถึงที่งอกนั้นด้วย คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 662/2507 ที่ดินมีโฉนดของจำเลยมีที่งอกริมตลิ่งจำเลยย่อมได้มาซึ่งกรรมสิทธิ์ในที่งอกนี้ รวมกับกรรมสิทธิ์ในที่ดินตามโฉนด เมื่อจำเลยจำนองที่ดินโฉนดนี้และเมื่อโอนที่ดินแปลงนี้เป็นการชำระหนี้จำนอง ถ้าไม่ต้องการจำนองและโอนส่วนที่เป็นที่งอกด้วย จำเลยก็ต้องแสดงเจตนาไว้ให้ชัดมิฉะนั้นที่งอกนั้นจะต้องติดไปด้วย หากเจ้าของได้แยกส่วนที่เป็นที่งอกออกต่างหากจากโฉนดเดิม ก็ถือว่าเป็นที่ดินคนละแปลง คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 92/2507 ที่ดินของลูกหนี้แปลงหนึ่งเป็นที่ดินมีโฉนดลูกหนี้ได้แยกที่งอกริมตลิ่งของที่ดินแปลงนี้ไปแจ้งการครอบครองตามแบบ ส.ค.1 ไว้ในการขายทอดตลาดเจ้าพนักงานพิทักษ์ทรัพย์มีอำนาจแยกขายที่ดินตามโฉนดกับที่งอกริมตลิ่งของที่ดินตามโฉนดนั้นเป็นคนละแปลงได้ ผู้ร้องทราบว่าเจ้าพนักงานพิทักษ์ทรัพย์จะแยกขายที่ดินดังกล่าวออกเป็น 2 แปลง และได้ซื้อเฉพาะที่ดินมีโฉนดไว้เพียงแปลงเดียว ผู้ร้องจะอ้างว่าได้กรรมสิทธิ์ที่งอกริมตลิ่งซึ่งแยกขายเป็นอีกแปลงหนึ่งไม่ได้ เมื่อที่งอกริมตลิ่งเป็นทรัพย์สินของเจ้าของที่ดิน ที่งอกริมตลิ่งก็สามารถถูกแย่งการครอบครองได้ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 905/2508 ที่งอกหน้าที่ดินเมื่อมีผู้ครอบครองเป็นสัดส่วนโดยความสงบและเปิดเผยด้วยเจตนาเป็นเจ้าของมากกว่า 10 ปี ที่งอกนั้นย่อมตกเป็นกรรมสิทธิ์ของผู้ครอบครอง สำหรับข้อเท็จจริงในคดีที่หมายเหตุนี้ จำเลยที่ 1 เป็นเจ้าของที่ดินซึ่งอยู่ติดริมทะเล ต่อมาได้มีที่ดินยื่นออกไปในทะเล ได้ความจากพยานโจทก์บางปากว่าส่วนที่งอกซึ่งเป็นที่พิพาทเกิดจากฝนตกชะดินจากภูเขาลงมา บางปากเบิกความว่าเกิดพายุไต้ฝุ่นทำให้มีดินขึ้นมาบริเวณที่พิพาทจนมีสภาพเป็นที่งอกเชื่อมติดกับที่ดินจำเลยที่ 1 จากนั้นมีการตัดถนนระหว่างที่งอกกับทะเลทำให้น้ำทะเลท่วมไม่ถึงที่งอก จากข้อเท็จจริงที่ได้จากคำเบิกความของพยานโจทก์ดังกล่าวเมื่อเทียบกับคำพิพากษาศาลฎีกาที่ยกมาดังกล่าวข้างต้นทำให้เห็นว่าที่ดินพิพาทในคดีนี้น่าจะมิใช่ที่งอกริมตลิ่ง อย่างไรก็ตามหากไม่ใช่ที่งอกริมตลิ่งก็ยังคงเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดิน โจทก์จะอ้างการครอบครองไม่ได้เช่นเดียวกัน ดังนั้นที่ศาลฎีกาพิพากษายกฟ้องโจทก์จึงชอบแล้ว ศิริชัย วัฒนโยธิน