คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1767/2529หลักกฎหมาย: โจทก์จำเลยทำสัญญากันว่า จำเลยได้มอบที่ดินให้แก่โจทก์รับไปจัดการแบ่งเป็นแปลงแล้วนำออกจำหน่าย เมื่อจำหน่าย หมดแล้วให้หักค่าที่ดินและค่าใช้จ่ายของโจทก์ที่ได้จัดการ ดังกล่าว เหลือเท่าใดให้แบ่งเป็น 3 ส่วน มอบให้โจทก์ 2 ส่วน ให้จำเลย 1 ส่วน ดังนี้ เป็นสัญญาจัดตั้งห้างหุ้นส่วนตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1012 การที่โจทก์ฟ้องเรียกเงินค่าบุกเบิกจัดสรรที่ดินจากจำเลย จึงเป็นการเรียกร้องเงินค่าที่ได้ลงหุ้นไป เมื่อมีการบอกเลิกสัญญาแล้วจึงต้องปฏิบัติตามมาตรา 1061 คือต้องจัดการชำระบัญชี เสียก่อน โจทก์จะมาฟ้องขอคืนเงินที่ได้ลงหุ้นไปโดยยังไม่มี การชำระบัญชีหาได้ไม่ โจทก์จึงยังไม่มีอำนาจฟ้องศาลชั้นต้นพิพากษาให้จำเลยชำระเงิน 104,000 บาท พร้อมดอกเบี้ยแก่โจทก์ คำขออื่นนอกจากนี้ให้ยก ศาลอุทธรณ์พิพากษายืนจำเลยฎีกาศาลฎีกาวินิจฉัยข้อกฎหมายว่า "ปัญหาแรกตามฎีกาของจำเลยมีว่าตามสัญญาเอกสารหมาย จ.1 โจทก์มีอำนาจฟ้องจำเลยหรือไม่ศาลฎีกาพิเคราะห์สัญญาเอกสารหมาย จ.1 ซึ่งเป็นปัญหาพิพาทกันในคดีนี้มีข้อความในสาระสำคัญว่า จำเลยได้มอบที่ดินให้แก่โจทก์รับไปจัดการแบ่งเป็นแปลงแล้วนำออกจำหน่าย เมื่อจำหน่ายหมดแล้วให้หักค่าที่ดินและค่าใช้จ่ายของโจทก์ที่ได้จัดการดังกล่าวเหลือเท่าใดให้จัดสรรแบ่งเป็น 3 ส่วน มอบให้โจทก์ 2 ส่วนให้จำเลย 1 ส่วน เห็นว่า ตามสัญญาข้างต้นเป็นเรื่องโจทก์จำเลยตกลงเข้ากันเพื่อกระทำกิจการร่วมกันคือการนำที่ดินไปจัดสรรแบ่งขายและมีความประสงค์จะแบ่งปันกำไรอันจะพึงได้แต่กิจการที่ทำนั้นคือ เมื่อหักค่าที่ดินและค่าลงทุนใช้จ่ายแล้วแบ่งให้โจทก์สองในสามส่วน ให้จำเลยหนึ่งในสามส่วน สัญญานี้จึงเป็นสัญญาจัดตั้งห้างหุ้นส่วนตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1012 การที่โจทก์ฟ้องเรียกเงินค่าบุกเบิกจัดสรรที่ดินจากจำเลยจึงเป็นการเรียกร้องเงินค่าที่ได้ลงหุ้นไป เมื่อข้อเท็จจริงปรากฏว่ามีการบอกเลิกสัญญากันระหว่างโจทก์จำเลยแล้วจึงต้องปฏิบัติตามบทบัญญัติมาตรา 1061 แห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ คือต้องจัดการชำระบัญชีเสียก่อน โจทก์จะมาฟ้องขอคืนเงินที่ได้ลงหุ้นไปโดยยังไม่มีการชำระบัญชีหาได้ไม่ โจทก์จึงยังไม่มีอำนาจฟ้องคดีนี้ ฎีกาข้อนี้ของจำเลยฟังขึ้นและไม่จำต้องวินิจฉัยฎีกาข้ออื่นของจำเลยต่อไป"พิพากษากลับให้ยกฟ้องโจทก์แต่ไม่ตัดสิทธิโจทก์ที่จะฟ้องคดีตามสิทธิของโจทก์ใหม่ ให้โจทก์ใช้ค่าฤชาธรรมเนียมทั้งสามศาลแทนจำเลยโดยกำหนดค่าทนายความให้ 6,000 บาท ดูฉบับย่อฎีกาตัดสินเกี่ยวกับปัญหาข้อกฎหมายคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1767/2529นาง บุญ นา ค ลิ้มป สุวรรณโจทก์น.ส. เปรื่อง แสง ดีจำเลย ป.พ.พ. ม. 1012, ม. 1061 ป.วิ.พ. ม. 55โจทก์จำเลยทำสัญญากันว่า จำเลยได้มอบที่ดินให้แก่โจทก์รับไปจัดการแบ่งเป็นแปลงแล้วนำออกจำหน่าย เมื่อจำหน่าย หมดแล้วให้หักค่าที่ดินและค่าใช้จ่ายของโจทก์ที่ได้จัดการ ดังกล่าว เหลือเท่าใดให้แบ่งเป็น 3 ส่วน มอบให้โจทก์ 2 ส่วน ให้จำเลย 1 ส่วน ดังนี้ เป็นสัญญาจัดตั้งห้างหุ้นส่วนตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1012 การที่โจทก์ฟ้องเรียกเงินค่าบุกเบิกจัดสรรที่ดินจากจำเลย จึงเป็นการเรียกร้องเงินค่าที่ได้ลงหุ้นไป เมื่อมีการบอกเลิกสัญญาแล้วจึงต้องปฏิบัติตามมาตรา 1061 คือต้องจัดการชำระบัญชี เสียก่อน โจทก์จะมาฟ้องขอคืนเงินที่ได้ลงหุ้นไปโดยยังไม่มี การชำระบัญชีหาได้ไม่ โจทก์จึงยังไม่มีอำนาจฟ้องศาลชั้นต้นพิพากษาให้จำเลยชำระเงิน 104,000 บาท พร้อมดอกเบี้ยแก่โจทก์ คำขออื่นนอกจากนี้ให้ยก ศาลอุทธรณ์พิพากษายืนจำเลยฎีกาศาลฎีกาวินิจฉัยข้อกฎหมายว่า "ปัญหาแรกตามฎีกาของจำเลยมีว่าตามสัญญาเอกสารหมาย จ.1 โจทก์มีอำนาจฟ้องจำเลยหรือไม่ศาลฎีกาพิเคราะห์สัญญาเอกสารหมาย จ.1 ซึ่งเป็นปัญหาพิพาทกันในคดีนี้มีข้อความในสาระสำคัญว่า จำเลยได้มอบที่ดินให้แก่โจทก์รับไปจัดการแบ่งเป็นแปลงแล้วนำออกจำหน่าย เมื่อจำหน่ายหมดแล้วให้หักค่าที่ดินและค่าใช้จ่ายของโจทก์ที่ได้จัดการดังกล่าวเหลือเท่าใดให้จัดสรรแบ่งเป็น 3 ส่วน มอบให้โจทก์ 2 ส่วนให้จำเลย 1 ส่วน เห็นว่า ตามสัญญาข้างต้นเป็นเรื่องโจทก์จำเลยตกลงเข้ากันเพื่อกระทำกิจการร่วมกันคือการนำที่ดินไปจัดสรรแบ่งขายและมีความประสงค์จะแบ่งปันกำไรอันจะพึงได้แต่กิจการที่ทำนั้นคือ เมื่อหักค่าที่ดินและค่าลงทุนใช้จ่ายแล้วแบ่งให้โจทก์สองในสามส่วน ให้จำเลยหนึ่งในสามส่วน สัญญานี้จึงเป็นสัญญาจัดตั้งห้างหุ้นส่วนตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1012 การที่โจทก์ฟ้องเรียกเงินค่าบุกเบิกจัดสรรที่ดินจากจำเลยจึงเป็นการเรียกร้องเงินค่าที่ได้ลงหุ้นไป เมื่อข้อเท็จจริงปรากฏว่ามีการบอกเลิกสัญญากันระหว่างโจทก์จำเลยแล้วจึงต้องปฏิบัติตามบทบัญญัติมาตรา 1061 แห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ คือต้องจัดการชำระบัญชีเสียก่อน โจทก์จะมาฟ้องขอคืนเงินที่ได้ลงหุ้นไปโดยยังไม่มีการชำระบัญชีหาได้ไม่ โจทก์จึงยังไม่มีอำนาจฟ้องคดีนี้ ฎีกาข้อนี้ของจำเลยฟังขึ้นและไม่จำต้องวินิจฉัยฎีกาข้ออื่นของจำเลยต่อไป"พิพากษากลับให้ยกฟ้องโจทก์แต่ไม่ตัดสิทธิโจทก์ที่จะฟ้องคดีตามสิทธิของโจทก์ใหม่ ให้โจทก์ใช้ค่าฤชาธรรมเนียมทั้งสามศาลแทนจำเลยโดยกำหนดค่าทนายความให้ 6,000 บาท(อำนวย เปล่งวิทยา-สุชาติ จิวะชาติ-เสรี แสงศิลป์)แหล่งที่มาเนติบัณฑิตยสภาแผนกหมายเลขคดีดำศาลฎีกาหมายเลขคดีดำศาลชั้นต้นหมายเลขคดีแดงศาลชั้นต้นหมายเหตุ1. ศาลฟังข้อเท็จจริงว่าโจทก์และจำเลยได้ทำสัญญาจัดตั้งห้างหุ้นส่วนตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1012 และเนื่องจากไม่ปรากฎว่าได้มีการจดทะเบียนห้างหุ้นส่วนจึงต้องถือว่าโจทก์และจำเลยต่างเป็นหุ้นส่วนในห้างหุ้นส่วนสามัญ โจทก์บอกเลิกสัญญาและมาฟ้องเรียกร้องสิทธิตามสัญญาดังกล่าว ปัญหาจึงมีว่าโจทก์จักนำคดีมาฟ้องโดยยังไม่จัดการชำระบัญชีได้หรือไม่ได้ 2. เนื่องจากสัญญาหุ้นส่วนเป็นสัญญาซึ่งบุคคลตั้งแต่สองคนขึ้นไปตกลงเข้ากัน เพื่อกระทำกิจการร่วมกัน ด้วยประสงค์จะแบ่งปันกำไรอันจะพึงได้แต่กิจการที่ทำนั้น การคำนวณว่ากิจการมีกำไรสุทธิเท่าใดจึงบังคับอยู่ในตัวให้ห้างหุ้นส่วนต้องจัดทำบัญชีทรัพย์สินและหนี้สิน รายได้ รายจ่าย ซึ่งมักจะมีอยู่หลายรายการ และถ้าห้างหุ้นส่วนตั้งอยู่หลายปี บัญชีที่บันทึกรายการก็ยิ่งมากขึ้น ด้วยเหตุนี้ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1061 จึงบัญญัติว่า "เมื่อห้างหุ้นส่วนเลิกกันแล้วก็ให้จัดการชำระบัญชี" 3. การชำระบัญชีตามมาตรา 1062 คือให้ผู้ชำระบัญชีนำบัญชีตั้งแต่เริ่มเข้าหุ้นกันมาตรวจชำระอีกครั้งหนึ่ง เมื่อทราบจำนวนทรัพย์สินและหนี้สินที่แน่นอนแล้ว ให้ชำระหนี้แก่เจ้าหนี้ที่เป็นบุคคลภายนอกและแก่หุ้นส่วนที่เป็นเจ้าหนี้ของห้างในฐานะส่วนตัวต่อเมื่อชำระหนี้ดังกล่าวเสร็จสิ้นแล้วจึงให้คืนทุนทรัพย์ซึ่งหุ้นส่วนแต่ละคนได้ลงเป็นหุ้น และถ้ายังมีทรัพย์เหลืออยู่คือทรัพย์สินที่เหลืออยู่นั้นมีจำนวนสูงกว่าหนี้สินของห้างหุ้นส่วนอันเป็นกำไรที่จะแบ่งให้แก่หุ้นส่วน อนึ่ง มีข้อสังเกตว่าการชำระบัญชีนั้นมุ่งจะให้ได้มูลค่าของทรัพย์สิน และจำนวนที่เป็นหนี้สินที่แท้จริง โดยไม่คำนึงถึงว่าราคาทรัพย์สินและหนี้สินตามที่บันทึกรายการในงบดุลจะมีราคาเท่าใดดังตัวอย่างในสมุดบัญชีของกิจการแห่งหนึ่งลงรายการที่ดินและสิ่งปลูกสร้างราคา 1,000,000 บาท แต่เมื่อชำระบัญชีปรากฎว่าขายได้ถึง 5,000,000 บาท ส่วนรายการลูกหนี้บันทึกว่ามีลูกหนี้ทางการค้า 6,000,000 บาท แต่เรียกเก็บได้เพียง 2,000,000 บาทนอกนั้นเป็นหนี้สูญ เป็นต้น 4. แต่กรณีห้างหุ้นส่วนสามัญไม่จดทะเบียนที่จัดตั้งเฉพาะกาลหรือเฉพาะเพื่อทำกิจการอย่างหนึ่งอย่างใดแต่อย่างเดียว มีการรับ-จ่ายน้อย เช่น ก. กับ ข. เข้าหุ้นซื้อที่ดินราคา1,000,000 บาท โดยออกทุนคนละกึ่งหนึ่งแล้วนำไปขายได้เงินสุทธิ1,500,000 บาท โดย ก. เป็นคนเก็บรักษาเงินที่ขายได้ไว้คนเดียวไม่ยอมแบ่งให้ ข. ดังนี้ผู้เขียนเห็นว่า แม้ ก. ข. เป็นคู่สัญญาจัดตั้งห้างหุ้นส่วน ข. ก็ฟ้องเรียกเงินส่วนแบ่งของทุนและกำไรกึ่งหนึ่งรวมเป็นเงิน 750,000 บาท จาก ก.ได้โดยไม่จำต้องให้จัดการชำระบัญชีก่อนเพราะรู้จำนวนส่วนแบ่งแล้วแม้จะชำระบัญชีก็ไม่มีรายการอะไรที่จะต้องชำระอีก (คำพิพากษาฎีกาที่ 1956/2517) 5. สำหรับห้างหุ้นส่วนสามัญนิติบุคคล ห้างหุ้นส่วนจำกัดและบริษัทจำกัด นั้น นอกจากมีมาตรา 1061 บัญญัติให้ชำระบัญชีแล้วยังมีมาตรา 1254 บังคับให้ผู้ชำระบัญชีนำการเลิกห้างหรือบริษัทไปจดทะเบียนเพื่อประกาศให้บุคคลภายนอกที่เกี่ยวข้องทราบ และเมื่อชำระบัญชีแล้วก็ต้องนำรายงานการชำระบัญชีไปจดทะเบียนด้วยดังนั้นศาลฎีกาจึงได้วินิจฉัยโดยมติที่ประชุมใหญ่ตามนัยฎีกาที่ 351/2507 ว่าการเลิกห้างหุ้นส่วนจำกัด จะต้องมีการชำระบัญชีเสมอไป เพื่อให้สภาพของนิติบุคคลนั้นสิ้นสุดลงด้วยการจดทะเบียนตามหลักเกณฑ์และวิธีการที่บัญญัติไว้ในมาตรา 1254 และมาตรา 1270แต่จะนำมาตรา 1061 ที่ว่าด้วยการเลิกห้างหุ้นส่วนที่ไม่ได้จดทะเบียนโดยการตกลงกันไม่ต้องมีการชำระบัญชีมาใช้บังคับหาได้ไม่ 6. คดีนี้มีปัญหาว่าค่าใช้จ่ายในการนำที่ดินไปจัดสรรและขายที่ดินได้หรือไม่ได้เพียงใดนั้น โจทก์จำเลยยังโต้เถียงกันอยู่กรณีจึงไม่อาจทราบแน่นอนว่า โจทก์ควรได้ส่วนแบ่งเท่าใด ศาลฎีกาจึงพิพากษาให้มีการชำระบัญชีเสียก่อน ผู้เขียนเห็นว่าการเข้าหุ้นส่วนประเภทห้างหุ้นส่วนสามัญไม่จดทะเบียนนั้นไม่จำต้องฟ้องให้ชำระบัญชีก่อนจึงจะฟ้องขอให้แบ่งส่วนทุนและกำไรได้เสมอไปการชำระบัญชีจักต้องกระทำต่อเมื่อไม่อาจทราบส่วนแบ่งทุนและกำไรแน่นอนเท่านั้น อัมพรณตะกั่วทุ่งคำพิพากษา: ศาลชั้นต้นพิพากษาให้จำเลยชำระเงิน 104,000 บาท พร้อมดอกเบี้ยแก่โจทก์ คำขออื่นนอกจากนี้ให้ยก ศาลอุทธรณ์พิพากษายืนจำเลยฎีกาศาลฎีกาวินิจฉัยข้อกฎหมายว่า "ปัญหาแรกตามฎีกาของจำเลยมีว่าตามสัญญาเอกสารหมาย จ.1 โจทก์มีอำนาจฟ้องจำเลยหรือไม่ศาลฎีกาพิเคราะห์สัญญาเอกสารหมาย จ.1 ซึ่งเป็นปัญหาพิพาทกันในคดีนี้มีข้อความในสาระสำคัญว่า จำเลยได้มอบที่ดินให้แก่โจทก์รับไปจัดการแบ่งเป็นแปลงแล้วนำออกจำหน่าย เมื่อจำหน่ายหมดแล้วให้หักค่าที่ดินและค่าใช้จ่ายของโจทก์ที่ได้จัดการดังกล่าวเหลือเท่าใดให้จัดสรรแบ่งเป็น 3 ส่วน มอบให้โจทก์ 2 ส่วนให้จำเลย 1 ส่วน เห็นว่า ตามสัญญาข้างต้นเป็นเรื่องโจทก์จำเลยตกลงเข้ากันเพื่อกระทำกิจการร่วมกันคือการนำที่ดินไปจัดสรรแบ่งขายและมีความประสงค์จะแบ่งปันกำไรอันจะพึงได้แต่กิจการที่ทำนั้นคือ เมื่อหักค่าที่ดินและค่าลงทุนใช้จ่ายแล้วแบ่งให้โจทก์สองในสามส่วน ให้จำเลยหนึ่งในสามส่วน สัญญานี้จึงเป็นสัญญาจัดตั้งห้างหุ้นส่วนตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1012 การที่โจทก์ฟ้องเรียกเงินค่าบุกเบิกจัดสรรที่ดินจากจำเลยจึงเป็นการเรียกร้องเงินค่าที่ได้ลงหุ้นไป เมื่อข้อเท็จจริงปรากฏว่ามีการบอกเลิกสัญญากันระหว่างโจทก์จำเลยแล้วจึงต้องปฏิบัติตามบทบัญญัติมาตรา 1061 แห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ คือต้องจัดการชำระบัญชีเสียก่อน โจทก์จะมาฟ้องขอคืนเงินที่ได้ลงหุ้นไปโดยยังไม่มีการชำระบัญชีหาได้ไม่ โจทก์จึงยังไม่มีอำนาจฟ้องคดีนี้ ฎีกาข้อนี้ของจำเลยฟังขึ้นและไม่จำต้องวินิจฉัยฎีกาข้ออื่นของจำเลยต่อไป"พิพากษากลับให้ยกฟ้องโจทก์แต่ไม่ตัดสิทธิโจทก์ที่จะฟ้องคดีตามสิทธิของโจทก์ใหม่ ให้โจทก์ใช้ค่าฤชาธรรมเนียมทั้งสามศาลแทนจำเลยโดยกำหนดค่าทนายความให้ 6,000 บาท ดูฉบับย่อฎีกาตัดสินเกี่ยวกับปัญหาข้อกฎหมายคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1767/2529นาง บุญ นา ค ลิ้มป สุวรรณโจทก์น.ส. เปรื่อง แสง ดีจำเลย ป.พ.พ. ม. 1012, ม. 1061 ป.วิ.พ. ม. 55โจทก์จำเลยทำสัญญากันว่า จำเลยได้มอบที่ดินให้แก่โจทก์รับไปจัดการแบ่งเป็นแปลงแล้วนำออกจำหน่าย เมื่อจำหน่าย หมดแล้วให้หักค่าที่ดินและค่าใช้จ่ายของโจทก์ที่ได้จัดการ ดังกล่าว เหลือเท่าใดให้แบ่งเป็น 3 ส่วน มอบให้โจทก์ 2 ส่วน ให้จำเลย 1 ส่วน ดังนี้ เป็นสัญญาจัดตั้งห้างหุ้นส่วนตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1012 การที่โจทก์ฟ้องเรียกเงินค่าบุกเบิกจัดสรรที่ดินจากจำเลย จึงเป็นการเรียกร้องเงินค่าที่ได้ลงหุ้นไป เมื่อมีการบอกเลิกสัญญาแล้วจึงต้องปฏิบัติตามมาตรา 1061 คือต้องจัดการชำระบัญชี เสียก่อน โจทก์จะมาฟ้องขอคืนเงินที่ได้ลงหุ้นไปโดยยังไม่มี การชำระบัญชีหาได้ไม่ โจทก์จึงยังไม่มีอำนาจฟ้องศาลชั้นต้นพิพากษาให้จำเลยชำระเงิน 104,000 บาท พร้อมดอกเบี้ยแก่โจทก์ คำขออื่นนอกจากนี้ให้ยก ศาลอุทธรณ์พิพากษายืนจำเลยฎีกาศาลฎีกาวินิจฉัยข้อกฎหมายว่า "ปัญหาแรกตามฎีกาของจำเลยมีว่าตามสัญญาเอกสารหมาย จ.1 โจทก์มีอำนาจฟ้องจำเลยหรือไม่ศาลฎีกาพิเคราะห์สัญญาเอกสารหมาย จ.1 ซึ่งเป็นปัญหาพิพาทกันในคดีนี้มีข้อความในสาระสำคัญว่า จำเลยได้มอบที่ดินให้แก่โจทก์รับไปจัดการแบ่งเป็นแปลงแล้วนำออกจำหน่าย เมื่อจำหน่ายหมดแล้วให้หักค่าที่ดินและค่าใช้จ่ายของโจทก์ที่ได้จัดการดังกล่าวเหลือเท่าใดให้จัดสรรแบ่งเป็น 3 ส่วน มอบให้โจทก์ 2 ส่วนให้จำเลย 1 ส่วน เห็นว่า ตามสัญญาข้างต้นเป็นเรื่องโจทก์จำเลยตกลงเข้ากันเพื่อกระทำกิจการร่วมกันคือการนำที่ดินไปจัดสรรแบ่งขายและมีความประสงค์จะแบ่งปันกำไรอันจะพึงได้แต่กิจการที่ทำนั้นคือ เมื่อหักค่าที่ดินและค่าลงทุนใช้จ่ายแล้วแบ่งให้โจทก์สองในสามส่วน ให้จำเลยหนึ่งในสามส่วน สัญญานี้จึงเป็นสัญญาจัดตั้งห้างหุ้นส่วนตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1012 การที่โจทก์ฟ้องเรียกเงินค่าบุกเบิกจัดสรรที่ดินจากจำเลยจึงเป็นการเรียกร้องเงินค่าที่ได้ลงหุ้นไป เมื่อข้อเท็จจริงปรากฏว่ามีการบอกเลิกสัญญากันระหว่างโจทก์จำเลยแล้วจึงต้องปฏิบัติตามบทบัญญัติมาตรา 1061 แห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ คือต้องจัดการชำระบัญชีเสียก่อน โจทก์จะมาฟ้องขอคืนเงินที่ได้ลงหุ้นไปโดยยังไม่มีการชำระบัญชีหาได้ไม่ โจทก์จึงยังไม่มีอำนาจฟ้องคดีนี้ ฎีกาข้อนี้ของจำเลยฟังขึ้นและไม่จำต้องวินิจฉัยฎีกาข้ออื่นของจำเลยต่อไป"พิพากษากลับให้ยกฟ้องโจทก์แต่ไม่ตัดสิทธิโจทก์ที่จะฟ้องคดีตามสิทธิของโจทก์ใหม่ ให้โจทก์ใช้ค่าฤชาธรรมเนียมทั้งสามศาลแทนจำเลยโดยกำหนดค่าทนายความให้ 6,000 บาท(อำนวย เปล่งวิทยา-สุชาติ จิวะชาติ-เสรี แสงศิลป์)แหล่งที่มาเนติบัณฑิตยสภาแผนกหมายเลขคดีดำศาลฎีกาหมายเลขคดีดำศาลชั้นต้นหมายเลขคดีแดงศาลชั้นต้นหมายเหตุ1. ศาลฟังข้อเท็จจริงว่าโจทก์และจำเลยได้ทำสัญญาจัดตั้งห้างหุ้นส่วนตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1012 และเนื่องจากไม่ปรากฎว่าได้มีการจดทะเบียนห้างหุ้นส่วนจึงต้องถือว่าโจทก์และจำเลยต่างเป็นหุ้นส่วนในห้างหุ้นส่วนสามัญ โจทก์บอกเลิกสัญญาและมาฟ้องเรียกร้องสิทธิตามสัญญาดังกล่าว ปัญหาจึงมีว่าโจทก์จักนำคดีมาฟ้องโดยยังไม่จัดการชำระบัญชีได้หรือไม่ได้ 2. เนื่องจากสัญญาหุ้นส่วนเป็นสัญญาซึ่งบุคคลตั้งแต่สองคนขึ้นไปตกลงเข้ากัน เพื่อกระทำกิจการร่วมกัน ด้วยประสงค์จะแบ่งปันกำไรอันจะพึงได้แต่กิจการที่ทำนั้น การคำนวณว่ากิจการมีกำไรสุทธิเท่าใดจึงบังคับอยู่ในตัวให้ห้างหุ้นส่วนต้องจัดทำบัญชีทรัพย์สินและหนี้สิน รายได้ รายจ่าย ซึ่งมักจะมีอยู่หลายรายการ และถ้าห้างหุ้นส่วนตั้งอยู่หลายปี บัญชีที่บันทึกรายการก็ยิ่งมากขึ้น ด้วยเหตุนี้ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1061 จึงบัญญัติว่า "เมื่อห้างหุ้นส่วนเลิกกันแล้วก็ให้จัดการชำระบัญชี" 3. การชำระบัญชีตามมาตรา 1062 คือให้ผู้ชำระบัญชีนำบัญชีตั้งแต่เริ่มเข้าหุ้นกันมาตรวจชำระอีกครั้งหนึ่ง เมื่อทราบจำนวนทรัพย์สินและหนี้สินที่แน่นอนแล้ว ให้ชำระหนี้แก่เจ้าหนี้ที่เป็นบุคคลภายนอกและแก่หุ้นส่วนที่เป็นเจ้าหนี้ของห้างในฐานะส่วนตัวต่อเมื่อชำระหนี้ดังกล่าวเสร็จสิ้นแล้วจึงให้คืนทุนทรัพย์ซึ่งหุ้นส่วนแต่ละคนได้ลงเป็นหุ้น และถ้ายังมีทรัพย์เหลืออยู่คือทรัพย์สินที่เหลืออยู่นั้นมีจำนวนสูงกว่าหนี้สินของห้างหุ้นส่วนอันเป็นกำไรที่จะแบ่งให้แก่หุ้นส่วน อนึ่ง มีข้อสังเกตว่าการชำระบัญชีนั้นมุ่งจะให้ได้มูลค่าของทรัพย์สิน และจำนวนที่เป็นหนี้สินที่แท้จริง โดยไม่คำนึงถึงว่าราคาทรัพย์สินและหนี้สินตามที่บันทึกรายการในงบดุลจะมีราคาเท่าใดดังตัวอย่างในสมุดบัญชีของกิจการแห่งหนึ่งลงรายการที่ดินและสิ่งปลูกสร้างราคา 1,000,000 บาท แต่เมื่อชำระบัญชีปรากฎว่าขายได้ถึง 5,000,000 บาท ส่วนรายการลูกหนี้บันทึกว่ามีลูกหนี้ทางการค้า 6,000,000 บาท แต่เรียกเก็บได้เพียง 2,000,000 บาทนอกนั้นเป็นหนี้สูญ เป็นต้น 4. แต่กรณีห้างหุ้นส่วนสามัญไม่จดทะเบียนที่จัดตั้งเฉพาะกาลหรือเฉพาะเพื่อทำกิจการอย่างหนึ่งอย่างใดแต่อย่างเดียว มีการรับ-จ่ายน้อย เช่น ก. กับ ข. เข้าหุ้นซื้อที่ดินราคา1,000,000 บาท โดยออกทุนคนละกึ่งหนึ่งแล้วนำไปขายได้เงินสุทธิ1,500,000 บาท โดย ก. เป็นคนเก็บรักษาเงินที่ขายได้ไว้คนเดียวไม่ยอมแบ่งให้ ข. ดังนี้ผู้เขียนเห็นว่า แม้ ก. ข. เป็นคู่สัญญาจัดตั้งห้างหุ้นส่วน ข. ก็ฟ้องเรียกเงินส่วนแบ่งของทุนและกำไรกึ่งหนึ่งรวมเป็นเงิน 750,000 บาท จาก ก.ได้โดยไม่จำต้องให้จัดการชำระบัญชีก่อนเพราะรู้จำนวนส่วนแบ่งแล้วแม้จะชำระบัญชีก็ไม่มีรายการอะไรที่จะต้องชำระอีก (คำพิพากษาฎีกาที่ 1956/2517) 5. สำหรับห้างหุ้นส่วนสามัญนิติบุคคล ห้างหุ้นส่วนจำกัดและบริษัทจำกัด นั้น นอกจากมีมาตรา 1061 บัญญัติให้ชำระบัญชีแล้วยังมีมาตรา 1254 บังคับให้ผู้ชำระบัญชีนำการเลิกห้างหรือบริษัทไปจดทะเบียนเพื่อประกาศให้บุคคลภายนอกที่เกี่ยวข้องทราบ และเมื่อชำระบัญชีแล้วก็ต้องนำรายงานการชำระบัญชีไปจดทะเบียนด้วยดังนั้นศาลฎีกาจึงได้วินิจฉัยโดยมติที่ประชุมใหญ่ตามนัยฎีกาที่ 351/2507 ว่าการเลิกห้างหุ้นส่วนจำกัด จะต้องมีการชำระบัญชีเสมอไป เพื่อให้สภาพของนิติบุคคลนั้นสิ้นสุดลงด้วยการจดทะเบียนตามหลักเกณฑ์และวิธีการที่บัญญัติไว้ในมาตรา 1254 และมาตรา 1270แต่จะนำมาตรา 1061 ที่ว่าด้วยการเลิกห้างหุ้นส่วนที่ไม่ได้จดทะเบียนโดยการตกลงกันไม่ต้องมีการชำระบัญชีมาใช้บังคับหาได้ไม่ 6. คดีนี้มีปัญหาว่าค่าใช้จ่ายในการนำที่ดินไปจัดสรรและขายที่ดินได้หรือไม่ได้เพียงใดนั้น โจทก์จำเลยยังโต้เถียงกันอยู่กรณีจึงไม่อาจทราบแน่นอนว่า โจทก์ควรได้ส่วนแบ่งเท่าใด ศาลฎีกาจึงพิพากษาให้มีการชำระบัญชีเสียก่อน ผู้เขียนเห็นว่าการเข้าหุ้นส่วนประเภทห้างหุ้นส่วนสามัญไม่จดทะเบียนนั้นไม่จำต้องฟ้องให้ชำระบัญชีก่อนจึงจะฟ้องขอให้แบ่งส่วนทุนและกำไรได้เสมอไปการชำระบัญชีจักต้องกระทำต่อเมื่อไม่อาจทราบส่วนแบ่งทุนและกำไรแน่นอนเท่านั้น อัมพรณตะกั่วทุ่ง