ประกาศตั้งกรมประกาศตั้งกรมตั้งพระองค์เจ้าและเจ้าพระยา[๑] ศุภมัสดุ พระพุทธศาสนกาลเป็นอดีตภาค ๒๔๗๒ พรรษาปัจจุบันนสมัย สรรปสมพัตสร พฤศจิกายนมาส อัษฎมสุรทิน ศุกรวาร โดยกาลบริจเฉทพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาประชาธิปก มหันตเดชนดิลกรามาธิบดีเทพยปรียมหาราชรวิวงศ อสัมภินพงศพีระกษัตร บุรุษรัตนราชนิกโรดมจาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราช สังกาศ อุภโตสุชาตสำศุทธเคราหณีจักรีบรมนาถจุฬาลงกรณราชวรางกูร มหามกุฏวงศวีรสูรชิษฐ ราชธรรมทศพิธ อุต์กฤษฏนิบุณ อดุลยกฤษฏาภินีร์หารบูรพาธิการสุสาธิต ธันยลักษณวิจิตรเสาภาคยสรรพางค์ มหาชโนตมางคมานท สนธิมตสมันตสมาคมบรมราชสมภาร ทิพยเทพาวตาร ไพศาลเกียรติคุณ อดุลยศักดิเดช สรรพเทเวศปริยานุรักษมงคลลัคนเนมาหวัย สุโขทัยธรรมราชา อภิเนาวศิลปศึกษา เดชนาวุธ วิชัยยุทธศาสดรโกศลวิมลนรรยพินิต สุจริตสมาจาร ภัทรภิชญานประดิภานสุนทร ประวรศาสโนปสดมภกมูลมุขมาตยวรนายกมหาเสนานี สราชนาวีพยูหโยธโพยมจร บรมเชษฐโสทรสมมต เอกราชยยศสธิคมบรมราชสมบัตินพปฏลเศวตฉัตราดิฉัตร ศรีรัตโนปลักษณ มหาบรมราชาภิเษกาภิษิกต์ สรรพทศทิควิชิตเดโชไชยสกลมไหศวรยมหาสวามินทร มเหศวรมหินทรมหารามาธิราชวโรดม บรมนาถชาติอาชันยาศรัยพุทธาทิไตรรัตนศรณารักษ วิศิษฏศักตอัครนเรศวราธิบดี เมตตากรุณาศีตลหฤทัย อโนปไมยบุนยการสกลไพศาลมหารัษฎราธิบดินทร ปรมินทรธรรมิกมหาราชาธิราช บรมนาถบพิตร พระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริว่า พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระดำรงราชานุภาพเป็นพระบรมวงศ์พระองค์หนึ่ง ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงฝึกสอนรัฐประศาสโนบายแล้วสามารถรับราชการสนองพระเดชพระคุณได้ดั่งพระราชหฤทัยในตำแหน่งหน้าที่ต่าง ๆจนถึงได้เป็นเสนาบดีตำแหน่งสำคัญมาตั้งแต่ในรัชชกาลที่ ๕สมเด็จพระบรมชนกนาถทรงยกย่องพระสติปัญญาและพระวิริยอุตสาหะ กับทั้งพระอัธยาศัยที่ซื่อตรงดำรงสัตยสุจริตปรากฏอยู่ในประกาศตั้งกรมเมื่อพ.ศ. ๒๔๒๙ และประกาศเลื่อนกรมเมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๒ นั้นแล้วถึงรัชชกาลที่ ๖พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ทรงยกย่องว่าพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระดำรงราชานุภาพได้ทรงปฏิบัติราชการสนองพระเดชพระคุณสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงมาอย่างใดทรงปฏิบัติต่อพระองค์อย่างนั้นด้วยความจงรักภักดีสมควรเป็นพระราชวงศ์ผู้ใหญ่อันควรเคารพ ดั่งแจ้งอยู่ในประกาศเลื่อนกรมเมื่อ พ.ศ.๒๔๕๔ อีกครั้งหนึ่ง แต่ในรัชชกาลที่ ๖ นั้น เมื่อพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระดำรงราชานุภาพได้ทรงรับราชการเป็นเสนาบดีกระทรวงมหาดไทยแต่รัชชกาลที่ ๕ สืบมาได้ถึง ๒๓ ปี อ่อนพระกำลังลงจนเกิดอาการประชวรรู้สึกพระองค์ว่าจะไม่สามารถทำราชการหนักในตำแหน่งสำคัญให้เรียบร้อยได้ดั่งแต่ก่อนจึ่งกราบบังคมทูลขอเวนคืนตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชปรารภถึงความชอบความดีที่พระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระดำราชานุภาพได้มีมามากแต่หนหลัง จึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้ทรงดำรงตำแหน่งเป็นเสนาบดีที่ปรึกษา แล้วดำรัสมอบพระราชประสงค์ให้ทรงอำนวยการจัดหอพระสมุดสำหรับพระนครอันทรงพระราชดำริว่าเป็นการสำคัญสำหรับบ้านเมืองแต่ไม่เป็นงานหนักเกินพระกำลัง พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระดำรงราชานุภาพก็รับสนองพระเดชพระคุณมาได้ทรงพระอุตสาหะรวบรวมตรวจค้นเรื่องโบราณคดีและวรรณคดีต่าง ๆ แสดงให้ปรากฏแพร่หลายทั้งทรงพระนิพนธ์หนังสือขึ้นไว้เป็นแบบฉะบับก็หลายเรื่องเป็นปัจจัยให้เจริญความนิยมในการพิมพ์หนังสือแจกวิชชาความรู้เป็นประโยชน์แก่มหาชนสืบมาจนบัดนี้ครั้นเมื่อหายประชวร พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชดำรัสชวนให้กลับเข้าทรงรับราชการเป็นกรรมการสภาการคลังและกรรมการทำประมวลกฎหมายแพ่งพาณิชย์แล้วทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นเสนาบดี ประจำตำแหน่งอีกในกระทรวงมุรธาธรต่อนั้นมาโปรดฯ ให้เป็นกรรมการองคมนตรีตรวจงบประมาณเงินแผ่นดินด้วยอนึ่งในคราวเมื่อสมเสด็จพระราชดำเนิรจากพระนคร และโปรดฯ ให้สมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงนครราชสีมาเป็นผู้สำเร็จราชการรักษาพระนครนั้นก็ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระดำรงราชานุภาพเป็นที่ปรึกษาครั้นต่อเมื่อสมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงนครราชสีมาทิวงคตแล้ว พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงรับพระราชภาระเป็นผู้สำเร็จราชการรักษาพระนครในตอนปลายรัชชกาลที่๖ พระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระดำรงราชานุภาพก็ได้ทรงรับตำแหน่งเป็นที่ปรึกษาอย่างเดียวกันเป็นเหตุให้พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงทราบตระหนักในพระปรีชาสามารถของพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระดำรงราชานุภาพแต่ในคราวที่ทรงร่วมราชการด้วยกันนั้นครั้นถึงรัชชกาลปัจจุบันนี้เมื่อทรงพระราชดำริตั้งอภิรัฐมนตรีสภา จึ่งทรงเลือกพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระดำรงราชานุภาพเป็นอภิรัฐมนตรีพระองค์หนึ่งก็ได้ทรงปฏิบัติราชการในหน้าที่อันสำคัญด้วยพระปรีชาอุตสาหะและความซื่อตรงจงรักภักดี เป็นกำลังในพระราชกิจสืบมาจนบัดนี้อนึ่ง หอสมุดสำหรับพระนครนั้นเมื่อถึงรัชชกาลปัจจุบันนี้ทรงพระราชดำริว่าเจริญเป็นหลักฐานมั่นคงแล้วสมควรจะขยายการให้เกิดประโยชน์ออกไปถึงแผนกอื่นๆ อันเป็นเครื่องอนุกูลวิชชา จึ่งโปรดฯ ให้ตั้งราชบัณฑิตยสภา มีแผนกวรรณคดีโบราณคดี และศิลปากร บำรุงวิชชา นั้น ๆ ให้รุ่งเรืองยิ่งขึ้น และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระดำรงราชานุภาพ เป็นตำแหน่งนายกในสภานั้นก็สามารถยังประโยชน์ให้เกิดแก่วิชชาในแผนกต่าง ๆ เป็นอันดับมาดั่งพระราชประสงค์และเป็นการเพิ่มพูนเกียรติยศของบ้านเมืองด้วยอีกสถานหนึ่งนอกจากพระเกียรติคุณดั่งได้พรรณนามายังควรยกย่องว่าพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระดำรงราชานุภาพทรงคุ้นเคยราชการจะหาผู้อื่นเสมอเหมือนได้โดยยาก เพราะได้ทรงปฏิบัติราชการในตำแหน่งสำคัญมาช้านานนับถึง ๓ รัชชกาลและได้ทรงทำคุณและประโยชน์แก่ราชการบ้านเมืองมาเป็นอันมากแม้เจริญพระชนมายุยิ่งขึ้นแล้วมิได้หย่อนพระวิริยะยังทรงอุตสาหะสนองพระเดชพระคุณด้วยความจงรักภักดีแต่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในเวลานี้ก็นับว่าเป็นพระบรมวงศ์ผู้ใหญ่พระองค์หนึ่ง ซึ่งเป็นหลักราชการและเป็นที่ทรงไว้วางพระราชหฤทัยทั้งเป็นที่เคารพนับถือของคนทั้งหลายทั่วไปเป็นอันมาก สมควรจะเลื่อนพระเกียรติยศฐานันดรศักดิ์ให้สูงสมกับที่เป็นพระบรมวงศ์อันทรงพระคุณวิเศษจึ่งมีพระบรมราชโองการมา ณพระบัณฑูรสูรสิงหนาทดำรัสสั่งให้เลื่อนกรมพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระดำรงราชานุภาพเป็นสมเด็จกรมพระยา มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาดำรงราชานุภาพ อิสสริยลาภบดินทร สยามวิชิตินทรวโรปการ มโหฬารรัฐประศาสน์ ปิยมหาราชวรานุศิษฎ์ไพศาลราชกฤตยการี โบราณคดีปวัติศาสตรโกศล คัมภีรนิพธนิรุกติปฏิภาน ราชบัณฑิตวิธานนิติธรรมสมรรถศึกษาภิวัฒน์ปิยวาที ขันติสัตยตรีสุจริตธาดา วิมลรัตนปัญญาอาชวาศรัยพุทธาทิไตรสรณาทรพิเศษ คุณาภรณ์ธรรมิกนาถบพิตร นาคนาม ให้ทรงศักดินา ๓๕๐๐๐เป็นพิเศษ ในตำแหน่งพระองค์เจ้าต่างกรมผู้ใหญ่ ในพระบรมมหาราชวัง จงทรงเจริญพระชนมายุพรรณ สุข พล ปฏิภาณ คุณสารสมบัติ สรรพสิริ สวัสดิพิพัฒนมงคล วิบุลศุภผลเกียรติยศอิสสริยศักดิเดชานุภาพมโหฬารทุกประการให้ทรงเลื่อน เจ้ากรม เป็น พระยาดำรงราชานุภาพ ถือศักดินา๑๐๐๐ให้ทรงเลื่อน ปลัดกรม เป็น พระปราบบรพล ถือศักดินา ๘๐๐ให้ทรงเลื่อน สมุห์บัญชี เป็น หลวงสกลคณารักษ์ ถือศักดินา๕๐๐อนึ่งทรงพระราชดำริว่า พระเจ้าพี่ยาเธอกรมหลวงกำแพงเพชรอัครโยธิน ทรงพระปรีชาสามารถในราชการ ทั้งมีพระคุณวุฒิพิเศษได้รับราชการสนองพระเดชพระคุณต่างพระเนตรพระกรรณมาในตำแหน่งสำคัญสำคัญต่าง ๆหลายอย่าง ดั่งปรากฏในประกาศสถาปนาและเลื่อนกรม ๓ ครั้งนั้นแล้ว ครั้นมาในรัชชกาลปัจจุบันเมื่อโปรดเกล้าฯ ให้รวมกระทรวงพาณิชย์และกระทรวงคมนาคมเข้าเป็นกระทรวงเดียวกันได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าพี่ยาเธอฯ ทรงดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงนั้นกับตำแหน่งนายกสภาเผยแผ่พาณิชย์อันเป็นหน้าที่สำคัญในทางเศรษฐกิจและพาณิชโยบายของประเทศ กับทั้งคงทำการในตำแหน่งผู้บัญชาการรถไฟหลวงแห่งกรุงสยามซึ่งภายหลังได้รวมการไฟฟ้าหลวงเข้าสมทบอีกด้วยพระองค์ก็ทรงพระอุตสาหะวิริยะอันแรงกล้ามีพระหฤทัยจดจ่ออยู่ในที่จะยังผลเจริญรุ่งเรืองให้บังเกิดแก่ประเทศชาติจึ่งทรงสามารถปฏิบัติราชการในตำแหน่งหน้าที่อันสำคัญนั้น ๆให้บรรลุความสำเร็จผลได้อย่างไพบูลย์และรวดเร็ว ได้ทรงรับมอบหมายราชการอันใดก็เป็นที่หวังในความสำเร็จได้ แม้จะทรงลำบากตรากตรำสักเพียงไรก็หาย่อท้อไม่การในหน้าที่ของพระองค์จึ่งสำเร็จเป็นอย่างดี มีอาทิคือทรงบัญชาการสร้างสะพานพระราม๖ ที่เป็นการใหญ่อย่างหนึ่งซึ่งมีเป็นครั้งแรกในเมืองไทยนอกนั้นได้ทรงพยายามให้การคมนาคม ทางรถไฟและทางหลวง ก้าวหน้าออกไปได้เป็นอันมากทำให้การเดิรทางและการบรรทุกสินค้าสะดวกเร็วไวทันความประสงค์ทั้งได้ทรงขยายการไปรษณีย์โทรเลขและเริ่มการวิทยุให้แพร่หลายไพศาลทันความต้องการของโลกนำมาซึ่งประโยชน์แก่พ่อค้ามหาชนมีพระนิสสัยยิ่งด้วยความซื่อสัตย์สุจริตมั่นในพระกมลสันดานทรงวิจารณญาณประจักษ์แจ้งในชั้นเชิงคมนาคมเศรษฐกิจพาณิชโยบาย ประกอบทั้งพระอัธยาศัยก็เรียบร้อยอ่อนโยนเป็นที่น่านิยมเคารพนับถือมากอีกประการหนึ่ง พระเจ้าพี่ยาเธอฯ ได้ทรงสำแดงปรากฏชัดว่าตั้งมั่นอยู่ในความจงรักภักดีทรงคุ้นเคยและเป็นมิตรที่สนิทในพระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมาช้านานบัดนี้ก็ทรงพระเจริญวัยวุฒิอยู่แล้วสมควรเลื่อนพระอิสสริยยศให้ยิ่งขึ้นในตำแหน่งพระองค์เจ้าต่างกรมผู้ใหญ่พระองค์หนึ่งได้จึ่งมีพระบรมราชโองการมา ณ พระบัณฑูรสูรสิงหนาทดำรัสสั่งให้เลื่อนกรม พระเจ้าพี่ยาเธอ กรมหลวงกำแพงเพชรอัครโยธิน ขึ้นเป็นกรมพระมีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า พระเจ้าพี่ยาเธอกรมพระกำแพงเพชรอัครโยธินประชาธิบดินทรเจษฎภาดาปิยมหาราชวงศวิศิษฎ์ อเนกยนตรวิจิตรกฤตยโกศล วิมลรัตนมหาโยธาธิบดีราชธุรันธรีมโหฬาร พาณิชยการคมนาคม อุดมรัตนตรัยสรณธาดา มัททวเมตตาชวาศรัยฉัตรชัยดิลกบพิตร พยัคฆนามให้ทรงศักดินา ๑๕๐๐๐ ตามพระราชกำหนดอย่างพระองค์เจ้าต่างกรมในพระบรมมหาราชวังจงทรงเจริญพระชนมายุ พรรณ สุข พล ปฏิภาน คุณสารสมบัติ สรรพสิริ สวัสดิพิพัฒนมงคลวิบุลศุภผล สกลเกียรติยศ เดชานุภาพ มโหฬารทุกประการให้ทรงเลื่อน เจ้ากรม เป็น พระกำแพงเพชรอัครโยธินถือศักดินา ๘๐๐ให้ทรงเลื่อน ปลัดกรม เป็น หลวงขาณุบุรินทรโยธี ถือศักดินา๖๐๐ให้ทรงเลื่อน สมุห์บัญชี เป็น ขุนโกสัมพีพลโยธา ถือศักดินา๔๐๐ให้ผู้ซึ่งได้เลื่อนตำแหน่งยศทั้ง ๖ นี้ทำราชการในหลวงและในกรม ตามอย่างธรรมเนียม เจ้ากรม ปลัดกรม สมุห์บัญชีในพระองค์เจ้าต่างกรมทั้งปวงสืบไป ให้มีสุขสวัสดิเจริญเทอญอนึ่งทรงพระราชดำริว่า หม่อมเจ้าอาภาพรรณี สวัสดิวัฒน์พระชายาสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฏ์เป็นหม่อมเจ้าองค์ใหญ่ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น ๔ กรมหลวงพิชิตปรีชากร พระบรมวงศ์ผู้ใหญ่ทรงพระเกียรติคุณซึ่งได้รับราชการมีความชอบต่อแผ่นดินมามากสมควรจะทรงยกย่องพระเกียรติยศไว้ให้ปรากฏประการหนึ่ง อีกประการหนึ่งเฉพาะหม่อมเจ้าอาภาพรรณี ได้เคยอยู่ในพระราชสำนักสมเด็จพระศรีพัชรินทรา บรมราชินีพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ปฏิบัติราชการสนองพระเดชพระคุณเป็นที่ทรงพระเมตตากรุณามาแต่ก่อนและทรงสถิตในที่เป็นพระชนนีสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี บรมราชินีประกอบด้วยบูรพูปการคุณใหญ่ยิ่งกว่าผู้อื่นในส่วนพระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว หม่อมเจ้าอาภาพรรณีก็ได้เอื้อเฟื้อโดยความเคารพรักใคร่มาตั้งแต่ก่อนเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติและสนองพระเดชพระคุณด้วยฤทัยจงรักภักดีเสมอมาเป็นนิจโดยส่วนจรรยาสมบัติก็มีอัธยาศัยอันดีมีมรรยาทสุภาพ สมเป็นกัลยาณีนารีรัตน์ควรจะทรงสถาปนาพระอิสสริยยศให้สูงขึ้นตามฐานะพระวงศ์ผู้ใหญ่ราชตระกูลตามขัตติยราชประเพณีจึ่งมีพระบรมราชโองการมา ณ พระบัณฑูรสูรสิงหนาทดำรัสสั่งให้สถาปนา หม่อมเจ้าอาภาพรรณี สวัสดิวัฒน์ขึ้นเป็นพระองค์เจ้ามีคำนำพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาภาพรรณีวรรคบริวาร ทรงศักดินา ๔๐๐๐ ตามพระราชกำหนดอย่างพระเจ้าวรวงศ์เธอพระองค์เจ้านั้นจงทรงเจริญพระชนมายุ พรรณ สุข พล ปฏิภาน กัลยาณสารสมบัติ สรรพสิริสวัสดิพิพัฒนมงคลทุกประการอนึ่งทรงพระราชดำริว่า พระวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าไตรทศประพันธ์ ได้รับราชการสนองพระเดชพระคุณทั้งในหน้าที่ฝ่ายปกครองการทูต และในกระทรวงการต่างประเทศ จนถึงเป็นปลัดทูลฉลองกระทรวงนั้นด้วยทรงพระปรีชาสามารถดั่งปรากฏอยู่ในประกาศสถาปนาครั้งก่อนนั้นแล้ว ครั้นเมื่อสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการสิ้นพระชนม์ เกิดความวิตกกันแพร่หลายด้วยเรื่องผู้จะเป็นตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงการต่างประเทศแทนเพราะสมเด็จกรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการได้เสด็จดำรงตำแหน่งนั้นอยู่ถึง ๓๘ ปีและทรงพระปรีชาสามารถในราชกิจเป็นที่นับถืออยู่ทั่วไปทั้งในประเทศนี้และประเทศอื่นๆ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชวิจารณ์เห็นคุณสมบัติอันมีอยู่ในพระองค์เจ้าไตรทศประพันธ์ว่าจะสามารถรับตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงการต่างประเทศแทนสมเด็จพระชนกได้ดีกว่าผู้อื่นจึ่งโปรดเกล้าฯ ให้พระองค์เจ้าไตรทศประพันธ์ เป็นเสนาบดีกระทรวงการต่างประเทศการก็สมดั่งทรงคาดหมาย ด้วยพระองค์เจ้าไตรทศประพันธ์ทรงพระสติปัญญาและรอบรู้รัฏฐาภิปาลโนบายอันได้ทรงศึกษาแต่สมเด็จพระชนก ทรงบังคับการงานโดยซื่อตรงเที่ยงธรรมอยู่ในความสุจริตมีความจงรักภักดีต่อใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทเป็นที่ตั้ง ทั้งสองประการเจือกันผลจึ่งเป็นไปในทางที่เป็นคุณประโยชน์เชิดชูพระเกียรติยศพระเดชานุภาพในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวถ่ายเดียวมิได้เป็นการได้อย่างหนึ่งเสียอย่างหนึ่งในไม่ช้าก็ปรากฏพระเกียรติคุณเป็นที่นับถือของคนทั้งหลายตลอดจนชาวต่างประเทศทั่วไปเป็นปัจจัยให้ราชการอันเกี่ยวข้องกับนานาประเทศเรียบร้อยตลอดมา มิใช่แต่เท่านั้นความมุ่งหมายอันเป็นข้อสำคัญของประเทศนี้ คือที่จะแก้ไขหนังสือสัญญาทรงพระราชไมตรีซึ่งต้องยอมเป็นฝ่ายต่ำเพราะความจำเป็นมาแต่โบราณ ได้พยายามแก้ไขปลดเปลื้องมาทุกรัชชกาลตลอดเวลากว่า๖๐ ปี พระองค์เจ้าไตรทศประพันธ์ร่วมกับพระยากัลยาณไมตรีผู้เป็นที่ปรึกษา ทั้ง ๒นี้ ได้อุตสาหะบากบั่นโดยอุบายอันชอบในชั้นสุดท้าย มาประสพผลสำเร็จในรัชชกาลปัจจุบันนี้จึ่งได้คืนเสรีภาพในการภาษีอากรและอำนาจศาล อันเป็นกำลังและความปรารถนาอย่างยิ่งแห่งการดำรงอิสสรภาพให้สถิตสถาพรเป็นเหตุให้ประเทศสยามได้ตั้งอยู่ในฐานะเสมอภาคเท่าเทียมชาติอื่น ๆ นอกจากนี้พระองค์เจ้าไตรทศประพันธ์มีปกติประพฤติพระองค์ด้วยพระอัธยาศัยสุภาพเหิรห่างจากอคติปราศจากความกำเริบฟุ้งซ่านริษยาอาธรรม โอบอ้อมอารีและอ่อนน้อมทั่วไปมีอุปนิสสัยคล้ายสมเด็จพระชนก ซึ่งเป็นที่นิยมในพระราชวงศ์และข้าราชการบัดนี้มีพระชนมายุในมัชฌิมวัยแล้วเป็นผู้ที่สมควรได้รับพระมหากรุณายกย่องขึ้นไว้ให้เป็นพระองค์เจ้าต่างกรมเพื่อเป็นพะยานแห่งความสามารถรับราชการในตำแหน่งอันเป็นที่ไว้วางพระราชหฤทัยทั้งราชการแผ่นดินและราชการในพระองค์และเป็นที่เชิดชูพระเกียรติยศสืบสนองพระองค์สมเด็จกรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการผู้เป็นพระชนกได้จึ่งมีพระบรมราชโองการมา ณพระบัณฑูรสูรสิงหนาทดำรัสสั่ง ให้สถาปนา พระวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าไตรทศประพันธ์ ขึ้นเป็นพระองค์เจ้าต่างกรมมีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นเทววงศวโรทัยนาคนามทรงศักดินา ๑๑๐๐๐ ตามพระราชกำหนดอย่างพระวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าต่างกรมให้เจริญพระชนมายุ พรรณ สุข พล ปฏิภาน คุณสารสมบัติ สรรพสิริสวัสดิพิพัฒนมงคลทุกประการให้ทรงตั้ง เจ้ากรม เป็น หมื่นเทววงศวโรทัย ถือศักดินา ๕๐๐ให้ทรงตั้ง ปลัดกรม เป็น พันไวเทศพรรณพจนีย์ ถือศักดินา ๓๐๐ให้ทรงตั้ง สมุห์บัญชี เป็น พันทิวีระปรวากย์ ถือศักดินา๒๐๐ให้ผู้ซึ่งได้รับตำแหน่งยศทั้ง ๓ นี้ทำราชการสนองพระพระเดชพระคุณต่อไป ให้มีสุขสวัสดิเจริญเทอญอนึ่ง ทรงพระราชดำริว่า หม่อมเจ้าบวรเดช กฤดากรในพระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น ๔ กรมพระนเรศวรวรฤทธิ์ได้ศึกษาวิชชาทหารปืนใหญ่และทหารช่างในประเทศอังกฤษสำเร็จแล้วกลับมารับราชการในกรมทหารปืนใหญ่ในรัชชกาลที่๕ ครั้นถึงสมัยเมื่อเริ่มจัดการทหารบกเปลี่ยนวิธีมาเป็นอย่างปัจจุบันนี้ หม่อมเจ้าบวรเดชเป็นนายทหารองค์หนึ่งซึ่งเป็นกำลังแก่การที่จัดครั้งนั้นมากได้รับราชการในกรมเสนาธิการณ์ทหารบกและกรมทหารปืนใหญ่เป็นนายพลผู้บัญชาการทหารบกมณฑลนครราชสีมา เป็นจเรปืนใหญ่ทั่วไป เมื่อตอนปลายรัชชกาลที่๕ พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นอัครราชฑูตประจำประเทศฝรั่งเศสอิตาลี สเปญ และโปรตุเกษ มีตำแหน่งอยู่ ณ สถานฑูตที่กรุงปารีส ในระยะเวลานั้นพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวกำลังทรงศึกษาวิชชาอยู่ในยุโรปหม่อมเจ้าบวรเดชได้มีหน้าที่เป็นพระอภิบาลพระองค์อยู่ใกล้ชิดจึงเป็นผู้สนิทชิดชอบพระราชอัธยาศัยตั้งแต่ครั้งนั้นมา ครั้นถึงรัชชกาลที่ ๖ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้กลับเข้ารับราชการทหารอีก ได้เป็นอธิบดีกรมแสงสรรพาวุธจเรทหารปืนใหญ่ แม่ทัพที่ ๑ และผู้ช่วยเสนาบดีกระทรวงกลาโหมโดยอันดับมาสมัยเมื่อพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดฯให้รวมหน้าที่การปกครองมณฑลหัวเมืองเข้าเป็นภาค ทรงเลือกสรรให้หม่อมเจ้าบวรเดชดำรงตำแหน่งอุปราชมณฑลภาคพายัพไปประจำราชการอยู่ที่นครเชียงใหม่หม่อมเจ้าบวรเดช ได้ทำนุบำรุงการกสิกรรมของพลเมืองเช่นทำเหมืองฝายทดน้ำเข้านาเป็นต้น ภายหลังได้กราบถวายบังคมลาออกจากราชการรับพระราชทานเบี้ยบำนาญมาในรัชชกาลปัจจุบันนี้ทรงพระราชดำริเห็นว่า หม่อมเจ้าบวรเดชเป็นผู้สันทัดคุ้นเคยในราชการทหารมามากควรจะทำราชการให้เป็นประโยชน์แก่บ้านเมืองได้อยู่ จึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้กลับเข้ารับราชการเป็นผู้ช่วยเสนาบดีกระทรวงกลาโหม แล้วเลื่อนเป็นเสนาบดีทหารบกต่อมาเป็นนายพลเอกเสนาบดีกระทรวงกลาโหมอยู่จนบัดนี้ ทรงพระราชดำริว่า หม่อมเจ้าบวรเดชทรงเจริญวัยวุฒิปรีชาสามารถในราชกิจและรับราชการในตำแหน่งสำคัญอันเป็นที่ไว้วางพระราชหฤทัยกอปรด้วยความซื่อสัตย์สุจริตมั่นคงจงรักภักดีในใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทสมควรจะทรงยกย่องพระอิสสริยยศให้สูงขึ้นทั้งเพื่อเป็นที่เฉลิมพระเกียรติยศพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระนเรศรวรฤทธิ์ อีกพระองค์หนึ่งได้จึ่งมีพระบรมราชโองการมา ณพระบัณฑูรสูรสิงหนาทดำรัสสั่งให้สถาปนา หม่อมเจ้าบวรเดชกฤดากร ขึ้นเป็นพระองค์เจ้า มีคำนำพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า พระวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าบวรเดชมุสิกนาม ทรงศักดินา ๓๐๐๐ตามพระราชกำหนดอย่างพระวรวงศ์เธอพระองค์เจ้านั้น จงทรงพระเจริญพระชนมายุ พรรณ สุขพล ปฏิภาน คุณสารสมบัติ สรรพสิริสวัสดิพิพัฒนมงคลทุกประการอนึ่ง ทรงพระราชดำริว่า หม่อมเจ้ามนัสสวาสดิ์ ศุขสวัสดิพระธิดาในพระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น ๔ กรมหลวงอดิรอุดมเดชอันพระบิดาได้ถวายไว้ในสมเด็จพระศรีพัชรินทรา บรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวงทรงทำนุบำรุงมาตั้งแต่เยาว์ ครั้นเจริญวัยขึ้นสมเด็จพระบรมราชชนนีทรงพระเมตตาไว้วางพระราชหฤทัยจึ่งโปรดให้เป็นพระอนุบาลพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตั้งแต่ทรงพระเยาว์มาหม่อมเจ้ามนัสสวาสดิ์ มีความรักใคร่ในพระองค์ได้บำรุงเลี้ยงและพิทักษ์รักษาพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวด้วยไมตรีสิเนหจิตต์เป็นที่สนิมสนมชอบพระราชอัธยาศัยแม้ทรงพระเจริญวัยสำเร็จการศึกมาแต่ต่างประเทศ เสด็จออกจากวังประทับอยู่ต่างหากจากพระราชนิเวศนสถานหม่อมเจ้ามนัสสวาสดิ์ ก็ตามเสด็จไปประทับอยู่ด้วย ช่วยสนองพระเดชพระคุณดูแลกิจการในวังโดยความจงรักภักดีต่อพระองค์อย่างแน่นแฟ้นตราบเท่าเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติแล้วหม่อมเจ้ามนัสสวาสดิ์ก็ยังใฝ่หฤทัยมั่นคงอยู่ในที่จะพึงปฏิบัติราชการสนองพระเดชพระคุณทุกโอกาสมิคลาดคลายโดยความมุ่งหมายแต่จะให้ทรงพระเกษมสุขสถาพรเป็นที่ตั้งมิได้หวังใฝ่สูงเพื่อประโยชน์ตนมีอัธยาศัยมั่นคงอยู่ในศีลธรรมประกอบทั้งสุภาพอ่อนน้อมและโอบอ้อมอารีตามควรแก่ฐานานุรูปแห่งบุคคลนั้นๆ จึ่งพากันสรรเสริญอยู่โดยมาก เพราะความที่หม่อมเจ้ามนัสสวาสดิ์ทรงคุณสมบัติดังกล่าวมามีพระราชประสงค์จะทรงทดแทนคุณูปการซึ่งได้มีมาแด่พระองค์ในหนหลังกับทั้งให้เป็นที่เชิดชูพระเกียรติยศแด่พระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมหลวงอดิศรอุดมเดชได้พระองค์หนึ่งจึ่งมีพระบรมราชโองการมา ณ พระบัณฑูรสูรสิงหนาทดำรัสสั่งให้สถาปนา หม่อมเจ้ามนัสสวาสดิ์ ศุขสวัสดิ ขึ้นเป็น พระองค์เจ้ามีคำนำพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้ามนัสสวาสดิ์วรรคอุตสาห ทรงศักดินา ๓๐๐๐ ตามพระราชกำหนดอย่างพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้านั้น จงทรงเจริญพระชนมายุพรรณ สุข พล ปฏิภาน กัลยาณสารสมบัติ สรรพสิริสวัสดิพิพัฒนมงคลทุกประการอนึ่งทรงพระราชดำริว่าพระยาเทพอรชุนได้รับราชการฝ่ายทหารบกตั้งแต่เป็นนักเรียนนายร้อย เป็นผู้หนึ่งซึ่งพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงไว้วางพระราชหฤทัยในภูมิ์พิทักษ์จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ เลือกส่งไปเป็นราชองครักษ์ประจำพระองค์พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวในคราวที่ดำรงพระยศเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช ทรงศึกษาวิชชาการอยู่ในยุโรปเป็นโอกาสให้ได้ศึกษาความรู้และขนบธรรมเนียมต่างประเทศทั้งเป็นที่ทรงคุ้นเคยและชอบพระราชอัธยาศัยในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวมาแต่ครั้งนั้นภายหลังเมื่อทรงสำเร็จการศึกษาเสด็จสถิต ณ กรุงเทพพระมหานครแล้ว ก็กลับเข้ารับราชการทหารบกเป็นนายพันผู้บังคับการกรมทหารราบที่ ๔ เลื่อนขึ้นเป็นพระสุรเดชณชิต ผู้บังคับการกองโรงเรียนทหารบกได้เป็นผู้บัญชาการกองพลทหารราบที่๘ แล้วเป็นพระยาศักดาภิเดชวรฤทธิ์ นายพลจเรทหารราบและทหารม้าต่อมาจนสิ้นรัชชกาลที่๕ ถึงรัชชกาลที่ ๖ ได้รับพระราชทานพานทองเป็นเกียรติยศ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้เป็นพระยาเทพอรชุน เลื่อนตำแหน่งขึ้นเป็นสมุหราชองครักษ์บังคับราชองครักษ์ทั่วไปรับราชการสนองพระเดชพระคุณจนเปลี่ยนตำแหน่งเป็นจเรทหารบก พระราชทานยศนายพลเอกปลายรัชชกาลนั้นครั้นถึงรัชชกาลปัจจุบัน พระยาเทพอรชุนมีอายุถึงเขตต์ต้องปลดจากราชการประจำจึ่งได้ออกจากประจำการรับพระราชทานเบี้ยบำนาญแต่เมื่อตำแหน่งสมุหราชองครักษ์ว่างลง ทรงพระราชดำริว่าพระยาเทพอรชุนได้คุ้นเคยการในหน้าที่และมีศีลธรรมสมควรแก่ตำแหน่งนั้นจึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้ใช้บทบัญญัติขยายกำหนดอายุให้พระยาเทพอรชุนกลับเข้ารับราชการเป็นสมุหราชองครักษ์ต่อมาจนบัดนี้การที่พระยาเทพอรชุนได้รับตั้งในตำแหน่งสมุหราชองครักษ์อันเป็นตำแหน่งสำคัญใกล้ชิดพระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมาถึง๒ พระองค์ แสดงให้เห็นว่าเป็นผู้มีนิสัยหนักแน่นด้วยความจงรักภักดีอันแท้จริงทั้งในส่วนพระองค์และหน้าที่ราชการ ด้วยความซื่อสัตย์สุจริต ตั้งตนไว้ในที่สมควรจะทรงพระกรุณาชุบเลี้ยงประกอบด้วยภูมิฐานอันมั่นคงมีอัธยาศัยสุภาพ เป็นที่เคารพรักใคร่ในหมู่ผู้ได้ทำความวิสสาสะและพระยาเทพอรชุนได้รักษาเกียรติคุณอันนั้นเสมอมามิได้ผันแปรแต่อย่างใดอย่างหนึ่งพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงทราบตระหนักมาแต่ยังทรงปฏิบัติราชการทหารบกอยู่ในรัชชกาลก่อนถึงคุณสมบัติของพระยาเทพอรชุนเห็นปานฉะนี้จึ่งสมควรจะทรงพระกรุณายกย่องสถาปนาไว้ในตำแหน่งข้าราชการผู้ใหญ่ได้ผู้หนึ่งจึ่งมีพระบรมราชโองการมา ณ พระบัณฑูรสูรสิงหนาทดำรัสสั่งให้สถาปนา พระยาเทพอรชุน ขึ้นเป็นเจ้าพระยา มีราชทินนนามว่าเจ้าพระยาพิชเยนทรโยธิน หรินทรราชองครักษ์ มหาสวามิภักดิ์มูลิกากร อภิสรอนีกวนุสยุทธสมัยสมันตวิทูร นเรสูรศักตเสนานี มนัสวีเมตตาชวาศรัย อภัยพิริยปรากรมพาหุมุสิกนาม ดำรงศักดินา ๑๐๐๐๐ จงเจริญสุขสวัสดิพิพัฒนมงคลทุกประการอนึ่งทรงพระราชดำริว่า พระยาราชนกูลเริ่มรับราชการมาในกระทรวงมหาดไทย มีความสามารถปฏิบัติกิจจการนั้น ๆให้ดำเนิรบรรลุผลดีโดยลำดับ จึ่งได้รับราชการสนองพระเดชพระคุณในหน้าที่ใหญ่ ๆ จับเดิมแต่เป็นหลวงพัฒนกิจวิจารณ์ข้าหลวงมหาดไทยมณฑลกรุงเก่า เป็นพระวิเศษไชยชาญผู้ว่าราชการเมืองอ่างทองครั้นเมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงเสด็จพระราชดำเนิรเลียบมณฑลฝ่ายเหนือทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯพระราชทานบำเหน็จความชอบเลื่อนบรรดาศักดิ์ขึ้นเป็นพระยาอินทรวิชิต ต่อมาโปรดเกล้าฯให้กลับเข้ารับราชการในกระทรวง เป็นที่พระยาจ่าแสนยบดี เจ้ากรมพลำภังค์ แล้วเลื่อนเป็นพระยากำแหงสงครามข้าหลวงเทศาภิบาลมณฑลนครราชสีมา ได้พระราชทานพานทองเป็นเกียรติยศ ถึงรัชชกาลที่ ๖ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนเป็นพระยาราชนกูลวิบูลยภักดีพีริยพาห ตำแหน่งปลัดทูลฉลองกลับเข้ารับราชการในกระทรวงแล้วโปรดเกล้าฯ ให้เป็นอุปราชมณฑลภาคอิศานไปรับราชการหัวเมืองอีกครั้งหนึ่งจนถึงรัชชกาลปัจจุบันนี้ โปรดเกล้าฯ ให้ย้ายไปเป็นสมุหเทศาภิบาลมณฑลพายัพเมื่อรับราชการอยู่ที่นั่น ประจวบเวลาเสด็จพระราชดำเนิรเลียบหัวเมืองฝ่ายเหนือไปจนถึงมณฑลภาคพายัพพระยาราชนกูล โดยเสด็จใกล้ชิดตามหน้าที่ได้ทรงคุ้นเคยชอบพอพระราชอัธยาศัยมาแต่ครั้งนั้น ครั้นตำแหน่งสมุหพระนครบาลหัวหน้าพนักงานการปกครองท้องที่มณฑลราชธานีว่างลงทรงพระราชดำริเห็นว่า พระยาราชนกูลมีสติปัญญาสามารถสมควรแก่ตำแหน่งอันสำคัญนั้นจึ่งได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นสมุหพระนครบาล กลับเข้ารับราชการในกรุงเทพฯมาจนบัดนี้ พระยาราชนกูลได้รับราชการทั้งที่ในกรุงเทพฯ และหัวเมืองต่าง ๆ มาช้านานเมื่อรับราชการในตำแหน่งแห่งใด ๆ ก็ได้ทำความเจริญเป็นผลดีปรากฏในตำแหน่งนั้น ๆ แม้ในราชการจรเช่นเมื่อทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นผู้แทนรัฐบาลสยาม ณ คณะข้าหลวงใหญ่ฝรั่งเศส สยาม ประจำแม่น้ำโขง ปรึกษาระเบียบการชายแดนกับข้าหลวงฝรั่งเศสก็ไปปฏิบัติราชการให้เรียบร้อยเจริญทางพระราชไมตรีสมดั่งพระราชประสงค์เพราะมีสติปัญญาพิจารณญาณดำเนิรราชการในหน้าที่ของตนโดยแยบคายอุบายที่ชอบประกอบทั้งเอาใจใส่ดูแลเกื้อกูลประชาราษฎรให้ปราศจากทุกข์ประสพสุขเกษมสำราญด้วยเมตตาปราณีเป็นเบื้องหน้า บังคับบัญชากิจการอันใดก็เป็นไปโดยเที่ยงธรรมสุจริตสมหน้าที่ข้าราชการผู้มีความภักดี มีอัธยาศัยสมาจารเรียบร้อยเป็นที่นิยมอยู่บัดนี้ก็ได้รับราชการมาช้านานประกอบด้วยวัยวุฒิสมควรได้รับพระมหากรุณายกย่องเกียรติยศให้สูงขึ้นตามควรแก่ตำแหน่งราชการซึ่งได้บัญชาต่างพระเนตรพระกรรณจึ่งมีพระบรมราชโองการมา ณพระบัณฑูรสูรสิงหนาทดำรัสสั่งให้สถาปนา พระยาราชนกูลวิบูลยภักดีพีริยพาห ขึ้นเป็นเจ้าพระยา มีราชทินนานามว่า เจ้าพระยามุขมนตรี ศรีสมุหนครบาลราชบทมาลยมหาสวามิภักดิ์ บริรักษ์เทพานีนิกรเกษม เปรมเปาโรหิตยาภิชาตไตรโลกนาถสรณธาดา มหามาตยาธบดี อภัยพีรยปรากรมพาหุ มุสิกนาม ถือศักดินา ๑๐๐๐๐จงเจริญสุขสวัสดิพิพัฒนมงคลทุกประการเทอญสุกัญญา/ผู้จัดทำ๒๐ ตุลาคม ๒๕๕๒นฤดล/ตรวจ๒๒ ธันวาคม ๒๕๕๓[๑] ราชกิจจานุเบกษาเล่ม ๔๖/-/หน้า ๑๗๔/๑๐ พฤศจิกายน ๒๔๗๒