คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5595/2539หลักกฎหมาย: ตามบันทึกการประชุมคชก.จังหวัดพิจิตรซึ่งมีมติให้โจทก์ผู้เช่าสามารถซื้อที่ดินพิพาทจากจำเลยที่2ผู้รับโอนในราคา65,000บาทตามราคาที่จดทะเบียนไว้โดยไม่ได้มีการพิจารณาว่าขณะที่จำเลยที่2และที่3ซื้อที่ดินพิพาทจากจำเลยที่1นั้นราคาที่ดินพิพาทตามราคาตลาดมีราคาสูงเท่าใดสูงกว่าราคาตามที่จดทะเบียนซื้อขายกันหรือไม่แม้มติคชก.ได้ถึงที่สุดไปแล้วก็ตามแต่การพิจารณาเฉพาะเรื่องราคาที่ให้โจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทในราคา65,000บาทนั้นไม่ชอบด้วยพระราชบัญญัติ การเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรมพ.ศ.2524มาตรา54วรรคหนึ่งศาลบังคับตามมติในเรื่องนี้ของคชก.ไม่ได้ตามมาตรา58ประกอบพระราชบัญญัติอนุญาโตตุลาการพ.ศ.2530มาตรา24แต่คำวินิจฉัยของคชก.ในส่วนที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายนี้เป็นเพียงส่วนประกอบส่วนคำวินิจฉัยที่ให้โจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทนั้นเป็นคำวินิจฉัยส่วนหลักชอบด้วยกฎหมายไม่เสียไปดังนั้นในส่วนประกอบที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายนี้ศาลมีอำนาจพิจารณาจากพยานหลักฐานที่คู่ความนำสืบแล้วพิพากษาให้ถูกต้องตามที่บัญญัติไว้ในพระราชบัญญัติการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรมฯมาตรา54ได้ ระยะเวลาที่โจทก์ขอซื้อที่ดินพิพาทจากจำเลยที่1ในราคาไร่ละ5,000บาทแต่จำเลยที่1ไม่ยอมขายให้แก่โจทก์ในราคาดังกล่าวห่างจากเวลาที่จำเลยที่1กับบุตรจดทะเบียนโอนขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่2และที่3ประมาณ1ปีและได้ความจากคำพยานโจทก์ว่านับแต่ปี2531เป็นต้นมาราคาที่ดินขยับตัวสูงขึ้นเรื่อยๆเพิ่งหยุดนิ่งเมื่อปี2534และทางราชการปรับราคาประเมินที่ดินพิพาทในปี2535จากไร่ละ5,000บาทเป็นไร่ละ12,000บาทอันเนื่องมาจากสภาพของราคาที่ดินได้เพิ่มสูงขึ้นมากนั้นเองจึงเชื่อได้ว่าวันจดทะเบียนขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่2และที่3นั้นราคาตลาดของที่ดินพิพาทสูงกว่าไร่ละ5,000บาทมากประกอบกับจำเลยทั้งสามนำสืบถึงราคาตลาดของที่ดินพิพาทว่าในขณะนั้นมีราคาไร่ละ12,000บาทเป็นราคาที่สมเหตุสมผลโจทก์จึงต้องซื้อที่ดินพิพาทในราคาไร่ละ12,000บาทตามราคาตลาดซึ่งเป็นราคาที่สูงกว่าราคาที่จำเลยที่2และที่3ซื้อไว้ตามพระราชบัญญัติการเช่าที่ดินเพื่อการเกษตรกรรมฯมาตรา54วรรคหนึ่ง ตามพระราชบัญญัติการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรมฯมาตรา54บัญญัติให้ผู้เช่านามีสิทธิซื้อนาที่เช่าจากผู้รับโอนโดยตรงหากการขายนาที่เช่ามิได้ปฏิบัติตามมาตรา53เมื่อโจทก์เป็นผู้เช่าที่ดินพิพาทและผู้ให้เช่านาขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่2และที่3โดยมิได้ปฏิบัติตามมาตรา53ทั้งโจทก์ได้ร้องขอต่อคชก.เพื่อวินิจฉัยให้ผู้รับโอนขายที่ดินพิพาทแก่โจทก์และได้ผ่านขั้นตอนการอุทธรณ์ต่อคชก.แล้วโจทก์ย่อมมีอำนาจฟ้องขอให้บังคับจำเลยที่2และที่3ผู้รับโอนที่ดินพิพาทขายที่ดินพิพาททั้งแปลงให้แก่โจทก์โดยไม่ต้องคำนึงว่าเดิมมีผู้ใดเป็นเจ้าของที่ดินพิพาทบ้างโจทก์ฟ้องว่า โจทก์เป็นผู้เช่าที่นาของจำเลยที่ 1 จำเลยที่ 1ได้ขายที่นาตามหนังสือรับรองการทำประโยชน์ (น.ส.3 ก.)เลขที่ 1333 ให้แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 โดยไม่ยอมขายให้แก่โจทก์โจทก์ได้ร้องต่อคณะกรรมการการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรมประจำตำบลหนองพระ (คชก. ตำบลหนองพระ เพื่อให้จำเลยที่ 1ที่ 2 และที่ 3 ดำเนินการโอนขายที่ดินดังกล่าวให้แก่โจทก์คชก. ตำบลหนองพระมีมติให้จำเลยที่ 2 ในฐานะผู้ซื้อที่ดินไปจากจำเลยที่ 1 โอนขายให้แก่โจทก์ในราคา 65,000 บาท จำเลยที่ 1และที่ 2 อุทธรณ์ต่อคณะกรรมการการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรมประจำ จังหวัดพิจิตร (คชก. จังหวัดพิจิตร) คชก. จังหวัดพิจิตรมีมติยืนตามมติของ คชก. ตำบลหนองพระ ขอให้เพิกถอนการโอนที่นาระหว่างจำเลยที่ 1 กับจำเลยที่ 2 และที่ 3 ให้จำเลยที่ 1 หรือจำเลยที่ 2 และที่ 3 โอนขายที่นาแปลงนี้ให้แก่โจทก์ในราคา65,000 บาท ตามคำสั่ง คชก. จังหวัดพิจิตร หากขัดข้องให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนา จำเลยทั้งสามให้การว่า มติ คชก. ตำบลหนองพระ และมติ คชก. จังหวัดพิจิตรไม่ชอบด้วยกฎหมาย ทั้งนี้เพราะยังมีผู้อื่นซึ่งเป็นเจ้าของรวมมิได้เกี่ยวข้องกับการวินิจฉัยของคณะกรรมการทั้งสองชุดดังกล่าว โจทก์จึงไม่มีอำนาจฟ้อง จำเลยที่ 1 เคยมีหนังสือบอกกล่าวไปยังโจทก์ว่าจะขายที่นาแปลงนี้ในราคาไร่ละ12,000 บาท ตามราคาในท้องตลาด ก่อนที่จะโอนขายให้จำเลยที่ 2และที่ 3 แต่โจทก์ไม่ยอมซื้อจำเลยที่ 1 จึงขายที่ดินแปลงนี้ให้แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 ในราคาไร่ละ 8,000 บาท อันเป็นราคาที่จำเลยที่ 1 กับจำเลยที่ 2 และที่ 3 ทำสัญญาจะซื้อขายกันไว้ล่วงหน้า หากจำเลยจำต้องขายที่ดินแปลงนี้ให้โจทก์ โจทก์ก็ต้องซื้อในราคาไร่ละ 12,000 บาท เท่ากับราคาในท้องตลาด ขอให้ยกฟ้อง ศาลชั้นต้นพิจารณาแล้วพิพากษาให้จำเลยที่ 2 และที่ 3จดทะเบียนโอนขายที่ดินตามหนังสือรับรองการทำประโยชน์ (น.ส.3 ก.)เลขที่ 1333 เลขที่ดิน 42 ตำบลหนองพระ อำเภอวังทรายพูนจังหวัดพิจิตร ให้แก่โจทก์ในราคา 65,000 บาท หากจำเลยที่ 2และที่ 3 ไม่ปฏิบัติให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนา คำขออื่นนอกจากนี้ให้ยก จำเลย ทั้ง สาม อุทธรณ์ ศาลอุทธรณ์ ภาค 2 พิพากษายืน จำเลย ทั้ง สาม ฎีกา ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า "พระราชบัญญัติการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2524 มาตรา 54 วรรคหนึ่ง บัญญัติว่า "ถ้าผู้ให้เช่าขายนาไปโดยมิได้ปฏิบัติตามมาตรา 53 ไม่ว่านานั้นจะถูกโอนต่อไปยังผู้ใด ผู้เช่านามีสิทธิซื้อนาจากผู้รับโอนนั้นตามราคาและวิธีการชำระเงินที่ผู้รับโอนซื้อไว้หรือตามราคาตลาดในขณะนั้น แล้วแต่ราคาใดจะสูงกว่ากัน" และวรรคสองบัญญัติว่า"ผู้รับโอนตามวรรคหนึ่งไม่ยอมขายนาให้แก่ผู้เช่านา ผู้เช่านาอาจร้องขอต่อ คชก. ตำบลเพื่อวินิจฉัยให้ผู้นั้นขายนาได้"แต่ปรากฎตามสำเนาบันทึกการประชุม คชก. ตำบลหนองพระ และสำเนารายงานการประชุม คชก. จังหวัดพิจิตร ซึ่งมีมติให้โจทก์ผู้เช่าซื้อที่ดินพิพาทจากจำเลยที่ 2 ผู้รับโอนในราคา 65,000 บาท ตามราคาที่ตกลงซื้อขายกันในขณะนั้น (ราคาตามที่จดทะเบียนไว้) โดยคชก. ตำบลหนองพระและ คชก. จังหวัดพิจิตรไม่ได้มีการพิจารณาว่าขณะที่จำเลยที่ 2 และที่ 3 ซื้อที่ดินพิพาทนั้นราคาที่ดินพิพาทตามราคาตลาด มีราคาเท่าใด สูงกว่าราคาตามที่จดทะเบียนซื้อขายกันหรือไม่ แม้มติ คชก. จังหวัดพิจิตรได้ถึงที่สุดไปแล้วก็ตามแต่การพิจารณาของ คชก. จังหวัดพิจิตรดังกล่าวเฉพาะเรื่องราคาที่ให้โจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทในราคา 65,000 บาท นั้น ไม่ชอบด้วยพระราชบัญญัติ การเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2524 มาตรา 54วรรคหนึ่ง ศาลบังคับตามมติในเรื่องนี้ของ คชก. จังหวัดพิจิตรไม่ได้ตามพระราชบัญญัติการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2524 มาตรา 58ประกอบพระราชบัญญัติอนุญาโตตุลาการ พ.ศ. 2530 มาตรา 24 แต่คำวินิจฉัยของ คชก. จังหวัดพิจิตรในส่วนที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายนี้เป็นเพียงส่วนประกอบ ส่วนคำวินิจฉัยของ คชก. จังหวัดพิจิตรที่วินิจฉัยให้โจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทเป็นคำวินิจฉัยส่วนหลักนั้นชอบด้วยกฎหมายไม่เสียไป ดังนั้น ในส่วนประกอบที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายนี้ศาลมีอำนาจพิจารณาจากพยานหลักฐานที่คู่ความนำสืบแล้วพิพากษาให้ถูกต้องตามที่บัญญัติไว้ในพระราชบัญญัติ การเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2524 มาตรา 54ได้ แม้ศาลชั้นต้นพิจารณาแล้วเห็นว่าราคาที่ดินพิพาทตามที่จดทะเบียนไว้เท่ากับราคาตลาดตรงกับราคาที่ คชก. จังหวัดพิจิตรก็ตาม แต่ก็เป็นการพิจารณาวินิจฉัยข้อเท็จจริงในชั้นศาลของศาลชั้นต้นเองมิใช่เป็นการถือและบังคับตามการวินิจฉัยชี้ขาดของ คชก.จังหวัดพิจิตรคู่ความมีสิทธิอุทธรณ์ฎีกาข้อพิพาทในส่วนนี้ได้เพราะไม่เข้าข้อห้ามมิให้อุทธรณ์ตามพระราชบัญญัติอนุญาโตตุลาการพ.ศ. 2530 มาตรา 26 จึงมีปัญหาต้องวินิจฉัยว่าโจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทในราคาเท่าใด โจทก์เบิกความว่า ปี 2532 โจทก์ติดต่อขอซื้อที่ดินพิพาทจากจำเลยที่ 1 จำเลยที่ 1 ตกลงจะขายให้แก่โจทก์ในราคาไร่ละ 5,000 บาท ส่วนฝ่ายจำเลยมีจำเลยทั้งสามเบิกความทำนองเดียวกันรวมความได้ว่าปลายเดือนเมษายน 2532จำเลยที่ 1 ได้บอกขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 ในราคาไร่ละ 8,000 บาท จำเลยที่ 2 และที่ 3 ตกลงซื้อในราคาดังกล่าวและวางเงินมัดจำต่อจำเลยที่ 1 จำนวน 10,000 บาท ตกลงชำระราคาที่เหลือในเดือนเมษายน 2533 อันเป็นวันจดทะเบียนโอนภายหลังจากตกลงกันแล้วราคาที่ดินพิพาทได้เพิ่มขึ้นเรื่อย ๆจนกระทั่งในปลายปี 2533 ราคาที่ดินพิพาทจึงคงตัวในวันที่ 29มกราคม 2533 จำเลยที่ 1 ได้มีหนังสือไปยังกำนันตำบลหนองพระและนายอำเภอทรายพูนว่า จำเลยที่ 1 จะขายที่ดินพิพาทให้แก่โจทก์ในราคาไร่ละ 12,000 บาท ซึ่งเป็นราคาท้องตลาดในขณะนั้นตามสำเนาหนังสือเอกสารหมาย ล.1 แต่โจทก์ไม่ซื้อ ดังนั้นเมื่อถึงกำหนดวันจดทะเบียนโอน จำเลยที่ 1 กับบุตรจึงขอจดทะเบียนขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่ 2และที่ 3 ในราคาไร่ละ 5,000 บาทต่ำกว่าราคาที่ตกลงกันไว้เพื่อลดค่าใช้จ่ายในการเสียค่าธรรมเนียมและค่าภาษีในปี 2535 ทางราชการได้ประเมินราคาที่ดินพิพาทไว้ไร่ละ 12,000 บาท ตามในปี 2535 ทางราชการได้ประเมินราคาที่ดินพิพาทไว้ไร่ละ 12,000 บาท ตามหนังสือรับรองราคาประเมินเอกสารหมาย จ.3 เห็นว่า ระยะเวลาที่โจทก์ขอซื้อที่ดินพิพาทจากจำเลยที่ 1ในราคาไร่ละ 5,000 บาท แต่จำเลยที่ 1 ไม่ยอมขายให้แก่โจทก์ในราคาดังกล่าว ห่างจากเวลาที่จำเลยที่ 1 กับบุตรขอจดทะเบียนโอนขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 ประมาณ 1 ปีและโจทก์กับพยานโจทก์อีก 2 ปาก คือนายเล็ก เจียมศรีชัยกำนันตำบลหนองพระ และนายไพบูลย์ โกมลวิภาต ก็เบิกความตอบคำถามค้านของทนายจำเลยทั้งสามเจือสมกับคำเบิกความของจำเลยทั้งสามว่านับแต่ปี 2531 เป็นต้นมาราคาที่ดินในจังหวัดพิจิตรขยับตัวสูงขึ้นเรื่อย ๆ โดยปี 2532 ราคาที่ดินพิพาทขยับตัวสูงขึ้นทุก ๆ เดือนเพิ่งหยุดนิ่งเมื่อปี 2534 และเห็นว่าการที่ทางราชการปรับราคาประเมินที่ดินพิพาทในปี 2535 โดยบางส่วนของที่ดินพิพาทได้ปรับราคาประเมินจากไร่ละ 5,000 บาท เป็นไร่ละ 12,000 บาทก็เนื่องจากสภาพของราคาที่ดินได้เพิ่มสูงขึ้นมากนั้นเอง จึงเชื่อว่าในวันที่ 9 เมษายน 2533 อันเป็นวันจดทะเบียนขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 นั้น ราคาตลาดของที่ดินพิพาทสูงกว่าไร่ละ 5,000 บาท มาก และราคาตลาดของที่ดินพิพาทตามที่จำเลยทั้งสามนำสืบว่าในขณะนั้นมีราคาไร่ละ 12,000 บาท เป็นราคาที่สมเหตุสมผลโจทก์จึงต้องซื้อที่ดินพิพาทในราคาไร่ละ 12,000บาท ตามราคาตลาดซึ่งเป็นราคาที่สูงกว่าราคาที่จำเลยที่ 2 และที่ 3ซื้อไว้ ตามพระราชบัญญัติการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2524มาตรา 54 วรรคหนึ่ง ที่ศาลล่างทั้งสองให้โจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทในราคารวม 65,000 บาท นั้น ศาลฎีกาไม่เห็นพ้องด้วยฎีกาของจำเลยทั้งสามข้อนี้ฟังไม่ขึ้น จำเลยทั้งสามฎีกาอีกว่า โจทก์ไม่มีอำนาจฟ้องขอให้จำเลยที่ 2และที่ 3 โอนที่ดินพิพาทในส่วนที่เดิมเป็นของนางจิตรา จันทขัมมานางสาวราตรี แสงสว่าง และนางสาวสุภาพร แสงสว่าง เพราะทั้งสามเป็นบุคคลภายนอก เห็นว่า มาตรา 54 บัญญัติให้ผู้เช่านามีสิทธิซื้อนาที่เช่าจากผู้รับโอนโดยตรง หากการขายนาที่เช่ามิได้ปฏิบัติตามมาตรา 53 เมื่อโจทก์เป็นผู้เช่านาที่ดินพิพาทและผู้ให้เช่านาขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 โดยมิได้ปฏิบัติตามมาตรา 53 ทั้งโจทก์ได้ร้องขอต่อ คชก. ตำบลหนองพระเพื่อวินิจฉัยให้ผู้รับโอนขายที่ดินพิพาทแก่โจทก์ และได้ผ่านขั้นตอนการอุทธรณ์ต่อ คชก. จังหวัดพิจิตรแล้ว โจทก์ย่อมมีอำนาจฟ้องขอให้บังคับจำเลยที่ 2 และที่ 3 ผู้รับโอนที่ดินพิพาทขายที่ดินพิพาททั้งแปลงให้แก่โจทก์โดยไม่ต้องคำนึงว่าเดิมมีผู้ใดเป็นเจ้าของที่ดินพิพาทบ้าง ฎีกาข้อนี้ของจำเลยทั้งสามฟังไม่ขึ้น สรุปแล้วโจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทจากจำเลยที่ 2 และที่ 3ในราคาไร่ละ 12,000 บาท เนื้อที่ 13 ไร่ 2 งาน 7 ตารางวา รวมเป็นเงิน 162,210 บาท ภายในเวลาที่ศาลฎีกากำหนด" พิพากษาแก้เป็นว่า ให้โจทก์ชำระราคาที่ดินพิพาทที่จะขอซื้อจำนวน 162,210 บาท แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 ภายในหกสิบวันนับแต่วันอ่านคำพิพากษาศาลฎีกามิฉะนั้นให้ถือว่าโจทก์ไม่ติดใจขอซื้อนอกจากที่แก้คงให้เป็นไปตามคำพิพากษาศาลอุทธรณ์ภาค 2 ดูฉบับย่อฎีกาตัดสินเกี่ยวกับปัญหาข้อกฎหมายคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5595/2539นาง นุ้ย อาภรณ์โจทก์นาง น้อย แสงสว่าง กับพวกจำเลย ป.วิ.พ. ม. 55 พ.ร.บ.การเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ.2524 ม. 54, ม. 58 พ.ร.บ.อนุญาโตตุลาการ พ.ศ.2530 ม. 24ตามบันทึกการประชุมคชก.จังหวัดพิจิตรซึ่งมีมติให้โจทก์ผู้เช่าสามารถซื้อที่ดินพิพาทจากจำเลยที่2ผู้รับโอนในราคา65,000บาทตามราคาที่จดทะเบียนไว้โดยไม่ได้มีการพิจารณาว่าขณะที่จำเลยที่2และที่3ซื้อที่ดินพิพาทจากจำเลยที่1นั้นราคาที่ดินพิพาทตามราคาตลาดมีราคาสูงเท่าใดสูงกว่าราคาตามที่จดทะเบียนซื้อขายกันหรือไม่แม้มติคชก.ได้ถึงที่สุดไปแล้วก็ตามแต่การพิจารณาเฉพาะเรื่องราคาที่ให้โจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทในราคา65,000บาทนั้นไม่ชอบด้วยพระราชบัญญัติ การเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรมพ.ศ.2524มาตรา54วรรคหนึ่งศาลบังคับตามมติในเรื่องนี้ของคชก.ไม่ได้ตามมาตรา58ประกอบพระราชบัญญัติอนุญาโตตุลาการพ.ศ.2530มาตรา24แต่คำวินิจฉัยของคชก.ในส่วนที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายนี้เป็นเพียงส่วนประกอบส่วนคำวินิจฉัยที่ให้โจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทนั้นเป็นคำวินิจฉัยส่วนหลักชอบด้วยกฎหมายไม่เสียไปดังนั้นในส่วนประกอบที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายนี้ศาลมีอำนาจพิจารณาจากพยานหลักฐานที่คู่ความนำสืบแล้วพิพากษาให้ถูกต้องตามที่บัญญัติไว้ในพระราชบัญญัติการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรมฯมาตรา54ได้ ระยะเวลาที่โจทก์ขอซื้อที่ดินพิพาทจากจำเลยที่1ในราคาไร่ละ5,000บาทแต่จำเลยที่1ไม่ยอมขายให้แก่โจทก์ในราคาดังกล่าวห่างจากเวลาที่จำเลยที่1กับบุตรจดทะเบียนโอนขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่2และที่3ประมาณ1ปีและได้ความจากคำพยานโจทก์ว่านับแต่ปี2531เป็นต้นมาราคาที่ดินขยับตัวสูงขึ้นเรื่อยๆเพิ่งหยุดนิ่งเมื่อปี2534และทางราชการปรับราคาประเมินที่ดินพิพาทในปี2535จากไร่ละ5,000บาทเป็นไร่ละ12,000บาทอันเนื่องมาจากสภาพของราคาที่ดินได้เพิ่มสูงขึ้นมากนั้นเองจึงเชื่อได้ว่าวันจดทะเบียนขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่2และที่3นั้นราคาตลาดของที่ดินพิพาทสูงกว่าไร่ละ5,000บาทมากประกอบกับจำเลยทั้งสามนำสืบถึงราคาตลาดของที่ดินพิพาทว่าในขณะนั้นมีราคาไร่ละ12,000บาทเป็นราคาที่สมเหตุสมผลโจทก์จึงต้องซื้อที่ดินพิพาทในราคาไร่ละ12,000บาทตามราคาตลาดซึ่งเป็นราคาที่สูงกว่าราคาที่จำเลยที่2และที่3ซื้อไว้ตามพระราชบัญญัติการเช่าที่ดินเพื่อการเกษตรกรรมฯมาตรา54วรรคหนึ่ง ตามพระราชบัญญัติการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรมฯมาตรา54บัญญัติให้ผู้เช่านามีสิทธิซื้อนาที่เช่าจากผู้รับโอนโดยตรงหากการขายนาที่เช่ามิได้ปฏิบัติตามมาตรา53เมื่อโจทก์เป็นผู้เช่าที่ดินพิพาทและผู้ให้เช่านาขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่2และที่3โดยมิได้ปฏิบัติตามมาตรา53ทั้งโจทก์ได้ร้องขอต่อคชก.เพื่อวินิจฉัยให้ผู้รับโอนขายที่ดินพิพาทแก่โจทก์และได้ผ่านขั้นตอนการอุทธรณ์ต่อคชก.แล้วโจทก์ย่อมมีอำนาจฟ้องขอให้บังคับจำเลยที่2และที่3ผู้รับโอนที่ดินพิพาทขายที่ดินพิพาททั้งแปลงให้แก่โจทก์โดยไม่ต้องคำนึงว่าเดิมมีผู้ใดเป็นเจ้าของที่ดินพิพาทบ้างโจทก์ฟ้องว่า โจทก์เป็นผู้เช่าที่นาของจำเลยที่ 1 จำเลยที่ 1ได้ขายที่นาตามหนังสือรับรองการทำประโยชน์ (น.ส.3 ก.)เลขที่ 1333 ให้แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 โดยไม่ยอมขายให้แก่โจทก์โจทก์ได้ร้องต่อคณะกรรมการการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรมประจำตำบลหนองพระ (คชก. ตำบลหนองพระ เพื่อให้จำเลยที่ 1ที่ 2 และที่ 3 ดำเนินการโอนขายที่ดินดังกล่าวให้แก่โจทก์คชก. ตำบลหนองพระมีมติให้จำเลยที่ 2 ในฐานะผู้ซื้อที่ดินไปจากจำเลยที่ 1 โอนขายให้แก่โจทก์ในราคา 65,000 บาท จำเลยที่ 1และที่ 2 อุทธรณ์ต่อคณะกรรมการการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรมประจำ จังหวัดพิจิตร (คชก. จังหวัดพิจิตร) คชก. จังหวัดพิจิตรมีมติยืนตามมติของ คชก. ตำบลหนองพระ ขอให้เพิกถอนการโอนที่นาระหว่างจำเลยที่ 1 กับจำเลยที่ 2 และที่ 3 ให้จำเลยที่ 1 หรือจำเลยที่ 2 และที่ 3 โอนขายที่นาแปลงนี้ให้แก่โจทก์ในราคา65,000 บาท ตามคำสั่ง คชก. จังหวัดพิจิตร หากขัดข้องให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนา จำเลยทั้งสามให้การว่า มติ คชก. ตำบลหนองพระ และมติ คชก. จังหวัดพิจิตรไม่ชอบด้วยกฎหมาย ทั้งนี้เพราะยังมีผู้อื่นซึ่งเป็นเจ้าของรวมมิได้เกี่ยวข้องกับการวินิจฉัยของคณะกรรมการทั้งสองชุดดังกล่าว โจทก์จึงไม่มีอำนาจฟ้อง จำเลยที่ 1 เคยมีหนังสือบอกกล่าวไปยังโจทก์ว่าจะขายที่นาแปลงนี้ในราคาไร่ละ12,000 บาท ตามราคาในท้องตลาด ก่อนที่จะโอนขายให้จำเลยที่ 2และที่ 3 แต่โจทก์ไม่ยอมซื้อจำเลยที่ 1 จึงขายที่ดินแปลงนี้ให้แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 ในราคาไร่ละ 8,000 บาท อันเป็นราคาที่จำเลยที่ 1 กับจำเลยที่ 2 และที่ 3 ทำสัญญาจะซื้อขายกันไว้ล่วงหน้า หากจำเลยจำต้องขายที่ดินแปลงนี้ให้โจทก์ โจทก์ก็ต้องซื้อในราคาไร่ละ 12,000 บาท เท่ากับราคาในท้องตลาด ขอให้ยกฟ้อง ศาลชั้นต้นพิจารณาแล้วพิพากษาให้จำเลยที่ 2 และที่ 3จดทะเบียนโอนขายที่ดินตามหนังสือรับรองการทำประโยชน์ (น.ส.3 ก.)เลขที่ 1333 เลขที่ดิน 42 ตำบลหนองพระ อำเภอวังทรายพูนจังหวัดพิจิตร ให้แก่โจทก์ในราคา 65,000 บาท หากจำเลยที่ 2และที่ 3 ไม่ปฏิบัติให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนา คำขออื่นนอกจากนี้ให้ยก จำเลย ทั้ง สาม อุทธรณ์ ศาลอุทธรณ์ ภาค 2 พิพากษายืน จำเลย ทั้ง สาม ฎีกา ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า "พระราชบัญญัติการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2524 มาตรา 54 วรรคหนึ่ง บัญญัติว่า "ถ้าผู้ให้เช่าขายนาไปโดยมิได้ปฏิบัติตามมาตรา 53 ไม่ว่านานั้นจะถูกโอนต่อไปยังผู้ใด ผู้เช่านามีสิทธิซื้อนาจากผู้รับโอนนั้นตามราคาและวิธีการชำระเงินที่ผู้รับโอนซื้อไว้หรือตามราคาตลาดในขณะนั้น แล้วแต่ราคาใดจะสูงกว่ากัน" และวรรคสองบัญญัติว่า"ผู้รับโอนตามวรรคหนึ่งไม่ยอมขายนาให้แก่ผู้เช่านา ผู้เช่านาอาจร้องขอต่อ คชก. ตำบลเพื่อวินิจฉัยให้ผู้นั้นขายนาได้"แต่ปรากฎตามสำเนาบันทึกการประชุม คชก. ตำบลหนองพระ และสำเนารายงานการประชุม คชก. จังหวัดพิจิตร ซึ่งมีมติให้โจทก์ผู้เช่าซื้อที่ดินพิพาทจากจำเลยที่ 2 ผู้รับโอนในราคา 65,000 บาท ตามราคาที่ตกลงซื้อขายกันในขณะนั้น (ราคาตามที่จดทะเบียนไว้) โดยคชก. ตำบลหนองพระและ คชก. จังหวัดพิจิตรไม่ได้มีการพิจารณาว่าขณะที่จำเลยที่ 2 และที่ 3 ซื้อที่ดินพิพาทนั้นราคาที่ดินพิพาทตามราคาตลาด มีราคาเท่าใด สูงกว่าราคาตามที่จดทะเบียนซื้อขายกันหรือไม่ แม้มติ คชก. จังหวัดพิจิตรได้ถึงที่สุดไปแล้วก็ตามแต่การพิจารณาของ คชก. จังหวัดพิจิตรดังกล่าวเฉพาะเรื่องราคาที่ให้โจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทในราคา 65,000 บาท นั้น ไม่ชอบด้วยพระราชบัญญัติ การเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2524 มาตรา 54วรรคหนึ่ง ศาลบังคับตามมติในเรื่องนี้ของ คชก. จังหวัดพิจิตรไม่ได้ตามพระราชบัญญัติการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2524 มาตรา 58ประกอบพระราชบัญญัติอนุญาโตตุลาการ พ.ศ. 2530 มาตรา 24 แต่คำวินิจฉัยของ คชก. จังหวัดพิจิตรในส่วนที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายนี้เป็นเพียงส่วนประกอบ ส่วนคำวินิจฉัยของ คชก. จังหวัดพิจิตรที่วินิจฉัยให้โจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทเป็นคำวินิจฉัยส่วนหลักนั้นชอบด้วยกฎหมายไม่เสียไป ดังนั้น ในส่วนประกอบที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายนี้ศาลมีอำนาจพิจารณาจากพยานหลักฐานที่คู่ความนำสืบแล้วพิพากษาให้ถูกต้องตามที่บัญญัติไว้ในพระราชบัญญัติ การเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2524 มาตรา 54ได้ แม้ศาลชั้นต้นพิจารณาแล้วเห็นว่าราคาที่ดินพิพาทตามที่จดทะเบียนไว้เท่ากับราคาตลาดตรงกับราคาที่ คชก. จังหวัดพิจิตรก็ตาม แต่ก็เป็นการพิจารณาวินิจฉัยข้อเท็จจริงในชั้นศาลของศาลชั้นต้นเองมิใช่เป็นการถือและบังคับตามการวินิจฉัยชี้ขาดของ คชก.จังหวัดพิจิตรคู่ความมีสิทธิอุทธรณ์ฎีกาข้อพิพาทในส่วนนี้ได้เพราะไม่เข้าข้อห้ามมิให้อุทธรณ์ตามพระราชบัญญัติอนุญาโตตุลาการพ.ศ. 2530 มาตรา 26 จึงมีปัญหาต้องวินิจฉัยว่าโจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทในราคาเท่าใด โจทก์เบิกความว่า ปี 2532 โจทก์ติดต่อขอซื้อที่ดินพิพาทจากจำเลยที่ 1 จำเลยที่ 1 ตกลงจะขายให้แก่โจทก์ในราคาไร่ละ 5,000 บาท ส่วนฝ่ายจำเลยมีจำเลยทั้งสามเบิกความทำนองเดียวกันรวมความได้ว่าปลายเดือนเมษายน 2532จำเลยที่ 1 ได้บอกขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 ในราคาไร่ละ 8,000 บาท จำเลยที่ 2 และที่ 3 ตกลงซื้อในราคาดังกล่าวและวางเงินมัดจำต่อจำเลยที่ 1 จำนวน 10,000 บาท ตกลงชำระราคาที่เหลือในเดือนเมษายน 2533 อันเป็นวันจดทะเบียนโอนภายหลังจากตกลงกันแล้วราคาที่ดินพิพาทได้เพิ่มขึ้นเรื่อย ๆจนกระทั่งในปลายปี 2533 ราคาที่ดินพิพาทจึงคงตัวในวันที่ 29มกราคม 2533 จำเลยที่ 1 ได้มีหนังสือไปยังกำนันตำบลหนองพระและนายอำเภอทรายพูนว่า จำเลยที่ 1 จะขายที่ดินพิพาทให้แก่โจทก์ในราคาไร่ละ 12,000 บาท ซึ่งเป็นราคาท้องตลาดในขณะนั้นตามสำเนาหนังสือเอกสารหมาย ล.1 แต่โจทก์ไม่ซื้อ ดังนั้นเมื่อถึงกำหนดวันจดทะเบียนโอน จำเลยที่ 1 กับบุตรจึงขอจดทะเบียนขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่ 2และที่ 3 ในราคาไร่ละ 5,000 บาทต่ำกว่าราคาที่ตกลงกันไว้เพื่อลดค่าใช้จ่ายในการเสียค่าธรรมเนียมและค่าภาษีในปี 2535 ทางราชการได้ประเมินราคาที่ดินพิพาทไว้ไร่ละ 12,000 บาท ตามในปี 2535 ทางราชการได้ประเมินราคาที่ดินพิพาทไว้ไร่ละ 12,000 บาท ตามหนังสือรับรองราคาประเมินเอกสารหมาย จ.3 เห็นว่า ระยะเวลาที่โจทก์ขอซื้อที่ดินพิพาทจากจำเลยที่ 1ในราคาไร่ละ 5,000 บาท แต่จำเลยที่ 1 ไม่ยอมขายให้แก่โจทก์ในราคาดังกล่าว ห่างจากเวลาที่จำเลยที่ 1 กับบุตรขอจดทะเบียนโอนขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 ประมาณ 1 ปีและโจทก์กับพยานโจทก์อีก 2 ปาก คือนายเล็ก เจียมศรีชัยกำนันตำบลหนองพระ และนายไพบูลย์ โกมลวิภาต ก็เบิกความตอบคำถามค้านของทนายจำเลยทั้งสามเจือสมกับคำเบิกความของจำเลยทั้งสามว่านับแต่ปี 2531 เป็นต้นมาราคาที่ดินในจังหวัดพิจิตรขยับตัวสูงขึ้นเรื่อย ๆ โดยปี 2532 ราคาที่ดินพิพาทขยับตัวสูงขึ้นทุก ๆ เดือนเพิ่งหยุดนิ่งเมื่อปี 2534 และเห็นว่าการที่ทางราชการปรับราคาประเมินที่ดินพิพาทในปี 2535 โดยบางส่วนของที่ดินพิพาทได้ปรับราคาประเมินจากไร่ละ 5,000 บาท เป็นไร่ละ 12,000 บาทก็เนื่องจากสภาพของราคาที่ดินได้เพิ่มสูงขึ้นมากนั้นเอง จึงเชื่อว่าในวันที่ 9 เมษายน 2533 อันเป็นวันจดทะเบียนขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 นั้น ราคาตลาดของที่ดินพิพาทสูงกว่าไร่ละ 5,000 บาท มาก และราคาตลาดของที่ดินพิพาทตามที่จำเลยทั้งสามนำสืบว่าในขณะนั้นมีราคาไร่ละ 12,000 บาท เป็นราคาที่สมเหตุสมผลโจทก์จึงต้องซื้อที่ดินพิพาทในราคาไร่ละ 12,000บาท ตามราคาตลาดซึ่งเป็นราคาที่สูงกว่าราคาที่จำเลยที่ 2 และที่ 3ซื้อไว้ ตามพระราชบัญญัติการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2524มาตรา 54 วรรคหนึ่ง ที่ศาลล่างทั้งสองให้โจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทในราคารวม 65,000 บาท นั้น ศาลฎีกาไม่เห็นพ้องด้วยฎีกาของจำเลยทั้งสามข้อนี้ฟังไม่ขึ้น จำเลยทั้งสามฎีกาอีกว่า โจทก์ไม่มีอำนาจฟ้องขอให้จำเลยที่ 2และที่ 3 โอนที่ดินพิพาทในส่วนที่เดิมเป็นของนางจิตรา จันทขัมมานางสาวราตรี แสงสว่าง และนางสาวสุภาพร แสงสว่าง เพราะทั้งสามเป็นบุคคลภายนอก เห็นว่า มาตรา 54 บัญญัติให้ผู้เช่านามีสิทธิซื้อนาที่เช่าจากผู้รับโอนโดยตรง หากการขายนาที่เช่ามิได้ปฏิบัติตามมาตรา 53 เมื่อโจทก์เป็นผู้เช่านาที่ดินพิพาทและผู้ให้เช่านาขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 โดยมิได้ปฏิบัติตามมาตรา 53 ทั้งโจทก์ได้ร้องขอต่อ คชก. ตำบลหนองพระเพื่อวินิจฉัยให้ผู้รับโอนขายที่ดินพิพาทแก่โจทก์ และได้ผ่านขั้นตอนการอุทธรณ์ต่อ คชก. จังหวัดพิจิตรแล้ว โจทก์ย่อมมีอำนาจฟ้องขอให้บังคับจำเลยที่ 2 และที่ 3 ผู้รับโอนที่ดินพิพาทขายที่ดินพิพาททั้งแปลงให้แก่โจทก์โดยไม่ต้องคำนึงว่าเดิมมีผู้ใดเป็นเจ้าของที่ดินพิพาทบ้าง ฎีกาข้อนี้ของจำเลยทั้งสามฟังไม่ขึ้น สรุปแล้วโจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทจากจำเลยที่ 2 และที่ 3ในราคาไร่ละ 12,000 บาท เนื้อที่ 13 ไร่ 2 งาน 7 ตารางวา รวมเป็นเงิน 162,210 บาท ภายในเวลาที่ศาลฎีกากำหนด" พิพากษาแก้เป็นว่า ให้โจทก์ชำระราคาที่ดินพิพาทที่จะขอซื้อจำนวน 162,210 บาท แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 ภายในหกสิบวันนับแต่วันอ่านคำพิพากษาศาลฎีกามิฉะนั้นให้ถือว่าโจทก์ไม่ติดใจขอซื้อนอกจากที่แก้คงให้เป็นไปตามคำพิพากษาศาลอุทธรณ์ภาค 2(ยรรยง ปานุราช-สุทธิ นิชโรจน์-ทองเลื่อน พูลพิพัฒน์)แหล่งที่มาสำนักงานส่งเสริมงานตุลาการแผนกหมายเลขคดีดำศาลฎีกาหมายเลขคดีดำศาลชั้นต้นหมายเลขคดีแดงศาลชั้นต้นหมายเหตุระราชบัญญัติ การเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2524 ออกมาเพื่อคุ้มครองเกษตรกรที่เช่าที่ดินผู้อื่นทำเกษตรกรรม ทั้งนี้เพราะเกษตรกรส่วนใหญ่ที่เช่าที่ดินผู้อื่นประกอบกสิกรรมนั้นเป็นผู้ที่ไม่มีที่ดินเป็นของตนเอง หากปล่อยให้มีการเช่ากันตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ ย่อมก่อให้เกิดปัญหาทางด้านสังคมได้ รัฐจึงได้ตรากฎหมายออก มาใช้บังคับเพื่อคุ้มครองเกษตรกรผู้เช่าที่ดินโดยเฉพาะ ซึ่งมีบทบัญญัติแตกต่างไปจากประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์หลายประการ เช่น การเช่าไม่ว่าจะมีหลักฐานเป็นหนังสือหรือไม่ก็ตามสามารถฟ้องร้องบังคับคดีกันได้ การจดทะเบียนการเช่าได้รับยกเว้นไม่ต้องเสียค่าธรรมเนียมในการจดทะเบียนสิทธิและนิติกรรม การเช่าโดยไม่มีกำหนดระยะเวลาหรือมีระยะเวลาต่ำกว่า6 ปี ให้ถือว่าการเช่านั้นมีกำหนดเวลา 6 ปี เมื่อครบกำหนดการเช่าแล้วผู้เช่านายังทำนาต่อไปถือว่ามีการเช่านานั้นต่อไปอีกคราวละ 6 ปี หากผู้เช่าถึงแก่ความตายแล้ว สามี ภรรยา บุพการีผู้สืบสันดานหรือญาติสนิทของผู้เช่านา ซึ่งมีประโยชน์ได้เสียเกี่ยวกับการทำนาแสดงความจำนงนั้นเป็นผู้เช่านาสืบแทนต่อไปเป็นต้น นอกจากนี้บทบัญญัติสำคัญอีกประการหนึ่งก็คือกรณีที่ผู้ให้เช่านาหรือเจ้าของนามีความประสงค์จะขายที่นาที่มีผู้เช่าอยู่นั้น จะต้องปฏิบัติตามมาตรา 53 ซึ่งบัญญัติว่า "ผู้ให้เช่านาจะขายนาได้ต่อเมื่อได้แจ้งให้ผู้เช่านาทราบโดยทำเป็นหนังสือแสดงความจำนงจะขายนา พร้อมทั้งระบุราคาที่จะขายและวิธีการชำระเงินยื่นต่อประธาน คชก. ตำบล เพื่อแจ้งให้ผู้เช่านาทราบภายใน 15 วันและถ้าผู้เช่านาแสดงความจำนงจะซื้อนาเป็นหนังสือยื่นต่อประธานคชก. ตำบล ภายใน 30 วัน นับแต่วันที่ได้รับแจ้งผู้ให้เช่านาต้องขายนาแปลงดังกล่าวให้ผู้เช่านาตามราคาและวิธีการชำระตามที่ได้แจ้งไว้ ถ้าผู้เช่านาแสดงความจำนงจะซื้อนาตามราคาที่จะขายแต่ไม่ตกลงในวิธีการชำระเงินให้ คชก. ตำบล มีอำนาจไกล่เกลี่ย มีคำวินิจฉัยให้ขยายกำหนดเวลาการชำระเงินหรือมีคำสั่งอื่นตามที่เห็นสมควรแต่ คชก. ตำบลจะขยายกำหนดเวลาการชำระเงินเกินกว่า 1 ปี ต่อจากเวลาที่ผู้ให้เช่านากำหนดไว้มิได้ ถ้าผู้เช่านาไม่แสดงความจำนงจะซื้อนาภายในกำหนด 30 วันหรือปฏิเสธเป็นหนังสือไม่ซื้อนา หรือแสดงความจำนงจะซื้อนาแต่ไม่ชำระเงินภายในกำหนดเวลาที่ตกลงกัน หรือเวลาที่ คชก. ตำบลกำหนด ให้ถือว่าผู้เช่านาหมดสิทธิที่จะซื้อนาตามมาตรานี้ ในกรณีผู้เช่านาหมดสิทธิที่จะซื้อนาตามวรรคสามแล้วก็ตามแต่ถ้าผู้ให้เช่านาจะขายนาให้บุคคลอื่นในราคาหรือวิธีการชำระเงินที่แตกต่างไปจากราคาและวิธีการชำระเงินที่ได้แจ้งให้ผู้เช่านาทราบตามวรรคหนึ่ง ผู้ให้เช่านาต้องดำเนินการตามวรรคหนึ่งใหม่ การขายฝาก การแลกเปลี่ยนและการโอนชำระหนี้จำนอง ให้ถือเป็นการขายตามมาตรานี้ด้วย" จากบทบัญญัติดังกล่าว จะเห็นถึงวัตถุประสงค์ของกฎหมายที่จะคุ้มครองผู้เช่านาให้มีสิทธิที่จะซื้อที่นาก่อนบุคคลอื่นโดยกำหนดให้ผู้ให้เช่านาจะต้องแสดงความจำนงจะขายนา ระบุราคาวิธีการชำระเงินยื่นต่อประธาน คชก. ตำบล เพื่อแจ้งให้ผู้เช่านาทราบ และตัดสินใจที่จะซื้อที่นาหรือไม่ เช่น แดงผู้ให้เช่านาประสงค์จะขายนาให้แก่รวยในราคา 800,000 บาท กำหนดชำระในวันทำสัญญา 200,000 บาท ส่วนที่เหลือจะชำระภายใน 1 ปี นับแต่วันทำสัญญา เช่นนี้ แดงก็ต้องแจ้งราคาและวิธีการชำระเงินต่อประธาน คชก.ตำบล ประธาน คชก. ตำบลจะแจ้งให้ผู้เช่านาทราบภายใน 15 วันหากผู้เช่านาประสงค์จะซื้อที่นาจากแดงจะต้องแสดงความจำนงเป็นหนังสือยื่นต่อประธาน คชก. ตำบล ภายใน 30 วันนับแต่วันที่ได้รับแจ้ง หากผู้เช่านายินยอมซื้อในราคาและชำระราคาตามที่แดงเสนอก็ไม่มีปัญหา แต่ถ้าหากว่า ผู้เช่านาแสดงความจำนงจะซื้อนาตามราคาที่แดงเสนอ แต่ไม่สามารถชำระเงินตามเงื่อนไขที่แดงเสนอได้ คชก. ตำบลก็มีอำนาจไกล่เกลี่ย มีคำวินิจฉัยให้ขยายกำหนดเวลาชำระเงินหรือมีคำสั่งอื่นตามที่เห็นสมควรได้ แต่จะขยายเวลาได้ไม่เกิน 1 ปี กล่าวคือ หาก คชก. ตำบล เห็นว่าควรขยายระยะเวลาให้ผู้เช่านาชำระเงินออกไปเพื่อจะได้ซื้อที่นาได้นั้น คชก. ตำบล อาจขยายเวลาออกไปนับจากวันทำสัญญาไม่เกิน 2 ปีแต่หากผู้เช่านาไม่ตกลงราคาที่แดงเสนอขายคือ 800,000 บาทคชก. ตำบล ก็ไม่มีอำนาจไกล่เกลี่ย และถือว่า ผู้เช่านาไม่ประสงค์จะซื้อ เว้นแต่ว่าแดงผู้ให้เช่านาจะขายที่ดินให้บุคคลอื่นในราคาหรือวิธีการชำระเงินที่แตกต่างไป ก็จะต้องมาเริ่มต้นดำเนินการใหม่ เหมือนเมื่อมีความประสงค์จะขายที่นาเช่นเดิม จากบทบัญญัติดังกล่าวกฎหมายได้คุ้มครองผู้เช่านาในการใช้สิทธิซื้อที่นาก่อนบุคคลอื่น หากผู้ให้เช่านาขายที่นาไปโดยไม่ปฏิบัติตามบทกฎหมายดังกล่าวผลจะเป็นไปตามมาตรา 54 ซึ่งได้บัญญัติว่า "ถ้าผู้ให้เช่านาขายนาไปโดยมิได้ปฏิบัติตามมาตรา 53ไม่ว่านานั้นจะถูกโอนต่อไปยังผู้ใด ผู้เช่านามีสิทธิซื้อนาจากผู้รับโอนนั้นตามราคาและวิธีการชำระเงินที่ผู้รับโอนซื้อไว้หรือตามราคาตลาดในขณะนั้น แล้วแต่ราคาใดจะสูงกว่ากัน แต่ทั้งนี้ผู้เช่านาจะต้องใช้สิทธิซื้อนาดังกล่าวภายในกำหนดเวลา2 ปีนับแต่วันที่ผู้เช่านารู้หรือควรจะรู้ หรือภายในกำหนดเวลา 3 ปีนับแต่ผู้ให้เช่านาโอนนานั้น ถ้าผู้รับโอนตามวรรคหนึ่งไม่ยอมขายนาให้แก่ผู้เช่านาผู้เช่านาอาจร้องขอต่อ คชก. ตำบล เพื่อวินิจฉัยให้ผู้นั้นขายนาได้" จากบทบัญญัติมาตรา 54 นี้ ให้สิทธิผู้เช่านาที่จะขอซื้อนาจากผู้รับโอนจากผู้เช่านาได้ เช่น ตามตัวอย่างข้างต้นนั้นหากแดงขายนาให้รวยไปในราคา 800,000 บาท โดยชำระในวันทำสัญญา200,000 บาท ส่วนที่เหลือได้ชำระภายใน 1 ปีแล้วมีการโอนกรรมสิทธิ์ในที่ดินกัน ผู้เช่านามีสิทธิขอซื้อจากรายได้ภายใน 2 ปี นับแต่วันที่รู้หรือควรรู้ว่า แดงได้โอนที่นาให้แก่รวย หรือภายใน 3 ปีนับแต่วันที่แดงโอนนาให้รวย แต่ราคาที่แดงจะซื้อจากรวยนั้นกฎหมายได้บัญญัติไว้ให้ซื้อตามราคาและวิธีการชำระเงินที่รวยซื้อไว้ หรือตามราคาตลาดในขณะนั้น แล้วแต่ราคาใดจะสูงกว่ากันถ้อยคำของบทกฎหมายมาตรา 54 ดังกล่าวนี้ จะเห็นได้ว่า ไม่สอดคล้องกับมาตรา 53 กล่าวคือ มาตรา 53 ให้ความคุ้มครองผู้เช่านาที่จะซื้อนาได้ก่อนบุคคลอื่น แต่เมื่อมีการฝ่าฝืนมาตรา 53 ไปแล้วมาตรา 54กลับบัญญัติรับรองสิทธิผู้รับโอนที่รับโอนโดยฝ่าฝืนกฎหมายมากกว่าที่จะคุ้มครองผู้เช่านา กล่าวคือ หากราคาที่จริงขณะแดงโอนให้แก่รวยราคา 1,000,000 บาท แต่แดงประสงค์จะรีบใช้เงินจึงยอมขายให้รวยในราคา 800,000 บาทโดยฝ่าฝืนมาตรา 53 เช่นนี้ ผู้เช่านาหากประสงค์จะซื้อนาจากรวย บทบัญญัติมาตรา 54 ให้ดูว่า ราคาใดจะสูงกว่ากัน ดังนั้นราคา 1,000,000 บาท ย่อมเป็นราคาที่สูงกว่าผู้เช่านาจะต้องซื้อในราคา 1,000,000 บาท และถ้าข้อเท็จจริงปรากฎได้ว่าผู้เช่านาสามารถจะซื้อในราคาและวิธีการชำระเงินเช่นเดียวกับรวย ก็จะเห็นถึงความไม่เป็นธรรมอย่างยิ่ง ดังนั้นมาตรา 54 นี้ จึงเป็นบทบัญญัติที่ขัดกับวัตถุประสงค์ในการออกพระราชบัญญัติ การเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ.2524 เป็นอย่างยิ่งเป็นบทบัญญัติที่แตกต่างไปจากบทบัญญัติมาตรา 41 ของ พระราชบัญญัติควบคุมการเช่านา พ.ศ. 2517 ซึ่งถูกยกเลิกโดย พระราชบัญญัติการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2524 ซึ่งมาตรา 41 ของกฎหมายเดิมบัญญัติว่า "ผู้ให้เช่านาจะขายนาได้ต่อเมื่อได้แจ้งเป็นหนังสือให้ผู้เช่านาซึ่งเช่านาแปลงนั้นทราบ พร้อมทั้งราคาที่จะขายและวิธีการชำระเงิน และถ้าผู้เช่านาแสดงความจำนงจะซื้อนาแปลงนั้นภายใน 30 วัน นับแต่วันที่แจ้ง ผู้ให้เช่านาต้องขายนาแปลงดังกล่าวให้ผู้เช่านาในราคาและตามวิธีการที่ได้แจ้งไว ถ้าผู้ให้เช่านาจะขายนาให้บุคคลอื่นในราคาและตามวิธีการชำระเงินที่แตกต่างไปจากราคาและวิธีการชำระเงินที่ได้แจ้งให้ผู้เช่านาทราบตามวรรคหนึ่ง ผู้ให้เช่านาต้องดำเนินการตามวรรคหนึ่งใหม่ ถ้าผู้เช่านาไม่แสดงความจำนงจะซื้อนาภายในกำหนด 30 วันหรือปฏิเสธเป็นหนังสือไม่ซื้อนา หรือแสดงความจำนงจะซื้อนาแต่ไม่ชำระเงินภายในกำหนดเวลาที่ตกลงกัน ให้ถือว่าผู้เช่านาหมดสิทธิ์ที่จะซื้อนาตามมาตรานี้ ถ้าผู้ให้เช่านาขายนาโดยมิได้ปฏิบัติตามวรรคหนึ่งหรือวรรคสองผู้เช่านามีสิทธิซื้อนาจากผู้ซื้อในราคาและตามวิธีการชำระเงินที่ผู้เช่านาได้ขายให้แก่ผู้ซื้อ สัญญาจะซื้อจะขายนาต้องทำเป็นหนังสือ ให้ผู้ให้เช่านาแจ้งหรือส่งสำเนาสัญญาให้คณะกรรมการควบคุมการเช่านา ประจำอำเภอทราบภายใน 15 วันนับแต่วันทำสัญญาจะซื้อจะขาย" จะเห็นได้ว่า มาตรา 41 ของกฎหมายเดิมนั้น หากแดงผู้ให้เช่านาขายนาโดยไม่ได้แจ้งให้ผู้เช่านาทราบ ผู้เช่านามีสิทธิซื้อนาจากรวยผู้ซื้อในราคาและตามวิธีการที่ชำระเงินที่แดงผู้ให้เช่านาได้ขายให้แก่รวย ตามอุทาหรณ์ดังกล่าว แดงสามารถซื้อที่นาคืนจากรวยได้ในราคา 800,000 บาท โดยชำระในวันทำสัญญา 200,000 บาทและส่วนที่เหลือชำระภายใน 1 ปี โดยไม่ต้องคำนึงว่า ราคาตลาดขณะโอนกันนั้นจะเป็นประการใด ดังนั้นบทบัญญัติมาตรา 41 ของกฎหมายเก่าจึงคุ้มครองเกษตรกรผู้เช่านามากกว่ามาตรา 54 ของกฎหมายปัจจุบัน เมื่อมีบทบัญญัติมาตรา 54 แล้ว ไม่สามารถทำให้คุ้มครองเกษตรกรได้ทำให้มีผู้ฝ่าฝืนมาตรา 53 เพราะฝ่าฝืนแล้วจะเป็นประโยชน์มากกว่าดังกล่าวมาข้างต้น และอีกประการหนึ่งหากฝ่าฝืนแล้ว คชก. ตำบลก็ไม่มีอำนาจไกล่เกลี่ยและวินิจฉัยเรื่องการขยายระยะเวลาชำระเงินออกไปได้ ดังนั้นน่าที่ศาลจะต้องวินิจฉัยโดยยึดหลักความเป็นธรรม และวัตถุประสงค์ในการร่างกฎหมายดังกล่าวออกมาใช้บังคับ ข้อเท็จจริงในคดีที่หมายเหตุนี้ได้ความว่าโจทก์เช่าที่นาจากจำเลยที่ 1 จำเลยที่ 1 ได้ขายที่นาให้แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 โดยฝ่าฝืนต่อบทบัญญัติมาตรา 53 โจทก์จึงไปร้องเรียนต่อ คชก. ตำบลหนองพระ คชก. ตำบลหนองพระมีมติให้โจทก์ซื้อที่ดินพิพาทจากจำเลยที่ 2 ในราคา 65,000 บาท จำเลยที่ 2 อุทธรณ์คำวินิจฉัยต่อ คชก. จังหวัดพิจิตร คชก. จังหวัดพิจิตรมีมติยืนตาม มติ คชก. จังหวัดพิจิตรถึงที่สุด แต่ศาลฎีกาก็ได้วินิจฉัยในเรื่องราคาที่ดินพิพาทว่า คชก. จังหวัดพิจิตรวินิจฉัยไว้ไม่ชอบด้วยมาตรา 54 วรรคหนึ่ง จึงได้แก้คำวินิจฉัยของคชก. จังหวัดพิจิตรโดยอาศัยพระราชบัญญัติอนุญาโตตุลาการ พ.ศ. 2530มาตรา 24 มาบังคับใช้ ศาลฎีกาได้วินิจฉัยไว้ท่อนหนึ่งว่า แต่การพิจารณาของคชก. จังหวัดพิจิตรดังกล่าวเฉพาะเรื่องราคาที่ให้โจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทในราคา 65,000 บาทนั้น ไม่ชอบด้วยพระราชบัญญัติการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2524 มาตรา 54 วรรคหนึ่งแต่คำวินิจฉัยของ คชก. จังหวัดพิจิตรในส่วนที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายนี้เป็นเพียงส่วนประกอบ ส่วนคำวินิจฉัยของ คชก. จังหวัดพิจิตรที่วินิจฉัยให้โจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทเป็นคำวินิจฉัยส่วนหลักนี้ชอบด้วยกฎหมายนี้ไม่เสียไป ดังนั้นในส่วนประกอบที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายนี้ ศาลมีอำนาจพิจารณาจากพยานหลักฐานที่คู่ความนำสืบแล้วพิพากษาให้ถูกต้องได้ คำวินิจฉัยของศาลฎีกาดังกล่าว ได้ตำหนิคำวินิจฉัยของ คชก. จังหวัดพิจิตรว่า วินิจฉัยไม่ชอบด้วยพระราชบัญญัติ การเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม มาตรา 54 วรรคหนึ่งจึงมีข้อน่าสังเกตว่า ศาลฎีกาจะแก้ไขได้หรือไม่ พระราชบัญญัติอนุญาโตตุลาการ พ.ศ. 2530 มาตรา 24 บัญญัติว่า "ในกรณีที่ศาลเห็นว่า คำชี้ขาดใดไม่ชอบด้วยกฎหมายที่ใช้บังคับแก่ข้อพิพาทนั้นหรือเป็นคำชี้ขาดที่เกิดจากการกระทำหรือวิธีการอันมิชอบอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือมิได้อยู่ในขอบเขตแห่งสัญญาอนุญาโตตุลาการที่มีผลผูกพันตามกฎหมาย หรือคำขอของคู่กรณี ให้ศาลมีอำนาจทำคำสั่งปฏิเสธไม่รับคำบังคับตามคำชี้ขาดนั้น ในกรณีที่คำชี้ขาดใดมีความบกพร่องอันมิใช่สาระสำคัญและอาจแก้ไขให้ถูกต้องได้ เช่น การคำนวณตัวเลขหรือการกล่าวอ้างถึงบุคคล หรือทรัพย์สิ่งใดผิดพลาดไป ศาลอาจแก้ไขให้ถูกต้องและมีคำพิพากษาให้บังคับตามคำชี้ขาดที่ได้แก้ไขแล้วนั้นได้" จากบทบัญญัติมาตรา 24 วรรคหนึ่ง หากคำชี้ขาดไม่ชอบด้วยกฎหมายแล้ว ศาลมีหน้าที่อย่างเดียวคือทำคำสั่งปฏิเสธไม่รับบังคับตามคำชี้ขาดนั้น ดังนั้นกรณีที่ คชก. จังหวัดพิจิตรวินิจฉัยขัดกับบทบัญญัติมาตรา 53 ศาลจึงต้องปฏิบัติตามมาตรา 24 วรรคหนึ่งกล่าวคือ ทำคำสั่งปฏิเสธไม่รับบังคับตามคำชี้ขาดนั้น ศิริชัย วัฒนโยธินคำพิพากษา: โจทก์ฟ้องว่า โจทก์เป็นผู้เช่าที่นาของจำเลยที่ 1 จำเลยที่ 1ได้ขายที่นาตามหนังสือรับรองการทำประโยชน์ (น.ส.3 ก.)เลขที่ 1333 ให้แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 โดยไม่ยอมขายให้แก่โจทก์โจทก์ได้ร้องต่อคณะกรรมการการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรมประจำตำบลหนองพระ (คชก. ตำบลหนองพระ เพื่อให้จำเลยที่ 1ที่ 2 และที่ 3 ดำเนินการโอนขายที่ดินดังกล่าวให้แก่โจทก์คชก. ตำบลหนองพระมีมติให้จำเลยที่ 2 ในฐานะผู้ซื้อที่ดินไปจากจำเลยที่ 1 โอนขายให้แก่โจทก์ในราคา 65,000 บาท จำเลยที่ 1และที่ 2 อุทธรณ์ต่อคณะกรรมการการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรมประจำ จังหวัดพิจิตร (คชก. จังหวัดพิจิตร) คชก. จังหวัดพิจิตรมีมติยืนตามมติของ คชก. ตำบลหนองพระ ขอให้เพิกถอนการโอนที่นาระหว่างจำเลยที่ 1 กับจำเลยที่ 2 และที่ 3 ให้จำเลยที่ 1 หรือจำเลยที่ 2 และที่ 3 โอนขายที่นาแปลงนี้ให้แก่โจทก์ในราคา65,000 บาท ตามคำสั่ง คชก. จังหวัดพิจิตร หากขัดข้องให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนา จำเลยทั้งสามให้การว่า มติ คชก. ตำบลหนองพระ และมติ คชก. จังหวัดพิจิตรไม่ชอบด้วยกฎหมาย ทั้งนี้เพราะยังมีผู้อื่นซึ่งเป็นเจ้าของรวมมิได้เกี่ยวข้องกับการวินิจฉัยของคณะกรรมการทั้งสองชุดดังกล่าว โจทก์จึงไม่มีอำนาจฟ้อง จำเลยที่ 1 เคยมีหนังสือบอกกล่าวไปยังโจทก์ว่าจะขายที่นาแปลงนี้ในราคาไร่ละ12,000 บาท ตามราคาในท้องตลาด ก่อนที่จะโอนขายให้จำเลยที่ 2และที่ 3 แต่โจทก์ไม่ยอมซื้อจำเลยที่ 1 จึงขายที่ดินแปลงนี้ให้แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 ในราคาไร่ละ 8,000 บาท อันเป็นราคาที่จำเลยที่ 1 กับจำเลยที่ 2 และที่ 3 ทำสัญญาจะซื้อขายกันไว้ล่วงหน้า หากจำเลยจำต้องขายที่ดินแปลงนี้ให้โจทก์ โจทก์ก็ต้องซื้อในราคาไร่ละ 12,000 บาท เท่ากับราคาในท้องตลาด ขอให้ยกฟ้อง ศาลชั้นต้นพิจารณาแล้วพิพากษาให้จำเลยที่ 2 และที่ 3จดทะเบียนโอนขายที่ดินตามหนังสือรับรองการทำประโยชน์ (น.ส.3 ก.)เลขที่ 1333 เลขที่ดิน 42 ตำบลหนองพระ อำเภอวังทรายพูนจังหวัดพิจิตร ให้แก่โจทก์ในราคา 65,000 บาท หากจำเลยที่ 2และที่ 3 ไม่ปฏิบัติให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนา คำขออื่นนอกจากนี้ให้ยก จำเลย ทั้ง สาม อุทธรณ์ ศาลอุทธรณ์ ภาค 2 พิพากษายืน จำเลย ทั้ง สาม ฎีกา ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า "พระราชบัญญัติการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2524 มาตรา 54 วรรคหนึ่ง บัญญัติว่า "ถ้าผู้ให้เช่าขายนาไปโดยมิได้ปฏิบัติตามมาตรา 53 ไม่ว่านานั้นจะถูกโอนต่อไปยังผู้ใด ผู้เช่านามีสิทธิซื้อนาจากผู้รับโอนนั้นตามราคาและวิธีการชำระเงินที่ผู้รับโอนซื้อไว้หรือตามราคาตลาดในขณะนั้น แล้วแต่ราคาใดจะสูงกว่ากัน" และวรรคสองบัญญัติว่า"ผู้รับโอนตามวรรคหนึ่งไม่ยอมขายนาให้แก่ผู้เช่านา ผู้เช่านาอาจร้องขอต่อ คชก. ตำบลเพื่อวินิจฉัยให้ผู้นั้นขายนาได้"แต่ปรากฎตามสำเนาบันทึกการประชุม คชก. ตำบลหนองพระ และสำเนารายงานการประชุม คชก. จังหวัดพิจิตร ซึ่งมีมติให้โจทก์ผู้เช่าซื้อที่ดินพิพาทจากจำเลยที่ 2 ผู้รับโอนในราคา 65,000 บาท ตามราคาที่ตกลงซื้อขายกันในขณะนั้น (ราคาตามที่จดทะเบียนไว้) โดยคชก. ตำบลหนองพระและ คชก. จังหวัดพิจิตรไม่ได้มีการพิจารณาว่าขณะที่จำเลยที่ 2 และที่ 3 ซื้อที่ดินพิพาทนั้นราคาที่ดินพิพาทตามราคาตลาด มีราคาเท่าใด สูงกว่าราคาตามที่จดทะเบียนซื้อขายกันหรือไม่ แม้มติ คชก. จังหวัดพิจิตรได้ถึงที่สุดไปแล้วก็ตามแต่การพิจารณาของ คชก. จังหวัดพิจิตรดังกล่าวเฉพาะเรื่องราคาที่ให้โจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทในราคา 65,000 บาท นั้น ไม่ชอบด้วยพระราชบัญญัติ การเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2524 มาตรา 54วรรคหนึ่ง ศาลบังคับตามมติในเรื่องนี้ของ คชก. จังหวัดพิจิตรไม่ได้ตามพระราชบัญญัติการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2524 มาตรา 58ประกอบพระราชบัญญัติอนุญาโตตุลาการ พ.ศ. 2530 มาตรา 24 แต่คำวินิจฉัยของ คชก. จังหวัดพิจิตรในส่วนที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายนี้เป็นเพียงส่วนประกอบ ส่วนคำวินิจฉัยของ คชก. จังหวัดพิจิตรที่วินิจฉัยให้โจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทเป็นคำวินิจฉัยส่วนหลักนั้นชอบด้วยกฎหมายไม่เสียไป ดังนั้น ในส่วนประกอบที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายนี้ศาลมีอำนาจพิจารณาจากพยานหลักฐานที่คู่ความนำสืบแล้วพิพากษาให้ถูกต้องตามที่บัญญัติไว้ในพระราชบัญญัติ การเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2524 มาตรา 54ได้ แม้ศาลชั้นต้นพิจารณาแล้วเห็นว่าราคาที่ดินพิพาทตามที่จดทะเบียนไว้เท่ากับราคาตลาดตรงกับราคาที่ คชก. จังหวัดพิจิตรก็ตาม แต่ก็เป็นการพิจารณาวินิจฉัยข้อเท็จจริงในชั้นศาลของศาลชั้นต้นเองมิใช่เป็นการถือและบังคับตามการวินิจฉัยชี้ขาดของ คชก.จังหวัดพิจิตรคู่ความมีสิทธิอุทธรณ์ฎีกาข้อพิพาทในส่วนนี้ได้เพราะไม่เข้าข้อห้ามมิให้อุทธรณ์ตามพระราชบัญญัติอนุญาโตตุลาการพ.ศ. 2530 มาตรา 26 จึงมีปัญหาต้องวินิจฉัยว่าโจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทในราคาเท่าใด โจทก์เบิกความว่า ปี 2532 โจทก์ติดต่อขอซื้อที่ดินพิพาทจากจำเลยที่ 1 จำเลยที่ 1 ตกลงจะขายให้แก่โจทก์ในราคาไร่ละ 5,000 บาท ส่วนฝ่ายจำเลยมีจำเลยทั้งสามเบิกความทำนองเดียวกันรวมความได้ว่าปลายเดือนเมษายน 2532จำเลยที่ 1 ได้บอกขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 ในราคาไร่ละ 8,000 บาท จำเลยที่ 2 และที่ 3 ตกลงซื้อในราคาดังกล่าวและวางเงินมัดจำต่อจำเลยที่ 1 จำนวน 10,000 บาท ตกลงชำระราคาที่เหลือในเดือนเมษายน 2533 อันเป็นวันจดทะเบียนโอนภายหลังจากตกลงกันแล้วราคาที่ดินพิพาทได้เพิ่มขึ้นเรื่อย ๆจนกระทั่งในปลายปี 2533 ราคาที่ดินพิพาทจึงคงตัวในวันที่ 29มกราคม 2533 จำเลยที่ 1 ได้มีหนังสือไปยังกำนันตำบลหนองพระและนายอำเภอทรายพูนว่า จำเลยที่ 1 จะขายที่ดินพิพาทให้แก่โจทก์ในราคาไร่ละ 12,000 บาท ซึ่งเป็นราคาท้องตลาดในขณะนั้นตามสำเนาหนังสือเอกสารหมาย ล.1 แต่โจทก์ไม่ซื้อ ดังนั้นเมื่อถึงกำหนดวันจดทะเบียนโอน จำเลยที่ 1 กับบุตรจึงขอจดทะเบียนขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่ 2และที่ 3 ในราคาไร่ละ 5,000 บาทต่ำกว่าราคาที่ตกลงกันไว้เพื่อลดค่าใช้จ่ายในการเสียค่าธรรมเนียมและค่าภาษีในปี 2535 ทางราชการได้ประเมินราคาที่ดินพิพาทไว้ไร่ละ 12,000 บาท ตามในปี 2535 ทางราชการได้ประเมินราคาที่ดินพิพาทไว้ไร่ละ 12,000 บาท ตามหนังสือรับรองราคาประเมินเอกสารหมาย จ.3 เห็นว่า ระยะเวลาที่โจทก์ขอซื้อที่ดินพิพาทจากจำเลยที่ 1ในราคาไร่ละ 5,000 บาท แต่จำเลยที่ 1 ไม่ยอมขายให้แก่โจทก์ในราคาดังกล่าว ห่างจากเวลาที่จำเลยที่ 1 กับบุตรขอจดทะเบียนโอนขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 ประมาณ 1 ปีและโจทก์กับพยานโจทก์อีก 2 ปาก คือนายเล็ก เจียมศรีชัยกำนันตำบลหนองพระ และนายไพบูลย์ โกมลวิภาต ก็เบิกความตอบคำถามค้านของทนายจำเลยทั้งสามเจือสมกับคำเบิกความของจำเลยทั้งสามว่านับแต่ปี 2531 เป็นต้นมาราคาที่ดินในจังหวัดพิจิตรขยับตัวสูงขึ้นเรื่อย ๆ โดยปี 2532 ราคาที่ดินพิพาทขยับตัวสูงขึ้นทุก ๆ เดือนเพิ่งหยุดนิ่งเมื่อปี 2534 และเห็นว่าการที่ทางราชการปรับราคาประเมินที่ดินพิพาทในปี 2535 โดยบางส่วนของที่ดินพิพาทได้ปรับราคาประเมินจากไร่ละ 5,000 บาท เป็นไร่ละ 12,000 บาทก็เนื่องจากสภาพของราคาที่ดินได้เพิ่มสูงขึ้นมากนั้นเอง จึงเชื่อว่าในวันที่ 9 เมษายน 2533 อันเป็นวันจดทะเบียนขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 นั้น ราคาตลาดของที่ดินพิพาทสูงกว่าไร่ละ 5,000 บาท มาก และราคาตลาดของที่ดินพิพาทตามที่จำเลยทั้งสามนำสืบว่าในขณะนั้นมีราคาไร่ละ 12,000 บาท เป็นราคาที่สมเหตุสมผลโจทก์จึงต้องซื้อที่ดินพิพาทในราคาไร่ละ 12,000บาท ตามราคาตลาดซึ่งเป็นราคาที่สูงกว่าราคาที่จำเลยที่ 2 และที่ 3ซื้อไว้ ตามพระราชบัญญัติการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2524มาตรา 54 วรรคหนึ่ง ที่ศาลล่างทั้งสองให้โจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทในราคารวม 65,000 บาท นั้น ศาลฎีกาไม่เห็นพ้องด้วยฎีกาของจำเลยทั้งสามข้อนี้ฟังไม่ขึ้น จำเลยทั้งสามฎีกาอีกว่า โจทก์ไม่มีอำนาจฟ้องขอให้จำเลยที่ 2และที่ 3 โอนที่ดินพิพาทในส่วนที่เดิมเป็นของนางจิตรา จันทขัมมานางสาวราตรี แสงสว่าง และนางสาวสุภาพร แสงสว่าง เพราะทั้งสามเป็นบุคคลภายนอก เห็นว่า มาตรา 54 บัญญัติให้ผู้เช่านามีสิทธิซื้อนาที่เช่าจากผู้รับโอนโดยตรง หากการขายนาที่เช่ามิได้ปฏิบัติตามมาตรา 53 เมื่อโจทก์เป็นผู้เช่านาที่ดินพิพาทและผู้ให้เช่านาขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 โดยมิได้ปฏิบัติตามมาตรา 53 ทั้งโจทก์ได้ร้องขอต่อ คชก. ตำบลหนองพระเพื่อวินิจฉัยให้ผู้รับโอนขายที่ดินพิพาทแก่โจทก์ และได้ผ่านขั้นตอนการอุทธรณ์ต่อ คชก. จังหวัดพิจิตรแล้ว โจทก์ย่อมมีอำนาจฟ้องขอให้บังคับจำเลยที่ 2 และที่ 3 ผู้รับโอนที่ดินพิพาทขายที่ดินพิพาททั้งแปลงให้แก่โจทก์โดยไม่ต้องคำนึงว่าเดิมมีผู้ใดเป็นเจ้าของที่ดินพิพาทบ้าง ฎีกาข้อนี้ของจำเลยทั้งสามฟังไม่ขึ้น สรุปแล้วโจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทจากจำเลยที่ 2 และที่ 3ในราคาไร่ละ 12,000 บาท เนื้อที่ 13 ไร่ 2 งาน 7 ตารางวา รวมเป็นเงิน 162,210 บาท ภายในเวลาที่ศาลฎีกากำหนด" พิพากษาแก้เป็นว่า ให้โจทก์ชำระราคาที่ดินพิพาทที่จะขอซื้อจำนวน 162,210 บาท แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 ภายในหกสิบวันนับแต่วันอ่านคำพิพากษาศาลฎีกามิฉะนั้นให้ถือว่าโจทก์ไม่ติดใจขอซื้อนอกจากที่แก้คงให้เป็นไปตามคำพิพากษาศาลอุทธรณ์ภาค 2 ดูฉบับย่อฎีกาตัดสินเกี่ยวกับปัญหาข้อกฎหมายคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5595/2539นาง นุ้ย อาภรณ์โจทก์นาง น้อย แสงสว่าง กับพวกจำเลย ป.วิ.พ. ม. 55 พ.ร.บ.การเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ.2524 ม. 54, ม. 58 พ.ร.บ.อนุญาโตตุลาการ พ.ศ.2530 ม. 24ตามบันทึกการประชุมคชก.จังหวัดพิจิตรซึ่งมีมติให้โจทก์ผู้เช่าสามารถซื้อที่ดินพิพาทจากจำเลยที่2ผู้รับโอนในราคา65,000บาทตามราคาที่จดทะเบียนไว้โดยไม่ได้มีการพิจารณาว่าขณะที่จำเลยที่2และที่3ซื้อที่ดินพิพาทจากจำเลยที่1นั้นราคาที่ดินพิพาทตามราคาตลาดมีราคาสูงเท่าใดสูงกว่าราคาตามที่จดทะเบียนซื้อขายกันหรือไม่แม้มติคชก.ได้ถึงที่สุดไปแล้วก็ตามแต่การพิจารณาเฉพาะเรื่องราคาที่ให้โจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทในราคา65,000บาทนั้นไม่ชอบด้วยพระราชบัญญัติ การเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรมพ.ศ.2524มาตรา54วรรคหนึ่งศาลบังคับตามมติในเรื่องนี้ของคชก.ไม่ได้ตามมาตรา58ประกอบพระราชบัญญัติอนุญาโตตุลาการพ.ศ.2530มาตรา24แต่คำวินิจฉัยของคชก.ในส่วนที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายนี้เป็นเพียงส่วนประกอบส่วนคำวินิจฉัยที่ให้โจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทนั้นเป็นคำวินิจฉัยส่วนหลักชอบด้วยกฎหมายไม่เสียไปดังนั้นในส่วนประกอบที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายนี้ศาลมีอำนาจพิจารณาจากพยานหลักฐานที่คู่ความนำสืบแล้วพิพากษาให้ถูกต้องตามที่บัญญัติไว้ในพระราชบัญญัติการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรมฯมาตรา54ได้ ระยะเวลาที่โจทก์ขอซื้อที่ดินพิพาทจากจำเลยที่1ในราคาไร่ละ5,000บาทแต่จำเลยที่1ไม่ยอมขายให้แก่โจทก์ในราคาดังกล่าวห่างจากเวลาที่จำเลยที่1กับบุตรจดทะเบียนโอนขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่2และที่3ประมาณ1ปีและได้ความจากคำพยานโจทก์ว่านับแต่ปี2531เป็นต้นมาราคาที่ดินขยับตัวสูงขึ้นเรื่อยๆเพิ่งหยุดนิ่งเมื่อปี2534และทางราชการปรับราคาประเมินที่ดินพิพาทในปี2535จากไร่ละ5,000บาทเป็นไร่ละ12,000บาทอันเนื่องมาจากสภาพของราคาที่ดินได้เพิ่มสูงขึ้นมากนั้นเองจึงเชื่อได้ว่าวันจดทะเบียนขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่2และที่3นั้นราคาตลาดของที่ดินพิพาทสูงกว่าไร่ละ5,000บาทมากประกอบกับจำเลยทั้งสามนำสืบถึงราคาตลาดของที่ดินพิพาทว่าในขณะนั้นมีราคาไร่ละ12,000บาทเป็นราคาที่สมเหตุสมผลโจทก์จึงต้องซื้อที่ดินพิพาทในราคาไร่ละ12,000บาทตามราคาตลาดซึ่งเป็นราคาที่สูงกว่าราคาที่จำเลยที่2และที่3ซื้อไว้ตามพระราชบัญญัติการเช่าที่ดินเพื่อการเกษตรกรรมฯมาตรา54วรรคหนึ่ง ตามพระราชบัญญัติการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรมฯมาตรา54บัญญัติให้ผู้เช่านามีสิทธิซื้อนาที่เช่าจากผู้รับโอนโดยตรงหากการขายนาที่เช่ามิได้ปฏิบัติตามมาตรา53เมื่อโจทก์เป็นผู้เช่าที่ดินพิพาทและผู้ให้เช่านาขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่2และที่3โดยมิได้ปฏิบัติตามมาตรา53ทั้งโจทก์ได้ร้องขอต่อคชก.เพื่อวินิจฉัยให้ผู้รับโอนขายที่ดินพิพาทแก่โจทก์และได้ผ่านขั้นตอนการอุทธรณ์ต่อคชก.แล้วโจทก์ย่อมมีอำนาจฟ้องขอให้บังคับจำเลยที่2และที่3ผู้รับโอนที่ดินพิพาทขายที่ดินพิพาททั้งแปลงให้แก่โจทก์โดยไม่ต้องคำนึงว่าเดิมมีผู้ใดเป็นเจ้าของที่ดินพิพาทบ้างโจทก์ฟ้องว่า โจทก์เป็นผู้เช่าที่นาของจำเลยที่ 1 จำเลยที่ 1ได้ขายที่นาตามหนังสือรับรองการทำประโยชน์ (น.ส.3 ก.)เลขที่ 1333 ให้แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 โดยไม่ยอมขายให้แก่โจทก์โจทก์ได้ร้องต่อคณะกรรมการการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรมประจำตำบลหนองพระ (คชก. ตำบลหนองพระ เพื่อให้จำเลยที่ 1ที่ 2 และที่ 3 ดำเนินการโอนขายที่ดินดังกล่าวให้แก่โจทก์คชก. ตำบลหนองพระมีมติให้จำเลยที่ 2 ในฐานะผู้ซื้อที่ดินไปจากจำเลยที่ 1 โอนขายให้แก่โจทก์ในราคา 65,000 บาท จำเลยที่ 1และที่ 2 อุทธรณ์ต่อคณะกรรมการการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรมประจำ จังหวัดพิจิตร (คชก. จังหวัดพิจิตร) คชก. จังหวัดพิจิตรมีมติยืนตามมติของ คชก. ตำบลหนองพระ ขอให้เพิกถอนการโอนที่นาระหว่างจำเลยที่ 1 กับจำเลยที่ 2 และที่ 3 ให้จำเลยที่ 1 หรือจำเลยที่ 2 และที่ 3 โอนขายที่นาแปลงนี้ให้แก่โจทก์ในราคา65,000 บาท ตามคำสั่ง คชก. จังหวัดพิจิตร หากขัดข้องให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนา จำเลยทั้งสามให้การว่า มติ คชก. ตำบลหนองพระ และมติ คชก. จังหวัดพิจิตรไม่ชอบด้วยกฎหมาย ทั้งนี้เพราะยังมีผู้อื่นซึ่งเป็นเจ้าของรวมมิได้เกี่ยวข้องกับการวินิจฉัยของคณะกรรมการทั้งสองชุดดังกล่าว โจทก์จึงไม่มีอำนาจฟ้อง จำเลยที่ 1 เคยมีหนังสือบอกกล่าวไปยังโจทก์ว่าจะขายที่นาแปลงนี้ในราคาไร่ละ12,000 บาท ตามราคาในท้องตลาด ก่อนที่จะโอนขายให้จำเลยที่ 2และที่ 3 แต่โจทก์ไม่ยอมซื้อจำเลยที่ 1 จึงขายที่ดินแปลงนี้ให้แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 ในราคาไร่ละ 8,000 บาท อันเป็นราคาที่จำเลยที่ 1 กับจำเลยที่ 2 และที่ 3 ทำสัญญาจะซื้อขายกันไว้ล่วงหน้า หากจำเลยจำต้องขายที่ดินแปลงนี้ให้โจทก์ โจทก์ก็ต้องซื้อในราคาไร่ละ 12,000 บาท เท่ากับราคาในท้องตลาด ขอให้ยกฟ้อง ศาลชั้นต้นพิจารณาแล้วพิพากษาให้จำเลยที่ 2 และที่ 3จดทะเบียนโอนขายที่ดินตามหนังสือรับรองการทำประโยชน์ (น.ส.3 ก.)เลขที่ 1333 เลขที่ดิน 42 ตำบลหนองพระ อำเภอวังทรายพูนจังหวัดพิจิตร ให้แก่โจทก์ในราคา 65,000 บาท หากจำเลยที่ 2และที่ 3 ไม่ปฏิบัติให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนา คำขออื่นนอกจากนี้ให้ยก จำเลย ทั้ง สาม อุทธรณ์ ศาลอุทธรณ์ ภาค 2 พิพากษายืน จำเลย ทั้ง สาม ฎีกา ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า "พระราชบัญญัติการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2524 มาตรา 54 วรรคหนึ่ง บัญญัติว่า "ถ้าผู้ให้เช่าขายนาไปโดยมิได้ปฏิบัติตามมาตรา 53 ไม่ว่านานั้นจะถูกโอนต่อไปยังผู้ใด ผู้เช่านามีสิทธิซื้อนาจากผู้รับโอนนั้นตามราคาและวิธีการชำระเงินที่ผู้รับโอนซื้อไว้หรือตามราคาตลาดในขณะนั้น แล้วแต่ราคาใดจะสูงกว่ากัน" และวรรคสองบัญญัติว่า"ผู้รับโอนตามวรรคหนึ่งไม่ยอมขายนาให้แก่ผู้เช่านา ผู้เช่านาอาจร้องขอต่อ คชก. ตำบลเพื่อวินิจฉัยให้ผู้นั้นขายนาได้"แต่ปรากฎตามสำเนาบันทึกการประชุม คชก. ตำบลหนองพระ และสำเนารายงานการประชุม คชก. จังหวัดพิจิตร ซึ่งมีมติให้โจทก์ผู้เช่าซื้อที่ดินพิพาทจากจำเลยที่ 2 ผู้รับโอนในราคา 65,000 บาท ตามราคาที่ตกลงซื้อขายกันในขณะนั้น (ราคาตามที่จดทะเบียนไว้) โดยคชก. ตำบลหนองพระและ คชก. จังหวัดพิจิตรไม่ได้มีการพิจารณาว่าขณะที่จำเลยที่ 2 และที่ 3 ซื้อที่ดินพิพาทนั้นราคาที่ดินพิพาทตามราคาตลาด มีราคาเท่าใด สูงกว่าราคาตามที่จดทะเบียนซื้อขายกันหรือไม่ แม้มติ คชก. จังหวัดพิจิตรได้ถึงที่สุดไปแล้วก็ตามแต่การพิจารณาของ คชก. จังหวัดพิจิตรดังกล่าวเฉพาะเรื่องราคาที่ให้โจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทในราคา 65,000 บาท นั้น ไม่ชอบด้วยพระราชบัญญัติ การเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2524 มาตรา 54วรรคหนึ่ง ศาลบังคับตามมติในเรื่องนี้ของ คชก. จังหวัดพิจิตรไม่ได้ตามพระราชบัญญัติการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2524 มาตรา 58ประกอบพระราชบัญญัติอนุญาโตตุลาการ พ.ศ. 2530 มาตรา 24 แต่คำวินิจฉัยของ คชก. จังหวัดพิจิตรในส่วนที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายนี้เป็นเพียงส่วนประกอบ ส่วนคำวินิจฉัยของ คชก. จังหวัดพิจิตรที่วินิจฉัยให้โจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทเป็นคำวินิจฉัยส่วนหลักนั้นชอบด้วยกฎหมายไม่เสียไป ดังนั้น ในส่วนประกอบที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายนี้ศาลมีอำนาจพิจารณาจากพยานหลักฐานที่คู่ความนำสืบแล้วพิพากษาให้ถูกต้องตามที่บัญญัติไว้ในพระราชบัญญัติ การเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2524 มาตรา 54ได้ แม้ศาลชั้นต้นพิจารณาแล้วเห็นว่าราคาที่ดินพิพาทตามที่จดทะเบียนไว้เท่ากับราคาตลาดตรงกับราคาที่ คชก. จังหวัดพิจิตรก็ตาม แต่ก็เป็นการพิจารณาวินิจฉัยข้อเท็จจริงในชั้นศาลของศาลชั้นต้นเองมิใช่เป็นการถือและบังคับตามการวินิจฉัยชี้ขาดของ คชก.จังหวัดพิจิตรคู่ความมีสิทธิอุทธรณ์ฎีกาข้อพิพาทในส่วนนี้ได้เพราะไม่เข้าข้อห้ามมิให้อุทธรณ์ตามพระราชบัญญัติอนุญาโตตุลาการพ.ศ. 2530 มาตรา 26 จึงมีปัญหาต้องวินิจฉัยว่าโจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทในราคาเท่าใด โจทก์เบิกความว่า ปี 2532 โจทก์ติดต่อขอซื้อที่ดินพิพาทจากจำเลยที่ 1 จำเลยที่ 1 ตกลงจะขายให้แก่โจทก์ในราคาไร่ละ 5,000 บาท ส่วนฝ่ายจำเลยมีจำเลยทั้งสามเบิกความทำนองเดียวกันรวมความได้ว่าปลายเดือนเมษายน 2532จำเลยที่ 1 ได้บอกขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 ในราคาไร่ละ 8,000 บาท จำเลยที่ 2 และที่ 3 ตกลงซื้อในราคาดังกล่าวและวางเงินมัดจำต่อจำเลยที่ 1 จำนวน 10,000 บาท ตกลงชำระราคาที่เหลือในเดือนเมษายน 2533 อันเป็นวันจดทะเบียนโอนภายหลังจากตกลงกันแล้วราคาที่ดินพิพาทได้เพิ่มขึ้นเรื่อย ๆจนกระทั่งในปลายปี 2533 ราคาที่ดินพิพาทจึงคงตัวในวันที่ 29มกราคม 2533 จำเลยที่ 1 ได้มีหนังสือไปยังกำนันตำบลหนองพระและนายอำเภอทรายพูนว่า จำเลยที่ 1 จะขายที่ดินพิพาทให้แก่โจทก์ในราคาไร่ละ 12,000 บาท ซึ่งเป็นราคาท้องตลาดในขณะนั้นตามสำเนาหนังสือเอกสารหมาย ล.1 แต่โจทก์ไม่ซื้อ ดังนั้นเมื่อถึงกำหนดวันจดทะเบียนโอน จำเลยที่ 1 กับบุตรจึงขอจดทะเบียนขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่ 2และที่ 3 ในราคาไร่ละ 5,000 บาทต่ำกว่าราคาที่ตกลงกันไว้เพื่อลดค่าใช้จ่ายในการเสียค่าธรรมเนียมและค่าภาษีในปี 2535 ทางราชการได้ประเมินราคาที่ดินพิพาทไว้ไร่ละ 12,000 บาท ตามในปี 2535 ทางราชการได้ประเมินราคาที่ดินพิพาทไว้ไร่ละ 12,000 บาท ตามหนังสือรับรองราคาประเมินเอกสารหมาย จ.3 เห็นว่า ระยะเวลาที่โจทก์ขอซื้อที่ดินพิพาทจากจำเลยที่ 1ในราคาไร่ละ 5,000 บาท แต่จำเลยที่ 1 ไม่ยอมขายให้แก่โจทก์ในราคาดังกล่าว ห่างจากเวลาที่จำเลยที่ 1 กับบุตรขอจดทะเบียนโอนขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 ประมาณ 1 ปีและโจทก์กับพยานโจทก์อีก 2 ปาก คือนายเล็ก เจียมศรีชัยกำนันตำบลหนองพระ และนายไพบูลย์ โกมลวิภาต ก็เบิกความตอบคำถามค้านของทนายจำเลยทั้งสามเจือสมกับคำเบิกความของจำเลยทั้งสามว่านับแต่ปี 2531 เป็นต้นมาราคาที่ดินในจังหวัดพิจิตรขยับตัวสูงขึ้นเรื่อย ๆ โดยปี 2532 ราคาที่ดินพิพาทขยับตัวสูงขึ้นทุก ๆ เดือนเพิ่งหยุดนิ่งเมื่อปี 2534 และเห็นว่าการที่ทางราชการปรับราคาประเมินที่ดินพิพาทในปี 2535 โดยบางส่วนของที่ดินพิพาทได้ปรับราคาประเมินจากไร่ละ 5,000 บาท เป็นไร่ละ 12,000 บาทก็เนื่องจากสภาพของราคาที่ดินได้เพิ่มสูงขึ้นมากนั้นเอง จึงเชื่อว่าในวันที่ 9 เมษายน 2533 อันเป็นวันจดทะเบียนขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 นั้น ราคาตลาดของที่ดินพิพาทสูงกว่าไร่ละ 5,000 บาท มาก และราคาตลาดของที่ดินพิพาทตามที่จำเลยทั้งสามนำสืบว่าในขณะนั้นมีราคาไร่ละ 12,000 บาท เป็นราคาที่สมเหตุสมผลโจทก์จึงต้องซื้อที่ดินพิพาทในราคาไร่ละ 12,000บาท ตามราคาตลาดซึ่งเป็นราคาที่สูงกว่าราคาที่จำเลยที่ 2 และที่ 3ซื้อไว้ ตามพระราชบัญญัติการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2524มาตรา 54 วรรคหนึ่ง ที่ศาลล่างทั้งสองให้โจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทในราคารวม 65,000 บาท นั้น ศาลฎีกาไม่เห็นพ้องด้วยฎีกาของจำเลยทั้งสามข้อนี้ฟังไม่ขึ้น จำเลยทั้งสามฎีกาอีกว่า โจทก์ไม่มีอำนาจฟ้องขอให้จำเลยที่ 2และที่ 3 โอนที่ดินพิพาทในส่วนที่เดิมเป็นของนางจิตรา จันทขัมมานางสาวราตรี แสงสว่าง และนางสาวสุภาพร แสงสว่าง เพราะทั้งสามเป็นบุคคลภายนอก เห็นว่า มาตรา 54 บัญญัติให้ผู้เช่านามีสิทธิซื้อนาที่เช่าจากผู้รับโอนโดยตรง หากการขายนาที่เช่ามิได้ปฏิบัติตามมาตรา 53 เมื่อโจทก์เป็นผู้เช่านาที่ดินพิพาทและผู้ให้เช่านาขายที่ดินพิพาทให้แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 โดยมิได้ปฏิบัติตามมาตรา 53 ทั้งโจทก์ได้ร้องขอต่อ คชก. ตำบลหนองพระเพื่อวินิจฉัยให้ผู้รับโอนขายที่ดินพิพาทแก่โจทก์ และได้ผ่านขั้นตอนการอุทธรณ์ต่อ คชก. จังหวัดพิจิตรแล้ว โจทก์ย่อมมีอำนาจฟ้องขอให้บังคับจำเลยที่ 2 และที่ 3 ผู้รับโอนที่ดินพิพาทขายที่ดินพิพาททั้งแปลงให้แก่โจทก์โดยไม่ต้องคำนึงว่าเดิมมีผู้ใดเป็นเจ้าของที่ดินพิพาทบ้าง ฎีกาข้อนี้ของจำเลยทั้งสามฟังไม่ขึ้น สรุปแล้วโจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทจากจำเลยที่ 2 และที่ 3ในราคาไร่ละ 12,000 บาท เนื้อที่ 13 ไร่ 2 งาน 7 ตารางวา รวมเป็นเงิน 162,210 บาท ภายในเวลาที่ศาลฎีกากำหนด" พิพากษาแก้เป็นว่า ให้โจทก์ชำระราคาที่ดินพิพาทที่จะขอซื้อจำนวน 162,210 บาท แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 ภายในหกสิบวันนับแต่วันอ่านคำพิพากษาศาลฎีกามิฉะนั้นให้ถือว่าโจทก์ไม่ติดใจขอซื้อนอกจากที่แก้คงให้เป็นไปตามคำพิพากษาศาลอุทธรณ์ภาค 2(ยรรยง ปานุราช-สุทธิ นิชโรจน์-ทองเลื่อน พูลพิพัฒน์)แหล่งที่มาสำนักงานส่งเสริมงานตุลาการแผนกหมายเลขคดีดำศาลฎีกาหมายเลขคดีดำศาลชั้นต้นหมายเลขคดีแดงศาลชั้นต้นหมายเหตุระราชบัญญัติ การเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2524 ออกมาเพื่อคุ้มครองเกษตรกรที่เช่าที่ดินผู้อื่นทำเกษตรกรรม ทั้งนี้เพราะเกษตรกรส่วนใหญ่ที่เช่าที่ดินผู้อื่นประกอบกสิกรรมนั้นเป็นผู้ที่ไม่มีที่ดินเป็นของตนเอง หากปล่อยให้มีการเช่ากันตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ ย่อมก่อให้เกิดปัญหาทางด้านสังคมได้ รัฐจึงได้ตรากฎหมายออก มาใช้บังคับเพื่อคุ้มครองเกษตรกรผู้เช่าที่ดินโดยเฉพาะ ซึ่งมีบทบัญญัติแตกต่างไปจากประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์หลายประการ เช่น การเช่าไม่ว่าจะมีหลักฐานเป็นหนังสือหรือไม่ก็ตามสามารถฟ้องร้องบังคับคดีกันได้ การจดทะเบียนการเช่าได้รับยกเว้นไม่ต้องเสียค่าธรรมเนียมในการจดทะเบียนสิทธิและนิติกรรม การเช่าโดยไม่มีกำหนดระยะเวลาหรือมีระยะเวลาต่ำกว่า6 ปี ให้ถือว่าการเช่านั้นมีกำหนดเวลา 6 ปี เมื่อครบกำหนดการเช่าแล้วผู้เช่านายังทำนาต่อไปถือว่ามีการเช่านานั้นต่อไปอีกคราวละ 6 ปี หากผู้เช่าถึงแก่ความตายแล้ว สามี ภรรยา บุพการีผู้สืบสันดานหรือญาติสนิทของผู้เช่านา ซึ่งมีประโยชน์ได้เสียเกี่ยวกับการทำนาแสดงความจำนงนั้นเป็นผู้เช่านาสืบแทนต่อไปเป็นต้น นอกจากนี้บทบัญญัติสำคัญอีกประการหนึ่งก็คือกรณีที่ผู้ให้เช่านาหรือเจ้าของนามีความประสงค์จะขายที่นาที่มีผู้เช่าอยู่นั้น จะต้องปฏิบัติตามมาตรา 53 ซึ่งบัญญัติว่า "ผู้ให้เช่านาจะขายนาได้ต่อเมื่อได้แจ้งให้ผู้เช่านาทราบโดยทำเป็นหนังสือแสดงความจำนงจะขายนา พร้อมทั้งระบุราคาที่จะขายและวิธีการชำระเงินยื่นต่อประธาน คชก. ตำบล เพื่อแจ้งให้ผู้เช่านาทราบภายใน 15 วันและถ้าผู้เช่านาแสดงความจำนงจะซื้อนาเป็นหนังสือยื่นต่อประธานคชก. ตำบล ภายใน 30 วัน นับแต่วันที่ได้รับแจ้งผู้ให้เช่านาต้องขายนาแปลงดังกล่าวให้ผู้เช่านาตามราคาและวิธีการชำระตามที่ได้แจ้งไว้ ถ้าผู้เช่านาแสดงความจำนงจะซื้อนาตามราคาที่จะขายแต่ไม่ตกลงในวิธีการชำระเงินให้ คชก. ตำบล มีอำนาจไกล่เกลี่ย มีคำวินิจฉัยให้ขยายกำหนดเวลาการชำระเงินหรือมีคำสั่งอื่นตามที่เห็นสมควรแต่ คชก. ตำบลจะขยายกำหนดเวลาการชำระเงินเกินกว่า 1 ปี ต่อจากเวลาที่ผู้ให้เช่านากำหนดไว้มิได้ ถ้าผู้เช่านาไม่แสดงความจำนงจะซื้อนาภายในกำหนด 30 วันหรือปฏิเสธเป็นหนังสือไม่ซื้อนา หรือแสดงความจำนงจะซื้อนาแต่ไม่ชำระเงินภายในกำหนดเวลาที่ตกลงกัน หรือเวลาที่ คชก. ตำบลกำหนด ให้ถือว่าผู้เช่านาหมดสิทธิที่จะซื้อนาตามมาตรานี้ ในกรณีผู้เช่านาหมดสิทธิที่จะซื้อนาตามวรรคสามแล้วก็ตามแต่ถ้าผู้ให้เช่านาจะขายนาให้บุคคลอื่นในราคาหรือวิธีการชำระเงินที่แตกต่างไปจากราคาและวิธีการชำระเงินที่ได้แจ้งให้ผู้เช่านาทราบตามวรรคหนึ่ง ผู้ให้เช่านาต้องดำเนินการตามวรรคหนึ่งใหม่ การขายฝาก การแลกเปลี่ยนและการโอนชำระหนี้จำนอง ให้ถือเป็นการขายตามมาตรานี้ด้วย" จากบทบัญญัติดังกล่าว จะเห็นถึงวัตถุประสงค์ของกฎหมายที่จะคุ้มครองผู้เช่านาให้มีสิทธิที่จะซื้อที่นาก่อนบุคคลอื่นโดยกำหนดให้ผู้ให้เช่านาจะต้องแสดงความจำนงจะขายนา ระบุราคาวิธีการชำระเงินยื่นต่อประธาน คชก. ตำบล เพื่อแจ้งให้ผู้เช่านาทราบ และตัดสินใจที่จะซื้อที่นาหรือไม่ เช่น แดงผู้ให้เช่านาประสงค์จะขายนาให้แก่รวยในราคา 800,000 บาท กำหนดชำระในวันทำสัญญา 200,000 บาท ส่วนที่เหลือจะชำระภายใน 1 ปี นับแต่วันทำสัญญา เช่นนี้ แดงก็ต้องแจ้งราคาและวิธีการชำระเงินต่อประธาน คชก.ตำบล ประธาน คชก. ตำบลจะแจ้งให้ผู้เช่านาทราบภายใน 15 วันหากผู้เช่านาประสงค์จะซื้อที่นาจากแดงจะต้องแสดงความจำนงเป็นหนังสือยื่นต่อประธาน คชก. ตำบล ภายใน 30 วันนับแต่วันที่ได้รับแจ้ง หากผู้เช่านายินยอมซื้อในราคาและชำระราคาตามที่แดงเสนอก็ไม่มีปัญหา แต่ถ้าหากว่า ผู้เช่านาแสดงความจำนงจะซื้อนาตามราคาที่แดงเสนอ แต่ไม่สามารถชำระเงินตามเงื่อนไขที่แดงเสนอได้ คชก. ตำบลก็มีอำนาจไกล่เกลี่ย มีคำวินิจฉัยให้ขยายกำหนดเวลาชำระเงินหรือมีคำสั่งอื่นตามที่เห็นสมควรได้ แต่จะขยายเวลาได้ไม่เกิน 1 ปี กล่าวคือ หาก คชก. ตำบล เห็นว่าควรขยายระยะเวลาให้ผู้เช่านาชำระเงินออกไปเพื่อจะได้ซื้อที่นาได้นั้น คชก. ตำบล อาจขยายเวลาออกไปนับจากวันทำสัญญาไม่เกิน 2 ปีแต่หากผู้เช่านาไม่ตกลงราคาที่แดงเสนอขายคือ 800,000 บาทคชก. ตำบล ก็ไม่มีอำนาจไกล่เกลี่ย และถือว่า ผู้เช่านาไม่ประสงค์จะซื้อ เว้นแต่ว่าแดงผู้ให้เช่านาจะขายที่ดินให้บุคคลอื่นในราคาหรือวิธีการชำระเงินที่แตกต่างไป ก็จะต้องมาเริ่มต้นดำเนินการใหม่ เหมือนเมื่อมีความประสงค์จะขายที่นาเช่นเดิม จากบทบัญญัติดังกล่าวกฎหมายได้คุ้มครองผู้เช่านาในการใช้สิทธิซื้อที่นาก่อนบุคคลอื่น หากผู้ให้เช่านาขายที่นาไปโดยไม่ปฏิบัติตามบทกฎหมายดังกล่าวผลจะเป็นไปตามมาตรา 54 ซึ่งได้บัญญัติว่า "ถ้าผู้ให้เช่านาขายนาไปโดยมิได้ปฏิบัติตามมาตรา 53ไม่ว่านานั้นจะถูกโอนต่อไปยังผู้ใด ผู้เช่านามีสิทธิซื้อนาจากผู้รับโอนนั้นตามราคาและวิธีการชำระเงินที่ผู้รับโอนซื้อไว้หรือตามราคาตลาดในขณะนั้น แล้วแต่ราคาใดจะสูงกว่ากัน แต่ทั้งนี้ผู้เช่านาจะต้องใช้สิทธิซื้อนาดังกล่าวภายในกำหนดเวลา2 ปีนับแต่วันที่ผู้เช่านารู้หรือควรจะรู้ หรือภายในกำหนดเวลา 3 ปีนับแต่ผู้ให้เช่านาโอนนานั้น ถ้าผู้รับโอนตามวรรคหนึ่งไม่ยอมขายนาให้แก่ผู้เช่านาผู้เช่านาอาจร้องขอต่อ คชก. ตำบล เพื่อวินิจฉัยให้ผู้นั้นขายนาได้" จากบทบัญญัติมาตรา 54 นี้ ให้สิทธิผู้เช่านาที่จะขอซื้อนาจากผู้รับโอนจากผู้เช่านาได้ เช่น ตามตัวอย่างข้างต้นนั้นหากแดงขายนาให้รวยไปในราคา 800,000 บาท โดยชำระในวันทำสัญญา200,000 บาท ส่วนที่เหลือได้ชำระภายใน 1 ปีแล้วมีการโอนกรรมสิทธิ์ในที่ดินกัน ผู้เช่านามีสิทธิขอซื้อจากรายได้ภายใน 2 ปี นับแต่วันที่รู้หรือควรรู้ว่า แดงได้โอนที่นาให้แก่รวย หรือภายใน 3 ปีนับแต่วันที่แดงโอนนาให้รวย แต่ราคาที่แดงจะซื้อจากรวยนั้นกฎหมายได้บัญญัติไว้ให้ซื้อตามราคาและวิธีการชำระเงินที่รวยซื้อไว้ หรือตามราคาตลาดในขณะนั้น แล้วแต่ราคาใดจะสูงกว่ากันถ้อยคำของบทกฎหมายมาตรา 54 ดังกล่าวนี้ จะเห็นได้ว่า ไม่สอดคล้องกับมาตรา 53 กล่าวคือ มาตรา 53 ให้ความคุ้มครองผู้เช่านาที่จะซื้อนาได้ก่อนบุคคลอื่น แต่เมื่อมีการฝ่าฝืนมาตรา 53 ไปแล้วมาตรา 54กลับบัญญัติรับรองสิทธิผู้รับโอนที่รับโอนโดยฝ่าฝืนกฎหมายมากกว่าที่จะคุ้มครองผู้เช่านา กล่าวคือ หากราคาที่จริงขณะแดงโอนให้แก่รวยราคา 1,000,000 บาท แต่แดงประสงค์จะรีบใช้เงินจึงยอมขายให้รวยในราคา 800,000 บาทโดยฝ่าฝืนมาตรา 53 เช่นนี้ ผู้เช่านาหากประสงค์จะซื้อนาจากรวย บทบัญญัติมาตรา 54 ให้ดูว่า ราคาใดจะสูงกว่ากัน ดังนั้นราคา 1,000,000 บาท ย่อมเป็นราคาที่สูงกว่าผู้เช่านาจะต้องซื้อในราคา 1,000,000 บาท และถ้าข้อเท็จจริงปรากฎได้ว่าผู้เช่านาสามารถจะซื้อในราคาและวิธีการชำระเงินเช่นเดียวกับรวย ก็จะเห็นถึงความไม่เป็นธรรมอย่างยิ่ง ดังนั้นมาตรา 54 นี้ จึงเป็นบทบัญญัติที่ขัดกับวัตถุประสงค์ในการออกพระราชบัญญัติ การเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ.2524 เป็นอย่างยิ่งเป็นบทบัญญัติที่แตกต่างไปจากบทบัญญัติมาตรา 41 ของ พระราชบัญญัติควบคุมการเช่านา พ.ศ. 2517 ซึ่งถูกยกเลิกโดย พระราชบัญญัติการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2524 ซึ่งมาตรา 41 ของกฎหมายเดิมบัญญัติว่า "ผู้ให้เช่านาจะขายนาได้ต่อเมื่อได้แจ้งเป็นหนังสือให้ผู้เช่านาซึ่งเช่านาแปลงนั้นทราบ พร้อมทั้งราคาที่จะขายและวิธีการชำระเงิน และถ้าผู้เช่านาแสดงความจำนงจะซื้อนาแปลงนั้นภายใน 30 วัน นับแต่วันที่แจ้ง ผู้ให้เช่านาต้องขายนาแปลงดังกล่าวให้ผู้เช่านาในราคาและตามวิธีการที่ได้แจ้งไว ถ้าผู้ให้เช่านาจะขายนาให้บุคคลอื่นในราคาและตามวิธีการชำระเงินที่แตกต่างไปจากราคาและวิธีการชำระเงินที่ได้แจ้งให้ผู้เช่านาทราบตามวรรคหนึ่ง ผู้ให้เช่านาต้องดำเนินการตามวรรคหนึ่งใหม่ ถ้าผู้เช่านาไม่แสดงความจำนงจะซื้อนาภายในกำหนด 30 วันหรือปฏิเสธเป็นหนังสือไม่ซื้อนา หรือแสดงความจำนงจะซื้อนาแต่ไม่ชำระเงินภายในกำหนดเวลาที่ตกลงกัน ให้ถือว่าผู้เช่านาหมดสิทธิ์ที่จะซื้อนาตามมาตรานี้ ถ้าผู้ให้เช่านาขายนาโดยมิได้ปฏิบัติตามวรรคหนึ่งหรือวรรคสองผู้เช่านามีสิทธิซื้อนาจากผู้ซื้อในราคาและตามวิธีการชำระเงินที่ผู้เช่านาได้ขายให้แก่ผู้ซื้อ สัญญาจะซื้อจะขายนาต้องทำเป็นหนังสือ ให้ผู้ให้เช่านาแจ้งหรือส่งสำเนาสัญญาให้คณะกรรมการควบคุมการเช่านา ประจำอำเภอทราบภายใน 15 วันนับแต่วันทำสัญญาจะซื้อจะขาย" จะเห็นได้ว่า มาตรา 41 ของกฎหมายเดิมนั้น หากแดงผู้ให้เช่านาขายนาโดยไม่ได้แจ้งให้ผู้เช่านาทราบ ผู้เช่านามีสิทธิซื้อนาจากรวยผู้ซื้อในราคาและตามวิธีการที่ชำระเงินที่แดงผู้ให้เช่านาได้ขายให้แก่รวย ตามอุทาหรณ์ดังกล่าว แดงสามารถซื้อที่นาคืนจากรวยได้ในราคา 800,000 บาท โดยชำระในวันทำสัญญา 200,000 บาทและส่วนที่เหลือชำระภายใน 1 ปี โดยไม่ต้องคำนึงว่า ราคาตลาดขณะโอนกันนั้นจะเป็นประการใด ดังนั้นบทบัญญัติมาตรา 41 ของกฎหมายเก่าจึงคุ้มครองเกษตรกรผู้เช่านามากกว่ามาตรา 54 ของกฎหมายปัจจุบัน เมื่อมีบทบัญญัติมาตรา 54 แล้ว ไม่สามารถทำให้คุ้มครองเกษตรกรได้ทำให้มีผู้ฝ่าฝืนมาตรา 53 เพราะฝ่าฝืนแล้วจะเป็นประโยชน์มากกว่าดังกล่าวมาข้างต้น และอีกประการหนึ่งหากฝ่าฝืนแล้ว คชก. ตำบลก็ไม่มีอำนาจไกล่เกลี่ยและวินิจฉัยเรื่องการขยายระยะเวลาชำระเงินออกไปได้ ดังนั้นน่าที่ศาลจะต้องวินิจฉัยโดยยึดหลักความเป็นธรรม และวัตถุประสงค์ในการร่างกฎหมายดังกล่าวออกมาใช้บังคับ ข้อเท็จจริงในคดีที่หมายเหตุนี้ได้ความว่าโจทก์เช่าที่นาจากจำเลยที่ 1 จำเลยที่ 1 ได้ขายที่นาให้แก่จำเลยที่ 2 และที่ 3 โดยฝ่าฝืนต่อบทบัญญัติมาตรา 53 โจทก์จึงไปร้องเรียนต่อ คชก. ตำบลหนองพระ คชก. ตำบลหนองพระมีมติให้โจทก์ซื้อที่ดินพิพาทจากจำเลยที่ 2 ในราคา 65,000 บาท จำเลยที่ 2 อุทธรณ์คำวินิจฉัยต่อ คชก. จังหวัดพิจิตร คชก. จังหวัดพิจิตรมีมติยืนตาม มติ คชก. จังหวัดพิจิตรถึงที่สุด แต่ศาลฎีกาก็ได้วินิจฉัยในเรื่องราคาที่ดินพิพาทว่า คชก. จังหวัดพิจิตรวินิจฉัยไว้ไม่ชอบด้วยมาตรา 54 วรรคหนึ่ง จึงได้แก้คำวินิจฉัยของคชก. จังหวัดพิจิตรโดยอาศัยพระราชบัญญัติอนุญาโตตุลาการ พ.ศ. 2530มาตรา 24 มาบังคับใช้ ศาลฎีกาได้วินิจฉัยไว้ท่อนหนึ่งว่า แต่การพิจารณาของคชก. จังหวัดพิจิตรดังกล่าวเฉพาะเรื่องราคาที่ให้โจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทในราคา 65,000 บาทนั้น ไม่ชอบด้วยพระราชบัญญัติการเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2524 มาตรา 54 วรรคหนึ่งแต่คำวินิจฉัยของ คชก. จังหวัดพิจิตรในส่วนที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายนี้เป็นเพียงส่วนประกอบ ส่วนคำวินิจฉัยของ คชก. จังหวัดพิจิตรที่วินิจฉัยให้โจทก์มีสิทธิซื้อที่ดินพิพาทเป็นคำวินิจฉัยส่วนหลักนี้ชอบด้วยกฎหมายนี้ไม่เสียไป ดังนั้นในส่วนประกอบที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายนี้ ศาลมีอำนาจพิจารณาจากพยานหลักฐานที่คู่ความนำสืบแล้วพิพากษาให้ถูกต้องได้ คำวินิจฉัยของศาลฎีกาดังกล่าว ได้ตำหนิคำวินิจฉัยของ คชก. จังหวัดพิจิตรว่า วินิจฉัยไม่ชอบด้วยพระราชบัญญัติ การเช่าที่ดินเพื่อเกษตรกรรม มาตรา 54 วรรคหนึ่งจึงมีข้อน่าสังเกตว่า ศาลฎีกาจะแก้ไขได้หรือไม่ พระราชบัญญัติอนุญาโตตุลาการ พ.ศ. 2530 มาตรา 24 บัญญัติว่า "ในกรณีที่ศาลเห็นว่า คำชี้ขาดใดไม่ชอบด้วยกฎหมายที่ใช้บังคับแก่ข้อพิพาทนั้นหรือเป็นคำชี้ขาดที่เกิดจากการกระทำหรือวิธีการอันมิชอบอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือมิได้อยู่ในขอบเขตแห่งสัญญาอนุญาโตตุลาการที่มีผลผูกพันตามกฎหมาย หรือคำขอของคู่กรณี ให้ศาลมีอำนาจทำคำสั่งปฏิเสธไม่รับคำบังคับตามคำชี้ขาดนั้น ในกรณีที่คำชี้ขาดใดมีความบกพร่องอันมิใช่สาระสำคัญและอาจแก้ไขให้ถูกต้องได้ เช่น การคำนวณตัวเลขหรือการกล่าวอ้างถึงบุคคล หรือทรัพย์สิ่งใดผิดพลาดไป ศาลอาจแก้ไขให้ถูกต้องและมีคำพิพากษาให้บังคับตามคำชี้ขาดที่ได้แก้ไขแล้วนั้นได้" จากบทบัญญัติมาตรา 24 วรรคหนึ่ง หากคำชี้ขาดไม่ชอบด้วยกฎหมายแล้ว ศาลมีหน้าที่อย่างเดียวคือทำคำสั่งปฏิเสธไม่รับบังคับตามคำชี้ขาดนั้น ดังนั้นกรณีที่ คชก. จังหวัดพิจิตรวินิจฉัยขัดกับบทบัญญัติมาตรา 53 ศาลจึงต้องปฏิบัติตามมาตรา 24 วรรคหนึ่งกล่าวคือ ทำคำสั่งปฏิเสธไม่รับบังคับตามคำชี้ขาดนั้น ศิริชัย วัฒนโยธิน