ประกาศสถาปนาประกาศสถาปนาพระอิศริยศเฉลิมพระอภิธัยและเลื่อนกรมพระราชวงศ[๑] ศุภมัสดุ พระพุทธศาสนกาล ๒๔๖๘ พรรษา มีนาคมมาศปัณณรสมสุรทิน จันทรวาร กาลกำหนดพระบาทสมเด็จ พระปรมินทรมหาประชาธิปกมหันตเดชนดิลกรามาธิบดี เทพยปรียมหาราชรวิวงศ อสัมภินพงศพีรกษัตร บุรุษรัตนราชนิกโรดมจาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศ อุภโตสุชาตสำศุทธเคราหณี จักรีบรมนาถจุฬาลงกรณราชวรางกูร มหามกุฎวงศวีรสูรชิษฐ ราชธรรมทศพิธอุต์กฤษฏนิบุณอดุลยกฤษฏาภินีร์หาร บูรพาธิการสุสาธิต ธันยลักษณวิจิตรเสาภาคยสรรพางค์มหาชโนตมางคมานท สนธิมตสมันตสมาคม บรมราชสมภาร ทิพยเทพาวตารไพศาลเกียรติคุณอดุลยศักดิเดช สรรพเทเวศปริยานุรักษ มงคลลัคนเนมาหวัย สุโขทัยธรรมราชาอภิเนาวศิลปศึกษาเดชนาวุธ วิชัยยุทธศาส ดรโกศล วิมลนรรยพินิต สุจริตสมาจารภัทรภิชญานประดิภานสุนทร ประวรศาสโนปสดมภก มูลมุขมาตยวรนายก มหาเสนานีสราชนาวีพยูหโยธโพยมจร บรมเชษฐโสทรสมมต เอกราชยยศธิคมบรมราชสมบัติ นพปฎลเศวตฉัตราดิฉัตรศรีรัตโนปลักษณมหาบรมราชาภิเษกาภิษิกต์ สรรพทศทิควิชิตเดโชไชย สกลมไหศวรยมหาสวามินทรมเหศวรมหินทรมหารามาธิราชวโรดม บรมนาถชาติอาชันยาศรัย พุทธาทิไตรรัตนศรณารักษ วิศิษฏศักตอัครนเรศวราธิบดี เมตตากรุณาศีตลหฤทัย อโนปไมยบุนยการสกลไพศาลมหารักษฎราธิบดินทร ปรมินทรธรรมมิกมหาราชาธิราช บรมนาถบพิตรพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระอนุสรคำนึงถึงพระราชจริยานุวัตซึ่งทรงประพฤติ์เพื่อเปนสิริมงคลแก่พระบรมราชาภิเษกเปนต้นว่าบูชาพระศรีรัตนตรัยและเทวพลี ทักษิณานุประทานอุทิศสนองพระเดชพระคุณสมเด็จพระบุรพการีก็ได้ทรงบำเพ็ญแล้ว ทรงปรารภถึง พระบรมวงศผู้ใหญ่ฝ่ายหน้าฝ่ายในซึ่งทรงพระคุณเปนที่เชิดชูพระเกียรติยศของพระราชวงศ และที่ได้มีพระคุณูปการมาแก่พระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอย่างยิ่งมีอยู่หลายพระองค์ ทรงพระราชดำริห์ว่าสมควรจะเฉลิมพระเกียรติยศสนองพระคุณเนื่องในงานพระราชพิธีบรมราชาภิเษกตามราชประเพณีซึ่งเคยมีมาแต่ปางก่อนทรงพระราชดำริห์ว่า สมเด็จพระมาตุจฉาเจ้าสว่างวัฒนา พระบรมราชเทวีได้ทรงเปนประธานราชการฝ่ายในตั้งแต่สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถพระราชชนนีพันปีหลวงเสด็จสวรรคตมาจนบัดนี้เปนที่เคารพนับถือของพระบรมวงศานุวงศและคนทั้งหลายทุกชั้นบันดาศักดิ์ทั้งทรงพระคุณแก่บ้านเมืองปรากฏเปนเอนกปริยาย ดังเช่นทรงอำนวยการสภากาชาดสยามเปนต้นในส่วนพระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระมาตุจฉาเจ้าได้ทรงประคับประคองโดยทรงพระเมตตากรุณามาเปนนิจตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์ไวยมีพระคุณควรนับเปนอย่างยิ่งทุกวันนี้ก็เปนที่ทรงเคารพนับถือเหมือนดังเช่นสมเด็จพระบรมราชนนีสมควรจะเฉลิมพระเกียรติยศให้ใหญ่ยิ่ง เพื่อเปนที่ทรงปฏิบัติบูชาต่อไปจึงมีพระบรมราชโองการ มา ณพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสสั่งให้สถาปนาสมเด็จพระมาตุจฉาเจ้าสว่างวัฒนาพระบรมราชเทวี ขึ้นเปนสมเด็จพระพันวัสสา มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฎว่า สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวีพระพันวัสสามาตุจฉาเจ้า ขอเดชานุภาพพระศรีรัตนตรัย และอำนาจเทพยไทยแต่บรรดามีไมตรีจิตต์ได้บริหารพระบรมราชวงศนี้สืบมา จงคุ้มครองรักษาพระองค์สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสามาตุจฉาเจ้า ให้ทรงพระเจริญทฤฆชน มายุ พรรณ สุข พล ปฏิภาณธนสารสมบัติ สรรพสิริสวัสดิพิพัฒนมงคล ศุภวิบุลยผล อิศริยยศเกียรติคุณบุญบารมีเสด็จสถิตย์เปนศรีของพระบรมราชวงศยั่งยืนสิ้นกาลนาน ขอพระพรทุกประการจงประสิทธิ์สมดังพรรณนาฉนี้อนึ่งทรงพระราชดำริห์ว่า พระนางเจ้าสุขุมาลมารศรีพระราชเทวี ทรงพระเกียรติคุณเปนหลักอยู่ในพระราชวงศฝ่ายในพระองค์หนึ่งมาช้านานด้วยทรงพระปรีชาญาณรอบรู้ราชกิจน้อยใหญ่มีพระอัธยาศัยเปนสัจธรรมมั่นคงกอปด้วยพระขันติคุณ และทรงพระเมตตาอารีแก่ผู้น้อยทั่วไปมิได้เลือกหน้าเปนที่เคารพนับถืออย่างยิ่ง ตั้งแต่พระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และพระบรมวงศานุวงศตลอดไปจนคนทั้งหลายอื่นโดยมากสมควรจะเฉลิมพระเกียรติยศให้ยิ่งขึ้นกว่าแต่ก่อนจึงมีพระบรมราชโองการ มา ณ พระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสสั่งให้ประกาศเฉลิมพระนามพระนางเจ้าสุขุมาลมารศรี พระราชเทวีเปนสมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า สุขุมาลมารศรี พระอัครราชเทวี ขอให้ทรงเจริญพระชนมายุพรรณ สุข พล ปฎิภาณ คุณสารสมบัติ สรรพสิริสวัสดิพิพัฒนมงคลวิบุลยศุภผลอดุลยเกียรติยศ มโหฬารทุกประการอนึ่งทรงพระราชดำริว่า สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้าฯกรมพระยาภาณุพันธุวงศวรเดช เปนสมเด็จพระราชโสทรานุชาธิบดีแห่งพระบาทสมเด็จฯพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทุกวันนี้เปนที่เคารพบูชาของคนทั้งหลายคล้ายฉลองพระองค์สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงอยู่โดยสถานหนึ่งและทรงพระคุณปรากฏความภักดีต่อราชการบ้านเมืองมาเปนนิจ จนถึงรัชกาลปัจจุบันนี้แม้พระชนมายุกาลมากอยู่แล้ว ก็มิได้ทรงย่อท้อต่อความลำบาก ยังทรงพระอุสาหะรับราชการด้วยความซื่อตรงจงรักต่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและราชการบ้านเมืองข้อนี้พึงเห็นได้ในการที่ทรงรับเปนประธานกรรมการองคมนตรีตรวจจัดงบประมาณเงินแผ่นดินและเปนตำแหน่งอภิรัฐมนตรี ทรงช่วยพระราชภาระอันหนักอยู่ในบัดนี้ มีพระคุณเปนอย่างยิ่งสมควรจะทรงเฉลิมพระเกียรติยศให้ยิ่งขึ้นกว่าแต่ก่อนจึงมีพระบรมราชโองการ มา ณ พระบัณฑูรสุรสิงหนาทให้ประกาศเฉลิมพระนามสมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมพระยาภาณุพันธุวงศวรเดชฯให้ใช้คำนำพระนามว่าสมเด็จพระราชปิตุลา บรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าฯกรมพระยาภาณุพันธุวงศวรเดช ทรงศักดินา ๑๐๐๐๐๐ เปนพระอิศริยศักดิพิเศษขอให้ทรงพระเจริญทฤฆชนมายุ พรรณ สุข พล ปฏิภาณ ธนสารสมบัติสรรพสิริสวัสดิพิพัฒนมงคล ศุภวิบุลยผลอิศริยยศเกียรติคุณบุญบารมี เสด็จสถิตย์เปนศรีพระบรมราชวงศยั่งยืนสิ้นกาลนานอนึ่งทรงพระราชดำริห์ว่า พระเจ้าบรมวงศเธอกรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฏ เปนพระราชโสทรานุชาธิบดีแห่งสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนี พันปีหลวงได้ทำราชการสนองพระเดชพระคุณทั้งสมเด็จพระบรมชนกนาถและสมเด็จพระบรมราชชนนีตลอดมาจนสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราช ทั้งได้ทรงมีอุปการคุณแก่พระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวโดยฐานที่เปนพระมาตุลามาตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์ และบัดนี้พระมาตุลาธิบดีก็มีพระเจ้าบรมวงศเธอกรมพระสวัสดิวัดนวิศษฎอยู่แต่พระองค์เดียว สมควรจะทรงสนองพระคุณเฉลิมพระเกียรติยศให้ยิ่งกว่าแต่ก่อนจึงมีพระบรมราชโองการ มา ณพระบัณฑูรสุรสิงหหนาทดำรัสสั่งให้ประกาศเฉลิมพระเกียรติยศ พระเจ้าบรมวงศเธอกรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฏ เปนสมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฏฯขอให้ทรงเจริญพระชนมายุ พรรณ สุข พล ปฏิภาณ คุณสารสมบัติสรรพสิริสวัสดิพิพัฒนมงคลวิบุลยศุภผลสกลเกียรติยศเดชานุภาพมโหฬารทุกประการอนึ่งทรงพระราชดำริห์ว่าสมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมหลวงนครสวรรค์วรพินิตทรงรอบรู้นานาวิชาการ ทั้งมีความสามารถและซื่อตรงดำรงในความสุจริต เปนเหตุให้ได้ทรงรับราชการในตำแหน่งสำคัญมาตั้งแต่ในรัชกาลแห่งสมเด็จพระบรมชนกนาถฯจนตลอดรัชกาลแห่งสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราช เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในรัชกาลปัจจุบันนี้ยังเสด็จดำรงพระยศเปนสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอฯทรงมีตำแหน่งในทหารบก เคยรับราชการร่วมกับสมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมหลวงนครสวรรค์วรพินิตได้ทรงทราบตระหนักในพระคุณสมบัติ กับทั้งความอารีรักใคร่ในพระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเปนเหตุให้ทรงรับราชการด้วยกันมาอย่างสนิธสนมกลมเกลียว ส่วนพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ทรงรักใคร่นับถือเหมือนเช่นเปนสมเด็จพระเชษฐาอันร่วมพระราชชนนีเดียวกันมาแต่ครั้งนั้นครั้นมาถึงเวลาเมื่อจะเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ ได้ทรงอาศรัยปรึกษาหารือราชการสำคัญต่างๆสมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมหลวงนครสวรรค์วรพินิตก็ได้ทรงช่วยพระราชภาระโดยเต็มพระหฤทัยทุกอย่างตลอดจนทรงรับตำแหน่งเปนอภิรัฐมนตรีอยู่บัดนี้ เห็นชัดว่าเพราะความซื่อตรงต่อราชการบ้านเมืองสมควรเปนที่ไว้วางพระราชหฤทัย และเปนที่ทรงเคารพนับถือโดยมีพระคุณอย่างยิ่งดังพรรณามาจึงมีพระบรมราชโองการ มา ณพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสสั่งให้เลื่อนกรม สมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้าฯกรมหลวงนครสวรรค์วรพินิต ขึ้นเปนกรมพระ มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่าสมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธ ดิลกจันทรนิภาพงศ มหามกุฎวงศนราธิราชจุฬาลงกรณนาถราชวโรรส อดุลยยศอุภโตพงศพิศุทธ นรุตมรัตนขัติยราชกุมาร กรมพระนครสวรรค์วรพินิตสชีวะเชษฐสาธิษฐสุขุมาลกษัตริย์ อภิรัฎฐมหาเสนาหุษเนาอุฑฑิน จุฬินทรปริยมหาราชวรางกูรสรรพพันธุธูรราชประยูรประดิษฐาประชาธิปกปัฐพินทร์ ปรมินทรมหาราชวโรปการปรีชาไวยัตโยฬารสุรพลประภาพ ปราบต์ไตรรัชยยุคยุกติธรรมอรรถศาสตรอุดมอาร์ชวีวีรยาธยาศรัย เมตตามันตภาณีศิตลหฤทัย พุทธาทิไตรรัตนศรณธาดามหันตเดชานุภาพบพิตร มุสิกนาม ทรงศักดินา ๕๐๐๐๐ ตามพระราชกำหนดอย่างสมเด็จเจ้าฟ้าตามกรมในพระบรมราชตระกูลอันสูงศักดิ์จงทรงเจริญพระชนมายุ พรรณสุข พล ปฏิภาณ คุณสารสมบัติสรรพสิริสวัสดิพิพัฒนมงคลวิบุลยศุภผล สกลเกียรติยศอิศริยศักดิเดชานุภาพมโหฬารทุกประการให้ทรงเลื่อนเจ้ากรม เปนพระนครสวรรค์วรพินิต ถือศักดินา ๘๐๐ให้ทรงเลื่อนปลัดกรม เปนหลวงจำปาศักดิสิทธิเกษตร ถือศักดินา๖๐๐ให้ทรงเลื่อนสมุหบาญชี เปนขุนปลิดเทศพลานุรักษ์ ถือศักดินา๔๐๐อนึ่งทรงพระราชดำริห์ว่า สมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้าฯกรมขุนลพบุรีราเมศวร์ตั้งแต่เสด็จกลับจากประเทศอังกฤษเมื่อทรงสำเร็จการศึกษาสอบวิชาได้ ชั้น บี.เอ. ในมหาวิทยาลัยเคมบริดชแล้ว สมเด็จพระบรมชนกนาถได้โปรดฯให้ทรงรับราชการในกระทรวงมหาดไทย เปนตำแหน่งผู้ช่วยปลัดทูลฉลอง และเจ้ากรมพลัมภังแล้วได้เลื่อนเปนตำแหน่งสมุหเทศาภิบาลมณฑลนครศรีธรรมราช ครั้นถึงรัชกาลที่ ๖สมเด็จพระบรมเชษฐาธิราชฯ ได้โปรดฯ ให้ทรงเลื่อนตำแหน่งขึ้นเปนอุปราชปักษ์ใต้ได้ทรงสำเร็จราชการทั้งมณฑลนครศรีธรรมราช มณฑลปัตตานีและมณฑลสุราษฎร์ด้วยกันมาจนตลอดรัชกาล สมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมขุนลพบุรีราเมศวร์ ได้ทรงรับราชการสนองพระเดชพระคุณโดยกำลังพระฉันทวิริยอุสาหะอันแรงกล้ากอปด้วยความสัตย์สุจริตและเมตตาอารีเปนที่นับถือของบรรดาผู้ซึ่งอยู่ในบังคับบัญชาทั่วไปทรงพระราชดำริห์ว่าสมเด็จพรเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมขุนลพบุรีราเมศวร์ได้ทนความลำบากตรากตรำรับราชการบ้านเมืองมาช้านาน มีความชอบมากสมควรจะเลื่อนพระเกียรติยศขึ้นกว่าแต่ก่อนจึงมีพระบรมราชโองการ มา ณพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสสั่งให้เลื่อนกรม สมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้าฯกรมขุนลพบุรีราเมศวร์ ขึ้นเปนกรมหลวง มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฎว่าสมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้ายุคลทิฆัมพร จุฬาลงกรณราชรวิวงศ อุภัยพงศพิสุทธวรุตโมภโตสุชาติบรมนฤนาถราชกุมาร กรมหลวงลพบุรีราเมศวร์ คชนาม ทรงศักดินา ๕๐๐๐๐ตามพระราชกำหนดอย่างสมเด็จเจ้าฟ้าต่างกรม จงทรงเจริญพระชนมายุ พรรณ สุข พล ปฏิภาณคุณสารสมบัติ สรรพสิริสวัสดิพิพัฒนมงคล วิบุลยศุภผล สกลเกียรติยศอิศริยศักดิมโหฬารทุกประการให้ทรงเลื่อนเจ้ากรม เปนหลวงลพบุรีราเมศวร์ ถือศักดินา ๘๐๐ให้ทรงเลื่อนปลัดกรม เปนขุนนันนทเขตอำรุง ถือศักดินา ๖๐๐ให้สมุหบาญชีคงเปน หมื่นยลาผดุงพหล ถือศักดินา ๔๐๐อนึ่งทรงพระราชดำริห์ว่า พระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์กรมขุนสุทธาสินีนาฎ เปนที่นับถือของพระบรมวงศานุวงศและคนทั้งหลายอื่นโดยมากมาตั้งในรัชกาลที่๕ ด้วยปรากฏพระคุณความกตัญญูกตเวทีในที่การทรงปฏิบัติวัฏฐากสนองพระเดชพระคุณสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงและทรงพระเมตตาอารี แก่บรรดาพระราชโอรสธิดามิได้มีที่จะรังเกียจ แม้พระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเมื่อทรงพระเยาว์พระอรรคชายาเธอฯ ก็ได้ทรงรับเปนผู้เลี้ยงดูอุปการอยู่คราวหนึ่งครั้นถึงเวลาเสด็จออกไปศึกษาวิชาการประทับอยู่ต่างประเทศ พระอรรคชายาเธอฯก็อุส่าห์ทรงฝากสิ่งของเครื่องบริโภคไปถวายเปนเนืองนิจ เห็นได้ว่ายังผูกพระหฤทัย อยู่ในพระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมิรู้วายในส่วนพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ยังระลึกถึงพระคุณของพระอรรคชายาเธอฯ อยู่ไม่ขาดครั้งเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ ทรงพระราชดำริห์ว่าสมควรจะเลื่อนพระเกียรติยศพระอรรคชายาเธอฯกรมขุนสุทธาสินีนาฎให้ยิ่งขึ้นกว่าแต่ก่อน สนองพระคุณซึ่งได้มีมาแต่หนหลังจึงมีพระบรมราชโองการ มา ณพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสสั่งให้เลื่อนกรม พระอรรคชายาเธอฯกรมขุนสุทธาสินีนาฎขึ้นเปนกรมพระ มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่าพระวิมาดาเธอพระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์ กรมพระสุทธาสินีนาฏ ปิยมหาราชปดิวรัดา วรรคบริวารทรงศักดินา ๒๐๐๐๐ ตามตำแหน่งพระอรรคชายามีกรมในพระราชกำหนดใหม่ จงทรงเจริญพระชนมายุพรรณ สุข พล ปฏิภาณ คุณสารสมบัติ สรรพสิริสวัสดิพิพัฒนมงคล วิบุลยศุภผลสกลเกียรติยศอิศริยศักดิ มโหฬารทุกประการเทอญให้ทรงเลื่อนเจ้ากรม เปนพระสุทธาสินีนาฎ ถือศักดินา ๘๐๐ให้ทรงเลื่อนปลัดกรม เปนหลวงอาจอำนวยกิจ ถือศักดินา ๖๐๐ให้ทรงเลื่อนสมุห์บาญชี เปนขุนสนิทนรารักษ์ ถือศักดินา ๔๐๐ให้ผู้ซึ่งได้เลื่อนและคงบันดาศักดิ์ทั้ง ๙ นี้ทำราชการในหลวงและในกรมตามอย่างธรรมเนียม เจ้ากรม ปลัดกรม สมุห์บาญชีในสมเด็จเจ้าฟ้าและพระองค์เจ้าต่างกรมทั้งปวงสืบไป ให้มีความสุขสวัสดิเจริญเทอญสุกัญญา/ผู้จัดทำ๑๙ ตุลาคม ๒๕๕๒นฤดล/ตรวจ๒๒ ธันวาคม ๒๕๕๓[๑] ราชกิจจานุเบกษาเล่ม ๔๒/-/หน้า ๓๗๒/๒๑ มีนาคม ๒๔๖๘