คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1067/2527หลักกฎหมาย: จำเลยฎีกาอย่างคนอนาถา เมื่อแพ้คดีชั้นฎีกาศาลฎีกาให้จำเลยซึ่งมีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างและทำสัญญาจำนองไว้แก่โจทก์ เสียค่าฤชาธรรมเนียมชั้นฎีกาในส่วนที่ได้รับยกเว้นทั้งหมด ถ้าไม่ชำระก็ให้เอาชำระจากทรัพย์สินที่จำนองศาลชั้นต้นพิพากษาให้จำเลยทั้งสองร่วมกันชำระเงิน 6,266,221.35 บาท ให้โจทก์ พร้อมดอกเบี้ย และให้จำเลยที่ 2 ไถ่ถอนจำนองตามฟ้อง ถ้าไม่ชำระเงินหรือไม่ไถ่ถอนจำนอง ก็ให้ยึดทรัพย์จำนองขายทอดตลาด ถ้าได้เงินไม่พอชำระหนี้ ก็ให้จำเลยที่ 2 ใช้เงินส่วนที่ขาดจนครบถ้วน ศาลอุทธรณ์พิพากษาแก้เป็นว่า โจทก์ไม่มีสิทธิคิดดอกเบี้ยทบต้น ให้จำเลยทั้งสองร่วมกันชำระเงิน4,588,593.55 บาท พร้อมดอกเบี้ย จำเลยทั้งสองฎีกาอย่างคนอนาถาศาลฎีกาวินิจฉัยข้อกฎหมายว่า "ที่จำเลยฎีกาว่า จำเลยที่ 1 ทำสัญญากู้เงินโจทก์จริง แต่ไม่ได้รับเงินไปตามสัญญากู้เลยนั้น จำเลยมิได้เคยให้การต่อสู้ไว้เช่นนั้นอ้างอิงในชั้นฎีกาหาได้ไม่ เป็นฎีกาที่ไม่ชอบด้วยประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 249ที่จำเลยฎีกาว่า ศาลชั้นต้นควรให้โอกาสจำเลยเลื่อนไปสืบพยานตามคำร้องของจำเลยลงวันที่ 23 ธันวาคม 2524 นั้น ปรากฏว่าก่อนถึงวันนัดดังกล่าว จำเลยได้ขอเลื่อนมาแล้ว 2 นัดคือวันที่ 5 ตุลาคม 2524 นัดหนึ่งและวันที่ 18 พฤศจิกายน 2524 อีกนัดหนึ่ง ซึ่งในนัดวันที่ 18 พฤศจิกายน 2524 นั้น ศาลก็ได้กำชับไว้แล้วว่าจะไม่ให้เลื่อนในนัดต่อไปอีก แต่แล้วเมื่อถึงนัดต่อไปคือวันที่ 23 ธันวาคม 2524 จำเลยก็ยังคงขอเลื่อนอีก โดยเฉพาะประด็นที่จำเลยจะขอเลื่อนเพื่อนำสืบว่าจำเลยไม่เคยทำสัญญากู้ สัญญาค้ำประกันหรือสัญญาจำนองใด ๆ กับโจทก์นั้น จำเลยที่ 2 ก็ได้เบิกความยอมรับต่อศาลไว้แล้วว่าจำเลยได้ทำสัญญากู้สัญญาค้ำประกันและสัญญาจำนองเหล่านั้นไว้จริง ซึ่งเป็นการสมจริงตามคำฟ้องของโจทก์อยู่แล้ว จึงไม่มีเหตุผลอันสมควรประการใดที่จะให้เลื่อนไปเพื่อสืบพยานจำเลยต่อไปอีก ที่ศาลล่างทั้งสองไม่ให้เลื่อนชอบแล้ว ฎีกาของจำเลยฟังไม่ขึ้นพิพากษายืน และโดยที่ปรากฏว่าจำเลยผู้ฎีกามีทรัพย์สินคือที่ดินและสิ่งปลูกสร้างของตนเองถึง 11 โฉนด ซึ่งพอจะเสียค่าฤชาธรรมเนียมได้โดยไม่อยู่แล้วตั้งแต่ขณะขอฎีกาอย่างคนอนาถา จึงให้จำเลยทั้งสองเสียค่าฤชาธรรมเนียมชั้นฎีกาในส่วนที่ได้รับยกเว้นทั้งหมด โดยกำหนดค่าทนายความใช้แทนโจทก์ในชั้นฎีกาเป็นเงิน 5,000 บาท ถ้าจำเลยไม่ชำระก็ให้เอาชำระจากทรัพย์สินที่จำนองทั้ง 11 โฉนดดังกล่าวนั้นตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 159 วรรคท้าย" ดูฉบับย่อฎีกาตัดสินเกี่ยวกับปัญหาข้อกฎหมายคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1067/2527บริษัท ธนาคารกสิกรไทย จำกัด (มหาชนโจทก์ห้างหุ้นส่วนจำกัด บี.อาร์.เค กับพวกจำเลย ป.วิ.พ. ม. 159จำเลยฎีกาอย่างคนอนาถา เมื่อแพ้คดีชั้นฎีกาศาลฎีกาให้จำเลยซึ่งมีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างและทำสัญญาจำนองไว้แก่โจทก์ เสียค่าฤชาธรรมเนียมชั้นฎีกาในส่วนที่ได้รับยกเว้นทั้งหมด ถ้าไม่ชำระก็ให้เอาชำระจากทรัพย์สินที่จำนองศาลชั้นต้นพิพากษาให้จำเลยทั้งสองร่วมกันชำระเงิน 6,266,221.35 บาท ให้โจทก์ พร้อมดอกเบี้ย และให้จำเลยที่ 2 ไถ่ถอนจำนองตามฟ้อง ถ้าไม่ชำระเงินหรือไม่ไถ่ถอนจำนอง ก็ให้ยึดทรัพย์จำนองขายทอดตลาด ถ้าได้เงินไม่พอชำระหนี้ ก็ให้จำเลยที่ 2 ใช้เงินส่วนที่ขาดจนครบถ้วน ศาลอุทธรณ์พิพากษาแก้เป็นว่า โจทก์ไม่มีสิทธิคิดดอกเบี้ยทบต้น ให้จำเลยทั้งสองร่วมกันชำระเงิน4,588,593.55 บาท พร้อมดอกเบี้ย จำเลยทั้งสองฎีกาอย่างคนอนาถาศาลฎีกาวินิจฉัยข้อกฎหมายว่า "ที่จำเลยฎีกาว่า จำเลยที่ 1 ทำสัญญากู้เงินโจทก์จริง แต่ไม่ได้รับเงินไปตามสัญญากู้เลยนั้น จำเลยมิได้เคยให้การต่อสู้ไว้เช่นนั้นอ้างอิงในชั้นฎีกาหาได้ไม่ เป็นฎีกาที่ไม่ชอบด้วยประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 249ที่จำเลยฎีกาว่า ศาลชั้นต้นควรให้โอกาสจำเลยเลื่อนไปสืบพยานตามคำร้องของจำเลยลงวันที่ 23 ธันวาคม 2524 นั้น ปรากฏว่าก่อนถึงวันนัดดังกล่าว จำเลยได้ขอเลื่อนมาแล้ว 2 นัดคือวันที่ 5 ตุลาคม 2524 นัดหนึ่งและวันที่ 18 พฤศจิกายน 2524 อีกนัดหนึ่ง ซึ่งในนัดวันที่ 18 พฤศจิกายน 2524 นั้น ศาลก็ได้กำชับไว้แล้วว่าจะไม่ให้เลื่อนในนัดต่อไปอีก แต่แล้วเมื่อถึงนัดต่อไปคือวันที่ 23 ธันวาคม 2524 จำเลยก็ยังคงขอเลื่อนอีก โดยเฉพาะประด็นที่จำเลยจะขอเลื่อนเพื่อนำสืบว่าจำเลยไม่เคยทำสัญญากู้ สัญญาค้ำประกันหรือสัญญาจำนองใด ๆ กับโจทก์นั้น จำเลยที่ 2 ก็ได้เบิกความยอมรับต่อศาลไว้แล้วว่าจำเลยได้ทำสัญญากู้สัญญาค้ำประกันและสัญญาจำนองเหล่านั้นไว้จริง ซึ่งเป็นการสมจริงตามคำฟ้องของโจทก์อยู่แล้ว จึงไม่มีเหตุผลอันสมควรประการใดที่จะให้เลื่อนไปเพื่อสืบพยานจำเลยต่อไปอีก ที่ศาลล่างทั้งสองไม่ให้เลื่อนชอบแล้ว ฎีกาของจำเลยฟังไม่ขึ้นพิพากษายืน และโดยที่ปรากฏว่าจำเลยผู้ฎีกามีทรัพย์สินคือที่ดินและสิ่งปลูกสร้างของตนเองถึง 11 โฉนด ซึ่งพอจะเสียค่าฤชาธรรมเนียมได้โดยไม่อยู่แล้วตั้งแต่ขณะขอฎีกาอย่างคนอนาถา จึงให้จำเลยทั้งสองเสียค่าฤชาธรรมเนียมชั้นฎีกาในส่วนที่ได้รับยกเว้นทั้งหมด โดยกำหนดค่าทนายความใช้แทนโจทก์ในชั้นฎีกาเป็นเงิน 5,000 บาท ถ้าจำเลยไม่ชำระก็ให้เอาชำระจากทรัพย์สินที่จำนองทั้ง 11 โฉนดดังกล่าวนั้นตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 159 วรรคท้าย"(ทวี กสิยพงศ์-ดุสิต วราโห-พิพัฒน์ จักรางกูร)แหล่งที่มาเนติบัณฑิตยสภาแผนกหมายเลขคดีดำศาลฎีกาหมายเลขคดีดำศาลชั้นต้นหมายเลขคดีแดงศาลชั้นต้นหมายเหตุ1. ค่าธรรมเนียม เป็นเงินรายได้แผ่นดินที่รัฐบังคับเรียกเก็บจากประชาชน โดยรัฐให้บริการตอบแทนแก่ประชาชนผู้เสียค่าธรรมเนียมนั้นโดยตรงเป็นการเฉพาะตัว ค่าธรรมเนียมศาล คู่ความต้องชำระตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 149 และตามอัตราท้าย ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง จึงเป็นค่าธรรมเนียมและต้องส่งเป็นเงินรายได้แผ่นดิน ถ้าคำคู่ความไม่เสียค่าธรรมเนียมศาลให้บริบูรณ์ศาลจะไม่รับคำคู่ความตาม มาตรา 18 เว้นแต่ภายใต้บังคับบทบัญญัติว่าด้วยการดำเนินคดีอนาถาตาม มาตรา 155,156 2. การฟ้องหรือต่อสู้คดีอย่างคนอนาถา ผู้ขอต้องยื่นคำขอพร้อมคำฟ้องหรือคำให้การ และสาบานตัว ว่าตนไม่มีทรัพย์สินพอจะเสียค่าธรรมเนียมศาลต่อศาลชั้นต้นถ้าศาลอนุญาตตามคำขอ คำสั่งอนุญาตนั้นให้เป็นที่สุดเหตุนี้แนววินิจฉัยของศาลฎีกาว่าสมควรอนุญาตให้ฟ้องหรือต่อสู้คดีอย่างคนอนาถาหรือไม่ จึงไม่ค่อยพบในคำพิพากษา ศาลฎีกาที่พิมพ์เผยแพร่ 3. คนอนาถาตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 155ได้แก่คนยากจนไม่สามารถเสียค่าธรรมเนียมศาล คือ ไม่มีทรัพย์สินพอจะเสียค่าธรรมเนียม ขอได้โปรดสังเกตว่า กฎหมายบัญญัติว่าไม่มีทรัพย์สิน ดังนั้นกรณีคู่ความมีทรัพย์สินแต่มีหนี้สินมากกว่าทรัพย์สินหาต้องด้วยความในตัวบทไม่ ทางปฏิบัติในกรณีบุคคลธรรมดาร้องขออนาถา ถ้าไต่สวนบุคคลนั้นมีทรัพย์สิน เช่น มีที่ดินพอมีราคาเกินกว่าค่าธรรมเนียมศาลแล้ว ศาลมักจะไม่อนุญาต คดีความที่เกิดขึ้นต่างจังหวัดซึ่งชาวนาชาวไร่พิพาทกัน แม้เขาส่วนมากเป็นคนมีรายได้น้อย ค่อนข้างจน กลับไม่ค่อยร้องขออนาถาแต่สู้ทนนำที่ดินแปลงเดียวที่มีอยู่ไปประกันหนี้กู้ยืมมาสู้คดี ส่วนคดีความที่เกิดในกรุงเทพ คู่ความที่มีกิจการค้าเงินหมุนเวียนหลายล้านบาท มาฟ้องเรียกร้องให้ชำระหนี้เป็นล้าน ๆ บาท กลับมาร้องขออนาถา อ้างว่าไม่มีทรัพย์สินซึ่งความจริงถ้าไม่มีทรัพย์สินแล้วจะประกอบกิจการค้ามีสิทธิเรียกร้องเป็นล้าน ๆ บาทได้อย่างไร แต่ในทางไต่สวนบุคคลดังกล่าวไม่มีทรัพย์สินที่ต้องจดทะเบียนต่อพนักงานเจ้าหน้าที่ เช่าที่ดิน จึงไม่ปรากฏในทางพยานหลักฐานว่ามีทรัพย์สิน และตกเป็นคนอนาถายิ่งกว่าชาวนาชาวไร่ไป 4. ส่วนบริษัทจำกัด ห้างหุ้นส่วนที่จดทะเบียนแล้ว อันเป็นนิติบุคคลมีอำนาจร้องขอฟ้องคดีอย่างคนอนาถาหรือไม่ มีปัญหาน่าคิดว่า ตัวบทใช้คำว่า อย่างคนอนาถา ไม่ได้ใช้คำว่า บุคคลอนาถา และคำว่า ยากจนพจนานุกรรมแปลว่าเข็ญใจ ไร้ทรัพย์ ส่วนคำว่า อนาถา แปลว่า ไม่มีที่พึ่ง ยากจน เข็ญใจ ซึ่งเป็นเรื่องของบุคคลธรรมดา แต่ทางปฏิบัติ บริษัทจำกัด ห้างหุ้นส่วนที่จดทะเบียนแล้ว ร้องขออนาถา ศาลชั้นต้นไต่สวนมีคำสั่งแล้ว คดีขึ้นสู่ศาลฎีกาวินิจฉัย โดยศาลฎีกาไม่ยกอำนาจร้องขอขึ้นวินิจฉัยพอถือได้ว่า ศาลฎีกาคงจะเห็นว่า นิติบุคคลก็อาจร้องขออนาถาได้ (ดูในตัวฎีกาที่ 532/2518 และในฎีกานี้) 5. กรณีนิติบุคคลร้องขออนาถา มักจะมีกรรมการผู้จัดการของบริษัทจำกัด หรือหุ้นส่วนผู้จัดการของห้างหุ้นส่วนนิติบุคคลมาสาบานตนเป็นพยานเพียงปากเดียวว่ามีหนี้สินมากกว่าทรัพย์สิน จึงขอฟ้องหรือต่อสู้คดีอย่างคนอนาถาและศาลชั้นต้นก็สั่งอนุญาตให้ ผู้เขียนเห็นว่าปัญหาข้อเท็จจริงว่า นิติบุคคลดังกล่าวมีหนี้สินมากกว่าทรัพย์สินจริงหรือไม่นั้น ควรจะตรวจดูจากงบดุลของกิจการนั้น และลำพังแต่ตัวเลขในงบดุลก็ยังไม่พอรับฟังเพราะราคาทรัพย์สินที่ตีไว้ในงบดุลนั้นความจริงอาจขายได้ราคามากกว่าที่ตีราคาไว้ก็ได้ เช่นมีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างเป็นทรัพย์สิน และแม้งบดุลของนิติบุคคลจะมียอดขาดทุนแต่ถ้ายังปรากฏว่าหุ้นของบริษัทยังชำระไม่เต็มมูลค่า หรือตัวหุ้นส่วนผู้จัดการและหุ้นส่วนไม่จำกัดความรับผิดยังมีทรัพย์สินอยู่ก็ไม่ถือว่าอนาถา อย่างไรก็ดี ถ้าถือหลักว่าคนอนาถาหมายถึงไม่มีทรัพย์สินพอจะเสียค่าธรรมเนียมแล้วแม้ตามงบดุลของนิติบุคคลจะแสดงยอดขาดทุนจริง แต่ยังมีทรัยพ์สินอยู่ ย่อมไม่ใช่ยากจน และย่อมสามารถเสียค่าธรรมเนียมศาลได้ อนึ่ง ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 31(2)กำหนดบทลงโทษบุคคลที่สาบานตัวให้ถ้อยคำ ตาม มาตรา 156 ว่าตนไม่มีทรัพย์สินพอที่จะเสียค่าธรรมเนียมได้ ซึ่งเป็นความเท็จ คู่ความอีกฝ่ายหนึ่งจึงอาจยกบทกฎหมายนี้มาร้องขอให้ศาลลงโทษผู้ร้องขออนาถาก็ได้ 6. คำพิพากษาฎีกานี้เป็นแบบอย่างในการวินิจฉัยว่าห้างหุ้นส่วนจำกัดจำเลย ซึ่งศาลชั้นต้นอนุญาตให้อุทธรณ์ฎีกาอย่างคนอนาถา มีทรัพย์สินพอจะเสียค่าฤชาธรรมเนียมได้ โดยมีอยู่แล้วในเวลาที่มีคำขอฟ้องฎีกาอย่างคนอนาถา เพราะมีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างของตนเองถึง 11 โฉนด แม้ที่ดินนั้นจะติดจำนองไว้แก่โจทก์เจ้าหนี้ก็ตาม จึงให้จำเลยเสียค่าฤชาธรรมเนียมชั้นฎีกาในส่วนที่ได้รับยกเว้นทั้งหมดน่าจะถือได้ว่า ศาลฎีกาแปลคำว่าอนาถาหรือยากจน หมายถึงมีทรัพย์สินโดยไม่ต้องพิจารณาถึงว่ามีหนี้สินมากกว่าทรัพย์สินหรือไม่ และคำสั่งอนุญาตให้อนาถา แม้จะอุทธรณ์หรือฎีกาไม่ได้ แต่ศาลสูงเห็นว่า คำสั่งนั้นไม่ชอบ ก็อาจให้อำนาจตาม มาตรา 159 วรรคหนึ่ง สั่งให้คู่ความฝ่ายนั้นเสียค่าธรรมเนียมที่ได้รับยกเว้นได้ เท่ากับกลับคำสั่งของศาลชั้นต้นไปในตัว อัมพรณตะกั่วทุ่งคำพิพากษา: ศาลชั้นต้นพิพากษาให้จำเลยทั้งสองร่วมกันชำระเงิน 6,266,221.35 บาท ให้โจทก์ พร้อมดอกเบี้ย และให้จำเลยที่ 2 ไถ่ถอนจำนองตามฟ้อง ถ้าไม่ชำระเงินหรือไม่ไถ่ถอนจำนอง ก็ให้ยึดทรัพย์จำนองขายทอดตลาด ถ้าได้เงินไม่พอชำระหนี้ ก็ให้จำเลยที่ 2 ใช้เงินส่วนที่ขาดจนครบถ้วน ศาลอุทธรณ์พิพากษาแก้เป็นว่า โจทก์ไม่มีสิทธิคิดดอกเบี้ยทบต้น ให้จำเลยทั้งสองร่วมกันชำระเงิน4,588,593.55 บาท พร้อมดอกเบี้ย จำเลยทั้งสองฎีกาอย่างคนอนาถาศาลฎีกาวินิจฉัยข้อกฎหมายว่า "ที่จำเลยฎีกาว่า จำเลยที่ 1 ทำสัญญากู้เงินโจทก์จริง แต่ไม่ได้รับเงินไปตามสัญญากู้เลยนั้น จำเลยมิได้เคยให้การต่อสู้ไว้เช่นนั้นอ้างอิงในชั้นฎีกาหาได้ไม่ เป็นฎีกาที่ไม่ชอบด้วยประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 249ที่จำเลยฎีกาว่า ศาลชั้นต้นควรให้โอกาสจำเลยเลื่อนไปสืบพยานตามคำร้องของจำเลยลงวันที่ 23 ธันวาคม 2524 นั้น ปรากฏว่าก่อนถึงวันนัดดังกล่าว จำเลยได้ขอเลื่อนมาแล้ว 2 นัดคือวันที่ 5 ตุลาคม 2524 นัดหนึ่งและวันที่ 18 พฤศจิกายน 2524 อีกนัดหนึ่ง ซึ่งในนัดวันที่ 18 พฤศจิกายน 2524 นั้น ศาลก็ได้กำชับไว้แล้วว่าจะไม่ให้เลื่อนในนัดต่อไปอีก แต่แล้วเมื่อถึงนัดต่อไปคือวันที่ 23 ธันวาคม 2524 จำเลยก็ยังคงขอเลื่อนอีก โดยเฉพาะประด็นที่จำเลยจะขอเลื่อนเพื่อนำสืบว่าจำเลยไม่เคยทำสัญญากู้ สัญญาค้ำประกันหรือสัญญาจำนองใด ๆ กับโจทก์นั้น จำเลยที่ 2 ก็ได้เบิกความยอมรับต่อศาลไว้แล้วว่าจำเลยได้ทำสัญญากู้สัญญาค้ำประกันและสัญญาจำนองเหล่านั้นไว้จริง ซึ่งเป็นการสมจริงตามคำฟ้องของโจทก์อยู่แล้ว จึงไม่มีเหตุผลอันสมควรประการใดที่จะให้เลื่อนไปเพื่อสืบพยานจำเลยต่อไปอีก ที่ศาลล่างทั้งสองไม่ให้เลื่อนชอบแล้ว ฎีกาของจำเลยฟังไม่ขึ้นพิพากษายืน และโดยที่ปรากฏว่าจำเลยผู้ฎีกามีทรัพย์สินคือที่ดินและสิ่งปลูกสร้างของตนเองถึง 11 โฉนด ซึ่งพอจะเสียค่าฤชาธรรมเนียมได้โดยไม่อยู่แล้วตั้งแต่ขณะขอฎีกาอย่างคนอนาถา จึงให้จำเลยทั้งสองเสียค่าฤชาธรรมเนียมชั้นฎีกาในส่วนที่ได้รับยกเว้นทั้งหมด โดยกำหนดค่าทนายความใช้แทนโจทก์ในชั้นฎีกาเป็นเงิน 5,000 บาท ถ้าจำเลยไม่ชำระก็ให้เอาชำระจากทรัพย์สินที่จำนองทั้ง 11 โฉนดดังกล่าวนั้นตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 159 วรรคท้าย" ดูฉบับย่อฎีกาตัดสินเกี่ยวกับปัญหาข้อกฎหมายคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1067/2527บริษัท ธนาคารกสิกรไทย จำกัด (มหาชนโจทก์ห้างหุ้นส่วนจำกัด บี.อาร์.เค กับพวกจำเลย ป.วิ.พ. ม. 159จำเลยฎีกาอย่างคนอนาถา เมื่อแพ้คดีชั้นฎีกาศาลฎีกาให้จำเลยซึ่งมีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างและทำสัญญาจำนองไว้แก่โจทก์ เสียค่าฤชาธรรมเนียมชั้นฎีกาในส่วนที่ได้รับยกเว้นทั้งหมด ถ้าไม่ชำระก็ให้เอาชำระจากทรัพย์สินที่จำนองศาลชั้นต้นพิพากษาให้จำเลยทั้งสองร่วมกันชำระเงิน 6,266,221.35 บาท ให้โจทก์ พร้อมดอกเบี้ย และให้จำเลยที่ 2 ไถ่ถอนจำนองตามฟ้อง ถ้าไม่ชำระเงินหรือไม่ไถ่ถอนจำนอง ก็ให้ยึดทรัพย์จำนองขายทอดตลาด ถ้าได้เงินไม่พอชำระหนี้ ก็ให้จำเลยที่ 2 ใช้เงินส่วนที่ขาดจนครบถ้วน ศาลอุทธรณ์พิพากษาแก้เป็นว่า โจทก์ไม่มีสิทธิคิดดอกเบี้ยทบต้น ให้จำเลยทั้งสองร่วมกันชำระเงิน4,588,593.55 บาท พร้อมดอกเบี้ย จำเลยทั้งสองฎีกาอย่างคนอนาถาศาลฎีกาวินิจฉัยข้อกฎหมายว่า "ที่จำเลยฎีกาว่า จำเลยที่ 1 ทำสัญญากู้เงินโจทก์จริง แต่ไม่ได้รับเงินไปตามสัญญากู้เลยนั้น จำเลยมิได้เคยให้การต่อสู้ไว้เช่นนั้นอ้างอิงในชั้นฎีกาหาได้ไม่ เป็นฎีกาที่ไม่ชอบด้วยประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 249ที่จำเลยฎีกาว่า ศาลชั้นต้นควรให้โอกาสจำเลยเลื่อนไปสืบพยานตามคำร้องของจำเลยลงวันที่ 23 ธันวาคม 2524 นั้น ปรากฏว่าก่อนถึงวันนัดดังกล่าว จำเลยได้ขอเลื่อนมาแล้ว 2 นัดคือวันที่ 5 ตุลาคม 2524 นัดหนึ่งและวันที่ 18 พฤศจิกายน 2524 อีกนัดหนึ่ง ซึ่งในนัดวันที่ 18 พฤศจิกายน 2524 นั้น ศาลก็ได้กำชับไว้แล้วว่าจะไม่ให้เลื่อนในนัดต่อไปอีก แต่แล้วเมื่อถึงนัดต่อไปคือวันที่ 23 ธันวาคม 2524 จำเลยก็ยังคงขอเลื่อนอีก โดยเฉพาะประด็นที่จำเลยจะขอเลื่อนเพื่อนำสืบว่าจำเลยไม่เคยทำสัญญากู้ สัญญาค้ำประกันหรือสัญญาจำนองใด ๆ กับโจทก์นั้น จำเลยที่ 2 ก็ได้เบิกความยอมรับต่อศาลไว้แล้วว่าจำเลยได้ทำสัญญากู้สัญญาค้ำประกันและสัญญาจำนองเหล่านั้นไว้จริง ซึ่งเป็นการสมจริงตามคำฟ้องของโจทก์อยู่แล้ว จึงไม่มีเหตุผลอันสมควรประการใดที่จะให้เลื่อนไปเพื่อสืบพยานจำเลยต่อไปอีก ที่ศาลล่างทั้งสองไม่ให้เลื่อนชอบแล้ว ฎีกาของจำเลยฟังไม่ขึ้นพิพากษายืน และโดยที่ปรากฏว่าจำเลยผู้ฎีกามีทรัพย์สินคือที่ดินและสิ่งปลูกสร้างของตนเองถึง 11 โฉนด ซึ่งพอจะเสียค่าฤชาธรรมเนียมได้โดยไม่อยู่แล้วตั้งแต่ขณะขอฎีกาอย่างคนอนาถา จึงให้จำเลยทั้งสองเสียค่าฤชาธรรมเนียมชั้นฎีกาในส่วนที่ได้รับยกเว้นทั้งหมด โดยกำหนดค่าทนายความใช้แทนโจทก์ในชั้นฎีกาเป็นเงิน 5,000 บาท ถ้าจำเลยไม่ชำระก็ให้เอาชำระจากทรัพย์สินที่จำนองทั้ง 11 โฉนดดังกล่าวนั้นตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 159 วรรคท้าย"(ทวี กสิยพงศ์-ดุสิต วราโห-พิพัฒน์ จักรางกูร)แหล่งที่มาเนติบัณฑิตยสภาแผนกหมายเลขคดีดำศาลฎีกาหมายเลขคดีดำศาลชั้นต้นหมายเลขคดีแดงศาลชั้นต้นหมายเหตุ1. ค่าธรรมเนียม เป็นเงินรายได้แผ่นดินที่รัฐบังคับเรียกเก็บจากประชาชน โดยรัฐให้บริการตอบแทนแก่ประชาชนผู้เสียค่าธรรมเนียมนั้นโดยตรงเป็นการเฉพาะตัว ค่าธรรมเนียมศาล คู่ความต้องชำระตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 149 และตามอัตราท้าย ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง จึงเป็นค่าธรรมเนียมและต้องส่งเป็นเงินรายได้แผ่นดิน ถ้าคำคู่ความไม่เสียค่าธรรมเนียมศาลให้บริบูรณ์ศาลจะไม่รับคำคู่ความตาม มาตรา 18 เว้นแต่ภายใต้บังคับบทบัญญัติว่าด้วยการดำเนินคดีอนาถาตาม มาตรา 155,156 2. การฟ้องหรือต่อสู้คดีอย่างคนอนาถา ผู้ขอต้องยื่นคำขอพร้อมคำฟ้องหรือคำให้การ และสาบานตัว ว่าตนไม่มีทรัพย์สินพอจะเสียค่าธรรมเนียมศาลต่อศาลชั้นต้นถ้าศาลอนุญาตตามคำขอ คำสั่งอนุญาตนั้นให้เป็นที่สุดเหตุนี้แนววินิจฉัยของศาลฎีกาว่าสมควรอนุญาตให้ฟ้องหรือต่อสู้คดีอย่างคนอนาถาหรือไม่ จึงไม่ค่อยพบในคำพิพากษา ศาลฎีกาที่พิมพ์เผยแพร่ 3. คนอนาถาตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 155ได้แก่คนยากจนไม่สามารถเสียค่าธรรมเนียมศาล คือ ไม่มีทรัพย์สินพอจะเสียค่าธรรมเนียม ขอได้โปรดสังเกตว่า กฎหมายบัญญัติว่าไม่มีทรัพย์สิน ดังนั้นกรณีคู่ความมีทรัพย์สินแต่มีหนี้สินมากกว่าทรัพย์สินหาต้องด้วยความในตัวบทไม่ ทางปฏิบัติในกรณีบุคคลธรรมดาร้องขออนาถา ถ้าไต่สวนบุคคลนั้นมีทรัพย์สิน เช่น มีที่ดินพอมีราคาเกินกว่าค่าธรรมเนียมศาลแล้ว ศาลมักจะไม่อนุญาต คดีความที่เกิดขึ้นต่างจังหวัดซึ่งชาวนาชาวไร่พิพาทกัน แม้เขาส่วนมากเป็นคนมีรายได้น้อย ค่อนข้างจน กลับไม่ค่อยร้องขออนาถาแต่สู้ทนนำที่ดินแปลงเดียวที่มีอยู่ไปประกันหนี้กู้ยืมมาสู้คดี ส่วนคดีความที่เกิดในกรุงเทพ คู่ความที่มีกิจการค้าเงินหมุนเวียนหลายล้านบาท มาฟ้องเรียกร้องให้ชำระหนี้เป็นล้าน ๆ บาท กลับมาร้องขออนาถา อ้างว่าไม่มีทรัพย์สินซึ่งความจริงถ้าไม่มีทรัพย์สินแล้วจะประกอบกิจการค้ามีสิทธิเรียกร้องเป็นล้าน ๆ บาทได้อย่างไร แต่ในทางไต่สวนบุคคลดังกล่าวไม่มีทรัพย์สินที่ต้องจดทะเบียนต่อพนักงานเจ้าหน้าที่ เช่าที่ดิน จึงไม่ปรากฏในทางพยานหลักฐานว่ามีทรัพย์สิน และตกเป็นคนอนาถายิ่งกว่าชาวนาชาวไร่ไป 4. ส่วนบริษัทจำกัด ห้างหุ้นส่วนที่จดทะเบียนแล้ว อันเป็นนิติบุคคลมีอำนาจร้องขอฟ้องคดีอย่างคนอนาถาหรือไม่ มีปัญหาน่าคิดว่า ตัวบทใช้คำว่า อย่างคนอนาถา ไม่ได้ใช้คำว่า บุคคลอนาถา และคำว่า ยากจนพจนานุกรรมแปลว่าเข็ญใจ ไร้ทรัพย์ ส่วนคำว่า อนาถา แปลว่า ไม่มีที่พึ่ง ยากจน เข็ญใจ ซึ่งเป็นเรื่องของบุคคลธรรมดา แต่ทางปฏิบัติ บริษัทจำกัด ห้างหุ้นส่วนที่จดทะเบียนแล้ว ร้องขออนาถา ศาลชั้นต้นไต่สวนมีคำสั่งแล้ว คดีขึ้นสู่ศาลฎีกาวินิจฉัย โดยศาลฎีกาไม่ยกอำนาจร้องขอขึ้นวินิจฉัยพอถือได้ว่า ศาลฎีกาคงจะเห็นว่า นิติบุคคลก็อาจร้องขออนาถาได้ (ดูในตัวฎีกาที่ 532/2518 และในฎีกานี้) 5. กรณีนิติบุคคลร้องขออนาถา มักจะมีกรรมการผู้จัดการของบริษัทจำกัด หรือหุ้นส่วนผู้จัดการของห้างหุ้นส่วนนิติบุคคลมาสาบานตนเป็นพยานเพียงปากเดียวว่ามีหนี้สินมากกว่าทรัพย์สิน จึงขอฟ้องหรือต่อสู้คดีอย่างคนอนาถาและศาลชั้นต้นก็สั่งอนุญาตให้ ผู้เขียนเห็นว่าปัญหาข้อเท็จจริงว่า นิติบุคคลดังกล่าวมีหนี้สินมากกว่าทรัพย์สินจริงหรือไม่นั้น ควรจะตรวจดูจากงบดุลของกิจการนั้น และลำพังแต่ตัวเลขในงบดุลก็ยังไม่พอรับฟังเพราะราคาทรัพย์สินที่ตีไว้ในงบดุลนั้นความจริงอาจขายได้ราคามากกว่าที่ตีราคาไว้ก็ได้ เช่นมีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างเป็นทรัพย์สิน และแม้งบดุลของนิติบุคคลจะมียอดขาดทุนแต่ถ้ายังปรากฏว่าหุ้นของบริษัทยังชำระไม่เต็มมูลค่า หรือตัวหุ้นส่วนผู้จัดการและหุ้นส่วนไม่จำกัดความรับผิดยังมีทรัพย์สินอยู่ก็ไม่ถือว่าอนาถา อย่างไรก็ดี ถ้าถือหลักว่าคนอนาถาหมายถึงไม่มีทรัพย์สินพอจะเสียค่าธรรมเนียมแล้วแม้ตามงบดุลของนิติบุคคลจะแสดงยอดขาดทุนจริง แต่ยังมีทรัยพ์สินอยู่ ย่อมไม่ใช่ยากจน และย่อมสามารถเสียค่าธรรมเนียมศาลได้ อนึ่ง ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 31(2)กำหนดบทลงโทษบุคคลที่สาบานตัวให้ถ้อยคำ ตาม มาตรา 156 ว่าตนไม่มีทรัพย์สินพอที่จะเสียค่าธรรมเนียมได้ ซึ่งเป็นความเท็จ คู่ความอีกฝ่ายหนึ่งจึงอาจยกบทกฎหมายนี้มาร้องขอให้ศาลลงโทษผู้ร้องขออนาถาก็ได้ 6. คำพิพากษาฎีกานี้เป็นแบบอย่างในการวินิจฉัยว่าห้างหุ้นส่วนจำกัดจำเลย ซึ่งศาลชั้นต้นอนุญาตให้อุทธรณ์ฎีกาอย่างคนอนาถา มีทรัพย์สินพอจะเสียค่าฤชาธรรมเนียมได้ โดยมีอยู่แล้วในเวลาที่มีคำขอฟ้องฎีกาอย่างคนอนาถา เพราะมีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างของตนเองถึง 11 โฉนด แม้ที่ดินนั้นจะติดจำนองไว้แก่โจทก์เจ้าหนี้ก็ตาม จึงให้จำเลยเสียค่าฤชาธรรมเนียมชั้นฎีกาในส่วนที่ได้รับยกเว้นทั้งหมดน่าจะถือได้ว่า ศาลฎีกาแปลคำว่าอนาถาหรือยากจน หมายถึงมีทรัพย์สินโดยไม่ต้องพิจารณาถึงว่ามีหนี้สินมากกว่าทรัพย์สินหรือไม่ และคำสั่งอนุญาตให้อนาถา แม้จะอุทธรณ์หรือฎีกาไม่ได้ แต่ศาลสูงเห็นว่า คำสั่งนั้นไม่ชอบ ก็อาจให้อำนาจตาม มาตรา 159 วรรคหนึ่ง สั่งให้คู่ความฝ่ายนั้นเสียค่าธรรมเนียมที่ได้รับยกเว้นได้ เท่ากับกลับคำสั่งของศาลชั้นต้นไปในตัว อัมพรณตะกั่วทุ่ง