ประกาศสถาปนาประกาศสถาปนาสมเด็จพระสังฆราชและ สมเด็จพระราชาคณะ ภูมิพลอดุลยเดชป.ร.พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชมหิตลาธิเบศรรามาธิบดีจักรีนฤบดินทรสยามินทรทราธิราชบรมนาถบพิตรมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ประกาศว่าโดยที่ตำแหน่งสมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายกได้ว่างลงเป็นการสมควรที่จะสถาปนาสมเด็จพระราชาคณะขึ้นดำรงตำแหน่งสมเด็จพระสังฆราชเพื่อจักได้บริหารการพระศาสนาให้สมบูรณ์ตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ ๒๕๐๕และตามระเบียบราชประเพณีสืบไป อนึ่ง ทรงพระราชดำริว่าพระสงฆ์ซึ่งดำรงในสมณคุณใหญ่ยิ่งมีอยู่สมควรจะสถาปนาขึ้นเป็นสมเด็จพระราชาคณะแทนตำแหน่งที่ว่างในคราวนี้ด้วยจึงทรงพระราชดำริว่า สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์เป็นพระมหาเถรเจริญในสมณคุณเนกขัมมปฏิบัติสมบูรณ์ด้วยศีลาจารวัตรรัตตัญญูมหาเถรกรณธรรม มีปฎิภาณปรีชาได้ศึกษาแตกฉานในพระไตรปิฎกสัทธรรม รอบรู้อักขรสมัยทั้งสกสมัยและไพรัชชพากย์เป็นอย่างดีทั้งชำนาญในคัมภีร์โหราศาสตร์พยากรณ์ ดำรงสถาพรอยู่ในสมณพรหมจรรย์ตลอดมาเป็นเวลาช้านานถึง ๖๙ พรรษาได้ประกอบกรณียกิจเป็นหิตานุหิตประโยชน์แก่พุทธจักรและอาณาจักรอย่างไพศาลดังความพิสดารปรากฏในประกาศสถาปนาเป็นสมเด็จพระราชาคณะ เมื่อวันที่ ๕ ธันวาคมพุทธศักราช ๒๔๙๖ นั้นแล้วครั้นต่อมา สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ก็เจริญด้วยอุตสาหะวิริยาธิคุณสามารถเอาภาระธุระพระพุทธศาสนาเป็นพาหุลกิจนิตยสมาทานมิได้ท้อถอยในการปกครองพระอารามก็ได้ทำการบูรณะปฏิสังขรณ์พระอุโบสถและบรมบรรพต สำเร็จเรียบร้อยดีขึ้นกว่าแต่ก่อนเป็นอันมากนอกจากนั้น ยังได้สร้างตึกเป็นโรงเรียนพระปริยัติธรรมขึ้นใหม่อีกหลังหนึ่งนับว่าเป็นประโยชน์ยิ่งแก่การพระพุทธศาสนา ดังที่ปรากฏอยู่แล้วบัดนี้ สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ก็เจริญยิ่งด้วยพรรษายุกาลรัตตัญญูมหาสถาวีรธรรมมั่นคงในพระพุทธศาสนาเป็นอจลพรหมจริยาภิรัต สงเคราะห์พุทธบริษัทปกครองสงฆ์ดำรงตำแหน่งสมณศักดิ์ติดต่อกันมาช้านานถึง ๕๕ พรรษาได้เป็นครูและอุปัธยาจารย์แก่มหาชนเป็นอันมาก มีศิษยานุศิษย์แพร่หลายไพศาลเป็นที่เคารพสักการแห่งพุทธมามกะชนทั่วไป ประกอบด้วยขณะนี้ สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ก็ได้เป็นผู้ปฏิบัติหน้าที่สมเด็จพระสังฆราช อยู่แล้ว จึงสมควรจะสถาปนาขึ้นเป็นสมเด็จพระสังฆราชสกลมหาสังฆปรินายกประธานาธิบดีแห่งสงฆมณฑล เพื่อเป็นศรีศุภมงคลแด่พระบวรพุทธศาสนาสืบไปจึงทรงพระกรุณาโปรดให้สถาปนาสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ ขึ้นเป็นสมเด็จพระสังฆราชมีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฎว่า สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณสุขุมวิธานธำรงสกลมหาสงฆปรินายก ตรีปิฎกโกศล วิมลคัมภีรญาณญาโณทยาภิธานสังฆวิสุตพุทธบริษัทคารวสถาน ธรรมปฏิภาณญาณสุนทรบวรธรรบพิตร สมเด็จพระสังฆราช เสด็จสถิต ณวัดสระเกศราชวรมหาวิหาร พระอารามหลวง เป็นประธานในสงฆมณฑลทั่วราชอาณาจักรขออาราธนาให้ทรงรับธุระพระพุทธศาสนาเป็นภาระสั่งสอน ช่วยระงับอธิกรณ์ และอนุเคราะห์พระภิกษุสงฆ์สามเณรในสงฆมณฑลทั่วไปโดยสมควรแก่พระอิสริยยศ ซึ่งพระราชทานนี้ จงทรงเจริญพระชนมายุ วรรณ สุข พล ปฏิภาณคุณสารสิริสวัสดิ์ จิรัฏฐิติ วิรุฬหิไพบูลย์ ในพระพุทธศาสนา เทอญให้ทรงมีพระราชาคณะและพระครูฐานานุกรมประดับพระอิสริยยศ๑๕ รูป คือ พระมหาคณานุศิษฎ์ สังฆอิสริยาลงกรณ์สุนทรธรรมสาธกพุทธปาพจนดิลกมหาเถรกิจจการี คณาธิบดีศรีรัตนคมกาจารย์ พระราชาคณะปลัดขวา ๑พระจุลคณานุศาสน์วิจารโณภาสภาคยคุณ สุนทรศาสนกิจบรรหาร มหาเถราธิการธุรการีสมุหบดีศรีธรรมภาณกาจารย์ พระราชาคณะปลัดซ้าย ๑ พระครูธรรมกถาสุนทร ๑พระครูวินัยกรณ์โสภณ ๑ พระครูพรหมวิหาร พระครูพระปริตร ๑ พระครูฌานวิสุทธิ์พระครูพระปริตร ๑ พระครูวินัยธร ๑ พระครูธรรมธร ๑ พระครูพิมลสรภาณ พระครูคู่สวด ๑พระครูพิศาลสรคุณ พระครูคู่สวด ๑ พระครูพิบุลบรรณวัตร ๑ พระครูพิพัฒนบรรณกิจ ๑พระครูสังฆบริหาร ๑ พระครูสมุห์ ๑ พระครูใบฎีกา ๑ขอให้พระคุณผู้ได้รับตำแหน่งทั้งปวงนี้มีความสุขสิริสวัสดิ์สถาพรในพระบวรพุทธศาสนา เทอญอนึ่ง ทรงพระราชดำริว่า พระอุบาลีคุณูปมาจารย์เป็นพระเถรผู้เจริญในสมณคุณเนกขัมมปฏิบัติสมบูรณ์ด้วยศีลาจารวัตรรัตตัญญูมหาเถรธรรมมั่นคงตลอดมาช้านานได้ประกอบกรณียกิจเป็นหิตานุหิตประโยชน์แก่พุทธจักรและอาณาจักรอย่างไพศาลดังความพิสดารปรากฏในประกาศสถาปนาเป็นที่รองสมเด็จพระราชาคณะ เมื่อวันที่ ๕ ธันวาคมพุทธศักราช ๒๕๐๐ นั้นแล้วครั้นต่อมา พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ก็ยิ่งเจริญในสมณคุณเอาภาระธุระพระพุทธศาสนาอุตส่าห์อบรมสั่งสอนพุทธบริษัททั้งบรรพชิตและคฤหัสถ์ให้ตั้งอยู่ในสัมมาทิฏฐิปฏิบัติมิได้ท้อถอย ในการปกครองคณะสงฆ์ตามพระราชบัญญัติสงฆ์ พ.ศ. ๒๔๘๔ ก็ได้ดำรงตำแหน่งสังฆมนตรีว่าการองค์การสาธารณูปการและในการเปลี่ยนแปลงระเบียบการปกครองคณะสงฆ์ใหม่ ตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ.๒๕๐๕ พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ ก็ได้รับแต่งตั้งเป็นกรรมการมหาเถรสมาคมตามที่ปรากฏอยู่ในปัจจุบันนี้ จึงนับว่า พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ เป็นผู้เจริญด้วยอุตสาหวิริยภาพและสมบูรณ์ด้วยคุณธรรมปรีชาสามารถบัดนี้ พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ก็เจริญด้วยพรรษายุกาลวัยวุฒิ คุณวุฒิ มั่นคงในพระพุทธศาสนาเป็นอจลศรัทธาพรหมจริยาภิรัตสงเคราะห์พุทธบริษัทให้เจริญในธรรมปฏิปทาสามารถในการบริหารพระศาสนาเป็นที่ปรากฏแก่มวลพุทธบริษัทและทางราชการ มีศิษยานุศิษย์แพร่หลายไพศาลเป็นที่เคารพสักการแห่งพุทธมามกะชนโดยทั่วไปสมควรจะยกย่องให้ดำรงในอัครฐานันดรที่สมเด็จพระราชาคณะได้จึงทรงพระกรุณาโปรดให้สถาปนาพระอุบาลีคุณูปมาจารย์ขึ้นเป็นสมเด็จพระราชาคณะมีราชทินนนามตามที่จารึกในสุพรรณบัฏว่า สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ ญาณอดุลสุนทรนายกตรีปิฎกวิทยาคุณ วิบุลภัมภีรญาณสุนทร ธรรมิกคณิสสร บวรสังฆาราม คามวาสีอรัณยวาสี สถิต ณ วัดราชบพิธสถิตมหาสีมาราม ราชวรวิหาร พระอารามหลวงมีฐานานุศักดิ์ตั้งฐานานุกรมได้ ๑๐ รูป คือ พระครูปลัดสัมพิพัฒนศีลาจารย์ ญาณธาดาธรรมิกมหาสังฆานุนายกปิฎกธรรมรักขิต ๑ พระครูวินัยธร ๑ พระครูธรรมธร ๑ พระครูเมธังกร พระครูคู่สวด ๑ พระครูวรวงศ์ พระครูคู่สวด ๑ พระครูธรรมรัต ๑ พระครูธรรมรุจิ ๑ พระครูสังฆวิจารณ์๑ พระครูสมุห์ ๑ พระครูใบฎีกา ๑อนึ่ง ทรงพระราชดำริว่า พระธรรมปัญญาบดี เป็นพระเถรผู้เจริญในสมณคุณยินดีในเนกขัมมปฏิบัติ สมบูรณ์ด้วยศีลาจารวัตรรัตตัญญูมหาเถรธรรมตลอดมาช้านานได้ประกอบกรณียกิจเป็นหิตานุหิตประโยชน์แก่พุทธจักรและอาณาจักรอย่างไพศาลดังความพิสดารปรากฏในประกาศสถาปนาเป็นที่รอง สมเด็จพระราชาคณะ เมื่อวันที่ ๕ธันวาคม พุทธศักราช ๒๕๐๔ นั้นแล้วครั้นต่อมา พระธรรมปัญญาบดีก็เจริญยิ่งในสมณคุณเอาภาระธุระพระพุทธศาสนา อุตส่าห์อบรมสั่งสอนพุทธบริษัททั้งบรรพชิตและคฤหัสถ์ให้ตั้งอยู่ในสัมมาทิฏฐิปฏิบัติมิได้ท้อถอย ในการปกครองคณะสงฆ์เมื่อได้มีการเปลี่ยนแปลงระเบียบการปกครองคณะสงฆ์ใหม่ ตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ๒๕๐๕ พระธรรมปัญญาบดี ก็ได้รับแต่งตั้งให้เป็นกรรมการมหาเถรสมาคมตามที่ปรากฏอยู่ในปัจจุบันนี้ จึงนับว่าพระธรรมปัญญาบดีเป็นผู้เจริญด้วยอุตสาหวิริยภาพ และสมบูรณ์ด้วยคุณธรรมปรีชาสามารถบัดนี้ พระธรรมปัญญาบดี ก็เจริญด้วยพรรษายุกาลวัยวุฒิ คุณวุฒิ มั่นคงในพระพุทธศาสนา เป็นอจลพรหมจริยาภิรัตสงเคราะห์พุทธบริษัทให้เจริญในธรรมปฏิปทา สามารถในการบริหารพระศาสนาเป็นที่ปรากฏแก่มวลพุทธบริษัทและทางราชการ มีศิษยานุศิษย์แพร่หลายไพศาลเป็นที่เคารพสักการแห่งพุทธมามกะชนโดยทั่วไปสมควรจะยกย่องให้ดำรงในอัครฐานันดรที่สมเด็จพระราชาคณะได้จึงทรงพระกรุณาโปรดให้สถาปนาพระธรรมปัญญาบดีขึ้นเป็นสมเด็จพระราชาคณะ มีราชทินนนามตามที่จารึกในสุพรรณบัฏว่าสมเด็จพระพุฒาจารย์ สมถวิปัสสนนายานปรีชา อรัญญิกมหาปริณายก ตรีปิฎกโกศลวิมลคัมภีรญาณสุนทร บวรสังฆาราม คามวาสี อรัณยวาสี สถิตณวัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร พระอารามหลวง มีฐานานุศักดิ์ตั้งฐานานุกรมได้ ๑๐รูป คือ พระครูปลัดสัมพิพัฒนธุตาจารย์ ปรีชาญาณประยุต วิสุทธิจริยาธิการนายก ปิฎกธรรมรักขิต ๑ พระครูวินัยธร ๑ พระครูธรรมธร ๑ พระครูศัพทสุนทร พระครูคู่สวด ๑พระครูอมรโฆสิต พระครูคู่สวด ๑ พระครูวิจิตรสังฆการ ๑ พระครูวิจารณ์โกศล ๑พระครูธรรมรักขิต ๑ พระครูสมุห์ ๑ พระครูใบฎีกา ๑ขออาราธนาพระคุณผู้ได้รับพระราชทานเลื่อนสมณฐานันดรเพิ่มอิสริยยศในครั้งนี้ จงรับธุระพระพุทธศาสนาเป็นภาระสั่งสอน ช่วยระงับอธิกรณ์และอนุเคราะห์พระภิกษุสงฆ์สามเณรในคณะและในพระอาราม โดยสมควรแก่กำลังและอิสริยยศซึ่งพระราชทานนี้ และจงเจริญอายุ วรรณ สุข พลปฎิภาณ คุณสารสิริสวัสดิ์ จิรัฏฐิติวิรุฬหิไพบูลย์ ในพระพุทธศาสนาเทอญประกาศ ณ วันที่ ๔ พฤษภาคม พุทธศักราช ๒๕๐๖เป็นปีที่ ๑๘ ในรัชกาลปัจจุบัน[๑]ผู้รับสนองพระบรมราชโองการจอมพลส.ธนะรัชต์นายกรัฐมนตรีวนิดา/พิมพ์๒๒กันยายน ๒๕๔๙อมรรัตน์/นันทพล/ผู้จัดทำ๒๖กันยายน ๒๕๔๙[๑]ราชกิจจานุเบกษา เล่ม ๘๐/ตอนที่ ๔๕/ฉบับพิเศษ หน้า ๑/๑๓ พฤษภาคม ๒๕๐๖