คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1229/2529หลักกฎหมาย: ที่ดินของจำเลยทั้งสี่ปิดล้อมที่ดินของโจทก์ทั้งสิบจนไม่สามารถออกสู่ถนนสาธารณะได้ เมื่อเดิมที่ดินของโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6กับที่ดินของจำเลยทั้งสี่เป็นที่ดินแปลงเดียวกัน เมื่อแบ่งแยกแล้วที่ดินของโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 ไม่สามารถออกไปสู่ทางสาธารณะได้โจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 จึงมีสิทธิขอให้เปิดทางจำเป็นได้ โดยไม่ต้องเสียค่าตอบแทน ส่วนที่ดินของโจทก์ที่ 7 ถึงที่ 10 มีที่ดินของจำเลยทั้งสี่ล้อมอยู่จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้โจทก์ที่ 7 ถึงที่ 10จึงมีสิทธิขอให้เปิดทางจำเป็นได้ และการที่ศาลสั่งให้รวมพิจารณาและพิพากษาเข้าด้วยกันก็เพื่อความสะดวกในการพิจารณาเท่านั้นเมื่อข้อเท็จจริงฟังได้ว่าที่ดินของโจทก์ทั้งสิบในแต่ละสำนวนถูกที่ดินของจำเลยทั้งสี่ล้อมอยู่จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้ศาลย่อมมีอำนาจพิพากษาให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นให้แก่โจทก์ทั้งสิบในแต่ละสำนวนตามความจำเป็นได้คดีทั้งสิบสำนวนนี้ ศาลชั้นต้นรวมพิจารณาและพิพากษาเข้าด้วยกันโจทก์ทั้งสิบสำนวนฟ้องและแก้ไขคำฟ้องเป็นใจความอย่างเดียวกันว่า เดิมที่ดินของโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 กับที่ดินของจำเลยทั้งสี่เป็นที่ดินแปลงเดียวกัน คือที่ดินโฉนดเลขที่ 6351 เลขที่ดิน 33 เนื้อที่33 ไร่ 3 งาน 4 ตารางวา ซึ่งนางบุญเหลือ มะโนรมย์เป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์ ที่ดินของโจทก์ที่ 7 เป็นส่วนหนึ่งของที่ดินโฉนดเลขที่6346 เลขที่ดิน 28 ซึ่งนางเปลว ชุมรักษา เป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์และที่ดินของโจทก์ที่ 8 ถึงที่ 10 เป็นส่วนหนึ่งของที่ดินโฉนดเลขที่6347 เลขที่ดิน 27 ซึ่งนางพุ่ม ภู่กัน เป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์ต่อมาเมื่อประมาณปี 2501 คณะกรรมการกองสวัสดิการสงเคราะห์ได้รับความยินยอมจากนางบุญเหลือ นางเปลวและนางพุ่มให้นำที่ดินโฉนดเลขที่ 6351, 6346 และ 6347 ไปจัดสรรที่ดินเป็นแปลง ๆเพื่อแบ่งขายให้แก่ข้าราชการและบุคคลทั่วไป คณะกรรมการได้ทำถนนภายในที่ดินจัดสรรกว้างประมาณ 5 เมตร เพื่อให้ผู้ซื้อที่ดินใช้เป็นทางออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ที่ดินของโจทก์ที่ 1 ที่ 2 และที่ 7 ติดกับถนนภายในที่ดินจัดสรรสาย 1 ที่ดินของโจทก์ที่ 3 และที่ 8 ติดกับถนนสาย 2 ที่ดินของโจทก์ที่ 4 และที่ 9 ติดกับถนนสาย 3 ที่ดินของโจทก์ที่ 5 ที่ 6 และที่ 10 ติดกับถนนสาย 4 ขณะนั้นทางราชการวางแนวถนนพุทธมณฑลสาย 4 ไว้เป็นแนวกว้าง 120 เมตร โดยทางราชการจะทำถนนกว้าง 40 เมตร ส่วนที่เหลือจะใช้ปลูกสร้างอาคารสงเคราะห์ริมถนน 2 ข้าง ข้างละ 40 เมตร แต่คณะกรรมการจัดซื้อที่ดินสร้างพุทธมณฑลเห็นว่าควรลดความกว้างของถนนพุทธมณฑลสาย 4 เหลือเพียง50 เมตร ที่ดินซึ่งกันไว้ส่วนที่เหลือให้คืนแก่เจ้าของเดิม ได้แก่ที่ดินโฉนดเลขที่ 6351 รวม 7 ไร่เศษต่อมาเจ้าของที่ดินขายที่ดินจำนวน 7 ไร่เศษให้แก่จำเลยที่ 4 หลังจากนั้นจำเลยที่ 4 นำที่ดินแปลงนี้ไปแบ่งเป็นแปลงเล็ก ๆ แล้วโอนกรรมสิทธิ์ให้แก่จำเลยที่ 1ถึงที่ 3 ต่อมาเมื่อประมาณปลายปี 2528 จำเลยทั้งสี่ได้ร่วมกันสร้างรั้วคอนกรีตปิดกั้นที่ดินของโจทก์ทั้งสิบในที่ดินจัดสรรของคณะกรรมการกองสวัสดิการสงเคราะห์ทั้งหมดยาวตลอดแนวของที่ดินตามแนวเส้นสีเหลืองในแผนที่สังเขป ทำให้ที่ดินของโจทก์ทั้งสิบถูกปิดล้อมไม่สามารถออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ได้ เป็นเหตุให้โจทก์ทั้งสิบได้รับความเสียหาย จำต้องขอให้เปิดทางจำเป็นผ่านที่ดินของจำเลยทั้งสี่ตลอดแนวไปสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 โดยโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6ไม่ต้องเสียค่าทดแทนโจทก์ทั้งสิบได้ขอให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นแล้วจำเลยทั้งสี่เพิกเฉย ขอให้บังคับจำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นกว้าง5 เมตร โดยตลอดทางจำเป็นจนกระทั่งออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ตามแผนที่สังเขป โดยให้จำเลยทั้งสี่ไปจดทะเบียนภารจำยอมเปิดทางจำเป็นให้แก่โจทก์ทั้งสิบต่อเจ้าพนักงานที่ดินจังหวัดนครปฐมหากจำเลยทั้งสี่ไม่ยอมไปจดทะเบียนภารจำยอมเปิดทางจำเป็นให้ถือเอาคำพิพากษาเป็นการแสดงเจตนาของจำเลยทั้งสี่จำเลยทั้งสิบสำนวนให้การเป็นใจความว่า เดิมที่ดินภายในบริเวณจุด ก ข ค ง ตามแผนที่สังเขปเป็นที่ดินแปลงเดียวกับที่ดินจัดสรรของคณะกรรมการกองสวัสดิการสงเคราะห์ คณะกรรมการจัดสรรที่ดินได้จัดทำถนนสาธารณะกว้างประมาณ 8 เมตร อยู่ทางด้านทิศเหนือของแผนที่สังเขปเอกสารท้ายฟ้อง ตรงบริเวณแนวจุด ข ค ลึกจากถนนพุทธมณฑลสาย 4 เข้าไปในที่ดินจัดสรรไม่น้อยกว่า 1 กิโลเมตรรถยนต์แล่นผ่านเข้าออกได้สะดวก โจทก์ทั้งสิบซื้อที่ดินจากการจัดสรรย่อมมีสิทธิที่จะผ่านถนนดังกล่าวไปออกถนนพุทธมณฑลสาย 4 ได้อยู่แล้วดังนั้นที่ดินของจำเลยทั้งสี่จึงมิได้ไปปิดล้อมที่ดินของโจทก์ทั้งสิบแต่อย่างใด โจทก์ทั้งสิบไม่มีสิทธิขอให้เปิดทางจำเป็นผ่านที่ดินของจำเลยทั้งสี่ไม่ว่าจะเสียค่าทดแทนหรือไม่ ขอให้ยกฟ้องศาลชั้นต้นพิจารณาแล้ว พิพากษาให้จำเลยที่ 1 ถึงที่ 3 เปิดทางจำเป็นแก่โจทก์ที่ 1 ที่ 2 และที่ 7 กว้าง 4 เมตร ตลอดทางจนกระทั่งออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ตามลูกศรสีแดงภายในเส้นสีแดงแผนที่สังเขปท้ายฟ้อง โดยเริ่มจากจุดกากบาทสีแดงผ่านที่ดินจำเลยที่ 1โฉนดเลขที่ 6351 แปลงที่ 1 ผ่านรั้วคอนกรีตที่จำเลยที่ 1 ถึงที่ 3ร่วมกันสร้าง โดยให้จำเลยที่ 1 ถึงที่ 3 ร่วมกันรื้อรั้วออกตามแนวเส้นคู่สีแดงผ่านรั้วดังกล่าว ผ่านที่ดินจำเลยที่ 3 โฉนดเลขที่52982 แปลงที่ 2 ผ่านที่ดินจำเลยที่ 2 โฉนดเลขที่ 52979 ถึง52981 แปลงที่ 3 ถึงที่ 5 ผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่ 52977ถึง 52978 แปลงที่ 6 และที่ 7 และผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่6351 แปลงสุดท้าย โดยให้จำเลยที่ 1 ถึงที่ 3 จดทะเบียนภารจำยอมหากไม่ไปให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนา ให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 เปิดทางจำเป็นกว้าง 4 เมตร ตลอดทางจำเป็นแก่โจทก์ที่ 3และที่ 8 จนกระทั่งออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ตามลูกศร สีแดงภายในเส้นคู่สีแดงแผนที่สังเขปท้ายฟ้อง โดยเริ่มตรงจุดกากบาทสีแดงผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่ 6351 แปลงที่ 1 ผ่านรั้วคอนกรีตที่จำเลยที่ 1 และที่ 4 ร่วมกันสร้างโดยให้จำเลยที่ 1 และที่ 4ร่วมกันรื้อรั้วตามแนวเส้นคู่สีแดงที่ผ่านรั้วดังกล่าวผ่านที่ดินจำเลยที่ 4 โฉนดเลขที่ 52948, 49114 แปลงที่ 2 และที่ 3ผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่ 6351 เป็นแปลงสุดท้าย โดยให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 ไปจดทะเบียนภารจำยอมหากไม่ไปให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนาให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 เปิดทางจำเป็นกว้าง4 เมตร แก่โจทก์ที่ 4 และที่ 9 ตลอดทางจำเป็นจนกระทั่งออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ตามลูกศรสีแดง ภายในเส้นคู่สีแดงแผนที่สังเขปท้ายฟ้อง โดยเริ่มตรงจุดกากบาทสีแดงผ่านที่ดินจำเลยที่ 1โฉนดเลขที่ 6351 แปลงที่ 1 ผ่านรั้วคอนกรีตที่จำเลยที่ 1 และที่ 4ร่วมกันสร้างโดยให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 ร่วมกันรื้อรั้วออกตามแนวเส้นคู่สีแดงที่ผ่านรั้วคอนกรีตดังกล่าว ผ่านที่ดินจำเลยที่ 4โฉนดเลขที่ 49112 ผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่ 6351 แปลงที่ 1เป็นแปลงสุดท้าย โดยให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 จดทะเบียนภารจำยอมเปิดทางจำเป็นหากไม่ไปให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนา ให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 เปิดทางจำเป็นกว้าง 4 เมตรแก่โจทก์ที่ 5 ที่ 6และที่ 10 ตลอดทางจำเป็นจนกระทั่งออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ตามลูกศรสีแดง ภายในเส้นคู่สีแดงแผนที่สังเขปท้ายฟ้อง โดยเริ่มตรงจุดกากบาทสีแดงผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่ 6351 ผ่านรั้วคอนกรีตที่จำเลยที่ 1 และที่ 4 ร่วมกันสร้างโดยให้จำเลยที่ 1 และที่ 4ร่วมกันรื้อรั้วออกตามแนวเส้นคู่สีแดงที่ผ่านรั้วดังกล่าวผ่านที่ดินจำเลยที่ 4 โฉนดเลขที่ 45371 และผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่6351 เป็นแปลงสุดท้าย โดยให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 จดทะเบียนภารจำยอม หากไม่ไปให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนาจำเลยทั้งสี่อุทธรณ์ศาลอุทธรณ์พิพากษายืนจำเลยทั้งสี่ฎีกาศาลฎีกาวินิจฉัยว่า "มีปัญหาวินิจฉัยตามฎีกาของจำเลยทั้งสี่ข้อแรกว่า ที่ดินของจำเลยทั้งสี่ได้ปิดล้อมที่ดินของโจทก์ทั้งสิบจนไม่สามารถออกสู่ถนนสาธารณะหรือไม่ฝ่ายโจทก์ทั้งสืบนำสืบว่าที่ดินของโจทก์ทั้งสิบอยู่ติดถนนสาธารณะกว้างประมาณ 5 เมตร ซึ่งถนนดังกล่าวคณะกรรมการจัดสรรได้สร้างขึ้นเพื่อใช้เป็นทางออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 การที่จำเลยทั้งสี่ก่อรั้วคอนกรีตด้านหลังอาคารพาณิชย์ตลอดแนว เป็นการปิดกั้นทำให้โจทก์ทั้งสิบไม่สามารถออกไปสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ซึ่งเป็นทางสาธารณะได้ฝ่ายจำเลยทั้งสี่นำสืบว่าโจทก์ทั้งสิบสามารถที่จะใช้เส้นทางออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ได้โดยไปตามถนนในเส้นสีแดงตามเอกสารหมาย ป.จ.1(ศาลจังหวัดแพร่) ไปทะลุผ่านในเส้นสีแดงหมายเลข 1 บริเวณจุด ค งซึ่งอยู่ทางด้านทิศเหนือของที่ดินจำเลยทั้งสี่ ที่ดินของจำเลยทั้งสี่มิได้ปิดล้อมที่ดินของโจทก์ทั้งสิบแต่อย่างใด เกี่ยวกับเรื่องถนนสาธารณะในที่ดินจัดสรรและถนนในเส้นสีแดงหมายเลข 1บริเวณจุด ค ง ตามที่จำเลยทั้งสี่กล่าวอ้างว่าโจทก์ทั้งสิบสามารถใช้เป็นทางออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ได้นั้น ศาลชั้นต้นออกไปเผชิญสืบที่พิพาทและได้บันทึกรายละเอียดเกี่ยวกับสภาพถนนสาธารณะในที่ดินจัดสรรไว้ในรายงานกระบวนพิจารณาฉบับลงวันที่ 17 พฤศจิกายน 2533ว่า บริเวณที่พิพาทมีถนนสาธารณะภายในที่ดินจัดสรร 4 สาย สายที่ 1ศาลไม่สามารถเดินเข้าไปดูได้เพราะที่ดินด้านหลังอาคารพาณิชย์มีสภาพเป็นป่าต้นอ้อ มีต้นมะขามเทศ ปลูกอยู่ โจทก์ทั้งสิบและจำเลยทั้งสี่รับว่าถนนสาธารณะภายในที่ดินจัดสรรทั้งสี่สายนั้นถนนสายที่ 2 เป็นถนนลูกรังที่ดีที่สุด ส่วนถนนอีก 3 สาย มีสภาพเป็นคันดินไม่เป็นถนนอีกแล้ว โดยเฉพาะถนนสายที่ 3 เมื่อดูแล้วเป็นแนวคันดินที่มีพงหญ้ากว้างประมาณ 5 เมตร ไม่มีสภาพเป็นถนนรถยนต์แล่นเข้าออกไม่ได้ สุดถนนด้านทิศใต้ไปทางที่ดินของโจทก์ที่ 7ไม่มีสภาพเป็นถนนแต่เป็นคันดินรถยนต์แล่นเข้าออกไม่ได้และไม่สามารถใช้รถยนต์ไปออกที่เส้นทางหมายเลข 1 ได้ เมื่อพิจารณาพยานหลักฐานของโจทก์ทั้งสิบที่นำสืบฟังประกอบกับรายงานกระบวนพิจารณาของศาลชั้นต้นซึ่งบันทึกรายละเอียดเกี่ยวกับสภาพบริเวณที่พิพาทแล้วเห็นว่า ถนนสาธารณะทั้งสี่สายภายในที่ดินจัดสรรซึ่งที่ดินของโจทก์ทั้งสิบตั้งอยู่นั้นไม่สามารถที่จะออกไปสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4ทางด้านทิศตะวันตกได้ เพราะติดอาคารพาณิชย์และรั้วคอนกรีตที่จำเลยทั้งสี่สร้างปิดล้อมไว้ และไม่สามารถไปทางทิศตะวันออกเลี้ยวซ้ายขึ้นไปทางทิศเหนือเพื่อออกสู่เส้นทางหมายเลข 1 บริเวณจุด ค งได้เช่นกัน เพราะถนนสาธารณะภายในที่ดินจัดสรรแต่ละสายกลายเป็นคันดินมีพงหญ้าขึ้นไม่มีสภาพเป็นถนนอีกต่อไป พยานหลักฐานของโจทก์ทั้งสิบจึงมีน้ำหนักน่ารับฟังมากกว่าพยานหลักฐานของจำเลยทั้งสี่ข้อเท็จจริงฟังได้ว่า ที่ดินของจำเลยทั้งสี่ได้ปิดล้อมที่ดินของโจทก์ทั้งสิบจนไม่สามารถออกสู่ถนนสาธารณะได้ เนื่องจากเดิมที่ดินของโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 กับที่ดินของจำเลยทั้งสี่เป็นที่ดินแปลงเดียวกันเมื่อแบ่งแยกแล้วที่ดินของโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 ไม่มีทางออกไปสู่ทางสาธารณะได้ โจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 จึงมีสิทธิขอให้เปิดทางจำเป็นได้โดยไม่ต้องเสียค่าตอบแทน ตามบทบัญญัติประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1350 ส่วนที่ดินของโจทก์ที่ 7ถึงที่ 10 มีที่ดินของจำเลยทั้งสี่ล้อมอยู่จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้ โจทก์ที่ 7 ถึงที่ 10 มีสิทธิขอให้เปิดทางจำเป็น ได้ตามบทบัญญัติประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1349 ฎีกาของจำเลยทั้งสี่ข้อนี้ฟังไม่ขึ้นปัญหาข้อต่อไปตามที่จำเลยทั้งสี่ฎีกาว่า การที่ศาลอุทธรณ์ไม่รับวินิจฉัยอุทธรณ์ของจำเลยทั้งสี่ในข้อที่ว่า ศาลชั้นต้นพิพากษาให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นถึง 4 สาย ทำให้จำเลยทั้งสี่ได้รับความเสียหาย ควรให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นเพียงสายเดียวคือทางสายที่ 2 โดยอ้างว่าจำเลยทั้งสี่มิได้ยกขึ้นว่ากันมาแล้วในศาลชั้นต้นตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 225 เป็นการไม่ชอบนั้น เห็นว่ากรณีนี้เป็นการรวมพิจารณาคดีซึ่งโจทก์ทั้งสิบต่างใช้สิทธิฟ้องจำเลยทั้งสี่มารวม 10 สำนวน และจำเลยทั้งสี่ในแต่ละสำนวนได้ให้การปฏิเสธแล้วว่าโจทก์ทั้งสิบมีทางออกสู่ถนนสาธารณะได้ ที่โจทก์ทั้งสิบขอมานั้นไม่ใช่ทางจำเป็น เช่นนี้ย่อมถือได้ว่าจำเลยทั้งสี่ได้ยกขึ้นเป็นข้อต่อสู้แล้ว การที่ศาลอุทธรณ์ไม่รับวินิจฉัยอุทธรณ์ของจำเลยทั้งสี่จึงไม่ชอบ ศาลฎีกาเห็นสมควรวินิจฉัยอุทธรณ์ของจำเลยทั้งสี่ดังกล่าวโดยไม่ต้องย้อนสำนวนไปให้ศาลอุทธรณ์วินิจฉัยอีก ที่จำเลยทั้งสี่อุทธรณ์ว่าควรให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นเพียงสายเดียวคือสายที่ 2 นั้นเห็นว่า โจทก์ทั้งสิบต่างใช้สิทธิฟ้องขอให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นในแต่ละสำนวน มิได้ขอรวมกันมา ที่ศาลชั้นต้นสั่งให้รวมพิจารณาและพิพากษาเข้าด้วยกันก็เพื่อความสะดวกในการพิจารณาเท่านั้นเมื่อข้อเท็จจริงฟังได้ว่าที่ดินของโจทก์ทั้งสิบในแต่ละสำนวนถูกที่ดินของจำเลยทั้งสี่ล้อมอยู่จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้ศาลย่อมมีอำนาจพิพากษาให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นให้แก่โจทก์ทั้งสิบในแต่ละสำนวนตามความจำเป็นได้ ที่ศาลล่างทั้งสองให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็น 4 สาย ให้แก่โจทก์ทั้งสิบนั้นชอบแล้ว ฎีกาของจำเลยทั้งสี่ข้อนี้ฟังไม่ขึ้นเช่นกันอนึ่ง ที่ศาลล่างทั้งสองศาลพิพากษาให้จำเลยทั้งสี่จดทะเบียนภารจำยอมเปิดทางจำเป็นในที่ดินโฉนดเลขที่ 6351, 52982, 52979,52980, 52981, 52977,52978, 52948, 49114, 49112 และ 45371หากไม่ไปให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนานั้น เห็นว่าเมื่อฟังว่าที่ดินของโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 กับจำเลยทั้งสี่เป็นที่ดินแปลงเดียวกันเมื่อแบ่งแยกแล้วที่ดินของโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6ไม่มีทางออกสู่ทางสาธารณะ โจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 จึงใช้สิทธิขอให้เปิดทางจำเป็นได้ตามบทบัญญัติประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1350ส่วนที่ดินของโจทก์ที่ 7 ถึงที่ 10 ถูกที่ดินของจำเลยทั้งสี่ปิดล้อมจนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้ โจทก์ที่ 7 ถึงที่ 10 มีสิทธิขอให้เปิดทางจำเป็นได้ตามบทบัญญัติประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1349 โดยไม่จำเป็นต้องจดทะเบียนอีก คำพิพากษาศาลล่างทั้งสองในส่วนนี้จึงไม่ชอบศาลฎีกาเห็นสมควรแก้ไขให้ถูกต้อง"พิพากษาแก้เป็นว่า ให้ยกคำขอที่ให้จำเลยทั้งสี่ไปจดทะเบียนภารจำยอมเปิดทางจำเป็นให้แก่โจทก์ทั้งสิบ นอกจากที่แก้คงให้เป็นไปตามคำพิพากษาศาลอุทธรณ์ ดูฉบับย่อฎีกาตัดสินเกี่ยวกับปัญหาข้อกฎหมายคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1773 - 1782/2538นาย กิตติศักดิ์ สพโชคชัย กับพวกโจทก์นางสาว สุลิณี ตั้ง สิน กับพวกจำเลย ป.พ.พ. ม. 1349, ม. 1350ที่ดินของจำเลยทั้งสี่ปิดล้อมที่ดินของโจทก์ทั้งสิบจนไม่สามารถออกสู่ถนนสาธารณะได้ เมื่อเดิมที่ดินของโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6กับที่ดินของจำเลยทั้งสี่เป็นที่ดินแปลงเดียวกัน เมื่อแบ่งแยกแล้วที่ดินของโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 ไม่สามารถออกไปสู่ทางสาธารณะได้โจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 จึงมีสิทธิขอให้เปิดทางจำเป็นได้ โดยไม่ต้องเสียค่าตอบแทน ส่วนที่ดินของโจทก์ที่ 7 ถึงที่ 10 มีที่ดินของจำเลยทั้งสี่ล้อมอยู่จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้โจทก์ที่ 7 ถึงที่ 10จึงมีสิทธิขอให้เปิดทางจำเป็นได้ และการที่ศาลสั่งให้รวมพิจารณาและพิพากษาเข้าด้วยกันก็เพื่อความสะดวกในการพิจารณาเท่านั้นเมื่อข้อเท็จจริงฟังได้ว่าที่ดินของโจทก์ทั้งสิบในแต่ละสำนวนถูกที่ดินของจำเลยทั้งสี่ล้อมอยู่จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้ศาลย่อมมีอำนาจพิพากษาให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นให้แก่โจทก์ทั้งสิบในแต่ละสำนวนตามความจำเป็นได้คดีทั้งสิบสำนวนนี้ ศาลชั้นต้นรวมพิจารณาและพิพากษาเข้าด้วยกันโจทก์ทั้งสิบสำนวนฟ้องและแก้ไขคำฟ้องเป็นใจความอย่างเดียวกันว่า เดิมที่ดินของโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 กับที่ดินของจำเลยทั้งสี่เป็นที่ดินแปลงเดียวกัน คือที่ดินโฉนดเลขที่ 6351 เลขที่ดิน 33 เนื้อที่33 ไร่ 3 งาน 4 ตารางวา ซึ่งนางบุญเหลือ มะโนรมย์เป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์ ที่ดินของโจทก์ที่ 7 เป็นส่วนหนึ่งของที่ดินโฉนดเลขที่6346 เลขที่ดิน 28 ซึ่งนางเปลว ชุมรักษา เป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์และที่ดินของโจทก์ที่ 8 ถึงที่ 10 เป็นส่วนหนึ่งของที่ดินโฉนดเลขที่6347 เลขที่ดิน 27 ซึ่งนางพุ่ม ภู่กัน เป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์ต่อมาเมื่อประมาณปี 2501 คณะกรรมการกองสวัสดิการสงเคราะห์ได้รับความยินยอมจากนางบุญเหลือ นางเปลวและนางพุ่มให้นำที่ดินโฉนดเลขที่ 6351, 6346 และ 6347 ไปจัดสรรที่ดินเป็นแปลง ๆเพื่อแบ่งขายให้แก่ข้าราชการและบุคคลทั่วไป คณะกรรมการได้ทำถนนภายในที่ดินจัดสรรกว้างประมาณ 5 เมตร เพื่อให้ผู้ซื้อที่ดินใช้เป็นทางออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ที่ดินของโจทก์ที่ 1 ที่ 2 และที่ 7 ติดกับถนนภายในที่ดินจัดสรรสาย 1 ที่ดินของโจทก์ที่ 3 และที่ 8 ติดกับถนนสาย 2 ที่ดินของโจทก์ที่ 4 และที่ 9 ติดกับถนนสาย 3 ที่ดินของโจทก์ที่ 5 ที่ 6 และที่ 10 ติดกับถนนสาย 4 ขณะนั้นทางราชการวางแนวถนนพุทธมณฑลสาย 4 ไว้เป็นแนวกว้าง 120 เมตร โดยทางราชการจะทำถนนกว้าง 40 เมตร ส่วนที่เหลือจะใช้ปลูกสร้างอาคารสงเคราะห์ริมถนน 2 ข้าง ข้างละ 40 เมตร แต่คณะกรรมการจัดซื้อที่ดินสร้างพุทธมณฑลเห็นว่าควรลดความกว้างของถนนพุทธมณฑลสาย 4 เหลือเพียง50 เมตร ที่ดินซึ่งกันไว้ส่วนที่เหลือให้คืนแก่เจ้าของเดิม ได้แก่ที่ดินโฉนดเลขที่ 6351 รวม 7 ไร่เศษต่อมาเจ้าของที่ดินขายที่ดินจำนวน 7 ไร่เศษให้แก่จำเลยที่ 4 หลังจากนั้นจำเลยที่ 4 นำที่ดินแปลงนี้ไปแบ่งเป็นแปลงเล็ก ๆ แล้วโอนกรรมสิทธิ์ให้แก่จำเลยที่ 1ถึงที่ 3 ต่อมาเมื่อประมาณปลายปี 2528 จำเลยทั้งสี่ได้ร่วมกันสร้างรั้วคอนกรีตปิดกั้นที่ดินของโจทก์ทั้งสิบในที่ดินจัดสรรของคณะกรรมการกองสวัสดิการสงเคราะห์ทั้งหมดยาวตลอดแนวของที่ดินตามแนวเส้นสีเหลืองในแผนที่สังเขป ทำให้ที่ดินของโจทก์ทั้งสิบถูกปิดล้อมไม่สามารถออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ได้ เป็นเหตุให้โจทก์ทั้งสิบได้รับความเสียหาย จำต้องขอให้เปิดทางจำเป็นผ่านที่ดินของจำเลยทั้งสี่ตลอดแนวไปสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 โดยโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6ไม่ต้องเสียค่าทดแทนโจทก์ทั้งสิบได้ขอให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นแล้วจำเลยทั้งสี่เพิกเฉย ขอให้บังคับจำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นกว้าง5 เมตร โดยตลอดทางจำเป็นจนกระทั่งออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ตามแผนที่สังเขป โดยให้จำเลยทั้งสี่ไปจดทะเบียนภารจำยอมเปิดทางจำเป็นให้แก่โจทก์ทั้งสิบต่อเจ้าพนักงานที่ดินจังหวัดนครปฐมหากจำเลยทั้งสี่ไม่ยอมไปจดทะเบียนภารจำยอมเปิดทางจำเป็นให้ถือเอาคำพิพากษาเป็นการแสดงเจตนาของจำเลยทั้งสี่จำเลยทั้งสิบสำนวนให้การเป็นใจความว่า เดิมที่ดินภายในบริเวณจุด ก ข ค ง ตามแผนที่สังเขปเป็นที่ดินแปลงเดียวกับที่ดินจัดสรรของคณะกรรมการกองสวัสดิการสงเคราะห์ คณะกรรมการจัดสรรที่ดินได้จัดทำถนนสาธารณะกว้างประมาณ 8 เมตร อยู่ทางด้านทิศเหนือของแผนที่สังเขปเอกสารท้ายฟ้อง ตรงบริเวณแนวจุด ข ค ลึกจากถนนพุทธมณฑลสาย 4 เข้าไปในที่ดินจัดสรรไม่น้อยกว่า 1 กิโลเมตรรถยนต์แล่นผ่านเข้าออกได้สะดวก โจทก์ทั้งสิบซื้อที่ดินจากการจัดสรรย่อมมีสิทธิที่จะผ่านถนนดังกล่าวไปออกถนนพุทธมณฑลสาย 4 ได้อยู่แล้วดังนั้นที่ดินของจำเลยทั้งสี่จึงมิได้ไปปิดล้อมที่ดินของโจทก์ทั้งสิบแต่อย่างใด โจทก์ทั้งสิบไม่มีสิทธิขอให้เปิดทางจำเป็นผ่านที่ดินของจำเลยทั้งสี่ไม่ว่าจะเสียค่าทดแทนหรือไม่ ขอให้ยกฟ้องศาลชั้นต้นพิจารณาแล้ว พิพากษาให้จำเลยที่ 1 ถึงที่ 3 เปิดทางจำเป็นแก่โจทก์ที่ 1 ที่ 2 และที่ 7 กว้าง 4 เมตร ตลอดทางจนกระทั่งออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ตามลูกศรสีแดงภายในเส้นสีแดงแผนที่สังเขปท้ายฟ้อง โดยเริ่มจากจุดกากบาทสีแดงผ่านที่ดินจำเลยที่ 1โฉนดเลขที่ 6351 แปลงที่ 1 ผ่านรั้วคอนกรีตที่จำเลยที่ 1 ถึงที่ 3ร่วมกันสร้าง โดยให้จำเลยที่ 1 ถึงที่ 3 ร่วมกันรื้อรั้วออกตามแนวเส้นคู่สีแดงผ่านรั้วดังกล่าว ผ่านที่ดินจำเลยที่ 3 โฉนดเลขที่52982 แปลงที่ 2 ผ่านที่ดินจำเลยที่ 2 โฉนดเลขที่ 52979 ถึง52981 แปลงที่ 3 ถึงที่ 5 ผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่ 52977ถึง 52978 แปลงที่ 6 และที่ 7 และผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่6351 แปลงสุดท้าย โดยให้จำเลยที่ 1 ถึงที่ 3 จดทะเบียนภารจำยอมหากไม่ไปให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนา ให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 เปิดทางจำเป็นกว้าง 4 เมตร ตลอดทางจำเป็นแก่โจทก์ที่ 3และที่ 8 จนกระทั่งออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ตามลูกศร สีแดงภายในเส้นคู่สีแดงแผนที่สังเขปท้ายฟ้อง โดยเริ่มตรงจุดกากบาทสีแดงผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่ 6351 แปลงที่ 1 ผ่านรั้วคอนกรีตที่จำเลยที่ 1 และที่ 4 ร่วมกันสร้างโดยให้จำเลยที่ 1 และที่ 4ร่วมกันรื้อรั้วตามแนวเส้นคู่สีแดงที่ผ่านรั้วดังกล่าวผ่านที่ดินจำเลยที่ 4 โฉนดเลขที่ 52948, 49114 แปลงที่ 2 และที่ 3ผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่ 6351 เป็นแปลงสุดท้าย โดยให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 ไปจดทะเบียนภารจำยอมหากไม่ไปให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนาให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 เปิดทางจำเป็นกว้าง4 เมตร แก่โจทก์ที่ 4 และที่ 9 ตลอดทางจำเป็นจนกระทั่งออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ตามลูกศรสีแดง ภายในเส้นคู่สีแดงแผนที่สังเขปท้ายฟ้อง โดยเริ่มตรงจุดกากบาทสีแดงผ่านที่ดินจำเลยที่ 1โฉนดเลขที่ 6351 แปลงที่ 1 ผ่านรั้วคอนกรีตที่จำเลยที่ 1 และที่ 4ร่วมกันสร้างโดยให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 ร่วมกันรื้อรั้วออกตามแนวเส้นคู่สีแดงที่ผ่านรั้วคอนกรีตดังกล่าว ผ่านที่ดินจำเลยที่ 4โฉนดเลขที่ 49112 ผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่ 6351 แปลงที่ 1เป็นแปลงสุดท้าย โดยให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 จดทะเบียนภารจำยอมเปิดทางจำเป็นหากไม่ไปให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนา ให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 เปิดทางจำเป็นกว้าง 4 เมตรแก่โจทก์ที่ 5 ที่ 6และที่ 10 ตลอดทางจำเป็นจนกระทั่งออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ตามลูกศรสีแดง ภายในเส้นคู่สีแดงแผนที่สังเขปท้ายฟ้อง โดยเริ่มตรงจุดกากบาทสีแดงผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่ 6351 ผ่านรั้วคอนกรีตที่จำเลยที่ 1 และที่ 4 ร่วมกันสร้างโดยให้จำเลยที่ 1 และที่ 4ร่วมกันรื้อรั้วออกตามแนวเส้นคู่สีแดงที่ผ่านรั้วดังกล่าวผ่านที่ดินจำเลยที่ 4 โฉนดเลขที่ 45371 และผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่6351 เป็นแปลงสุดท้าย โดยให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 จดทะเบียนภารจำยอม หากไม่ไปให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนาจำเลยทั้งสี่อุทธรณ์ศาลอุทธรณ์พิพากษายืนจำเลยทั้งสี่ฎีกาศาลฎีกาวินิจฉัยว่า "มีปัญหาวินิจฉัยตามฎีกาของจำเลยทั้งสี่ข้อแรกว่า ที่ดินของจำเลยทั้งสี่ได้ปิดล้อมที่ดินของโจทก์ทั้งสิบจนไม่สามารถออกสู่ถนนสาธารณะหรือไม่ฝ่ายโจทก์ทั้งสืบนำสืบว่าที่ดินของโจทก์ทั้งสิบอยู่ติดถนนสาธารณะกว้างประมาณ 5 เมตร ซึ่งถนนดังกล่าวคณะกรรมการจัดสรรได้สร้างขึ้นเพื่อใช้เป็นทางออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 การที่จำเลยทั้งสี่ก่อรั้วคอนกรีตด้านหลังอาคารพาณิชย์ตลอดแนว เป็นการปิดกั้นทำให้โจทก์ทั้งสิบไม่สามารถออกไปสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ซึ่งเป็นทางสาธารณะได้ฝ่ายจำเลยทั้งสี่นำสืบว่าโจทก์ทั้งสิบสามารถที่จะใช้เส้นทางออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ได้โดยไปตามถนนในเส้นสีแดงตามเอกสารหมาย ป.จ.1(ศาลจังหวัดแพร่) ไปทะลุผ่านในเส้นสีแดงหมายเลข 1 บริเวณจุด ค งซึ่งอยู่ทางด้านทิศเหนือของที่ดินจำเลยทั้งสี่ ที่ดินของจำเลยทั้งสี่มิได้ปิดล้อมที่ดินของโจทก์ทั้งสิบแต่อย่างใด เกี่ยวกับเรื่องถนนสาธารณะในที่ดินจัดสรรและถนนในเส้นสีแดงหมายเลข 1บริเวณจุด ค ง ตามที่จำเลยทั้งสี่กล่าวอ้างว่าโจทก์ทั้งสิบสามารถใช้เป็นทางออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ได้นั้น ศาลชั้นต้นออกไปเผชิญสืบที่พิพาทและได้บันทึกรายละเอียดเกี่ยวกับสภาพถนนสาธารณะในที่ดินจัดสรรไว้ในรายงานกระบวนพิจารณาฉบับลงวันที่ 17 พฤศจิกายน 2533ว่า บริเวณที่พิพาทมีถนนสาธารณะภายในที่ดินจัดสรร 4 สาย สายที่ 1ศาลไม่สามารถเดินเข้าไปดูได้เพราะที่ดินด้านหลังอาคารพาณิชย์มีสภาพเป็นป่าต้นอ้อ มีต้นมะขามเทศ ปลูกอยู่ โจทก์ทั้งสิบและจำเลยทั้งสี่รับว่าถนนสาธารณะภายในที่ดินจัดสรรทั้งสี่สายนั้นถนนสายที่ 2 เป็นถนนลูกรังที่ดีที่สุด ส่วนถนนอีก 3 สาย มีสภาพเป็นคันดินไม่เป็นถนนอีกแล้ว โดยเฉพาะถนนสายที่ 3 เมื่อดูแล้วเป็นแนวคันดินที่มีพงหญ้ากว้างประมาณ 5 เมตร ไม่มีสภาพเป็นถนนรถยนต์แล่นเข้าออกไม่ได้ สุดถนนด้านทิศใต้ไปทางที่ดินของโจทก์ที่ 7ไม่มีสภาพเป็นถนนแต่เป็นคันดินรถยนต์แล่นเข้าออกไม่ได้และไม่สามารถใช้รถยนต์ไปออกที่เส้นทางหมายเลข 1 ได้ เมื่อพิจารณาพยานหลักฐานของโจทก์ทั้งสิบที่นำสืบฟังประกอบกับรายงานกระบวนพิจารณาของศาลชั้นต้นซึ่งบันทึกรายละเอียดเกี่ยวกับสภาพบริเวณที่พิพาทแล้วเห็นว่า ถนนสาธารณะทั้งสี่สายภายในที่ดินจัดสรรซึ่งที่ดินของโจทก์ทั้งสิบตั้งอยู่นั้นไม่สามารถที่จะออกไปสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4ทางด้านทิศตะวันตกได้ เพราะติดอาคารพาณิชย์และรั้วคอนกรีตที่จำเลยทั้งสี่สร้างปิดล้อมไว้ และไม่สามารถไปทางทิศตะวันออกเลี้ยวซ้ายขึ้นไปทางทิศเหนือเพื่อออกสู่เส้นทางหมายเลข 1 บริเวณจุด ค งได้เช่นกัน เพราะถนนสาธารณะภายในที่ดินจัดสรรแต่ละสายกลายเป็นคันดินมีพงหญ้าขึ้นไม่มีสภาพเป็นถนนอีกต่อไป พยานหลักฐานของโจทก์ทั้งสิบจึงมีน้ำหนักน่ารับฟังมากกว่าพยานหลักฐานของจำเลยทั้งสี่ข้อเท็จจริงฟังได้ว่า ที่ดินของจำเลยทั้งสี่ได้ปิดล้อมที่ดินของโจทก์ทั้งสิบจนไม่สามารถออกสู่ถนนสาธารณะได้ เนื่องจากเดิมที่ดินของโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 กับที่ดินของจำเลยทั้งสี่เป็นที่ดินแปลงเดียวกันเมื่อแบ่งแยกแล้วที่ดินของโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 ไม่มีทางออกไปสู่ทางสาธารณะได้ โจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 จึงมีสิทธิขอให้เปิดทางจำเป็นได้โดยไม่ต้องเสียค่าตอบแทน ตามบทบัญญัติประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1350 ส่วนที่ดินของโจทก์ที่ 7ถึงที่ 10 มีที่ดินของจำเลยทั้งสี่ล้อมอยู่จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้ โจทก์ที่ 7 ถึงที่ 10 มีสิทธิขอให้เปิดทางจำเป็น ได้ตามบทบัญญัติประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1349 ฎีกาของจำเลยทั้งสี่ข้อนี้ฟังไม่ขึ้นปัญหาข้อต่อไปตามที่จำเลยทั้งสี่ฎีกาว่า การที่ศาลอุทธรณ์ไม่รับวินิจฉัยอุทธรณ์ของจำเลยทั้งสี่ในข้อที่ว่า ศาลชั้นต้นพิพากษาให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นถึง 4 สาย ทำให้จำเลยทั้งสี่ได้รับความเสียหาย ควรให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นเพียงสายเดียวคือทางสายที่ 2 โดยอ้างว่าจำเลยทั้งสี่มิได้ยกขึ้นว่ากันมาแล้วในศาลชั้นต้นตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 225 เป็นการไม่ชอบนั้น เห็นว่ากรณีนี้เป็นการรวมพิจารณาคดีซึ่งโจทก์ทั้งสิบต่างใช้สิทธิฟ้องจำเลยทั้งสี่มารวม 10 สำนวน และจำเลยทั้งสี่ในแต่ละสำนวนได้ให้การปฏิเสธแล้วว่าโจทก์ทั้งสิบมีทางออกสู่ถนนสาธารณะได้ ที่โจทก์ทั้งสิบขอมานั้นไม่ใช่ทางจำเป็น เช่นนี้ย่อมถือได้ว่าจำเลยทั้งสี่ได้ยกขึ้นเป็นข้อต่อสู้แล้ว การที่ศาลอุทธรณ์ไม่รับวินิจฉัยอุทธรณ์ของจำเลยทั้งสี่จึงไม่ชอบ ศาลฎีกาเห็นสมควรวินิจฉัยอุทธรณ์ของจำเลยทั้งสี่ดังกล่าวโดยไม่ต้องย้อนสำนวนไปให้ศาลอุทธรณ์วินิจฉัยอีก ที่จำเลยทั้งสี่อุทธรณ์ว่าควรให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นเพียงสายเดียวคือสายที่ 2 นั้นเห็นว่า โจทก์ทั้งสิบต่างใช้สิทธิฟ้องขอให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นในแต่ละสำนวน มิได้ขอรวมกันมา ที่ศาลชั้นต้นสั่งให้รวมพิจารณาและพิพากษาเข้าด้วยกันก็เพื่อความสะดวกในการพิจารณาเท่านั้นเมื่อข้อเท็จจริงฟังได้ว่าที่ดินของโจทก์ทั้งสิบในแต่ละสำนวนถูกที่ดินของจำเลยทั้งสี่ล้อมอยู่จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้ศาลย่อมมีอำนาจพิพากษาให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นให้แก่โจทก์ทั้งสิบในแต่ละสำนวนตามความจำเป็นได้ ที่ศาลล่างทั้งสองให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็น 4 สาย ให้แก่โจทก์ทั้งสิบนั้นชอบแล้ว ฎีกาของจำเลยทั้งสี่ข้อนี้ฟังไม่ขึ้นเช่นกันอนึ่ง ที่ศาลล่างทั้งสองศาลพิพากษาให้จำเลยทั้งสี่จดทะเบียนภารจำยอมเปิดทางจำเป็นในที่ดินโฉนดเลขที่ 6351, 52982, 52979,52980, 52981, 52977,52978, 52948, 49114, 49112 และ 45371หากไม่ไปให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนานั้น เห็นว่าเมื่อฟังว่าที่ดินของโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 กับจำเลยทั้งสี่เป็นที่ดินแปลงเดียวกันเมื่อแบ่งแยกแล้วที่ดินของโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6ไม่มีทางออกสู่ทางสาธารณะ โจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 จึงใช้สิทธิขอให้เปิดทางจำเป็นได้ตามบทบัญญัติประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1350ส่วนที่ดินของโจทก์ที่ 7 ถึงที่ 10 ถูกที่ดินของจำเลยทั้งสี่ปิดล้อมจนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้ โจทก์ที่ 7 ถึงที่ 10 มีสิทธิขอให้เปิดทางจำเป็นได้ตามบทบัญญัติประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1349 โดยไม่จำเป็นต้องจดทะเบียนอีก คำพิพากษาศาลล่างทั้งสองในส่วนนี้จึงไม่ชอบศาลฎีกาเห็นสมควรแก้ไขให้ถูกต้อง"พิพากษาแก้เป็นว่า ให้ยกคำขอที่ให้จำเลยทั้งสี่ไปจดทะเบียนภารจำยอมเปิดทางจำเป็นให้แก่โจทก์ทั้งสิบ นอกจากที่แก้คงให้เป็นไปตามคำพิพากษาศาลอุทธรณ์(วุฒิ คราวุฒิ-มงคล สระฏัน-อธิราช มณีภาค)แหล่งที่มาสำนักงานส่งเสริมงานตุลาการแผนกหมายเลขคดีดำศาลฎีกาหมายเลขคดีดำศาลชั้นต้นหมายเลขคดีแดงศาลชั้นต้นหมายเหตุทางจำเป็นมี 2 กรณีคือ 1. ที่ดินที่มีที่ดินแปลงอื่นล้อมอยู่จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้ เจ้าของที่ดินแปลงนั้นจะผ่านที่ดินซึ่งล้อมอยู่ไปสู่ทางสาธารณะได้ แต่หากที่ดินนั้นติดทางสาธารณะซึ่งเป็นสระ บึงหรือทะเล หรือมีที่ชันอันระดับที่ดินกับทางสาธารณะสูงกว่ากันมากเจ้าของที่ดินก็ใช้สิทธิผ่านที่ดินซึ่งล้อมอยู่ไปสู่ทางสาธารณะได้แต่จะต้องใช้ค่าทดแทนให้แก่เจ้าของที่ดินที่ล้อมอยู่เพื่อความเสียหายอันเกิดแต่เหตุที่มีทางนั้น ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1349 ซึ่งตามแนวคำพิพากษาของศาลฎีกามีข้อน่าสังเกตดังต่อไปนี้ 1.1 ที่ดินที่มีความจำเป็นต้องใช้ทางจำเป็นนั้นจะต้องไม่ติดทางสาธารณะหากติดทางสาธารณะก็จะขอทางจำเป็นไม่ได้ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2915-2916/2535 ที่ดินโจทก์ติดทางสาธารณะจึงไม่เป็นที่ดินที่มีที่ดินแปลงอื่นล้อมอยู่จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1349 วรรคหนึ่งและกรณีไม่ต้องด้วยข้อยกเว้นตามมาตรา 1349 วรรคสอง โจทก์จึงไม่มีสิทธิที่จะผ่านที่ดินของจำเลยได้ 1.2 หากที่ดินติดอยู่กับทางสาธารณะ แต่ทางสาธารณะไม่สามารถใช้สัญจรหรือเดินทางได้ เจ้าของที่ดินก็มีสิทธิขอทางจำเป็นได้ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1229/2529 ที่ดินของโจทก์ตกอยู่ในที่ล้อมไม่มีทางออกสู่ทางสาธารณะได้เว้นแต่ทางด้านทิศตะวันตกติดกับที่ดินอีกแปลงหนึ่งของโจทก์และที่ดินแปลงนี้ติดกับคลองทอ อันเป็นคลองสาธารณะ ซึ่งในฤดูฝนน้ำไหลเชี่ยวใช้เรือพายไม่ได้ เดินผ่านไม่ได้ ฤดูแล้งน้ำก็ตื้นเขินใช้เรือไม่ได้ ไม่มีประชาชนใช้สัญจรไปมาเป็นเวลาถึง 20 ปีแล้ว สภาพของคลองทอดังกล่าวแม้จะเป็นคลองสาธารณะที่มีไว้เพื่อประโยชน์ร่วมกัน โจทก์ได้ใช้ประโยชน์จากน้ำในคลองดังกล่าวก็ตาม ย่อมถือไม่ได้ว่าเป็นทางสาธารณะตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1349 ดังนั้น โจทก์ย่อมมีสิทธิขอผ่านทางพิพาทซึ่งอยู่ในที่ดินของจำเลยที่อาจใช้เป็นทางจากที่ดินของโจทก์ไปออกสู่ทางสาธารณะที่ใกล้ที่สุดทางหนึ่งได้ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5361/2536 คลองโพธิ์หักใช้เป็นทางไปมาไม่ได้เป็นเวลานานแล้ว จึงมิใช่ทางสาธารณะ ที่ดินของโจทก์อยู่ติดคลองโพธิ์หักจึงไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้ 1.3 ทางจำเป็นไม่จำเป็นต้องอยู่ติดกับทางสาธารณะ หากแต่มีทางต่อไปจนถึงทางสาธารณะได้ก็ถือเป็นทางจำเป็น คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 3261/2527 ทางจำเป็นหาจำต้องเชื่อมต่อกับทางสาธารณะโดยตรงไม่ ความมุ่งหมายที่สำคัญคือให้ที่ดินที่ถูกล้อมอยู่นั้นมีทางออกถึงทางสาธารณะได้ ถ้าโจทก์ผ่านทางพิพาทได้โจทก์ก็สามารถใช้รถยนต์ไปตามทางจนในที่สุดไปถึงทางสาธาณะได้ทางพิพาทจึงเป็นทางจำเป็น 1.4 ทางจำเป็นนั้นคำนึงถึงเจ้าของที่ดินที่ถูกล้อมอยู่ว่ามีความจำเป็นต้องใช้ทางออกมากน้อยเพียงใด หากจำเป็นต้องใช้รถยนต์ออกก็สามารถขอทางจำเป็นเป็นทางเข้าออกของรถยนต์ได้ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2491/2532 ที่ดินโจทก์มีบ้านปลูกอยู่หลายหลัง โจทก์และบุคคลอื่นในที่ดินไม่มีทางออกสู่ทางสาธารณะได้แต่อาศัยเดินผ่านบ้านคนรู้จักในที่ดินจำเลย โจทก์กับบริวารจึงมีสิทธิจะผ่านที่ดินจำเลยออกสู่ทางสาธารณะได้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1349 วรรคหนึ่ง ที่ดินตามแนวที่โจทก์ขอผ่านเป็นทางจำเป็นนั้นเป็นทางที่ใกล้ถนนสาธารณะที่สุดและเกิดความเสียหายแก่ที่ดินจำเลยน้อยที่สุดตามเจตนารมณ์ของกฎหมายในเรื่องทางจำเป็นนั้น ถ้าจำเป็นผู้มีสิทธิจะผ่านจะสร้างถนนเป็นทางผ่านก็ได้ มิได้จำกัดเฉพาะให้ใช้ทางเดินด้วยเท้าแต่อย่างเดียว และตามสภาพการความเจริญของบ้านเมืองทุกวันนี้รถยนต์เป็นพาหนะที่จำเป็น สมควรกำหนดทางจำเป็นกว้าง 4 เมตร ตามแนวที่โจทก์ขอผ่านนั้น 1.5 หากที่ที่ล้อมอยู่นั้นเป็นที่ดินราชพัสดุ ก็ตกเป็นทางจำเป็นได้ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 4452/2533 ที่ดินของโจทก์มีที่ดินแปลงอื่นล้อมอยู่จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้ ที่ดินของจำเลยที่ 2อยู่ติดกับถนนสาธารณะและเป็นทางใกล้ที่สุดที่โจทก์อาจใช้เป็นทางออกสู่ทางสาธารณะได้ โจทก์จึงมีสิทธิเรียกร้องใช้ทางจำเป็นในที่ดินของจำเลยที่ 2 ซึ่งเป็นที่ดินราชพัสดุตามความจำเป็น ซึ่งรวมถึงสิทธิในการใช้รถยนต์ผ่านเข้าออกได้โดยสะดวกด้วย เมื่อพิจารณาตามคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 4452/2533 แล้ว จะเห็นได้ว่าทางจำเป็นนั้นคำนึงถึงเจ้าของที่ดินซึ่งถูกที่ดินแปลงอื่นล้อมรอบจนไม่มีทางออกสู่ทางสาธารณะได้ให้สิทธิที่จะขอออกสู่ทางสาธารณะได้ดังนั้นแม้ที่ดินที่ล้อมอยู่จะเป็นที่สาธารณะประโยชน์ของแผ่นดินก็ต้องตกอยู่ในบทบัญญัติของประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1349กล่าวคืออาจถูกฟ้องให้เปิดทางจำเป็นได้เช่นกัน 1.6 หากที่ดินถูกล้อมด้วยที่ดินหลายแปลงจึงจะออกไปสู่ทางสาธารณะได้เจ้าของที่ดินที่ถูกล้อมจะต้องฟ้องเจ้าของที่ดินที่ล้อมทุกแปลงให้เปิดทางจำเป็น หากฟ้องเพียงคนใดคนหนึ่งแต่เจ้าของที่ดินแปลงถัดไปไม่ยอมให้ออกสู่ทางสาธารณะก็ไม่สามารถเปิดทางจำเป็นได้ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5281/2531 ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1349 มิได้บัญญัติว่าทางจำเป็นต้องเชื่อมต่อกับทางสาธารณะโดยตรง ความมุ่งหมายสำคัญของมาตราดังกล่าวก็เพื่อให้ที่ดินที่ถูกล้อมอยู่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้เท่านั้น ดังนั้นการขอให้เปิดทางจำเป็นปลายทางดังกล่าวหาจำต้องติดทางสาธารณะเสมอไปไม่ โจทก์ฟ้องขอให้เปิดทางพิพาทโดยอ้างว่าเป็นทางจำเป็นในที่ดินของจำเลยเพื่อผ่านออกไปสู่ที่ดินของ ช. ซึ่งเป็นทางที่ติดกับทางสาธารณะ เมื่อปรากฏว่าโจทก์ไม่สามารถใช้ที่ดินของ ช.ได้ เพราะ ช. ไม่ยินยอมให้ใช้ เช่นนี้ ทางพิพาทจึงไม่ใช่ทางจำเป็น 1.7 หากที่ดินออกสู่ทางสาธารณะแล้ว แม้การใช้จะไม่สะดวกก็ไม่สามารถขอให้เปิดทางจำเป็นได้ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2240/2525 ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1349 วรรคสองบัญญัติยกเว้นทางออกที่ไม่ต้องห้ามในการเปิดทางจำเป็นไว้เฉพาะทางออกที่ต้องข้าม สระ บึง ทะเล หรือที่ชันอันระดับที่ดินกับทางสาธารณะสูงกว่ากันมากเท่านั้น ดังนั้นหากที่ดินโจทก์มีทางออกที่มีโคลนเลนในเวลาฝนตก แต่ออกไปสู่ทางสาธารณะได้ ที่ดินโจทก์ก็ไม่ใช่ที่ดินซึ่งตกอยู่ในที่ล้อมอันจะอ้างความจำเป็นเพื่อผ่านที่ดินของผู้อื่นได้ 1.8 ตามมาตรา 1349 วรรคสี่ กำหนดให้เจ้าของที่ดินที่ถูกผ่านทางมีสิทธิได้รับค่าทดแทนนั้น เมื่อมีการฟ้องร้องเกิดขึ้นเจ้าของที่ดินที่ถูกขอให้เปิดทางจำเป็นจะต้องฟ้องแย้งเรียกค่าทดแทนมา มิฉะนั้นศาลจะสั่งให้มิได้ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2061/2529 โจทก์ฟ้องขอให้เปิดทางจำเป็นและเรียกค่าเสียหายฐานละเมิด จำเลยและจำเลยร่วมต่อสู้ว่าทางพิพาทไม่ใช่ทางจำเป็น จำเลยมีสิทธิปิดทางพิพาทการกระทำของจำเลยไม่เป็นละเมิดเท่านั้น ประเด็นแห่งคดีไม่มีเรื่องค่าทดแทนอันเกิดจากการใช้ทางจำเป็น จำเลยร่วมจึงชอบที่จะไปว่ากล่าวเอาแก่โจทก์ในเรื่องนี้เป็นอีกคดีหนึ่งต่างหาก ที่ศาลชั้นต้นและศาลอุทธรณ์พิพากษาให้โจทก์เสียค่าทดแทนการใช้ทางจำเป็น (ทางพิพาท) ของโจทก์ให้แก่จำเลยร่วมเจ้าของที่ดินจึงนอกประเด็นแห่งคดีไม่ชอบด้วยประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 142 2. กรณีที่ที่ดินแบ่งแยกหรือแบ่งโอนกันเป็นเหตุให้แปลงหนึ่งไม่มีทางออกไปสู่ทางสาธารณะ เจ้าของที่ดินแปลงนั้นมีสิทธิเรียกร้องเอาทางจำเป็นได้ เฉพาะบนที่ดินแปลงที่ได้แบ่งแยกหรือแบ่งโอนกันและไม่ต้องเสียค่าทดแทน ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1350 2.1 หากที่ดินแปลงเดียวกันมีการแบ่งแยกหลายครั้ง การพิจารณาเปิดทางจำเป็นจะต้องพิจารณาเฉพาะการแบ่งแยกครั้งสุดท้าย คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1136/2533 เจ้าของที่ดินที่ถูกที่ดินแปลงอื่นปิดล้อมสามารถใช้สิทธิเรียกร้องผ่านที่ดินซึ่งล้อมอยู่ไปสู่ทางสาธารณะได้ เป็นการตัดสิทธิของเจ้าของที่ดินที่ล้อมอยู่ จึงต้องแปลโดยเคร่งครัด จะแปลโดยอนุโลมหาได้ไม่ เมื่อที่ดินของโจทก์แบ่งแยกมาจากที่ดินโฉนดเลขที่ 33092 แม้ที่ดินโฉนดเลขที่ 33092 จะเคยเป็นที่ดินแปลงเดียวกับที่ดินจำเลยมาก่อนก็ตาม จะถือโดยอนุโลมว่าที่ดินโจทก์แบ่งแยกมาจากที่ดินจำเลยด้วยหาได้ไม่ โจทก์จึงมีสิทธิเรียกร้องเอาทางเดินผ่านสู่ทางสาธารณะได้เฉพาะภายในบริเวณที่ดินโฉนดเลขที่ 33092 ซึ่งเป็นที่ดินแปลงที่ที่ดินโจทก์แบ่งแยกมาเท่านั้น ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1350 จะใช้สิทธิเรียกร้องเอาทางเดินผ่านที่ดินจำเลยไปสู่ทางสาธารณะไม่ได้ 2.2 หากมีการแบ่งแยกแล้วที่ดินแปลงที่แบ่งแยกสามารถเข้าออกสู่ทางสาธารณะได้ แม้ทางที่ออกสู่ทางสาธารณะนั้นจะเป็นทางจำเป็นก็ตาม ก็จะขอเปิดทางจำเป็นอีกไม่ได้ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 607/2537 ที่ดินของโจทก์อยู่ท้ายซอยสุดของทางพิพาทถูกที่ดินแปลงอื่นล้อมอยู่จนไม่มีทางออกสู่ทางสาธารณะได้เว้นเสียแต่จะผ่านไปตามทางพิพาทเพื่อออกสู่ทางสาธารณะเพียงทางเดียว ทางพิพาทจึงเป็นทางจำเป็นตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1349 วรรคหนึ่ง แม้ที่ดินของโจทก์จะเป็นที่ดินที่ ว.ขายให้หลังจากที่ว.แยกโฉนดแบ่งขายให้ ส.ไปส่วนหนึ่งแล้วแต่ขณะที่ว. แบ่งขายที่ดินให้แก่ ส. ก็ปรากฏว่าที่ดินส่วนที่เหลือที่โจทก์ซื้อมามีทางพิพาทใช้ออกสู่ทางสาธารณะได้อยู่ก่อนแล้ว โจทก์ชอบที่จะใช้ทางพิพาทเป็นทางจำเป็นต่อไปได้ เพราะการแบ่งแยกที่ดินไม่เป็นเหตุให้ที่ดินส่วนที่เหลือออกสู่ทางสาธารณะไม่ได้ กรณีจึงไม่ต้องด้วยมาตรา 1350 2.3 หากมีการแบ่งแยกแล้วที่ดินส่วนที่แบ่งแยกมีทางภารจำยอมออกสู่ทางสาธารณะได้อยู่ก่อนแล้ว ก็ไม่สามารถขอเปิดทางจำเป็นได้ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 237/2508 ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1350 เป็นเรื่องให้เจ้าของที่ดินที่แบ่งแยกซึ่งไม่มีทางออกไปสู่ทางสาธารณะมีสิทธิเรียกร้องเอาทางเดินจากเจ้าของที่แบ่งแยกไปได้เมื่อปรากฏว่าโจทก์มีตรอกพิพาทเป็นทางภารจำยอมออกสู่ทางสาธารณะได้อยู่ก่อนแล้ว จึงนำเอามาตรา 1350 มาปรับไม่ได้ 2.4 ที่ดินที่แบ่งแยกจำต้องเรียกให้เปิดทางจำเป็นเฉพาะที่ดินที่แบ่งแยกมาด้วยกันขอให้เปิดทางจำเป็นในที่ดินของบุคคลอื่นได้ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1682/2512 เมื่อก่อนแยกโฉนดที่ดินกันที่ดินโฉนดเลขที่ 7371 ของจำเลยกับโฉนดที่ 7372 ของโจทก์ และที่ดินโฉนดอื่น ๆ รวมอยู่ในที่ดินโฉนดที่ 3604 ซึ่งเดิมเป็นของโจทก์กับบุคคลอื่น ดังนั้น แม้โจทก์จะได้เดินในที่ดินซึ่งภายหลังออกเป็นโฉนดที่ 7371 มานานเท่าใด ก็เป็นการใช้สิทธิของเจ้าของกรรมสิทธิ์มิใช่เป็นการใช้โดยปรปักษ์อันจะทำให้เกิดภารจำยอมโดยอายุความ ที่ดินของโจทก์ตกอยู่ในที่ล้อมโดยรอบ มีความจำเป็นจะต้องมีทางออกสู่ทางสาธารณะ แต่ที่โจทก์เป็นที่ที่แบ่งแยกออกมาจากโฉนดที่ 3604โจทก์มีสิทธิจะเรียกร้องเอาทางเดินจากที่ดินแปลงที่ได้แบ่งแยกได้จะเอาทางเดินจากที่ดินแปลงอื่นหาได้ไม่ 2.5 เจ้าของที่ดินแปลงที่ถูกล้อมจะเลือกทางจำเป็นบนที่ดินแปลงเดิมแปลงใดแปลงหนึ่งที่แบ่งแยกไปก็ได้ตามความจำเป็น คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 3210/2522 เดิมมีที่ดินแปลงใหญ่อยู่แปลงหนึ่งเจ้าของได้แบ่งขายและแยกโฉนดไปเรื่อย ๆ จนเหลือที่ดินแปลงเดิมคือ ที่ดินแปลงหมายเลข 6 ซึ่งเป็นของจำเลยแม้ในขณะยื่นฟ้อง พ. มารดาโจทก์ยังมีชื่อเป็นเจ้าของที่ดินแปลงหมายเลข108 และ 122 ซึ่งแบ่งแยกออกมาและอยู่ติดต่อกันแต่ที่ดินทั้งสองแปลงก็เป็นที่ดินคนละโฉนด จะถือว่าเป็นที่ดินแปลงเดียวกันไม่ได้เมื่อที่ดินแปลงหมายเลข 112 ไม่มีทางออกสู่ทางสาธารณะนอกจากผ่านที่ดินแปลงหมายเลข 108 หรือที่ดินแปลงหมายเลข 6 ซึ่งเป็นที่ดินแปลงเดิมแล้ว โจทก์ก็มีสิทธิเรียกร้องให้เปิดทางจำเป็นบนที่ดินแปลงเดิมแปลงใดแปลงหนึ่งที่แบ่งแยกไปได้ตามความจำเป็นตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1350 3 กรณีทั่ว ๆ ไป สำหรับทางจำเป็นทั้งสองประเภท 3.1 การบรรยายฟ้องในการขอเปิดทางจำเป็นอาจบรรยายรวมมากับสิทธิตามกฎหมายอย่างอื่นซึ่งมีลักษณะทำนองเดียวกันได้ไม่ถือเป็นฟ้องที่เคลือบคลุม คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2860/2530 โจทก์บรรยายฟ้องว่า ทางพิพาทนอกจากเป็นถนนสาธารณะแล้วยังเป็นทางภารจำยอมและทางจำเป็นแก่ที่ดินของโจทก์ จำเลยทำรั้วปิดกั้นทางพิพาทโดยไม่มีสิทธิตามกฎหมาย ขอให้รื้อรั้วและทำสภาพที่ดินให้เหมือนเดิม ดังนี้ ข้อหาตามฟ้องคือ จำเลยปิดกั้นทางพิพาทโดยจำเลยไม่มีสิทธิตามกฎหมายและคำขอบังคับคือ ให้จำเลยรื้อรั้วและทำสภาพที่ดินให้เหมือนเดิมส่วนข้อความที่ว่าทางพิพาทเป็นถนนสาธารณะ เป็นทางภารจำยอม และเป็นทางจำเป็นเป็นเพียงข้ออ้างที่อาศัยเป็นหลักแห่งข้อหาเท่านั้นซึ่งเป็นเรื่องที่ศาลจะต้องพิจารณาต่อไปว่าความจริงเป็นอย่างไรคำบรรยายฟ้องของโจทก์ดังกล่าวจึงเป็นการบรรยายโดยแจ้งชัดเท่าที่โจทก์จะกระทำได้ตามข้อเท็จจริงที่ปรากฏตามนัยแห่งประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 172 ฟ้องโจทก์จึงไม่เคลือบคลุม 3.2 เจ้าของที่ดินที่ทางจำเป็นผ่านอาจขอให้เปลี่ยนย้ายทางจำเป็นได้ ถ้าไม่ทำให้ผู้มีสิทธิจะผ่านทางต้องเสียความสะดวกในการออกสู่ทางสาธารณะ (คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1049/2513) 4. การได้สิทธิในการขอเปิดทางจำเป็นนั้น จำเป็นต้องจดทะเบียนหรือไม่ ตามคำพิพากษาของศาลฎีกาได้วินิจฉัยไว้ทั้งสองแนว คือ 4.1 ศาลฎีกาได้วินิจฉัยให้จดทะเบียนทางจำเป็น คือ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 991/2536 4.2 ศาลฎีกาเห็นว่าเมื่อทางพิพาทเป็นทางจำเป็นแล้วโจทก์ย่อมมีสิทธิใช้ทางดังกล่าวโดยอำนาจของกฎหมาย ไม่จำเป็นต้องจดทะเบียนอีก คือ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2454/2536 รวมทั้งคำพิพากษาศาลฎีกาที่หมายเหตุนี้ด้วย โจทก์ทั้งสิบในคดีนี้ได้ขอให้เปิดทางจำเป็นและจดทะเบียนภารจำยอมทางจำเป็นมีแง่พิจารณาว่าคำขอท้ายฟ้องของโจทก์จะขัดกับคำบรรยายฟ้องหรือไม่ กล่าวคือบรรยายฟ้องว่าเป็นทางจำเป็นแต่ให้จดทะเบียนภารจำยอม แต่เมื่อพิจารณาตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1387 ซึ่งบัญญัติว่า "อสังหาริมทรัพย์อาจต้องตกอยู่ในภารจำยอมอันเป็นเหตุให้เจ้าของต้องยอมรับกรรมบางอย่างซึ่งกระทบถึงทรัพย์สินของตน หรือต้องงดเว้นการใช้สิทธิบางอย่างอันมีอยู่ในกรรมสิทธิ์ทรัพย์สินนั้นเพื่อประโยชน์แก่อสังหาริมทรัพย์อื่น" จากบทบัญญัติดังกล่าวจะเห็นได้ว่าทางจำเป็นก็เป็นภารจำยอมอย่างหนึ่ง กล่าวคือเจ้าของอสังหาริมทรัพย์ที่ถูกทางจำเป็นผ่านจะต้องยอมรับกรรมบางอย่างคือ ยอมให้เจ้าของที่ดินที่ถูกล้อมรอบอยู่ใช้ทางจำเป็นผ่านอสังหาริมทรัพย์ของตน ดังนั้นที่โจทก์ทั้งสิบฟ้องขอให้จำเลยทั้งสี่จดทะเบียนภารจำยอมทางจำเป็นให้นั้น จึงเป็นคำขอท้ายฟ้องที่สอดคล้องกับคำฟ้อง อย่างไรก็ตามคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 991/2536 ได้วินิจฉัยไว้ตอนหนึ่งว่าเมื่อทางพิพาทเป็นทางจำเป็นแล้วจึงไม่จำเป็นต้องวินิจฉัยอีกว่าทางพิพาทเป็นภารจำยอม ซึ่งเมื่อพิจารณาตามบทบัญญัติมาตรา 1387 ดังกล่าวแล้วจะเห็นได้ชัดว่าทางจำเป็นก็คือภารจำยอมอีกประการหนึ่งดังนั้นเมื่อทางจำเป็นเป็นทางภารจำยอมแล้วโจทก์ทั้งสิบซึ่งเป็นเจ้าของที่ดินที่ถูกล้อมรอบย่อมจะฟ้องขอบังคับให้จำเลยทั้งสี่ซึ่งเป็นเจ้าของที่ดินที่ล้อมรอบอยู่เปิดทางจำเป็นและจดทะเบียนภารจำยอมทางจำเป็นได้ การที่ศาลฎีกาวินิจฉัยว่าไม่จำต้องจดทะเบียนอีกนั้น มีข้อสังเกตุว่าจะมิชอบด้วยมาตรา 1299 วรรคสองหรือไม่ และปัญหาที่ตามมาก็คือ หากเจ้าของที่ดินที่มีทางจำเป็นผ่าน ได้ขายที่ดินให้แก่บุคคลภายนอกไป หากบุคคลภายนอกนั้นไม่ยอมรับรู้สิทธิทางจำเป็นเนื่องจากทางทะเบียนไม่ปรากฏหลักฐานในการจดทะเบียนไว้ เจ้าของที่ดินที่ถูกล้อมจะต้องมาฟ้องร้องเป็นคดีใหม่อีก และหากเป็นกรณีตามมาตรา 1349 ซึ่งเจ้าของที่ดินที่ถูกล้อมต้องเสียค่าทดแทน หากเจ้าของที่ดินคนใหม่ฟ้องแย้งเรียกค่าทดแทนมาอีกเนื่องจากไม่ทราบว่ามีการจ่ายไปแล้วเช่นนี้ จะเห็นได้ว่าการที่ไม่จดทะเบียนทางจำเป็นให้นั้น สร้างปัญหาในทางปฏิบัติมาก น่าจะถือได้ว่าเป็นการขว้างงูไม่พ้นคอก็เป็นได้ ศิริชัย วัฒนโยธินคำพิพากษา: คดีทั้งสิบสำนวนนี้ ศาลชั้นต้นรวมพิจารณาและพิพากษาเข้าด้วยกันโจทก์ทั้งสิบสำนวนฟ้องและแก้ไขคำฟ้องเป็นใจความอย่างเดียวกันว่า เดิมที่ดินของโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 กับที่ดินของจำเลยทั้งสี่เป็นที่ดินแปลงเดียวกัน คือที่ดินโฉนดเลขที่ 6351 เลขที่ดิน 33 เนื้อที่33 ไร่ 3 งาน 4 ตารางวา ซึ่งนางบุญเหลือ มะโนรมย์เป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์ ที่ดินของโจทก์ที่ 7 เป็นส่วนหนึ่งของที่ดินโฉนดเลขที่6346 เลขที่ดิน 28 ซึ่งนางเปลว ชุมรักษา เป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์และที่ดินของโจทก์ที่ 8 ถึงที่ 10 เป็นส่วนหนึ่งของที่ดินโฉนดเลขที่6347 เลขที่ดิน 27 ซึ่งนางพุ่ม ภู่กัน เป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์ต่อมาเมื่อประมาณปี 2501 คณะกรรมการกองสวัสดิการสงเคราะห์ได้รับความยินยอมจากนางบุญเหลือ นางเปลวและนางพุ่มให้นำที่ดินโฉนดเลขที่ 6351, 6346 และ 6347 ไปจัดสรรที่ดินเป็นแปลง ๆเพื่อแบ่งขายให้แก่ข้าราชการและบุคคลทั่วไป คณะกรรมการได้ทำถนนภายในที่ดินจัดสรรกว้างประมาณ 5 เมตร เพื่อให้ผู้ซื้อที่ดินใช้เป็นทางออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ที่ดินของโจทก์ที่ 1 ที่ 2 และที่ 7 ติดกับถนนภายในที่ดินจัดสรรสาย 1 ที่ดินของโจทก์ที่ 3 และที่ 8 ติดกับถนนสาย 2 ที่ดินของโจทก์ที่ 4 และที่ 9 ติดกับถนนสาย 3 ที่ดินของโจทก์ที่ 5 ที่ 6 และที่ 10 ติดกับถนนสาย 4 ขณะนั้นทางราชการวางแนวถนนพุทธมณฑลสาย 4 ไว้เป็นแนวกว้าง 120 เมตร โดยทางราชการจะทำถนนกว้าง 40 เมตร ส่วนที่เหลือจะใช้ปลูกสร้างอาคารสงเคราะห์ริมถนน 2 ข้าง ข้างละ 40 เมตร แต่คณะกรรมการจัดซื้อที่ดินสร้างพุทธมณฑลเห็นว่าควรลดความกว้างของถนนพุทธมณฑลสาย 4 เหลือเพียง50 เมตร ที่ดินซึ่งกันไว้ส่วนที่เหลือให้คืนแก่เจ้าของเดิม ได้แก่ที่ดินโฉนดเลขที่ 6351 รวม 7 ไร่เศษต่อมาเจ้าของที่ดินขายที่ดินจำนวน 7 ไร่เศษให้แก่จำเลยที่ 4 หลังจากนั้นจำเลยที่ 4 นำที่ดินแปลงนี้ไปแบ่งเป็นแปลงเล็ก ๆ แล้วโอนกรรมสิทธิ์ให้แก่จำเลยที่ 1ถึงที่ 3 ต่อมาเมื่อประมาณปลายปี 2528 จำเลยทั้งสี่ได้ร่วมกันสร้างรั้วคอนกรีตปิดกั้นที่ดินของโจทก์ทั้งสิบในที่ดินจัดสรรของคณะกรรมการกองสวัสดิการสงเคราะห์ทั้งหมดยาวตลอดแนวของที่ดินตามแนวเส้นสีเหลืองในแผนที่สังเขป ทำให้ที่ดินของโจทก์ทั้งสิบถูกปิดล้อมไม่สามารถออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ได้ เป็นเหตุให้โจทก์ทั้งสิบได้รับความเสียหาย จำต้องขอให้เปิดทางจำเป็นผ่านที่ดินของจำเลยทั้งสี่ตลอดแนวไปสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 โดยโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6ไม่ต้องเสียค่าทดแทนโจทก์ทั้งสิบได้ขอให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นแล้วจำเลยทั้งสี่เพิกเฉย ขอให้บังคับจำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นกว้าง5 เมตร โดยตลอดทางจำเป็นจนกระทั่งออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ตามแผนที่สังเขป โดยให้จำเลยทั้งสี่ไปจดทะเบียนภารจำยอมเปิดทางจำเป็นให้แก่โจทก์ทั้งสิบต่อเจ้าพนักงานที่ดินจังหวัดนครปฐมหากจำเลยทั้งสี่ไม่ยอมไปจดทะเบียนภารจำยอมเปิดทางจำเป็นให้ถือเอาคำพิพากษาเป็นการแสดงเจตนาของจำเลยทั้งสี่จำเลยทั้งสิบสำนวนให้การเป็นใจความว่า เดิมที่ดินภายในบริเวณจุด ก ข ค ง ตามแผนที่สังเขปเป็นที่ดินแปลงเดียวกับที่ดินจัดสรรของคณะกรรมการกองสวัสดิการสงเคราะห์ คณะกรรมการจัดสรรที่ดินได้จัดทำถนนสาธารณะกว้างประมาณ 8 เมตร อยู่ทางด้านทิศเหนือของแผนที่สังเขปเอกสารท้ายฟ้อง ตรงบริเวณแนวจุด ข ค ลึกจากถนนพุทธมณฑลสาย 4 เข้าไปในที่ดินจัดสรรไม่น้อยกว่า 1 กิโลเมตรรถยนต์แล่นผ่านเข้าออกได้สะดวก โจทก์ทั้งสิบซื้อที่ดินจากการจัดสรรย่อมมีสิทธิที่จะผ่านถนนดังกล่าวไปออกถนนพุทธมณฑลสาย 4 ได้อยู่แล้วดังนั้นที่ดินของจำเลยทั้งสี่จึงมิได้ไปปิดล้อมที่ดินของโจทก์ทั้งสิบแต่อย่างใด โจทก์ทั้งสิบไม่มีสิทธิขอให้เปิดทางจำเป็นผ่านที่ดินของจำเลยทั้งสี่ไม่ว่าจะเสียค่าทดแทนหรือไม่ ขอให้ยกฟ้องศาลชั้นต้นพิจารณาแล้ว พิพากษาให้จำเลยที่ 1 ถึงที่ 3 เปิดทางจำเป็นแก่โจทก์ที่ 1 ที่ 2 และที่ 7 กว้าง 4 เมตร ตลอดทางจนกระทั่งออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ตามลูกศรสีแดงภายในเส้นสีแดงแผนที่สังเขปท้ายฟ้อง โดยเริ่มจากจุดกากบาทสีแดงผ่านที่ดินจำเลยที่ 1โฉนดเลขที่ 6351 แปลงที่ 1 ผ่านรั้วคอนกรีตที่จำเลยที่ 1 ถึงที่ 3ร่วมกันสร้าง โดยให้จำเลยที่ 1 ถึงที่ 3 ร่วมกันรื้อรั้วออกตามแนวเส้นคู่สีแดงผ่านรั้วดังกล่าว ผ่านที่ดินจำเลยที่ 3 โฉนดเลขที่52982 แปลงที่ 2 ผ่านที่ดินจำเลยที่ 2 โฉนดเลขที่ 52979 ถึง52981 แปลงที่ 3 ถึงที่ 5 ผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่ 52977ถึง 52978 แปลงที่ 6 และที่ 7 และผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่6351 แปลงสุดท้าย โดยให้จำเลยที่ 1 ถึงที่ 3 จดทะเบียนภารจำยอมหากไม่ไปให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนา ให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 เปิดทางจำเป็นกว้าง 4 เมตร ตลอดทางจำเป็นแก่โจทก์ที่ 3และที่ 8 จนกระทั่งออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ตามลูกศร สีแดงภายในเส้นคู่สีแดงแผนที่สังเขปท้ายฟ้อง โดยเริ่มตรงจุดกากบาทสีแดงผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่ 6351 แปลงที่ 1 ผ่านรั้วคอนกรีตที่จำเลยที่ 1 และที่ 4 ร่วมกันสร้างโดยให้จำเลยที่ 1 และที่ 4ร่วมกันรื้อรั้วตามแนวเส้นคู่สีแดงที่ผ่านรั้วดังกล่าวผ่านที่ดินจำเลยที่ 4 โฉนดเลขที่ 52948, 49114 แปลงที่ 2 และที่ 3ผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่ 6351 เป็นแปลงสุดท้าย โดยให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 ไปจดทะเบียนภารจำยอมหากไม่ไปให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนาให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 เปิดทางจำเป็นกว้าง4 เมตร แก่โจทก์ที่ 4 และที่ 9 ตลอดทางจำเป็นจนกระทั่งออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ตามลูกศรสีแดง ภายในเส้นคู่สีแดงแผนที่สังเขปท้ายฟ้อง โดยเริ่มตรงจุดกากบาทสีแดงผ่านที่ดินจำเลยที่ 1โฉนดเลขที่ 6351 แปลงที่ 1 ผ่านรั้วคอนกรีตที่จำเลยที่ 1 และที่ 4ร่วมกันสร้างโดยให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 ร่วมกันรื้อรั้วออกตามแนวเส้นคู่สีแดงที่ผ่านรั้วคอนกรีตดังกล่าว ผ่านที่ดินจำเลยที่ 4โฉนดเลขที่ 49112 ผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่ 6351 แปลงที่ 1เป็นแปลงสุดท้าย โดยให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 จดทะเบียนภารจำยอมเปิดทางจำเป็นหากไม่ไปให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนา ให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 เปิดทางจำเป็นกว้าง 4 เมตรแก่โจทก์ที่ 5 ที่ 6และที่ 10 ตลอดทางจำเป็นจนกระทั่งออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ตามลูกศรสีแดง ภายในเส้นคู่สีแดงแผนที่สังเขปท้ายฟ้อง โดยเริ่มตรงจุดกากบาทสีแดงผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่ 6351 ผ่านรั้วคอนกรีตที่จำเลยที่ 1 และที่ 4 ร่วมกันสร้างโดยให้จำเลยที่ 1 และที่ 4ร่วมกันรื้อรั้วออกตามแนวเส้นคู่สีแดงที่ผ่านรั้วดังกล่าวผ่านที่ดินจำเลยที่ 4 โฉนดเลขที่ 45371 และผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่6351 เป็นแปลงสุดท้าย โดยให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 จดทะเบียนภารจำยอม หากไม่ไปให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนาจำเลยทั้งสี่อุทธรณ์ศาลอุทธรณ์พิพากษายืนจำเลยทั้งสี่ฎีกาศาลฎีกาวินิจฉัยว่า "มีปัญหาวินิจฉัยตามฎีกาของจำเลยทั้งสี่ข้อแรกว่า ที่ดินของจำเลยทั้งสี่ได้ปิดล้อมที่ดินของโจทก์ทั้งสิบจนไม่สามารถออกสู่ถนนสาธารณะหรือไม่ฝ่ายโจทก์ทั้งสืบนำสืบว่าที่ดินของโจทก์ทั้งสิบอยู่ติดถนนสาธารณะกว้างประมาณ 5 เมตร ซึ่งถนนดังกล่าวคณะกรรมการจัดสรรได้สร้างขึ้นเพื่อใช้เป็นทางออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 การที่จำเลยทั้งสี่ก่อรั้วคอนกรีตด้านหลังอาคารพาณิชย์ตลอดแนว เป็นการปิดกั้นทำให้โจทก์ทั้งสิบไม่สามารถออกไปสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ซึ่งเป็นทางสาธารณะได้ฝ่ายจำเลยทั้งสี่นำสืบว่าโจทก์ทั้งสิบสามารถที่จะใช้เส้นทางออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ได้โดยไปตามถนนในเส้นสีแดงตามเอกสารหมาย ป.จ.1(ศาลจังหวัดแพร่) ไปทะลุผ่านในเส้นสีแดงหมายเลข 1 บริเวณจุด ค งซึ่งอยู่ทางด้านทิศเหนือของที่ดินจำเลยทั้งสี่ ที่ดินของจำเลยทั้งสี่มิได้ปิดล้อมที่ดินของโจทก์ทั้งสิบแต่อย่างใด เกี่ยวกับเรื่องถนนสาธารณะในที่ดินจัดสรรและถนนในเส้นสีแดงหมายเลข 1บริเวณจุด ค ง ตามที่จำเลยทั้งสี่กล่าวอ้างว่าโจทก์ทั้งสิบสามารถใช้เป็นทางออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ได้นั้น ศาลชั้นต้นออกไปเผชิญสืบที่พิพาทและได้บันทึกรายละเอียดเกี่ยวกับสภาพถนนสาธารณะในที่ดินจัดสรรไว้ในรายงานกระบวนพิจารณาฉบับลงวันที่ 17 พฤศจิกายน 2533ว่า บริเวณที่พิพาทมีถนนสาธารณะภายในที่ดินจัดสรร 4 สาย สายที่ 1ศาลไม่สามารถเดินเข้าไปดูได้เพราะที่ดินด้านหลังอาคารพาณิชย์มีสภาพเป็นป่าต้นอ้อ มีต้นมะขามเทศ ปลูกอยู่ โจทก์ทั้งสิบและจำเลยทั้งสี่รับว่าถนนสาธารณะภายในที่ดินจัดสรรทั้งสี่สายนั้นถนนสายที่ 2 เป็นถนนลูกรังที่ดีที่สุด ส่วนถนนอีก 3 สาย มีสภาพเป็นคันดินไม่เป็นถนนอีกแล้ว โดยเฉพาะถนนสายที่ 3 เมื่อดูแล้วเป็นแนวคันดินที่มีพงหญ้ากว้างประมาณ 5 เมตร ไม่มีสภาพเป็นถนนรถยนต์แล่นเข้าออกไม่ได้ สุดถนนด้านทิศใต้ไปทางที่ดินของโจทก์ที่ 7ไม่มีสภาพเป็นถนนแต่เป็นคันดินรถยนต์แล่นเข้าออกไม่ได้และไม่สามารถใช้รถยนต์ไปออกที่เส้นทางหมายเลข 1 ได้ เมื่อพิจารณาพยานหลักฐานของโจทก์ทั้งสิบที่นำสืบฟังประกอบกับรายงานกระบวนพิจารณาของศาลชั้นต้นซึ่งบันทึกรายละเอียดเกี่ยวกับสภาพบริเวณที่พิพาทแล้วเห็นว่า ถนนสาธารณะทั้งสี่สายภายในที่ดินจัดสรรซึ่งที่ดินของโจทก์ทั้งสิบตั้งอยู่นั้นไม่สามารถที่จะออกไปสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4ทางด้านทิศตะวันตกได้ เพราะติดอาคารพาณิชย์และรั้วคอนกรีตที่จำเลยทั้งสี่สร้างปิดล้อมไว้ และไม่สามารถไปทางทิศตะวันออกเลี้ยวซ้ายขึ้นไปทางทิศเหนือเพื่อออกสู่เส้นทางหมายเลข 1 บริเวณจุด ค งได้เช่นกัน เพราะถนนสาธารณะภายในที่ดินจัดสรรแต่ละสายกลายเป็นคันดินมีพงหญ้าขึ้นไม่มีสภาพเป็นถนนอีกต่อไป พยานหลักฐานของโจทก์ทั้งสิบจึงมีน้ำหนักน่ารับฟังมากกว่าพยานหลักฐานของจำเลยทั้งสี่ข้อเท็จจริงฟังได้ว่า ที่ดินของจำเลยทั้งสี่ได้ปิดล้อมที่ดินของโจทก์ทั้งสิบจนไม่สามารถออกสู่ถนนสาธารณะได้ เนื่องจากเดิมที่ดินของโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 กับที่ดินของจำเลยทั้งสี่เป็นที่ดินแปลงเดียวกันเมื่อแบ่งแยกแล้วที่ดินของโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 ไม่มีทางออกไปสู่ทางสาธารณะได้ โจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 จึงมีสิทธิขอให้เปิดทางจำเป็นได้โดยไม่ต้องเสียค่าตอบแทน ตามบทบัญญัติประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1350 ส่วนที่ดินของโจทก์ที่ 7ถึงที่ 10 มีที่ดินของจำเลยทั้งสี่ล้อมอยู่จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้ โจทก์ที่ 7 ถึงที่ 10 มีสิทธิขอให้เปิดทางจำเป็น ได้ตามบทบัญญัติประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1349 ฎีกาของจำเลยทั้งสี่ข้อนี้ฟังไม่ขึ้นปัญหาข้อต่อไปตามที่จำเลยทั้งสี่ฎีกาว่า การที่ศาลอุทธรณ์ไม่รับวินิจฉัยอุทธรณ์ของจำเลยทั้งสี่ในข้อที่ว่า ศาลชั้นต้นพิพากษาให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นถึง 4 สาย ทำให้จำเลยทั้งสี่ได้รับความเสียหาย ควรให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นเพียงสายเดียวคือทางสายที่ 2 โดยอ้างว่าจำเลยทั้งสี่มิได้ยกขึ้นว่ากันมาแล้วในศาลชั้นต้นตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 225 เป็นการไม่ชอบนั้น เห็นว่ากรณีนี้เป็นการรวมพิจารณาคดีซึ่งโจทก์ทั้งสิบต่างใช้สิทธิฟ้องจำเลยทั้งสี่มารวม 10 สำนวน และจำเลยทั้งสี่ในแต่ละสำนวนได้ให้การปฏิเสธแล้วว่าโจทก์ทั้งสิบมีทางออกสู่ถนนสาธารณะได้ ที่โจทก์ทั้งสิบขอมานั้นไม่ใช่ทางจำเป็น เช่นนี้ย่อมถือได้ว่าจำเลยทั้งสี่ได้ยกขึ้นเป็นข้อต่อสู้แล้ว การที่ศาลอุทธรณ์ไม่รับวินิจฉัยอุทธรณ์ของจำเลยทั้งสี่จึงไม่ชอบ ศาลฎีกาเห็นสมควรวินิจฉัยอุทธรณ์ของจำเลยทั้งสี่ดังกล่าวโดยไม่ต้องย้อนสำนวนไปให้ศาลอุทธรณ์วินิจฉัยอีก ที่จำเลยทั้งสี่อุทธรณ์ว่าควรให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นเพียงสายเดียวคือสายที่ 2 นั้นเห็นว่า โจทก์ทั้งสิบต่างใช้สิทธิฟ้องขอให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นในแต่ละสำนวน มิได้ขอรวมกันมา ที่ศาลชั้นต้นสั่งให้รวมพิจารณาและพิพากษาเข้าด้วยกันก็เพื่อความสะดวกในการพิจารณาเท่านั้นเมื่อข้อเท็จจริงฟังได้ว่าที่ดินของโจทก์ทั้งสิบในแต่ละสำนวนถูกที่ดินของจำเลยทั้งสี่ล้อมอยู่จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้ศาลย่อมมีอำนาจพิพากษาให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นให้แก่โจทก์ทั้งสิบในแต่ละสำนวนตามความจำเป็นได้ ที่ศาลล่างทั้งสองให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็น 4 สาย ให้แก่โจทก์ทั้งสิบนั้นชอบแล้ว ฎีกาของจำเลยทั้งสี่ข้อนี้ฟังไม่ขึ้นเช่นกันอนึ่ง ที่ศาลล่างทั้งสองศาลพิพากษาให้จำเลยทั้งสี่จดทะเบียนภารจำยอมเปิดทางจำเป็นในที่ดินโฉนดเลขที่ 6351, 52982, 52979,52980, 52981, 52977,52978, 52948, 49114, 49112 และ 45371หากไม่ไปให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนานั้น เห็นว่าเมื่อฟังว่าที่ดินของโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 กับจำเลยทั้งสี่เป็นที่ดินแปลงเดียวกันเมื่อแบ่งแยกแล้วที่ดินของโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6ไม่มีทางออกสู่ทางสาธารณะ โจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 จึงใช้สิทธิขอให้เปิดทางจำเป็นได้ตามบทบัญญัติประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1350ส่วนที่ดินของโจทก์ที่ 7 ถึงที่ 10 ถูกที่ดินของจำเลยทั้งสี่ปิดล้อมจนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้ โจทก์ที่ 7 ถึงที่ 10 มีสิทธิขอให้เปิดทางจำเป็นได้ตามบทบัญญัติประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1349 โดยไม่จำเป็นต้องจดทะเบียนอีก คำพิพากษาศาลล่างทั้งสองในส่วนนี้จึงไม่ชอบศาลฎีกาเห็นสมควรแก้ไขให้ถูกต้อง"พิพากษาแก้เป็นว่า ให้ยกคำขอที่ให้จำเลยทั้งสี่ไปจดทะเบียนภารจำยอมเปิดทางจำเป็นให้แก่โจทก์ทั้งสิบ นอกจากที่แก้คงให้เป็นไปตามคำพิพากษาศาลอุทธรณ์ ดูฉบับย่อฎีกาตัดสินเกี่ยวกับปัญหาข้อกฎหมายคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1773 - 1782/2538นาย กิตติศักดิ์ สพโชคชัย กับพวกโจทก์นางสาว สุลิณี ตั้ง สิน กับพวกจำเลย ป.พ.พ. ม. 1349, ม. 1350ที่ดินของจำเลยทั้งสี่ปิดล้อมที่ดินของโจทก์ทั้งสิบจนไม่สามารถออกสู่ถนนสาธารณะได้ เมื่อเดิมที่ดินของโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6กับที่ดินของจำเลยทั้งสี่เป็นที่ดินแปลงเดียวกัน เมื่อแบ่งแยกแล้วที่ดินของโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 ไม่สามารถออกไปสู่ทางสาธารณะได้โจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 จึงมีสิทธิขอให้เปิดทางจำเป็นได้ โดยไม่ต้องเสียค่าตอบแทน ส่วนที่ดินของโจทก์ที่ 7 ถึงที่ 10 มีที่ดินของจำเลยทั้งสี่ล้อมอยู่จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้โจทก์ที่ 7 ถึงที่ 10จึงมีสิทธิขอให้เปิดทางจำเป็นได้ และการที่ศาลสั่งให้รวมพิจารณาและพิพากษาเข้าด้วยกันก็เพื่อความสะดวกในการพิจารณาเท่านั้นเมื่อข้อเท็จจริงฟังได้ว่าที่ดินของโจทก์ทั้งสิบในแต่ละสำนวนถูกที่ดินของจำเลยทั้งสี่ล้อมอยู่จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้ศาลย่อมมีอำนาจพิพากษาให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นให้แก่โจทก์ทั้งสิบในแต่ละสำนวนตามความจำเป็นได้คดีทั้งสิบสำนวนนี้ ศาลชั้นต้นรวมพิจารณาและพิพากษาเข้าด้วยกันโจทก์ทั้งสิบสำนวนฟ้องและแก้ไขคำฟ้องเป็นใจความอย่างเดียวกันว่า เดิมที่ดินของโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 กับที่ดินของจำเลยทั้งสี่เป็นที่ดินแปลงเดียวกัน คือที่ดินโฉนดเลขที่ 6351 เลขที่ดิน 33 เนื้อที่33 ไร่ 3 งาน 4 ตารางวา ซึ่งนางบุญเหลือ มะโนรมย์เป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์ ที่ดินของโจทก์ที่ 7 เป็นส่วนหนึ่งของที่ดินโฉนดเลขที่6346 เลขที่ดิน 28 ซึ่งนางเปลว ชุมรักษา เป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์และที่ดินของโจทก์ที่ 8 ถึงที่ 10 เป็นส่วนหนึ่งของที่ดินโฉนดเลขที่6347 เลขที่ดิน 27 ซึ่งนางพุ่ม ภู่กัน เป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์ต่อมาเมื่อประมาณปี 2501 คณะกรรมการกองสวัสดิการสงเคราะห์ได้รับความยินยอมจากนางบุญเหลือ นางเปลวและนางพุ่มให้นำที่ดินโฉนดเลขที่ 6351, 6346 และ 6347 ไปจัดสรรที่ดินเป็นแปลง ๆเพื่อแบ่งขายให้แก่ข้าราชการและบุคคลทั่วไป คณะกรรมการได้ทำถนนภายในที่ดินจัดสรรกว้างประมาณ 5 เมตร เพื่อให้ผู้ซื้อที่ดินใช้เป็นทางออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ที่ดินของโจทก์ที่ 1 ที่ 2 และที่ 7 ติดกับถนนภายในที่ดินจัดสรรสาย 1 ที่ดินของโจทก์ที่ 3 และที่ 8 ติดกับถนนสาย 2 ที่ดินของโจทก์ที่ 4 และที่ 9 ติดกับถนนสาย 3 ที่ดินของโจทก์ที่ 5 ที่ 6 และที่ 10 ติดกับถนนสาย 4 ขณะนั้นทางราชการวางแนวถนนพุทธมณฑลสาย 4 ไว้เป็นแนวกว้าง 120 เมตร โดยทางราชการจะทำถนนกว้าง 40 เมตร ส่วนที่เหลือจะใช้ปลูกสร้างอาคารสงเคราะห์ริมถนน 2 ข้าง ข้างละ 40 เมตร แต่คณะกรรมการจัดซื้อที่ดินสร้างพุทธมณฑลเห็นว่าควรลดความกว้างของถนนพุทธมณฑลสาย 4 เหลือเพียง50 เมตร ที่ดินซึ่งกันไว้ส่วนที่เหลือให้คืนแก่เจ้าของเดิม ได้แก่ที่ดินโฉนดเลขที่ 6351 รวม 7 ไร่เศษต่อมาเจ้าของที่ดินขายที่ดินจำนวน 7 ไร่เศษให้แก่จำเลยที่ 4 หลังจากนั้นจำเลยที่ 4 นำที่ดินแปลงนี้ไปแบ่งเป็นแปลงเล็ก ๆ แล้วโอนกรรมสิทธิ์ให้แก่จำเลยที่ 1ถึงที่ 3 ต่อมาเมื่อประมาณปลายปี 2528 จำเลยทั้งสี่ได้ร่วมกันสร้างรั้วคอนกรีตปิดกั้นที่ดินของโจทก์ทั้งสิบในที่ดินจัดสรรของคณะกรรมการกองสวัสดิการสงเคราะห์ทั้งหมดยาวตลอดแนวของที่ดินตามแนวเส้นสีเหลืองในแผนที่สังเขป ทำให้ที่ดินของโจทก์ทั้งสิบถูกปิดล้อมไม่สามารถออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ได้ เป็นเหตุให้โจทก์ทั้งสิบได้รับความเสียหาย จำต้องขอให้เปิดทางจำเป็นผ่านที่ดินของจำเลยทั้งสี่ตลอดแนวไปสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 โดยโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6ไม่ต้องเสียค่าทดแทนโจทก์ทั้งสิบได้ขอให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นแล้วจำเลยทั้งสี่เพิกเฉย ขอให้บังคับจำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นกว้าง5 เมตร โดยตลอดทางจำเป็นจนกระทั่งออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ตามแผนที่สังเขป โดยให้จำเลยทั้งสี่ไปจดทะเบียนภารจำยอมเปิดทางจำเป็นให้แก่โจทก์ทั้งสิบต่อเจ้าพนักงานที่ดินจังหวัดนครปฐมหากจำเลยทั้งสี่ไม่ยอมไปจดทะเบียนภารจำยอมเปิดทางจำเป็นให้ถือเอาคำพิพากษาเป็นการแสดงเจตนาของจำเลยทั้งสี่จำเลยทั้งสิบสำนวนให้การเป็นใจความว่า เดิมที่ดินภายในบริเวณจุด ก ข ค ง ตามแผนที่สังเขปเป็นที่ดินแปลงเดียวกับที่ดินจัดสรรของคณะกรรมการกองสวัสดิการสงเคราะห์ คณะกรรมการจัดสรรที่ดินได้จัดทำถนนสาธารณะกว้างประมาณ 8 เมตร อยู่ทางด้านทิศเหนือของแผนที่สังเขปเอกสารท้ายฟ้อง ตรงบริเวณแนวจุด ข ค ลึกจากถนนพุทธมณฑลสาย 4 เข้าไปในที่ดินจัดสรรไม่น้อยกว่า 1 กิโลเมตรรถยนต์แล่นผ่านเข้าออกได้สะดวก โจทก์ทั้งสิบซื้อที่ดินจากการจัดสรรย่อมมีสิทธิที่จะผ่านถนนดังกล่าวไปออกถนนพุทธมณฑลสาย 4 ได้อยู่แล้วดังนั้นที่ดินของจำเลยทั้งสี่จึงมิได้ไปปิดล้อมที่ดินของโจทก์ทั้งสิบแต่อย่างใด โจทก์ทั้งสิบไม่มีสิทธิขอให้เปิดทางจำเป็นผ่านที่ดินของจำเลยทั้งสี่ไม่ว่าจะเสียค่าทดแทนหรือไม่ ขอให้ยกฟ้องศาลชั้นต้นพิจารณาแล้ว พิพากษาให้จำเลยที่ 1 ถึงที่ 3 เปิดทางจำเป็นแก่โจทก์ที่ 1 ที่ 2 และที่ 7 กว้าง 4 เมตร ตลอดทางจนกระทั่งออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ตามลูกศรสีแดงภายในเส้นสีแดงแผนที่สังเขปท้ายฟ้อง โดยเริ่มจากจุดกากบาทสีแดงผ่านที่ดินจำเลยที่ 1โฉนดเลขที่ 6351 แปลงที่ 1 ผ่านรั้วคอนกรีตที่จำเลยที่ 1 ถึงที่ 3ร่วมกันสร้าง โดยให้จำเลยที่ 1 ถึงที่ 3 ร่วมกันรื้อรั้วออกตามแนวเส้นคู่สีแดงผ่านรั้วดังกล่าว ผ่านที่ดินจำเลยที่ 3 โฉนดเลขที่52982 แปลงที่ 2 ผ่านที่ดินจำเลยที่ 2 โฉนดเลขที่ 52979 ถึง52981 แปลงที่ 3 ถึงที่ 5 ผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่ 52977ถึง 52978 แปลงที่ 6 และที่ 7 และผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่6351 แปลงสุดท้าย โดยให้จำเลยที่ 1 ถึงที่ 3 จดทะเบียนภารจำยอมหากไม่ไปให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนา ให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 เปิดทางจำเป็นกว้าง 4 เมตร ตลอดทางจำเป็นแก่โจทก์ที่ 3และที่ 8 จนกระทั่งออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ตามลูกศร สีแดงภายในเส้นคู่สีแดงแผนที่สังเขปท้ายฟ้อง โดยเริ่มตรงจุดกากบาทสีแดงผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่ 6351 แปลงที่ 1 ผ่านรั้วคอนกรีตที่จำเลยที่ 1 และที่ 4 ร่วมกันสร้างโดยให้จำเลยที่ 1 และที่ 4ร่วมกันรื้อรั้วตามแนวเส้นคู่สีแดงที่ผ่านรั้วดังกล่าวผ่านที่ดินจำเลยที่ 4 โฉนดเลขที่ 52948, 49114 แปลงที่ 2 และที่ 3ผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่ 6351 เป็นแปลงสุดท้าย โดยให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 ไปจดทะเบียนภารจำยอมหากไม่ไปให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนาให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 เปิดทางจำเป็นกว้าง4 เมตร แก่โจทก์ที่ 4 และที่ 9 ตลอดทางจำเป็นจนกระทั่งออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ตามลูกศรสีแดง ภายในเส้นคู่สีแดงแผนที่สังเขปท้ายฟ้อง โดยเริ่มตรงจุดกากบาทสีแดงผ่านที่ดินจำเลยที่ 1โฉนดเลขที่ 6351 แปลงที่ 1 ผ่านรั้วคอนกรีตที่จำเลยที่ 1 และที่ 4ร่วมกันสร้างโดยให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 ร่วมกันรื้อรั้วออกตามแนวเส้นคู่สีแดงที่ผ่านรั้วคอนกรีตดังกล่าว ผ่านที่ดินจำเลยที่ 4โฉนดเลขที่ 49112 ผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่ 6351 แปลงที่ 1เป็นแปลงสุดท้าย โดยให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 จดทะเบียนภารจำยอมเปิดทางจำเป็นหากไม่ไปให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนา ให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 เปิดทางจำเป็นกว้าง 4 เมตรแก่โจทก์ที่ 5 ที่ 6และที่ 10 ตลอดทางจำเป็นจนกระทั่งออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ตามลูกศรสีแดง ภายในเส้นคู่สีแดงแผนที่สังเขปท้ายฟ้อง โดยเริ่มตรงจุดกากบาทสีแดงผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่ 6351 ผ่านรั้วคอนกรีตที่จำเลยที่ 1 และที่ 4 ร่วมกันสร้างโดยให้จำเลยที่ 1 และที่ 4ร่วมกันรื้อรั้วออกตามแนวเส้นคู่สีแดงที่ผ่านรั้วดังกล่าวผ่านที่ดินจำเลยที่ 4 โฉนดเลขที่ 45371 และผ่านที่ดินจำเลยที่ 1 โฉนดเลขที่6351 เป็นแปลงสุดท้าย โดยให้จำเลยที่ 1 และที่ 4 จดทะเบียนภารจำยอม หากไม่ไปให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนาจำเลยทั้งสี่อุทธรณ์ศาลอุทธรณ์พิพากษายืนจำเลยทั้งสี่ฎีกาศาลฎีกาวินิจฉัยว่า "มีปัญหาวินิจฉัยตามฎีกาของจำเลยทั้งสี่ข้อแรกว่า ที่ดินของจำเลยทั้งสี่ได้ปิดล้อมที่ดินของโจทก์ทั้งสิบจนไม่สามารถออกสู่ถนนสาธารณะหรือไม่ฝ่ายโจทก์ทั้งสืบนำสืบว่าที่ดินของโจทก์ทั้งสิบอยู่ติดถนนสาธารณะกว้างประมาณ 5 เมตร ซึ่งถนนดังกล่าวคณะกรรมการจัดสรรได้สร้างขึ้นเพื่อใช้เป็นทางออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 การที่จำเลยทั้งสี่ก่อรั้วคอนกรีตด้านหลังอาคารพาณิชย์ตลอดแนว เป็นการปิดกั้นทำให้โจทก์ทั้งสิบไม่สามารถออกไปสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ซึ่งเป็นทางสาธารณะได้ฝ่ายจำเลยทั้งสี่นำสืบว่าโจทก์ทั้งสิบสามารถที่จะใช้เส้นทางออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ได้โดยไปตามถนนในเส้นสีแดงตามเอกสารหมาย ป.จ.1(ศาลจังหวัดแพร่) ไปทะลุผ่านในเส้นสีแดงหมายเลข 1 บริเวณจุด ค งซึ่งอยู่ทางด้านทิศเหนือของที่ดินจำเลยทั้งสี่ ที่ดินของจำเลยทั้งสี่มิได้ปิดล้อมที่ดินของโจทก์ทั้งสิบแต่อย่างใด เกี่ยวกับเรื่องถนนสาธารณะในที่ดินจัดสรรและถนนในเส้นสีแดงหมายเลข 1บริเวณจุด ค ง ตามที่จำเลยทั้งสี่กล่าวอ้างว่าโจทก์ทั้งสิบสามารถใช้เป็นทางออกสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ได้นั้น ศาลชั้นต้นออกไปเผชิญสืบที่พิพาทและได้บันทึกรายละเอียดเกี่ยวกับสภาพถนนสาธารณะในที่ดินจัดสรรไว้ในรายงานกระบวนพิจารณาฉบับลงวันที่ 17 พฤศจิกายน 2533ว่า บริเวณที่พิพาทมีถนนสาธารณะภายในที่ดินจัดสรร 4 สาย สายที่ 1ศาลไม่สามารถเดินเข้าไปดูได้เพราะที่ดินด้านหลังอาคารพาณิชย์มีสภาพเป็นป่าต้นอ้อ มีต้นมะขามเทศ ปลูกอยู่ โจทก์ทั้งสิบและจำเลยทั้งสี่รับว่าถนนสาธารณะภายในที่ดินจัดสรรทั้งสี่สายนั้นถนนสายที่ 2 เป็นถนนลูกรังที่ดีที่สุด ส่วนถนนอีก 3 สาย มีสภาพเป็นคันดินไม่เป็นถนนอีกแล้ว โดยเฉพาะถนนสายที่ 3 เมื่อดูแล้วเป็นแนวคันดินที่มีพงหญ้ากว้างประมาณ 5 เมตร ไม่มีสภาพเป็นถนนรถยนต์แล่นเข้าออกไม่ได้ สุดถนนด้านทิศใต้ไปทางที่ดินของโจทก์ที่ 7ไม่มีสภาพเป็นถนนแต่เป็นคันดินรถยนต์แล่นเข้าออกไม่ได้และไม่สามารถใช้รถยนต์ไปออกที่เส้นทางหมายเลข 1 ได้ เมื่อพิจารณาพยานหลักฐานของโจทก์ทั้งสิบที่นำสืบฟังประกอบกับรายงานกระบวนพิจารณาของศาลชั้นต้นซึ่งบันทึกรายละเอียดเกี่ยวกับสภาพบริเวณที่พิพาทแล้วเห็นว่า ถนนสาธารณะทั้งสี่สายภายในที่ดินจัดสรรซึ่งที่ดินของโจทก์ทั้งสิบตั้งอยู่นั้นไม่สามารถที่จะออกไปสู่ถนนพุทธมณฑลสาย 4ทางด้านทิศตะวันตกได้ เพราะติดอาคารพาณิชย์และรั้วคอนกรีตที่จำเลยทั้งสี่สร้างปิดล้อมไว้ และไม่สามารถไปทางทิศตะวันออกเลี้ยวซ้ายขึ้นไปทางทิศเหนือเพื่อออกสู่เส้นทางหมายเลข 1 บริเวณจุด ค งได้เช่นกัน เพราะถนนสาธารณะภายในที่ดินจัดสรรแต่ละสายกลายเป็นคันดินมีพงหญ้าขึ้นไม่มีสภาพเป็นถนนอีกต่อไป พยานหลักฐานของโจทก์ทั้งสิบจึงมีน้ำหนักน่ารับฟังมากกว่าพยานหลักฐานของจำเลยทั้งสี่ข้อเท็จจริงฟังได้ว่า ที่ดินของจำเลยทั้งสี่ได้ปิดล้อมที่ดินของโจทก์ทั้งสิบจนไม่สามารถออกสู่ถนนสาธารณะได้ เนื่องจากเดิมที่ดินของโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 กับที่ดินของจำเลยทั้งสี่เป็นที่ดินแปลงเดียวกันเมื่อแบ่งแยกแล้วที่ดินของโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 ไม่มีทางออกไปสู่ทางสาธารณะได้ โจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 จึงมีสิทธิขอให้เปิดทางจำเป็นได้โดยไม่ต้องเสียค่าตอบแทน ตามบทบัญญัติประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1350 ส่วนที่ดินของโจทก์ที่ 7ถึงที่ 10 มีที่ดินของจำเลยทั้งสี่ล้อมอยู่จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้ โจทก์ที่ 7 ถึงที่ 10 มีสิทธิขอให้เปิดทางจำเป็น ได้ตามบทบัญญัติประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1349 ฎีกาของจำเลยทั้งสี่ข้อนี้ฟังไม่ขึ้นปัญหาข้อต่อไปตามที่จำเลยทั้งสี่ฎีกาว่า การที่ศาลอุทธรณ์ไม่รับวินิจฉัยอุทธรณ์ของจำเลยทั้งสี่ในข้อที่ว่า ศาลชั้นต้นพิพากษาให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นถึง 4 สาย ทำให้จำเลยทั้งสี่ได้รับความเสียหาย ควรให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นเพียงสายเดียวคือทางสายที่ 2 โดยอ้างว่าจำเลยทั้งสี่มิได้ยกขึ้นว่ากันมาแล้วในศาลชั้นต้นตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 225 เป็นการไม่ชอบนั้น เห็นว่ากรณีนี้เป็นการรวมพิจารณาคดีซึ่งโจทก์ทั้งสิบต่างใช้สิทธิฟ้องจำเลยทั้งสี่มารวม 10 สำนวน และจำเลยทั้งสี่ในแต่ละสำนวนได้ให้การปฏิเสธแล้วว่าโจทก์ทั้งสิบมีทางออกสู่ถนนสาธารณะได้ ที่โจทก์ทั้งสิบขอมานั้นไม่ใช่ทางจำเป็น เช่นนี้ย่อมถือได้ว่าจำเลยทั้งสี่ได้ยกขึ้นเป็นข้อต่อสู้แล้ว การที่ศาลอุทธรณ์ไม่รับวินิจฉัยอุทธรณ์ของจำเลยทั้งสี่จึงไม่ชอบ ศาลฎีกาเห็นสมควรวินิจฉัยอุทธรณ์ของจำเลยทั้งสี่ดังกล่าวโดยไม่ต้องย้อนสำนวนไปให้ศาลอุทธรณ์วินิจฉัยอีก ที่จำเลยทั้งสี่อุทธรณ์ว่าควรให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นเพียงสายเดียวคือสายที่ 2 นั้นเห็นว่า โจทก์ทั้งสิบต่างใช้สิทธิฟ้องขอให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นในแต่ละสำนวน มิได้ขอรวมกันมา ที่ศาลชั้นต้นสั่งให้รวมพิจารณาและพิพากษาเข้าด้วยกันก็เพื่อความสะดวกในการพิจารณาเท่านั้นเมื่อข้อเท็จจริงฟังได้ว่าที่ดินของโจทก์ทั้งสิบในแต่ละสำนวนถูกที่ดินของจำเลยทั้งสี่ล้อมอยู่จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้ศาลย่อมมีอำนาจพิพากษาให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็นให้แก่โจทก์ทั้งสิบในแต่ละสำนวนตามความจำเป็นได้ ที่ศาลล่างทั้งสองให้จำเลยทั้งสี่เปิดทางจำเป็น 4 สาย ให้แก่โจทก์ทั้งสิบนั้นชอบแล้ว ฎีกาของจำเลยทั้งสี่ข้อนี้ฟังไม่ขึ้นเช่นกันอนึ่ง ที่ศาลล่างทั้งสองศาลพิพากษาให้จำเลยทั้งสี่จดทะเบียนภารจำยอมเปิดทางจำเป็นในที่ดินโฉนดเลขที่ 6351, 52982, 52979,52980, 52981, 52977,52978, 52948, 49114, 49112 และ 45371หากไม่ไปให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนานั้น เห็นว่าเมื่อฟังว่าที่ดินของโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 กับจำเลยทั้งสี่เป็นที่ดินแปลงเดียวกันเมื่อแบ่งแยกแล้วที่ดินของโจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6ไม่มีทางออกสู่ทางสาธารณะ โจทก์ที่ 1 ถึงที่ 6 จึงใช้สิทธิขอให้เปิดทางจำเป็นได้ตามบทบัญญัติประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1350ส่วนที่ดินของโจทก์ที่ 7 ถึงที่ 10 ถูกที่ดินของจำเลยทั้งสี่ปิดล้อมจนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้ โจทก์ที่ 7 ถึงที่ 10 มีสิทธิขอให้เปิดทางจำเป็นได้ตามบทบัญญัติประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1349 โดยไม่จำเป็นต้องจดทะเบียนอีก คำพิพากษาศาลล่างทั้งสองในส่วนนี้จึงไม่ชอบศาลฎีกาเห็นสมควรแก้ไขให้ถูกต้อง"พิพากษาแก้เป็นว่า ให้ยกคำขอที่ให้จำเลยทั้งสี่ไปจดทะเบียนภารจำยอมเปิดทางจำเป็นให้แก่โจทก์ทั้งสิบ นอกจากที่แก้คงให้เป็นไปตามคำพิพากษาศาลอุทธรณ์(วุฒิ คราวุฒิ-มงคล สระฏัน-อธิราช มณีภาค)แหล่งที่มาสำนักงานส่งเสริมงานตุลาการแผนกหมายเลขคดีดำศาลฎีกาหมายเลขคดีดำศาลชั้นต้นหมายเลขคดีแดงศาลชั้นต้นหมายเหตุทางจำเป็นมี 2 กรณีคือ 1. ที่ดินที่มีที่ดินแปลงอื่นล้อมอยู่จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้ เจ้าของที่ดินแปลงนั้นจะผ่านที่ดินซึ่งล้อมอยู่ไปสู่ทางสาธารณะได้ แต่หากที่ดินนั้นติดทางสาธารณะซึ่งเป็นสระ บึงหรือทะเล หรือมีที่ชันอันระดับที่ดินกับทางสาธารณะสูงกว่ากันมากเจ้าของที่ดินก็ใช้สิทธิผ่านที่ดินซึ่งล้อมอยู่ไปสู่ทางสาธารณะได้แต่จะต้องใช้ค่าทดแทนให้แก่เจ้าของที่ดินที่ล้อมอยู่เพื่อความเสียหายอันเกิดแต่เหตุที่มีทางนั้น ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1349 ซึ่งตามแนวคำพิพากษาของศาลฎีกามีข้อน่าสังเกตดังต่อไปนี้ 1.1 ที่ดินที่มีความจำเป็นต้องใช้ทางจำเป็นนั้นจะต้องไม่ติดทางสาธารณะหากติดทางสาธารณะก็จะขอทางจำเป็นไม่ได้ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2915-2916/2535 ที่ดินโจทก์ติดทางสาธารณะจึงไม่เป็นที่ดินที่มีที่ดินแปลงอื่นล้อมอยู่จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1349 วรรคหนึ่งและกรณีไม่ต้องด้วยข้อยกเว้นตามมาตรา 1349 วรรคสอง โจทก์จึงไม่มีสิทธิที่จะผ่านที่ดินของจำเลยได้ 1.2 หากที่ดินติดอยู่กับทางสาธารณะ แต่ทางสาธารณะไม่สามารถใช้สัญจรหรือเดินทางได้ เจ้าของที่ดินก็มีสิทธิขอทางจำเป็นได้ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1229/2529 ที่ดินของโจทก์ตกอยู่ในที่ล้อมไม่มีทางออกสู่ทางสาธารณะได้เว้นแต่ทางด้านทิศตะวันตกติดกับที่ดินอีกแปลงหนึ่งของโจทก์และที่ดินแปลงนี้ติดกับคลองทอ อันเป็นคลองสาธารณะ ซึ่งในฤดูฝนน้ำไหลเชี่ยวใช้เรือพายไม่ได้ เดินผ่านไม่ได้ ฤดูแล้งน้ำก็ตื้นเขินใช้เรือไม่ได้ ไม่มีประชาชนใช้สัญจรไปมาเป็นเวลาถึง 20 ปีแล้ว สภาพของคลองทอดังกล่าวแม้จะเป็นคลองสาธารณะที่มีไว้เพื่อประโยชน์ร่วมกัน โจทก์ได้ใช้ประโยชน์จากน้ำในคลองดังกล่าวก็ตาม ย่อมถือไม่ได้ว่าเป็นทางสาธารณะตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1349 ดังนั้น โจทก์ย่อมมีสิทธิขอผ่านทางพิพาทซึ่งอยู่ในที่ดินของจำเลยที่อาจใช้เป็นทางจากที่ดินของโจทก์ไปออกสู่ทางสาธารณะที่ใกล้ที่สุดทางหนึ่งได้ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5361/2536 คลองโพธิ์หักใช้เป็นทางไปมาไม่ได้เป็นเวลานานแล้ว จึงมิใช่ทางสาธารณะ ที่ดินของโจทก์อยู่ติดคลองโพธิ์หักจึงไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้ 1.3 ทางจำเป็นไม่จำเป็นต้องอยู่ติดกับทางสาธารณะ หากแต่มีทางต่อไปจนถึงทางสาธารณะได้ก็ถือเป็นทางจำเป็น คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 3261/2527 ทางจำเป็นหาจำต้องเชื่อมต่อกับทางสาธารณะโดยตรงไม่ ความมุ่งหมายที่สำคัญคือให้ที่ดินที่ถูกล้อมอยู่นั้นมีทางออกถึงทางสาธารณะได้ ถ้าโจทก์ผ่านทางพิพาทได้โจทก์ก็สามารถใช้รถยนต์ไปตามทางจนในที่สุดไปถึงทางสาธาณะได้ทางพิพาทจึงเป็นทางจำเป็น 1.4 ทางจำเป็นนั้นคำนึงถึงเจ้าของที่ดินที่ถูกล้อมอยู่ว่ามีความจำเป็นต้องใช้ทางออกมากน้อยเพียงใด หากจำเป็นต้องใช้รถยนต์ออกก็สามารถขอทางจำเป็นเป็นทางเข้าออกของรถยนต์ได้ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2491/2532 ที่ดินโจทก์มีบ้านปลูกอยู่หลายหลัง โจทก์และบุคคลอื่นในที่ดินไม่มีทางออกสู่ทางสาธารณะได้แต่อาศัยเดินผ่านบ้านคนรู้จักในที่ดินจำเลย โจทก์กับบริวารจึงมีสิทธิจะผ่านที่ดินจำเลยออกสู่ทางสาธารณะได้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1349 วรรคหนึ่ง ที่ดินตามแนวที่โจทก์ขอผ่านเป็นทางจำเป็นนั้นเป็นทางที่ใกล้ถนนสาธารณะที่สุดและเกิดความเสียหายแก่ที่ดินจำเลยน้อยที่สุดตามเจตนารมณ์ของกฎหมายในเรื่องทางจำเป็นนั้น ถ้าจำเป็นผู้มีสิทธิจะผ่านจะสร้างถนนเป็นทางผ่านก็ได้ มิได้จำกัดเฉพาะให้ใช้ทางเดินด้วยเท้าแต่อย่างเดียว และตามสภาพการความเจริญของบ้านเมืองทุกวันนี้รถยนต์เป็นพาหนะที่จำเป็น สมควรกำหนดทางจำเป็นกว้าง 4 เมตร ตามแนวที่โจทก์ขอผ่านนั้น 1.5 หากที่ที่ล้อมอยู่นั้นเป็นที่ดินราชพัสดุ ก็ตกเป็นทางจำเป็นได้ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 4452/2533 ที่ดินของโจทก์มีที่ดินแปลงอื่นล้อมอยู่จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้ ที่ดินของจำเลยที่ 2อยู่ติดกับถนนสาธารณะและเป็นทางใกล้ที่สุดที่โจทก์อาจใช้เป็นทางออกสู่ทางสาธารณะได้ โจทก์จึงมีสิทธิเรียกร้องใช้ทางจำเป็นในที่ดินของจำเลยที่ 2 ซึ่งเป็นที่ดินราชพัสดุตามความจำเป็น ซึ่งรวมถึงสิทธิในการใช้รถยนต์ผ่านเข้าออกได้โดยสะดวกด้วย เมื่อพิจารณาตามคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 4452/2533 แล้ว จะเห็นได้ว่าทางจำเป็นนั้นคำนึงถึงเจ้าของที่ดินซึ่งถูกที่ดินแปลงอื่นล้อมรอบจนไม่มีทางออกสู่ทางสาธารณะได้ให้สิทธิที่จะขอออกสู่ทางสาธารณะได้ดังนั้นแม้ที่ดินที่ล้อมอยู่จะเป็นที่สาธารณะประโยชน์ของแผ่นดินก็ต้องตกอยู่ในบทบัญญัติของประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1349กล่าวคืออาจถูกฟ้องให้เปิดทางจำเป็นได้เช่นกัน 1.6 หากที่ดินถูกล้อมด้วยที่ดินหลายแปลงจึงจะออกไปสู่ทางสาธารณะได้เจ้าของที่ดินที่ถูกล้อมจะต้องฟ้องเจ้าของที่ดินที่ล้อมทุกแปลงให้เปิดทางจำเป็น หากฟ้องเพียงคนใดคนหนึ่งแต่เจ้าของที่ดินแปลงถัดไปไม่ยอมให้ออกสู่ทางสาธารณะก็ไม่สามารถเปิดทางจำเป็นได้ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5281/2531 ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1349 มิได้บัญญัติว่าทางจำเป็นต้องเชื่อมต่อกับทางสาธารณะโดยตรง ความมุ่งหมายสำคัญของมาตราดังกล่าวก็เพื่อให้ที่ดินที่ถูกล้อมอยู่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้เท่านั้น ดังนั้นการขอให้เปิดทางจำเป็นปลายทางดังกล่าวหาจำต้องติดทางสาธารณะเสมอไปไม่ โจทก์ฟ้องขอให้เปิดทางพิพาทโดยอ้างว่าเป็นทางจำเป็นในที่ดินของจำเลยเพื่อผ่านออกไปสู่ที่ดินของ ช. ซึ่งเป็นทางที่ติดกับทางสาธารณะ เมื่อปรากฏว่าโจทก์ไม่สามารถใช้ที่ดินของ ช.ได้ เพราะ ช. ไม่ยินยอมให้ใช้ เช่นนี้ ทางพิพาทจึงไม่ใช่ทางจำเป็น 1.7 หากที่ดินออกสู่ทางสาธารณะแล้ว แม้การใช้จะไม่สะดวกก็ไม่สามารถขอให้เปิดทางจำเป็นได้ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2240/2525 ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1349 วรรคสองบัญญัติยกเว้นทางออกที่ไม่ต้องห้ามในการเปิดทางจำเป็นไว้เฉพาะทางออกที่ต้องข้าม สระ บึง ทะเล หรือที่ชันอันระดับที่ดินกับทางสาธารณะสูงกว่ากันมากเท่านั้น ดังนั้นหากที่ดินโจทก์มีทางออกที่มีโคลนเลนในเวลาฝนตก แต่ออกไปสู่ทางสาธารณะได้ ที่ดินโจทก์ก็ไม่ใช่ที่ดินซึ่งตกอยู่ในที่ล้อมอันจะอ้างความจำเป็นเพื่อผ่านที่ดินของผู้อื่นได้ 1.8 ตามมาตรา 1349 วรรคสี่ กำหนดให้เจ้าของที่ดินที่ถูกผ่านทางมีสิทธิได้รับค่าทดแทนนั้น เมื่อมีการฟ้องร้องเกิดขึ้นเจ้าของที่ดินที่ถูกขอให้เปิดทางจำเป็นจะต้องฟ้องแย้งเรียกค่าทดแทนมา มิฉะนั้นศาลจะสั่งให้มิได้ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2061/2529 โจทก์ฟ้องขอให้เปิดทางจำเป็นและเรียกค่าเสียหายฐานละเมิด จำเลยและจำเลยร่วมต่อสู้ว่าทางพิพาทไม่ใช่ทางจำเป็น จำเลยมีสิทธิปิดทางพิพาทการกระทำของจำเลยไม่เป็นละเมิดเท่านั้น ประเด็นแห่งคดีไม่มีเรื่องค่าทดแทนอันเกิดจากการใช้ทางจำเป็น จำเลยร่วมจึงชอบที่จะไปว่ากล่าวเอาแก่โจทก์ในเรื่องนี้เป็นอีกคดีหนึ่งต่างหาก ที่ศาลชั้นต้นและศาลอุทธรณ์พิพากษาให้โจทก์เสียค่าทดแทนการใช้ทางจำเป็น (ทางพิพาท) ของโจทก์ให้แก่จำเลยร่วมเจ้าของที่ดินจึงนอกประเด็นแห่งคดีไม่ชอบด้วยประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 142 2. กรณีที่ที่ดินแบ่งแยกหรือแบ่งโอนกันเป็นเหตุให้แปลงหนึ่งไม่มีทางออกไปสู่ทางสาธารณะ เจ้าของที่ดินแปลงนั้นมีสิทธิเรียกร้องเอาทางจำเป็นได้ เฉพาะบนที่ดินแปลงที่ได้แบ่งแยกหรือแบ่งโอนกันและไม่ต้องเสียค่าทดแทน ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1350 2.1 หากที่ดินแปลงเดียวกันมีการแบ่งแยกหลายครั้ง การพิจารณาเปิดทางจำเป็นจะต้องพิจารณาเฉพาะการแบ่งแยกครั้งสุดท้าย คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1136/2533 เจ้าของที่ดินที่ถูกที่ดินแปลงอื่นปิดล้อมสามารถใช้สิทธิเรียกร้องผ่านที่ดินซึ่งล้อมอยู่ไปสู่ทางสาธารณะได้ เป็นการตัดสิทธิของเจ้าของที่ดินที่ล้อมอยู่ จึงต้องแปลโดยเคร่งครัด จะแปลโดยอนุโลมหาได้ไม่ เมื่อที่ดินของโจทก์แบ่งแยกมาจากที่ดินโฉนดเลขที่ 33092 แม้ที่ดินโฉนดเลขที่ 33092 จะเคยเป็นที่ดินแปลงเดียวกับที่ดินจำเลยมาก่อนก็ตาม จะถือโดยอนุโลมว่าที่ดินโจทก์แบ่งแยกมาจากที่ดินจำเลยด้วยหาได้ไม่ โจทก์จึงมีสิทธิเรียกร้องเอาทางเดินผ่านสู่ทางสาธารณะได้เฉพาะภายในบริเวณที่ดินโฉนดเลขที่ 33092 ซึ่งเป็นที่ดินแปลงที่ที่ดินโจทก์แบ่งแยกมาเท่านั้น ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1350 จะใช้สิทธิเรียกร้องเอาทางเดินผ่านที่ดินจำเลยไปสู่ทางสาธารณะไม่ได้ 2.2 หากมีการแบ่งแยกแล้วที่ดินแปลงที่แบ่งแยกสามารถเข้าออกสู่ทางสาธารณะได้ แม้ทางที่ออกสู่ทางสาธารณะนั้นจะเป็นทางจำเป็นก็ตาม ก็จะขอเปิดทางจำเป็นอีกไม่ได้ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 607/2537 ที่ดินของโจทก์อยู่ท้ายซอยสุดของทางพิพาทถูกที่ดินแปลงอื่นล้อมอยู่จนไม่มีทางออกสู่ทางสาธารณะได้เว้นเสียแต่จะผ่านไปตามทางพิพาทเพื่อออกสู่ทางสาธารณะเพียงทางเดียว ทางพิพาทจึงเป็นทางจำเป็นตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1349 วรรคหนึ่ง แม้ที่ดินของโจทก์จะเป็นที่ดินที่ ว.ขายให้หลังจากที่ว.แยกโฉนดแบ่งขายให้ ส.ไปส่วนหนึ่งแล้วแต่ขณะที่ว. แบ่งขายที่ดินให้แก่ ส. ก็ปรากฏว่าที่ดินส่วนที่เหลือที่โจทก์ซื้อมามีทางพิพาทใช้ออกสู่ทางสาธารณะได้อยู่ก่อนแล้ว โจทก์ชอบที่จะใช้ทางพิพาทเป็นทางจำเป็นต่อไปได้ เพราะการแบ่งแยกที่ดินไม่เป็นเหตุให้ที่ดินส่วนที่เหลือออกสู่ทางสาธารณะไม่ได้ กรณีจึงไม่ต้องด้วยมาตรา 1350 2.3 หากมีการแบ่งแยกแล้วที่ดินส่วนที่แบ่งแยกมีทางภารจำยอมออกสู่ทางสาธารณะได้อยู่ก่อนแล้ว ก็ไม่สามารถขอเปิดทางจำเป็นได้ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 237/2508 ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1350 เป็นเรื่องให้เจ้าของที่ดินที่แบ่งแยกซึ่งไม่มีทางออกไปสู่ทางสาธารณะมีสิทธิเรียกร้องเอาทางเดินจากเจ้าของที่แบ่งแยกไปได้เมื่อปรากฏว่าโจทก์มีตรอกพิพาทเป็นทางภารจำยอมออกสู่ทางสาธารณะได้อยู่ก่อนแล้ว จึงนำเอามาตรา 1350 มาปรับไม่ได้ 2.4 ที่ดินที่แบ่งแยกจำต้องเรียกให้เปิดทางจำเป็นเฉพาะที่ดินที่แบ่งแยกมาด้วยกันขอให้เปิดทางจำเป็นในที่ดินของบุคคลอื่นได้ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1682/2512 เมื่อก่อนแยกโฉนดที่ดินกันที่ดินโฉนดเลขที่ 7371 ของจำเลยกับโฉนดที่ 7372 ของโจทก์ และที่ดินโฉนดอื่น ๆ รวมอยู่ในที่ดินโฉนดที่ 3604 ซึ่งเดิมเป็นของโจทก์กับบุคคลอื่น ดังนั้น แม้โจทก์จะได้เดินในที่ดินซึ่งภายหลังออกเป็นโฉนดที่ 7371 มานานเท่าใด ก็เป็นการใช้สิทธิของเจ้าของกรรมสิทธิ์มิใช่เป็นการใช้โดยปรปักษ์อันจะทำให้เกิดภารจำยอมโดยอายุความ ที่ดินของโจทก์ตกอยู่ในที่ล้อมโดยรอบ มีความจำเป็นจะต้องมีทางออกสู่ทางสาธารณะ แต่ที่โจทก์เป็นที่ที่แบ่งแยกออกมาจากโฉนดที่ 3604โจทก์มีสิทธิจะเรียกร้องเอาทางเดินจากที่ดินแปลงที่ได้แบ่งแยกได้จะเอาทางเดินจากที่ดินแปลงอื่นหาได้ไม่ 2.5 เจ้าของที่ดินแปลงที่ถูกล้อมจะเลือกทางจำเป็นบนที่ดินแปลงเดิมแปลงใดแปลงหนึ่งที่แบ่งแยกไปก็ได้ตามความจำเป็น คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 3210/2522 เดิมมีที่ดินแปลงใหญ่อยู่แปลงหนึ่งเจ้าของได้แบ่งขายและแยกโฉนดไปเรื่อย ๆ จนเหลือที่ดินแปลงเดิมคือ ที่ดินแปลงหมายเลข 6 ซึ่งเป็นของจำเลยแม้ในขณะยื่นฟ้อง พ. มารดาโจทก์ยังมีชื่อเป็นเจ้าของที่ดินแปลงหมายเลข108 และ 122 ซึ่งแบ่งแยกออกมาและอยู่ติดต่อกันแต่ที่ดินทั้งสองแปลงก็เป็นที่ดินคนละโฉนด จะถือว่าเป็นที่ดินแปลงเดียวกันไม่ได้เมื่อที่ดินแปลงหมายเลข 112 ไม่มีทางออกสู่ทางสาธารณะนอกจากผ่านที่ดินแปลงหมายเลข 108 หรือที่ดินแปลงหมายเลข 6 ซึ่งเป็นที่ดินแปลงเดิมแล้ว โจทก์ก็มีสิทธิเรียกร้องให้เปิดทางจำเป็นบนที่ดินแปลงเดิมแปลงใดแปลงหนึ่งที่แบ่งแยกไปได้ตามความจำเป็นตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1350 3 กรณีทั่ว ๆ ไป สำหรับทางจำเป็นทั้งสองประเภท 3.1 การบรรยายฟ้องในการขอเปิดทางจำเป็นอาจบรรยายรวมมากับสิทธิตามกฎหมายอย่างอื่นซึ่งมีลักษณะทำนองเดียวกันได้ไม่ถือเป็นฟ้องที่เคลือบคลุม คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2860/2530 โจทก์บรรยายฟ้องว่า ทางพิพาทนอกจากเป็นถนนสาธารณะแล้วยังเป็นทางภารจำยอมและทางจำเป็นแก่ที่ดินของโจทก์ จำเลยทำรั้วปิดกั้นทางพิพาทโดยไม่มีสิทธิตามกฎหมาย ขอให้รื้อรั้วและทำสภาพที่ดินให้เหมือนเดิม ดังนี้ ข้อหาตามฟ้องคือ จำเลยปิดกั้นทางพิพาทโดยจำเลยไม่มีสิทธิตามกฎหมายและคำขอบังคับคือ ให้จำเลยรื้อรั้วและทำสภาพที่ดินให้เหมือนเดิมส่วนข้อความที่ว่าทางพิพาทเป็นถนนสาธารณะ เป็นทางภารจำยอม และเป็นทางจำเป็นเป็นเพียงข้ออ้างที่อาศัยเป็นหลักแห่งข้อหาเท่านั้นซึ่งเป็นเรื่องที่ศาลจะต้องพิจารณาต่อไปว่าความจริงเป็นอย่างไรคำบรรยายฟ้องของโจทก์ดังกล่าวจึงเป็นการบรรยายโดยแจ้งชัดเท่าที่โจทก์จะกระทำได้ตามข้อเท็จจริงที่ปรากฏตามนัยแห่งประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 172 ฟ้องโจทก์จึงไม่เคลือบคลุม 3.2 เจ้าของที่ดินที่ทางจำเป็นผ่านอาจขอให้เปลี่ยนย้ายทางจำเป็นได้ ถ้าไม่ทำให้ผู้มีสิทธิจะผ่านทางต้องเสียความสะดวกในการออกสู่ทางสาธารณะ (คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1049/2513) 4. การได้สิทธิในการขอเปิดทางจำเป็นนั้น จำเป็นต้องจดทะเบียนหรือไม่ ตามคำพิพากษาของศาลฎีกาได้วินิจฉัยไว้ทั้งสองแนว คือ 4.1 ศาลฎีกาได้วินิจฉัยให้จดทะเบียนทางจำเป็น คือ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 991/2536 4.2 ศาลฎีกาเห็นว่าเมื่อทางพิพาทเป็นทางจำเป็นแล้วโจทก์ย่อมมีสิทธิใช้ทางดังกล่าวโดยอำนาจของกฎหมาย ไม่จำเป็นต้องจดทะเบียนอีก คือ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2454/2536 รวมทั้งคำพิพากษาศาลฎีกาที่หมายเหตุนี้ด้วย โจทก์ทั้งสิบในคดีนี้ได้ขอให้เปิดทางจำเป็นและจดทะเบียนภารจำยอมทางจำเป็นมีแง่พิจารณาว่าคำขอท้ายฟ้องของโจทก์จะขัดกับคำบรรยายฟ้องหรือไม่ กล่าวคือบรรยายฟ้องว่าเป็นทางจำเป็นแต่ให้จดทะเบียนภารจำยอม แต่เมื่อพิจารณาตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1387 ซึ่งบัญญัติว่า "อสังหาริมทรัพย์อาจต้องตกอยู่ในภารจำยอมอันเป็นเหตุให้เจ้าของต้องยอมรับกรรมบางอย่างซึ่งกระทบถึงทรัพย์สินของตน หรือต้องงดเว้นการใช้สิทธิบางอย่างอันมีอยู่ในกรรมสิทธิ์ทรัพย์สินนั้นเพื่อประโยชน์แก่อสังหาริมทรัพย์อื่น" จากบทบัญญัติดังกล่าวจะเห็นได้ว่าทางจำเป็นก็เป็นภารจำยอมอย่างหนึ่ง กล่าวคือเจ้าของอสังหาริมทรัพย์ที่ถูกทางจำเป็นผ่านจะต้องยอมรับกรรมบางอย่างคือ ยอมให้เจ้าของที่ดินที่ถูกล้อมรอบอยู่ใช้ทางจำเป็นผ่านอสังหาริมทรัพย์ของตน ดังนั้นที่โจทก์ทั้งสิบฟ้องขอให้จำเลยทั้งสี่จดทะเบียนภารจำยอมทางจำเป็นให้นั้น จึงเป็นคำขอท้ายฟ้องที่สอดคล้องกับคำฟ้อง อย่างไรก็ตามคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 991/2536 ได้วินิจฉัยไว้ตอนหนึ่งว่าเมื่อทางพิพาทเป็นทางจำเป็นแล้วจึงไม่จำเป็นต้องวินิจฉัยอีกว่าทางพิพาทเป็นภารจำยอม ซึ่งเมื่อพิจารณาตามบทบัญญัติมาตรา 1387 ดังกล่าวแล้วจะเห็นได้ชัดว่าทางจำเป็นก็คือภารจำยอมอีกประการหนึ่งดังนั้นเมื่อทางจำเป็นเป็นทางภารจำยอมแล้วโจทก์ทั้งสิบซึ่งเป็นเจ้าของที่ดินที่ถูกล้อมรอบย่อมจะฟ้องขอบังคับให้จำเลยทั้งสี่ซึ่งเป็นเจ้าของที่ดินที่ล้อมรอบอยู่เปิดทางจำเป็นและจดทะเบียนภารจำยอมทางจำเป็นได้ การที่ศาลฎีกาวินิจฉัยว่าไม่จำต้องจดทะเบียนอีกนั้น มีข้อสังเกตุว่าจะมิชอบด้วยมาตรา 1299 วรรคสองหรือไม่ และปัญหาที่ตามมาก็คือ หากเจ้าของที่ดินที่มีทางจำเป็นผ่าน ได้ขายที่ดินให้แก่บุคคลภายนอกไป หากบุคคลภายนอกนั้นไม่ยอมรับรู้สิทธิทางจำเป็นเนื่องจากทางทะเบียนไม่ปรากฏหลักฐานในการจดทะเบียนไว้ เจ้าของที่ดินที่ถูกล้อมจะต้องมาฟ้องร้องเป็นคดีใหม่อีก และหากเป็นกรณีตามมาตรา 1349 ซึ่งเจ้าของที่ดินที่ถูกล้อมต้องเสียค่าทดแทน หากเจ้าของที่ดินคนใหม่ฟ้องแย้งเรียกค่าทดแทนมาอีกเนื่องจากไม่ทราบว่ามีการจ่ายไปแล้วเช่นนี้ จะเห็นได้ว่าการที่ไม่จดทะเบียนทางจำเป็นให้นั้น สร้างปัญหาในทางปฏิบัติมาก น่าจะถือได้ว่าเป็นการขว้างงูไม่พ้นคอก็เป็นได้ ศิริชัย วัฒนโยธิน