คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 460/2536หลักกฎหมาย: ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1495 เดิมนั้นการสมรสซ้อนแม้จะไม่ถูกต้องก็ยังไม่เป็นโมฆะ จนกว่าศาลจะได้มีคำพิพากษาให้การสมรสนั้นเป็นโมฆะจึงต้องถือว่าการสมรสระหว่างผู้ตายกับผู้คัดค้านยังมีอยู่ ผู้คัดค้านจึงเป็นทายาทโดยธรรมและมีส่วนได้เสียในทรัพย์มรดก จึงมีสิทธิยื่นคำร้องคัดค้านการตั้งผู้จัดการมรดกของผู้ตายได้ การที่ผู้คัดค้านมีสามีมาก่อนหรือไม่ ไม่ได้เกี่ยวข้องกับการจัดการมรดกหรือทำให้การจัดการมรดกไม่เหมาะสมแต่ประการใด และการที่ผู้คัดค้านอ้างว่าเด็กชาย ธ. เป็นบุตรของผู้ตายกับผู้คัดค้านนั้น แม้ไม่ถูกต้องก็เป็นการอ้างไปตามบันทึกในทะเบียนสมรสซึ่งผู้ตายกับผู้คัดค้านแจ้งไว้ ยังไม่ถึงขนาดที่ทำให้ผู้คัดค้านไม่เหมาะสมที่จะจัดการมรดกร่วมกับผู้ร้องผู้ร้องยื่นคำร้องว่า ผู้ร้องเป็นบุตรนายเหลือ พ้นภัยพาลนายเหลือถึงแก่ความตายโดยไม่ได้ทำพินัยกรรมแต่งตั้งผู้จัดการมรดกไว้ ผู้ตายมีทรัพย์มรดกเป็นที่ดินและบ้าน ผู้ร้องได้เคยติดต่อเจ้าหน้าที่เพื่อจัดการโอนทรัพย์มรดก แต่ไม่อาจจัดการได้ ขอให้มีคำสั่งตั้งผู้ร้องเป็นผู้จัดการมรดกของนายเหลือ พ้นภัยพาลผู้ตายผู้คัดค้านยื่นคำร้องคัดค้านว่า ผู้คัดค้านเป็นภรรยาโดยชอบด้วยกฎหมายของนายเหลือ พ้นภัยพาล ผู้ตาย ผู้ร้องยื่นคำร้องโดยเจตนาทุจริตไม่ได้แจ้งให้ผู้คัดค้านและเด็กชายธีรพงษ์ซึ่งเป็นบุตรของผู้ตายทราบ ผู้ร้องจึงไม่สมควรเป็นผู้จัดการมรดก ขอให้ยกคำร้องของผู้ร้อง และมีคำสั่งตั้งผู้คัดค้านเป็นผู้จัดการมรดกของนายเหลือ พ้นภัยพาล ผู้ตายต่อไปศาลชั้นต้นมีคำสั่งตั้งนายวิรัตน์ พ้นภัยพาล ผู้ร้องและนางแดง พ้นภัยพาล ผู้คัดค้าน เป็นผู้จัดการมรดกของนายเหลือ พ้นภัยพาล ร่วมกันผู้ร้องอุทธรณ์ศาลอุทธรณ์พิพากษายืนผู้ร้องฎีกาศาลฎีกาวินิจฉัยว่า "ผู้ร้องฎีกาในข้อแรกว่า การที่นายเหลือ (เจ้ามรดก) ทำการสมรสกับผู้คัดค้าน เป็นการสมรสซ้อนต้องห้ามตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1452 จึงเป็นโมฆะตามมาตรา 1496 ถือเท่ากับไม่มีการสมรส ผู้คัดค้านจึงไม่ใช่ภรรยาของนายเหลือนั้น เห็นว่า การสมรสแม้จะไม่ถูกต้องประการใดก็ตาม ก็ยังไม่เป็นโมฆะ นอกจากศาลได้พิพากษาให้การสมรสนั้นเป็นโมฆะ ตามที่ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1495เดิมบัญญัติไว้เป็นพิเศษ ดังนั้นตามข้อเท็จจริงในคดีนี้ ยังไม่มีฝ่ายใดฟ้องให้การสมรสระหว่างนายเหลือกับผู้คัดค้านเป็นโมฆะและยังไม่มีคำพิพากษาให้การสมรสเป็นโมฆะ จึงต้องถือว่าการสมรสระหว่างนายเหลือกับผู้คัดค้านยังมีอยู่ ผู้คัดค้านจึงเป็นทายาทโดยธรรมและมีส่วนได้เสียในทรัพย์มรดกรายนี้ฎีกาข้อต่อมา ผู้ร้องอ้างว่า ผู้คัดค้านไม่เหมาะสม เพราะเคยมีสามีมาก่อนแล้ว และมีเจตนาไม่สุจริต เห็นว่า การมีสามีมาก่อนหรือไม่ ไม่ได้เกี่ยวข้องกับการจัดการมรดก หรือทำให้การจัดการมรดกไม่เหมาะสมแต่ประการใด ส่วนข้อที่ผู้คัดค้านอ้างว่าเด็กชายธีรพงษ์เป็นบุตรของผู้ตายกับผู้คัดค้านนั้น แม้จะไม่ถูกต้องก็เป็นการอ้างไปตามบันทึกในทะเบียนสมรสซึ่งผู้ตายกับผู้คัดค้านแจ้งไว้ยังไม่ถึงขนาดที่จะทำให้ผู้คัดค้านไม่เหมาะสมที่จะเป็นผู้จัดการมรดกร่วมกับผู้ร้อง การร้องคัดค้านเข้ามาก็เพื่อรักษาผลประโยชน์ของตน ไม่ได้เป็นการใช้สิทธิโดยไม่สุจริตแต่อย่างใด ฎีกาของผู้ร้องฟังไม่ขึ้นทั้งสองประการ"พิพากษายืน ดูฉบับย่อฎีกาตัดสินเกี่ยวกับปัญหาข้อกฎหมายคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 460/2536นาย วิรัตน์ พ้นภัยพาลผู้ร้องนาง แดง กิตติพงษ์ หรือ พ้นภัยพาลผู้คัดค้าน ป.พ.พ. ม. 1495 (เดิม), ม. 1713ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1495 เดิมนั้นการสมรสซ้อนแม้จะไม่ถูกต้องก็ยังไม่เป็นโมฆะ จนกว่าศาลจะได้มีคำพิพากษาให้การสมรสนั้นเป็นโมฆะจึงต้องถือว่าการสมรสระหว่างผู้ตายกับผู้คัดค้านยังมีอยู่ ผู้คัดค้านจึงเป็นทายาทโดยธรรมและมีส่วนได้เสียในทรัพย์มรดก จึงมีสิทธิยื่นคำร้องคัดค้านการตั้งผู้จัดการมรดกของผู้ตายได้ การที่ผู้คัดค้านมีสามีมาก่อนหรือไม่ ไม่ได้เกี่ยวข้องกับการจัดการมรดกหรือทำให้การจัดการมรดกไม่เหมาะสมแต่ประการใด และการที่ผู้คัดค้านอ้างว่าเด็กชาย ธ. เป็นบุตรของผู้ตายกับผู้คัดค้านนั้น แม้ไม่ถูกต้องก็เป็นการอ้างไปตามบันทึกในทะเบียนสมรสซึ่งผู้ตายกับผู้คัดค้านแจ้งไว้ ยังไม่ถึงขนาดที่ทำให้ผู้คัดค้านไม่เหมาะสมที่จะจัดการมรดกร่วมกับผู้ร้องผู้ร้องยื่นคำร้องว่า ผู้ร้องเป็นบุตรนายเหลือ พ้นภัยพาลนายเหลือถึงแก่ความตายโดยไม่ได้ทำพินัยกรรมแต่งตั้งผู้จัดการมรดกไว้ ผู้ตายมีทรัพย์มรดกเป็นที่ดินและบ้าน ผู้ร้องได้เคยติดต่อเจ้าหน้าที่เพื่อจัดการโอนทรัพย์มรดก แต่ไม่อาจจัดการได้ ขอให้มีคำสั่งตั้งผู้ร้องเป็นผู้จัดการมรดกของนายเหลือ พ้นภัยพาลผู้ตายผู้คัดค้านยื่นคำร้องคัดค้านว่า ผู้คัดค้านเป็นภรรยาโดยชอบด้วยกฎหมายของนายเหลือ พ้นภัยพาล ผู้ตาย ผู้ร้องยื่นคำร้องโดยเจตนาทุจริตไม่ได้แจ้งให้ผู้คัดค้านและเด็กชายธีรพงษ์ซึ่งเป็นบุตรของผู้ตายทราบ ผู้ร้องจึงไม่สมควรเป็นผู้จัดการมรดก ขอให้ยกคำร้องของผู้ร้อง และมีคำสั่งตั้งผู้คัดค้านเป็นผู้จัดการมรดกของนายเหลือ พ้นภัยพาล ผู้ตายต่อไปศาลชั้นต้นมีคำสั่งตั้งนายวิรัตน์ พ้นภัยพาล ผู้ร้องและนางแดง พ้นภัยพาล ผู้คัดค้าน เป็นผู้จัดการมรดกของนายเหลือ พ้นภัยพาล ร่วมกันผู้ร้องอุทธรณ์ศาลอุทธรณ์พิพากษายืนผู้ร้องฎีกาศาลฎีกาวินิจฉัยว่า "ผู้ร้องฎีกาในข้อแรกว่า การที่นายเหลือ (เจ้ามรดก) ทำการสมรสกับผู้คัดค้าน เป็นการสมรสซ้อนต้องห้ามตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1452 จึงเป็นโมฆะตามมาตรา 1496 ถือเท่ากับไม่มีการสมรส ผู้คัดค้านจึงไม่ใช่ภรรยาของนายเหลือนั้น เห็นว่า การสมรสแม้จะไม่ถูกต้องประการใดก็ตาม ก็ยังไม่เป็นโมฆะ นอกจากศาลได้พิพากษาให้การสมรสนั้นเป็นโมฆะ ตามที่ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1495เดิมบัญญัติไว้เป็นพิเศษ ดังนั้นตามข้อเท็จจริงในคดีนี้ ยังไม่มีฝ่ายใดฟ้องให้การสมรสระหว่างนายเหลือกับผู้คัดค้านเป็นโมฆะและยังไม่มีคำพิพากษาให้การสมรสเป็นโมฆะ จึงต้องถือว่าการสมรสระหว่างนายเหลือกับผู้คัดค้านยังมีอยู่ ผู้คัดค้านจึงเป็นทายาทโดยธรรมและมีส่วนได้เสียในทรัพย์มรดกรายนี้ฎีกาข้อต่อมา ผู้ร้องอ้างว่า ผู้คัดค้านไม่เหมาะสม เพราะเคยมีสามีมาก่อนแล้ว และมีเจตนาไม่สุจริต เห็นว่า การมีสามีมาก่อนหรือไม่ ไม่ได้เกี่ยวข้องกับการจัดการมรดก หรือทำให้การจัดการมรดกไม่เหมาะสมแต่ประการใด ส่วนข้อที่ผู้คัดค้านอ้างว่าเด็กชายธีรพงษ์เป็นบุตรของผู้ตายกับผู้คัดค้านนั้น แม้จะไม่ถูกต้องก็เป็นการอ้างไปตามบันทึกในทะเบียนสมรสซึ่งผู้ตายกับผู้คัดค้านแจ้งไว้ยังไม่ถึงขนาดที่จะทำให้ผู้คัดค้านไม่เหมาะสมที่จะเป็นผู้จัดการมรดกร่วมกับผู้ร้อง การร้องคัดค้านเข้ามาก็เพื่อรักษาผลประโยชน์ของตน ไม่ได้เป็นการใช้สิทธิโดยไม่สุจริตแต่อย่างใด ฎีกาของผู้ร้องฟังไม่ขึ้นทั้งสองประการ"พิพากษายืน(ไมตรี กลั่นนุรักษ์-สุรินทร์ นาควิเชียร-สุวรรณ ตระการพันธุ์)แหล่งที่มาสำนักงานส่งเสริมงานตุลาการแผนกหมายเลขคดีดำศาลฎีกาหมายเลขคดีดำศาลชั้นต้นหมายเลขคดีแดงศาลชั้นต้นหมายเหตุตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1496 เดิม ซึ่งต่อมาได้มีการแก้ไขโดยมาตรา 20 แห่งพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ฉบับที่ 10) พ.ศ. 2533 โดยประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 107 ตอนที่ 187 หน้าที่ 1(ฉบับพิเศษ)วันที่ 26 กันยายน 2533 โดยให้ใช้บังคับตั้งแต่วันถัดจากวันประกาศในราชกิจจานุเบกษา เป็นต้นไป ส่วนคดีที่ค้างพิจารณาอยู่ในวันที่พระราชบัญญัตินี้ใช้บังคับให้ศาลนั้นพิจารณาพิพากษาคดีต่อไปจนกว่าคดีจะถึงที่สุด ตามมาตรา 64 แห่งพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ฉบับที่ 10)พ.ศ. 2533 ตามคำพิพากษาฉบับนี้เป็นการวินิจฉัยตามกฎหมายครอบครัวฉบับเก่า แต่กฎหมายครอบครัวใหม่ได้เปลี่ยนแปลงหลักการสมรสที่เป็นโมฆะต่างไปจากกฎหมายเก่าที่สำคัญก็คือ การจดทะเบียนสมรสซ้อนเดิมการสมรสที่เป็นโมฆะจะต้องมีคำพิพากษาของศาลแสดงว่าการสมรสเป็นโมฆะ ถ้าศาลยังไม่ได้พิพากษาคนอื่นจะอ้างว่าการสมรสนั้นเป็นโมฆะไม่ได้ เมื่ออ้างไม่ได้ก็ต้องถือว่าการสมรสนั้นสมบูรณ์โดยเหตุนี้การสมรสซ้อนที่ศาลยังไม่ได้พิพากษาว่าเป็นโมฆะจึงเป็นการสมรสที่สมบูรณ์อยู่ตราบที่ศาลยังไม่ได้มีคำพิพากษาดังนัยคำพิพากษาฎีกาที่ 2332/2524 ซึ่งแตกต่างจากหลักโมฆะกรรมใน บรรพ 1 มาตรา 172 ที่ว่า ผู้มีส่วนได้เสียคนใดจะยกความเสียเปล่าแห่งโมฆะกรรมขึ้นกล่าวอ้างก็ได้ แต่ตามกฎหมายครอบครัวใหม่การสมรสซ้อนนั้น บุคคลผู้มีส่วนได้เสียคนใดคนหนึ่งย่อมยกขึ้นกล่าวอ้างได้โดยไม่ต้องรอให้ศาลพิพากษาเสียก่อน หรือผู้มีส่วนได้เสียจะร้องขอให้ศาลพิพากษาว่าการสมรสนี้เป็นโมฆะก็ได้ทั้งนี้ ตามมาตรา 1497(ใหม่) โดยถือว่าการสมรสนั้นเสียเปล่ามาตั้งแต่แรกเริ่ม (OIDABINITIO) และใช้หลักเรื่องโมฆะกรรมที่เสียเปล่ามาตั้งแต่แรก บรรพ 1 ต่อไป เหตุที่ไม่จำต้องนำคดีมาสู่ศาล ทั้งนี้เพราะการสมรสซ้อนเป็นข้อเท็จจริงที่เห็นประจักษ์ได้โดยง่าย โดยพิจารณาจากวันที่ปรากฏอยู่ในทะเบียนสมรส โดยไม่ต้องเสียเวลานำคดีขึ้นมาสู่ศาลให้มีคำพิพากษาแต่อย่างใด การกล่าวอ้างไม่ใช่เป็นการบอกล้างหรือเพิกถอนการสมรสซ้อนแต่เป็นการแจ้งเรื่องเพื่อเอาประโยชน์จากการเสียเปล่าของการสมรสที่เป็นโมฆะ และแม้แต่คู่สมรสในการสมรสที่เป็นโมฆะเองก็อ้างได้อย่างไรก็ดีในบางกรณีที่คู่กรณีอีกฝ่ายหนึ่งอาจจะไม่ยอมรับ และอาจจะยกเป็นข้อต่อสู้บุคคลภายนอก ผู้ทำการโดยสุจริตไม่ได้เพราะยังมิได้มีการบันทึกไว้ในทะเบียนสมรส ตามมาตรา 1497/1 และมาตรา 1500 ที่แก้ไขใหม่ ผู้มีส่วนได้เสียจึงจำเป็นต้องนำคดีมาสู่ศาลให้ศาลมีคำพิพากษาว่าการสมรสซ้อนเป็นโมฆะ ผู้มีส่วนได้เสียหมายถึง ผู้ที่จะมีส่วนได้หรือเสียประโยชน์จากการสมรสที่เป็นโมฆะตามแนวคำวินิจฉัยของศาลฎีกา ซึ่งได้วินิจฉัยไว้คือ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 963/2519 บิดาโจทก์จดทะเบียนสมรสกับจำเลยในระหว่างที่ยังเป็นสามีที่ชอบด้วยกฎหมายของมารดาโจทก์แม้ต่อมาบิดามารดาโจทก์จะจดทะเบียนหย่าขาดจากกันก็ตาม การสมรสระหว่างบิดาโจทก์และจำเลยย่อมเป็นโมฆะ โจทก์ซึ่งเป็นบุตรเป็นผู้มีส่วนได้เสียย่อมจะกล่าวอ้างได้และโมฆะกรรมนั้นไม่อาจให้สัตยาบันแก่กันได้ การหย่าระหว่างบิดามารดาโจทก์ในภายหลังก็ไม่มีผลย้อนหลังไปถึงการสมรสระหว่างบิดาโจทก์กับจำเลยซึ่งตกเป็นโมฆะไปก่อนแล้ว คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 506/2524 การที่โจทก์ฟ้องขอให้เพิกถอนการสมรสของจำเลยกับพันตำรวจเอก จ. ผู้ตาย นั้น เมื่อพันตำรวจ จ.ถึงแก่ความตายไปแล้ว การสมรสย่อมสิ้นสุดลงตามมาตรา 1501แม้จะได้ความตามคำบรรยายฟ้องโจทก์ว่าจำเลยได้ร้องคัดค้านการขอให้ศาลตั้งโจทก์เป็นผู้จัดการทรัพย์มรดกของผู้ตายก็ไม่ปรากฏว่าจำเลยได้โต้แย้งสิทธิโจทก์เกี่ยวกับมรดกของผู้ตายที่จะถือเป็นเหตุฟ้องร้องจำเลยขอให้เพิกถอนการสมรสเป็นคดีที่มีข้อพิพาทตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 55 ได้โจทก์จึงไม่มีสิทธิฟ้องร้องขอให้เพิกถอนการสมรสของจำเลยกับผู้ตายได้ ผลของการสมรสที่เป็นโมฆะ สำหรับผลของการสมรสที่เป็นโมฆะก็คงมีหลักการเหมือนเดิม กล่าวคือ การสมรสที่เป็นโมฆะ ไม่ก่อให้เกิดความสัมพันธ์ทางทรัพย์สินระหว่างสามีภริยา ในกรณีที่การสมรสเป็นโมฆะ ทรัพย์สินที่ฝ่ายใดมีหรือได้มาไม่ว่าก่อนหรือหลังการสมรสรวมทั้งดอกผลคงเป็นของฝ่ายนั้นส่วนบรรดาทรัพย์สินที่ทำมาหาได้ร่วมกัน ให้แบ่งคนละครึ่ง เว้นแต่ศาลจะเห็นสมควรสั่งเป็นประการอื่นเมื่อได้พิเคราะห์ถึงภาระในครอบครัว ภาระในการหาเลี้ยงชีพและฐานะของคู่กรณีทั้งสองฝ่ายตลอดจนพฤติการณ์อื่นทั้งปวงแล้ว (มาตรา 1498 ใหม่) คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 949/2531 การที่โจทก์ผู้เป็นภริยาฟ้องเรียกค่าอุปการะเลี้ยงดูจากจำเลยผู้เป็นสามี และจำเลยให้การและฟ้องแย้งว่าการสมรสระหว่างโจทก์จำเลยเป็นโมฆะเพราะเป็นการสมรสซ้อน ขอให้ยกฟ้องและพิพากษาว่าการสมรสเป็นโมฆะนั้น เมื่อโจทก์ให้การแก้ฟ้องแย้งยอมรับข้อเท็จจริงที่ว่าโจทก์ทำการสมรสกับจำเลยในขณะที่โจทก์ยังเป็นคู่สมรสของบุคคลอื่นแล้ว ก็ไม่จำเป็นต้องสืบพยานโจทก์จำเลยในประเด็นแห่งคดีที่พิพาทกันต่อไป ศาลชอบที่จะมีคำสั่งให้งดการชี้สองสถานและการสืบพยานโจทก์จำเลยพิพากษาว่าการสมรสเป็นโมฆะและยกฟ้องโจทก์ก็ได้ เมื่อการสมรสระหว่างโจทก์จำเลยเป็นโมฆะ โจทก์จึงไม่มีสิทธิฟ้องเรียกค่าอุปการะเลี้ยงดูจากจำเลยได้ การสมรสที่เป็นโมฆะเพราะฝ่าฝืนมาตรา 1449 มาตรา 1450 หรือมาตรา 1458 ไม่ทำให้ชายหรือหญิงผู้สมรสโดยสุจริตเสื่อมสิทธิที่ได้มาเพราะการสมรสก่อนมีคำพิพากษาถึงที่สุดให้เป็นโมฆะ การสมรสที่เป็นโมฆะเพราะฝ่าฝืนมาตรา 1452 ไม่ทำให้ชายหรือหญิงผู้สมรสโดยสุจริตเสื่อมสิทธิที่ได้มาเพราะการสมรสก่อนที่ชายหรือหญิงนั้นรู้ถึงเหตุที่ทำให้การสมรสเป็นโมฆะ แต่การสมรสที่เป็นโมฆะดังกล่าวไม่ทำให้คู่สมรสเกิดสิทธิรับมรดกในฐานะทายาทโดยธรรมของคู่สมรสอีกฝ่ายหนึ่ง การสมรสที่เป็นโมฆะเพราะฝ่าฝืนมาตรา 1449 มาตรา 1450หรือมาตรา 1458 หรือฝ่าฝืนมาตรา 1452 ถ้าคู่สมรสฝ่ายใดได้สมรสโดยสุจริตฝ่ายนั้นมีสิทธิเรียกค่าทดแทนได้ และถ้าการสมรสที่เป็นโมฆะนั้นทำให้ฝ่ายที่ได้สมรสโดยสุจริตต้องยากจนลงเพราะไม่มีรายได้พอจากทรัพย์สินหรือจากการงานที่เคยทำอยู่ก่อนมีคำพิพากษาถึงที่สุดหรือก่อนที่จะได้รู้ว่าการสมรสของตนเป็นโมฆะแล้วแต่กรณี ฝ่ายนั้นมีสิทธิเรียกค่าเลี้ยงชีพได้ด้วย สิทธิเรียกค่าเลี้ยงชีพในกรณีนี้ให้นำมาตรา 1526 วรรคหนึ่ง และมาตรา 1528 มาใช้บังคับโดยอนุโลม สิทธิเรียกร้องค่าทดแทนหรือค่าเลี้ยงชีพตามวรรคสาม มีกำหนดอายุความสองปีนับแต่วันที่มีคำพิพากษาถึงที่สุด สำหรับกรณีการสมรสที่เป็นโมฆะเพราะฝ่าฝืนมาตรา 1449 มาตรา 1450 หรือมาตรา 1458หรือนับแต่วันที่รู้ถึงเหตุที่ทำให้การสมรสเป็นโมฆะสำหรับกรณีการสมรสที่เป็นโมฆะเพราะฝ่าฝืนมาตรา 1452(มาตรา 1499 ใหม่) ข้อสังเกตตามวรรคสอง เฉพาะในฐานะทายาทโดยธรรมเท่านั้น สำหรับค่าทดแทนนั้นได้แก่ค่าทดแทนความเสียหายต่อกายหรือชื่อเสียงของฝ่ายที่สมรสโดยสุจริต ค่าเสียหายเนื่องจากการที่ได้จัดการทรัพย์สินหรือการอื่นอันเกี่ยวแก่อาชีพหรือทางทำมาหาได้ของตนไปโดยสมควร ด้วยการคาดหมายว่าจะได้มีการสมรสโดยสุจริต ส่วนค่าเลี้ยงชีพนั้น กฎหมายให้ศาลกำหนดให้เพียงใดหรือไม่ให้เลยก็ได้ โดยคำนึงถึงความสามารถของผู้ให้และของผู้รับเกี่ยวกับค่าเลี้ยงชีพนี้ตามกฎหมายเก่าหากฝ่ายใดมีสิทธิเรียกค่าเลี้ยงชีพและประสงค์จะเรียกค่าเลี้ยงชีพ ฝ่ายนั้นจะต้องฟ้องหรือฟ้องแย้งในคดีที่ฟ้องขอให้ศาลมีคำพิพากษาแสดงว่าการสมรสเป็นโมฆะเท่านั้น จะฟ้องในภายหลังไม่ได้ ทั้งนี้ตามมาตรา 1526 วรรคสองซึ่งมาตรา 1499 วรรคสอง (เก่า) ให้นำมาใช้บังคับโดยอนุโลมแต่มาตรา 1499 วรรคสาม (ใหม่) ให้นำมาตรา 1526 มาใช้บังคับโดยอนุโลมเฉพาะวรรคหนึ่งเท่านั้น ส่วนมาตรา 1526 วรรคสองไม่ได้นำมาใช้บังคับโดยอนุโลมเหมือนกฎหมายเก่า ฉะนั้นผู้มีสิทธิฟ้องเรียกค่าเลี้ยงชีพจะฟ้องเรียกค่าเลี้ยงชีพในภายหลังก็ได้โดยฟ้องภายในอายุความ 2 ปี นับแต่วันที่มีคำพิพากษาถึงที่สุดสำหรับกรณีการสมรสเป็นโมฆะ เพราะฝ่าฝืนตามมาตรา 1449 มาตรา1450 หรือมาตรา 1458 หรือนับแต่วันที่รู้ถึงเหตุที่ทำให้การสมรสเป็นโมฆะสำหรับการสมรสซ้อน และสิทธิรับค่าเลี้ยงชีพนี้ย่อมหมดไปทันที เมื่อฝ่ายที่รับค่าเลี้ยงชีพทำการสมรสใหม่เพราะมาตรา 1499 วรรคสาม (ใหม่) ให้นำมาตรา 1528 มาใช้บังคับโดยอนุโลมด้วย คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 3134/2530 ขณะที่โจทก์จดทะเบียนสมรสกับจำเลยนั้นโจทก์ไม่ทราบว่าจำเลยได้จดทะเบียนสมรสกับหญิงอื่นอยู่แล้ว โจทก์จึงเป็นผู้สมรสโดยสุจริต เมื่อโจทก์ฟ้องขอให้ศาลมีคำพิพากษาแสดงว่าการสมรสระหว่างโจทก์กับจำเลยเป็นโมฆะโจทก์จึงมีสิทธิเรียกค่าทดแทนและค่าเลี้ยงชีพจากจำเลยได้ที่ศาลชั้นต้นกำหนดค่าทดแทนเป็นเงิน 40,000 บาท และค่าเลี้ยงชีพเดือนละ 1,000 บาท เป็นการสมควรและเหมาะสมกับพฤติการณ์แห่งรูปคดีแล้ว การสมรสที่เป็นโมฆะไม่กระทบถึงสิทธิของบุคคลภายนอกผู้ทำการโดยสุจริต (มาตรา 1500 ใหม่) การสมรสที่เป็นโมฆะไม่มีผลกระทบกระเทือนถึงการเป็นบุตรที่ชอบด้วยกฎหมาย (มาตรา 1536 มาตรา 1538 มาตรา 1499/1) แม้การสมรสเป็นโมฆะก็ตาม แต่หากได้เกิดบุตรขึ้นระหว่างระยะเวลาก่อนที่ได้มีคำพิพากษาถึงที่สุดแสดงว่าการสมรสเป็นโมฆะหรือภายในระยะเวลาสามร้อยสิบวันนับแต่วันที่มีคำพิพากษาถึงที่สุดดังกล่าว บุตรที่เกิดมานั้น กฎหมายให้ถือเป็นบุตรที่ชอบด้วยกฎหมายของชายผู้เป็นหรือเคยเป็นสามีซึ่งก็หมายความรวมถึงทารกในครรภ์มารดาด้วย หากภายหลังเกิดมารอดอยู่ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1580/2494 บุตรที่เกิดในระหว่างที่บิดามารดาสมรสอยู่กินด้วยกันฉันสามีภริยาและจดทะเบียนสมรสกันแล้วจนกระทั่งบิดาถึงแก่กรรมจึงมีคำพิพากษาชี้ขาดว่าการจดทะเบียนสมรสระหว่างบิดามารดานั้นไม่ชอบด้วยกฎหมาย เพราะขณะนั้นบิดายังมีภริยาเดิมอยู่ มิได้หย่าขาดกัน ดังนี้ ก็ต้องถือว่าบุตรนั้นเป็นบุตรที่ชอบด้วยกฎหมายของบิดามารดาตลอดมา จึงมีสิทธิได้รับมรดกของบิดามารดา คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2648/2526 โจทก์เป็นบุตรนาย ฉ.กับนาง ท. ระหว่างคนทั้งสองเป็นสามีภริยากันโดยมีการจดทะเบียนสมรส แม้นาย ฉ. ในขณะนั้นจะมีหญิงอื่นเป็นคู่สมรสอยู่ก็ตามแต่เมื่อยังมิได้มีคำพิพากษาแสดงว่าการสมรสระหว่าง นาย ฉ.กับนาง ท. เป็นโมฆะแล้ว โจทก์ก็ย่อมเป็นบุตรที่ชอบด้วยกฎหมายของนาย ฉ. และมีอำนาจฟ้องเรียกค่าเสียหายจากบุคคลที่ทำให้นาย ฉ. ถึงแก่ความตายได้ เมื่อถือว่าเป็นภรรยาโดยชอบด้วยกฎหมาย หรือบุตรโดยชอบด้วยกฎหมายแล้ว จึงเป็นทายาทโดยธรรมของผู้ตายมีส่วนได้เสียในทรัพย์มรดกจึงมีสิทธิร้องขอหรือร้องคัดค้านในการตั้งผู้จัดการมรดก(คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 143/2535 ที่ 267/2524) ส่วนการที่ศาลจะตั้งผู้ใดย่อมแล้วแต่ศาลจะเห็นสมควรตามข้อเท็จจริงแต่ละคดีไป(คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 3419/2529 ที่ 1973/2519) แม้ผู้ร้องจะไม่เป็นบุคคลต้องห้ามมิให้เป็นผู้จัดการมรดกมารดา ศาลก็ไม่จำเป็นต้องตั้งผู้ร้องให้เป็นผู้จัดการมรดกตามคำร้องเสมอไป (คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1966/2528) การแต่งตั้งผู้จัดการมรดกศาลย่อมใช้ดุลพินิจถึงความเหมาะสมเพื่อประโยชน์แก่กองมรดกด้วย ถึงแม้ไม่มีผู้คัดค้านคำร้องของผู้ร้อง และผู้ร้องไม่เป็นบุคคลต้องห้ามในการเป็นผู้จัดการมรดกตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1718ก็ตาม แต่เมื่อปรากฏข้อเท็จจริงว่าผู้ร้องไม่มีความสุจริตในการรักษาผลประโยชน์ในทรัพย์สินให้แก่ผู้รับพินัยกรรมของเจ้ามรดกจึงไม่เหมาะสมที่จะตั้งผู้ร้องเป็นผู้จัดการมรดก (คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5022/2533) การที่ศาลจะตั้งผู้ใดเป็นผู้จัดการมรดกหาใช่ว่าจะต้องได้รับความยินยอมจากทายาททุกคนไม่ (คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2821/2524) สรุป การยื่นคำร้องหรือคำร้องคัดค้านในการขอตั้งผู้จัดการมรดกจะต้องเป็นผู้มีส่วนได้เสีย ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1713 และการที่ศาลจะตั้งผู้ใดเป็นผู้จัดการมรดกก็ขึ้นอยู่กับดุลยพินิจ คำนึงถึงความเหมาะสม หรือในพฤติการณ์อื่นใดเพื่อประโยชน์ของกองมรดก ปฏิกรณ์คงพิพิธคำพิพากษา: ผู้ร้องยื่นคำร้องว่า ผู้ร้องเป็นบุตรนายเหลือ พ้นภัยพาลนายเหลือถึงแก่ความตายโดยไม่ได้ทำพินัยกรรมแต่งตั้งผู้จัดการมรดกไว้ ผู้ตายมีทรัพย์มรดกเป็นที่ดินและบ้าน ผู้ร้องได้เคยติดต่อเจ้าหน้าที่เพื่อจัดการโอนทรัพย์มรดก แต่ไม่อาจจัดการได้ ขอให้มีคำสั่งตั้งผู้ร้องเป็นผู้จัดการมรดกของนายเหลือ พ้นภัยพาลผู้ตายผู้คัดค้านยื่นคำร้องคัดค้านว่า ผู้คัดค้านเป็นภรรยาโดยชอบด้วยกฎหมายของนายเหลือ พ้นภัยพาล ผู้ตาย ผู้ร้องยื่นคำร้องโดยเจตนาทุจริตไม่ได้แจ้งให้ผู้คัดค้านและเด็กชายธีรพงษ์ซึ่งเป็นบุตรของผู้ตายทราบ ผู้ร้องจึงไม่สมควรเป็นผู้จัดการมรดก ขอให้ยกคำร้องของผู้ร้อง และมีคำสั่งตั้งผู้คัดค้านเป็นผู้จัดการมรดกของนายเหลือ พ้นภัยพาล ผู้ตายต่อไปศาลชั้นต้นมีคำสั่งตั้งนายวิรัตน์ พ้นภัยพาล ผู้ร้องและนางแดง พ้นภัยพาล ผู้คัดค้าน เป็นผู้จัดการมรดกของนายเหลือ พ้นภัยพาล ร่วมกันผู้ร้องอุทธรณ์ศาลอุทธรณ์พิพากษายืนผู้ร้องฎีกาศาลฎีกาวินิจฉัยว่า "ผู้ร้องฎีกาในข้อแรกว่า การที่นายเหลือ (เจ้ามรดก) ทำการสมรสกับผู้คัดค้าน เป็นการสมรสซ้อนต้องห้ามตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1452 จึงเป็นโมฆะตามมาตรา 1496 ถือเท่ากับไม่มีการสมรส ผู้คัดค้านจึงไม่ใช่ภรรยาของนายเหลือนั้น เห็นว่า การสมรสแม้จะไม่ถูกต้องประการใดก็ตาม ก็ยังไม่เป็นโมฆะ นอกจากศาลได้พิพากษาให้การสมรสนั้นเป็นโมฆะ ตามที่ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1495เดิมบัญญัติไว้เป็นพิเศษ ดังนั้นตามข้อเท็จจริงในคดีนี้ ยังไม่มีฝ่ายใดฟ้องให้การสมรสระหว่างนายเหลือกับผู้คัดค้านเป็นโมฆะและยังไม่มีคำพิพากษาให้การสมรสเป็นโมฆะ จึงต้องถือว่าการสมรสระหว่างนายเหลือกับผู้คัดค้านยังมีอยู่ ผู้คัดค้านจึงเป็นทายาทโดยธรรมและมีส่วนได้เสียในทรัพย์มรดกรายนี้ฎีกาข้อต่อมา ผู้ร้องอ้างว่า ผู้คัดค้านไม่เหมาะสม เพราะเคยมีสามีมาก่อนแล้ว และมีเจตนาไม่สุจริต เห็นว่า การมีสามีมาก่อนหรือไม่ ไม่ได้เกี่ยวข้องกับการจัดการมรดก หรือทำให้การจัดการมรดกไม่เหมาะสมแต่ประการใด ส่วนข้อที่ผู้คัดค้านอ้างว่าเด็กชายธีรพงษ์เป็นบุตรของผู้ตายกับผู้คัดค้านนั้น แม้จะไม่ถูกต้องก็เป็นการอ้างไปตามบันทึกในทะเบียนสมรสซึ่งผู้ตายกับผู้คัดค้านแจ้งไว้ยังไม่ถึงขนาดที่จะทำให้ผู้คัดค้านไม่เหมาะสมที่จะเป็นผู้จัดการมรดกร่วมกับผู้ร้อง การร้องคัดค้านเข้ามาก็เพื่อรักษาผลประโยชน์ของตน ไม่ได้เป็นการใช้สิทธิโดยไม่สุจริตแต่อย่างใด ฎีกาของผู้ร้องฟังไม่ขึ้นทั้งสองประการ"พิพากษายืน ดูฉบับย่อฎีกาตัดสินเกี่ยวกับปัญหาข้อกฎหมายคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 460/2536นาย วิรัตน์ พ้นภัยพาลผู้ร้องนาง แดง กิตติพงษ์ หรือ พ้นภัยพาลผู้คัดค้าน ป.พ.พ. ม. 1495 (เดิม), ม. 1713ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1495 เดิมนั้นการสมรสซ้อนแม้จะไม่ถูกต้องก็ยังไม่เป็นโมฆะ จนกว่าศาลจะได้มีคำพิพากษาให้การสมรสนั้นเป็นโมฆะจึงต้องถือว่าการสมรสระหว่างผู้ตายกับผู้คัดค้านยังมีอยู่ ผู้คัดค้านจึงเป็นทายาทโดยธรรมและมีส่วนได้เสียในทรัพย์มรดก จึงมีสิทธิยื่นคำร้องคัดค้านการตั้งผู้จัดการมรดกของผู้ตายได้ การที่ผู้คัดค้านมีสามีมาก่อนหรือไม่ ไม่ได้เกี่ยวข้องกับการจัดการมรดกหรือทำให้การจัดการมรดกไม่เหมาะสมแต่ประการใด และการที่ผู้คัดค้านอ้างว่าเด็กชาย ธ. เป็นบุตรของผู้ตายกับผู้คัดค้านนั้น แม้ไม่ถูกต้องก็เป็นการอ้างไปตามบันทึกในทะเบียนสมรสซึ่งผู้ตายกับผู้คัดค้านแจ้งไว้ ยังไม่ถึงขนาดที่ทำให้ผู้คัดค้านไม่เหมาะสมที่จะจัดการมรดกร่วมกับผู้ร้องผู้ร้องยื่นคำร้องว่า ผู้ร้องเป็นบุตรนายเหลือ พ้นภัยพาลนายเหลือถึงแก่ความตายโดยไม่ได้ทำพินัยกรรมแต่งตั้งผู้จัดการมรดกไว้ ผู้ตายมีทรัพย์มรดกเป็นที่ดินและบ้าน ผู้ร้องได้เคยติดต่อเจ้าหน้าที่เพื่อจัดการโอนทรัพย์มรดก แต่ไม่อาจจัดการได้ ขอให้มีคำสั่งตั้งผู้ร้องเป็นผู้จัดการมรดกของนายเหลือ พ้นภัยพาลผู้ตายผู้คัดค้านยื่นคำร้องคัดค้านว่า ผู้คัดค้านเป็นภรรยาโดยชอบด้วยกฎหมายของนายเหลือ พ้นภัยพาล ผู้ตาย ผู้ร้องยื่นคำร้องโดยเจตนาทุจริตไม่ได้แจ้งให้ผู้คัดค้านและเด็กชายธีรพงษ์ซึ่งเป็นบุตรของผู้ตายทราบ ผู้ร้องจึงไม่สมควรเป็นผู้จัดการมรดก ขอให้ยกคำร้องของผู้ร้อง และมีคำสั่งตั้งผู้คัดค้านเป็นผู้จัดการมรดกของนายเหลือ พ้นภัยพาล ผู้ตายต่อไปศาลชั้นต้นมีคำสั่งตั้งนายวิรัตน์ พ้นภัยพาล ผู้ร้องและนางแดง พ้นภัยพาล ผู้คัดค้าน เป็นผู้จัดการมรดกของนายเหลือ พ้นภัยพาล ร่วมกันผู้ร้องอุทธรณ์ศาลอุทธรณ์พิพากษายืนผู้ร้องฎีกาศาลฎีกาวินิจฉัยว่า "ผู้ร้องฎีกาในข้อแรกว่า การที่นายเหลือ (เจ้ามรดก) ทำการสมรสกับผู้คัดค้าน เป็นการสมรสซ้อนต้องห้ามตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1452 จึงเป็นโมฆะตามมาตรา 1496 ถือเท่ากับไม่มีการสมรส ผู้คัดค้านจึงไม่ใช่ภรรยาของนายเหลือนั้น เห็นว่า การสมรสแม้จะไม่ถูกต้องประการใดก็ตาม ก็ยังไม่เป็นโมฆะ นอกจากศาลได้พิพากษาให้การสมรสนั้นเป็นโมฆะ ตามที่ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1495เดิมบัญญัติไว้เป็นพิเศษ ดังนั้นตามข้อเท็จจริงในคดีนี้ ยังไม่มีฝ่ายใดฟ้องให้การสมรสระหว่างนายเหลือกับผู้คัดค้านเป็นโมฆะและยังไม่มีคำพิพากษาให้การสมรสเป็นโมฆะ จึงต้องถือว่าการสมรสระหว่างนายเหลือกับผู้คัดค้านยังมีอยู่ ผู้คัดค้านจึงเป็นทายาทโดยธรรมและมีส่วนได้เสียในทรัพย์มรดกรายนี้ฎีกาข้อต่อมา ผู้ร้องอ้างว่า ผู้คัดค้านไม่เหมาะสม เพราะเคยมีสามีมาก่อนแล้ว และมีเจตนาไม่สุจริต เห็นว่า การมีสามีมาก่อนหรือไม่ ไม่ได้เกี่ยวข้องกับการจัดการมรดก หรือทำให้การจัดการมรดกไม่เหมาะสมแต่ประการใด ส่วนข้อที่ผู้คัดค้านอ้างว่าเด็กชายธีรพงษ์เป็นบุตรของผู้ตายกับผู้คัดค้านนั้น แม้จะไม่ถูกต้องก็เป็นการอ้างไปตามบันทึกในทะเบียนสมรสซึ่งผู้ตายกับผู้คัดค้านแจ้งไว้ยังไม่ถึงขนาดที่จะทำให้ผู้คัดค้านไม่เหมาะสมที่จะเป็นผู้จัดการมรดกร่วมกับผู้ร้อง การร้องคัดค้านเข้ามาก็เพื่อรักษาผลประโยชน์ของตน ไม่ได้เป็นการใช้สิทธิโดยไม่สุจริตแต่อย่างใด ฎีกาของผู้ร้องฟังไม่ขึ้นทั้งสองประการ"พิพากษายืน(ไมตรี กลั่นนุรักษ์-สุรินทร์ นาควิเชียร-สุวรรณ ตระการพันธุ์)แหล่งที่มาสำนักงานส่งเสริมงานตุลาการแผนกหมายเลขคดีดำศาลฎีกาหมายเลขคดีดำศาลชั้นต้นหมายเลขคดีแดงศาลชั้นต้นหมายเหตุตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1496 เดิม ซึ่งต่อมาได้มีการแก้ไขโดยมาตรา 20 แห่งพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ฉบับที่ 10) พ.ศ. 2533 โดยประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 107 ตอนที่ 187 หน้าที่ 1(ฉบับพิเศษ)วันที่ 26 กันยายน 2533 โดยให้ใช้บังคับตั้งแต่วันถัดจากวันประกาศในราชกิจจานุเบกษา เป็นต้นไป ส่วนคดีที่ค้างพิจารณาอยู่ในวันที่พระราชบัญญัตินี้ใช้บังคับให้ศาลนั้นพิจารณาพิพากษาคดีต่อไปจนกว่าคดีจะถึงที่สุด ตามมาตรา 64 แห่งพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ฉบับที่ 10)พ.ศ. 2533 ตามคำพิพากษาฉบับนี้เป็นการวินิจฉัยตามกฎหมายครอบครัวฉบับเก่า แต่กฎหมายครอบครัวใหม่ได้เปลี่ยนแปลงหลักการสมรสที่เป็นโมฆะต่างไปจากกฎหมายเก่าที่สำคัญก็คือ การจดทะเบียนสมรสซ้อนเดิมการสมรสที่เป็นโมฆะจะต้องมีคำพิพากษาของศาลแสดงว่าการสมรสเป็นโมฆะ ถ้าศาลยังไม่ได้พิพากษาคนอื่นจะอ้างว่าการสมรสนั้นเป็นโมฆะไม่ได้ เมื่ออ้างไม่ได้ก็ต้องถือว่าการสมรสนั้นสมบูรณ์โดยเหตุนี้การสมรสซ้อนที่ศาลยังไม่ได้พิพากษาว่าเป็นโมฆะจึงเป็นการสมรสที่สมบูรณ์อยู่ตราบที่ศาลยังไม่ได้มีคำพิพากษาดังนัยคำพิพากษาฎีกาที่ 2332/2524 ซึ่งแตกต่างจากหลักโมฆะกรรมใน บรรพ 1 มาตรา 172 ที่ว่า ผู้มีส่วนได้เสียคนใดจะยกความเสียเปล่าแห่งโมฆะกรรมขึ้นกล่าวอ้างก็ได้ แต่ตามกฎหมายครอบครัวใหม่การสมรสซ้อนนั้น บุคคลผู้มีส่วนได้เสียคนใดคนหนึ่งย่อมยกขึ้นกล่าวอ้างได้โดยไม่ต้องรอให้ศาลพิพากษาเสียก่อน หรือผู้มีส่วนได้เสียจะร้องขอให้ศาลพิพากษาว่าการสมรสนี้เป็นโมฆะก็ได้ทั้งนี้ ตามมาตรา 1497(ใหม่) โดยถือว่าการสมรสนั้นเสียเปล่ามาตั้งแต่แรกเริ่ม (OIDABINITIO) และใช้หลักเรื่องโมฆะกรรมที่เสียเปล่ามาตั้งแต่แรก บรรพ 1 ต่อไป เหตุที่ไม่จำต้องนำคดีมาสู่ศาล ทั้งนี้เพราะการสมรสซ้อนเป็นข้อเท็จจริงที่เห็นประจักษ์ได้โดยง่าย โดยพิจารณาจากวันที่ปรากฏอยู่ในทะเบียนสมรส โดยไม่ต้องเสียเวลานำคดีขึ้นมาสู่ศาลให้มีคำพิพากษาแต่อย่างใด การกล่าวอ้างไม่ใช่เป็นการบอกล้างหรือเพิกถอนการสมรสซ้อนแต่เป็นการแจ้งเรื่องเพื่อเอาประโยชน์จากการเสียเปล่าของการสมรสที่เป็นโมฆะ และแม้แต่คู่สมรสในการสมรสที่เป็นโมฆะเองก็อ้างได้อย่างไรก็ดีในบางกรณีที่คู่กรณีอีกฝ่ายหนึ่งอาจจะไม่ยอมรับ และอาจจะยกเป็นข้อต่อสู้บุคคลภายนอก ผู้ทำการโดยสุจริตไม่ได้เพราะยังมิได้มีการบันทึกไว้ในทะเบียนสมรส ตามมาตรา 1497/1 และมาตรา 1500 ที่แก้ไขใหม่ ผู้มีส่วนได้เสียจึงจำเป็นต้องนำคดีมาสู่ศาลให้ศาลมีคำพิพากษาว่าการสมรสซ้อนเป็นโมฆะ ผู้มีส่วนได้เสียหมายถึง ผู้ที่จะมีส่วนได้หรือเสียประโยชน์จากการสมรสที่เป็นโมฆะตามแนวคำวินิจฉัยของศาลฎีกา ซึ่งได้วินิจฉัยไว้คือ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 963/2519 บิดาโจทก์จดทะเบียนสมรสกับจำเลยในระหว่างที่ยังเป็นสามีที่ชอบด้วยกฎหมายของมารดาโจทก์แม้ต่อมาบิดามารดาโจทก์จะจดทะเบียนหย่าขาดจากกันก็ตาม การสมรสระหว่างบิดาโจทก์และจำเลยย่อมเป็นโมฆะ โจทก์ซึ่งเป็นบุตรเป็นผู้มีส่วนได้เสียย่อมจะกล่าวอ้างได้และโมฆะกรรมนั้นไม่อาจให้สัตยาบันแก่กันได้ การหย่าระหว่างบิดามารดาโจทก์ในภายหลังก็ไม่มีผลย้อนหลังไปถึงการสมรสระหว่างบิดาโจทก์กับจำเลยซึ่งตกเป็นโมฆะไปก่อนแล้ว คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 506/2524 การที่โจทก์ฟ้องขอให้เพิกถอนการสมรสของจำเลยกับพันตำรวจเอก จ. ผู้ตาย นั้น เมื่อพันตำรวจ จ.ถึงแก่ความตายไปแล้ว การสมรสย่อมสิ้นสุดลงตามมาตรา 1501แม้จะได้ความตามคำบรรยายฟ้องโจทก์ว่าจำเลยได้ร้องคัดค้านการขอให้ศาลตั้งโจทก์เป็นผู้จัดการทรัพย์มรดกของผู้ตายก็ไม่ปรากฏว่าจำเลยได้โต้แย้งสิทธิโจทก์เกี่ยวกับมรดกของผู้ตายที่จะถือเป็นเหตุฟ้องร้องจำเลยขอให้เพิกถอนการสมรสเป็นคดีที่มีข้อพิพาทตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 55 ได้โจทก์จึงไม่มีสิทธิฟ้องร้องขอให้เพิกถอนการสมรสของจำเลยกับผู้ตายได้ ผลของการสมรสที่เป็นโมฆะ สำหรับผลของการสมรสที่เป็นโมฆะก็คงมีหลักการเหมือนเดิม กล่าวคือ การสมรสที่เป็นโมฆะ ไม่ก่อให้เกิดความสัมพันธ์ทางทรัพย์สินระหว่างสามีภริยา ในกรณีที่การสมรสเป็นโมฆะ ทรัพย์สินที่ฝ่ายใดมีหรือได้มาไม่ว่าก่อนหรือหลังการสมรสรวมทั้งดอกผลคงเป็นของฝ่ายนั้นส่วนบรรดาทรัพย์สินที่ทำมาหาได้ร่วมกัน ให้แบ่งคนละครึ่ง เว้นแต่ศาลจะเห็นสมควรสั่งเป็นประการอื่นเมื่อได้พิเคราะห์ถึงภาระในครอบครัว ภาระในการหาเลี้ยงชีพและฐานะของคู่กรณีทั้งสองฝ่ายตลอดจนพฤติการณ์อื่นทั้งปวงแล้ว (มาตรา 1498 ใหม่) คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 949/2531 การที่โจทก์ผู้เป็นภริยาฟ้องเรียกค่าอุปการะเลี้ยงดูจากจำเลยผู้เป็นสามี และจำเลยให้การและฟ้องแย้งว่าการสมรสระหว่างโจทก์จำเลยเป็นโมฆะเพราะเป็นการสมรสซ้อน ขอให้ยกฟ้องและพิพากษาว่าการสมรสเป็นโมฆะนั้น เมื่อโจทก์ให้การแก้ฟ้องแย้งยอมรับข้อเท็จจริงที่ว่าโจทก์ทำการสมรสกับจำเลยในขณะที่โจทก์ยังเป็นคู่สมรสของบุคคลอื่นแล้ว ก็ไม่จำเป็นต้องสืบพยานโจทก์จำเลยในประเด็นแห่งคดีที่พิพาทกันต่อไป ศาลชอบที่จะมีคำสั่งให้งดการชี้สองสถานและการสืบพยานโจทก์จำเลยพิพากษาว่าการสมรสเป็นโมฆะและยกฟ้องโจทก์ก็ได้ เมื่อการสมรสระหว่างโจทก์จำเลยเป็นโมฆะ โจทก์จึงไม่มีสิทธิฟ้องเรียกค่าอุปการะเลี้ยงดูจากจำเลยได้ การสมรสที่เป็นโมฆะเพราะฝ่าฝืนมาตรา 1449 มาตรา 1450 หรือมาตรา 1458 ไม่ทำให้ชายหรือหญิงผู้สมรสโดยสุจริตเสื่อมสิทธิที่ได้มาเพราะการสมรสก่อนมีคำพิพากษาถึงที่สุดให้เป็นโมฆะ การสมรสที่เป็นโมฆะเพราะฝ่าฝืนมาตรา 1452 ไม่ทำให้ชายหรือหญิงผู้สมรสโดยสุจริตเสื่อมสิทธิที่ได้มาเพราะการสมรสก่อนที่ชายหรือหญิงนั้นรู้ถึงเหตุที่ทำให้การสมรสเป็นโมฆะ แต่การสมรสที่เป็นโมฆะดังกล่าวไม่ทำให้คู่สมรสเกิดสิทธิรับมรดกในฐานะทายาทโดยธรรมของคู่สมรสอีกฝ่ายหนึ่ง การสมรสที่เป็นโมฆะเพราะฝ่าฝืนมาตรา 1449 มาตรา 1450หรือมาตรา 1458 หรือฝ่าฝืนมาตรา 1452 ถ้าคู่สมรสฝ่ายใดได้สมรสโดยสุจริตฝ่ายนั้นมีสิทธิเรียกค่าทดแทนได้ และถ้าการสมรสที่เป็นโมฆะนั้นทำให้ฝ่ายที่ได้สมรสโดยสุจริตต้องยากจนลงเพราะไม่มีรายได้พอจากทรัพย์สินหรือจากการงานที่เคยทำอยู่ก่อนมีคำพิพากษาถึงที่สุดหรือก่อนที่จะได้รู้ว่าการสมรสของตนเป็นโมฆะแล้วแต่กรณี ฝ่ายนั้นมีสิทธิเรียกค่าเลี้ยงชีพได้ด้วย สิทธิเรียกค่าเลี้ยงชีพในกรณีนี้ให้นำมาตรา 1526 วรรคหนึ่ง และมาตรา 1528 มาใช้บังคับโดยอนุโลม สิทธิเรียกร้องค่าทดแทนหรือค่าเลี้ยงชีพตามวรรคสาม มีกำหนดอายุความสองปีนับแต่วันที่มีคำพิพากษาถึงที่สุด สำหรับกรณีการสมรสที่เป็นโมฆะเพราะฝ่าฝืนมาตรา 1449 มาตรา 1450 หรือมาตรา 1458หรือนับแต่วันที่รู้ถึงเหตุที่ทำให้การสมรสเป็นโมฆะสำหรับกรณีการสมรสที่เป็นโมฆะเพราะฝ่าฝืนมาตรา 1452(มาตรา 1499 ใหม่) ข้อสังเกตตามวรรคสอง เฉพาะในฐานะทายาทโดยธรรมเท่านั้น สำหรับค่าทดแทนนั้นได้แก่ค่าทดแทนความเสียหายต่อกายหรือชื่อเสียงของฝ่ายที่สมรสโดยสุจริต ค่าเสียหายเนื่องจากการที่ได้จัดการทรัพย์สินหรือการอื่นอันเกี่ยวแก่อาชีพหรือทางทำมาหาได้ของตนไปโดยสมควร ด้วยการคาดหมายว่าจะได้มีการสมรสโดยสุจริต ส่วนค่าเลี้ยงชีพนั้น กฎหมายให้ศาลกำหนดให้เพียงใดหรือไม่ให้เลยก็ได้ โดยคำนึงถึงความสามารถของผู้ให้และของผู้รับเกี่ยวกับค่าเลี้ยงชีพนี้ตามกฎหมายเก่าหากฝ่ายใดมีสิทธิเรียกค่าเลี้ยงชีพและประสงค์จะเรียกค่าเลี้ยงชีพ ฝ่ายนั้นจะต้องฟ้องหรือฟ้องแย้งในคดีที่ฟ้องขอให้ศาลมีคำพิพากษาแสดงว่าการสมรสเป็นโมฆะเท่านั้น จะฟ้องในภายหลังไม่ได้ ทั้งนี้ตามมาตรา 1526 วรรคสองซึ่งมาตรา 1499 วรรคสอง (เก่า) ให้นำมาใช้บังคับโดยอนุโลมแต่มาตรา 1499 วรรคสาม (ใหม่) ให้นำมาตรา 1526 มาใช้บังคับโดยอนุโลมเฉพาะวรรคหนึ่งเท่านั้น ส่วนมาตรา 1526 วรรคสองไม่ได้นำมาใช้บังคับโดยอนุโลมเหมือนกฎหมายเก่า ฉะนั้นผู้มีสิทธิฟ้องเรียกค่าเลี้ยงชีพจะฟ้องเรียกค่าเลี้ยงชีพในภายหลังก็ได้โดยฟ้องภายในอายุความ 2 ปี นับแต่วันที่มีคำพิพากษาถึงที่สุดสำหรับกรณีการสมรสเป็นโมฆะ เพราะฝ่าฝืนตามมาตรา 1449 มาตรา1450 หรือมาตรา 1458 หรือนับแต่วันที่รู้ถึงเหตุที่ทำให้การสมรสเป็นโมฆะสำหรับการสมรสซ้อน และสิทธิรับค่าเลี้ยงชีพนี้ย่อมหมดไปทันที เมื่อฝ่ายที่รับค่าเลี้ยงชีพทำการสมรสใหม่เพราะมาตรา 1499 วรรคสาม (ใหม่) ให้นำมาตรา 1528 มาใช้บังคับโดยอนุโลมด้วย คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 3134/2530 ขณะที่โจทก์จดทะเบียนสมรสกับจำเลยนั้นโจทก์ไม่ทราบว่าจำเลยได้จดทะเบียนสมรสกับหญิงอื่นอยู่แล้ว โจทก์จึงเป็นผู้สมรสโดยสุจริต เมื่อโจทก์ฟ้องขอให้ศาลมีคำพิพากษาแสดงว่าการสมรสระหว่างโจทก์กับจำเลยเป็นโมฆะโจทก์จึงมีสิทธิเรียกค่าทดแทนและค่าเลี้ยงชีพจากจำเลยได้ที่ศาลชั้นต้นกำหนดค่าทดแทนเป็นเงิน 40,000 บาท และค่าเลี้ยงชีพเดือนละ 1,000 บาท เป็นการสมควรและเหมาะสมกับพฤติการณ์แห่งรูปคดีแล้ว การสมรสที่เป็นโมฆะไม่กระทบถึงสิทธิของบุคคลภายนอกผู้ทำการโดยสุจริต (มาตรา 1500 ใหม่) การสมรสที่เป็นโมฆะไม่มีผลกระทบกระเทือนถึงการเป็นบุตรที่ชอบด้วยกฎหมาย (มาตรา 1536 มาตรา 1538 มาตรา 1499/1) แม้การสมรสเป็นโมฆะก็ตาม แต่หากได้เกิดบุตรขึ้นระหว่างระยะเวลาก่อนที่ได้มีคำพิพากษาถึงที่สุดแสดงว่าการสมรสเป็นโมฆะหรือภายในระยะเวลาสามร้อยสิบวันนับแต่วันที่มีคำพิพากษาถึงที่สุดดังกล่าว บุตรที่เกิดมานั้น กฎหมายให้ถือเป็นบุตรที่ชอบด้วยกฎหมายของชายผู้เป็นหรือเคยเป็นสามีซึ่งก็หมายความรวมถึงทารกในครรภ์มารดาด้วย หากภายหลังเกิดมารอดอยู่ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1580/2494 บุตรที่เกิดในระหว่างที่บิดามารดาสมรสอยู่กินด้วยกันฉันสามีภริยาและจดทะเบียนสมรสกันแล้วจนกระทั่งบิดาถึงแก่กรรมจึงมีคำพิพากษาชี้ขาดว่าการจดทะเบียนสมรสระหว่างบิดามารดานั้นไม่ชอบด้วยกฎหมาย เพราะขณะนั้นบิดายังมีภริยาเดิมอยู่ มิได้หย่าขาดกัน ดังนี้ ก็ต้องถือว่าบุตรนั้นเป็นบุตรที่ชอบด้วยกฎหมายของบิดามารดาตลอดมา จึงมีสิทธิได้รับมรดกของบิดามารดา คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2648/2526 โจทก์เป็นบุตรนาย ฉ.กับนาง ท. ระหว่างคนทั้งสองเป็นสามีภริยากันโดยมีการจดทะเบียนสมรส แม้นาย ฉ. ในขณะนั้นจะมีหญิงอื่นเป็นคู่สมรสอยู่ก็ตามแต่เมื่อยังมิได้มีคำพิพากษาแสดงว่าการสมรสระหว่าง นาย ฉ.กับนาง ท. เป็นโมฆะแล้ว โจทก์ก็ย่อมเป็นบุตรที่ชอบด้วยกฎหมายของนาย ฉ. และมีอำนาจฟ้องเรียกค่าเสียหายจากบุคคลที่ทำให้นาย ฉ. ถึงแก่ความตายได้ เมื่อถือว่าเป็นภรรยาโดยชอบด้วยกฎหมาย หรือบุตรโดยชอบด้วยกฎหมายแล้ว จึงเป็นทายาทโดยธรรมของผู้ตายมีส่วนได้เสียในทรัพย์มรดกจึงมีสิทธิร้องขอหรือร้องคัดค้านในการตั้งผู้จัดการมรดก(คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 143/2535 ที่ 267/2524) ส่วนการที่ศาลจะตั้งผู้ใดย่อมแล้วแต่ศาลจะเห็นสมควรตามข้อเท็จจริงแต่ละคดีไป(คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 3419/2529 ที่ 1973/2519) แม้ผู้ร้องจะไม่เป็นบุคคลต้องห้ามมิให้เป็นผู้จัดการมรดกมารดา ศาลก็ไม่จำเป็นต้องตั้งผู้ร้องให้เป็นผู้จัดการมรดกตามคำร้องเสมอไป (คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1966/2528) การแต่งตั้งผู้จัดการมรดกศาลย่อมใช้ดุลพินิจถึงความเหมาะสมเพื่อประโยชน์แก่กองมรดกด้วย ถึงแม้ไม่มีผู้คัดค้านคำร้องของผู้ร้อง และผู้ร้องไม่เป็นบุคคลต้องห้ามในการเป็นผู้จัดการมรดกตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1718ก็ตาม แต่เมื่อปรากฏข้อเท็จจริงว่าผู้ร้องไม่มีความสุจริตในการรักษาผลประโยชน์ในทรัพย์สินให้แก่ผู้รับพินัยกรรมของเจ้ามรดกจึงไม่เหมาะสมที่จะตั้งผู้ร้องเป็นผู้จัดการมรดก (คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5022/2533) การที่ศาลจะตั้งผู้ใดเป็นผู้จัดการมรดกหาใช่ว่าจะต้องได้รับความยินยอมจากทายาททุกคนไม่ (คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2821/2524) สรุป การยื่นคำร้องหรือคำร้องคัดค้านในการขอตั้งผู้จัดการมรดกจะต้องเป็นผู้มีส่วนได้เสีย ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1713 และการที่ศาลจะตั้งผู้ใดเป็นผู้จัดการมรดกก็ขึ้นอยู่กับดุลยพินิจ คำนึงถึงความเหมาะสม หรือในพฤติการณ์อื่นใดเพื่อประโยชน์ของกองมรดก ปฏิกรณ์คงพิพิธ