Câu hỏi: Thưa luật sư cho tôi hỏi thủ tục thừa kế tài sản đang thế chấp như sau: Trước khi chúng tôi kết hôn, vợ tôi có mua mảnh đất nông nghiệp. Sau đó vợ chồng chúng tôi xây dựng nhà ở và mở doanh nghiệp kinh doanh mua bán trên mảnh đất đó.

Năm 20xx, cơ quan cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất do một mình vợ tôi đứng tên. Tháng 6/20xx, vợ tôi qua đời cách đây 01 năm và không để lại di chúc. Nay cha mẹ vợ tôi định cư ở nước ngoài (quốc tịch Mỹ) về tranh chấp đòi lại đất và tài sản gắn liền với đất với lý do: ông bà cho con gái đứng tên dùm quyền sử dụng đất (nhưng ông bà không có giấy tờ gì). Vậy tôi phải giải quyết như thế nào? Đây có phải là tài sản chung của vợ chồng tôi không? Tôi và hai con có quyền thừa kế toàn bộ di sản của vợ không? Di sản được phân chia như thế nào? Người định cư nước ngoài có quyền tranh chấp và chia di sản của con không?

Hiện tại quyền sử dụng đất đã thế chấp trong ngân hàng để đảm bảo khoản vay (đến tháng 6/20xx sẽ đáo hạn) nhưng trong thời kỳ tranh chấp nên tôi không đáo hạn thì ngân hàng có phát mại tài sản không? Tôi xin chân thành cảm ơn!

Trả lời: Thứ nhất, về việc xác định tài sản chung, riêng

Tại Điều 33 Luật hôn nhân gia đình 2014 có quy định về tài sản chung của vợ, chồng như sau:

“1. Tài sản chung của vợ chồng gồm tài sản do vợ, chồng tạo ra, thu nhập do lao động, hoạt động sản xuất, kinh doanh, hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng và thu nhập hợp pháp khác trong thời kỳ hôn nhân, trừ trường hợp được quy định tại khoản 1 Điều 40 của Luật này; tài sản mà vợ chồng được thừa kế chung hoặc được tặng cho chung và tài sản khác mà vợ chồng thỏa thuận là tài sản chung.

Quyền sử dụng đất mà vợ, chồng có được sau khi kết hôn là tài sản chung của vợ chồng, trừ trường hợp vợ hoặc chồng được thừa kế riêng, được tặng cho riêng hoặc có được thông qua giao dịch bằng tài sản riêng.

…”

Điều 43 Luật hôn nhân gia đình 2014 có quy định về tài sản riêng của vợ, chồng như sau:

“1. Tài sản riêng của vợ, chồng gồm tài sản mà mỗi người có trước khi kết hôn; tài sản được thừa kế riêng, được tặng cho riêng trong thời kỳ hôn nhân; tài sản được chia riêng cho vợ, chồng theo quy định tại các điều 38, 39 và 40 của Luật này; tài sản phục vụ nhu cầu thiết yếu của vợ, chồng và tài sản khác mà theo quy định của pháp luật thuộc sở hữu riêng của vợ, chồng.

…”

Như vậy, căn cứ theo quy định đã nêu trên có thể thấy tài sản chung của vợ chồng là tài sản được hình thành trong thời kỳ hôn nhân, tài sản do vợ chồng được tặng cho chung, thừa kế chung và các tài sản khác do vợ chồng cùng thỏa thuận là tài sản chung.

Tài sản riêng là các tài sản mà mỗi người có trước khi kết hôn, tài sản được tặng cho riêng, thừa kế riêng trong thời kỳ hôn nhân, tài sản có được sau khi vợ chồng phân chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân.

Đối chiếu với trường hợp của anh, tài sản là mảnh đất được vợ anh mua trước khi anh chị đăng ký kết hôn, khi cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, cơ quan có thẩm quyền cũng cấp cho riêng vợ anh, do đó có căn cứ xác định mảnh đất này là tài sản riêng của vợ anh. Đối với tài sản hình thành trên đất, tài sản này do hai vợ chồng anh cùng xây dựng trong thời kỳ hôn nhân nên các tài sản hình thành trên đất này là tài sản chung của vợ chồng. Phần tài sản chung này sẽ được chia đôi, anh hưởng ½ tài sản, vợ anh hưởng ½ tài sản khi vợ anh chết.

Thứ hai, việc phân chia di sản thừa kế

Theo thông tin anh cung cấp, vợ anh mất không để lại di chúc, do đó di sản thừa kế của vợ anh sẽ được phân chia theo quy định pháp luật cho những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất theo quy định tại Điều 651 Bộ luật dân sự 2015, cụ thể Điều 651 quy định như sau:

“1. Những người thừa kế theo pháp luật được quy định theo thứ tự sau đây:

a) Hàng thừa kế thứ nhất gồm: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết;

…

2. Những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau.

3. Những người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng thừa kế, nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.”

Theo quy định nêu trên và đối chiếu với trường hợp của anh, di sản thừa kế của vợ anh bao gồm toàn bộ diện tích đất và ½ tài sản trong khối tài sản chung với anh sẽ trở thành di sản thừa kế và được chia đều cho những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất của vợ anh bao gồm bố mẹ vợ anh, anh và tất cả các con. Do đó, trong trường hợp này bố mẹ vợ anh hoàn toàn có quyền yêu cầu phân chia di sản thừa kế sau khi vợ anh chết.

Thứ ba, về xử lý tài sản đang thế chấp tại ngân hàng

Theo thông tin anh cung cấp, phần đất đứng tên vợ anh đang được thế chấp để đảm bảo cho khoản vay tại ngân hàng. Tại Điều 299 Bộ luật dân sự 2015 có quy định về các trường hợp xử lý tài sản bảo đảm như sau:

“1. Đến hạn thực hiện nghĩa vụ được bảo đảm mà bên có nghĩa vụ không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ.

2. Bên có nghĩa vụ phải thực hiện nghĩa vụ được bảo đảm trước thời hạn do vi phạm nghĩa vụ theo thỏa thuận hoặc theo quy định của luật.

3. Trường hợp khác do các bên thỏa thuận hoặc luật có quy định.”

Căn cứ theo quy định nêu trên nếu đã đến thời hạn thực hiện nghĩa vụ với ngân hàng nhưng anh không thực hiện nghĩa vụ hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ đã thỏa thuận trong hợp đồng vay và hợp đồng thế chấp quyền sử dụng đất thì theo hợp đồng đã thỏa thuận, bên ngân hàng có quyền xử lý tài sản để đảm bảo thực hiện nghĩa vụ.