Câu hỏi: Phân tích các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

Trả lời: Tuy nhiên, BLHS lại không đưa ra khái niệm mà chỉ liệt kê các tình tiết giảm nhẹ TNHS trong Khoản 1 và quy định Tòa án có thể coi các tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ trong Khoản 2 Điều 46. Điều đó dẫn đến việc áp dụng pháp luật có những bất cập nhất định.

Phân tích các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

1. Khái niệm và đặc điểm của tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

BLHS không đưa ra khái niệm tình tiết giảm nhẹ TNHS. Trong khoa học pháp lý nước ta, quan niệm về vấn đề này cũng chưa thống nhất. Nhìn chung, đa số ý kiến cho rằng, tình tiết giảm nhẹ TNHS là tình tiết được quy định trong BLHS với tính chất là tình tiết giảm nhẹ chung hoặc là tình tiết được ghi nhận trong văn bản hướng dẫn áp dụng pháp luật hay do Tòa án tự xem xét, cân nhắc và ghi rõ trong bản án, đồng thời là một trong những căn cứ để Tòa án cá thể hóa TNHS và hình phạt đối với người phạm tội theo hướng giảm nhẹ hơn trong phạm vi một khung hình phạt1. Quan niệm trên chưa cho thấy hết được bản chất, nội dung của tình tiết giảm nhẹ TNHS mà mới chỉ nêu đặc trưng pháp lý của chúng.

Chúng tôi cho rằng, về bản chất, tình tiết giảm nhẹ TNHS là những biểu hiện về các điều kiện, hoàn cảnh, tình huống có ảnh hưởng đến việc thực hiện tội phạm, qua đó phản ánh mức độ nguy hiểm ít hơn của hành vi phạm tội và là cơ sở để người phạm tội có thể chịu TNHS ở mức thấp hơn. Tình tiết giảm nhẹ TNHS được quy định trong BLHS, trong các văn bản hướng dẫn áp dụng pháp luật hoặc do Toà án cân nhắc, xem xét quyết định trong quá trình xét xử các vụ án cụ thể, phản ảnh chính sách nhân đạo, khoan hồng của Nhà nước đối với người phạm tội.

Tình tiết giảm nhẹ TNHS có đặc điểm:

Thứ nhất, tình tiết giảm nhẹ TNHS được quy định cụ thể trong BLHS (bao gồm 18 tình tiết được quy định tại Khoản 1 Điều 46). Ngoài ra, nó còn được ghi nhận trong Nghị quyết số 01/2000/NQ-HĐTP ngày 4/8/2000 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định về Phần chung của BLHS năm 1999). Thậm chí, trong quá trình xét xử, Tòa án có thể tự mình xem xét, cân nhắc coi những tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ TNHS và ghi rõ lý do trong bản án. Đặc điểm này có hai vấn đề cần chú ý: trước hết, những tình tiết giảm nhẹ TNHS nào được BLHS quy định với tính cách  là yếu tố định tội hoặc là yếu tố định khung hình phạt đối với một tội phạm được nêu tại phần các tội phạm cụ thể thì trong quá trình xét xử, Tòa án không được xem xét nó như là tình tiết giảm nhẹ chung được quy định tại Khoản 1 Điều 46 BLHS. Nghĩa là một tình tiết giảm nhẹ cho dù biểu hiện dưới hình thức nào thì cũng không thể được áp dụng hai lần cho một trường hợp phạm tội cụ thể. Tiếp đó, việc cho phép Toà án có thể coi các tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ TNHS trong từng vụ án đối với từng bị cáo cụ thể nhằm mở rộng tính linh hoạt, sáng tạo trong hoạt động xét xử của Toà án, bảo đảm cho hoạt động xét xử được công bằng, chính xác, khách quan. Nó giúp Tòa án tính toán được sự tương xứng giữa mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội với chế tài hình sự. Quy định “phải ghi rõ trong bản án” là nhằm tránh sự tuỳ tiện trong hoạt động xét xử. Pháp luật dù hoàn thiện đến đâu cũng không thể tiên liệu hết mọi tình huống của cuộc sống nên việc cho phép Toà án xem xét các tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ trong hoạt động xét xử là hợp lý và cần thiết. Tuy nhiên, vấn đề này cũng có tính hai mặt của nó. Trên thực tiễn, không ít trường hợp Toà án đưa ra những tình tiết giảm nhẹ TNHS không thật sự thuyết phục, ví dụ: theo Báo cáo tổng kết của Tòa án nhân dân tối cao năm 2004, đã có trường hợp Toà án cho hưởng tình tiết giảm nhẹ trong một vụ án hiếp dâm vì lý do sau khi thực hiện tội phạm, bị cáo đã xin lỗi nạn nhân và hứa cưới nạn nhân làm vợ. Vì vậy, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để hạn chế sự tuỳ tiện của hội đồng xét xử. Điều đó chỉ có thể trả lời bằng đạo đức, lương tâm, năng lực, trình độ chuyên môn của những người làm công tác xét xử; vai trò của Toà án cấp trên; sự giám sát của cơ quan dân cử và của các thiết chế xã hội khác…

Thứ hai, tình tiết giảm nhẹ TNHS là căn cứ để Tòa án cân nhắc, xem xét việc áp dụng hình phạt theo hướng nhẹ hơn đối với người phạm tội, nó phản ánh các diễn biến bên ngoài của mặt khách quan cũng như diễn biến tâm lý bên trong của mặt chủ quan trong cấu thành tội phạm hoặc phản ánh yếu tố nhân thân người phạm tội, góp phần mô tả tội phạm, giúp chúng ta hình dung được mức độ nguy hiểm ít hơn của hành vi phạm tội nếu đặt nó trong sự so sánh với trường hợp phạm tội tương tự mà không có tình tiết giảm nhẹ TNHS.

Thứ ba, tình tiết giảm nhẹ TNHS ảnh hưởng như thế nào đến việc quyết định hình phạt là do Toà án cân nhắc, xem xét. Sự hiện diện của tình tiết giảm nhẹ TNHS là căn cứ để Tòa án đánh giá, xem xét tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, coi đó là một trong những căn cứ để quyết định hình phạt. Pháp luật không quy định cụ thể sự hiện diện của tình tiết giảm nhẹ sẽ ảnh hưởng như thế nào đến việc quyết định hình phạt, sự hiện hữu của tình tiết nào thì được giảm TNHS đến đâu, điều đó phụ thuộc vào sự xem xét và cân nhắc của Tòa án.

Thứ tư, các tình tiết giảm nhẹ TNHS rất phong phú, không xác định về mặt số lượng. Chúng ta có thể xác định được các tình tiết được quy định trong Khoản 1 Điều 46 BLHS và các tình tiết được quy định tại điểm c, mục 5 Nghị quyết số 01/2000/NQ- HĐTP. Ngoài các tình tiết nói trên thì trong quá trình xét xử từng vụ án cụ thể, Tòa án còn có thể coi các tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ.

Thứ năm, ảnh hưởng của từng tình tiết đến mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội không giống nhau. Các tình tiết giảm nhẹ TNHS khá phong phú về mặt số lượng và ảnh hưởng của chúng đối với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội là khác nhau và do đó, mức độ ảnh hưởng của chúng đến việc quyết định hình phạt là không giống nhau. Chúng tôi đồng tình với quan điểm cho rằng, các tình tiết giảm nhẹ TNHS có ý nghĩa pháp lý, xã hội, chính trị không đồng đều nhau. Có tình tiết thì ảnh hưởng rất lớn đến việc quyết định hình phạt và đối với mọi trường hợp phạm tội, nhưng có tình tiết thì ảnh hưởng ít hơn. Có tình tiết chỉ có ý nghĩa đáng kể với một số tội phạm, còn đối với những tội phạm khác thì chỉ có ý nghĩa rất hạn chế2. Mặt khác, Điều 47 BLHS quy định: “Khi có ít nhất hai tình tiết giảm nhẹ quy định tại khoản 1 Điều 46 của Bộ luật này, Tòa án có thể quyết định một hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt mà điều luật đã quy định nhưng phải trong khung hình phạt liền kề nhẹ hơn của điều luật; trong trường hợp điều luật chỉ có một khung hình phạt hoặc khung hình phạt đó là khung hình phạt nhẹ nhất của điều luật, thì Tòa án có thể quyết định một hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hoặc chuyển sang một hình phạt khác thuộc loại nhẹ hơn”. Theo đó, khả năng “có thể quyết định một hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt mà điều luật đã quy định” chỉ có thể thực hiện “khi có ít nhất hai tình tiết giảm nhẹ quy định tại Khoản 1 Điều 46”. Logic này cho phép suy đoán rằng, theo quan điểm của nhà làm luật, các tình tiết được quy định tại Khoản 1 Điều 46 có vị trí cao hơn, ảnh hưởng nhiều hơn đến mức độ ít nguy hiểm của hành vi phạm tội so với các tình tiết được hướng dẫn trong điểm c mục 5 Nghị quyết số 01/2000/NQ- HĐTP và các tình tiết khác mà Tòa án xem xét, cân nhắc quyết định cho bị cáo được hưởng trong quá trình xét xử.

2. Áp dụng pháp luật về tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

Nghiên cứu lý luận và thực tiễn về tình tiết giảm nhẹ TNHS, chúng tôi thấy có một số vấn đề cần được làm rõ thêm:

Thứ nhất, một trong các tình tiết giảm nhẹ được hướng dẫn tại điểm c mục 5 Nghị quyết số 01/2000/NQ- HĐTP là trường hợp vợ, chồng, cha, mẹ, con, anh, chị, em ruột bị cáo là người có công với nước hoặc có thành tích xuất sắc được Nhà nước tặng một trong các danh hiệu vinh dự như: anh hùng lao động, anh hùng lực lượng vũ trang, người mẹ Việt Nam anh hùng, nghệ sỹ nhân dân, nghệ sĩ ưu tú, nhà giáo nhân dân, nhà giáo ưu tú, thầy thuốc nhân dân, thầy thuốc ưu tú hoặc các danh hiệu cao quý khác theo quy định của Nhà nước. Chúng tôi cho rằng, trường hợp bị cáo có vợ, chồng, cha, mẹ, con, anh, chị, em ruột là người có công với nước hoặc có thành tích xuất sắc được Nhà nước tôn vinh được hưởng tình tiết giảm nhẹ là không thật sự hợp lý, bởi những người có công với đất nước đã được Nhà nước đãi ngộ, tôn vinh. Nếu vì lý do này mà cho những người thân thích của họ hưởng tình tiết giảm nhẹ khi phạm tội sẽ không bảo đảm nguyên tắc mọi công dân bình đẳng trước pháp luật và làm giảm đi vai trò giáo dục, phòng ngừa tội phạm của hình phạt. Nếu hai người phạm tội trong những tình huống, hoàn cảnh tương tự nhau nhưng áp dụng hình phạt ở mức độ khác nhau chỉ vì một trong số họ là con em hoặc người thân thích với người có công với đất nước thì phán quyết của Tòa án khó được dư luận đồng tình. Về phương diện đạo đức, con, em, vợ, chồng của những người có công với nước ở một mức độ nhất định cần phải gương mẫu để không làm hoen ố truyền thống tốt đẹp của gia đình. Họ may mắn sinh ra, lớn lên trong một gia đình được Nhà nước và xã hội tôn vinh mà còn có hành vi phạm tội thì ở một khía cạnh nào đó là đáng trách hơn là cho hưởng tình tiết giảm nhẹ. Mặt khác, các đối tượng được hưởng tình tiết giảm nhẹ đã được liệt kê tại điểm c mục 5 Nghị quyết số 01/2000/NQ- HĐTP cũng có vị trí rất khác nhau. Ví dụ: con cái hay vợ hoặc chồng của người có công sẽ có vị trí khác so với anh hoặc em ruột của người có công (họ thuộc các hàng thừa kế khác nhau theo pháp luật dân sự). Vì vậy, chúng tôi cho rằng, không nên coi tình tiết này là tình tiết giảm nhẹ TNHS trong pháp luật hình sự nước ta.

Thứ hai,  Khoản 1 Điều 46 quy định về các tình tiết giảm nhẹ TNHS theo hướng liệt kê các tình tiết từ điểm a đến điểm s. Trong đó, điểm b quy định trường hợp: “Người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả” còn điểm p đề cập trường hợp: “Người phạm tội thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải”. Để áp dụng các quy định trên có hai loại ý kiến khác nhau. Loại ý kiến thứ nhất cho rằng muốn áp dụng điểm b, phải thoả mãn điều kiện, sau khi thực hiện tội phạm, người phạm tội đã tiến hành đầy đủ các hành động “tự nguyện sửa chữa”, “bồi thường thiệt hại”, “khắc phục hậu quả” thì mới được hưởng tình tiết giảm nhẹ. Đối với trường hợp áp dụng điểm p, sau khi thực hiện tội phạm, người phạm tội phải vừa “thành khẩn khai báo”, vừa “ăn năn hối cải” thì mới được hưởng tình tiết giảm nhẹ.

Loại ý kiến thứ hai cho rằng, chỉ cần hành vi của người phạm tội thoả mãn một trong các dấu hiệu nói trên thì có thể áp dụng điểm b và điểm p. Theo chúng tôi, các quan điểm nêu trên đều chứa đựng những yếu tố hợp lý nhất định, vì từ hành văn của các quy định nói trên, chúng ta có thể hiểu theo nghĩa nào cũng đúng. Tuy nhiên, xuất phát từ nguyên tắc nhân đạo của luật hình sự cũng như dựa trên cơ sở mục đích của hình phạt thì nên tán thành loại quan điểm thứ hai. Nghĩa là chỉ cần trong hành vi của người phạm tội chứa đựng một trong các dấu hiệu “tự nguyện sửa chữa” hoặc đã tự nguyện “bồi thường thiệt hại”, hoặc đã tự nguyện “khắc phục hậu quả” thì có thế áp dụng điểm b. Tương tự, chỉ cần hành vi của người phạm tội chứa đựng một trong hai dấu hiệu: hoặc đã “thành khẩn khai báo” hoặc đã “ăn năn hối cải” là có thể áp dụng điểm p. Bên cạnh nguyên tắc nhân đạo cũng cần phải xem xét mục đích của hình phạt là gì? Hình phạt trong luật hình sự không chỉ nhằm mục đích trừng trị người phạm tội mà còn giáo dục, cải tạo, giúp họ trở thành người công dân có ích cho xã hội. Vì thế, khi có một trong các dấu hiệu nói trên là đã cho thấy thái độ tích cực, thiện chí của người phạm tội và như vậy, xem xét dưới góc độ nhân thân, họ có thể cải tạo tốt. Chúng ta cần có cách nhìn khoan dung, độ lượng đối với họ thì hình phạt càng phát huy được hiệu quả giáo dục, phòng ngừa của nó. Hơn nữa, áp dụng pháp luật hình sự theo hướng này cũng phù hợp với chính sách hình sự nhân đạo, khoan hồng, kết hợp giữa trừng trị và giáo dục của Nhà nước.

Thứ ba, bị can, bị cáo hoặc gia đình họ đã tự nguyện bồi thường thiệt hại nhưng người bị hại không nhận có là tình tiết giảm nhẹ TNHS theo điểm b Khoản 1 Điều 46 hay không? Trước hết, cần khẳng định rằng, người bị hại không nhận lợi ích vật chất được bồi thường nằm ngoài ý muốn chủ quan của người phạm tội. Mặc dù hậu quả chưa được khắc phục nhưng người phạm tội mong muốn khắc phục hậu quả đó. Tuy nhiên, trong trường hợp này cũng cần phải xem xét, cân nhắc giá trị vật chất bồi thường có thỏa đáng so với mức độ thiệt hại đã gây ra hay không. Tiếp đến, chúng ta cần phân biệt: nếu bị can, bị cáo tự nguyện bồi thường hoặc yêu cầu gia đình, thậm chí người thân, bạn bè bồi thường hộ một cách thỏa đáng thì nên cho hưởng tình tiết giảm nhẹ. Bởi lẽ, xét về ý thức chủ quan của bị can, bị cáo, có thể nói họ đã nhận thức được lỗi lầm, mong muốn khắc phục hậu quả và hướng thiện, Nhà nước cần tạo cơ hội cho họ cải tà quy chính. Còn nếu gia đình họ tự nguyện bồi thường thì phải xem thêm vì cho hưởng tình tiết giảm nhẹ TNHS trong trường hợp này nhiều khi chưa hợp lý. Bởi lẽ, việc gia đình tự nguyện bồi thường không phản ánh thái độ tích cực của bị can, bị cáo. Đó chỉ là sự tự nguyện của gia đình, không phải là của bị can, bị cáo. Vì vậy, việc áp dụng tình tiết giảm nhẹ TNHS sẽ không bảo đảm mục đích của hình phạt. Ngoài ra, chúng ta cũng phải tính đến trường hợp người phạm tội là người đơn độc không có gia đình hoặc gia đình họ không có khả năng bồi thường. Cá biệt có gia đình thiếu trách nhiệm đối với người phạm tội thì họ không bao giờ được hưởng tình tiết này. Điều đó đã tạo ra sự không bình đẳng giữa những người phạm tội.

TS. Trần Đình Thắng - Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh