Câu hỏi: Luật Sư tư vấn về trường hợp vay nặng lãi nhưng không có khả năng trả được nợ có bị truy tố trách nhiệm hình sự không? Nội dung tư vấn như sau:

Mẹ tôi nguyên là cán bộ phụ nữ xã. năm 2012 do thiếu vốn làm ăn nên đã vay tiền nóng của một số người trong thôn để trang trải cuộc sống và bù đắp thu chi. tháng 10 do cafe mất mùa nên không đủ để trả hết nợ và lãi xuất hàng tháng nên mẹ đành phải tiếp tục vay tiền của các đối tượng cho vay nặng lãi khác để trả lãi cho những chủ nợ kia. đến tháng 8 năm 2013 do tiền lãi nóng quá cao lãi mẹ đẻ lãi con số tiền vay ban đầu chỉ 300 triệu nay đã lên tới 1 tỷ rưỡi do không có điều kiện trả nên gia đình đành phải bán căn nhà đang ở cho 1 chủ nợ để xóa nợ. sau khi bán nhà do không còn chỗ sinh sống và một phần vì không chịu được cảnh mỗi ngày các con nợ tới đe dọa và chửi bới nên mẹ tôi đã bỏ khỏi nơi cư trú qua nơi khác làm công nhân. sau khi mẹ tôi đi các đối tượng viết đơn kiện nhưng bị huyện trả đơn về không khởi tố từ đó mọi việc lắng xuống cho tới bây giờ tháng 9 năm 2017 mẹ tôi cắt khẩu qua nhà 1 người anh em tại lâm đồng thì mọi việc lại bắt đầu những chủ nợ lại viết đơn kiện và lần này công an huyện nơi đăng ký hộ khẩu thường trú cũ đã gọi công an nơi mẹ tôi mới nhập khẩu ra làm việc. vậy luật sư cho tôi hỏi mẹ tôi có bị truy tố trách nhiệm hình sự không. mong luật sư giải đáp, thay mặt gia đình xin chân thành cảm ơn luật sư

Trả lời: Theo quy định của Bộ Luật Dân Sự năm 2015 cụ thể tại Điều 463 có quy định về hợp đồng vay tài sản. Theo đó:
“Hợp đồng vay tài sản là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó bên cho vay giao tài sản cho bên vay; khi đến hạn trả, bên vay phải hoàn trả cho bên cho vay tài sản cùng loại theo đúng số lượng, chất lượng và chỉ phải trả lãi nếu có thỏa thuận hoặc pháp luật có quy định.”

Ngoài ra Điều 466 BLDS 2015có quy định về nghĩa vụ trả nợ của bên vay:

1. Bên vay tài sản là tiền thì phải trả đủ tiền khi đến hạn; nếu tài sản là vật thì phải
thì trả vật cùng loại đúng số lượng, chất lượng, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.

…

5. Trường hợp vay có lãi mà khi đến hạn bên vay không trả hoặc trả không đầy đủ thì bên vay phải trả lãi như sau:

a) Lãi trên nợ gốc theo lãi suất thỏa thuận trong hợp đồng tương ứng với thời hạn vay mà đến hạn chưa trả; trường hợp chậm trả thì còn phải trả lãi theo mức lãi suất quy định tại khoản 2 Điều 468 của Bộ luật này;

b) Lãi trên nợ gốc quá hạn chưa trả bằng 150% lãi suất vay theo hợp đồng tương ứng với thời gian chậm trả, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.

Theo quy định trên, bên cho vay sẽ có nghĩa vụ trả nợ trong thời hạn đã thỏa thuận trong hợp đồng. Khi bên vay không có khả năng thanh toán nợ thì bên vay có quyền gửi đơn khởi kiện về việc đòi lại tài sản đến Tòa án nhân dân cấp huyện nơi bị đơn cư trú để được giải quyết. Tuy nhiên, đối với trường hợp này, khi bên vay không có bất kỳ một tài sản nào để có thể thanh toán khoản nợ vay thì bên cho vay sẽ phải chịu rủi ro trong trường hợp này.

Theo như bạn đã trình bày thì mẹ bạn có vay một khoản tiền với lãi suất rất cao và hiện đang không đủ khả năng để trả nợ . Như vậy, đối chiếu quy định trên  thì mẹ bạn sẽ phải có nghĩa vụ thanh toán toàn bộ số tiền gốc + lãi + tiền lãi trên nợ gốc do quá hạn thực hiện. Tuy nhiên, do thời điểm hiện tại mẹ bạn không có khả năng để thanh toán (theo như bạn nói vì lãi quá cao) thì trước tiên hướng giải quyết là bạn có thể liên hệ với chủ nợ (bên cho vay) để thỏa thuận về kéo dài thời gian trả nợ, giảm mức lãi suất. Trường hợp đã thỏa thuận nhưng không được chấp nhận và bạn xác định được lãi suất vay mà hai bên thỏa thuận vượt quá lãi suất của nhà nước cho phép là không quá 20%/năm (vì bạn không nói tổng số tiền vay và lãi suất vay nên không tính cho bạn lãi suất có vượt quá hay không) thì để đảm bảo quyền lợi không phải thanh toán đối với lãi quá cao đó, bạn có quyền làm đơn khởi kiện ra Tòa yêu cầu áp dụng lãi suất của nhà nước.