pere/sami_parallel huggingface dataset:
Sámi giellaguovddážiin lea stuora potensiála viidáset ovddidit sámegiela.
Sáme giellaguovdátjijn le stuorra potensiálla sámegielav vijddábut låpptit.
Sámediggi lea ovdal čuvgen dárbbu lasihit čáppagirjjálašvuođa, oahpponeavvuid, giellateknologalaš reaidduid buvttadeami, ja oaidná lagas oktavuođa giellaguovddážiid huksemiin.
Sámedigge le åvddåla dættov biedjam man ájnas le jut ienep tjáppagirjálasjvuohta, oahpponævo ja giellateknologalasj vædtsaga dagáduvvi ja dát le lahkasit giellaguovdátjijda tjanádum.
Dát mielddisbuktá dárbbu lagat ovttasbargui giellaguovddážiid ja oahpahusásahusaid gaskka.
Dát mierkki giellaguovdátja ja oahppoásadusá hæhttuji ájn lagábut aktan barggat.
Lea maid dárbu lagat ovttasbargui giellaguovddážiid ja árbevirolaš ealáhusaid gaskka vai sáhttá ovddidit ja nannet árbevirolaš máhtu ja tearbmageavaheami.
Sæmmi láhkáj le dárbbo jut giellaguovdátja ja árbbedábálasj æládusá aktan barggi váj sáme árbediedov ja teknologijav nanni ja åvddånahttá.
Sámediggi oaidná giellaguovddážiid lunddolaš ovddasteaddjin barggus ahte ásahit ođđa ja ovddidit viidáseappot daid giellaarenaid mat juo gávdnojit sámegiela dáfus.
Sámedikke mielas li giellaguovdátja luondulasj vásstediddje gå galggá ådå giellaárenájt ásadit ja dajt ieme vijdábut åvddånahttet.
Dat materiála maid giellaguovddážat ráhkadit giellaoahpahusa váste, lea mávssolaš ja berre mihá eambbo almmuhuvvot ja biddjojuvvot maiddái earáide olámuddui.
Giellaguovdátjij buvtadime giellaåhpadime aktijvuodan le árvulasj ja bierri ájn ienebut almoduvvat ja bigoduvvat.
Neahttaportála Ovttas.no lea lunddolaš báiki gosa sáhttá čohkket maiddái giellaguovddážiid materiálaid ja almmuhemiid.
Næhttaportálla Aktan.no le luondulasj tjoahkkimbájkke giellaguovdátjij bargojda ja almodimijda aj.
 Aktiivvalaš ja ceavzilis sámi giellaguovddážat
 Dåjmalasj ja ielle sáme giellaguovdátja
 Geahčadit ovttas giellaguovddážiiguin makkár rolla dain lea sámegiela viidáset ovddideamis
 Aktan giellaguovdátjij gehtjadit sijá rållav sámegiela åvddånahttemin
 Bargat dan ala ahte giellaguovddážiidda sihkkarastojuvvojit fásta, einnostahtti
 Åttjudit stuoves ruhtadimårnigijt giellaguovdátjijda.
ruhtadanortnegat
Giellaárená
Dehálaš eaktu jus sámegiella galgá seailut ja viidáset ovdánit, lea ahte gávdnojit giellaarenat gos gielat duođai geavahuvvojit.
Ájnas ækton jus sámegiella galggá bisoduvvat ja vijddábut åvddånahteduvvat le jut gávnnuji giellaárená gånnå giela ajtu aneduvvi.
Sáhttá leat váttis joksat ulbmila ahte sámegiella galgá leat beaivválašgiella jus gielaid ii leat vejolaš geavahit árgabeaivvis, go deaivvada almmolaš hálddašemiin dahje go gulahallá máilmmiin.
Ulme sámegielav bæjválasj giellan åttjudit li gássjela ållidit jus ij besa gielajt bæjválasj iellemin, almulasj aktijvuodan jali guládallamin adnet.
Olu báikkiin ii leat sámegiella lunddolaš oassi árgabeaivvis, ja gávdnojit unnán arenat gos giella geavahuvvo.
Moatten sajen ij le sámegiella luondulasj oassen árkkabiejves, ja dåssju muhtem gallegasj árená gávnnuji gånnå giella aneduvvá.
Giellaarenat leat dehálaš reaiddut deaivvadanbáikkiid lágideamis gos sámegiella gullo ja oidno.
Giellaárená li ájnas vædtsaga gå galggá æjvvalimsajijt ásadit gånnå sámegiella gullu ja vuojnnu.
Dát lea erenoamáš dehálaš guovlluin gos sámegiella ii leat majoritehtagiella.
Sierraláhkáj le dát ájnas dåppe gånnå sámegiella le unneplåhkogiella.
Ferte láhčit diliid duohta sámegiela geavaheapmái servodagas arenaid ja deaivvadanbáikkiid bokte mánáide, nuoraide ja rávisolbmuide.
Hæhttu dilev láhtjet almma sámegiela adnuj sebrudagán árenáj ja æjvvalimsajij baktu mánájda, nuorajda ja ållessjattugijda.
Giellabeasit leat čájehuvvon beaktilis doaibman giellaoahpahusa nannemis.
Giellabiese ja giellalávggoma li viehka dåbmara læhkám gå galggá giellaåhpadusáv nannit.
Vásáhusat lullisámi guovllus čájehit ahte mánát ja nuorat ohppet sámegiela jođáneappot go oassálastet dákkár giellabesiin.
Åtsådallama oarjjelsáme guovlos vuosedi máná ja nuora sámegielav oahppi viehka jåhtelabbo gå dákkir giellalejrajda oassálassti.
Mánáide ja nuoraide geat ožžot sámegiel oahpahusa skuvllas almmá makkárge erenoamáš gielalaš doarjaga haga lagasbirrasis, lea giellalávgun áibbas mearrideaddji buori giellaovdáneami dáfus.
Mánájda ja nuorajda gudi sámegiela åhpadimev skåvlån oadtju ja gejn ij le heva gielalasj doarjja bájkálasj birrasin li giellabiese viehka ájnnasa buorre giellaåvddånahttemij.
Dákkár fálaldagat leat odne prošeaktavuđot fálaldagat eai ge addojuvvo fásta fálaldahkan.
Dákkir fálaldagá álu prosjevtaj baktu fáladuvvi ja ælla stuoves fálaldagá.
Lea dárbu árvvoštallat berre go giellalávgun gođđojuvvot oassin dábálaš oahpahusfálaldagas ja váldojuvvot mielde gustovaš rámmaide.
Dárbbo le árvustallat jus giellabiese galgalulujin oassen dábálasj oahppofálaldagás ja skåvlåjda hiebaduvvat.
Dát guoskkahuvvo maiddái Sámediggedieđáhusas oahpahusa ja oahpu birra.
Dáv aj dagástallap Sámediggediedádusán åhpadusá hárráj.
 Máŋggabealat giellaarenat sámegiela dáfus
 Sámegiela giellaárenáj valjesvuohta
 Bargat dan ala ahte ráhkaduvvojit buorit giellaarenat mat doibmet gielalaš doarjjan lagasbirrasis
 Vuogas giellaárenájt ásadit ma doajmmi gielalasj doarjjan lahkabirrasin
Sámegiela čalmmustahttit almmolašvuođas
Sámegielav vuojnnusij buktet almulasjvuodan
Sámegiela čalmmustahttin dáhpáhuvvá čálagiela bokte.
Sámegiella vuojnnusij boahtá tjállemgiela baktu.
Danne lea dehálaš láhčit diliid eambbo čállingiela geavaheapmái.
Danen le ájnas dilev láhtjet váj tjállemgielav bæssá ájn vil ienebut adnet.
Vaikko áramus sámi čállagat leat máŋga čuođi jagi boarrásat, de lea sámegiela čálagiela aktiivvalaš geavaheapmi sámegielat álbmoga gaskkas oalle ođđa fenomena mii leavvagođii vuos lohkangiellan maŋŋel oskkolaš teavsttaid almmuheami.
Vájku boarrásamos tjállusa sámegiellaj li moadda tjuohte jage vuorrasa, de le dåjmalasj adno tjálalasj sámegielas sámegielak álmmuga gaskan viehka ådåájggásasj ájádus mij vijddánij låhkåmgiellan esski gå åskulasj tevsta almoduvvin.
1970-jagiin lassánišgođii sámegielat girjjálašvuohta dovdomassii, muhto easka dalle go sámegiella šattai oahpahusgiellan vuođđoskuvllas, bođii buoret vuođđu aktiivvalaččat geavahit sámegiel čálagiela sihke lohkan- ja čállingiela.
1970 jagij rájes vijddánij sámegielak girjálasjvuohta, valla esski gå sámegiella åhpadimgiellan sjattaj vuodoskåvlån de sjattaj buorep vuodo dåjmalasj adnuj sáme tjállemgielas sihke låhkåm- ja tjállemgiellan.
Go bohte sierra sámi oahppoplánat buot skuvlafágaide 1990-logu loahpageahčen, de oaččui sámegiel čálagiela ovdáneapmi ođđa vuoimmi mii attii ohppiide buori vuođu geavahit sámegiela čálalaččat.
Gå sierra sáme oahppoplána juohkka skåvllåfáhkaj båhtin 1990-lågo låhpan sjattaj dat miehtebieggan sáme tjállemgiela åvddånimen mij lij buorre vuodo oahppijda tjálalasj sámegiela adnuj.
Sámegiela čalmmustahttima hástalusaid ferte árvvoštallat oalle oanehis čálagiellahistorjjá ektui skuvlaoktavuođas, ja maiddái stuora erohusaid ektui daid iešguđetge giellajoavkkuid gaskka.
Hásstalusá sámegielav vuojnnusij buktet båhti dassta gå tjállemgielan le viehka oanes histåvrrå skåvllåaktijvuodan ja viehka stuorra ærádusá iesjguhtik giellajuohkusij gaskan.
Sámegiela čalmmustahttin lea sihke mihttu ja reaidu.
Sámegielav vuojnnusij biedjat le sihke ulmme ja vædtsak.
Galbbaid, dáiddalaš cealkámušaid, dokumeanttaid, ruovttusiidduid ja tekstema bokte galgá giella boahtit oidnosii.
Galbaj, dájda, dokumentaj, næhttabielij ja tiekstima baktu giella vuojnnusij boahtá.
Oinnolaš giella lea vuođđo veahkkeneavvu giellaoahpahusas, seammás go maiddái addá gillii eambbo stáhtusa.
Giella mij vuojnnu le vuodulasj viehkkenævvo sæmmi båttå gå aj giellaj ienep stáhtusav vaddá.
Sámi báikenamaid geavaheapmi ja čalmmustahttin lea dehálaš giella- ja kulturovddideaddji doaibmabidju.
Sáme bájkkenamáj adno ja vuojnnusij buktem le ájnas giella- ja kultuvrraåvdediddje doajmma.
Lea dehálaš systemáhtalaččat registreret ja čohkket sámi báikenamaid, erenoamážit guovlluin gos sámi báikenammamateriálat leat unnán čohkkejuvvon.
Ájnas le sáme bájkkenamájt systemáhtalattjat registrerit ja tjoahkkit, sierraláhkáj dakkir guovlojn gånnå ij le heva åvdutjis tjoahkkidum.
Dán oktavuođas lea dehálaš hukset bajás sámi nammafágalaš arkiivva gos nammamateriálat leat álkit olámuttos.
Dán aktijvuodan le ájnas sáme nammafágalasj arkijvav tsieggit váj namá li álkket giedaj åvdån.
Media ja girjjálašvuohta váikkuhit giela, danne lea dehálaš ahte almmuhuvvo sámi girjjálašvuohta mas lea sihke buorre giella ja mii seammás lea heivehuvvon ahkejovkui ja mii movttiidahttá eambbo lohkamii.
Media ja girjálasjvuohta gielav vájkkudi, danen le ájnas jut sáme girjálasjvuohta almoduvvá manna le buorre giella madi sæmmi bále le álldarjuohkusij hiebaduvvam ja låhkåmmielav árvusmahttá.
Medias lea dehálaš rolla servodagas, ja nu lea ge das stuora ovddasvástádus sihke čalmmustahttima dáfus, buori giellageavaheami dáfus, ja ahte addojuvvo fálaldat mii lea mielde ovddideame ja nanneme giellageavaheami.
Median le ájnas roalla sebrudagán, ja navti le siján stuorra åvdåsvásstádus sihke vuojnnusij buktemis, buorre giela åvdås, ja jut vatteduvvi fálaldagá ma li siegen giellaanov nannimin ja åvdedimen.
Filmmat mánáide ja nuoraide leat dehálaš giellagaskkusteaddjit.
Filma mánájda ja nuorajda li ájnas gielladuvdadiddje.
Filmmat main geavahuvvo sámegiella ja filmmat main lea sámegiel teaksta leat ge danne dehálaččat mánáid giellaovdáneapmái.
Danen li filma gånnå besa sámegielav válljit juogu de ságastimgiellan jali tækstagiellan ájnnasa mánáj giellaåvddånahttema vuoksjuj.
Sámediggi oaidná dárbbu ovttasbargat Davviriikkalaččat Sámi parlamentáralaš ráđi ja Davviriikkalaš sámeministariid bokte vai sámegiella oažžu stuorát saji tv-kanálain, dvd-filmmain ja interneahttasiidduin mat leat ráhkaduvvon mánáid ja nuoraid váste.
Sámedigge vuojnná dárbov nuorttarijkaj aktisasjbargos Sáme parlamentáralasj ráde ja nuorttarijkaj sámeminisstaraj tjadá váj sámegiella vijddásap sajev oadtju tv-kanálajn, dvd-filmajn ja internæhttabájkijn ma li mánájda ja nuorajda.
 Sámegiella geavahuvvo ja lea oidnosis buot arenain servodagas
 Sámegiella le anon ja vuojnnusin juohkka árenán sebrudagán
 Bargat eambbo čalmmustahttit sámi giela ja kultuvrra
 Sámegielav ja kultuvrav vuojnnusij buktet
 Almmuhit eambbo girjjálašvuođa, aviissaid ja áigečállagiid sámegillii
 Ienep girjálasjvuoda, avijsa ja bláde almodusá sámegiellaj
 Geavahit eambbo čálalaš sámegiela digitála mediain
 Ienep tjálalasj sámegiela adno digitála mediájn.
Ekonomalaš ja hálddahuslaš váikkuhusat
Vájkkudusá ruhtadilláj ja háldadussaj
Dát dieđáhus čuvge daid dárbbuid ja hástalusaid mat servodagas leat, ja evttoha čovdosiid mat sáhttet buoridit sámegiela dili.
Dát diedádus gåvvit dárbojt ja hásstalusájt ma li sebrudagán, madi tjoavddusijt buktá gåktu sámegiela dilev buoredit.
Dáinna dieđáhusain, ja buriin gulahallamiin guovddáš eiseválddiiguin, vuordá Sámediggi ahte ekonomalaš rámmat sámegiela ovddideapmái Norggas lasihuvvo dovdomassii.
Dán diedádusá baktu, ja buorre aktisasjbarggon guovdásj oajválattjaj vuorddá Sámedigge ruhtadille sáme giellaåvddånahttemij Vuonan viehka ålov buorrán. Sámedigge jáhkká
Sámedikkis lea stuora jáhkku dasa ahte guovddáš eiseválddit dustejit daid mihtuid mat leat biddjon, nu ahte Sámediggi ja eará ovddasteaddjit ožžot daid ekonomalaš ja hálddahuslaš rámmaid mat dárbbašuvvojit jus galgá loktet sámegiela stáhtusa ja geavaheami.
35 guovdásj oajválattja ållidi dajt ulmijt ma li biejadum, váj Sámedigge ja ietjá oassálasste oadtju daj rudálasj ja háldaduslasj birástagájt majt dárbaj jus galggá sámegiela stáhtusav ja anov lasedit.
Sámediggi ipmirda ahte dát dieđáhus evttoha stuora rievdadusaid.
Sámedigge diehtá dát diedádus mierkki stuorra rievddama boahtemin.
Lágat fertejit rievdaduvvot, váldi ja ovddasvástádus ferte čielggaduvvot.
Lága hæhttuji rievddaduvvat, fábmo ja åvdåsvásstádus hæhttu tjielgaduvvat.
Seammás fertejit ekonomalaš resurssat lasihuvvot, nu go juo lea namuhuvvon.
Sæmmi båttå hæhttuji rudálasj ressursa laseduvvat dagu juo lip nammadam.
Dat rievdadusat maid Sámediggi dás evttoha, mielddisbuktet ahte máŋga lága mat addet giellavuoigatvuođaid sámegielagiidda fertejit rievdaduvvot.
Rievddama majt Sámedigge dáppe oajvvat mierkkiji moadda lága rievdaduvvi váj sámegielaga oadtju iesjguhtik riektáv giellaj.
Dát mearkkaša maiddái ahte sihke Sámedikki ja eará ovddasteddjiid váldi rievdaduvvo.
Dat mierkki aj Sámedikke ja ietjá aktøraj fábmo målssu.
Dát lea stuora bargu mii gáibida dárkilis guorahallama.
Dát le alvos barggo mij gájbbet snivva tjadádimev.
Danne lea Sámediggi evttohan ahte nammaduvvo sámi almmolaš lávdegoddi (SaOU / SáAL) mas leat Ráđđehusa ja Sámedikki ovddasteaddjit.
Danen le Sámedigge oajvvadam sáme almulasj nammadus (SAN) namamduvvá manna li ájrrasa ráddidusás ja Sámedikkes.
Dán lávdegottis ferte leat mandáhtta čielggadit ja evttohit rievdadusaid sámegillii guoski lágain ja válddis.
Dán nammadusán hæhttu mandáhtta guoradallat lágaj ja fámo rievddamav sámegiela vuoksjuj.
Viidáseappot ferte lávdegoddi guorahallat rámmaeavttuid, ovddasvástádusdili ja sámegiel doaibmabijuid oktiiheiveheami ja evttohit rievdadusaid.
Vijddábut hæhttu nammadus ålgodisævtojt, vásstediddje vidjurijt ja sáme gielladåjmaj koordinerimav tjadádit ja rievddadusájt oajvvadit.
Dát eaktuda ahte Sámediggi hábme lávdegotti mandáhta.
Sámediggá vuorddá mij galggap nammadusá mandáhtav hábbmit.
Dieđáhus čuovvoluvvo Sámedikki jahkásaš bušeahtaid bokte gos ovttaskas mihtuid doaibmabijut vuoruhuvvojit.
Diedádusáv jahkásattjat tjuovvol Sámedikke jahkásasj budsjehta baktu gånnå dåjma ma iesguhtik ulmijda hiehpi vuoroduvvi.
Sámediggeráđđi áigu árvvoštallat ráhkadit doaibmaplánaid muhtun áŋgiruššansurggiide.
Sámedikkeráde árvustallá doajmmaplánajt dahkat muhtem barggosuorgijda.
Dieđáhusas lea guhkesáigásaš perspektiiva ja lea lunddolaš geahčadit dieđáhusa golmma-njealji jagi geahčen fas, gávnnahan dihte lea go Sámediggi joksan daid mihtuid mat leat biddjon dieđáhusas.
Diedádusán le guhkesájggásasj perspektijvva ja luondulasj le dav vas gehtjadit gålmånielje jage duogen váj árvustallá makta Sámedigge le diedádusá ulmijt ållim.
Girjjálašvuohta
Litteraturliste
(ON mánáidkonvenšuvdna) Ovttastuvvon našuvnnat mearridan skábmamánu 20. beaivvi 1989.
(AN:a mánájkonvensjåvnnå) Mierredum Aktidum nasjåvnåjs, basádismáno 20. bve 1989.
Norga ratifiseren ođđajagemánu 8. beaivvi 1991.
Tjårggidum Vuonas, ådåjakmáno 8. bve 1991.
Ođasmahttojuvvon jorgaleapmi 2003 oktan lassibeavdegirjjiiguin.
Ådåstuhtedum jårggålibme sjnjuktjamánno 2003 bievddegirjjelasádusáj.
Ovttastuvvon našuvnnat mearridan juovlamánu 16. beaivvi 1966.
Mierredum Aktidum nasjåvnåjs, javllamáno 16. bve 1966.
Norga ratifiseren čakčamánu 13. beaivvi 1972.
Tjårggidum Vuonas, ragátmáno 13. bve 1972.
Bođii fápmui njukčamánu 23. beaivvi 1976.
Doajmmagådij sjnjuktjamáno 23. bve 1976.
ILO generálakonferánsa mearridan geassemánu 27. beaivvi 1989.
Mierredum ILO:as oajvvekonferánsan bietsemáno 27. bve 1989.
Norga ratifiseren geassemánu 20. beaivvi 1990.
Tjårggidum Vuonas, biehtsemáno 20. bve 1990.
Bođii fápmui čakčamánu 5. beaivvi 1991.
Doajmmagådij sjnjuktjamáno 5. bve 1991. http://www.regjeringen.no/nb/dep/fad/tema/samepolitikk/midtspalte/ilokonvensjon-nr169-om-urbefolkninger-o.html?id=451312
Eurohpáráđđi mearridan 1992.
Mierredum Europarádes 1992.
Norga ratifiseren 1993.
Tjårggidum Vuonas jagen 1993.
Bođii fápmui njukčamánu 1. beaivvi 1998.
Doajmmagådij sjnuktjamáno 1. bve 1998. http://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/148.htm (Engelsk versjon)
ON generálačoahkkin mearridan čakčamánu 13. beaivvi 2007.
Mierredum AN:a oajvvetjåhkanimen ragátmáno 13. bve 2007.
Sámediggeráđi politihkalaš vuođđudusjulggaštus.
Sámedikkeráde politihkalasj álggemtjielgadus.
Sámedikki eanetlogu ráđi politihkalaš vuođđu áigodagas 2009-2013. http://www.sametinget.no/Om-Sametinget/Organisasjonsstruktur/Sametingsraadet
Politihkalasj vuodo Sámedikke ieneplågoráde ájgegávdan 2009-2013. http://www.samedigge.no/Sammedikke-birra/Organisasjaavnaa-struktuvrra/Samedikkerade
Ođasmahttin-, hálddahus- ja girkodepartemeanta (2011): Sámegielaid doaibmaplána (2009-2013).
20. James Anaya FNs spesialrapportør om urfolks rettigheter (2011): Rapport om situasjonen for samer i Norge, Sverige og Finland (engelsk versjon)
http://www.regjeringen.no/nb/dep/fad/tema/samepolitikk/samiske_sprak/handlingsplanfor-samiske-sprak-.html?id=563658
http://unsr.jamesanaya.org/country-reports/the-situation-of-the-sami-people-in-the-sapmiregion-of-norway-sweden-and-finland-2011
Davvisámegielagiid demografiija ja buolvvaidgaskasaš sirdaseapmi Norggas ja Suomas.
Davvisámegielagiid demografiija ja buolvvaidgaskasaš sirdaseapmi Norggas ja Suomas.
Andersen, Svanhild ja Strömgren, Johan (2007): Sámelága giellanjuolggadusaid evalueren.
Andersen, Svanhild ja Strömgren, Johan (2007): Sámelága giellanjuollggadusaid evalueren.
Sámegiella lea čaffat !
Sámegiella lea čaffat !
Sámediggeráđi dieđáhus sámegiela birra.
Sámediggeráđi dieđáhus sámegiela birra.
Vaikko goas sáhttá vaikko mii dáhpáhuvvat.
Akta goassa akta mij sjaddá. Ale vajálduhte ietjat suoddjit hivaj,
Ale vajálduhte suddjet iežat hiv, hepatit B, gonorrea ja ieža
hepatijttaj B, gonorréaj ja ietjá seksualalasj sirdedahtes infek
seksuálalaččat njommodávddaid go leat olgoriikkas.
sjåvnåjda dan bále gå l ålggorijkan.
Váldde álo mielde iežat kondomaid reaissus.
Válde agev maŋen ietjat kondomajt mannuj.
gávdnat kondomaid iežá riikkain.
Máhttá vájvve kondomajt åttjudit / oasstet ietjá rijkajn.
Buorre mátki !
Hávsskes manno !
Ovttasbargu eaktodáhtolaš organisašuvnnaiguin
Aktijbargon iesjmiedogisorganisasjåvnåj
Udir.no - 2. jahkeceahkki
Udir.no - 2. jahkedásse
2. jahkeceahkki
2. jahkedásse
Oahpahuslážuid ovdamearkkat
Åhpadimgárvvidusbuojkulvisá
Ceahkki
Dásse
Čálalaš gulahallan
Tjálálasj máhtudáhka
Árbevirolaš máhttu
Árbbedábálasj diehto
Stávvaliiguin bargat
Barggo stávvalij
Fuolkenamahusat
Berajnammadusá
Báikenamat
Bájkkenamá
Diktamuitalus Vuoruhanskovvi DHO-skovvi
Diktasubtsas Nannimtjála DHO-sjiebmá
Artihkkall Čálalaš prošeaktabargu
Artihkal Tjálálasj prosjækta
Doahpagat boazodoalus
Moallánagá ma boatsojæládusán aneduvvi
Hearvasáhka
Jo1
Bajásgeassinvuogit Sámis, Máidnasat
Bajedimvuoge Sámen Dålusj subttsasa
Lohkanstrategiijat
Låhkåmstrátegija
Sámi soga lávlla ja Norgga nášunallávlla, juoiganárbevierru ja luohti
Sámij álmmuklávlla ja Vuonarijka nasjonálávlla Juojggamárbbedábe ja juojggam uddni
Jorgalit / heivehit dárogielas sámegillii
Jårggålit dárogielas sámegiellaj
Sámi máidnasat ja eamiálbmogiid máidnasat
Sáme dålusj subttsasa ja álggoálmmugij subttsasa
Udir.no - Fuolkenamahusat
Udir.no - Åhpadimgárvvidusbuojkulvisá: Berajnammadusá
Fuolkenamahusat
Tiebmá: berraha
Ceahkki: 2. jahkeceahkki Fádda: Sogat / Fuolkit Áigi: golbma gitta viđa diibmui
Ájgge: gålmåt tijmas vidá tijmmaj
Álggahus
Álgadus
Dát oahpahusláhču lea ovdamearkka movt bargat gelbbolašvuođamihttomeriin 1. ja 2. jahkeceahkis.
Dát åhpadimgárvvidus le buojkulvis gåktu barggat máhtudakmihtoj 1. ja 2. jahkedásijn.
Dás galgá sohkanamahusaiguin bargat.
Barggo le berajnammadusáj birra.
Gelbbolašvuođamihttomearit sáhttet konkretiserejuvvot oahppanulbmilin, mat leat ceahkkin joksat gelbbolašvuođamihttomeriid.
Máhtudakmihto vuojnnuj båhti åhpadusmihttomierijn, ma li lávke gåktu jåksåt máhtudakmihtojt.
Oahpahusláhču čájeha heivvolaš bargovugiid, movt vuođđogálggaid integrere bargui ja movt oahpaheaddji sáhttá heivehit oahpahusa ohppiide ja árvvoštallat sin dađistaga.
Åhpadimgárvvidus vuoset ájggeguovddelis barggamvuogijt, gåktu vuodotjehpudagá åvtåstuhteduvvi ja gåktu åhpadiddje hiebat åhpadusáv oahppijda ja árvustallá sijájt bargadahttijn.
Das lea maid ovdamearka movt oahppit árvvoštallet iežaset ja guhtet guoimmiset barggu.
Dánna le aj buojkulvisá gåktu oahppe ietjasa ja nubbe nuppev árvustalli.
Máhttoloktema ML06 gelbbolašvuođamihttomearit
Máhtudamihto 2. jahkedáse maŋŋela
Gelbbolašvuođamihttomearit 2. jahkeceahki maŋŋel Árbevirolaš máhttu Oahpahusa mihttomearri lea ahte oahppi galgá máhttit
Åhpadusá mihttomierre le oahppe galggá máhttet
gohčodit iežas lagas fulkkiid fuolkenamahusaiguin ja diehtit maid sátni gáibmi mearkkaša
adnet berranammadusájt lahka berrahijda ja giehttot mij gájmme le
Eará heivvolaš gelbbolašvuođamihttomearit 4.
Ietjá guoskavasj máhtudakmihto 4. jahkdáse maŋŋela
Jahkeceahki maŋŋel Njálmmálaš gulahallan
Njálmálasj guládallam
Oahpahusa mihttomearri lea ahte oahppi galgá máhttit
Åhpadusá mihttomierre le oahppe galggá máhttet
geavahit iešguđetlágan dajaldagaid dilálašvuođaid mielde
adnet duov dáv njálmálasj moallánagájt dilij milta
Oahppanulbmilat
Åhpadusmihttomiere
Gelbbolašvuođamihttomearit leat konkretiserejuvvon oahppanulbmilin, mat leat ceahkkin barggus olahit gelbbolašvuođamihttomeriid.
Máhtudakmihto båhti vuojnnuj åhpadusmihttomierijn, ma li lávke gåktu jåksåt máhtudakmihtov.
Oahppi galgá máhttit
Oahppe galggá máhttet
- geavahit doahpagiid bearaš, eadni, áhčči, viellja, oabbá, áhkku, áddjá, vilbealit / oambealit, muoŧŧá / goaski / siessá ja eanu / čeahci / eahki - čilget gáimmi doahpaga mearkkašumi
adnet moallánagájt fámilja, ieddne, áhttje, viellja, oabbá, áhkko, áddjá, oarbbimbielle, muohtá, siessá, guosske, ænoj, tjiehtje ja iehke
Vuođđogálggat
Vuodotjehpudagá
Máhttit lohkat mearkkaša dás máhttit fuolkenamahusaid lohkat.
Máhttet låhkåt le dánna låhkåt berajnammadusájt.
Máhttit njálmmálaččat ovdanbuktit mearkkaša dán oktavuođas ipmirdit ja máhttit dadjat fuolkenamahusaid.
Máhttet njálmálattjat åvddånbuktet le dánna máhttet dádjadit ja javllat berajnammadusájt.
Máhttit čálalaččat ovdanbuktit mearkkaša dás ahte máhttá čállit muhtin fuolkenamahusaid.
Máhttet tjálálattjat åvddånbuktet le dánna máhttet tjállet berajnammadusájt.
Máhttit geavahit digitálalaš reaidduid mearkkaša dás čállit fuolkenamahusaid dihtorii ja geavahit digitála reaidduid dán bargui.
Máhttet digitála ræjdojt adnet le dánna tjállet berajnammadusájt dáhtámásjijnan ja adnet digitála ræjdojt gå daj barggá
Ráhkkaneapmi
Gárvedime
Oahpaheaddji álgá iskát makkár fuolkenamahusaid oahppit máhttet, ja dihtet go buohkat ja máhttet go geavahit rievttes fuolkenamahusaid.
Åhpadiddje álggá guoradallat makkir berajnammadusájt oahppe máhtti, ja jus divna dåbddi ja máhtti adnet riekta berajnammadusájt.
Lea dehálaš ahte oahpaheaddji ovdalgihtii jurddaša makkár fuolkenamahusaid sáhttá geavahit ohppiid ektui.
Ájnas le åhpadiddje åvdåtjis ájádallam le makkir berajnammadusá máhtti aneduvvat oahppij hárráj.
Muhtumin berre dát fáddá geavahuvvot oppalaš dásis danne go ferte vuhtiiváldit ovttaskas ohppiid.
Muhttijn viertti tiebmá giehtadaláduvvat dábálasj láhkáj muhtem oahppij hárráj.
Muital guovddáš doahpagiid nugo eadni, áhčči, viellja, oabbá, áhkku, áddjá, muoŧŧá / goaski / siessá ja eanu / čeahci / eahki ja huma dáid birra ohppiiguin.
Tjadádit guovdálasj moallánagájt degu ieddne, áhttje, oabbá, áhkko, áddjá, siessá, muohtá, goasske, ænoj, tjiehtje ja iehke ja sáhkadit oahppij daj birra.
Oahpahuslážut
Oahppamdåjma
Muitalit iežaset birra Divtte ohppiid njálmmálaččat muitalit iežaset birra, bearraša birra ja eará lagas fulkkiid.
Dibde oahppijt njálmálattjat ietjasa birra, ietjasa fámilja ja lagámus berrahij birra subtsastit.
Lea dehálaš oažžut buot ohppiid mielde ságastallamii.
Ájnas le oadtjot divnajt oahppijt oassálastátjit ságastallamin.
De sáhttet sii oahppat čállit fuolkenamahusaid.
Maŋŋela máhtti sij oahppat tjállet berajnammadusájt.
Nannen dihte sátnegovaid de sáhttet oahppit sárgut govaid dahje liibmet govaid mat govvidit sániid.
Nannitjit báhkogåvåjt de oahppe máhtti tjuorggat gåvåjt jali lijmmit gåvåjt ma bágojt gåvviji.
Ráhkadit álkkes fuolke- / sohkamuora (vižžon Sámegiela 2) Dá lea muorra mas lea njeallječiegat rámma.
Dahkat berajmuorav (Viettjadum sáme 2)
Das lea sadji sárgumii dahje oahppi govvii ja oahppi nammii bajimussii.
Dála le gåvvå muoras nieljetjiegagin gånnå le sadje tjuorggamij jali gåvvuj oahppes ja suv namma bajemusán.
Vuolit dásis lea sadji sárgumiidda dahje váhnemiid / ovddasteddjiid govvii ja nammii.
Vuolep dásen le sadje tjuorggamijda jali gåvåjda æjgádijs / åvdåstiddjes ja sijáj namájda.
Vuolemus ráiddus lea sadji ges sárgumiidda dahje govaide ja ádjáid / áhkuid namaide.
Vuolemus dásen le sadje áhkoj ja ádjáj gåvåjda ja namájda.
Molssaeaktun lea čuohpadit govaid aviissain ja bláđiin ja ráhkadit máhkašbearraša / fantasiija bearraša.
Ietjá máhttelisvuohta le biesskedit gåvåjt avijsajs ja magasijnajs ja dahkat gåvådallamfámiljav.
Heivehuvvon oahpahus
Hiebadum åhpadus
Buot oahppit barget álgoálggus seammá bargobihtáin, heiveheapmi boahtá das maid oahppit ja oahpaheaddjit válljejit.
Divna oahppe galggi vuodon barggat sæmmi dahkamusáj, valla sieradibme le makkir válljima oahppe ja åhpadiddje dahki.
Soapmásat barget ovdamearkka dihte dušše mottiin doahpagiin lagamus bearraša birra, earát ges barget eanet doahpagiiguin ja fuolkesániiguin oppalaččat.
Muhtema barggi duola degu moallánagáj lagámus fámiljan, madi iehtjáda barggi måttijn moallánagáj ja berajnammadusáj dábálattjat.
Oahpahuslážut fertejit heivehuvvot ohppiid gálggaide.
Oahppamdåjma vierttiji hiebaduvvat oahppij tjehpudahkaj.
Ovdamearkka dihte máhttet muhtin oahppit geavahit doahpagiid dušše njálmmálaččat, earát ges máhttet sihke njálmmálaččat ja čálalaččat geavahit daid.
Buojkulvissan máhtti muhtem oahppe jur adnet nammadusájt njálmálattjat, madi iehtjáda adni dajt njálmálattjat ja tjálálattjat.
Loga eambbo heivvehuvvon oahpahusa birra dás.
š Lågå danna ienebut
Árvvoštallan
Árvustallam
Dađistaga- árvvoštallan Oahppit sáhttet oažžut njálmmálaš ja/dahje čálalaš dađistaga-árvvoštallama.
Oahppe máhtti njálmálattjat ja / jali tjálálattjat árvustalladuvvat bargadahttijn.
Váldde vuođu oahppanulbmiliin.
Válde vuodon åhpadusmihttomierijt.
Lea dehálaš addit ohppiide dieđu mii muitala maid sii máhttet, ja mainna fertejit eambbo bargat ja movt sii dán sáhttet dahkat buoremus lági mielde.
Ájnas le diededit dan láhkáj oahppe diehti majt bukti, majna vierttiji ienebut barggat ja gåktu buoremusát dav barggi.
Oahppit árvvoštallet iežaset ja guhtet guoimmiset Lassin oahpaheaddji dađistaga-árvvoštallamii sáhttet oahppit árvvoštallat iežaset ja guhtet guoimmiset.
Duodden árvustallamij bargadahttijn åhpadiddjes máhtti oahppe árvustallat ietjasa ja guhtik guojmesa.
Dá lea ovdamearka maid oahppit sáhttet geavahit go árvvoštallet iežaset, ja go galget ruovttoluottadieđu addit guhtet guoimmiset.
Dála le buojkulvis majt oahppe máhtti adnet gå árvustalli ietjasa, ja gå galggi diededit guhtik guojmmásisá.
Namma: Dahton: Ceahkki:
Namma: Biejvve: Dásse:
Oahppanulbmil
Åhpadusmihttomiere
Dán mun in máhte nohka bures
Dáv iv nuohkásit máhte
Dán mun máhtán
Dáv máhtáv
Dán mun máhtán hui bures
Dáv huj buoragit máhtáv
Dadjat bearašláhtuid namaid
javllat namájt fámiljan
Čilget maid gáibmi-sátni mearkkaša
tjielggit moallánagáv gájmme
Deavdde fuolkenamahusaid mat heivejit ovdal oahppit geavahit dán skovi.
Dievde berajnammadusájt ma hiepi åvddål gå oahppe sjiemáv adnegåhti.
Čállit sániid mu bearraša birra
Tjállet bágojt ietjam fámilja birra
Dán in máhte mun
Dáv iv buvte
Dán mun máhtán oalle bures
Dáv buvtáv ållu buoragit
Dán máhtán hui bures
Dáv buvtáv huj buoragit
Eadni
Oabbá
Áhčči
Áhkko
Áhkku
Áddjá
Nordsamisk: HERMANSEN, JAN OLE.:
Duola degu lávlla: Manne aahkan aahkove Kappfjell, Tom: Laahkoeh, Th.
Fuolkelávlla “ Bearašspeallu. ”
Blaasværs Forlag, 1991
Spill fra Ája språksenter, Kåfjord kommune.
INGA LAILA HÆTTA: Mån Måj Mij, temagirjje, Iđut 2003
http://www.kafjord.kommune.no/beara-speallu.329557-21590.html
SIV INGUNN KINTEL, ADELE RAHKA NYSTØ, Lávllaga, Báhko 2005
Udir.no - Davvisámegiella Dássi 5-7
Udir.no - Dásse 5-7
Dássi 1
Dásse 1
Dássi 2
Dásse 2
Dássi 3
Dásse 3
Dássi 4
Dásse 4
Dássi 5
Dásse 5
Dássi 6
Dásse 6
Dássi 7
Dásse 7
Dássi 8
Dásse 8
Dássi 9
Dásse 9
Dássi 10
Dásse 10
Gelbbolašvuođamihttomeriid oahppoplánas gávnnat dáppe http://www.udir.no/grep
Máhtudakmihto oahppoplánas http://www.udir.no/grep
Oahpahusdaguide ovdamearkkat
Åhpadimgárvvidusbuojkulvisá
Oahpahusdagus: Dássi 5
Åhpadimgárvvidus: 5. dásse
Oahpahusdagus: Dássi 6
Åhpadimgárvvidus: 6. dásse
Oahpahusdagus: Dássi 7
Åhpadimgárvvidus: 7. dásse
Udir.no - Vuorunahčálus
Udir.no - Nannimtjála
Vuorunahčálus
Nannimtjála
Fáddá:
Tiebmá:
Namma: Dahton:
Namma: Biejvve:
Udir.no - Bures boahtin sámegiella vuosttašgiellan, sámegiella 1 oahppoplána bagadusa geavaheaddjin
Udir.no - Buorisboahtem oahppoplána bagádallamaddnen sámegiella vuostasjgiellan - sáme 1
Bures boahtin sámegiella vuosttašgiellan, sámegiella 1 oahppoplána bagadusa geavaheaddjin
Buorisboahtem oahppoplána bagádallamaddnen sámegiella vuostasjgiellan - sáme 1
Bagadus lea ráhkaduvvon buot ohppiid váste geain lea oahpahus sámegielas vuosttašgiellan, beroškeahttá gos Norggas sii orrot.
Bagádallam le dagáduvvam divna oahppijda gænna le åhpadus sámegiella vuostasjgiellan, akta gånnå Vuonan sij årru.
Dát addá konkrehtalaš rávvagiid ja ovdamearkkaid das movt oahpaheaddji sáhttá bargat oahppoplánain Sámegiella vuosttašgiella - Sámegiella 1.
Dat vaddá konkrehtalasj bagádallamijt ja buojkulvisájt gåktu åhpadiddje máhttá oahppoplánajn barggat sámegielajn vuostasjgiellan – sáme 1.
Oahpaheaddji heiveha oahpahusa báikkálaš dilálašvuođaide.
Åhpadiddje hiebat åhpadusáv bájkálasj dilijda.
Bagadus ii govčča buot gelbbolašvuođamihttomeriid, muhto čájeha muhtin oahpahuslážuid maid sáhttá heivehit maiddái eará gelbbolašvuođamihttomeriide.
Bagádallam ij ållåsit gåbtjå máhtudakmihtojt, valla válldá vuodon muhtem máhtudakmihtojt ja vuoset muhtem åhpadimgárvvidusájt majt åhpadiddje máhttá ietjá máhtudakmihtojda hiebadit.
Bagadusas leat muhtin ovdamearkkat movt sáhttá bargat váldoosiiguin Čálalaš gulahallan ja Árbevirolaš máhttu.
Bagádallamin le buojkulvisá gåktu åhpadiddje máhttá oajvveoasij barggat Tjálálasj guládallam ja Árbbedábálasj diedo
Oahppoplánas sámegiella vuosttašgiellan leat gelbbolašvuođamihttomearit maŋŋel vuođđoskuvlla 2., 4., 7., ja 10. jahkecehkiid, maŋŋel Jo1, Jo2 ja Jo3 joatkkaoahpahusa studerenráhkkanahtti oahppoprográmmaid, ja maŋŋel Jo1 ja Jo2 fidnofágalaš oahppoprográmmaid.
Oahppoplánan sámegiella vuostasjgiellan le máhtudakmihto vuodoskåvlå 2., 4., 7., ja 10. jahkedásij maŋŋela, joarkkaåhpadusá Jo1 ja Jo2 ja Jo3 - oahppogárvedime åhpadusprográmma maŋŋela ja Jo1 ja Jo2 viddnofágalasj åhpadusprográmma maŋŋela.
Bagadus čuovvu seamma cehkiid go mat oahppoplánas leat.
Bagádallam tjuovvu dajt sæmmi dásijt gå oahppoplánan.
Dan dihte ii leat juohke jahkeceahkkái oahpahusláhču, muhto juohke oahpahuslážu sáhttá heivehit bajit dahje vuolit cehkiide dan mielde goas fáddá galgá oahpahuvvot skuvlla báikkálaš plána mielde.
Danen ælla åhpadimgárvvidusá juohkka jahkedássáj, valla juohkka åhpadimgárvvidus máhttá hiebaduvvat dan sierra jahkedássáj gå tiemá skåvlå bájkálasj oahppoplána milta galggi åhpaduvvat.
Áigegeavaheapmi mii lea ovdamearkkain, lea árvalus.
Ájggeaddno mij la nammadum buojkulvisájn le jur oajvvádus.
Oahpaheaddji meroštallá ulbmiliid ja dárbbuid mielde dan áiggi.
Åhpadiddje merustallá dáv ulmij ja dárboj milta.
Man olu áiggi oahpaheaddji vállje juohke oahpahusláhčui, lea sorjavaš earret eará das movt ovttastahttá eará fágaiguin.
Man mælggadav åhpadiddje mierret juohkka åhpadimgárvvidusán, duola degu gåktu ietjá fága åvtåstuhtti.
Oahpahuslážuid ovdamearkkat čájehit e.e. movt gelbbolašvuođamihttomeriid sáhttá konkretiseret oahppanulbmilin.
Buojkulvisá åhpadimgárvvidusán vuosedi duola degu gåktu máhtudakmihto máhtti åhpadusmihttomierijn vuojnnuj boahtet.
Bagadusas deattuhuvvo heivehuvvon oahpahus bargovugiid lonohallan, vuođđogálggaid integreren fága oahpahuslážuide ja dađistaga-árvvoštallan.
Bagádallamin le dæddo biejadum hiebadum åhpadussaj, variasjåvnnå barggammvuogij, åvtåstuhttet vuodotjehpudagájt ja árvustallam bargadahttijn.
Árvvoštallan ja bagadallan galgá addit ohppiide beroštumi fágii, movttiidahttit ohppiid bargat fágain ja hálti bargui.
Árvustallam ja bagádallam galggaba mielastuhttet, måvtåstuhttet oahppijt fágaj bargatjit ja gåktu barggat.
Dađistaga bagadallama bokte ožžot oahppit, oahpaheaddjit ja váhnemat dieđu oahppi bargguid, dovddiidusaid, bohtosiid ja ovdáneami birra.
Árvustallama tjadá bargadahttijn oadtju oahppe, åhpadiddje ja æjgáda / åvdåstiddje diedojt oahppe bargo, oahppama, båhtusij ja åvddånime birra.
Vásáhusat čájehit ahte oahppit ohppet buoremusat go:
Åtsådallama vuosedi oahppe buoremusát oahppi gå
Ipmirdit maid galget oahppat ja mii sis vurdojuvvo.
dádjadi majt galggi oahppat, ja mij la vuordedahtte sijás
Ožžot ruovttoluotta dieđuid movt sii lihkostuvvet bargguideasetguin.
oadtju diededimev gåktu sij bargojn vuorbástuvvi
Ožžot rávvagiid movt sáhttet buoridit bohtosiid ja ovdánit fágalaččat.
oadtju bagádusájt gåktu buoredit båhtusijt ja fágalattjat åvddånit
Go besset oassálastit aktiivvalaččat árvvoštallanbarggus.
oadtju oassálasstet árvustallambargon
Go oahppi mielas lea oadjebas oahppodilli.
sijá mielas le buorre oahppamdile
Fidnofágalaš oahppoprográmmain lea diibmolohku sámegielfágas unnit go Jo1:s ja Jo 2:s studerenráhkkanahtti oahppoprográmmas.
Viddnodakfágalasj åhpadusprográmmajn le tijmmalåhko sámegielfágan binnebu gå Jo1 ja Jo2 oahppogárvvidime åhpadusprográmman.
Dan ferte oahpaheaddji váldit vuhtii go ráhkada oahpahuslážuid.
Dáv viertti åhpadiddje berustit gå åhpadimgárvidusáv dahká.
Oanehaččat oahpahuslážuid váldoosiid birra
Oanegattjat åhpadimgárvvidusáj birra oajvveoasijn
Čálalaš gulahallan váldooasis lea lohkan ja čállin guovddážis.
Oajvveoasen Tjálálasj guládallam la låhkåm ja tjállem tjalmmusin.
Lohkan ja čállin leat buohtalas proseassat oahppamis.
Låhkåm ja tjállem libá buohtalakkoj prosessa åhpadusán.
Oahppit galget lohkat ja guldalit earáid teavsttaid.
Oahppe galggi låhkåt ja gulldalit iehtjádij tevstajt.
Sii galget vásihit, árvvoštallat ja ipmirdit, ja galget máhttit čálalaččat gulahallat earáiguin.
Sij galggi åtsådallat, árvustallat ja dádjadit, ja galggi máhttet iehtjádij tjálálattjat guládallat.
Árbevirolaš máhttu váldooasis lea giellaovdánahttin.
Oajvveoasse Árbbediedo le giellaåvddånime birra.
Dasa gusket árbevirolaš doabageavaheapmi ja dadjanvuogit.
Danna le árbbedábálasj moallánakaddno ja åvddånbuktemvuoge.
Oahppit ohppet aktiivvalaš oasálastimiin ovdalašáigge, dála áiggi ja boahtteáigge birra.
Oahppe oahppi oassálasstema tjadá dålutja, dálásj ájge ja boahtteájge birra..
Sámi máinnasteapmi, luođit, lávlagat ja sálmmat, sátnevádjasat, diiddat 1 leat guovddáš oasit.
Sáme subtsastallamdábe, sáme juojggama, lávllaga ja sálma, báhkotsoame ja dijda 1 Sáme subtsastallamdábe, sáme juojggama, lávllaga ja sálma, báhkotsoame ja bierggim 2.
Ceahkki: 3.- 4. jahkeceahkki Fádda: muitalus Áigi: 3-5 diimmu
Åhpadimgárvvidusbuojkulvisá: Subtsas
Dát oahpahusláhču lea okta ovdamearka dasa movt 3. ja 4. jahkeceahkis sáhttá bargat.
Dát åhpadimgárvvidus le buojkulvis gåktu barggat 3. ja 4. jahkedásijn.
Gelbbolašvuođamihttomeriid sáhttá konkretiseret oahppanulbmilin, mat leat ceahkkin barggus olahit gelbbolašvuođamihttomeriid.
Máhtudakmihto máhtti vuojnnuj boahtet åhpadusmihttomierijn, degu lávkke gåktu máhtudakmihtojt jåksåt.
Oahpahuslážus leat heivvolaš bargovuogit, movt vuođđogálggat integrerejuvvojit ja movt oahpaheaddji oahpahusa heiveha ohppiide ja árvvoštallá sin.
Åhpadimgárvvidus vuoset duojt dájt barggamvuogijt, gåktu vuodotjehpudagá åvtåstuhteduvvi ja gåktu åhpadiddje hiebat åhpadusáv oahppijda ja sijájt bargadahttijn árvustallá.
Dás lea ovdamearka iežas árvvoštallamii ja movt guhtet guoimmiset árvvoštallet.
Dánna le buojkulvis gåktu ietjas ja guhtik guojmesa árvustallat.
Dat oahpahusláhču lea dan birra movt čállit muitalusaid ja dát ii govčča olles vuosttaš gelbbolašvuođamihttomeari.
Dát åhpadusgárvvidus le gåktu subttsasijt tjállet ja ij ållåsit gåbtjå vuostasj máhtudakmihtov.
Máhttoloktema ML06 gelbbolašvuođamihttomearit
Máhtudakmihto 4. jahkedáse maŋŋela
Gelbbolašvuođamihttomearit 4. jahkeceahki maŋŋel Čálalaš gulahallan Oahpahusa mihttomearri lea ahte oahppi galgá máhttit
Åhpadusá mihttomierre le oahppe galggá máhttet
čállit muitalusaid, divttaid, reivviid ja áššeteavsttaid
tjállet subttsasijt, divtajt, girjijt ja ássjetevstajt
ordnet teavsttaid bajilčállagiin, álggahusain ja loahpahusain
dahkat tevstajt bajelttjállagijn, álgadusájn ja låhpadusájn
Gelbbolašvuođamihttomearit leat konkretiserejuvvon oahppanulbmiliin, mat leat ceahkkin dasa ahte olahit daid gelbbolašvuođamihttomeriid.
Máhtudakmihto båhti vuojnnusij åhpadusmihttomierijn, ma li lávke gåktu jåksåt máhtudakmihtojt.
Oahppi galgá máhttit
tjállet oajvveoasev
- plánet muitalusa - ráhkadit bajilčállaga muitalussii - čállit álggu - čállit váldooasi - čállit loahpa - čállit olles cealkagiid - geavahit čuoggá ja jearaldatmearka - čállit stuora álgobustáva namaide ja mearkkaid maŋŋel.
stuorra álggobokstávajt namájn ja merkaj maŋŋela tjállet.
Máhttit lohkat: Oahppit lohket muitalusaset njuovžilit, ollislaččat, dadjet sániid riekta ja lunddolaš intonašuvnnain.
Máhttet låhkåt: Oahppe ietjasa subttsasav duolla låhki, avtatrajes, riekta jienadi ja luondulasj intonasjåvnåjn.
Máhttit čálalaččat ovdanbuktit: Oahppit čállet muitalusa ja bidjet deattu oahppanulbmilidda.
Máhttet tjálálattjat åvddånbuktet: Oahppe tjálli subttsasav ja dættodi majt åhpadusmihttomiere bukti åvddån.
Máhttit geavahit digitála reaidduid: Oahppit hárjánit geavahit čállinprográmma go čállet muitalusaset.
Máhttet digitála ræjdojt adnet: Oahppe hárjjáni tjállemprográmmajt adnet gå subttsasijt tjálli.
Máŋgga oahppái lea eanet miellagiddevaš ja movttiidahtti čállit digitálalaččat go gieđain čállit báhpirii.
Moatte oahppijda le ienep mielludahtte digitálalattjat tjállet gå giedaj tjállet.
Lea álkit ohppiide rievdadit ja buoridit teavstta go čállet dihtoriin.
Álkke le oahppijda divvot ja buoredit tevstav gå pc ’ ajn tjálli.
Ráhkkaneapmi
Álgadibme
Oahpaheaddji čállá muitalusa mii šaddá modeallan dasa movt muitalusa ráhkadit, ja lohká dan ohppiide.
Åhpadiddje tjállá subttsasav mij doajmmá modællan / åvddågåvven gåktu subtsas le dagádum, ja låhkå dav oahppijda.
Muitalus maid oahppi lea čállán, sáhttá maid geavahuvvot jus dat deavdá oahppanulbmiliid gáibádusaid.
Subtsas mij la tjáledum oahppes máhttá aj aneduvvat jus la dågålasj rávkkamij milta majt åhpadusmihttomiere åvddånbukti.
Álggat barggu dainna ahte ráhkadat muitalusaid mat movttiidahttet ja addet čállinmovtta ohppiide.
Oahpásmahtttet bargov gåktu subttsasav tjállet dan láhkáj vaj máhttá måvtåstuhttet oahppijt ávojn tjállet.
Soames oahppit oalgguhuvvojit go dihtet ahte soames galgá lohkat dahje guldalit su muitalusa.
Muhtem oahppe måvtåstuvvi gå diehti nágin galggá låhkåt jali gulldalit sijá subttsasav.
Sii oidnet ahte sin barggus lea ávki, ja de šaddá suohttaseabbo.
Sij de oadtju dåbddåt bargon le ájggomus, ja nav de sjaddá ienebut ávkálasj.
Vállje fáttáid maidda oahppit liikojit, dahje divtte sin válljet fáttá.
Vállji tiemájt ma árvvedahtte li miellagiddisa, jali dibde sijáv ietjasa tiemáv válljit.
Oahppit sáhttet čohkkát rieggás ja fárrolaga ráhkadit njálmmálaš muitalusa.
Oahppe máhtti tjåhkkåhit aktan degu gievllen ja njálmálasj subttsasav aktan dahkat.
Vurrolaga ráhkada juohkehaš ovtta cealkaga.
Guhtik vuorov máhtti sij dahkat guhtik gárgadisáv.
Čállit muitalusa Álggos ráhkadit oahppit fárrolaga jurddakártta.
Vuostak oahppe aktan ájáduskártav dahki.
Sii ožžot veahá jurddašanáiggi ja de buktet evttohusaid.
Sij oadtju ájádallamájgev ja bukti maŋŋela oajvvádusájt.
Oahpaheaddji čállá távvalii idéaid, ja oahppit de válljejit dáin evttohusain man birra guhtege áigu čállit.
Åhpadiddje ájádusájt táblluj tjállá, ja oahppe válljiji man birra sihti tjállet, oajvvádusáj milta.
Oahppit ráhkadit de jurddakártta ieža ja geavahit dan go plánejit muitalusa sisdoalu.
Oahppe dahki ájáduskártav ietja ja adni dav gå ásadi sisanov ietjasa subttsasijda.
Dehálaš oasit sáhttet leat olbmuid namat, báiki, áigi ja dáhpáhus.
Ájnas elementa máhtti liehket ulmutja, bájke, ájge ja dáhpádusá.
De maŋŋel álget oahppit čállit muitalusa juogo gieđain ja dahje dihtoriin.
Maŋŋela álggi oahppe subttsasijt giedajn jali pc ’ ajn tjállet.
Eará vuogit - Oahpaheaddji addá golbma dahje vihtta sáni mat galget leat muitalusas, nugo ovdamearkka dihte geassi, lávggodit, oaggut, beana ja gállit.
Åhpadiddje vaddá oahppijda gålmmå jali vihtta bágo ma galggi maŋen subttsasin, duola degu giesse, lávgudit, guollit, bena ja gállet.
- Oahppit evttohit sánit mat čállojit távvalii, ja mii šaddá dego sátnebáŋkun gos sii besset válljet sániid.
Oahppe oajvvádi bágojt ma tjáleduvvi táblluj, ma báhkobáŋŋkan sjaddi gåsstå máhtti viedtjat bágojt
- Oahpaheaddji čájeha govvosa dahje juogalágan diŋgga / diŋggaid mat galget muitalusas fárus.
Åhpadiddje oahpásmahttá figuvrav jali vuoset diŋgav jali diŋgajt ma galggi liehket subttsasin
- Oahppit čállet muhtin fáttá birra, maid oahpaheaddji diehtá berostahttá oallugiid.
Oahppe tjálli vattedum tiemás majt åhpadiddje diehtá moattes berusti.
- Oahppit ožžot ovtta namahusa.
Oahppe oadtju subtsasnamáv
- Oahppit ožžot álggu.
Oahppe oadtju subttsasa álgov
- Oahpaheaddji čájeha ohppiide gova man mielde sii čállet muitalusa.
Åhpadiddje vuoset oahppijda gåvåv man birra sij tjálli subttsasav.
- Oahpaheaddji ja oahppit čuohpadit govaid aviissain ja bláđiin.
Åhpadiddje ja oahppe biesskedi gåvåjt avijsajs ja vahkkobládijs.
Oahppit válljejit ovtta gova dahje vuorbádit / gesset gova mii šaddá muitalusa vuođđun.
Oahppe válljiji gåvåv jali giessi gåvåv mij sjaddá vuodon subttsasij.
- Oahppit geahčadit govaid govvagirjjiin (govvaráidduid) ja čállet muitalusa daid vuođul.
Oahppe gæhttji gåvåjt gåvvårájdojn ja tjálli subttsasav dassta
- Oahpaheaddji lohká muhtin muitalusa álggu, ja oahppit čállet viidáseappot dán muitalusa.
Åhpadiddje låhkå muhtem subttsasa álgov, ja oahppe joarkki ja tjálli ienebuv.
Loga dán birra eambbo Wirkola &Baal dahje Susegg ja eará sullasaš girjjiin.
Lågå ienebuv dán birra girjen majt le tjállám Wirkola & Baal jali Susegg
- Oahppit lohket muitalusaid vai ožžot inspirašuvnna, dahje oahpaheaddji lohká jitnosit muitalusa.
Oahppe låhki dålusj subttsasijt arvusmahttemin, jali åhpadiddje låhkå dålusj subttsasijt sidjij tjavgga.
- Oahpaheaddji lohká muitalusa ja oahppit geavahit dán modeallan dahje inspirašuvdnan čállit iežaset muitalusa.
Åhpadiddje låhkå muhtem subttsasav, ja oahppe adni dav modællan jali arvusmahttemin tjálátjit ietjasa subttsasijt.
Lea dehálaš oažžut buot ohppiid ságastallamii searvat mas lea sáhka muitalusa birra, nu ahte sii leat ráhkkanan ja ovdanbuktán plána ovdal go álget čállit.
Ájnas le oadtjot divna oahppijt oassálasstátjit ságastit subttsasa birra nav vaj sij plánav dahki ja åvddånbukti dav åvddål gå tjálláji.
Go oahppit ráhkadit jurddakárta, sáhttá oahpaheaddji sin veahkehit gávdnat sániid ja ráhkadit cealkagiid.
Gå oahppe tjálli ájáduskártav, máhttá åhpadiddje viehkedit sijáv gávnnat bágojt ja hábbmedit gárgadisájt.
Loguid bidjat jurddakártta sániide sáhttá leat ávkin go galgá muitit guđe ortnegis jurdagat galget leat muitalusas.
Tállajt biedjat / nummererit bágojt ájáduskártan máhttá liehket viehkken gå galggá mujttet gudik årnikin ájádusá galggi subttsasin.
Cealkagiid čállit govvaráiddu govaide sáhttá leat ávkin struktureret muitalusa.
Tjállet gárgadisájt gåvåjda gåvvårájdon máhttá viehkken strukturerit subttsasav.
Oahppi sáhttá áinnas álggos sárgut muitalusa, ja de easka čállit.
Oahppe galla máhtti sárggot subttsasav vuostak ja da esski tjállet.
Soames oahppit soitet dárbbašit veahki cealkagiid hábmet dahje cealkagiid hukset go leat bargame muitalusain.
Muhtem oahppijt le dárbbo viehkedit gárgadisájt hábbmedit jali oadtjot gárgadisájt dagádum gå li subttsasijn barggamin.
Muhtin oahppit hálddašit ja háliidit čállit guhkes muitalusaid ja sáhttet bargat dainna seammá muitalusain guhká, ja eará oahppit ges soitet de álgit ođđa ja eará bargobihtáiguin.
Muhtem oahppe bukti ja siján le aj miella tjállet guhka subttsasijt ja máhtti barggat dajna sæmmi subttsasijn mælggadav, madin ietjá oahppe álggi ådå ja ietjá bargojda.
Soames oahppit ges sáhttet čállit máŋga muitalusa.
Muhtem oahppe gis máhtti moadda subttsasa tjállet.
Jus oahppi lea čállán hui oanehis muitalusaža, de sáhttá oahpaheaddji máŋget dán ja de čuohpadit dan lunddolaš osiide ja liibmet ođđa árkii dan nu ahte šaddá gaska muhtin sajiin.
Jus oahppe le tjállam sierralágásj oanegis subttsasav, máhttá åhpadiddje kopierit dav, biesskedit dav luondulasj oasijda ja lijmmit dajt ådå árkkaj nav vaj sjaddi rabás gasska.
Ja de sáhttá oahppi čállit eambbo cealkagiid daidda guoros sajiide nu ahte šaddá eambbo ollislaš muitalus.
De oahppe máhttá duoddit ienep gárgadisájt vaj oadtju ienep dárkkelap subttsasav.
Dán lea hui álki dahkat jus oahppi čállá dihtoriin.
Dát diehttelis ruvva dagáduvvá jus oahppe tjállá pc ’ ajn.
Dađistaga- árvvoštallan Oahppit galget oažžut oktilis bagadallama čálidettiin, ja oahppanulbmilat galget leat vuođđun bagadallamii.
Oahppe galggi aktelasj tjállemprosessa tjadá bagádusájt oadtjot, ja åhpadusmihttomiere galggi bagádusán vuodon.
Oahpaheaddji movttiidahttá ohppiid čállit dainna go addá konkrehta evttohusaid dahje diktá ohppiid ságastallama bokte evttohit evttohusaid.
Åhpadiddje alot oahppijt tjálátjit gå vaddá konkrehtalasj oajvvádusájt jali gå dibddá oahppev buktet oajvvádusájt ságastallama baktu.
Lea dehálaš dasa bidjat fuomášumi mii muitalusas lea buorre, nugo ovdamearkka dihte ahte muitalusas lea bajilčála, álgu ja loahppa, ja ahte oahppi doalaha fáttá dahje ahte muitalus lea bures ovttastuvvon / ahte lea rukses árpu muitalusas.
Ájnas le tsuojggit mij la buorre subttsasin, duola degu subttsasin le namma, álggo ja loahppa, ahte oahppe tjuovvu tiemáv jali le buorre aktijvuohta / ruoppsis lájgge subttsasin.
Oahppi de joatká daiguin osiiguin mat lea buorit muitalusas.
Oahppe joarkki dajna mij la buorre.
Oahpaheaddji addá maid oahppái dieđu dan birra maid oahppi sáhttá bargat vai buorida muitalusa, nugo ovdamearkka dihte čállit eambbo bienaid váldooasis, muitit loahpa dahje geahččat leat go namain stuora álgobustávva ja váilot go eará mearkkat.
Åhpadiddje diedet aj majt oahppe máhttá dahkat mij subttsasav buoret, duola degu oatjot ienep oasijt oajvveoasen, mujttet låhpadimev jali gæhttjat tjadá subttsasav ja biedjat merkajt ja stuorra álggobokstávajt tjuokkaj maŋŋela.
Oahppi árvvoštallet iežaset ja guhtet guoimmiset Lassin oahpaheaddji dađistaga-árvvoštallamii sáhttet oahppit árvvoštallat iežaset ja guhtet guoimmiset.
Duodden árvustallamij bargadahttijn åhpadiddjes máhtti oahppe ietjasa ja guhtik guojmesa árvustallat.
Dá lea ovdamearka skovvái maid oahppit sáhttet geavahit go árvvoštallet iežaset.
Dála le buojkulvissjiebmá majt oahppe máhtti adnet gå ietjasa árvustalli.
Dát skovvi sáhttá maid geavahuvvot go oahppit árvvoštallet guhtet guoimmiset.
Dát sjiebmá máhttá aj aneduvvat gå oahppe galggi vaddet diedojt guhtik guojmmásij.
“ Don ” biddjo de “ mun ” sadjái.
Dån biejaduvvá mån saddjáj.
Dáhton:
Biejvve:
Oahppanulbmilat
Åhpadusmihttomierre
Dán in máhte nohka bures
Dáv iv máhte nuoges buoragit
Dán máhtán
Dáv máhtáv
Dán máhtán hui bures
Dáv máhtáv huj buoragit
Mun máhtán plánet muitalusa go geavahan jurddakárta.
Mån máhtáv ásadit subttsasav ájáduskárta baktu.
Mun máhtán čállit muitalusa mas lea bajilčála, álgu, dáhpáhus ja loahppa.
Mån máhtáv tjállet subttsasav bajelttjálajn, álgadimijn, ja låhpadimijn.
Mun máhtán olles cealkagiid čállit.
Mån máhtáv tjállet ålles gárgadisájt.
Mun máhtán geavahit čuoggá ja jearaldatmearkka.
Mån máhtáv bårddot tjuokkajt ja gatjálvismerkajt.
Mun máhtán čállit stuora ovdabustáva namaide ja mearkkaid maŋŋel.
Mån máhtáv tjállet stuorra Álgadusbokstávav namán ja merkaj maŋŋela.
SUSEGG, BRIT ARNA 2003: Verket-leseren-livet.
KAIA KALSTAD: Giella fábmo, låhkåmgirjje ja barggogirjje, Báhko 2006
En ny litteraturdidaktikk.
INGA KARLSEN: Jåvvåviellja, gålmmå girje.
Oslo: Cappelen akademisk forlag.
Davvi Girji OS
WIRKOLA, KIRSTEN - BAAL, LISA 2000: Hoahkat ja stoahkat.
BÅRJÅS 2007, magasijnna Árranis, Divtasvuonan
Rávvagat mo sámegielain bargat 1. luohkás.
HARALD GRUNDSTRØM; Dålusj giehto, Blaasværs forlag 1993
[Guovdageaidnu]: Sámediggi
INGA LAILA HÆTTA: Mån Måj Mij, Iđut
Udir.no - Oahpahusláhču: Dássi 5
Udir.no - Åhpadimgárvvidus: 5. dásse
Oahpahusláhču: Dássi 5
Åhpadimgárvvidus: 5. dásse
Dás gávdná oahpaheaddji ovdamearkkaid movt son sáhttá bargat vai ollašuhttá 5. dási gelbbolašvuođamihttomeriid.
Dánna åhpadiddje gávnná buojkulvisájt gåktu máhttá barggat máhtudakmihtoj 5. dásen.
Dás čájehuvvo movt gelbbolašvuođamihttomearri duohtandahkko oahppoulbmilis, sisdoallu ja bargovuogit, movt vuođđogálggaid integreret ja movt oahpahusa sáhttá heivehit juohke ovttaskas oahppái.
Dánna vuoseduvvá gåktu máhtudakmihto vuojnnuj båhti åhpadusmihttomierijn, sisanon ja barggamvuogijn, gåktu vuodotjehpudagá åvtåsduhteduvvi ja gåktu åhpadus máhttá hiebaduvvat juohkka åvta oahppáj.
Dađistagaárvvoštallan ja gielladomeanat leat oassin láhčimis.
Árvustallam bargadahttijn gielladomena ja guhkásåhpadibme li gárvvidusá oase.
Okta sámegiela 2 ja 3 hástalusain lea oaččuhit ohppiid doaibmi njálmmálaš sámegielagin.
Akta hásstalus Sáme 2 ja 3ajn le oadtjot oahppijt sámastihttjat.