pere/sami_parallel huggingface dataset:
Oahpaheaddji áiccada ja ságastallá ohppiiguin dalle go sii leat lohkame teavstta masa galget oahpásmuvvat ja dađistaga jorgalit.
Åhpadiddje váksjut ja ságas oahppij gå låhki tevstav oahpástuvátjit sisanojn åvddåla gå álggi jårggålit.
Atnet go ávkkálaš lohkanstrategiijaid ?
Adni gus sij ávkálasj låhkåmstrátegijajt ?
Ipmirdit go teavstta sisdoalu ?
Dádjadi sij gus man birra tæksta le ?
Oahpaheaddji bagadallá.
Åhpadiddje bagádallá.
Oahpaheaddji addá ohppiide dieđuid barggadettiin, sihkkarastin dihte ahte sii ipmirdit bargobihtá ulbmila ja movt sii berrejit bargat.
Åhpadiddje hæhttu gæhttjalit gávnadit jus oahppe dárkkelit ájádalli bágos báhkuj ja jårggåli dajt njuolgga nav, jali jus máhtti ållesvuodav ájádallat ja hiebadit jårggålimev vaj sisadno buoragit boahtá åvddån.
Oahpaheaddji ferte maid gávnnahit gehččet go oahppit sáni hávális ja daid jorgalit njuolga, vai nákcejit go oaidnit ollisvuođa ja heivejit jorgalusa nu ahte teavstta sisdoallu ja áigumuš bohtet čielgasit ovdan.
Åhpadiddje árvustallá jus oahppe bukti báhkosuorgudimijt buoragit ja jus bukti bágojt sámegiellaj dahkat.
Oahpaheaddji árvvoštallá hálddašit go suorggideami bures, maid fertejit eambbo hárjehallat ja movt dán sáhttá / berre bargat.
Oahppe oadtju diedojt majt sij bukti, majt sij vierttiji ienebu hárjjidallat ja gåktu dát máhttá / viertti dagáduvvat.
Válmmasin jorgaluvvon teavstta giela sáhttá maid árvvoštallat.
Giella dán jårggålum tevstan máhttá aj árvustalladuvvat.
Sáhttá geahčadit riektačállima, cealkkahuksema, cealkagiid guhkkodaga ja giela njuovžilvuođa.
Dåhkki gæhttjat tjállemvuogev, gåktu gárgadisájt ásaduvvam li, gárgadisáj guhkudáhka ja gåktu giella jåhto.
Dán árvvoštallanskovi sáhttá geavahit: Árvvoštallanskovvi čálalaš bargu Muitte maid ahte oahapheaddji galgá árvvoštallat man muddui oahppit leat joksan gelbbolašvuođamihttomeari.
Mujte åhpadiddje aj galggá árvustallat man mudduj oahppe li máhtudakmihtojt jåksåm.
Oahppit galge maid diđolaččat guđe gelbbolašvuođa leat hukseme.
Oahppe hæhttuji diedolattja makkir máhtudakmihtojn sij barggi.
Man muddui nákcejit oahppit jorgalit ja heivehit earáid čállin teavsttaid dárogielas sámegillii ?
Makkir mudduj bukti oahppe jårggålit ja hiebadit iehtjádij tevstajt dárogielas sámegiellaj ?
Mat leat iešguđet hálddašandásiid dovdomearkkat ?
Mij merkaj iesjgudilágásj doajmmamdásev ?
Ávvir
HARALD GRUNDSTRØM; Báhkogirjje pdf fijllan nehtan, http://www.sametinget.se/14885
Udir.no - Oahpahusláhču: Dássi 9
Udir.no - Åhpadimgárvvidus: 9. dásse
Oahpahusláhču: Dássi 9
Åhpadimgárvvidus: 9. dásse
Dás gávdná oahpaheaddji ovdamearkkaid movt son sáhttá bargat vai ollašuhttá 9. dási gelbbolašvuođamihttomeriid.
Dánna åhpadiddje gávnná buojkulvisájt gåktu máhttá barggat máhtudakmihtoj 9. dásen.
Dás čájehuvvo movt gelbbolašvuođamihttomearit duohttandahkkojit oahppoulbmiliin, sisdoallu ja bargovuogit, movt vuođđogálggaid integreret ja movt oahpahus sáhttá heivehuvvot juohke ovttaskas oahppái.
Dánna vuoseduvvá gåktu máhtudakmihto vuojnnuj båhti åhpadusmihttomierijn, sisanon ja barggamvuogijn, gåktu vuodotjehpudagá åvtåsduhteduvvi ja gåktu åhpadus máhttá hiebaduvvat juohkka åvta oahppáj.
Dađistaga-árvvoštallan ja gielladomeanat leat oassin láhčimis.
Árvustallam bargadahttijn ja jus soajttá gielladomedna li gárvvidusá oase.
digaštallat, ákkastallat ja albmanahttit iežas oaiviliid ja jurdagiid
dágástallat, argumenterit ja åvddånbuktet ietjas ájádusájt ja dádjadusáv
digaštallat ođđasiid ja áigeguovdilis dáhpáhusaid Sámis
dágástallat ådåsij ja ájggeguovddelis dáhpádusáj birra Sámen
geavahit mediaid iežas giellabarggus
adnet mediajt ietjas giellabargon
Dán barggu ulbmiliin lea ahte oahppit galget oahppat áššálaččat digaštallat ja iežaset oaiviliid ovddidit.
Ulmme bargojn le oahppe galggi máhttet ådåsijt vuogas láhkáj dágástit, ja máttet ietjas vuojnojt åvddånbuktet.
Bargamis dáinna fáttain ávžžuhuvvojit oahppit ráhkadit sátnebáŋkku dahje jurddakártta, geahča ovdamearkka 8. dásis.
Bargon oajvváduvvi oahppe báhkobáŋkav jali báhkokártav tebmáj dahkat, gehtja buojkulvisáv 8. dásen.
Dát mearkkaša ahte oahppi galgá máhttit:
Dát merkaj oahppe galggá máhttet:
čállit čoavddasániid ášši sisdoalu ektui
tjåvdabágojt ássje sisadnuj tjállet
áigeguovdilis ášši bájuhit dárkilit ja čilgejeaddjin
diedulattjat ja njuolgga ájggeguovddelis ássjes mujttalit
vuođuštit oainnus áššálaččat
ietjas vuojnov vuogalasj láhkáj tjielggit
vuođuštit oainnus iežas árvvuid vuođul
ietjas vuojnov ietjas árvojs tjielggit
atnit iešguđetlágan adjektiivvaid riggodahttit giela
moattelágásj adjektijvajt adnet gielav sieradittjat
Ráhkat áinnas eavttuid ovttasráđiid ohppiiguin.
Dagá gájbbádusájt aktan oahppij.
Árvvoštallama ovdamearka:
Árvustallambuojkulvis:
Oahppi máhttá:
Oahppe máhttá:
čállit čoavddasániid ášši sisdoalu ektui
ássje sisanov tjåvdabágoj tjállet
Oahppi čállá soames čoavddasáni.
Oahppe muhtem tjåvdabágojt tjállá
Oahppi čállá máŋga guovddáš čoavddasáni.
Oahppe moadda guovdálasj tjåvdabágojt tjállá
Oahppi čállá eanas čoavddasániid mat leat áigeguovdilat ja guovddážis.
Oahppe tjállá enemus oasev tjåvdabágojs majt mahttá javllat li hiebalgisá ja ájnnasa
áigeguovdilis ášši bájuheames dárkilit ja čilgejeaddjin
assjev tjielgga ja diedulattjat mujttalit
Oahppi bájuha veaháš ášši sisdoalus.
Oahppe binnáv ássje sisanos mujttal
Oahppi bájuha ášši váldosisdoalu.
Oahppe ássje oajvvesisanov mujttal
Oahppi bájuha ášši ekonomalaččat, dárkilit ja čilgejeaddjin.
Oahppe ássjev oangit, njuolgga ja tjielgga mujttal
áššálaš vuogi mielde máhttit ákkastallat oainnuset
ietjas vuojnov vuogas láhkáj tjielggit
Oahppi máhttá belohahkii
Oahppe máhttá muhtem mærráj ietjas vuojnov vuogas láhkáj tjielggit
Oahppi máhttá áššálaččat čilget oainnus.
Oahppe máhttá ietjas vuojnov vuogas láhkáj tjielggit
Oahppi bájuha ášši ekonomalaččat, dárkilit ja čilgejeaddjin.
Oahppe máhttá ietjas vuojnov vuogas láhkás tjielggit ja argumenterit
máhttit ákkastallat oaiviliiddas iežas árvvuid vuođul
ietjas vuojnov ietjas árvojs tjielggit
Oahppi máhttá áššálaččat veaháš dadjat oaiviliiddis birra.
Oahppe máhttá juojddáv ietjas vuojnos ietjas árvojs javllat
Oahppi máhttá čilget iežas oaiviliid árvvuidis vuođul.
Oahppe máhttá ietjas vuojnov ietjas árvojs tjielggit
Oahppi máhttá čilget iežas oainnu árvvuidis vuođul ja dan ektui áššálaččat digaštallat.
Oahppe máhttá ietjas vuojnov ietjas árvojs tjielggit ja dágástallamin vuogas láhkáj dajt adnet
máhttit atnit iešguđetlágan adjektiivvaid vai riggodahttá giela
máhttet adnet moattelágásj adjektijvajt gielav sieradittjat
Oahppi máhttá moadde adjektiivva adnit go iežas oaiviliid čilge.
Oahppe máhttá ietjas vuojnojt gallegasj adjektijvaj tjielggit
Oahppi máhttá atnit soames adjektiivvaid vai dárkilit čilge iežas oaiviliid.
Oahppe máhttá ietjas vuojnojt muhtem adjektijvaj sieradus láhkáj tjielggit
Oahppi máhttá atnit máŋga adjektiivva iežas oainnuid čilgemis hui dárkilit.
Oahppe máhttá ietjas vuojnojt måttijn adjektijvaj huj sieradus láhkáj tjielggit
Oahppit galget mediain gávdnat áigeguovdilis ođasášši mii guoská Sápmái.
Oahppe galggi ájggeguovddelis ådåsav Sámen median gávnnat.
Sii sáhttet válljet ođasášši mii lea juogo áviissas, áigečállagis, interneahtas, radios, tvŠs dahje eará sajis.
Sij máhtti válljit ássjev d.d. ávijsas, magasijnas, internehtas, radio ’ as, tv ’ as jali muodulágátjis.
Oahppit lohket ášši birra álggos ja dasto čállet čoavddasániid.
Oahppe låhki ássje birra ja tjåvdabágojt tjálli.
Čoavddasániid vuođul galget oanehaččat bájuhit ášši sisdoalu.
Tjåvdabágojs sij oanegis referáhtav ássje sisanos tjálli.
Dasto galget muitalit iežaset oainnu dan áššái.
Das maŋŋela galggi sij ietjasa vuojnov dán ássje birra subtsastit.
Viidáset galget oahppit digaštallat fáttá birra.
Vijdábut galggi oahppe oassálasstet temá birra dágástallamin.
Maŋŋil digaštallama, sáhttet oahppit čállit čoahkkáigeasu.
Maŋŋel gå ássjev li dágástallam, máhtti oahppe tevstav tjállet degu tjoahkkájgæsos..
Dahje sii sáhttet lohkiidreivve čállit.
Máhtti aj låhkkijtjállagav tjállet.
Oahppit berrejit atnit adjektiivvaid go čilgejit oainnuset áššái, áinnas eanet ollašuvvin go buorre / heitot.
Oahppe vierddiji adjektijvajt adnet gå galggi sijá vuojnojt ådåsij birra tjielggit, galla ienebut gå buorre / nievrre.
Ávkkálaš sániid ovdamearkkat: miellagiddevaš, hástaleaddjin, čilgejeaddjin, somá, ahkidis, gelddolaš, vuorddekeahttá, jáhkkemeahttun jna..
Bágo ma li ávkálattja: miellagiddis, hásstáliddje, diedulasj, suohtas, guhkálasj, geldulasj, alvadahtte, jáhkedahtte jnv..
Dat dagaha ahte oahppit ohppet maiddái ákkastallat oainnuset áššái.
Vijdábut oahppi oahppe tjielggit manen sijá vuojnno le nav gåk le.
Gávnna heivehuvvon siidduid áviissain jna. dán doibmii.
Gávna doajmmaj hiebalgis bielijt ávijsájn jali dakkirijin.
Dá ovdamearkkat Ávvir áviisasiidduin:
Dála li biele Ávvir ávijsas:
Eará oahppodoaimmat
Gåvvå: Jan Arne Varsi
20 gažaldaga ođasášši birra
20 gatjálvisá ådåsa birra
Dát doaibma sulastahttá tv- dahje radioprográmma 20 spørsmål.
Dát doajmma le dagu tv- jali radioprográmma 20 spørsmål.
Oahpaheaddji dahje oahppi vállje soames ođasášši.
Åhpadiddje jali akta oahppijs gávnná ådåsav.
Dat galgá leat juogo olbmo dahje dáhpáhusa birra.
Máhttá liehket ulmutja jali dáhpádusá birra.
Okta jearrá, ja son sáhttá dušše vástidit juo dahje ii.
Akta gatját, ja sujsta gæssta gatjádi máhttá jur vásstedit le, jali ij le.
Son guhte jearrá, galgá geahččalit oažžut rivttes vástádusa, nuppiin sániin rivttes ođđasa, ovdalgo buot 20 gažaldagaid lea jearran.
Sån gut gatját, galggá gæhttjalit gávnnat riekta vásstádusáv, dánna riekta ådåsav, åvddål gå divna gatjálvisá li gietjen.
Sámegillii lea dát ávkkálaš stoagus danin go gažaldagain ja vástádusain lea seamma vearba ja dan sáhttá ohppiiguin hárjehallat:
Sámegielan le dát ávkálasj ståhka danen gå gatjálvisán ja vásstádusán le sæmmi værbba ja dáv máhtti oahppe hárjjidallat.
Er det en mann ?
Er det en mann ?
– Ja / nei.
– Ja / nei.
Lea go dievdoolmmoš ?
Le gus dat ålmåj ?
– de lea / ii leat.
– Le / ij la.
Snakker hun samisk ?
Snakker han samisk ?
Hupmá go sámegiela ?
Le gus sámegielak ?
– de hupmá / ii huma.
– Le / ij la.
Davvisámegielas leat oalle ollu jietnafiillat gávdnamis.
Davvesámegiellaj gávnnu dálla viek ållo jiednafijla.
Julevsámegillii ja lullisámegilli eai vuos gávdno nu ollu, muhto veaháš gal.
Julevsámegiellaj ja oarjjelsámegiellaj le binnep, valla muhtema galla gávnnuji.
Čađahit dán láhčima gáibiduvvojit čuovvovaš prográmmat: iTunes, Media Player, Mp3-čuojanas, Audacity ja jietnabáddenprográmma.
Gå galggá tjadádit dáv gárvvidusáv da hæhttu adnet prográmmajt: iTunes, Media Player, Mp3-spiller, Audacity ja jiednabáddimprográmmav.
Viečča iTunes prográmma.
Viehtja iTunes nehtas.
Dán prográmmas sáhttá diŋgot radio- ja tv-prográmmaid n. g. podkastan.
Prográmman dåhkki diŋŋgut radio ja tv-prográmmajt gåhtjos podkast ’ a baktu.
Nugomat Izu dahje ođđasit.
Duola degu Izu jali ådåsa.
Go prográmma lea viežžan, de sáhttá jietnafiillaid vurket ovdamearkan mp3-čuojanassii, dahje sáhttá dihtormášiinnas daid geahččat ja guladit.
Gå prográmma li vietjadum de dåhkki dajt biedjat mp3-spællárij, jali dåhkki aj gæhttjat ja gulldalit prográmmajt dáhtámásjijnan.
Jus leat CDŠat, de daid sáhttá dihtormášiinnas čuojahit.
Jus le cd ’ a, de dåhkki dajt dáhtámásjijnan adnet.
Oahppit sáhttet jietnafiillaid dahje TV-prográmmaid vuođul ieža ráhkadit reportášaid jna..
Oahppe máhtti jiednafijla jali tv-prográmma vuodon ietja reportassjav jali muodulágátjav dahkat.
Oahppit sáhttet ráhkadit iežaset jietnafiillaid jietnačuojahanprográmmain, mat gávdnojit buot dihtomášiinnain.
Oahppe máhtti ietjas jiednafijlajt dahkat jiednabáddimprográmma baktu, dá gávnnuji juohkka dáhtámásjijnan.
Oahppit sáhttet maiddái ráhkadit iežaset jietnafiillaid mp3-čuojanasain.
Oahppe máhtti aj ietjas jiednafijlajt mp3-spællári dahkat.
Audacity prográmmain sáhttá jietnafiillaid oanidit jus ii áiggo visot adnit dahje rievdadit jietnafiillaid dan ektui maid galgá atnit.
Prográmman Audacity dåhkki biesskedit jiednafijlajt jus ij sidá ålles fijlav adnet.
Jietnafiillat maid oahppit ráhkadit sáhttet leat gárvves buktagat maid oahpaheaddji sáhttá árvvoštallat.
Jiednafijla majt oahppe dahki, máhtti liehket gárves buktaga majt åhpadiddje árvustallá.
Oahpaheaddji berre addit dieđuid ja mearkkašumiid ohppiide válljejuvvon ášši ja dan áigeguovdilvuođa birra.
Åhpadiddje vierddi diededit oahppijda dan birra gåktu li ássjev válljim ja man ájggeguovddelis dat le.
Digaštala áinnas ohppiiguin dan birra movt sii gávdne juste dan ášši ja manin juste dan válljejedje.
Dágástit aj oahppij gåktu sij ássjev gávnnin, ja manen sij dav válljijin.
Divtte ohppiid iežaset sániiguin muitalit maid sii leat oahppan go dáinna osiin leat bargan.
Dibde oahppijt iesj åvddånbuktet majt sij li bargon oahppam.
Dađistaga-árvvoštallamis sáhttá oahpaheaddji buktit mearkkašumiid eavttuid vuođul jus daid ovdalgihtii leat lihtodan.
Árvustallamin bargadahttijn máhttá åhpadiddje diededit gájbbádusáj milta masi sij li åvdutjis guorrasam.
Divtte ohppiid árvvoštallat makkár árvvuid ášši ovddida, ja makkár árvvuid ieš oahppi deattuha.
Dibde oahppijt árvustallat makkir árvojt ássje åvdet, ja makkir árvojda oahppe ietja dættov biedji.
Muital iešguđet árvvuid erohusaid, ja manin iešguđetlágan árvvut na sáhttet ilbmat beroškeahttá oainnu.
Diededa ma li moattelágásj árvo, ja gåktu árvo máhtti vuojnnut moatteláhkáj duoj dáj vuojnoj milta.
Dieđuid ja mearkkašumiid ovdamearkkat:
Árvustallambuojkulvisá:
Oahpahusa mihttomearrin lea ahte oahppi galgá máhttit:
Ulmme åhpadusájn le oahppe galggá máhttet:
digaštallat, ákkastallat ja ovddidit iežas ipmárdusaid ja oaiviliid
dágástit, argumenterit ja åvddånbuktet ietjas dádjadusájt ja vuojnojt
Mii lea buorre: Don oaččut čielgasit ovdan iežat oaivila. Mu mielas don bures ákkastalat iežat oainnuid ovddas.
Mij la buorre: Dån ietjat vuojnojt tjielgga åvddånbuvtá Muv mielas de dån buoragit ietjat vuojnojt argumenteri.
Maid sáhtát buoridit: Don sáhtát dárkilahttit oaiviliiddát girjábut sátneanu bakte.
Majt máhtá buoredit: Dån máhtá sieradit ietjat vuojnojt moattelágásj bágoj.
digaštallat ođđasiid ja áigeguovdilis dáhpáhusaid Sámis
dágástit ådåsijt ja ájggeguovddelis dáhpádusájt Sámen
Mii lea buorre: Don gávdnet relevánta ođđasa.
Mij la buorre: Dån gávnni hiebalgis ådåsav.
Don bájuhat ášši bures.
Dån mujttala ássjev buoragit.
Maid sáhtát buoridit: Don sáhtašit vel buoret oainnusindahkat áššái iešguđetge oainnuid ja oaiviliid.
Majt máhtá buoredit: Dån máhtá ienebut tjielggit duov dáv vuojnov ássje birra.
Oahppoulbmila iešárvvoštallan Dá lea ovdamearka dasa movt oahppit sáhttet iežas árvvoštallat:
Dála le buojkulvisá gåktu oahppe máhtti iesjárvustallat:
áššái čállit čoavddasániid
tjåvdabágojt ássje birra tjállet
bájuhit ášši čilgejeaddjin ja dárkilit
tjielgga ja diedulattjat mujttalit
ákkatallat oainnut áššálaččat ja iežat árvvuid vuođul
ietjat vuojnov árvoj hárráj duolla tjielggit
Muhtun ohppiide sáhttá leat hástaleaddjin gávdnat mii ášši váldosisdoallun lea ja dan bájuhit njálmmálaččat.
Muhtem oahppijda le nuoges hásstalus gávnnat ássje oajvvesisanov ja dav njálmálattjat mujttalit.
Teaksta berre heivehuvvot ohppiid dássái.
Tæksta vierddi oahppe dássáj hiebaduvvat.
Muhtun ohppiide sáhttá leat doarvái go gávdnet ovtta ákka teavsttas.
Muhtem oahppijda máhttá liehket nuoges gávnnat avtav argumentav tevstan.
Dan sii oanehaččat ovdanbidjet njálmmálaččat.
Dáv sij ånigattjat njálmálattjat åvddånbukti.
Oahppit sáhttet oažžut veahki cealkagiid hábmemis.
Oahppe máhtti viehkev oadtjot gåktu sij galggi gárgadisájt javllat.
Ovdamearkka dihte sáhttá oahpaheaddji vuosehit ohppiide soames ovdamearkkaid movt sii álggahit ákkastallat oaiviliiddiset ovddas: Mu mielas … Álggaálggus mu mielas … Ášši váldobealli lea … Viidáset oaivvildan ahte … Dat mii dán áššis lea buorre, lea ahte … Dan maid in liiko, lea ahte … Dat mii lea miellagiddevažžan lea ahte …
Åhpadiddje máhttá vuosedit oahppijda muhtem buojkulvisájt gåktu álgget vuojno tjielggidusáv duon dán láhkáj: Muv mielas... Åvdemusát muv mielas le.…Oajvveulmme ássjen le … Vijdábut le muv vuojnno … Dat mij la buorre dán ássjen le….Masi mån iv lijkku le … Dat mij la miellagiddis le ….
Soames háve sáhttá leat dárbbašlažžan oahppi veahkehit gávdnat miehte- dahje vuostáákkaid áššái.
Muhttijn la dárbbo oahppev viehkedit vuosedit buorep ja nievrep bielijt ássjen.
Oahpaheaddji sáhttá diktit oahppi gávdnat ášši mas teaksta lea sihke sámegillii ja dárogillii, vai oahppit geat dárbbašit liige veahki dan sáhttet gávdnat dárogielat teavsttas.
Åhpadiddje máhttá dibddet oahppev gávnnat ássjev gånnå le tæksta sige sámegiellaj ja dárogiellaj, nåv vaj oahppe gudi sierralágásj viehkev dárbahi máhtti dav dárogieltevstas oadtjot.
Oahppit sáhttet ieža jođihit digaštallama ja leat čoahkkinjođiheaddjin.
Oahppe máhtti dágástallamav jådedit ja ietja årrot báhkojådediddjen.
Muhtun ohppiide dáidá leat váttisin oainnuideaset ovdanbuktit.
Muhtem oahppijda le gássjel ietjasa vuojnojt åvddånbuktet.
Oahppit sáhttet atnit vuođđun dihto dilálašvuođa dahje rolla go sii galget mearridit ja čilget oaiviliiddiset, omd. go dihtora atnet skuvlabargguide: Makkár ovdamunit ja hehttehusat leat dihtora atnimis skuvlabargui ?
Oahppe máhtti vuodon válldet sierralágásj dilev jali rållav gå galggi vuojnojt tjielggit ja gåvådit, duola degu pc ’ a ano birra skåvllåbargon: Mij la ávkálasj ja mij ij la ?
Mii lea du oaivil ?
Makkir la duv vuojnno ?
Oahppit sáhttet ráhkkanit geahččat ođassáddagiid ja guldalit sámi ođđasiid.
Oahppe máhtti gæhttjat ja gulldalit ådåsijt ja dan láhkáj gárvedit ietjasa.
Guldaleames ođđasiid sii galget mearkut ja čállit gaskal guokte ja logi sáni, sániid maid sii ovdalažžas dovdet ja sániid mat leat áibbas apmasat sidjiide.
Sij galggi mujttet guokta lågev bágo majt galggi tjálestit, bágo majt unnán dåbddi jali ållu amás bágo.
Muhtun oahppit rahčet nubbingiela movttiidemiin.
Muhtem oahppe måvtåstuhttemijn nuppengielan vájvástuvvi.
Vai bargu šaddá suohttaseabbon de sáhttá atnit Photostory prográmma.
Photostory ’ av adnem máhttá bargov suohttasabbo dahkat.
Dalle sáhttet oahppit ieža govvet ja daid atnit oanehis muitalussaide vuođđun, ja man sii njálmmálaččat galget ovdanbidjat.
De oahppe máhttá iesj gåvvit ja dajt adnet vuodon oanegis subttsasav dahkat, majt njálmálattjat åvddånbuktá.
Photostory lea nuvttá ja álkes prográmma atnit, ja dasa lea vejolaš teavstta liibmet go vuos govaid lea dasa bidjan.
Photostory le nåvku ja álkke adnet, ja danna dåhkki tevstav gåvåjda lijmmit.
Máhttit ovdanbuktit njálmmálaččat: Dán ovdamearkkas lea njálmmálaš doaibma guovddážis.
Máhttet njálmálattjat åvddånbuktet: Njálmálasj guládallam le oajvvedoajmma dán buojkulvisán.
Máhttit atnit digitála reaidduid: Oahppit galget máhttit interneahtas ohcat dieđuid ášši birra.
Máhttet adnet digitála ræjdojt: Oahppe galggi máhttet åhtsåt internehtan hiebalgis diedojt ma gulluji ássje sisadnuj.
Sii sáhttet maiddái atnit jurddakártta vuogáidahttimis ákkaid ja árvvuid.
Sij máhtti aj ájáduskártajt adnet systematiseritjit argumentajt ja árvojt.
Dat sáhttá leat ovdanbidjamii vuolggasadjin.
Dát máhttá vuodon åvddånbuktemij.
Máhttit ovdanbuktit čálalaččat: Oahppit čállet čoavddasániid ja referáhta, vuogáidahttet loahppajurdagiid ja čállet ákkaid go digaštallan čađahuvvo.
Máhttet tjálálattjat åvddånbuktet: Oahppe tjálli tjåvdabágojt ja referátajt, systemátiseriji, ájádusrájdojt / ájádusájt ja argumentajt maŋenagi dágástallamin tjálesti.
Oahppit sáhttet čuovvut seamma láhčima go dan mii bajábealde čilgejuvvo.
Oahppe máhtti tjuovvot sæmmi gárvvidusáv mij la tjielggidum baddjelin.
Vejolaččat sáhttet oahppit ráhkadit tv-reportáša.
Oahppe máhtti aj tv-reportásjav dahkat.
Sii ovdanbidjet ášši, ja oahpaheaddji sáhttá leat ođaslohkkin studios.
Sij ássjev åvddånbukti, ja åhpadiddje máhttá ådåslåhkken studion liehket.
Ođaslohkki jearrá reportáris guhte vástida.
Ådåslåhkke gatját reporteris gut vásstet.
Sáhttá maiddái rievdadit nu ahte oahppi lea ođaslohkki studios ja oahpaheaddji reportárin.
Dát aj nuppe guovlluj máhttá dagáduvvat.
Sámi ođđasiid oktavuođas sáhttá ráhkadit gielladomeana.
Gielladomedna máhttá dagáduvvat aktan sámeådåsij.
Dasa sáhttet gullat nugomat sámegielat áviissat, radio- ja tv-sáddagat dahje ođassiiddut interneahtas.
Da máhtti sáme ávijsa, radio- ja tv-sáddaga jali ådåsbiele internehtan.
Oahppit sáhttet jeavddalaččat oanehaččat muitalit ođasáššiin.
Dibde oahppijt duolloj dálloj oanegattjat ådåsijs subtsastit.
Buot gulahallan čađahuvvo sámegillii.
Divna guládallama li sámegiellaj.
Sara, Elen Ragnhild: Joatkke ain, Davvi Girji 2006 Somby, Liv Inger: Gielas Gillii Mielas Millii 6, Mediagirji, Davvi Girji 1998 http://avvir.no http://lotta.yle.fi/srwebanar.nsf/sivut/ovdasiidu2004 http://nrk.no/sami http://nrk.no/podkast http://galdu.org
http://nuorajtv.no /
Oahpaheddjiide
Åhpadiddjijda
Mo geavahit našuvnnalaš geahččalemiid oahppama neavvun ?
Gåktu nasjonála gæhttjalimijt adnet oahppamij vædtsagin ?
Ođđa vejolašvuođat čuovvolit
Ådå máhttelisvuoda tjuovvolibmáj
Dál sáhtát jođáneabbo go ovdal oažžut eanet dieđuid du oahppijoavkku bohtosiid birra.
De le dal dujna máhttelis oadtjot ienep diedojt ietjat oahppejuohkusa båhtusijs ruvábut gå åvddåla.
Áigumuššan lea ahte oanehis áiggi maŋŋil geahččalančađaheami sáhtát atnit daid bohtosiid oahpaheami heiveheapmái ja muitalit ohppiide ja fuolaheddjiide dáid bohtosiid birra.
Ulmmen le dån galga oanegasj ájge gæhttjalimij maŋŋela máhttet adnet båhtusijt åhpadimev hiebadittjat ja oahppijt ja åvdåsvásstediddjijt diededittjat båhtusij birra. PAS.
Veaháš maŋŋil čađaheami beasat PAS:s álkes analysanevvui mas lea
; an le oanegasj ájge tjadádimij maŋŋela máhttelis oadtjot álkkes riekknimárka
rehkenastinárka, mii muitala dutnje:
analyserimvædtsagav, mij dujna vaddá diedoj dáj birra:
- maid juohke bargamuš mihtida
- majt juohkka dahkamus mihtti
- gallis máhtte bargamušaid našuvnnalaččat ja du oahppijoavkkus (váttisvuođamuttu)
- galles máhttin tjoavddet dahkamusájt nasjonálalattjat ja duv oahppejuohkusin (gássjelisvuodamihtto)
- guđe fágaide sáhttá laktit geahččalemiid lohkamis ja rehkenastimis
- makkár fágajda dahkamusá låhkåmin ja riekknimin máhtti tjanáduvvat
- guđe mahtodagas bargamušat leat - du oahppijoavkku bohtosiid našuvnnalaš dási ektui - boddosaš čuoggárájáid birgendásiide Daid bohtosiid maid oaččut dán neavvu anedettiin ii galgga raporteret, muhto atnit du oahppijoavkku pedagogalaš čuovvoleamis.
- makkár formáhta dahkamusájn li - duv oahppejuohkusa båhtusa buohtastahtedum nasjonála dásijn - båddåsasj poeŋgmihto rijbbamdásijda Båhtusijt majt oattjo gå dáv vædtsagav aná, e galga rapporteriduvvat, ájnat aneduvvat pedagogalasj tjuovvolibmáj ietjat oahppejuohkusin.
Juohke geahččaleami ođđa oahpaheaddjibagadallamiin sáhtát lohkat maid galggat dahkat čađaheami ovdal, botta ja maŋŋil.
Ådå åhpadiddjebagádusájn ájnegis gæhttjalimijda, máhtá låhkåt majt galga dahkat gæhttjalimij åvddåla ja maŋŋela, ja tjadádaládijn.
Dás leat geavatlaš rávvagat mo sáhtát bohtosiid čuovvolit.
Dánna oattjo praktihkalasj rádijt gåktu máhtá båhtusijt tjuovvolit.
Bagadallamiin leat maiddái máŋggalágan evttohusat resurssaide ja lohkamiidda mat laktašuvvet lohkama ja rehkenastima gálggaide ja eŋgelasgiela fága osiide, mat soitet leat ávkkálaččat skuvlla visot oahpaheddjiide.
Bagádusájn gávna aj duov dáv oajvvadusáv resursajda ja låhkåmusájda ma gulluji låhkåm ja riekknim tjehpudagájda ja oassáj ieŋŋils fágas ma máhtti liehket ávkken gájkka åhpadiddjijda skåvlån.
Mo atnit geahččalemiid oahppama árvvoštallanbarggus ?
Gåktu gæhttjalimijt ávkástallat gå oahppamav árvustalá ?
Njeallje prinsihpa leat dehálaččat oahppama árvvoštallanbarggus.
Le gåjt de niellja prinsihpa ma li ájnnasa oahppama árvustallambargon.
Dát leat guovddáš prinsihpat maiddái geahččalemiid barggus.
Dá prinsihpa li aj guovdátjin gæhttjalimijn.
Prinsihpat leat dutkanvuđot ja sáhttet laktojuvvot bargobotta árvvoštallamii, mii
Prinsihpa li dutkamij vuodos ja máhtti tjanáduvvat åhpadahttijnárvustallamij mij le tjáledum
lea čilgejuvvon oahpahuslága láhkaásahusas.
åhpaduslága njuolgadustjállagin.
Ohppiid oahppaneavttuid sáhttá nannet jus sii:
Oahppij máhtukvuohta oahppamij máhttá nanostuvvat jus:
1) áddejit maid galget oahppat, ja mii sis vurdojuvvo 2) ožžot máhcahemiid mat muitalit sidjiide sin barggu dahje olahusa kvalitehta birra
1) dájdadi majt oahppat galggi ja mij sijájs vuordeduvvá 2) oadtju diedojt ruopptot ma sunji subtsasti bargo kvalitehta birra jali gåktu rijbbam le
3) rávvejuvvojit mo sáhttet čeahpput 4) servet iežaset oahppanbargui earret eará nu ahte árvvoštallet bargguset ja ahtanuššameaset
3) oadtju rádijt gåktu máhttá ietjas bargov buoredit 4) jus le oasev válldám ietjas oahppambargos duola dagu ietjas bargov ja åvddånahttemav árvustallam
Oahppit galget áddet maid galget oahppat ja mii sis vurdojuvvo
Oahppe galggi dádjadit mav galggi oahppat ja mij sijájs
Go barggat geahččalemiiguin ja árvvoštallamiin, de lea dehálaš ahte oahppit dihtet manne sii árvvoštallojit, ja mii sis vurdojuvvo.
vuordeduvvá Gå gæhttjalimij ja árvustallamij barga, de le ájnas jut oahppe oadtju diehtet manen sidja árvustaláduvvi, ja mij sijájs vuordeduvvá.
Háleš danne ohppiiguin geahččaleami áigumuša birra, ja maid dat mihtida.
Sáhkada danen oahppij mij le gæhttjalimijn ájggomussan, ja majt da mihttiji.
Muital ohppiide ahte áigumuššan lea atnit bohtosiid oaidnin dihtii man muttus sii leat, nu ahte sáhtát sin veahkehit ovddasguvlui.
Subtsasta oahppijda gæhttjalimij båhtusij ulmmen le oadtjot diehtet man rájen li oahppamin, ja dån dajnas máhtá sijáv vijddábut viehkedit.
Muhtin ohppiide soaitá geahččalanvuohki leat amas.
Muhtem oahppijda le gæhttjalimij hábme ihkap amás.
Ráhkkanahte danne ohppiide dasa mii sis lea vuordimis, nu ahte sáhttet dovdat oadjebasvuođa.
Gárveda dajnas oahppijt dasi mij le vuordon, nav vaj sij máhtti dåbddåt jasskavuodav.
Muital ohppiide mo galget vástidit iešguđet bargamušaid, maid galget dahkat jus eai ádde muhtin bargamuša, ja man guhkes áigi lea geahččaleapmái.
Subtsasta oahppijda gåktu galggi vásstedit duov dáv dahkamustjerdajt, majt galggi dahkat jus e dahkamusáv dádjada, ja man mælggadav gæhttjalibme vihpá.
Ráhkkanahte ohppiid dasa ahte sáhttet oažžut bargamušaid maid eai nákce vástidit.
Gárveda oahppijt oattjotjit dahkamusájt majt e vásstedit rijba.
Ane áinnas daid ovdamearkkaid mat leat Oahpahusdirektoráhta neahttasiidduin.
Vatte buojkulvisdahkamusájt ma gávnnuji Åhpadusdirektoráhta næhttabielen.
Atte máhcahemiid ja rávvagiid mo joatkit Árvvoštallama sáhttá atnit ohppiide máhcahemiide, mat muitalit sidjiide barggu dahje olahusa kvalitehta birra, ja rávvagiid mo sáhttet čeahpput.
Vatte diedojt ruopptot ja rádijt vijddábut oahppamij Árvustallama máhtti aneduvvat vattátjit oahppijda diedojt ruopptot ma subtsasti bargo kvalitehta birra jali gåktu rijbbi, ja rádijt gåktu sij máhtti ietjasa buoredit.
Birgenčilgehusat ja dieđut geahččalemiid bargamušaid birra, sáhttet dutnje muitalit mas du oahppit barget bures, ja mas fertejit eanet bargat. Dáid dieđuid sáhtát laktit dasa maid juo dieđát ohppiid birra.
Rijbadimtsuojggidusá ja diehto gæhttjalime dahkamusáj birra máhtti dunji vaddet oahppijdat vidjurij birra ja majt Aktisasjbarggo åhpadiddjeguojmij vuodulasj tjehpudagáj birra
Vuođđogálggat lohkamis ja rehkenastimis leat integrerejuvvon buot fágaid gealbomihtuin.
Vuodotjehpudagá låhkåmin ja riekknimin li juohkka fágaj máhtudakulmij avtastahtedum.
Vaikke gálggat fágain bohtet máŋgga láhkai ovdan, de leat bohtosat guoskevaččat buot oahpaheddjiide eai ge dušše oahpaheddjiide dárogielas ja matematihkas.
Juska tjehpudagá li iesj geŋga fágajn moatten láhkáj åvddånbuvtedum, de båhtusa li guoskavattja gájkka åhpadiddjijda ja ij dåssju dárogiela / sámegiela ja matemátihka åhpadiddjijda.
Nannen dihtii vuođđogálggaid visot fágain, de lea ávkkálaš ahte oahpaheaddjijoavku daid cehkiin mat čađahit geahččalemiid, ovttas analyserejit ja digaštallet geahččalemiid bohtosiid.
Juohkka fágaj vuodo tjehpudagáj nannimij, le ávkálasj jut åhpadiddjeguojme daj jahkedásijn ma gæhttjalimijt tjadádi, aktan liehket gæhttjalimij båhtusijt analyserimin ja dágástallamin.
Go ovttas čoahkkáigeassá geahččaleami bohtosiid, de sáhttá oahpaheaddjijoavku oaidnit mas oahppit bures birgejit, ja mainna
Gå båhtusij birra gæhttjalimijs aktisattjat ságastaláduvvá, máhtti åhpadiddje guojme oadtjot diehtet majna oahppe buoragit rijbbi,
iešguđet fágain fertejit bargat eanet.
ja majna sij vierttiji ienebut barggat duon dán fágan.
Háleš bargoskihpáriiddátguin
Ságastalá barggoguojmijnat
• Oaidnit go bohtosiin minstariid dahje sojuid ?
• Máhttet gus gåvådisáv ja viggamusájt båhtusijs vuojnnet ?
• Leat go mis eará dieđut mat nannejit dahje láivudit bohtosiid ?
• Le gus miján diedo ma båhtusijt duodasti jali e duodasta ?
• Digaštallet mo áigubehtet čuovvolit daid ohppiid geat leat olu vulobealde dahje olu bajábealde gaskameari.
• Dágástallit gåktu sihtabihtit dajt oahppijt tjuovvolit gudi li nievrebun jali buorebun gasskamieres.
• Maid dahket du bargoskihpárat go galget ohppiideaset čuovvolit ?
• Majt dahki duv barggoguojme gå galggi ietjasa oahppijt tjuovvolit ?
Eanet dieđuid árvvoštallama ja geahččalemiid birra oainnát dás www.udir.no
Ienep diedojt árvustallama ja gæhttjalimij birra gávna næhttabielen www.udir.no
Ovdasánit
Åvddåbáhko
Measta buot mánát Norggas leat mánáidgárddis ovdal go álget skuvlii, ja olu smávvamánát leat masá beivviid dinguin geat doppe bargabehtet.
Vargga gájka smáv máná Vuonan li mánájgárden åvddål skåvllåj álggi, ja moadda smáv máná li ienemus oasev árkkabiejves dijáj siegen gudi dåppe barggabihtit.
Dii huksebehtet oktavuođaid mánáide ja bargabehtet dehálaš barggu juohke máná eallimis.
Dij gasskavuodajt tsieggibihtit mánájda ja dahkabihtit bargov mij le ájnas juohkka ájnna mánnáj.
Dii lehpet guovddáš fuollaolbmot mánáide geat ohppet stoagadettiin ja stohket oahpadettiin.
Dij lihpit guovdásj huksoulmutja mánájda gudi oahppi gå ståhki, ja ståhki gå oahppi.
Ovttas dinguin sii galget vásihit oadjebas fuolahan ja oahppanbirrasa mii seammás hástala sin ovdánit ja guorahallat máilmmi.
Dijáj siegen galggá siján hukso- ja oahppambirás mij le jasska ja mij sæmmi båttå hásstal sijájt ådå lávkijda ja væráldav guoradallat.
Ovttasdoaibman eará olbmuiguin mearrida máná ovdáneami ja oahppama.
Ietjá ulmutjij siegen liehket le ájnas mánáj åvddånahttemij ja oahppamij.
Mánáidgárddis galget mánát oažžut valjit vejolašvuođaid searastallat ja ovdánahttit iežaset ovttas earáiguin oadjebas birrasis.
Mánájgárden galggi máná bessat ståhkat ja ietjasa åvddånahttet iehtjádij siegen jasska birrasin.
Dán bagadusa fáddán lea mo dii bargit sáhttibehtet doarjut mánáid sosiála ovdáneami ja bargat hukset buori psykososiála birrasa mii eastada givssideami ja loavkašuhttimiid.
Dán bagádalle sisadno le gåktu dij gudi lihpit bargge máhttebihtit mánáj sosiála åvddånahttemav doarjjot ja buorre psykososiála birrasav mij givsedimev ja illastimev hieret.
Sávan gihppaga leat ávkin ja addit inspirašuvnna árgabeaivvis.
Sávav sjaddá ávkken ja arvusmahttá árkkabiejven.
Mus lea hui stuorra jáhkku dasa ahte gelbbolaš bargit mat ovttas barget ulbmillaččat ja systemáhtalaččat, sáhttet addit mánáide oadjebas, buori ja somás mánnávuođa mánáidgárddi searvevuođas.
Jáhkáv tjiehpes bargge gudi ulmij gáktuj ja systemáhtalattjat aktan barggi, máhtti viehkken mánájda jasska, buorre ja hávsskes mánnávuodav hábbmit mánájgárde aktijvuodan.
Sávan didjiide lihku dáinna bargguin mii lea okta mánáidgárddiid váldobargguin.
Sávav vuorbev dán bargguj mij le akta mánájgárde ájnnasamos dahkamusájs.
Bagadusa sisdoallu ja áigumuš
6. Guládallamijn ja gielajn barggat
Mánáidgárddi sisdoalu ja bargguid rámmaplána miel de galgá mánáidgárdi fállat mánáide fuolahan ja oahppanbirrasa mii lea mánnái buoremussan.
Mánájgárdij sisano ja dahkamusáj rámmaplána milta galggá mánájgárdde mánájda fállat hukso- ja oahppambirrasav mij le mánájda buorren.
Fuolla mánáidgárddis sisttisdoallá sihke bargiid ja mánáid oktavuođaid ja mánáid fuola guhtet guoibmáseaset.
Hukso mánájgárden sisadná sihke barggij ja mánáj gasskavuohtaj ja mánáj hukso guhtik guojmestisá.
Addit mánáide vejolašvuođa váldit vuostá ja addit fuola lea vuođđun ovdá nahttit sosiála gelbbolašvuođa ja lea dehálaš oassi agibeaivvi oahppamis.
Mánájda vaddet vejulasjvuodav huvsov vuosstáj válldet ja vaddet le sosiála máhto vuodo ja le ájnas oassen iellemájge oahppamis.
Rámmaplánas čuožžu ahte mánáidgárddis «lea servodat doaibma, ja galgá juo árradásis eastadit veala heami ja givssideamiš ja viidáseappot ahte «sosiála gelbbolašvuohta lea áibbas dehálaš heajos meanuid eastadeamis, nugo mat vealaheami ja givssideamiš.
Rámmapládna javllá mánájgárden le... sebrudakdahkamus badjelgæhttjamav ja givsedimev árrat hieredit ja vijddábut javllá... sosiála máhtto le viehka ájnas vaj hieret gássjelisvuodajt dagu badjelgæhttjam ja givsedibme.
Mánáidgárddis galget mánát leat oassin oadjebas searvevuođas.
Mánájgárden galggi máná liehket oassen jasska aktijvuodas.
Dáppe galget vásihit ovttasdoaimma earáiguin ja ovdánahttit sosiála gelbbolašvuođa.
Dåppe galggi nubbe nuppe siegen liehket ja sosiála máhtov åvddånahttet.
Baga dusa sisdoallu lea vuosttažettiin dan barggu birra mo oččodit buori psykososiála birrasa gos mánát sáhttet ovdánit oadjebas birrasis mas leat hástalusat lea heivehuvvon ovttaskasmánnái.
Danen le dán bagádalle sisadno åvdemusát gåktu galggá jasska psykososiá la birrasav ásadit. Navti bessi máná jasska birrasin åvddånahttet hásstalusáj ma li ájnegis mánnáj hieba duvvam.
Máinnašeapmi mo ollesolbmot dorjot mánáid go leat mánáidgárdeárgabeaivvis, huksejit oktavuođaid guhtet guoibmáseaset, doibmet ovttas, stohket ja ožžot ustibiid, lea dehálaš.
Guovdátjin le gæhttjalit gåvvidit gåktu ållessjattuga mánájt doarjji gå mánájgárddeárkkabæjvv áj oassálassti, aktijvuodav tjadni nubbe nubbáj, aktan ståhki ja rádnas
Váhnemat dadjet obalohkái iežaset duhtavažžan fálaldahkii maid sin mánát ožžot mánáidgárddis.
Æjgáda javlli sij ienemus oassáj li dudálattja dajna fálaldagájn majt máná mánájgárden oadtju.
Muhto go mánáidgárdemánáin jearrá mo sis lea, de vástidit soapmá sat ahte eai loavtte, dahje ahte hárdojuvvojit dahje givssi duvvojit mánáidgárddis.
Valla gå mánájgárddemánájs iesj gatját gåktu sijáj manná, de muhtema sijájs vásstedi e soaptso, jali vásedi návrodimev jali vájvedimev mánájgárden.
Gánddat dadjet iežaset loaktit fuonibut go nieiddat (Nordahl 2012).
Báhtja javlli binnebut soapptsu gå næjtso (Nordahl 2012).
Árgabeaivvis sáhttet čuožžilit dilálašvuođat mat ovttaskasmáná mielas leat lossadat dahje váddásat.
Árkkabiejven muhttijn tsaggáni dile ma li báktjasa jali gássjela ájnegis mánnáj.
Mánáidgárdemánát riidalit ovdamearkka dihtii duollet dálle duhkorasaid alde, ja sii gevvet riidduid sisa go lea sáhka stoahkama rollaid birra.
Duola dagu de mánájgárddemáná muhttijn rijddali ståhkusij badjel, ja rijddali gudi galggi duov ja dáv rollav stågadijn.
Sii vásihit ahte eai oaččo searvat stoahkamii, dahje ahte sin dollet searvevuođa olggobealde.
Vásedi e besa ståhkamij oassálasstet jali e besa dåj iehtjádij siegen liehket.
Dát sáhttet leat sivat dasa go mánáin lea váivi, eai loavtte dahje dovdet iežaset hárdojuvvon, givssiduvvon dahje olgguštuvvon.
Danen soajtti máná hådjånit, e rat soaptso jali dåbddi ietjas návrodum ja vájvedum jali ålgus stieggidum.
Ovttaskas máná vásáhus aiddo dákkár dáhpáhusain árgabeaivvis lea dehálaš.
Ájnegis máná vásádus jur dákkir dáhpádusájs árkkabiejven le ållu vuodulasj.
Dákkár beliid fertejit bargit oaidnit ja atnit daid duođalažžan.
Dáv hæhttuji bargge gáhttit ja duodaj válldet.
Bagadus sisttisdoallá hui olu dan mo bargit dárkot mánáid ja sin ovttasdoaibmama ja mo sii ieža positiivvalaččat sáhttet veahkehit mánáid ovttasdoaibmamis earret eará stoahkamis.
Bagádalle sisadno le ållo dan birra gåktu bargge mánájt ja sijáj gasskavuodajt gehtjadi ja gåktu iesj máhtti buorep láhkáj viehkedit mánáj rádnastallamav duola dagu ståhkadahttijn.
Bagadus ii leat geatnegahtti, muhto galgá leat veahkkin barggus.
Dáv i makkirak láhkáj hæhttu tjuov vot, valla galggá liehket doarjjagin bargon.
Das leat evttohusat, rávvagat ja dat čájeha konkrehta ovdamearkkaid.
Bagádalle oajvvat ja rádijt vaddá ja konkrehta buojkulvisájt buktá.
Mánáidgárdi galgá sihkkarastit mánáide oadjebas birra sa ja várjalit sin fysalaš dahje psykalaš vahágiin.
Mánájgárdde galggá mánájda jasska birrasav vaddet ja sijájt fysihkalasj ja psyhkalasj vahágahttemis suoddjit.
Bargit galget áimmahuššat mánáid, ráhkadit fátmmasteaddji birrasa ja bargat dan ovdii ahte dálá mánáidgárdemánát eai loavkašuhttojuvvo eai ge loavkašuhte earáid boahtteáiggis.
Bargge galggi mánájt várajda válldet, sebradahtte birrasav hábbmit ja barggat dan vuoksjuj jut udnásj mánájgárddemáná e galga illastuvvat jalik iehtjádijt illastit idet.
Rámmaplánas čuožžu: «Jus mánáid iešdovddu rihkku, de dat sáhttá dagahit berošmeahttunvuođa, givssi deami ja váilevaš empatiijaš.
Rámmaplánan tjuodtju: Mánáj iesjdåbdo illastibme le sivvan gå givset, ij iehtjádijs berusta, ja gå empatija vájllu.
Mánáidgárdi galgá ovddidit positiivvalaš daguid ja bargat dan ovdii ahte nega tiivvalaš ovttasdoaibmanvierut eai ovdánahttojuvvo dahje beasa cieggat.
Mánájgárdde galggá buorre dagojt åvdedit ja barggat dan vuoksjuj jut nievres dago e åvddå na jalik biso.
Mánáid vuođđodárbbut mánáidgárddis leat fuolla, oadjebas vuohta, árvvusatnin ja gullevašvuohta, ja bargiin lea ovddasvástádus bargat dan ovdii ahte gokčat mánáid vuođđodárbbuid.
Mánáj vuododárbo mánájgárden li hukso, jasskavuohta, vieledibme ja aktijvuohtaj gullut, ja aktan le barggij duogen viehkedit jut máná oadtju dájt vuodulasj dárbojt gåbtjådum.
Mánáide sáhttá leat stuorra ávkin vázzit mánáidgárddis gos lea nana kvalitehta, earret eará sosiála gelbbolašvuođa ja ustitvuohtaoktavuođaid dáfus, ja ávki stuorru nannosat gelbbolašvuođain.
Mánáj soajttá viehka ávkken jus li mánájgárdijn majn le alla dásse, duola dagu sosiála máhto ja ráddnavuoda gáktuj, ja ávkke lassán kvalitehta milta.
Ii oktage sáhte okto dahkat mánáidgárddi buorren.
Ij aktak máhte mánájgárdev buorren dahkat aktu.
Mánáid ovdáneamis ja loaktimis mearrida dat ahte buot bargit, dás bagadusas leat sii máinnašuvvon bargin ja ollesolmmožin, veahkehit ja ovttasbarget hábmet mánáidgárddi mas lea nana kvalitehta.
Ájnas le mánáj åvddånahttemij ja soapptsomij jut gájka bargge, dán bagádallen ållessjattugin ja æjgádin gåhtjoduvvam, viehkedi ja aktan barggi vaj åvddånahttá mánájgárdev buorre kvalitehtajn.
Rámmaplána deattuha ollesolbmuid miellaguottuid, máhtu ja gálggaid mearkkašumi deaivvadit, áddet ja bajás geassit mánáid, ja das lea sihke dálá ja boahtteáigeperspektiiva.
Rámmapládna åvdet man ájnnasa ållessjattugij guotto, máhto ja tjehpudagá mánájt iejvvit, dádjadit ja bajásgiesset li, ja danna le sihke dálla-ja-dáppe-perspektijvva ja boahtteájge perspektijvva.
Miellaguoddobarggu ja konkrehta bargguid bokte ovttas ruovttuin galget mánáidgárdebargit háb met oadjebas, fátmmasteaddji ja árvvosmahtti mánáidgárdebirrasa mii eastada givssideami.
Guottoj tsieggima bargo baktu ja konkrehta aktisasjbargo baktu sijdaj siegen galggi mánájgárde bargge hábbmit jasska, sebradahtte ja arvusmahtte mánájgárddebirrasav mij givsedimev hieret.
Dát bagadus sisttisdoallá iešguđet vugiid mo bargat dán barggu.
Dán bagádalle sisadno li iesjguhtik vuoge gåktu dåhku ållit.
Jurddašit ja árvvoštallat iežas barggu ovttas earáiguin, muddet ja bargat ulbmillaččat lea dárbbašlaš nannet mánáidgárdebarggu kvalitehta.
Gå galggá mánájgárde bargo kvalitehtav buoredit de le ájnas ietjas praksisav iehtjádij siegen ájádallat ja árvustallat, divudit ja ulmij gáktuj barggat.
Bargobihtát mat leat Evttohusat smiehtta mušaide ja ovttasbarguibajilčállaga vuolde, leat dušše dán barggu vuolggasadjin ja inspirašuvdnan.
Dahkamusá duon bajelttjállaga vuolen Oajvvadusá ájádalla mij ja aktisasjbargguj li dagu álggon ja arvusmahttemij dán bargguj.
Mánáidgárdi galgá eastadit givssideami, muhto mii lea givssideapmi ?
Mánájgárdde galggá givsedimev hieredit, valla mij le dal ájn givsedibme ?
Givssideapmi definerejuvvo iešguđet láhkai, muhto iešguđet definišuvnnaid oktasaš čuoggát leat ahte
Givsedibme iesjguhtik láhkáj defineriduvvá, valla muhtem oase iesjguhtik definisjåvnåjs li jut
• lea sáhka negatiivvalaš, fysalaš dahje psykalaš daguin maid okta dahje eambbosat dahket nuppi olbmo vuostá
• da li negatijva, fysihkalasj jali psyhkalasj dago majt akta jali moattes nágin iehtjádij dahká / dahki
• su gean hárdet, givssidit dahje olgguštit, lea álki oaidnit searvevuođas man ieš ii leat válljen
• sån guhti návroduvvá, hárdeduvvá jali ålgoduvvá, ij gåsik besa danen gå oassen le muhtem aktijvuodas mav iesj ij le válljim
• fápmodilálašvuohta ii leat balánssas, nu ahte lea váttis bealuštit iežas
• gássjel le ietjas bælostit gå ælla sæmmi fámo dagu dåj iehtjádijn
Muhtumat lasihit vel ahte
Muhtema duoddiji
• dagut dáhpáhuvvet dihto dávjodagas ja áiggi badjel
• dago galggi gærdoduvvat vissa ájge bále ja guhkev vihpat
• dagut leat plánejuvvon dahje bahádáhtolaččat
• dago li plánidum jali vasje
Bargiid bargu oččodit buori psykososiála birrasa
Gåktu bargge máhtti vuogas psykososiála birrasa vuoksjuj barggat
Bargit huksejit oktavuođaid mánáide
Bargge tsieggiji gasskavuodajt mánájda
Mánáidgárdái álgin lea stuorra sirdin olu mánáide.
Moadda mánájda le mánájgárddáj álgget viehka stuor ra målssom.
Bargit fertejit veahkehit mánáid oadjut ođđa, sosiála birrasii.
Bargge hæhttuji mánájt viehkedit dán ådå, sosiála aktijvuohtaj hárjjánit.
Lea dehálaš ahte bargit deattuhit hukset buriid oktavuođaid buot mánáide.
Ájnas le bargge dættov biedjá juohkka ájnna mánnáj oahpásmuvvat.
Ollesolbmot fertejit oaidnit ovttaskasmáná, ja sii fertejit leat gierdavaččat buohkai guin.
Ållessjattuga hæhttuji ájnegisáv vuojnnet, ja liehket gierddisa juohkkahattjajn.
Smávva mánát dárbbašit oinnolašvuođa, stáđisvuođa, suddjema ja oadjebasvuođa lagaš okta vuođas earáiguin.
Smáv máná dárbahi stuoves dilev, suojev ja jasskavuodav gå galggi iehtjádij lahka lieh ket.
Danne dárbbašit mánát liekkusis, litna ja árvvosmahtti fuola mánáidgárdebargiin.
Danen máná dárbahi liekkos, sensitijva ja arvus mahtte huvsov mánájgárde barggijs.
Buorit vásáhusat oadjebas oktavuođain nannejit máná iešgova, nannejit loakti ma ja váikkuhit positiivvalaš ovdáneapmái.
Buorre vásádusá jasska gasskavuodaj baktu nanniji máná iesjdåbdov, soapptsomav laset ja buoredi vuogas åvddånahttemav.
Go mánná dov dá iežas oadjebassan ja bures áimmahuššon, de lea oahppa ma ja máhtestuvva ma vuolggasadji buoremus.
Gå mánná dåbddå ietjas jasskan ja buoragit várajda válde dum, de le oahppama ja nagádime vuodo buoremus.
Sihke ollesolbmuid ja mánáid oktavuođaid ja mánáid gaskasaš oktavuođaid ovddi deamis lea dehálaš ovdánahttit ja sihkkarastit mánáide buori psykososiála mánáidgárdebirrasa.
Mánáj ja ållessjattugij gasskavuohta ja mánáj gaskanisá li guovdátjin jus galggá mánájda vuogas psykososiála mánájgárddebirrasav åvddånahttet ja sihkarasstet.
Bargit galget juohke máná meannudit iežaset ealli ma subjeaktan geas lea riekti iežas vásihan máilbmái, ja geas lea vejolašvuohta váikkuhit iežas árgabeaivvi (Bae 2009).
Bargge galggi juohkka mánáv giehtadallat subjæktan ietjas iellemin, ja sujna le riektá ietjas sierra vásádusværáldij, ja galggá bessat ietjas árkkabiejvev vájkkudit (Bae, 2009).
Bargit galget árvvusatnit ovttaskasmáná seammás go aktiivvalaččat barget dan ovdii ahte buot mánát galget vásihit gullevašvuođa positiivvalaš searvevuhtii.
Bargge galggi ájnegis mánáv vieledit sæmmi båttå dagu dåjmalattjat barggi vaj juohkkahasj mánájs galggá dåbddåt buorre aktisasjvuohtaj gullu.
Eastadanbargu givssideami vuostá álgá mánáidgárddis
Givsedime hieredime barggo mánájgárden álggá
Givssideapmi rihkku ovttaskasolbmo ja dadjat jo rihkku rievtti árvvusadnojuvvot ja leat oadjebas.
Givsedibme ájnegattjav illas ja dat le vuosstáj riektáj vieleduvvat ja jasska liehket.
Mánáidgárdi lea dehálaš arená eastadit loavkašuhtti láhttema.
Mánájgárdde le ájnas arena gånnå máhttá illastimev hieredit.
Bargit fertejit doarjut go mánát huksejit oktavuođaid, doibmet ovttas ja háhket ja ovdánahttet gálggaid mat dagahit mánáid ovttasdoaibmama oadjebassan ja positiivva lažžan. Má
Bargge hæhttuji doarjjot gå máná gasskavuodajt tsieggiji, rádnastalli ja åttjudi ja vijddásappot åvddånahtti tjehpudagájt ma sijáj rádnastallamav jasskan ja buorren dahká.
náid sosiála ovdánahttinproseassa galgá dáhpáhuvvat empáh talaš, oassálasti bargiid vehkiin geain lea buorre oktavuohtagelbbolašvuohta.
Mánáj sosiála åvddånahttemprosæssa galggá doarjoduvvat empáhtalasj ja oassálasste ållessjattugijs gudi li tjieh pe aktijvuodaj gáktuj.
Bargit dohkkehit mánáid vásá husaid go deaivvadit earáiguin, veahkehit sin smiehttat deaivvademiid birra ja dorjot mánáid rievdan ja ovdánahttinproseassaid.
Bargge dåhkkidi mánáj vásádusájt gå iehtjádijt iejvviji, viehkedi daj birra ájádallat ja doarjju mánáj rievddam- ja åvddånahttemprosessajt.
Ulbmilin lea oadjebas ja buorre psykososiála mánáidgárde biras mii hehtte váidalahtti vieruid ovdánahttimis dahje cieggamis.
Ulmme le jasska ja vuogas psykososiála mánájgárdde
Mánáidgárdi mii bargá buori psykososiála birrasa ovdii, eastada maiddái veala heami ja givssideami.
Mánájgárdde mij åvdet buorre psykososiála birrasav, sæmmi båttå badjelgæhttjamav ja givsedimev hieret.
Systemáhtalaš ja guhkesáigásaš barggus lea váikkuhus
Systemáhtalasj ja guhkesájggásasj bargos le ávkke
Mánáidgárdeeaiggát ferte jođiheaddji lassin guovdi lastit psykososiála birrasa.
Duodden jådediddjáj de hæhttu mánájgárddeæjgát aj psykososiála birrasav vuorodit.
Bargit geavahit iežaset oppa laš gelbbolašvuođa ja fágalaš árvvoštallama go plánejit ja čađahit bargguid doarjut mánáid sosiá la ovdáneami ja hábmejit buori psykososiála mánáidgárde birrasa.
Bargge adni ietjasa tjoahkki dum máhtov ja fágalasj dádjadusáv gå plániji ja tjadádi dáv bargov man ulmme le mánáj sosiála åvddånahttemav doarjjot ja buorre psykososiála mánájgárddebirrasav hábbmit.
Bargu hábmet fátmmasteaddji birrasa mas leat buorit ovttasdoaibmanvierut, sáhttá leat dárkkuhuvvon ovttaskasmánnái, mánnájovkui dahje olles mánáidgárdebirrasii.
Dákkir sebradahtte birrasav dahkat buorij avtastallamvuogij soajttá sisadnet ájnegis máná, juohkusa mánájs jali ålles mánájgárddebirrasav.
Dát bargu gáibida oktilaš barggu buohkain áiggi badjel.
Dájna hæhttu juohkkahasj agev barggat guhka ájge nalluj.
Jođiheaddjis lea guovddáš rolla proseassa jođiheaddjin.
Jådediddjen le guovdásj roalla prosessa jådediddjen.
Sihkkarastin dihtii ahte bargu šaddá systemáhtalažžan dahje guhkes áigásažžan, de lea dehálaš čalmmustahttit barggu mánáidgárddi plánain.
Vaj galggá sihkarasstet barggo sjaddá systemáhtalasj ja guhkesájggásasj, de le ájnas bargov vuojnnusij buktet mánájgárde plánajn.
Bargit fertejit árvvo š tal lat barggu jeavddalaččat.
Bargge hæhttuji bargov ålles ájge árvustallat.
Mánát dárbbašit oassálasti ollesolbmuid
Máná dárbahi ållessjattugijt gudi li lahka
Miellaguottut mánáide olmmožin bohtet ovdan bargiid rámideaddji ovttasdoaimmas mánáiguin.
Guotto mánájda guojmmealmatjin åvddån båhti gåktu bargge sijájt dåhkkidi.
Mánáin lea dárbu oidno juvvot, gullojuvvot ja duođaštuvvot.
Máná dárbahi vuojnnut, gullut ja duodastusájt oadtjot.
Gelbbolaš, liekkusis ja oassálasti ollesolbmuid bero š tup mi lea eaktun mánáid loaktimii mánáidgárddis.
Tjiehpes, liekkos ållessjattuga gudi li lahka le mánáj soapptsoma vuodon mánáj gárden.
Vuohki mo ollesolmmoš vástida mánnái ja duođašta su, mearrida dan makkárin mánná atná iežas.
Vuohke gåktu ållessjattuk mánáv vásstet ja duodas le viehka ájnas dasi gåktu mánná ietjas váset.
Ollesolbmuid ja mánáid ovttasdoaibmama kvalitehtas lea stuorra mearkkašupmi.
Ållessjattuga ja máná aktijvuoda kvalitehtta le viehka ájnas.
Bargit galget láhčit beaivválaš fuollabarggu ja árgabeairutiinnaid nu, ahte dát šaddet buorren vásáhussan ovttaskasmannái.
Bargge galgalulujin bæjválasj huvsov ja rutijnajt hiebadit vaj dá sjaddi hávsskes vásádusá ájnegis mánnáj.
Ollesolbmot illudit mánáin ovttas máná máhtestuvvama geažil.
Ållessjattuk ávvudallá máná bierggima badjel suv siegen.
Leat olu smávva ovdáneamit jahkásaš Kim ja njealjejahkásaš Anna árgabeaivvis maiguin sáhttiba čevllohallat, ja lea dehálaš duođaštit mánáid iežas, erenoamáš vásáhusaid.
Avta jagák Kim ja nielje jagák Ánná máhtte ba goarssástallat moattet smáv lávkes árkkabiejven, ja ájnas le duodastit máná ietjas, sierralágásj vásádusájt.
Oassálasti ollesolmmoš váldá duođas dan maid mánná máhtestuvvá, nanne dan ovttas mánáin ja hástala dasto máná nu, ahte doaibmanvejolašvuođat viiddošit ja máhtestuvvanvejolašvuođat lassánivčče.
Ållessjattuk guhti le sajenis duodas válldá dav majt mánná sisi buktá, dajna máná siegen joarkká ja vijmak hásstal mánáv vaj vil ienep buktá ja vejulasjvuoda lassáni.
Ollesolbmot leat mánáid ehtalaš rollamodeallat
Ållessjattuga li ehtalasj roallamodella mánájda
Mánáidgárddi vuođđoárvvut leat ovdamearkka dihtii searve vuohta, fuolla, mielovddasvástádus, solidari tehta, gierdavašvuohta, árvvusatnin, dásseárvu ja riekti leat eará lágan.
Vuodulasj árvo mánájgárden li duola dagu aktijvuohta, hukso, guojmmeåvdåsvásstádus, solidaritehtta, gierddis vuohta, vieledibme, avtaárvvo ja riektá liehket iesjguhtiklágásj.