pere/sami_parallel huggingface dataset:
Maŋŋilgo oahppit leat iežaset árvvoštallan, sáhttá oahpaheaddji mearkkašit dan mainna šaddet ain eanet bargat ovddasguvlui.
Maŋŋela gå oahppe li ietjasa árvustallam, máhttá åhpadiddje diededit majna sij dárbahi ienebu barggat.
Ohppiide lea dalle juoga man guvlui faŋuhit.
Oahppe galggi oadtjot juojddá majna rahtji.
Seammás sis galgá leat vejolašvuohta lihkostuvvat.
Ja sæmmi bále galggi sij máhttet vuorbástuvvat.
Dat dagaha ahte sii šaddet eanet diđolaččat iežaset oahppama hárrái.
Dán láhkáj ienebu vuojnni ietjas oahppamis.
Oahppoulbmil
Åhpadus-mihttomiere
Oahpaheaddji: Dán fertet buoridit:
Åhpadiddje: Dáv máhtá buoredit:
Máhttit ovdanbuktit njálmmálaččat: Oahppit ságastallet ulbmila, eavttuid ja ulbmiloláhusa birra ja máinnus- dahje vuovdalanplakáhta birra.
Máhttet njálmálattjat åvddånbuktet: Oahppe ságasti mihtoj, mihttomierrejåksåmgájbbádusáj ja reklábma- jali vuobddemplakáhta sisanoj birra.
Máhttit ovdanbuktit čálalaččat: Oahppit ráhkadit jurddakártta.
Máhttet tjálálattjat åvddånbuktet: Oahppe dahki ájáduskártajt.
Sii čállet máinnus- dahje vuovdalanplakáhta.
Sij tjálli ja dahki reklábma- jali vuobddemplakáhtav.
Máhttit lohkat: Oahppit lohket máinnus- dahje vuovdalanplakáhta.
Máhttet låhkåt: Oahppe låhki reklábma- jali vuobddemplakáhtav.
Máhttit rehkenastit: Matemáhtalaš doahpagat leat dárbbašlaččat go galgá ipmirdit loguid, hivvodaga ja hatti go barget máinnus- dahje vuovdalanplakáhtain.
Máhttet riekknit: Matematihka moallánagájda le dárbbo gå galggi dádjadit tállajt, man ållo le ja hattijt gå barggi reklábma- jali vuobddemplakáhtaj.
Máhttit atnit digitála reaidduid: Dihtormášiidna sáhttá adnot bargobihtá čálalaš oassái.
Máhttet digitála ræjdojt adnet: Tjálálasj oasen bargon máhttá Pc ’ a aneduvvat.
Dás sáhttet oahppit gávdnat máinnus- dahje vuovdalanplakáhtaid ovdamearkkaid mat leat neahtas ja daid atnit inspirašuvdnan iežaset bargguin.
Dájna oahppe máhtti nehtan gávnnat reklábma- jali vuobddemplakáhtajt buojkulvisájt ja adnet dajt árvusmahttemin ietjas bargon.
Ohppiid bargun lea ráhkadit sullásaččaid sámegillii.
Oahppijda le barggo sæmmilágátjav sámegiellaj dahkat.
Sii sáhttet atnit ohcanmohtoriid interneahtas, ja sii sáhttet govaid doppe gávdnat.
Sij máhtti aj internehtan duov dáv åhtsåmmotåvråv adnet, ja aj gåvåjt gávnnat.
Oahpaheaddji šaddá ráhkadit bargoneavvaga man mielde oahppit barget.
Åhpadiddje vierddi dahkat barggotjielggidusáv man milta oahppe barggi.
Sii sáhttet ovdanbidjat gárvves máinnus- dahje vuovdalanplakáhta oahpaheaddjái.
Sij máhtti åhpadiddjáj vuosedit dav gárvvidum reklábma- jali vuobddemplakáhtav.
Gárvves máinnus- dahje vuovdalanplakáhttii sáhttá ráhkaduvvot gielladomeana.
Gielladomedna máhttá dagáduvvat dan gergas reklábma- jali vuobddemplakáhta gáktuj.
Dalle buot gulahallan go barget máinnus- dahje vuovdalanplakáhtain dáhpáhuvvá sámegillii.
Dajna de divna guládallama reklábma- jali vuobddemplakáhtaj birra sjaddi sámegiellaj.
Davvi girji 2000
Oahppamusá
Udir.no - Artihkkal, čálalaš prošeaktabargu
Udir.no - Artihkal, tjálálasj prosjækta
Artihkkal, čálalaš prošeaktabargu
Artihkal, tjálálasj prosjækta
Čálalaš prošeakta
Tjálálasj prosjækta
Earenoamášpedagogalaš veahkki viđa minuhtas – dutnje gii leat vánhen
Sierrapedagogalasj viehkke vidá minuhtan - dunji gut le æjgát
Jus du mánás lea earenoamáš hástalusat, de sáhttá sus leat vuoigatvuohta oažžut earenoamášpedagogalaš veahki.
Jus duv mánán li sierra hásstalusá, le sujna riektá sierrapedagogalasj viehkev oadtjot.
Mánás sáhttá leat vuoigatvuohta oažžut veahki riegádeami rájes, ja beroškeahttá lea go mánáidgárddis vai ii
Mánájn le riektá viehkev oadtjot riegádime rájes, vájku mánájgárden vádtsá jali ij.
Earenoamášpedagogalaš veahkki sáhttá ovdamearkka dihte leat hárjehallan, arvvosmahttin dahje doarjja sidjiide geat barget mánáidgárddis. Don gii leat vánhen,
Sierrapedagogalasj viehkke máhttá buojkulvissan liehket hárjjidallam, arvusmahttem jali doarjjo mánájgárde barggijda.
Veahkki galgá leat heivehuvvon du máná dárbbuide.
Viehkke galggá liehket hiebadum duv máná dárboj milta.
Jus don dahje muhtin eará gii dovdá du máná, fuolastuvat iežat máná ovdáneamis, galgá suohkan ja PP-bálvalus árvvoštallat ja neavvut maid mánná dárbbaša.
Jus dån jali iehtjáda gudi mánáv dåbddi lihpit mårålasj duv máná åvddånime birra, galggá suohkan ja PP-virgge árvustallat ja bagádallat máná dárboj birra.
Ovdal go du mánná oažžu earenoamášpedagogalaš veahki, ferte suohkan dahkat eaŋkilmearrádusa.
Åvddål gå duv mánná oadtju sierrapedagogalasj viehkev, galggá suohkan ájnnegismærrádusáv mierredit.
Maid mearkkaša Pedagogalaš-psykologalaš bálvalus (PP-bálvalus) Bálvalus mii neavvu suohkaniid dan birra movt heivehit mánáide geain leat earenoamáš dárbbut.
Majt mierkki Pedagogalasj – psykologalasj virgge (PP-virgge) Virgge mij bagádallá suohkanav hiebadime birra mánájda gænna li sierralágásj dárbo.
Áššedovdi árvvoštallan Dokumeanta PP-bálvalusas mii čájeha dárbbaša go mánná earenoamášpedagogalaš veahki, ja mas neavvu makkár fálaldaga mánná, vánhemat dahje mánáidgárdi berre oažžut.
Ássjediehttelasj árvustallam Dokumænnta PP-virges mij vuoset jus mánná sierrapedagogalasj viehkev dárbaj, ja mij oajvvat makkir fálaldagá mánná, æjgáda jali mánájgárdde viertti oadtjot.
Eaŋkilmearrádus Reive suohkanis mas čuožžu lea go mánás vuoigatvuohta oažžut earenoamášpedagogalaš veahki vai ii, ja mii veahkki galgá leat.
Ájnegismærrádus Girjje suohkanis mij subtsas jus mánán le riektá sierrapedagogalasj viehkev oadtjot jali ij, ja gåktu viehkke galggá liehket.
Don sáhtát álo váidalit eaŋkilmearrádusa.
Dån máhtá agev ájnegismærrádusáv gujttit.
Maid sáhtán mun vuordit suohkana bealis ?
Majt máhtáv suohkanis vuorddet ?
Sii galget
Sij galggi
• váldit du searvái ja jearrat dus ovdal mearridit áššiin mat gusket du mánnái
• duv oassálasstet ja dujsta gatjádit åvddål mærrádusájt mierredij duv máná birra
• dahkat eaŋkilmearrádusa mii muitala galgá go mánná oažžut
• árvustallat jus duv mánná sierrapedagogalasj viehkev dárbaj
earenoamášpedagogalaš veahki vai ii, ja mii veahkki galgá leat
• ánodit PP-virges ássjediehttelasj árvustallamav jus dån gatjáda, jali jus suohkana jali mánájgárde milta le dárbbo sierrapedagoglasj viehkev • mierredit ájnegismærrádusáv mij subtsas jus oahppe galggá sierrapedagogalasj viehkev oadtjot jali ij, ja gåktu viehkke galggá liehket.
• bearráigeahččat ahte ráhkaduvvo čálalaš raportta earenoamášpedagogalaš veahki
• Sierrapedagogalasj viehkev vaddet mánnáj nav gåk le tjielggidum ájnegismærrádusán.
ja máná ovdáneami birra okte jagis. Maid sáhtán mun dahkat ? Don gii leat vánhen
• Bærrájgæhttjat vaj tjálálasj diedádus dagáduvvá sierrapedagogalasj viehke ja máná åvddånahttema birra akti jahkáj Majt máhtáv mån dahkat ?
• sáhtát gáibidit ahte suohkan iská dárbbaša go du mánná earenoamášpedagogalaš veahki
Dån gut le æjgát • máhtá gájbbedit suohkan galggá guoradallat jus duv mánná sierrapedagogalasj viehkev dárbaj
• galggat leat searvvis ja miehtat ovdal go suohkan bivdá PP-bálvalusa guorahallat du máná
• galga oasev válldet ja guorrasit åvddål suohkan ánot PP-virgge galggá guoradallat mánáv
• galggat leat searvvis ja miehtat ovdal suohkan mearrida ahte du mánná galgá oažžut earenoamášoahpaheami
• galga oasev válldet ja guorrasit åvddål suohkan mierret sierrapedagogalasj viehkev mánnáj • galga tjálálasj diedádusáv oadtjot akti jahkáj máná sierrapedagogalasj viehke birra ja árvustallamav máná åvddånahttema birra.
• sáhtát váidalit jus du mánná ii oaččo earenoamášpedagogalaš veahki
• Máhtá gujttit jus mánná ij sierrapedagogalasj viehkev oattjo
• sáhtát váidalit veahki sisdoalu, čađaheami dahje organiserema
• Máhtá gujttit sisano, tjadádime jali viehke organiserima birra Mån sidáv ienep diehtet !
Mun áiggun diehtit eambbo ! Don sáhtát lohkat eambbo earenoamášpedagogalaš veahki birra dán báikkis: www.udir.no/tidliginnsats ja www.fug.no.
Dån máhtá låhkåt ienebuv sierrapedagogalasj viehke birra www.udir.no/tidliginnsats ja www.fubhg.no.
Dát dieđut leat dušše dárogillii.
Dát diehto dåssju dárogiellaj gávnnu.
Udir.no - Oahpahusláhču: Dássi 10
Udir.no - Åhpadimgárvvidus: 10. dásse
Oahpahusláhču: Dássi 10
Åhpadimgárvvidus: 10. dásse
Dás gávdná oahpaheaddji ovdamearkkaid movt son sáhttá bargat vai ollašuhttá 10. dási gelbbolašvuođamihttomeriid.
Dánna åhpadiddje gávnná buojkulvisájt gåktu máhttá barggat máhtudakmihtoj 10. dásen.
Dás čájehuvvo movt gelbbolašvuođamihttomearri duohtandahkko oahppoulbmiliin, sisdoallu ja bargovuogit, movt vuođđogálggaid integreret ja movt oahpahus sáhttá heivehuvvot juohke ovttaskas oahppái.
Dánna vuoseduvvá gåktu máhtudakmihto vuojnnusij båhti åhpadusmihttomierijn, sisanon ja barggamvuogijn, gåktu vuodotjehpudagá åvtåsduhteduvvi ja gåktu åhpadus máhttá hiebaduvvat juohkka åvta oahppáj.
Dađistaga- árvvoštallan ja gielladomeanat leat oassin dagus.
Árvustallam bargadahttijn ja gielladomena li gárvvidusán oase.
Dát oahpahusláhču guoskkaha dan movt sáhttá bargat vai alcces háhká viiddis sátneriggodaga ja movt dan atná iešguđet njálmmálaš rollain.
Dát åhpadimgárvvidus vuoset gåktu barggat stuorra báhkoboanndudagáv åhtjudit ja gåktu moattelágásj njálmálasj rållajn dajt adnet.
hálddašit ollu sániid ja ovdanbuktit njálmmálaččat máŋggaládje ja heivvolaččat dilálašvuhtii
buktet bágoj valljudagáv ja máhttet ságastallat dan milta mij le vuordedahtte ja gájbbedahtte
čilget movt gielat ja kultuvrrat Sámis deaivvadit ja gilvalit ja movt iežas giella ja kultuvra váikkuhuvvo ja rievdá go lea oktavuohta earáiguin
tjielggit dárkkelit gåktu giela ja kultuvra Sámen dejvadi ja gilposti, ja gåktu ietjas giella ja kultuvrra åvddån ja rievddá buohta ietjá gielaj ja kultuvraj
Oahpahusláhču ii álo govčča olles gelbbolašvuođamihttomeriid.
Åhpadimgárvvidus ij álu gåbtjå ålles máhtudakmihtov.
Danin leat gelbbolašvuođamihttomearit duohttandahkkon oahppomihttomearis.
Máhtudakmihto vuojnnuj båhti åhpadusmihttomierijn.
Oahppomihttomearit lea lávkin olahit gelbbolašvuođamihtuid.
Åhpadusmihttomiere le lávkke gåktu máhtudakmihtojt jåksåt.
Oahppoulbmilat duohttandahkkojit iešguđet dilálašvuođain maid oahppit válljejit.
Åhpadusmihttomiere lagábu vuojnnuj båhti duon dán dilen majt oahppe vállji.
Dás čájehuvvojit soames oppalaš oahppoulbmilat, ja oahppodoaimmas čájehuvvojit eanet konkrehta ovdamearkkat.
Dánna muhtem dábálasj åhpadusmihttomiere vuoseduvvi, ja åhpadusdåjman ienep konkrehtalasj buojkulvisá vuoseduvvi.
Oahppi galgá:
Oahppe galggá máhttet:
hálddašit viiddis sátneriggoda
sámástit stuorra báhkoboanndudagájn
máhttit ovdanbuktit dilálašvuođa mielde
dilij milta åvddånbuktet
máhttit čilget guovttegielatvuođa ja giellaovdáneami
tjielggit guovtegielalasjvuodav ja giellaåvddånimev, árvustallambuojkulvisájt ja njálmálasj máhtudahkav
árvvoštallaneavttuid ovdamearkkat, njálmmálaš gelbbolašvuohta
árvustallambuojkulvisá, njálmálasj máhtudagá
Oahppoulbmil
Åhpadusmihttomiere
Dán máhtán oalle bures:
Dáv máhtávållu buoragit:
hálddašit viiddis sátneriggodaga
adnet stuorra báhkoboanndudagáv
Mus lea gáržžes sátneriggodat.
Mujna le unnes báhkoboanndudáhka
Mus lea oalle buorre sátneriggodat.
Mujna le viek stuorra báhkoboanndudáhka
Mus lea buorre sátneriggodat.
Mujna le huj stuorra báhkoboanndudáhka
ovdanbuktit
buorre sieradus gielajn ságastit dilij milta
máŋggabealat ja dilálašvuođa mielde
Mån máhtáv muhtem mærráj ságastit dilij milta
ovdanbuktit dilálašvuođa ektui.
Mån máhtáv dilij milta viehka sieradus gielajn ságastit
ovdanbuktit dilálašvuođa ektui.
Mån máhtáv dilij milta buorre sieradus gielajn buoragit ságastit
Ovdabargu
1. oasse
1. oassi a) Juohke oahppi ráhkada golbma gažaldaga guhtege ovdamearkka dihte giela birra.
a.) Dibde oahppijt guhtik gålmmå gatjálvisá dahkat d.d. giela birra.
Dat dagaha fáttá áigeguovdilin.
Dát bajet temáv.
Dárbbu mielde sáhttá oahpaheaddji veahkehit ohppiid gažaldagaiguin: Sáhtát go namuhit soames dain gielain maid beaivválaččat gulat ?
Jus la dárbbo de máhttá åhpadiddje oahppijt gatjálvisáj viehkedit: Máhtá gus nammadit muhtem gielajt majt bæjválattjat gulá ?
Man dávjá beaivválaččat sámástat ?
Man álu sámásta juohkka biejve ?
Manin lea sámegiella dehálaš ?
Manen la sámegiella ájnas ?
Oahppit guldalit musihka, geahčadit govaid jna..
Dibde oahppijt gulldalit musihkav, gæhttjat gåvåjt jali dali nav.
Sii čállet jurdagiiddiset ja dovdduideaset ja čállet omd. vearbbaid, substantiivvaid ja adjektiivvaid.
Sij tjálli ietjasa ájádusájt ja dåbdojt, ja lisstaj tjálli d.d. verbajt, substantijvajt ja adjektijvajt
c) Ráhkat sátnespealu ovdalgo váldodoaibma álggahuvvo.
c.) Dahkit báhkospelav åvddål gå oajvvedoajmma álggá.
Spealu ulbmilin lea ahte oahppit galget čilget sániid ja doahpagiid anikeahttá váldosáni.
Spella galggá tjielggit bágojt ja moallánagájt valla oajvvebáhko ij galga nammaduvvat.
Ráhkat goartta mas leat sánit mat gullet oahppoulbmilii čilget movt gielat ja kultuvrrat dálá Sámis / Sábme / Saepmie deaivvadit ja hástaluvvojit, ja movt iežas giella ja kultuvrra ovdána ja rievdá ovttasdoaibmamis eará gielaiguin ja kultuvrraiguin.
Dahkit kårtåjt bágoj ma gulluji oahppopládnamihttuj: tjielggit dárkkelit gåktu giela ja kultuvra Sámen dejvadi ja gilposti, ja gåktu ietjas giella ja kultuvrra åvddån ja rievddá buohta ietjá gielaj ja kultuvraj.
Goarttaide čállojuvvon sánit galget leat duššefal sámegillii.
Bágo kårtåjn galggi jur sámegiellaj tjuodtjot.
Guđe sániid vállje doibmii, heivehuvvo ohppiide.
Makkir bágojt vállji doajmmaj, oahppijda hiebaduvvá.
Goarttaid sáhttá áinnas lamineret vai sáhttet jeavddalaččat adnot.
Kårtå galla dåhkkiji lamineriduvvat vaj mahtti aktelattjat aneduvvat.
Sátneovdamearkkat maid sáhttá goarttaide čállit:
Buojkulvisá bágojda ma máhtti kårtåjn tjuodtjot:
Identitehta (Identitet)
Giella (språk)
Ovttasbargu (Samarbeid)
Kultuvrra (kultur)
Dáruiduhttin (Fornorsking)
Dánna gåvvidum kårtåj:
Eiseválddit (Myndigheter)
Gåvvå: Jan Arne Varsi
Gulahallan (Kommunikasjon)
2. oasse
2. oassi Hárjehallamis ráhkadit gažaldagaid, de sáhttá jearrančoavdaga atnit.
Gå galggi hárjjidallat gatjálvisájt dahkat de máhttá gatjálvistjåvda aneduvvat.
Jearrančoavdda doaibmá nu ahte vástádus almmuhuvvo, ja vástádussii galget dasto oahppit de ráhkadit gažaldaga.
Gatjálvistjåvda doajmmá dan láhkáj juhte vásstádus vatteduvvá ja de oahppe galggi vásstádussaj gatjálvisájt dahkat.
Oahpaheaddji sáhttá ráhkadit gárvves skoviid maid jeavddalaččat atná oahpahusdoaimmain.
Åhpadiddje máhttá gárves sjiemájt dahkat ma aktalasj åhpadusdåjmajn aneduvvi.
Ovdamearka Vástádus Sámediggi, ja gullevaš gažaldagat sáhttet leat:
Buojkulvis Vásstádus Sámedigge, ja gatjálvisá ma gulluji dasi máhtti liehket.
Mii lea sajáiduvvan Kárášjohkii ?
Mij la Kárásjågån ?
Mii rahppui almmolaččat jagi 1989 ?
Mij almmalattjat rabáduváj jagen 1989 ?
Mas leat 39 áirasa ?
Gånnå li 39 ájrrasa ?
Mas lea Egil Olli presideantan ?
Gånnå le Egil Olli presidænnda ?
Gárvet jearahallama
Ságájdahttemav dahkat
Jearahallat
Ságájdahttet
Jearahallot
Ságájduvvat
Bájuhit jearahallama sisdoalus
Ságájdahttemis mujttalit
Oahppit galget ráhkkanahttit jearahallama, jearahallat ja bájuhit jearahallama váldosisdoalu.
Oahppe galggi gárvedit ságájdahttemav, tjadádit dav ja oajvvesisanov ságájdahttemis mujttalit.
Barggu bakte galget oahppit leat diđolažžan ja diehtit movt gulahallandilálašvuohta váikkuha giela.
Bargo tjadá galggi oahppe gåhtsevattja årrot dan hárráj gåktu guládallamdille gielav bájnni.
Man birra galget oahppit jearahit ?
Man birra galggi oahppe gatjádit ?
Movt galget jearrat ?
Gåktu galggi gatjádit ?
Maid berrejit dahkat vai ovdanbuktet doarvái dárkilit ?
Majt vierddiji dahkat gå galggi dárkkelis láhkáj åvddånbuktet.
Ráhkat iešguđet rollaid ohppiide, dahje divtte sin leat mielde válljet ja hábmet rollaid.
Dagá moattelágásj rållajt oahppijda, jali dibddet ietjasa válljit ja hábmedit rållajt.
Ovdamearkka dihte sáhttá leat mánná sámi / dáru mánáidgárddis dahje rávis sápmelaš guhte rávisolmmožin lea oahppan sámegiela.
Máhttá liehket mánná sáme / dárogiel mánájgárden jali ietjá ållessjattuk sábme gut la ållessjattugin sámegielav oahppam.
Sii sáhttet maiddái jearahit nuoraid nu gohčoduvvon leaikasániid birra, dahje sáhttet jearahit omd. áhku dáruiduhttima birra.
Máhttá nuorav ságájdahttet gåhtjos lijggebágoj anoj birra, jali áhkov dárojduhttema birra.
Ohppiid geat leat ovdánahttán buori giela ja doabaáddejumi, sáhttá ávžžuhit jearahallama čađahit almmá atnit giehtačállosa veahkkin.
Oahppijn gænna li valljes giella ja moallánakboanndudáhka, máhtti hasoduvvat tjadádit ságájdahttemav vani manusa dagá.
Ohppiide geat dárbbašit veahki, sáhttá ráhkadit gárvves hábmejuvvon ja čállojuvvon gažaldagaid.
Oahppijda gudi dárbahi dårjav, máhtti åvdutjis ållu gárves gatjálvisá dagáduvvat.
Oahppit sáhttet filbmet dahje vuorkut jearahallamiid dihtorii digitála hámis mainna dasto sáhttet viidáset bargat.
Oahppe máhtti filmmit jali báddit ságájdahttemijt digitálalattjat vuodon åvddålijguovloj bargguj.
Oahppit sáhttet jearahallat eará ja nuorat ohppiid.
Oahppe máhtti ságájdahttet mánájt vuolep dásijn.
Dat gáibida maid heivehuvvon giela.
Dát aj rávkká giella le hiebaduvvam.
Ohppiid geat bures máhttet bargat, sáhttá hástalit ráhkadit reportáša jearahallamis man sáhttá sáddet juogo TVŠas dahje radios.
Oahppe gudi barggi buoragit, máhtti hasoduvvat ságájdahttemijs dahkat reportásjav mij galggá sáddiduvvat radio ’ an jali tv ’ an.
Ohppiid geat bures máhttet sámegiela, sáhttá hástalit lohkat ja muitimit sátnevádjasiid.
Oahppe gudi sámásti buoragit, máhtti hasoduvvat lågåtjit ja ålgolt åhpatjit báhkotsoabmijt.
Dávisteami ovdamearkkat:
Diededimbuojkulvisá:
Gelbbolašvuođamihttomearit Oahpahusa ulbmilin lea ahte oahppi galgá máhttit
Máhtudakmihto Ulmme åhpadusájn le oahppe galggá máhtttet
čilget movt gielat ja kultuvrra dálá Sámis / Sábme / Saepmie deaivvadit ja hástaluvvojit …
tjielggit gåktu giela ja kultuvra dálásj Sámen dejvadi ja gilposti
Mii lea buorre: Don gávnnat buori ovdamearkkaid dasa movt gielat ja kultuvrrat deaivvadit ja hástaluvvojit Sámis / Sábme / Saepmie, earenoamážit gaskal sápmelaččaid ja dážaid.
Mij le buorre: Dån gávna buorre buojkulvisájt gåktu giela ja kultuvra dejvadi ja gilposti Sámen sierraláhkáj sámegielagij ja dárogielagij gassken.
Maid sáhtát buoridit: Don berret gávdnat ovdamearkkaid dasa movt gielat ja kultuvrrat iešguđet sámi guovlluid sápmelaččaid gaskkas deaivvadit ja hástaluvvojit.
Majt máhtá buoredit: Dån vierddi gávnnat buojkulvisájt gåktu giella ja kultuvrra sámij gasskan duon dán sáme guovlon dejvadi ja gilposti
hálddašit viiddis sátneriggodaga ja ovdanbuktit njálmmálaččat molsudeaddjái ja dilálašvuođa mielde
stuorra báhkoboanndudagáv adnet ja njálmálattjat sieradus ja hiebalgis láhkáj dilij hárráj åvddånbuktet
Mii lea buorre: Dus lea viiddis sátneriggodat.
Mij le buorre: Dujna le stuorra báhkoboanndudahka.
Don heivehat gielat jearahalli rollii.
Dån hiebada gielav buoragit ságájdahttemrållan.
Maid sáhtát buoridit: Don sáhtát buorebut dárkilahttit gielat go jarahallama galggat bájuhit.
Majt máhtá buoredit: Dån máhtá sieradit gielav buorebut ságájdahttem referáhtajn.
Dás leat soames ovdamearkka movt oahppit sáhttet čađahit iešárvvoštallama:
Dála muhtem buojkulvisá gåktu oahppe máhtti ietjasa árvustallat:
Iežan jearahallama:
Muv ságájdahttem:
Makkár gažaldagain lei buorre ja dárkilis giella ?
Makkir gatjálvisájn lij buorre ja sieradus giella ?
Maid mun in ipmirdan vástádusain ?
Majt ittjiv vásstádusájs dádjada ?
Mii lei dás maid šadden ođđasit oažžut čilgejuvvot ?
Majt ådåsis dárbajiv tjielggiduvvat ?
Oahppi sáhttá válddahit iežas ovdáneami.
Oahppe máhttá ietjas åvddånimev tjielggit.
Oahppit galget árvvoštallat maid sii duođai máhttet ja hálddašit ja maid sii leat oahppan.
Oahppe galggi árvustallat majt sij ajtu máhtti ja bukti ja majt li oahppam.
Gávdnamis vástádusa dása sáhttet oahppit deavdit VØL-skovi.
Dáv gávnnat de máhtti oahppe dievddet DHO-sjiemáv.
Skovi galget oahppit deavdit ovdalgo álget oahppandoaimmain.
Sjiebmá dievdeduvvá oahppijs åvddål gå sij álggi åhpadusdåjmajn.
Máhttit njálmmálaččat ovdanbuktit: Njálmmálaš doaibma lea guovddážis dán ovdamearkkas.
Máhttet njálmálattjat åvddånbuktet: Njálmálasj tjehpudáhka le oajvvedoajmma dán buojkulvisán.
Máhttit čálalaččat ovdanbuktit: Oahppit hábmejit gažaldagaid.
Máhttet tjálálattjat åvddånbuktet: Oahppe gatjálvisájt hábmedi.
Sii dađistaga čállet vástádusaid gažaldagaide, ja sii čállet referáhta.
Sij maŋenagi tjálli vásstádusájt gatjálvisájda ja referáhtajt tjálli.
Dán láhčui galgá oahpaheaddji geahččalit gávdnat ságastallanbeali boarrásiidsiiddas, nuoraidklubbas, gáffádagas, dollagáttis, johkagáttis ja sullásaš báikkis gos gávdnat sámegielat olbmuid.
Dán gárvvidussáj máhttá åhpadiddje gæhttjalit gávnnat ságastallamrádnajt vuorrasijvieson, nuorajkluppajn, kafeajn, dållågátten, jåhkågátten jali muodulágásj sajijn gånnå sámegielaga æjvvali.
Ovdalgihtii berre lihtodit hupmat dihto fáttá dahje čuolbmabeali birra.
Guorrasit ságastit vissa temáj jali vissa tjuolmaj birra.
Hupman galgá čađahuvvot sámegillii.
Divna guládallama galggi sámegiellaj.
Jus klássalanjas leat, de sáhttá sámi leavggaža bidjat beavddi / oahpaheaddjibeavddi nala.
Jus lihpit jur klássalanján, de dåhkki sámeslávgáv tjuottjodattjat bievden.
Nu guhka go sámi leavga lea beavddi nalde de galget buohkat hupmat sámegiela.
Madin slávggá le badjen da divna sámásti.
Gávnos (s. 1-25)
Oahppamusá
Verdikommisjonen, Davvi Girji 2003.
Anta Pirak: Jåhttesáme viessom, girjje ja cd ’ a.
Joatkke ain s. 17-23, Elen Ragnhild Sara, Davvi Girji 2006
Anders Nystø ja Sigmund Johnsen: Sámásta 1, ja Hárjjidusá 1, Báhko 2000
Film: Fjellfinnhua, Guro Saniola Bjerk, SaniolaProductions / GuroSaniola Bjerk 2010
Anders Nystø ja Sigmund Johnsen: Sámásta 2, ja Hárjjidusá 2, Báhko 2001
Udir.no - Doahpagat boazodoalus
Udir.no - Moallánagá ma boatsojæládusán aneduvvi
Ceahkki: 8.-10. jahkeceahkki Fáddá: Doahpagat boazodoalus Áigemearri: 6 diimmu skuvllas ja ovtta beaivvi oahppomátki gárdái
Ájgge: guhtta tijma skåvlån ja akta biejvve gárden
Oahpaheaddji gávdná dás ovdamearkkaid mo sáhttá láhčit oahpahusa vai ollášuhttá 10. jahkeceahkki gelbbolašvuođamihttomeriid.
Dánna åhpadiddje gávnná buojkulvisájt gåktu sån máhttá hiebadit åhpadusáv nav vaj oahppe jåksi 10. jahkedáse máhtudakmihtojt.
Dás čájehuvvo movt gelbbolašvuođamihttomeriid sáhttá konkretiseret oahppanulbmilin, mat leat ceahkkin barggus joksat gelbbolašvuođamihttomeriid.
Dán åhpadimgárvvidusán vuoseduvvá gåktu máhtudakmihto vuojnnuj båhti åhpadusmihttomierijn, ma li lávke máhtudakmihtojt jåksåt.
Oahpahuslážus leat heivvolaš bargovuogit, movt vuođđogálggaid integreret ja movt oahpaheaddji sáhttá oahpahusa heivehit juohke ovttaskas oahppái.
Åhpadimgárvvidusán le muhtem barggamvuoge, gåktu vuodotjehpudagá åvtåstuhteduvvi ja gåktu åhpadiddje hiebat åhpadusáv oahppijda ja sijájt bargadahttijn árvustallá.
Dát oahpahusláhču lea ovdamearkan movt oahppit sáhttet bargat vai ohppet doahpagiid mat adnojit boazodoalus.
Dát åhpadimgárvvidus le buojkulvis gåktu oahppe máhtti barggat åhpatjit moallánagájt ma li boatsojæládusán.
Seammá málle sáhttá heivehit eará fáttáide go bargá árbevirolaš máhtuin, ovdamearkka dihte guolástemiin ja eanandoaluin.
Sæmmi láhkáj le máhttelis hiebadit dáv gárvvidusáv ietjá tiemájda gå barggá árbbediedoj, duola dagu guollim ja ednambarggo.
Gelbbolašvuođamihttomearit 10. jahkeceahki maŋŋel Árbevirolaš máhttu Oahpahusa mihttomearri lea ahte oahppi galgá máhttit
Máhtudakmihto 10. jahkedáse maŋŋela
geavahit sániid, doahpagiid ja dadjanvugiid mat gusket lundui.
adnet bágojt, moallánagájt ja moalgedimvuogijt ma guosski luonnduj
ovdanbuktit dárkilit ja geavahit girjás ja máŋggabealat sátneriggodaga iešguđetlágan teavsttain
moalgget dárkkelit ja tjielggasit ja adnet målsudahkes báhkoboanndudagáv duon dán tevstan
Eará relevánta gelbbolašvuođamihttomearit 10. jahkeceahki maŋŋel Njálmmálaš gulahallan Oahpahusa mihttomearri lea ahte oahppi galgá máhttit
Ietjá guoskavasj máhtudakmihto 10. jahkedáse maŋŋela
čađahit eaŋkilis logaldallamiid, ovdanbuktimiid, muitaleaddji lohkamiid, rollaneavttašemiid ja dramatiserema, heivehuvvon iešguđetlágan vuostáiváldiide.
jådedit tjåhkanimijt ja dágástallamijt ja refererit dajs, åvddånbuktet vuojnojt ja árvustallat mij le ássjásasj argumentasjåvnnå
Gelbbolašvuođamihttomearit leat konkretiserejuvvon oahppanulbmiliidda, mat leat ceahkkin barggus joksat gelbbolašvuođamihttomeriid.
Máhtudakmihto båhti vuojnnuj åhpadusmihttomierijn, ma li lávke gåktu jåksåt máhtudakmihtojt.
Go fádda lea boazodoallu, galget oahppit máhttit - Geavahit sámegieldoahpagiid go hupmet bohcco ja boazodoalu birra - Geavahit sámegieldoahpagiid go čállet bohcco ja boazodoalu birra
adnet hiebalgis, sáme moallánagájt gå boahttsu ja boatsojæládusá birra ságasti
Máhttit lohkat: Oahppit lohket fágateavstta boazodoalu birra girjjiin ja interneahtas, ja lohket sin iežaset teavsttaid Máhttit njálmmálaččat ovdanbuktit: Oahppit gullet ja geavahit doahpagiid skuvllas ja gárddis.
Máhttet låhkåt: Oahppe låhki fáhkatevstajt boahttsuj ja boatsojæládusá birra girjijn ja internehtan, ja låhki ietjasa tevstajt.
Sii humadit ealáhusa olbmuiguin.
Ságasti ulmutjij æládusán.
Sii ovdanbuktet joavkku barggu skuvllas sihke guđet guimmiidasaset ja váhnemiidda.
Åvddånbukti juohkusa bargov skåvlån sige guhtik guojmmásisá ja æjgádijda.
Máhttit rehkenastit: Go oahppit leat gárddis, sáhttet rehkenastit sullii galle bohcco ain hávil bidjet gárdái, gallii girdnejit ja man ollu miesit leat ain hávil.
Máhttet rieknit: Gå oahppe li gárden, galggi merusti sulli galla boahttsu åvtå bále gárddáj luojteduvvi, galli viedtji trøaj ja galla miese li danna åvtå bále.
Jos gárddis lea almmolaš boazolohkan de heive dan čuovvut ja oahppat movt ja manin dat dáhpáhuvvá.
Jus la almulasj boatsojlåhkåm, hiehpá tjuovvot dav ja oahppat gåktu ja manen dát tjadáduvvá.
Máhttit digitála reaidduid geavahit: Oahppit čállet dihtoriin, bidjat digitála govaid / filmma bargobihtáid ektui.
Máhttet digitála vædtsagijt adnet: Oahppe tjálli dáhtámásjijnajn ja vuorkkiji digitála gåvåjt ja / jali filmajt bargon.
Barggu váldoulbmil lea viiddidit ohppiid sátneriggodaga mii guoská boazodollui.
Oajvveulmme dájna bargujn le oahppe oahppi ådå moallánagájt ma boatsojæládussaj gulluji, vaj sij stuoredi ietjasa báhkoboanndudagáv.
Go oahppit galget oahppat doahpagiid, de fertejit guldalit, oaidnit, ipmirdit, dadjat ja geavahit doahpaga máŋgga oktavuođain, sihke njálmmálaččat ja čálalaččat.
Gå oahppe galggi oahppat ådå moallánagájt, vierttiji gulldalit, gæhttjat, dádjadit, javllat ja adnet moallánagáv moaddalágásj dilijn, sige njálmálattjat ja tjálálattjat.
Go oahppit barget doahpagiiguin, de heive geavahit DHO- skovi go oahpaheaddji kártet maid oahppit máhttet boazodoalu birra, makkár doahpagiid sii máhttet ja maid háliidit oahppat.
Dánna hiehpá adnet DHO-sjiemáv gå åhpadiddje galggá guoradallat majt oahppe boatsojæládusás diehti, makkir moallánagájt dåbddi ja majt sihti diehtet.
Go oahppit leat bargamin fáttá doahpagiiguin sáhttet sii geavahit vuoruhanskovi.
Gå oahppe barggi moallánagáj tiemán, máhtti adnet nannimtjállagav
Heivvolaš doahpagat sáhttet leat doahpagat dáid birra / dáidda gullevaččat
Hiebalgis moallánagá máhtti liehket moallánagá dáj birra
boazodoallu
boatsojæládus
bohcco guolga oaivvis ja gorudis
boahttsu guolgabájnno oajven ja gårodin
bohcco ahki
boahttsu áldar
bohcco čoarvvit
boahttsu tjoarve
čoarvenamahusat
tjårvij hábme
váris- ja njiŋŋelasboazu
årek ja vátjav
bohccobealljemearkat
boatsojmerka
bohccobealljemearka sánit
ruovddegieja boahttsun
Oahpaheaddji čilge
Åhpadiddje tjielggi
Oanehaččat movt mearkun čađahuvvo
gåktu mærkkom dáhpáduvvá
Bealljemearkkaid dábáleamos namahusaid
dábálasj ruovddegiejaj namájt
Oaivi ja goruda guolgaivnniid namahusaid
nammadusájt guolggabájno oajven ja gårodin
Varris ja njiŋŋálas agi mielde
nammadusájt åres ja niŋŋelis boahttsu áldara milta
Čoarvvi namahusaid mielde
tjoarvvenammadusájt
Oahpaheaddji ferte ovdalgihtii ohcat dieđuid orohaga birra gosa oahppit leat mannamin.
Åhpadiddje viertti åvdutjis gávnnat diedojt bájke birra majt oahppe galggá guossidit.
Oahpaheaddji rávve gos ja geas fidnejit dieđuid maid leat ohcamin, ovdamearkka dihte neahttačujuhusaide, girjegálduide ja resursaolbmuide boazodoalus.
Åhpadiddje viertti bagádit gånnå diedojt gávnni, duola dagu girjjenamájt ja næhttaadressajt, ja gejt le mávsulasj guládallat, duola dagu muhtemijt boatsojæládusán.
Oahppandoaimmaide
Oahppamdåjma
Oahppan galgá dáhpáhuvvat sihke skuvllas ja gardde luhtte.
Oahppam galggá dáhpáduvvat sige skåvlån ja gárden.
Oahppit barget joavkkuin.
Oahppe barggi juohkusijn.
Joavkkut sáhttet bargat dán seamma, dahje válljet dahje oažžut fáttá juohke joavku.
Divna juohkusa máhtti barggat sæmmi bargujn, jali válljiji vaj oadtju juollodum guhtik tiemáv.
Joavkobargu lea ohppiide sosiála hárjehallan, ja sii ožžot vejolašvuođa geavahit doahpagiid maid ohppet, go ságastallet.
Juogosbarggo vaddá oahppijda sosiála hárjjidusav, ja oadtju máhttelisvuodav moallánagájt adnet majt oahppi gå guládalli nubbe nuppijn.
Joavkkut čohkkejit sin fáttá birra dieđuid lagamus siiddas.
Juohkusa gávnni diedojt ietjasa tiemá birra lagámus sijdan.
Sii fitnet gárdde luhtte, čuvvot maid sii barget, noterejit, sárgot ja govvejit.
Manádi gárden, tjuovvu bargov, tjálli, tjuorggi ja gåvviji.
Sii jearahallet boazodolliid ja eará resursaolbmuid.
Gatjádalli ælloniehkijs ja ietjá resurssaulmutjijs.
Sii berrejit ráhkkanan ovdalgihtii maid áigot jearrat sis.
Sij vierttiji gárvedam majt galggi gatjádit.
Dása sáhttá geavahit DHO- skovi dieđuid.
Dánna máhtti adnet tjuokkajt DHO-sjiemás.
Oahppit hárjánit geavahit doahpagiid go humadit ealáhusa olbmuiguin.
Oahppe hárjjáni moallánagájt adnet gå ságasti ulmutjij æládusán.
Oahppit lohket fáttá birra girjjiin ja interneahtas.
Oahppe låhki tiemá birra girjijn ja internehtan.
Loahpas bidjet buot joavkkuid čállosiid ja govaid oktii fáddábargun, dahje buot bidjo seaidneáviisan. Joavkkut ovdanbuktet iežaset barggu.
Skåvlån tjállá juohkka juogos diedoj milta majt sij li gárden tjoahkkim, jali divna dagáduvvi tiebmáavijssan sæjnnáj.
Ovdamearkkat bargguide
Juohkusa bukti åvddån ietjasa bargov.
Joavku A – miessemearkun: Movt čađahuvvo mearkun ?
Gåktu tjadáduvvá jali dagáduvvá mærkkom ?
Gárddis galget oahppit čohket dieđuid movt miessemearkun dáhpáhuvvá das rájes go buktet bohccuid gárdái gitta go luitet daid.
Gárden galggi oahppe tjoahkkit diedojt gåktu miessemærkkom dáhpáduvvá, dat rájes gå boahttsuv viedtji gárddáj gitta luojtti dav gárdes vas.
Sii sáhttet áinnas jearahallat, govvedit ja sárgut dan birra.
Sij máhtti gatjádit, gåvvit ja tjuorggat.
Skuvllas galget oahppit čállit, sárgut ja čájehit govaid bokte movt miessemearkun dáhpáhuvvá das rájes go bohccuid buktet gárdái gitta go luitet daid.
Skåvlån galggi oahppe tjállet, tjuorggat ja vuosedit gåvå viehkken, gåktu mærkkom dáhpáduvvá dat rájes gå boahttsu viehtjaduvvá gárddáj desik boahttsu luojteduvvi gárdes vas.
Oahppit geavahit diehtomielalaččat sámegiel nama ¨husaid.
Sáme moallánagájt diedulattjat adni.
Joavku Á – bealljemearkkat: Garddis galget oahppit čohkket siidda boazodoallobearrašiid bealljemearkkaid.
Gárden galggi oahppe tjoahkkit boatsojmerkajt ma gulluji sijda ælloniehkijda ja sijá fámiljajda.
Oahppit galget sárgut sin mearkkaid ja čállit guđe mearkka guhtege eaiggáda.
Sij galggi tjuorggat sijáj merkajt ja tjállet makkir mærkká gullu gesi.
Oahppit jearahallet bealljemearkkaid sániid, omd. mii lea hoaŋka, bihttá / ceahkkes / biehkki, rastá / gaskat / náhppa jna..
Oahppe gatjádi ruovddegiejaj namájt, duola dagu sliebttje, sliebttjeoanádis, biehkke, tsiehkes, skivnnje, tjuollda jnv..
Govve áinnas mearkkaid.
Sij gåvviji merkajt.
Skuvllas galget oahppit čállit, sárgut ja čájehit govaid bokte boazodoallobearrašiid bealljemearkkaid.
Skåvlån galggi oahppe tjállet, tjuorggat ja vuosedit gåvå viehkken boatsojmerkajt ma gulluji bájke ælloniehkijda ja sijáj fámiljajda.
Sii galget čilget sániiguin juohke mearkka ja geavahehket diehtomiela ¨laččat sámegielnamahusaid.
Tjielggiji juohkka merkav bágoj ja adni sáme nammadusájt diedulattjat.
Joavku B – Oaivvi ja goruda guolgaivnnit: Gárddis galget oahppit jearahit, sárgut ja govvet bohcco oaivvi ja goruda guolgaivnniid.
Gárden galggi oahppe gatjádit, tjuorggat ja gåvvit guolggabájnojt boahttsu oajven ja gårodin.
Gorut guolgaivdni sáhttá leat muzet, čuoivvat, jievja, gabba, guvgesmuzet jna..
Guolggabájnno gårådin máhttá liehket giebak, tjuorggat, bejuk / vielguk, sliegŋá jnv..
Ovdamearkkat oaivvi guolgaivdnái: čáhppesnjunni, gabbaoaivi, girjeoaivi, gálbbenjunni, gáidánjunni.
Tjáhppisnjunnje, gabbaoajvve, gárjek, tjuosek jnv. en
Skuvllas galget oahppit čállit, sárgut ja čájehit govaid bokte bohcco oaivvi ja goruda guolgaivnniid.
Skåvlån galggi oahppe tjállet, tjuorggat, ja vuosedit gåvå viehkken guolggabájno boahttsu oajven ja gårådin.
Ja sii galget geavahit dihtomiela ¨laččat sámegielnamahusaid.
Sij galggi sáme nammadusájt diedulattjat adnet gå tjielggiji.
Joavku C – Varris ja njiŋŋálas agi mielde
Juo gos D – Årega ja niŋŋelisboahttsu áldarij milta
Gárddis galget oahppit jearahit, sárgut ja govvet sihke varris ja njiŋŋálas bohccuid sámegielnamahusaid agi birra.
Gárden galggi oahppe gatjádit, tjuorggat ja gåvvit åregijt ja niŋŋelisboahttsujt duon dán álldarin.
Sii galget geavahit daid gullevaš doahpagiid go jearahallet.
Galggi adnet sáme nammadusájt gatjálvisájn.
miessi, čearpmat, vuonjal, varit, vuobis / vuorsu, sarvvis, áldu, rotnu
Buojkulvisá hiebalgis bágo, miesse, tjermak, vuonjal, årek, vuobes, sarves, álldo, rådno, gåddudis, gásjek, nammaláhppe jnv..
Skuvllas galget oahppit čállit / čilget, sárgut ja čájehit govaid bokte varris ja njiŋŋálas bohccuid sámegielnamahusaid agi mielde.
Skåvlån galggi oahppe tjállet, tjuorggat ja vuosedit gåvå viehkken nammadusájt årek ja niŋŋelisboahttsuj álldara milta.
Sii galget geavahit dihtomiela ¨laččat sámegielnamahusaid.
Sij galggi diedulattjat sáme nammadusájt adnet.
Ovdamearkkat sániin leat nugo buikosággi, nulpu, nálat, sággi / sággečoarvi, geardočoarvi jna..
Juo gos E – Tjoarve, majt vuosedi
Skuvllas galget oahppit čállit / čilget, sárgut ja čájehit govaid bokte bohccuid čoarvenamahusaid.
Gárden galggi oahppe gatjádit, tjuorggat ja gåvvit tjårvijt ja boahttsujt tjårvij.
Suu galget geavahit dihtomiela ¨laččat sámegielnamahusaid.
Sij galggi sámegielnammadusájt gatjálvisájn adnet.
Heivehuvvon oahpahus
Buojkulvisá hiebalgis bágo le nulppo, nalak jnv..
Lea vejolaš heivehallat bargguid nu ahte eai gáibit seamma ollu, ja sihke hivvodaga ja man guhka ádjána bargguin sáhttá maid heivehit.
Skåvlån galggi oahppe tjállet, tjielggit, tjuorggat ja vuosedit gåvå viehkken duojt dájt nammadusájt tjårvijn ja boahttsujn moattelágásj tjårvij.
Dán heiveha ovttaskas ohppiid mielde.
Sij galggi sáme nammadusájt diedulattjat adnet.
Gáiddusoahpahus
Oahppe máhtti
Loahppabarggu sáhttá dahkat go oahppi ja oahpaheaddji fas deaivvadeaba neahtas.
tjoahkkit sijá tjálálasj bargojt girjátjij majt divna oahppe oadtju
Árvvoštallan
lågådallat oahppeguojmijda
Prošeaktabarggu árvvoštallanskovvi
adnet gåvvåvuosádusáv
Čálalašbarggu árvvoštallan
dáhkat vuosádusáv diedulasj gálbaj
Čállinprošeavtta árvvoštallanskovvi
tjielggit ietjá oahppijda majt sij juohkusijn li oahppam stasjåvnåjn
Njálmmálaš gáldut - Jearahallat boazodolliid - Jearahallat eará olbmuid geat dovdet ealáhusa
drámá baktu buktet åvddån bargojt
Kárášjohka: Davvi Girji OS.
Hiebadum åhpadus
EIRA, NILS ISAK 1984: Boazobargi giella.
Dánna le sadje moattelágásj gássjelisvuodajda dahkamusájda, sige man ållo ja man ruvva mahttá hiebaduvvat.
Guovdageaidnu: Sámi instituhtta.
Galla moallánagá ja man gássjela li, hiebaduvvá juohkka aktaj.
Guovdageaidnu: DAT
Guhkásåhpadibme
KÅVEN, BRITA - JERNSLETTEN, JOHAN - NORDAL, INGRID - EIRA, JOHN HENRIK - SOLBAKK, AAGE 1995: Sámi – dáru sátnegirji.
Dát åhpadimgárvvidus ja tiebmá hiehpá buoragijt guhkásåhpadime hospiterimgávddaj.
Samisk-norsk ordbok.
Dábálasj le divna oahppe gudi tjuovvu guhkásåhpadimev båhti sæmmi bále hospiterimij.
Kárášjohka: Davvi Girji o.s..
Hospiterimbåttå oassálassti oahppe dåjmajn gárden, ságasti ulmutjij æládusán ja gåvviji.
DAVVI GIRJI OS. 2008 (2000): Stor Norsk-samisk ordbok.
Loappabarggo máhttá dagáduvvat maŋŋela gå åhpadiddje ja oahppe vas æjvvali nehtan.
Dáru – sámi sátnegirji.
Árvustallam
2. Opplag.
Njálmálasj gáldo
[Kárásjohka:] Davvi Girji os.
Iehtjáda gudi dåbddi ællobargov
DANELL, ÖJE - GAARE, ELDAR - NIEMINEN, MAURI - WARENBERG, KRISTINA 1997: Boazoguohtoneatnamiid šattut.
ANTA PIRAK: Jåhtte sáme viessom, Blaasvær forlag1993 ja jiednagirjje 2010
Oslo: Landbruksforlaget
Næhttabiele
Neahttasiiddut Interneahtas gávdnat dieđuid iešguđet siidduin.
Internehtan gávnnap diedojt duon dán bielen.
Dáppe gávnnat maid boazomearkkaid: http://www.reindrift.no/index.gan?id=300&subid=0 www.ealat.org www.bamma.no
Dánna aj gávna boatsojmerkajt: http://www.reindrift.no/index.gan?id=300&subid=0 www.bamma.no
Udir.no - Sámi soga lávlla ja Norgga nášunallávlla, juoiganárbevierru ja luohti
Udir.no - Sámij álmmuklávlla ja Vuonarijka nasjonálávlla Juojggamárbbedábe ja juojggam uddni
Sámi soga lávlla ja Norgga nášunallávlla, juoiganárbevierru ja luohti
Sámij álmmuklávlla ja Vuonarijka nasjonálávllaJuojggamárbbedábe ja juojggam uddni
Sámi soga lávlla og Norgga nášunalalávlla
Sámij álmmuklávlla ja Vuonarijka nasjonálávlla
Juoiganárbevierru ja luohti
Juojggamárbbedábe ja juojggam uddni
Udir.no - Diktamuitalus, vuoruhanskovvi, DHO-skovvi
Udir.no - Diktasubtsas, nannimtjála, DHO-sjiebmá
Diktamuitalus, vuoruhanskovvi, DHO-skovvi
Diktasubtsas, nannimtjála, DHO-sjiebmá
Udir.no - Jorgalit / heivehit dárogielas sámegillii
Udir.no - Jårggålit dárogielas sámegiellaj
Ceahkki: Jo3 - studerenráhkkanahtti oahppoprográmma ja lasáhus oppalaš studerengelbbolašvuhtii - fidnofágalaš oahppoprográmmaide Fáddá: jorgalit dárogielat teavsttaid sámegillii Áigi: gávcci oahpahusdiimmu
Dásse: Jo3 - oahppogárvedime åhpadusprográmma ja lasádusá dábálasj oahppomáhtudahkaj - viddnofágalasj åhpadusprográmma
Dát oahpahusláhču lea ovdamearkan dasa movt oahppit sáhttet bargat joksat gelbbolašvuođamihttomeriid.
Dát åhpadimgárvvidus le buojkulvis gåktu oahppe máhtti barggat vaj jåksi máhtudakmihtojt.
Dás čájehuvvo movt gelbbolašvuođamihttomeriid sáhttá konkretiseret oahppanulbmilin, mat leat ceahkkin barggus joksat gelbbolašvuođamihttomeriid.
Dánna vuoseduvvá gåktu máhtudakmihto båhti vuojnnuj åhpadusmihtojn, ma li lávke jåvsåtjit máhtudakmihtojt.
Oahpahusláhču čájeha heivvolaš bargovugiid, movt dáidda ovttastahttá vuođđogálggaid ja movt oahpaheaddji heiveha oahpahusa ohppiide ja sin árvvoštallá dađistaga.
Åhpadimgárvvidus vuoset ájggeguovddelis barggamvuogijt, gåktu vuodotjehpudagá åvtåstuhteduvvi ja gåktu åhpadiddje hiebat åhpadusáv oahppijda ja árvustallá sijájt bargadahttijn.
Oahpahusláhču lea ovdamearkan dasa movt oahppit sáhttet bargat vai ožžot gelbbolašvuođa ja hárjáneami jorgalit ja heivehit eará čálliid teavsttaid dárogielas sámegillii.
Åhpadimgárvvidus le buojkulvis gåktu oahppe máhtti åmastit ja hárjjidit máhtudagáv jårggålit ja hiebadit iehtjádijs tjáledum tevstajt dárogielas sámegiellaj.
Gelbbolašvuođamihttomearit Jo 3 studerenráhkkanahtti oahppoprográmma- ja lasáhus oppalaš studerengelbbolašvuhtii- fidnofágalaš oahppoprográmma maŋŋel Čálalaš gulahallan Oahpahusa mihttomearri lea ahte oahppi galgá máhttit:
Máhtudakmihto Jo3 - oahppogárvedime åhpadusprográmma ja lasádusá dábálasj oahppomáhtudahkaj - viddnofágalasj åhpadusprográmma maŋŋela
jorgalit ja heivehit earáid čállin teavsttaid dárogielas sámegillii
jårggålit ja hiebadit iehtjádijs tjáleduvvam tevstajt dárogielas sámegiellaj
Gelbbolašvuođamihttomearit leat konkretiserejuvvon oahppanulbmilin, mat leat ceahkkin barggus joksat gelbbolašvuođamihttomeriid.
Máhtudakmihto båhti vuojnnuj åhpadusmihttomierijn, ma li lávke jåvsåtjit máhtudakmihtojt.
Oahppi galgá máhttit
Oahppe galggi máhttet
lohkat ja čiekŋudit vuođđotekstii vai bures ipmirda sisdoalu ovdal go jorgališgoahtá
låhkåt ja dárkkelit gæhttjalit sisanov tevstan dádjadit åvddål gå jårggålattjáji
čilget manne ii sáhte iige galgga jorgalit njuolga sánis sátnái
tjielggit manen ij galga jali ij máhte tevstav bágos báhkuj jårggålit
hálddašit suorggideami bures
háldat báhkosuorgudimijt buoragit
máhttit sániid ráhkadit sámegillii
dahkat bágojt sámegiellaj
máhttit jorgalit fágateavsttaid ja čáppagirjjálaš teavsttaid
buktet fáhkatevstajt ja tjáppagirjálasj tevstajt jårggålit
Máhttit lohkat: Oahppit geavahit iešguđetlágan lohkanstrategiijaid go lohket fágateavsttaid ja čáppagirjjálaš teavsttaid vai ožžot buori sisdoalloipmárdusa.
Máhttet låhkåt: Oahppe adni moattelágásj låhkåmstrátegijajt gå fáhkatevstajt ja tjáppagirjálasjtevstajt låhki vaj buorre dádjadusáv sisano birra oadtju.
Sii ráhkadit sátnelisttuid báhpirii ja nehttii.
Låhki báhkolistajt páhppárin ja nehtan.
Oahppit lohket sihke iežaset ja earáid jorgalan teavsttaid.
Oahppe låhki tevstajt majt li jårggålam, sige ietjasij ja nuppij.
Máhttit njálmmálaččat ovdanbuktit: Oahppit ságastallet teavsttaid birra maid leat jorgaleame, ja árvvoštallet iešguđetlágan čovdosiid.
Máhttet njálmálattjat åvddånbuktet: Oahppe ságasti tevstaj birra majt sij li jårggålam, ja árvvaladdi duov dáv tjoavddusav.
Máhttit čálalaččat ovdanbuktit: Oahppit jorgalit dárogielat teavsttaid sámegillii ja čállá sámi jorgalusa.
Máhttet tjálálattjat åvddånbuktet: Oahppe jårggåli dárogieltevstajt sámegiellaj ja sámegiel jårggålimev tjálli.
Oahpaheaddji álggaha fáttá muitalettiin teavsttaid jorgaleami ja heiveheami birra.
Åhpadiddje oahpásmahttá tiemáv ja giehttu gåktu tevstajt jårggålit ja hiebadit.
Oahppit ságastallet dán birra ja muitalit iežaset vásáhusaid ja oaiviliid.
Oahppe ságasti dán birra ja subtsasti ietjasij åtsådallamijt ja vuojnojt
Skuvllas sáhttet galbbat jorgaluvvon dárogielas sámegillii.
Galba skåvlån máhtti liehket jårggåluvvam dárogielas sámegiellaj.
Jus leat, de oahppit suokkardit galbbaid ja ságastallet sániid birra mat leat adnon.
Jus nav de oahppe guoradalli galbajt ja ságasti makkir bágo li aneduvvam.
Leat go oahppit ovttaoaivilis jorgaleapmái ?
Guorrasi gus oahppe jårggålibmáj ?
Leat gos sis eará evttohusat ?
Le gus sijájn ietjá oajvvádusá ?
Oahppit ákkastallet iežaset evttohusaid.
Oahppe tjielggiji ietjasij oajvvádusájt.
Jus eai gávdno galbbat mat leat jorgaluvvon sámegillii, de sáhttet oahppit digaštallat manne nu lea.
Jus ælla galba jårggåluvvam sámegiellaj, máhtti oahppe dágástallat manen nav le.
Oahppit buohtastahttet dárogielat ja sámegielat teavsttaid ja ságastallet giela birra mii lea aviisabajilčállagiin, almmuhusain, máidnosiin, bovdehusain, láhkačállosiin ja plakáhtain.
Oahppe buohtastahtti dárogieltevstajt ja sámegieltevstajt ja sagasti giela birra duola degu avijsabajelttjálajn, almodusájn, reklámajn, gåhttjomijn, láhkatevstajn ja plakáhtajn.
Oahpaheaddji ohcá oanehis, ovttageardánis dárogielteavstta.
Åhpadiddje åhtså ånigis, álkkes dárogieltevstav.
Fáddá sáhttá roahkka leat oahpis ohppiide ovdalaččas.
Tiebmá máhttá liehket åvtåtjis oahppijda oahpes.
Oahppit lohket teavstta vuđolaččat ja barget iehčaneaset muhtin minuhta dán jorgalit sámegillii.
Oahppe låhki tevstav snivva, ja barggi muhtem minuhta ietja jårggålit dav sámegiellaj.
Dasto jorgalit oahppit dan ovttas.
Maŋŋela oahppe dav aktan jårggåli.
Čállet buot távvalii.
Tjállit divna táblluj.
Oahppit sáhttet čállit seamma girjjiidasaset.
Oahppe máhtti tjállet sæmmi ietjasij girjijda.
Bija ohppiid barggadettiin digaštallat iešguđet evttohusaid ja čovdosiid.
Dibde oahppijt bargadahttijn dágástallat iesjgudilágásj oajvvádusájt ja tjoavddusijt.
Oahppit ságastallet dan birra manne lea hástaleaddji bargu jorgalit dárogielas sámegillii.
Oahppe ságasti manen jårggålibme dárogielas sámegiellaj máhttá liehket hásstálus.
Oahpaheaddji ságastallá ohppiiguin dan birra ahte lea dehálaš dovdat sisdoalu dan teavsttas maid galget jorgalit.
Åhpadiddje ságas oahppij man ájnas la dåbddåt sisanov tevstan majt galggi jårggålit.
Sii fertejit maid diehtit mii teavstta ulbmil lea.
Sij vierttiji aj diehtet makkir ájggomus tevstajn le.
Ulbmil lea ahte jorgalusa sisdoallu / áigumuš lea seamma go vuođđočállosis.
Ulmme le jårggålimen galggá sæmmi sisadno gå álggotevstan.
Oahpaheaddji ja/dahje oahppit ohcet dárogielat teavsttaid maid sáhttet jorgalit.
Åhpadiddje ja / jali oahppe åhtsi muhtem dárogiel tevstajt ma hiehpi jårggålit.
Oahppit sáhttet válljet sihke fágagirjjálaš ja čáppagirjjálaš teavsttaid gaskkas.
Oahppe máhtti válljit oasev tevstajs ma máhtti liehket sige fáhkatevsta ja tjáppagirjálasj tevsta.
Oahppit ráhkadit sátnelisttu man atnet jorgalettiin.
Oahppe dahki báhkolistav majt adni jårggålahttijn.
Dát dagaha álkibun muitit sániid, ja sihkkarastá ahte oahppit atnet seamma sáni juohke háve go dihto sáni jorgalit.
Dát dahká álkkebu mujttet bágojt, ja oahppe vissásit adni sæmmi bágov juohkka bále gå jårggåli vattedum bágov.
Oahppit jorgalit hearvasága dárogielas sámegillii.
Oahppe jårggåli kåserijav dárogielas sámegiellaj.
Sáhttá omd. viežžat LEX Sápmi-girjjis.
Ane duola degu magasijnav Bårjås.
Das leat buot teavsttat sihke davvisámegillii ja dárogillii.
Divna bágo li julevsámegiellaj ja dárogiellaj.
Maŋŋel sáhttet buohkat buohtastahttit iežaset jorgalusa girjji jorgalusain.
Maŋŋela máhtti divna buohtastahttet ietjasij jårggålimev girjjetevstajn.
Oahppit ságastallet erohusaid birra, árvvoštallet daid ja ákkastallet iežaset oaiviliid.
Oahppe ságasti aktan ærádisáj birra, árvustalli dajt ja tjielggiji ietjasij vuojnojt.
Oahpaheaddji ohcá dárogieldivttaid mat leat jorgaluvvon ja heivehuvvon sámegillii.
Åhpadiddje åhtså muhtem dárogiel divtajt ma li sámegiellaj jårggåluvvam ja hiebaduvvam.
Oahppit lohket divttaid ja suokkardit dárogieldivtta ja sámegieldivtta sisdoaluid.
Oahppe låhki divtajt ja buohtastahtti dárogiel ja sámegiel sisanov.
Sii ságastallet sániid birra ja heivehemiid birra mat leat dahkkon.
Sij ságasti aktan bágoj ja hiebadimij birra ma li válljidum.
Dasto jorgalit oahppit ieža dárogieldivttas sámegillii.
Das maŋŋela jårggåli oahppe ietja dárogiel divtav sámegiellaj.
Oahppit lohket iežaset divttaid guhtet guimmiidasaset ja ságastallet heivehemiid birra.
Oahppe låhki ietjasij divtajt guhtik guojmmásij ja ságasti hiebadimij birra ma li dagádum.
Oahppit sáhttet maid čállit dárogillii divtta ja jorgalit ja heivehit dan sámegillii.
Oahppe máhtti ietja tjállet divtav dárogiellaj ja sámegiellaj jårggålit ja hiebadit dav.
Guovttis ja guovttis sáhttiba goabbat guoimmiska divttaid jorgalit ja maŋŋel ságastallat ovttas bohtosa birra.
Guovtes ja guovtes máhtti jårggålit guhtik guojmesa divtajt ja ságastit aktan guovtes ja guovtes båhtusa birra maŋŋela.
Barggu loahpas sáhttet oahppit guorahallat makkár hástalusat sis leat leamaš, ja maid sii leat oahppan.
Bargo låhpadimen máhtti oahppe guoradallat makkir hásstálusá le læhkám, ja majt sij li oahppam.
Teavsttaid maid oahppit galget jorgalit, sáhttet leat iešguđetláganat váddodaga dáfus vai buot oahppit sáhttet bargat teavsttaiguin maid sii nákcejit jorgalit, ja seammás addet vejolašvuođa veahá ražastit.
Tevsta ma galggi jårggåluvvat, máhtti liehket moattelágásj gássjelisvuodaj vaj divna oahppe oadtju barggat tevstaj majna le vejulasjvuohta rijbadit, ja sæmmi bále juojddá man vuossti rahtjat.
Oahppit sáhttet bargat joavkkus surggiidemiiguin.
Oahppe máhtti juohkusijn barggat báhkosuorgudimij.
Oahppit sáhttet de veahkáhallat nubbi nuppi ja oahppat guhtet guoimmistis.
De oahppe máhtti viehkedit nubbe nuppev ja oahppat guhtik guojmesta.
Muhtin oahppit dárbbaši lasi hástalusaid.
Muhtem oahppe máhtti oadtjot sierra hásstálusájt.
Muhtin dadjanmálliid ja sátnevádjasiid sáhttá leat váttis jorgalit, omd. “ Buoret jođi go oru ”.
Sierralágásj åvddånbuktemvuoge ja báhkotsoame máhtti liehket gássjel jårggålit, duola degu báhkotsoabme ” Buorep jådon gå årron ” Njuolgga jårggåluvvam " Bedre vandrende enn stilleværende ".
Dárogillii fas dadjet: “ Borte bra, men hjemme best ” (Buorre eret ruovttus, muhto ruovttus buoremus).
Dárogiellaj javladuvvá ” Borte bra men hjemme best ”.
Lea dehálaš ahte oahppit besset nu ollu go vejolaš hárjehallat njálmmálaččat diimmuin.
Ájnas le oahppe tijmajn bessi nav ålov gåk máhttelis njálmálattjat hárjjidallat.
Buot mii leat čilgejuvvon oahpahuslážus, sáhttá hárjehallat njálmmálaččat.
Divna ma li buojkudum gárvvidusán, máhtti njálmálattjat dagáduvvat.
Čálalaš bargguid sáhttet oahppit ruovttus bargat, ja sáhttet bargguideaset njálmmálaččat ovdanbuktit oahpaheaddjái.
Tjálálasj bargov máhtti oahppe sijdan barggat, ja åvddånbuktet bargov njálmálattjat åhpadiddjáj.
Jus leat eambbo go okta oahppi gáiddusoahpahusas, de sáhttet guldalit nubbi nuppiid ja digaštallat guhtet guimmiineaset lassin oahpaheaddjái.
Jus ienep gå akta oahppe oassálasstá guhkásåhpadimen, máhtti sij gulldalit nubbe nuppev ja dágástallat nubbe nuppijn duodden åhpadiddjijn.
Suorggideamit ja doahpagat leat dehálaččat dán barggus.
Báhkosuorgudime ja moallánagá le guovdásj dán bargon.
Oahpaheaddji árvvoštallá ohppiid njálmmálaččat dahje čálalaččat dađistaga go leat bargame oahppanulbmiliiguin.
Åhpadiddje árvustallá oahppijt njálmálattjat jali tjálálattjat gå åhpadusmihttomierij barggi.