pere/sami_parallel huggingface dataset:
Viiddis gielalaš ja kultuvrralaš gelbbolašvuohta sáhttá váikkuhit dasa ahte oahppit buorebut máhttet servvoštallat sihke iežas ja eará kultuvrra olbmuiguin rabasvuođain, gierdilvuođain ja árvvusatnimiin.
Vijdes gielalasj ja kultuvralasj máhtudahka máhttá vájkkudit vaj oahppe buorebut máhtti sæbrástallat juogu ietjas jali ietjá kultuvra ulmutjij jasskavuodajn, gierddisvuodajn ja vieledimijn.
Ipmirdit earáid ságaid ja máhttit ovdanbuktit iežas oaiviliid lea deaŧalaš oassi ovttaskas olbmo giellagelbbolašvuođas.
Dádjadit iehtjádij ságajt ja máhttet åvddånbuktet ietjas vuojnojt ja ájádusájt le ájnas oasse juohkkahattja giellamáhtudagás.
Ođđaáigásaš servodagas lea dárbbašlaš máhttit hálddašit iešguđet mediaid ja teavsttaid main leat ollu iešguđetlágan oasit biddjon oktii, nugo čála, jietna ja govva ja seammás oaidnit oktavuođaid giela ja árbemáhtu gaskkas.
Ådåájggásasj sebrudagán le dárbulasj máhttet háldadit duov dáv mediav ja tevstajt majn li ållo ja moattelágásj oase biejadum aktij degu tjála, jiedna ja gåvvå ja sæmmi bále vuojnnet aktijvuodav giela ja árbbemáhto gaskan.
Sámegiela čiekŋudeapmi galgá leat njálmmálaš ja čálalaš gulahallama arenan iešguđet mediaid geavahemiin.
Sámegiela tjiegŋodibme galggá liehket njálmálasj ja tjálalasj guládallama arena moattelágásj mediaj anedijn.
Sámegiela čiekŋudeapmi galgá ainovdánahttit ohppiid njálmmálaš ja čálalaš gálggaid, movttiidahttit lohkat ja buvttadit teavsttaid ja geavatlaččat ja hutkkálaččat geavahit giela máŋggagielalaš servodagas.
Sámegiela tjiegŋodibme galggá åvdedit oahppij njálmálasj ja tjálalasj tjehpudagáv, måvtåstuhttet lågåtjit ja tevstajt buvtadittjat ja anátjit gielav moattegielak sebrudagán.
Bargu iešguđetlágan teavsttaiguin ja iešguđetlágan gulahallanvugiiguin galgá ovddidit kritihkalaš jurddašeami, estehtalaš dovdaga ja návcca dádjadit ođđaáigásaš mediaduohtavuođas.
Barggo duojna dájna tevstajn ja moattelágásj guládallamvuogij galggá åvdedit lájttális ájádallamav, estehtalasj dåbdojt ja dájdov dádjadittjat ådåájggásasj mediaalmmavuodav.
Fága galgá ovddidit ipmárdusa ja kritihkalaš árvvoštallama iežas giellaovdáneamis ja dahkat ohppiid diđolaš oasseváldin iežaset oahppanproseassas.
Fáhka galggá åvdedit dádjadusáv ja lájttális árvustallamav ietjas giellaåvddånimes ja dahkat oahppijt diedulasj oassevállden ietjasa oahppamprosessan.
Fága lea juhkkojuvvon váldoosiide maidda leat hábmejuvvon gelbbolašvuođamihttomearit.
Fáhka le juogeduvvam oajvveåsijda, ja juohkka oasen li máhtudakmihto.
Váldooasit dievasmahttet nuppit nuppiid ja fertejit gehččojuvvot oktavuohtan.
Oajvveoase li oase ållesvuodas ja dajn le aktijvuohta.
Bajilgovva váldoosiin:
Gåvvå oajvveåsijs:
JahkeceahkkiVáldooasit 8.-10. Guorahallat giela geavahusasGiella ja gulahallan
JahkedásseOajvveoase 8.-10. Guoradallat gielav anonGiella ja guládallam
Guorahallat giela geavahusas
Guoradallat gielav anon
Váldosuorgi guorahallat giela geavahusas válddaha oktavuođa gaskkal giellavuogádaga ja giellageavahusa.
Oajvvesuorgen guoradallat gielav anon le sáhka giellasystema ja giellaano aktijvuodas.
Váldosuorgái gullá guorahallat sámegiela, mas guovddáš oasit leat iežas giellageavaheapmi, dálá áiggi giella ja movt giella geavahuvvo iešguđet dilálašvuođain ja konteavsttain.
Oajvvesuorggáj gullu guoradallat sámegielav, gånnå guovdásj oase li ietjas giellaadno, dálásj ájge giella ja gåktu giellaadno le tjanádum iesjgeŋga dilláj ja kontækstaj.
Dása gullá maid geahččat gielaid komparatiiva čalmmiiguin, movt sámegiella nuppástuvvá áiggi mielde ja movt mediat váikkuhit sámegiela.
Dási gullu aj gæhttjat gielajt komparatijva tjalmij, gåktu sámegiella rievddá ájgij milta ja gåktu media sámegielav vájkkudahttá.
Jorgaleapmi ja dulkon gaskkal sámegiela ja eará gielaid gullá maid váldosuorgái.
Jårggålibme ja dålkkum sámegiela ja ietjá gielaj gaskav gullu aj oajvvesuorggáj.
Váldosuorgi giella ja gulahallan galgá ainovdánahttit njálmmálaš ja čálalaš gulahallama, lohkan- ja čállingelbbolašvuođa.
Oajvvesuorgge giella ja guládallam galggá åvddånahttet njálmálasj ja tjálalasj guládallamav, låhkåm- ja tjállemmáhtudagáv.
Váldosuorggi guovddážis lea ipmirdit, árvvoštallat ja smiehttat njálmmálaš ja čálalaš ovdanbuktinhámiid ja ieš ráhkadit ja ovdanbuktit iešguđetlágan teavsttaid.
Oajvvesuorge guovdátjin le dádjadit, árvustallat ja ájádallat njálmálasj ja tjálalasj åvddånbuktemvuogijt ja iesj dahkat ja åvddånbuktet duov dáv tækstatjerdav.
Dat sisttisdoallá máŋggabealat teavsttaid main jietna, čála ja govat ovttas duddjojit ollislaš oaivila.
Dási gulluji moattebelak tevsta gånnå jiedna, tjála ja gåvå aktan dahki ålles sisanov.
Váldosuorgái gullet ovdanbuktinhámit nugo girjjit, teáhter, filmmat, aviissat, musihkkavideot ja ođđa digitála ovdanbuktinhámit.
Oajvvesuorggáj gulluji åvddånbuktemvuoge dagu girje, teáhter, filma, avijsa, musihkkavideoa ja ådå digitála åvddånbuktemvuoge.
Fága diibmolohku
Fága tijmmalåhko
Diibmolohku lea almmuhuvvon 60-minuvtta ovttadahkan.
Akta tijmma le 60 minuhta
8.-10. jahkecehkiin: 227 diimmu
8.-10 jahkedásijn: 227 tijma
Vuođđogálggat fágas
Vuodotjehpudagá fágan
Vuođđogálggat leat integrerejuvvon gelbbolašvuođamihttomeriide gos dat leat mielde ovdánahttime fágagelbbolašvuođa ja leat maid oassin das.
Vuodotjehpudagá li integrereduvvam máhtudakmihtojda gånnå li maŋen åvddånahttemin fáhkamáhtudagáv ja li aj oassen dassta.
Sámegiela čiekŋudeamis ipmirduvvojit vuođđogálggat ná:
Sámegiela tjiegŋodimen dádjaduvvi vuodotjehpudagá náv:
Máhttit njálmmálaččat ovdanbuktit sámegiela čiekŋudeamis mearkkaša máhttit guldalit, hupmat ja árvvoštallat ságastallamiid osiid máŋggabealat ságastallandilálašvuođas.
Máhttet njálmálattjat åvddånbuktet fágan sámegiela tjiegŋodimen merkaj máhttet gulldalit ja hållat ja árvustallat ságastallamij åsijt moattebelak ságastallamdilen.
Dan ferte máhttit go galgá gulahallat earáiguin sihke servvoštallamis, bargoeallimis ja almmolaš eallimis.
Dav viertti máhttet gå galggá guládallat iehtjádij sihki sæbrástaládijn, barggoiellemin ja almulasj iellemin.
Hupman ja guldaleapmi leat olmmošlaš vuođđodoaimmat mat ovdánit systemáhtalaš oahpahemiin iešguđetlágan njálmmálaš šáŋraid ja doaimmaid bokte.
Hållam ja gulldalibme li ulmutjij vuododåjma ma åvddåni systemáhtalasj åhpadimijn duon dán njálmálasj sjáŋŋara ja dåjmaj baktu.
Máhttit čálalaččat ovdanbuktit sámegiela čiekŋudeamis mearkkaša máhttit ovdanbuktit jurdagiiddis iešguđetlágan šáŋrain ja ollu teakstahámiid siskkobealde.
Máhttet tjálalattjat åvddånbuktet sámegiela tjiegŋodimen merkaj máhttet åvddånbuktet ájádusájdis duon dán sjáŋŋarin ja moatten tækstahámen.
Čálalašvuohta servodagas lassána, earenoamážit digitála gulahallanvugiid ovdáneami geažil.
Tjálalasjvuohta sebrudagán lassán, ållagasj digitála guládallamvuogij åvddånime baktu.
Gáibádus hálddašit čálalaš ovdanbuktima iešguđet šáŋrain lea sturron.
Gájbbádus rijbadit tjálalasj åvddånbuktemij duon dán sjáŋŋarin le stuorrum.
Čállin lea vuohki ovdánahttit ja hábmet fuomášumiid ja jurdagiid, muhto maid gulahallanmálle ja oahppanvuohki.
Tjállem le vuohke åvddånahttet ja hábbmit huomahimijt ja ájádusájt, valla le aj guládallamvuohke ja oahppamvuohke.
Máhttit lohkat sámegiela čiekŋudeamis lea oassi praktihkalaš giellagelbbolašvuođas ja mielddisbuktá ahte máhttá lohkat ipmárdusain, guorahallat ja smiehttat ain eanet gáibideaddji teavsttaid.
Máhttet låhkåt sámegiela tjiegŋodimen le oasse praktihkalasj giellamáhtudagás ja merkaj oahppe máhttá dádjadusájn låhkåt, ja guoradallat ja ájádallat ájn vil tjiegŋalap tevstajt.
Lohkan ovdánahttá kulturipmárdusa ja addá vásáhusaid ja vejolašvuođa ipmirdit iežas ja servodaga.
Låhkåm åvddånahttá kulturdádjadusáv ja vaddá åtsådallamijt ja máhttelisvuodajt dádjadittjat ietjas ja sebrudagáv.
Máhttit rehkenastit sámegiela čiekŋudeamis mearkkaša oppalaš doabaovdánahttin, resoneren ja váttisvuođaid čoavdin.
Máhttet rieknit sámegiela tjiegŋodimen merkaj dábálasj dádjadusåvddånibme, resonnerim ja tjuolmmatjoavddem.
Dat sisttisdoallá ipmárdusa hámis, vuogádagas ja komposišuvnnas.
Dási gullu dádjadus hámes, systemas ja komposisjåvnås.
Ipmirdandihte máŋggabealat teavsttaid ja áššeprosa lea deaŧalaš bargat gráfalaš ovdanbuktimiiguin, tabeallaiguin ja statistihkain.
Jus le dádjadittjat moattebelak tevstajt ja ássjeprosav, de le ájnas barggat gráfalasj åvddånbuktemij, tabellaj ja statestihkaj.
Máhttit geavahit digitála reaidduid sámegiela čiekŋudeamis lea dárbbašlaš jus galgá hálddašit máŋggabealat teakstahámiid ja ovdanbuktimiid.
Máhttet adnet digitála ræjdojt sámegiela tjiegŋodimen le dárbulasj jus galggá rijbadit moattebelak tækstahámij ja åvddånbuktemij.
Dát rahpá ođđa oahppanarenaid ja addá ođđa vejolašvuođaid lohkan- ja čállinoahpahusas, teavsttaid ráhkadeamis, komponeremis ja divodeamis.
Dát rahpá ådå oahppamarenajt ja vaddá ådå máhttelisvuodajt låhkåm- ja tjállemåhpadusán, tevstaj dahkamin, komponeridattijn ja tevstaj divudimen.
Dán oktavuođas lea deaŧalaš ovdánahttit kritihkalaš árvvoštallandáiddu ja diđolaš gáldogeavaheami.
Dán aktijvuodan le ájnas åvddånahttet lájttális árvustallamdájdov ja diedulasj gálldoanov.
Digitála reaidduid geavaheapmi sáhttá maid doarjut ja ovdánahttit ohppiid gulahallangálggaid ja ovdanbuktimiid.
Digitála ræjdo adno máhttá aj doarjjot ja åvddånahttet oahppij guládallamtjehpudagájt ja åvddånbuktemijt.
Fága gelbbolašvuođamihttomearit
Fága máhtudakmihto
Gelbbolašvuođamihttomearit 10. jahkeceahki maŋŋel
10. jahkedáse maŋŋela
plánet, čađahit ja ovdandivvut iskkadeami das movt mánát ja nuorat geavahit sámegiela ja movt iešguđet ahkejoavkkut geavahit giela iešguđetládje
Plánit, tjadádit ja åvddånbuktet guoradallamav gåktu máná ja nuora adni sámegielav ja gåktu duot dát áldarjuogos adná gielav duon dán láhkáj
suokkardit movt teknologiija ja servodatnuppástusat váikkuhit sámegiela ja giela geavahusa ja ságaskuššat árbemáhtu mearkkašumi dálá servodagas
guoradallat gåktu teknologija ja sebrudakrievddadime vájkkudahtti sámegielav ja giela anov ja árvvaladdat árbbemáhto árvov udnásj sebrudagán
ovdandivvut sátnevádjasiid ja gielalaš govahallamiid sámegillii ja buohtastahttit eará gielaiguin, ja ságastallat movt dákkár dajaldagat sáhttet ovddastit iešguđet jurddašanvugiid
åvddånbuktet báhkotsåmijt ja gielalasj gåvådallamijt sámegiellaj ja buohtastahttet ietjá gielaj, ja ságastallat gåktu dákkár gåvådallama máhtti åvdåstit duov dáv ájádallamvuogev
buohtastahttit čálalaš sámegiela sániid ja grammáhtalaš hámiid hupmangielain ja ovdandivvut buohtastahttima bohtosiid
buohtastahttet tjálalasj sámegiela bágojt ja grammáhtalasj hámijt hållamgielajn ja åvddånbuktet buohtastahttema båhtusijt
geahččaladdat dulkomiin ja jorgalemiin sámegiela ja eará gielaid gaskkas ja ságastallat movt oaivil rievdá sátneválljema ja konteavstta dáfus
gæhttjaladdat dålkkut ja jårggålit sámegiela ja ietjá gielaj gaskav ja ságastallat gåktu dádjadusá rievddi báhkoválljima ja kontevsta gáktuj
geahččaladdat iešguđetlágan njálmmálaš ja čálalaš ovdanbuktinhámiiguin iešguđet šáŋrain
gæhttjaladdat duojna dájna njálmálasj ja tjálalasj åvddånbuktemvuogijn duon dán sjáŋŋarin
ovdandivvut dihto meari sániid ja dajaldagaid mat leat ovttaláganat ja iešguđetláganat iešguđet sámegielain
åvddånbuktet muhtem bágojt ja moallánahkkojt ma li muodugattja duon dán sámegiellasuorgen ja muhtemijt ma ælla muodugattja
dokumenteret ja árvvoštallat iežas ovdáneami bargguin guorahallat giela geavahusas
dokumenterit ja árvustallat ietjas åvddånimev bargadijn guoradallat giela anov
lohkat ja ovdandivvut dihto meari iežasválljen teavsttaid
låhkåt ja åvddånbuktet oasev iesjválljidum tevstajs
gaskkustit iežas filbma-, teáhter- ja musihkkamuosáhusaid ja árvvoštallat váikkuhangaskaomiid geavaheami
åvddånbuktet ietjas filmma-, teáhter- ja musihkkamuossádusajt ja árvustallat vájkkudimnævoj anov
gaskkustit ja kommenteret mediaáššiid iežasválljen mediain ja ráhkadit iežas áššiid iešguđetlágan mediaide
åvddånbuktet ja kommenterit mediaássjijt iesjválljidum mediajs ja gárvedit ietjas ássjijt duon dán mediaj
ovdanbuktit prográmma mii lea ovttastuvvon iešguđetlágan ovdanbuktinhámiiguin iežas dahje earáid teavsttaid vuođul
åvddånbuktet prográmmav gånnå li duo dá åvddånbuktemvuoge ietjas jali iehtjádij tevstaj milta
digitála reaidduid bokte ráhkadit ja ovdandivvut máŋggabealat teavsttaid maid vuolggan leat girječálli barggut
digitála ræjdoj baktu dahkat ja åvddånbuktet moattebelak tevstajt gånnå girjetjállij bargo li vuodon
buohtastahttit ja árvvoštallat sámegiel neahttasajiid máŋggagielalašvuođa, geavahanvugiid, diehtoávkki ja designa dáfus
buohtastahttet ja árvustallat sámegiel næhttabájkijt moattegielakvuoda, adnemvuogij, diehtoávke ja hábbmima gáktuj
árvvoštallat gáldogeavaheami sisdoalu, dahkkivuoigatvuođa ja persovdnagáhttema dáfus
árvustallat gálldoanov sisano, ráddimriektá ja persåvnnåsuodjalime hárráj
dokumenteret ja árvvoštallat iežas ovdáneami teakstabargguin
dokumenterit ja árvustallat ietjas åvddånimev tækstabargujn
Oppalašárvosáni árvvoštallan
Åbbålasjkaraktera árvustallam
JahkeceahkkiVuohki 10. jahkeceahkkiOahppit galget oažžut ovtta oppalašárvosáni.
JahkedásseÅrnik 10. jahkedásseOahppe galggi oadtjot avtav åbbålasjkarakterav.
Eksámen - oahppit
Eksábma - oahppe
JahkeceahkkiVuohki 10. jahkeceahkkiOahppit sáhttet vuorbáduvvot njálmmálaš eksámenii.
JahkedásseÅrnik 10. jahkedásseOahppe máhtti vuorbbáduvvat njálmálasj eksábmaj.
Njálmmálaš eksámen ráhkaduvvo ja sensurerejuvvo báikkálaččat.
Njálmálasj eksábma dagáduvvá ja árvustaláduvvá bájkálattjat.
JahkeceahkkiVuohki 10. jahkeceahkkiGeahča rávisolbmuid vuođđoskuvlaoahpahusa gustovaš ortnega.
JahkedásseVuohke 10. jahkedásseGehtja ållessjattugij vuodoskåvllååhpadusá guoskavasj årtnigav.
Árvvoštallama oppalaš mearrádusat leat oahpahuslága láhkaásahusas.
Dábálasj mærrádusá árvustallama birra le mierreduvvam åhpaduslága njuolgadustjállagin.
OVDASÁTNI
ÅVDDÅBÁHKO
Buot váhnemat háliidit mánáideaset ovdánit positiivvalaččat, ja skuvla lea deaŧalaš mielveahkki dán barggus.
Juohkka æjgáda sávvi åvddånimev sijá mánájda, ja skåvllå le ájnnasamos viehkkijs dan åvddånibmáj.
Váhnenkonferánsa lea aiddo dat deaivvadansadji gos dákkár ovttasbarggu sáhttá duddjot máná / oahppi ektui.
Æjgátkonferánssa la ájnas tjåhkanimsadje gå galggá aktisattjat barggat oahppe / máná hárráj.
Dán gihppagis geavahat ovdánanságastallan-sáni váhnenkonferánsasáni sajis.
Dán girjátjin lip adnám bágov åvddånahttemságastallam ienni gå æjgátkonferánssa.
Ovdánanságastallan-sátni deattuha mii dát ságastallamiid lea; mo oahppi doaibmá, oahppá ja ovdána.
Báhko åvddånahttemságastallam vuoset man birra galggi ságastallat; gåktu oahppe skåvlån doajmmá, soapptsu, oahppá ja åvddån.
Vuođđoskuvlla váhnenlávdegoddi almmustahttá Ságastallanáigigihppaga vai dat livččii reaidun buoridit ruovttu ja skuvlla ovttasbarggu.
Vuodoskåvlå æjgatnammadus almot girjátjav Ságastallup dal váj galggi buoredit aktisasjbargov sijda ja skåvlå gaskan.
Váhnenkonferánsa lea okta deaŧaleamos sajiin gos máná ektui sáhttá duddjot ovttasbarggu.
Æjgátkonferánssa le akta ájnnasamos sajijs gå galggá máná hárráj aktisattjat barggat.
Gihpa lea čállojuvvon sihke váhnemiid ja oahpaheaddjiid várás.
Girjásj le tjáleduvvam sihke æjgádijda ja åhpadiddjijda.
Gihppagis geavahat váhnen-sáni go oaivvildat sihke váhnemiid ja fuolaheaddjiid.
Girjátjin aneduvvá báhko æjgáda sihke åvdåstiddjij ja æjgádij birra.
Ságastallanáiggi leat Horddalánddas Osa gieldda oahpaheaddjit ja váhnemat ráhkadan.
Ságastallup dal la dagáduvvam åhpadiddjijs ja æjgádijs Os suohkanin Hordalandan.
Osa gielda lea máŋggaid jagiid hábmen vugiid ahte mo bagadit ja árvvoštallat oahppiid.
Os suohkan le måttijt jagijt barggam vuogij gåktu oahppijt bagádallá ja árvustallá.
Ovttas Fusa gielddain lea prošeaktajoavku ráhkadan reaiddu mo systemáhtalaččat árvvoštallat árvosániid haga (VUK).
Aktan Fusa suohkanijn le prosjæktajuohkus åvddånahttám vædtsagav majna galggi vuogádus láhkáj barggat merustallamijn karakteraj dagi (VUK.)
Dán gihppagis leat geavahan VUK-prošeavtta materiála.
Dán girjátjin li diedo VUK-prosjevtas aneduvvam.
Oahppit árvvoštallojit árvosániid haga miehtá vuođđoskuvlla áigodaga.
Oahppe galggi merustaláduvvat karakteraj dagi vuodoåhpadusán.
Golbma maŋimuš vuođđoskuvlajagi ja joatkkaskuvllas árvvoštallojit oahppit maiddái árvosániid vuođul.
Gålmmå maŋemus jage vuodoskåvlån ja joarkkaskåvlån galggá oahppe karakteraj merustaláduvvat.
Árvvoštallanreaiddu VUK geavahit buot skuvllat dán guovtti gielddas ja lea hui deaŧalaš oassi ovdánanságastallamiin.
Merustallamvædtsak VUK le adnuj váldeduvvam juohkka skåvlån daj guokta suohkanijn ja le ájnas oasse åvddånahttemságastallamij vuodos.
Dát gihpa láidesta ovdánanságastallama sisdollui.
Dát girjásj vuoset oanegattjat sisanov åvddånahttemságastallamin.
Mii sávvat ahte gihpa movttiidahttá váhnemiid ja oahpaheaddjiid, ja duddjo buori ságastallanvuođu ja ovttasbarggu oahppi ektui.
Mij sávvap dát girjásj arvusmahttá æjgádijt ja åhpadiddjijt buorre birásdagájt dagátjit ságastallamij ja aktisasjbargguj oahppe hárráj.
FUG (VVL) giitá čálli-guoktá oahpahusinspektevrra Kåre Lutro ja Søfteland skule (Søftelanda skuvlla) adjunkta Marianne Vangsnesa.
FUG sihtá gijttet åhpadimoahttsev Kåre Lutro ja adjuŋktav Marianne Vangnes Søftelanda skåvlån gudi li girjátjav tjállám.
FUG giitá maiddái Kristin ja Bjørn Halvor Haukelanda, Lill-Karin Wallema ja Per Olav Søråsa, geat leat rávvagiid buktán sisdoalu ektui.
FUG sihtá aj gijttet Kristin ja Bjørn Halvor Haukeland:av, Lill-Katrin Wallem:av ja Per Olav Sørås:av gudi li oassálasstám bargguj.
Vuođđoskuvlla váhnenlávdegoddi Geassemánnu 2005
Vuodoskåvlå æjgátjuogos Biehtsemáno 2005
VUOĐĐU
VUODO
Árvvoštallan ja bagadeapmi
Árvustallam ja bagádallam
Gulahallanoahpaheaddjis lea váldoovddasvástádus gohččut boahtit ovdánanságastallamii, ja son galgá ovttas váhnemiiguin gávnnahit mii sisdoaluid ja vuođuid galgá leat ságastallamis.
Guládallamåhpadiddjen le oajvveåvdåsvásstádus gåhttjot æjgádijt ja oahppev åvddånahttemságastallamij, ja galggá aktan æjgádij sisanov ja birástagáv hiebadit.
Mii maŋŋelaš čilget mo dán sáhttá dahkat.
Dan birra maŋŋela tjállep.
Vuođđoskuvlla njuolggadusaid § 3-2 dadjá earret eará ná skuvlla ja ruovttu ovttasbarggu birra:
Njuolgadus vuodoskåvlå hárráj § 3-2, javllá duola dagu dáv skåvlå ja sijda aktijvuoda birra:
- Skuvla galgá doallat buori oktavuođa váhnemiiguin.
- Skåvllå galggá álu guládallat æjgádij.
Gulahallanoahpaheaddji galgá
Guládallamåhpadiddje galggá edesik guokti
unnimusat guktii jagis doallat ráhkkanahtton ja struktuvrralaš ságastallama singuin.
jahkáj tjadádit plánidum ja struktureridum ságastallam sijáj.
Ságastallamis galgá gulahallanoahpaheaddji earret eará muitalit man muttus oahppi lea daid ulbmiliid ektui mat leat oahppoplánas ja mo oahppi bargá beaivválaččat.
Ságastallamin galggá guládallamåhpadiddje duola dagu subtsastit gåktu oahppe dille le daj ulmij hárráj ma li biejaduvvam oahppaplánan ja gåktu oahppe barggá bæjválattjat.
Ságastallama galgá čoahkkáigeassit vai ee. šaddá ovttaoaivilvuohta das maid sii erenoamážit galget deattuhit boahttevaš barggus.
Ságastallam galggá hiejttet tjoahkkájgessusijn, gånnå guorrasi masi galggi sierralágásj dættov biedjat bargon åvddålijguovlluj.
Go oahppi deavdá 12 jagi, de sus lea vuoigatvuohta oassálastit.
Maŋŋel gå le lågenguovte jage ållim de la oahppen riektá ságastallamijda oassálasstet.
Dábálaččat lea lunddolaš ja ávkkálaš ahte oahppi ieš lea mielde ovdánanságastallamis.
Álu le ávkálasj ja luondulasj oahppáj oassálasstet åvddånahttemságastalla mijda.
Muhtumin sáhttet leat sivat manne dušše oahpaheaddji ja váhnemat fertešedje sierranassii ságastallat ovttas. Dan sii ovdagihtii šiehtadit.
Muhttijn le galla dárbbo vaj dåssju æjgáda ja åhpadiddje ságastalli gaskanisá, valla dav hæhttuji åhpadiddje, æjgáda ja oahppe gaskanisá sjiehtadit.
Go mii dán gihppagis geavahat ovdamearkkaid dasa mo ovdánanságastallamat galggašedje leat, de dain leat sihke oahppi, váhnemat ja oahpaheaddji rehkenaston oasseváldin.
Gå dán girjátjin lip oajvvadam gåktu åvddånahttemságastallama máhtti tjadáduvvat, ájádallap ságastallamijt gånnå oahppe, æjgáda ja åhpadiddje li sadjihin.
Oahppi, oahpaheaddji ja váhnemiid gaskasaš ovdánanságastallamii ferte bures ráhkkanit.
Åvddånahttemságastallam gånnå oahppe, æjgáda ja åhpadiddje oassálassti hæhttu snivva plánidum liehket.
Go buohkat dákkár deaivvadeamis galget dovdat iežaset dássálaga, de fertejit buohkat dovdat ságastallama sisdoalu.
Jus ságastallamguojme galggi ietjasa avtaárvvusattjan adnet, hæhttuji juohkkahasj diehtet man birra galggi ságastallat.
Datte ii berre ságastallan dollot nu čavgadit ahte ii šatta šat vejolaš coggalit gaskii dárbbašlaš áššiid.
Huoman ij hábme máhte ilá gártjes liehket, vaj ij la máhttelis rievddalasstet ságadahttijn.
Juohke oahppis lea vuoigatvuohta bagaduvvot ja árvvoštallot dan 10 jagis go vázzet vuođđoskuvlla.
Juohkka oahppen le riektá oadtjot bagádusáv ja árvvustallamav lågev jage vuodoskåvlån.
Dát bagadus ja árvvoštallan galgá muitalit veahá mo oahppi doaibmá fágalaččat ja sosiálalaččat, ja makkár bargovugiid oahppi hálddaša.
Dát bagádus ja árvvustallam vuoset gåktu oahppe skåvlån doajmmá fágalattjat ja sosialalattjat, ja makkir barggovuogijt oahppe mæssá.
Ságastallamis galget maiddái ovttas gávnnahit mo sin ovttasbargu galgá ain joatkašuvvat.
Ságastallamin hæhttuji aj ságastit gåktu åvddålijguovlluj barggat.
Vuođđoskuvlla njuolggadusaid § 3-1 ja § 3-3 dadjet earret eará árvvoštallama hárrái ná:
Njuolgadus vuodoskåvlå hárráj § 3-1 ja § 3-2, javllá duola dagu dáv árvustallama birra:
- Mánáidskuvllas galgá skuvla árvvoštallat dušše árvosániid haga.
- Mánájdásen galggá skåvllå árvustallat karakteraj dagi.
Nuoraidskuvllas
Nuorajdásen galggá
galgá oahppi lassin árvvoštallamii árvosániid haga, oažžut fágaárvosániid ja ortnet- ja láhttaárvosániid.
oahppe, duodden árvustallamij karakteraj dagi, oadtjot karakterav rádjánisvuodan ja ulmutjahttemin.
Danin go rábmi ovdánahttá olbmo, de lea deaŧalaš oahppái dovdat ahte son máhttá ja sáhttá sihke dasa mii gullá fágalaš ja sosiálalaš gelbbolašvuhtii ja bargovugiid geavaheapmái.
Dan diehti gå rámmpo åvddånahttemav buoret, le ájnas positivalattjat tsuojggit majt oahppe buktá fágalattjat, sosialalattjat ja gåktu barggamvuogijt adná.
Vaikko vel álggahettiin ságastalloge oahppiid nana beliid birra, de ferte maiddái ságastallat daid áššiid birra mat oahppái leat hástalussan.
Vájku ságastallamin álu la sáhka majt oahppe buktá, de la huoman ájnas giehttot oahppe hásstálusáj birra.
Maiddái ferte árvvoštallat man láhkai oahpaheaddji ja váhnemat galget dustet hástalusaid ja mo daid čuovvolit.
Hæhttup aj ájádallat jus la dárbbo hiebadimijn ja oatsodimijn åhpadiddjes ja æjgádijs.
Ovdánanságastallamis fertejit leat ovttaoaivilis das makkár mihttomeriid galget juksat boahtte áigodagas.
Åvddånahttemságastallamin hæhttuji juohkkahattja guorrasit makkir ulmij hárráj galggá åvddålijguovlluj barggat.
Dán sáhttet ráhkadit čálalaš šiehtadussan skuvlla, oahppi ja ruovttu gaskii.
Dát máhttá dagáduvvat tjálalasj sjiehtadussan skåvlå, oahppe ja sijda gaskan.
Dákkár šiehtadus sáhttá sisttisdoallat oahppi, oahpaheaddji ja váhnemiid mihttomeriid.
Dán sjiehtadusán máhtti liehket mihttomiere oahppáj, åhpadiddjáj ja æjgádijda.
(Geahča šiehtadusovdamearkka s. 13)
(Gehtja oajvvádusáv dákkir sjiehtadussaj lågenangoalmát bielen)
RÁHKKANEAPMI
GÁRVEDIBME
Ovdánanságastallama sáhttá ráhkkanahttit ja organiseret máŋggaláhkai.
Gávnnuji moadda vuoge gåktu åvddånahttemságastallamav gárvet ja jådet.
Makkáraš vuogi dal jo vállješ, de lea deaŧalaš sihkkarastit ahte ovdánanságastallan duddjo ovttasbarggu oahppi, váhnemiid ja skuvlla gaskii.
Vájku makkir vuogev válljip, de la ájnas oahppáj, æjgádij ja skåvllåj aktisattjat barggat åvddånahttemságastallama maŋŋela.
Váhnemat ja skuvla Sihkkarastin dihtii buori ovttasbarggu, de sáhtášii ovdánanságastallan leat ovdamearkka dihtii váhnenčoahkkimis fáddán.
Jus buorre aktisasjbargov sihtá, de luluj åvddånahttemságastallam duola dagu ássjen liehket muhtem æjgáttjåhkanimen.
Doppe sáhttet sihke oahpaheaddji ja váhnemat árvalit mii ságastallamis galgá dáhpáhuvvat.
Danna máhtti æjgáda ja åhpadiddje oajvvádit man birra galggi ságastallat.
Oahpaheaddji sáhttá maiddái sáddet ságastallančállosa masa váhnemiid hástala čállit daid áššiid maid háliidit váldit ovdan.
Åhpadiddje máhttá aj sáddit muhtem tjállusav ságastallama birra gånnå ávttji æjgádijt tjálátjit makkir ássjij birra sihti ságastallat.
Go oahpaheaddji oažžu
Gå åhpadiddje tjállusav ruopptot oadtju, de máhtta hiebadahttet sisanov juohkka ságastallamij.
Sáhttá maiddái leat ávkkálaš jearahit váhnemiid ovdánanságastallama birra.
Gatjádallamguoradus æjgádij gaskan luluj ávkken årrot.
Iskkadeamis sáhttá ovdamearkka dihtii jearrat:
Gatjálvisá máhtti liehket duola dagu:
• Mii galggašii leat ovdánanságastallama fáddán ?
• Makkár ássjij birra galggap ságastallat ?
• Gallii galggašedje skuvla ja váhnemat deaivvadit skuvlajagis ?
• Man álu bierri skåvllå ja æjgáda tjåhkanit skåvllåjage birán ?
• Man guhká galggašii ságastallan bistit ?
• Man guhkev luluj ságastallam vihpat ?
• Geat galggašedje oassálastit ságastallamis ?
• Gudi galggi ságastallamij oassálasstet ?
1: Oahppi ja oahpaheaddji / ráhkkaneapmi 2: Oahppi / váhnemat - ráhkkanit ruovttus 3: Ovdánanságastallan, masa buohkat leat bures ráhkkanan.
1. Oahppe ja åhpadiddje / gárvedibme 2. Oahppe / æjgádagárvedibme sijdan 3. Åvddånahttemságastallam, gárvedum juohkkahattjajs.
Oahppi ja oahpaheaddji
Oahppe ja åhpadiddje
Mánáidskuvllas vedjet jo oahppit leat dan mađe rávvásat ahte sáhttet oassálastit ovdánanságastallama ráhkkaneamis.
Juo mánájskåvlån máhtti oahppe liehket gárvvása oassálastátjit åvddånahttemságastallama gárvedimen.
Nuoraidskuvllas leat luohkkáráđđečoahkkimii várrejuvvon sierra diimmut, mat sáhttet geavahuvvot dánlágan ráhkkanemiide.
Nuorajskåvlån la máhttelis ságastallamijt klássarádetijmajn gárvedit.
Man birra háliidit oahppit ságastallat ?
Man birra hálijdi oahppe ságastallamin giehttot ?
Ovttasráđiid oahpaheaddjiin sáhttet gávnnahit heivvolaš fáttáid.
Aktan åhpadiddjijn máhtti oahppe hiebalgis tiemáv gávnnat.
5. ja 8. cehkiid oahppit oaivvildit ovdánanságastallama birra earret eará dán:
Oahppe 5. ja 8. klássajn dáv miejnniji åvddånahttemságastallama birra:
• Oahppi ferte beassat oassálastit ovdánanságastallamis,
• Oahppe hæhttu åvddånahttemságastallamij
sutnje han dat gullá.
oassálasstet, suv birra ham ságastalli.
• Deaivvadeapmi galggašii bistit unnimusat 30
• Ságastallam bierri vihpat binnemusát 30
minuhta, amas šaddat doapmamuš, ja buohkat besset hállat.
minuhta, váj e dárbaha diertjestit, ja váj juohkkahasj bæssá sáhkadit.
• Buorre lea beassat ráhkkanit ságastallamii.
• Ájnas le ságastallamav gárvedit. Ájnas la
• Deaŧalaš lea beassat iežas buohtastahttit
ietjajnis buohtastahttet, ij dåj iehtjádij.
iežainis, iige geainnage earáin.
• Suohtas le positijvalasj diededimijt åhpadiddjes
• Somá lea buriid sániid gullat oahpaheaddjis.
oadtjot.
• Heahpat gal lea gullat go oahpaheaddji rábmo
• Muhtemláhkáj skámádav gå åhpadiddje mujsta
mu, muhto somá gal maid lei !
rámmpu, valla huoman suohtas.
• Deaŧalaš lea ságastallat das mii lea positiiva,
• Ájnas la sáhkadit dan birra mij buoragijt doajmmá, valla vierttip aj
das mii manná bures, muhto olmmoš han ferte maid duoddut gullat dan mii lea heittot.
giehttot dan birra mij ij la nav hávsske.
• Čoddagis dovdo go ságastallat dan birra mii ii leat nu vuogas.
• Tjiebedin báktjasav oadtju gå sáhkat juoŋga birra mij ij la nav hávsske.
Go oahppi diehtá mii ságastallamis galgá dáhpáhuvvat, de dat buktá oadjebasvuođa.
Oahppe dåbddå jasskavuodav gå ságastallama sisanov dåbddå.
Oahppiságastallamis, oahpaheaddji ja oahppi gaskasaš ságastallamis, sáhttiba ráhkkanit ovdánanságastallamii.
Oahppeságastallamin, ságastallamin oahppe ja åhpadiddje gaskan, le máhttelis åvddånahttemságsatallamav gárvedit.
Das sáhttá oahppi oažžut veahki mo galgá iežas árvvoštallat sihke fágalaš ja sosiálalaš ovdáneami hárrái, ja mo son hálddaša iešguđetlágan bargovugiid.
Dalloj máhttá oahppe viehkev oadtjot ietjas árvustalátjit, gåktu skåvlån doajmmá ja åvddån, fágalattjat ja sosialalattjat, ja gåktu rijbbá duojna dájna barggamvuogijn.
Ságastallamis galggašeigga maid ságastit das maid oahppi oaivvilda iežas oahppama hárrái.
Ságastallamin bierri aj giehttot majt oahppe ietjas oahppama birra ájádallá.
Lea go mihkkege mii galggašii leat earáláhkai skuvllas dahje ruovttus, vai oahppan ja ovdáneapmi buorránivčče ?
Le gus mige majt lulujma ietjájduhttet sijdan jali skåvlån, vaj oahppe oahppam ja åvddånahttem lij bárránit ?
Oahppi ja oahpaheaddji ráhkkaneaba mo dán galggašii buktit ovdan ovdánanságastallamis.
Oahppe ja åhpadiddje gárvedibá gåktu dáv åvdedit åvddånahttemságastallamin.
Ovttas sáhttiba hábmet ođđa mihttomeriid maid oahppi galgá boahtte áigodagas juksat.
Aktan ájádallaba gåktu oahppe galggá åvddålijguovlluj barggat.
Dánlágan oahppioassálastin sáhttá leat movttiidahtti.
Dákkir barggamvuohke
Go oahppi šaddá boarrásat, de sáhttá leat ávkkálaš geavahit fágalaš ja sosiálalaš ovdáneami iešárvvoštallanskovi.
Gå oahppe stuorrán, de soajttá liehket ávkálasj adnet iesjárvustallamsjiemáv fágalasj ja sosialalasj åvddånibmáj.
Devdojuvvon skovvi lea buorre doarjja go oahpaheaddjiin ságastallá.
Dievdedum sjiebmá le buorre álggo ságastallamij åhpadiddje siegen.
Dánlágan skovi sáhttá maiddái geavahit ovdánanságastallamis.
Sæmmilágásj sjiemáv le aj máhttelis åvddånahttemságastallamin adnet.
Oahppi ja váhnemat
Oahppe ja æjgáda
Go oahppi ja váhnemat dovdet ságastallama sisdoalu, de sáhttet maiddái ráhkkanit deaivvadeapmái.
Gå oahppe ja æjgáda dåbddi ságastallama sisanov, de máhtti ietjasa gárvedit tjåhkanibmáj.
Ráhkkaneami álkidahttin dihtii sáhttá oahpaheaddji sáddet čállosa mas jearrá mo oahppi lea ovdánan maŋimuš áiggi.
Viehkken gárvedimijda máhttá åhpadiddje sáddit tjállusav gatjálvisáj oahppe åvddånime hárráj maŋemus ájgij.
Sáhttá omd. jearrat:
Máhttá gatjádit duola dagu:
• Guđe fágaid orut iežat mielas hálddašeamen bures ?
• Makkir fágajn duv mielas, buoremusát rijba ?
• Makkár bargovugiide liikot ?
• Makkir barggovuogijda buoremusát lijkku ?
• Geainna ovttastalat skuvllas ?
• Gen siegen la skåvlån ?
• Maid don liikot bargat friddjabottuin ?
• Majt buoremusát lijkku friddjabåttåj dahkat ?
Go ovdánanságastallan ráhkkanahtto, de dat sihkkarastá ahte ságastallan geavahuvvo dasa mii lea deaŧaleamos; ovdánahttit oahppi ja movttiidahttit su hálddašit daid hástalusaid mat bohtet su guovdu skuvlaáiggis.
Gárvedit åvddånahttemságastallamav tjårggi vaj ságastallam aneduvvá dasi mij le ájnnasamos; viehkedit oahppev ja måvtåstuhttet suv daj hásstalusájda majt skåvlån oadtju.
Go bures lea ráhkkanan, de dat duddjo positiiva vuordámušaid ja oadjebasvuođa daidda geat galget deaivvadit.
Gå buoragit gárvet de oadtju positijvalasj vuorddemusájt ja buorre birrasav juohkkahattjaj.
ORGANISEREN JA VUOĐĐU
ORGANISERIM JA BIRÁS
Bovdehus
Gåhttjom
Muhtun skuvllain dollet ain ovdánanságastallamiid eahketbeaivve dahje eahkedis, muhto eanet ahte eanet skuvllat geahččalit doallat ságastallamiid beaivet.
Muhtem skåvlå ájn åvddånahttemságastallamijt iehketbiejvijt jali iehkedijt tjadádi, valla ienep gå avtan skåvlån gæhttjali ságastallamijt tjadádit skåvllåájge.
Sihke oahpaheaddji ja váhnemat fertejit iežaset geahččalit heivehaddat nu ahte ovttas gávnnahit heivvolaš ságastallanáiggi.
Åhpadiddje ja aj æjgáda hæhttuji máhttet ságastallamav sjáhtalit gå galggi ájgev mierriedit.
Muhto skuvllas lea geatnegasvuohta láhčit dili nu ahte buot váhnemat sáhttet Ovdánanságastallama bovdehus ferte sáddejuvvot ruovttuide buori áiggis.
Valla skåvllå le vælggogis sjiehtadit ájgev vaj æjgáda máhtti boahtet.
Juohke oahppi sáhtášii ieš bovdet váhnemiiddis.
Gudi oassalassti li: æjgáda, oahppe ja åhpadiddje.
Ovttasráđiid oahpaheaddjiin gávnnaheaba heivvolaš áiggi ja sáddeba persovnnalaš bovdehusa ruoktot.
Varrudagá Gåhttjom åvddånahttemságastallamij hæhttu ájge bále sijddaj sáddiduvvat.
Eará háviid sáhttá gis leat ávkkáleamos sáddet oktasaš bovdehusa luohká váhnemiidda masa sáhttet merket heivvolaš áiggi.
Ietjá bále le soajttá buoremus sáddit aktisasj gåhttjomav æjgádijda klássan gånnå máhtti sárgestit goassa sihti ságastallamav.
Nugo ovdalaččas namuhuvvon, de lea dál dábálaš ahte oahppi oassálastá ságastallamis 2. dahje 3. luohká rájes.
Dagu åvdebu nammadum, de le dábálasj oahppáj oassálasstet ságastallamij juo gå vádtsá 2. jali 3. dásen.
Ávkkálaš lea go oahppi ieš beassá oassálastit, muhto ollesolbmuin soaitá muhtumin leat dárbu ságastallat sierra.
Ávkálasj le jus oahppe oassálasstá, valla muhttijn le ållessjattugijda dárbbo aktan ságastit gå máná ælla lahkusin.
Veadjá dahkat buori jos ollesolbmot deaivvadit oktii jagis mánáid haga.
Ihkap ållessjattuga máhtti akti jahkáj æjvvali ságastalátjit galluga.
Muhtun váhnemiid oaivilat dasa ahte geat galggašedje oassálastit ságastallamis:
Muhtem æjgádij mielas galggi dá ulmutja oassálasstet ságastallamin:
• Dáidá leat buorre muhtumin deaivvadit maiddái mánáid haga.
• Buoragit doajmmá ságastallamijn gå máná e oassálasste.
• Álkit lea ságastallat váttes áššiid birra mánáid gulakeahttá.
• Giehpebuv le sáhkadit gássjelis ássjij birra gå máná e oassálasste.
• Muhtun háviid háliidivččiimet ságastallat dakkár áššiid birra maid mánát
• Muhttijn sihtap ságastallat juoŋga birra gå máná e oassálasste.
• Buorre go oahppi lea mielde, dalle sii sáhttet gullat sihke buriid ja heajos
• Buorre le gå oahppe oassálasstá, de oadtju rámpov ja aj nievrep ságajt
beliid.
gullat.
• Buoremus dieđuid oažžu dalle go buohkat leat das: oahppi, váhnemat ja
• Diedo buoremusát juogeduvvi gå juohkkahattja oassálassti; oahppe,
oahpaheaddji.
æjgáda ja åhpadiddje.
Bovdehusas berre oidnot mii ovdánanságastallama sisdoallu lea ja geat galget deaivvadit.
Gåhttjomin bierri tjuodtjot mij galggá åvddånahttemságastallama sisadno, ja gudi galggi oassálasstet.
Latnja
Ladnja
Luohkkálatnja lea heivvolaš sadji oahpaheaddjái, oahppái ja váhnemiidda deaivvadit.
Klássaladnja buoragit hiehpá tjåhkanibmáj åhpadiddje, oahppe ja æjgádij gaskan.
Dáidá leat buorre deaivvadit máná bargolanjas ja oaidnit su bargosaji, tevnnegiid ja eará oahppibargguid.
Luluj ávkken liehket oahppe barggosajen tjåhkanit, gehtjatjit barggamsajev, sárggomijt jali ietjá skåvllåbargojt.
Sáhtášii maid geavahit eará lanjaid doallat ovdánanságastallama, omd. joavkolanja dahje skuvlagirjerádjosa.
Máhttelis le ietjá lanjájt adnet åvddånahttemságastallamij, duola dagu juogoslanjáv jali skåvllågirjjevuorkáv.
Latnja ferte bures heivet ságastallat vuđolaččat ja muosálaččat.
Lanján hæhttu liehket máhttelis buoragijt ja ráfen ságastallat.
Beroškeahttá lanjas, de lea lunddolaš organiseret ságastallama nu ahte váhnemat, oahppi ja oahpaheaddji čohkkájit seamma beavddi birra.
Luondulasj le æjgáda, oahppe ja åhpadiddje sæmmi bievde birra tjåhkkåhi gå ságastalli.
Geavatlaš bealli galgá čájehit ahte ságatallanguimmežat galget dovdat iežaset ovttaárvosažžan.
Praktihkalasj organiserim galggá tjielggasit vuosedit divna oassálasste ságastallamin li avtaárvvusasj oassálasste.
Áigi
Ájgge
Ovdánanságastallama ii galgga heittot áigi ja hoahppu stivret.
Åvddånahttemságastallamin galggap astot ságastallat.
Buohkat galget beassat hállat.
Juohkkahasj hæhttu oadtjot javllat majt sihtá.
Loahpahettiin de ferte leat áigi čoahkkáigeassit ságastallama ja hábmet mihttomeriid boahtte áigodahkii.
Tjåhkanime låhpan galggá liehket assto tjoahkkájgæsátjit ja hábbmitjit ulmijt åvddålijguovlluj.
Olu váhnemat háliidit geavahit unnimusat 30 minuhta dánlágan ságastallamiidda.
Moattes æjgádijs javlli sij sihti edesik 30 minuhtajt dákkir ságastallamij.
Iskkadeapmi váhnemiid gaskkas muitala maid muhtumat oaivvildit ságastallanáiggis:
Guorradallamin æjgádij gaskan javllin muhtema návti tjåhkanime ájge birra:
• Guhkidehket ságastallama 30 minuhttii, de ii dárbbaš ballat
• Guhkedit ságastallamav 30 minuhttaj, vaj oadtjop buorre astov, ja
geavaheames menddo guhkes áiggi, ja oahpaheaddjit eai dárbbaš maŋŋánit
åhpadiddje ij dárbaha gåktuk maŋŋunit.
• Sávvet guhkebuš áiggi go 30 minuhta
• Sihtap guhkep ájgev gå 30 minuhta.
• Go buohkat galggažit ollet dadjat maidege, de lea dárbu unnimusat 30
• Jus juohkkahasj galggá javllat majt sihtá le dárbbo binnemusát 30
minuhttii.
minuhtajda.
Jođiheaddjit
Njunnjusj
Dávjjimusat lea lunddolaš ahte oahpaheaddji jođiha ságastallama.
Álu le luondulasj åhpadiddjáj ságastallamav jådedit.
Ságastallama ráhkkanettiin sáhttá oahpaheaddji ja oahppi šiehtadit goabbá galgá maid váldit ovdan, ja soaitá vel oahppi ieš sáhttit váldit ovddasvástádusa jođihit muhtun ságastallanosiid.
Gå ságastallamav gárvedibá máhtteba oahppe ja åhpadiddje guorrasit goabbá galggá majt åvdedit ságastallamin, ja ihkap oahppe jådet oasev ságastallamis.
Oahpaheaddjit geat leat geahččalan oahppijođiheami, leat vásihan ahte dat lea hui ávkkálaš oahppi ovdáneapmái, muhto dat gis mielddisbuktá ahte ráhkkananbargu guhku sihke oahppái ja oahpaheaddjái.
Åhpadiddje gudi lij dibddám oahppijt ságastallamav jådedit, li åtsådallam oahppe le ålov oahppam, vájku li guhkep ájgev dárbaham gárvedattijn gå buohtastahttá dábálasj tjadádime hárráj.
SÁGASTALLAMA SISDOALLU
SÁGASTALLAMA SISADNO
Maŋosgeahčasteapmi
Maŋus gehtjastit
Ovdánanságastallan galgá leat ráhkkanahtton deaivvadeapmi skuvlla ja ruovttu gaskka, ja deaivvadeami fáttát fertejit leat mearriduvvon.
Åvddånahttemságastallam galggá liehket plánidum ságastallam skåvlå ja sijda gaskan, ja tiebmá hæhttu gárveduvvat ságastallama åvddåla.
Sáhttá leat vuogas álggahettiin geahčastit mihttomeriid maid mannan deaivvadeamis mearridedje.
Máhttá ávkken liehket jus ságastallama álgon máhttsi åvdep ságastallamij, ja gæhttji gåktu oahppe le åvddånam dalutjis.
Mo lea ovdáneapmi leamaš maŋimuš áigodagas ?
Le oahppe jåksåm dajt mierijt majt åvdep tjåhkanimen oattjoj ?
Lea go oahppi juksan šihttojuvvon mihttomeriid ?
Lidjin miere ávkálattja oahppe åvddånahttemij ?
Oahppi, váhnemat ja oahpaheaddji árvvoštallet bohtosiid, ja bidjet fas ovttas ođđa mihttomeriid boahttevaš áigodahkii.
Oahppe, æjgáda ja åhpadiddje árvvustalli båhtusijt ja sjiehtadi ådå mierijt oahppáj.
Ovdánanmihttomearit
Åvddånahttemulme
Vuođđoskuvllas leat olu oktasaš oahpahusmihttomearit, sihke fágalaččat ja sosiálalaččat.
Vuodoskåvlån li moadda aktisasj ulme åhpadibmáj, fágalattjat ja aj sosialalattjat.
Mihttomearit čilgejit maid oahppi galgá oahppat iešguđet dásis.
Ulme vuosedi majt oahppe galggá oahppat juohkka dásen.
Ovdánanságastallamis ferte de geahčadit maid oahppi hálddaša.
Åvddånahttemságastallamin viertti guoradallat majna oahppe rijbat.
Maid oahppi ieš oaivvilda ?
Majt miejnni oahppe iesj ?
Ovttas oahpaheaddjiinis ja váhnemiidisguin sáhttá oahppi bidjat ođđa mihttomeriid olahit.
Aktan åhpadiddjijn máhttá oahppe sjiehtadit ådå ulmijt åvddålijguovlluj.
Mihttomearit galget bidjat oahppái gáibádusaid, muhto maiddái oahpaheaddjái ja váhnemiidda čuovvolit.
Ulme galggi gájbbadusájt buktet oahppáj, valla aj gájbbádusájt oatsodibmáj æjgádijs ja åhpadiddjijs.
Ovdánanmihttomeari galgá sáhttit mihtidit, ja oahppi ja váhnemat fertejit skuvlla váccidettiin diehtit ahte lea go mihttomearri olámuttos.
Åvddånahttemulmev hæhttu dåhkkit mihttit, ja oahppe ja æjgáda hæhttuji agev diehtet jus ulmme le jåvsådahtte.
Mihttomearri
AKTISASJBARGGO (buojkulvisá) Ulmme:
Oassemihttomeriid
Buojkulvisá oasseulmijda:
• Oahppi doallá
• Oahppe dåjmalattjat barggá aktisasjbargujn
šiehtadusaid Ovdánanmihttomearit fertejit čatnasit dihto fágaide dahje dihto bargobihtáide maid oahppi galgá dahkat.
• Oahppe sjiehtadusájt tjuovvu Åvddånahttemmiere máhtti aj tjanáduvvat ájnegis fágaj jali ájnegis dahkamussaj majna oahppe galggá barggat.
Mihttomearit sáhttet maiddái čatnasit bargovugiide ja máhttimii dahje sosiálalaš doaibmamii, nugo máhttit earáiguin ovttastallat.
Ulme máhtti aj liehket barggamvuogij ja máhtudagáj birra, jali ienep sosialalasj hámijn, dagu buktet iehtjádij aktisattjat barggat.
Geavaheadnot mat ovttasbarggu ovdánanovdamearkan.
Dálla galggap aktisasjbargov gæhttjat åvddånimsuorggen.
Máhttit hálddašit ovttasbarggu lea deaŧalaš dasa mo oahppi doaibmá sihke fágalaččat ja sosiálalaččat, sihke skuvllas ja bargoeallimis go dat áigi boahtá.
Ájnas le oahppáj máhttet aktisattjat barggat jus galggá buoragit doajmmat fágalatjat ja sosialalattjat, skåvlån ja maŋŋela gå barggagoahtá.
Skuvllas oahppi galgá bargat ovttas earáiguin, sihke guvttiid guvttiid ja joavkkuin.
Skåvlån galggá oahppe aktisattjat barggat iehtjádij, guovtes aktan ja aj juohkusijn.
Sii galget oahppat bargat iešguđetlágan bargovugiid mielde nugo ovdamearkka dihtii prošeaktabarggu.
Oahppe galggi oahppat duov dáv barggamvuogev duola dagu prosjæktabargov.
Danin lea áibbas dárbbašlaš máhttit ovttasbargat.
Dan diehti hæhttuji oahppe buktet aktisattjat barggat.
Guđet oassemihttomearit fertejit devdojuvvot duddjot buori ovttasbarggu ?
Makkir oasseulmijt hæhttu ållidit jus galggá buorre aktisasjbarggo ?
Maiddái oahppiide ja váhnemiidda lea hui deaŧalaš diehtit mat leat dihto ovdánanmihttomeari oassemihttomearit.
Ájnas le oahppe ja æjgáda dåbddi oasseulmijt mierredum åvddånahttemulmmen.
Oahppi galgá oahppat dovdat maid ovttasbargu-doaba mearkkaša, ja de oažžut veahki oaidnit mo son doaibmá mihttomeriid ektui.
Oahppe hæhttu oahppat mij la aktisasjbargo sisadno, ja viehkev oadtjot gehtjatjit gåktu doajmmá ulmij hárráj.
Ovdánanmihttomearit galget heivehuvvot juohke oahppái.
Åvddånahttemulme galggi hiebaduvvat juohkka ájnegis oahppáj.
Oahppit geat rahčet, sáhttet dovdat váttisin jos sin buohtastahttet oahppiiguin geat leat čeahpit.
Oahppijda gudi ælla nav smidá, soajttá sjaddat gássjel jus galggi buohtastahteduvvat oahppij gudi li smidásappo.
Jos oktasaš mihttomearit ja oassemihttomearit deattuhuvvojit menddo sakka, de sáhttet oahppit dovdat iežaset heajubun, ja dat sáhttá goazahit ovdáneami.
Jus biedjá dættov aktisasj ulmmáj ja oasseulmijda, de soajttá oahppe dåbddå ietjas tjuorbben, mij ij la buorre åvddånahttema hárráj.
Ovdánanságastallamis galgá boahtit ovdan mo oahppi doaibmá ja mo ovdáneapmi lea oahppi návccaid ektui.
Åvddånahttemságastallamin hæhttup duodastit gåktu oahppe doajmmá ja gåktu åvddån ietjas máhtukvuodaj hárráj.
Ovdánanságastallan galgá leat deaivvadeapmi mas oahppi movttáska bargat juvssahahtti ovdánamihttomeriid olahit.
Åvddånahttemságastallam galggá liehket tjåhkanibme gånnå måvtåstahttep bargatjit almma åvddånahttemulmij vuosstij.
Oahppi gelbbolašvuohta
Oahppe máhtudáhka
Skuvlla mihttomearri lea ovttas ruovttuin ovdánahttit oahppiid gelbbolašvuođa máŋgga dáfus, mas olmmoš ieš lea guovddážis.
Skåvlå ulmme aktan sijdajn le åvddånahttet oahppe ållåsasj máhtudagáv, gånnå ålles almasj le guovdátjin.
Skuvla galgá leat báiki gos oahppá ja loaktá.
Skåvlån galggá oahppe soapptsot ja oahppat.
Oahppan mearkkaša ahte oahppi galgá hukset máhtolašvuođa iešguđet fágas.
Åhpadimen galggá oahppe oahppat juohkka fágan.
Lassin máhttit muitalit ođđa dieđuid, de galgá oahppi máhttit jurddašit iešheanalis ja geavahit dán máhtolašvuođa skuvlabargguin, ruovttus ja boahttevaš bargoeallimis.
Duodden máhtudagáv ådåsis anátjit, de galggá oahppe aj oahppat ájádallat dan birra ja adnet dav skåvlån, sijdan ja maŋŋela barggoiellemin.
Dánáigge oahppit ožžot stuorát ovddasvástádusa iežaset oahppamii ja ovdáneapmái.
Oahppe oadtju uddni stuoráp åvdåsvásstadusáv ietjas oahppamis ja åvddånimes.
Dađistaga eanet skuvllat geavahišgohtet bargoplánaid, bargovuogi mii mearkkaša ahte oahppi eanet ferte ieš ráhkkanahttit ja gergehit bargobihtáid.
Ienep gå avtan skåvlån barggoplánajt adnegåhti, ja dákkár barggamvuohke rávkká vaj oahppe iesj dahkamusájt pláni ja tjadát.
Dalle oahppit dárbbašit máhttit geavahit máŋggalágan bargovugiid ja bargomálliid.
Dan diehti dárbaj oahppe máhtov duon dán barggamvuoge birra.
Oahppi dárbbaša maid máhttit oaidnit mo son doaibmá.
Oahppe hæhttu aj buoragit dádjadit gåktu sån doajmmá.
Maid mearkkaša váldit ovddasvástádusa iežas oahppamii ?
Majt sihtá javllat åvdåsvásstádusáv válldet ietjas oahppamis ?
Dat sáhttá leat deaŧalaš gažaldat digaštallat oahppiin ja váhnemiiguin ovdánanságastallamis.
Åvddånahttemságastallamin máhttá dat liehket ávkálasj ássjen man birra ságastallat.
Mo oahppi orru iežas mielas váldimin ovddasvástádusa iežas oahppamii ?
Gåktu jáhkká oahppe sån iesj válldá åvdåsvásstádusáv ietjas oahppamis ?
Lassin fágalaš ovdáneapmái ja bargovugiid oahppamii, de galgá oahppi maiddái máhttit ja diehtigoahtit mo son doaibmá earáiguin ovttas.
Duodden fágalasj åvddånibmáj ja barggamvuohkeoahppamij, hæhttu oahppe aj åvddånahttet máhtojt gåktu iehtjádij siegen doajmmat.
Dán sosiálalaš máhtolašvuođa galgá oahppi máhttit geavahit buoremus lági mielde earáiguin ovttastaladettiin ja ovttasdoaimmadettiin.
Dáv sosiálalasj máhtov hæhttu oahppe oahppat ja adnet sæbrástallamin ja aktisasjbargon.
Loaktimis sáhttá oaidnit mo oahppi doaibmá sosiálalaččat.
Gåktu oahppe soapptsu vuoset gåktu oahppe doajmmá sosiálalattjat.
Danin leage deaŧalaš jearrat oahppis ahte mo sus lea skuvllas.
Dan diehti le ájnas oahppes gatjádit gåktu skåvlån soapptsu.
Dovdá go iežas oadjebassan luohkká- ja skuvlabirrasis ?
Soapptsu gus klássan ja skåvlån ?
Dovdá go oahppi ahte oahpaheaddjit ja eará oahppit atnet árvvus su ?
Boahtá gus ájgás åhpadiddjij ja guojmmeoahppij ?
Lea go oahppi čeahppi árvvusatnit earáid ?
Le gus oahppe smidá árvvon anátjit nuppijt ?
Fágalaš ovdáneapmi
Fágalasj åvddånahttem
Go fágalaš nanusmahttimis lea sáhka, de ferte álgit bargat das mo oahppi doaibmá iešguđet fágas.
Fágalasj åvddånimen le ájnas gæhttjat gåktu oahppe doajmmá ájnegis fágajn.
Ovdánanságastallamis fertejit oahppi ja váhnemat oažžut diehtit man muttus oahppi lea máhtolašvuođa dáfus dihto fága mihttomeriid ja oassemihttomeriid ektui.
Åvddånahttemságastallamin bierriji oahppe ja æjgáda diedojt oadtjot oahppe máhtudagá birra juohkka fágan ulmij ja oasseulmij gáktuj.
Mánáidskuvllas boahtá dát oidnosii go oahppi árvvoštallojuvvo árvosániid attekeahttá.
Mánájskåvlån árvustalli dáv máhtov karakteraj dagi.
Nuoraidskuvllas ovttaskasbargobihtát ja termiidnaárvosánit addet muhtun muddui dieđu man muddui oahppi hálddaša fága.
Nuorajskåvlån karáktera dahkamusájn ja gávddakaraktera vuosedi oahppe máhtudagáv juohkka ájnna fágan.
Seamma deaŧalaš lea árvosániid lassin maiddái čilget bohtosiid dárkileappot ja bagadit.
Huoman le gal ájnas váj káráktera tjielggiduvvi ja oahppe bagáduvvá.
Dá lea ovdamearka mo sámegiel oahpaheaddji árvvoštallá nuoraidskuvlla oahppi:
Dála tjuovvu buojkulvis diededibmáj dároåhpadiddjes oahppáj nuorajskåvlån:
Dus leat ollu buorit dieđut teavsttastat girječálli birra.
Dån ålov diedá ja tjálá duv tjállusin tjálle birra.
Buorre go leat siteren girjjiin ja dan maid čálli ieš lea dadjan.
Buorre gå aná sitáhtajt girjijs ja majt tjálle iesj le javllam.
Teaksta lea guhkkodaga dáfus buorre, ja don hálddašat juohkima bures.
Buorre gå ålov tjálá, ja dån buoragijt tevstav åsijda juogá.
Buorre ! Dus leat muhtun čállinmeattáhusat, ja don fertet erenoamážit bargat dássemolsumiin.
Dujna lij nágin tjállemvige, ja hæhttu sierraláhkáj tsæhkkáj barggat.
Lean čálistan moadde mearkkašumi ravdii.
Lev nágin kommentárajt sijddobælláj tjállám.
Loga daid ja geahča kursagirjjis s. 14.
Lågå dajt ja gehtja låhkåmgirjen b. 140.
Geavat njálmmálaš giela gullat dássemolsuma.
Mujte aj mierkkit njuolggahålan.
Dát lea erenoamáš deaŧalaš jos oahppi atná muhtun fága dahje fágasuorggi váttisin.
Dát le sierraláhkáj ájnas jus oahppen lij gássjelisvuoda fágajn jali fáhkasuorgen.
• Bijat go mihttomeriid
• Li gus dujna ulme gå barga ?
• Lea go dus buot
• Le gus dujna gájkka nævo majt dárbaha ?
• Barggat go buot
• Dagá gus dajt bargojt massta la åvdåsvásstádusáv oadtjum ?
OVDDASVÁSTÁDUS IEŽAT OAHPPAMII (II.)
ÅVDÅSVÁSSTÁDUS IETJAS OAHPPAMA ÅVDÅS (II.)
(ovdamearka)
(buojkulvis)
• Leat go ráhkkanan skuvlabargui ?
• Le gå gárves skåvllåbargguj ?
• Leat go fuolalaš oahpahusas ?
• Tjuovo gus gå åhpaduvvá ?
Lea go oahppis omd. váttisvuođat fágain, vai ii go son bargga doarvái buoridit bohtosiid ?
Le gus oahppen gásjelisvuoda fágan, váj nievres båhtusijt oadtju dan diehti gå ij nuohkásav barga ?
Maid oahppi ieš oaivvilda ?
Majt oahppe iesj miejnni ?
Sáhttá go skuvlla oahpahusa ja veahki heivehit buorebut ?
Máhttá åhpadibme ja viehkke skåvlån buorebut doajmmat ?
Dáid gažaldagaiguin sáhttá leat ávkkálaš bargat ovdánanságastallamis.
Dá gatjálvisá máhtti ávkken liehket gå barggagåhti åvddånahttemságastallamijn.
Mađe boarrásat oahppi lea, dađe buorebut máhttá ieš oaidnit mo son doaibmá.
Dadi vuorrasap oahppe le, dadi buorebut dádjat gåktu iesj doajmmá.
Maiddái lea ávkkálaš geahčadit mo váhnemat sáhttet veahkehit máná ovdánit.
Ávkken le aj gæhttjat gåktu æjgáda máhtti viehkedit vijdábut åvddånahttemin.
Sosiálalaš ovdáneapmi
Sosiálalasj åvddånahttem
Skuvllas leat máŋga njuolggadus- ja norbmačoakkáldaga maid skuvla háliida ahte oahppi olaha ja doahttala.
Skåvlån lij moadda mærrádusá ja njuolgadusá man vuosstij sihti oahppe galggi åvddånit ja majt sihti oahppe galggi tjuovvot.
Dánlágan njuolggadus- ja norbmačoakkáldagat duddjojit buriid guottuid ja daid vuođul hábmejuvvo oadjebas skuvlabiras ja daid galggašedje oahppi, váhnemat ja skuvla ráhkadit ovttas.
Dákkir mærrádusajs ja njuolgadusájs badjáni guotto ma li buore skåvllåbirrásij, ja oahppe, æjgáda ja åhpadiddje bierriji dajt aktan gávnadit.