pere/sami_parallel huggingface dataset:
Suddjen dihte nuoraid duhpáha váriin, lea leahkime láhka mii dadjá ahte ii oaččo oastit duhpáha vuollái 18 jahkásažžan.
Suoddjitjit nuorra ulmutjijt vádájs dubágajt adnet, de gávnnu láhka gånnå l tjáledum ij la loahpe dubágajt oasstet jus ij la 18 jage ållim.
Sáhttá borgguhit duhpáha sigareahttan, sigáran, sigarillan ja čáhcebiipun.
Máhttá suovastit dubágajt sigarehtajn, sigarrajn, sigarillajn, bijpajn ja tjáhtjebijbájn.
Sigareahtat leat dábálepmosat.
Sigarehta li dábálabmusa.
Sigareahtat eai siskkil beare duhpáha, čahkkehuvvon suovas leat sullii 4000 kemiijalaš ávdnasa.
Sigarehta e val sisaneda dubágajt, suovan tsahkkidum sigarehtas gávnnuji bájken 4000 kemidjalasj ábnnasa.
Máŋggat dain addet borasdávdda.
Dajs moatte máhtti bårredávdav dahkat.
Váraleamos ávdnasat leat:
Vádálamos ábnnasa li:
Nikotiidna, ávnnas mii lea sállejuvvon duhpáhis ja buktagiin mat veahkehit dan gii háliida heaitit borgguheamis ja nuskomis.
Nikotijnna, ábnas mij la val loabedum dubágajn ja buktagijn ma galggi viehkedit sijájt gudi sihti suovastimes jali snuktimis hiejttet.
Nikotiidna lea nu váralaš ahte jus oččolii nikotiinna njealji sigareahtas njuolga varrii jámálii.
Nikotijnna la nåv vádálasj vaj jus oattjoj nikotijnav nieljet sigarehtas njuolgga várráj de luluj jábmet.
Syanvehta, mirkkolaš gása.
Kolmonoxid, sälggás gássa mij iehtjádij siegen gávnnu bijllabátsidisgásajn.
Darvi siskkilda máŋggaid sierra ávdnasiid, oassi dain sáhttet dagahit borasdávdda.
Darvve, mij sisanet moattelágásj ábnnasijt, dajs muhtema máhtti bårredávdav dahkat.
Dan lassin sigareahtain gevtojuvvo darvi earet eará asfálttain ja molenfearggain.
Ietján gå sigarehtajn de darvve aneduvvá iehtjádij siegen asfaltan ja bájnojn.
Ovdamearka eará váralaš ávdnasiin leat ladju, kadmiuma, ammoniáhkka, benzena ja rádioaktiivvalaš poloniuma.
Ietjá vádálasj ábnnasijda buojkulvis la slidja, kadmium, ammoniak, bensen ja radioaktijvalasj polonium.
Manin olmmoš borgguhišgoahtá ?
Manen suovastahtjá ?
Dábáleamos lea ahte lea olbmáiguin go vuosttaš geardde geahččala borgguhit.
Vuostasj bále gå suovas la dábálamos rádnaj siegen.
Háliida geahččalit got dat smáhkke ja dovdo.
Sihtá gähttjalit gåktu smáhkku ja gåktu dåbddu.
Soaitá atnit ahte dat lea lávva.
Márjju adná dav buossjen.
Dat ii measta geange mielas leat buorre vuosttaš geardde.
Vallak ij aktak ane buoragit smáhkku vuostasj bále.
Muhtimat borgguhit orrun ja dovdan dihte boarráseabbon, dehe iešráđáleabbon.
Muhtema suovasti vuojnnutjit jali dåbddutjit vuorrasabbon, jali iesjrádugattja.
Olmmoš sáhttá atnit ahte šaddá álkit leahkit eará olbmuiguin, geat maid borgguhit.
Máhttá aj dåbddut degu álkkep la ietjá ulmutjij säbrástallat, gudi aj suovasti.
Eatnasat dihtet ahte dat lea váralaš
Ienemusá diehti dat la vádálasj.
Eatnasat dihte ahte lea váralaš borgguhit.
Ienemusá diehti vádálasj la suovastit.
Muhto lea álki jurddašit ahte buozanvuođat eai deaivva su, dehe ahte galgá heaitit ovdalgo šaddá váralažžan.
Álkke la ájádallat dávdajt ij åttjudalá, jali hiejttet galggá åvddål gå vádálasj sjaddá.
Jus borgguhišgoahtá leat dihto áššit maid sáhttá fuomášit oalle jođánit, ovdamearkka dihte ahte oažžu heajut veadjima.
Jus suovastahtjam de gávnnuji muhtem båhtusa majt máhttá ielvvet åbbå ruvva, buojkulvissan nievrep väjov oadtju.
Dat vuolgá das ahte gorut šaddá heajubun váldit sivrraáimmus jus borgguha, ja nikotiidna mii lea duhpáhis oažžu váimmu časkit jođáneappot.
Rumáj ij máhte ållesláhkáj ilmev adnet gå vuojŋŋá jus suovas, ja nikotijnna mij gávnnu dubágajn dahká tsåhke ruvábut svargat.
Mađi árabut eallimis borgguhišgoahtá, dađi stuorit riska lea šaddat sorjavažžan ja vai oažžu vahágiid ja skibasvuođaid borgguheamis.
Dadi árabut viessomin suovastahtjá, dadi stuoráp máhttelisvuoda li dubágajs tjanáduvvat ja oattjotjit vahágijt ja dávdajt suovastimes.
Ovdalgo geahppat ovdánan válmmasin lea erenomaš hearkkit duhpáhii.
Åvddål gå gähppá li ållåsit åvdeduvvam de li sierraláhkáj rasje suovvaj.
Vaikko rievtti mielde ii galgga sáhttit oažžut duhpáha jus lea vuollái 18 jagi, álget máŋggat geat leat nuorabut borgguhit.
Vájku ij galga máhttet dubágajt åttjudit jus ij la 18 jage dävddám, de moatte gudi li nuorabu suovastahtji.
Passiivvalaš borgguheapmi
Passijvalasj suovastibme
Jus lea lahka olbmuid geat borgguhit, ovdamearkka dihte seamma lanjas, oažžu alccesis gásaid mat leat duhpáhis.
Jus la lahkusin ulmutjij gudi suovasti, buojkulvissan la sämmi lanján, de vuojŋa sisi gásajt ma gávnnuji suovan.
Dat gohčoduvvo passiivvalaš borgguheapmin.
Gåhtjudallá passijvalasj suovastibmen.
Daningo passiivvalaš borgguheapmi lea maid váralaš lea borgguheapmi gildojuvvon restauráŋggain, kaféain, bargobáikkiin ja almmolaš báikkiin.
Danen gå passijvalasj suovastibme aj la vádálasj de suovastibme l buorgodum bårråmsajijn, káfeajn, barggosajijn ja almulasj sajijn.
Lea álki šaddat sorjavažžan duhpáhis.
Álkket la dubágajs tjanáduvvat.
Beare moatti sigareahta maŋŋel sáhttát vuoiŋŋahat šaddat sorjavažžan nikotiinnas. Leahkit sorjavaš duhpáhis mearkkaša ahte gorut lea hárjánan oažžut nikotiinna, ahte šaddá váivin jus ii oaččo borgguhit, nu gohčoduvvon biehttalanváivvit.
Val måttij sigarehtaj maŋŋela de vuojŋŋama máhtti nikotijnas tjanáduvvat Dubágajs tjanádum merkaj rumáj la hárjjánam nikotijnav oadtjot, vájvve sjaddá jus ij suovasta, nåv gåhtjoduvvam abstinänssavájvven.
Muhto olmmoš maid darvána geavaheapmái, šaddá dáhpin borgguhit.
Le dåmadimvuohke aj masi dähppu, dáhpen sjaddá suovastit.
Lea váttis heaitit borgguheames, vaikko háliidage leahkit friddja das.
Vájvve l hiejttet suovastimes, ihka vil sihtá dassta bessat.
Muhto dat lihkostuvvá ja mađi nuorabun heaitá borgguheames dađi buoret dat lea.
Valla l máhttelis, ja dadi árabut suovastimes häjttá dadi buorep la.
Eanaš vahágat ja skibasvuođat maid borgguheapmi addá, sáhttet jávkat jus heaitá.
Ienemus vahága ja dávda majt suovastibme vaddá, máhtti gáhtot jus suovastimes häjttá.
Buorit ákkat leahkit borggutkeahttá
Buorre oare ij suovastit.
Sáhttá leahkit ruhta earái, daningo lea divrras borgguhit
Biedniga iehtjádijda, danen gå l divras suovastit.
Olmmoš veadjá buorebut jus ii borggut.
Jus ij suovasta de l buorep vädjo.
Olmmoš lea dearvasit sigareahtaid haga, sihke dál ja boahttevaš áigge.
Varrásap la váni sigarehtaj dagi, dálla ja boahtteájgen.
Lea jáhkihahtti ahte olmmoš oažžu guhkit eallima jus ii borggut.
Oattjosj má guhkep viessomav jus ij suovasta.
Vealtá dahkamis váhnemiid ja earáid hilbadin ja beahtáhallan.
Ij dárbaha äjgádijt ja iehtjádijt suhttadit ja håjen dahkat.
Vealtá leahkime sorjavaš ja dovdat biehttalanváivviid dego leahkit duhpáthálot, leahkit jierásmuvvan dehe leabohin.
Ij dárbaha tjadnasin årrot ja dåbddåt abstinänssavájvijt degu suovastimhálov, stressiduvvat jali ráfeduvvat.
Ii dárbbat oažžut heajos vuoigŋama dehe fiskes bániid.
Ij dárbaha nievres vuojŋadagáv jali visská bánijt oadtjot.
Jus olmmoš lea vuollái 18 jagi sáhttá dahkat somás áššiid iežas áiggiin go ahte geahččalit oažžut duhpáha.
Jus ij la 18 jage ållim de máhttá suohttasap dagojt dahkat ietjas ájgijn gå gähttjalit dubágajt åttjudit.
Vealtá oažžumis nárvviid ovdal áiggi.
Ij dárbaha joarmmot åvddåájgen.
Duhpátgilvin billista birrasa máŋgga ládje ja gilvit vaháguvvet mirko dustenávdnasiin.
Dubáksáddjim bäjsstá birrasav moatteláhkáj ja sáddjára sälkkás muorrodimnävojs vahágahteduvvi.
Jus eahpida galgágo borgguhit dehe ii, jus sáhttá geahččalit dahkat listtuid oavdduiguin ja heajos beliiguin.
Juorrulit jus galggá suovastit vaj ij, de máhttá gähttjalit listajt ma li ienep ja binnep ávkálattja tjállet.
Sáhttet leahkit una áššit ja stuora áššit, mat gusket iežas eallima, eará olbmuid, birrasa ja eará.
Máhtti smávva dåjma ja stuorra dåjma, ma guosski ietjas viessomij, ietjá ulmutjijda, birrasij ja iehtjádijda.
Dat leat iežas listtut, ja olmmoš ieš mearrida man galgá čuovvut, got háliida dahkat borgguhemiin.
Le ietjas lista, ja iesj mierret makkirav galggá tjuovvot, gåktu sihtá suovastimijn dahkat.
Cummástallan ja ráhkástallan lea juoga masa máŋgasat liikojit.
Bunástallat, tjulástallat ja hånglit la juoga masi ålos lijkkuji.
Jus ii leat dahkan dan soaitá olmmoš niegadit ja ahkiduššá dahkat dan.
Jus ij la dav dahkam márjju ájádallá dan birra ja hálijt dav dahkat.
Seamma áigge sáhttá maid dovdot vehá leabohin vuosttas cumma dehe ráhkástallama ovdal.
Avtabále gå máhttá dåbddut vehik balon vuostasj tjullásij jali hångelij.
Got dáhká go ráhkástallá.
Gåktu dal ájn dahká gå hångli ?
Jus imaštallá got galgá dahkat go cummástallá ja ráhkástallá, sáhttá leahkit buorre jurddašit ahte eai leat mangelágán njuolggadusat mot dahkat. Jus geahččaladdá ja dahká vugiin mii orro buorre alccesis, orru dat dávjá buorre dasanai geainna cummástallá dehe ráhkástallá.
Jus ájádallá gåktu tjules jali hångli, de l buorre mujttet e njuolgadusá gávnnu gåktu galggá dahkat Jus gähttjal ja dahká nåv vaj buoragit allasis dåbddu, de dåbddusj gal buoragit gesi tjules ja gejna hångli.
Cummástallat lea deaddit baksamiid soapmása eará baksamiid vuostá dehe soames eará báikái gorudis, dávjá dahká maid una stoavkkihanjiena seamma áigge.
Bunástallat la gå ietjas bakismijt dieddel ietjá ulmutja baksimijda jali ietjá sadjáj ietjá ulmutja rubmahin, álu sämmibále aj tsållajienatjav dahká.
Go cummástallá soapmása njálbmi lea gitta.
Gå soabmásav bunes de l njálmme dahppot.
Go cummista soapmása nu lávejit sihke baksamat ja njuokčamat guoskkadit nuppiideaset.
Gå soabmásav tjules de álu gaoppátjagá baksima ja njuoktjama duohtti nubbe nuppev.
Dat lea dego ráhkástallá ja ráhkástallo njuokčamiin ja baksamiiguin.
Le degu njávkká ja njávkaduvvá njuoktjamijn ja baksimij.
Dan sáhttá maid govvidit ahte smáhkke soamis eará.
Gåvviduvvá aj degu smáhkkut ietjá ulmutjav.
Dábálaš vuohki álgit cummástallat lea álgit cummestallat.
Dábálasj vuohke tjulástallagoahtet la bunástallagoahtet.
Jus de háliida cummástallat sáhttá sirret baksamiid ja coggalit njuokčama vehá nu ahte dat guoskkaha nuppi baksamiid.
Jus sihtá tjulástallat de máhttá baksimijt vehik sierrit ja njuoktjamav unnán tsåggåt vaj duohttá nuppe baksimijt.
Dalle beassá oaidnit jus nubbi maid sirre baksamiid nu ahte njuokčamat deaivvadit.
De vuojnná jus gut aj baksimijt sierri vaj njuoktjama máhtti duohtadit.
Eai leat mangelágán njuolggadusat got galgá dahkat go cummista goabbat guoimmi, ovdamearkka dihte man guhkás galgá coggalit njuokčama dehe man olu galgá sirret baksamiid, muhto dan mearrida ieš.
E gávnnu njuolgadusá gåktu galggá dahkat gå tjules nubbe nuppev, buojkulvissan man märráj galggá njuoktjamav tsåggåt jali man ednagav galggá baksimijt sierrit, valla dav iesj mierret.
Dávjjimusat láve dat čoavdásit ieš go cummásta soapmása.
Ienemusát álu ietjatis tjielggá gå vijmak soabmásav tjules.
Muhto okta ráva lea álgge várrogasat ahte it deatte njuokčama ja lihkat dan garrasit nuppi njálmmis dakkaviđe.
Gätjástus la várrogit álgget vaj ij njálmmáj garrasit tsåhkkå ja labuda njuoktjamav guojmenis njálmen dalága.
Láve leahkit buorre goappešiidda jus geahččaladdá.
Goappátjijda álu buorak sjaddá jus gähttjal.
Lea váttis cummistit soapmása njuolga ovddos daningo njunit álkit nordasit oktii, danin láve dárbbahit vehá állet oaivvi vai olaha.
Vájvve l soabmásav tjulestit njuolgga åvddålis danen gå njunje álkket jåstesti, danen álu dárbaj oajvev rággit ålåtjit.
Sáhttá leahkit buorre vuoigŋat njuniin go cummista soapmása.
Vuojŋasj má giehpemusát njunjijn gå soabmásav tjules.
Ferte geahččaladdat mii orru buoremus.
Vuohke l iesj gähttjalit mij lijkkogis dåbddu.
Bátnestellegiin dehe “ piersniin ” sáhttá cummistit buorehit.
Máttá buoragit tjulástallat badneduollidimijn jali piersingijn.
Sáhttá maid cummistit guhtet guoimmi goruda.
Máhttá aj nubbe nuppev tjulestit rubmahij.
Gosa gorudis cummista dehe háliida cummistuvvot mearrida ieš dainna geainna cummástallá ja cummástallo.
Gåggu rubmahin tjules jali sihtá tjulestuvvat iesj mierret aktan gejna tjules jali gässta tjulestuvvá.
Sallumat ja ráhkástaddamat
Fármastime ja njávkkama
Sáhttá dovdot somán guldalit soapmása eará goruda, ovdamearkka dihte sallumiin ja njávkamiin.
Máhttá dåbddut lijkkogis iehtjáda rubmahav gulldalit, buojkulvissan fármasta ja njávka baktu.
Sáhttá njávkat ja sallut sihke biktasiiguin ja biktasiidhaga.
Máhttá njávkadit ja fármudallat goappátjagá biktasij ja biktasahtá.
Got ráhkástallá, rievtti mielde ?
Gåktu dal ájn hångli ?
Ráhkástallat lávejit gohčodit go olmmoš cummástallá, cummistallá, salastallá ja njávká soapmása.
Hånglit gåhtjudallá gå tjules, bunes, fármas ja návkká soabmásav.
Cummástallan ja salastallan seamma áigge sáhttá nappo leahkit ráhkástallan.
Tjulástallat ja sämmibále fármudallat máhttá aj årrot hångel.
Jur dego goruda njávkan ja cummisteamit sáhttet maid leahkit ráhkástallan.
Jur degu njávkkama ja bunestime rubmahin aj máhttá årrot hångel.
Go ráhkástallá sáhttá maid deaddit ja ruvvet iežaska nuppiideaskka vuostá.
Gå hångli máhttá aj dieddet ja njávggat nubbe nuppe vuosstij.
Ráhkástallat sáhttá máŋgga ládje, ovdamearkka dihte ráfálaččat ja siivvuid dehe garrasit ja giivásiid.
Máhttá hånglit moatteláhkáj, buojkulvissan suojmma ja sjávot jali tjavgga ja fámulattjat.
Dávjá ráhkástallan variere dagadettiin.
Álu målsut hångelbåttån.
Dat sáhttá maid varieret geardi gearddiinis ja olbmos olbmui.
Máhttá aj målsudit báles bálláj ja ulmutjis ulmutjij.
Ráhkástallat sáhttá bivttas nalde, unnán biktasiiguin dehe jur álás.
Máhttá hånglit ållu gárvodum jali ållu rihttsot.
Ráhkástallat sáhttá maid sierra rumašguottuin ovdamearkka dihte čuoččut, čohkkut, dehe veallut.
Máhttá aj hånglit umassláhkáj, buojkulvissan tjuottjo, tjåhkkot jali vällot.
Ráhkástallan sakka ja unnán dehe bivttaskeahttá gohčoduvvo muhtumin roavesráhkástallamin.
Hånglit ednagit ja binná biktasij jali biktasahtá muhttijn garrahångelin gåhtjudallá.
Duivi
Smálla
Muhtimat gohčodit ráhkástallama duivin.
Muhtema gåhttju hångelav smállan.
Muhto duivi sáhttá mearkkašit eará áššiid.
Valla smálla máhttá aj ietjá.
Muhtimat atnet ovdamearkka dihte ahte duive go njoallu dehe anaša soapmásiin dehe soamis earáiguin.
Muhtema adni buojkulvissan ulmusj smállá gå sjuohttul jali seksav adná iehtjádijn jali iehtjádij.
Olbmo geainna lea dahkan dan sáhttá maid gohčoduvvot duivin.
Ulmusj gejna l dáv dahkam máhttá aj gåhtjudallat smállan.
Mii dahká cummástallama ja ráhkástallama somán ?
Mij dahká tjullásijt ja hångelav lijkkogissan ?
Leahkit lahka ja njávkojuvvot soapmásis dagaha ahte liiki, njuovčča ja baksamat reagerejit ja sáddejit signálaid vuoigŋasiidda ahte dat dovdo somá ja jierástuvvan.
Årrot lahka ja njávkaduvvat soabmásis dahká lijkev, njuoktjamav ja baksima rádji signálajt vuojŋŋamij jut tjagárt ja dåbddu lijkkogis.
Dat sáhttá maid dagahit ahte šaddá himolaš.
Máhttá aj dahkat seksuálalattjat buolliduvvá.
Goruda nearvvat dat dikšot dovddu ja sáddejit signálaid vuoigŋasiidda.
Rubmahin li nerva ma dåjmadi dåbdov ja rádji signálajt vuojŋŋamij.
Vai dovdolii somá ja hearvái ráhkástallat lea dehálaš ahte sihke ieš ja dat geainna ráhkástallá háliida dahkat dan.
Jus galggá vuohkasit ja herlugit dåbddut de hähttu iesj ja gejna hångli, dasi lijkkut.
Sierra olbmot liikojit sierra olu cummástallamii ja ráhkástallamii.
Ulmutja umassláhkáj lijkkuji tjulástallat ja hångli.
Ii leat mangelágán rivttes dehe vearu vuohki dovdat muhto oažžu guldalit iežas liikogo ahte lea somá cummástallat ja ráhkástallat dehe háliidago milloseappot dovdat lagašvuođa eará ládje.
Ij gávnnu duolla jali ja boasto vuohke dåbddåt, ájnat viertti gulldalit allasis jus adná la lijkkogis tjulástallat ja hånglit, jali jus ienni sihtá lahkavuodav dåbddåt.
Olbmos lea álo riekti gieldit jus ii hálit cummástallat dehe ráhkástallat dehe jus juoga ii oro buorre dalle go dahká dan.
Agev la riektá vuosstálasstet jus ij sidá tjulástallat jali hånglit, jali jus juoga ij dåbddu buoragit dan båttå.
Ii galgga goassege leahkit mielde cummástallame ja ráhkástallame beare dan dihte ahte soamis eará háliida dan.
Ij goassak galga tjulástallat ja hånglit gå ietjá ulmusj dav sihtá.
Buohkat smáhkkejit ja haksojit sierraládje.
Gájka smáhkijdi ja hábsijdi umassláhkáj.
Mot hakso ja smáhkke muhtto maid ovdamearkka dihte dan sivas maid lea borran mot lea basadan mot biktasat haksojit ja nu viidáseappot.
Gåktu habsijt ja smáhkku rievddá aj, buojkulvissan mierreduvvá majt la bårråm, gåktu la basádam, gåktu biktasa habsijdi ja nåv vil.
Jus lea galbmon ja olbmos lea infekšuvdna nu sáhttá ovdamearkka dihte njálbmi haksot earáládje go muđuin.
Jus la snuobas ja l infeksjåvnnå de máhttá buojkulvissan ietjáláhkaáj habsijdit njálmme gå iemeláhkáj.
Sáhttágo šaddat áhpeheapmin dehe oažžut sohkabealedávddaid go ráhkástallá ?
Máhttá gus hånglimis iesselissan sjaddat jali sjiervvedávdajt oadtjot ?
Olmmoš ii sáhte šaddat áhpeheapmin ráhkástallamis.
Ij máhte iesselissan sjaddat gå hångli.
Iige sáhte oažžut sohkabealedávddaidge.
Ij ga máhte avtak sjiervvedávdav oadtjot.
Ráhkástallan lea sihke somás ja sihkkaris vuohki leahkit soapmása lahka.
Hångel l de goappátjagá lijkkogis ja sihkar vuohke ulmutja lahkavuodav dåbddå.
Aborta mearkkaša gaskaduhttit áhpehisvuođa.
Abårttå merkaj iesselisvuodav boarkkit.
Jus jurddaša dahkat abortta soitet leahkit máŋga jearaldaga.
Jus ájádallá abårtåv dahkat de soajtti edna gatjálvisá.
Muhto álo lea vejolašvuohta deaivat soapmása oažžun dihte vástádusa jearaldagaide.
Valla máhttá agev soabmásijn gávnadit vásstádusájt åttjudit ietjas gatjálvisájda.
Dát guoská maid dan gii lea dahkan soapmása áhpeheapmin.
Guosská aj gesi l soabmásav iesselissan dahkam.
Ákkat ahte háliida dahkat abortta soitet leahkit máŋga.
Gå sihtá abårtåv dahkat de soajttá oare ednaga.
Ii soaitte dovdat iežas gearggusin.
Máhttá årrot danen gå ietjas ij gärggogin dåbdå.
Dovdá iežas ila nuorran dehe ahte ii heive su eallimii juste dalle.
Adná ietjas ilá nuorran jali ij hieba ietjas viessomin jur dalloj.
Soaitá dat geainna lea šaddan áhpeheapmin ii leat dat geainna háliida máná.
Márjju gejna l iesselissan sjaddam ij la gejna sidá mánáv adnet.
Lea lohpi dahkat abortta dárbbatkeahttá čilget geasage, fuolatkeahttá ákkas.
Riektá l abårtåv dahkat ja ij dárbaha iehtjádij tjielggit, juska vil oarre.
Abortalágas lea čállon.
Tjáledum la abårttålágan.
Olbmos lea riekti molsut oaivilis goas fal ovdal ieš abortta.
Riektá l aj rievddat akta goassa abårtå åvddåla.
Aborta dahkan ii daga váddáseabbon šaddat áhpeheapmin maŋibus.
Abårtåv dahkat ij dagá dav gássjelabbon iesselissan sjaddat boahtteájge.
Ii leat mangelágan ahkerádji oažžun dihte dahkat abortta.
Ij ga gávnnu áldarmierre abårtåv dagátjit.
Ovdal abortta
Abårtå åvddåla
Olbmos gii jurddaša dahkat abortta soitet leahkit máŋga jearaldaga ja dalle soaitá leahkit buorre ságastit soapmásiin Abortta oktavuođas fállojuvvo álo doarjja ja veahkki, sihke ovdal ja maŋŋel.
Gänna ájádallá abårtåv dahkat soajtti edna gatjálvisá ja de márjju l buorre soabmásijn ságastit. Abårtå gáktuj agev fáladuvvá doarjja ja viehkke, goappátjagá åvddål ja maŋŋela.
Jus lea dat gii lea dahkan soapmása áhpeheapmin sáhttá maid oažžut deaivát soapmása vai beassá ságastit jus háliida.
Gut soabmásav iesselissan la dahkam máhttá aj gávnadit soabmásijn jus sihtá.
Nieida gii mearrida
Niejdda gut mierret
Lea álo buorre ságastit dainna geainna lea šaddan áhpeheapmin got háliida dahkat.
Agev la buorre ságastit gejna l iesselissan sjaddam, gåktu sihtá dahkat.
Jus heive lea buorre jus sáhttá dahkat mearrádusa ovttas.
Jus la máhttelis de l aj buorre aktan mierredit.
Muhto jus ii leat ovttaoaivilis álo áhpehis nieida mearrida dahkágo abortta vai ii.
Valla jus ij ájgás boade, de agev la iesselis niejdda, gut mierret jus galggá abårtåv dahkat jali ij.
Dat gii lea dahkan soapmása áhpeheapmin ii sáhte okto mearridit galgágo dahkkot aborta vai doalahit máná.
Gut l soabmásav iesselissan dahkam, ij la riektá aktu mierredit jus galggá abårtåv dahkat jali mánáv riegádahttet.
Leahkit guoibmi dasa gii dahká abortta
Guojmmen gesi abårtåv dahká
Beroškeahttá das leago mearrádus aborttas oktasaš dehe ii, soaitá dat guoibmin leahkit unohas dovdamuš.
Juska vil märrádus abårtå birra l aktisasj jali ij, de guojmmen soajttá vájves vásadus.
Abortavuostáváldimiin ja nuoraidvuostáváldimiin sáhttá beassat deaivat soapmása ja ságastit juogo goappešagat ovttas dehe akto.
Goappátjagá abårttåduostudagájn ja nuorajduostudagájn máhttá soabmásijn gávnadit gejna ságas, juogu de goappátja aktan jali aktu.
Abortta maŋŋel soaitá dovdat iežas gehppon dehe morašlažžan.
Abårtå maŋŋela máhttá goappátjagá gähppánimev ja håjev dåbddåt.
Dovddut ja jurdagat soitet molsasaddat áiggi mielde ja muhtumin bohtet easka guhka maŋŋel abortta.
Dåbdo ja ájádusá máhtti målsudit ájge milta ja muhttijn esski båhti maŋebut abårtå maŋŋela.
Vaikko lea gollán guhkes áigi sáhttá váldit oktavuođa ovdamearkka dihte nuoraidvuostáváldimiin oažžun dihte ságastit dovdamušaidis birra.
Ihka vil ájgge l vássám, de máhttá aktavuodav válldet buojkulvissan nuorajduostudagájn ságastittjat dåbdoj birra.
Goas sáhttá dahkat abortta ?
Goassa máhttá abårtåv dahkat ?
Gitta 18 áhpehisvahku rádjái lea riekti dahkat abortta dárbbatkeahttá muitalit geasage manin háliida dahkat dan.
Gitta 18 iesselisvuohtavahko rádjáj la riektá abårtåv dahkat váni ij aktasik giehttot manen.
Maŋŋil 18. áhpehisvahku galgá leahkit sosiálastivrra lohpi dahkat abortta.
18 iesselisvuohtavahko maŋŋela rávkaduvvá loahpe Sosiálastivras abårtåv dagátjit.
Dakkár lobi oažžu jus leat erenomáš ákkat abortii.
Dakkir loabev oadtju val jus li sierralágásj oare abårttåj.
Ovdamearkka dihte ahte lea hirbmat nuorra, leat alkohola- dehe gárrenmirkováttisvuođat, lea veagalváldon dehe ogis lea juoga váralaš vahát dehe liitu.
Buojkulvisá dasi máhtti årrot gå l sieldes nuorra, li gassjelisvuoda alkoholajn jali drogaj, l illastuvvam jali ågen la muhtem tjavgga vahák jali ij la iemeláhkáj åvdeduvvam.
Gos aborta dahkko ?
Gånnå abårtåv dahká ?
Aborta dahkko álo buohcceviesus dehe eará spesialistaklinihkain, abortta ii sáhte dahkat omd. nuoraid-vuostáváldimiin.
Abårttå agev dagáduvvá skihpadåben jali ietjá tjiehppeklinijkajn, ij máhte buojkulvissan abårtåv dahkat nuorajduostudagán.
Muhto jus diehtá ahte lea áhpehin ja jurddaša dahkat abortta sáhttá váldit oktavuođa nuoraidvuostáváldimiin oažžun dihte ráđiid.
Valla jus diehtá l iesselissan ja ájádallá abårtåv dahkat de máhttá aktavuodav válldet nuorajduostudagájn rádev oattjotjit.
Sáhttá maid mannat dearvvašvuođaguovddážii dehe gynekologa lusa.
Máhttá aj mannat varresvuohtaguovdátjij jali gynekologaj.
Sii sáhttet maid veahkehit olbmo váldit oktavuođa buohcciviesu abortavuostáváldimiin.
Máhtti aj viehkedit aktavuodav válldet abårttåduostudagájn skihpadåben.
Sáhttá maid ieš riŋget njuolga abortavuostáváldimii ja várret áiggi.
Máhttá aj iesj riŋŋgit njuolgga abårttåduostudahkaj ja ájgev diŋŋgot.
Jus diehtá ahte háliida dahkat abortta soaitá leahkit buorre várret áiggi nu jođánit go vejolaš daningo muhtumiin soitet dihto vuostáváldimiin leahkit vuordináiggit
Jus diehtá sihtá abårtåv dahkat de l buorre ájgev diŋŋgot nåv ruvva máhttelis danen gå muhttijn máhtti vuorddemájge muhtem duostudagájn.
Mot aborta dáhpáhuvvá ?
Gåktu abårttå dagáduvvá ?
Abortta sáhttá dahkat máŋgga ládje.
Abårttå máhttá umassláhkáj dagáduvvat.
Mainna vugiin dat dahkko vuolgá das man guhkás áhpehisvuohta lea ollen.
Makkir vuogij milta dagáduvvá mierreduvvá man guhka ájgge l vássám iesselisvuodan.
Oažžun dihte čielgasa man áhpehisvahkus lea rehkenasto maŋemus mánnodávddaid vuosttaš beaivvis iige ieš sahkanandilis.
Åtsådittjat makkir iesselisvuohtavahkon la vuododuvvá maŋemus läjbboma vuostasj biejves. Ij de riekkni almma sahkanimes.
Logát vahku rádjái
Gitta avtse vahkkuj
Logát vahku rádjái sáhttá dahkat abortta dálkasiid vehkiin.
Gitta avtse vahkkuj máhttá abårtåv dahkat dálkkasij viehkken.
Dat gohčoduvvo dálkkaslaš aborta.
Gåhtjudallá medisijnalasj abårttån.
Dalle oažžu tableahta abortavuostáváldimis.
Muhtem sajijn tjärdda aneduvvá lågenanguovte vahkuj.
Dát ii leat seamma ášši go akuhta p-pillar.
Oadtju tablehtav abårttåduostudagán, dát ij la sämmi gå hähkka-p-tablähtta.
Maŋŋel go lea váldán tableahta oažžu mannat ruoktot.
Gå l tablehtav bårråm de oadtju häjmmaj mannat.
Ovtta – guovtti beaivvigeažis ferte boahtit fas vuostáváldimii oažžun dihte ođđa dálkasa, juogo tableahttan man njiellá dehe mii bidjo viigái.
Avta jali guovte biejve maŋŋela boahtá ruoptus duostudahkaj oattjotjit ådå dálkkasav, juogu de tablähttan majt njiella jali biejaduvvá guoddnáj.
Dalle ferte orustit vuostáváldimis ja moatti diimmu geažis álgá vardin ja áhpehisvuohta nordojuvvo olggos.
Ganugasstá de duostudagán maŋŋela ja moadda tijma duogen varddegoahtá ja iesselisvuohta boarkki.
Dat soaitá bávččagit muhto dalle oažžu gibulitnudeami ja maŋŋel seamma beaivvi sáhttá vuolgit ruoktot.
Máhttá bávtjájdallat valla dasi oadtju bávtjasgiehpedimev ja maŋebut sämmi biejve häjmmaj manná.
Abortta sáhttá loahpahit maid ruovttus, ng. ruovttuaborta.
Máhttelis la aj abårtåv hejman tjadádit, nåv gåhtjodum häjmmaabårttån.
Dalle oažžu mielde nuppi gearddi tableahtaid ja váldá daid ruovttus.
De nuppe vuoro tablehtajt ja hejman.
Vai oažžu dahkat ruovttuabortta ferte leahkit unnimustá 18 jagi ja soames ráves olmmoš ferte leahkit su luhtte.
Loabeduvátjit häjmmaabårtåv dahkat de hähttu binnemusát 18 jage vuoras ja ietjas lunna l ietjá ållessjattuk.
Moadde vahku maŋŋel abortta dahkko ođđafitnan gynekologa dehe jorttamovrra luhtte ođđa áhpehis-vuođateastta dahkamii ja muitalan dihte got veadjá.
Moadda vahko abårtå maŋŋela ådåsis gynekologa jali gáhppeliddje lunna manát dagátjit ådå iesselisvuohtaåtsådimev ja giehtutjit gåktu viessu.
Easka dalle gehččo dálkkaslaš aborta ollásit čađa-huvvon.
Iesski dalloj medisijnalasj abårttå aneduvvá ållu tjadádum.
Muhtumin dahkko maid dutkan dárkkistan dihte ahte eai leat báhcán mangelágán vuossamátta-bázahusat viigái.
Muhttijn aj åtsådibme dagáduvvá gehtjadittjat vaj e buojkulvissan plasentas bátsidusá gávnnu skoadon.
Jus leat ng. ráhpun ferte dahkkot ja dalle njammojuvvo dat oasit mat leat báhcán eret.
Jus da gávnnuji de máhttá nåv gåhtjodum ráhpom dagáduvvat ja de njamáduvvi oase ma li báhtsam várrogit ierit.
Jus dat dárbbašuvvo dahkkot dalle nohkkaduvvo.
Jus dárbaj dav dahkat de jábmeduvvá.
13 vahku rádjái
Gitta 12 vahkkuj
13. vahku rádjái, sáhttá dahkkot man gohčoduvvo kirurgalaš aborta, dalle dahkko ráhpun.
Gitta 12 vahko vahkkujj, máhttá dahkat nåv gåhtjodum tjuollam abårttån, dalloj ráhpom de dagáduvvá.
Operašuvnna áigái nohkkaduvvo.
Tjuollambåttå l jábmedum.
Doavttir doalvu instrumeantta viigái.
Dåktår tsahká instrumentav skåhtuj.
Instrumeanttas lea gitta njammi.
Instrumännta l aktijbiejadum njammamrusstaj.
Várrogasat ohki ja vuossamátta njammojuvvo olggos viigás.
Várrogit åhke ja plasännta njamáduvvá skoados.
Ieš aborta váldá sullii 20 minuhta.
Oalle abårttå gihtja 20 minuvta bájken.
Maŋŋil ferte vuoiŋŋastit vuostáváldimis moadde diimmu.
Maŋŋela ganut duostudagán moadda tijma vuojŋgadittjat.
Moadde vahku maŋŋil sáhttá muhtumin šaddat galledit vuostáváldimis.
Moadda vahko maŋebut muhttijn ådåsismanádibme dagáduvvá.
Vahku 12 maŋŋel ja gitta vahkkui 19
12 vahko maŋŋela ja gitta 18 vahkuj
12 vahku maŋŋil aborta ferte dahkkot guovtti lávkkis.
Maŋŋela 12 vahko de abårttå hähttu guovten lávken dagáduvvat.
Dalle oažžu vuostáváldimis álggos dálkasa mii lea seammalágán tableahtta go mii gevto árra aborttas.
Duostudagán vatteduvvá vuostak dálkkasa ma la sämmi tablähtta tjerdas ma aneduvvi árra abårtån.
Guokte beaivvi maŋŋel ferte boahtit ruovttoluotta vuostáváldimii oažžun dihte ođđa dálkasa mii bidjá mátkái viigá ávttaid nu ahte ohki vehá gerddiinis hoigasa olggos.
Guovte biejve maŋŋela boahtá ruoptus duostudahkaj ja vatteduvvá ådå dálkkasa ma álgadi skoado aktijgiessemijt vaj åhke suojmma ålgus boahtá.
Dat sáhttá sulastahttit miniriegádahttima ja sáhttá bávččagit seamma ládje go riegádahttá máná.
Sjimustahttá unnepriegádahttemijn ja máhttá bávtjájdallat sämmiláhkáj gå mánáv riegádahttá.
Áigi mii dasa gollá sáhttá molsasaddat, moatti diimmus máŋgga jándorii muhto eatnasiin dat dáhpáhuvvá jándoris.
Ájgge mij rávkaduvvá målsut, moattet tijmas gitta moatte jánndurij valla ienemusájda jánndura sinna.
Dan áigge lea váldojuvvon buohccivissui.
Dav ájgen la skihpadåben sisitjáledum.
Go aborta lea dahkkon doavttir dutká viigá.
Gå abårttå l dagádum de dåktår skoadov åtsåt.
Jus vuossamátta-bázahusat leat vel soaitá dárbbašit dahkkot viigá ráhpun.
Jus plasentas bátsidusá li de máhttá skoados ráhpom dárbulasj årrot.
Moadde vahku maŋŋil sáhttá muhtumin šaddat galledit buohcciviesus.
Moadda vahko abårtå maŋŋela máhttá muhttijn ådåsismanádit skihpadåben.
Vahku 18 maŋŋel
18 vahko maŋŋela
Vahku 18 maŋŋel oažžu dahkat abortta jus leat erenomáš ákkat abortii.
18 vahko maŋŋela galggá sierra oarre abårtåv dahkat.
Aborta dahkko dalle seamma ládje go vahku 12 maŋŋel.
Abårttå dagáduvvá sämmiláhkáj gå 12 vahko maŋŋela.
Maid aborta máksá ?
Majt abårttå máksá ?
Maid aborta dahkan máksá vuolgá das man guovllus riikkas orru.
Majt máksá abårtåv dahkat målsut jur gånnå rijkan årru.
Máŋgga sajis ii dárbbat máksit maidege jus lea vuollái 20 jagi.
Moatten sajen ij dárbaha majdek mákset jus ij la 20 jage ållim.
Jus dárbbaha máksit nu dat máksá sullii 300 ruvnna beroškeahttá man boaris lea.
Jus dárbaj mákset de máksá bájken 300 kråvnå juska vil man vuoras.
Jus háliida diehtit juste maid máksá doppe gos orru nu sáhttá jearrat soapmásis nuoraidvuostáváldimis dehe jurttamovravuostáváldimis.
Jus sihtá diehtet jur majt máksá gånnå iesj årru, de máhttá gatjádit soabmásis nuorajduostudagán jali gáhppeliddjeduostudagán.
Sáhttá maid váldit oktavuođa abortavuostáváldimiin.
Máhttá aj aktavuodav válldet abårttåduostudagájn.
Fertego váhnen dehe fuolaheaddji oažžut diehtit ?
Hähttuji gus äjgáda jali sujttoaddne diedojt oadtjot ?
Vuostáváldimiid bargoveagas lea jávohisvuođageatnegasvuohta.
Barggijn duostudagájn la sjávovälggogisvuohta.
Muhto jus galgá dahkat abortta lea buorre jus soamis sáhttá leahkit doarjjan ovdal ja maŋŋel abortta.
Valla jus galggá abårtåv dahkat de l buorre jus soames máhttá doarjjan årrot abårtå åvddål ja maŋŋela.
Jus lea nuorra bargoveahka láve evttohit ahte váhnemat dehe fuolaheaddjit ožžot diehtit ahte galgá dahkat abortta.
Jus la nuorra de bargge álu oajvvadi äjgáda jali ietjá sujttoaddne oadtju diehtet abårtåv la dagátjit.
Jus ii sáhte muitalit ruovttus ahte galgá dahkat abortta sáhttá muitalit soames eará ráves olbmui geasa luohtiha.
Jus ij hejman máhte giehttot abårtåv la dagátjit de márjju máhttá giehttot iehtjádij gesi åssku.
Dat sáhttá leahkit ráves oabbá, fuolki, kurator dehe skuvlla buohccidivššár dehe soamis iežá gii sáhttá addit doarjaga.
Máhttá årrot ållessjattuk oarbben, beraj, kuratåvrrå ja skihpasujtár skåvlån jali ietjá ulmusj gut máhttá doarjodit.
Jus váhnemii dehe eará fuolaheaddjái váldo oktavuohta mearriduvvo dáhpáhus gearddiinis ja vuolgá das maid ieš háliida, dilálašvuođain ja man boaris lea.
Jus äjgádij jali ietjá sujttoaddnij aktavuodav váldeduvvá de mierreduvvá vidjurij milta ja vuododuvvá iehtjádij siegen majt iesj sihtá, vidjurijs ja man vuoras la.
Mađi lagabus 18 jagi lea dasto unnit lea váhnemis dehe eará fuolaheaddjis riekti diehtit ovttaskasa oktavuođain divššuin.
Dadi lagábut 18 jage vuoras la dadi binnebut la äjgádin jali ietjá sujttoaddnen riektá diedojt oadtjot ietjas aktavuodaj birra sujtujn.
Eanas oassái sáhttá ságastit got galgá dahkat dainna bargoveagain mainna deaivvada.
Ienemusát máhttá ságastallat gåktu dahkat barggij maj gávnat.
Jus váhnemii dehe fuolaheaddjái váldo oktavuohta nu oažžu goit álo ieš diehtit dan álggos.
Jus äjgádij jali sujttoaddnij aktavuodav váldeduvvá de agev iesj vuostak diededuvvá.
Jus lea nu ahte ovttaskasa váhnemat dehe fuolaheaddjit eai obanassiige sáhte oažžut diehtit ahte háliida dahkat abortta, daningo dalle soaittálii ovttaskassii dáhpáhuvvat juoga, dikšubargoveahka ii váldde oktavuođa singuin.
Jus la nåvti vaj ietjas äjgáda jali sujttoaddne e åbbå oattjo diehtet jut abårtåv sihtá dahkat, dajna gå juojddá allasis máhttá sjaddat, de sujttobargge e aktavuodav sijájn válde.
Aborttadahkan ii galgga dagahit ahte bidjo dakkár dilálašvuhtii gos sáhttá geavvat heajuid.
Abårtåv dahkat ij galga tjuovvusav vaddet aktak vájves vidjurijda sjaddá.
Ovttaskas sáhttá oažžut veahki kuratoris dehe eará doarjjabargis dan sádjái.
Máhttá de ienni viehkev kuratåvrås jali ietjá doarjjaulmutjis oadtjot.
Abortta maŋŋel
Abårtå maŋŋela
Lea buorre vuoiŋŋastit daid beivviid abortta maŋŋel.
Buorre l vuojŋadit biejvijt abårtå maŋŋela.
Vuosttaš beivviid ja gitta vahku rádjái sáhttet leahkit bákčasat, sullii dego mánnodávddat.
Vuostasj biejvijn ja gitta vahkkuj máhttá báktjit, vargga degu läjbbombáktjasa.
Vahkut abortta maŋŋel sáhttá vardit sullii nugo livččii mánnodávddat dehe soaitá vehá eanet.
Vahko abårtå maŋŋela álu varddá vargga degu l läjbbom jali márjju ienebuv.
Man guhká vardá lea gitta olbmos ja vuolgá earet eará das man soarttat abortta lea mannan čađa.
Man guhkev varddá rievddá ulmutjis ulmutjij ja makkir abårttå.
Nu guhkágo vardá ii galgga anašit, geavtit tampongga dehe vuojadit daningo dalle soaitá oažžut infekšuvnna.
Nåv guhkev gå varddá ij galga seksav adnet, tampuvnav adnet jali lávggot danen gå máhttá infeksjåvnåv oadtjot.
Sullii njealji – guđa vahku geažis lávejit mánnodávddat boahtit.
Läjbbom álu boahtá ruoptus nielje gitta gudá vahko maŋŋela.
Abortta maŋŋel soitet muhtimat dovdat miela gehppon go nuppit fas dovdet iežaset surolažžan.
Abårtå maŋŋela muhtema dåbddi gähppánimev gå iehtjáda håjev dåbddi.
Dovddut soitet maid molsasaddat ja muhtumin dat bohtet easka guhká maŋŋel.
Máhttá aj målsudit daj dåbdoj gaskan ja muhttijn esski båhti maŋebut abårtå maŋŋela.
Vaikko lea gollan guhkes áigi sáhttá váldit oktavuođa vuostáváldimiin vai beassá sárdnut dovdduidis birra.
Juska vil guhka ájgge l vássám de máhttá aktavuodav válldet duostudagájn ságastittjat ietjas dåbdoj birra.
Dan sáhttá dahkat vuostáváldimis gos aborta dahkkui dehe ovdamearkka dihte nuoraidvuostáváldimis.
Máhttá dav dahkat duostudagán gånnå abårttå dagáduváj jali buojkulvissan nuorajduostudagán.
Muhtumin dat vuolgá das ahte ii dovdda iežas gearggusin, ahte lea ila nuorra dehe dat ii heive ovttaskasa eallimii juste dalle.
Muhttijn l dan duogen gå ij ietjas váseda gärggok, l ilá nuorra jali ij hiebá ietjas viessomin jur dalloj.
Soaitá ahte geainna lea šaddan áhpeheapmin ii leat dat geainna háliida máná.
Márjju gejna l aktan iesselissan sjaddam ij la gejna sidá mánáv oadtjot.
Beroškeahttá sivas lea riekti oažžut dahkat abortta dárbbatkeahttá čilget soamis earái.
Juska vil oarre de l riektá abårtåv dahkat váni darbaha ietjas tjielggit ietjá ulmutjij.
Dat lea čállon abortalágas.
Tjáledum la abårttålágan.
Lea maid riekti molsut oainnu goas fal ovdal ieš abortta.
Riektá l aj ietjas rievddat akta goassa abårtå åvddåla.
Ii leat oktat ahkerádji oažžun dihte dahkat abortta.
Ij gávnnu áldarmierre dagátjit abårtåv.
Alkoholain dárkkuhuvvo juhkosiid dego vuola, viidna ja viidni.
Alkoholajn miejnniduvvá juhkusa nåv gåk vuola, vijnna ja sprijtta.
Máŋgasat juhket daningo dat lea buorre dehe vai šaddet gárremiin.
Ålos dav juhki danen gå la njálgge jali vuoladuvátjit.
Muhto alkohola sáhttá leahkit maid váralaš máŋgga ládje.
Valla alkohola máhttá aj moatteláhkáj vádálasj.
Dat sáhttá addit vahágiid ja skibasvuođaid, dagahit ahte gártá váttis dehe váralaš dilálašvuođaide.
Máhttá vahágijt ja dávdajt buktet, nuppe oassáj dahká vaj vájves jali vádálasj vidjurijda sjaddá.
Muhtimat ožžot áŧestusa ja vedjet heajuid go juhket.
Muhtema goavgedi ja nievret viessu gå juhki.
Nuora suddjemii lea ahkerádji goas oažžu oastit alkohola: 18 jagi restauráŋŋas gávppašeapmái ja 20 jagi viidnegávppis gávppašeapmái.
Suoddjitjit nuorajt gávnnu jáhke goassa oadtju alkoholav oasstet: Gávtsejagágin oadtju bårråmsajen oasestit ja guovtelåkjagágin systembolagan.
Vaikko ieš oažžu oastit alkohola ii leat lohpi oastit soapmásii gii ii oaččo dan.
Ihka vil iesj oadtju oasstet de l buorgodum oasestit gesi ij la loahpe oasstet.
Manin juhkkojuvvo ?
Manen juhká ?
Máŋggat juhket daningo sin mielas dat lea buorre ja lea somá.
Ålos alkoholav juhki danen gå sijá mielas la njálgge ja vuogas.
Muhtimat juhket daningo dovdet iežaset eahpesihkkarin.
Muhtema juhki danen gå l vuollegis iesjdåbddo.
Jus juhká vai oažžu buoret iešdovddu dehe unnida áŧestusa dehe jus juhká olu, sáhttá juhkan buvttehit boasttogeavahusa.
Jus juhká buorep iesjdåbdov oattjotjit jali goavgedimev giehpedittjat jali jus ilá ednagav juhká, de juhkam máhttá boastoadnemij doalvvot.
Sáhttá maid veadjit heajuid jugadettiin ja maŋŋel.
Máhttá aj nievret viessot, goappátjagá jugádijn ja maŋŋela.
Go lea nuorra alkohola geahččaleapmi soaitá dovdot lávkin šaddat rávisin.
Nuorran máhttá ållessjattugin dåbddut de máhttá dåbddut mierren ållessjattugin sjaddat gå alkoholav jugádijn.
Soaitá fállojuvvo ruovttus ja nu geahččala ieš dehe olbmáiguin.
Márjju hejman vaddi, jali iesj gähttjal jali aktan rádnaj.
Lea dábálaš ahte rievtti mielde ii vuosttaš geardde dieđe háliidago juhkat muhto dahká dan go earát juhket dehe galggalii.
Le dábálasj vaj ajtu ij diede jus sihtá juhkat vuostasj bále, ájnat juhká gå ietjáda juhki jali “ luluj ” juhkat.
Muhto jus duostá vuosttildit joavkodeattu ja vuordá vuoitá ollu.
Valla jus duosstá vuosteldit juohkusav ja vuorddet de l ávkke.
Mađi guhkit vuordá dađi buoret, daningo riskkat unnot vahágiid oažžumii ja alkoholasorjavažžan šaddamii.
Dadi guhkebut vuorddá dadi buorep, danen gå vadá unneduvvi vigijt oattjotjit jali alkoholaj tjanáduvvat.
Mii dáhpáhuvvá go juhká ?
Mij sjaddá gå juhká ?
Jus šaddá gárremiin hehttejuvvojit signálat vuoigŋašiin nu ahte jurddašeapmi, dovddut, balánsa ja árvvoštallan doaibmá heajubut Dat váikkuha maid nákcii koordineret dehkiid lihkastagaid.
Jus vuoladuvvá de signála vuojŋŋamin hiemssiduvvi, vaj ájádallam, dåbdo, mujtto, starjjo ja dájddo nievrebut doajmmá. Máhttudahka diehkijt aktidit hiemssiduvvá aj.
Go árvvoštallan hedjona ii ipmir áššiid mat dáhpáhuvvet seamma ládje go čielggusin.
Gå dájddo nävrru de ij dádjada mij sjaddá sämmiláhkáj gå la tjielgas.
Soaitá dahkat juoidá man ii muđui dagalii: hupmá eanet ja eanet olbmuiguin, dánse, njoallu dehe háhká nieiddaid, ja geahččala ođđa áššiid.
Márjju dahká dakkirijt majt ij lulu ietján dahkat: ságas ienebut ja ienep ulmutjij, gärssul, sjuohttul jali aktavuodav åhtså, ja ådåsijt gähttjal.
Heajut árvvoštallannákca dagaha maid ahte lea váddásit ipmirdit juoidá mii lea riskkavuloš dehe váralaš.
Nievrep dájddo dahká dav gassjelabbon dádjadit jus juoga l vádálasj.
Jus lea gárremiin sáhttá danin dahkat juoidá mas šaddet váralaš čuovvumušat.
Jus la vuollagin de máhttá dahkagoahtet dakkirijt ma máhtti alvos tjuovvusijt vaddet.
Muhtin áššit mat sáhttet dáhpáhuvvat go lea juhkan:
Muhtem vidjura máhtti sjaddat gå l juhkam:
Láhppá diŋggaid dehe dat billohuvvot, daningo ii leat kontrolla dehe diŋggat suoláduvvojit.
Åmijt massá jali späddjuji, gå ij dajt gehtja jali suoláduvá.
Šaddá riidduide dehe álgá doarrut.
Dårruj sjaddá jali doarrogoahtá.
Lea hui dábálaš ahte doarrun gárrenoaivvis álgá huleštemiin dakkáriin mas ii riidalivččii čielggusin.
Le dábálasj rijddo gå la vuollagin álggá smállamijn juoŋga birra massta ij lulu tjielggusin rijddalit.
Lea seksa vaikko ii hálit.
Seksav adná vájku ij sidá.
Jus lea gárremiin soaitá leahkit váttis gieldit, ja dat sáhttá dagahit ahte ieš, dat geaiguin lea seksa dehe earát vedjet heajuid maŋŋel dehe šaddá seksualálaš veagalváldin.
Jus la vuollagin máhttá låssåt javllat ij sidá, ja máhttá doalvvot vaj iesj, gejn jali gej seksav adná jali iehtjáda nievret viessu maŋŋela, jali seksuálalasj illastibmáj.
Lea seksa suddjetkeahttá ja dalle riskere oažžut sohkabealdávddaid, dehe šaddá dehe dahká soapmása áhpeheapmin.
Seksav adna váni ietjas suoddjidak, ja dalloj la máhttelis sjiervvedávdajt oadtjot, jali iesselissan sjaddat jali soabmásav iesselissan dahkat.
Geahččala eará gárrenmirkkuid.
Gähttjal ietjá drogajt.
Eatnasat leat juhkan alkohola go gevtet gárrenmirkkuid vuosttaš geardde, soaitá daningo eai jáhke dan nu váralažžan.
Ienemusá li alkoholav juhkam gå narkotihkav vuostasj bále adni, márjju gå ij jáhke dav nåv vádálattjan.
Bártida.
Vahágij boadádallá.
Dat soaitá ovdamearkka dihte leahkit mopeda dehe biila, ahte jorrá ja nordada iežas dehe gahččá čáhcái.
Máhttá buojkulvissan mopedajn jali bijlajn årrot, jårrå ja fällá jali tjáhtjáj gahttjá.
Váldá dehe billista diŋggaid mat eai leat iežas dehe manná juosat gos ii oaččo leahkit.
Suolát jali spädjá gávnijt ma älla ietjas, jali bässá gåsi ij la loahpe.
Veadjá heajuid ja oažžu áŧestusa maŋŋel go lea juhkan.
Nievret viessu ja goavget juhkama maŋŋel.
Dat soaitá vuolgit das ahte lea dahkan áššiid maid gáhtá dehe heahpana, dehe šaddá reakšuvdna gorudis.
Oarre dasi máhttá gå l dagojt dahkam majt sáŋart jali majs hehpan, jali tjuovvusin rubmahis.
Šaddá váttis huolahit skuvlla dehe barggu.
Vájvve sjaddá skåvlås jali bargos åvdåsvásstádusáv válldet.
Alkohola bisána gorudii maŋŋil go lea leamaš gárremiin, ja soaitá váldit guhkit go ovtta beaivvi ovdalgo vuoigŋašat doibmet albma ládje ahte ovdamearkka dihte muitá ja oahppá áššiid.
Alkohola bissu rubmahin maŋŋel gå la vuollagin årrum, ja máhttá ienep gå biejvev válldet åvddål gå vuojŋŋama doajmmi ållu buoragit buojkulvissan mujtátjit ja åhpatjit.
Muhtimat jáhkket ahte ii leat nu váralaš juhkat jus ii daga dan nu dávjá, ovdamearkka dihte dušše vahkkoloahpa, vaikko dalle juhká ollu.
Muhtema jáhkki ij la nåv vádálasj juhkat jus ij álu jugá, buojkulvissan val vahkkogietjijt, ihka vil dalloj ednagav juhká.
Muhto dat ii doala deaivása.
Ij la riekta
Beaivvi maŋŋel
Biejve maŋŋela
Soaitá leahkit vel gárremiin beaivvi maŋŋel go lea juhkan.
Máhttá vilá vehik vuollagin biejve maŋŋela gå l juhkam.
Dat vuolgá das man olu lea juhkan.
Man ednagav la juhkam dav mierret.
Ovdamearkan ahte alkohola álbmás vuollagis lea ain gorudis sullii golmmas njelljii diibmui.
Buojkulvis bissu alkohola garravuollagis rubmahin bájken gålmå gitta nielje tijmmaj.
Iige gávdno miige vugiid oažžut dan nohkat jođáneappot.
Ij gávnnu makkirik vuohke jut ruvábut manná.
Vaikko olmmoš lea gomás lea árvvoštallannákca heajut go dábálaččat ja soaitá leat váttis huolahit áššiid nugo galgá.
Biejve maŋŋela gå ij la riekta tjielgas de dájddo l aj nievrep gå iemeláhkáj ja máhtá vájvve dahkat mav galggá.
Ovdamearkka dihte soaitá leahkit váralaš vuodjit mopedain dehe biillain ja jus lea alkohola gorudis lea dat lágaheapme.
Buojkulvissan máhttá vádálasj mopedav jali bijlav vuodjet, ja jus la alkohola rubmahin de ij la lágalasj.
Alkoholamirkkohus
Alkoholasielggidibme
Buohkat reagerejit sierra ládje alkoholii ja girdet sierra olu, muhto lea álo rádji gos gorut luohpá.
Alkohola bájnasj gájkajt umassláhkáj ja ulmutja gierddi umasse ednagav, valla gávnnu agev mierre gå rumáj vuosstálasstá.
Láve nu ahte olmmoš vuovssada dehe biestá nahkáriid.
Álu vuoksá jali oaddá.
Jus meanohuvvá soaitá dat leahkit váralaš ja dalle ferte buohccivissui.
Jus jámálguvvá de máhttá oalle vádálasj, ja hähttu skihpadåhpåj doalvoduvvat.
Jus lea fuolastuvvan das man lea juhkan, galgá váldit aktavuođa ráves olbmuin, buohccidikšunneavvumiin, poliissain dehe vuolgit buohccivissui.
Jus hudjá ulmutjav gut la juhkam, de gálggá aktavuodav válldet ållessjattugijn, skihpasujttorádevaddemijn, polijsajn jali skihpadåhpåj vuolgget.
Jus soamis lea meanohuvvan galgá riŋget 112.
Jus soames la jámálguvvam de galggá riŋŋgit 112.
Ii galgga viggat oažžut persovnna vuovssadit dehe njoarrat galbma čázi su nala, daningo lea riska eará vahágiidda dehe bárttiide.
Ij galga ulmutjav vuovsedahttet jalik sliebbit galmma tjátjev suv nali, danen gå l máhttelis ietjá vahága jali fällama sjaddi.
Davvisámegiella (nordsamiska)
Julevusámegiella (lulesamiska)
UMO – nuoraid vuostáváldin neahtas
UMO – nuorajduostudahka värmmádagán
UMO suorggit:
Ássje UMOn:
Veadjit heajuid
Nievret viedjet
Veahkaváldin ja vuovssadeamit
Vierredahko ja vuoledime
Alkohola, duhpát, gárrenmirkkut
Gieresvuohta ja venagisvuohta
Ráhkisvuohta ja ustitvuohta
Rumáj
Bajilčállosat:
Nammadusá:
Jorgaleapmi
Jårggålibme
Gielalaš dárkkisteapmi
Njuolgadusá ja rievtesvuoda
Áŧestus leat garra fuolla ja ballu mii sáhttá dovdot olles gorudis, ja man eatnasat ožžot muhtumin.
Bunástallat, tjulástallat ja hånglit la juoga masi ålos lijkkuji.
Áŧestus sáhttá leahkit unohas, muhto olmmoš galgá goit dahkat dan man háliida iige vealtit dilálašvuođaid main jáhkká oažžut áŧestusa.
Jus ij la dav dahkam márjju ájádallá dan birra ja hálijt dav dahkat. Avtabále gå máhttá dåbddut vehik balon vuostasj tjullásij jali hångelij.
Borgguheapmi
Gåktu dal ájn dahká gå hångli ?
Borgguheapmi sáhttá dagahit sierra vahágiid ja buozanvuođaid, ja sullii juohke nubbi olmmoš gii borgguha jápmá ovdalgo son livččii jápmán borggutkeahttá.
Buohtjaskuovddo l skuovddo hármmis asidis lateksis (gummi) majt máhttá giesset buohtjaj jali seksagávnnáj jus ájggu seksav adnet.
š Borgguheapmi
Goavgge
Cummástallan ja ráhkástallan lea juoga masa máŋgasat liikojit.
Goavgge l garra dåbddo hujás ja balos mav ålles rumáj dåbddå, ja majt ienemusá muhtem bále dåbddi.
Jus ii leat dahkan dan soaitá olmmoš niegadit ja ahkiduššá dahkat dan. Seamma áigge sáhttá maid dovdot vehá leabohin vuosttas cumma dehe ráhkástallama ovdal. Got dáhká go ráhkástallá.
Goavgge máhttá vájvedit, valla galggá huoman gähttjalit dahkat majt sihtá ja ij garvvet vidjurijs massta jáhkká goavget.
š Cummát ja ráhkástallan
Guopparinfeksjåvnnå vuollevájmon
Fáhkkatlaš p-pillar lea tableahtta man nieiddat sáhttet váldit vai eai šatta áhpeheapmin.
Guoppar gávnnu luondulattjat ienemusájn vuollevájmon.
Dat ii leat miige áhpehisvuođasuodji dábálaš mearkkašumis, dat ii leat miige man geavtá suodjin ovdal ja maŋŋel anašeami.
Muhttijn ienet ja de máhttá vájvijt vaddet. Le sieldes dábálasj niejdajn.
Fáhkkatlaš p-pillara galgá geavtit beare heahtečoavddusin iige dássedis suodjin áhpehisvuođa vuostá.
Nieljet niejdas gålmå muhtem bále viessomin guopparinfeksjåvnås vájvástuvvi ja moaddásijda moaddi ruoptus boahtá.
š Fáhkkatlaš p-pillar
Bárne aj máhtti guopparinfeksjåvnåv oadtjot.
Guoppar vuolledábiin
Håjesvuohta
Guoppar lea dábálaš vuolledábiin eatnasiin.
Muhttijn dåbddåt håjev, ballat jali dåbddåt dårvodisvuodav la luondulasj oasse viessomin.
Muhtumin dat lassána ja dalle dat sáhttá váivvidit.
Buojkulvissan máhttá årrot biejve gå ij majdek nagá, ij mige dåbddu suohttasin jali gå ednagit usjudallá.
Dat lea hui dábálaš nieiddain.
Ienemusát dåbdo vássi ájge milta.
Kondoma lea una hui asehis (gumme) busse man bidjá cihpa dehe seksaájanasa nala go galgá atnit seksa.
Hähkka-p-tablähtta galggá val hiehtetjoavddusin aneduvvat ja ij dájvvalakkoj suodjen iesselisvuohtaj.
Iešdovdu
Iesjdåbddo
Iešdovdu guoskkaha daid jurdagiid ovttaskasas leat iežas birra ja gii ovttaskas lea.
Iesjdåbddo l ájádusá ietjas birra.
Das ii leat mihkkege dahkamuš leago čeahppi dehe čuorbi dahkat soames áššiid, das lea jearaldat dovdamis ahte lea juoga veara beare leahkimin.
Ij la dan birra jus la tjiehppe vaj tjuorbbe juojddá dagátjit, ájnat dåbddåt árvulattjat val gávnnut.
Dovddu ahte dohkke sáhttá hárjehallat.
Dåbddåt ulmusj dåhkki dav máhttá hárjjidallat.
Guoiggus buoret iešdovdui
Gätjástusá nannusap iesjdåbdduj
Lea olu maid sáhttá dahkat iežas iešdovddu nanostahttimii.
Gávnnuji ednaga majt máhttá dahkat nannitjit ietjas iesjdåbdov.
Dá leat moadde ášši maid sáhttá geahččalit.
Dála li muhtem dago majt máhttá gähttjalit.
š Guoiggus buoret iešdovdui
š Gätjástusá nannusap iesjdåbdduj
Givssideapmi
Ietjas åtsådit
Go olbmot birrasis meannudit heajut soapmása vuostá, gohčoduvvo dat givssideap-min.
Gåktu gähttjalibme dagáduvvá mierreduvvá makkir sjiervvedávdaj ietjas åtsåt.
Ovttaskas ilgadis dahku ii rehkenasto givssideapmin.
Álu vaddá gådtjå- jali varraåtsådimev.
Dalle go dat dáhpáhuvvá máŋgii ja dat gii gieđahallo heajut veadjá heajuid, de dat rehkenasto givssideapmin.
Jus åtsåt sjiervvedávddaj mij gávnnu soahpomsuodjelágan de ij dárbaha mavga mákset.
š Givssideapmi
š Ietjas åtsådit
Go givssiduvvo lea álki ahte dovdagoahtá iežas leaboheapmin ja álgá veadjit heajuid.
Liejbbe la varddem skoados majt niejda oadtju åbbå dájvvalakkoj pubertehta rájes.
Muhto ii giige dárbbat čiehkadit dan dihte ahte earát givssidit.
Liejbbe la rubmaha vuohke vuosedit pubertehtan la.
Lossesvuohta
Nuppástibme
Muhtumindovdat iežas lossesvuođa, surolažžan, leaboheapmin dehe dovdat doaivvuhisvuođa lea lunddolaš oassi eallimis.
Gå nuppástuvvá ulmutjijs birrusin, de gåhtjudallá nuppástibmen. Ájnegis bahás dáhpádus ij la nuppástibme.
Leat áššit maid sáhttá dahkat ieš vai veadjá buorebut, ja gávdno veahkki jus dárbbaha.
Nuppástibme l gå moaddi dáhpáduvvá ja dahká gut nuppástuvvá nievret viessu.
Mánodávddat lea vardin goaŧus man nieiddat ožžot oalle dássedit rávásmanagi rájis.
Gå nuppástuvvá de l gähppat ráfedisvuodav dåbddågoahtet ja nievret viessot.
Mánodávddat leat goruda vuohki čájehit ahte lea sohkabealválmmas.
Ij aktak galga dárbahit tjiehkádit danen gå iehtjada nuppásti.
P-pillar lea eastadeaddjiávnnas tableahttahámis nieiddaide.
P-tablähtta li preventijvvanävo tablähttahámen niejdajda.
P-pillariin meidnejuvvo dávjjimusat dan mii rievtti mielde lea lotnolas p-pillar.
P-tablehtajn merkaj álu dav mij ajtu li nammadum aktidum p-tablähttan.