pere/sami_parallel huggingface dataset:
Dát oahpahusláhču heive bures gáiddusoahpahussii, go oahppit galget máinnastit, ságastallat máidnasiid birra ja buohtastahttit máidnasiid.
Dát åhpadimgárvvidus hiehpá buoragit guhkásåhpadibmen danen gå oahppe galggi subtsastit, ságastit ja buohtastahttet subttsasijt.
Oahpaheaddji šaddá guldaleaddjin, ságastallan- ja / dahje digaštallanguoibmin.
Åhpadiddje sjaddá gulldalidje ja ságastallam- ja / jali dágástallamguojmme.
Oahpaheaddji oažžu buori vejolašvuođa oahpahit ja diktit oahppi hárjehallat árbevirolaš doahpagiid ja sániid.
Åhpadiddje oadtju buorre vejulasjvuodav åhpadit ja dibddet oahppev hárjjidallat árbbedábálasj bágojt ja moallánagájt.
Dađistaga-árvvoštallan Oahpaheaddji addá ohppiide njálmmálaš ja/dahje čálalaš dađistaga-árvvoštallama.
Mávsulasj le diededit oahppijda dan láhkáj sij diehti majna galggi barggat vaj ietjasa máhtudagájt åvdedi.
Lea mávssolaš addit responssa ohppiide vai sii dihtet maid ja movt galget bargat vai ain ovdánit fáttás.
Sij aj dárbahi bagádallamijt gåktu sij máhtti dav dahkat.
Go oahppit čállet máidnasiid, de ožžot vuosttaš čállosii responssa.
Gå oahppe subttsasijt tjálli, de vuostasj tjállusij oadtju diededimijt.
Sii bohtet diehtit mii lea buorre, ja ožžot neavvagiid movt sáhttet ain bargat máidnasiin.
Sij oadtju diehtet mij la buorre, ja bagádallamijt gåktu joarkket bargov subttsasijn.
Vuođu váldibehtet dovdomearkalisttus.
Vuoduj válldit listav dåbddåmerkaj.
Maid lea oahppi váldán mielde ? Mii váilu ?
Majt la oahppe maŋen válldám ja mij vájllu ?
Ohpaheaddji sáhttá geavahit Árvvoštallanskovvi: Prošeaktabargu- njálmmálaš ovdanbuktin ja Árvvoštallanskovvi: Guhkesčálus árvvoštaladettiin.
Åhpadiddje máhttá adnet Árvustallamsjiebmá: Prosjæktabarggo- njálmálasj åvddånbuktem ja Árvustallamsjiebmá: Guhkestjálos árvustallamin.
Dát heivejit maid dalle go oahppit galget iežaset dahje guhtet guoimmiset árvvoštallat.
Dá aj dåhkkiji gå oahppe galggi ietjasa jali guhtik guojmesa árvustallat.
Iežasárvvoštallan dahje guhtet guoimmiset árvvoštallan Dá lea ovdamearka maid oahppit sáhttet geavahit go iežaset galget árvvoštallat, ja / dahje go galget addit dieđuid guhtet guoibmáseaset.
Iesjárvustallam jali guhtik guojmesa árvustallam Dála le buojkulvis majt oahppe máhtti adnet gå galggi ietjasa árvustallat, ja / jali gå galggi diededimijt nubbe nubbáj vaddet.
Sii árvvoštallet maid hálddašit ja maid sáhttet / berrejit bargat joksan dihte buoret gelbbolašvuođa.
Sij árvustalli majt sij bukti ja majt máhtti / vierttiji dahkat jåvsåtjit alep máhtudagájt.
Dahton:
Biejvve:
Dán in máhte doarvái bures
Dáv ij riekta máhte
selvehit sámi máinnasteami / muitaleami iešvuođaid
sáme subtsastallamdábe birra subtsastit
čilget guovddaš doahpagiid mat gullet sámi máinnastanárbevirrui
tjielggit guovdásj moallánagájt ma sáme subtsastallamdáhpáj gulluji
bájuhit / muitalit máidnasa mas leat sámi iešvuođat
mujttalit subttsasav sáme vuogijn
čállit máidnasa mii heive sámi máinnasin
sierralágásj sáme subttsasav tjállet
gávdnat sullásašvuođaid ja erohusaid sámi máidnasis ja inuihtta máidnasis
guoradallat gåktu sáme ja inuihta subttsasa li muodulattja jali ælla
Mearragátti muitalusat. S. 23-24.
sierralágásj sáme subttsasav tjállet
BULL, ELLA HOLM - BERGSLAND, KNUT 1993: Lohkede saemien. Kárášjohka: Davvi Girji o.s.., 2. utgave.
Dájt dåhkki luojkkat Sámedikke oahpponævoguovdátjin, Kautokeino.
Lohkanboddu 1 ja 2, Sara Margrethe Oskal muitala muitalusaid (VHS163 og 164)
Heamturh eatnamistie, gaedtijste.
Gánda ja Golleloddi (DVD. 97)
Heamturt eatnam subttsasa duoppet dáppet.
Njieljie åålmeg-heamturh.
Máidnasat duoppil dáppil DVD.
“ Máret áhkku muitala ”.
2007.
Buvttadeapmi: NRK Sámi Radio 1991 28 min.
Oslo: Norsk filminstitutt
" Máret áhkku muitala muitalusa ".
Qvigstad, Just: Subttsasa Nordlándas.
Buvttadeapmi: NRK Sámi Radio 1991.
Forlaget Báhko 2008, 46 s..
Udir.no - Oahpahusláhču: Dássi 3
Udir.no - Åhpadimgárvvidus: 3. dásse
Dás gávdná oahpaheaddji ovdamearkkaid movt son sáhttá bargat vai ollašuhttá 3. dási gelbbolašvuođamihttomeriid.
Dánna åhpadiddje gávnná buojkulvisájt gåktu máhttá barggat máhtudakmihtoj 3. dásen.
Dás čájehuvvo movt gelbbolašvuođamihttomearri duohtandahkko oahppoulbmiliin, sisdoaluin ja bargovugiiguin, movt ovttaiduhttit vuođđogálgga ja movt oahpahusa sáhttá heivehit juohke ovttaskas oahppái.
Dánna vuoseduvvá gåktu máhtudakmihto vuojnnuj båhti åhpadusmihttomierijn, sisanon ja barggamvuogijn, gåktu vuodotjehpudagá åvtåsduhteduvvi ja gåktu åhpadus máhttá hiebaduvvat juohkka åvta oahppáj.
Dađistaga árvvoštallan ja gielladoaimmat leat oassin dán fáttás.
Árvustallam bargadahttijn ja gielladomena li oase gárvvidusán.
Vuođđomáhtut Oahppit máhttet sámegielat doahpagiid ja sániid árgabeaibiepmuid birra ja sáhttet hupmat árgabeaibiepmuid birra.
Åvddåmáhto Oahppe juo máhtti moallánagájt sámegiellaj bæjválasj biebmoj birra ja máhtti ságastallamijda daj birra oassálasstet.
oassálastit ságastallamiin árgabeaivválaš diliid
oassálasstet ságastallamijda bæjválasj ássjijn
geavahit biepmu, biebmogálvvuid ja biebmoráhkadeami doahpagiid ja ságastit sámi borramušaid birra
adnet biebbmo-, biebbmoábnnasij- ja biebbmodahkama moallánagájt ja ságastit sáme biebmoj birra
Oahppit galget máhttit hupmat iežaset árgabeaidáhpáhusaid birra, nugomat biebmoelliid, ávkeelliid, biepmoráhkadeami, vuođđoávdnasiid, biđisteami ja sámi biepmuid birra.
Oahppe galggi oassálasstet ságastallamijda bæjválasj dilij birra ietjasa iellemin, duola degu goahtedivrij, ávkkedivrij, biebmoj, biebbmoábnnasij, biebbmodahkamij ja sámebiebmoj birra.
Oahppit galget maiddái máhttit:
Oahppe galggi de máhttet:
ipmirdit ja atnit sámegielat namaid biebmoelliid ja ávkeelliid birra ja atnit daid sámegielat namaid
dádjadit ja adnet moallánagájt sámegiellaj goahtedivrij ja ávkkedivrij birra ja adnet sidjij moattelágásj sámenamammadusájt
muitalit, lávlut, juoigat ja/dahje hupmat iežas ja earáid biebmoelliid ja ávkeelliid birra
subtsastit, lávllot, juojggat ja / jali ságastit ietjas ja iehtjádij goahtedivrij ja ávkkedivrij birra
hupmat iešguđet vuođđoávdnasiid birra, nugomat bierggu, guoli ja murjjiid birra, ja soames sámi biebmošlájaid birra ja málesteami birra
ságastit duon dán biebbmoábnnasij birra, degu dal biergoj, guolij ja muorjij, ja muhtem sáme biebmoj birra ja gåktu dajt riejddit.
hupmat dan birra movt vuođđoávdnasat árbevirolaččat leat ávkkástallojuvvon ja movt daid dál ávkkástallet
ságastit gåktu biebbmoábnnasa li árbbedábálattjat aneduvvam ja gåktu dajt ådå láhkáj adnet.
Oahpaheaddji berre čállit oahppoulbmiliid vahkkoplánii dahje áigodatplánii ja muitalit ohppiide ja váhnemiidda buori áiggis ovdalgo álget fáttáin.
Åhpadiddje vierddi åhpadusmihttomierijt duola degu vahkkopládnaj jali gávddapládnaj tjállet ja diededit oahppijt ja sijdav ájge bále viehka åvddåla gå gárvvidus álggá.
Iešguđet oahppoulbmilat fertejit čielgasit boahtit ovdan, ja oahppit galget daid máhttit atnit iežaset árvvoštallamis
Divna sierralágásj åhpadusmihttomierre vierttiji tjielgga bihkusit, ja oahppe galggi máhttet dajt adnet ietjasa iesjárvustallamijn.
Praktihkalaš barggut Oahppit sáhttet mielde váldit biebmoelliideaset dalle go oahpahus lea olgun dahje sáhttet maiddái olgobeaivái bovdet bearraša / olbmáid geain leat biebmoeallit.
Praktihkalasj dahkamusá Gå la ålggobiejvve de máhtti oahppe válldet ietjasa goahtedivrijt fáron jali fámiljav / rádnajt aktan goahtedivrij dakkir bæjvváj gåhttjot.
Oahppit galget guovttelágan mállása málestit.
Oahppe dahki guokta bájkálasj bårråmusá.
Sii sáhttet omd. goikadit sámi hillagáhku, murjet dahje ráhkadit guollemállása dahje biergomállása.
Lájbbot duola degu sáme hællogáhkojt, muorjjit jali guolijs jali biergojs biebmov riejddit.
Jus vejolaš sáhttet oahppit bovdet skuvlii áhku / ádjá ja/dahje eará vuorraset olbmuid go dáinna osiin barget.
Jus la máhttelis de máhtti oahppe ádjájt ja áhkojt gåhttjot ja / jali ietjá vuorasulmutjijt tjadádimen oassálasstet.
Bija ohppiid válddahit málestanbarggu ja árvvoštallat mállása maid sii leat málestan.
Dibde oahppijt tjielggit gåktu málesti ja biebmov málestahttijn árvustallat.
Eará oahppandoaimma ovdamearkkat
Buojkulvisá ienep oahppamdåjmajda
Loggačállin muitalusain Oahppit čállet iežaset dahje earáid biebmoelliid birra ja sámegilli muitalit maid sii leat čállán.
Oahppe låkkav ietjas ja iehtjádij goahtedivrij birra tjálli ja subtsasti sábmáj nubbe nubbáj majt li tjállám.
Speallangoarttat Ráhkat speallangoarttaid mas leat biebmoelliid namat ja govat.
Dahkit spellamkårtåjt goahtedivrijs gåvåj ja nammadusáj.
Goarttaid sáhttá lamineret.
Kårtå máhtti lamineriduvvat.
Spealut sáhttet omd. leat govva- ja nammalottot.
Spella máhttá liehket gåvvå- ja nammalotto.
Molssaeaktun sáhttá leat nu ahte son guhte máhttá dadjat ealli nama (bussa, beana dahje heasta jna.), oažžu dan ealli goartta.
Máhttá aj nav årrot juhti sån gut buktá jiednadit duola degu gáhtto, bena jali hæssta, oadtju kårtåv.
Oahppi guhte lea ožžon eanemus goarttaid, lea vuoitán spealu.
Oahppe gut oadtju ienemus kårtåjt spelav vuojttá.
Sámi biebmoriemut Lágit biebmoriemuid skuvllas, omd sámi álbmotbeaivvi.
Dahkit sáme bårråmusáv skåvlån, duola degu Sámij álmmukbiejven.
Dát gáibida ahte oahppit ovttasbarget eará klássaiguin, oahpaheddjiiguin, skuvlla jođiheddjiiguin, váhnemiiguin ja sámi biebmočehpiiguin.
Dát ietjá klássaj, åhpadiddjij ja skåvllånjunnjusij, æjgádij ja sáme biebbmotjiehppij aktisasjbargov rávkká.
Ráhkat áinnas skovi man oahppit galget váldit mielde ruoktot ja deavdit ovttas váhnemiiguin dahje eará fulkkiiguin.
Oahppe máhtti gæhttjalit duola degu goahtedivrij ja ávkkedivrij moallánagájt ja nammadusájt mujttet.
Siđa ohppiid heaŋgut skovi vuogas ja heivvolaš sadjái ruovttus.
Dahkit sjiemáv majt oahppe sijdan aktan æjgádij ja ietjá berrahij dievddi.
Juste seammalágan skovvi darvvihuvvo seaidnái skuvllas.
Gåhtjo oahppijt sjiemáv strategalasj saddjáj sijdan gatsostit ja aj kopiav sjiemas skåvlåj gatsostit.
Oahppit galget guhtet guimmiideaset muitalit maid skovvái leat čállán, omd. ” beana-vielppis- Čebo- Cugo ”.
Dibde oahppijt nubbe nuppev sjiemá sisanov gulástallat, degu ” bena-ådåk ”.
Oahppit galget logga čállit iešárvvoštallamis ja nu gulahallat oahpaheddjiin vai eará oahppit eai oainne eaige gula árvvoštallama.
Oahppe máhtti låkkav tjállet iesjárvustallen, jali åhpadiddjijn guládallat vaj iehtjáda e oattjo låhkåt árvustallamav.
Dán sáhttet álgogillii čállit.
Dát máhttá vuostasjgiellaj tjáleduvvat.
Ovdamearka 1 Logga
1. Buojkulvis Loagga
Čilge barggu.
Tjielggi bargov
Maid hálddašin ?
Majt buktiv ?
Mii lei váttisin ?
Mij la gássjel ?
Ovdanbukten go eará ládje ?
Åvddånbuktiv gus ietjá láhkáj ?
Movt sáhtán nuppe háve dahkat ?
Gåktu máhtáv ietjá bále dahkat ?
Čuovvovaš fáttá mihttomearrin lea:...
Ulmme boahtte tebmáj ….
Ovdamearka 2 Oahppit ruossuhit daid oahppomihttomeriid maid hálddašit.
2. Buojkulvis Oahppe mierkkji dajt åhpadusmihttomierijt majt bukti.
Dán ferten oahppat vai olahan oahppomihttomeriid:
Dáv hæhttuv oahppat vaj åhpadusmihttomierijt jåvsåv
Dán máhtán veaháš:
Dáv máhtáv vehi
Dán máhtán bures: Dáhton
Dáv máhtáv buoragit Biejvve:
sánit ja doahpagat maid berren máhttit go human dáid birra:
Bágo ja moallánagá ma li ávkálasj máhttet gå ságastav dáj birra
sámi biepmut ja iešguđetlágan vuođđoávdnasat
goahtedivrij ja ávkkedivrij
erohus gaskal biebmoelliid ja ávkeelliid
sieradus goahtedivrij ja ávkkedivrij gasskan
fievrredit máhtu dáid birra:
Åvddånbuktet diedojt
biebmoelliid ja ávkeelliid
goahtedivrij ja ávkkedivrij birra
málesšlájaid ja vuođđoávdnasiid
biebmoj ja biebbmoábnnasij birra
eará vugiid movt sáhtán ovdanbuktit:
Ietjá láhkáj åvddånbuktet ietjam
atnit rupmaša ja gieđaid
adnet rubmahav ja giedajt
gávdnat eará sániid
gávnnat ietjá bágojt
sániid goallostit oktii
aktidit bágov ietjá bágoj
rievdadit sániid dárus
ietjájduhttet dárogielbágojt
jearrat jus juoga lea eahpečielggas
rievddadit ietjam
iežas giela njulget
gatjádit jus juoga ij la tjielgas
joatkit humadeami:
Bisodit ságastallamav
ovdanbuktit nu ahte ii beare dávjá ferte ohcat sániid
ságastit ja ij dárbahit åhtsåt bágojt
atnit olles ja ipmirdahtti cealkagiid
adnet ålles ja dádjadahtte gárgadisájt
loahpahit humadeami
loapptet ságastallamav
Go lea sáhka málesteami ja láibuma birra, de rievddada man ollu oahppit birgejit veahkihaga ohppiid iešguđet ahkedásiid mielde.
Mij guosská málestibmáj ja lájbbomij de máhttá oahppij iesjrádálasjvuohta dåjmajn duon dán dásen varierit.
Lea vejolaš čađahit fágaidgaskasaš ovttasbarggu nugomat Luonddufága ja Biebmu ja dearvvašvuođa fágaid gaskkas.
Máhttelis le barggat aktan ietjá fágaj, duola degu luonndofágajn ja biebbmo-ja varresvuohtafágajn.
Muhto guovddážis dás lea dat movt ohppiid giellaatnu lea.
Valla dæddo le gåktu oahppe sámasti.
Máhttit ovdanbuktit čálalaččat ja njálmmálaččat: Oahppit galget sániid ja dajahusaid biebmoelliid, ávkeelliid ja sámi biepmuid ja vuođđoávdnasiid birra.
Máhttet tjálálattjat ja njálmálattjat åvddånbuktet: Oahppe máhtti tjállet bágojt ja moallánagájt goahtedivrij, ávkkedivrij, sáme biebmoj ja biebbmoábnnasij birra.
Go oahppit málestit, de sáhttet muitalit maid sii dahket sihke eará ohppiide ja oahpaheaddjái.
Gå oahppe barggi biebmoj praktihkalattjat de máhtti sij maŋenagi tjielggit majt barggi sihke nubbe nubbáj ja åhpadiddjáj.
Sii sáhttet nugomat čilget movt biebmu neaktá, máistu ja hakso.
Máhtti tjielggit gåktu biebbmo vuojnnu, májsstá ja hapsijt
Máhttit lohkat: Oahppit galget máhttit lohkat sániid, doahpagiid ja olles cealkagiid dan birra maid bargá go leat biebmoeallit ja ávkeeallit ja go málesta.
Máhttet låhkåt: Oahppe galggi máhttet bágojt ja moallánagájt ja ålles gárgadisájt låhkåt bargo birra gå sijájn li goahtedivre ja ávkkedivre ja gå biebmojt dahki / riejddiji.
Máhttit rehkenastit: Bija ohppiid rehkenastit man ollu máksá go lea biebmoealli.
Máhttet riekknit: Dibde oahppijt riekknit majt máksá goahtedivrev adnet.
Skuvlla oahppit sáhttet ráhkadit málestanbušeahta mii čájeha man ollu vahkus atnet málesteapmái skuvllas ja ruovttus.
Sij máhtti budsjehtav biebbmoriejddimis skåvlån dahkat, ja dav majt fámillja gållåt váhkon
Máhttit atnit digitála reaidduid: Divtte ohppiid interneahta fierpmádagas ohcat sámegielat doahpagiid ja sániid biebmoelliide ja borramuššii.
Máhttet digitála ræjdojt adnet: Dibde oahppijt adnet internehtav ja åhtsåt sámemoallánagájt divrij ja biebmoj birra.
Geahča Gávnos, Sametingenes hjemmesider, giella.
Gehtja Gávnos, Sámedikke sijddabielle, giella.
org ja risten.no.
org ja risten.no.
Ráhkat teakstaovdamearkkaid, ja divtte ohppiid ohcat ja dovdat ealli- ja biebmonamahusaid teavsttas ohcanboaluin.
Vuoseda tækstabuojkulvisájt ja dibde oahppijt åhtsåt ja dåbddåt divrij- ja biebbmomoallánagájt tevstan.
Go lea sáhka sámi biebmoráhkadeamis, de sáhttá málesteapmi leat okta gielladoameanain.
Sáme biebbmodahkama hárráj máhttá doajmma iesj liehket gielladomednan.
Go oahppit málestit sámi biebmu, de galggaše áinnas hupmat sámegiela.
Gå oahppe riejddiji sámebiebmojt de luluj sámástit.
Edström, Prost, Holmberg, Utsi: Čuoja čáppa litna jietna, Sámi šuoŋat, Davvi Girji os, 1995.
Lilian Urheim: Giella Miella bokstávgirjje 1995
Inga Laila Hætta-Inga Hætta Skarvik: Ruoktumet, Davvi Girji, 1996.
Lisa helander: Muv gåvvåbáhkogirjje 1997 Inga Laila Hætta: Mån Måj Mij, Idut 2003
2000. ” Samisk mat år 2000 ”. Stornes: Reinkjøtt-marked.
Nan Persen: Lájbe, Idut 2005 Synnøve Løge ja Geirulv Ulland, Slåppå, Idut
Persen, Nan: Guollemális.
Nan Persen: Ehpalgáhkko, Idut 2010
/ Anne Jannok Eira / Anne Marit G. Eira 2008:
Demensforeningen i Tysfjord: Sáme biebbmo vuorrasijda Báhko 2008
Udir.no - Oahpahusláhču: Dássi 1
Udir.no - Åhpadimgárvvidus: 1. dásse
Dás gávdná oahpaheaddji ovdamearkkaid movt son sáhttá bargat gealbomihttomeriin 1. dásis.
Dánna åhpadiddje gávnná buojkulvisájt gåktu máhttá barggat máhtudakmihtoj 1. dásen.
Dás čájehuvvo movt gelbbolašvuođamihttomearit oainnusmahttojuvvojit oahppoulbmiliin, sisdoalu ja bargovuogit, movt vuođđogálggat ovttaiduvvet ja movt oahpahus sáhttá heivehuvvot ovttaskas oahppái.
Dánna vuoseduvvá gåktu máhtudakmihto vuojnnuj båhti åhpadusmihttomierijn, sisanon ja barggamvuogijn, gåktu vuodotjehpudagá åvtåsduhteduvvi ja gåktu åhpadus máhttá hiebaduvvat juohkka åvta oahppáj.
Dađistaga árvvoštallan ja gielladoaimmat leat oassin dagus.
Árvustallam bargadahttijn ja gielladomena li oase gárvvidusán.
Áigodat: skuvlaálgin čakčat (Eaktuduvvo ahte oahppit máhttet lohkat ja čállit.)
Goassa: gå skåvllå álggá tjavtjan (Ij la vuordedahtte oahppe bukti låhkåt ja tjállet.)
Njálmmálaš gulahallan Oahpahusa mihttomearri lea ahte oahppi galgá máhttit
Njálmálasj guládallam Åhpadusá mihttomierre le oahppe galggá máhttet
dovdat álkis, árgabeaivválaš dili sániid, namaid, doahpagiid ja oanehis cealkagiid
dåbddåt álkkes bæjválasj bágojt, namájt, moallánagájt ja oanes gárgadisájt
Giella- ja kulturdiđolašvuohta Oahpahusa mihttomearri lea ahte oahppi galgá máhttit
Giella- ja kultuvrradiedulasjvuohta Åhpadusá mihttomierre le oahppe galggá máhttet
muosáhit ja dovdat giela luđiid, lávlagiid, sálmmaid, álkis muitalusaid, máidnasiid, govaid, spealuid, tv-prográmmaid ja digitála reaidduid bokte
muossádit ja dåbddåt gielav juojggama, lávllagij, sálmaj, álkkes subttsasij, dålusj subttsasij, gåvåj, spelaj, tv-prográmmaj ja digitála ræjdoj baktu
Gelbbolašvuođamihttomearri oainnusmahttojuvvo oahppoulbmilis, mas daddjo maid galgá oahppat.
Máhtudakmihto vuojnnuj båhti åhpadusmihttomierijn, gånnå javladuvvá mij galggá åhpaduvvat.
Oahppoulbmil lea lávki gelbbolašvuođamihttomeriid ollašuhttima guvlui.
Åhpadusmihttomiere le akta lávkke gåktu máhtudakmihtojt jåksåt.
Oahppit galget máhttit dovdat sániid ja dajaldagaid beaivválaš doaimmain ovdamearkka dihte iežas ja bearraša birra.
Oahppe galggi dåbddåt bágojt ja moallánagájt bælválasj dilijs, duola degu ietjas ja berrahij birra.
dearvvahit (buorástahttit) sámegillii ja iežas oahpásmahttimis earáide
buorástahttet sábmáj ja oahpásmuhttet ietjasa
dovdat lagamus bearraša sohkavuođanamahusaid ja skuvlaklássa ohppiid ja skuvlla nama
dåbddåt berajnamájt lagámus familjan, ja skåvlå ja klássa namáv
dovdat / máhttit juoigat oahpes luođi, sohkalávlaga (omd. ” Eatni eadni lea mu áhkku ”), eará sámi lávlaga dahje sámi sálmma
dåbddåt / lávllot oahpes juojgav, berajlávllagav (duola degu ” Dalloj gå mån lidjiv ”), ietjá lávllagav jali sámesálmav.
Oahpaheaddji čállá oahppoulbmiliid nugomat vahkoplánii dahje áigodatplánii ja dieđuid dan birra ohppiide ja váhnemiidda buori áiggis ovdal go dagus álgá.
Åhpadiddje tjállá åhpadusmihttomierijt duola degu vahkkopládnaj jali gávddapládnaj ja diedet oahppijt ja sijdav ájge bále viehka åvddåla gå gárvvidus álggá.
Iešguđet oahppoulbmilat galget čielgasit oainnusmahttojuvvot, ja oahppit galget daid atnit iežas árvvoštallamis.
Juohkka ájnna åhpadusmihttomierre vierrdi tjielgga, ja oahppe vierddiji máhttet dajt itjas iesjárvustallamin adnet.
Máhtolašvuođat
Diedo
oahppat ja máhttit atnit doahpagiid eadni, áhčči, nieida, bárdni, viellja, oabbá ja áhkku ja áddjá sámegillii.
oahppat moallánagájt ieddne, áhttje, niejdda, bárnne, viellja, oabbá, áhkko ja áddjá sábmáj
Gálggat
Tjehpudagá
máhttit atnit doahpagiid ja máhttit juoigat ja lávlut lávlaga dahje sálmma sámegillii
máhttet moallánagájt adnet, ja juojgav ja lávllagav jali sálmav sámegiellaj åvddånbuktet
Ipmárdus
Dádjadusá
máhttit čilget doahpagiid, luohtedajahusaid ja lávllateavstta sisdoalu
máhttet moallánagáj sisanov ja juojga ja lávllagij sisanov tjielggit
Oahppit galget oahppat sámegillii dearvvahit ja galget buorástahttit guhtet guoimmiset ja oahpaheaddji ja dadjat bures.
Oahppe oahppi sámegiellaj buorástahttet, guhtik guojmesa ja åhpadiddjev giedas válldi ja javlli buoris.
Dasto galget guokte ja guokte oahppi oahppat goabbat guoimmisteaskka dearvvahit go geardduhit dán cealkaga: Bures, mu namma lea XXXX.
Maññela oahpásmuhtti ietjasa guovtes ja guovtes ja javlli: Buoris, muv namma le XXXX.
Dás sáhttá oahpaheaddji atnit sámi giehtadohkáid mat guhtet guoimmiset dearvvahit ja buorástahttet.
Dánna máhttá åhpadiddje aj adnet sáme giehtadåhkojt gudi buorástahtti ja oahpásmahtti ietjasa guhtik guojmmásisá.
Dá lea ovdamearka movt giehtadohkáin sáhttá dearvvahit ja buorástahttit:
Mañutjissaj li divna oahppe buorástahttám ja oahpásmuhttám ietjasa.
Govven: Ánte Siri, Sámi allaskuvla-Sámi University College
Dála l buojkulvis gåktu buorástahttet giehtadoahkoj:
Vuosttaš vahku galget juohke diimmus njálmmálaččat hárjehallat dadjat klássaohppiid ja skuvlla sámegielat namaid.
Vuostasj váhko galggi juohkka tijma klássa ja skåvlå namájt njálmálattjat hárjjidallat.
Nuppi vahku rájes ja áigodaga lohppii geardduhit namaid juohke nuppi diimmu.
Dassta maŋŋela juohkka nuppe tijma dan gávda.
Oahppamis luđiid, lávlagiid ja sálmmaid de sáhttá atnit CD skearru, interneahta dahje ovttasbargat báikkálaš goarain dahje lávlunjoavkkuin.
Gå juojgaj, lávllagagij ja sálmaj birra oahppi, de dåhkki adnet cd ’ av ja internehtav jali bájkálasj kåvråjn jali lávllomjuohkusijn aktan barggat.
Ohppiide sáhttá addit teavsttaid dahje jietnafiilla ruovttubargun.
Oahppe máhtti aj oadtjot tevstajt jali jiednafijlajt sijddabarggon.
Váhnemat dahje earát lávlot sidjiide ja singuin ovttas.
Æjgáda jali iehtjáda lávllu sidjij ja sijájn aktan.
1. Ráhkadit namma ja sogaspealu
Ienep åhpadusdåjma
Oahppit ovttasbarget 2-4 oahppi sturrosaš joavkkuin.
1. Dahkat namma- ja berajspelav Oahppe barggi guovtes ja nieljes aktan.
Ráhkat spealu speallanplána sárgumis, ja sárggo luotta mii juhkkojuvvo 48 njealječiegagiidda.
Dahki spelav spellamplánav sárggomijn, ja sárggu luottav mij juogeduvvá 48 ruvtojta.
Vuosttaš guđa njeallječiegaide galget čállit sámegielat ovdanamaid ja goargguid.
Vuostasj gudán ruvtojn galggi sáme åvdepnamá ja maŋepnamá.
Oahpaheaddji ja váhnemat / earát sáhttet veahkehit.
Åhpadiddje ja æjgáda / iehtjáda viehkedi.
Njeallječiegaide, 7-12, čállit iešguđet agiid.
Nuppát ruktotjoahkken, ruvtojda 7-12 galggi iesjguhtik áldar.
Njeallječiegaide 13-18 čállit iešguđet sámegielat báikenamaid.
Ruvtojda 13-18 máhtti iesjguhtik sáme bájkkenamá.
Veahkkin sáhttá atnit sámegielat kártta dahje interneahta.
Sámekárta jali internæhtta viehkken.
Njeallječiegaide 19-24 čállit bearašsániid nugomat nieida, bárdi, eadni, áhčči, ja áhkku ja áddjá.
Ruvtojda 19-24 berajbágo duola degu niejdda, bárnne, ieddne, áhttje, áhko ja ádjá.
Njeallječiegaide 31-36 čállit astoáiggedoaimmaid.
Ruvtojda 31-36 asstoájggeberustime
Njeallječiegaide 37-42 čállit su iešvuođaid.
Ruvtojda 37-42 vuohkeadjektijva
Njeallječiegaide 43-48 čállit sámegielat favorihttasániid.
Ruvtojda 43-48 buoremusbágo sámegielan.
Oahppit čállet suohttaseamos dahje sámegielat sániid maid dássážii leat oahppan. ”
Oahppe tjálli suohttasamos jali ienemus sámelágásj bágojt majt li dálátji oahppam.
Dát lea bircospeallu. Dás galgá háhkat identitehta ja dasa deavdit earálágán dieđuid.
Dát la tjalmanspella, gånnå galggi identitehtav oadtjot, ja dievddet dav duojna dájna diedujn.
Go juohkehaš lea olahan ovtta molssaeavttu guđege guovllus (8 guovllu) dan mielde guđe njealječiegagii gárttai bircuma vuođul, de galgá juohkehaš muitalit makkár identitehta son lea spealus ožžon: nama, gos orru dahje dieđuid bearraša birra jna..
Gå gájka li oadtjum guhtik máhttelisvuodav juohkkat suorges (gávtselágásj suorge), gå tjalman la mierredam makkir ruktuj båhtin, de galggi subtsastit nubbe nubbáj mahkkir identitehtav li oadtjum, mij namma le, gånnå årru, jali juoga berrahij birra jnv..
Várut ahte oahppit álot ožžot dan iešvuođa man ožžot go vuosttaš geardde jovdet ođđa guvlui.
Gehtja val oahppe agev oadtju dav vuogev masi vuostatjin dæjvvi, gå ådå suorggáj båhti.
Oahppit miellagovvádusa vuođul ráhkadit speallanplána ja gávnnahit spellui vuogas nama.
Oahppe gåvådalli gå spellamplánav dahki, ja gávnni hiebalgis namáv spellaj.
Go buohkat leat čađahan iežaset speallangeainnu, de oahppit sáhttet lonuhit spealuid earáiguin ja nu dađistaga ožžot ođđa identitehtaid.
Gå gájka li tjadádum ietjas spelav, de máhtti lånudit spellajt ja nav aktelasj oadtjot ådå identitehtajt.
2. Ráhkadit álkes sohkamuora
2. Dahkat álkkes berajmuorav
Dá lea govva mas lea soahki njealječiegagiiguin (rámmaiguin) masa sáhttá bidjat oahppi nama ja gova bajimussii.
Dála le gåvvå muoras ruvtoj, gåggu bajemusán le gåvvåj oahppes ja suv nammaj sadje.
Nuppi dásis ges váhnemiid nama ja gova.
Vuolep dásen le gåvåjda æjgádijs ja sunnu namájda sadje.
Vuolimus dásis lea sadji bidjat áhku ja ádjá nama ja gova.
Vuolemus dásen le gåvåjda áhkojs ja ádjájs ja sijáj nammajda sadje.
Ovdamearka 1 Logga Vaikko dát lea iežas árvvoštallan, de sáhttá logga maiddái adnot oahpaheddjiin gulahallamis nu ahte earát eai gula ja/dahje sáhte lohkat árvvoštallama.
1. Buojkulvis Loagga Vájku dát la iesjárvustallam, máhttá loagga aj aneduvvat guládallamin åhpadiddjijn nåv vaj iehtjáda e oadtjo gullat ja / jalik árvustallamav låhkåt.
Oahppit sáhttet čállit dan gillii mii sis lea vuosttašgiellan.
Oahppe máhtti vuostasjgiellaj tjállet.
Nuorat oahppit sáhttet oažžut veahki váhnemiin / ovddasteddjiin dahje oahpaheaddjis:
Unnes oahppe máhtti viehkev æjgádijs jali åhpadiddjes oadtjot:
Mainna lihkostuvven ?
Majna vuorbástuvviv ?
Mii lei váttis ?
Mij lij gássjel ?
Atnen go eará vugiid báhkkodeapmái ?
Buktiv gus åvddån ietjá láhkáj ?
Ovdamearka 2 Oahppit galget ruossut oahppoulbmiliid maid hálddašit.
2. Buojkulvis Oahppe mierkkiji dajt åhpadusmihttomierijt majt bukti.
Dán šattan oahppat vai olahan oahppoulbmiliid:
Dáv vierddiv oahppat vaj åhpadusmihttomierijt jåksåv:
Dán máhtán bures:
Dáv máhtáv buoragit:
sánit ja dajahusat mat leat ávkkálaččat go human:
Bágo ja moallánagá ma li buore máhttet gå ságastav
iežan birra
ietjam birra
iežan lagamus bearraša birra
ietjam lagámus berrahij birra
dajahusat:
Moallánagá:
dearvvahan / buorástahttán
buorástahttet
iežan birra muitalan earáide
oahpásmahttet ietjam
gaskkustit máhtu lagamus bearraša birra:
Åvddånbuktet diedojt lagámus berrahij birra
dovdat lagamus bearraša namaid
dåbddåt lagámus berrahij namájt
čilget sohkadoahpagiid earáide
tjielggit berajmoallánagájt iehtjádijda
dovdat ja ipmirdit skuvlla klássa ohppiid namaid
dåbddåt ja dádjadit skåvlå ja klássa namav
lávlut álkes sámi sohkalávlaga
lávllot álkkes sáme berajlávllagav
atnit eará vugiid gulahallat earáiguin:
Åvddånbuktet ietjam ietjáláhkáj
atnit rupmaša ja gieđaid
giedaj ja rubmahijn
ovttastahttit sániid
aktidit bágov ietjá bágujn
rievdadit ja atnit dáru sániid vai hupman ii bisán
ietjájduhttet ja adnet dárogielbágojt vaj ságastallam ij ganuga
jearrat jus juoga lea eahpečielggas
gatjádit jus juoga ij la tjielgas
iežan buorideames
divvot ietjam
dábálaš ságastallan earáiguin:
Máhttet ságastallamav dábálattjat
hupmat ja gulahallat álkes cealkagiiguin
ságastit álkkes gárgadisáj
máhttit loahpahit ságastallama
hiejddet ságastallamav
Diehtun ovddasguvlui
Diedádus åvddålijguovlluj
Don sáhtát eanet hárjehallat … (oahpaheaddji čállá dan mii lea áigeguovdilin.)
dån máhta ienebu hárjjidallat dáv….(Åhpadiddje tjállá mij la dárbbo)
Skovvi mas leat eavttut mihttomeriid ollašuhttit, adno dađistaga árvvoštallamis, dat mearkkaša ahte oahppi dađistaga iežas árvvoštallá.
Mihttomierrejåksåmsjiebmá árvustallamin bargadahttijn aneduvvá, javladum ietjá bágoj de oahppe árvustallá ietjas bargadahttijin.
Muital oahppái mii sus dađistaga vurdojuvvo, omd. ahte oahppi guovtti vahku geahčen galgá máhttit dihto sániid ja doahpagiid sohkačujuhusaid oktavuođas.
Tjielggi oahppáj mij sujsta vuordeduvvá, duola degu oahppe galggá guovten vahkon máhttet sierralágásj bágojt ja moallánagájt berrahij birra.
Dađistaga sáhttá oahpaheaddji iskat ahte máhttá go oahppi luođi, lávlaga dahje sálmma mearriduvvon áigemeari siskkobealde.
Bargadahttijn máhttá åhpasiddje gæhttjat jus oahppe bukti juojgav, lávllagav jali sálmav mierredum ájggáj.
Rávisolmmoš lohká skovi ohppiide, ja sii sáhttet dađistaga válljet ja ruossut man dásis sii iežaset mielas leat.
Ållesjattuk låhkå sjiemáv oahppijda gudi iesj mierkkiji makkir dásen sij ietjasa mielas li.
Heivehuvvon oahpahusa oktavuođas nuoramus ohppiide lea heivvolaš ovdalgihtii dárkkistit ohppiid sámegielmáhtu.
Mij guosská hiebadum åhpadussaj nuoramus oahppijda, de la vuogas åvdutjis sijáj sámegielav guoradallat.
Dán sáhttá oahpaheaddji dahkat go ovdalgihtii humada juohke váhnemiin / ovddasteddjiin ja dasto juohke áidna ohppiin.
Åhpadiddje máhttá vuostak juohkka åvtå æjgátpárajn ja maŋŋela oahppijn ságastit.
Vállje omd. gova soames bearrašis ovdamearkan, ja iská maid oahppi áibbas álggus máhttá.
Vuoseda gåvåv duola degu berrahijs ja gæhttjala majt oahppe máhttá ållu álgos.
Molssaeaktun sáhttá leat ahte oahpaheaddji muitala oanehis historjjá sámegilli ja iská man ollu oahppit ipmirdit.
Dåhkki aj åhpadiddje oanegis subttsasav sámegiellaj subtsas ja åtsådallá man ålov oahppe dádjadi.
Ohppiide geat ovdalgihtii eai leat oahppan sámegiela, lea dehálaš láhčit diimmuid nu ahte leat geasuheaddjin ja movttiideaddjin.
Oahppijda gudi ælla oahppam sámegielav åvtutjis, le ájnas tijma li suohttasa ja måvtåstuhttem.
Ane konkrehta diŋggaid veahkkin nugomat dohkáid, stohkosiid ja sámi konkrehta diŋggaid, nugomat suohpana, lávžži, rággasa jna. ja muitalusaid, riibma, sátnestullán, luđiid ja lávlagiid.
Ane gálvojt degu doahkojt, ståhkusijt, ja sámegálvojt duola degu sjuohpanav, låvdagoadátjav, rággasav jnv. ja subttsasijt, rijmajt, gáritjisájt, juojgajt ja lávllagijt.
Lávlla Oaivi, oalgi, čibbi ja juolgesuorbma sámegilli sáhttá lávlot ja áđđestallat molssašuddi leahtuin, sihke hui jođánit ja hui njozet.
Lávlla ” Tjalmme, tjalmme, njunnje, njálmme, biellje, biellje vuopta ” sámegiellaj máhttá lávlloduvvat ja háddidallat moattelágásj fártajn, huj jåhtelit ja huj suojmma.
Go leat oahppit geat álget sámegielain nubbin giellan, sámegiella 2 ja 3 nuoraidskuvllas ja joatkkaskuvllas, ferte oahppostoffa heivehuvvot sidjiide.
Mij guosská oahppijda gudi álggi sámegielajn nuppengiellan, sámegiella 2 ja 3 nuorajdásen ja joarkkaskåvlån, de vierttiji oahppamnævo hiebaduvvat sidjij.
Ovdamearkka dihte sáhttá bovdet guossin nuorra sámegielagiid klássii, ja oahppit sáhttet dearvvahit sin ja muitalit iežaset birra sidjiide ja guhtet guimmiidasaset (omd. bovdet sámi ofelaččaid).
Dåhkki sámegielnuorajt guossen klássaj gåhttjot, ja oahppe máhtti sijájt buorástahttet ja oahpásmahttet ietjasa sidjij, ja gasskanisá (duola degu sáme oahpestiddje).
Lávlla ovdamearkkat sáhttet leat sámi raplávlagat ja juoiganšuoŋat nugomat givssideami, iešluohttámuša ja identitehta birra.
Lávllaga máhtti liehket sáme raplávlla, juojggamtjuojalvisá givsedime, iesjdåbdo ja identitehta birra.
Namma- ja sohkaspeallu heive maiddái bures boarráset ohppiide geat sáhttet oažžut viiddiduvvon sisdoalu, omd. fitnuid ja astoáiggeberoštumiid birra jna..
Namma- ja berajspella hiehpá aj vuorrasap oahppijda gesi máhttá lasedit sisanov, duola degu virge, asstoájggeberustime jnv..
Máhttit báhkkodit čálalaččat ja njálmmálaččat: Čálalaš ovdanbuktima eat vuordde vuos, muhto sin geat juo máhttet čállit, lea vejolaš movttiidahttit sámegillii čállit doahpagiid lagamus fulkkiid birra.
Máhttet tjálálattjat ja njálmálattjat åvddånbuktet: Tjálálasj åvddånbuktem ij la ájn vuordedahtte, valla sijájt gudi juo bukti tjállet dåhkki alodit tjállet sámegiellaj bágojt lagámus berrahij birra.
Divtte ohppiid álggos gullat doahpagiid ja dasto ieža daid geardduhit.
Dibde oahppijt gulldalit moallánagájt ja maŋŋela javllat dajt.
Oahpaheaddji sáhttá njálmmálaš ovdabuktimis iskat movt oahppit ipmirdit doahpagiid.
Åhpadiddje máhttá aj njálmálattjat gæhttjalit gávnnat gåktu oahppe moallanagájt dádjadi.
Máhttit lohkat: Vuos eat vuordde ahte oahppit galget máhttit lohkat sámegielat fuolkenamahusaid, muhto sii geat juo máhttet lohkat, berre movttiidahttit lohkat eanemus vuođđudeaddji doahpagiid.
Máhttet låhkåt: Ij la vuordedahtte oahppe galggi máhttet låhkåt sámeberaj moallánagájt, valla sijájt gudi juo máhtti låhkåt vierddiji aloduvvat låhkåt ájnnasamos moallánagájt.
Máhttit rehkenastit: Divtte ohppiid lohkat galle oarbinačča ja áhkut / ádját leat iežaset bearrašis ja guhtet guoimmiset bearrašiin. Oahppit barget ovttas guokte dahje stuorit joavkun ge.
Máhttet rieknit: Dibde oahppijt guovtes ja guovtes jali stuoráp juohkusa, rieknit galla oarbbena, ádjá ja áhko sijájn li ietjasa ja nuppij familjan.
Máhttit atnit digitála reaidduid: Divtte ohppiid atnit interneahta ja iešguđet neahttabáikkis ohcat sámi fuolkevuođanamahusaid.
Máhttet digitála ræjdojt adnet: Dibde oahppijt internehtav adnet ja sáme berajmoallánagájt duon dán næhttasijdon åhtsåt.
Geahča Gávnos, Sámedikkiid neahttasiidduid, giella.
Gehtja Gávnos, Sámedikke sijddabielle, giella.
Dán fáttás sáhttet oahppit oahppodiimmu / beaivvi vuosttaš 5–10 minuvttaid hárjehallat dearvvahallamis earáid ja oanehaččat muitalit iežas birra sámegillii.
Dán tebmáj máhtti oahppe vuostasj 5-10 minuhta tijmas / biejves hárjjidallat ietjasa sámegiellaj buorástahttet ja oahpásmahttet.
Dien oktavuođas sáhttet oahppit čuožžut.
Oahppe máhtti tjuodtjot, ja gå sij tjuodtjo de galggá gájka majt javlli liehket sámegiellaj.
Čuččodettiin galgá buot maid dadjet, leat sámegillii.
Gehtja ietján dábálasj oasen gielladomenaj birra.
Geahča muđui giellasuorggi oppalaš oasi.
Paul Gælok: Haŋŋá boade gáddáj, 1990.
Elisabeth Utsi Gaup: Suga, suga su.
Siv – Ingunn Kintel ja Adele Nystø: Lávllaga, 2005
, DAT. http://www.dat.net/main.html
Hamery &Cartwright: Muv vuostasj 100 bágo, Samisk utdanningsråd 1996
CD Suga, suga, su.
Hamery &Cartwright: Muv vuostasj 1000 bágo, Samisk utdanningsråd 1998
, DAT. http://www.dat.net/main.html
Inga Laila Hætta: Mån Måj Mij, Idut 2003
Máidnot Hearrá, Skuvlasálbmagirji, Verbum, 1995.
Lilian Urheim: Giella Miella bokstávgirjje 1995
Karen Ellen Gaup: Girjjo-Gárjjo, Muitalusat, máidnasat, sátnevádjasat, árvádusat ja diiddat, Davvi Girji, 2001
Gaup, Guttorm Sparrok ja Nergård: Gietjav tjappa 1, Davvi Girji 2009
Iešguđet gáldut loggačállima birra, ovdamearkka dihte:
Eira ja Gaup: Ánin Dánin, Muv låhkåmgirjje ja Muv barggogirjje, Davvi Girji 2010
Udir.no - Davvisámegiella Dássi 8-10
Udir.no - Dásse 8-10
Dieđut Pedagogalaš – psykologalaš bálvalusa birra
Diedo Pedagoga-psykologa dievnastusá birra
Pedagogalaš-psykologalaš bálvalus (PP-bálvalus)
Pedagoga-psykologa dievnastus (PP-dievnastus)
Pedagogalaš-psykologalaš bálvalus (oaniduvvo dávjá PPB dahje PP-bálvalus) lea gieldda dahje fylkagieldda rávvenbálvalus.
Pedagoga-psykologa dievnastus (álu oaneduvvam PPD jali PP-dievnastus) le suohkana ja fylkkasuohkana rádevadde dievnastus.
Dan olis veahkehit mánáid, nuoraid ja ráves olbmuid, geain leat váttisvuođat ovdánemiin, dahje geain lea váttis oahppandilli.
Dat galggá mánájt, nuorajt ja ållessjattugijt viehkedit gudi ietjas åvddånahttemijn rahtji, jali gejn le gássjelis oahppodille.
PP-bálvalusa olis galget ee. rávvet ja bagadit mánáidgárddiid ja skuvllaid dan hárrái mo láhčit dilálašvuođaid mánáide / nuoraide, geat dárbbašit heivehuvvon fálaldaga.
PP-dievnastus galggá ierit ietján mánájgárdijt ja skåvlåjt rádedit ja bagádallat váj dilev láhtjá mánájda / oahppijda gudi dav dárbahi.
PP-bálvalus galgá veahkehit skuvllaid heivehit oahpahusa ohppiide, geain leat erenoamáš dárbbut.
PP-dievnastus galggá skåvlåjt viehkedit dilev láhtjet åhpadimev hiebadit oahppijda gejn li sierralágásj dárbo.
PP-bálvalus lea jávohisvuođageatnegasvuođa vuollásaš.
PP-dievnastusán le sjávodisvuodavælggo.
almmolašvuhtii, eaige addojuvvo ovddos guvlui váhnemiid dohkkeheami haga.
Diedo máná / oahppe birra e galga bigoduvvat, ja e vatteduvá iehtjádijda jus æjgáda e dav dåhkkida.
Máná / oahppi dieđuid seailluhit sierra journálas / máhpas, mii meannuduvvo Diehtobearráigeahču njuolggadusaid vuođul.
Diedo máná / oahppe birra bisoduvvá sierra journálan / máhpan Dáhtágæhttjo njuolgadusáj milta.
Maid PP-bálvalus bargá ?
Majt PP-dievnastus dahká ?
PP-bálvalus guorahallá, rávve ja bagada mánáid, nuoraid ja ráves olbmuid hárrái, geaid hástalussan leat
PP-dievnastus guoradallá ja rádijt vaddá gåktu bagádallat mánájt, nuorajt ja ållessjattugijt gejn li dákkir hásstalusá:
• giella- ja hállanváttisvuođat • oppalaš oahppanváttisvuođat dahje váttisvuođat dihto fágain • lohkan- ja čállinváttisvuođat • matematihkkaváttisvuođat • konsentrerenváttisvuođat • sosiála ja emotionála váttisvuođat
• giella- ja ságastimgássjelisvuoda
• láhttenváttisvuođat • oaidnin- ja gullanváttisvuođat
• låhkåm- ja tjállemgássjelisvuoda
Mo váhnen váldá oktavuođa PP-bálvalusain ?
• sosiála gássjelisvuoda aktan dåbdoj
Ovdal go válddát oktavuođa PP-bálvalusain, berret háleštit dearvvašvuođastašuvnna / mánáidgárddi / skuvlla bargiiguin dan birra, man ektui leat
Gåktu máhtá dån æjgádin PP-dievnastusájn válldet aktijvuodav ?
fuolastuvvan iežat máná beales.
Åvddål gå váldá aktijvuodav PP-dievnastusájn, de bierri ságastit varresvuodastasjåvnåjn / skåvlåjn ietjat måråstimij ietjat máná åvdås.
Badjel 15-jahkásaš oahppit sáhttet maid ieža gulahallat PPbálvalusain.
Oahppe gudi li badjel 15 jage bessi aj PP-dievnastusájn aktijvuodav válldet.
PP-bálvalus sáhttá maid veahkehit ráves olbmuid, geat háliidit vuođđoskuvlaoahpu.
PP-dievnastus máhttá aj viehkedit ållessjattugijt gudi sihti vuodoskåvllååhpadusáv válldet.
Sihke olbmot ja ásahusat (mánáidgárdi, skuvla ja earát) sáhttet nama haga gulahallat PPbálvalusain ja jearrat ráđi.
Sihke ájnegis ulmutja ja ásadusá (mánájgárde, skåvlå ja iehtjáda) bessi namádak PPdievnastusájn aktijvuodav válldet ja rádádit.
Jos dárbbašuvvo eanet veahkki PP-bálvalusas, de sáhttá máná / oahppi čujuhit PP-bálvalussii.
Jus dárbaj ienep viehkev PP-dievnastusás, de máhttá mánná / oahppe PP-dievnastussaj vuoseduvvat.
Čujuheapmi dahkkojuvvo dábálaččat sierra čujuhanskoviin, geahča iežat gieldda / fylkkagieldda ruovttusiiddus.
Dábálattjat de sierra diededimsjiemáv adná gå PP-dievnastussaj vuoset, gehtja duv suohkana / fylkkasuohkana næhttasijdov.
Váldde oktavuođa mánáidgárddiin / skuvllain, dat sáhttet
Válde aktijvuodav mánájgárdijn / skåvlåjn jus dárbaha viehkev vuosedimsjiemáv dievddet.
Earát, geat sáhttet čujuhit PP-bálvalussii:
Iehtjáda gudi máhtti PP-dievnastussaj vuosedit:
• Mánáidgárdi, skuvla ja ráves olbmuid oahpahus.
• Mánájgárde, skåvlå ja ållessjattukåhpadus.
• Dearvvašvuođastašuvdna ja buohcceviessu, go váhnemat dasa mihtet, jos mánná / oahppi ii leat vel deavdán 15 jagi.
1 • Varresvuodastasjåvnnå ja skihppijviesso jus æjgáda miededi jus mánná / oahppe le vuollel 15 jage.
Oahppi dahje váhnemat sáhttet gáibidit skuvlla dahkat dárbbašlaš guorahallamiid ja dan láhkai gávnnahit dárbbašago oahppi erenoamáš oahpahusa, ja vejolaččat makkár oahpahusa oahppi dárbbaša.
Oahppe jali æjgáda máhtti gájbbedit jut skåvllå guoradallá dav vierdev majt dárbaj váj gávnat jus oahppe sierraåhpadimev dárbaj, ja makkir åhpadimev de luluj dárbahit.
Mo PP-bálvalus bargá ?
Gåktu PP-dievnastus barggá ?
PP-bálvalus bargá ovttas ee. mánáidgárddiiguin ja skuvllaiguin, ja heiveha fálaldaga máná / oahppi eavttuide ja dárbbuide.
PP-dievnastus barggá aktan duola dagu mánájgárdij ja skåvlåj váj fálaldagáv hiebat máná / oahppe ævtojda.
PP-bálvalusa áššemeannudeami sáhttá juohkit golmma muddui:
PP-dievnastusá ássjegiehtadallamav máhttá gålmå åsijda juohket:
Guorahallan Go PP-bálvalus oažžu čujuheami, de lea dábálaš gulahallat váhnemiiguin ja
Guoradallam Gå PP-dievnastus vuosedimev oadtju, de le dábálasj gullat masi æjgáda, aktan mánájgárdde ja skåvllå viehkev ádnu.
vai ožžot nu ollislaš gova go vejolaš máná / oahppi eavttuin ja dárbbuin.
Ságastallama / ságájdahttema baktu, váksjoma ja gæhttjalime baktu oadtju PP-dievnastus ålles gåvåv máná / oahppe dárbojs.
Guorahallama lágidit mánáidgárddis, skuvllas dahje PP-bálvalusa lanjain.
Guoradallá mánájgárden, skåvlån jali PP-dievnastusá kontåvråjn.
Áššedovdi árvvoštallan / ávžžuhus Guorahallama vuođul PP-bálvalus čállá áššedovdi árvvoštallama (čálalaš raportta),
Ássjediehtte árvustallam / ráde Guoradallama milta PP-dievnastus ássjev árvustallá (tjálalasj rapportta) ja vaddá rádev juogu de mánájgárdde- jali oahppodilev hiebadit máná / oahppe ævtoj milta.
PPB addá áššedovdi ávžžuhusa.
PPD fágalasj rádev vaddá.
Dábáleamos suorggit leat vuollái skuvlaahkásaš mánáid erenoamášpedagogalaš veahkki ja ohppiid erenoamášoahpahus.
Dábálamos ássje li árvustallat sierrapedagogalasj viehkev mánájda gudi ælla ájn skåvllåj álggám ja oahppij sierraåhpadibme.
mánáidgárddi bargiid ja skuvlla oahpaheddjiid.
Tjuovvolibme PP-dievnastus máhttá tjuovvolit rádij / bagádallama baktu æjgádijda, mánájgárdij barggijda ja skåvlå åhpadiddjijda.
PP-bálvalus sáhttá lágidit doarjjaságastallamiid ohppiin, ja vejolaččat árvvoštallat viidáseappot čujuheami.
PP-dievnastus máhttá doarjjaságastallamijt vaddet ájnegis oahppáj, ja máhtti árvustallat vijddásappo vuosedit.
PP-bálvalusa barggu vuođđun lea oahpahusláhka, ee. dát paragráfat:
PP-dievnastusá bargo vuodon le åhpadimláhka, duola dagu tjuovvovasj njuolgadusá:
§ 5- 1 Vuoigatvuohta erenoamášoahpahussii
§ 5- 1 Riektá sierraåhpadussaj
§ 5-3 Áššedovdi árvvoštallan
§ 5-3 Ássjediehtte árvustallam
§ 5-4 Áššemeannudeapmi erenoamášoahpahusa mearrádusa oktavuođas § 5-6 Pedagogalaš-psykologalaš bálvalus
§ 5-4 Sierraåhpadime mærrádusáj ássjegiehtadallam
§ 5-7 Erenoamášpedagogalaš veahkki ovdal skuvlaagi
§ 5-7 Sierrapedagoga viehkke åvddål skåvllåj le álggám
Udir.no - Matematihka 2 T ja 2 P oahppoplána
Udir.no - Matematihka 2 T ja 2 P oahppopládna
Matematihka 2 T ja 2 P oahppoplána
Matematihka 2 T ja 2 P oahppopládna
Máhttodepartemeanta mearridan láhkaásahussan 21.06.2013
Mierreduvvam Máhttodepartementas láhkanjuolgadusá milta 21.06.2013
Ulbmil
Ulmme
Matematihkka lea oassi min máilmmiviidosaš kulturárbbis.
Matematihkka le oasse mijá væráltvijddásasj kulturárbes.
Olbmot leat doloža rájes geavahan ja ovdánahttán matematihka systematiseret vásáhusaid, válddahit ja áddet oktavuođaid luonddus ja servodagas ja suokkardit máilmmi.
Ulmutja li dålusj rájes juo adnám ja åvddånahttám matematihkav åtsådallamijt systematiseritjit, luondo ja sebrudagá aktijvuodajt dádjadittjat ja universav guoradalátjit.
Eará inspirašuvdnagáldu ovdánahttit fága lea leamaš ahte olbmot iešalddis leat beroštan bargat matematihkain.
Fáhka le aj åvddånam danen gå ulmutja ietja li ávvusam gå li matematihkajn barggam.
Fága guoská olu guovddáš servodatsurggiide nu go medisiidnii, ekonomiijii, teknologiijii, kommunikašuvdnii, energiijahálddašeapmái ja huksendoaimmaide.
Fáhka moatte ájnas sebrudaksuorgijda guoskat, dagu medisijnnaj, økonomijaj, teknologijaj, guládallamij, energijaháldadibmáj ja biggimij.
Danne lea nana matematihkkagelbbolašvuohta eaktun servodaga ovdánahttimii.
Danen le matematihka tjehpudahka viehka ájnas sebrudagá åvddånibmáj.
Aktiivvalaš demokratiija dárbbaša olbmuid geat máhttet guorahallat, áddet ja kritihkalaččat árvvoštallat kvantitatiiva dieđuid, statistihkalaš analysaid ja ekonomalaš prognosaid.
Dåjmalasj demokratija dárbaj viesádijt gudi dádjadi ja lájttálisát árvustalli kvantitatijva diedojt, statistihkalasj analyjsajt ja ekonomalasj prognosajt.
Nu lea matematihkkagelbbolašvuohta dárbbašlaš go galgá áddet ja sáhttit váikkuhit proseassaid servodagas.
Navti le matemahtalasj máhtto dárbulasj jus galggá dádjadit ja vájkkudit prosessajt sebrudagán.
Matematihkkagelbbolašvuohta mearkkaša geavahit čuolbmačoavdima ja modellerema analyseret ja nuppástuhttit čuolmma matematihkalaš hápmái, čoavdit dan ja árvvoštallat man gustovaš čoavddus lea.
Matematihkalasj máhtto le gássjelisvuodajt tjoavddet ja modellerit vaj analyseri ja hiebat muhtem gássjelisvuodav matematihka hábmáj, dav tjoavddá ja árvustallá man vuogas tjoavdos le.
Dás leat maiddái gielalaš bealit, nu go gaskkustit, ságastallat ja resoneret ideaid.
Dánna li aj gielalasj ássje, dagu gaskostibme, ságastallat ja resonnerit ájádusáj hárráj.
Eanaš matematihkalaš doaimmain mii geavahit veahkkeneavvuid ja teknologiija.
Matematihkan álu viehkkenævojt ja teknologijav adná.
Sihke máhttit geavahit ja árvvoštallat iešguđet veahkkeneavvuid, ja diehtit daid ráddjehusaid birra, leat dehálaš oasit fágas.
Sihke dav gå máhttá adnet ja árvustallat iesjgeŋgalágásj viehkkenævojt ja daj ráddjidusájt dåbddåt li ájnas oase fágas.
Matematihkkagelbbolašvuohta lea dehálaš reaidu ovttaskas olbmui, ja fága sáhttá leat vuođđun viidáset oahpu váldimii ja bargoeallimii ja astoáigedoaimmaide oassálastimii.
Matematihkkamáhtto le ájnas vædtsak juohkka ájnegissaj, ja fáhka máhttá vuodov láhtjet joarkka åhpadussaj ja virggeiellema ja asstoájgedåjmaj oassálasstemij.
Matematihkka lea vuođđun stuorra oassái min kulturhistorjjás ja logihkalaš jurddašeami ovdánahttimis.
Matematihkka le vuodon stuorra oassáj mijá kulturhiståvrås ja logalasj ájádallama åvddånahttemis.
Nu lea fágas guovddáš rolla álbmotoahpas ja váikkuha identitehtii, jurddašanvuohkái ja iešáddejupmái.
Navti le fágan ájnas oasse åbbålasj bajásgiessemis gå dat vájkkut identitehttaj, ájádallamvuohkáj ja iesjdádjadussaj.
Matematihkkafága skuvllas lea mielde ovdánahttimin matematihkkagelbbolašvuođa maid servodat ja ovttaskas olbmot dárbbašit.
Matematihkkafáhka skåvlån le viehkken gå galggá åvddånahttet matematihkka máhtov mav sebrudahka ja juohkka ájnegis dárbaj.
Olahan dihtii dán, de fertejit oahppit beassat bargat sihke praktihkalaččat ja teorehtalaččat.
Jus dáv galggá ållidit de hæhttuji oahppe bessat sihke praktihkalattjat ja teorehtalattjat barggat.
Oahpahusas barget sihke suokkardemiin, stoahkamiin, hutkás ja čuolbmačoavdi doaimmaiguin ja gálgahárjehallamiin.
Åhpadibme målssu ståhkamis guoradalle, sjuggelis ja tjuolmmatjoavdde dåjmaj ja tjehpudakhárjjidallama gaskan.
Praktihkalaš geavahusas oaidnit ávkki matematihkas reaidofágan.
Praktihkalasj anon le matematihkka vædtsak.
Skuvlabarggus ávkkástallá fága guovddáš ideaid, hámiid, struktuvrraid ja oktavuođaid.
Skåvllåbargon ávkástallá fága guovdásj ájádusá, háme, struktuvra ja aktijvuoda åhpadijn.
Ohppiid ferte hástalit kommuniseret matematihka čálalaččat, njálmmálaččat ja digitálalaččat.
Galggá oahppijt alodit matematihkav tjálalattjat, njálmálattjat ja digitálalattjat gaskostit.
Ferte láhčit diliid nu ahte sihke nieiddat ja gánddat ožžot buriid vásáhusaid matematihkkafágas, mat hábmejit buriid guottuid ja nana fágagelbbolašvuođa.
Galggá dilev láhtjet váj sihke báhtja ja næjtso oadtju vijdes åtsådallamijt matematihkkafágajn, man baktu vas buorre miella ja nanos fáhkatjehpudahka boahtá.
Ná láhčá vuođu eallinagi oahppamii.
Návti vuodov dahká oahppamij iellemav miehtáj.
Fága lea juhkkojuvvon váldoosiide maidda leat hábmejuvvon gelbbolašvuođamihttomearit.
Fáhka le oajvveåsijda juogeduvvam, ja juohkka oasen li máhtudakmihto.
Váldooasit dievasmahttet guhtet guoimmiset, ja daid ferte geahččat oktilaččat.
Oajvveoase li oase ållesvuodas ja dajn le aktijvuohta.
Fága oahppoplánas leat guokte variántta.
Oahppoplánas li guokta variánta.
Oahppoplána 2 T lea eanet teorehtalaš, ja oahppoplána 2 P fas lea eanet praktihkalaš.
2T-variánta le ienep teorehtalasj madi 2P-variánta le ienep praktihkalasj.
Goappašat variánttat addet oppalaš studerengelbbolašvuođa ovttas oktasašfágain Jo1:ža matematihkain (matematihkka 1 T dahje 1 P).
Goappátja variánta vaddi dábálasj oahppomáhtudagáv oahppogárvedime oahppoprográmmajn aktan aktisasj prográmmafágajn matematihkka Jo1:n (matematihkka 1 T jali 1 P).
Váldoosiid bajilgovva:
Oajvveåsij gåvvå:
Oktasašfága
Aktisasjfága
Váldooassi
Oajvveoase
Kultuvra ja modelleren
Geometrija
Logut ja algebra praktihkas
Kombinatorihkka ja jáhkedahttevuohta
Logut ja algebra praktihkas
Kultuvrra ja modellerim
Logut ja algebra-váldooassi galgá ovdánahttit lohkoáddejumi ja máhtu das mo logut ja lohkogieđahallan doibmet vuogádagain ja minstariin.
Tálla ja algebra-oajvveoasse galggá tálladádjadusáv åvdedit ja máhtov låpptit gåktu tálla ja tállagiehtadallam systemajn ja minsstarijn doajmmi.
Loguiguin sáhttá kvantifiseret dohkiid ja sturrodagaid.
Tállaj máhttá lågojt ja stuorrudagájt kvantifiserit.
Loguide gullet sihke olles logut, cuovkkat, desimálalogut ja proseanttat.
Tállaj suorgge sisadná ålles tálla, fraksjåvnå, desimaltálla ja prosenta.
Algebra skuvllas generalisere lohkorehkenastima dan bokte ahte bustávat dahje eará symbolat ovddastit loguid.
Algebra skåvlån generaliseri tállariekknimav gå bokstáva jali ietjá symbåvlå tállajt åvdåsti.
Dat dahká vejolažžan válddahit ja analyseret minstariid ja oktavuođaid.
Navti sjaddá vejulasj minsstarijt ja aktijvuodajt gåvådit ja analyserit.
Algebra geavahuvvo maiddái eará váldoosiid oktavuođas.
Algebra aneduvvá aj geometrija ja funksjåvnåj oajvveåsijn.
Geometriija skuvllas mearkkaša earret eará analyseret guovtte- ja golmmadimenšunálat govvosiid iešvuođaid ja ráhkadit konstrukšuvnnaid ja meroštallamiid.
Geometrija skåvlån mierkki ierit ietján analyserit guovte- ja gålmådimensjonála gåvvusij vuogijt ja konstruksjåvnåjt ja merustallamijt dahkat.
Dalle studere dynámalaš proseassaid nu go speadjalastima, joraheami ja sirdáseami.
Geometrijan studeri dynámalasj prosessajt dagu spiedjildibme, jårgijdibme ja dåbedallam.
Váldooassi fátmmasta maiddái dan ahte čađahit ja válddahit sajusteami ja sirdima.
Oajvveoasse sisadná aj lokaliserimav ja dåbedallamav tjadádit ja gåvådit.
Statistihkkii gullá plánet, čohkket, organiseret, analyseret ja ovdanbuktit dataid.
Statistihkkaj gullu dáhtájt plánit, tjoahkkit, organiserit, analyserit ja åvddånbuktet.