pere/sami_parallel huggingface dataset:
Fága sámegiella nubbingiellan galgá ovttas dárogielfágain bidjat vuođu ohppiid doaibmi guovttegielalašvuođa ovdánahttimii, ja leat mielde addime ovttaskas oahppái máhtu, movtta ja oadjebasvuođa válljet sámegiela gulahallangiellan.
Faage saemien mubpien gïeline galka daaroen faagine ektesne maadtojne årrodh gosse galka learohki guektiengïelevoetem evtiedidh jïh fïereguhtide learoehkidie skreejrehtidh vielie maahtoeh tjöönghkedh, ïedtjem jïh tjirkesvoetem åadtjodh nimhtie buerebelaakan dovne njaalmedh jïh tjaaleldh gïelem nænnoste, evtede jïh gorrede.
Giellamáhttu ja giellaipmárdus ovdána aktiivvalaš giellageavahemiin.
Gïelemaahtoe jïh gïelegoerkesimmie evtede gosse gïelem åådtje dååjrehatalledh.
Dan dihte lea gulahallan ja olmmošlaš ovttasdoaibman guovddážis fágas ja muosáhusaiguin ja oassálastimiin ovdána oahppi njálmmálaš giella.
Dannasinie gaskesadteme jïh guktie edtja dåemiedidh dennie faagen jarngesne, jïh dååjrehtalleme jïh åadtjodh meatan årrodh, learohki gïelem maahta evtiedidh..Faage galka fïereguhtem learohkem skreejrehtidh guktie buerebelaakan gïelem jïh teekstem evtede.
Fága galgá movttiidahttit oahppi ovdánahttit buriid oahppanstrategiijaid ja kritihkalaš jurddašeami, ja movttiidahttit oahppi lohkan- ja čállinhálu ja buriid lohkan- ja čállindábiid ovdánahttit.
Faage gaalka buerie lïeremevuekieh skreejrehtidh, learohkem lïeredh jïjtje ussjedidh jïh tjaelemem jïh lohkemem iedtjeldehtedh.
Sámi girjjálašvuhtii ja iešguđet sámegielaide ja suopmaniidda oahpásnuhttin viiddida ohppiid iežaset ipmárdusa giella- ja kulturvalljivuođas sámi servodagain.
Saemien lidteraturine jïh joekehts saemien gïele- jïh smaaregigujmie åahpenidh, gelkieh learohkh guarkedh man gellielaaketje saemien gïele jïh kultuvre saemien sïebredahkine lea.
Ohppiin geain lea sámegiella nubbingiellan, eai leat seammalágan eavttut go oahpahallet giela.
Learohkh mah saemien mubpinegïeline luhkieh ovmessie raajeste aelkieh.
Muhtimiin leat sámegielarenat lagasbirrasis, muhto earát eai gula sámegiela earret go oahpahusas.
Muvhth saemiengïelem voengesne guvlieh, mubpie jis vaeniem saemiem guvlieh, barre ööpehtimmien tjïrrh.
Vai oahppit ovdánahttet sámegielgelbbolašvuođa buoremus lági mielde, de lea deaŧalaš ahte oahppit besset geavahit iešguđetlágan giellaarenaid.
Jis galka buektiehtidh learohki gïelemaahtaldahkem bueriedidh, bööremes learohkh maehtieh gïelem utnedh joekehts lehkine.
Sámegiella nubbingiellanfága sáhttá maid geavahuvvot reaidun eará fágaide vai nanne giellaoahpaheami.
Saemien mubpiengïeline maahta viehkiefaage mubpide faagide årrodh jïh nemhtie gïeleööpehtimmiem stinkesdehtedh.
Dasa lassin leat sámegiel- ja dárogielfágas ollu oktasašoasit ja danne lea lagas ovttasbargu dan guovtti fága gaskka deaŧalaš.
Saemien jïh daaroen faageh utnieh jïjnje seamma, juktie vihkeles dah faagh ektesevyöki berkieh.
Plána lea juhkkojuvvon 10 dássái.
Soejkesje lea 10 daltesi mietie juakaldihkie.
Buot 10 dásis leat juohke váldooasi gullevaš gelbbolašvuođamihttomearit.
Fïerhtene åejvieboelhkine maahtaldahke-ulmieh tjaalasovveme.
Dássi
Daltese
Njálmmálaš gulahallan
Gïelen jïh kultuvren bïjre daejredh
Njálmmálaš gulahallan váldooasis lea guldaleapmi ja hupman guovddážis.
Njaalmeldh gaskesadteme
Sámegiela hupmat máksá gulahallat njálmmálaččat go oassálastá aktiivvalaččat earáiguin.
Åejvieboelhkesne njaalmeldh gaskesadteme galka maehtedh goltelidh jïh soptsestidh.
Dát ovdána stoagadettiin, muosáhettiin, oahpadettiin, jurddašettiin, ovdanbuvttidettiin ja ovttastaladettiin earáiguin.
Stååkedimmien, deahpadimmien, learoen, vuesiehtimmien tjïrrh jïh jeatjebigujmie årrodh galka gïelem lïeredh.
Suokkardit ja ovdánahttit gielalaš rollaid repertoara, oahppat ođđa sániid ja doahpagiid dahká ahte oahppi sáhttá ieš sátnádit njálmmálaš teavstta ja albmanahttit iežas oaiviliid ja árvvoštallamiid.
Gïehtjedidh jïh orre baakoeh lïeredh learohke galka njaalmeldh jïh tjaaleldh teeksth darjodh gusnie jïjtse våajnoem buakta.
Go váldá atnui ođđa ja iešguđetlágan mediaid, de lassánit gielalaš hivvodagat fágaid ja fáttáid rastá.
Gosse orre jïh joekehts medijah åtnalgåvva, gïelem faagi jïh aamhtesi rastah evtede.
Dán váldooasis lea sáhka čálalaš gulahallamis, dat mearkkaša lohkat ja čállit sámegillii.
Åejvieboelhkesne tjaaleldh gaskesadteme galka saemien maehtedh lohkedh jïh tjaeledh.
Lohkan ja čállin leat buohtalas proseassat ovttaskas oahppi oahppamis.
Learohke seamma sïenten leara lohkedh jïh tjaeledh.
Lea sáhka das ahte ovdánahttit gálgga ipmirdit ja gávdnat oaivila sámegillii čállon teavsttain, ja ieš máhttit hábmet čálalaš teavsttaid sámegillii.
Galka saemien teeksth lïeredh guarkedh jïh aaj jïjtje teeksth darjodh.
Deaivvadit iešguđetlágan teavsttaiguin addá čiekŋudeami ja ipmárdusa mii lea vuođđun ovdánahttit ođđa jurdagiid ja gálgga reflekteredit, dulkot ja árvvoštallat teavsttaid.
Gosse joekehts teeksth gaavna, destie orre åssjalommesh åådtje jïh aaj buerebelaakan teekstide guarka, vierhtede jïh jarkoste.
Lohkan ja guldaleapmi lea čoavdda ođđa muosáhusaide, viiddit sátneriggodahkii ja addá buori vuođu iežas teakstačállimii.
Lohkedh jïh goltelidh jarngesne gosse orre domtsassh åadtjoeh, orre baakoeh lïeredh jih gosse galka jïjtje tjaeledh.
Dán váldooasis lea sáhka das ahte oaidnit čanastaga gaskkal giela ja kultuvrra.
Daennie åejvieboelhkesne galka lïeredh vuejnedh kultuvrem gïelen muhteste jïh gïelem kultuvren muhteste.
Árbevirolaš máhtu fievrredeapmi buolvvas bulvii lea deaŧalaš.
Aerpien maahtoe boelveste boelvide sirtedh lea jarngesne.
Sámi máinnasteapmi, luođit, lávlagat ja sálmmat, diiddat ja sátnevádjasat, čáppagirjjálašvuohta, govva, filbma ja teáhter leat oasit kultuvrras mat gaskkustit máhtu ja árvvuid.
Saemien soptsestimmievuekie, vuelieh, laavlomh jïh saalmh, dïejvesh, heevehtslidteraturh, guvvieh, jielijeguvvie jïh teatere leah bielieh kultuvreste mejtie maahtoeh jïh vierhtieh åvtese buektieh.
Váldooassái gullá máhttu sámi giella- ja girjjálašvuođahistorjjá ja sámegielaid ja suopmaniid birra.
Åejvieboelhkesne galka lïeredh saemien gïelen bïjre, lidteraturehistorijen bïjre jïh maahtoeh saemien gïeli jïh smaareh-tjïerti bïjre.
Kultuvrralaš gelbbolašvuohta lea diehtit ja árvvus atnit kultuvrralaš ovttaláganvuođaid ja erohusaid sámi servodagain ja daid gaskkas.
Gosse maahtoeh kultuvren bïjre åtna, galka dellie sinsitnien kultuvri bïjre maehtedh jïh destie sinsitniem vuavkasjidh.
Gelbbolašvuođamihttom earit dásiide juhkkojuvvon
Daltesi maahtaldahkeulmieh
Sámegiella nubbingiellan oahppoplána lea huksejuvvon nu ahte leat gelbbolašvuođamihttomearit mat leat juhkkojuvvon 10 dássái.
Soejkesje saemien mubpinegïeline lea 10 daltesi mietie juakaldihkie.
Iešguđet dássi hukse ovddit dásiid ala.
Dah joekehts daltesh ektesne govlesuvvieh.
Oahppit sáhttet válljet guovtti molssaeavttu gaskkas, sámegiella 2 dahje sámegiella 3 mihttomearijoksama 10. jahkeceahkis, Jo3 studerenráhkanahtti oahppoprográmmain ja Jo2 fidnofágalaš oahppoprográmmain.
Learohkh maehtieh veeljedh magkeres lohkehtimmiem sijhtieh, Saemien 2 jallh Saemien 3 gosse gelkieh 10 tsiehkien ulmide jaksedh. Gosse gelkieh Jå3 studijeryöjredimmie ööpehtimmieprogrammi ulmieh jaksedh jïh gosse gelkieh Jå2 barkoefaagi ööhpehtimmieprogrammi ulmieh eevtjedh jaksedh.
Sii geat válljejit sámegiella 2, galget maŋŋel 10. jahkeceahki leat olahan 1.-7. dási gelbbolašvuođamihttomeriid.
Saemien 2
Maŋŋel Jo3 studerenráhkkanahtti oahppoprográmmas galget oahppit leat olahan 1.-10. dási gelbbolašvuođamihttomeriid.
Learohkh gelkieh aaj maahtaldahkeulmide jaksedh mah 1-10 daltesinie dan Jå 3 studijeryöjredimmie ööpehtimmieprogrammen mietie.
Oahppit geat čađahit visot 10 dási, sáhttet olahit čálalaš ja njálmmálaš sámegielgelbbolašvuođa, ja sis lea vejolašvuohta joatkit studeret alitoahpus gos sámegiella lea oahpahangiellan.
Dah learohkh mah gaajhki luhkie daltesi ulmide jakseme, gïelemaahtaldahkem jeksieh, dovne njaalmeldh jïh tjaaleldh jïh nuepiem utnieh jïllebe daltesisnie lohkedh gusnie ööpehtimmiegïele saemien lea.
Sii geat válljejit sámegiella 3, galget maŋŋel 10. jahkeceahki leat olahan 1.-4. dási gelbbolašvuođamihttomeriid.
Saemien 3
Maŋŋel Jo3 studerenráhkkanahtti oahppoprográmmas galget oahppit leat olahan 1.-7. dási gelbbolašvuođamihttomeriid.
Learohkh gelkieh aaj maahtaldahkeulmide jaksedh mah 1-7 daltesinie Jå 3 studijeryöjredimmie ööpehtimmieprogrammen mietie.
Ohppiin lea vejolaš válljet sihtet go árvvoštallojuvvot ahte leat joksan sámegiella 2 gelbbolašvuođamihttomeriid vai sámegiella 3 gelbbolašvuođamihttomeriid.
Learohkh maehtieh veeljedh mejtie gelkieh sijjide vierhtiedidh maahtaldahkeulmiej mietie dennie saemien 2 jallh saemien 3.
Skuvla galgá ohppiide fuomášuhttit dán vejolašvuođa ja movttiidahttit válljet sámegiel 2 loahppaárvvoštallama.
Skuvle tjoevere learoehkidie bievnedh, nuepiem utnieh vierhtiedidh saemien 2 mænngan.
Oahppit fertejit maŋemus lihtus válljet molssaeavttu 10. jahkeceahki álggus.
Learohkh tjoeverieh dam nænnoestidh joe 10 jaepietsiehkien aalkoevisnie.
13-jagi skuvlavázzin
13- jaepien skuvleboelhke
Ceahkki
Tsiehkieh
Gelbbolašvuođa-mihttomearit sámegiella 2
Maahtaldahke- krïebpesjimmie saemien 2
Gelbbolašvuođa-mihtt omearit sámegiella 3
Maahtaldahke- krïebpesjimmie saemien 3
Maŋŋel 10. jahkeceahki
10 jaepietsiehkien mænngan
Dássi 1-7
1-7 daltese
Dássi 1-4
1-4 daltese
Studeren-ráhkkanahtti oahppoprográmmat
studijeryöjredimmie ööpehtimmieprogrammh
Dássi 1-8
1-8 daltese
Dássi 1-5
1-5 daltese
Dássi 1-9
1-9 daltese
Dássi 1-6
1-6 daltese
Dássi 1-10
1-10 daltese
Fidnofágalaš oahppoprográmmat
Jå2 mænngan
Dássi 1-8-*
1-8-* daltese
Maŋŋel lasáhusa oppalaš studeren-gelbbolašvuhtii
Lissiehtahken mænngan daamhts studijemaahtaldahkese
* Fidnofágalaš oahppoprográmmain lea Jo1 ja Jo2 diibmolohku unnit go Jo1 studerenráhkkanahtti oahppoprográmmain.
* Barkofaagi ööpehtimmieprogramminie vaenebe tæjmoeh Jå1 jïh Jå2 goh Jå1 studijeryöjredimmie ööpehtimmieprogramminie.
Gelbbolašvuođamihttomearit mat leat merkejuvvon násttiin * 8. dásis, eai gusto fidnofágalaš oahppoprográmmaid ohppiide.
Eah leah maahtaldahkeulmieh mejtie naestine * 8 daltesisnie mïerhkesjamme learoehkidie gieh baarkoefaagi ööpehtimmieprogrammidie veeljeme.
Diibmolohku lea almmuhuvvon 60-minuvtta ovttadahkan.
Man gellie tæjmoeh leah 60-minuhti mietie tjaalasovveme:
1.-7. jahkecehkiin: 570 diimmu
1.-7. jaepietsiehkine: 570 tæjmoeh
Molssaeaktu 1: 279 diimmu, gusto ohppiide geat eai vállje vierisgiela / gielalaš čiekŋudeami
Molsehthlaakan 1: 279 tæjmoeh, learoehkidie guhth eah leah ammesgïelem veeljeme
Molssaeaktu 2: 222 diimmu, gusto ohppiide geat válljejit vierisgiela / gielalaš čiekŋudeami
Molsehthlaakan 2: 222 tæjmoeh, learoehkidie, guhth ammesgïelem veeljieh
Jo 1: 45 diimmu
Jå1: 45 tæjmoeh
Jo 2: 45 diimmu
Jå2: 45 tæjmoeh
Sámegiella nubbingielas ipmirduvvojit vuođđogálggat ná:
Learoesoejkesjisnie saemien mubpiegïeline daah maahtaldahkeulmieh leah:
Máhttit njálmmálaččat ja čálalaččat ovdanbuktit sámegiella nubbingiellanfágas lea guovddážis sámegielgelbbolašvuođa ovdánahttimis.
Maehtedh soptsestidh jïh tjaeledh saemien mubpiegïeline vihkeles gosse galka saemien gïelemaahtaldahkem evtiedidh.
Dát gálggat leat deaŧalaš reaiddut giellabarggus go galgá ipmirdit ja geavahit giela ain eanet iešguđetlágan ja gáibideaddji oktavuođain.
Dah maahtoeh vihkeles vierhtieh gosse galka gïelem guarkedh jïh utnedh joekehts tsiehkine.
Njálmmálaš gálggaide gullá sihke máhttit guldalit ja máhttit hupmat ja máhttit árvvoštallat ságastallamiid osiid máŋggabealat ságastallandilálašvuođas.
Njaalmeldh maahtoeh leah goltelidh, soptsestidh jïh guarkedh man bïjre soptsestieh.
Systemáhtalaš oahpahus iešguđetlágan njálmmálaš doaimmaiguin, lea mielde ovdánahttime njálmmálaš gálggaid.
Joekehts darjomi tjïrrh galka gïelem lïeredh soptsestidh, goltelidh jïh guarkedh.
Čállin lea vuohki ovdánahttit ja struktureret fuomášumiid ja jurdagiid ja lea maid gulahallanmálle ja oahppanvuohki.
Tjaeledh aaj vihkeles gosse åssjalommesh jïh eajhnah evtiedidh jïh öörnedh. Dïhte aaj gaskesadtemevuekie jih lïerehtæmman vuekie.
Máhttit lohkat sámegiella nubbingiellanfágas lea oassi praktihkalaš giellagelbbolašvuođas ja mielddisbuktá ahte máhttá lohkat ipmárdusain, diđoštit ja reflekteret ain eanet gáibideaddji teavsttaid.
Maehtedh lohkedh saemien mubpiegïeline lea akte bielie eensi gïelemaahtaldahkese. Dellie tjoevere guarkedh, gïehtjedidh jïh ussjedadtedh gosse barkoes teeksth låhka.
Lohkangálgga ovdánahttin sámegiella nubbingielas nanne maid lohkangálgga oppalaččat.
Lohkememaahtoem evtiedidh saemien mubpiegïeline lohkemem nænnoste.
Máhttit rehkenastit sámegiella nubbingiellanfágas lea ovdánahttit doahpagiid, resonerema ja váttisvuođaid čoavdima.
Maehtedh ryöknedh saemien mubpiegïeline buejhkiehtimmiem evtede lïeredh, ussjedadtedh jïh dåeriesmoerh tjuevtedh.
Ipmirdit sturrodagaid, hivvodagaid, meroštallamiid ja mihtidemiid lea maid oassi giellagelbbolašvuođas.
Guarkedh ståaroeh, ryöknemh, vuepsieh jïh man jïjnje leah, aaj boelhkh gïelemaahtaldahkesne.
Máhttit geavahit digitála reaidduid lea dárbbašlaš sámegiella nubbingiellanfágas vai sáhttá hálddašit ođđa teakstahámiid ja ovdanbuktimiid.
Maehtedh digitale vierhtieh utnedh saemien mubpiegïeline daerpies gosse orre barkoevuekiej mietie buektiehtidh tjaeledh.
Digitála gálga rahpá ođđa oahppanarenaid ja addá ođđa vejolašvuođaid lohkan- ja čállinoahpahusas, teavsttaid ráhkadeamis, komponeremis ja divodeamis.
Digitale maahtoe orre lïerehtimmievuekieh buakta jïh aaj orrre nuepieh lohkeme- jïh tjaelemeööpehtæmman vadta, gosse galka teekstsh darjodh jïh jeatjahtehtedh.
Dán oktavuođas lea deaŧalaš ovdánahttit kritihkalaš árvvoštallangálgga ja gáldogeavaheami.
Daesnie vihkeles eensilaakan gaaltijide vierhtiedidh jïh laejhtedh gosse dejtie galka utnedh.
Digitála reaidduid geavaheapmi sáhttá doarjut ja ovdánahttit ohppiid gulahallangálggaid ja ovdanbuktimiid.
Digitale vierhtieh maahta learohken gaskesadtememaahtoem jïh vuesiehtimmiem dåarjodh jïh evtiedidh.
Gelbbolašvuođamihttomearit 1. dási ma ŋŋel
1. daltesen mænngan
guldalit, stoahkat ja geahččaladdat sámegiela giellajienaiguin
goltelidh, stååkedidh jïh voejhkelidh saemien gïeletjoejenassigujmie
suokkardallat ja geahččaladdat sániiguin, jienaiguin, riimmaiguin ja hoahkamiiguin
gïehtjedidh jïh voejhkelidh baakoej tjoejenassi, rijmi jïh raajroejgujmie
dearvvahit, giitit ja muitalit gii son lea sámegillii
buarestehtedh, gijhtedh jïh jïjtjemse saemien åehpiedehtedh
bidjat oktii álkis sániid oanehis cealkkan
aelhkies baakoeh åenehks raajesidie darjodh
lohkat sámegillii 1-20 rádjái, ja geavahit loguid gulahallamis
ryöknedh 1-20 saemien, jïh taallide utnedh gosse soptsestidh
geavahit sámi bustávaid ja geahččaladdat sámegiel sániiguin
baakoeh utnedh jïh voejhkelidh saemien baakoejgujmie
dovdat sámi bustávaid
saemien baakoeh maehtedh
lohkat ja dovdat oanehis sániid
lohkedh jïh åenehks baakoeh maehtedh
ságastallat sámegiela birra ja dan birra goas lea ávkkálaš máhttit sámegiela
soptsestidh saemien gïelen jïh tsiehkiej bïjre gusnie daerpies saemien maehtedh
muosáhit ja dovdat giela luđiid, lávlagiid, sálmmaid, álkis muitalusaid, máidnasiid, govaid, spealuid, tv-prográmmaid ja digitála reaidduid bokte
dååjrehtalledh jïh gïelem aajhtsedh vuelien, laavlomi, saalmi, aelhkies soptsestimmiej, vaajesi, guvviej, speali, tv-programmi jïh digitale vierhtiej tjïrrh
Gelbbolašvuođamihttomearit 2. dási ma ŋŋel
2. daltesen mænngan
stoahkat, geahččaladdat ja bargat jietnademiin ja intonašuvnnain
stååkedidh jïh voejhkelidh gïeletjoejenassigujmie jïh soptsetimmie gïeline barkedh
guldalit ja ipmirdit álkis ságastallamiid ja muitalusaid
goltelidh jïh guarkedh aelhkies soptsesh
muitalit juoidá iežas ja earáid birra sámegillii
jïjtse jïh mubpiej bïjre saemien soptsestidh
oassálastit álkis beaivválaš ságastallamis mas geavaha álkis dadjanmálliid nu ahte ipmirda earáid ja ieš ipmirduvvo
fïerhten biejjien dåeriedidh saemien govledh, gusnie aelhkies raajesh jiehtieh guktie guarkoeh
ságastallat teavstta ja gova birra álkis dajaldagaiguin
aelhkieslaakan teeksti jïh guvviej bïjre soptsestidh
lohkat sámegillii 1-100 rádjái ja geavahit loguid gulahallamis
ryöknedh 1-100 jïh taallide utnedh gosse soptseste
lohkat ja čállit álkis árgabeaisániid
fïerhten biejjeste baakoeh lohkedh jïh tjaeledh
dovdat sániid ja dajaldagaid čállagiin
baakoeh jïh dïejvesh teekstijste aajhtsedh
čállit diđožiid, sániid ja oanehis cealkagiid
dïjrh, baakoeh jïh åenehks raajesh tjaeledh
geavahit digitála reaidduid čállimis
digitale vierhtieh utnedh gosse galka tjaeledh
guldalit ja oassálastit juoigamis, lávlla- ja sálbmalávlumis, riibmemis, hoahkamis ja divttaid ovdanbuktimis
goltelidh jïh jïjtjh aaj joejkedh, laavlodh jïh rijmh, raajroeh jïh tjihtesh åvtese buektedh
geavahit vahkkobeivviid, mánuid ja dan gávcci jahkodaga namahusaid
våhkoebiejjieh, askh jïh dah gaektsie jaepieboelhkh utnedh
ságastallat makkár sámegielsániid máhttá ja makkár dilálašvuođain geavaha sámegiela
soptsestidh magkerh saemien baakoeh learohkh joe maehtieh, jïh mij tsiehkide dah saemiestieh
geavahit sámegiel bivttasnamahusaid ja muitalit iešguđetguovllu sámigávttiid ovttaláganvuođaid ja erohusaid
soptsestidh saemien vaarjoej bïjre, jïh soptsestidh mij dïhte gaptine joekehts jïh seamma saemien dajvijste Saepmeste
Gelbbolašvuođamihttomearit 3. dási ma ŋŋel
3. daltesen mænngan
presenteret iežas ja muitalit iežas bearraša ja fulkkiid birra
jïjtsem åehpiedehtedh jïh, jïjtse fuelkien jïh slïekten bïjre soptsestidh
ipmirdit ja muitalit álkis diđožiid, jearaldagaid ja dieđuid sámegillii
guarkedh jïh åvtese buektedh aelkies dïjrh, gyhtjelassh jïh bïevnesh saemien
guldalit ja ipmirdit ságastallamiid, dáhpáhusaid ja muitalusaid
soptsesth jïh goltelidh jïh guarkedh gosse soptsestellieh
oassálastit ságastallamiin árgabeaivválaš diliid birra
soptsestidh fïerhtenbeajjetji aamhtesi bïjre
albmanahttit muosáhusaid ja vásáhusaid
soptsestidh gosse maam joem dååjrehtalleme
geavahit loguid go čilge hattiid, hivvodagaid ja sturrodagaid
taallh utnedh, gosse gelkieh soptsestidh man jïjnje leah, jïh åasah jïh ståaroej bïjre.
lohkat maŋŋálagaid sámi alfabehta ja dadjat sámi jietnadagaid
saemien aalfabetem jiehtedh jïh saemien gïeletjoejenassh jiehtedh
lohkat ja ipmirdit diđožiid ja oanehis teavsttaid
lohkedh jïh aelkies dïjrh jïh teeksth guarkedh
čállit beaivválaš dili birra dieđuid ja teavsttaid
bïevnesh jïh teeksth beajjetji aamhtesi bïjre tjaeledh
geavahit sátnegirjjiid, diehtobuktosiid, digitála reaidduid ja eará veahkkeneavvuid iežas giellaoahpahallamis
baakoegærjah jïh bïhkedsgærjah, digitale vierhtieh jïh jeatjah viehkievierhtieh jïjtsh gïeleööhpehtimmine utnedh
válddahit iežas sámegiela oahpahallama ja ságastallat movt oahppat ođđa sániid
buerkiestidh guktie saemien lïeredh jïh soptsestidh guktie orre saemien baakoeh lïeredh
suokkardallat ovttaláganvuođaid ja erohusaid sámegielas ja eará gielain
gïehtjedidh joekehts jïh mij dïhte seamma saemien gïelen jïh jeatjah gïeli gaskem
ságastallat iežas vásáhusaid sámi mánáidgirjjálašvuođas ja sámi tv-prográmmain
soptsestidh guktie saemien maanalidteraturem jïh TV-programmidie jïjtje dåastohte.
geavahit biepmu, biebmogálvvuid ja biebmoráhkadeami doahpagiid ja ságastit sámi borramušaid birra
baakoeh beapmoeh jïh jurjiehtimmien utnedh jïh soptseatalledh saemien beapmoej bïjre.
geavahit almmiguovllu doahpagiid ja ságastallat sámi nástegovaid birra
baakoeh elmienotnjegi bïjre utnedh jïh soptsestidh saemien naestieguvviej bïjre
Gelbbolašvuođamihttomearit 4. dási ma ŋŋel
4. daltesen mænngan
guldalit, ipmirdit ja máhttit ságastallat álkis ságastallamiid
goltelidh, guarkedh jïh maehtedh soptsestidh aelhkies aamhtesi bïjre
geavahit loguid áiggi ja dáhtoniid muitaleamis
taallh utnedh gosse galka soptsestidh mij biejjide jïh mennie mieresne tsåahka.
oassálastit ságastallamis geavatlaš bargguid birra skuvllas ja olggobeal skuvlla
soptsestidh barkoen bïjre skuvlesne jïh skuvlen ålkolen
oassálastit ságastallamis iežas muosáhusaid ja vásáhusaid birra
soptsestidh gosse maam joem dååjrehtalleme
lohkat iešguđetlágan šáŋra teavsttaid ja geavahit muosáhusaid fuomášupmin iežas barggus
teeksth joekehts sjaangeristie lohkedh, jïh dååjresh jïjtsh barkosne utnedh.
geavahit digitála reaidduid dieđuid ohcamis ja reaidun teavsttaid ráhkadit
digitale vierhtieh utnedh gosse galka bïevnesh ohtsedidh jïh teeksth tjaeledh
geavahit deaddiluvvon ja digitála sátnegirjjiid ja diehtobuktosiid
baakoegærjah, digitale baakoegærjah jïh bïhkedsgærjah utnedh
oassálastit iešguđetlágan doaimmain main sámegiella geavahuvvo ja ráhkadit ja ovdandivvut muitalusaid dan birra
dåeriedidh gusnie saemiestieh jïh destie soptsesth darjodh jïh vuesiehtidh
muosáhit ja muitalit drámá- ja teáhterčájáhusain
domtedh jïh soptsestidh draama jïh teaterijstie
geavahit luonddunamahusaid ja sámi báikenamaid
dajvi jïh sijjiej nommh utnedh
geavahit iežas vásáhusaid ja teavsttaid mat muitalit guovtte- ja máŋggakultuvrralašvuođa birra vuolggasadjin ságastallamii
jïjtse dååjrehtallemh jïh teeksth utnedh mah guektien-jïh gelliengïelevoetem buerkeste gosse soptsestidh
Gelbbolašvuođamihttomearit 5. dási ma ŋŋel
5. daltesen mænngan
guldalit earáid ovdanbuktimiid, jearahallat ja albmanahttit iežas jurdagiid ja oaiviliid
goltelidh mubpide, gihtjedh jïh jïjtsh åssjalommesh jïh mïelh åvtese buektedh
ságastallat áigeguovdilis dáhpáhusaid ja áššiid birra
soptsestidh byökeles joekehts aamhtesi bïjre
ipmirdit ja geavahit loguid geavatlaš dilálašvuođain
taallh guarkedh jïh utnedh
jorgalit njálmmálaččat álkis teavsttaid
aelhkies teeksth njaalmeldh jarkoestidh
čállit ja ovdandivvut vásáhusaid filbmageahččamis ja girjjálašvuođalohkamis
tjaeledh jïh åehpiedehtedh dååjrehtallemh filmedomtesistie jïh lidteraturelohkemistie
ráhkadit muitalusaid main ovttastahttá teavstta ja gova ja main geavaha digitála reaidduid
soptsesh darjodh digitale vierhtiejgujmie, gusnie teekste jïh guvvie meatan
geavahit giellaoahpa ja teakstahuksema doahpagiid veahkkin iežas barggus
baakoeh grammatihkeste jïh teekstebægkoste utnedh gosse galka jïjtje tjaeledh
geavahit árbevirolaš barggu ja ealáhusaid tearpmaid
baakoeh utnedh mah barkosne jïh jieleminie åtnalguvvieh.
ságastallat sámi dáiddašlájaid sisdoalu ja ovdanbuktinvugiid birra
soptsestidh mij jïh magkerh vierhtieh saemien kåanstine åtnalgovveme.
selvehit sámi mediaid
buerkiestidh saemien medijaj bïjre
lohkat eará kultuvrraid ja eará eamiálbmogiid teavsttaid ja muitalit iežas lohkanmuosáhusaid birra
teeksth lohkedh jeatjah aalkoeåålmegijstie jïh kultuvrijstie jïh soptsestidh maam destie dååjrehtalla
Gelbbolašvuođamihttomearit 6. dási ma ŋŋel
6. daltesen mænngan
ovdandivvut fágaidrasttideaddji fáttáid birra
åehpiedehtedh aamhtesh mah faagi raastah juhtieh
muitalit dáhpáhusaid ja muitalusaid birra
soptsestidh deahpadimmie jïh soptsesi bïjre
geavahit doahpagiid mat gullet sámegiela lohkan- ja rehkenastinvuohkái
baakoeh jïh dïejvesh utnedh saemien lohkeme jïh ryöknemevuekien mietie
lohkat vissis meari iešguđetlágan teavsttaid
joekehts teeksth lohkedh
čállit muitaleaddji ja válddahalli teavsttaid
teeksth tjaeledh mah soptsestieh jïh buerkiestieh
ságaskuššat teavsttaid iešguđetlágan diehtojuohkingálduin
teeksth vierhtiedidh mah joekehts bïevnese-gaaltijstie
geavahit digitála reaidduid iežas giellaoahppamis
digiale vierhtieh utnedh jïjtsh gïeleööhpehtimmesne
ságastallat máŋggagielalašvuođa doahpaga birra ja muitalit makkár ovdamunit leat go lea máŋggagielalaš
gelliengïelevoeten bïjre soptestidh jïh soptsestidh mij lea aevhkie gellie gïelh maehtedh
muitalit eará sámegielaid iešvuođaid birra
soptsestidh mij sjïere jeatjah saemien gïeline
selvehit sámi organisašuvnnaid ja institušuvnnaid
buerkiestidh saemien institusjovni jïh siebriej bïjre
lohkat ja ovdandivvut eará eamiálbmogiid ja eará kultuvrraid girjjálašvuođas
lohkedh jïh åehpiedehtedh lidteraturh jeatjah aalkoeåålmegistie jïh dej jih kultuvri bïjre
Gelbbolašvuođamihttomearit 7. dási ma ŋŋel
7. daltesen mænngan
ipmirdit muitalusaid ja válddahallamiid sisdoalu
soptsesh jïh bïhkedassh guarkedh
guldalit ja ipmirdit guhkit njálmmálaš ovdanbuktimiid váldosisdoalu
goltelidh jïh åejviesisvegem guarkedh guhkebe njaalmeldh vuesiehtimmijste
albmanahttit iežas vásáhusaid ja ákkastallat iežas oaiviliid
jïjtsh dååjrehtallemh vuesiehtidh jïh jïjtsh mïeli åvteste dïejveldidh
ságastallat girjjálašvuođas ja geavahit guovddáš doahpagiid
lidteraturi bïjre soptsestidh jïh faagen baakoeh utnedh gosse buerkiestidh
geavahit deaŧaleamos riektačállinnjuolggadusaid
dah vihkelommes tjaelemevuekien njoelkedassh utnedh
geavahit giellaoahpa ja teakstahuksema vuođđodoahpagiid
vihkelommes baakoeh utnedh grammatihke jïh teekstebægkoste
lohkat iešguđet guhkkosaš iešguđetlágan šáŋra teavsttaid, sihke originála ja jorgaluvvon čállosiid
teeksth lohkedh mejnie joekehts sjaangerine tjaaleme, dovne jïjtjetjaaleme jïh jarkoestamme teeksth
válddahit movt giella rievddada dili, áiggi ja báikki mielde
buerkiestidh guktie gïele jorkese tsiehkine, tïjjine jïh sijjine
muitalit muhtun iešvuođaid sámegiela suopmaniin ja sosioleavttain
soptsestidh saemien smaareh-tjïerti jïh sosiolekti bïjre
válddahit sámegiela ja eará gielaid ovttaláganvuođaid ja erohusaid ja geavahit grammatihkalaš doahpagiid
buerkiestidh mij dïhte joekehts jïh mij dïhte seamma saemien gïelen jïh mubpiej gïeli gaskem, gosse buerkeste galka grammatihken baakoeh utnedh
ságastallat ja albmanahttit estehtalaš muosáhusaid birra dáidaga ja duoji geahčadeamis
soptsestidh kåansten jïh duedtien estetihke domtesi bïjre
selvehit sámi girjjálašvuođa ja dovddus čálliid birra ovdalaš ja dálá áiggis
buerkiestidh saemien tlidteraturem jïh soptsestidh magkerh åehpies tjaelijh dovletji lin jïh gieh daelie leah
Gelbbolašvuođamihttomearit 8. dá si maŋŋel
8. daltesen mænngan
árvvoštallat ávkkálaš strategiijaid movt oahppat ođđa sániid ja dajaldagaid
vierhtiedidh guktie maahta buerebelaakan orre baakoeh lïeredh
hálddašit iešguđetlágan njálmmálaš ovdanbuktinvugiid
buektiehtidh njaalmeldh vuesiehtimmieh utnedh
álggahit ja jođihit digaštallamiid
digkiedimmiem aelkiehtidh jïh reeredh
jearahallat ja refereret
gihtjedidh jïh reektedh
lohkat ja ovdandivvut iešguđetlágan fágateavsttain
lohkedh jïh joekehts faageteeksth åehpiedehtedh
čállit teavsttaid geavahettiin iešguđetlágan gálduid ja váikkuhangaskaomiid
tjaeledh gusnie joekehts gaaltijh jïh vierhtieh utnedh
viidásit fievrredit dieđuid iešguđetlágan gálduin ja mediain
bïevnesh vijriebasse buektedh gaaltijstie jïh medijste
geavahit digitála reaidduid iežas teavsttaid ovdanbuktimis ja almmuheamis
digitale vierhtieh utnedh gosse gelkieh jïjtsh teeksth vuesiehtidh
lohkat vissis meari iešguđetlágan teavsttaid, ovdanbuktit jurdagiid, dulkot ja reflekteret sisdoalu, hámi, ulbmila ja temá birra*
lohkedh jïh lahtesidh naan teeksth, toelhkestidh jïh sisvegen, hammoen, ulmien jïh aamhtesen bïjre ussjedadtedh
selvehit movt sámegiella rievdá internašunaliseremiin ja eará gielaid váikkuhemiin
buerkiestidh guktie gïele jorkese gosse ålkoelaanti gïelh saemien gïelem dijpieh
digaštallat ođđasiid ja áigeguovdilis dáhpáhusaid
saernieh jïh byögkeles soptsesh digkiedidh
suokkardit ja čilget sámi muitalanárbevieruid birra
gïehtjedidh jïh buerkiestidh guktie saemien soptsestimmievuekieh leah
gulahallat guovddáš dáhpáhusaid birra mat gullet giellaguovllu historjái *
soptsestidh gïeledajven histovrijen bïjre
selvehit sámegiela girjjálašvuođahistorjjá *
buerkiestidh saemien lidteraturen bïjre
Gelbbolašvuođamihttomearit 9. dási ma ŋŋel
9. daltesen mænngan
ieš álggahit, joatkit ja loahpahit ságastallama, geavahit iešguđetlágan strategiijaid nu ahte gulahallan doaibmá
soptsestimmiem aelkedh, orrijidh jïh joekehts vuekieh utnedh guktie dïhte soptsestimmie buerie jåhta
válddahit ja árvvoštallat iežas ovdáneami sámegiela oahpahallamis
bïhkedidh jïh vierhtiedidh guktie jïjtjh saemien lierieh
gávnnahit gielalaš erohusaid ja ovttaláganvuođaid sámegiela ja dárogiela huksehusain
tjuevtedh mij dïhte gïeleldh joekehts jïh seamma saemien jïh daaroen gaskem
muitalit movt njálmmálaš giella earrána čálalaš gielas
buerkiestidh guktie dïhte njaalmeldh gïele tjaaleldh gïelen muhteste lea
lohkat, dulkot ja reflekteret vissis meari ođđa teavsttaid sisdoalu, hámi ja ulbmila
lohkedh, toelhkestidh jïh ussjedadtedh guktie daaletji teeksti sisvege, hammoe jïh ulmieh leah
buvttadit ja ovdanbuktit iežas teavsttaid
jïjtjh tjaeledh jïh teekstide åvtese buektedh
geavahit iešguđetlágan ovdanbuktinmálliid iežas barggu ovdanbuktimis
joekehtslaakan jïjtsh barkoem åehpiedehtedh
čállit čáppagirjjálašvuođa ja áššeprosateavsttaid
heevehtslidtereturh jïh aamhteseprovsah tjaeledh
jorgalit teavsttaid sámegillii
jarkoestidh teeksth saemiengïelese
gulahallat digitála reaidduid bokte
gaskesadtedh digitale medijaj tjïrrh
ságaskuššat mat váikkuhit giellageavaheami áiggi čađa
rååresjidh mij dïhte gïeleåtnoem deadta
selvehit sámegiela sajádaga suoma-ugralaš giellajoavkkus
buerkiestidh gusnie saemiengïelen sijjie Såevmien-ugrijhken gïelefuelkesne
ságaskuššat nuorra olbmuid eallinvuogi, ovttastallanmálliid, eallinoainnuid ja árvvuid dán áiggi Sámis
rååresjidh guktie noere almetjh Saepmesne jielieh, guktie dåemiedieh jïh magkerh jielemevåajnoeh jïh aarvoeh utnieh
Gelbbolašvuođamihttomearit 10. dási ma ŋŋel
10. daltesen mænngan
selvehit mii váikkuha gulahallama, ja movt dan máhtu sáhttá geavahit go bargá gielain ja teavsttain
buerkiestidh mij gaskesadtemem dijpie jïh guktie maahtoem daen bïjre maahta utnedh gosse gïeline jïh teekstsigujmie barkedh
árvvoštallat ja geavahit iešguđetlágan guldalanstrategiijaid heivehuvvon ulbmiliidda ja dilálašvuođaide
vierhtiedidh jïh joekehtslaakan goltelidh mejtie ulmide jïh tsiehkide sjïehtedamme
selvehit gielalaš ovttaláganvuođaid ja erohusaid sámegielas ja dárogielas
buerkiestidh mij dïhte joekehts jïh seamma saemien jïh daaroen gaskem
struktureret iežas giela iešguđet dárbbuide
gïelem bigkedh joekehts daerpiesvoetide
refereret sártniid ja logaldallamiid
håaloemijstie jïh ööhpehtimmijste reektedh
válljet buriid lohkanstrategiijaid iešguđetlágan teavsttaid lohkamii
buerie lohkemevuekieh veeljedh gosse joekehts teeksth lohkedh
lohkat, ságaskuššat ja buohtastahttit boares ja ođđa sámegiel teavsttaid
lohkedh, rååresjidh jïh saemien dovletji teeksth daaletji teektsigujmie viertiestidh
ovdandivvut čálalaš barggu man vuolggasadji lea girjjálašvuođa čiekŋudeapmi
åehpiedehtedh tjaaleldh barkoem lidteraturen gïehtjedimmeste
árvvoštallat iežas čálalaš barggu ja iežas čálalaš gulahallama ovdáneami
vierhtiedidh jïjtjh tjaaleldh barkoem jïh evtiedimmiem tjaaleldh gaskesadtemisnie
geavahit fágaiguoski terminologiija válddahaladettiin giela hámiid ja struktuvrra
terminologijem utnedh gosse gïelen hammoem jïh struktuvrem buerkiestidh
geavahit hálddahuslaš doahpagiid gulahaladettiin almmolaš ásahusaiguin
reereme baakoeh utnedh gosse byjjes institusjovnigujmie gaskesadtedh
geavahit iešheanalaččat máŋggalágan digitála reaidduid ja eará veahkkeneavvuid
måedtie digitale jïh jeatjah viehkievierhtieh jïjtje utnedh
ovdandivvut ja buohtastahttit vissis meari sámi ja eará kultuvrraid girjjálašvuođas
åehpiedehtedh jïh saemien lidteraturh jeatjah kultuvri lidteraturigujmie viertiestidh
selvehit sámegiela giellahistorjjá váldoosiid
buerkiestidh saemien gïelehistovrijen åejvieboelhkide
selvehit sámi mediahistorjjá váldoosiid
buerkiestidh saemien medijahistovrijen åejvieboelhkide
digaštallat movt iešguđet mediat doibmet diehtojuohkingáldun ja movt dat váikkuhit min kulturipmárdussii
digkiedidh guktie joekehts medijah bïevnesegaaltijinie leah, jïh guktie dah mijjem dijpieh gosse jïjtjemh kultuvrem guarkedh
ságaskuššat ja ovdandivvut historjjálaš ja áigeguovdilis dáhpáhusaid Sámis
rååresjidh jïh åehpiedehtedh byögkeles deahpadimmieh Saepmesne
Oppalašárvosáni árvvoštallan - sámegiella 2
Elliesvïhnesjimmieh - saemien 2
Oahppit galget oažžut guokte oppalašárvosáni, ovtta sámegielas 2 čálalaš ja ovtta sámegielas 2 njálmmálaš.
Learohkh gelkieh göökte elliesvïhnesjimmieh åadtjodh, akte saemien 2 tjaaleldh jïh akte saemien 2 njaalmeldh.
Jo2 fidnofágalaš oahppoprográmmat
Jå3 studijeryöjredimmien ööpehtimmieprogramme
Oahppit galget oažžut guokte oppalašárvosáni, ovtta sámegielas 2 čálalaš ja ovtta sámegielas 2 njálmmálaš.
Jå2 barkofaagi ööpehtimmieprogramme
Go fága bistá máŋga jagi, de bissu dušše joatkkaoahpahusa bajimus dási oppalašárvvoštallan gelbbolašvuođaduođaštusas dahje oahppoduođaštusas.
Desnie gusnie faage gellie jaepieh vaasa, barre dïhte elliesvïhnesjimmie faagen bijjemes daltesistie mij galka maahtaldahkevïhnesjimmesne jallh vïhnesjimmesne tjåadtjodh
Oppalašárvosáni árvvoštallan - sámegiella 3
Ellievïhnesjimmieh - saemien 3
Oahppit galget oažžut guokte oppalašárvosáni, ovtta sámegielas 3 čálalaš ja ovtta sámegielas 3 njálmmálaš.
Learohkh gelkieh göökte elliesvïhnesjimmieh åadtjodh, akte saemien 3 tjaaleldh jïh akte saemien 3 njaalmeldh.
Oahppit galget oažžut guokte oppalašárvosáni, ovtta sámegielas 3 čálalaš ja ovtta sámegielas 3 njálmmálaš.
Jå2 barkofaagi ööpehtimmieprogramme
Oahppit sáhttet vuorbáduvvot sámegiella 2 čálalaš eksámenii.
Learohkh maehtieh aktem eksamenem saemien 2 åadtjodh.
Oahppit sáhttet maid vuorbáduvvot sámegiella 2 njálmmálaš eksámenii.
Learohkh aaj maehtieh njaalmeldh eksamenem saemien 2 åadtjodh.
Čálalaš eksámen ráhkaduvvo ja sensurerejuvvo báikkálaččat.
Tjaaleldh eksamenem jarngesne dorje jïh vierhtede.
Oahppit sáhttet vuorbáduvvot sámegiella 3 njálmmálaš eksámenii.
Learohkh maehtieh njaalmeldh eksamenem saemien 3 åadtjodh.
Oahppit sáhttet vuorbáduvvot sámegiella 3 čálalaš eksámenii.
Learohkh maehtieh aktem eksamenem saemien 3 åadtjodh.
Oahppit sáhttet maid vuorbáduvvot sámegiella 3 njálmmálaš eksámenii.
Learohkh aaj maehtieh njaalmeldh eksamenem saemien 3 åadtjodh.
Oahppit sáhttet vuorbáduvvot sámegiella 3 čálalaš eksámenii.
Learohkh maehtieh eksamenem saemien 3 åadtjodh.
Privatisttat galget váldit sámegiella 2 dahje sámegiella 3 čálalaš ja njálmmálaš eksámeniid.
Privatisth gelkieh dovne njaalmeldh jïh tjaaleldh eksamenh saemien 2 jïh saemien 3 åadtjodh.
Sámegiella 2 eksámen fátmmasta 1.-10. dásiid.
Eksamene saemien 2 leah daltesidie 1 - 10.
Sámegiella 3 eksámen fátmmasta 1.-7. dásiid.
Eksamene saemien 3, Jå3 leah daltesidie 1 - 7.
SÁMEGIELA ČIEKŊUDEA PMI - OAHPPOPLÁNA
SAEMIEN GÏEHTJEDIMMIE - LEAROESOEJKESJE
Váldooasit
Gïelem utnedh
Guorahallat giela geavahusas
Gïele jïh gaskesadteme
8.-10. jahkecehkiin: 227 diimmu
8.-10. jaepietsiehkine 227 tæjmoeh
Gelbbol ašvuođa mihttomearit 10. jahkeceahki maŋŋel
Maahtaldahkeulmieh 10. jaepietsiehkiej mænngan
Vuohki
Öörnege
Oahppit galget oažžut ovtta oppalašárvosáni.
Learohkh gelkieh elliesvïhnesjimmieh åadtjodh.
Eksámen - oahppit
Jaepietsiehkieh
Oahppit sáhttet vuorbáduvvot njálmmálaš eksámenii.
Learohkh maehtieh aktem njaalmeldh eksamenem åadtjodh.
Organisašuvdnadoarjja
Åårganisasjovnedåarjoeh
Davvisámigiella (nordsamiska) HálddahusguovllutLáhka riikkalaš unniloguid birraLeanastivrra bargogohččumušOrganisašuvdnadoarjjaStáhtadoarjja
Åarjelsaemien (sydsamiska) ReeremedajvhLaake nasjovnelle unnebelåhkoej bïjreLeenestuvrien stillemeÅårganisasjovnedåarjoehStaatedåarjoeh
Láhka riikkalaš unniloguid birra
Laake nasjovnelle unnebelåhkoej bïjre
Leanastivrra bargogohččumuš
Leenestuvrien stilleme
Stáhtadoarjja
Staatedåarjoeh
Romani kelderaš
Vigsel
Jahkásaččat Leanastivra máksá organisašuvdnadoarjagiid organisašuvnnaide mat ovddastit nášuvnnalaš unnitloguid juvddálaččaid, romálaččaid, ruoŧasuopmelaččaid ja duortnusleagihiid.
Leenestuvrie fierhten jaepien åårganisjasjovnedåarjoeh joekede åårganisasjovnide mejtie dej unnebelåhkoej judarh, romerh jih svöörjensåevmieh åvteste barkieh.
Jurdda doarjagiin lea doarjut ja leat veahkkin organisašuvnnaid doaimmaide.
Dåarjoen ulmie lea åårganisasjovni darjomidie dåarjehtidh jih viehkiehtidh.
Doarjja njuolggadusaid oaidná láhkaásahusas (2005:765) nášuvnnalaš unnitloguid stáhtadoarjaga birra.
Dåarjoem lea njoelkedassi (2005:765) staatedåarjoeh nasjovnelle unnebelåhkojde mietie joekedamme.
Geat sáhttet doarjaga ohcat ?
Gieh maehtieh dåarjoem syökedh ?
Organisašuvnnat mat sáhttet oažžut organisašuvdnadoarjaga lea riikaorganisašuvdna dahje riikaberošteaddji organisašuvdna mii
Åårganisasjovnh mah maehtieh åårganisasjovnedåarjoeh åadtjodh leah rijhkeåårganisasjovnh jallh åårganisasjovnh rijhke-ïedtjigujmie mah
ovddasta soames nášuvnnalaš unnitlogu ja gos organisašuvdnalahtut dahje dan báikkálašservviid dahje ossodagaid lahtut leat olbmot geat gullojit nášuvnnalaš unnitlohkui, ja
naakenh dejstie nasjovnelle unnebelåhkoej åvteste berkieh jih mej jeanatjommes lihtsegijste åårganisasjovnesne, dan byjrehke siebrine jallh goevtesisnie destie unnebelåhkoedåehkeste båetieh, jih
jođihit doaimmaid maid viggamuš lea nannet váikkuhanmáŧolašvuođaid nášuvnnalaš unnitlohkui, ovddidit iežas nášuvnnalaš unnitlogujoavkku iešdovddu, kultuvrra ja giela, vuosttildit vealaheami dahje juohkit máhtu iežas joavkku birra.
darjomh utnieh mah sijhtieh tseevtsemassem nasjovnelle unnebelåhkose nännoestidh, jijtsese nasjovnelle unnebelåhkoedåehkien identitetem, kultuvrem jih gïelem evtiedidh, diskrimineringe vuastalestedh jallh daajroeh geerjehte jijtsese dåehkien bïjre
Leanastivrra bargu - Länsstyrelsen i Stockholm
Leenestuvrien stilleme - Länsstyrelsen i Stockholm
Leanastivrra bargogohččumuš
Åarjelsaemien (sydsamiska)
Leanastivrra bargu
Leenestuvrien stilleme
Stockholma Leanastivra ja Sámidiggi galgaba ovttas atnit fuola got láhka nášuvnnalaš unnitloguid ja unnitlogugielaid birra, mii doaibmagođii ođđajagemánu 1. s beaivvi 2010, čađahuvvo.
Leenestuvrie Stuehkesne jih Saemiedigkie stillemem åådtjeme vihtesjidh laakem nasjovnelle unnebelåhkoej jih unnebelåhkoegïeli bïjre mij Tsiengelen 1. b 2010 faamoem åadtjoeji.
Leanastivra ja Sámidiggi galgaba juohke jagi árvvoštallat got láhka váldojuvvo vuhtii ja dieđihit dan čálalaččat ráđđehussii.
Fïerhten jaepien Leenestuvrie jih Saemiedigkie edtjieh minngiejielemen laaken mietie gïehtjehtidh jih dam reerenasse buerkiestidh.
Leanastivra maid galgá ovttas Sámidikkiin ovttastuhttit ulbmiliid unnitlogupolitiikkalaš barggus riikka dásis.
Leenestuvrie edtja aaj Saemiedigken ektine barkoem ektiedidh dejtie unnebelåhkoepolitihki vuepside nasjovnelle daltesisnie.
Danin ovdamearkka dihte boahtit čađahit dieđihemiid ja doarjut suohkaniid ja unnitloguid rahčamušain oaččuhit ráđđehallamiid suohkandásis.
Dïhte sjädta mijjieh edtjebe bïevnesedarjomidie öörnedh jih aaj tjïeltide jih unnebelåhkojde dåarjedidh sijjen barkosne ektiedimmiem tseegkedh tjïeltedaltesisnie.
Bargogohččumušas lea lassin Leanastivrii ja Sámidiggái juohkit stáhtadoarjagiid suohkaniidda ja leanadikkiide mat leat hálddahusguovlluin.
Leenestuvrie jih Saemiedigkie edtjieh aaj stillemen mietie staatedåarjoeh joekedidh tjïeltide jih laantedigkide mah reeremedajvi sisjnelisnie.
Ann-Marie Algemo
Helena Cronséll
Stáhtadoarjja
Åarjelsaemien
Olles bušeahtas maid ráđđehus juolluda unnitlogupolitiikka váras 2014, mii lea 97 miljovnna ruvnnu, juhkko 70 miljovnna ruvnnu stáhtadoarjjan suohkaniidda ja leanadikkiide.
Reerenassen budsjedte unnebelåhkoepolitihkese jaapan 2014 sjädta 97 milj kråvnoeh, destie 70 milj tjïeltide jih laantedigide staatedåarjojne.
Masa oažžu doarjja geavahuvvot ?
Mejtie beetnegidie åadtjoeh nuhtjesovvedh ?
Stáhtadoarjja galgá geavahuvvot ovttasráđiid unnitloguiguin. Lassegoluide unnitlogulága čađaheamis ja ii goluide áššiide maid juo lea geatnegahtton dahkat, ovdamearkka dihte dulkkaid dihte ja dábálaš searvedoarjagiid juohkimiidda.
Staatedåarjoe edtja ektiedimmesne unnebelåhkojne nuhtjesovvedh dejtie lissieåaside maam dejstie unnebelåhkoelaakiste sjidtieh, ij dejtie mejtie joe aerebistie dïedtem utnieh darjodh, vg toelhkem leejedh jih sïejhme siebrievïerhtieh joekedidh.
Vuogas geavahanguovllut leat earret iežá:
Darjomh maehtieh diss-vielie årrodh:
gulaskuddan ja ráđđehallamat unnitloguiguin
raarestimme jih ektiedimmie unnebelåhkoejgujmie
gárten- ja iskkadanbarggut
goerehtimmie
dieđiheamit ja jorgalusat
bievnesedarjomh jih jarkostimmeh
organisašuvdnadárkkisteapmi ja rievdadeamit
åårganisasjovnh sjïehtesjidh jih värrhtoedimmieh vaeltedh
kultur- ja gielladoaimmat
kultuvrh- jih gïeledarjomh
čalmmástuhttit unnitloguid ja unnitlogugielaid, o.m.d. galben
unnebelåhkojde jih unnebelåhkoegïelide vååjnemearan buektedh vg tsïeglh tseegkedh
álggahandoaimmaid nugo girjjiid ja pedagogalaš ávdnasiid oastin
initiale mobiliseringedarjomidie vg. lidteratuvrh jih pedagogihke aamhtsh skåårvedh
oassi bargigoluin
åesie barkijhbaalhkijste
doaibmaplánabargu
dahkoesoejhkesje
Ná olu suohkanat ožžot
Dan jijnjh tjïeltide åadtjoeh
Vuođđoruhta suohkanii lea 660 000 ruvnnu jahkásaččat.
Maadthmaaksoe akten tjïeltese lea 660 000 kråvnoeh fïerhten jaepien.
Suohkan gos orrulohku lea
Tjïelth gusnie vaenebe enn
50 000 orru rádjái oažžu 1 vuođđosupmi 80 000 orru rádjái oažžu 1,5 vuođđosupmi 100 000 orru rádjái oažžu 2 vuođđosupmi 400 000 orru rádjái oažžu 3 vuođđosupmi 400 000 orru dahje eanet oažžu 4 vuođđosupmi
50 000 årrojh 1 maadthmaaksoem åadtjoeh jeenjemes 80 000 årrojh 1,5 maadthmaaksoeh åadtjoeh jeenjemes 100 000 årrojh 2 maadthmaaksoeh åadtjoeh jeenjemes 400 000 årrojh 3 maadthmaaksoeh åadtjoeh 400 000 årrojh jallh jienebh 4 maadthmaaksoeh åadtjoeh
Suohkan mii gullo eanetgo ovtta hálddahusguvlui oažžu 500 000 ruvnnu lassin.
Tjïelth mah jienebe enn aktene reeremedajven sisjelisne lissine 500 000 kråvnoeh åadtjoeh.
Leandikkit / guovllut ožžot 250 000 ruvnnu.
Laantedigkieh / regijovnh 250 000 kråvnoeh åadtjoeh.
Láhka riikkalaš unniloguid birra - Länsstyrelsen i Stockholm
Laake nasjovnelle unnebelåhkoej bïjre - Länsstyrelsen i Stockholm
Láhka nášuvnnalaš unnitloguid ja unnitlogugielaid birra lea fámus ođđajagimánu 1. s beaivvis 2010.
Laake nasjovnelle unnebelåhkoej jih unnebelåhkoegïeli bïjre faamoem åadtjoeji Tsïengelen 1.b:n 2010.
Láhka duššada lágaid riekti geavahit sámi- ja suomagiela ja meänkieli hálddahuseiseválddiin ja duopmostuoluin.
Dïhte edtja laaki sijjine årrodh mej bïjre reaktah utnedh saemien, såevmien jih meänkieli reeremebyjjesfaamojne jïh dööpmestovline nuhtjedh.
Sámidiggelágas ja sosiálavirgelágas leat maid dahkkon rievdadusat.
Värrhtoedimmieh leah aaj saemiedigkie-laakesne jïh socijaletjänstelaakesne dorjesovveme.
Ruoŧa riikkaidgaskasaš geatnegahttimat dagahit ahte muhtin unnitlogu rievttit galget čađahuvvot olles riikkas.
Sveerjen gaskenasjovnelle dïedth sjädta såemies unnebelåhkoereaktah edtjieh abpe laantesne vihtiestidh.
Dat ođđa láhka (2009:724) salasta visot vihtta nášuvnnalaš unnitlogu.
Gaajhkh vïjhte nasjovnelle unnebelåhkoeh dan gaavhtan dennie orre laaken vuelene (2009:724).
Nu gohčoduvvon vuođđosuodji geatnegahttá earret iežá ahte: hálddahuseiseválddit galget dieđihit vuohkkasit riikkalaš unnitloguide sin rivttiid birra dallego lea dárbu,
reeremebyjjesfaamoeh edtjieh dejtie unnebelåhkojde sjiehteles vuekine bïevnedh dej reaktaj bïjre gosse daerpies lea
almmolaš váldegottiin lea eareliiggánis ovddasvástádus suodjalit ja ovddidit riikkalaš unnitlogugielaid ja galget maid ovddidit unnitloguid máŧolašvuođaid seailluhit ja ovddidit iežaset kultuvrra Ruoŧas,
åålmege joekoen dïedtem åtna unnebelåhkoegïelide vaarjelidh jih evtiedidh jih edtja aaj dej unnebelåhkoej nuepieh evtiedidh sijjen kultuvrh Sveerjesne gorredidh jih evtiedidh
mánáid ovddideami kultuvrralaš iešdovddus ja iežas unnitlogugiela geavaheami galgá eareliiggánit doarjut,
maanaj öövtiedimmie sijjen kultuvrelle identiteteste jih nuhtjeme jijtjene unnebelåhkoegïelijste edtja joekoen evtiesovvedh
hálddahuseiseválddit galget addit máŧolašvuođaid riikkalaš unnitloguide váikkuhit áššiin mat gusket sidjiide ja nu buresgo sáhttá galgá ráđđidit unnitloguid ovddasteddjiiguin dakkár jearaldagain.
reeremebyjjesfaamoeh edtjieh dejtie nasjovnelle unnebelåhkojde nuepieh tsevtsemasse vedtedh gyhtjelassine mej dej doehtieh jih aaj unnebelåhkoej saadthalmetjigujmie dagkerh gyhtjelassine råårestalledh
Sierra vuoigatvuođat
Sjïere reaktah
Dasa lassin leat suoma-, sámi- ja meänkieli ságasteddjiin sierra vuoigatvuođat iešguđet hálddahusguovllus.
Sjïere reaktah disse gie såevmien, saemien jih meänkieli soptseste jih reeremedajven sisnjielisnie.
Dat vuoigatvuođat leat earret iežá:
Dah reaktah leah diss-vielie:
ovttaskas olbmuin lea riekti ságastit ja čállit iežas giela oktavuođain eiseválddiiguin iežaset áššiin gos eiseváldi lea mearrideaddjin,
aajnealmetjh reaktam åtna gïelide nuhtjedh sijjen njaelmeldh jih tjaeleldh gaskesadtemh byjjesfaamoejgujmie ïerine mej bïjre byjjesfaamoeh edtja nännoestidh jih mejtie aajnealmetje paarte lea
eiseváldi lea geatnegahtton vástidit njálmmálaččat seamma gillii ja addit čálalaš jorgaleami mearrádusas ja ákkaid mearrádussii jos gáibiduvvo.
byjjesfaamoeh dïedtem åtna njaelmeldh vaestiedimmiem seamma gïelesne vedtedh jih aaj vaejtemen männgan tjaeleldh jarkoestimmie vedtedh nännoestimmien jih nännoestimmie-tjielkestimmien bïjre.
Eiseváldi sáhttá mearridit sierra áiggi ja báikki goas ja gos lea giellabálvalus,
Byjjesfaamoe maahta sjïere aejkiem jih sijjiem nännoestidh gusnie dåastoehtidh dïhte giem säjhta unnebelåhkoegïelem nuhtjedh
hálddahuseiseválddit galget bargat dan ovddas ahte leat bargit geain lea máhttu unnitlogugielain,
reeremebyjjesfaamoeh edtjieh barkedh juktie barkijh gååvnesieh mej leah maahtoeh unnebelåhkoegïeline
suohkaniin lea eareliiggánis geatnegasvuohta fállat unnitlogugielat boarrásiid- ja mánáidfuolaheami jos soamis hálddahusguovllus dan sihtá.
tjïelth dïedtem utnieh maana- jih voereshoksem öörnedh abpe jallh bielietijjem unnebelåhkoegïeline jis naakene reeremedajvesne dam vaajta
Fálaldat sáhttá leat sámigielat olles- dahje oasseáigái.
Namn
Ráđđehus ovdanbuvttii njukčamánus 2009 ođđa
Njoktjen 2009 dle reerenasse orre unnebelåhkoe
unnitlogopolitihkalaš strategiija proposišuvnnas Från
politikesoejkesjem åehpiedahti sov proposisjovnesne Från
strategiija nášuvnnalaš unnitloguid váras) (prop.
Soejkesjen leah ovmessh jeatjahdehtemh juktie dej nasjovnelle
nannen dihte daid nášuvnnalaš unnitloguid vuoigatvuođaid ja
unnebelåhkoej reaktah nännoestidh jïh daltesem lutnjedh
alidit gudneáŋgirvuođa got unnitlogopolitihkka galgá
unnebelåhkoepolitihkem buektiehtidh juhtiehtidh.
Ráđđehus bidjá 70 miljovnna ruvnnu reforbmii mii
Reerenasse 70
galgá čađahuvvot 2010 rájis.
miljovnh daalh dan reeformese vadteme, mij edtja jaepien 2010
Bušeahtta unnilogopolitihkkii
jïh dan raejeste dorjeme sjidtedh.
šaddá dalle sullii 80 miljovnna ruvnna. Riikabeaivi lea
unnebelåhkoepolitihkese daelie medtie 80 miljovnh daalh sjädta.
geassemánu 10 b. 2009 dohkkehan proposišuvnna.
Rijhkebiejjie lea snjaltjen 10 b. 2009 proposisjovnem
Unnitlogopolitihkka álggahuvvui
Unnebelåhkoepolitike lij tseegkesovveme goh
politihkkarsuorgin jagi 2000 dan oktavuođas go
politihkedajve jaepien 2000 gåessie Svöörje
Ruoŧŧa dohkkehii Eurohpáráđi
nännoesti dam Europaraerien bäjngolds
rámmakonvenšuvnna suodjalit nášuvnnalaš
konvensjovnem dej nasjovnelle unnebelåhkoe
unnitloguid ja dan eurohpalaš julggaštusa
vaarjelimmiej bïjre jïh dam europeejen
riikaguovlu- dahje unnitlogogiela birra.
njoelkedassem dan laantedajven- jallh
Ulbmil
Vuepsiem dejnie
ruoŧa unnilogopolitihkain lea addit suoji
svöörjen unnebelåhkoejpolitihkine lea
nášuvnnalaš unnitloguide, nannet sin
vaarjelimmiem vedtedh dejtie nasjovnelle
vejolašvuođaid váikkuhit ja doarjut historjjálaš
unnebelåhkojde, jïh nännoestidh dej nuepieh
unnitloguid vai ellet viidáseappot ja seilot.
meatan årrodh / tsevtsedh jïh dåarjodh dejtie
Ruoŧa
edtjieh årrodh.
nášuvnnalaš unnitlogut leat judálaččat, romat,
unnebelåhkoeh leah judarh, romerh, saemieh,
sámit, ruoŧelašsuopmelaččat ja
svöörjesåevmie- jïh tornedaalen almetjh.
durdnosleagilaččat.
saemien, såevmien gïele jïh meänkieli.
Unnitlogugielat leat jiddisch,
Dååjrehtsh vuesehtieh guktie dejtie unnebe
Vásáhusat vuosehit ahte unnitlogopolitihkalaš
låhkoej vuepside geerve jaksedh jïh sjiehteles
ulbmiliid leat váddásat ceavzit ja unnitloguid dárbbuid eai leat beroštan doarvái.
nasjovnelle unnebelåhkoej daerpiesvoetide.
Eurohpáráđđi lea iežas dárkkisteamis ruoŧa
Europaraerie lea sov gïehtjedimmesne dan
unnitlogopolitihkas cuigon ahte lea dárbu
svöörjen unnebelåhkoepolitiken bïjre
buorideamis máŋga beliin.
bueriedehtemistie gellieh dajvine.
Ráđđehusa unnitlogopolitihkalaš strategiija
Reerenassen unnebelåhkoepolitihke sojhkesjen
sisdoallá danin bijuid ahte:
sisvegisnie lea barkoesoejhkesje ihke:
• sihkkarastit ahte čuovvot Eurohpáráđi unnilogokonvenšuvnnaid buorebut
• buerebe-laakan Europaraerien unnebelåhkoekonvensjovni mietie öörnedh veasodh
• buorebut čuovvut čađaheami unnitlogopolitihkkas
• buerebe öörnemem dan unnebelåhkoepolitihkese geehtedh
• eastit vealaheami ja hearkkesvuođa daid nášuvnnalaš unnitloguide
• vuastalestedh diskrimineringe dejstie nasjovnelle unnebelåhkojste
• nannet nášuvnnalaš unnitloguid iešfámu ja váikkuhanfámu ja
• nännoestidh dej nasjovnelle unnebelåhkoej jijtjefaamoeh aaj tsevtsemasse dovne
• ovddit seailluheami nášuvnnalaš unnitlogogielain.
• freemjedh nasjovnelle unnebelåhkoegïeli gorredimmieh.
OĐĐA LÁHKÁ NÁŠUVNNALAŠ UNNITLOGUID BIRRA
ORRE LAAKE NASJOVNELLE UNNEBELÅHKOEJ BÏJRE
Ođđa láhka nášuvnnalaš unnitloguid ja
Orre laake nasjovnelle unnebelåhkoej jïh
unnitlogogielaid birra (SFS.
unnebelåhkoegïeli bïjre (SFS.
2009:724) galgá leat
2009:724) edtja
sadjin dálá lágaid rievtti geavahit sámegiela,
saemien, såevmien gïelem jïh meänkieli nuhtjedh