pere/sami_parallel huggingface dataset:
Beaktilastit giellaoahpahusa sámi ohppiide, de berre oahpaheaddji oahpahusa lágidit nu ahte oahppit sáhttet ávkkástallat eanemus dain domeanain mat vuolábealde namuhuvvojit.
Juktie bööremes illedahkem åadtjodh gïelelohkehtimmeste, lohkehtæjja byöroe dam öörnedidh naemhtie guktie dah learohkh dan jïjnjh suerkieh goh gåarede åadtjoeh mah leah vuelielisnie neebneme.
Olbmuide gullevaš gielladomeanat:
Gïelesuerkieh almetjidie ektiedamme:
oahpaheaddjit
lohkehtæjjah
Sámegielat oahpaheaddjit leat juohke áidna skuvlla deháleamos gielladomeanat.
Dah saemiengïelen lohkehtæjjah leah dah vihkielommes gïelesuerkieh fïerhtene skuvlesne.
Sii berrejit čađat hupmat sámegiela.
Dah byöroeh voejhkelidh iktegisth saemiestidh.
Jus lea vejolaš ávkkástallat guokteoahpaheaddjivuogádaga, de sáhttá nubbi hupmat sámegiela skuvladiimmuin ja nubbi ges molssodit goappaš gielaid gaskkas.
Dastegh gåarede göökte lohkehtæjjah utnedh, akte dejstie lohkehtæjjijste maahta ajve saemiestidh tæjmojne, jïh dïhte mubpie maahta gåabegh gïelh nåhtadidh.
eará báikkálaš sámegielat resursaolbmot, vuorrásat ja earát geat sáhttet bagadallat dahje vuosihit
jeatjah voenges vierhtiealmetjh mah saemiestieh, voeres jïh jeatjebh mah maehtieh bihkedidh jallh vuesiehtidh
Dávjá leat báikkálaš birrasis sámegielat resursaolbmot.
Daamtaj jienebh vierhtiealmetjh gååvnesieh mah saemiestieh dennie voenges byjresisnie.
Ávkkástala sin čehppodaga nu jođánit ja dávjá go vejolaš, omd. čeahpes duojáriid, muitaleddjiid, duottarolbmuid, artisttaid ja 1.-gielat ohppiid.
Vaeltieh dejtie meatan dan varke dïhte gåarede, jïh dan daamtaj goh gåarede, vuesiehtimmien gaavhtan tjiehpies vytnesjæjjah, soptsestæjjah, vaerien almetjh, artisth jïh 1. gïelenlearohkh.
Lea dehálaš ahte resursaolbmuiguin šiehttá ahte sii dušše hupmet sámegiela.
Vihkeles tjïelke latjkoeh dej vierhtiealmetjigujmie darjodh, ihke dah ajve saemiestieh.
Muital ja čilge manin.
Buerkesth mannasinie dah edtjieh dam darjodh.
Muđui sáhttá dáhpáhuvvat ahte sii válljejit dárogiela go fuomášit ahte oahppit eai ipmir.
Dah maehtieh aelhkielaakan aelkedh daaroestidh gosse vueptiestieh learohkh eah guarkah.
Oahpaheaddji ja resursaolbmot sáhttet ovdalgihtii šiehtadit movt diekkár diliid galget hálddašit.
Lohkehtæjja jïh vierhtiealmetjh maehtieh åvtelhbodti seamadidh maam edtjieh darjodh gosse naemhtie sjædta.
boarráset oahppit skuvllas
båarasåbpoe learohkh skuvlesne
Boarráset ohppiid berre movttiidahttit gaskaneaset sámástit ja ovttas nuorabut ohppiiguin skuvllas.
Byöroe båarasåbpoe learoehkidie skreejredh saemiestidh sinsitnine jïh nuerebe learoehkigujmie ektine skuvlesne.
Boarráset oahppit sáhttet maiddái leat veahkkin oahpaheames nuorat ohppiid jus oahpahus lágiduvvo nu ahte dat lea ávkin goappaš ahkásaš ohppiide.
Maahta båarasåbpoe learohkh meatan vaeltedh lohkehtimmesne nuerebe learoehkijstie, jis soejkesje naemhtie guktie gåabpegh paarhth aevhkiem utnieh destie.
Nu dat lea oassin boarráset ohppiid oahpahusas.
Dellie daate akte bielie sjædta dehtie båarasåbpoe learohki lohkehtimmeste.
sámi figuvrrat ja biktasat
saemien gaagkoeh jïh vaarjoeh
Rollastoagus adnojit sámi figuvrrat ja/dahje biktasat.
Råållestååkedimmesne saemien gaagkoeh jïh / jallh vaarjoeh åtnasuvvieh.
Oahppit nektet sámegielaga rolla dakkaviđe go dát adno.
Learohkh akten saemiengïelen råållen sijse tjaengieh dan varke daate åtnasåvva.
Dát sáhttet lea sámi figuvrrat mat govvidit spábbačiekči, giehtaspáppastalli, biilavuoddji, doaktára, guolásteddjiid, boazosápmelačča jna..
Maahta saemien gaagkoeh årrodh goh juelkietjengkerespielijh, gïetetjengkerespielijh, vuejijh, dåakterh, göölijh, båatsoealmetjh jv..
Oahppit galget sámástit dan rolla ektui maid nektet.
Learohke edtja saemiestidh ovgoh satne lea dïhte råålle maam åådtjeme.
oahppit eará skuvllain ja ustitklássain
learohkh jeatjah skuvlijste jïh voelpeklaassijste
Ávkkástala sosiála mediaid.
Nåhtedh sosijale meedijah.
Oahppit čálašit jeavddalaččat sámegillii.
Learohkh chattedieh jaabnan saemiengïelesne.
Sii sáhttet fágalaččat ovttasbargat, ovdamearkka dihte sii sáhttet čállit digitála wiki soames fáttá birra sámegillii.
Dah maehtieh aaj laavenjostedh faagen bïjre, vuesiehtimmien gaavhtan maehtieh aktem digitale wiki ’ m tjaeledh akten aamhtesen bïjre saemiengïelesne.
eará olbmot
jeatjah almetjh
Bibliotekára, oahppobagadalli ja eará sámegielat olbmot skuvllas sáhttet leat veahkkin.
Gærjagåetien barkije, studijebihkedæjja jïh jeatjah saemiengïelen almetjh skuvlesne maehtieh meatan årrodh.
Báikkiide gullevaš gielladomeanat:
Gïelesuerkieh ektiedamme sæjjan:
Lea dehálaš ahte lea sierra latnja mii olles skuvlajagis adno sámegiela oahpahussii.
Vihkeles aktem jïjtse klaassetjiehtjelem utnedh gusnie saemienlohkehtimmie edtja abpe jaepiem årrodh.
Lanjas sáhttet buot sámi reaiddut vurkkoduvvot.
Daesnie maahta dejtie saemien materijellide tjaavhkodh.
Giellaoahpahusa ohppiidbargguid ja plakáhtaid sáhttá heaŋgut seaidnái iige dárbbaš gilvalit earáiguin seaidnesaji oažžumis.
Learohki barkoeh jïh plakath gïelelohkehtimmesne maehtieh viedtjine gævnjasjidh bielelen sijjien bïjre gæmhpodh.
Omd. sáhttá mearridit ahte klássalanjas dihto čiehka lea čielga sámegielat domeana.
Maahta aktem roenem klaassetjiehtjielisnie tjïertestidh goh akte ållesth saemiengïelen suerkie.
Oahpaheaddji ja oahppit šiehtadit movt ja man ládje gulahallan klássalanjas galgá leat.
Lohkehtæjja jïh learohkh seamadieh gusnie jïh guktie dah edtjieh gaskesadtedh klaassetjiehtjielisnie.
sierra čiehka ja seaidnesadji oahppi dábálaš klássalanjas
jïjtse roene jïh viedtje learohki sïejhme klaassetjiehtjielisnie
Lea dehálaš oainnusindahkat sámegiela (ja kultuvrra) dan klássalanjas gos oahppi eanas áiggi lea.
Vihkeles saemien gïelem (jïh kultuvrem) våajnoes darjodh dennie klaassetjiehtjielisnie gusnie learohke lea daamtajommes.
Sámegielat oahppibarggut jna. heŋgejuvvojit seaidnái klássalanjas.
Saemiengïelen learohkebarkoeh j. v gævnjeste.
oktasaš borranáiggit skuvllas
ektesne byöpmedidh skuvlesne
Jus vejolaš, de livččii vuogas ahte buot sámegielat ohppiin lea boradanboddu oktanaga, ovdamearkka dihte oktii vahkus ja ahte sámegielat oahpaheaddji maiddái searvá.
Dastegh gåarede, dellie hijven jis gaajhkh dah saemiengïelen learohkh skuvlesne maehtieh ektesne byöpmedidh, vuesiehtimmien gaavhtan akten biejjien våhkoen, gusnie aaj lohkehtæjja saemiengïelesne meatan.
Dát lea vuogas ja heivvolaš vejolašvuohta hárjehallat beaivválaš sámegiela.
Dïhte akte hijven nuepie dam aarkebiejjiesaemien nåhtadidh.
definerejuvvon olgoguovlu
tjïertestamme sijjie ålkome
Jus oassi olgoguovllus sáhttá definerejuvvot sámegielat guovlun, de dat lea ávkkálaš.
Jis maahta naakedem dehtie sijjeste ålkone tjïertestidh goh akte saemiengïelen sijjie, dellie dïhte aevhkies.
lávvu / darfegoahti
låavthgåetie / derhviegåetie
Skuvlla lahka sáhttá cegget lávu.
Maahta aktem låavthgåetiem tseegkedh skuvlen lihkebisnie.
Das sáhttá sámegiela oahpahus jeavddalaččat čađahuvvot.
Daesnie maahta lohkehtimmiem saemiengïelesne jaabnah utnedh.
Eará oahppit sáhttet maiddái ávkkástallat goađi sámi fáttáid oktavuođas.
Jeatjah learohkh maehtieh aaj gåetiem nåhtadidh gosse saemien aamhtesigujmie berkieh.
Nu sii positiivvalaččat vásihit sámivuođa, nugomat sámi biepmuid, muitalusaid ja luđiid.
Naemhtie dah maehtieh hijven dååjrehtimmieh åadtjodh dan saemien bïjre, vuesiehtimmien gaavhtan saemien beapmoe, soptsestimmieh jïh vuelieh.
olgoskuvla
skuvle ålkone
Lágit olgoskuvlla sámi lagasbirrasis, ovdamearkka dihte lahka sámi árbevirolaš ealáhusaid ja/dahje doaimmaid.
Öörnedh skuvlem ålkone dennie saemien lïhke byjresisnie, vuesiehtimmien gaavhtan ektiedamme saemien dejpeladtje jieliemidie jïh / jallh darjomidie.
Gávpotskuvllat main leat sámi oahppit sáhttet gávdnat ja atnit oktasaš meahcce- dahje luonddubáikki gávpoga lagasbirrasis.
Staareskuvlh saemien learohkigujmie maehtieh gaavnedh jïh nåhtadidh aktem tjåenghkies skåajje- jallh eatnemesijjiem staaren lïhke byjresisnie.
Dat sáhttá leat ohppiid oktasaš giellašilljun gos sii soames háve skuvlajagis barget áigeguovdilis fáttáin.
Daesnie learohkh maehtieh aktem tjåenghkies gïelesijjiem utnedh sjyöhtehke aamhtesigujmie såemies aejkien jaepesne.
oahpahusboddu
eejehtimmieh
Moddii váhkkui lágit oahpahusbottu sámegielat doaimmaiguin ja stohkosiiguin.
Öörnedh såemies eejehtimmieh våhkoen saemiengïelen darjomigujmie jïh stååkedimmiejgujmie.
digitála oahppama vuođđu
sijjie digitale lierehtæmman
Skuvllat sáhttet viiddidit sámegielat digitála oahppanvuođu man sáhttá interaktiivalaččat atnit.
Dah skuvlh maehtieh saemiengïelen digitale lierehtimmiesijjieh öörnedh mah maehtieh interaktijve-laakan åtnasovvedh learohkigujmie.
gáiddusoahpahus
maajhööhpehtimmie
Jus báikkálaš skuvllas eai leat sámegielat oahpaheaddjit, sáhttá ohppiide jeavddalaččat fállat gáiddusoahpahusa videokonferánssa bakte.
Learohkh mah eah saemiengïelen lohkehtæjjah dennie voenges skuvlesne utnieh, maehtieh maajhööhpehtimmiem jaabnan åadtjodh videoråårestallemi tjïrrh.
báikkit gos barget árbevirolaš ealáhusaiguin
sijjieh gusnie dejpeladtje jielemigujmie giehtele
Dán oktavuođas sáhttá leat áigeguovdilin lágidit gallestallamiid, skuvlamátkkiid ja leairaskuvlla.
Maahta sjyöhtehke årrodh guessieh åadtjodh, skuvlefealadimmiejgujmie jïh laajroeskuvligujmie.
Nu besset oahppit deaivvadit eará sámegielagiiguin, ja oahppat veaháš árbevirolaš sámi ealáhusaid birra.
Naemhtie learohkh maehtieh jienebh råakedh mah saemiestieh, jïh ånnetji dejpeladtje jielemi bïjre lïeredh.
Lea dehálaš šiehtadit resursaolbmuiguin ahte sii galget dušše fal sámegiela hupmat.
Vihkeles tjïelke latjkoeh darjodh vierhtiealmetjigujmie juktie dah ajve saemiestieh.
Čilge sidjiide manin.
Buerkesth mannasinie dah edtjieh dam darjodh.
Muđui dávjá dáhpáhuvvá ahte dárogillii čilgestit jus oahppit eai ipmir.
Dah sijhtieh aelhkielaakan aelkedh daaroestidh gosse vueptiestieh learohkh eah guarkah.
Oahpaheaddji ja resursaolbmot sáhttet ovdalgihtii šiehtadit movt bargat jus diekkár dilli čuožžila.
Lohkehtæjja jïh vierhtiealmetjh maehtieh åvtelhbodti seamadidh maam edtjieh darjodh gosse naemhtie sjædta.
Fágii gullevaš gielladomeanat:
Gïelesuerkieh ektiedamme faagide
Mađi eanet oahpaheaddji hupmá, dađi buoret dat lea.
Gosse lohkehtæjja jïjnjem saemiestieh, dellie dïhte hijven.
Dattetge ferte oahpaheaddji dárkkistit ahte oahppit ipmirdit maid son sidjiide gaskkusta.
Læjhkan lohkehtæjja tjuara daejredh mejtie learohkh guarkah mij jeahtasåvva.
Oahpaheaddji ii berre jorgalit eanet go dušše dan mii lea dárbbašlaš, vai oahppit ipmirdit ahte lea ávkkálaš sámegiela oahppat.
Lohkehtæjja ij byörh jarkostidh vielie goh daerpies, guktie learohke guarka lea aevhkies saemien lïeredh.
Atnimis sámegiela seammás go barget praktihkkalaš fágain lea hui ávkkálaš giellaoahpahusa oktavuođas.
Dïhte aktanimmie saemien gïele jïh dæjpeles faagh lea joekoen nuhteligs gïelelohkehtimmesne.
Vai buorebut ipmirdit, lea giellaatnu praktihkalaš doaimmas dehálaš, ovdamearkka dihte biepmostallama, duddjoma ja lášmmohallama oktavuođas.
Maahta jïjnjem dehtie goerkesimmeste dæjpeles darjomidie ektiedidh, goh jurjiehtimmie, vytnjesjimmie jïh vitnedimmie.
Musihkas lea juoiganbádji okta ovdamearka.
Akte vuesiehtimmie lea joejkesijjiem utnedh musihkesne.
Mađi eanet praktihkalaš fágaid oahpahus čađahuvvo sámegillii, dađi buoret lea.
Buerebe gosse dan jïjnjem goh gåarede lea saemiengïelesne dejnie dæjpeles faagine.
Doaibma ja giella dárbbašeaba goabbat guoimmiska.
Darjomh jïh gïele sinsitniem viehkiehtieh
duedtie / duodji
duedtie
biebmu ja dearvvašvuohta
beapmoe jïh healsoe
lášmmohallan
vitnedimmie
musihkka
musihke
servodatfága
siebriedahkefaage
Ollu servodatfágaoahpahusas sáhttá čađahit sámegillii.
Maahta jïjnjem dehtie lohkehtimmeste siebriedahkefaagesne saemiengïelesne utnedh.
Dat duođai buorida ohppiid sátneriggodaga.
Dïhte sæjhta learohki baakoeveahkam nænnoestidh.
Dat maiddái veahkeha ohppiid sámegiela atnit máŋgga dilálašvuođain sihke árgabeaivvis ja vássán áiggis.
Learoehkidie aaj viehkehte gosse saemien nåhtede jienebh tsiehkine mah sjyöhtehke, dovne aarkebiejjien jïh åvtelbaelien.
Earenoamážit sáhttá oahppoplána sámi momeanttaid čađahit sámegilli.
Joekoen maahta dejtie saemien tsiehkide learoesoejkesjisnie saemiengïelesne darjodh.
Lea ávkkálaš bargat rehkenastimin vuođđudeaddji gálgan ja matematihkain sámegillii, nugomat hivvodaga, hámi, sajádaga ja veardádaddama.
Aevhkies ryökneminie barkedh goh akte vihkielommes maehtelesvoete jïh matematihke saemiengïelesne, vuesiehtimmien gaavhtan veahka, haamoe, svihtjeme rommesne jïh mohtedimmie.
Árbevirolaš sámi rehkenastin sáhttá maiddái leat sierra fáddán.
Maahta aaj dejpeladtje saemien ryöknemem meatan vaeltedh goh aamhtese.
Sámi ornamentihkka heive bures hámi ja geometriija oktavuođas.
Dïhte saemien tjaalehtjimmie haamoen jïh geometrijen nuelesne sjeahta.
Matematihkka ja duddjon sáhttá lágiduvvot fágaidrastideaddjin.
Maahta matematihkem jïh vytnjesjimmiem dåaresthfaageles darjodh.
Ollu luonddufágaoahpahusas sáhttá čađahit sámegillii.
Jïjnje dehtie lohkehtimmeste eatnemefaagesne maahta saemiengïelesne årrodh.
Dat bures viiddida ohppiid sátneriggodaga.
Dïhte sæjhta viehkiehtidh learohki baakoeveahkam nænnoestidh.
Dat maiddái veahkeha ohppiid atnit sámegiela máŋgga dilálašvuođain.
Dïhte viehkehte learohkidie saemien vielie tsiehkine nåhtadidh.
oktasašvuohta teorehtalaš fágain
tjåenghkies dejtie vielie teoretihkeles faagide
Dás sáhttá leat ávkkálažžan oahppašuhttimis ođđa fáttá dárogillii.
Maahta aevhkies årrodh aktem orre teemam jallh orre aamhtesem nöörjengïelesne aelkedh.
Seammás oahppašuhttit ođđa sámi doahpagiid mat gullet fáddái.
Orre saemien lahtesh mah leah aamhtesasse ektiedamme seamma aejkien sjiehtesje.
Dasto oahpaheaddji hupmá sámegillii ja jorgala jus lea dárbbašlaš vai oahppit ipmirdit.
Dan mænngan lohkehtæjja saemien nåhtede jïh jarkoste jis daerpies goerkesimmien gaavhtan.
Geahča eanet Øzerkas (2006-2).
Lohkh vielie dan bïjre daesnie, Øzerk (2006-2)
Maiddái lea dehálaš ahte oahppit skuvlajagis buvttadit sámegielat " buktagiid " máŋggaid fágain, áinnas fágaidrasttideaddjin ja digitála.
Aaj vihkeles learohkh abpe jaepiem saemiengïelen ” dorjesh ” darjoeh jienebh faagine, amma dåaresthfaageles jïh digitale.
eará fágat, prošeavttat ja fáttát
jeatjah faagh, prosjekth jïh teemah
Oahppit sáhttet fágaidgaskasaččat ja/dahje prošeavttalaččat bargat sámi fáttáiguin sámegillii.
Learohkh maehtieh dåaresthfaageles barkedh jïh / jallh prosjektesne dejnie saemien teemajgujmie saemiengïelesne.
Fáttálaš sámi-dáru sátnelisttut
saemien-daaroen baakoelæstoeh teemaj bïjre
Sátnelisttut fáttáid mielde sáhttet ráhkaduvvot ja adnot veahkkin doahpagiid- ja sániid oahppama oktavuođas.
Maahta baakoelæstoeh teemaj bïjre darjodh jïh dejtie viehkine utnedh lahtese- jïh baakoelïerehtimmesne.
Áigodahkii gullevaš gielladomeanat:
Gïelesuerkieh ektiedamme tijjese:
Sámegieloahpahus gullevaš áigodahkii
saemienlohkehtimmie ektiedamme tijjese
Jus sámegiella adno oahpahusgiellan, de sámegiela atnu mearriduvvo vahku diibmoplána mielde.
Jis saemien lohkehtimmiegïeline nåhtede, sæjhta åtnoem saemiengïeleste tijjese dibrehtidh, abpe våhkoen tæjmoesoejkesjisnie.
Maiddái lea vejolaš lágidit skuvlabeaivvi nu ahte oahppit gullet sámegiela dihto áigái beaivvis, ovdamearkka dihte juohke iđida.
Aaj gåarede skuvlebiejjiem öörnedidh naemhtie guktie dah learohkh saemien dåastoeh vihties tijjen, abpe biejjiem, vuesiehtimmien gaavhtan fïerhten aereden.
Gielladomeanat mat gullet sámi govastagaide:
Gïelesuerkieh ektiedamme saemien væhtide:
galbbat ja dábálaš dieđut skuvllas
skilth jïh sïejhme bïevnesh skuvlesne
Sámi guovlluin sáhttet skuvllat galbet sámegillii sihke skuvlavistti siskkobealde ja olggobealde.
Skuvlh saemien dajvine maehtieh skiltadidh saemiengïelesne, dovne ålkone jïh gåetesne.
plakáhtat
guvvieh
leavga / beavdeleavga
saevege / buertiesaevege
Jus skuvllas eai leat sierra ráddjejuvvon gielladomeanat, de sáhttá govastagaid adnit giellamearkan.
Dastegh tjïertestamme gïelesuerkieh eah skuvlesne gååvnesh, maahta saemien væhtah nåhtadidh goh signalh.
Ovdamearkka dihte go beavdeleavggaža bidjá beavddi nala, de buot dáhpáhuvvá sámegilli.
Vuesiehtimmien gaavhtan maahta akte buertiesaevege mij buartan biejesåvva, vuesiehtidh daelie gaajhke edtja saemiengïelesne årrodh.
Oahppit sáhttet čoahkkanit fáddáplakáhta gurrii, ja šiehttat ahte sii dušše hupmet sámegiela.
Learohkh maehtieh tjåanghkanidh akten teemaplakaten bïjre jïh seamadidh dah edtjieh ajve saemiestidh.
Gielladeaivvadeamit:
Gïeletjåanghkoeh
giellalávgun giellabeasi rámmaid mielde
gïelebiesie / gïelelaavkoe
Oahppit berrejit skuvlajagis oassálastit gielladeaivvademiide main njálmmálaš sámegielat gulahallan lea guovddážis.
Learohkh byöroeh abpe jaepien meatan årrodh gïeletjåanghkojne, gusnie saemien, njaalmeldh gaskesadteme lea fokusisnie.
Doalut:
Öörnedimmieh:
guovvamánu 6. beaivi
goevten 6. biejjien
Ráhkkanit ja čađahit Sámi álbmotbeaivvi doaluid.
Saemiej åålmegebiejjiem soejkesjidh jïh tjïrrehtidh
eará doalut
jeatjah öörnedimmieh
Oahppit sáhttet lágidit eará doaluid skuvlajagi mielde.
Learohkh maehtieh jeatjah öörnedimmieh öörnedidh skuvlejaepien.
Sii sáhttet bovdet vuoras sámegielagiid fáddádiimmuide skuvllas.
Dah maehtieh vuesiehtimmien gaavhtan båeries saemiestæjjah bööredidh teematæjmoej gåajkoe.
Eará:
Jeatjah:
DVD-at sámegillii
’ h saemiengïelesne
ovttasbargu NRK-Sámeradioin
laavenjostoe NRK-saemieraadijovinie
sámegielat girječoakkáldagat
saemien gærjavåarhkoeh
sámegielat sátneruvttohasat, árvádusat, govvaráiddut
saemien kroessebaakoeh, mojnesjimmieh, guvvieseerijh
digitála govva / video / jietna
digitale guvvie / video / tjoeje
Mađi eanet girjjit leat gávdnamis, dađi eanet lohket sámegillii.
Gosse jienebh gærjah gååvnesieh, dellie gujht veanhta jienebh saemiengïelesne luhkieh.
Sátneruvttohasa sáhttá dihtoris ráhkadit.
Kroessebaakoe dorjesåvva daatine.
Dasa gávdnojit nuvtta dihtorprográmmat.
Maahta namhtah programh nåhtadidh.
Oahppit ráhkadit govvaráidduid / video teavsttain.
Learohkh guvvieseerijh / video ’ m teekstine darjoeh.
Dan sáhttá dahkat buot fágain.
Dam maahta darjodh gaajhkine faagine.
Filbma, speallu jna..
Filme; spïelh jv..
Juoigan, sámi mánáidlávlagat, sámi musihkka, sálmmat, sámi muitalusat jna..
Vuelie, saemien maanalaavlomh, saemien musihke, saalmh, saemien soptsesh jv..
Sámi mánáidfilmmat ja mánáid-tv prográmmat.
Saemien maanafilmh jïh programmh maana-TV ’ esne
Ruovttus:
Gåetesne:
vánhemat, ovddasteaddjit, oarbinat, áhkut / ádját ja eará fuolkkit
eejhtegh, dah mah eejhtegi åvteste, åerpenh, aahka gon aajjah jïh jeatjah fuelhkie
plánša mas lea alfabehta ja teaksta mii gullá iešguđet fáttáide sáddejuvvo oahppi mielde ruoktot man galget seaidnái darvvihit
skuvle gåetide plakath seedtie alfabetine jïh teekstine mah leah ektiedamme ovmessie teemide, juktie dejtie gåetesne gævnjastidh
Čilget ohppiide geainna ruovttus sáhttet sámástit.
Viehkehth learohkidie guktie dah voerkes sjïdtieh giejnie dah maehtieh saemiestidh gåetesne.
Dát lea dehálaš giellaoahppanbáikin danin go váhnemat, oarbinat, ja eará fuolkkit sáhttet movttiidahttit oahppat sámegiela ja danin go oahppit sáhttet earáiguin sámástit maŋŋil skuvlaáiggi.
Dïhte akte vihkeles sijjie gïelelierehtæmman dovne ihke eejhtegh, åerpenh jïh jeatjah fuelhkie maehtieh learoehkidie skreejredh saemien lïeredh, jïh juktie learohkh maehtieh jienebigujmie saemiestidh skuvletijjen ålkolen.
Vaikko leat ollu váhnemat geat eai ollásit hálddaš sámegiela, de eatnasat máhttet veaháš.
Jalhts jïjnjh eejhtegh eah ållesth saemien soptsesth, dah jeanatjommes maehtieh ånnetji saemien.
Buohkat berrejit sámástit, beroškeahttá gielladási.
Gaajhkesh byöroeh nåhtadidh dam maam maehtieh, saaht mennie daltesisnie leah.
Sámegielat doaimmat
saemiengïelen darjomh
Vuogasin livččii váhnemiiguin šiehtadit ahte maiddái sii sáhtáše lágidit sámegielat doaimmaid ovttas ohppiiguin, nugomat oktii mánus.
Voejhkelh eejhtegigujmie seamadidh guktie dah aaj maehtieh såemies saemiengïelen darjomh öörnedidh learohkigujmie ektine, vuesiehtimmien gaavhtan ikth asken.
Lea dehálaš ahte váhnemat duođai atnet fuola mánáid guovttegielat oahpahusas.
Vihkeles dah eejhtegh leah eadtjohke maanaj guektiengïelen lohkehtimmesne.
olbmát
voelph
doaimmat
darjomh
girjjit
gærjah
áigečállagat (Š, Nuorat, Samefolket)
plaerieh (Avvir, Sagat, Snåsningen, Daerpies Dierie
aviissat (Ávvir, Ságat, Snåsningen, Daerpies Diere)
Dah kanne voelph utnieh mah maehtieh saemiestidh, jïh saemiengïelen gærjah, plaerieh jïh askeplaerieh gååvnesieh, jïh maahta learoehkidie skreejredh lohkemasse.
Doalut ja čoahkkimat báikkálaš sámeservviiguin
Öörnedimmieh jïh tjåanghkoeh voenges saemiesiebrine
Sámeservviid doaluin ja čoahkkimiin sáhttá deaivvadit sámegielagiiguin.
Råakh saemiestæjjah saemiesiebrien öörnedimmine jïh tjåanghkojne.
Hástal sámeservviid meannudit sámegiela ealáskahttima sierra fáddán, ja ásahit bistevaš sajádagaid gos oahppit ja rávisolbmot sáhttet deaivvadit ja searválagaid bargat, nugomat biepmuid ráhkadt, duddjot ja speallat spealuid.
Haestedh saemiesiebride jealajimmiem saemiengïeleste bæjjese vaeltedh goh aamhtese, jïh vihties sijjieh tseegkedh gusnie learohkh jïh geerve almetjh maehtieh gaavnesjidh maam akt ektesne darjodh, vuesiehtimmien gaavhtan jurjiehtimmie, vytnjesjimmie jïh spïelh spealadidh.
Jus galgá lihkostuvvát giellalávgunmodeallaiguin namuha Øzerk (2006) čuovvovaš dehálaš dagaldagaid:
Juktie lyhkesidh gïelebiesiemaalline Øzerk (2006) daejtie vihkeles faktovridie neebnie:
doarjaga báikkálaš servodagas
dåarjoe dehtie voenges siebriedahkeste
doarjaga skuvlajođiheddjiin, hálddahusbargiid ja politihkalaš mearrideddjiin
dåarjoe skuvlen åvtehkistie, dah reerijen barkijh jïh dah mah politihkeles sjæjsjalimmieh vaeltieh
doarjaga váhnemiin
eejhtegi dåarjoe
gelbbolaš oahpaheaddjit, mearkaša oahpaheaddjit geain lea pedagogalaš duogáš ja guovttegielat gelbbolašvuohta
væjkeles lohkehtæjjah, dsj. lohkehtæjjah pedagogeles maadtojne jïh guektiengïelen maahtojne
gávdnojit buorit oahpponeavvut
hijven learoevierhtieh utnedh
áigi oahpaheddjiide ráhkadit ja heivehit oahppoávdnasiid iešguđetge gielaide
lohkehtæjjah tijjiem åadtjoeh lohkehtimmievierhtieh evtiedidh jïh sjïehtesjidh ovmessie gïeline
ahte oahpaheddjiide geažosáigge leat lassioahpahusvejolašvuođat
ahkedh jåarhkeööhpehtimmienuepieh lohkehtæjjide
Nana guovttegielat oahpahusmodealla vuođđun vuolgá juo mánáidgárddis.
Dïhte våarome akten nænnoes guektiengïelen lohkehtimmiemaallese joe maanagiertesne biejesåvva.
Buorre sámegieloahpahus mánáidgárddis, nugomat giellabeasi bakte, lea ávkkálaš go galgá fállat nana giellalávgunmodealla skuvllas.
Hijven saemiengïelen lohkehtimmie maanagiertesne, vuesiehtimmien gaavhtan akten gïelebiesiemaallen tjïrrh, lea vihkeles jis edtja maehtedh aktem nænnoes gïelebiesiemaallem faalehtidh skuvlesne.
Don sáhtát lohkat eanet giellabeasi modealla ja nana ja rašes oahpahusmodeallaid birra dáppe Todal (2002), Todal (2007), Øzerk (2006-1) ja Øzerk (2006-2).
Datne maahtah vielie gïelebiesiemaallen bïjre lohkedh, jïh nænnoes jïh viejhkies guektiengïelen lohkehtimmiemaalli bïjre daesnie, Todal (2002), Todal (2007), Øzerk (2006-1) jïh Øzerk (2006-2).
Rávvejuvvon girjjálašvuohta
Juvnehtamme lidteratuvre
Geavatlaš láhččojuvvon girjjit maid oahpaheaddji sáhttá ávkkástallat beaivválaš giellaoahpahusas:
Dæjpeles gærjah mejtie lohkehtæjja maahta aevhkine utnedh dennie biejjieladtje gïelelohkehtimmesne:
Eará ávkkálaš girjjálašvuohta guovttegielatvuođa ja gielladomeanaid birra:
Jeatjah aevhkies lidteratuvre ektiedamme guektiengïelen lohkehtæmman jïh gïelesuerkide:
Geahča muđui oppalaš girjjálašvuođalisttu gos lea eará áigeguovdilis girjjit.
Vuartesjh aaj dam sïejhme lidteratuvrelæstoem gusnie jienebh sjyöhtehke gærjah.
Udir.no - Báikenamat
Udir.no - Sijjienommh
Báikenamat
Sijjienommh
Ceahkki: 3. dahje 4. jahkeceahkki Fádda: Oahppat báikkalaš, sámi báikenamaid
Daltese: 3. jallh 4. jaepiedaltese
Áigi: Vihtta oahpahusdiimmu
Aamhtese: voenges, saemien sijjienommh lïeredh
Dát oahpahusláhču lea ovdamearka dasa movt 4. jahkeceahkis bargá.
Daate øøhpehtimmiesoejkesje vuesehte guktie maahta barkedh 4. jaepiedaltesisnie.
Ane muittus ahte oahpahusláhču ii álohii govčča olles gelbbolašvuođamihtomeari.
Vueptesth øøhpehtimmiesoejkesje ij iktegisth abpe maahtoeulmiem feerhmh.
Gelbbolašvuođamihtomearri sáhttá konkretiserejuvvot oahppanulbmilin, mii lea ceahkki barggus olahit gelbbolašvuođamihttomeriid.
Maahta maahtoeulmide tjyølkehke darjodh lïerehtimmieulmine, mah leah akte sille juktie maahtoeulmide jaksedh.
Oahpahusláhču čájeha heivvolaš bargovugiid, movt vuođđogálggaid ovttastahttá bargui ja movt oahpaheaddji heiveha oahpahusa ohppiide ja movt sin dađistaga árvvoštallá.
Øøhpehtimmesoejkesje sjyøhtehke barkoevuekieh vuesehte, guktie vihkielommes maehtelesvoeth meatan vaaltasuvvieh jïh guktie lohkehtæjja øøhpehtimmiem learoehkide sjïehteladta jïh dejtie iktemearan vuarjesje.
Das leat maid ovdamearkkat movt oahppit sáhttet árvvoštallat iežaset ja guhtet guoimmiset bargguid.
Daesnie aaj raeriestimmieh jïjtsevuarjasjæmman jïh vuarjasjimmie sinsitneste.
Ovdamearka čajeha movt oahppit sáhttet bargat vai ohppet sámi báikenamaid lagasguovllus dahje Sámis.
Vuesiehtimmie vuesehte guktie learohkh maehtieh barkedh saemien sijjienommh lïeredh voengesisnie jallh Saepmesne.
Dán barggus sáhttá ja berre oahpaheaddji fágaidrasttideaddji bargat dainna ahte ovttastáhtta sámegiela ja servodatfága.
Daennie barkosne lohkehtæjja maahta jïh byøroe dåaresthfaageles barkedh gosse øøhpehtimmiem saemienfaagesne jïh siebriedahkefaagesne tjåanghkan gårrede.
Lea maiddai vejolaš čatnat luonddufága fáddái.
Gåarede aaj eatnemefaagem aamhtesasse ektiedidh.
Oahpahusláhču sáhttá heivehuvvot 3. jahkeceahkkái jus dat heive báikkálaš oahppoplána ektui.
Maahta øøhpehtimmiesoejkesjem 3. daltesasse sjïehtedidh jis dan voenges learoesoejkesjen mietie sjeahta.
Oahpaheaddji sáhttá sihke oanidit ja guhkidit bargoáiggi evttohuvvon áiggi ektui.
Lohkehtæjja maahta barkoetijjem dovne åeniedidh jïh guhkiedidh viertiestamme dejnie raeriestamme tijjeåtnojne.
Jus oahppit barget fágaidrasttideaddjit dáinna fáttáin, de dárbbašit eambbo áiggi go jus dušše sámegielas barget fáttáin.
Jis learohkh dåaresthfaageles aamhtesinie berkieh, dle sæjhta daerpies årrodh guhkebe tijjem nåhtadidh, enn jis ajve saemiengïeline berkieh.
Gelbbolašvuođamihttomearit 4. jahkeceahkkai
Maahtoeulmie 4. jaepiedaltesen mænngan
Árbevirolaš máhttu Oahpahusa mihttomearri lea ahte oahppi galgá máhttit
Aerpievuekien maahtoe: Lohkehtimmien ulmie lea learohkh edtjieh maehtedh
ságastallat báikkálaš sámi báikenamaid ja daid mearkkašumiid birra ja buohtastahttit daid dárogiel ja earágiel báikenamaiguin
soptsestalledh voenges saemien sijjienommi bïjre jïh dej ulmie, jïh nøørjen jïh jeatjah sijjienommigujmie viertiestidh jis dagkerh gååvnesieh
geavahit árbevirolaš muitalusaid iežas barggus
aerpievuekien soptsesh nåhtadidh jïjtse barkosne
Čálalaš gulahallan Oahpahusa mihttomearri lea ahte oahppi galgá máhttit
Lohkehtimmien ulmie lea learohkh edtjieh maehtedh
gávdnat fáttáid iežas čállinbargguide girjerádjosis ja Interneahtas, ja ráhkadit, vurket ja viežžat fas teavsttaid digitála reaidduid geavahemiin
aamhtesh gaavnedh jïjtsh tjaeleme-jïh barkoelaavenjasside gærjagåetesne jïh gaskeviermesne jïh sjugniedidh, vøørhkedh jïh vihth tjaalegh veedtjedh viehkine digitale dïrregijstie
Giella geavahusas Oahpahusa mihttomearri lea ahte oahppi galgá máhttit
Lohkehtimmien ulmie lea learohkh edtjieh maehtedh
Eará relevánta gelbbolašvuođamihttomearit
soptsestidh man bïjre jienebegïelevoete sæjhta jiehtedh
Jus vállje ovttastahttit servodatfága ja sámegiela, de heivejit dát gelbbolašvuođamihttomearit:
Jis lohkehtæjja veeljie siebriedahkefaagem øøhpehtimmiesoejkesjasse ektiedidh, dle daah maahtoeulmieh sjyøhtehke:
Servodatfága - Sámi oahppoplána gelbbolašvuođamihttomearit 4. jahkeceahki maŋŋel
Maahtoeulmie 4. jaepiedaltesen mænngan siebriedahkefaagesne – Saemien learoesoejkesje
Geografiija Oahpahusa mihttomearri lea ahte oahppi galgá máhttit
Geografije Lohkehtimmien ulmie lea learohkh edtjieh maehtedh
válddahit eanadathámiid, geavahanguovlluid ja báikkiid, suokkardemiin eanadagaid ruovttu ja skuvlla lahka ja atnit sámegiel ja dárogiel namahusaid daidda
eatnemem, åtnoedajvh jïh sijjieh buerkiestidh gosse eatnemem skuvlen jïh hiejmen voengesisnie goerehte, jïh saemien jïh nøørjen lahtesh nåhtadidh dejtie
dovdát historjjálaš luottaid iežas lagasbirrasis, ja guorahallat báikkálaš čoakkáldagaid ja muitomearkkaid.
histovrijen giejh jïjtse voengesisnie damtijidh jïh voenges våarhkoeh jïh mojhtesemïerhkh goerehtidh
Gelbbolašvuođamihttomearit leat konkretiserejuvvon oahppanulbmilin, mat leat ceahkkin olahit gelbbolašvuođamihttomeriid.
Maahtoeulmide tjyølkehke dorjeme lïerehtimmieulmine, mah leah akte sille juktie maahtoeulmide jaksedh.
- gávdnat báikenamaid ja čilget daid - ságastit duovdda- ja čázádat-namahusaid ja báikenamaid birra - buohtastahttit sámi ja dárogiela báikenamaid - čállit fáktačállosa mas leat báikenamat mielde - ohcat ja geavahit dieđuid maid viežžá interneahtas
eatnemelaahtesi bïjre soptsestidh jïh lahtesh tjaetsieåeriej jïh sijjienommi bïjre
Máhttit lohkat mearkkaša dás ahte oahppit lohket báikenamaid kárttain, teavsttain ja registariin.
Maehtedh lohkedh sæjhta daesnie jiehtedh learohkh sijjienommh luhkieh kaarhtine, tjaaleginie jïh registerinie.
Máhttit njálmmálaččat ovdanbuktit mearkkaša dán oahpahuslážus ahte oahppit servet ságastallamii báikenamaid, eanadat- ja čázádatnamahusaid birra.
Maehtedh jïjtjemse njaalmeldh tjïelkesidh sæjhta daennie øøhpehtimmiesoejkesjisnie jiehtedh learohkh leah meatan soptsestieh sijjienommi bïjre, jïh lahtesh eatnemen jïh tjaetsieåeriej bïjre.
Sii jearahallet earáid vai ožžot dieđuid, ja ovdanbuktet dieđuid maid sii leat gávdnan báikenamaid birra.
Dah sinsitniem gihtjieh juktie bïevnesh veedtjedh, jïh åehpiedehtieh maam sijjienommi bïjre gaavnehtamme.
Máhttit čálalaččat ovdanbuktit mearkkaša dás ahte oahppit čallet fáktačállosiid mas báikenamat leat mielde.
Maehtedh jïjtjemse tjaaleldh tjïelkesidh sæjhta daesnie jiehtedh learohkh riektese-tjaalegh tjaelieh gusnie sijjienommh leah meatan.
Máhttit rehkenastit mielddisbuktá dás ahte oahppit geavahit kárta-koordináhtaid go ohcet báikenamaid kárttain.
Maehtedh ryøknedh sæjhta daesnie jiehtedh learohkh kaarhte-koordinatovrh nåhtadieh gosse sijjienommh kaarhtine ohtsedieh.
Jus dárbu de sáhttet sii maid oahpásnuvvat UTM-posišuvnnaide.
Jis daerpies dah aaj maehtieh åahpenidh UTM-posisjovnigujmie.
Máhttit geavahit digitála reaidduid mearkkaša dás ahte oahppit geavahit interneahta gávdnat heivvolaš neahttasiidduid, geavahit digitála kárttaid dieđuid ja geavahit dáid dieđuid čállinprográmmas.
Maehtedh digitale dïrregh nåhtadidh sæjhta daesnie jiehtedh learohkh gaskeviermiem nåhtadieh juktie aktem sjyøhtehke nedtesæjroem gaavnedh, bïevnesh digitale kaarhtijste veedtjieh jïh bïevnesidie aktene tjaelemeprogrammesne nåhtadieh.
Oahpaheaddji ja oahppit berrejit ovdal dahje oktanis go barget báikenamaiguin maid bargat sámegiela eanadatnamahusaiguin.
Lohkehtæjja jïh learohkh byøroeh åvtelhbodti jallh gosse sijjienommigujmie barkeminie, aaj saemien eatneme-jïh tjaetsieåerielahtesigujmie barkedh.
Dalle ožžot oahppit dárkilet gova das movt sámi báikenamat leat ráhkaduvvon.
Dellie learohkh aktem elliesåbpoe guvviem åadtjoeh guktie dah saemien sijjienommh leah bæjjese bigkeme.
Guovlluin gos gávdnojit ollu báikenamat sámegillii, lea lunddolaš ahte oahppit álggos barget iežaset lagasbirrasa namaiguin.
Dejnie dajvine gusnie jïjnjh sijjienommh saemiengïelesne lea iemie learohkh voestegh nommigujmie voengesisnie berkieh.
Sáhttet iežaset ássangili namaide oahpásnuvvat.
Dellie maehtieh voestegh åahpenidh nommigujmie dennie voenesne gusnie årroeminie.
Jus oahppit ásset guovllus gos lea váttis gávdnat sámegiel báikenamaid, sáhttá bargat stuora eanadagaid (omd. váriid, gáissáid, vumiid) ja čáhcádagaid (omd. eanuid, jogaid, vuonaid) namaiguin.
Jis learohkh aktene dajvesne årroeh gusnie geerve saemien sijjienommh gaavnedh, dah maehtieh lahtesigujmie eatnamisnie jïh tjaetsieåerine barkedh, vuesiehtimmien gaavhtan vaerieh, tjahkh, vuemieh, jeanoeh jïh fjovlh.
Báikkit sáhttet leat lahka iežaset ássanguovllu dahje eará oahpes guovllus.
Dah sijjieh maehtieh dej årromesijjien lihkebisnie årrodh jallh aktene jeatjah dajvesne maam demtieh.
Sáhttá leat váhnemiid dahje áhkuid ja ádjáid riegádanguovlu, dahje eará guovlu gosa oahppi dovdá gullevašvuođa.
Maahta eejhtegi jallh aahkan aajjan reakedssijjie årrodh, jallh akte jeatjah dajve gusnie learohke roehtsh åtna.
Guovlluin gos lea váttis gávdnat sámegiel báikenamaid, berre oahpaheaddji ráhkkanan dasa ahte soaitá šaddat oahppái veahkkin ohcat báikenamaid maid galgá oahppat.
Dajvine gusnie geerve saemien sijjienommh gaavnedh, lohkehtæjja byøroe daejredh satne tjuara learoehkidie viehkiehtidh sijjienommh gaavnedh mejtie edtjieh lïeredh.
Lea maid vejolaš heivehit barggu dainnalágiin ahte váldá viidát sámeguovlluid dovddus báikenamaid dahje sámegiel gávpotnamaid, omd. Čáhcesuolu, Skánit, Bådåddjo, Divtasvuodna, Ájluokta, Aarborte, Snåase.
Aaj gåarede barkoem sjïehtedidh, jïh sijjienommh jallh saemien staarenommh stuerebe saemien dajvijste, vuesiehtimmien gaavhtan Vadsø, Båddådjo, Dievtasvuotna, Drag, Aarborte jïh Snåase.
Oahppanlážut
Tjïrrehtimmie
Čađaheapmi - Oahpaheaddji čilge ohppiide mat barggu mihttomearit leat, ja muitala sidjiide mainna sii galget bargat.
Lohkehtæjja learoehkidie buerkeste mij barkoen ulmie lea, jïh dejtie soptseste mejnie edtjieh barkedh.
- Ovttas namuhit oahppit nu galle sámi báikenama go fuobmájit, juogo iežaset lagasbirrasis, boazoorohagas dahje eará sámi guovlluin.
Learohkh ektesne neebnieh sijjienommh dah måjhtajieh jïjtse voengesisnie, aktene sijtesne jallh aktene jeatjah saemien dajvesne.
- Oahpaheaddji ráddje ovttas ohppiiguin guđe guovllu / guđiiguin guovlluiguin galget bargat.
Lohkehtæjja learoehkigujmie ektine geerelieh man dajven / mej dajvi bïjre dah edtjieh tjielkelaakan barkedh.
- Juohke oahppi vállje ovttasráđiid oahpaheddjiin ovtta báikenama man birra ohcá eambbo dieđuid:
Fiereguhte learohke aktem sijjienommem veeljie akteraeresne lohkehtæjjine man bïjre satne edtja vielie gaavnehtidh.
Guđe nama vállje oahppi ?
- Maam nommide learohke veeljie ?
Movt daddjo ja čállojuvvo namma ?
- Guktie daate nomme jeahtasåvva jïh tjaalasåvva ?
Maid namma mearkkaša ?
- Mij lea nommen ulmie ?
Makkár eanan / čázádat dát lea ?
- Magkeres eatneme jallh tjaetsieåerie daate ?
Maid mearkkaša eanadat-/čázádat-namahus ?
- Mij lea eatneme-jallh tjaetsieåerielahtesen ulmie ?
Manne lea ožžon dakkár nama (jus dasa gullá muitalus dahje čilgehus) ?
- Mannasinie sijjie daam nommem åådtjeme ?
- Jus lea váttis čilget mas dihto báikenamma vuolgá, de sáhttá maid guorahallat leat go eará báikenamat main lea seamma álgu dahje loahppa.
Dastegh geerve buerkiestidh mestie akte vihties nomme båata, learohkh aaj maehtieh goerehtidh mejtie jeatjah sijjienommh gååvnesieh mah seamma aalkoem jallh gïetjiem utnieh.
Dávjá leat jávrriin, jogain dahje váriin mat leat lahkalagaid seamma álgooassi namas ja nu diehtá ahte báikkit leat lahkalagaid.
Daamtaj jaevrieh, jeanoeh jallh vaerieh mah leah sinsitnien lihkesadtje, seamma voesteslïhtsem utnieh. Destie daajra dah sijjieh leah sinsitnien lihkesadtje.
- Oahppit ohcet dieđuid báikenama birra iešguđet gálduin:
Learohkh bïevnesh ohtsedieh sijjienommen bïjre ovmessie gaaltijinie.
Oahppit ohcet ja čohkkejit girjjiin dieđuid.
- Learohkh ohtsedieh jïh bïevnesh tjøønghkieh gærjijste.
Oahppit jearahit báikenama birra olbmuin geat dovdet báiki.
- Learohkh gihtjehtieh naakenem mij leah joekoen åehpies dajvesne, sijjienommen bïjre.
Jearahallama sáhttet juogo báddet dahje filbmet.
Dah maehtieh tjoejebaantese bæjjese vaeltedh jallh filmadidh gihtjehtimmiem.
Sii čállet čilgehusa jearahallama vuođul.
Dah buerkiestimmiem tjaelieh dejstie bïevnesijstie mejtie gihtjehtimmesne åadtjoejin.
Oahppit gávdnet báikenama kárttas, juogo digitála dahje báberhámis.
- Learohkh sijjienommem kaarhtine gaevnieh, paehpierisnie jallh digitale.
Čujuhusas www.statkart.no gávdno norggakártta, mas leat maid sámegillii namat.
Adressesne www.statkart.no Nøørjen kaarhth gusnie saemien sijjienommh aaj tjåadtjoeh.
Oahppit sáhttet maid ohcat eará interneahttasiidduid main lea kárta.
Learohkh maehtieh aaj jeatjah sæjrojne ohtsedidh gusnie kaarhth gaskeviermesne.
Dáid kárttaid sáhttet oahppit čálihit báhpirii ja merket gokko báiki lea.
Learohkh maehtieh dejtie digitale kaarhtide olkese tjaeledh paehpierisnie, jïh dam sjyøhtehke sijjienommem kaarhtesne mierhkieh.
Oahppit čállet fakta-čállosa báikenama birra.
- Learohkh aktem riektese-tjaalegem tjaelieh sijjienommen bïjre.
Oahppit govvejit báiki, dahje gávdnet dán báikki gova dahje sárgot báikki.
Vielie barkoe - Learohke guvviem vaalta sijjeste, aktem guvviem destie gaavna jallh sijjiem guvvede.
Oahppi ráhkada báikenama birra oanehis čállosa masa bidjá kártta ja gova.
- Learohke aktem åenehks tjaalegem sijjienommen bïjre tjaala.
Oahppit sáhttet ráhkadit oktasaš gihppaga mas leat buot čállosat báikenamaid birra.
Maahta kaarhtem jïh guvviem tjaalegen sijse bïejedh.. - Learohkh maehtieh aktem tjåenghkies heeftem darjodh gaajhkijste sijjienommetjaalegijstie.
Báikenamaid teavsttaid sáhttá seaidnái heŋget vai buohkat besset daid lohkat.
- Maahta aaj sijjienommetjaalegidie viedtjese gævnjodh, juktie gaajhkesh maehtieh dejtie lohkedh.
Oahppit ráhkadit oanehis jietnafiilla mas muitalit báikenama birra.
- Learohkh aktem åenehks tjoejestuhtjem darjoeh gusnie sijjienommen bïjre soptsestieh.
Dán bidjet ovdanbuktinprográmmii oktan govain ja kárttain.
Dam akten åehpiedehtemeprogrammese bïejieh, guvvine jïh kaarhtine ektine.
Oahppit ja oahpaheaddji ságastallet ovttas dan birra maid leat gávnnahan.
Lohkehtæjja learohkigujmie soptseste mej bïjre dah gaavnehtamme.
Guhtege oahppi muitala iežas báikenama birra.
Dellie fïerhte learohke ånnetji sov sijjjienommen bïjre soptseste.
Maŋŋel jearrá oahppi earáin gažaldagaid dan birra maid leat muitalan.
Dan mænngan learohkh sinsitniem gihtjieh dan bïjre maam soptsestamme.
Oahppi ja oahpaheaddji válljeba bargomálle mii heive ovttaskas oahppái, geahča evttohusaid čađaheami-oasis.
Learohke jïh lohkehtæjja barkoevuekieh veeljieh mejtie dan aktegs learoehkasse sjïehtieh, vuartesjh raeriestimmieh Tjïrrehtimmien nuelesne.
Soapmásat ollejit bargat máŋggain báikenamain, sihke lagas ja gáidan, ja iešguđet ládje.
Muvhth sïjhtieh ryøhkedh jienebh sijjienommigujmie barkedh, dovne voengesisnie jïh maajesisnie, jïh aaj joekehtslaakan.
Muhtin oahppit barget eanaš njálmmálaš bargobihtáiguin, ja earát ges čállet nugo báikenamaid, čilgehusaid ja fakta-čállosiid.
Muvhth learohkh bøøremeslaakan dej njaalmeldh laavenjassigujmie berkieh, mearan muvhth gaajhkem tjaelieh, goh sijjienommh, buerkiestimmieh jïh riektes-tjaalegh.
Dađistaga-árvvoštallan Oahpaheaddji addá ohppiide njálmmálaš ja/dahje čálalaš dađistaga-árvvoštallama.
Vuarjasjimmie iktemearan Lohkehtæjja learoehkidie njaalmeldh jïh / jallh tjaaleldh vuarjasjimmiem vadta iktemearan.
Vuođu sáhttá váldit oahppanulbmiliin.
Vaeltieh våaromem lïerehtimmieulmine.
Lea dehálaš addit dieđu oahppái maid vuođul son sáhttá bargat ovdánit fágalaččat.
Ovmessie buerkiestimmieh ulmiejaksoste Dah vuesiehtimmieh dejtie golme voestes lïerehtimmieulmide vuesiehtieh.
Ovdamearkkat mihttomeriid joksama dovdomearkkaide:
Lïerehtimmie-ulmie Learohke edtja maehtedh
Oahppan-ulbmilat
Aalkovisnie
Oahppi galgá máhttit
Evtiedimmesne
Álgodásis
Maehteles
Ovdaneame
Joekoen maehteles
Gelbbolaš
aktem sjyøhtehke
Erenoamaš buorre
sijjienommem gaavnedh
Máhtit
Lohkehtæjja aktem
válljet báikenama
sijjienommem
Oahpa-headdji evttoha oahppái báikenama.
learoehkasse
Oahppi
Learohke aktem
vállje báikenama máŋgga molssaeavtti gaskas.
sijjienommem veeljie
vállje ovttasráđiid oahpaheaddjin báikenama.
sijjienommem veeljie
Oahppi
akteraeresne
vállje
lohkehtæjjine
iešheanalis heivvolaš báikenama.
Learohke aktem
Oahpppi
sjyøhtehke
čilget báikenama
sijjienommem
Oahppi dovdá báikenama.
oktemierien veeljie
Oahppi čilge báikenama váldosisdoalu.
aktem sijjienommem
Oahppi gávdná eará báikenamaid main lea sullasaš namahus.
buerkiestidh
Oahppi máhttá čilget makkár lađđasat leat báikenamas.
Learohke sijjienommem
Oahppi čilge mas báikenamma lea vuolgán.
Learohke åejviesisvegem buerkeste sijjienommesne
Oahppi gávdná eará báikenamaid mat gullet oktii dáinna báikenamain.
Learohke jeatjah sijjienommh gaavna gusnie seamma lahtesem nåhtadamme
Oahppi čilge manne báikkis lea dákkár namma.
Learohke soptseste mah lïhtsh sijjienomme åtna
Oahppi muitala maid báikenama álgolađas muitala báikki birra.
Learohke buerkeste mestie sijjienomme båata
Oahppi máhttá čilget maid namahus muitala báikki birra ja oppalaččat dákkár eanadagaid birra
Learohke jeatjah sijjienommh gaavna mah iemielaakan sjïehtieh daejnie sijjienommine ektine
Ságastallá eanadat /
Learohke buerkeste mannasinnie sijjie daam nommem åtna
čázádat-namahusa birra
Learohke buerkeste maam sijjienommen voestes lïhtse, sijjien bïjre sopteste
Oahppi muitala leago báikenama eanadat vai čázádat
Learohke buerkeste maam lahtese soptseste daan sijjien bïjre sjierelaakan, jïh siejhmelaakan dagkari sijjiej bïjre
Máhttá eará báikenamaid bokte čilget namahusa
eatneme- jïh tjaetsieåerie-
čilget
lahtesi bïjre soptsestidh
muhtin
Learohke soptseste
muddui makkár
mejtie sijjienomme
dán
lea akte eatneme
lágan eanan /
jallh akte tjaetsieåerie
čázádat lea.
Learohke lahtesem buerkeste viehkine sijjienommeste
Oahppi geavaha báikenamaid ovdamearkan.
Learohke buerkeste guktie daate såarhts eatneme jallh tjaetsieåerie lea, jïh buerkeste mij leah daej sijjiej væhta
Oahppi máhttá čilget namahusa oppalaš dásis, degomat makkár jávri lea.
Learohke sijjienommh vuesiehtimmine nåhtede
Oahppi buohtastahttá eará sullasaš namahusaiguin, omd. ládduin.
Learohke lahtesem siejhmelaakan buerkeste, v.g. mij akte jaevrie lea
Oahppi čilge makkár vissis báiki lea eanadat-namahusaid vuođul.
Learohke jeatjah seammaplïeres lahtesigujmie vierteste, v.g. tjonne, lovhtje
Iežas árvvoštallat dahje guhtet guimmiideaset árvvoštallat Dá lea ovdamearka movt oahppi sáhttá iežas árvvoštallat dahje oahppit sáhttet guhtet guoimmiset bargguid árvvoštallat.
Learohke buerkeste guktie akte vihties sijjie vååjnoe, mehtie eatneme- lahtesistie dïhte båata
De lonuha dušše mun sáni duinna sániin.
Learohkh jïjtjemse jïh sinsitniem vuarjasjieh
Dán in máhte doarvái bures
Im dam nuekies hijven maehtieh
Dán máhtán
Dam maahtam
Dán máhtán hui bures
Dam joekoen hijven maahtam
Mun máhtán čilget báikenama maid lean válljen.
Maahtam sijjienommem buerkiestidh maam veeljeme.
Mun máhtán muitalit makkár lađđasat / oasit báikenamas leat.
Maahtam soptsestidh mah lïhtsh jallh biehkieh mah leah sijjienommesne.
Mun máhtán čilget maid báikenama iešguđet lađđasat muitalit báikki birra.
Maahtam buerkiestidh mah ovmessie lïhtsh sijjienommesne sijjien bïjre soptseste.
Mun máhtán ovdamearkan muitalit eará báikenamaid mat lunddolaččat gullet oktii dáinna báikenamain.
Maahtam vuesiehtimmieh jeatjah sijjienommine vedtedh mah iemielaakan ektesne sjïehtieh daejnie sijjienommine.
Mun máhtán čilget lea go báikenamma eanadat vai čázádat.
Maahtam buerkiestidh mejtie akte sijjienomme lea akte eatneme jallh akte tjaetsieåerie.
Mun máhtán govahallat makkár eanadat dahje čázádat lea oaidnit.
Maahtam mov uvte vuejnedh guktie eatneme jallh tjaetsieåerie vååjnoe.
Mun máhtán čilget maid namahus muitala.
Maahtam buerkiestidh maam eatnemelahtese soptseste.
Mun máhtán muitalit mii lea oktasaš báikkiin main lea seamma eanadatnamahus
Maahtam buerkiestidh mij lea tjåenghkies dejtie sijjide seamma eatnemelahtesinie.
Dáppe gávdná olles Norgga kárttaid, dain leat maid sámegillii čállojuvvon báikenamat: www.statkart.no
Daesnie kaarhth gaavna abpe Nøørjeste gusnie sijjienommh aaj saemiengïelesne: š statkart.no
Dáppe gávdnojit eanas dárogielnamat, muhtin sámi namat leat registrerejuvvon.
Daesnie jeanatjommes nøørjen sijjienommh, bene såemies saemien nommh aaj vihtesjadteme.
Siidu lea ollásit dárogillii:: http://www.kartiskolen.no /
Sæjroe ajve nøørjen gïelesne:
Dáppe gávdná máŋgga guovllu báikenamaid miehtá Norgga.
Daesnie sijjienommh gaavna gellede lehkeste abpe Nøørjesne.
Sámegielnamat leat juhkkojuvvon fylkkaid ja suohkaniid mielde: http://no.wikipedia.org/wiki/Kategori:Lister_over_samiske_navn http://wapedia.mobi/no/Kategori:Lister_over_samiske_navn http://www.infonuorra.no/samiske-stedsnavn/179-samiske-stedsnavn.html http://www.infonuorra.no/samisk-sprak/6-samiske-stedsnavn.html
Saemien sijjienommh leah fylhki jïh tjielti mietie joekedamme:
Dáppe sáhttá čállit báikenamaid sisa ja oažžu daid vástideaddji nama eará gielaide: http://giellatekno.uit.no/cgi/geo.sme.html
Daesnie maahta sijjienommh tjaeledh jïh dejtie seammaleejns nommide jeatjah gïeline åadtjodh: http://giellatekno.uit.no/cgi/geo.sme.html
Eará namat: http://skuvla.info/ssh-baiki-n.htm.
Jeatjah nommh: http://skuvla.info/ssh-baiki-n.htm.
Sámi báikenamat Svahken Sijte: http://primusweb.no/things/kart-som-viser-samiske-stedsna/NF/NF.13366-001/image/121253
Saemien sijjienommh Svahken Sijtesne: http://primusweb.no/things/kart-som-viser-samiske-stedsna/NF/NF.13366-001/image/121253
Dieđut 1/2008. Guovdageaidnu: Sámi allaskuvla, Sámi dutkaninstituhtta ISRAELSSON, PER MARTIN - NEJNE, SAGKA 2008: Svensk-sydsamisk Sydsamisk-svensk ordbok och ortnamn.
ISRAELSSON, PER MARTIN - NEJNE, SAGKA 2008: Svensk-sydsamisk Sydsamisk-svensk ordbok och ortnamn.
Daaroen-åarjelsaemien Åarjelsamien-daaroen baakoegärja jih sijjenommh.
Daaroen-åarjelsaemien Åarjelsamien-daaroen baakoegärja jïh sijjenommh.
Kiruna: Saemiedigkie / Sametinget.
Kiruna: Saemiedigkie / Sametinget.
BERGSLAND, KNUT - MAGGA, LAJLA MATTSSON 2007: Åarjel-saemien-daaroen baakoegærja.
BERGSLAND, KNUT - MAGGA, LAJLA MATTSSON 2007: Åarjel-saemien-daaroen baakoegærja.
Sydsamisk-norsk ordbok.
Sydsamisk-norsk ordbok.
[Indre Billefjord:] Iđut, 2. opplag.
[Indre Billefjord:] Iđut, 2. opplag.
MAGGA, LAJLA MATTSSON 2009: Norsk-sydsamisk ordbok.
MAGGA, LAJLA MATTSSON 2009: Norsk-sydsamisk ordbok.
Daaroen-åarjelsaemien baakoe-gærja.
Daaroen-åarjelsaemien baakoe-gærja.
[Indre Billefjord:] Iđut.
[Indre Billefjord:] Iđut.
Dieđut jagi 2015 nationála geahččalemiid birra - váhnemiidda
Bïevnesh nasjovnale pryövenassi bïjre 2015 – eejhtegidie
Manne nationála geahččaleamit ?
Mannasinie nasjovnale pryövenassh utnebe ?
Ulbmil nationála geahččalemiiguin lea árvvoštallat ja ovdánahttit ohppiid vuođđogálggaid lohkamis, rehkenastimis ja eŋgelasgiellafágas.
Nasjovnale pryövenassi ulmie lea learohki maadthmaahtoem lohkemisnie, ryöknemisnie jïh englaanten gïele faagesne vuarjasjidh jïh evtiedidh.
Geahččaleamit lohkamis ja rehkenastimis eai leat geahččaleamit fágain dárogiella ja matematihkka, muhto lohkamis ja rehkenastimis vuođđogálgan fágaid rastá.
Lohkeme- jïh ryöknemepryövenassh eah leah pryövenassh faagine daaroen jïh matematihke, men lohkeme jïh ryökneme maadthmaahtojne faagi dåaresth.
Geahččaleamit eŋgelasgielas čalmmustahttet lohkanipmárdusa, sátneriggodaga ja grammatihka.
Pryövenasse englaantengïelesne vuartesje lohkemeguarkoem, baakoelåhkoem jïh grammatihkem.
Geat galget čađahit guđiid geahččalemiid ?
Gie edtja pryövenasside tjïrrehtidh ?
Nationála geahččaleamit čađahuvvojit 5., 8. ja 9. ceahkis.
Nasjovnale pryövenassh 5., 8. jïh 9. daltesinie tjïrrehte.
Oahppit 5. ja 8. ceahkis galget čađahit nationála geahččalemiid lohkamis, rehkenastimis ja eŋgelasgielas.
Learohkh 5. jïh 8. daltesinie edtjieh nasjovnale pryövenassh lohkemisnie, ryöknemisnie jïh englaanten gïelesne tjïrrehtidh.
Oahppit 9. ceahkis galget čađahit nationála geahččalemiid lohkamis ja rehkenastimis.
Learohkh 9. daltesisnie edtjieh nasjovnale pryövenassh tjïrrehtidh lohkemisnie jïh ryöknemisnie.
Dát geahččaleamit leat seamma go 8. ceahkis nu ahte skuvllat sáhttet buohtastahttit 8. ceahki bohtosiid 9. ceahki ektui seamma jagi.
Dah pryövenassh seamma goh 8. daltesinie guktie skuvlh maehtieh 8. daltesi illeldahkh mohtedieh illeldahkide 9. daltesistie seamma jaepesne.
Oahppit 5., 8. ja 9. ceahkis geain lea davvi-, lulli- dahje julevsámegiella vuosttašgiellan galget čađahit nationála geahččalemiid lohkamis sámegillii.
Learohkh 5., 8. jïh 9. daltesinie noerhte-, åarjel- jïh julevsaemien voestesgïeline edtjieh nasjovnale pryövenassh tjïrrehtidh lohkemisnie saemiengïelesne.
Dát oahppit galget maid čađahit nationála geahččalemiid rehkenastimis sámegillii.
Dah learohkh edtjieh aaj nasjovnale pryövenassh ryöknemisnie saemiengïelesne tjïrrehtidh.
Váldonjuolggadus lea ahte buot oahppit galget oassálastit.
Åejvienjoelkedasse gaajhkh learohkh edtjieh meatan årrodh.
Oahppit geain lea vuoigatvuohta oažžut earenoamášoahpaheami dahje vuoigatvuohta oažžut earenoamáš dárogieloahpahusa, sáhttet luvvejuvvot nationála geahččalemiin.
Learohkh gïeh reaktam utnieh sjïereööhpehtæmman jallh reaktam sjïere daaroenööhpehtæmman, maehtieh luajhtasovvemem åadtjodh nasjovnale pryövenassijste.