pere/sami_parallel huggingface dataset:
Devdojuvvon skovvi lea buorre doarjja go oahpaheaddjiin ságastallá.
Dagkeres sjeema lea aevhkies gosse lohkehtæjjine soptsestalledh.
Dánlágan skovi sáhttá maiddái geavahit ovdánanságastallamis.
Jeatjh-laaketje sjeema aaj nuhteligs øvtedimmiesoptsestallemasse.
Oahppi ja váhnemat
Learohke jih eejhtegh
Go oahppi ja váhnemat dovdet ságastallama sisdoalu, de sáhttet maiddái ráhkkanit deaivvadeapmái.
Gosse soptsestallemen sisvege daajroes, dellie aelhkie gosse tjåangkoe.
Ráhkkaneami álkidahttin dihtii sáhttá oahpaheaddji sáddet čállosa mas jearrá mo oahppi lea ovdánan maŋimuš áiggi.
Viehkie aaj maahta årrodh jis lohkehtæjja tjaalegem sedtie gusnie gyhtjelassh learohken øvtiedimmien bijre minngemes tijjen.
Sáhttá omd. jearrat:
Gåarede gihtjedh:
• Guđe fágaid orut iežat mielas hálddašeamen bures ?
• Magkeres faagh dutnjien aelhkemes ?
• Makkár bargovugiide liikot ?
• Guktie bøøremes dutnjien barkedh ?
• Geainna ovttastalat skuvllas ?
• Giejnie leah skuvlesne ektine ?
• Maid don liikot bargat friddjabottuin ?
• Maam bøøremes lyjhkh darjodh gosse liegkese ?
Go ovdánanságastallan ráhkkanahtto, de dat sihkkarastá ahte ságastallan geavahuvvo dasa mii lea deaŧaleamos; ovdánahttit oahppi ja movttiidahttit su hálddašit daid hástalusaid mat bohtet su guovdu skuvlaáiggis.
Øvtiedimmie-soptsestallemidie eensilaakan ryøjredh leah joekoen vihkeles gosse learohkide eevtjedh jih reesedh haestiedimmide skuvlesne dåastodh.
Go bures lea ráhkkanan, de dat duddjo positiiva vuordámušaid ja oadjebasvuođa daidda geat galget deaivvadit.
Buerie ryøjredimmieh daerpies vuartoej gaavhtan jih nimhtie aaj tjarkadiksvoetem gaajhkside vedtedh.
ORGANISEREN JA VUOĐĐU
Guktie darjodh jih rammah disse
Bovdehus
Bøøreme
Muhtun skuvllain dollet ain ovdánanságastallamiid eahketbeaivve dahje eahkedis, muhto eanet ahte eanet skuvllat geahččalit doallat ságastallamiid beaivet.
Naan skuvlh ennje voejhkelieh øvtiedimmiesoptsestallemidie gaske-biejjien mænngan jallh iehkedi utnedh, mohte gellie skuvlh daelie voejhkelieh dejtie biejjegi juhtiehtidh.
Sihke oahpaheaddji ja váhnemat fertejit iežaset geahččalit heivehaddat nu ahte ovttas gávnnahit heivvolaš ságastallanáiggi.
Lohkehtæjja jih eejhtegh åadtjoeh jijtje veeljedh gosse sjeahta.
Muhto skuvllas lea geatnegasvuohta láhčit dili nu ahte buot váhnemat sáhttet Ovdánanságastallama bovdehus ferte sáddejuvvot ruovttuide buori áiggis.
Mohte skuvlen diedte lea nimhtie sjiedtesjadtedh guktie gaajhksidie sjeahta båetedh.
Juohke oahppi sáhtášii ieš bovdet váhnemiiddis.
Gunvorese jih Hansese Tijje ektesne soptsestalledh.
Ovttasráđiid oahpaheaddjiin gávnnaheaba heivvolaš áiggi ja sáddeba persovnnalaš bovdehusa ruoktot.
Dah gieh edtjieh gaavnedidh leah: eejhtegh, learohke jih gaskemes lohkehtæjja. Buerie båateme !
Eará háviid sáhttá gis leat ávkkáleamos sáddet oktasaš bovdehusa luohká váhnemiidda masa sáhttet merket heivvolaš áiggi.
Gåarede aaj learohkh jijtje lohkehtæjjan ektine bøøremidie tjaelieh gosse sjiehteles tijjem gaavneme, jih jijtje altese eejhtegidie bøørieh.
Nugo ovdalaččas namuhuvvon, de lea dál dábálaš ahte oahppi oassálastá ságastallamis 2. dahje 3. luohká rájes.
Guktie aerbi moeneme, dellie maanah maehtieh dåeriedidh gosse 2. - 3. klaassesne vaedtsieminie.
Ávkkálaš lea go oahppi ieš beassá oassálastit, muhto ollesolbmuin soaitá muhtumin leat dárbu ságastallat sierra.
Vihkeles learohkh åadtjoeh dåeriedidh, mohte naan aejkien lea aaj daerpies eejhtegh åadtjoeh lohkehtæjjine soptsestidh maanaj namhtegh.
Veadjá dahkat buori jos ollesolbmot deaivvadit oktii jagis mánáid haga.
Dihte maahta akten aejkien jaepesne deahpadidh.
Muhtun váhnemiid oaivilat dasa ahte geat galggašedje oassálastit ságastallamis:
Naaken eejhtegijstie daam jiehtieh gieh meatan:
• Dáidá leat buorre muhtumin deaivvadit maiddái mánáid haga.
• Hijven jis maanah eah fierhten aejkien dåeredh
• Álkit lea ságastallat váttes áššiid birra mánáid gulakeahttá.
• Jis man geerve bijre soptsestalledh, dellie buerebh gosse eah maanah meatan
• Muhtun háviid háliidivččiimet ságastallat dakkár áššiid birra maid mánát
• Naan aejkien vaajtelibie aamhtsi bijre digkiedidh namtegh maanah
eai galggašii gullat.
• Hijven jis maanah meatan.
• Buorre go oahppi lea mielde, dalle sii sáhttet gullat sihke buriid ja heajos
Dellie åadtjoeh govledh mij buerie jih mij nåake
• Buoremus dieđuid oažžu dalle go buohkat leat das: oahppi, váhnemat ja
• Saerniestimmieh bøøremes sjidtieh jis gaajhkesh dovnesh meatan, dovne
oahpaheaddji.
learohke, eejhtegh jih lohkehtæjja
Bovdehusas berre oidnot mii ovdánanságastallama sisdoallu lea ja geat galget deaivvadit.
Bøøremisnie tjoevere tjåadtjodh mij soptsestallemen sisvege jih gieh meatan.
Latnja
Tjiehtjele
Luohkkálatnja lea heivvolaš sadji oahpaheaddjái, oahppái ja váhnemiidda deaivvadit.
Klaassen tjiehtjele hijven sjeahta gosse lohkehtæjja, learohke jie eejhtegh gaavnedieh.
Dáidá leat buorre deaivvadit máná bargolanjas ja oaidnit su bargosaji, tevnnegiid ja eará oahppibargguid.
Buerie leah gaavnedidh desnie gusnie learohke barka, vuejnedh barkoesijjiem, guvvieh jih aaj barkoeh jeatja learohkijstie.
Sáhtášii maid geavahit eará lanjaid doallat ovdánanságastallama, omd. joavkolanja dahje skuvlagirjerádjosa.
Gåarede aaj jeatja tjiehtjielisnie årrodh gosse øvtiedimmiesoptsestalleme, v.g. dåehkie- tjiehtjele jallh gærjagåetie.
Latnja ferte bures heivet ságastallat vuđolaččat ja muosálaččat.
Dihte mij daerpies leah åadtjodh raeffesne tjahkasjidh.
Beroškeahttá lanjas, de lea lunddolaš organiseret ságastallama nu ahte váhnemat, oahppi ja oahpaheaddji čohkkájit seamma beavddi birra.
Semma magkeres tjiehtjele, daerpies leah eejhtegh, lohkehtæjja seamma buertien bijre tjahkasjieh.
Geavatlaš bealli galgá čájehit ahte ságatallanguimmežat galget dovdat iežaset ovttaárvosažžan.
Dihte vuesehte gaajhkesh dovnesh seamma vierhtiegisnie.
Áigi
Tijje
Ovdánanságastallama ii galgga heittot áigi ja hoahppu stivret.
Buerie astoe lea daerpies gosse soptsestalledh.
Buohkat galget beassat hállat.
Gaajhkesh dovnesh tjoeverieh åadtjodh jiehtedh maam sijhtieh.
Loahpahettiin de ferte leat áigi čoahkkáigeassit ságastallama ja hábmet mihttomeriid boahtte áigodahkii.
Tjåangkoen minniegietjesne lea daerpies moenedh man bijre soptsestamme jih vuepside vuesiehtidh båetije tijjese.
Olu váhnemat háliidit geavahit unnimusat 30 minuhta dánlágan ságastallamiidda.
Gellie eejhtegh vaajtelieh vaenemes 30 minudth dagkeres soptsestæmman.
Iskkadeapmi váhnemiid gaskkas muitala maid muhtumat oaivvildit ságastallanáiggis:
Akten giehtjelimmesne naan eejhtegh daam jiehtieh tijjen bijre:
• Guhkidehket ságastallama 30 minuhttii, de ii dárbbaš ballat
• Vijredh soptsestallemem guktie 30 minudth sjædta. Nimhtie ibie daarpesjh
geavaheames menddo guhkes áiggi, ja oahpaheaddjit eai dárbbaš maŋŋánit
billedh tijje åenehks sjædta jih lohkehtæjjah eah daarpesjh jeatja barkose seente båetedh.
• Sávvet guhkebuš áiggi go 30 minuhta
• Hijven jis tijje guhkebe 30 minudtijstie.
• Go buohkat galggažit ollet dadjat maidege, de lea dárbu unnimusat 30
• Jis gaajhksh edtjieh maam joem jiehtedh, dellie 30 minudth daerpies.
Jođiheaddjit
Åvtehki barkoe
Dávjjimusat lea lunddolaš ahte oahpaheaddji jođiha ságastallama.
Daamhts lea aevkies jis lohkehtæjja dihte soptsestallemem juhtehte.
Ságastallama ráhkkanettiin sáhttá oahpaheaddji ja oahppi šiehtadit goabbá galgá maid váldit ovdan, ja soaitá vel oahppi ieš sáhttit váldit ovddasvástádusa jođihit muhtun ságastallanosiid.
Soejkesjimmesne maehtiegan learohke jih lohkehtæjja siemes sjidtedh gieh edtja dejtie ovmese aamhtside juhtiehtidh. Nimhtie aaj learohken diedte sjædta juhtiehtæjjine årrodh.
Oahpaheaddjit geat leat geahččalan oahppijođiheami, leat vásihan ahte dat lea hui ávkkálaš oahppi ovdáneapmái, muhto dat gis mielddisbuktá ahte ráhkkananbargu guhku sihke oahppái ja oahpaheaddjái.
Lohkehtæjjah gieh leah dagkeres diedtem learohkide vadteme, leah voeredamme man vihkeles lea buerie tijjem utnedh jih soejkesjimmijgujmie eensi-laakan barkedh.
SÁGASTALLAMA SISDOALLU
SOPTSESTALLEMEN SISVEGE
Maŋosgeahčasteapmi
Bååstide vuartasjidh
Ovdánanságastallan galgá leat ráhkkanahtton deaivvadeapmi skuvlla ja ruovttu gaskka, ja deaivvadeami fáttát fertejit leat mearriduvvon.
Skuvlh jih hiejmh tjoeverieh ektesne dagkeres tjåanghkoeh soejkesjiidh jih aaj veeljedh magkeres aamhtsh desnie digkiedidh.
Sáhttá leat vuogas álggahettiin geahčastit mihttomeriid maid mannan deaivvadeamis mearridedje.
Hijven soptstallemem aelkiehtidh jih bååstide vuartasjidh magkeres vuepsieh minngemes tjåanghkosne.
Mo lea ovdáneapmi leamaš maŋimuš áigodagas ?
Guktie øvtiedimmie orreme ?
Lea go oahppi juksan šihttojuvvon mihttomeriid ?
Mejtie sån lea learohke vuepside jakseme ?
Leat go mihttomearit leamaš ávkkálaččat dasa mo oahppi lea doaibman ja ovdánan ?
Lin vuepsieh nuhteles learohken øvtiedæmman ?
Oahppi, váhnemat ja oahpaheaddji árvvoštallet bohtosiid, ja bidjet fas ovttas ođđa mihttomeriid boahttevaš áigodahkii.
Learohke, eejhtegh jih lohkehtæjja vuepside giehtjedieh jih siemes sjidtieh magkeres orre vuepsieh båetije tijjese daerpies.
Ovdánanmihttomearit
Øvtiedimmie-vuepsieh
Vuođđoskuvllas leat olu oktasaš oahpahusmihttomearit, sihke fágalaččat ja sosiálalaččat.
Maadth-skuvlesne gellie seamma vuepsieh øøhpehtimmesne daerpies, dovne dåemiedimmie jeatja almetji ektesne jih faagi gaskems.
Mihttomearit čilgejit maid oahppi galgá oahppat iešguđet dásis.
Vuepsieh vuesiehtieh maam learohkh edtjieh lieredh ovmese daltesisnie.
Ovdánanságastallamis ferte de geahčadit maid oahppi hálddaša.
Øvtiesoptsestallemisnie lea daerpies vuartasjidh maam learohke haalvoe.
Maid oahppi ieš oaivvilda ?
Maam learohke jijtje veanhta ?
Ovttas oahpaheaddjiinis ja váhnemiidisguin sáhttá oahppi bidjat ođđa mihttomeriid olahit.
Lohkehtæjjan jih eejhtegi ektesne maahta orre vuepsieh soejkesjidh.
Mihttomearit galget bidjat oahppái gáibádusaid, muhto maiddái oahpaheaddjái ja váhnemiidda čuovvolit.
Vuepsieh edtjieh maam joem learohkiste kriebpesjidh, mohte learohke edtja aaj viehkiem lohkehtæjjeste jih eejhtegijstie åadtjodh.
Ovdánanmihttomeari galgá sáhttit mihtidit, ja oahppi ja váhnemat fertejit skuvlla váccidettiin diehtit ahte lea go mihttomearri olámuttos.
Øvtiedimmie-vuepsidie leah daerpies mietestidh, jih learohke jih eejhtegh tjoeverieh jaepien tjirrh vierhtiehtidh mejtie learohken nuepie vuepside jaksedh.
Mihttomearri
Vuepsie
Oassemihttomeriid
Måadts vuepsieh (v.g.)
• Oahppi doallá
• Learohke eensi-laakan barka aamhtsigujmie mah gajhksidie dijpieh
šiehtadusaid Ovdánanmihttomearit fertejit čatnasit dihto fágaide dahje dihto bargobihtáide maid oahppi galgá dahkat.
• Learohke dorje maam luhpiedamme Øvtiedimmie-vuepsieh maehtieh sjiere faagide jallh aamhtside veadtaldihkie årrodh.
Mihttomearit sáhttet maiddái čatnasit bargovugiide ja máhttimii dahje sosiálalaš doaibmamii, nugo máhttit earáiguin ovttastallat.
Vuepsieh maehtieh moenedh guktie aamhtsigujmie barkedh, jallh vuesiehtidh buerie ektesvuekiebarkoem jeatja learohki ektine.
Geavaheadnot mat ovttasbarggu ovdánanovdamearkan.
Vuesiehtimmien gaavhtan maehtibie ektesvuekiebarkoem vuartasjidh.
Máhttit hálddašit ovttasbarggu lea deaŧalaš dasa mo oahppi doaibmá sihke fágalaččat ja sosiálalaččat, sihke skuvllas ja bargoeallimis go dat áigi boahtá.
Daam eensi-laakan haalvedh lea vihkeles jih vuesehte guktie learohke verveste faagigujmie jih aaj guktie altese dåemiedimmie lea, dovne skuvlesne jih barkoe-jieliemisnie.Skuvlesne edtja learohke akti vøøki barkedh dovne akten learohkijnie jih aaj dåehkine.
Skuvllas oahppi galgá bargat ovttas earáiguin, sihke guvttiid guvttiid ja joavkkuin.
Desnie edtjieh lieredh orre barkoevuekieh v.g. barkoeprovsjektine.
Danin lea áibbas dárbbašlaš máhttit ovttasbargat.
Nimhtie leah dagkeres barkoeh joekoen vihkeles.
Guđet oassemihttomearit fertejit devdojuvvot duddjot buori ovttasbarggu ?
Magkeres måadts vuepsieh daerpies gaervies jis ektesvuekiebarkoeh edtjieh buerie sjidtedh ?
Maiddái oahppiide ja váhnemiidda lea hui deaŧalaš diehtit mat leat dihto ovdánanmihttomeari oassemihttomearit.
Vihkeles leah learohkese jih eejhtegidie daejredh dagkeres måadts vuepsieh bijre gosse øvtedimmie vuepsiej vøøste barkeminie.
Oahppi galgá oahppat dovdat maid ovttasbargu-doaba mearkkaša, ja de oažžut veahki oaidnit mo son doaibmá mihttomeriid ektui.
Learohke tjoevere daejredh guktie bøøremes akti vøøki barkedh jih viehkiem åadtjodh vuejnedh guktie jijtje verveste gosse dagkarinie barkojne giehtele.
Ovdánanmihttomearit galget heivehuvvot juohke oahppái.
Daerpies øvtiedimmie-vuepside sjiehtesjadtedh fiereguhten maanese.
Oahppit geat rahčet, sáhttet dovdat váttisin jos sin buohtastahttet oahppiiguin geat leat čeahpit.
Maanide mah tjabrieh leah nåake jis mohtedieh maanajgujmie mah væjkelåbpoe skuvlesne.
Jos oktasaš mihttomearit ja oassemihttomearit deattuhuvvojit menddo sakka, de sáhttet oahppit dovdat iežaset heajubun, ja dat sáhttá goazahit ovdáneami.
Jis jijnje soptsestalleme vuepsij bijre sjædta, dellie learohkh maehtieh damtedh eah dah buektedh darjodh maam sijhtieh, jih nimhtie minngesne baetsieh.
Ovdánanságastallamis galgá boahtit ovdan mo oahppi doaibmá ja mo ovdáneapmi lea oahppi návccaid ektui.
Soptsestalleme edtja vuesiehtidh gusnie learohkh tjåadtjoeminie lierehtimmesne jih man gååhkese maahta lieremisnie jaksedh.
Ovdánanságastallan galgá leat deaivvadeapmi mas oahppi movttáska bargat juvssahahtti ovdánamihttomeriid olahit.
Øvtiedimmiesoptsestalleme edtja learohkide eevtjedh barkojne jaksedh man gååhkese buektehte.
Oahppi gelbbolašvuohta
Learohken daajroe
Skuvlla mihttomearri lea ovttas ruovttuin ovdánahttit oahppiid gelbbolašvuođa máŋgga dáfus, mas olmmoš ieš lea guovddážis.
Skuvlen vuepsieh edtjieh eejhtegi ektine learohken daajroem vijriebasse juhtiehtidh guktie abpe almetje vååjnose båata.
Oahppan mearkkaša ahte oahppi galgá hukset máhtolašvuođa iešguđet fágas.
Skuvlesne edtjieh dovne learohkh lieredh jih tråjjadidh.
Lassin máhttit muitalit ođđa dieđuid, de galgá oahppi máhttit jurddašit iešheanalis ja geavahit dán máhtolašvuođa skuvlabargguin, ruovttus ja boahttevaš bargoeallimis.
Lieremisnie edtja learohke maahtoem fierhtene faagesne tjøøngkedh, dam åvtese guedtedh dovne skuvlesne, gåetesne jih aaj mænngan barkoe-jieliemisnie.
Dánáigge oahppit ožžot stuorát ovddasvástádusa iežaset oahppamii ja ovdáneapmái.
Daelie learohke diedtem jijtse lieremisnie jih øvtiedimmesne åtna.
Dađistaga eanet skuvllat geavahišgohtet bargoplánaid, bargovuogi mii mearkkaša ahte oahppi eanet ferte ieš ráhkkanahttit ja gergehit bargobihtáid.
Gellie jih gellebh skuvlh daelie barkoe-plaanh nuhtjieh, barkoevuekieh mah learohkeste kriebpesje jijtje soejkesjidh jih barkoe-aamhtsigujmie giehtelidh.
Dalle oahppit dárbbašit máhttit geavahit máŋggalágan bargovugiid ja bargomálliid.
Nimhtie learohke maahtoem daarpesje ovmese barkoevuekiej jih metovdi bijre.
Oahppi dárbbaša maid máhttit oaidnit mo son doaibmá.
Learohke aaj tjoevere daejredh guktie satne verveste.
Maid mearkkaša váldit ovddasvástádusa iežas oahppamii ?
Guktie diedtem jijtse lieremen åvteste guadta ?
Dat sáhttá leat deaŧalaš gažaldat digaštallat oahppiin ja váhnemiiguin ovdánanságastallamis.
Dan gyhtjelassen bijre vihkeles digkiedidh gosse øvtiedimmiesoptsestalleme.
Mo oahppi orru iežas mielas váldimin ovddasvástádusa iežas oahppamii ?
Maam learohke dan bijre jijtje veanhta ?
Lassin fágalaš ovdáneapmái ja bargovugiid oahppamii, de galgá oahppi maiddái máhttit ja diehtigoahtit mo son doaibmá earáiguin ovttas.
Lissine dan faage-øvtiedæmman jih barkoemetodide, edtja learohke aaj maahtoem øvtiedidh jih aaj daajroem tjøønghkedh guktie jeatja almetji ektine verviestidh.
Loaktimis sáhttá oaidnit mo oahppi doaibmá sosiálalaččat.
Daam maahtoem edtja learohke provhkedh gosse jeatja almetji ektine jih aaj ekti vøøki barkosne.
Danin leage deaŧalaš jearrat oahppis ahte mo sus lea skuvllas.
Vihkeles aaj gihtjedh mejtie learohke skuvlesne tråjjede.
Dovdá go iežas oadjebassan luohkká- ja skuvlabirrasis ?
Mejtie tjarkadiksvoete learohkese skuvlesne, dovne klaassesne jih skuvlen byjresisnie ?
Dovdá go oahppi ahte oahpaheaddjit ja eará oahppit atnet árvvus su ?
Guktie mejtie lohkehtæjjah jih skuvlevoelpetjh satnem eensi ?
Lea go oahppi čeahppi árvvusatnit earáid ?
Mejtie learohke dejtie jeatjabidie vierhtede ?
Fágalaš ovdáneapmi
Faagen øvtiedimmie
Go fágalaš nanusmahttimis lea sáhka, de ferte álgit bargat das mo oahppi doaibmá iešguđet fágas.
Gosse faagi bijre digkiedidh, dellie vihkeles vuartasjidh gusnie learohken tjøødthsijjie ovmese faagine.
Ovdánanságastallamis fertejit oahppi ja váhnemat oažžut diehtit man muttus oahppi lea máhtolašvuođa dáfus dihto fága mihttomeriid ja oassemihttomeriid ektui.
Soptsestallemisnie leah learohkese jih eejhtegidie vihkeles saerniestimmiem vedtedh guktie daejredh magkeres jih man gååhkese learohke jakseme ovmese vuepsine.
Mánáidskuvllas boahtá dát oidnosii go oahppi árvvoštallojuvvo árvosániid attekeahttá.
Maadth-skuvlesne lea dagkeres saerniestimmieh namhtegh tjaaleld karakterh.
Nuoraidskuvllas ovttaskasbargobihtát ja termiidnaárvosánit addet muhtun muddui dieđu man muddui oahppi hálddaša fága.
Noereskuvlesne åadtjoeh tjaaleld vierhtiedimmieh aajne aamhtsine jih vierhtiedimmieh ovmese boelhkefaagine jih nimhtie saernieh vedtedh learohken faage-tjøødthsijjien bijre.
Seamma deaŧalaš lea árvosániid lassin maiddái čilget bohtosiid dárkileappot ja bagadit.
Læjhkan lea vihkeles tjaaleld vierhtiedimmij bijre soptsestidh jih aaj buerkiestimmieh man gaavhtan nimhtie.
Dá lea ovdamearka mo sámegiel oahpaheaddji árvvoštallá nuoraidskuvlla oahppi:
Vuesiehtimmie gaavhtan lea daesnie dijre meatan daaroen lohkehtæjjeste learohkese noereskuvlesne:
Dus leat ollu buorit dieđut teavsttastat girječálli birra.
Dov leah vihkeles saernieh tjaelijen bijre dov teekstesne.
Buorre go leat siteren girjjiin ja dan maid čálli ieš lea dadjan.
Hijven aaj tjaalegh meatan gærjijste jih maam tjaalije jijtje jeahteme.
Teaksta lea guhkkodaga dáfus buorre, ja don hálddašat juohkima bures.
Teekste lea guhkies jih datne aaj tjaalegem juakeme sjiehteles boelhketjigujmie.
Buorre !
Hijven !
Dus leat muhtun čállinmeattáhusat, ja don fertet erenoamážit bargat dássemolsumiin.
Naan læhkiem båajhtode tjaaleme, jih datne tjoeverh kommaj njoelkedassigujmie barkedh.
Lean čálistan moadde mearkkašumi ravdii.
Manne leam tjaalegigujmie sæjrosne vihtesjamme.
Loga daid ja geahča kursagirjjis s. 14.
Lohkh dejtie jih vuartsjh kuvsjegærjesne s.140 Mujhtieh aaj væhtah gosse gieh maam joem jeahta.
Geavat njálmmálaš giela gullat dássemolsuma.
Daate joekoen vihkeles jis learohkese geerve sjiere faagi- jallh faagetsiehkine barkedh.
Dát lea erenoamáš deaŧalaš jos oahppi atná muhtun fága dahje fágasuorggi váttisin.
Soejkesjimmien jih raeriestimmien tjirrh learohke tjoevere åadtjodh daejredh maam joem darjodh jih guktie altese lierehtimmiem jih øvtiedimmiem bueriedidh.
• Bijat go mihttomeriid
• Dov jijtjedh vuepsieh lieremasse ?
• Lea go dus buot
• Dov dirregh meatan mah daerpies ?
• Barggat go buot
• Datne dam darjoeh ?
OVDDASVÁSTÁDUS IEŽAT OAHPPAMII (II.)
DIEDTE JIJTJEDH LIEREMASSE (II.)
(ovdamearka)
(v.g.)
• Leat go ráhkkanan skuvlabargui ?
• Datne ryøjredh skuvle
• Leat go fuolalaš oahpahusas ?
• barkojse ?
Čilgemiid ja bagadallama vuođul beassá oahppi diehtit maid son sáhttá bargat buoridit iežas oahppama ja ovdáneami.
• Datne våårkehke gosse øøhpehtimmie ?
Lea go oahppis omd. váttisvuođat fágain, vai ii go son bargga doarvái buoridit bohtosiid ?
Mejtie learohkese geerve faagigujmie barkedh jallh aeblehts ?
Sáhttá go skuvlla oahpahusa ja veahki heivehit buorebut ?
Mejtie øøhpehtimmie jih viehkie skuvlesne maahta buerebe sjidtedh ?
Dáid gažaldagaiguin sáhttá leat ávkkálaš bargat ovdánanságastallamis.
Dageres gyhtjelassi bijre leah vihkeles digkiedidh gosse øvtiedimmiesoptsestalleme.
Mađe boarrásat oahppi lea, dađe buorebut máhttá ieš oaidnit mo son doaibmá.
Joe båarasåbpoe learohke lea, buerebe daejredh maam jijtje veanhta.
Maiddái lea ávkkálaš geahčadit mo váhnemat sáhttet veahkehit máná ovdánit.
Nuhteles aaj vuejnedh guktie eejhtegh maehtieh viehkiehtidh øvtiedimmiem stuvredh.
Sosiálalaš ovdáneapmi
Øvtiedimmie sosiale aamhtsi gaavhtan
Skuvllas leat máŋga njuolggadus- ja norbmačoakkáldaga maid skuvla háliida ahte oahppi olaha ja doahttala.
Skuvlesne gellie njoelkedassh jih tsevtsiedimmieh mah edtjieh learohkem buerie øvtiedæmman lutnjedh.
Dánlágan njuolggadus- ja norbmačoakkáldagat duddjojit buriid guottuid ja daid vuođul hábmejuvvo oadjebas skuvlabiras ja daid galggašedje oahppi, váhnemat ja skuvla ráhkadit ovttas.
Dagkeres aamhtsh leah øvtiedimmie-våarome jih daerpies gosse learohkese tjarkadiks-voetem vedtedh. Learohke, eejhtegh jih skuvle tjoeverieh ekti-vøøki barkedh jis nimhtie buektiehtidh.
Oahppi ferte oahppat mo su láhttenvuogit ja dagut váikkuhit eará oahppiide ja luohkká- ja skuvlabirrasii.
Learohke tjoevere daejredh guktie altse dåemiedimmie dejtie jeatja learohkide, klaassem jih skuvlen learoe-sijjiem tsevtsede.
Deaŧalaš lea ahte oahppi oahppá bidjat rájáid go son dovdá ahte son ii adnojuvvo árvvus.
Vihkeles aaj learohke rasth tseegkie gosse ij krøøhkestimmiem dåastoeh.
Nugo ovdalaččas namuhuvvon, de fágalaš ja sosiálalaš ovdáneapmi dáhpáhuvvá ovttasdoaibmama ja ovttasbarggu máhtolašvuođa vuođul.
Guktie aerebi nebneme leah akti vøøki darjome jih ektesvuekiebarkoe vihkeles dovne learohken dåemiedæmman jeatja almetji ektine jih aaj faage-barkojse.
Árvvusatnin ja gierdilvuohta leat eará doahpagat mat čatnasit dása. Maid doahpagat mearkkašit ?
Krøøhkestimmie jih siemes-voete leah jeatja goerkesh maam joem dan bijre jiehtieh.
Ja mo sáhttá oahppi doaibmat bures ja ovdánit árvvusatnima ja gierdilvuođa dáfus ?
Guktie maahta learohke verviestidh jih buerie øvtiedimmiem åadtjodh bihkedimmien tjirrh ?
Doahpagiid ferte oassemihttomeriid vuođul čielggadit ja ovdamearkkaid bokte čilget.
Dievesjh tjoeverieh vuesihtæmman båetedh måadtesh vuepsiej tjirrh.
Maiddái dás sáhtášii geavahit árvvoštallanskovi.
Daesnie aaj gåarede vierhtiedimmiesjeema provhkedh.
Guđiid ovdánanmihttomeriid sáhttá oahppi geahččalit olahit go lea sáhka árvvusatnimis ja gierdilvuođas ?
Magkeres øvtiedimmievuepsieh bøøremes learohkese gosse krøøhkestimmiem jih toleransem øvtiedidh ?
Ságastallama čoahkkáigeassin ja ođđa ovdánanmihttomearit
Soptsestallemem tjåanghkan biejedh jih orre øvtiedimmievuepsieh moenedh
Bures ráhkkanahtton ovdánanságastallama čoahkkáigeasus biddjojit fágalaš ja sosiálalaš ovdánanmihttomearit boahtte áigodaga várás.
jih siemes-voetem jeatja almetji ektesne vusehte Vuapsetjh (v.g..):
• Oahppi dohkkeha earáid
• Learohke bueriesvoetem
iešvuođalágiid Čoahkkáigeassu sáhttá leat sihke njálmmálaččat ja čálalaččat, muhto jos mihttomearit ležžet deaŧalaččat oahppi boahttevaš ovdáneapmái, de daid galggašii čállit.
Mij soptsestallemistie båata maahta dovne njalmeld jih tjaaleld årrodh, mohte jis vuepsieh vihkeles learohken vijriebasse øvtiedæmman dellie bøørieh tjaaleld årrodh.
Go jo lea sáhka oahppi ovdáneamis, de son ferte aktiivvalaččat leat mielde válljemin ovdánanmihttomeriid, maiddái daid mat galget leat čálalaččat.
Daate learohken øvtiedimmien bijre jih dan gaavhtan bøøroe jijtje meatan jih veeljedh magkeres øvtiedimmievuepsieh vihkeles jih magkeres edtjieh tjaaleld årrodh.
Mihttomearit fertejit leat dušše moadde ja konkrehta.
Eah man gellie vuepsieh daerpies.
Dábálaččat lea doarvái guovtti golmma mihttomearis.
Daamtaj leah gøøkte, golme vuepsieh nuekies.
Dalle lea álkit buohkaide oaidnit ahte olaha go oahppi mihttomeriid vai ii.
Dellie aaj aelhkebe vuejnedh mejtie learohke vuepside jakseminie vuj ij.
Šiehtadusa mihttomearri sáhttá maiddái leat ahte oahpaheaddji ja/dahje váhnemat váruhit mihttomeriid olahit.
Mååhtedimmijne aaj maehtieh vuepsieh meatan mejtie lohkehtæjja jih / jallh eejhtegh maehtieh dåarjodh.
Oahppi, váhnemat ja skuvla juogadit ovddasvástádusa
Guktie diedtem learohken, eejhtegi jih skuvlen gaskems juekedh.
Čoahkkáigeasedettiin lea lunddolaš boahtit ovttaide ahte geas lea váldoovddasvástádus váruhit ahte iešguđet mihttomearri olahuvvo.
Vuepsiej digkiedimmesne leah vihkeles siemes sjidtedh gien åejvie-diedte dejtie ovmese vuepside.
Ovddasvástádus galggašii juogaduvvot oahppi, skuvlla ja váhnemiid gaskka.
Bøøremes lea diedtem juekedh learohken, skuvlen jih eejhtetegi gaskems.
Áigodaga mihttomeriid čuovvoleapmi
Guktie diedtide vijriebasse juhtiehtidh.
Guovtti ovdánanságastallama gaskkas sáhttá leat ávkkálaš ahte ságastallanguimmežat doalahit oktavuođa ja gaskkohagaid addet dieđuid mo dat orru mannamin.
Tijje dej øvtiedimmiesoptsestallemi gaskems, kriebpesje gaajhkesijstie gieh meatan, ihke sinsitnine soptsestallieh jih nimhtie såårnieh guktie øvtiedimmie jåhta.
Dan sáhttá dahkat čálalaččat oahppibargguid oktavuođas, oahppiidságastallama oktavuođas, e-poastta dahje telefuvnna bokte.
Dagkeres såårneme maahta vadtasovvedh tjaaleld learohken barkojse, njalmeld learohkese, e-påastesne jallh teelefovnesne.
ERENOAMÁŠ HÁSTALUSAT
SJIERE HAESTIEDIMMIEH
Mánát bohtet skuvlii iešguđetlágan dárbbuiguin ja vásáhusaiguin.
Maanaj guhth sjiere mievriestimmieh Mannah skuvlese båetieh ovmese daerpies-voeti jih dååjrehtsigujmie.
Láhčin dihtii dili buoremus lági mielde juohkehažžii, de lea deaŧalaš ahte váhnemat addet skuvlii dieđuid máná birra.
Jis buerie edtja sjidtedh dejtie ovmese learohkide, dellie vihkeles eejhtegh saerniestimmieh maanaj bijre vedtieh.
Muhtun mánáin sáhttet leat erenoamáš váttisvuođat fágaid dáfus, ja earáin gis váttisvuođat doaibmat sosiálalaččat.
Naaken maanah tsagkesh utnieh faagi gaavhtan jih jeatjebidie nåake jeatjebi ektine verviestidh.
Go oahppis lea heajos gullu dahje heajos oaidnu, de dat sáhttá dagahit ahte ii loavtte, oahpa iige ovdán.
Madtan-laakan govledh jih vuejnedh aaj maahta dåeriesmoerine sjidtedh trååjjemen, lieremen jih øvtiedimmien gaavhtan.
Buorre gulahallan ja dialoga ruovttu ja skuvlla gaskka sáhttá eastadit dán dáhpáhuvvamis.
Buerie saerniestimmieh hiejmen jih skuvlen gaskems maehtieh dagkeres tsagkesh mievriestidh.
Skuvla lea geatnegas heivehit oahpahusa juohke oahppái.
Skuvlen lea tjællohke barkoe øøhpehpehtimmiem ovmese learohkide sjidtesjadtedh.
Ožžot go ovdamearkka dihtii searalaš ja čeahpeslohkki mánát doarvái hástalusaid skuvllas ?
Meijtie sih jijtjh-reerehke- jih maanah mah veaksehke lohkemisnie eensi haestiedimmieh fierhten biejjien skuvlesne åadtjoeh ?
Soahpameahttunvuođat ja daid čoavdin
Tsælloeh - tsagkesh-gietedalleme
Ovdánanságastallan galggašii leat positiivvalaš dáhpáhus oahppái, oahpaheaddjái ja váhnemiidda ja mas váldoáššin lea oahppi máhttin ja ovdáneapmi.
Øvtiedimmie-soptsestalleme edtja buerie soptsestimmiem learohken, lohkehtæjjan jih eejhtegi gaskems vedtedh, gusnie learohken haalvedimmieh jih buerie øvtiedimmieh jarngesne tjåadtjoeh.
Ii dat mearkkaš ahte ii galgga ságastallat váttisvuođaid birra, muhto soahpameahttunvuođaid berre čoavdit sierra deaivvademiin.
Læjhkan lea vihkeles tsagkesi bijre digkiedidh, mohte dejtie bøøremes buerie-bealan lutnjedh sjiere tjåanghkojne.
Datte leat muhtun soahpameahttunvuođat dakkárat ahte daid dárbbaša aiddo dalle čoavdit.
Naaken tsagkesh læjhkan dan vihkeles guktie daerpies dej bijre dallah soptsestidh.
Ovdánanságastallama ferte dalle maŋidit eará hávvái.
Øvtiedimmie-soptsestalleme dellie mænngan buerebe sjeahta.
Oahppi ja váhnemat eai galgga dárbbašit atnit issorassan boahtit ovdánanságastallamii, muhto boahtit dohko buriid vuordámušaiguin.
Eah edtjieh eejhtegh jallh learohke kråvvadidh øvtiedimmie-soptsestallemasse båetedh, mohte tjiertestidh buerie vuartoejgujmie båetedh.
Ovdánanságastallan ja unnitlogugielat mánát
Øvtiedimmie-soptsestalleme jih minoritetij-gielen learohkh
Skuvlii álget iešguđege riikka ja kultuvrra mánát.
Sjire laantijste jih kultuvrijstie maanah skuvlese båetieh.
Máŋggakultuvrrat servodat lea addán midjiide máŋggakultuvrrat skuvlla ja nu maiddái riggásat skuvlabeaivvi.
Gellien kultuvri ektievoete lea gelliekultuvre skuvlem vadteme jih nimhtie aaj jeatja fierhten-beajjetje skuvlem.
Skuvlla ja ruovttu ovttasbargui leat boahtán ođđa hástalusat.
Ektesvuekiebarkoe lea jeatjh-laakan sjidteme jih jeatja haestimmieh båateme.
Skuvla gehččojuvvo iešguđetláhkai kultuvrras kultuvrii.
Skuvlen vååjnoe skuvleste skuvlese lea joekehth ovmese kultuvrijstie.
Norggas lea šaddagoahtán dáhpin ahte lea lagas ovttasbargu váhnemiid ja skuvlla gaskka, muhto eará kultuvrrain eai leat skuvllas ja ruovttus lagaš oktavuođat.
Nøørjesne lea buerie ektesvuekiebarkoe eejhtegi jih lohkehtæjjaj gaskems orreme, mohte gellieh kultuvrijsnie leah stoerre gåhkoe skuvlen jih hiejmen gaskems.
Hástalussan šaddá duddjot buori ovttasbarggu ja ovttaárvosaš gulahallama ságastallanguimmežiid gaskii, muhto dat lea dárbbašlaš sihkkarastit oahppái buori ovdáneami.
Sjidtesjadtedh guktie buerie ektesvuekiebarkoe jih soptsestalleme seamma vierhtegasse båata, lea naan aejkien geerve, mohte daerpies jis øvtiedimmieh edtjieh learohkidie bøøremes sjidtedh.
Muhtun kultuvrrain eai leat hárjánan deaivvadit skuvllain, ja váhnemat dovdet iežaset oahpaheaddji vuollásažžan.
Naakeninie kultuvrijsnie ij leah naan siejme vuekie tjåanghkoem skuvlen jih hiejmen gaskems utnedh jih eejhtegh lohkehtæjjam krøøhkestieh.
Dalle sáhttá leat váttis duddjot buori gulahallama.
Nimhtie maahta geerve sjidtedh buerie soptsestallemem gaskems buektiehtidh.
Danne šaddáge dárbbašlaš geavahit vugiid oadjudit sin dánlágan deaivvademiide.
Jearsoesvoetem tjåanghkosne tseegkedh lea vihkeles.
Go olmmoš lea smáđáhkes ja olmmošaddjái, de dalle leat buorit eavttut ahte ságastallan lihkostuvvá.
Aaj vihkeles eejhtegidie vietseles- laakan soptsestidh, arhpem vuesiehtidh jih aaj goerkesadtedh leah daerpies jis buerie tjåanghkoe.
Oahpaheaddjái lea deaŧalaš geahččalit áddet máná ja váhnemiid kultuvrralaš duogáža.
Lohkehtæjja tjoevere maanam jih eejhtegi kultuvre-vuekide guarkedh.
Muhtun háviid ferte dušše dohkkehit ahte šaddá eambbo diehtojuohkin go ságastallan.
Naan aejkien sån jienebe saerniestimmie sjædta jih vaenebe soptsestalleme gaskems.
Eará riikii dahje eará kultuvrii gullevaš olbmos sáhttet leat giellaváttisvuođat mat sáhttet goazahit gulahallama.
Tsagkesh gielen gaavhtan jeatja laanteste jallh jeatja kultuvreste båetedh, maahta soptsestallemem geerve darjodh.
Mánáin ja váhnemiin geat aiddo leat fárren Norgii, leat dieđusge stuorát váttisvuođat áddet buot mii dáhpáhuvvá birrasis go sidjiide geat leat orron dáppe moadde jagi.
Stuerebe dåeriesmoerh sjidtieh maanide jih eejhtegidie mah adtjegh Nøørjese båateme ennh dejtie guhth daesnie naan jaepieh orreme.
Skuvla ferte váldit ovddasvástádusa ja háhkat dulkka váhnemiidda geat dan dárbbašit.
Skuvlen diedte lea tåalhkem eejhtegidie skåårvedh jis daerpies.
Vásáhusat čájehit ahte lea jierpmálaš geavahit dulkkaid ságastaladettiin sihke singuin geat leat oanehis áigge ássan riikkas ja singuin geat leat ássan dáppe guhká.
Dååjrehtimmie vuesehte jiermijes tåalhkem provhkedh dejtie guhth adtjegh diekie båateme, mohte aaj dejtie guhth daesnie guhkiem orreme.
Deaŧalaš lea ahte buot váhnemat ožžot daid dieđuid maid galget, ja ahte sis lea vejolašvuohta jearahit ja addit skuvlii dieđuid.
Vihkeles leah saerniestimmieh eejhtegidie vedtedh, jih aaj nimhtie eejhtegijstie gyhtjelassh åadtjodh jih skuvlese saerniestidh mij daerpies.
Eatnigielaoahpaheaddji sáhttá leat ressursan ja ovttasbargoguoibmin oahpaheaddjái, oahppái ja váhnemiidda, muhto son datte ii galggašii geavahuvvot dulkan ovdánanságastallamis.
Lohkehtæjja guhth gieline barkeminie maahta buerie maelmine lohkehtæjjese, learohkese jih eejhtegidie årrodh, mohte ij leah sjiehteles jallh daerpies dam tåalhkine provhkedh gosse øvtiedimmiesoptsestalleme.
OVDÁNANSÁGASTALLAMA MOLSAŠUVVAN
JOEKEHTS ØVTIEDIMMIESOPTSESTALLEM
Ságastallanhámádat molsašuvvá jagis nubbái
Jeatjh-laaketje bievnesh akte jaepieboelhkeste måbpan
Sihke sisdoalu ja organiserema dáfus sáhttá ovdánanságastallan molsašuvvat ovtta luohkás nubbái.
Sisvege jih guktie soptsestallemem stuvredh maahta joekehts årrodh klaasseste klaassese.
Maiddái skuvllaid gaskkas sáhttet leat erohusat.
Dej ovmese skuvli gaskems aaj maehtieh stoerre joehkets årrodh.
Beroškeahttá luohkás dahje skuvllas, de galgá ruoktu ja skuvla ovttasbargat ovdánanságastallamiid dáfus.
Seamma guktie, læjhkan edtjieh hiejmh jih skuvlh ekti vøøki barkedh øvtiedimmie-soptsestallemigujmie.
Ságastallamis lea lunddolaš deattuhit iešguđetlágan fáttáid dan mielde man luohkás oahppi lea.
Soptsestallemisnie lea vihkeles sjiere aamhtsigujmie barkedh desnie gusnie learohken faage-tjøødth-sijjie.
Ságastallamat rivdet maiddái go oahppi álgá nuoraidskuvlii.
Soptsestallemh aaj jeatjh-laakan sjidtieh gosse learohke noereskuvlese båata.
Lassin daidda osiide mat ovdal leat deattuhuvvon, de ođđa ságastallanfáddán šaddá árvvoštallat maiddái árvosániiguin.
Lissine aamhtside mej bijre aerebi soptsestamme, karakterh båetieh. Dihte orre aamhtse soptsestallemasse sjædta.
Iešguđetlágan vuogit
Ovmese joekehtsh
Skuvllas lea dáhpin ahte sosiálalaš doaibman lea guovddážis mánáidskuvllas, ja fágalaš ovdáneapmi lea gis deaŧalaš nuoraidskuvllas.
Jis dihte edtja deahpadidh, dellie vihkeles giehtjedidh guktie learohke verveste dovne faagigujmie jih jeatja almetji ektine.
Ovdánanságastallamiid váldoášši lea ahte olmmoš ieš galgá leat guovddážis.
Fierhten aejkien lea vihkeles digkiedidh jih govledh guktie learohke verveste jeatja almetji ektine.
Go dan galgá oažžut áigái, de ferte deattuhit mo oahppi doaibmá sihke sosiálalaččat ja fágalaččat.
Læjhkan lea vihkeles soptsestalledh dej aamhtsi bijre mah dovne learohkem jih eejhtegidie dijpieh.
Ii datte dárbbaš buot fáttáid guoskkahit juohke ságastallamis, muhto deattuhit daid fáttáid mat leat lunddolaččat aiddo dan áigodahkii.
øøhpehtæmman utnieh, jih nimhtie diedtem skuvline juekieh ?
Ovtta ságastallamis sáhttet guovddášfágat nugo sámegiella ja matematihkka leat fáddán, eará háve gis sáhttá deattuhit geavatlaš ja estehtalaš fágaid.
skuvlevaedtsemem tsevtsiedidh jis datne leah eejhtege-gaskese, lihtsege eejhtegiraeresne, FAU-esne jallh ektesvuekiemoenehtsisnie / ståavrosne ?
Bargovuogit sáhttet maiddái leat ovdánanságastallama fáddán.
øøhpehtimmiem goerkesen jih alkoetsiehkien mietie åadtjodh
Mo oahppi doaibmá sosiálaččat, galggašii leat juohke ovdánanságastallama fáddá.
• gaajhkh learohkh reakam utnieh fysisk - jih
Vaikko vel fáttát sáhttet ja galggašedje molsašuvvat ságastallamis ságastallamii, de lea deaŧalaš ahte oahppi ja váhnemat dovdet ahte dat mii sin mielas lea deaŧaleamos, lea maiddái áššin ságastallamis.
psykososialt byjresisnie årrodh mij healsoem, trååjjedahkem jih øøhpehtimmiem åvtese guedtieh ?
Go ságastallamii lea bures ráhkkanahtton ja gulahallan doaibmá bures, de dat sihkkarastá ahte buohkaide dahká ságastallan buori.
Moenehtse edtja vaarjelidh eejhtegi jih learohki iedtjh skuvlen-ektievoetesne jih barkedh guktie buerie ektesvuekie-barkoe skuvlen jih hiejmen gaskems sjædta.
Ráđđehus bijai giđđat 2008 ovdan St. dieđáhusa nr. 28 (2007-2008) Sámepolitihkka.
Saemielaaken gïelenjoelkedassh tjïrrehtidh... 43 Råajvarimmie 28.
Dieđáhus čilge viidát deháleamos hástalusaid mat Ráđđehusas leat politihkastis sámi servodahkii.
Jiehteghbaakoehgærja starne- jïh såjhtoedïenesjimmesne utnedh... 49 Råajvarimmie 37.
Dieđáhusas celkojuvvo ahte sámegielaid dilli lea bahá.
Kaarhtedimmie jïh evtiedimmie saemien baakoegærjah... 58
Ráđđehus mearridii danne ráhkadit sámegielaid doaibmaplána.
Avijse Snåsningen: Avijsesæjtoeh åarjelsaemiengïelesne... 64 Råajvarimmie 63.
Maŋimuš logiid jagiid leat arvat doaibmabijut álggahuvvon nannen ja ovddidan dihtii sámegielaid servodaga máŋgga suorggis.
Daarpoe dotkeme- jïh maahtoe- evtiedimmie... 67 Råajvarimmie 65. Dotkememaahtoem bigkedh åarjelsaemien jïh julevsaemien gïelesne... 68 Råjvarimmie 66.
Dáin doaibmabijuin máŋga doibmet bures, ja leat dagahan dan ahte sámegielat leat ožžon nannosat saji servodahkii.
Dotkeme- jïh faage / vierhtiehjarnge... 68 saemien statistihke... 69
Muhtun sámi guovlluin sámegiella lea beaivválaš gulahallangiella.
Jeenjh dejstie råajvarimmijste hijven juhtieh, jïh dejstie saemiengïelh tjerkebe posisjovnem siebredahkesne åadtjoeji.
Guđege olbmo giellamáhttu buorrána lunddolaččat beaivválaš ovttastallamis eará giellageavaheaddjiiguin.
evtiedimmie fïerhten almetjen gïelemaahtoste iemeles sjædta gosse fïerhtenbeajjetje ektieåtnoe jeatjah gïeleutnijgujmie.
Dát guovllut leat dehálaš resurssat sámegiela ovdáneapmái Norggas.
Daah dajvh leah vihkeles vierhtieh saemiengïelen evtiedimmien åvteste Nöörjesne.
Seammás lea nu, ahte eanet sámegielalaš olbmot jávket go sii guđet bohtet sin sadjái, erenoamážit sámegiela hálddašanguovllu olggobealde.
seamma-aejkien jïjnjebe gïeleguedtijh jaameme goh reakasovveme, joekoen saemiengïelen reeremedajven ålkoelisnie.
Ain váilot ollu sámegielalaš bargit almmolaš ja bođolaš surggiin.
eenje vaenie saemiengïeleldh barkijh byjjes jïh privaten sektovrinie.
Danne lea dárbu eambbo áŋgiruššat ovddidit sámegielaid.
Dïhte lea dan gaavhtan daerpies saemiengïelide tjïrkedh.
Ráđđehus áigu dáinna doaibmaplánain bidjat vuođu viiddis ja guhkesáigásaš doaimmaide mat galget ovddidit sámegielaid beroškeahttá surggiid rájáin ja hálddahusdásiin.
Reerenasse sæjhta dan dahkoesoejkesjen tjïrrh våaromem bïejedh vijries jïh guhkiesmïeresne barkoen åvteste saemiejgïelide sektovrij jïh reeremedaltesij dåeresth.
Ulbmil lea ahte Norggas nu šaddá sámegielaide dorvvolaš vuođđu boahtteáigái.
Ulmie lea våaromem bïejedh juktie jearsoes båetije biejjiej saemiengïelide Nöörjesne.
Julevsámi ja oarjilsámi guovlluin lea gielladilli erenoamáš váttis.
Julevsaemien jïh åarjelsaemien dajvine lea gïeletsiehkie joekoen aejhteme.
Danne lea dárbu ahte mii bidjat searaid sihkkarastit ahte julevsámegiella ja oarjilsámegiella šaddet ealli geavahan-, ovttastallan- ja máhttogiellan maiddái boahttevaš buolvvaidege.
Dïhte lea dan gaavhtan daerpies mijjieh joekoen barkoem dejtie gïelide darjodh guktie julevsaemiengïelem jïh åarjelsaemiengïelem tjïrkedh goh jielije åtnoe-, gaskesadteme- jïh maahtoegïelh aaj båetije boelvide.
Máŋga departemeantta leat searvan doaibmaplána bargui.
Jeenjh departementh leah gïetelds-soejkesjinie barkeme.
Mis lea leamaš viiddis gulahallan Sámedikkiin ja mii leat joavdan ovttamielalašvuhtii doaibmaplána hárrái ráđđádallamiin.
Mijjen lij dialoge saemiedigkine jïh gïeteldssoejkesjem sïemedi konsultasjovnij tjïrrh.
Midjiide leat maid boahtán árvalusat sierranas birrasiin.
Mijjieh libie aaj ovmessie lehkeste jiehtesh åådtjeme.
Doaibmaplána váldoulbmil lea láhčit dilálašvuođaid nu, ahte sámegielaid aktiivvalaš geavaheaddjit lassánit.
gïeteldssoejkesjen åejviefokuse lea våaromem bïejedh juktie låhkoem iedtjeles saemiengïeleutnijigujmie jieniedidh.
Dan galgá šaddat vejolaš duohtan dahkat dainna lágiin ahte sámegiela oahpahus nannejuv- vo mánáidgárddiin ja vuođđooahpahusas, ja ahte lágiduvvojit eanet joregat main lea vejolaš geavahit sámegiela, ja dasto vel dainna lágiin ahte návccat biddjojuvvojit oaččuhit eanebuid váldit sámegielalaš oahpu ja oahpu mas sámegiella lea fágan.
Daate galka råajvarimmiej tjïrrh darjodh juktie saemiengïelen ööhpehtimmiem maanajgïertesne jïh maadthööhpehtimmesne tjïrkedh, dorjesåvva jeenjh arenah tseegkedh gusnie saemeste jïh tjerkebe barkedh saemiengïeleldh ööhpehtæmman jïh ööhpehtæmman saemiengïele faagegïevlesne skreejrehtidh.
Go ráđđehus bidjá eambbo návccaid almmolaš suorggi sámegillii, de háliida nannet guđege sámi olbmo vejolašvuođa áddehallat nuppiiguin sáme- gillii.
stuerebe åvtemieren tjïrrh saemiengïelem byjjes sektovrinie reerenasse sæjhta fïerhten almetjen nuepiem tjïrkedh guktie maahta guarkasovvedh jïh saemiengïelesne guarkadidh.
Mun dieđán ahte ollugat vásihit dan, ahte eai beasa geavahit iežaset vuoigatvuođa sámástit go sis lea dahkamuš almmolaš hálddahusain ja dearvvasvuođalágádusain – dannego ii oktage sáhte sin bálvalit sámegillii.
Manne gujht daajram jeenjh demtieh dah eah maehtieh dej reaktam saemiestidh nuhtjedh gosse byjjes reereminie jïh starnesåjhtojne gaskesadtedh – juktie ij oktegh maehtieh dejtie saemiengïelesne viehkiehtidh.
Dán dili mii dáhttut ovttasráđiid buoridit.
Daate evtiedimmie tjoerebe jarkedh ektine barkojne.
Sámedikki sámegiellaiskkadeamit ja sámelága giellanjuolggadusaid árvvoštallan maid čájehit ahte ain leat ollu hástalusat mat fertejit čovdojuvvot ovdalgo sámelága giellanjuolggadusaid mearrádusat leat ollašuhttojuvvvon ollásit.
Manne dan geerjene juktie reerenasse revidereme nasjovnalebudsjedtesne lea evtiedamme jieniedidh dåarjoeh saemiedægkan juktie Lavangen tjïelte
Dárbu sáhttá leat maid geahčadit sámelága giellanjuolggadusaid riikkaidgaskasaš geatnegasvuođaideamet čuovggas.
8 «Gïeteldssoejkesjen åejviefokuse lea våaromem bïejedh juktie låhkoem iedtjeles saemien gïeleutnijigujmie jienedidh... š
Ráđđehus danne áigu geahčadit sámelága giellanjuolggadusaid.
Dag Terje Andersen Foto:scanpix
Mun lean hui ilus go ráđđehus ođastuvvon nationálabušeahtas lea árvalan stuorrudit juolludeami Sámediggái, vai Loabága suohkanii lea vejolaš šaddat sámegiela hálddašanguovllu láhttun golg- gotmánu 1. beaivvi 2009 rájis
maahta saemien gïelen reeremedajvese båetedh golken 1. 2009.
Go sámegielat eambbo oidnojit ja gullojit almmolaš báikkiin, nugo min sávaldat lea, de galget leat buohkaide olámuttus.
Maahta aaj daarpoeh saemielaaken gïelenjoelkedassh vuartjasjidh tjoevkesisnie mijjen internasjovnalen åeliedimmieh.
Ulbmil lea ahte sámegielat galget ovdánit servodaga nannejeaddji oassin, ja daidda galgá leat sadji ovdánit buot servodaga surggiin.
Reerenasse sæjhta dan våaromisnie tjïrrehtimmiem saemielaaken gïelenjoelkedasside darjodh.
Mun dieđán ahte sámit ollu barggu dahket nannen dihtii sámgiela sihke bearrašiin, báikegottiin, mánáidgárddiin ja vuođđooahpahusas, sámi giella- ja kulturguovddážiin, ja sámi organisašuvnnain ja ásahusain.
Tjïelkes munnjien jeenjh barkoeh saemien bieleste darjoeji juktie saemiengïelem tjïrkedh dovne fuelhkesne, byjressiebredahkesne, maanajgïertine jïh maadthööhpehtimmesne, saemien gïele- jïh kultuvrejarngine, jïh saemien åårganisasjovnine jïh institusjovnine.
Ain ovddas guvlui lea mearrideaddji dehálaš ahte sámit ieža geavahit gieldaideaset viššalit.
Dïhte vihkeles saemieh eadtjohkelaakan saemiestieh.
Sámegielaid nannenbargu gáibida guhkesáigásaš ja bissovaš rahčamušaid servodaga eanaš surggiin, ja dat ferte joatkit guhkit áiggi.
Barkoe juktie saemiengïelem tjïrkedh krievie guhkiesmïeresne jïh jaabnan barkoem jeenjemes sektovresuerkine, jïh tjuara prosessem tïjjesne årrodh.
Doaibmaplána váld- dahallá danne ráđđehusa barggu guhkibuš áiggi ulbmiliid, namalassii nannet sámegielaid boahtteáigái.
gïeteldssoejkesje buerkeste dan gaavhtan aaj jeenjh guhkiesmïeresne ulmieh reerenassen barkoej åvteste dah saemiengïelh tjïrkedh båetije aejkien.
Dát ulbmilat leat vuođđun plánaáigodaga doaibmabijuid joatkevaš čađaheapmái.
Dah ulmieh sijhtieh våaromem årrodh vijrebe evtiedimmien åvteste råajvarimmeste soejkesjeboelhkesne.
VIIDDIS JA GUHKESÁIGÁSAŠ ÁŊGIRUŠŠAN SÁMEGIELAIGUIN
viJRies Jïh gUhKiesMïeResNe BARKoe sAeMieJ gïeLiDe
Ráđđehusa politihka bajimuš ulbmil sámegielaid ávkin lea láhčit nu, ahte Norggas lea oadjebas boahtteáigi sámegielaide – davvisámegillii, julevsámegillii ja oarjilsámegillii.
Biejjies ulmie Reerenassen politihke samiej gïelide våaromem darjodh juktie jearsoes båetije biejjiej saemien gïelh Nöörjesne – noerhtesaemiengïele, julevsaemiengïele jïh åarjelsaemiengïele.
Dehálaš ulbmil lea buoridit sámegielalaš olbmuid loguid.
vihkeles ulmie lea gïeleutnijh jienedieh.
Dat gáibida viiddis ja guhkesáigásaš áŋgiruššama buot servodatsurggiin.
Daate krievie vijries jïh guhkiesmïeresne barkoem gaajhkine siebredahkesuerkine.
Ráđđehus áigu doaibmaplánaáigodaga bidjat dakkár vuođu mas lea vejolaš buorebut áŋgiruššat sámegielaiguin sierranas servodatsurggiin – erenoamážit oahpahallamiin, oahpahusas, almmolaš bálvalus- ja fuollafálaldagain, ja vel geavahit ja oidnosii buktit sámegielaid almmolaš oktavuođain.
Reerenasse sæjhta barkoesoejkesjeboelhkesne våaromem darjodh tjerkebe barkedh dah saemien gïelh ovmessie siebredahkesuerkine – joekoen lïerehtimmie, ööhpehtimmie, byjjes dïenesjimmie- jïh håksoevadteme, jïh åtnoe jïh vååjnesasse saemiengïelem byjjes tsiehkine.
Sámegielaid oadjebas boahtteáiggi eaktun lea ahte daid árvodássi buorrána ja ahte daid geavaheaddjiide ja eiseválddiide guđege dásis bohtet oidnosii ásahuvvon giellavuoigatvuođat.
Jis gïelij båetije biejjieh jearsoes sjïdtieh voestegh tjoevere gïelij statush evtiedidh, jïh aaj vååjnesasse gïelij reaktah mah gååvnesieh dovne gïeleutnijidie jïh reeremidie ovmese daltesinie.
Sámegiella ferte dikšojuvvot buot joregiin main sámit leat ja deaivvadit, ja danne lea dehálaš čalmmustahttit sámegielaid joregiid ja daid geavaheaddjiid deaivvadanbáikkiid.
saemien gïele tjuara gaajhkine areninie nuhtjedh gusnie saemieh gaavnedieh jïh råekieh, dan gaavhtan vihkeles saemiej gïelij arenidie jïh gaavnedimmiesijjide gïehtjedidh.
Sámegielaid oadjebas boahtteáigi eaktuda maid ahte guhtege sápmelaš geahččala nanusmahttit ja buoridit iežas sámegiela máhtu, geavahit sámegiela nu ollu dilálašvuođain go sáhteš, ja oahpahit sámegiela mađe muddui lea vejolaš ođđa buolvvaide.
Jearsoes båetije biejjieh saemien gïelide aaj fïerhten saemien jijtse saemiengïelen maahtoem tjïrkedh jïh evtiedidh, gïelem nuhtjedh, jïh dan gåhkese guktie maahta saemiengïelem båetije boelvese vedtedh.
Jos sámegielaid boahtteáigi galggaš leat oadjebas, de gáibiduvvo ahte gielddat ja báikegottit suodjalit ja viššalit geavahit sámegiela iežaset guovlluin dainna fuolain, ahte sámegiela lea vejolaš bures oahpahit mánáidgárddiin, vuođđoskuvllain ja joatkkaskuvllain, ja dainnage fuolain ahte vánhemiidda ja eará rávesolbmuide maid leat buorit vejolašvuođat oahppat sámegiela.
Jearsoes båetije biejjiej saemien gïelide dellie tjoevere aaj tjïelth jïh byjressïebredahkh vaarjelidh jïh åtnoem saemiengïeline dej dajvine jieniedidh, buerie tsiehkieh skaepedidh saemien gïelen ööhpehtimmide maanajgïertine, maadthskuvline jïh jåerhkeskuvline, jïh buerie tsiehkieh darjodh saemiengïelen ööhpehtimmide eejhtegidie jïh jeatjah geerve almetjidie.
Dasto báikegottit berrejit deattuhit dehálažžan lágidit sámegielalaš joregiid mánáide, nuoraide ja rávesolbmuide, ja fállat dakkár gielddalaš bálvalusaid sámi álbmogii, main vuođus lea sámi giella- ja kulturmáhttu.
Aaj byöroeh byjresïebredahkh vuartasjidh jïh sijjieh skaepiedidh gusnie maanah, noerh jïh geervh maehtieh saemiestidh jïh tjïeltij faalaldahkh saemide saemien gïelen jïh kultuvren våaroemisnie.
Sámegielalaš galbbat galget leat gielddavisttiid sihke olggobealde ja siskkobealde, ja máŋggagielat geaidnogalbbat váikkuhit dasa ahte sámegiellage lea oidnosis báikkálaš servodagain.
skilth saemiengïelesne tjïelten gåetiej ålkoelisnie jïh dej sisnie jïh gelliengïelide geajnoeskilth öövtiedieh saemiengïelh byjressïebredahkesne vååjnesasse jïh vuesiehtieh saemiengïelem gååvnese.
Sámegielaid oadjebas boahtteáigi eaktuda álššalaččat áŋgiruššama julevsámegielain ja oarjilsámegielain, vai dát gielat bissot ealli giellan maiddái boahtteáiggige.
Jearsoes båetije biejjiej saemien gïelide dellie tjoevere tjerkebe barkedh julev- jïh åarjelsaemiengïelide, juktie dah maehtiejægan jielije gïelide aaj båetije biejjien årrodh.
Dainnago dáin giellaguovlluin sámit orrot bieđgguid ja leat unnitlogus stuorát álbmoga ektui, de sin joavkkuide lea erenoamáš váttes hástalus fas ealáskahttit gielaset.
Juktie barras årroeh jïh vaenie saemieh dan jeenjebelåhkoen almetjij muhteste dejnie dajvine, dej tjïertij lea joekoen dåeriesmoere skreejrehtimmiebarkojne.
Nu lea dilli erenoamážit oarjilsámi guovlluin.
Joekoen daennie åarjelsaemiendajvesne.
Oarjilsámit ja julevsámit leat unnitlogut olles sámi servodagas.
Åarjelsaemieh jïh julevsaemieh leah unnebelåhkoeh saemien siebredahkesne.
Danne lea dárbu ahte sii buohkat geain lea ovddasvástádus sámegielain, bidjet erenoamáš searaid dáid gielaid nanusmahttimii.
Dan gaavhtan daerpies gaajhkh giej leah dïedte saemiengïelide joekoen barkoem darjodh dejtie gorredidh.
Nuortalašgiela / golttágiela ja bihtánsámegiela várás áŋgiruššan ferte mearkkašit ahte álggahuvvojit báikkálaš ja rádjarasttideaddji giellaprošeavttat maid vuođđun lea dáid gielaid duohtadilli.
Barkoe luvle / skoltesaemiengïeline jïh pihtesaemiengïeline tjuara byjres jïh raastijbijjies gïeleprovsjekth aelkedh mah daaletjen tsiehkiem dejtie gïelide jåerkieh.
Odne ii leat jáhkehahtti atnit dáid gielaid ealli giellan sierranas servodatsurggiin nugo lea vejolaš dahkat davvisámegiela, oarjilsámegiela ja julevsámegiela dáfus.
Daen biejjien ij leah realistihken dejtie gïelide vuartasjidh goh jielije gïelh ovmese siebredahkensuerkide seammalaakan goh noerhte-, åarjel- jïh julevsaemiengïelide.
Ráđđehusa barggus ovddidan dihtii sámegielaid Norggas leat čuovvovaš bajimuš ulbmilat:
10 Reerenassen barkoe saemien gïelijgujmie Nöörjesne lea dah bijjies ulmieh:
• Sámegielat davvisámegiella, julevsámegiella ja oarjilsámegiella galget ovddiduvvot ja leat ealli gielat maiddái boahtteáiggige
• Saemiengïelh noerhtesaemiengïele, julevsaemiengïele jïh åarjelsaemiengïele edtjieh gorredidh jïh jieleme gïelh aaj båetije biejjieh årrodh
• Sámegielat galget ovddiduvvot ja oinnosmahttojuvvot
• Saemien gïelh edtjieh evtiedidh jïh vååjnesasse båetedh