pere/sami_parallel huggingface dataset:
Sii ipmirdit maiddái ahte okta segmentta lohkolinnjás sáhttá álgit eará loguin go 0, ja
Dah aaj guarkah akte segmente aktede taalesïeveste maahta jeatjah taaligujmie aelkedh goh 0, jïh dïhte maahta jeatjahlaakan juakeme årrodh goh 1.
ahte sáttet leat eará juogut go 1. Oahppit geavahit máhtuset lohkoráiddu birra loguid árvvuid birra vai dihtet gosa galget bidjat loguid lohkolinnjás.
Learohkh maehtieh nuhtjedh daajroem taaleraajroen jïh taali aarvoen bïjre juktie vaaksjoehtidh, jïh taalh taalesïevese bïejedh.
Dađistaga ovdánahttet oahppit mentála lohkolinnjá maid sáhttet geavahit lohkat vulos- ja baja guvlui ja bargobihtáid čoavdimii (eanet dan birra Rehkenastin temás).
Mænngan learohkh sijhtieh aktem mentaale taalesïevem evtiedidh maam maehtieh nuhtjedh gosse edtjieh bæjjese jïh våålese ryöknedh jïh laavenjassh loetedh (vielie dan bïjre Ryöknedimmesne).
Viidásit ovdáneapmi mielddisbuktá ahte oahppi ovdána das ahte máhttá lohkolinnjá bajas- ja vulosguvlui atnit dasa ahte álgá lohkolinnjá geabbilit geavahit čoavdit bargobihtáid.
bæjjese jïh våålese svihtjh taalesïevesne men aelkieh taalesïevem fleksijbeleslaakan nuhtjedh dåeriesmoereloetemisnie.
Oahppit geavahit mentála lohkolinnjá go sirrejit loguid sturrodaga mielde.
Learohkh dam mentaale taalesïevem nuhtjieh gosse taalh stoeredahken mietie veesmieh.
ovdamearka dihte lea go 18 lagabus 15 vai 20.
Gosse struktuvrem taalesïevesne demtieh, maehtieh dam nuhtjedh juktie gåhkoem jiehtedh göökte taali gaskem, vuesiehtimmien gaavhtan mejtie 18 leah lïhkemes 15 jalh 20.
Mentála lohkolinnjá ovdánahttin lea gitta das ahte oahppi beassá bargat sihke smávva ja stuora loguiguin.
dah tjuerieh barkedh dovne smaave jïh stoerre taaligujmie.
Bargu viidáseappot Viidásit barggu ohppiiguin sáhttá álggahit guorahallamiin man bures oahppit dovdet lohkoráiddu.
Geajnoe guhkiebasse Maahta dam guhkiebasse barkoem aelkedh viehkine goerehtidh man hijven daajroe learohke taaleraajrose åtna.
Ovdamearka dihte sáhttá ohppiid geat rahčet eanemusat diktit lohkát viidásit muhtun logus, sihke bajás guvlui ja vulos guvlui.
Vuesiehtimmien gaavhtan maahta aelkedh baajedh learohkem guhkiebasse ryöknedh aktede saaht mehtie taaleste, dovne bæjjese jïh
vuolábealde berre álgit kártengeahččalemiid bargobihtáiguin ja diktit oahppi čilget mo son lea sirren loguid sturrodaga mielde ja mo lea mearridan man stuora interválla guovtti logu gaskkas lea.
våålese. Vaeltieh våaromem laavenjassine goerehtallemepryövesne, jïh baajh learohkem buerkiestidh guktie satne taalh stoeredahken mietie veesmie.
Iska maiddái makkár lohkosturrodagaid oahppit sáhttet bidjat lohkolinnjái.
Goerehth aaj mah taalestoeredahkh learohke maahta taalesïevide bïejedh.
Viidásit barggus sáhttá diktit oahppi vásihit lohkolinnjá
Guhkiebasse maahta aaj
geavaheami (main leat mearkkat iešguđet ládje), bidjat loguid lohkolinnjái, lohkat loguid ja lohkat bajás guvlui ja vulos guvlui lohkolinnjás, áinnas iešguđetlágan intervállaiguin.
baajedh learohkem dååjrehtimmiem åadtjodh ovmessie taalesïevh nuhtjedh (ovmessie mïerhkesjimmiejgujmie), taalh taalesïevese bïejedh, taalh lohkedh bæjjese jïh våålese taalesïevesne, maaje ovmessie intervalligujmie.
Go oahppit barget loguid sirremiin sturrodagaid mielde dahje lagamus loguid gávdnamiin, de sii fertejit geavahit iežaset mentála lohkolinnjá.
Vijries jïh iktegisth åtnoe visuelle vuesiehtimmievuekijste goh taalesïeve, dorje guktie aelhkebe sjædta learoehkasse taalh jïh taaleryöknedimmiem guarkedh.
Sáhttá leat stimulerejeaddji oahppi ovdáneapmái jus bargá konkrehtaiguin sihke fysalaš lohkolinnjá vehkiin ja dan haga.
Vihkeles dagkerh vuesiehtimmievuekieh gårrelgieh dejtie matematihkeles symbovlide.
Ohppiide sáhttá leat álkibut ipmirdit loguid ja lohkorehkenastima go geavahit ollu
Åtnoe taalesïevijste
Lohkolinnjáid geavaheapmi luohkkálanjain sáhttá stimuleret oahppi háhkat alcces mentála lohkolinnjá maid son sáhttá geavahit lohkorehkenastimis.
klaassetjiehtjielisnie maahta learohkem skreejredh jïjtse mentaale taalesïevh evtiedidh mejtie maahta taaleryöknedimmesne nuhtjedh.
Ánte rahčá geavahit lohkolinnjá beavddis
Aanta tjabreminie taalesïevem nuhtjedh
nalde riekta.
Sæjroe
Lohkolinnjá sáhttá leat buorre veahkkeneavvun matematihka vuođđo máhtolašvuođaid oahppamis.
Taalesïeve maahta akte hijven viehkiedïrrege årrodh gosse vejtesteminie dah uvtemesth tjiehpiesvoeth ryöknedimmesne.
• Dyskalkulia, kapihtal lohkovuogádaga birra
• Dyskalkulia, kapihtele taalesysteemen bïjre
Buriid rehkenastingelbbolašvuođaid háhkamis lea dehálaš ahte lea bures oahppan lohkodoahpagiid ja lohkoráiddu.
Juktie hijven ryöknedimmietjiehpiesvoeth åadtjodh lea vihkeles hijven taalegoerkesem jïh daajroem utnedh taaleraajroem bïjre.
Eaktun oahppat buriid rehkenastinstrategiijaid lea ahte ipmirda loguid juohkima logežiidda ja ovttežiidda, dovdat logešolbmáid (ja eará lohkoolbmáid) ja máhttit duppalastit ja juohkit beliin. Viidásit leat buorit lohkanmáhtut ja
Guarkedh guktie taalh juakasuvvieh luhkine jïh aktine, daajroem utnedh luhkievoelpi bïjre (jïh jeatjah taalevoelph), maehtedh taalide guektiengïerth darjodh jïh taalide gööktine juekedh leah vihkeles jis edtja maehtedh hijven
lohkan bajás guvlui ja vulos guvlui gitta čuođi rádjái guovddáš oassi lohkorehkenastin máhtolašvuođa vuođus.
ryöknedimmiestrategijh evtiedidh. Hijven ryöknemetjiehpiesvoeth jïh ryökneme bæjjese jïh våålese taalese tjuetie aaj akte vihkeles bielie dehtie våaroemistie tjiehpiesvoetide taaleryöknedimmesne.
Oahppit geat rahčet geavahit dávjá ovttageardánis ja rievddakeahtes strategiijaid go galget čađahit rehkenastimiid dego Ánná ovdamearkkas vuollelis. Sii lohket baicca eai ge
Viesjies learohkh daamtaj naive jïh rigide strategijh nuhtjieh
rehkenaste.
Dah ryöknoeh sijjeste ryöknedidh.
Ánná strategiija gohčoduvvo “ lohkat-buot ” - strategiijan.
7 + 5 = ___ Læsja aktem ellies luhkiem «deavhtaš gosse ryöknede 7 + 3.
Nu ádjána, ja oahppit geat rahčet lohkamiin sáhttet jođánit lohkat boastut.
Dellie daajra göökte aajmene vïjhteste, jïh summe lea 12.
Lohkat-buot strategiijat lea maiddái heajos vuohki lohkat go oahppit galget bargat máŋggasiffar loguiguin.
Aannan strategije gohtjesåvva «gaajhkem-ryöknedhš-strategije.
Oahppit geat leat oahppan lohkofáktáid, dihtet ahte supmi golmmas ja viđas lea gávcci.
Dïhte guhkiem vaasa, jïh dejtie viesjies ryöknijidie varke gåarede båajhtode ryöknedh.
Dakkár dieđuid maid lea čađa oahppan sáhttá álkit viežžat guhkesáigge muittus.
Gaajhkem-ryöknedh strategijh eah leah dan maereles gosse learohkh edtjieh taaligujmie barkedh mej jienebh sifferh.
Line geavaha máhtuidis loguid birra ja rehkenastinstrategiijain go čoavdá bargobihtá.
Learohkh mah leah taalefaaktah vejtiestamme, daejrieh golme jïh vïjhte lea gaektsie.
Son diehtá ovdamearka dihte ahte loguid sáhttá juohkit joavkkuide.
Learohke maahta automatiseradamme daajroem aelhkieslaakan guhkiesmojhtesistie veedtjedh.
Oahpahusa mihttu lea ovdánahttit ohppiid lohkanstrategiijain rehkenastinstrategiijaide.
22/32 Ööhpehtimmien ulmie lea learohkh edtjieh ryöknemestrategijijste ryöknedimmiestrategijide vaedtsedh.
Dasa lassin lea dehálaš
Lissine vihkeles learohkh taalefaaktah automatiseradieh.
ahte oahppit ohppet bajil lohkofáktáid. Go oahppit ohppet lohkofáktáid de geahpida dat rehkenastima ohppiide dainna lágiin ahte kognitiiva noađđi njiedjá go oahppi de ii dárbbaš geavahit návccaid lohkamii.
Automatiseradamme taalefaaktah ryöknedimmiem aelhkebe darjoeh learoehkidie, juktie dïhte kognitijve maajsoe vaanene dan åvteste learohkh slyöhpoeh tïjjem jïh faamoem nuhtjedh ryöknemisnie.
Bahá lea maid vajálduhttit maid lea juo lohkan, ja mii lei vel
Aaj aelhkie bijjieguvviem dassedh dan bïjre
báhcán lohkat, jus ovdamearka dihte galgá rehkenastit 25 + 13 logiin suorpmaiguin.
maam lea ryökneme, jïh mij aajmene ryöknedh, jis edtja vuesiehtimmien gaavhtan ryöknedidh 25 + 13 luhkie soermine.
Jus muhtun oahppi rehkenastá hejot kártengeahččaleami addišuvdna ja subtrakšuvdna bihtáin, de sáhttá dat mearkkašit ahte oahppis leat heajos rehkenastinstrategiijat, ovdamearka dihte ahte oahppi geavaha “ lohkat-buot ” - strategiija addišuvdna bargobihtáin.
Jis akte learohke nåake dorje sæjrojne addisjovnine jïh subtraksjovnine goerehtallemepryövesne, maahta vååjnedh goh learohken leah viesjies ryöknedimmiestrategijh, vuesiehtimmien gaavhtan learohke nuhtjie «gaajhkem
Ohppiid strategiijaid lea dehálaš kártet, danne go strategiijaovdáneapmi lea hui dehálaš oahppi rehkenastinmáhtolašvuođaid ovdáneamis.
Vihkeles learohki strategijh goerehtalledh, dan åvteste strategijeevtiedimmie lea joekoen vihkeles evtiedimmien gaavhtan learohki ryöknedimmietjiehpiesvoetijste.
Rehkenastinstrategiijaid ovdánahttin Oahppit ohppet dábálaččat vuos “ lohkat-buot ” ” - strategiijaid addišuvdnii ja de dađistaga “ lohkat-viidásit ” “ lohkat-viidásit ” - strategiijaid.
Evtiedimmie ryöknedimmiestrategijijste «Gaajhkem-ryöknedhš-strategijijste addisjovnese lea sïejhme learohkh ånnetji ånnetji «guhkiebasse-ryöknedhš-strategijh lierieh.
Dat leat rasjonála strategiijat, ja lohkagoahtit viidásit stuorimus logus lea beaktilileappot ja geabbileappot go “ lohkat-buot ” - strategiija.
Aalkoelisnie maahta årrodh guhkiebasse dehtie taaleste ryöknedh mij lea neebnesovveme voestegh, men ånnetji ånnetji learohkh byöroe guhkiebasse ryöknedh dehtie stööremes taaleste.
Dađistaga go oahppit
Daate lea
leat gártadan vásáhusaid lohkamis, de sii muitigohtet ahte 3 + 5 lea gávcci, ja vurkejit dan lohkofáktán maid maŋŋil sáhttet viežžat guhkesáiggemuittus.
rasjovnelle strategijh, jïh guhkiebasse ryöknedh dehtie stööremes taaleste lea vielie effektijve jïh fleksijbele goh akte «gaajhkem-ryöknedhš-strategije.
Mihttu lea ahte oahppit galget geavahit lohkofaktaid searvalaga beaktilis lohkanstrategiiaiguin čoavdit bargobihtáid.
Ulmie lea learohkh edtjieh taalefaaktem nuhtjedh effektijve ryöknemestrategijigujmie ektine juktie laavenjassh loetedh.
De sáhttet 8 + 7 ovdamearka dihte čoavdit nu ahte oahppi jurddaša 8 + 7 lea ovtta eanet go 7 + 7, nappo 15.
Dellie learohke maahta 8+7 vuesiehtimmien gaavhtan loetedh gosse satne ussjede 8+7 lea akte vielie goh 7+7, amma 15.
Oahppit ohppet maiddái strategiijaid daidda eará rehkenastinmálliide.
Learohkh aaj strategijh evtiediedh dejtie mubpide ryöknedimmiesåarhtide.
Ollu oahppit geavahit “ lohkat bajasguvlui ” ” - dahje lohkat vulosguvlui ” - strategiijaid subtrakšuvdna rehkenastimis.
Jïjnjh learohkh «bæjjese-ryöknedhš - jallh «våålese-ryöknedhš-strategijh nuhtjieh subtraksjovnese.
“ Lohkat vulosguvlui ” - strategiijat leat hui gáibideaddji go dat gáibidit ahte lohká guokte ráiddu oktanagas: Ferte lohkat vulosguvlui ovtta logus nuppi lohkui
«Våålese-ryöknedhš-strategijh leah krïevije dan åvteste dïhte
ja seammás lohkat dan lohkui mas galgá vulosguvlui lohkagoahtit.
ryöknemem kreava göökte raajrojste seamma tïjjen: Tjuara våålese ryöknedh dehtie aktede taaleste dan måbpan, jïh seamma tïjjen bæjjese ryöknedh dam låhkoem maam edtja våålese ryöknedh.
Dađistaga máhttigohtet oahppit čoavdit subtakšuvdnabargobihtáid nu ahte čovdet álkibut váttisvuođa ja geavahit dan vuolggasadjin gávdnat vástádusa bargobihttái, dahje nu ahte geavahit sihke lohkafáktaid ja strategiijaid.
subtraksjovnelaavenjassh loetedh viehkine aktem aelhkebe dåeriesmoerem loetedh jïh dam goh våaroeminie nuhtjedh juktie vaestiedassem gaavnedh dan voestes laavenjassese, jallh aktem aktanimmiem nuhtjedh taalefaaktijste jïh strategijijste.
Váilevaš strategiijaovdáneapmi lea nannoseamos prediktáhtor mahtematihkkaváttuide maŋitáiggi.
Faatoes strategijeevtiedimmie lea dïhte veaksahkommes prediktovre dejtie minngebe matematihketsagkesidie.
Dat mearkkaša ahte go muhtun oahppi joatká geavahit “ lohkat-buot ” - strategijaid go eará oahppit leat juo geavahišgoahtán
Daate sæjhta jiehtedh gosse akte learohke jåarhka «gaajhkem-ryöknedh š--strategijh nuhtjedh, gosse jeatjah learohkh lea aalkeme
“ lohkatviidásit ” - strategija ja lohkofáktá-máhtuset, de lea dat várrehus.
«guhkiebasse-ryöknedhš-strategijh jïh taalefaakta-daajroem nuhtjedh, daate akte vaahravæhta.
Jáhku mielde oahppi ii leat ovdánan vuođđo rehkenastinmáhtolašvuođain nu go vuordit, ja oahppi sáhttá oažžut oppalaš matematihkkaváttuid.
Daate learohke sån ij dam evtiedimmiem utnieh dejstie uvtemesth
Dat erohus lassána agimielde.
Sæjroe
Mo bargat ovddosguvlui
Daate joekehtse læssene gosse båarasåbpoe sjædta.
Go viidásit galgá čuovvolahttit ohppiid de lea dárbbašlaš kártet mo oahppit čovdet addišuvdna- ja subtrakšuvdnabargobihtáid, sihke čállon bargobihtáid ja bargobihtáid mat leat muhtun konteavsttas.
Geajnoe guhkiebasse Dan vijriesåbpoe dåarjelimmien gaavhtan lea daerpies goerehtalledh guktie learohke addisjovne- jïh subtraksjovnelaavenjassh luetieh, dovne bæjjese bïejeme laavenjassh jïh laavenjassh aktine kontekstine.
Jus oahppi lohká loguid, mo dasto lohká oahppi ? Geavaha go
Dastegh learohke ryöknoe, guktie learohke ryöknoe ?
oahppi seamma čoavdinvuogi (lohkanstrategiija) buot bargobihtáin ?
Learohke seamma loetemevuekiem (ryöknemestrategije) nuhtjie gaajhkine laavenjassine ?
Stoahkanhárjehallan, nugo bircospealut, dahje eará spealut mat leat heivehuvvon lohkofáktáid hárjehallamii dihto lohkoguovlluin, sáhttet geavahuvvot ohppiid movttiideapmái.
Haarjanimmie goh stååkedimmie, goh teernegespïele, jallh jeatjah spïelh mah leah sjïehteladteme
Ohppiide berre leat čielggas mii lea aktivitehtaid ulbmil.
Darjomen aajkoe byöroe tjïelke årrodh learoehkasse.
Oahppit galggaše maiddái oažžut vejolašvuođa oahppat bajil lohkofáktáid mat muitalit differánssa loguid gaskkas, ovdamearka dihte ahte 5 – 2 = 3, ja ahte 5 – 3 = 2.
Lohkehtæjja maahta learohkem åvtese viehkiehtidh akten jeereldihkie jïh radtjoes strategijeåtnoen vööste, viehkine strategijh vuesiehtidh jïh guktie dah åtnasuvvieh.
Dakkár ipmárdus addá maiddái ohppiide eanet máhtu loguid gaskasaš oktavuođain. Oallugat
Learohke daarpesje dovne ovmessie strategijh jïh åtnoesuerkieh vuejnedh jïh dejnie
hárjehallet loguid gearduntabeallas.
haarjanidh jeereldihkie viehkine.
Muitte ahte sáhttá leat stuora veahkkin ohppiide maŋŋil skuvlavázzimis ahte veahkeha sin maiddái máhttit gearduntabealla “ maŋos guvlui ”, dat mearkkaša ahte sii maiddái ohppet lohkofáktáid nugo ahte 21 lea seamma go golmma geardde čieža.
Juktie learohkem viehkiehtidh strategijem evtiedidh tjuara ööhpehtimmiem sjïehteladtedh naemhtie guktie dïhte learohkem viehkehte minngeben daltesasse.
Oahpaheaddji sáhttá veahkehit oahppi oahppagoahtit máŋggalágan ja beaktilis strategiijaid ja geavahanguovlluid ja ahte daid besset geahččaladdet sihke unnán ja ollu
Dastegh learohke aktem «gaajhkem-ryöknedhš-strategijem nuhtjie, dellie dïhte mubpie ulmie tjuara årrodh learohkem viehkiehtidh akten ryöknemestrategijen
doarjagiin.
vööste gusnie learohke guhkiebasse ryöknoe.
Go galgá veahkehit oahppi ovddidit strategiijaid, de ferte oahpahus heivehuvvon dasa ahte veahkeha oahppi ovdánit boahtte ceahkkái.
Maahta vuesiehtimmien gaavhtan learohkem lïerehtidh dam stööremes jïh unnemes taalem damtijidh aktene addisjovnestuhtjesne.
Jus oahppi geavaha ” lohkat-buot ” - strategiija, de ferte mihttu vuos leat ahte veahkehit oahppi lohkanstrategiijai mas oahppi lohká viidáseappot.
Learohke tjuara haarjanidh dehtie stööremes taaleste aelkedh jïh viehkine soermijste ryöknedh dam låhkoem maam dïhte unnemes taale lea.
Subtrakšuvdna lea hui gáibideaddji ohppiide geat rahčet.
Subtraksjovne lea gaajh krïevije viesjies learoehkidie.
Ohppiide dáidá álkimus álgit “ lohkat bajás guvlui ” - strategiaiguin go barget intervállaiguin loguid gaskkas. Geavat áinnas
Hævvi vienth aelhkemes learoehkidie aelkedh «bæjjese ryöknedhš-strategijigujmie juktie intervalligujmie barkedh
konkretiserenmateriála nu ahte oahppi sáhttá oaidnit ahte differánsa golmma ja viđa gaskkas lea guokte go guokte oažžu golbma lea vihtta.
taali gaskem. Nuhtjh maaje konkretiseradimmiematerijellem guktie learohkh maehtieh vuejnedh joekehtsem gaskem golme jïh vïjhte lea göökte, dan åvteste göökte plusse golme lea vïjhte.
Ohppiidportreahtat – Ovllá, Márjá ja Ánná
Sæjroe
Vuolábealde leat golbma ohppiidportreahta mat govvidit maid muhtun oahppit vuolábealde, ollu vuolábealde ja ollu bajábealde sierra beroštumi ráji leat máhttán geahččaleamis.
24/32 guhkene nuelesne jïh guhkene bijjelen tjoeperdimmieraastem leah pryövesne buektiehtamme. Dah learohkeportrehth leah golme learohkh mah lin meatan gosse dejtie orre goerehtallemepryövide pryövin.
Ohppiidportreahtat leat čállon dan vuođul mo golbma oahppi barge geat
Guktie lin vaestiedamme, båajhtoeh vaestiedassh jïh
Vástádusminsttár, boasttuvástádusat ja strategiijat maid sáhttá áicat, leat geavahuvvon čujuhussan doabaipmárdussii dahje rehkenastimáhtolašvuhtii.
strategijh mejtie maahta vïhtesjidh, leah åtnasovveme goh signaalh dïejvesegoerkesen jallh ryöknedimmietjiehpiesvoeten bïjre.
Ovllá – jur vuolábealde sierra beroštumi ráji
Åvla – eevre tjoeperdimmieraasten nuelesne
Ovllá vástádusat orrot čájeheame ahte son rahčá lohkat.
Åvlan vaestiedassh vuesehte dïhte tjabreminie ryöknedh.
Sihke dalle go son lohká ovtta ja ovtta, ja dalle go son lohká hivvodagaid mat leat juhkkojuvvon joavkkuide.
Dovne gosse akti akti ryöknoe, jïh gosse veahkah dåehkine ryöknoe.
Dasa lassin son orru eahpesihkár doahpagiin “ lihka ollu ”.
Lissine maahta vååjnedh goh dïhte lea jueriedisnie dïejvesen bïjre «seamma jïjnjhš.
Bliánttamearkkat Ovlla geahččaleami gihppagis čájehit ahte son láve geavahit ovtta strategiija mas merke figuvrraid mat leat kategoriserejuvvon ja lohkkon, muhto lea vejolaš ahte son ii hálddaš dan strategiija ollásit.
Plæjjohkemïerhkh Åvlan pryöveheeftesne vuesiehtieh satne pryövoe aktem strategijem nuhtjedh gusnie goerh mïerhkesje mah lea kategoriseradamme jïh ryökneme, men seapan ij dïhte dam strategijem ellieslaakan
Ovllá čájehat ahte son máhttá lohkat bajasguvlui ovttain ja ovttain ja bidjat loguid ja hivvodagaid rievttes sadjái lohkolinnjás.
Åvla vuesehte satne maahta ryöknedh bæjjese aktine aktine jïh taalh jïh veahkah bïejedh reaktoelaakan taalesïevese.
buohtastahttit hivvodagaid mat leat biddjon joavkkuide, ja son máhttá sirret loguid sturrodaga mielde.
dïhte aaj buektehte dam stööremes veahkam gaavnedh gosse edtja veahkah dåehkine viertiestidh, jïh maahta taalh stoeredahken mietie veesmedh.
Ovllás leat baicca váttisvuođat lohkat vulosguvlui ja guvttiin ja guvttiin.
Åvla vuestelen dåeriesmoerh åtna våålese ryöknedh jïh gööktine gööktine.
Dat sáhttá čujuhit dasa ahte son lea eahpesihkár lohkoráiddu ektui.
Vååjnoe goh dïhte annje lea ånnetji jueriedisnie taalesïevese.
Addišuvdna- ja subtrakšuvdnabargobihtát leat váddásat Ovllái.
Addisjovne- jïh subtraksjovnelaavenjassh leah gïerve Åvlese.
Dat gusto sihke biddjon bargobihtáide ja bargobihtáide muhtun konteavsttas mat eai leat biddjon.
Dovne bæjjese bïejeme laavenjassh jïh ij bæjjese bïejeme laavenjassh aktene kontekstesne.
Ovlla lea vástidan boastut buot addišuvdnabargobihtáin main vástádus lea stuorit go logi, dasa
Åvla båajhtoeh
lassin son ii leat vástidan máŋga rehkenastin bargobihtá.
vaestiedassh åådtjeme gaajhkide addisjovnelaavenjasside gusnie vaestiedasse lea stuerebe goh luhkie, lissine dle ij leah jienebh dejstie ryöknedimmielaavenjassijste vaestiedamme.
Dat sáhttá čujuhit dasa ahte sus leat heajos ja áigeáddjás rehkenastinstrategiijat.
Maahta vååjnedh goh dïhte viesjies ryöknedimmiestrategijh åtna jïh mah fïnkesieh.
Son soaitá geavahit “ lohkat-buot ” strategijaid ?
Dagke dïhte «gaajhkem-ryöknedhšstrategijh nuhtjie ?
Son soaitá maiddái geavahit lohkanstrategiijaid mas son lohká suorpmaid, ja ahte dat ii leat doarvái bargobihtáin main leat logut stuoribut go galle suorpma leat. Ovlla
Maahta aaj årrodh dïhte
iige oro oahppan bajil ollu lohkofáktáid, ja sus orru maiddái heajos ipmárdus Leat-merkii.
Maahta aaj vååjnedh goh Åvla lea automatiseradamme vaenie taalefaakta, jïh viesjies goerkesem åtna seammavoetevæhteste.
Ovllá lea máhttán ollu kártengeahččaleamis, ja jus jurddaša nugo lávejit sáhttit máhttogeahččalemiin, de lea ártet ahte Ovlla lea sierra beroštumi ráji vuolábealde go son
Åvlan geajnoe guhkiebasse Åvla lea jïjnjem buektiehtamme goerehtallemepryövesne, jïh jis ussjede guktie daamtaj dorje sïejhme daajroepryövine, sæjhta rovnege vååjnedh Åvla lea tjoeperdimmieraasten nuelesne gosse dan jïjnjh reaktoe vaestiedassh åtna.
lea vástidan nu ollu riekta. Goitge go geahččá olles Ovllá geahččaleami, de son sáhttá dárbbašit bargat dáiguin:
Læjhkan, tjïrrehtimmien mænngan Åvlan pryöveste, dïhte tjuara vielie barkedh daejnie:
• Vuođđodoahpagiiguin nugo seamma mađe.
• uvtemesth dïejvesh goh seamma jïjnjh.
Daid berre geahččat ovttas konkrehtaiguin, beallekonkrehtaiguin ja symbolaiguin.
Byöroe daesnie konkreeth, bieliekonkreeth jïh symbovlh viertiestidh.
Bargu berre addit Ovllái vejolašvuođa ovdánahttit ipmárdusa Leat-mearkii.
• ryöknemehaarjanimmie: bæjjese jïh våålese ryöknedh, guhkiebasse ryöknedh
• Lohkanhárjehallan: lohkat bajás guvlui ja vulos guvlui, lohkat viidáseappot muhtun logus, lohkat guokte ja guokte, lohkat hivvodagaid joavkkuin (logežat, viđežat, ovttažat) ja lohkat čuođi rádjái.
vihties taalijste, gööktine gööktine ryöknedh, veahkah dåehkine ryöknedh (luhkieh, vïjhth jïh akth) jïh tjuatan ryöknedh
• Logut guovllus 10-20: vuosttažettiin ovddidan dihte buriid lohkodoahpagiid ja
• taalh suerkesne 10 – 20: eeremasth aktem hijven taaledïejvesem evtiedidh juktie
ipmirdišgoahtit sadjevuogádaga-logeš ovtteš sadji
svihtjedh akten goerkesen vööste posisjovnesysteemeste - luhkie jïh aktesijjie
• Ovdánahttin iežas strategijageavaheami: oahppit geat rahčet dárbbašit veahki ja doarjaga ovdánit lohkat-buot-strategiijas “ lohkat-viidásit ” strategiijai
Sæjroe
Lea dehálaš ahte oahpaheaddji čájeha Ovllai maid son (Ovllá) máhttá.
«guhkiebasse-ryöknedhš-strategijide Vihkeles lohkehtæjja Åvlam vuesehte maam dïhte maahta.
Oahpaheaddji, Ovllá ja su váhnemat galggaše ságastallat ovttas maid Ovlla galggašii bargat eanet, nu ahte son ipmirda maid son galgá oahppat ja manne.
Lohkehtæjja, Åvla jïh dan eejhtegh byöroeh ektesne soptsestidh mejnie Åvla edtja vielie barkedh, guktie dïhte guarka
sáhttet váhnemat ja Ovlla bargat ovttas.
Dagke barkoe maahta vielie ryöknemehaarjanimmine aelkedh, naakede man bïjre eejhtegh jïh Åvla maehtieh laavenjostedh.
Lea dehálaš ahte Ovlla siskkilduvvo iežas ovdáneami árvvoštallamii dain áššiin.
Vihkeles Åvla aaj meatan vaaltasåvva juktie sov jïjtse evtiedimmiem vuarjasjidh daejnie suerkine. Buektehte
Nagoda go son lohkat buorebut maŋosguvlui vaikko makkár logus ?
buerebe bååstede ryöknedh saaht mehtie taaleste ?
Nagoda go son bargat stuorit loguiguin go ovdal, maŋŋil go lea hárjehallan dan, vai dárbbaša go son hárjehallat vel eanet ?
Buektehte stuerebe taaligujmie barkedh goh aarebi mænngan dïsse vielie haarjanamme, jallh daerpies vielie haarjanimmine ?
Márjá – ollu vuolábealde sierra beroštumi ráji
Maarja - guhkene tjoeperdimmieraasten nuelesne
Márjá ii leat máhttán bargat go moadde bargobihtá kártengeahččaleamis.
Maarja lea ajve naan gille laavenjassh buektiehtamme goerehtallemepryövesne.
Son čájeha ahte sus lea váttisvuohta lohkat objeavttaid mat leat eanet go 10 hivvodagain, ja lohkat bajás guvlui dahje vulos guvlui guovllus 10-20. Son rahčá maiddái gozihit iežas lohkama go lea
dïhte vuesehte satne dåeriesmoerh åtna daeverh ryöknedh gosse jienebh goh 10 veahkine, jïh bæjjese jallh våålese ryöknedh suerkesne 10 – 20. dïhte aaj tjabreminie jïjtse ryöknemem vaaksjodh jïh daejredh maam ryökneme. Maarja buektehte taalesymbovlh taalen 10
Márjá nagoda bidjat rievttes sadjái lohkolinnjái lohkosymbolaid vuollel 10, muhto son ii nákce bidjat hivvodagaid lohkolinnjái.
nuelesne reaktoe sæjjan taalesïevese bïejedh, men ij buektehth veahkah taalesïevese ektiedidh.
Dat soaitá sivvan manne Márjá rahčá sirret loguid lassáneaddji ráidun.
Daate kanne man åvteste Maarja tjabreminie taalh veesmedh sjïdtije öörnegisnie.
Son iige nákce identifiseret stuorimus hivvodaga go galgá buohtastahttit hivvodagaid mat leat juhkkojuvvon
Vaallah buektehth dam stööremes veahkam damtijidh gosse edtja jienebh veahkah dåehkine viertiestidh.
joavkkuide. Dat sáhttá čujuhit Márjjás leat váilevaš ipmárdusa lohkoráiddus ja maiddái heajos doabaipmárdusa.
goerkesem åtna taalesïeveste, lissine viesjies dïejvesegoerkesasse.
Su vástádusat addišuvdna- ja subtrakšuvdnabargobihtáin sáhttet čujuhit ahte Márjá ii hálddaš addišuvnna ja subtrakšuvnna, ii smávva loguiguin ge.
Vaestiedassh addisjovne- jïh subtraksjovnelaavenjasside maahta vuesiehtidh Maarja ij addisjovnem jïh subtraksjovnem haalvoeh, ij smaave taalh gænnah. Naemhtie dovne
Ii ge bargobihtáin mat leat biddjon ii ge bargobihtáin mat leat muhtun konteavsttas.
bæjjese bïejeme laavenjasside jïh laavenjasside kontekstesne.
Márjá dáidá ain geavahit lohkanstrategiijaid go čoavdá rehkenastinbargobihtáid.
Seapan Maarja annje ryöknemestrategijh nuhtjie gosse ryöknedimmielaavenjassh dorje.
Go son rahčá lohkamiid, de daguha dat ahte Márjá dávjá oažžu boasttu vástádusa.
Dan åvteste dïhte tjabreminie ryöknedh, dellie Maarja daamtaj båajhtoeh vaestiedassh åådtje.
Márjjá bargu viidásit Eat dieđe doarvái ollu maid Márjá máhttá nu ahte sáhttit plánet sutnje čuovvolahttin bargguid, jus su galgá veahkehit de lea dárbu eanet kártet su.
Maarjan geajnoe guhkiebasse Ibie nuekie daejrieh maam Maarja haalvoe juktie dåarjelimmiem jïh dam guhkiebasse barkoem soejkesjidh, dan åvteste sæjhta daerpies årrodh vielie goerehtalleminie juktie Maarjam viehkiehtidh.
Márjá lea čájehan ahte son máhttá veaháš lohkoguovllus 0-10.
Maarja lea vuesiehtamme satne maam akt maahta taalesuerkien 0- 10 sisnjelen.
Doppe son máhttá lohkat ja bidjat lohkosymbolaid lohkolinnjái.
Daesnie maahta ryöknedh jïh bïejedh taalesymbovlh taalesïevese.
Márjjá geahččaleapmi čájeha sus heajos lohkoipmárduas ja heajos
Pryöve vuesehte Maarja viesjies taalegoerkesem jïh viesjies ryöknedimmietjiehpiesvoeth åtna.
rehkenastinmáhtolašvuođaid. Dat daguha sutnje stuora váttisvuođaid háhkat vuođđo máhtolašvuođaid rehkenastimis.
Dan åvteste sæjhta stoerre dåeriesmoerh utnedh dejtie uvtemesth tjiehpiesvoeth ryöknedimmesne vejtiestidh.
Márjjá oahpaheaddji árvala sutnje ja su váhnemiidda ahte sii sáhttet bargat muhtun siidduid kártengeahččaleamis laboratiivalaččat.
Maarjan lohkehtæjja raereste Maarjese jïh eejhtegidie såemies bielieh goerehtallemepryöveste laboratijvelaakan nuhtjedh.
Dat mearkkaša ahte oahpaheaddji várre áiggi nu ahte Márjá beassá bargat daiguin siidduiguin geahččaleamis dego dat livčče oassi oahppomateriálas.
Daate sæjhta jiehtedh lohkehtæjja sæjhta astoem vedtedh Maarjese guktie dïhte maahta daejnie pryövine barkedh ovgoh lij akte lïerehtimmiematerijelle.
Dan gaskkas go Márjá čoavdá bargobihtáid áicá oahpaheaddji ja jearrá
Mearan Maarja laavenjasside dorje, lohkehtæjja sæjhta vïhtesjidh jïh gyhtjelassh gihtjedh.
Makkár strategiijaid geavaha Márjá ?
Mah strategijh Maarja nuhtjie ? Man gåhkese maahta
Man guhkás máhttá son lohkat ?
ryöknedh ?
Máhttá go son lohkat vulos guvlui ?
Maahta våålese ryöknedh ?
Makkár lohkofáktáid lea son oahppan bajil ?
Mah taalefaaktah dïhte automatiseradamme.
Go geahččaleami geavaha nie, de sáhttá oahpaheaddji maiddái iskat maid Márjá nákce
Gosse pryöve naemhtie åtnasåvva, lohkehtæjja maahta aaj goerehtidh maam Maarja buektehte gosse satne viehkehte.
Dat addá buoret vuođu plánet doaibmabijuid.
soejkesjidh.
Oahpaheaddji oažžu maiddái vuođu ságastallamii Márjjáin dan birra maid son máhttá, ja
Daate aaj våaromem vadta Maarjine soptsestidh dan bïjre maam dïhte
mo dat sáhttá leat vuođđun viidásit oahppamii.
Sæjroe
Go váldá vuolggasaji kártengeahččaleamis, viidásit kártemis, luohkkálatnjaáicamis ja ságastallamis Márjjáin ja su váhnemiiguin, de sáhttá árvvoštallat berre go PPT guorahallat su.
Goerehtallemepryöven mietie, vijriesåbpoe goerehtalleme, vïhtesjimmie klaassetjiehtjielisnie jïh Maarjine jïh altese eejhtegigujmie soptsestidh, maahta vuarjasjidh
Dán proseassas lea lunddolaš siskkildit maiddái skuvlla erenoamáš pedagogalaš resurssaid ja oktavuođaid.
Daennie prosessesne lea iemie skuvlen sjïerepedagogeles vierhtieh jïh govlehtallijh meatan vaeltedh.
Ánná – ollu bajabealde sierra beroštumi ráji
Aanna - guhkene bijjelen tjoeperdimmieraastem
Ánná leat máhttán measta visot kártengeahččaleamis ja lea ollu bajabealde sierra beroštumi ráji.
Aanna lea dam ellen jeanatjommesem buektiehtamme goerehtallemepryövesne jïh lea guhkene bijjelen tjoeperdimmieraastem.
Son čájeha ahte máhttá lohkat hivvodagaid mat leat juhkkojuvvon joavkkuide ja máhttá kategoriseret ja lohkat objeavttaid vuollil 20.
dïhte vuesehte satne maahta veahkah dåehkine ryöknedh jïh kategoriseradidh jïh daeverh ryöknedh nuelelen 20. dïhte aaj buektehte
Son máhttá maiddái bidjat lohkosymbolaid ja hivvodagaid rievttes sadjái lohkolinnjás, ja sirret loguid
taalesymbovlh jïh veahkah reaktoe sæjjan bïejedh taalesïevese, taalh sjïdtije öörnegisnie veesmedh jïh taaleraajroeh ållesth darjodh mah bæjjese, våålese jïh gööktine gööktine ryöknoe.
lassáneaddji ráidun ja čállit gárvvisin lohkoráidduid main lohkkojuvvo bajás guvlui, vulos guvlui ja guvttiin ja guvttiin, Ánná čájeha ahte son maiddái máhttá adderet ja subtraheret lohkoguovllus 0-15, sihke biddjon bargobihtáid ja bargobihtáid muhtun konteavsttas, ja son nákce oaidnit lohkoolbmažagaid guovllus 0-10.
Aanna aaj vuesehte satne maahta adderadidh jïh subtraheradidh taalesuerkine 0-15, dovne bæjjese bïejeme laavenjassh jïh laavenjassh kontekstesne, jïh dïhte
Ánná bargu viidásit Dán kártengeahččaleami vuođul ii sáhte dadjat maidege Ánná lohkoipmárdusa ja rehkenastinmáhtolašvuođaid birra, dahje mainna son dárbbaša bargat eanet.
Aannan geajnoe guhkiebasse Daehtie goerehtallemepryöveste ibie maehtieh maam jiehtedh Aannan taalegoerkesen jïh ryöknedimmietjiehpiesvoeti bïjre, jallh mejnie dïhte daarpesje vielie barkedh.
Dan maid sáhttit dadját lea ahte Ánnás eai vuhtto vuođđo váilevašvuođat dihto temáin geahččaleamis.
maam maehtebe jiehtedh lea Aanna ij vuesehth satne naan vihkeles vaanoeh åtna naan vihties
Ánná viidásit čuovvoleapmái ferte leat vuođđun eará diehtu su máhtuin.
Guhkiebasse dåarjelimmie Aanneste tjuara darjodh jeatjah bïevnesistie.
Ánná soaitá oažžut bargat eanet loguiguin guovllus 0-100.
Dagke Aanna maahta vielie barkedh taaligujmie suerkesne 0-100.
De sáhttiba Ánná ja
Gosse Aanna åådtje stoerre taaligujmie
Go Ánná beassá bargat stuora loguiguin de oaidná maiddái bargá go son álkes lohkanstrategiijaiguin lohkorehkenastimis, ja berre go su ovdánahttimis bidjat deattu strategiijaovdánahttimii.
barkedh sæjhta aaj våajnoes sjïdtedh mejtie dïhte aelhkie ryöknemestrategijh nuhtjie gosse taaleryöknedimmine barka, jïh mejtie dïhte vijriesåbpoe barkoe byöroe fokusem bïejedh strategijgeevtiedæmman.
Bohtosiid čuovvoleapmi oahpaheaddjijoavkkus Vuođđo máhtolašvuođat leat siskkilduvvon fágaid gelbbolašvuođamihtuide.
Vijriesåbpoe barkoe illedahkijste lohkehtæjjadåehkesne
Kártengeahččalemiid čuovvoleapmi lea dehálaš buot oahpaheddjiide ceahkis.
Vijriesåbpoe barkedh goerehtallemepryövine lea vihkeles gaajhkide lohkehtæjjide daltesisnie. Daltese
Jahkeceahkki sáhttá doallat čoahkkáigeassima ja ságastallama geahččalemiid bohtosiid birra ovttas - ja rastá luohkáid / ohppiidjoavkkuid.
maahta tjåanghkan giesedh jïh soptsestidh pryöven illedahki bïjre ektesne – jïh klaassi / learohkedåehkiej dåaresth.
Nu sáhttá badjelgeahčastaga oažžut eaŋkilohppiin sihke bajábealde ja vuolábealde sierra beroštumi ráji, ja ollislaččat
Naemhtie maahta aktem bijjieguvviem åadtjodh aktegslearohki bïjre mah leah tjoeperdimmieraasten nuelesne, jïh abpe daltesen bïjre.
jahkeceahkis. Leat go skuvllas máŋga dahje moadde oahppi sierra beroštumi ráji vuolábealde ?
Skuvlen jïjnjh jallh vaenie learohkh tjoeperdimmieraasten nuelesne ? Skuvlesne naan
Leat go mis oahppit skuvllas mat sulastahttet Lena ?
learohkh mah leah goh Maarja ?
Galgat go plánet doaibmabijuid olles jahkeceahkkái ?
Edtjebe råajvarimmieh soejkesjidh abpe daltesasse ?
Skuvlajođiheaddji ovddasvástádus
Sæjroe
Dá čájehuvvo oanehaččat mii lea skuvlajođiheaddji ovddasvástádus ovdal, čađahettiin ja maŋŋel geahččaleami.
27/32 åvtelen, mearan jïh mænngan.
OVDAL GEAHČČALEAMI GEAHČČALEAMIS GEAHČČALEAMI MAŊŊIL
ÅVTELEN MEARAN MÆNNGAN
- lohkan Retningslinjer for gjennomføring ja lohkan oahpaheaddjebagadusa
- lohkeme Retningslinjer for gjennomføring (njoelkedassh tjïrrehtæmman) jïh åahpenamme bïhkedimmiejgujmie lohkehtæjjide
- fuolahit ahte skuvlla oahpaheaddjit dovdet oahpaheaddjibagadusa sisdoalu
- hoksedh skuvlen lohkehtæjjah sisvegem demtieh lohkehtæjjabïhkedimmine
- fuolahit ahte skuvlla kártengeahččalemiid čađaheapmi čuovvu njuolggadusaid mat leat dasa Retningslinjer for
- hoksedh tjïrrehtimmie goerehtallemepryövijste lea njoelkedassi mietie mah leah vadteme njoelkedassine Retningslinjer for gjennomføring
- iskat leat go boahtán
- daejredh mij iktesth tjåådtje daesnie www.udir.no, «Viktige meldingerš nuelesne
- leat olámuttus oahpaheddjiide jus sii dárbbašit veahki ja doarjaga čađahettiin
- hoksedh eejhtegh bïevnesh åådtjeme tjïrrehtimmien bïjre, jïh eejhtegetjaalege jallh bïevnesetjaalege jïjtjevyljehke pryövi bïjre olkese vadtasuvvieh guhkiem tjïrrehtimmien åvtelen
- čuovvolahttit bohtosiid skuvladásis báikkálaš ovdánahttinbarggus
- stïeresne årrodh lohkehtæjjide gosse viehkiem jïh dåarjoem daarpesjieh tjïrrehtimmiem soejkesjidh
- láhčit dili nu ahte oahpaheaddjit čuovvolit ohppiid sierra beroštumi rájis ja dan vuolábealde.
- lohkehtæjjide dåarjoehtidh gosse pryövide tjïrrehteminie
- fuolahit ahte daid ohppiid
- illedahkide skuvledaltesisnie fulkesidh dennie gïetskene evtiedimmiebarkosne
“ dehálaš dieđut neahttasiidui
- sjïehteladtedh ihke lohkehtæjjah learohkh dåarjelieh tjoeperdimmieraasten nelnie jïh nuelesne
- fuolahit ahte váhnemat
- hoksedh learohki eejhtegh
váhnemat geain leat bohtosat sierra beroštumi rájis dahje dan vuolábealde ožžot dieđu bohtosiin ja makkár viidásit doaibmabijut leat, ja ahte dan gehččet ovttas eará áššáigullevaš árvvoštallandieđuiguin mat oahpaheddjiin leat ovdalaččas
tjoeperdimmieraasten nelnie jïh nuelesne bïevnesh bååstede åadtjoeh illedahki bïjre jïh bïevnesh vijriesåbpoe råajvarimmiej bïjre, jïh daate ektesne vuajnelge jeatjah sjyöhtehke vuarjasjimmiebïevnesigujmie mejtie lohkehtæjjah aarebistie åtna
leat ožžon dieđu čađaheami birra, ja ahte váhnengihpa dahje diehtu eaktodáhtolaš geahččalemiin lea juhkkojuvvon buori áiggis ovdal geahččaleami.
paahkh dååsteme pryöveheeftajgujmie jïh gïehtjedidh låhkoe jïh gïele leah reaktoe
Eanet dieđut ja resurssat
Bïevneseraerieh jïh sjyöhtehke vierhtieh
GEAHČČALEAMI JA ÁRVVOŠTALLAMA BIRRA
PRYÖVEN JÏH VUARJASJIMMIEN BÏJRE
Gos gávnnan eanet dieđuid geahččaleami ja árvvoštallama birra ?
Gusnie vielie bïevnesh gaavnem vuarjasjimmien jïh pryövi bïjre ?
Njuolggadusat kártengeahččaleami čađaheapmái
Njoelkedassh tjïrrehtæmman goerehtallemepryövijste http://www.udir.no/Vurdering/Kartlegging-gs/Artikler kartlegging --- retningslinjer-ogrettleiing-til-skoleeigarar-og-skoleleiarar / Kartleggingsprover
geahččaleami čađaheapmái ?
Gusnie bïhkedimmiebieliem gaavnem juktie maehtedh pryövem tjïrrehtidh ?
Prøveadministrasjonssystemet (PAS)
Pryövenassereeremesysteeme (PAS)
Gos sáhtán lohkat eanet fáttás árvvoštallan oahpaheami várás ?
Gusnie maahtam vielie lohkedh vuarjasjimmien bïjre
Árvvoštallan oahppama várás (Vurdering for læring)
Vuarjasjimmie lïerehtæmman daesnie www.udir.no/vfl
gávdno dárogillii dáppe: www.udir.no/vfl
UVTEMESTH TJIEHPIESVOETI BÏJRE RYÖKNEDIMMESNE
Máhttoloktema oahppoplána: www.udir.no/lareplaner/kunnskapsloftet /
Learoesoejkesje Maahtoelutnjemasse www.udir.no/lareplaner/kunnskapsloftet /
Mat leat rehkenastima vuođđo máhtolašvuođat ja mo galgá daid ovddidit ?
Mah leah vihkielommes tjiehpiesvoeth ryöknedimmesne, jïh guktie dah evtiesuvvieh ?
Vuođđogálggaid rámmaráhkadus
Raeriestimmie vielie lohkemen bïjre
www.udir.no/Lareplaner/Forsok-ogpagaendearbeid/Lareplangrupper/Rammeverkforgrunnleggende-ferdigheter / Gos gávnnan eanet resurssaid ja materiála ohppiid viidásit
Dansk psykologisk forlag. Gåabpaginie gærjine raeriestimmieh vijriesåbpoe goerehtallemasse jïh ööhpehtimmiedarjomh.
čuovvoleapmái ?
Eengelskegïelen lidteratuvre
Lassi lohkamuš
London: Continuum.
Udir.no - Artihkkal, čálalaš prošeaktabargu
Udir.no - Artihkele, Tjaaleldh prosjekte
Artihkkal, čálalaš prošeaktabargu
Artihkele, Tjaaleldh prosjekte
Čálalaš prošeakta
Tjaaleldh prosjekte
Earenoamášpedagogalaš veahkki viđa minuhtas – dutnje gii leat vánhen
– dutnjien tjidtjie jallh aehtjie
Jus du mánás lea earenoamáš hástalusat, de sáhttá sus leat vuoigatvuohta oažžut earenoamášpedagogalaš veahki.
Jis dov maana sjïere dåeriesmoerh åtna, maahta dïhte reaktam sjïerepedagogeles veahkan utnedh.
Mánás sáhttá leat vuoigatvuohta oažžut veahki riegádeami rájes, ja beroškeahttá lea go mánáidgárddis vai ii
Maana maahta reaktam veahkan utnedh reakadimmien raejeste,
Earenoamášpedagogalaš veahkki sáhttá ovdamearkka dihte leat hárjehallan, arvvosmahttin dahje doarjja sidjiide geat barget mánáidgárddis.
Sjïerepedagogeles viehkie maahta vuesiehtimmien gaavhtan årrodh saavredh, skreejrehtidh jallh dåarjoeh dejtie gïeh maanajgïertesne berkieh.
Don gii leat vánhen,
Viehkie edtja dov maanan
galggat álo oažžut rávafálaldaga.
daerpiesvoetine sjïehtedidh.
Veahkki galgá leat heivehuvvon du máná dárbbuide.
Jis datne jallh jeatjah gie dov maanam damtedh, dov maanan evtiedimmiem tjomperdidh, edtjieh tjïelte jïh PP-dïenesje vuarjasjidh jïh rååresjidh maam dov maana daarpesje.
Jus don dahje muhtin eará gii dovdá du máná, fuolastuvat iežat máná ovdáneamis, galgá suohkan ja PP-bálvalus árvvoštallat ja neavvut maid mánná dárbbaša.
Åvteli dov maana sjïerepedagogeles viehkiem åadtjodh, tjuara tjïelte ajne nænnoestimmiem nænnoestidh.
Ovdal go du mánná oažžu earenoamášpedagogalaš veahki, ferte suohkan dahkat eaŋkilmearrádusa.
Mij dïhte sæjhta jiehtedh
Maid mearkkaša Pedagogalaš-psykologalaš bálvalus (PP-bálvalus) Bálvalus mii neavvu suohkaniid dan birra movt heivehit mánáide geain leat earenoamáš dárbbut.
Pedagogihken-psykologihken dïenesje (PP-dïenesje) Dïenesje mij raerieh tjïeltide vadta sjïehtedimmiej bïjre maanide sjïere daerpiesvoetine.
Áššedovdi árvvoštallan Dokumeanta PP-bálvalusas mii čájeha dárbbaša go mánná earenoamášpedagogalaš veahki, ja mas neavvu makkár fálaldaga mánná, vánhemat dahje mánáidgárdi berre oažžut.
Maehteles vuarjasjimmie Tjaatsege PP-dïenesjistie mij vuesehte jis maana sjïerepedagogeles viehkiem daarpesje, jïh mij rååresje mah faaleldahkh maanam, eejhtegh jallh maanajgïertem byöroe åadtjodh.
Eaŋkilmearrádus Reive suohkanis mas čuožžu lea go mánás vuoigatvuohta oažžut earenoamášpedagogalaš veahki vai ii, ja mii veahkki galgá leat.
Prievie tjïelteste mij jeahta jis maana reaktam åtna sjïerepedagogeles viehkiem jallh ij dam utnieh, jïh mij viehkie.
Don sáhtát álo váidalit eaŋkilmearrádusa.
Datne iktegisth maahtah nænnoestimmiem laejhtedh.
Maid sáhtán mun vuordit suohkana bealis ?
Maam maahtam tjïelteste veanhtadidh ?
Sii galget
Dah edtjieh
• váldit du searvái ja jearrat dus ovdal mearridit áššiin mat gusket du mánnái
• datnem gihtjedh jïh galkh meatan sjïdtedh åvteli dah maam akt nænnoste dov maanan bïjre
• árvvoštallat dárbbaša go du mánná earenoamášpedagogalaš veahki • bivdit PP-bálvalusa čađahit áššedovdi árvvoštallama jus don dan siđat, dahje jus suohkan dahje mánáidgárdi oaivvilda ahte mánná dárbbaša earenoamášpedagogalaš veahki
• vuarjasjidh jis dov maana sjïerepedagogeles viehkiem daarpesje
• dahkat eaŋkilmearrádusa mii muitala galgá go mánná oažžut
• pp-dïenesjem gihtjedh faageles vuarjasjimmiem darjodh jis datne dam sïjhth, jallh jis tjïelte jallh maanajgïerte mielieh maana sjïerepedagogeles viehkiem daarpesje
earenoamášpedagogalaš veahki vai ii, ja mii veahkki galgá leat
• akte nænnoestimmiem nænnoestidh mij jeahta jis maana edtja sjïerepedagogeles viehkiem åadtjodh jallh ij dam åadtjoeh, jïh mij viehkie.
• addit mánnái earenoamášpedagogalaš veahki nu movt lea čilgejuvvon eaŋkilmearrádusas
• maanese sjïerepedagogeles viehkiem vedtedh guktie nænnoestimmesne buerkiestamme
• bearráigeahččat ahte ráhkaduvvo čálalaš raportta earenoamášpedagogalaš veahki
• geehtestidh tjaaleldh reektesem dorjesovvedh dan sjïerepedagogeles viehkien bïjre jïh maanan evtiedimmine fïerhten jaepien
Maid sáhtán mun dahkat ?
Maam maahtam darjodh ?
Don gii leat vánhen
Datne tjidtjie jallh aehtjie
• sáhtát gáibidit ahte suohkan iská dárbbaša go du mánná earenoamášpedagogalaš veahki
• maahtah krïevedh tjïelte goerehte jis dov maana sjïerepedagogeles viehkiem daarpesje
• galggat leat searvvis ja miehtat ovdal go suohkan bivdá PP-bálvalusa guorahallat du máná
• galka meatan sjïdtedh jïh jååhkesjidh åvteli tjïelte PP-dïenesjem gihtjie jis dov
• galggat leat searvvis ja miehtat ovdal suohkan mearrida ahte du mánná galgá oažžut earenoamášoahpaheami
• galka meatan sjïdtedh jïh jååhkesjidh åvteli tjïelte nænnoste dov maana edtja sjïerepedagogeles viehkiem åadtjodh
• galggat oažžut čálalaš árvvoštallama okte jagis veahki birra maid du mánná oažžu ja movt du mánná ovdána
• galka tjaaleldh reektesem åadtjodh fïerhten jaepien viehkien bïjre maam dov
• sáhtát váidalit jus du mánná ii oaččo earenoamášpedagogalaš veahki
• maahtah laejhtedh jis ij dov maana sjïerepedagogeles viehkiem åadtjoeh
• sáhtát váidalit veahki sisdoalu, čađaheami dahje organiserema
• maahtah sisvegem, tjïrrehtimmiem jallh viehkien öörnemem laejhtedh
Mun áiggun diehtit eambbo !
Sïjhtem jijnebe daejredh !
Don sáhtát lohkat eambbo earenoamášpedagogalaš veahki birra dán báikkis: www.udir.no/tidliginnsats ja www.fug.no.
Maahtah vielie sjïerepedagogeles viehkien bïjre lohkedh www.udir.no/tidliginnsats
Dát dieđut leat dušše dárogillii.
jïh www.fubhg.no.
Udir.no - Oahpahusláhču: Dássi 10
Udir.no - Ööhpehtimmiesoejkesje: Daltese 10
Oahpahusláhču: Dássi 10
Ööhpehtimmiesoejkesje: Daltese 10
Dás gávdná oahpaheaddji ovdamearkkaid movt son sáhttá bargat vai ollašuhttá 10. dási gelbbolašvuođamihttomeriid.
Daesnie lohkehtæjja vuesiehtimmieh gaavna guktie satne maahta maahtoeulmiejgujmie 10. daltesisnie barkedh.
Dás čájehuvvo movt gelbbolašvuođamihttomearri duohtandahkko oahppoulbmiliin, sisdoallu ja bargovuogit, movt vuođđogálggaid integreret ja movt oahpahus sáhttá heivehuvvot juohke ovttaskas oahppái. Dađistaga- árvvoštallan ja gielladomeanat leat oassin dagus.
Daesnie vuesehte guktie dah maahtoeulmieh tjyölkehke sjïdtieh lïerehtimmieulmine, sisvegisnie jïh barkoevuekine, guktie vihkielommes maehtelesvoeth meatan vaaltasuvvieh, jïh guktie maahta ööhpehtimmiem dan aktegh learoehkasse sjïehtedidh.
Dát oahpahusláhču guoskkaha dan movt sáhttá bargat vai alcces háhká viiddis sátneriggodaga ja movt dan atná iešguđet njálmmálaš rollain.
Daate ööhpehtimmiesoejkesje vuartesje guktie maahta aktem gamte baakoeveahkam dåårrehtidh, jïh guktie dam dejnie ovmessie njaalmeldh råålline nåhtede.
hálddašit ollu sániid ja ovdanbuktit njálmmálaččat máŋggaládje ja heivvolaččat dilálašvuhtii
buerie baakoelåhkoem utnedh guktie joekehtslaakan ovmessie tsiehkine soptsestidh
čilget movt gielat ja kultuvrrat Sámis deaivvadit ja gilvalit ja movt iežas giella ja kultuvra váikkuhuvvo ja rievdá go lea oktavuohta earáiguin
bïhkedidh guktie gïelh jïh kultuvrh Saepmesne gaavnedieh, jïh guktie jïjtsh gïele jïh kultuvre evtede jïh jorkese jeatjebigujmie
Oahpahusláhču ii álo govčča olles gelbbolašvuođamihttomeriid.
Ööhpehtimmiesoejkesje ij iktegisth ellies maahtoeulmieh faarhmesth.
Danin leat gelbbolašvuođamihttomearit duohttandahkkon oahppomihttomearis.
Dah maahtoeulmieh leah tjïelkestahteme lïerehtimmieulmine.
Oahppomihttomearit lea lávkin olahit gelbbolašvuođamihtuid.
Dah lïerehtimmieulmieh akte sïlle juktie maahtoeulmide jaksedh.
Oahppoulbmilat duohttandahkkojit iešguđet dilálašvuođain maid oahppit válljejit.
Tjïelkestahta lïerehtimmieulmide lïhkebe dejnie ovmessie tsiehkine mah learohkh jïjtje veeljieh.
Dás čájehuvvojit soames oppalaš oahppoulbmilat, ja oahppodoaimmas čájehuvvojit eanet konkrehta ovdamearkkat.
Daesnie naan sïejhme lïerehtimmieulmieh vuesehte, jïh lïerehtimmiedarjomisnie tjïelkebe vuesiehtimmieh våajnoes.
Oahppi galgá:
Learohke edtja maehtedh:
hálddašit viiddis sátneriggoda
aktem stoerre baakoeveahkam haalvedh
máhttit ovdanbuktit dilálašvuođa mielde
soptsestidh naemhtie guktie tseahkan sjeahta
máhttit čilget guovttegielatvuođa ja giellaovdáneami
guektiengïelevoetem jïh gïeleevtiedimmiem buerkiestidh
árvvoštallaneavttuid ovdamearkkat, njálmmálaš gelbbolašvuohta
Vuesiehtimmieh: vuarjasjimmievæhtah, njaalmeldh maahtoe
Oahppoulbmil
Lïerehtimmieulmieh
hálddašit viiddis sátneriggodaga
aktem stoerre baakoeveahkam haalvedh
Mus lea gáržžes sátneriggodat.
Mov baakoeveahka onne.
Mus lea oalle buorre sátneriggodat.
Mov akte naa stoerre baakoeveahka.
Mus lea buorre sátneriggodat.
Mov akte joekoen hijven baakoeveahka
máŋggabealat ja dilálašvuođa mielde
jeereldihkie soptsestidh, jïh naemhtie guktie tseahkan sjeahta
Mun muhtin muddui máhtán ovdanbuktit mii dilálašvuhtii heive.
Maahtam ånnetji soptsestidh naemhtie guktie tseahkan sjeahta
ovdanbuktit dilálašvuođa ektui.
Maahtam soptsestidh naemhtie guktie tseahkan sjeahta jïh naa veele.
Mun bures ja dárkilit máhtán
Maahtam joekoen jeereldihkie soptsestidh, jïh naemhtie guktie tseahkan sjeahta
ovdanbuktit dilálašvuođa ektui.
Lïerehtimmiedarjomh
Oahppodoaimmat
Åvtebarkoe
Ovdabargu
Bielie 1
1. oassi a) Juohke oahppi ráhkada golbma gažaldaga guhtege ovdamearkka dihte giela birra.
a) Baajh fïereguhte learohke golme gyhtjelassh darjodh, vuesiehtimmien gaavhtan gïeli bïjre.
Dat dagaha fáttá áigeguovdilin.
Daate viehkehte aamhtesem sjyöhtehke darjodh.
Dárbbu mielde sáhttá oahpaheaddji veahkehit ohppiid gažaldagaiguin: Sáhtát go namuhit soames dain gielain maid beaivválaččat gulat ?
Jis daerpies, lohkehtæjja maahta learoehkidie gyhtjelassigujmie viehkiehtidh: Maahtah naan gïelh neebnedh mah aarkebiejjien dåastoeh ?
Man dávjá beaivválaččat sámástat ?
Man daamtaj saemesth fïerhten biejjien ?
Manin lea sámegiella dehálaš ?
Mannasinie saemien vihkeles ?
b.) Oahppit guldalit musihka, geahčadit govaid jna..
b) Baajh learoehkidie musihkem goltelidh, guvvieh vuartasjidh jallh plearoeh.
Sii čállet jurdagiiddiset ja dovdduideaset ja čállet omd. vearbbaid, substantiivvaid ja adjektiivvaid.
Dah sijjen åssjaldahkh jïh domtesh våålese tjaelieh, jïh tjaelieh vuesiehtimmien gaavhtan vearbe, substantijve jïh adjektijve.
c) Ráhkat sátnespealu ovdalgo váldodoaibma álggahuvvo.
c) Darjoeh aktem baakoespïelem åvtelen åejviedarjome aalka.
Spealu ulbmilin lea ahte oahppit galget čilget sániid ja doahpagiid anikeahttá váldosáni.
Spïelesne edtja baakoeh jïh lahtesh buerkiestidh bielelen jïjtjehke åejviebaakoem nåhtadidh.
Ráhkat goartta mas leat sánit mat gullet oahppoulbmilii čilget movt gielat ja kultuvrrat dálá Sámis / Sábme / Saepmie deaivvadit ja hástaluvvojit, ja movt iežas giella ja kultuvrra ovdána ja rievdá ovttasdoaibmamis eará gielaiguin ja kultuvrraiguin.
Darjoeh kåarhth baakoejgujmie mah leah ektiedamme learoesoejkesjeålman buerkiestidh guktie gïelh jïh kultuvrh daan beajjetje Saemien eatnamisie gaavnesjieh jïh tsööpkesuvvieh, jïh guktie jïjtse gïele jïh kultuvre evtiesuvvieh jïh jorkesieh ektine jeatjabigujmie.
Goarttaide čállojuvvon sánit galget leat duššefal sámegillii.
Dah baakoeh kåarhtine edtjieh ajve saemiengïelesne årrodh.
Guđe sániid vállje doibmii, heivehuvvo ohppiide.
Mah baakoeh dan darjomasse veeljie, sjïehtede learoehkidie.
Goarttaid sáhttá áinnas lamineret vai sáhttet jeavddalaččat adnot.
Maahta badth kåarhtide lamineredh, dellie gåarede dejtie jaabnan nåhtadidh.
Sátneovdamearkkat maid sáhttá goarttaide čállit:
Daesnie vuesiehtamme naan baakoeh mah maehtieh kåarhtine årrodh:
Identitehta (Identitet)
Laavenjostoe
Ovttasbargu (Samarbeid)
Daaroehtimmie
Dáruiduhttin (Fornorsking)
Åejvieladtjh
Eiseválddit (Myndigheter)
Govlesadteme
Gulahallan (Kommunikasjon)
Daesnie kåarhtigujmie vuesiehtamme noerhtesaemien:
Dá govviduvvon goarttaiguin:
Guvvie: Jan Arne Varsi
2. oassi Hárjehallamis ráhkadit gažaldagaid, de sáhttá jearrančoavdaga atnit.
Juktie haarjanidh gyhtjelassh darjodh maahta gihtjemetjoevtenjem nåhtadidh.
Jearrančoavdda doaibmá nu ahte vástádus almmuhuvvo, ja vástádussii galget dasto oahppit de ráhkadit gažaldaga.
Aktene gihtjemetjoevtenjisnie dellie vaestiedassem jeahta, jïh dle learohkh edtjieh gyhtjelassh darjodh vaestiedassese.
Oahpaheaddji sáhttá ráhkadit gárvves skoviid maid jeavddalaččat atná oahpahusdoaimmain.
Lohkehtæjja maahta gaervies goerh darjodh mejtie jaabnan nåhtede lïerehtimmiedarjominie.
Ovdamearka Vástádus Sámediggi, ja gullevaš gažaldagat sáhttet leat:
Vuesiehtimmie Vaestiedasse Saemiedigkie, jïh sjïehteles gyhtjelassh maahta årrodh:
Mii lea sajáiduvvan Kárášjohkii ?
Mij lea Karasjohkesne ?
Mii rahppui almmolaččat jagi 1989 ?
Maam byjjeslaakan rihpesti 1989 ?
Mas leat 39 áirasa ?
Mij 39 tjirkijh åtna ?
Mas lea Egil Olli presideantan ?
Guvvie: Jan Arne Varsi
Oahppodoaibma
Lïerehtimmiedarjomh
Gárvet jearahallama
Gihtjehtimmiem darjodh
Jearahallat
Gihtjehtidh
Jearahallot
Gihtjelgidh
Bájuhit jearahallama sisdoalus
Aktede gihtjehtimmeste soptsestidh
Oahppit galget ráhkkanahttit jearahallama, jearahallat ja bájuhit jearahallama váldosisdoalu.
Learohkh edjtieh aktem gihtjehtimmiem soejkesjidh, dam tjïrrehtidh jïh åejviesisvegem destie saarnodh.