pere/sami_parallel huggingface dataset:
Arktalaš ráđis lea čuovvovaš riikkat: Norga, Danmárku / Ruonáeatnan / Færsullot, Ruoŧŧa, Suopma, Islánda, USA.
Arktisk raeresne Nöörje, Danmaarhke / Kruanalaante / Færøyene, Sveerje, Såevmie, Islaante, USA.
, Canada ja Ruošša.
, Canada jïh Russlaante.
Dasa lassin lea árktalaš álgoálbmogiid ovddasteddjiin bistevaš sadji ráđis.
Lissine dle tjirkijh dejstie arktiske aalkoealmetjijstie meatan goh ihkuve meatanårrojh raeresne.
Daid gaskkas lea Sámeráđđi guhte ovddasta sápmelaččaid Norggas, Ruoŧas, Suomas ja Ruoššas.
Dej gaskem Saemieraerie mij lea saemiej åvteste Nöörjesne, Sveerjesne, Såevmesne jïh Russlaantesne.
Dat guhtta álgoálbmotorganisašuvnnat geain lea bistevaš sadji ovttas gávcci miellahttoriikkaiguin leat:
Dah govhte aalkoealmetjesiebrieh mah buertiebealesne tjahkasjieh dej gaektsie lïhtsegestaatigujmie ektine mah staatusem ihkuve meatanårroejinie utnieh leah:
Arktalaš ráđđi lea ovttamielalašvuođaorgána mas bistevaš ovddasteddjiin lea ságastan- ja evttohanriekti seamma go daid gávcci miellahttoriikkain lea, muhto sis ii leat jienastanriekti.
Arktiske Raerie akte konsensusåårgane gusnie dah govhte aalkoealmetjesiebrieh goh ihkuve meatanårrojh luhpiem utnieh soptsestidh jïh raeriestimmiejgujmie båetedh seammalaakan goh dah gaektsie lïhtsegestaath, men dah eah steemmereaktam utnieh.
Álgoálbmotorganisašuvnnat, dat guhtta bistevaš oasseváldit ožžot veahki ja doarjaga iežaset čállingottis mii lea Københavnas: Indigenous Peoples Secretariat (IPS)
Akte jïjtse tjaelijesijjie mij lea Københavnesne dejtie aalkoealmetjesiebride, dah govhte ihkuve åårganisasjovnh, dåarjele: Indigenous Peoples Secretariat (IPS)
Frankriika, Duiska, Nederlanda, Polen, Spania ja Stuorra Britannia leat 2001 skábmamánus ain áicilahtut ráđis.
Gålkoen 2011 dle Frankrijhke, Tysklaante, Nederlaante, Polen, Spanije jïh Stoerrebritannije staatusem utnieh goh vuartasjæjjastaath.
Arktalaš ráđđi ásahuvvui 1996:s ja lei dalá arktalaš birasovttasbarggu viiddideapmin (Arctic Environmental Protection Strategy, AEPS) mii leai ásahuvvon 1991:s.
Arktisk raerie tseegkesovvi jaepien 1996 goh akte vijriedimmie dehtie arktiske byjresevaarjelimmielaavenjostoste (Arctic Environmental Protection Strategy, AEPS) jaepeste 1991.
Ráđai ovdagoddi sirdašuvvo daid gávcci miellahttoriikkaid gaskkas ja ovdagoddeáigodat lea dábálaččat guokte jagis.
Raerien åejvieladtjeraerie jårrele dej gaektsie lïhtsegelaanti gaskem, jïh iemielaakan göökte jaepieh vaasa.
Ráđi ovdagoddi lei Norggas 2007 - 2009 rádjai, Danmárkkus 2009-2011 rádjai, ja Ruoŧŧa doaimmaha ovdagotti 2011-2013 áigodaga.
Minngemes aejkien Nöörje åejvieladtjeraeriem utni lij boelhken 2007-2009, Danmaarhke boelhken 2009-2011, jïh Sveerje åejvieladtjeraeriem utni boelhken 2011-2013.
Lea Ministtarčoahkkin mii mearrida prográmmaid ja prošeavttaid mat galget čađahuvvot Arktalaš ráđi bakte.
Ministeretjåanghkoe programmide jïh prosjektide nænnoste, mejtie edtja Arktisk raerien tjïrrh tjïrrehtidh.
Ministtarčoahkkin dollo juohke nuppi jagi.
Ministeretjåanghkoe lea fïerhten mubpien jaepien.
Ministtarčoahkkimiid gaskkas dollojit stáhtačálličoahkkimat ja čoahkkimat jođiheaddji ámmátolbmuid gaskkas (Senior Arctic officials, SAO).
Daan boelhken ministeretjåanghkoej gaskem, dle staatetjaelijetjåanghkoeh jïh tjåanghkoeh embetsåvtehki gaskem (Senior Arctic officials, SAO).
Bargu doaimmahuvvo guđa bistevaš bargojoavkkuin maidda gullet čuovvovaš prográmmasuorggit:
Jïjtjehke barkoe lea dejnie govhte ihkuve barkoedåehkine, mah daejtie programmesuerkide feerhmieh:
Doaibmaprográmma nuoskkideami vuostá Arktalaš guovllus (ACAP)
Dahkoeprogramme dearjoen vööste Arktisesne (ACAP)
Arktalaš birrasa goziheapmi (AMAP)
Vaaksjome dehtie arktiske byjresistie (AMAP)
Arktalaš elliid ja šattuid seailluheapmi (CAFF)
Gorredimmie arktiske kreekijste jïh sjædtojste (CAFF)
Fáhkka nuoskkideami gearggusvuohta (EPPR)
Beredskape faahketji dearjoen vööste (EPPR)
Áhpebirrasa suodjaleapmi (PAME)
Vaarjelimmie dehtie marijne byjresistie (PAME)
Nanaguoddevaš ovdáneapmi (SDWG)
Monnehke evtiedimmie (SDWG)
Sámediggi lea mielde Arktalaš ráđi Norgga sáttagottis ja searvá SAO-čoahkkimiidda ja ministtarčoahkkimiidda.
Saemiedigkie lea meatan Arktiske raerien nöörjen delegasjovnesne, jïh lea meatan SAO-tjåanghkojne jïh ministeretjåanghkojne.
Lea ásahuvvon dakkár vierru ahte Sámediggepresideanta oasi Norgga sáhkavuorus Arktalaš ráđi ministtarčoahkkimis.
Akte vihties vuekie tseegkeme gusnie Saemiedigkiepresidente aktem bieliem dehtie nöörjen håalemistie hööltie ministeretjåanghkojne Arktiske raeresne.
Nuoskkideapmi lea leamašan ja lea ain dehálaš fáddán Arktalaš ráđi barggus.
Dearjoe orreme, jïh lea akte vihkeles teema Arktiske raerien barkosne.
Maŋŋil guđa jagi ovttasbarggu AMAP bargojoavkkus ovddiduvvui 1997: raporta Arktalaš birrasa dili birra.
Jaepien 1997 dle reektehtsem tsiehkien bïjre dan arktiske byjresen bïjre åehpiedahti, mænngan AMAP ’ sne laavenjosteme govhte jaepieh.
Das duođaštedje dohkketmeahttun ollu birasmirkkuid ja lossametállaid Arktalaš guovlluin vaikko leage guhkkin eret industrialiserejuvvon guovlluin.
Desnie vihtiesti fer stoerre veahkah byjresedaalhkesijstie jïh leevlesmetallijste Arktisesne, jalhts guhkede dejstie dajvijste gusnie jïjnje industrije.
Raporta duođaštii earret eará ahte soames birasmirkkot guhkit gaskkaid badjel rivdet Arktalaš guovlluide ja levvet elliide maid álgoálbmogat ávkkástallet árbevirolaš biebmodoalus.
Reektehtse vuesiehti gaskem jeatjah naakede dejstie byjresedaalhkesijstie Arktisen gåajkoe båetieh guhkeles-maajeste, jïh kreeki sïjse båetieh mah aerpievuekien beapmojne åtnasuvvieh aalkoealmtji luvnie.
2000-logus Arktalaš ráđđi maiddái bargagođii dálkkádatrievdademiiguin, ja goatnjidis raporttat maid ráđi iešguđege bargojoavkkut leat buvttadan, leat leamašan hui ávkkálačča go leat govvidan váikkuhusaid dálkkádatrievdademiin ja man jođánit rievdadeamit dáhpáhuvvet.
2000-låhkoen dle Arktisk raerie aaj eelki klijmajarkelimmide vuartasjidh, jïh dah vijries reektehtsh mejtie raerien ovmessie barkoedåehkieh dorjeme, stoerre ulmiem åtneme juktie effektem klijmajarkelimmijste vååjnesasse buektedh, jïh man varke dah heannadieh.
Árktalaš ráđi dálkkádatčielggadeami; Arctic Climate Impact Assessment (ACIA), ovddiduvvui 2004 skábmamánus.
Klijmastudije Arktiske Raereste; Arctic Climate Impact Assessment (ACIA), bööti gålkoen 2004.
ACIA lea čielggadeapmi mas dat gávcci arktalaš riikkat – Canada, Danmárku, Suopma, Islánda, Norga, Ruošša, Ruoŧŧa ja USA – viidát leat árvvoštallan ja guorahallan makkár váikkuhusat dálkkádatrievdamis sáhttet leat arktalaš guovllu birrasii ja servodagaide.
ACIA lea akte salkehtimmie gusnie dah gaektsie arktiske laanth – Canada, Danmaarhke, Såevmie, Islaante, Nöörje, Russlaante, Sveerje jïh USA – aktem vijries vuarjasjimmiem jïh gïehtjedimmiem dorjeme dejstie konsekvensijstie mah klijmajarkelimmieh sijhtieh utnedh byjresasse jïh siebriedahkide Arktisesne.
Dat leat viidát dieđalaččat čohkken juo dan máhtu mii gávdno dálkkádatrievdademiid birra arktalaš guovlluin ja geahčadan makkár váikkuhusat das leat guvlui ja muđui máilbmái.
Dïhte akte vijries vitenskapeles tjaatsege dej daajroejgujmie klijmajarkelimmiej bïjre Arktisesne, jïh maam ulmide dïhte åtna regijovnese jïh dan mubpien veartenasse.
Čielggadeamis leat golbma dokumeanta – viiddis dieđalaš raporta, čoahkkáigeassinraporta ja policy dokumeanta.
Studijesne golme tjaatsegh – akte vijries vitenskapeles reektehtse, akte åeniedimmiereektehtse jïh akte policy tjaatsege.
Váldočuoggát ACIA-čielggadeamis lea ahte Arktalaš guovlu dál vásiha okta dain stuorimus ja garraseamos dálkkádatrievdademiid obanassiige eatnama nalde.
Dïhte vihkielommes maam gaavneme ACIA-goerehtimmesne lea Arktise såemies dejstie verkemes jïh tjerkemes klijmajarkelimmijstie eatnamisnie dååjre.
Arktalaš guovlu lea ruoktun máŋgga álgoálbmogiidda geain kultuvra ja eallinvuohki lea heivehuvvon arktalaš birrasii.
Arktise akte hïejme gellide aalkoealmetjidie mah aktem kultuvrem jïh jieledevuekiem utnieh mah leah dan arktise byjresasse sjïehtedamme.
ACIA-čielggadeapmi lea vuoruhan ávkkástallat álgoálbmogiid dieđuid ja máhtolašvuođaid, ja daid goallostit oktii dutkanbohtosiiguin.
ACIA-salkehtimmie lea leavloem bïejeme aalkoealmetji daajrojde nåhtadidh, jïh dejtie aktanidh dotkemeilledahkigujmie.
Dálkkádatrievdademiid ektui álgoálbmogat fuolastuvvet ja dan čilgejit riikkaidgaskasaš sajádagain nugomat Arktalaš ráđis ja ON dálkkádatkonvenšuvnna oktavuođas.
Klijmajarkelimmiej sjïekenisnie dle aalkoealmetjh tjoeperdimmiejgujmie båetieh gaskenasjovnale sijjine, goh Arktiske raeresne jïh EN. ’ i klijmakonvensjovnesne.
Álgoálbmogat atnet iešvuosttaldeaddjin go oljju, gása ja čađaid boaldin dagaha máilmmiviidosaš liegganeami, mii fas láhče lassáneaddji beasatlašvuođa oljo- ja ruvkedoaimmaide álgoálbmogiid eanan- ja áhpeguovlluin.
Aalkoealmetjidie dle vååjnoe goh akte stoerre paradokse daate båelteme åljeste, gaasseste jïh tjïrreste dorje guktie abpe veartene baahkene, jïh dellie aaj aelhkebe sjædta petroleum- jïh jienemehaevtiedarjomigujmie nïerhkedh aalkoealmetji laante- jïh mearoedajvine.
Ja váidudeaddji doaibmabijut dálkkádatrievdademiid vuostá go álgoálbmotguovlluin huksejit ođasmahtti energiijadoaimmaid nugomat čáhcefámu bieggafámu rusttegiid main lea negatiiva váikkuhus álgoálbmogiid ealáhusaide nugomat guolásteapmái, meahcásteapmái ja guolásteapmái ja boazodollui.
Jïh aaj dåvvoden råajvarimmide klijmajarkelimmiej vööste, goh jïjnje bigkeme aalkoealmetji dajvine orrestimmeles energijeste, goh tjaetsiefaamoe jïh biegkefaamoe, mah dåeriesmoerh vedtieh aerpievuekien almetji jieliemidie goh gööleme, bivteme jïh båatsoe.
Dasa lassin vel bohtet iešguđetlágan dálkkádatheiveheamit main sáhttá leat negatiivva beaktu guoskevaš álgoálbmogiidda.
Lissine gelliesåarhts klijmasjïehtesjimmieh båetieh, mah maehtieh nåake årrodh aalkoealmetjidie.
Álgoálbmogat šaddet álggos gillát máilmmiviidosaš liegganeami (jiekŋa jávká, ođđa šlájat ihtet, stáđismeahttun dálki, mearragiera lassána; ássanbáikkit jávket, jna). Dasto sáhttet álgoálbmogat nuppes gillá ollu negatiivva váikkuhusaid (eanet nuoskkideapmi, ođđa ekonomiija, servodatrievdadeamit, jna.) mat čuvvot go šaddá buoret bargobiras / temperatuvra multinationála fitnodagaide mat guovllus galget roggat luondduvalljodagaid.
Aalkoealmetjh voestegh dåeriesmoerh åadtjoeh globale baahkenimmine (jienge nåhka, orre aarhth båetieh, vearolde ij vielie dan jiebne, mearoen bijjieskierie læssene, årromesijjieh mearose hajpanieh, j. v. Minngeben aejkien dle aalkoealmetjh jïjnjh nåake konsekvensh åadtjoeh (læssanamme dearjoe, orre ekonomije, siebriedahkejarkelimmieh j.n.v.), mah minngesne båetieh aktede buerebe barkoeklijmeste / temperatuvreste dejtie mulitnasjovnale sïeltide, mah edtjieh eatnemevierhtide evtiedidh dajvesne.
Danin lea dehálaš sihkkarastit álgoálbmogiidda duohta mielmearrideami ja govttolaš oasi dain ovdamuniin maid buoret beasatlašvuohta valljodagaid mielddisbuktá.
Dannasinie vihkeles gorredidh dah aalkoealmetjh åadtjoeh meatan årrodh nænnoestidh, jïh aktem hijven låhkoem dejstie aevhkijste åadtjoeh goh dah læssanamme vierhtieh vedtieh.
Maŋimus áiggi lea Arktalaš ráđđi – lassin dasa ahte hálddašit nuoskkidemiid ja dálkkádatrievdademiid – jorgalahttán fuomášumi dasa movt servodat sáhttá heivehuvvot daid rievdadusaide mat deaividit.
Dan minngemes tïjjen dle Arktisk raerie - lissine dearjoem jïh klijmajarkelimmieh gïetedidh – voerkesvoetem jarkelamme guktie siebriedahke maahta jïjtjemse jarkelimmide sjïehtesjdih mah heannede.
2011 miessemánus vuolláičálle miellahttoriikkat vuosttaš Arktalaš ráđi bakte lihtoduvvon juridihkalaš čadni šiehtadusa.
Suehpeden 2011 dah lïhtsegelaanth dan voestes juridihkeles latjkoen bïjre seamadin maam Arktiske raerie buakteme.
Šiehtadus ásaha geatnegahtti ráhkadusa Arktalaš ráđi miellahttoriikkaid gaskasaš ovttasbargui ohcama ja neavvuma birra.
Latjkoe aktem åeliedihks mieriem laavenjostose tseegkie lïhtsegelaanti gaskem Arktiske raeresne, ohtsedimmien jïh beerkemen bïjre.
Viidáset lea mearriduvvon ásahit bargojoavkku man bargu galgá leat ovdánahttit riikkaidgaskasaš ovttasbargoreaidduid Arktalaš ráđi ábi oljonuoskkideami gearggusvuhtii.
Vijriesåbpoe dle sjæjsjalamme aktem barkoedåehkiem tseegkedh mij edtja aktem gaskenasjovnale laavenjostoedïrregem evtiedidh, mij edtja åljadearjoen vööste årrodh Arktisen mearosne.
Ráđđi lea maiddái čađahan viiddis dieđalaš ja biraslaš dutkamušaid mearrajohtolaga, oljo- ja gássabohkama ja áhpehálddašeami birra Arktalaš áhpeguovlluin.
Raerie aaj vijries vitenskapeles jïh byjresen gaavhtan studijh tjïrrehtamme skihpevalkesistie, ålja- jïh gaassegïehteldimmeste jïh mearoereeremistie Arktisesne.
Ministtarčoahkkimis Nuukas Ruonáeatnamis jagi 2011:s mearriduvvui Romsii ásahit bistevaš čállingotti Arktalaš ráđđái.
Ministertjåanghkosne Nuukesne Kruanalaantesne jaepien 2011, dle sjæjsjalin aktem ihkuve tjaelijesijjiem tseegkedh Arktiske raaran Tromsøsne.
Čállingoddi galgá leat doaimmas jagi 2013 rájes.
Tjaelijesijjie edtja aelkedh juhtedh jaepeste 2013.
Dassážii doaibmá gaskaboddosaš čállingoddi (2006-2013) mii lea seamma báikkis go Norgga Polárainstituhtta, namalassii Fram-guovddážis Romssas.
Daan raajan dle dïhte åvtelhbodti tjaelijesijjie jåhta (2006-2013), mij lea seamma sijjesne goh Nöörjen Polarinstituhte Fram-senterisnie Tromsøsne.
Loga eanet Arktalaš ráđi birra dás.
Lohkh vielie Arktisk Raerien bïjre daesnie.
Bárentsráđđi ja Guovlluráđđi
Barentseraerie jïh Regijovneraerie
Barentsráđi 15. sešuvdna dollojuvvui Oulus golggotmánu 15. b. 2015.
Barentsraerien 15. sesjovne lij Oulusne rïhkeden 15. b. 2015.
Suopma geigii ovdagotti Ruššii.
Såevmie åejvieladtjeraeriem Russlaantese vedti.
Barentsráđđi dohkkehii oktasaš cealkámuša mas čuovvovaš áššesuorggit deattuhuvvojit; ekonomalaš ovttasbargu, fievrrideapmi, biras ja dálkkádatrievdamat.
Barentsraerie aktem tjåenghkies bæjhkoehtimmiem nænnoesti gusnie daejtie aamhtesesuerkide tjïertestin, ekonomeles laavenjostoe, foeresjimmie, byjrese jïh klijmajarkelimmieh.
Oktasaš cealkámuša gávnnat dáppe.
Tjåenghkies bæjhkoehtimmie lea daesnie.
Ruošša ovdagoddi áigu earret eará vuoruhit ceavzilis ovddideami dakko bokte ahte vuođđudit ođđaáiggi intrastruktuvrra, nannet regiovnna gilvalannávccaid ja investerengeasuheami, seammás go deattuhit jierpmálaš resursageavaheami mii ollašuhttá birasgáibádusaid ja mii ollásit vuhtiiváldá álgoálbmogiid dárbbuid ja beroštumiid.
Russlaanten åejvieladtjeraerie sæjhta gaskem jeatjah monnehke evtiedimmiem våaroehtidh viehkine daajbaaletje infrastruktuvrem tseegkedh, dajven gaahtjemefaamoem jïh skåårvemelastoem nænnoestehtedh, seamma tïjjen goh leavloem beaja eensi åtnose vierhtijste mah byjresen krïevenassh illieh, jïh ellieslaakan aalkoealmetji daerpiesvoeth jïh ïedtjh krööhkeste.
Ruošša ovdagoddi sávvá maid bures boahtima dan jurdagiid ahte lágidit Barentsovttasbarggu álgoálbmogiid njunuščoahkkima, Ruošša ovdagoddeáigodagas, ja ahte Ruošša lea gearggus dan digaštallat álgoálbmogiid ja eará kollegaid bargojoavkkuin.
Russlaanten åejvieladtjeraerie tuhtjie aaj akte hijven åssjaldahke njuenehketjåanghkoem Barentslaavenjostoen aalkoealmetjidie hööltedh, dan russiske åejvieladtjeraerien nuelesne, jïh Russlaante sæjhta riejries årrodh daam digkiedidh aalkoealmetji barkoedåehkine jïh jeatjah barkoeguejmiejgujmie.
Olgoministaras sáhkavuoru sáhtát viežžat dáppe.
Maahtah ålkoerijhkeministeren håalemem våålese leessedh daesnie.
Barentsráđđi / Barents Euro-Arctic Council (BEAC) lea Barents Regiovnna stáhtaidgaskasaš ovttasbarggu fora.
Barentsraerien / Barents Euro-Arctic Council (BEAC) lea akte forume gaskestaateles laavenjostose Barents Regijovnesne.
Álgoálbmogiid bargojoavku (WGIP) oassálastá Barentsráđi čoahkkimiidda ja ámmátolbmuidlávdegotti čoahkkimiidda.
Aalkoealmetji Barkoedåehkie (WGIP) lea meatan tjåanghkojne Barentsraeresne jïh tjåanghkojne embetsmannmoenehtsisnie.
Sámi parlamentáralaš ráđđi nammada sámi lahtuid Suomas, Norggas ja Ruoŧas WGIP:ii.
Saemien parlamentarihkeles raerie saemien lïhtsegh nammohte Såevmeste, Nöörjeste jïh Sveerjeste WGIP:se.
Boahtte sešuvdna dollojuvvo Ruoššas 2017:s.
Mubpie sesjovne lea Russlaantesne jaepien 2017.
Beaivvi ovdal Barentsráđi čoahkkima, golggotmánu 14. b., doalai Barents Regiovdnaráđđi (BRC) iežas čoahkkima.
Biejjien Barentsraerien tjåanghkoen åvtelen, rïhkeden 14.
Kainuu regiovdna, Suomas, válddii badjelasas Regiovdnaráđi njunušgotti maŋŋá Arkhangelsk Oblast (Ruošša).
b., Barents Regijovneraerie (BRC) sov tjåanghkoem höölti.
Kainuu jođiha BRC olggos 2017.
Kainuu regijovne, Såevmie, åvtehkinie sjïdti Regijovneraeresne Arkhangelsk Oblasten mænngan (Russlaante) Kainuu sæjhta BRC:m stuvredh 2017 minngiegietjien raajan.
Barents Regiovdnaráđđi lea Suoma, Norgga ja Ruoŧa davviguovlluid ja davvi-oarje Ruošša regiovnnaid fylkkagielddaid, lenaid ja oblastaid ja Barentsovttasbarggu álgoálbmogiid gaskasaš ovttasbargofora.
Barents Regijovneraerie lea akte gaskeregiojvnaale laavenjostoeforume fylhkentjïeltide, lenide, oblastide dejstie noerhtege bielijste Såevmesne, Nöörjesne jïh Sveerjesne jïh noerhte-jillie Russlaanteste, jïh aalkoealmetjdie Barentslaavenjostosne.
Barentsprográmma 2014-2018, maid BRC dohkkehii geassemánu 2. b. 2013, bidjá láidestusaid BRC bargui.
Barentsprogramme 2014-2018, nænnoestamme BRC:ste ruffien 2. b. 2013, barkoem BRC:se bihkede.
Prográmma gávnnat dáppe.
Programmem daesnie gaavnh.
BEAR (WGIP) álgoálbmogiid bargojoavkku lea Guovlluráđđi nammadan ja dat ásahuvvui bistevažžan 1995:s.
Aalkoealmetji barkoedåehkie BEAR:sne (WGIP) lea nammoehtamme Regijovneraereste jïh tseegkesovvi goh akte ihkuve dåehkie jaepien 1995.
WGIP:s lea ráđđeaddi stáhtus Guovlluráđis ja Barentsráđis (Barents Euro-Arctic Council – BEAC), ja nu das lea sierra politihkalaš stáhtus Bárentsovttasbarggu formálalaš struktuvrras.
WGIP raeriestæjjastaatusem åtna Regijovneraaran jïh Berentsen-raaran (Barents Euro-Arctic Council – BEAC), jïh dan åvteste aktem sjïere staatusem åtna dan byjjes struktuvren sisnjelen Barentselaavenjostosne.
Sámi Parlamenttalaš Ráđđi nammada njealji jahkái ovddasteddjiid Suoma, Ruoŧa ja Norgga bealde.
Dah tjirkijh såevmien, sveerjen jïh nöörjen bieleste nammoehtamme sjidtieh Saemien Parlamentarihkeles Raereste akten boelhkese mij njieljie jaepieh ryöhkoe.
Ruošša bealde sápmelaččaid, nenetsaid ja vepselaččaid ovddasteaddjit válljejuvvojit golmma jahkái sin iežaset organisašuvnnaid evttohusa vuođul.
Tjirkijh saemiej, nenetseri jïh vepseri åvteste russlaanten bielesne veeljesuvvieh golme jaepide, raeriestimmiej mietie dej jïjtsh siebrijste.
Bargojoavkku áigodaga 2013-2016 doaibmaplána.
Barkoedåehkien dahkoesoejkesje 2013-2016.
Álgoálbmogiid bargojoavku 2014 rájes:
Aalkoealmetji barkoedåehkie jaepien 2014 raejeste:
Christina Henriksen, Norgga beale sápmelaččaid bealis.
Christina Henriksen, saemiej åvteste Nöörjesne.
Son lea maid válljejuvvon bargojoavkku jođiheaddjin.
Dïhte aaj Barkoedåehkien åvtehkinie veeljesovvi.
Tiina Sanila-Aikio, Suoma beale sápmelaččaid bealis
Tiina Sanila-Aikio, saemiej åvteste Såevmesne
Kristina Nordling, Ruoŧa beale sápmelaččaid bealis
Kristine Nordling, saemiej åvteste Sveerjesne
Valentina Sovkina, Ruošša beale sápmelaččaid bealis
Valentina Sovkina, saemiej åvteste Russlaantesne
Barentsčállingotti álgoálbmotráđđeaddi, Anja Salo, lea Bargojoavkku čálli.
Aalkoealmetji raeriestæjja Barentstjaelemesijjesne, Anja Salo, lea Barkoedåehkien tjaelije.
Sámi parlamentáralaš ráđđi lea nammadan Christina Henriksen dárkojeaddjin Barents Guovlluráđđái.
Saemien parlamentarihkeles raerie lea Christina Henriksen nammoehtamme goh vïhtesjæjja Barents Regijovneraeresne.
Son ovddasta Suoma, Norgga ja Ruoŧa beale sápmelaččaid.
Dïhte lea tjirkije saemiej åvteste Såevmesne, Nöörjesne jïh Sveerjesne.
Ruošša beale sápmelaččat válljejit álgoálbmogiid bistevaš oktasaš ovddasteaddji Guovlluráđđái boahtte áigodahkii, 2013 čavčča rájes 2015 čavčča rádjai.
Aalkoealmetjh Russlaantesne aalkoealmetji ihkuve tjåenghkies tjirkijem Regijovneraaran veeljieh mubpien boelhkese, tjaktjen 2013 raejeste jïh tjaktjen 2015 raajan.
Barents Indigenous Peoples Office (BIPO) ásahuvvon 2003
Barents Indigenous Peoples Office (BIPO) tseegkeme jaepien 2013
Barents Álgoálbmotkantuvra (Barents Indigenous Peoples ’ Office – BIPO) ásahuvvui 2003.
Barents Aalkoealmetjekontovre (Barents Indigenous Peoples ’ Office – BIPO) tseegkesovvi 2003.
Kantuvrra ruhtada Norgga beale Sámediggi ja dan hálddaša Barentsčállingoddi.
Saemiedigkie Nöörjesne beetnehvierhtieh vadta kontovrese jïh Barentstjaelemesijjie dam reerie.
Kantuvra galgá leat Barentsovttasbarggu álgoálbmogiid ja eará oassálastiid gaskalađas, ja galgá erenoamážit veahkehit Ruošša bealde álgoálbmogiid prošeaktaohcamiiguin ja diehtojuohkimiin.
Kontovre edtja akte lïhtse årrodh aalkoealmetji gaskem Barentslaavenjostosne, jïh aalkoealmetji jïh jeatjah aktööri gaskem Barentslaavenjostosne, jïh edtja joekoen aalkoealmetjidie russlaanten bielesne viehkiehtidh prosjekteohtsemigujmie jïh bïevnesigujmie.
BIPO sirdojuvvui 2007:s Murmánskka gávpogis Lujávrái.
Jaepien 2007 BIPO Murmansken staareste Lovozerose juhti.
2012:s sirdojuvvui kantuvra Murmánskii.
Jaepien 2012 kontovre Murmansken gåajkoe vihth juhti.
Kantuvrra jođiha Tatiana Egorova.
Tatiana Egorova kontovrem stuvrie.
Eanet dieđut dás.
Vielie bïevnesh daesnie.
Davviriikkalaš sámi ovttasbargu
Noerhtelaanti saemien laavenjostoe
Ruoŧa, Suoma ja Norgga eiseválddit leat lahkalaga ovttasbargan sámi gažaldagaiguin 1964 rájes go Davviriikkaid sáme- ja boazodoallogažaldagaid ovttasbargoorgána gonagaslaš resolušuvnnain ásahuvvui.
Dah åejvieladtjh Sveerjesne, Såevmesne jïh Nöörjesne aktem laavenjostoem åtneme saemien gyhtjelassi bïjre mænngan laavenjostoeåårgane saemie- jïh båatsoeburriejgyhtjelasside tseegkesovvi Gånkan resolusjovnesne jaepien 1964.
Dát ovttasbargoorgána lea leamašan dáid golmma riikkaid ráđđehusa ámmátolbmuid diehtojuohkin ja digaštallanorgána.
Daate laavenjostoeåårgane akte govlehtimmieåårgane embetedaltesisnie dej golme laanti reerenassi gaskem, bïevnesi jïh digkiedimmien gaavhtan.
Ovttasbargolávdegoddi mii ásahuvvui 2001:s ja bođii Davviriikkaid sámi gažaldagaid ámmátolbmuidorgána sadjái mas Sámediggi maiddái lea leamašan mielde.
Jaepien 2001 dle laavenjostoeåårganen sijjeste Noerhtelaanti embetsmannsåårgane saemien gyhtjelasside bööti, gusnie aaj tjirkijh saemiedigkijste.
Jagi 2000 ásahuvvui bistevaš ovttasbargu gaskal sámediggepresideanttaid ja Suoma, Ruoŧa ja Norgga sámeministariid gaskkas.
Jaepien 2001 dle akte vihties laavenjostoe tseegkesovvi saemiedigkiepresidenti jïh ministeri gaskem, mah diedtem utnieh saemien aamhtesi åvteste Såevmesne, Sveerjesne jïh Nöörjesne.
Ministarat ja sámediggepresideanttat jeavddalaččat deaivvadit dieđiheames, ságaškuššamis ja meannudeames oktasaš sámi gažaldagaid.
Dah ministerh jïh saemiedigkiepresidenth jaabnan gaavnesjieh juktie saemien gyhtjelassh bievnedh, digkiedidh jïh gïetedidh, mej åvteste gaajhkesh iedtjem utnieh.
Ođđa Davviriikkaid ovttasbarggu mihttomearrin lea nannet ja ovdánahttit sámi álbmoga giela, kultuvrra, ealáhusaid ja servodateallima.
Dïhte ulmie dejnie orre noerhtelaanti laavenjostojne lea veaksahkåbpoe darjodh jïh evtiedidh saemiej gïelem, kultuvrem, jielemh jïh siebriedahkejieledem.
Ovttasbargu lea eahpeformála hámis, muhto lea lahkalaga čadnon Davviriikkaid Ministtarráđđái.
Laavenjostoe aktem ovbyjjes, men lihke ektiedimmiem åtna Noerhtelaanti Ministereraaran.
Áššiid ráhkkaneami ja čuovvoleami doaimmaha sámi gažaldagaid Davviriikkaid ámmátolbmuidorgána.
Noerhtelaanti embetsmannsåårgane saemien aamhtesidie soejkesje jïh fulkese.
Ovddasvástádus gohččut ja jođihit čoahkkimiid vuoruid mielde sirdása dáid golmma riikkaid gaskkas.
Dah golme laanth diedtem utnieh fïereguhten aejkien tjåanghkojde gohtjedidh jïh tjåanghkojde stuvredh.
Lávdegottit / Organisašuvdnastruktuvra / Sámedikki birra / Sámediggi - Sametinget
Moenehtsh / Åårganisasjovnestruktuvre / Saemiedigkien bïjre / Saemiedigkie - Sametinget
Buot Sámedikki áirasat leat miellahttun ovtta dain golmma fágalávdegottiin mat meannudit áššiid ja ovddidit mearrádusárvalusaid Sámedikki dievasčoahkkimii.
Gaajhkh Saemiedigkien tjirkijh leah lïhtseginie aktene dejstie golme faagemoenehtsijstie mah aamhtesh gïetedieh jïh raeriestimmieh buektieh Saemiedigkien stoerretjåanghkose.
Sámedikki leat čuovvovaš lávdegottit:
Daesnie dah faagemoenehtsh:
Plána- ja finánsalávdegoddi
Soejkesje- jïh finansemoenehtse:
Bajásšaddan-, fuolahus- ja oahppolávdegoddi
Byjjenimmie-, hokse- jïh ööhpehtimmiemoenehtse:
Ealáhus- ja kulturlávdegoddi
Jieleme- jïh kultuvremoenehtse:
Isak Mathis O. Hætta
Nora Marie Bransfjell
Lávdegottiid čoahkkimat leat jura ovdalaš dievasčoahkkimiid.
Dah moenehtsetjåanghkoeh leah stoerretjåanghkoen tjåanghkoej åvtelen.
Dábálaččat leat njeallje vahku várrejuvvon lávdegodde- ja dievasčoahkkimiidda.
Iemielaakan dle njieljie moenehtse-jïh stoerretjåanhkoevåhkoeh.
Lávdegottiid čoahkkin lágiduvvo dábálaččat mánnodagaid ja disdagaid, ja dievasčoahkkin gaskavahkus bearjadahkii.
Dah moenehtsetjåanhgkoeh leah måantan jïh dæjstan, stoerretjåanghkoe gaskevåhkoen raejeste bearjadahken raajan.
Lassin fágalávdegottiide de lea Sámedikkis maiddái bearráigeahččanlávdegoddi ja válgalávdegoddi.
Lissine faagemoenehtsidie dle aaj Giehtjedimmiemoenehtese jïh Veeljememoenehtse.
Bearráigeahččanlávdegoddi galgá doaimmahit parlamentáralaš bearráigeahču ja bearráigeahččat ásahusaid mat ruhtaduvvojit Sámedikki bušeahta bakte.
Giehtjedimmiemoenehtse edtja parlamentarihkeles giehtjedimmiem jïh stuvremegiehtjedimmiem utnedh dejnie giehteldimmine mij Saemiedigkien budsjedteste beetnegh åådtje.
Dát mearkkaša maiddái bearráigeahččat Sámedikki jahkerehketdoalu ja riikkarevišuvnna vejolaš mearkkašumiid.
Daan sisnie lea aaj Saemiedigkien jaepiereeknemassem giehtjedidh, jïh aaj giehtjedidh mejtie naan mïerhkesjimmieh reeknemassese Rijhkerevisjovneste.
Lávdegoddi sáhttá čađahit dan bearráigeahčču Sámedikki hálddahusas mii sin mielas lea dárbbašlaš.
Moenehtse maahta goerehtimmieh darjodh Saemiedigkien reeremisnie, mejtie tuhtjie daerpies.
Daid áššiin maid Bearráigeahččanlávdegoddi meannuda, sii ovddidit mearrádusárvalusaset njuolga Sámedikki Dievasčoahkkimii, juogo sierra áššin dahje lávdegotti jahkedieđáhusa bakte.
Giehtjedimmiemoenehtse raeriestimmiem Saemiedigkien stoerretjåanghkose buakta dejnie aamhtesinie mejtie gïetedæmman bæjjese vaalta, goh jïjtse aamhtese jallh moenehtsen jaepiebïevnesen tjïrrh.
Bearráigeahččanlávdegoddi:
Giehtjedimmiemoenehtse:
Válgalávdegoddi meannuda áššiid main Sámedikki dievasčoahkkin galgá válljet ovddasteddjiid ásahusaide sihke siskkobealde ja olggobealde Sámedikki vuogádaga.
Veeljememoenehtse aamhtesh gïetede gusnie Saemiedigkien storretjåanghkoe edtja veeljemh nænnoestidh åårganidie Saemiedigkien sisnie jallh ålkolen.
Lávdegotti bargun lea gárvásit meannudit áššiid maid dievasčoahkkin lea sádden lávdegoddái ja ovddidit mearrádusárvalusa dievasčoahkkimii.
Dåehkien laavenjasse lea aamhtesem åvtelhbodti soejkesjidh jïh raeriestimmieh buektedh stoerretjåanghkose aamhtesen bïjre maam moenehtse stoerretjåanghkoste åådtjeme.
Válgalávdegoddi:
Veeljememoenehtse:
Presideanta galleda hálddašangielddaid / Sámegielaid hálddašanguovlu / Giella / Sámediggi - Sametinget
Presidente guessine mænna reeremetjïeltine / Reeremedajve saemien gïelide / Gïele / Saemiedigkie - Sametinget
Áigodagas ođđajagimánu / guovvamánu áigu presideanta Aili Keskitalo galledit gielddaid sámegiela hálddašanguovllus ja daidda guoski fylkkagielddaid.
Boelhken tsïengelen / goevten presidente Aili Keskitalo sæjhta guessine mïnnedh tjïeltine saemien gïelereeremedajvesne jïh dej fylhkentjïeltine.
Son áigu earret eará digaštallat guovttegielatdoarjagiid birra ja báikkálaš giellaguovddážiid birra.
Dïhte sæjhta gaskem jeatjah guektiengïelevoetevierhtide jïh dejtie voenges gïelejarngide digkiedidh.
- Sámi giellagielddain lea earenoamáš ovddasvástádus nannet ja ovddidit sámi giela, ja sihkkarastit ahte ássit ožžot devdojuvvot iežaset giellavuoigatvuođaid.
- Saemien gïeletjïelth aktem sjïere dïedtem utnieh saemien gïelem nænnoestehtedh jïh evtiedidh, jïh hoksedh årrojh sijjen gïelereaktah åadtjoeh.
Mu mielas lea dehálaš ahte lea buorre gulahallan dan birra ahte makkár hástalusat gielddain leat dán suorggis, ja galledan danin gielddaid duos dás, lohká presideanta Aili Keskitalo.
Manne vïenhtem vihkeles hijvenlaakan govlesadtedh dej haestemi bïjre mejtie tjïelth dan bïjre utnieh, jïh dan åvteste jaabnan tjïeltine mïnnem, presidente Aili Keskitalo jeahta.
Presideanta Keskitalo geassá ovdan earret eará dan ahte Sámediggi háliida ahte báikkálaš giellaguovddážiid geavaheddjiin galgá leat eanet dadjamuš doppe ja dovdat lagasvuođa guovddážiidda.
Presidente Keskitalo tjïerteste gaskem jeatjah Saemiedigkie sæjhta utnijh dejstie voenges gïelejarngijste edtjieh stuerebe tsevtsemefaamoem utnedh, jïh lïhkesvoetem damtedh jarngide.
- Midjiide lea dehálaš ahte giellaguovddážiid doaimmat leat dan mielde movt sámi álbmoga dárbbut leat, ja dalle lea dehálaš ahte báikkálaš sámi organisašuvnnat dahje institušuvnnat leat ovddastuvvon doaimmaid ovdáneamis maid guovddážat fállet.
- Mijjieh tuhtjebe vihkeles gïelejarngi darjomh edtjieh saemien årroji daerpiesvoeti mietie årrodh, dan åvteste vihkeles voenges saemien siebrieh jallh institusjovnh leah meatan evtiedimmesne dejstie darjoemijstie mejtie jarngh faalehtieh.
Eará áššit leat gielddareforbma ja sámi beroštumit, man birra Sámediggi dagai čielggadeami 2015:s, ja mii meannuduvvui dievasčoahkkimis juovlamánus.
Jeatjah aamhtesh biejjieöörnegisnie leah tjïeltereforme jïh saemien ïedtjh, man bïjre Saemiedigkie aktem salkehtimmiem darjoeji jaepien 2015 jïh maam stoerretjåanghkoe gïetedi goeven.
Gaskaboddosaš čoahkkinplána (sáhttá rievdat)
Annjebodts tjåanghkoesoejkesje (maahta jarkelimmieh sjïdtedh)
28.01 Unjárgga gielda
28.01 Nesseby tjïelte
29.01 Finnmárkku fylkkagielda
29.01 Finnmaarhken fylhkentjïelte
03.02 Snoasa ja Raarvihke gielddat
03.02 Snåasen jïh Raarvihken tjïelth
04.02 Davvi-Trøndelága fylkkagielda
04.02 Noerhte-Trööndelagen fylhkentjïelte
15.02 Divttasvuona suohkan
15.02 Divtasvuodnan tjïelte
22.02 Guovdageainnu suohkan
22.02 Guovdageaidnun tjïelte
30.03 Porsáŋggu gielda
30.03 Porsanger tjïelte
Oktavuođa váldit:
Govlehtallije:
Prográmma birra gažaldagat:
Gyhtjelassh programmen bïjre:
Mii leat ollen guhkás, muhto mátki lea guhki / Artikler / Valgperiode 2009 - 2013 / Arkiv / Sámediggi - Sametinget
Mijjieh gåhkese båateme, men annje guhkie vaedtsedh / Tjaalegh / Veeljemeboelhken 2009 - 2013 / Våarhkoe / Saemiedigkie - Sametinget
Mii leat ollen guhkás, muhto mátki lea guhki
Mijjieh gåhkese båateme, men annje guhkie vaedtsedh
Dál njukčamánu 8. b. 2013 go mii ávvudat riikkaidgaskasaš nissonbeaivvi ja 100 nissoniid jagi jienastanvuoigatvuođa Norggas, de lea deaŧalaš muitit ahte vaikke vel mii leat ge ollen guhkás, de mii fertet ain rahčat, cealká Sámedikki presideanta Egil Olli.
Daelie, njoktjen 8. b. gosse dam nasjovnaale nyjsenebiejjiem jïh 100 jaepiej steemmereaktam nyjsenæjjide Nöörjesne heevehtibie, dle vihkeles mujhtedh jalhts mijjieh gåhkese båateme, dle annje guhkie vaedtsedh, saemiedigkiepresidente Egil Olli jeahta.
- Sámi servodagas lea árbevirolaččat leamaš dásseárvu, mas nissonat leat leamaš guovddážis.
- Aerpievuekien mietie dle saemien siebriedahke akte mïrrestalleme siebriedahke orreme, gusnie nyjsenæjjah aktem vihkeles råållam åtneme.
Čuohte jagi dás ovdal dát bođii ovdan sámi ovddasmanni nissona Elsa Laula Renberg barggus.
Tjuetien jaepien gietjeste dle vuesiehtimmien gaavhtan daate lij våajnoes naemhtie guktie dïhte saemien guvhkiehtæjja Elsa Laula Renberg barki.
Dál sáhttá dásseárvvu čilget sohkabealejuogademiin Sámedikkis.
Daan biejjien maehtebe dam vuejnedh dennie joekedimmesne nyjsenæjjaj jïh kaarri gaskem Saemiedigkesne.
Mis lea dakkár álbmotválljen orgána mas leat 49 % nissonat ja 51 % albmát, cealká presideanta Egil Olli.
Mijjen akte almetjeveeljeme krirrie gusnie 49 % nyjsenæjjah jïh 51 % kaarrh, presidente Egil Olli jeahta.
Son čujuha viidáseappot dasa ahte vaikke vel sámi servodat lea ollen guhkás, de eat leat vel juksan mihttomeari, eat riikka dásis eat ge riikkaidgaskasaččat.
Dïhte aaj jeahta jalhts dïhte saemien siebriedahke lea gåhkese båateme dle ibie annje mieriem jakseme, vaallah nasjovnaale jallh gaskenasjovnaale gænnah.
- Dásseárvvu ovddas mii fertet čađat rahčat, sihke parlameantan, servodahkan ja lagamužžan.
- Mïrrestalleme lea mij akt man åvteste mijjieh iktesth tjoerebe barkedh, goh parlameente, siebriedahke jïh meatanalmetjh.
Háliidan geavahit liibba sávvat buot nissoniidda lihku beaivái, loahpaha presideanta Egil Olli.
Manne sïjhtem nuepiem nuhtjedh gaajhkide nyjsenæjjide biejjine læhkoehtidh, Egil Olli minngemosth jeahta.
Guhkes mátki
Akte guhkies geajnoe
Ráđđelahttu Vibeke Larsen lea ON nissonkommišuvnna (CSW) sáttagotti lahttu ja čalmmustahttá nissonbeaivvi New Yorkas.
Raerielïhtsege Vibeke Larsen lea lïhtsege dennie nöörjen delegasjovnesne EN. ’ n nyjsenekommisjovnese (CSW) jïh nyjsenebiejjiem New York ’ sne heevehte.
Norgga sáttagottis lea son deattuhan álgoálbmotnissoniid hástalusaid dan oktavuođas ahte bissehit veahkaválddálašvuođa nissoniid vuostá.
Dennie nöörjen delegasjovnesne dle dïhte aalkoealmetjenyjsenæjjaj haestemh tjïertestamme juktie vædtsoesvoetem nyjsenæjjaj vööste tjöödtjestidh.
Sámedikki ávžžuhusa vuođul evttohii Norga váldit mielde Álgoálbmotjulggaštusa nissonkommišuvnna loahppadokumentii.
Skraejrien mietie Saemiedigkeste dle Nöörje raeriesti Aalkoealmetjebæjhkoehtimmiem meatan vaeltedh nyjsenekommisjovnen galhkuvetjaatsegasse.
- Veahkaválddálašvuohta lea beaktilis vuohki jienahuhttit ja fámohuhttit nissoniid.
- Vædtsoesvoete akte radtjoes vuekie nyjsenæjjide beadtodh jïh dejstie faamoem vaeltedh.
Das, ahte oažžut iežas oainnuid guldaluvvot, lea sáhka válddis.
Sov gïelem åehpes jïh govloes darjodh lea amma faamoen bïjre.
Ain leat ollugat geat eai oainne nissoniid ollislaš, dievasahkásaš olmmožin, sihke báikkálaččat ja riikkaidgaskasaččat.
Jïh nov lea nuekie dejstie mah annje eah nyjsenæjjide vuejnieh goh ellies, fååmijes almetjh, dovne voengesisnie jïh abpe veartenisnie.
Nu ahte ieš nissonbeaivvi muitalan iluin ahte dál orru leamen govda ovttamielalašvuohta das ahte álgoálbmotnissoniid vuoigatvuohta suodjaluvvot, galgá deattuhuvvot erenoamážit, cealká Vibeke Larsen New Yorkas.
Jïjtjehke nyjsenebiejjien dle dan åvteste akte aavoe soptsestidh, daelie vååjnoe goh jeenjesh leah sïemes aalkoealmetjenyjsenæjjah reakta vaarjelimmiem åadtjodh, dam edtja sjïerelaakan krööhkestidh, Vibeke Larsen New York ’ ste soptseste.
Sámediggi oassálastá maid álgoálbmotnissoniid fierpmádahkii CSW:s.
Saemiedigkie aaj meatan viermesne aalkoealmetjenyjsenæjjide CSW. ’ sne.
Doppe leat oččodeamen loahppadokumentii álgoálbmotnissoniid hástalusaid.
Daesnie barkeminie juktie haestemidie aalkoealmetjenyjsenæjjide meatan åadtjodh galhkuvetjaatsegisnie.
- Álgoálbmotnissoniidda lea deaŧalaš čalmmustahttit vealaheami vuođđun veahkaváldái, álgoálbmotnissoniid mat gillájit veahkaválddálašvuođa eiseválddiid ja militeara bealis ja nissoniid mat gillájit veahkaválddálašvuođa soađi ja miidnagilvima geažil.
- Aalkoealmetjenyjsenæjjah ååntjestellieh tjoevkesem rasismese goh våarome vædtsoesvoetese, alkoealmetjenyjsenæjjide mah vædtsoesvoetem dååjrieh åejvieladtjijste jïh militæreste, jïh aaj nyjsenæjjide mah vædtsoesvoetem dååjrieh dåaroen jïh mijnabïejemen gaavhtan.
Ollugat vásihit maiddái ahte álgoálbmotguovlluid nuoskkideapmi vahágahttá áhpehemiid ja mánáid.
Jeenjesh aaj dååjrieh dearjoe aalkoealmetji dajvijste skaarah buektieh nåejside jïh maanide.
Ollu álgoálbmotservodagain eai leat doarvái buorit lágat ja riektevuogádat mat fuolahit nissoniid.
Gelline aalkoealmetjesiebriedahkine dle ij leah nuekies laakh jih reaktaöörnegh juktie nyjsenæjjide vaarjelidh.
Dat dagaha nissoniid hui váttis dillái.
Daate aalkoealmetjenyjsenæjjide akten joekoen geerve tseahkan beaja.
Ollugat dáin nissoniin vásihit heaggavára go galget čuoččuhit álgoálbmot- ja nissonvuoigatvuođaid.
Jïjnjh dejstie nyjsenæjjijste dovne sov jïjtse jïh fuelhkien jieledem vaahrese biejieh juktie aalkoealmetje- jïh nyjsenaæjjareaktah tjåadtjoehtidh.
Ráđđelahttu Vibeke Larsen cealká loahpas ahte álgoálbmotáirrasin okta máilmmi riggáseamos riikkain, mii leat geatnegasat bargat dan ala eará álgoálbmogat ge ožžot ovdánanvejolašvuođaid ja riekteovdáneami, maiddái dásseárvosuorggis.
Raerielïhtsege Vibeke Larsen minngemosth jeahta goh tjirkijh aalkoealmetjijstie, aktene veartenen ræjhkoesommes laantijste dle mijjieh dïedtem utnebe evtiedimmienuepiej jïh reaktaevtiedimmien åvteste jeatjah aalkoealmetjidie barkedh, aaj mïrrestallemesuerkesne.
- Mii lea vuoigatvuohta ja vejolašvuohta oažžut dakkár čálgofálaldagaid, man birra eará álgoálbmogat sáhttet dušše niegadit.
- Mijjieh reaktah jih tråjjesfaalenassh utnebe mej bijre jeatjah aalkoealmetjh ajve maehtieh nïekedh.
Danne áigu Sámediggi bargat dainna ulbmiliin ahte álgoálbmotnissonat besset searvat riikkaidgaskasaš arenai ja ahte sis lea váikkuhanfápmu doppe.
Saemiedigkie sæjhta dan åvteste barkedh juktie aalkoealmetjenyjsenæjjah leah stïeresne jih maehtieh tsevtsedh dennie gaskenasjovnaale sijjesne.
Presideanta Egil Olli, tlf. +47 900 26 880
Govlehtallije:
Válgaortnet / Dieđut / Kampanjeside / Válga ja jienastuslohku / Sámediggi - Sametinget
Veeljemeöörnege / Bïevnesh / Kampanjeside / Veeljeme jïh veeljemelåhkoe / Saemiedigkie - Sametinget
Sámedikki válgaortnet lea vuođđuduvvon gorrelohkoválgga prinsihpaide máŋggaáirrasbiirriin.
Saemiedigkie lea bïjjemes veeljemereereme Saemiedigkien veeljemen muhteste.
Gorrelohkoválga mearkkaša ahte áirasat juhkkojuvvojit gorálaččat jienastanlogu mielde maid guhtege válgalistu oažžu.
Saemiedigkien veeljemeöörmege våarominie prinsippem åtna galka åvtelhbodti veeljedh gellienålmagievline.
Sihke politihkalaš bellodagat ja eará joavkkut sáhttet bidjat listta válggain.
Dovne politihken krirrieh jïh jeatjah dåehkieh maehtieh læstoem stealladidh veeljemasse.
Sámediggi lea bajimus válgaeiseváldi Sámediggeválggain.
Saemiedigkieveeljemen muhteste laante lea juakasovveme 7 veeljemegievline:
Sámedikki válgaortnet lea vuođđuduvvon gorrelohkoválgga prinsihpaide máŋggaáirrasbiirriin. Gorrelohkoválga mearkkaša ahte áirasat juhkkojuvvojit gorálaččat jienastanlogu mielde maid guhtege válgalistu oažžu. Sihke politihkalaš bellodagat ja eará joavkkut sáhttet bidjat listta válggain.
6. Åarjel-Saepmie veeljemegievlie: Noerhtelaanten fylhken tjïelth Raanen jïh Rødøy raejeste åarjese, Noerhte-Trøndelaagen jïh Åarjel-Trøndelaagen fylhkh jïh Surnadal, Rindal jïh Sunndal tjïelth Møre- jïh Romsdal fylhkesne jïh Engerdaelien, Rendalen, Os, Tolga, Tynset jïh Folldal tjïelth Hedmark fylhkesne.
Sámediggeválggaid ektui lea riika juhkkojuvvon 7 válgabiiren:
7. Åarjel-Nöörje veeljemegievlie: dah tjïelth Møre jïh Romsdal jïh Hedmark:n fylhkine mah eah leah veeljemegievlien 6 mietie, jïh dah fylhkh Sogn jïh Fjordane, Hordaland, Rogaland, Vest-Agder, Aust-Agder, Telemark, Buskerud, Vestfold, Akershus, Østfold, Oppland jïh Oslo.
2.
Luvlien
4.
Noerhten
Nuortaguovllu
Åarjel-Saepmie
Gáisi
7.
Lulli-Norgga
Åarjel-Nöörje
Eanet dieđuid válgaortnega birra gávnnat dákko.
Jeenebe bïevnesh veeljemeöörnegen bïjre daesnie gaavnh.
Dáhttu – áŋgiruššan sámi kulturealáhusain / Kulturealáhus / Ealáhusat / Sámediggi - Sametinget
Dáhttu – akte dåarjelimmie saemien kultuvrejieliemasse / Kulturejieleme / Jielemh / Saemiedigkie - Sametinget
Dáhttu – áŋgiruššan sámi kulturealáhusain
Dáhttu – akte dåarjelimmie saemien kultuvrejieliemasse
Dáidda ja kultuvra lea áidnalunddot jurddašanvuohki, ii ge dábálaš fitnodatjurddašeapmi heive álo dán ealáhussii.
Kåanste jïh kultuvre leah gaajh sjïere guktie dah ussjedieh, jïh naemhtie guktie sïeltine sïejhmelaakan ussjedieh ij iktesth daan jieliemasse sjïehth.
Danne lea Sámediggi álggahan sierra áŋgiruššama kulturealáhusain.
Saemiedigkie lea daan sjïeken gaavhtan aktine dåarjelimmine nïerhkeme kultuvrejieliemasse.
Oassin dán áŋgiruššamis lea ráhkaduvvon sierra fitnodatovddidanprográmma earenoamážit sámi kulturealáhusa várás.
Goh akte bielie daehtie dåarjelimmeste akte jïjtse sïelteevtiedimmieprogramme lea evtiesovveme, joekoen saemien kultuvrejieliemasse.
Prográmma namma lea Dáhttu ja Sámediggi lea bálkáhan Kreativ Industri dan jođihit.
Programmen nomme lea Dáhttu jïh stuvresåvva Kreative Industrijeste stillemen mietie Saemiedigkeste.
Silje Karine Muotka
Politihkere gïen diedte
Loga eambbo
NSR
Čájet buot áššiid
Phone: +47 984 87 576
Dáhttu bokte besset sámi kulturealáhusdoaimmaheaddjit earret eará bargat gávpejurdagiin, vuođđudanvehkiin ja strategiijaráhkademiin.
Dáhttun tjïrrh saemien kultuvrejielemeaktöörh gaskem jeatjah åadtjoeh sïelteåssjelinie barkedh, viehkiem åadtjoeh sïeltem tseegkedh jïh strategijem evtiedidh.
Juohke prográmmas lea sadji 12 kulturealáhusdoaimmaheaddjái geain lea háliidus ja dáhttu vuođđudit gánnáhahtti fitnodaga.
Fïerhte programme sijjiem åtna 12 kultuvrejielemebarkijidie mah sijhtieh jïh væljoem utnieh aktem sïeltem sjugniedidh mij dïenestem vadta.
Prográmma guovddáš mihttomearri lea duddjot fierpmádaga oassálastiid gaskkas.
Akte vihkeles ulmie programmine lea aaj aktem viermiem aktööri gaskem sjugniedidh.
Prográmma bistá jagi ja das leat golbma čoahkkaneami ja juohke oasseváldi oažžu 50 bagadandiimmu.
Programme aktem jaepiem ryöhkoe jïh golme tjåanghkoeh åtna, jïh fïereguhte mij lea meatan 50 raeriestimmietæjmoeh åådtje.
Mihttomearrin lea ahte maŋŋá prográmma loahpaheami galget máŋggas sáhttit birget iežaset kulturealáhusfitnodagain.
Ulmie programmen mænngan lea jienebh edtjieh maehtedh sijjen kultuvrejielemesïelteste jieledh.
2016 rádjai galget álggahuvvot 4 iešguđet prográmma.
Jaepien 2016 raajan 4 joekehts programmh edtjieh aelkedh.
Dađibahábut ii leat vejolaš dieđihit iežas álggahuvvon prográmmii, muhto berošteaddji kulturealáhusdoaimmaheaddjit bivdojuvvojit váldit oktavuođa Sámedikkiin mii addá dieđuid boahtte vejolaš prográmma birra.
Gaatesjen ij gåaredh meatan sjïdtedh dejnie programmine mah leah aalkeme, men kultuvrejielemeaktöörh mah ïedtjem utnieh maehtieh Saemiedigkine govlesadtedh juktie bïevnesh åadtjodh dan mubpien programmen bïjre maam maahta dåeriedidh.
e-poasta: ragnhild.dalheim.eriksen@samediggi.no dahje telefuvdna 784 74 088
Mejle: ragnhild.dalheim.eriksen@samediggi.no jallh tellefovne 78 47 40 88.
Dáhttu Duodji lea sierra prográmma mii lea jurddašuvvon erenoamážit duojáriid várás miehtá riikka.
Dáhttu Duodji lea akte jïjtse programme mij joekoen lea vytnesjæjjide abpe laantesne sjïehtedamme.
Rekrutteren dasa lea dál álggahuvvon lagas ovttasbarggus duodjeorganisašuvnnaiguin.
Daelie dåårrehtimmie daan programmese lea aalkeme aktene lïhke laavenjostosne duedtiesiebriejgujmie.
Vuosttaš čoahkkaneapmi lea Kárášjogas juovlamánu 9.-10. b. 2014.
Voestes tjåanghkoe lea Karasjohkesne goeven 9. -10. b. 2014.
Dáhttu Duodji lea vuođđuduvvon buriid vásáhusaide eará Dáhttu-prográmmain, ja dat galgá dasa lassin erenoamážit čalmmustahttit innovašuvnna, ovttasbarggu, digitála vuovdaleami ja molssaektosaš gávpemálliid.
Dáhttu Duodji lea dååjrehtimmieh vaalteme dejstie mubpijste Dáhttu-programmijste, jïh edtja lissine aktem sjïere fokusem utnedh innovasjovnese, laavenjostose, digitaale maarkededoekemasse jïh alternatijve sïeltemaallide.
Prográmmii lea leamaš stuora beroštupmi ja čuovvovaš 12 duojára leat ožžon saji prográmmii:
Vytnesjæjjah mah sijhtieh meatan årrodh tjuerieh govlesadtedh Kreative Industrijine: post@kreativindustri.no jallh tell.
Heidi Persen, Áltá
488 82 816.
Dáhttu Finnmárku álggahuvvui cuoŋománus 2014 ja lea dál loahpahanmuttus.
Dáhttu Finnmark eelki voerhtjen 2014 jïh lea daelie sov minngemes boelhkesne.
Maŋimus čoahkkaneapmi lágiduvvo Leavnnjas ođđajagimánu 21.-22. b. 2015.
Minngemes tjåanghkoe lea Lakselvesne tsïengelen 21. – 22. b. 2015.
Čuovvovaš kulturealáhusdoaimmaheaddjit Finnmárkkus leat mielde prográmmas:
Daah kultuvrejielemeaktöörh Finnmaarhkeste leah meatan programmesne:
Dáhttu2 Romsa álggahuvvo skábmamánus 2014 ja jotkojuvvo jagi 2015 mielde. 12 sámi kulturealáhusdoaimmaheaddji Romssa fylkkas leat ožžon saji prográmmii.
Dáhttu2 Troms eelki gålkoen 2014 jïh edtja jåerhkedh 2015. 12 saemien kultuvrejielemeaktöörh Tromseste leah sijjiem åådtjeme programmesne.
Innovašuvdna Norga Romsa lea ovttasbargoguoibmi Dáhttu2 Romsa čađaheamis.
Innovasjovne Nöörje Troms lea laavenjostoeguejmie juktie programmem Dáhttu2 Troms tjïrrehtidh.
Čuovvovaš kulturealáhusdoaimmaheaddjit Romssa fylkkas leat mielde prográmmas:
Daah kultuvrejielemeaktöörh Tromseste leah meatan programmesne:
Kronihkka: njukčamánu 8 b. – dásseárvu lea ain niehku / Sártnit ja artihkkalat / Sámediggeráđđi / Organisašuvdnastruktuvra / Sámedikki birra / Sámediggi - Sametinget
Kronihke: Njoktjen 8 b. - mïrrestalleme annje akte nïekedasse / Håalemh jïh tjaalegh / Saemiedigkieraerie / Åårganisasjovnestruktuvre / Saemiedigkien bïjre / Saemiedigkie - Sametinget
Kronihkka: njukčamánu 8 b. – dásseárvu lea ain niehku
Kronihke: Njoktjen 8 b. - mïrrestalleme annje akte nïekedasse
Eanet go juohke goalmmát nissonolmmoš vásiha veahkaválddi dahje seksuála vearredaguid iežaset eallimis.
Jienebh goh fïerhte gåalmede nyjsenæjja sijhtieh vædtsoesvoetem jallh seksuelle daaresjimmieh jieliedisnie dååjredh.
Homofiillat ja tránssat miehtá máilmmi vásihit vuogádatlaš vealaheami, veahkaválddi ja givssideami.
Homofijlh jïh doh mah daaroen gohtjesuvvieh transkjønnede abpe veartenisnie jaabnan vædtsoesvoetem jïh trïegkenassem dååjroeh.
Dásseárvu lea ollu nissonolbmuide ja almmáiolbmuide ain dušše niehku.
Mïrrestalleme lea gellide nyjsenæjjide jïh kaarride annje akte nïekedasse.
Maiddái Norggas ja sámi servodagas.
Aaj Nöörjesne jïh saemien siebriedahkesne.
Maŋimuš jagiid dutkan buktá albmosii stuorra erohusaid sohkabeliid gaskka deaŧalaš surggiin sámi servodagas ja stuorraservodagas.
Dej minngemes jaepiej dotkeme stoerre joekehtsh vuesehte tjoeli gaskem vihkeles suerkiej sisnjeli saemien siebriedahkesne jïh stoerresiebriedahkesne.
Dásseárvvu oktavuođas lea eanet beliid birra sáhka go dušše bálkkás seammalágan barggu ovddas, ja viessobargguid juogadeamis.
Mïrrestalleme lea vielie goh seamma baalhka seamma barkoen åvteste, jïh guktie barkoem gåetesne joekede.
Das lea sáhka oahpus ja ovttalágan vejolašvuođain, dearvvašvuođa ja vurdojuvvon eallinagi birra.
Mïrrestalleme lea ööhpehtimmien jïh seamma nuepiej bïjre, healsoen jïh veanhtadamme jieledeaalteren bïjre.
Erenoamážit lea sáhka válddis, sihke politihkas, bargoeallimis ja ealáhuseallimis.
Ij leah unnemes faamoen bïjre, dovne politihkesne, barkosne jïh jieliemisnie.
Ja dađibahábut lea dásseárvvu oktavuođas miehtá máilmmi maiddái sáhka eallimis ja jápmimis.
Jïh gaatesjen, bïjre jarkan veartenisnie mïrrestalleme aaj akte gyhtjelasse jieleden jïh jaemeden bïjre.
Nissonbeaivvi oktavuođas lea vuosttažettiin sáhka das ahte mii dohkkehit dan ahte sohkabealli lea okta oassi mii lea mielde caggamin vuoiggalašvuođa servodagas dahje olbmuid eallindilis.
Nyjsenæjjabiejjie lea uvtemes dan åvteste mijjieh ibie jååhkesjh tjoele edtja akte fåantoe årrodh mij reaktavoeten åvtem tjåådtje siebriedahkesne, jallh guktie almetjh sijjen jieledem jielieh.
Statistihkka čájeha midjiide dattetge ahte máilbmi ja báikkálaš servodat ain doaibmá sohkabealjuogu vuođul hui ollu surggiin.
Statistihke mijjese læjhkan vuesehte veartenisnie jïh voengesne dle annje joekehtsh tjoeli gaskem joekoen gelline suerkine.
Sámi almmáiolbmot válljejit eanet árbevirolaš sámi ealáhusaid ja ámmáhiid.
Saemien kaarrh jeenjemasth aerpievuekien saemien jielemh jïh barkoeh veeljieh.
Almmáiolbmot báhcet eanet ássat giliide ja sis lea mealgat unnit oahppodássi ja sis lea veaháš oaneheappot eallinahki go sámi nissonolbmuin.
Kaarrh jeenjemasth jåerhkieh voenesne årrodh, jïh sagke vueliehkåbpoe ööhpehtimmiedaltsesem jïh ånnetji vueliehkåbpoe veanhtadamme jieledeaalterem utnieh saemien nyjsenæjjijste.
Almmáiolbmot maid eanet báhcet eret joatkkaskuvllas.
Jienebh kaarrh goh nyjsenæjjah eah jåarhkeskuvlem illh.
Sámi nissonolbmuid ja almmáiolbmuid gaskasaš oahpus leat stuorra erohusat, ja erohusat leat lassánan maŋimuš 15 jagis.
Joekehtse ööhpehtimmesne saemien nyjsenæjjaj jïh kaarri gaskem lea stoerre, jïh lea læssanamme dej minngemes 15 jaepieh.
Sámi nissonolbmot válljejit unnit árbevirolaš ealáhusaid ja fárrejit ollu oktavuođain giliin eret váldit alit oahpu.
Saemien nyjsenæjjah eah dan daamtaj aerpievuekien jielemh veeljh jïh gelliej veajkoej voenijste juhtieh juktie jollebe ööhpehtimmiem vaeltedh.
Boazodoalus servet almmáiolbmot ja nissonolbmot seamma ollu.
Båatsoen sisnjelen dïhte låhkoe kaarrijste jïh nyjsenæjjijste mah eadtjohke bovtsigujmie gïehtelieh seamma stoerre.
Dattetge leat olles golmmas njealji siidaoasi oamasteddjiin almmáiolbmot.
4 sïjte-aajhterijstie dle læjhkan 3 kaarrh.
Seammalágan eaiggátstruktuvrra oaidnit mii eanadoalus, gos njealjis viđa boanddas leat almmáiolbmot.
Maehtebe dam seamma aajhterestruktuvrem jåartaburrien sisnjelen vuejnedh, gusnie 4 kaarrh 5 båantijste.
Registrerejuvvon guolásteddjiid gaskkas leat 97 % almmáiolbmot.
Dej registreradamme gööliji gaskem desnie 97 prosenth kaarrh.