pere/sami_parallel huggingface dataset:
Barggu loahpas sáhttet oahppit guorahallat makkár hástalusat sis leat leamaš, ja maid sii leat oahppan.
Goh galhkuve dan barkose, learohkh maehtieh sopsestidh mah haestemh dah dååsteme, jïh maam lïereme.
Teavsttaid maid oahppit galget jorgalit, sáhttet leat iešguđetláganat váddodaga dáfus vai buot oahppit sáhttet bargat teavsttaiguin maid sii nákcejit jorgalit, ja seammás addet vejolašvuođa veahá ražastit.
Dah tjaalegh mejtie learohkh edtjieh jarkoestidh maehtieh dovne geerve jïh aelhkie årrodh, guktie gaajhkh learohkh maehtieh tjaalegigujmie barkedh mejtie maehtieh haalvedh, jïh mah seamma aejkien dejtie nuepieh vedtieh misse akt silledidh.
Oahppit sáhttet bargat joavkkus surggiidemiiguin.
Learohkh maehtieh baakoehaamoedimmiejgujmie barkedh dåehkine.
Oahppit sáhttet de veahkáhallat nubbi nuppi ja oahppat guhtet guoimmistis.
Dellie learohkh maehtieh sinsitniem viehkiehtidh jïh sinsitneste lïeredh.
Muhtin oahppit dárbbaši lasi hástalusaid.
Muvhth learohkh maehtieh lissiehaestemh åadtjodh.
Muhtin dadjanmálliid ja sátnevádjasiid sáhttá leat váttis jorgalit, omd. “ Buoret jođi go oru ”.
Maahta akte haesteme årrodh såemies sjiere lahtesh jïh vaajesh jarkoestidh.
Lea dehálaš ahte oahppit besset nu ollu go vejolaš hárjehallat njálmmálaččat diimmuin.
Vihkeles learohkh dan jïjnje njaalmeldh haarjanimmiem åadtjoeh goh gåarede tæjmojne.
Buot mii leat čilgejuvvon oahpahuslážus, sáhttá hárjehallat njálmmálaččat.
Gaajhkem, maam lea soejkesjimmesne buerkiestamme, maahta njaalmeldh darjodh.
Čálalaš bargguid sáhttet oahppit ruovttus bargat, ja sáhttet bargguideaset njálmmálaččat ovdanbuktit oahpaheaddjái.
Learohkh maehtieh dam tjaaleldh barkoem gåetiebarkojne darjodh, jïh dah maehtieh barkoem njaalmeldh soptesetidh lohkehtæjjese.
Jus leat eambbo go okta oahppi gáiddusoahpahusas, de sáhttet guldalit nubbi nuppiid ja digaštallat guhtet guimmiineaset lassin oahpaheaddjái.
Jis jienebh goh akte learohke leah meatan maajhøøhpehtimmesne, maehtieh sinsitniem goltelidh jïh sinsitnine digkiedidh jïh aaj lohkehtæjjine.
Suorggideamit ja doahpagat leat dehálaččat dán barggus.
Baakoehaamoedimmieh jïh dïejvesh leah vihkeles daennie barkosne.
Oahpaheaddji árvvoštallá ohppiid njálmmálaččat dahje čálalaččat dađistaga go leat bargame oahppanulbmiliiguin.
Lohkehtæjja learoehkidie njaalmeldh jallh tjaaleldh vuarjasjimmiem vadta gosse lïerehtimmieulmiejgujmie barkeminie.
Oahpaheaddji áiccada ja ságastallá ohppiiguin dalle go sii leat lohkame teavstta masa galget oahpásmuvvat ja dađistaga jorgalit.
Lohkehtæjja vuartesje jïh learohkigujmie soptseste gosse tjaalegem luhkieh, juktie sisveginie åahpenidh åvtelen jarkoestimmine nïerhkieh.
Atnet go ávkkálaš lohkanstrategiijaid ?
Maereles lohkemestrategijh nåhtadieh ?
Ipmirdit go teavstta sisdoalu ?
Guarkoeh man bïjre tjaalege ?
Oahpaheaddji bagadallá.
Lohkehtæjja bïhkede.
Oahpaheaddji addá ohppiide dieđuid barggadettiin, sihkkarastin dihte ahte sii ipmirdit bargobihtá ulbmila ja movt sii berrejit bargat.
Lohkehtæjja bïevnesh bååstede vadta learoehkidie, juktie tjirkedh dah laavenjassen aajkoem guarkoeh, jïh guktie byøroeh barkedh.
Oahpaheaddji ferte maid gávnnahit gehččet go oahppit sáni hávális ja daid jorgalit njuolga, vai nákcejit go oaidnit ollisvuođa ja heivejit jorgalusa nu ahte teavstta sisdoallu ja áigumuš bohtet čielgasit ovdan.
Dïhte byøroe gaavnehtidh mejtie learohkh baakoste baakose vuartasjieh jïh dejtie ryøktesth jarkoestieh, jallh mejtie buektiehtieh elliesvoetem ussjedidh jïh jarkoestimmiem sjïehtedidh, guktie sisvege / dijre hijvenlaakan åvtese båata.
Oahpaheaddji árvvoštallá hálddašit go suorggideami bures, maid fertejit eambbo hárjehallat ja movt dán sáhttá / berre bargat.
Lohkehtæjja vuartesje mejtie learohkh baakoehaamoedimmieh haalvoeh, jïh mejtie maehtieh baakoeh saemiengïelesne darjodh.
Válmmasin jorgaluvvon teavstta giela sáhttá maid árvvoštallat.
Learohkh bïevnesh bååstede åadtjoeh dan bïjre dah haalvoeh, jïh misse byøroeh vielie haarjanidh, jïh guktie maehtieh / byøroeh dam darjodh.
Sáhttá geahčadit riektačállima, cealkkahuksema, cealkagiid guhkkodaga ja giela njuovžilvuođa.
Maahta reaktoetjaeleme årrodh, guktie raajesidie bæjjese bigkeme jïh raajesi gåhkoe jïh galkoe gïelesne.
Dán árvvoštallanskovi sáhttá geavahit: Árvvoštallanskovvi čálalaš bargu Muitte maid ahte oahapheaddji galgá árvvoštallat man muddui oahppit leat joksan gelbbolašvuođamihttomeari.
Mujhtieh aaj lohkehtæjja edtja vuarjasjidh mennie mieresne learohkh maahtoeulmiem jakseme.
Oahppit galge maid diđolaččat guđe gelbbolašvuođa leat hukseme.
Learohkh tjuerieh voerkes årrodh mah maahtoeh dah haarjeneminie.
Man muddui nákcejit oahppit jorgalit ja heivehit earáid čállin teavsttaid dárogielas sámegillii ?
Mennie mieresne learohkh haalvoeh jarkoestidh jïh sjïehtedidh sinsitnien tjaalegh nøørjen gïeleste saemien gïelese ?
Mat leat iešguđet hálddašandásiid dovdomearkkat ?
Mah væhtah dah joekehts haalvemenjieptjieh utnieh ?
Udir.no - Oahpahusláhču: Dássi 9
Udir.no - Ööhpehtimmiesoejkesje: Daltese 9
Oahpahusláhču: Dássi 9
Ööhpehtimmiesoejkesje: Daltese 9
Dás gávdná oahpaheaddji ovdamearkkaid movt son sáhttá bargat vai ollašuhttá 9. dási gelbbolašvuođamihttomeriid.
Daesnie lohkehtæjja vuesiehtimmieh gaavna guktie satne maahta maahtoeulmiejgujmie barkedh 9. daltesisnie.
Dás čájehuvvo movt gelbbolašvuođamihttomearit duohttandahkkojit oahppoulbmiliin, sisdoallu ja bargovuogit, movt vuođđogálggaid integreret ja movt oahpahus sáhttá heivehuvvot juohke ovttaskas oahppái.
Daesnie våajnoes guktie dah maahtoeulmieh tjyölkehke sjïdtieh lïerehtimmieulmine, sisvegisnie jïh barkoevuekine, guktie vihkielommes maehtelesvoeth meatan vaaltasuvvieh, jïh guktie maahta ööhpehtimmiem dan aktegh learoehkasse sjïehtedidh.
Dađistaga-árvvoštallan ja gielladomeanat leat oassin láhčimis.
Vuarjasjimmie iktemearan, jïh daajroes gïelesuerkieh akte bielie dehtie soejkesjistie.
digaštallat, ákkastallat ja albmanahttit iežas oaiviliid ja jurdagiid
digkiedidh, dïejveldidh jïh jïjtsh våajnoeh jïh mïelh åvtese buektedh
digaštallat ođđasiid ja áigeguovdilis dáhpáhusaid Sámis
saernieh jïh byögkeles soptsesh Saepmesne digkiedidh
geavahit mediaid iežas giellabarggus
medijah utnedh gosse jïjtjh gïeline barkedh
Dán barggu ulbmiliin lea ahte oahppit galget oahppat áššálaččat digaštallat ja iežaset oaiviliid ovddidit.
Barkoen ulmie lea learohkh edtjieh maehtedh saernieh digkiedidh eensilaakan, jïh maehtedh jïjtsh mielh buektedh.
Bargamis dáinna fáttain ávžžuhuvvojit oahppit ráhkadit sátnebáŋkku dahje jurddakártta, geahča ovdamearkka 8. dásis.
Juvnehte dah learohkh aktem baakoebaanghkem darjoeh, jallh aktem baakoekaarhtem aamhtesasse, vuartesjh vuesiehtimmiem 8. daltesisnie.
čállit čoavddasániid ášši sisdoalu ektui
tjoevtenjebaakoeh tjaeledh ektiedamme aamhtesen sisvegasse
áigeguovdilis ášši bájuhit dárkilit ja čilgejeaddjin
veelelaakan bievnedh aktede sjyöhtehke aamhtesistie
vuođuštit oainnus áššálaččat
sov mielem buerkiestidh eensilaakan
vuođuštit oainnus iežas árvvuid vuođul
sov mielem buerkiestidh jïjtsh aarvoej mietie
atnit iešguđetlágan adjektiivvaid riggodahttit giela
ovmessie adjektijvh nåhtadidh juktie gïelem vielie gellielaaketje darjodh
Ráhkat áinnas eavttuid ovttasráđiid ohppiiguin.
Darjoeh badth væhtide laavenjostosne learohkigujmie.
Árvvoštallama ovdamearka:
Vuesiehtimmie vuarjasjæmman:
Oahppoulbmilat
Lïerehtimmie-ulmie
Oahppi máhttá:
Learohke maahta:
čállit čoavddasániid ášši sisdoalu ektui
tjoevtenje-baakoeh tjaeledh ektiedamme aamhtesen sisvegasse
Oahppi čállá soames čoavddasáni.
Learohke naan tjoevtenjebaakoeh tjaala
Oahppi čállá máŋga guovddáš čoavddasáni.
Learohke jïjnjh vihkeles tjoevtenje-baakoeh tjaala
Oahppi čállá eanas čoavddasániid mat leat áigeguovdilat ja guovddážis.
Learohke dah ellen jeenjemes tjoevtenje-baakoeh tjaala mah maehtieh sjyöhtehke jïh vihkeles årrodh
áigeguovdilis ášši bájuheames dárkilit ja čilgejeaddjin
maehtedh tjïelke jïh veelelaakan aktede aamhtesistie bievnedh
Oahppi bájuha veaháš ášši sisdoalus.
Learohke ånnetji beavna aamhtesen sisvegistie
Oahppi bájuha ášši váldosisdoalu.
Learohke aamhtesen åejviesisvegen bïjre beavna.
Oahppi bájuha ášši ekonomalaččat, dárkilit ja čilgejeaddjin.
Learohke aamhtesen bïjre beavna ekonomeles, tjïelke jïh veele.
áššálaš vuogi mielde máhttit ákkastallat oainnuset
maehtedh sov mielem eensilaakan buerkiestidh
Oahppi máhttá belohahkii
Learohke maahta sov mielem ånnetji eensilaakan buerkiestidh
Oahppi máhttá áššálaččat čilget oainnus.
Learohke maahta sov mielem eensilaakan buerkiestidh
Oahppi bájuha ášši ekonomalaččat, dárkilit ja čilgejeaddjin.
Learohke maahta sov mielem buerkiestidh jïh nænnoestidh eensilaakan
máhttit ákkastallat oaiviliiddas iežas árvvuid vuođul
maehtedh sov mielem buerkiestidh jïjtsh aarvoej mietie
Oahppi máhttá áššálaččat veaháš dadjat oaiviliiddis birra.
Learohke maahta maam akt sov mielen bïjre jiehtedh, jïjtsh aarvoej mietie.
Oahppi máhttá čilget iežas oaiviliid árvvuidis vuođul.
Learohke maahta sov mielem buerkiestidh jijtjsh aarvoej mietie.
Oahppi máhttá čilget iežas oainnu árvvuidis vuođul ja dan ektui áššálaččat digaštallat.
Learohke maahta sov mielem tjïelkestidh jïjtsh aarvojste, jïh dam nåhtadidh aktene eensi digkiedimmesne
máhttit atnit iešguđetlágan adjektiivvaid vai riggodahttá giela
ovmessie adjektijvh nåhtadidh juktie gïelem jeerehtidh
Oahppi máhttá moadde adjektiivva adnit go iežas oaiviliid čilge.
Learohke maahta göökte adjektijvh nåhtadidh juktie sov mielh buerkiestidh
Oahppi máhttá atnit soames adjektiivvaid vai dárkilit čilge iežas oaiviliid.
Learohke maahta naan adjektijvh nåhtadidh juktie sov mielh tjïelkelaakan buerkiestidh.
Oahppi máhttá atnit máŋga adjektiivva iežas oainnuid čilgemis hui dárkilit.
Learohke maahta jienebh adjektijvh nåhtadidh juktie sov mielh joekoen tjïelkelaakan buerkiestidh.
Oahppit galget mediain gávdnat áigeguovdilis ođasášši mii guoská Sápmái.
Learohkh edtjieh aktem sjyöhtehke saerniem gaavnedh Saemien eatnamisnie meedijeste.
Sii sáhttet válljet ođasášši mii lea juogo áviissas, áigečállagis, interneahtas, radios, tvŠs dahje eará sajis.
Dah maehtieh vuesiehtimmien gaavhtan aktem aamhtesem veeljedh aktede plaereste, våhkoeplaereste, gaskeviermeste, raadijoveste, tv-este jallh plearoeh.
Oahppit lohket ášši birra álggos ja dasto čállet čoavddasániid.
Learohkh aamhtesen bïjre luhkieh jïh tjoevtenjebaakoeh tjaelieh.
Čoavddasániid vuođul galget oanehaččat bájuhit ášši sisdoalu.
Dejstie tjoevtenjebaakojste dah aktem åenehks referatem tjaelieh aamhtesen sisvegen bïjre.
Dasto galget muitalit iežaset oainnu dan áššái.
Dan mænngan edtjieh soptsestidh sov vuajnoen bïjre aamhtesasse.
Viidáset galget oahppit digaštallat fáttá birra.
Vijriebasse learohkh edtjieh meatan årrodh aktene digkiedimmesne aamhtesen bïjre.
Maŋŋil digaštallama, sáhttet oahppit čállit čoahkkáigeasu.
Mænngan aamhtesem digkiedamme, learohkh maehtieh aktem tjaalegem darjodh goh iktedimmie.
Dahje sii sáhttet lohkiidreivve čállit.
Jallh dah maehtieh aktem lohkijetjaalegem tjaeledh.
Oahppit berrejit atnit adjektiivvaid go čilgejit oainnuset áššái, áinnas eanet ollašuvvin go buorre / heitot.
Dah learohkh byöroeh adjektijvh nåhtadidh juktie buerkiestidh maam dah tuhtjieh saernien bïjre, amma vielie tjaeledh enn hijven / nåake.
Ávkkálaš sániid ovdamearkkat: miellagiddevaš, hástaleaddjin, čilgejeaddjin, somá, ahkidis, gelddolaš, vuorddekeahttá, jáhkkemeahttun jna..
Daah baakoeh gujht aevhkies: murreds, haestiedihks, bievnedihks, lustes, ovrovne, bååhperihks, ovjaehkeles jnv..
Dat dagaha ahte oahppit ohppet maiddái ákkastallat oainnuset áššái.
Vijriebasse learohkh aaj lïerieh buerkiestidh mannasinie dam tuhtjieh.
Gávnna heivehuvvon siidduid áviissain jna. dán doibmii.
Gaavnh sjïehteles sæjroeh plaerijste jallh plearoeh dan darjomasse.
Dá ovdamearkkat Ávvir áviisasiidduin:
Daesnie naan sæjroeh dehtie plaereste Ávvir:
Eará oahppodoaimmat
Guvvie: Jan Arne Varsi
20 gažaldaga ođasášši birra
20 gyhtjelassh akten saernien bïjre
Dát doaibma sulastahttá tv- dahje radioprográmma 20 spørsmål.
Daate darjome lea goh tv-jallh raadijoveprogramme 20 gyhtjelassh.
Oahpaheaddji dahje oahppi vállje soames ođasášši.
Lohkehtæjja jallh learohke aktem saerniem ohtsede.
Dat galgá leat juogo olbmo dahje dáhpáhusa birra.
Dïhte maahta akten almetjen jallh heannadimmien bïjre årrodh.
Okta jearrá, ja son sáhttá dušše vástidit juo dahje ii.
Akte gihtjie, jïh dam maam gihtjie, ajve åådtje jaavoe jallh ijje vaestiedidh.
Son guhte jearrá, galgá geahččalit oažžut rivttes vástádusa, nuppiin sániin rivttes ođđasa, ovdalgo buot 20 gažaldagaid lea jearran.
Dïhte mij gihtjie, edtja pryövedh reaktoe vaestiedassem gaavnedh, daesnie reaktoe saernie, aarebi gaajhkh gyhtjelassh gihtjeme.
Sámegillii lea dát ávkkálaš stoagus danin go gažaldagain ja vástádusain lea seamma vearba ja dan sáhttá ohppiiguin hárjehallat:
Saemiengïelen gaavhtan daate akte aevhkies darjome ihke gyhtjelasse jïh vaestiedasse seamma vearbem utnieh, jïh dam maahta haarjanidh learoehkigujmie:
Er det en mann ?
Akte ålma ?
– Ja / nei. Lea go dievdoolmmoš ?
– Jaavoe / ijje Saemien soptseste ?
Hupmá go sámegiela ? – de hupmá / ii huma.
- Dïhte soptseste / ij soptsesth
Davvisámegielas leat oalle ollu jietnafiillat gávdnamis.
Noehtesaemien gïelesne jïjnjh tjoejefijlh sjïdteme.
Julevsámegillii ja lullisámegilli eai vuos gávdno nu ollu, muhto veaháš gal.
Luvlesaemien jïh åarjelsaemien eah dan jïjjh utnieh, bene muvhth gååvnesieh.
Čađahit dán láhčima gáibiduvvojit čuovvovaš prográmmat: iTunes, Media Player, Mp3-čuojanas, Audacity ja jietnabáddenprográmma.
Juktie daam soejkesjem tjïrrehtidh tjuara daejtie programmide nåhtadidh: iTunes, Media Player, Mp3-spielere, Audacity jïh programmh mejgujmie tjoejem bæjjese vaalta.
Viečča iTunes prográmma.
Leessh iTunes våålese.
Dán prográmmas sáhttá diŋgot radio- ja tv-prográmmaid n. g. podkastan.
Programmesne maahta raadijove jïh tv-programh dongkedh akten dagkeres podkast ’ en baaktoe.
Nugomat Izu dahje ođđasit.
Vuesiehtimmien gaavhtan Izu jïh Oddasat.
Go prográmma lea viežžan, de sáhttá jietnafiillaid vurket ovdamearkan mp3-čuojanassii, dahje sáhttá dihtormášiinnas daid geahččat ja guladit.
Gosse programmide våålese leesseme, maahta dejtie akten mp3-spielerasse sertedh, jallh maahta vuejnedh jïh goltelidh programmide daatesne.
Jus leat CDŠat, de daid sáhttá dihtormášiinnas čuojahit.
Jis cd-h åtna, maahta dejtie daatovrisnie nåhtadidh.
Oahppit sáhttet jietnafiillaid dahje TV-prográmmaid vuođul ieža ráhkadit reportášaid jna..
Learohkh maehtieh dejstie tjoejefijlijste jallh tv-programmijste jïjtje reportasjh jallh plearoeh darjodh.
Oahppit sáhttet ráhkadit iežaset jietnafiillaid jietnačuojahanprográmmain, mat gávdnojit buot dihtomášiinnain.
Learohkh maehtieh jïjtsh tjoejefijlh darjodh tjoejespealadimmieprogrammi baaktoe, mah leah gaajhkine daatamaasjinine.
Oahppit sáhttet maiddái ráhkadit iežaset jietnafiillaid mp3-čuojanasain.
Learohkh maehtieh aaj jïjtsh tjoejefijlh darjodh mp3-spielerisnie.
Audacity prográmmain sáhttá jietnafiillaid oanidit jus ii áiggo visot adnit dahje rievdadit jietnafiillaid dan ektui maid galgá atnit.
Programmesne Audacity maahta tjoejefijlh bietskiedidh, jis ij sïjhth gaajhkem nåhtadidh.
Jietnafiillat maid oahppit ráhkadit sáhttet leat gárvves buktagat maid oahpaheaddji sáhttá árvvoštallat.
Dah tjoejefijlh, mejtie dah learohkh darjoeh, maehtieh gaervies dorjesh årrodh, mejtie lohkehtæjja vuarjesje.
Oahpaheaddji berre addit dieđuid ja mearkkašumiid ohppiide válljejuvvon ášši ja dan áigeguovdilvuođa birra.
Lohkehtæjja byöroe bååstede learoehkasse bievnedh learohki veeljeme aamhtesen bïjre, jïh man sjyöhtehke aamhtese lea.
Digaštala áinnas ohppiiguin dan birra movt sii gávdne juste dan ášši ja manin juste dan válljejedje.
Digkedh aaj learohkigujmie guktie dah dam sjyöhtehke aamhtesem gaavnin, jïh mannasinie dam veeljin.
Divtte ohppiid iežaset sániiguin muitalit maid sii leat oahppan go dáinna osiin leat bargan.
Baajh learoehkidie jïjtje soptsestidh maam barkosne lïereme.
Dađistaga-árvvoštallamis sáhttá oahpaheaddji buktit mearkkašumiid eavttuid vuođul jus daid ovdalgihtii leat lihtodan.
Vuarjasjimmesne iktemearan lohkehtæjja maahta bååstedebïevnesh vedtedh våaroemisnie dejstie væhtijste mej bïjre åvtelhbodti seamadamme.
Divtte ohppiid árvvoštallat makkár árvvuid ášši ovddida, ja makkár árvvuid ieš oahppi deattuha.
Baajh learohkh jïjtje vuarjasjidh mah aarvoeh aamhtese skreejrie, jïh mah aarvoeh learohkh jïjtje tjïerteste.
Muital iešguđet árvvuid erohusaid, ja manin iešguđetlágan árvvut na sáhttet ilbmat beroškeahttá oainnu.
Bievnieh learoehkidie mij joekehts aarvoeh, jïh guktie aarvoeh maehtieh joekehtslaakan vååjnedh, ovmessie vuajnoen mietie.
Dieđuid ja mearkkašumiid ovdamearkkat:
Vuesiehtimmieh, bïevnesh bååstede:
Gelbbolašvuođamihttomearit
Maahtoeulmie
Oahpahusa mihttomearrin lea ahte oahppi galgá máhttit:
Ööhpehtimmien ulmie lea learohkh edtjieh maehtedh:
digaštallat, ákkastallat ja ovddidit iežas ipmárdusaid ja oaiviliid
digkiedidh, buerkiestidh jïh jïjtsh mielh jïh vuajnoeh buektedh
Mii lea buorre: Don oaččut čielgasit ovdan iežat oaivila. Mu mielas don bures ákkastalat iežat oainnuid ovddas.
Mij hijven: Datne tjïelkelaakan dov mielem buaktah Manne tuhtjem datne dov vuajnoeh hijvenlaakan buerkesth Maam maahtah bueriedidh: Datne maahtah dov mielh buektedh vielie jeereldihkie baakoejgujmie
Maid sáhtát buoridit: Don sáhtát dárkilahttit oaiviliiddát girjábut sátneanu bakte.
saernieh jïh sjyöhtehke heannadimmieh digkiedidh Saemien eatnamisnie
digaštallat ođđasiid ja áigeguovdilis dáhpáhusaid Sámis
Mij hijven: Datne aktem sjyöhtehke saerniem gaavnih.
Mii lea buorre: Don gávdnet relevánta ođđasa.
Datne aamhtesen bïjre eensilaakan soptseste.
Don bájuhat ášši bures.
Maam maahtah bueriedidh.
Maid sáhtát buoridit: Don sáhtašit vel buoret oainnusindahkat áššái iešguđetge oainnuid ja oaiviliid.
Jïjtsevuarjasjimmie lïerehtimmieulmeste
Oahppoulbmila iešárvvoštallan Dá lea ovdamearka dasa movt oahppit sáhttet iežas árvvoštallat:
Daesnie akte vuesiehtimmie guktie learohkh maehtieh jïjtjemse vuarjasjidh:
Dán máhtán oalle bures:
Daam naa veele maahtam:
áššái čállit čoavddasániid
tjoevtenjebaakoeh akten aamhtesasse tjaeledh
bájuhit ášši čilgejeaddjin ja dárkilit
veele jïh tjïelkelaakan aktede aamhtesistie bievnedh
ákkatallat oainnut áššálaččat ja iežat árvvuid vuođul
dov vuajnoem buerkiestidh eensilaakan jïh aarvoej mietie
Muhtun ohppiide sáhttá leat hástaleaddjin gávdnat mii ášši váldosisdoallun lea ja dan bájuhit njálmmálaččat.
Maahta nuekie haestiedihks årrodh muvhtide learoehkidie aamhtesen åejviesisvegem gaavnedh, jïh dan bïjre soptsestidh.
Teaksta berre heivehuvvot ohppiid dássái.
Byöroe tjaalegem sjïehtedidh learohki daltesasse.
Muhtun ohppiide sáhttá leat doarvái go gávdnet ovtta ákka teavsttas.
Muvhtide learoehkidie maahta nuekie årrodh aktem mielem gaavnedh.
Dan sii oanehaččat ovdanbidjet njálmmálaččat.
Dam åenehkslaakan njaalmeldh åehpiedehtieh.
Oahppit sáhttet oažžut veahki cealkagiid hábmemis.
Learohkh maehtieh viehkiem åadtjodh raajesh darjodh.
Ovdamearkka dihte sáhttá oahpaheaddji vuosehit ohppiide soames ovdamearkkaid movt sii álggahit ákkastallat oaiviliiddiset ovddas: Mu mielas … Álggaálggus mu mielas … Ášši váldobealli lea … Viidáset oaivvildan ahte … Dat mii dán áššis lea buorre, lea ahte … Dan maid in liiko, lea ahte … Dat mii lea miellagiddevažžan lea ahte …
Vuesiehtimmien gaavhtan lohkehtæjja maahta learoehkidie naan vuesiehtimmieh vedtedh guktie maahta aelkedh aktem vuajnoem buerkiestidh: Manne tuhtjem …. Uvtemes tuhtjem …. Åejviepoenge aamhtesisnie lea….Vijriebasse vienhtem …. Dïhte mij lea hijven aamhtesinie lea … Dam im lyjhkh lea …. Dïhte mij lea murreds lea ….
Soames háve sáhttá leat dárbbašlažžan oahppi veahkehit gávdnat miehte- dahje vuostáákkaid áššái.
Muvhten aejkien maahta daerpies årrodh learohkem viehkiehtidh mielh gaavnedh mah leah akten aamhtesen mietelen jïh vuestelen.
Oahpaheaddji sáhttá diktit oahppi gávdnat ášši mas teaksta lea sihke sámegillii ja dárogillii, vai oahppit geat dárbbašit liige veahki dan sáhttet gávdnat dárogielat teavsttas.
Lohkehtæjja maahta baajedh learohkem aktem aamhtesem gaavnedh mij tjåådtje dovne saemien jïh nöörjen gïelesne, guktie learohkh mah vielie viehkiem daarpesjieh, maehtieh viehkiem åadtjodh dehtie nöörjen tjaalegistie.
Oahppit sáhttet ieža jođihit digaštallama ja leat čoahkkinjođiheaddjin.
Learohkh maehtieh digkiedimmiem stuvredh jïh jïjtje stavrine årrodh.
Muhtun ohppiide dáidá leat váttisin oainnuideaset ovdanbuktit.
Muvhtide learoehkidie maahta geerve årrodh jïjtsh mielh buektedh.
Oahppit sáhttet atnit vuođđun dihto dilálašvuođa dahje rolla go sii galget mearridit ja čilget oaiviliiddiset, omd. go dihtora atnet skuvlabargguide: Makkár ovdamunit ja hehttehusat leat dihtora atnimis skuvlabargui ?
Learohkh maehtieh våaromem vaeltedh aktene vihties tsiehkesne jallh råållesne, gosse satne edtja vuajnoeh tjïelkestidh jïh buerkiestidh, vuesiehtimmien gaavhtan pc-åtnoen bïjre skuvlebarkosne: Mah aevhkieh jïh viesjiesvoeth leah gosse pc-em skuvlebarkosne nåhtede ?
Mii lea du oaivil ?
Maam datne vienhth ?
Oahppit sáhttet ráhkkanit geahččat ođassáddagiid ja guldalit sámi ođđasiid.
Learohkh maehtieh åvtelhbodti disse haarjanidh gosse saernieh vuartasjieh jallh saemien saernieh goltelieh.
Guldaleames ođđasiid sii galget mearkut ja čállit gaskal guokte ja logi sáni, sániid maid sii ovdalažžas dovdet ja sániid mat leat áibbas apmasat sidjiide.
Dah edtjieh göökteste, luhkie baakojde krööhkestidh mejtie edtjieh baakoeh våålese tjaeledh mejtie ånnetji demtieh, jallh baakoeh mah eevre ovnohkens.
Muhtun oahppit rahčet nubbingiela movttiidemiin.
Såemies learohkh skraejrine dåårreseminie, mubpiegïelesne.
Vai bargu šaddá suohttaseabbon de sáhttá atnit Photostory prográmma.
Jis Photostory ’ m nåhtede, barkoe maahta lustebe sjïdtedh.
Dalle sáhttet oahppit ieža govvet ja daid atnit oanehis muitalussaide vuođđun, ja man sii njálmmálaččat galget ovdanbidjat.
Dellie learohke maahta såemies guvvieh jïjtje vaeltedh, jïh dejtie nåhtadidh aktem åenehks vaajesem darjodh, maam njaalmeldh åehpiedahta.
Photostory lea nuvttá ja álkes prográmma atnit, ja dasa lea vejolaš teavstta liibmet go vuos govaid lea dasa bidjan.
Photostory namhtah, jïh aelhkie nuhtedh, jïh maahta teekstem guvvide lijmesjidh.
Máhttit ovdanbuktit njálmmálaččat: Dán ovdamearkkas lea njálmmálaš doaibma guovddážis.
Maehtedh sov njaalmeldh daajroeh buektedh: Njaalmeldh soptsestalleme lea dïhte åejviedarjome daennie vuesiehtimmesne.
Máhttit atnit digitála reaidduid: Oahppit galget máhttit interneahtas ohcat dieđuid ášši birra.
Maehtedh digitale dirregh nåhtadidh: Dah learohkh edtjieh maehtedh gaskeviermesne sjyöhtehke bïevnesh ohtsedidh, ektiedamme aamhtesen sisvegasse.
Sii sáhttet maiddái atnit jurddakártta vuogáidahttimis ákkaid ja árvvuid.
Dah aaj maehtieh åssjaldahkekaarhtem nåhtadidh juktie vuajnoeh jïh aarvoeh öörnegen mietie buektedh.
Dat sáhttá leat ovdanbidjamii vuolggasadjin.
Dïhte maahta våaroeminie årrodh akten åehpiedehtemasse.
Máhttit ovdanbuktit čálalaččat: Oahppit čállet čoavddasániid ja referáhta, vuogáidahttet loahppajurdagiid ja čállet ákkaid go digaštallan čađahuvvo.
Maehtedh sov tjaaleldh daajroeh buektedh: Learohkh tjoevtenjebaakoeh jïh referatem tjaelieh, åssjaldahkh öörnegen mietie biejieh, jïh vuajnoeh våålese tjaelieh gosse digkedeminie.
Dát ovdamearka heive bures gáiddusoahpahussii.
Daate vuesiehtimmie hijvenlaakan maajhööhpehtæmman sjeahta.
Oahppit sáhttet čuovvut seamma láhčima go dan mii bajábealde čilgejuvvo.
Learohkh maehtieh seamma soejkesjem dåeriedidh goh bijjielisnie buerkiestamme.
Vejolaččat sáhttet oahppit ráhkadit tv-reportáša.
Jallh learohkh maehtieh aktem tv-reportasjem darjodh.
Sii ovdanbidjet ášši, ja oahpaheaddji sáhttá leat ođaslohkkin studios.
Dah aamhtesem åehpiedehtieh, jïh lohkehtæjja maahta saernielohkehtæjjine årrodh studijovesne.
Ođaslohkki jearrá reportáris guhte vástida.
Saernielohkehtæjja reporterem gihtjie, mij vaestede.
Sáhttá maiddái rievdadit nu ahte oahppi lea ođaslohkki studios ja oahpaheaddji reportárin.
Dam maahta aaj båastode darjodh.
Sámi ođđasiid oktavuođas sáhttá ráhkadit gielladomeana.
Maahta aktem gïelesuerkiem darjodh ektiedamme saemien saerniejgujmie.
Dasa sáhttet gullat nugomat sámegielat áviissat, radio- ja tv-sáddagat dahje ođassiiddut interneahtas.
Maahta saemien plaerieh, raadijove- jïh tv-saadtegh jallh saerniesæjroeh gaskeviermesne årrodh.
Oahppit sáhttet jeavddalaččat oanehaččat muitalit ođasáššiin.
Baajh learoehkidie jaabnan saernijste saarnodh åenehkslaakan.
Buot gulahallan čađahuvvo sámegillii.
Edtja aajve saemiengïelesne soptsestidh.
Sara, Elen Ragnhild: Joatkke ain, Davvi Girji 2006 Somby, Liv Inger: Gielas Gillii Mielas Millii 6, Mediagirji, Davvi Girji 1998 http://avvir.no http://lotta.yle.fi/srwebanar.nsf/sivut/ovdasiidu2004 http://nrk.no/sami http://nrk.no/podkast http://galdu.org
Learoevierhtieh
Oahpaheddjiide
Lohkehtæjjide
Mo geavahit našuvnnalaš geahččalemiid oahppama neavvun ?
Guktie nasjovnale pryövenassh nåhtadidh goh dïrrege lïerehtæmman ?
Ođđa vejolašvuođat čuovvolit
Orre nuepieh dan vijriesåbpoe barkose
Dál sáhtát jođáneabbo go ovdal oažžut eanet dieđuid du oahppijoavkku bohtosiid birra.
Daelie nuepiem åtnah vielie bïevnesh åadtjodh dov learohkedåehkien illedahki bïjre verkebe goh aarebi.
Áigumuššan lea ahte oanehis áiggi maŋŋil geahččalančađaheami sáhtát atnit daid bohtosiid oahpaheami heiveheapmái ja muitalit ohppiide ja fuolaheddjiide dáid bohtosiid birra.
Aajkoe lea datne ånnetji mænngan learohkh pryövenasside tjïrrehtamme, maahtah illedahkide nåhtadidh juktie lohkehtimmiem sjïehtedidh, jïh learohkidie jïh eejhtegidie illedahki bïjre bievnedh. PAS.
Veaháš maŋŋil čađaheami beasat PAS:s álkes analysanevvui mas lea
’ esne datne sïjhth varke tjïrrehtimmien mænngan aktem aelhkie joekehtimmiedïrregem åadtjodh goh akte
rehkenastinárka, mii muitala dutnje:
ryöknemeaarke, mij datnem beavna daan bïjre:
- maid juohke bargamuš mihtida
- maam fïerhte laavenjasse möölie
- gallis máhtte bargamušaid našuvnnalaččat ja du oahppijoavkkus (váttisvuođamuttu)
- man gellie mah laavenjasside buektiehtin nasjovnale jïh dov learohkedåehkesne (geervevoete)
- guđe fágaide sáhttá laktit geahččalemiid lohkamis ja rehkenastimis
- mejtie faagide dah laavenjassh pryövenassine lohkemisnie jïh ryöknemisnie maehtieh gårresovvedh
- guđe mahtodagas bargamušat leat - du oahppijoavkku bohtosiid našuvnnalaš dási ektui - boddosaš čuoggárájáid birgendásiide Daid bohtosiid maid oaččut dán neavvu anedettiin ii galgga raporteret, muhto atnit du oahppijoavkku pedagogalaš čuovvoleamis.
- maam hammojde laavenjassh utnieh - dov learohkedåehkien illedahkh, viertiestamme nasjovnale daltesinie
Juohke geahččaleami ođđa oahpaheaddjibagadallamiin sáhtát lohkat maid galggat dahkat čađaheami ovdal, botta ja maŋŋil.
Dejnie orre lohkehtæjjabïhkedimmine dan aktegs pryövenassese, maahtah lohkedh maam edtjh darjodh åvtelen, gosse dejtie darjoeminie jïh tjïrrehtimmien mænngan.
Dás leat geavatlaš rávvagat mo sáhtát bohtosiid čuovvolit.
Daesnie dæjpeles raerieh åadtjoeh guktie datne maahtah illedahkigujmie vijriesåbpoe barkedh.
Bagadallamiin leat maiddái máŋggalágan evttohusat resurssaide ja lohkamiidda mat laktašuvvet lohkama ja rehkenastima gálggaide ja eŋgelasgiela fága osiide, mat soitet leat ávkkálaččat skuvlla visot oahpaheddjiide.
Bïhkedimmine aaj ovmessie raeriestimmieh gaavnh vierhtiej jïh lohkemesaamhti bïjre ektiedamme maehtelesvoetide lohkemisnie jïh ryöknemisnie jïh bieline eengelskefaageste mah maehtieh nuhteligs årrodh gaajhkide lohkehtæjjide skuvline.
Mo atnit geahččalemiid oahppama árvvoštallanbarggus ?
Guktie pryövenasside nåhtadidh barkosne vuarjasjimmine lïerehtæmman ?
Njeallje prinsihpa leat dehálaččat oahppama árvvoštallanbarggus.
Joekoen njieljie prinsihph mah leah vihkeles gosse vuarjasjimmine lïerehtæmman barkeminie.
Dát leat guovddáš prinsihpat maiddái geahččalemiid barggus.
Daah prinsihph aaj vihkeles gosse pryövenassigujmie barkeminie.
Prinsihpat leat dutkanvuđot ja sáhttet laktojuvvot bargobotta árvvoštallamii, mii
Dah prinsihph våaromem utnieh dotkemisnie jïh maahta dejtie ektiedidh daesnie-jïh daelievuarjasjæmman
lea čilgejuvvon oahpahuslága láhkaásahusas.
mij lea buerkiestamme ööhpehtimmielaaken mieriedimmesne.
Ohppiid oahppaneavttuid sáhttá nannet jus sii:
Maahta learohki nuepieh lïeredh dåarjedidh jis dah:
1) áddejit maid galget oahppat, ja mii sis vurdojuvvo 2) ožžot máhcahemiid mat muitalit sidjiide sin barggu dahje olahusa kvalitehta birra
1) guarkah maam edtjieh lïeredh, jïh maam veanhtede dejstie 2) bïevnesh bååstede åadtjoeh mah dejtie barkoen kvaliteeten jallh haalvemen bïjre soptsestieh
3) rávvejuvvojit mo sáhttet čeahpput 4) servet iežaset oahppanbargui earret eará nu ahte árvvoštallet bargguset ja ahtanuššameaset
3) raerieh åadtjoeh guktie maehtieh jïjtjemse bueriedidh 4) leah meatan vaaltasovveme jïjtse lierehtimmiebarkosne, gaskem jeatjah jïjtse barkoem jïh jïjtse evtiedimmiem vuarjasjdih
Oahppit galget áddet maid galget oahppat ja mii sis vurdojuvvo
Learohkh edtjieh guarkedh maam edtjieh lïeredh jïh maam dejstie
Go barggat geahččalemiiguin ja árvvoštallamiin, de lea dehálaš ahte oahppit dihtet manne sii árvvoštallojit, ja mii sis vurdojuvvo.
veanhtede Gosse datne pryövenassigujmie jïh vuarjasjimmine barkh, dle vihkeles learohkh daejrieh mannasinie dah vuarjasjamme sjidtieh, jïh maam dejstie veanhtede.
Háleš danne ohppiiguin geahččaleami áigumuša birra, ja maid dat mihtida.
Soptsesth dannasinie learohkigujmie pryövenassen aajkoen bïjre, jïh maam dïhte möölie.
Muital ohppiide ahte áigumuššan lea atnit bohtosiid oaidnin dihtii man muttus sii leat, nu ahte sáhtát sin veahkehit ovddasguvlui.
Soptsesth learoehkidie aajkoe lea illedahkide nåhtadidh juktie vuejnedh gusnie dah tjåadtjoeh, guktie datne maahtah dejtie guhkiebasse viehkiehtidh.
Muhtin ohppiide soaitá geahččalanvuohki leat amas.
Muvhtide learoehkidie dle pryövenassevuekie maahta ovnohkens årrodh.
Ráhkkanahte danne ohppiide dasa mii sis lea vuordimis, nu ahte sáhttet dovdat oadjebasvuođa.
Soptsesth dannasinie learoehkidie maam edtjieh darjodh, guktie dah maehtieh jearsoes domtedh.
Muital ohppiide mo galget vástidit iešguđet bargamušaid, maid galget dahkat jus eai ádde muhtin bargamuša, ja man guhkes áigi lea geahččaleapmái.
Soptsesth learoehkidie guktie dah edtjieh vaestiedidh ovmessie laavenjassesåarhtide, maam edtjieh darjodh jis eah aktem laavenjassem guarkh, jïh man guhkiem dah åadtjoeh pryövenassine gïehtelidh.
Ráhkkanahte ohppiid dasa ahte sáhttet oažžut bargamušaid maid eai nákce vástidit.
Soptsesth learoehkidie dah maehtieh laavenjassh åadtjodh mejtie eah buektehth vaestiedidh.
Ane áinnas daid ovdamearkkaid mat leat Oahpahusdirektoráhta neahttasiidduin.
Nåhtedh maaje vuesiehtimmielaavenjasside Ööhpehtimmiedirektovraten nedtesæjrosne.
Dáid dieđuid sáhtát laktit dasa maid juo dieđát ohppiid birra.
Vedtieh bïevnesh jïh raerieh bååstede geajnoen bïjre guhkiebasse
Dieđuid sáhttá vel atnit háleštallamii ohppiiguin ja Ovttasbargu bargoskihpáriiguin vuođđogálggaid hárrái
Maahta vuarjasjimmiem nåhtadidh juktie learoehkidie bïevnesh bååstede vedtedh mah dejtie kvaliteeten bïjre barkosne jallh haalvemen Laavenjostoe barkoevoelpigujmie vihkielommes maehtelesvoeti bïjre
Vuođđogálggat lohkamis ja rehkenastimis leat integrerejuvvon buot fágaid gealbomihtuin.
Dah vihkielommes maehtelesvoeth lohkemisnie jïh ryöknemisnie leah meatan vaaltasovveme maahtoeulmine gaajhkine faagine.
Vaikke gálggat fágain bohtet máŋgga láhkai ovdan, de leat bohtosat guoskevaččat buot oahpaheddjiide eai ge dušše oahpaheddjiide dárogielas ja matematihkas.
Jalhts maehtelesvoeth lea joekehtslaakan tjïertestamme faagine, dle illedahkh sijhtieh sjyöhtehke årrodh gaajhkide lohkehtæjjide jïh ij ajve learoehkidie nöörjen gïelesne jïh matematihkesne.
Nannen dihtii vuođđogálggaid visot fágain, de lea ávkkálaš ahte oahpaheaddjijoavku daid cehkiin mat čađahit geahččalemiid, ovttas analyserejit ja digaštallet geahččalemiid bohtosiid.
Juktie dejtie vihkielommes maehtelesvoetide nænnoesåbpoe darjodh gaajhkine faagine, dle sæjhta joekoen hijven årrodh jis gaajhkh lohkehtæjjah dejnie daltesinie mah pryövenasside tjïrrehtieh, ektesne joekehtieh jïh digkiedieh pryövenasseilledahkide.
Go ovttas čoahkkáigeassá geahččaleami bohtosiid, de sáhttá oahpaheaddjijoavku oaidnit mas oahppit bures birgejit, ja mainna
Gosse pyövenassi illedahki bïjre ektesne soptsestieh, dle gaajhkh lohkehtæjjah åadtjoeh daejredh maam learohkh hijvenlaakan haalvoeh, jïh mejnie dah byöroeh vielie barkedh
iešguđet fágain fertejit bargat eanet.
dejnie ovmessie faagine.
Háleš bargoskihpáriiddátguin
Soptsesth dov barkoevoelpigujmie
• Oaidnit go bohtosiin minstariid dahje sojuid ?
• Mah mijjieh maallh jallh otnjegh illedahkine vuejnebe ?
• Leat go mis eará dieđut mat nannejit dahje láivudit bohtosiid ?
• Mijjen jeatjah bïevnesh mah nænnoestieh jallh nåhkehtieh illedahkide ?
• Digaštallet mo áigubehtet čuovvolit daid ohppiid geat leat olu vulobealde dahje olu bajábealde gaskameari.
• Digkiedidie guktie dijjieh sïjhtede dejtie learoehkidie dåarjedidh mah leah guhkene gaskemedtien nuelelen jallh guhkene gaskemedtien bijjelen.
• Maid dahket du bargoskihpárat go galget ohppiideaset čuovvolit ?
• Maam dov barkoevoelph darjoeh gosse edtjieh sijjen learohkh dåarjedidh ?
Eanet dieđuid árvvoštallama ja geahččalemiid birra oainnát dás www.udir.no
Vielie bïevnesh vuarjasjimmien jïh pryövenassi bïjre gaavnh daesnie www.udir.no
Udir.no - Árvvoštallansskovvi čálalaš bargui
Udir.no - Vuarjasjimmie tjaaleledh barkoe
Árvvoštallansskovvi čálalaš bargui
Vuarjasjimmie tjaaleledh barkoe
Bargu:
Laavenjasse:
Oahppi namma:
Learohken nomme:
Árvvoštallaneavttut:
Vuarjasjimmievæhtah:
Ulbmiliid joksan:
Ulmiejaksoe:
Dáinna berret bargat, ná berret dahkat:
daejnie byørh vielie barkedh, jïh byørh naemhtie darjodh
gaska- muddosaš
Vuelege
bajilčála
Gaskoe
álggahus
Bigkeme:
váldooassi
bijjietjaalege
loahppa
aalkove
Sisdoallu:
Sisvege:
Bargui vástádus
sjaangerevæhtah
Šáŋŋerdovdomearkkat
vaerbesojjehtimmie
vearbasojaheapmi
reaktoetjaeleme
riektačállin
væhtabïejeme
mearkkaid bidjan
jeereldihkie baakoeh
buorre cealkkahuksehus
hijven raajesebigkeme
Udir.no - Sámi máidnasat ja eamiálbmogiid máidnasat
Udir.no - Saemien heamtuvrh jïh aalkoealmetji heamtuvrh
Ceahkki: Jo3 – studerenráhkkanahtti oahppoprográmma ja lasáhus oppalaš studerengelbbolašvuhtii – fidnofágalaš oahppoprográmmaide Fáddá: sámi máinnasteapmi ja eará eamiálbmogiid máinnasteapmi Áigi: gaskal gávcci ja logi oahpahusdiimmu
Daltese: Jåa3 – studijeryøjrien øøhpehtimmieprogramme jïh lissiebigkeme siejhme studijemaahtose baarkoefaageles øøhpehtimmieprogrammide
Dát oahpahusláhču lea ovdamearkan dasa movt oahppit sáhttet bargat joksat namuhuvvon gelbbolašvuođamihttomeriid.
Daate øøhpehtimmiesoejkesje vuesehte guktie learohkh maehtieh barkedh juktie maahtoeulmide jaksedh, mah leah nuelesne neebneme.
Oahpahusláhču čájeha heivvolaš bargovugiid, movt dáidda ovttastahttá vuođđogálggaid ja movt oahpaheaddji heiveha oahpahusa ohppiide ja sin árvvoštallá dađistaga.
Øøhpehtimmiesoejkesje vuesehte sjyøhtehke barkoevuekieh, guktie vihkielommes maehtelesvoeth meatan vaaltasuvvieh jïh guktie lohkehtæjja øøhpehtimmiem sjïehtede learoehkidie jïh dejtie iktemearan vuarjesje.
Oahpahusláhču čájeha movt oahppit sáhttet buohtastahttit guovtti eámiálbmoga máinnastanvuogi.
Øøhpehtimmiesoejkesje vuesehte guktie learohkh maehtieh gøøkte aalkoealmetji soptsestimmievuekieh viertiestidh.
Gelbbolašvuođamihttomearit Jo2- studerenráhkkanahtti oahppoprográmma maŋŋel, ja lasáhusa oppalaš studerengelbbolašvuhtii- fidnofágalaš oahppoprográmma maŋŋel Árbevirolaš máhttu Oahpahusa mihttomearri lea ahte oahppi galgá máhttit
Maahtoeulmie Jåa2 mænngan – studijeryøjrien øøhpehtimmieprogramme jïh lissiebigkemen mænngan siejhme studijemaahtose – barkoefaageles øøhpehtimmieprogramme
selvehit sámi máinnasteami
saemien soptsestimmieaerpievuekiem buerkiestidh
muitalit muitalusaid geavahettiin sámi máinnasteami elemeanttaid
heamtuvrh soptsestidh gosse biehkieh saemien soptsestimmieaerpievuekeste nåhtadieh
buohtastahttit sámi máidnasiid eará eamiálbmogiid ja eará kultuvrraid máidnasiiguin
saemien heamtuvrh viertiestidh jeatjah aalkoealmetji heamtuvrigujmie, jïh heamtuvrigujmie jeatjah kultuvrijste
Gelbbolašvuođamihttomearit leat konkretiserejuvvon oahppanulbmilin, mat leat ceahkkin barggus joksat gelbbolašvuođamihttomeriid.
Maahtoeulmide tjyølkehke dorjeme lïerehtimmieulmine, mah leah akte sille juktie maahtoeulmide jaksedh.
selvehit sámi máinnasteami / muitaleami iešvuođaid
saemien soptsestimmieaerpievuekien bïjre soptsestidh
čilget guovddáš doahpagiid mat gullet sámi máinnastanárbevirrui
vihkeles dïejvesh buerkiestidh mah leah saemien soptsestimmieaerpievuekesne
bájuhit / muitalit máidnasa mas leat sámi iešvuođat
aktem heamtuvrem vaajestidh mij sjiere saemien væhtah åtna
čállit muitalusa mii lea sámi vuohkái
aktem heamtuvrem gaavnedh mij lea tjielke saemien
gávdnat sullásašvuođaid / erohusaid sami máidnasis ja inuihtta máidnasis
seammavoeth jïh joekehts gaavnedh akten saemien heamtuvren jïh akten jeatjah heamtuvren gaskem
Máhttit lohkat: Oahppi galgá lohkat iešguđetlágan máidnasiid, muitalusaid, diiddaid ja eará lohkanbihtáid mat gullet fáddái.
Maehtedh lohkedh: Learohkh ovmessie heamtuvrh, soptsesh, dïejvesh jïh jeatjah tjaalegh luhkieh mah leah aamhtesisnie.
Sii lohket guokte maidnasa maid galget buohtastahttit.
Dah gøøkte heamtuvrh luhkieh mah leah våarome viertiestæmman.
Máhttit njálmmálaččat ovdanbuktit: Oahppit galget njálmmálaččat ovdanbuktit máidnasa.
Maehtedh jïjtjemse njaalmeldh tjïelkesidh: Learohkh aktem heamtuvrem njaalmeldh soptsestieh.
Máhttit čálalaččat ovdanbuktit: Oahppit galget čállit máidnasa, ja sii čállet iešvuođaid go buohtastahttet iešguđet kultuvrraid máidnasiid.
Maehtedh jïjtjemse tjaaleldh tjïelkesidh: Learohkh aktem heamtuvrem tjaelieh, jïh sjiere væhtah tjaeliestieh, gosse heamtuvrh ovmessie kultuvrijste viertiestieh.
Máhttit geavahit digitála reaidduid: Oahppit čállet máidnasa dihtorii ja divodit iežaset čállosa maŋŋel go oahpaheaddji ja/dahje mieldeoahppit leat addán čálalaččat dieđu.
Maehtedh digitale dïrregh nåhtadidh: Learohkh aktem heamtuvrem daatovrisnie tjaelieh, jïh sov tjaalegem staeriedieh mænngan lohkehtæjja jïh / jallh dah mubpieh learohkh aktem tjaaleldh bïevnesem bååstede vadteme.
Sii galget ráhkadit skovi man mielde buohtastahttet iešguđet kultuvrraid máidnasiid.
Dah maehtieh aktem goerem darjodh, juktie heamtuvrh ovmessie kultuvrijste viertiestidh.
Oahpaheaddji álggaha fáttá árbevirolaš sámi máidnasa muitalemiin. Oahppit sáhttet maid guldalit báddejuvvon máidnasa.
Lohkehtæjja aamhtesem åehpiedahta gosse aktem aerpievuekien saemien heamtuvrem soptseste, jallh satne baaja learoehkide aktem tjoejebaantem goltelidh dagkarinie heamtuvrinie.
Oahppit ságastallet maid sii dihtet sámi máinnasteami iešvuođaid birra.
Learohkh ektesne soptsestieh maam dah daejrieh dej sjiere væhtaj bïjre saemien soptsestimmieaerpievuekesne.
Oahpaheaddji čilge ahte sámegielas ii leat nu buorre earuhit namahusaid ja dárkilit meroštallat mii lea máinnas ja mii lea muitalus.
Lohkehtæjja buerkeste saemien aerpievuekesne ij leah iktegisth aelhkie lahtesi gaskem juekedh, jïh aktem sjiere buerkiestimmiem darjodh mij lea heamtuvre jïh mij lea soptsese.
Dasto oahpaheaddji logaldallá eamiálbmogiid girjjálašvuođas historjjálaš perspektiivvas.
Dan mænngan lohkehtæjja aalkoealmetji lidteratuvren bïjre soptseste aktene histovrijen perspektijvesne.
Oahppit gehččet ovtta dahje eanet filmmaid.
Learohkh aktem jallh jienebh filmh vuartasjieh.
Lea vejolaš luoikkahit DVD:id Sámedikki oahpponevvohagas, Guovdageainnus.
Gåarede DVD løønedh Saemiedigkien learoevierhtiejarngeste, Guovdageaidnusne.
Oahppit ságastallet filmmaid sisdoalu birra.
Learohkh ektesne filmi sisvegi bïjre soptsestieh.
Oahppit ságastallet makkár dovdomearkkat ja iešvuođat máidnasis leat, ja čállet oktasaš listtu mas namuhit dovdomearkkaid.
Learohkh ektesne soptsestieh mah væhtah akte saemien heamtuvre åtna, jïh aktem tjåenghkies læstoem væhtajgujmie tjaelieh.
Oahppit čállet dáid dovdomearkkaid vuođul ieža máidnasiid.
Dej væhtajgujmie goh våarome, learohkh jïjtsh heamtuvrh tjaelieh.
Sii hárjehallet muitalit dáid máidnasiid ja muitalit nuppi oahppái, jovkui dahje olles luohkkái.
Dah haarjanieh heamtuvride lohkedh, jïh dah akten mubpien learoehkasse soptsestieh, akten dåahkan jallh abpe klaassese.
Oahppit guldalit guhtet guimmiideaset máidnasiid ja addet ruovttoluotta dieđu nuppiide das maid sii mearkkašedje máidnasis: Guđet dovdomearkkat ledje mielde máidnasis, ja guđiid elemeanttaid sii dovdet sámi máinnasteapmin.
Learohkh sinsitnien heamtuvridie goltelieh, jïh sinsætnan bïevnesh bååstede vedtieh mah væhtah dah vueptiestin, jïh mah væhtah dah vueptiestieh saemien soptsestimmieaerpievuekeste.
Oahppit lohket sámi máidnasa ja inuihttamáidnasa ja buohtastahttet dáid. Máinnasevttohusat (váldon girjjis Mearragátti muitalusat)
Learohkh aktem saemien jïh aktem heamtuvrem aktede jeatjah kultuvreste luhkieh, dan mænngan dejtie viertiestieh.
Oahppit ráhkadit skovi man geavahit go buohtastahttet sámi máidnasiid eará eamiálbmogiid máidnasiiguin.
Learohkh aktem goerem darjoeh maam nåhtadieh gosse saemien heamtuvrh jeatjah aalkoealmetji heamtuvrigujmie viertiestieh.
Skovis galget golbma kolonna.
Goeresne golme kolonnh.
Gurut kolonnii čállet mii lea dábálaš sámi máidnasiin.
Gårroeh kolonnesne tjaelieh mij lea sjiere saemien heamtuvride.
Olgeš kolonnii čállet mii lea dábálaš dan árbevierus mainna áigot buohtastahttit.
Åelkies kolonnesne tjaelieh mij lea sjiere dan aerpievuakan mejnie viertiesteminie.
Gasku čállet dan mii lea oktasaš dán guovtti kultuvrras.
Gaskoeh kolonnesne learohkh tjaelieh mij lea tjåenghkies dejtie gøøkte kultuvride.
Sáhttá ivnniin merket olgeš ja gurut kolonnain daid čuoggáid mat leat erenoamážat dán dihto kultuvrra muitalanárbevierus.
Dïhte mij lea aajmene goh sjiere akten kultuvrese, dam maahta klaerine mïerhkesjidh dennie gårroeh jïh åelkies kolonnesne.
Máidnasat maid oahppit galget lohkat sáhttet leat iešguđet guhkit ja iešguđet váddásat.
Dah heamtuvrh mejtie learohkh luhkieh, maehtieh dovne åenehks jïh guhkies årrodh jïh geerve jïh aelhkie.
Muhtimat sáhttet leat oahppásat ja earát fas apmasat ohppiide.
Muvhth åehpies jïh muvhth orre learoehkidie.
Lea álkkit álggahit oahpes máidnasiin go amas máidnasiin dalle go oahppit galget máinnastit, buohtastahttit ja ieža čállit máidnasiid.
Aelhkebe våaromem vaeltedh åehpies heamtuvrine sijjeste heamtuvrh mah leah ammes, gosse learohkh edtjieh soptsestidh, viertiestidh jïh heamtuvrh jïjtje tjaeledh.
Muhtin oahppit čállet veahá sámi máinnasteami birra, earát čilgejit dárkilit iešvuođaid mat leat eanemus guovdilat.
Såemies learohkh ånnetji saemien soptsestimmieaerpievuekien bïjre soptsestieh, mearan mubpieh dejtie vihkielommes væhtide veelelaakan tjïelkestieh.
Muhtin oahppit hutket máidnasa mii lea sihke sisdoalu ja hámi dáfus hui lahka muhtin máidnasa maid dovdet ovdalaččas dahje maid leat easka lohkan.
Muvhth learohkh heamtuvrh gaavnehtieh mah sisvegisnie jïh bigkemisnie leah mahte seammalaakan goh akte heamtuvre maam aarebistie demtieh, jallh aadtjen lohkeme.
Earát fas luovvanit ovttaskas máidnasiin ja hutket áibbas ođđa máidnasa mii goitge heive šáŋŋerii ja sámi máinnastanárbevirrui.
Mubpieh loevenieh aktegsheamtuvreste jïh svihtjedieh sjaangeren sisnie, seamma aejkien goh tjyølkehke saemien aerpievuakan bigkieh.
Oahppit válljejit ieža geaiddai ja gallásii sii máinnasit máidnaseaset.
Learohkh jïjtje veeljieh man gellie jïh giese dah sïjhtieh heamtuvrh soptsestidh.
Muhtimiid mielas lea oadjebasamus muitalit dušše oahpaheaddjái dahje ovtta eará oahppái.
Muvhth tuhtjieh bøøremes ajve lohkehtæjjese jallh akten mubpien learoehkasse soptsestidh.
Earát liikojit go leat eambbo guldaleaddjit.
Mubpieh buerebe tråjjedieh gosse jienebh goltelieh.
Muhtin oahppit muitalit máŋga máidnasa ja máŋgga eará eamiálbmoga máidnasa ja buohtastahttet eanet máidnasiid.
Muvhth learohkh jienebh heamtuvrh luhkieh jïh heamtuvrh jienebh aalkoealmetjijstie, jïh aktine stuerebe vaeljehkinie viertiestieh, goh våarome.
Lassin njálmmálaš máinnasteapmái, sáhttet muhtimat dramatiseret máidnasa.
Lissine heamtuvrh njaalmeldh soptsestidh, naaken maehtieh heamtuvrem dramatiseradidh.
Dát oahpahusláhču heive bures gáiddusoahpahussii, go oahppit galget máinnastit, ságastallat máidnasiid birra ja buohtastahttit máidnasiid.
Daate øøhpehtimmiesoejkesje hijvenlaakan sjeahta maajhøøhpehtæmman juktie learohkh edtjieh soptsestidh, heamtuvri bïjre soptsestalledh jïh heamtuvrh viertiestidh.
Oahpaheaddji šaddá guldaleaddjin, ságastallan- ja / dahje digaštallanguoibmin.
Lohkehtæjja goltele, soptseste jïh digkede learohkigujmie.
Oahpaheaddji oažžu buori vejolašvuođa oahpahit ja diktit oahppi hárjehallat árbevirolaš doahpagiid ja sániid.
Lohkehtæjja nuepiem åådtje lïerehtidh, jïh baajedh learohkem haarjanidh aerpievuekien baakojde jïh dïejvesidie.
Dađistaga-árvvoštallan Oahpaheaddji addá ohppiide njálmmálaš ja/dahje čálalaš dađistaga-árvvoštallama.
Vuarjasjimmie iktemearan Lohkehtæjja learoehkidie njaalmeldh jïh / jallh tjaaleledh vuarjasjimmiem iktemearan vadta.
Lea mávssolaš addit responssa ohppiide vai sii dihtet maid ja movt galget bargat vai ain ovdánit fáttás.
Vihkeles responsem learoehkidie vedtedh guktie dah daejrieh mejnie edtjieh barkedh juktie sijjen maahtoem evtiedidh.
Go oahppit čállet máidnasiid, de ožžot vuosttaš čállosii responssa.
Dah aaj raeriem daarpesjieh guktie edtjieh dåemiedidh.
Sii bohtet diehtit mii lea buorre, ja ožžot neavvagiid movt sáhttet ain bargat máidnasiin.
Gosse learohkh heamtuvrh tjaelieh, responsem åadtjoeh akten voesteslåhkose.
Vuođu váldibehtet dovdomearkalisttus.
Vaeltieh våaromem læstosne væhtajgujmie.
Maid lea oahppi váldán mielde ?
Maam learohke meatan åådtjeme ?
Mii váilu ?
Mij fååtese ?
Ohpaheaddji sáhttá geavahit Árvvoštallanskovvi: Prošeaktabargu- njálmmálaš ovdanbuktin ja Árvvoštallanskovvi: Guhkesčálus árvvoštaladettiin.
Lohkehtæjja maahta daejtie goeride vuarjasjimmesne iktemearan nåhtadidh:
Dát heivejit maid dalle go oahppit galget iežaset dahje guhtet guoimmiset árvvoštallat.
Dah aaj sjïehtieh gosse learohkh edtjieh jïjtjemse jallh sinsitniem vuarjasjidh.
Iežasárvvoštallan dahje guhtet guoimmiset árvvoštallan Dá lea ovdamearka maid oahppit sáhttet geavahit go iežaset galget árvvoštallat, ja / dahje go galget addit dieđuid guhtet guoibmáseaset.
Jïjtsevuarjasjimmie jallh vuarjasjimmie sinsitneste Daesnie akte vuesiehtimmie maam learohkh maehtieh nåhtadidh gosse edtjieh jïjtjemse vuarjasjdih, jïh / jallh gosse edtjieh responsem sinsætnan vedtedh.
Sii árvvoštallet maid hálddašit ja maid sáhttet / berrejit bargat joksan dihte buoret gelbbolašvuođa.
Dah vuarjasjieh maam haalvoeh, jïh maam maehtieh / byøroeh darjodh juktie jollebe maahtoem jaksedh.
Dahton:
Biejjie:
Dán in máhte doarvái bures
Im daam nuekies hijven maehtieh
čilget guovddaš doahpagiid mat gullet sámi máinnastanárbevirrui
vihkeles dïejvesh buerkiestidh mah leah saemien soptsestimmieaerpievuekesne
bájuhit / muitalit máidnasa mas leat sámi iešvuođat
aktem heamtuvrem sjiere saemien væhtajgujmie vaajestidh
čállit máidnasa mii heive sámi máinnasin
aktem heamtuvrem tjaeledh mij vååjnoe goh sjiere saemien
gávdnat sullásašvuođaid ja erohusaid sámi máidnasis ja inuihtta máidnasis
seammavoeth jïh joekehtsh gaavnedh akten saemien heamtuvren jïh akten jeatjah heamtuvren gaskem
S. 23-24.
Vierhtieh
Indre Billefjord: Iđut. Eventyret “ Áfruvvá ” lea vuosttaš geardde almmuhuvvon girjjis: Friis, J. A. 1871: Eventyr og Folkesagn.
BIRKELAND, KIRSTI 2002: Staaloeh vienhtieh aske lea dålle.
Christiania: Cammermeyer
[Oslo:] J. W. Cappelens Forlag as
BULL, ELLA HOLM - BERGSLAND, KNUT 1993: Lohkede saemien.
BULL, ELLA HOLM - BERGSLAND, KNUT 1993: Lohkede saemien.
Kárášjohka: Davvi Girji o.s.., 2. utgave.
Kárášjohka: Davvi Girji o. s., 2. utgave.
(girji ja jietnabáttit)
(gærja jïh kaassedth)
Dáid oažžu luoikkahit Sámedikki oahpponevvohagas Guovdageainnus:
QVIGSTAD, JUST KNUD 1996: Aarporten jïh Åarjel-smaaregen soptsesh.
Gánda ja Golleloddi (DVD. 97)
2. utgave.
Njieljie åålmeg-heamturh.
[Kautokeino:] Samisk utdanningsråd.
Saemiedigkie 2002 (unna girjjáš ja cd)
Njieljie åålmeg-heamturh, Saemiedigkie, 2002 (onne gærja jïh cd.)
“ Máret áhkku muitala ”. Buvttadeapmi: NRK Sámi Radio 1991 28 min.
Govnebuatska – jïh giemhpes viehkiehtæjja, Norsk filminstitutt
(Samedikki oahpponevvohagas DVD 130)
Karijuse jïh Baktuse, Statens filmtilsyn, åarjelsamien gïelese 1996, video jïh heefte
" Máret áhkku muitala muitalusa ".
Lopmegaahtoe, Statens filminstitutt, Saemien Øøhpehtimmieraerie 1999, video jïh heefte
Buvttadeapmi: NRK Sámi Radio 1991.
Gaallabaernieh, videjove golme åarjelsaemien Gaallabaerniej bïjre, Ninne Film AS 2004
Udir.no - Oahpahusláhču: Dássi 3
Udir.no - Ööhpehtimmiesoejkesje: Daltese 3
Dás gávdná oahpaheaddji ovdamearkkaid movt son sáhttá bargat vai ollašuhttá 3. dási gelbbolašvuođamihttomeriid.
Daesnie lohkehtæjja vuesehte guktie maahta gåalmeden maahtoeulmien mietie barkedh.