pere/sami_parallel huggingface dataset:
ávkkálaš ohppiiguin searvalaga suokkardallat sin vástádusaid ja plánet movt oahppit sáhttet buorebut bargat.
meatan årrodh sijjen vaestiedassi bïjre ussjedidh, jïh soejkesjidh maam dah maehtieh darjodh juktie buerebe sjïdtedh.
Ohppiid árvvoštallamat iežaset barggus sáhttet addit dehálaš dieđuid das mii sin mielas lea váttis, ja mainna sii galggaše eanet bargat.
Learohki jïjtsevuarjasjimmieh maehtieh dutnjien vihkeles bïevnesh vedtedh maam dah tuhtjieh gïerve, jïh mejnie tjuerieh vielie barkedh.
 Movt ráhkkanahttit ohppiid geahččaleami ulbmiliidda ?
 Guktie edtjem learoehkidie ryöjrehtidh aajkose pryövine ?
 Movt galggan geavahit bohtosiid vai sáhtán addit fágalaš relevanta
 Guktie edtjem illedahkide nuhtjedh juktie maehtedh faageles sjyöhtehke
árvvoštallamiid ruovttoluotta mat ovddidit viidásit oahppama ?
bievnesh bååstede vedtedh mah dam guhkiebasse lïerehtimmiem eevtjieh ?
 Movt mun sáhtán seavadahttit oahppi viidásit bargui bohtosiiguin ?
barkosne illedahkigujmie ?
 Movt oahppit sáhttet searvat iežaset barggu árvvoštallamii ?
 Guktie learohkh maehtieh meatan årrodh sijjen jïjtsh barkoem vuarjasjidh ?
OVDAL GEAHČČALEAMI
PRYÖVEN ÅVTELEN
Kártengeahččaleami čađahan bagadussii Instruksjon for gjennomføring lea dehálaš oahpásmuvvat bures ovdal čađahanbeaivvi.
Åvtelen pryöve dorjesåvva, dle vihkeles datne lea veelelaakan goerehtamme bïhkedassem Instruksjon for gjennomføring.
Dat instruksa sisdoallá dan maid oahpaheaddji galgá dadjat ohppiide ovdal geahččaleami ja geahččaleami čađhettiin.
Bïhkedimmesne tjåådtje maam learohke edtja learoehkidie jiehtedh pryöven åvtelen jïh mearan pryöve dorjesåvva.
Dat lea danne go oahppit geain leat oahppanváttut dávjá váibet eanet go oahppit
Dïhte dan åvteste dah viesjies learohkh daamtaj maehtieh sæjloesåbpoe sjïdtedh goh dah veaksehke learohkh.
geain eai leat dakkár hástalusat.
Sæjroe
Dat lea dušše láidehus, muhto ávžžuhit ahte eai váldde bottu maŋŋelis dan.
Daate ajve bihkeden, men mijjieh juvnehtibie eejehtimmie ij seejnebe vaaltasovvh.
geahččaleami čađahanáigi sullii 60 minuhta.
Tjåanghkan pryöve sæjhta vaasedh medtie 60 minudth, dellie eejehtimmie ij leah meatan.
Oahpahusdirektoráhta lea ráhkadan diehtojuohkigihppaga váhnemiidda / ovddasteddjiide man namma lea: ” Informasjon om kartleggingsprøver, våren 2015 ”.
Ööhpehtimmiedirektovraate aktem bïevnesetjaalegem dorjeme eejhtegidie man nomme: «bïevnesh goerehtallemepryövi bïjre, gïjren 2015 š. Bïevnesetjaalege eejhtegidie
Váhnemiid diehtojuohkingihpa sáddjejuvvo ohppiid mielde ruovttuide ja dan galggašii maiddái sáhttit viežžat skuvlla ruovttusiiddas dahje oahpahusneahttabáikkis.
seedtesåvva gåatan learohkigujmie jïh byöroe lissine våålese vaaltasovvedh skuvlen gåetiesæjrosne jallh lïerehtimmiesijjesne.
kártengeahččaleapmi lea, manne galgá dakkár geahččaleapmi, ja mo geahččaleapmi galgá čađahuvvot.
Vihkeles datne astoem åtnah buerkiestidh mij akte goerehtallemepryöve lea, man åvteste dijjieh edtjede dagkeres pryövem utnedh jïh guktie pryöve edtja tjïrrehtamme sjïdtedh.
Ovdal geahččaleami čađaheami sáhtát oahpasnuhttit ohppiid geahččaleamidilálašvuhtii.
Tjïrrehtimmien åvtelen maahtah sjïehteladtedh ihke learohkh edtjieh åahpenidh jïjtjehke pryövetsiehkine.
Oahpahusdirektoráhta ruovttusiiddus (www.udir.no) leat geahččaleamit almmuhuvvon.
Ööhpehtimmiedirektovraaten gåetiesæjrosne (www.udir.no) akte
Dan geahččaleami sáhttibehtet čađahit ráhkkaneapmin kártengeahččalemiide, hárjehallat intruksaid ja bargobihtáid vástideami.
laavenjasse lea bæjhkoehtamme. Dijjieh maehtede daam laavenjassem tjïrrehtidh goh akte ryöjredimmie goerehtallemepryövese, juktie haarjanidh bïhkedassem åadtjodh jïh laavenjassh vaestiedidh.
Oahppit galggaše oažžut dieđu ahte galget bures
Learohkh byöroeh bïeljelimmiem åadtjodh veele goltelidh, raaktan dam darjodh maam lohkehtæjja jeahta, jïh vuertedh dan mubpien laavenjassese
guldalit oahpaheaddji ja dahkat nu go son sihtá, ja vuordit mannamis nuppi dassážii ožžot dieđu.
Dïhte aajkoe daejnie haarjanimmine ij leah haarjanidh pryövese, men haarjanidh pryövem utnedh.
Oahpaheaddji sáhttá das maiddái čilget ahte sus ii leat lohpi veahkehit sin bargobihtáiguin go sis lea dat albma kártengeahččaleampi.
Dellie aaj maahtah nuepiem nuhtjedh learoehkidie buerkiestidh lohkehtæjja ij luhpiem utnieh dejtie laavenjassigujmie viehkiehtidh gosse dah edtjieh dam eensi goerehtallemepryövem
Albma kártengeahččalemiid ii galgga geavahit hárjehallamii.
utnedh. Ij edtjh dam jïjtjehke goerehtallemepryövem nuhtjedh haarjanimmesne.
OAHPAHEADDJI DÁRKKISTANLISTU OVDAL GEAHČČALEAMI Mun lean  várren áiggi geahččaleami čađaheapmái  lohkan ovdagihtii oahpaheaddjibagadusa ja geahččaleami instruksa  doaimmahan váhnemiidda diehtogihppaga geahččaleami birra ja dieđu
 gïehtjedamme bïhkedimmiem jïh bïhkedasside juktie pryövem tjïrrehtidh
geahččaleami čađaheami ja čuovvoleami birra.
tjïrrehtimmien jih dåarjelimmien bïjre
 ságastallan ohppiiguin dan birra ahte geahččaleapmi galgá leat veahkkin
lohkehtæjja maahta learoehkidie dan bööremes lïerehtimmiem vedtedh
oahpaheaddjái addit ohppiide nu buori oahpahusa go vejolaš  várren áiggi maŋŋil geahččaleami ovttaskas oahppi bohtosiid árvvoštallamii ja
 tijjem vadteme tjïrrehtimmien mænngan juktie maehtedh vuarjasjidh jïh
čuovvoleapmái
illedahkide fïere guhten learoehkasse dåarjelidh
GEAHČČALEAMI ČAĐAHEAPMI Instruksa mii čilge movt galggát rahkkanit ja čađahit geahččaleami, lea almmuhuvvon
MEARAN TJÏRREHTEMINIE
dárogillii namain Instruksjon for gjennomføring geahččaleamivuogádaga fierpmádagas, Prøveadministrasjonssystemet (PAS), https://pas.udir.no.
Pryövereeremesysteemesne (PAS.) ((https://pas.udir.no) gaavnh Instruksjon for gjennomføring mij buerkeste guktie datne edtja pryövem tjïrrehtidh, jïh mah ryöjredimmieh mejtie tjoerh darjodh pryöven åvtelen.
Doppe gávnnat maiddái bohtosiidčilgehusa / fasihta mii čilge movt galggát divvut geahččalemiid.
Daesnie aaj vuarjasjimmiebïhkedimmiem gaavnh mij buerkeste guktie edtja pryövide staeriedidh.
Don fertet lohkat ja oahpasmuvvat bures instruksii, Instruksjon for gjennomføring, buori áiggis ovdal kártengeahččaleami čađaheami ohppiiguin.
Datne tjoerh veele lohkedh jïh gïehtjedidh Instruksjon for gjennomføring guhkiem åvtelen datne goerehtallemepryövem tjïrrehth learohkigujmie.
Dus ferte leat alddát
Datne tjoerh aktem jïjtse
geahččaleami gihpa klássalanjas maid geavahat veahkkin bagadallamis.
pryöveheeftem meatan utnedh klaassetjiehtjielasse maam nuhtjh, Instruksjonine ektine.
Geahččaleami instruksas čuožžu man guhkes áigi ohppiin lea guhtege siiddu bargobihtaid bargamii.
Dennie tjaalegisnie Instruksjon tjåådtje man guhkiem learohkh edtjieh utnedh laavenjasside loetedh fïerhtene sæjrosne.
Jus diktá ohppiid bargat nu guhká go sii háliidit, de nákcejit maiddái oahppit geat bargat eahpevuogálaččat čoavdit bargobihtáid
Dastegh baaja learoehkidie dan guhkiem gïehtelidh goh jïjtje
riekta.
sijhtieh, learohkh ovmaereles strategijigujmie sijhtieh buektiehtidh laavenjasside staaran darjodh.
Dat leat oahppit geaid geahččaleapmi galgá gávdnat go váilelvaš strategiijaovdáneapmi lea stuorimus prediktora vejolaš matematihkkaváttuide maŋŋil.
Daah leah learohkh mejtie pryöve edtja vueptiestidh dan åvteste faatoes strategijeevtiedimmie lea dïhte veaksahkommes prediktovre dastegh learohkh matematihketsagkesh mænngan åadtjoeh.
Danne ferte čuovvut dárkilit áigemeriid mat leat instruksas.
Dan åvteste tjoerh veelelaakan fulkesidh
Dovdat ja čilget sisdoallá oahppi máhtolašvuođa identifiseret
Göökte tjiehpiesvoetesuerkieh möölesuvvieh dejnie uvtemesth
dilálašvuođaid maidda gullet logut ja sturrodagat.
Damtijidh jïh buerkiestidh leah mejtie learohke maahta tsiehkieh damtijidh mah taalh jïh stoeredahkh meatan utnieh.
Oahppit fertejit ipmirdit ahte logut čatnasit dilálašvuođaide, ja sii fertejit máhttit ráhkadit mentála modealla matematihkalaš oktavuhtii, ovdamearka dihte oastit ja vuovdit.
Learohkh tjuerieh guarkedh taalh tseahkan gårrelgieh, jïh tjuerieh
Geavahit ja ráhkadit sisdoallá máhtu válljet strategiijaid váttisvuohtačoavdimii.
maehtedh aktem mentaale maallem darjodh dan matematihkeles ektiedæmman, vuesiehtimmien gaavhtan åestedh jïh doekedh.
Geahččaleapmi mihtida ohppiid máhtu geavahit álkes
Nuhtjedh jïh gïetedidh lea strategijh
strategiijaid hivvodagaid juohkimii ja juogusteapmái ja álkes rehkenastimii.
10/32 darjodh.
Ohppiid rehkenastima vuođđomáhtolašvuođaid mihtideapmái leat ráhkaduvvon bargobihtát njealji temás: Lohkan, lohkodoahpagat, lohkoráidu ja lohkolinnjá ja rehkenastin.
Juktie learohki uvtemesth tjiehpiesvoeth ryöknedimmesne möölehtidh, laavenjassh leah evtiesovveme njieljie teemaj sisnjeli: Ryökneme, taalegoerkese, taaleraajroe jïh taalesïeve jïh ryöknedimmie.
Buot dát njeallje temá čilgejuvvojit vuollelis.
Fïereguhte dejstie njieljie teemijste goerehtallemepryövesne
Dás čilgejuvvojit maiddái hástalusat mat sáhttet leat ohppiin geat ráhčet guhtege temá siskkobealde, ja dás leat evttohusat aktivitehtaide mat sáhttet veahkehit ohppiid birget daiguin hástalusaiguin.
Vijriesåbpoe haestemh buerkeste mejtie viesjies learohkh dåastoeh fïerhten teeman sisnjelen, jïh
Maŋŋelis temáid leat čilgehusat golmma oahppis (ohppiidportreahtat) geain leat hui iešguđetlágan bohtosat.
muvhth raeriestimmieh darjoemidie vadtasuvvieh mah maehtieh learoehkidie viehkiehtidh dejtie haestiemidie haalvedh.
vástidan go oasálaste kártengeahččalemiid ráhkadeamis.
Teemaj mænngan buerkiestimmieh golme learoehkijstie gaavnh (learohkeportrehth) gaajh joekehts illedahkigujmie goerehtallemepryövesne.
Portreahtat muitalit maid oahppit leat čájehan ahte sii máhttet ja maid eai máhte geahččaleamis.
Portrehth soptsestieh maam learohkh leah vuesiehtamme dah haalvoeh, jïh eah haalvoeh pryövesne.
Juohke ohppiidportreahtas lea árvalus mo sáhttá viidásit čuovvolit oahppi.
Fïerhten learohkeportrehtese raeriestimmieh vadtasuvvieh juktie guhkiebasse
Mo čuovvolit ohppiid geat leat sierra beroštumi ráji vuolábealde Kártengeahččaleapmi rehkenastimis deattuha lohkoipmárdusa ja rehkenastin
Dåarjelimmie learoehkijstie tjoeperdimmieraasten nuelesne
máhtolašvuođa. Dat leat dárbbašlaš vuođđogeađggit rehkenastima vuođđomáhtolašvuođaid oahppamis ja matematihka oahppamis.
Goerehtallemepryöve ryöknedimmesne fokusem åtna taalegoerkesasse jïh ryöknedimmietjiehpiesvoetese.
Bohtosat 1. jahkeceahki matematihka kártengeahččaleamis galget geavahuvvot vuolggasadjin ságastallamii
Edtja illedahkem goerehtallemepryöveste ryöknedimmesne 1. daltesasse åtnasovvedh goh våarome akten
ohppiiguin ja váhenmiiguin go pláne mo galgá čuovvolit oahppu.
soptsestæmman learoehkinie jïh eejhtegigujmie, juktie dam guhkiebasse dåarjelimmiem learoehkistie soejkesjidh.
Ságastallet movt oahppi sáhttá oláhit mihtuid maid bidjabehtet.
maahta jaksedh dejtie ulmide mah bïejesuvvieh.
BOHTOSIID ČUOVVOLEAPMI  Ohppiid vuolábealde sierra beroštumi rájiid galgá čuovvolit  Oahpaheaddji ferte dieđihit váhenmiidda kártengeahččalemiid bohtosiin jus oahppi bohtosat leat vuolábealde sierra beroštumi ráji ja nu
 Edtja learohkh tjoeperdimmieraasten nuelesne guhkiebasse dåarjelidh  Lohkehtæjja tjuara eejhtegidie bievnedh illedahki bïjre goerehtallemepryövesne jis vååjnoe goh learohke lea tjoeperdimmieraasten nuelesne, jïh dan gaavhtan lissie dåarjelimmiem daarpesje
dárbbašit liige čuovvoleami  Oahppit geat leat juste bajabealde sierra beroštumi ráji, sáhttet maiddái
 Learohkh mah eevre tjoeperdimmieraasten bijjelen skååredieh, maehtieh aaj guhkiebasse dåarjelimmiem daarpesjidh
dárbbašit čuovvoleami  Guhtege oahppi bohtosiid ferte geahččat ovttas eará dieđuiguin ohppi
 Tjuara illedahkide akten learoehkasse ektesne vuejnedh jeatjah bïevnesigujmie
birra Go dulko ohppiidvástádusaid, de lea dehálaš geahččat geahččaleami ollislaččat.
Gosse learohkevaestiedasside toelhkeste lea vihkeles abpe pryövem ektesne vuejnedh.
Geahča bliánttamearkkaid lohkolinnjáin ja figuvrrain, geahča maiddái notáhtaid dahje liigečállosiid maid oahppi soaitá čálistan márggaide dahje sierra báhpirii.
plæjjohkemïerhkh taalesïevine jïh goerine, vuartesjh aaj notaatine jallh gusnie learohke
Dat sáhttet addit lassi dieđuid das mo oahppi jurddaša.
11/32 måjhta guktie ussjedi.
Geahččaleami berre mannat čađa ovttaskas ohppiiguin geain leat bohtosat juste bajabealde dahje vuolábealde sierra beroštumi ráji.
Byöroe pryövem aktine aktine learoehkinie gïehtjedidh mij lea eevre tjoeperdimmieraasten bijjelen jïh nuelesne.
Árvvoštala leago ohppiide vuolábealde
Vuarjesjh mejtie learohkh tjoeperdimmieraasten nuelesne aevhkiem
sierra beroštumi ráji ávkkálaš mannat olles geahččaleami čađa.
utnieh abpe pryövem gïehtjedidh.
Vejolaččat sáhttá válljet muhtun siidduid maid manná čađa ohppiin, dat galggaše leat siiddut maid sisdoallu lea lagamusas oahppi ovdánandási.
Veeljh dej veajkoej muvhth sæjroeh mejtie learoehkinie ektine vuartesjh. Daate byöroe sæjroeh sisveginie årrodh mah leah learohken lïhkemes evtiedimmiesovnen sisnjelen.
Ohppiide geat ožžot čuoggáid ollu vuollelis sierra beroštumi ráji (geahča Lena portreahta) sáhttá dovdot váivin jus oahpaheaddji bláđe olles
Akte learohke mij guhkede tjoeperdimmieraasten nuelesne skåårede (vuartesjh portrehtem Maarjeste), maahta tuhtjedh gïerve jis lohkehtæjja abpe
geahččaleami čađa ja nu oidnojit buot bargobihtát maid ii leat máhttán dahje vástidan.
heeften tjïrrh plaerede jïh satne åådtje gaajhkide laavenjasside vuejnedh mejtie ij leah buektiehtamme jallh ij vaestiedamme.
Danne sáhttá leat vuogas válljet dušše moadde siiddu maid geahčada searvalaga ohppiin.
Dellie maahta buerebe årrodh naan gille sæjroeh veeljedh mejtie learoehkinie ektine gïehtjede.
Muitte ahte lea maiddái vejolaš ráhkadit “ kurssa ” ohppiiguin daidda dihto doahpagiidda dahje máhtolašvuođaide maiguin buohkat joavkkus rahčet.
Mujhtieh gåarede «kuvsjemš darjodh learohkedåehkiejgujmie juktie sjïere dïejvesigujmie jallh tjiehpiesvoetigujmie guhkiebasse barkedh, mejgujmie gaajhkh learohkh dåehkesne
Dat sáhttá mearkkašit ahte okta oahppi lea mielde ovtta kurssas, muhtun eará oahppi soaitá mielde máŋgga kurssas.
tjabreminie. Dellie kanne akte learohke meatan aktene kuvsjesne, mearan akte jeatjah learohke lea meatan jieniebinie kuvsjine.
Evttohusat gažaldagaide ohppiide sierra beroštumi ráji vuolábealde  Sáhtát go čájehit dan siiddu geahččaleamis mii du mielas lei buot
Raeriestimmie gyhtjelasside learoehkidie tjoeperdimmieraasten nuelesne:
suohttaseamos ?
 Maahtah munnjien vuesiehtidh dam sæjroem pryövesne datne tuhtjih lij lustemes ?
 Ledje go muhtun bargobihtát maid don it ipmirdan mo galget bargat ?
 Mah laavenjassh desnie mejtie idtjih guarkah guktie edtjh loetedh ?
 Makkár bargobihtát ledje váddásat ?
 Mah laavenjassh lin gïerve ?
 Makkár bargobihtáid manai bures bargat ?
 Mah laavenjassh lij aelhkie darjodh ?
Evttohusat gažaldagaide ohppiide go bargá olles luohkain maŋŋil geahččaleami:  Maid jáhkkibehtet mii galgat gávdnat dáinna siidduin ?
 Maan dijjieh vienhtede mijjieh pryövebe gaavnedh daejnie sæjrojne ?
 Mo sáhttit jurddašit go galgat čoavdit dán bargobihtá ?
 Guktie maehtebe ussjedidh juktie daam laavenjassem loetedh ?
Oahppit vuolábealde sierra beroštumi ráji geavahit dávjá guhkes áiggi danne go sis leat eahpevuogálaš strategiijat, heajos doabaipmrádusat, dahje beare viiddis
Learohkh tjoeperdimmieraasten nuelesne daamtaj guhkiem tïjjem nuhtjieh dan åvteste dej leah ovmaereles strategijh, viesjies dïejvesh jallh fer vijries gïehtjedimmiestrategijh.
dárkkistanstrategiijat. Daid dáhttut fuobmát kártengeahččalemiiguin, ja danne čađahit geahččaleami áigemeriiguin ja veahkkeneavvuid haga.
Mijjieh sïjhtebe daam goerehtallemepryövine vueptiestidh, jïh dan åvteste pryövem tjïrrehtibie tïjjemieriejgujmie jïh bielelen viehkiedïrregh.
Maŋŋil go geahččaleapmi lea divvojuvvon, de sáhttá láhčit ohppiide vejolašvuođa bargat bihtáid maid eai vástidan
Mænngan pryövem staeriedamme, maahta
geahččaleamis.
sjïehteladtedh ihke learohkh åadtjoeh laavenjasside loetedh mejtie idtjin vaestedh gosse pryövem tjïrrehtin.
Ohppiide geat rahčet ii leat nu ollu ávki bargat iešheanalaččat geahččaleami bargobihtaiguin, ja nu ii ávžžuhuvvo sidjiide dat bargovuohki.
Gaajh viesjies learohkh sijhtieh vaenie nåhtoem utnedh jïjtjeraarehke laavenjassigujmie pryövesne barkedh, jïh dan åvteste ibie dam raeresth.
Okta vuohki lea ahte oahppi
Sæjroe
Dat sáhttá leat vuosttaš oassi oahppi viidásit kártemis.
12/32 dennie guhkiebasse goerehtallemisnie.
Oahppit geat eai hálddaš lohkodoahpagiid nu bures rahčet dávjá lohkamiin ja lohkorehkenastimiin.
Learohkh viesjies taaledïejvesigujmie daamtaj viesjies tjiehpiesvoeth utnieh ryöknemisnie jïh taaleryöknedimmesne.
Árra giellaovdánemiin ja lohkamiin leat sii háhkan dehálaš gelbbolašvuođa mii lea vuođđun vuođđo
Aareh gïeleevtiedimmien jïh ryöknemen tjïrrh dah leah vihkeles maahtoem vejtiestamme mij
máhtolašvuođaide rehkenastimis ja dasa ahte oahppat matematihka.
våaroeminie sjædta tjiehpiesvoetide ryöknedimmesne, jïh matematihkem lïeredh.
Skuvllas sáhttá áicat
Skuvlesne maahta aktem matteuseffektem vïhtesjidh, joekehtse learohki gaskem sjïdtede
matteuseffekta, erohus ohppiid gaskkas stuorru árra skuvlajagiid.
dej voestes skuvlejaepiej.
Ulbmil kártengeahččalemiiguin lea fuobmát erohusaid nu ahte sáhttá bargat dihtomielalaččat ovddidit doabaipmárdusa ja rehkenastimáhtolašvuođa ohppiin geat rahčet eanemusat.
Goerehtallemepryövi aajkoe lea joekehtsh vueptiestidh, guktie maahta voerkeslaakan barkedh dïejvesegoerkesem jïh ryöknemetjiehpiesvoetide lissiehtidh dej viesjiehtommes learohki luvnie.
Ii leat dušše okta geaidnu háhkat vuođđo máhtolašvuođaid rehkenatimis – ohppiin lea individuealla ovdáneapmi, muhto leat muhtun oktasašvuođat maiddái.
Ij leah akte geajnoe dejtie vihkielommes tjiehpiesvoetide ryöknedimmesne – learohkh sjïere evtiedimmieh utnieh, men såemies tjåenghkies væhtah.
Jus oahppit galget šaddat čeahpit rehkenastit, de fertejit leat guokte vuođđo ášši sajis: sii fertejit máhttit
Ihke learohkh edtjieh væjkele sjïdtedh ryöknedidh, dellie göökte maadthgierkieh tjuerieh stïeresne årrodh: dah
lohkat sihkkarit ja geabbilit, ja sis fertejit leat nanu lohkodoahpagat.
tjuerieh maehtedh jearsoeslaakan jïh fleksijbele ryöknedidh, jïh dah tjuerieh hijven taaledïejvesem utnedh.
Vuosttaš jagiid skuvllas lea vuđolaš bargu lohkanaktivitehtaiguin hui dehálaš ohppiid ovdáneapmái.
Learohki evtiedimmien gaavhtan lea joekoen vihkeles veele barkedh learohki ryöknemedarjomigujmie dej voestes jaepiej skuvlesne. Ryökneme lea
Lohkan lea dárbbašlaš ohppiid lohkoipmárdusa ovddideapmái, dasa lassin geavahit oahppit ollu lohkanstrategijiaid bargobihtaid čoavdimii.
daerpies juktie learohki taalegoerkesem evtiedidh, lissine learohkh jeenjemasth ryöknemestrategijh nuhtjieh laavenjasseloetemisie.
Eanas oahppit ohppet dađistaga beaktileabbo ja geabbileabbo strategijiaid dađimielde go šaddet čeahpibut lohkat ja
Dah jeanatjommes learohkh sijhtieh vielie effektijve jïh fleksijbele strategijh evtiedidh mearan væjkalåbpoe sjidtieh ryöknedh, jïh buerebe taalegoerkesem åadtjodh.
Dat oahppit sáhttet oažžut matematihkkaváttuid.
Daah learohkh leah
ovttageardánis ja ovttamállet lohkanstrategiijain beaktileabbo strategijjaide ja geabbileabbo strategiijageavaheapmái.
vaahresne matematihketsagkesh evtiedidh. Dan åvteste vihkeles learoehkidie guhkiebasse viehkiehtidh naive jïh rigide ryöknemestrategijijste, vielie effektijve strategijide jïh akten vielie fleksijbele strategijeåtnose.
Davviriikkain earuhit erenoamáš matematihkkaváttuin ja dábálaš matematihkkaváttuin.
Noerhtelaantine joekehtibie sjïere jïh sïejhme matematihketsagkesi gaskem.
Dávjá geavahit doahpagiid gáržžes ja viiddis definišuvnna (geahča ovdamearka dihte Lunde, 2008) Muhtun ohppiin geat rahčet matematihkain, leat erenoamáš matematihkkaváttut.
Daamtaj dïejvesh gietskies jïh gamte definisjovne åtnasuvvieh (vuartesjh vuesiehtimmien gaavhtan Lunde 2008).
Erenoamáš matematihkkaváttuid čatnet ovdamearka dihte
Såemies dejstie learoehkijstie mah matematihkine tjabreminie, sjïere
muitinváttuide, kognitiivafaktoriidda dahje abstrakšuvdnaváttuide (Holm, 2002).
Dam ektede nåakebe mujhtesefunksjovnese, kognitijve faktovridie jallh abstraksjovnetsagkesidie (Holm, 2002).
Ohppiide
Dejtie learoehkidie sjïere
Dán teavstta referánssat leat evttohuvvon lassi lohkamušaid listus.
lohkemen bïjre
geain leat erenoamáš matematihkkaváttut berre árvvoštallat lea go dárbu liige čuovvoleapmái maiddái olggobealde heivehuvvon oahpahusa vrd oahpahuslága.
Sæjroe
Johtočálus F-04-13 geatnegahttá skuvlla árvvoštallat oahpahusa doaibmama ovdalgo vuolggaha ášši PPT:I ja vejolaččat erenoamáš oahpahusa mearrádussii.
13/32 mietie F-04-13 skuvle dïedtem åtna nåhtoem lïerehtimmeste vuarjasjidh, åvtelen PPD:se vuesehte, jïh eventuelle nænnoestimmie sjïereööhpehtimmien bïjre.
Lassin ohppiide geain leat erenoamáš váttut matematihkas, de dáidet maiddái leat oahppit geain leat dábálaš váttut matematihkas.
sïejhme matematihketsagkesh.
Lunde (2008) mielde mearkkaša dat ahte lea váilevaš oktavuohta oahppi kognitiiva doaibmama, oahpahusa ja eará fáktoriid
Lunden mietie (2008) dellie sæjhta akte ovreakta årrodh gaskem learohken kognitijve fungeradimmiem, ööhpehtimmiem jïh jeatjah faktovrh mah lïerehtimmiem tsevtsieh, jïh daate ovreakta jeenjemasth learohken
gaskkas mat váikkuhit oahpahussii, ja ahte dat váilevašvuohta hehtte oahppi oahppamis matematihka.
matematihkelïerehtimmiem heerrede.
Daidda ohppiide galgá plánet doaibmabijuid
Dejtie learoehkidie edtja råajvarimmieh soejkesjidh mierien sisnjelen sjïehtedamme lïerehtimmeste, goh akte lïhtse aareh råajvarimmesne. Learohkh sïejhme
Danne go heajos strategiijageavaheapmi addá heajos vuođu viidásit oahppamii, de dat sáhttá addit váttisvuođaid matematihkain maŋŋel
Juktie ovmaereles strategijeåtnoe nåake våaromem vadta dan guhkiebasse lïerehtæmman, daate maahta tsagkesh vedtedh matematihkine mænngan skuvletïjjen dastegh råajvarimmieh eah vadtasovvh (vuartesjh vuesiehtimmien gaavhtan
skuvlaáigodagas jus ii bija johtui doaibmabijuid (geahča ovdamearka dihte Lunde, 2008 dahje Ostad, 2008 ja 2010).
Lunde, 2008 jallh Ostad, 2008 jïh 2010).
Kártengeahččaleami vuosttaš oassi (ovdal bottu) mihtida eanas doabaipmárdusa ja
Voestes bielie goerehtallemepryöveste (eejehtimmien åvtelen) åajvahkommes dïejvesegoerkesem jïh ryöknemetjiehpiesvoeth möölehte. Mubpie bielie pryöveste
lohkanmáhtolašvuođa. Geahččaleami nubbi oassi mihtida eanas lohkorehkenastima (adderema, subtraherema ja multiplikašuvnna).
åajvahkommes taaleryöknedimmiem möölehte (addisjovne jïh subtraksjovne).
Vai galgá daid
Juktie dejtie learoehkidie vueptiestidh dle fïerhte sæjroe aktem
ohppiid fuomášit, de lea juohke siidui biddjon áigemearri.
tïjjemieriem åådtjeme.
Oahppit geat rahčet eanemus dárbbašit geavahit eanet áiggi
Doh viesjiehtommes learohkh daarpesjieh guhkiem gïehtelidh:
• Lohkanaktivitehtat: lohkat ovddos guvlui ja maŋos guvlui, lohkat viidásit muhtun logus ja nu ain.
• ryöknemedarjomigujmie: åvtese jïh bååstede ryöknedh, guhkiebasse ryöknedh aktede vihties taaleste jïh numhtie vijriesåbpoe
• Buohtastahttit hivvodagaid: gos lea eanemus ?
• veahkah viertiestidh; gusnie jeenjemes ?
Gos unnimus ?
Gusnie vaenemes ?
• Čatnat hivvodagaid lohkosymbolaide, hivvodagaid juohkit joavkkuide
• veahkah taalesymbovlide aktanidh, veahkah dåehkine bïejedh
• Bargat olles lohkoguovlluin 0-20, iige dušše lohkoguovllus 10: dat lea dehálaš rahkkanahttit oahppi ipmirdit mo sadjevuogádat lea huksejuvvon ovttežiiguin ja logežiiguin
• barkedh abpe taalesuerkesne 0-20, jïh ij ajve taalesuerkesne 0 -10; daate lea vihkeles juktie guarkedh guktie posisjovnesysteeme lea bæjjese bigkeme
• Ovdánahttit iežas strategiijageavaheami: oahppit geat rahčet dárbbašit veahki ja doarjaga ovdánit “ lohkat-buot ” - strategiijas “ lohkat
aktigujmie jïh luhkiejgujmie
viidásit ” strategiijai
• jïjtse strategijeåtnoem evtiedidh: viesjies learohkh viehkiem jïh dåarjoem daarpesjieh juktie vaedtsedh «gaajhkem ryöknedhš- strategijijste, «guhkiebasseryöknedhš strategijide
• Temát vuollelis ja ohppiidportreahtat evttohit mo sáhttá joatkit bargat
Doh teemah vuelielisnie jïh learohkeportrehth såemies raeriestimmieh vedtieh learohki guhkiebasse barkose.
ohppiiguin.
Raeriestimmie vielie lohkemen bïjre
Evttohus lassi lohkamuššii
Sæjroe
Oahppit dárbbašit vuođđo ipmárdusa viđa prinsihpas vai galget šaddat čeahpes (lohko) lohkkit: Oahppit fertejit máhttit lohkoráiddu (loguid namaid) ja diehtit ahte loguin lea dihto vuorru
Juktie væjkele ryöknijh sjïdtedh dle learohkh aktem uvtemesth goerkesem
(ordinalitehta).
vïjhte prinsihpijste daarpesjieh.
Sii fertejit maiddái ipmirdit okta-ja-okta korresponderema, dainna oaivvilduvvo ahte juohke diŋga lohkko okte ja dušše okte, ja ahte ii leat dadjamuš makkár vuorus diŋggaid lohká.
Dah tjuerieh aaj aktese aktese- korrespondansem guarkedh, daate sæjhta jiehtedh fïerhte aate ajve ikth ryöknesåvva, jïh ij sïjhth maam jiehtedh mennie öörnegisnie aatide ryöknoe. Lissine
Dasa lassin ferte oahppi oahppat ahte lea maŋemus lohku mii ovddasta hivvodaga maid lea lohkan (kardinalitehta).
learohkh tjuerieh lïeredh dïhte minngemes taale dïhte, mij lea dam abpe veahkam maam ryökneme (kardinaliteete).
Ii leat vejolaš vástidit gažaldaga “ man galle ” jus ii ipmir kardinála aspeavtta. Dan ohppet eanas oahppit ovdal go álget
Ij gåaredh gyhtjelassh vaestiedidh goh «man jïjnješ bielelen dam kardinaale aspektem guarkedh.
Oahppiovdamearka Janne galgá lohkat muorrabihtáid mat leat guhpan beavddis.
Learohkevuesiehtimmie Sagka birresåvva aktem tjomhpem daabloejgujmie ryöknedh.
Oahpaheaddji lea bidjat 17 fiskes čuoggá su ovddabeallái.
Lohkehtæjja 17 viskes daabloeh bïejeme sov uvte.
Janne hoigada ovtta ja ovtta muorrabihtá sierra
Sagka aktem aktem daabloem doehtede jïh dam ånnetji miehtjede mearan dam ryöknoe.
seammás go lohká dan. Son lohká vuosttaš logi bihtá váttisvuođaid haga, de son lea eahpesihkár ovdalgo lohká oktanuppelogáda, dasto son bisána, ja lea hui eahpesihkár.
Dïhte dejtie voestes luhkie daabloeh ryöknoe bielelen naan dåeriesmoerh, dle vuarta ånnetji åvtelem dam luhkievoestes daabloem ryöknoe, jïh dle tjöödtjeste, eevre båasarimmesne.
Omar ovddabealde lea logiruvdno, guokte vihttaruvnno ja guokte ruvdnobihtá.
Pieren uvte akte luhkie, akte vïjhte jïh göökte kråvnah.
Omar geaigguha logi suorpma ja lohká ovtta ja ovtta logi rádjái.
Piere luhkie soerm sov uvte steerie mearan akti akti ryöknoe goske låhkan båata.
Son bisána, ja geige ovtta gieđa suorpmaid, ja lohkágoahtá viidásit 11, 12, 13, 14, 15. De son cuige guovtti
Dïhte tjöödtjeste, akte gïetem bæjjese steerie soermigujmie geerjehtamme jïh guhkiebasse ryöknoe 11, 12, 13, 14, 15.
ruvdnobihttá ja lohká 16, 17.
Dellie tjuvtjede dejtie göökte kråvnide jïh ryöknoe 16, 17.
Janne ii dovdda lohkoráiddu namaid dahje sadjevuogádaga struktuvrra.
Sagka ij gaajhkide nommide taaleraajrosne jallh struktuvrem posisjovnesysteemesne damth.
Son dárbbaša eanet hárjehallat lohkat.
Dïhte vielie haarjanimmiem daarpesje ryöknedh.
Jannes soitet váilevaš lohkodoahpagat (geahča temá Lohkodoahpagat vuollelis).
taalegoerkesem utnedh (vuartesjh teemam Taaledïejvese vuelielisnie).
Omar čájeha ahte máhttá lohkat ruovderuđaid, muhto son ii
Piere vuesehte satne maahta beetnegidie ryöknedh, men ij dejtie öörneldihkie dåehkide nuhtjh juktie luhkine jïh vïjhtine ryöknedh.
Seammás Omat čájeha ahte máhttá doallat ortnegis dan maid lea lohkame.
Seamma tïjjen Piere vuesehte satne buektehte öörnegem steeredh ryöknemisnie.
Ovdalgo oahppit leat ipmirdan mo lohkovuogádagat leat huksejuvvon, logežiiguin ja ovttežiiguin, de orrot logut eavttuid haga dušše lohkun ja jietnan.
Evtiedimmie ryöknemetjiehpiesvoetijste Jïjnjh learohkh soermide nuhtjieh gosse ryökneminie, mij lea akte hijven strategije noere aaltarisnie.
Logešrasttideapmi sáhttá leat váttis máŋgga oahppái, nugo Jennii ovdamearkkas badjelis.
Soermine ryöknedh maahta aaj mij akt årrrodh maam learohkh darjoeh juktie dam konkrete jïh dam abstrakte aktanidh.
Dasa lassin sáhttet logut 11-20 leat erenoamáš hástaleaddji. Dat logut eai čuovo dábálaš njálmmálaš minstara
Sïejhme learohkh ånnetji ånnetji orrijieh soermine ryöknedh goske aelkieh njaalmeldh ryöknedh,
(guoktelogi-okta, guoktelogi – guokte...,njealljelogi-okta, njealljelogi-guokte, jna), muhto dain lea iežaset logihkalaš struktuvra.
«nijhkemeryöknedhš jallh aktene mentaale taalesïevesne ryöknedh 2.–3. daltesisnie.
Ohppiide geat rahčet sáhttá leat buorre goansta hárjehallat erenoamážit daiguin loguiguin, sihke lohkosániid ja struktuvrra.
Dellie aelhkebe sjædta learoehkasse åejjieryöknemestrategijh nuhtjedh – mij lea dïhte
Vai oahppit galget fuobmát oktavuođaid ja minstariid lohkoráidduin, de lea dehálaš ahte oahppit barget loguiguin gitta čuođi rádjái.
Mænngan learohkh lierieminie dovne bæjjese jih våålese ryöknedh, gööktine jïh gööktine, vïjhtine jïh vïjhtine jïh luhkine jïh luhkine.
mearkkaša ahte oahppit máhttet lohkat viidásit (sihke bájas ja vulos), logežiid, guokte ja guokte, vihtta ja vihtta ja logežiiguin ja logežiiguin vaikko makkár guovttesiffar logus.
Dååjrehtimmieh learohkh åadtjoeh gosse ryöknoeh juktie dåeriesmoerh jïh laavenjassh loetedh, dejtie viehkiehtieh taalefaaktah automatiseradieh, goh
Lohkanmáhtolašvuođa ovdánahttin Ollu oahppit geavahit suorpmaid go lohket, mii doaibmá nuorra agis buorrin strategiijan.
vuesiehtimmien gaavhtan 2+3 lea vïjhte.
Lohkan suorpmaiguin sáhttá maiddái leat juoga maid oahppit dahket vai čatnet oktii dan mii lea konkrehta dainna mii lea abstrakta.
Faatoes goerkese ryöknemistie maahta akte heaptoe årrodh juktie taalegoerkesem evtiedidh.
Oahppit dábálaččat dađistaga heitet lohkamis suorpmaiguin ja álget lohkat jitnosit, nivkkuhit ja lohket dahje lohket mentála lohkolinnjain 2.-3. ceahkis.
Nåake ryöknemetjiehpiesvoeth leah ektiedamme minngebidie tsagkesidie ryöknedimmine.
Dat dahká oahppái álkibun geavahit
Jalhts maanah
rehkenastinstrageiijaid maiguin rehkenastet oaivvis – mii lea vuođđun matematihka gelbbolašvuhtii. Oahppit šaddet dađistaga oadjebasabut prinsihpaide mat leat loguidlohkamis, nugo namuhuvvon badjelis, ja sii šaddet sihkkareappot ja dárkileappot go sii hárjehallet dan bargat.
matematihketsagkesigujmie daamtaj maehtieh jih guarkah dejtie vihkielommes prinsihpide ryöknemisnie, vuesiehtimmien gaavhtan taaleraajroe jih akti akti korrespondanse, maehtieh dåeriesmoerh utnedh guarkedh ij leah vihkeles mennie öörnegisnie dah ryöknoeh. Daate aktem faatoes goerkesem jïh tjiehpiesvoetem vadta ryöknemistie.
Oahppit ohppet dađistaga lohkat sihke bajasguvlui ja vulosguvlui, guvttiin ja guvttiin, viđain ja viđain ja logežiin ja logežiin.
Åvtelen learohkh leah guarkeme guktie taalesysteeme lea bæjjese bigkeme luhkiejgujmie jïh aktigujmie, taalh sijhtieh årrodh taalh jïh tjoejh mah eah naan mïelem utnieh.
Vásáhusat maid oahppit háhket go lohkamiin čovdet váttisvuođaid ja bargobihtáid, dahket ahte sii ohppet bajil lohkofáktaid, nugo ovdamearka dihte ahte 2 + 3 lea vihtta.
Luhkiesertiestimmieh maehtieh gïerve årrodh gellide learoehkidie, naemhtie goh Sagkese vuesiehtimmesne bijjielisnie.
Váilevaš ipmárdus lohkamis sáhttá hehttet lohkoipmárdusa ovdaneami.
Lissine taalh 11-20 maehtieh joekoen haestiedihks årrodh.
Heajos lohkanmáhtolašvuohta sáhttá čujuhit mahtematihkkaváttuide maŋitáiggi. Vaikko
Daah taalh eah dam «sïejhmeš njaalmeldh möönsterem utnieh (göökteluhkie akte, göökteluhkie göökte, njieljieluhkie akte njieljieluhkie göökte jnv) men aktem jïjtse logiske
mánát geain leat matematihkkaváttut dávjá máhttet ja ipmirdit lohkama deháleamos prinsihpaid, nugo ovdamearka dihte lohkoráiddu ja ovttas oktii korrenspondása, de sis sáhttá leat váttisvuohta ipmirdit ahte ii leat dehálaš makkár vuoru mielde diŋggaid lohká.
struktuvrem utnieh. Maahta væjsehke årrodh joekoen daejnie taaline haarjanidh dej viesjiehtommes learohkigujmie, dovne taalebaakoeh jïh struktuvre. Vihkeles learohkh åadtjoeh taalh bæjjese tjuatan ryöknedh guktie dah maehtieh ektiedimmieh jïh möönsterh vueptiestidh taaleraajrojne.
Dat lea váilevaš ipmárdus ja máhtolašvuohta lohkamis.
Guhkiebasse learohkh edtjieh hijven taalegoerkesem
Bargu viidáseappot
evtiedidh.
Ovdal go sáhttá čuovvolahttit oahppi viidásit bargguiguin, de lea dehálaš oažžut eanet dieđuid mo oahppi lohká, go dan mii lea boahtán ovdan kártengeahččaleamis.
Geajnoe guhkiebasse Åvtelen dïhte guhkiebasse barkoe maahta aelkedh, lea vihkeles vielie daajroem åadtjodh guktie learohke ryöknoe goh dam maam goerehtallemepryöve maahta vedtedh.
Njuolggo gulahallamis ohppiin sáhttá oahpaheaddji áicat mo oahppi čoavdá lohkan bargobihtáid, ja
Gosse oktegh learoehkinie maahta vïhtesjidh guktie learohke ryöknemelaavenjassh luetieh, jïh
beassá ságastallat dan birra maid áicá.
soptsestidh dan bïjre maam vuajna.
Máhttá go oahppi lohkat vulos guvlui ja bajas guvlui vaikko makkár logus lohkoguovllus 0-20.
våålese ryöknedh saaht man taaleste, taalesuerkesne 0-20.
Viidásit oahppamii lea ohppiide ovdamunnin máhttit lohkat logežiid meaddel, lohkat guokte ja guokte, logi ja logi hávális ja nu ain.
Akte aevhkie dan lïerehtæmman guhkiebasse, learohkh maehtieh luhkiej bijjelen ryöknedh, ryöknedh gööktine jïh gööktine, luhkine jïh luhkine jïh naemhtie guhkiebasse ?
Oahpaheamis berre leat mihttun bargat ulbmillaččat daid ohppiid lohkanmáhtolašvuođain geat rahčet eanemus.
Byöroe akte ulmie årrodh ulmiestuvreldh ryöknemetjiehpiesvoetigujmie barkedh dejtie viesjies learoehkidie.
Go oahppit besset hárjehallat lohkat 20 rájes 100 rádjái, de sáhttá
Åadtjodh haarjanidh ryöknedh taaleste 20 taalese 100 maahta learoehkidie goerkesem vedtedh taali struktuvri bïjre naemhtie goh barkedh suerkesne 0 – 20 ij vedtieh, dan
dat addit ohppiide ipmárdusa loguid struktuvrrain nu mo ii dáhpáhuva jus bargá dušše 0 ja 20 gaskksa, go dan intervállas lea juohke logus ođđa namma.
åvteste daennie intervallesne fïerhte taale orre nommem åtna.
Ságastallama bokte háhká diđolašvuođa das mo oahppi jurddaša, ja mo oahppi ipmirda loguid lohkama.
Soptsestimmien tjïrrh daajroem åådtje guktie learohke ussjede jïh guktie learohke ryöknemem guarka.
Siskkil áinnas váhnemiid ohppiid čuovvoleapmái.
Soptsestimmien aajkoe
Oahppis ferte leat vejolašvuohta beassat bargat lohkamiin sihke
Sæjroe
iistrukturerejuvvon ja strukturerejuvvon joavkkuin.
Learohke tjuara nuepiem åadtjodh dovne ovöörneldihkie jïh öörneldihkie dåehkieh ryöknedh.
Geavat áinnas konkrehtaid, lohkolinnjá (main leat merkejumit ja guoros lohkolinnjá) ja čuđeskártta doarjjan lohkamii.
Nuhtjedh maaje daeverh, taalesïevem (mïerhkigujmie jïh gåaroes taalesïevine) jïh tjuetiekaarhtem juktie ryöknemem dåarjoehtidh.
Mihttu lea ahte oahppi háhka alcces mentála lohkolinnjá, ja ipmirda lohkoráiddu struktuvrra (geahča temáid Lohkodoahpagat ja Lohkoráidu ja lohkolinnjá.)
Ulmie lea learohke edtja aktem jïjtse sisnjeles taalesïevem tseegkedh jïh struktuvrem guarkedh taaleraajrosne (vuartesjh teemide Taaledïejvesh jïh Taaleraajroe jïh
Lohkama geavahit dávjá strategiijan čoavdit bargobihtáid ja praktihkalaš váttisvuođaid.
Ryökneme daamtaj åtnasåvva goh strategije juktie laavenjassh jïh praktihkeles dåeriesmoerh loetedh.
Ollu oahppit jotket geavahit eaŋkilis lohkanstrategiijaid go galget čoavdit addišuvdna- ja subtrakšuvdnabargobihtáid.
Jïjnjh learohkh jåerhkieh aelhkie ryöknemestrategijh nuhtjedh juktie addisjovne- jïh subtraksjovnelaavenjassh loetedh.
Eanet dan birra temás Rehkenastin.
Daam ållermaahteme teeman nuelesne Ryöknedimmie.
Buorre ipmárdus matematihkka doahpagiin lea okta deháleamos eavttuin ovddidit vuođđo máhtolašvuođaid rehkenastimis.
Hijven goerkese matematihkeles dïejvesijstie lea akte dejstie vihkielommes krïevenassijste juktie dejtie uvtemesth tjiehpiesvoeth ryöknedimmesne evtiedidh.
Doahpagat nu go ovdamearka dihte galle, stuorimus, eanemus, unnit, guokte unnit, man ollu, gaskkas, vuolde ja bajábealde leat dehálaš doahpagat giellaovdáneapmái oppalaččat ja oahppi matematihkka giela ovdáneapmái
Dïejvesh goh vuesiehtimmien gaavhtan låhkoe, stööremes, jeenjemes, vaenebe, göökte vaenebe, man
erenoamážit.
gellie, gaske, nuelesne jïh bijjelen leah vihkeles dïejvesh mah leah ektiedamme gïeleevtiedæmman sïejhmelaakan, jïh evtiedæmman learohki matematihkeles gïeleste sjïerelaakan.
Dávjá lea
Daamtaj gïeleåtnoe ektiedamme taalide jïh taalegïetedæmman, lea tsevtseme destie man bïjre
giellageavaheapmi čatnon lohkui ja loguidmeannudeapmái gitta das makkár dilálašvuođas lea sáhka, ja dat sáhttá leat hástalus ohppiide.
soptsestibie, naakede mij maahta stoerre haestemh årrodh learoehkidie.
Okta valljodat mas leat vihtta eahppela sáhttá almmuhuvvot go čállá sáni “ vihtta ”, vihtta sázu | | | | | dahje lohkosymbola 5.
Maahta aktem veahkam vïjhte eeplajgujmie vuesiehtidh viehkine baakojste «vïjhteš, vïjhte sïevijste | | | | | jallh taalesymbovleste 5.
Oahppit galget maiddái máhttit ovddasteddjiid gaskkas dulkot.
Learohkh aaj tjuerieh
Guokte logu maid bidjá oktii, šaddet ođđa lohkun.
maehtedh vuesiehtimmiej gaskem jarkoestidh.
Sáhttá gávdnat erohusa guovtti logus jus geassá nuppi logu nuppis. Loguid sáhttá juohkit ja geardut.
Tjaelije jïh berteme leah tjaalasovveme lidteratuvrelæstosne tjaalegen minngiegietjesne.
Oahppiovdamearka
17/32 dehtie mubpijste geasa.
Luohkká lea leamaš olgun ja lea coggan rássái sarridiid.
Learohkevuesiehtimmie Klaasse ålkone orreme jïh sirrieh goejese tsagkeme.
Dál sii galget gávnnahit man ollu sarridiid sii leat čoaggán.
Daelie edtjieh gaavnehtidh man gellie sirrieh dah leah tjöönghkeme.
Anja lea gávnnahan ahte son lea ovtta rássái coggan 17 sarriha.
Tanja lea gaavnehtamme dïhte 17 sirrieh åtna sov aktene goejesne.
Son čállá duhtavaččat čállingirjásis 71.
Madtjeles 71 våålese tjaala sov gærjesne.
Luohkká bargá sadjevuogádagain ja hukse loguid unifix-birccuiguin.
Klaasse sijjieaarvojne barkeminie jïh taalh unifix-klåbpojste bigkie.
Oahpaheaddji sihtá Nigá hukset 14.
Lohkehtæjja Kræstam birrie 14 bigkedh.
Nigá ráhkada rukses logeža ja bidjá njeallje birccu ruoksada nala vai čájeha ahte 14:s lea okta logeš ja njeallje ovtteža.
Kræsta aktem rööpesem luhkiem dorje jïh njieljie plaave klåbpoeh beaja dej rööpses klåbpoej nille juktie vuesiehtidh taale 14 aktem luhkiem
Jus galgá háhkat dieđu ipmirda go Anja sadjevuogádaga ja dušše čállá boastut,
jïh njieljie akth åtna.
Girječálli ja lágádus lea almmuhuvvon girjjálašvuođalistus loahpageahčen dán dokumeanttas.
Tanja ij konvensjovnide guarkah juktie taalh tjaeledh, gidtjh dah akth leah åelkiesbielesne jïh luhkieh gårroehbielesne.
vai ii go son ipmir sadjeárvvu, de ferte guorahallat maid Anja jurddaša, ja manne son čállá 71 iige 17.
muvhtine ? Juktie maehtedh sjæjsjalidh mejtie Tanja posisjovnesysteemem guarka jïh «ajveš båajhtode tjaala, jallh mejtie ij sijjie-aarvoem guarkah, tjuara goerehtidh maam Tanja ussjede, jïh man åvteste dïhte 71 tjaala sijjeste 17.
Muhtun oahppit geain lea dysleksia rahčet lohkanguovlluin go sii lohket ja
Muvhth learohkh dysleksijine lohkemehaerine tjabreminie gosse luhkieh jïh taalh tjaelieh.
čállet loguid. Ohppiide sáhttá leat ávkkálaš jus bidjá dokusa dasa mo galgá čállit loguid.
mijjieh taalh tjaelebe, maahta viehkine årrodh learoehkidie.
Buriide lohkadoahpagiidda lea vuođđun buorre ipmárdus sadjevuogádagas, loguid huksehusas ja loguid siffariid árvvus.
Hijven taaledïejvese akten hijven goerkesasse posisjovnesysteemeste bigkie, guktie taalh leah bæjjese bigkeme jïh aarvoe sifferijstie taalesne.
Dađistaga go dat ipmárdus ovdána, de eai geahča šat logu 12 dušše 12 ovttadahkan, muhto maiddái ovttasteapmin guovtti oasis 10 ja 2, dahje 1 logešjoavku ja 2 ovtteža.
Gosse daate goerkese ahkedh evtiesåvva, taale 12 ij sïjhth ajve vuajnalgidh goh 12 ektievoeth, men aaj goh akte ektiedimmie dejstie göökte bielijste 10 jïh 2, jallh 1 luhkiedåehkie jïh 2 akth.
Nigá máhttá juohkit 14 ovtta logešjovkui ja njeallje ovttežii.
Kræsta maahta 14 juekedh akten luhkiedåahkan jïh njieljie akth.
Oahpaheaddji sáhttá ovdamearka dihte čuovvolahttit Nigá vástádusa nu ahte sihtá su čilget luohkkái mo son jurddašii, ja manne njeallje leat eará ivnnis go logeš.
vuesiehtimmien gaavhtan Kræstan vaestiedassem dåarjelidh jïh dam birredh klaassese buerkiestidh guktie lij ussjedamme, jïh man åvteste njieljie lea aktene jeatjah klaeresne goh luhkie.
Geabbilis lohkodoahpagat leat dárbbašlaš eavttut jus galgá sáhttit rehkenastit beaktilis máŋggasiffarloguiguin dalle go daiguin álget.
Fleksijbele taaledïejvese lea eevre daerpies jis edtja maehtedh radtjoeslaakan ryöknedidh taaligujmie mej jienebh sifferh gosse dejgujmie aalka.
Danne lea dehálaš bargat vuođđo
Dan åvteste vihkeles dejnie uvtemesth dïejvesegoerkesinie jïh taaledïejvesigujmie barkedh dej viesjiehtommes learohkigujmie voestes daltesisnie.
Dat bargu čatnasa maiddái lohkamii (geahča temá Lohkan vuollelis).
(vuartesjh teemam Ryökneme vuelielisnie).
Oahppit geat rahčet ipmirdemiin ja sadjevuogádaga geavahemiin, deaividit stuora hástalusaid go galget rehkenastigoahtit addišuvnnain ja subtrakšuvnnain máŋggasiffar
Learohkh mah tjabreminie posisjovnesysteemem guarkedh jïh nuhtjedh, sijhtieh stoerre haestemh dåastodh gosse
loguiguin.
Sæjroe
Lohkodoahpagiid ovdanáhttin Lohkodoahpagiid ovdánahttin álgá árra giellaovdáneamiin ja vásáhusain maid háhket loguid lohkamiin.
18/32 ryökneminie.
Ohppiid sátneriggodat ovdána, ja gielalaš doahpagat čatnojit matematihkalaš oktavuođaide ja sisdoaluide.
Learohki baakoevåarhkoe evtiesåvva, jïh gïeledïejvesh gårrelgieh matematihkeles ektiedimmide jïh sisvegasse.
Go oahppit álggos oidnet loguid, de sii atnet daid oktan ollislašvuohtan, ja sii čujuhit logu olles hivvodahkii beroškeahttá galle siffára logus leat.
Gosse learohkh voestes aejkien taalide dåastoeh, dah taalese vuejnieh goh akte elliesvote, jïh taalem abpe veahkese ektede saaht man gellie sifferh taale åtna.
Siffárat máŋggasiffár loguin eai mearkkaš sierra maidege ohppiide, ja sii eai geavat sadjevuogádaga lohkat dahje almmuhit ahte dihto siffár čujuha dihto árvui.
Fïereguhte siffere taaline jienebh sifferigujmie ij naan mïelem utnieh learoehkidie, jïh dah eah posisjovnesysteemem nuhtjieh juktie lohkedh jallh soptsestidh fïereguhte siffere aktem aarvoem vuesehte.
Áitto go sii leat ipmirdišgoahtán sadjevuogádaga, lea ohppiin doarvái gelbolašvuohta geavahit loguid geabbilit.
Easkah gosse dah aktem goerkesem posisjovnesysteemeste evtiedamme, learohkh
Sii sáhttet dál juohkit logu ovttažiidda ja
nuekies maahtoem utnieh taalide fleksijbeleslaakan nuhtjedh.
logežiidda, sii dihtet makkár árvu iešguđetge siffárat ovddastit, ja sii oidnet olles logu supmin osiin.
hijven våaromem utnieh jïjtsh vuekieh evtiedidh taaleryöknedæmman (taaligujmie mej
De lea ohppiin buorre vuođđu ovdánahttit alccaseaset vugiid lohkorehkenastimii (máŋggasiffár loguiguin) ja oahppat ja ipmirdit njealji
jienebh sifferh), jïh vejtiestidh jïh guarkedh algoritmidie dejtie njieljie
rehkenastinvugiid algoritmaid.
ryöknedimmiesåarhtide.
Ollu oahppit geat rahčet oahppat lohkodoahpagiid, atnet loguid vaikko man stuorisin, ja ovttadimenšunála lohkoráidun main siffáriin ii leat makkárge sierra mearkkašupmi.
Jïjnjh dejstie learoehkijste mah tjabreminie taaledïejvesh evtiedidh, taalide vuejnieh
Dasa lea váikkuhus ahte šaddá váttis lohkat, čállit ja rehkenastit máŋggasiffár
lohkedh, tjaeledh jïh nuhtjedh stoerre taalh. Learohkh viesjies taalegoerkesinie
loguiguin.
sijhtieh aktem viesjies våaromem utnedh gosse edtjieh ryöknedidh taaligujmie jienebi sifferigujmie.
Oallugat dain ohppiin geavahit álkes lohkanstrategiijaid nugo lohkat-visotstrategiijaid (geahča teamá Rehkenastin vuollelis).
Jïjnjh dejstie learoehkijstie aelhkie ryöknemestrategijh nuhtjieh goh «gaajhkem ryöknedhšstrategijh (vuartesjh teemam Ryöknedimmie vuelielisnie).
Bargu viidáseappot Barggu ovddos guvlui sáhttá álggahit kártemiin ohppiid ipmárdusa doahpagiin nugo stuorimus, unnimus, eanemus, unnimus.
Geajnoe guhkiebasse Maahta dam guhkiebasse barkoem aelkedh viehkine goerehtalledh guktie learohkh guarkah baakoeh goh stööremes, unnemes, jeenjemes jïh vaenemes. Voejhkelh aaj
Geahččal maiddái gávnnahit man stuora loguid oahppi nákce govahallat masa čatná konkrehta hivvodaga.
gaavnehtidh man stoerre taalh learohkh maehtieh sov uvte vuejnedh, jïh mïsse maehtieh aktem vihties veahkam ektiedidh.
Lea dehálaš ahte oahppit rahčet maiddái besset hárjehallat čállit ja lohkat čállojuvvon loguid 10 rájis 20 rádjái.
Vihkeles aaj viesjies learohkh åadtjoeh haarjanidh lohkedh jïh tjaeledh taalh 10 raejeste 20 raajan.
Ollu ohppiide lea guhkes gaska das ahte lohkat 14 radjái dasa ahte ipmirdit ahte 14 sisdoallá 1 logeža ja 4 ovtteža.
Gellide learoehkidie akte stoerre sïlle taalese 14 ryöknedh goske guarka taale 14, 1 luhkiem jïh 3 akth åtna.
Oahppit dárbbašit máŋga ja máŋggalágan hástalusaid mat
Learohkh jïjnjh jïh gelliesåarhts haestemh daarpesjieh ektiedamme siffere-aarvose.
čatnasit siffarárvvuide. Konkretiserenmateriála mii fokusa dasa ahte galgá deavdit logeža ja molsut, sáhttá veahkehit oahppi ipmirdišgoahtit siffarárvvu (ovdamearka dihte abakus ja ruđaid).
dievhtedh jïh låtnodh, maahta learohkem viehkiehtidh aelkedh siffere-aarvoem guarkedh (vuesiehtimmien gaavhtan abakus jïh beetnegh).
Dađistaga berrejit oahppit maiddái háhkat hárjáneami hukset loguid ovttežiiguin ja logežiiguin (dasa sáhttá geavahit ovdamearka dihte base-logi materiála dahje
Mænngan aaj learohkh byöroeh dååjrehtimmiem åadtjodh taalh bigkedh aktijste jïh luhkijste (dïsse maahta
unifixbirccuid).
vuesiehtimmien gaavhtan nuhtjedh baase-luhkiematerijellem jallh unifix-klåbpoeh).
Daid seamma lohkohivvodagaid berre maiddái sárgut ja čállit addišuvdnan.
Byöroe aaj dejtie seamma taaleveahkide guvviedidh jïh tjaeledh goh addisjovne.
Čuđeškárta sáhttá geavahuvvot loguid struktuvrra guorahallamii.
Akte tjuetiekaarhte maahta åtnasovvedh juktie taali struktuvrem goerehtidh. Gosse goerehte
Go guorahallá mii dáhpáhuvvá go njuke bajas guvlui, vulos guvlui ja doarrás, de sáhttet oahppit háhkat ipmárdusa loguid huksehusas.
Sæjroe
Dehálaš lea ahte oahppit molsot geavaheamis iešguđet lágan ovddasteaddjihámiid.
Vihkeles learohkh ovmessie vuesiehtimmievuekiej gaskem målsoeh.
Jus bidjá deasttu logežiidda dahje ovttežiidda rehkenastima ja rehketbihtáid bidjama oktavuođas, de šaddá maiddái deaddut bargobihtáidčoavdimii.
Jis fokusem åtna luhkide jïh aktide ajve gosse edtja maam akt ryöknedidh jïh stuhtjh bæjjese bïejedh, fokuse fer jïjnjem stuvresåvva laavenjasside loetedh.
Dat daguha unnit
Dïhte vaenebh nuepieh vadta hijven
vejolašvuođaid ovdánahttit doabaipmárdusa.
dïejvesegoerkesem evtiedidh.
• Alle teller, B oassi sadjevuogádaga birra
• Alle teller, bielie B posisjovnesysteemen bïjre
• GLSM, kapihtal 5
• GLSM, kapihtele 5
Dasa lassin fertejit oahppit leat
Lissine learohkh
oadjebasat loguid sirremis sturrodagaide, jorbet loguid ja dovdat loguid dihto gaskkaid.
tjuerieh jearsoes årrodh taalh veesmedh stoeredahken mietie.
Kártengeahččaleamis vuhtto dat das go oahppit beaktilit sáhtte
Goerehtallemepryövesne daate våajnoes sjædta gosse learohkh radtjoeslaakan maehtieh taalh jïh veahkah reaktoe sæjjan bïejedh taalesïevesne.
bidjat loguid ja hivvodagaid rievttes sadjái lohkolinnjás, ja ahte máhttet identifiseret ovdamearka dihte lagamus logeža.
Matematihkeööhpehtimmesne daamtaj ovmessie taalesïevh nuhtjie juktie struktuvrem vuesiehtidh taaleraajrosne jïh goh viehkiedïrrege taaleryöknedimmesne. Juktie maehtedh
Jus galgá sáhttit geavahit lohkolinnjá geabbilit rehkenastimis, de gáibiduvvo ohppiin buorre lohkoipmárdus.
taalesïevem fleksijbeleslaakan ryöknedæmman nuhtjedh, lea eevre daerpies learohke hijven taalegoerkesem utnieh.
Emil galgá merket gokko 13 lea lohkolinnjás mas dušše logežat leat merkejuvvon.
Learohkevuesiehtimmie Eebre edtja mïerhkem bïejedh gusnie 13 lea aktene taalesïevesne gusnie ajve dah luhkieh mïerhkesjamme.
Son bidjá mearkka juste gasku 10 ja 20 gaskii.
Dïhte mïerhkem beaja 10 jïh 20 gaskoeh.
Emila merken sáhttá čujuhit dasa ahte son lea eahpesihkár lea go 13 lagabus 10 go 20, ja ii ge oro ipmirdeame loguid mearriduvvon gaska.
Dïhte mïerhkesjimmie maam Eebre dorje, maahta vååjnedh goh dïhte lea jueriedisnie mejtie 13 lea lïhkebe 10 jallh 20, jïh ij rikti guarkah taali gåhkoem gaskemsh.
Heajos ipmárdus lohkolinnjás vuolgá dávjá váilevaš lohkoipmárdusas.
Viesjies goerkese taalesïeveste lea daamtaj ektiedamme viesjies taalegoerkesinie. Jeatjah væhtah
Eará mearkkat heajos lohkolinnjá ipmárdussii sáhttet leat ahte oahppi lohká 0 rájes ja lohká ovtta ja ovtta bajás guvlui dassái olle rievttes lohkui
viesjies goerkesasse taalesïeveste maahta årrodh learohke iktesth ryöknoe 0 raejeste jïh aktine aktine bæjjese ryöknoe juktie reaktoe taalem gaavnedh taalesïevesne.
Ánte rahčá oaidnit loguid lohkolinnjás ovddasteaddjin dan bargui maid son galgá doaimmahit (15 – 3). Ánte dárbbaša veahki geavahit lohkolinnjá veahkkeneavvun lohkorehkenastimii.
Aanta dåarjoehtimmiem daarpesje juktie maehtedh taalesïevem nuhtjedh goh viehkiedïrrege taaleryöknedæmman.
Lohkoráiddu ipmirdusa ovdánahttin Lohkoráiddu ja lohkolinnjá ipmirdeapmi álgá dainna go oahppá lohkosániid ja lohkosymbolaid ja makkár vuorus dat galget leat.
Evtiedimmie goerkesistie taalesïeveste Goerkese taaleraajroste jïh taalesïeveste aalka gosse leara taalebaakojde, taalesymbovlide jïh mennie öörneginie dah tjåadtjoeh.
Sii ipmirdit ahte 23 lea lagabus 20 go 30.
lïhkebe 20 goh 30.