pere/sami_parallel huggingface dataset:
1999:1176).
1999:1175, 1999:1176).
Rievdadusat dahkkojit maid
Jeatjahdehtemh
Sámediggelágas (SFS.:
aaj saemiedigkie-laakesne dorjesuvvieh (SFS
1992:1433) ja
1992:1433) jïh socijaletjänstlaake (SFS
Láhkarievdadusat bohtet fápmui ođđajagimanu 1 b..
årrodh tsiengelen 1 b. 2010.
Ruoŧa gaskariikkalaš geatnegasvuođat mearkkaša
Svöörjen internasjovnelle dïedth sjidtieh goh joekoen unnebelåhkoereaktah edtjieh sjidtedh abpe
ollašuvvot olles riikas.
laantesne.
Dán ođđa láhkii gullet visot
Gaajhkh vijhte nasjovnelle
vihtta nášuvnnalaš unnitlogut. Eiseválddiin šaddá
unnebelåhkoeh edtjieh laaken vuelene årrodh.
geatnegasvuohta dieđihit nášuvnnalaš unnitloguide
Byjjesfaamoeh dïedtem åadtjoeh dejtie nasjovnelle
iežaset vuoigatvuođaid birra ođđa lága jelgii.
unnebelåhkojde bïevnedh dej reaktaj bïjre dan orre
Erenomáš ovddasvástádus suodjalit ja ovddidit
laaken mietie. Joekoen dïedtem sjädta goh vaarjelidh jïh freemjedh dejtie nasjovnelle
nášuvnnalaš unnitlogogielaid šaddá molssaeaktun.
unnebelåhkoegïelide. Dej nasjovnelle unnebe
Nášuvnnalaš unnitloguid vejolašvuođat seailluhit ja
låhkoej nuepieh utnedh jïh öövtiedidh sijjen kultuvrh svöörjesne, edtjieh freemjedh sjïdtedh,
ovddidit iežaset kultuvrra Ruoŧas galgá ovddiduvvot,
diss-vielie maanaj öövtiedimmieh sijjen kultuvrelle identitete dovne jijtjene unnebelåhkoegïele.
dego mánáid ovdáneapmi kultuvrralaš identitehtas
REEREMEDAJVH VIJREBE SJIDTIEH
ja iežas unnitlogogielas.
Dïhte nännoestamme unnebelåhkoe-vaarjelimmie
Nannejuvvon unnitlogosuodji mii otne guoská
mij daelie faamosne dejtie saemien, såevmien
sámegiela, suomagiela ja meänkiela gieža gielddain
gïele- jïh meänkielŠide, tjihtje tjïeltine
Norrbottenis – nu gohččoduvvon hálddahusguovllut
noerhtebetnesne leah– gåhtjoeh reeremedajvh,
– viiddiduvvot geográfalaččat vai guoská eanet
edtjieh vijrebe sjïdtedh mejgujmie jienebh
gielddaid.
tjïeltigujmie.
Dat mearkkaša ahte eanet oktasaččat
Dïhte sjädta jienebh aajnealmetjh maehtieh såevmien gïelem jïh saemien provhkedh
sáhttet geavahit suomagiela dahje sámegiela
gåessie byjjesfaamojde gaskesadtieh, dovne
eiseváldi oktavuođain ja eanet ožžot rievtti
jienebh reaktah åadtjoeh aarhskuvledarjome- jïh
ovdaskuvladoibmii ja boarrásiiddikšumii ollásit
voereshokside abpe jallh åesielaakatjisnie såevmien
dahje oassin suomagillii dahje sámegillii.
jallh saemien gïeline.
Hálddahusguovlu suomagillii viiddiduvvo 18 ođđa
18 orre tjïeltide. Dah leah: Botkyrka, Eskilstuna,
gielddaide.
Sigtuna, Solna, Stuehkie, Södertälje, Tierp,
Dat leat: Botkyrka, Eskilstuna, Hallsta
Upplands Väsby, Upplands-Bro, Uppsala,
by, Österåker och Östhammar.
Älvkarleby, Österåker jïh Östhammar.
Gielddat mat juo
Tjïelth mah
gullet hálddahusguvlui leat Jiellevárri, Haparanda, Giron, Bájil och Badjeduortnus.
Haparanda, Giron, Bájil jïh Övertorneå.
Hálddahusguovlu sámegillii lassána 13 ođđa
Reeremedajvem saemien gïelese edtja vijriedidh 13
gielddaiguin.
orre tjïeltide.
Dat leat: Aerviesjaevrie, Berg,
Dah leah: Árviesjávrrie, Berg,
Härjedalen, Likšu, Málat, Suorsá, Luspie,
Härjedalen, Liksjoe, Máláge, Suorssá, Lusspie,
Lullieluspie.
Straejmie, Ubmeje, Vualtjere, Åre, Älvdalen jïh
Gielddat mat juo gullet
Tjïelth mah arebi reeremedajvesne
hálddahusguvlui leat Árjjátluovvi, Jiellevárri,
orreme leah Árjjepluovve, Jiellevárre, Jåhkåmåhkke
Hálddahusguovlu meänkilli ii stuoru. Guovlu
Reeremedajvem meänkieliŠse ij vijriedamme
sisdoallá dego ovdal Jiellevári, Haparandda, Girona,
sjidtieh. Dajvesne aaj båetije biejjieh dejtie tjïeltide
Bájila ja Badjedurdnosa gielddaid.
Jiellevárre, Haparanda, Giron, Bájil jïh Övertorneå.
Daid gielddaide geasa guoská ožžot stáhtadoarjaga
Tjïelth mah diedtem utnieh, staatedåarjegh
daid lassegoluide mat dát ođđa njuolggadusat
åadtjoeh dejtie lissieåaside maam dejstie orre
buktet.
njoelkedassiste sjidtieh.
Maid iežá gielddat go dát válljejuvvon galget
Jeatjah tjïelth aaj nuepieh
oažžut vejolašvuođa searvat iešdáhtolaččat
utnieh, jijtjemielen mietie akten reeremedajvesne
hálddahusguvlui ja de ožžot rievtti stáhtadoarjagii.
årrodh jïh aaj reaktah staatedåarjegh åadtjodh.
Dakkár iešdáhtolaš searvama birra Ráđđehus
Reerenasse nännoestimmiem nännoste dagkari
mearrida maŋŋil go gielda gii háliida searvat lea
jijtjemieli bijre gåessie tjïelth ohtsedamme.
ohcan.
NÄNNOESTAMME REAKTAH REEREMEDAJVI BÄJNGOLEN
Oktasaččain lea vuoigatvuohta geavahit suomagiela
Aajnealmetji leah reaktah nuhtjedh såevmien gïele,
ja meänkiela ja sámegiela oktavuođaiguin
meänkieli jïh saemien gåessie byjjesfaamojde
eiseválddiiguin, jus ášši sáhttá gieđahallot bargiin
gaskesadtieh, jis aamhtesem maahta gïetedalleme
geat máhttet unnitlogogiela.
sjïdtedh naan barkije gie unnebelåhkoegïelem
Oktasaččat galget
Aajnealmetjh edtjieh aaj nuepieh
maid oažžut boarrásiiddivššu suomagillii ja
voereshokseh såevmien gïelesne utnedh,
meänkillii ja sámegillii, jus gielddas leat bargit
meänkieli jïh saemien, jis tjïelten leah barkijh mah
giellamáhtuiguin.
dejtie gïelide maehtieh.
Hálddahuseiseválddit galget
Reeremabyjjesfaamoeh
danin bargat dohko ahte gávdnojit bargit
maahtoeh utnedh dennie såevmien gïele-,
gos lea dárbu oktavuođaiguin eiseválddiiguin dahje
meänkieli- jallh saemien gïelesne gåessie dihte jis
divššudettiin boarrásiid olbmuid.
voereshoksigujmie dej voeresi bïjre.
Dát mearkkaša
Värrhtoedimmie
ahte sosiálabálvalusláhka rievdaduvvo.
dïhte jis sjädta dan sociale-tjänstelaakese.
Oktasaččain lea álo vuoigatvuohta geavahit
Aajnealmetji lea gaajhken aejken reakta såevmien
suomagiela ja sámegiela iežas čálalaš
jïh saemien gïelide nuhtjedh sijjen tjaaleldh
oktavuođaiguin Riikabeaivvi áššeolbmuiguin,
gaskesadtemh rijhkebiejjien almetjigujmie,
Skatteverketiin, ja Vealahanáššeolbmáin áššiin gos
Justitiekansler ’ e, Försäkringekassa, Skatteverke, jïh
ovttaskas olmmoš lea áššáigullevaš dahje
mah aajnealmetjem lea paarte jallh sijjieladtje
sáhkaguoddi áššáigullevažžii.
paarten sijjesne.
Eurohpáráđi unnitlogokonvenšuvnnaid čuovvumat
Minngiejielemem Europaraerien unnebelåhkoe-
dárbbašit buoriduvvot dan ládje ahte eiseválddiid
konvensjovni mietie daarpesje bueriedehtedh dan
ovddasvástádus čielgá. Leanastivra Stockholmma
dïehte byjjesfaamoej dïedth tjïelkestamme sjidtieh.
leanas ja Sámediggi ožžot danin ovddasvástádusa
Leeneståvroe Stuehkien leene- jïh saemiedigkesne
čuovvulit man láhkái unnitlogopolitihkka
dan mietie dïedtem åadtjoeh vaaksjodh guktie
čađahuvvo.
Dejtie
Dát eiseválddit galget maid
byjjesfaamojde edtjieh aaj raeriestimmiej -
ráđđehallama, diehtojuohkima ja sullásaš
bïevnesi – jïh seammalaakatje darjomi tjïrrh jeatjah
doaimmaid bokte veahkehit iežá
reeremebyjjesfaamoeh viehkiehtidh dan orre laaken
hálddahuseiseválddiid lága čađaheamis ja
tseegkesovvemasse, diss-vielie tjïeltigujmie
ovttasráđiid gullevaš gielddaiguin bálddalastit
raarestalledh guktie ektiedidh öörnedh dejtie
viiddideami hálddahusguovlluin.
reeremedajvi vijriedimmide.
Leanastivra Stockholmma leanas ja Sámediggi
Leeneståvroe Stuehkien leenesne jïh Saemiedigkie
ožžot bargun čađahit bijuid mat lasihit máhtuid ja
maahtoeh jïh daajroesvoeth bijjiedidh dej
dihtomielalašvuođa nášuvnnalaš unnitloguid birra
nasjovnelle unnebelåhkoej- jïh Svöörjen
ja Ruoŧa álbmotrievttalaš geatnegasvuođaid birra.
ålmehreakta-dïedti bïjre. Saemiedigkie aaj
Sámediggi ožžo maid bargun ráhkadit ja váldit
stillemem åådtje aktem gåetiesäjroem stealladidh
ovddasvástádusa ovtta ruovttosiidui mii guoská
dej nasjovnelle unnebelåhkoej bïjre jïh dam jis
nášuvnnalaš unnitloguide.
dïedtem åådtje juhtedh.
Sámediggi galgá boahtteáiggis mearridit ulbmiliid –
Saemiedigkie edtja båetije biejjide vuepsieh
ja ii dušše jođihit – sámi giellabargui. Riikabeaivi ja
stealladidh - jih ij barre lijrieh - dam saemien
ráđđehus sáhttet hábmet obbalaš ulbmiliid dan
gïelebarkoem. Rijhkebiejjie jïh reerenasse maehtieh åejvievuepsieh tseegkedh dan nasjovnelle
nášuvnnalaš giellapolitihkkii, muhto
gïelepolitihkese, mohte dïedtem dej vuepsie-
ovddasvástádus hábmet ulbmiliid dan siskit sámi
soejhkesjimmiej bïjre dan saemien gïelebarkose
giellabargui galgalii gullat Sámediggái.
byöroe saemiedigkesne årrodh.
Lea dárbu ahte vealahanáššeolmmái
Diskrimineringeombudeålman öövtiedimmiebarkoeh
ovdánahttinbargu daid nášuvnnalaš unnitloguid
dej nasjovnelle unnebelåhkoejgujmie daarpesje
gaskkas joatkášuvvá.
jåarhkedh.
Dat ođđa vealahanláhka (SFS
Dïhte orre diskrimineringelaake (SFS
2008:567) addá Vealahanáššeolbmái buriid
2008:567) vadta diskrimineringe-ombudeålmam
eavttuid maid boahtteáiggis bargat seamma
buerie maadtegh aaj båetije biejjide barkedh
vuoigatvuođaide ja vejolašvuođaide nášuvnnalaš
seamma rektide jïh nuepieh nasjovnelle
unnitloguide, o.m.d. lasihit máhtuid vealahanáššiid
unnebelåhkojde, dan mietie daajroeh dej
birra daid joavkkuin.
diskrimineringe-gyhtjelassi bïjre bijjiedidh dej
LASSÁNAN VÁIHKKUHANFÁPMU Lea dárbu nannet nášuvnnalaš unnitloguid iešfámu
Daerpiesvoetine dej nasjovnelle unnebelåhkoej
ja váikkuhanfápmu vai Ruoŧŧa buorebut galgá
jijtjefaamoeh jïh jïjtjetsevtsemh nännoestidh juktie
sáhttit ceavzit geatnegasvuođaid mat gullet
Svöörje buerebe-laakan dej unnebelåhkoe
unnilogokonvenšuvdnii.
konvensjovnedïedti mietie barkedh.
Buorebut vejolašvuođat
Buerebe
váikkuhanfápmui daid nášuvnnalaš unnitloguide lea
nuepieh jijtjetsevtsemasse dejtie nasjovnelle
maid guovddážis.
unnebelåhkojde leah maadtegem, ihke dåehkiej
Dát buktet oidnosii joavkkuid
daerpiesvoeth dennie sïebredakesne vååjnemearan
dárbbuid servodagas.
bïejedh.
Nášuvnnalaš unnitloguid vuoigatvuohta
Dej nasjovnelle unnebelåhkoej reaktah dan
váikkuhanfápmui muddejuvvojit nášuvnnalaš lágas
jïjtjetsevtsemasse leah tjïelkestamme dennie
unniloguide ja unnilogogielaide.
laakesne nasjovnelle unnebelåhkoej jïh
Lea erenomáš
Joekoen vihkeles dejtie
dehálaš ahte nášuvnnalaš unnitlogut ožžot
nasjovnelle unnebelåhkoejde nuepieh
vejolašvuođa ovttasráđđedállat guovllulaš dásis,
daltesisnie, dannasinie gellieh nännoestimmieh
danin go das váldot ollu mearrádusat mat gusket
desnie nännoestamme sjidtieh mej aajnealmetji
oktasaš olbmuide.
bïjre leah.
Organisašuvdnadoarja organisašuvnnaide geat
Åårganisasjovnedåarjegem dejtie åårganisasjovnide
ovddastit nášuvnnalaš unnitloguid lassána maid
mah nasjovnelle unnebelåhkojne, bijjiedamme
bušeahttajagis 2010 rájis.
sjädta budsjedte-jaepien 2010 jïh åvtese.
Lea erenomáš dehálaš
Joekoen
vuoruhit nášuvnnalaš unnitloguid eavttuid ráhkadit
vihkeles åvte-vååjnemearan biejedh dejtie
doaimmalaš ovttasráđđevugiid hálddahussurggiin.
nasjovnelle unnebelåhkoej nuepide sjiehteles
Nášuvnnalaš unnitlogogielaid boahtteáigi ruoŧas lea
raarastalleme-hammoeh öörnedh dejnie
eahpesihkkar.
reeremedajvine.
oarjánsámegiella, lea sakka uhkkiduvvon.
REAKTAH NÄNNOESTAMME SJIDTIEH DEJTIE NASJOVNELLE UNNEBELÅHKOJDE
Doaimmalaš bijut mat nannejit, seailluha ja
DÅARJEGH UNNEBELÅHKOEGÏELIDE NÄNNOESTIDH
ealáskahttá nášuvnnalaš unnitlogogielaid leat
Dej nasjovnelle unnebelåhkoegïeli båetije biejjide
dárbbašlaččat.
Naan gïelh, joekoen
Ealáskahttit giela mearkkaša ahte
åarjelsaemien, lea sagki aejhtemisnie.
bidjá johtui dakkár doaibmabijuid mat dagahit ahte
darjomh daerpies leah juktie nännoestidh gorredidh
áittarduvvon giella fas álgá ealáskit ja eanet olbmot
jïh jealajehtedh dejtie nasjovnelle unnebelåhkoe
álget ságastit dan.
Jealajehtedh gïelem, sjädta darjomh dan
Earret go dát doaibmabijut mat álggahuvvojit
aejhtemen gïelese juktie edtja aelkedh veaksodh,
geahpidan dihte oktasaččaid vejolašvuođaid
dan dïehte jienebh aelkieh dam soptsestidh.
geavahit unnitlogogielaid oktavuođain
Dåarjegh mah edtjieh aajnealmetji nuepieh
eiseválddiiguin de galget maid guokte
unnebelåhkoegïelh geehpebe-laakan nuhtjedh dej
giellaguovddážat ásahuvvot oarjánsámeguovllus
byjjesfaamoejgujmie, gelkieh lissietamme sjïdtedh
Luvlieluspies ja Deardnas. Sámediggi šaddá
åarjelsaemien dajvesne, Luvlieluspie jïh Dearna.
váldoolmmái daid giellaguovddážiidda mat galget
Saemiedigkie edtja åejvie årrodh dejtie
jođihit doaimma olggosguvlui sámegielgeavaheapmi
gïelejarngide mah edtjieh ålkoeotnjegasse darjomh
ovddideami ja ealáskahttima váras.
juhtiehtidh juktie öövtiedidh jïh skreejredidh
Ráđđehus bidjá sierra návccaid bušeahttajagis
bijjiedamme nuhtjemasse, saemien gïelese.
2010 rájis ealáskahttinbijuide daid nášuvnnalaš
Reerenasse sjïere vierhtieh jaepien 2010 jïh åvtese
unnitlogogielaide.
ovmessidie jealajehteme darjoemidie vadta, dejtie
Ruhta galgá geavahuvvot bijuide
nasjovnelle unnebe-låhkoegïelide.
oktasaččaide ja galget juolluduvvot maŋŋil ohcama
jïh ohtsedimmiej männgan juakeme sjädta dehtie
dan eiseváldis maid ráđđehus mearrida. Eanet
byjjesfaamoste maam reerenasse nännoestamme.
návccat bidjojit giellagáhttenbijuide ja álggus
Jienebh vierhtieh gïelevaarjelimmie-dåarjomasse
erenomážit meänkieli boahtá vuoruhuvvot. Vai
unnebelåhkoegïelide jïh aalkovistie edtja meänkieli
nanne sámegiela de lasihuvvo vejolašvuohta
åvtemieresne årrodh. Saemien gïelen
integrerejuvvon sámegieloahpahussii lassána jagis
nännoestimmiej gaavhtan aaj integrerede saemien
2010 rájis vuođđoskuvllas gielddain. Dát
ööhpedimmieh bijjede, jaepien 2010 jïh åvtese
mearkkaša ahte oahppit sáhttet oažžut oahpahusa
(integrerede saemien ööhpedimmieh tjïelti maadth
sámi sisdoaluin ja oahpahusa sámegielas eanet go
skuvlijste öörnesuvvieh jïh learohkh maehtieh
dušše eatnigielaoahpahusa sámegielas.
ööhpehtimmieh saemien gïelesne, dan saemien ietniengïele-ööhpehtimmien baalte).
Báikenamat unnitlogogielain lea árvvolaš oassi
Sijjienommh unnebelåhkoegïeline leah vihkeles
kulturárbbis mii dárbbašuvvo doaimmalaččat
biehkie dehtie kultuvreaerpeste mah sïebredahken
dikšojuvvot servodaga ovddasteddjiin.
åvtehkh byöroeh vaarjelidh.
Vai dát
Dan kultuvre-aerpien
kulturárbi gártá oidnosii Vägverket ožžo bargun
vuesiehtimmiej gaavhtan, Vägverke stillemem
lasihit iežaset barggu bidjat unnitlogobáikenamaid
åadtjodh sov sijjienommh-vuesiehtimmiej barkose
galbbaide.
Staate
Stáhtalaš ja gielddalaš eiseválddit galget
jïh tjïelti byjjesfaamoeh byöroeh sijjienommh
várjalit báikenamaid unnitlogogielain ja loktet
unnebelåhkoegïeline vaarjelidh jïh
unnitlogogielaid oidnosii galbbaid bokte ja iežá
unnebelåhkoegïeli årromh vuesiehtidh gäjnoe-tsïegli
merkemin.
Sijjienommh unnebe
Báikenamat unnitlogogielain galget
låhkoegïeline byöroeh aaj nommine påastesijjide
maid geavahuvvot dego namat boasttabáikkiide.
JIENEBE DAEJREDH
DIEHTIT EANET Eanet diehtu nášuvnnalaš unnitloguid,
Jienebh bïevnesh dej nasjovnelle unnebelåhkoej -
unnitlogopolitihkka, unnitlogokonvenšuvnnaid birra
unnebelåhkoepolitihki - unnebelåhkoekonvensjovni
ja proposišuvdna 2008/09:158 gávdno ráđđehusa
– jïh proposisjovnen bïjre 2008/09:158
Proposišuvnna sáhttá maid oastit Riikabeaivvi
webbesäjroeh www.manskligarattigheter.se jïh
prentendoaimmahagas tfn.
diedtijeexpedisjovnesne, teel.
08-786 5810 dahje
08-786 5810 jallh
Jearaldagat áššesisdoalu birra vástida Enheten för
Gyhtjelassh sisvegen bïjre maehtieh vaestiedidh
diskrimineringsfrågor, Integrašuvdna- ja
diskrimineringegyhtjelasside, Integrasjovne- jïh
Ruoŧa riikkalaš unnitlogut - Länsstyrelsen i Stockholm
Sveerjen nasjovnelle unnebelåhkoeh - Länsstyrelsen i Stockholm
Ruoŧa riikkalaš unnitlogut
Sveerjen nasjovnelle unnebelåhkoeh
Stockholma Leanastivrras (Länsstyrelsen i Stockholm) ja Sámidikkis lea ođđajagimánu 1 b. rájis 2010 oaiveovddasvástádus ovttastit ja iskat got Ruoŧa unnitlogupolitiika čađahuvvo riikkas.
Tsiengelen 1. b 2010 raajeste leeneståvroe Stuehkien leenesne jih Saemiedigkie åejviedïedth utnieh ektiedidh jih vaaksjodh guktie Sveerjen unnebelåhkoepolitihke laantesne dorjesåvva.
Juovlamánu 1999 mearridii riikkabeaivi Ruoŧŧa (Sverige) galgá oassálastit Europa-ráđi rámmakonvenšuvdnii riikkalaš unnitloguid suoji birra ja europálaš njuolggadussii riikkaguovlluid- dahje unnitlogugielaid birra.
Goeven 1999 rijhkebiejjie nännoesti Sveerje edtja Europaraerien mieriekonvensjovnesem mij vaarjelimmien nasjovnelle unnebelåhkojde bïjre jih europan njoelkedasside laantebiehkie- jallh unnebelåhkoegïeli bïjre mietiedidh.
Riikkabeaivi maid mearridii unnitlogupolitiikka birra ja duođaštii riikkas leat vihtta unnitlogu iežaset gielaiguin (visot varieteahtat).
Rijhkebiejjie aaj nännoesti unnebelåhkoepolitihken bïjre jih vïjhte unnebelåhkoej jih dej gïelh (gaajhkh smaare tjierth) dååhkasjehtedh.
Ruoŧa riikkalaš unnitlogut ja unnitlogugielat
Sveerjen nasjovnelle unnebelåhkoeh jih unnebelåhkoegïelh
Dat vihtta duođaštuvvon unnitlogu Ruoŧas leat juvddálaččat, romálaččat, sápmelaččat (mat maid leat eamiálbmogin), ruoŧasuopmelaččat ja duortnusleagihat.
Dah vïjhte dååhkasjehteme nasjovnelle unnebelåhkoeh Sveerjesne leah judarh, romerh, saemieh (mah aaj aalkoealmetjh leah), sveerjesåevmieh jïh tornedaelingh.
Historjjálaš unnitlogugielat leat jiddisch, romani, sámigiella, suomagiella meänkieli.
Dah histovrijen unnebelåhkoegïelh lea jiddisch, romani chib, saemien, såevmien jïh meänkieli.
Unnitlogujoavkkuin lea ovttastupmin sii leat orron Ruoŧas guhkit áiggi ja sin joavkkuin lea lunddolaš oktavuohta olbmuid gaskkas.
Seamma gaajhkide unnebelåhkoedåehkide dah leah guhkiem tijjem Sveerjesne orreme jih leah dåehkieh tjïelkes ektievoetine.
Sis lea maid iežas jáhkolaš, gielalaš dahje kultuvrralaš gullevašvuohta ja miella doalahit iežaset iešdovddu.
Dej leah aaj jitsene relijovnes, gïeleldh jih kultuvrellen åtnoeh jih aaj säjhtoem sijjen kultuvrh gorredidh.
Ráđđehusa (Regeringens) unnitlogupolitiika
Reerenassen unnebelåhkoepolitihke
Unnitlogupolitiika suddje ja doarju riikkalaš unnitloguid ja historjjálaš unnitlogugielaid.
Unnebelåhkoepolitihkesne gyhtjelassh vaarjelimmien jih dåarjedimmien bïjre dejtie nasjovnelle unnebelåhkojde jih unnebelåhkoegïelide.
Riikkalaš unnitlogu suoji nannenbargu lea oassi Ruoŧa barggus fuolahit olmmošlaš vuoigatvuođaid.
Biehkie Sveerjen barkoste aalmetji reaktah vaarjelidh lea dej nasjovnelle unnebelåhkoej vaarjelimmiem nännoestidh.
Unnitlogupolitiikkalaš strategiija
Unnebelåhkoepolitihken strategije
Ráđđehus (Regeringen) čilgii 2009 ođđa unnitlogupolitiikkalaš strategiija doaibmabijuiguin vai riikkalaš unnitloguid vuoigatvuođat ain nannejuvvojit.
Jaepie 2009 reerenasse orre politihke strategijem åehpiedahti råajvarimmiejgujmie mah edtjieh dej nasjovnelle unnebelåhkoej reakta vielie nännoestidh.
Ráđđehusa strategiijai lea oassin láhka nášuvnnalaš unnitloguid ja unnitlogugielaid birra mii fápmuduvvui ođđajagimánu 1 beaivvi 2010.
Biehkie dejstie strategijste laake nasjovnelle unnebelåhkoej jih unnebelåhkoegïeli bïjre faamoem Tsiengelen 1. b 2010 åadtjoeji.
Strategiijas leat evttohusat vai riikkalaš unnitloguid vuoigatvuođat nannejuvvojit árgabeaivvis. Evttohusaid olis leat doaibmabijut mat:
Strategijen sisvegisne ovmessie raeriestimme guktie dej nasjovnelle unnebelåhkoej reaktah nännoestidh, diss-vielie råajvarimmeh juktie:
sihkkarastet buoret beroštumi Eurohpáráđi unnitlogukonvenšuvnnaide ja duođalaš fuolaheami álggahuvvon doaimmain
öörnedh ihke minngiejielemem Europaraerien unnebelåhkoekonvensjovni mietie bueriedehtie jih dååhkasjadteme råajvarimmide vihtesjidh
vuosttildit vealaheami ja muđui ráfehisvuođa riikkalaš unnitloguid vuostá
vuastalidh diskrimineringe jih aehpie tsiehkide dejstie nasjovnelle unnebelåhkojste
nannet riikkalaš unnitloguid iešmearrideami ja váikkuhanmáŧolašvuođaid
nännoestidh dej nasjovnelle unnebelåhkoej jijtjefaamoeh jih tsevtsemasse
duvdit ja doarjut riikkalaš unnitlogugielaid seailluheami
nasjovnelle unnebelåhkoegïeli gorredimmie evtiedidh
Hálddahusguovllut
Innehåll A till Ö
Láhka nášuvnnalaš unnitloguid ja unnitlogugielaid birra lasiha hálddahusguovlluid golmma unnitlogugielaide – suomagiella, sámigiella ja meänkieli - gieža gielddas Norrbottena leanas 68 gildii Ruoŧas.
Laake nasjovnelle unnebelåhkoej jih unnebelåhkoegïeli bïjre vadta jienebh reeremedajvh golmide dejstie unnebelåhkoegïelijste- såvmien, saemien jih meänkieli- tjijhtje tjïeltijste Noerhtebetnien leenesne 68 tjïeltide Sveerjesne.
Meänkiele hálddahusguovllus leat suohkanat: Badje-Duortnus, Bájil, Gálat, Giron, Jiellevárre ja Haparanda.
Tjïelth mah reeremedajvesne meänkieli gïelese leah Jiellevárre, Haparanda, Kalix, Giron, Bájil jih Övertorneå.
Suoma-, sámigiela ja meänkieli hálddahusguvlui gullojit maid leanadikkit dáin guovlluin: Dalarna, Gävleborg, Jämtland, Norrbotten, Stockholm, Södermanland, Uppland, Västerbotten, Västmanland, Västernorrland, Örebro, Östergötland ja maid Västra Götaland-guovllus.
Såevmien, saemien jih meänkielin reeremedajviej sisjelisne aaj laantedigkh mah leah Dalarna, Gävleborg, Jämtland, Norrbotten, Stockholm, Södermanland, Uppland, Västerbotten, Västmanland, Västernorrland, Örebro, Östergötland jih aaj Västra Götalandsregijovnem.
Iežá suohkanat maid sáhttet eaktodáhtolaččat ohcat iežaset hálddahusguovllu suohkanin.
Jeatjah tjïelth aaj nuepiem utnieh jijtjemielen mietie syökedh åadtjoeh reeremedajvesne årrodh.
Ráđđehus mearrida áššis maŋŋilgo suohkan lea ohcan.
Reerenasse nännoestimmiem nännoste syökemen bïjre tjïeltide mah sijhtieh tjaangedh.
Ohcamuš galgá leat Ráđđehusguovddážis maŋemusat cuoŋománu 1. s beaivvi.
Syökemem tjuara Reerenassen kanslijese båeteme minngemes Voerhtjen 1. b.
Åarjelh-saemien gielesne På norsk In English
På norsk
Artihkkal girjjis Sámi skuvlahistorjá 1.
Tjaalege gærjeste Saemien skuvle-vaajese 1.
Albert Jåma:
Albert Jåma:
Skuvlla ja boazodoalu gaskkas
Skuvlen jih båatsoeburrien gaskesne
Svein Lundain ságastallanDavvisámegillii jorgalan: Marit Eira Gaino
Svein Lundese soptsestamme Åarjelh-saemien gielese jarkoestamme: Åsta Vangberg
Albert Jåma, Tronesas Njåamesje-vuomis, 2003.
Albert Jåma, Tronesesne Njåamesje-vuemesne, 2003.
(Govva: Svein Lund)
(Guvvie: Svein Lund)
Albert Jåma lea riegádan jagi 1946 ja bajásšaddan boazodoalu birrasis.
Albert Jåma reakasovvi jaepien 1946 jih båatsoeburrie- byjrekisnie Helgelaantesne byjjesovvi.
Dálvet orui bearaš riddoguovlluin Njåamesjevuomis, ja geasset badjelis váriin davágeahčen Davvi- Trøndelága.
Fuelhkie lij daelvegi saelhtien bealesne Njåamesjevuemesne, jih giesegi vaerij dajvine Noerhte-Trøndelagesne.
Odne bargá son boazodoallin dán guovllus. Dás muitala son iežas skuvlavázzima birra ja eallima birra go reagastii gaskkal skuvlla ja boazodoalu.
Daelie jijtjedh båatsoeburrie seamma dajvine jih daesnie soptseste altese skuvletijjeste jih guktie fealadimmie skuvlen jih båatsoedajven gaskems orreme.
Albert áhčči, Anselm Jåma lei áŋgiris bealušteaddji lullisámi skuvlaáššis.
Alberten aehtjie, Anselm Jåma lij jieknge barkije åarjelh-saemien skuvlen aamhtsi gaavhtan.
Son lei moanat jagiid lullisámi skuvlakomitea jođiheaddji.
Gellie jaepieh lij åvtehke åarjelh-saemien skuvle-kovmiteesne.
Rahčama ovddas sámi skuvlla ja eará sámi áššiid barggu ovddas, oaččui son jagi 1968:s geigejuvvot Gonagasa golli.
Dan buerie barkoen skuvlen gaavhtan jih aaj barkoeh jeatja saemiej aamhtsigujmie, Anselm Jåma Gånkan gulliem dåastoeji jaepien 1968.
Skuvlakomitea ásahuvvui juo jagi 1902:s, muhto heaittihuvvui 1947:s go eiseválddit lohpidedje ahte galgá huksejuvvot internáhttaskuvla lullisápmelaččaide.
Skuvle-kovmiteen barkoe jaepien 1902 eelki, mohte dam orrejehtin 1947 juktie åejvie-almetjh staatesne luhpiedin internatskuvlem åarjelh-saemiej maanide bigkedh.
Muhto go čájehuvvui ahte gaskaboddosaš skuvla mii álggahuvvui Aarbortes 1951:s ii lean dat man ovddas lullisápmelaččat ledje rahčan, de komitea álggahuvvui ođđasit 1953:s.
Aanjebodts skuvle Aarbortesne jaepien 1951 tseegkesovvi, mohte ij lij dihte dorjehtse gæmhpomen mietie, juktie kovmitee vihth juhtiemasse bøøti jaepien 1953.
Ledje eanaš Trøndelága ja Hedemárkku sápmelaččat geat oassálaste dán komiteas.
Jeenemesh saemieh Trøndelageste jih Hedemarkeste lin meatan dennie kovmiteesne.
Eanaš sápmelaččat Aarbortes ja Vaapstes balle ahte ođđa skuvlla ásaheapmi Tøndeláhkii mielddisbuktá ahte sii masset dan fálaldaga mii sis dál lei Aarbortes.
Saemieh Aarborteste jih Vaapseste billin edtjin skuvlem Aarbortesne dassedh jis orre skuvle saemide Trøndelagesne tseegkesovvi.
Válddii guhkes áiggi ovdal skuvlakomitea barggus bohte bohtosat.
Guhkies tijje veesi aerebi goh skuvle-kovmiteen barkoe vååjnesasse bøøti.
Easkka 1968:s álggahuvvui sámeskuvla Snåasii.
Voestegh jaepien 1968 meehtin orre skuvlem saemide Snåasesne rihpestidh.
Alberta 4 jagi boarrasit viellja váccii vuosttaš skuvlajagiid boares sámemiššovnna skuvllas Havikas.
Alberten nielje jaepien båarasåbpoe vielle dejtie voestes skuvle-jaepide misjovnen skuvlesne Havikesne veedtsi.
Ieš gal Albert beasai vázzit buot skuvlajagiid sámeskuvllas Aarbortes jagiid 1953- 1960.
Alberte jijtje abpe skuvletijjem saemien skuvlesne Aarbortesne veedtsi, jaepeste 1953- jaapan 1960.
Go son álggii, de lei juo skuvla goalmmát jagi doaimmas.
Goh eelki, dellie lij skuvle gåalmeden jaepien juhtiemisnie.
- Lei gal oalle gaskaboddosaš skuvla masa bođiimet Aarbortes.
- Novh lij sjiere skuvle mij mijjem Aarbortesne dåastoehti.
Dan ledje duiskkalaččat huksen nuppi máilmmisoađi vuolde offiseraide orrundállun.
Tyskerh dam bigkin goh mubpie veartenen dåaroe. Dihte edtji årroeme-sijjie tyske åejvide årrodh.
Maŋŋil soađi geavahuvvui dát visti hoteallan.
Dåaroen mænngan dihte hovtelline sjidti.
Skuvla láigohii dán visttii skuvlajagi, muhto geasset lei dát visti hoteallan.
Skuvle dam skuvlejaepiem leeji, mohte giesegi lij hovtelle.
Hotealla eaiggát orui skuvllas ja geahčai bearrái iežas hotealladávviriid vuosttaš golbma- njealje jagi.
Hovtellen aajhtere skuvlesne årroeji dah voestes golme-njielje jaepieh, sijhti altese deerpegidie geehtedh.
Manin sámeskuvla sámegiela haga ?
Man åvteste saemien skuvle saemien namhtegh ?
- Mun máhtten sámegiela ja dárogiela buori muddui go álgen skuvlii.
- Manne dovne saemien jih daaroen meehtim goh skuvlesne eelkim guktie ij lij munnjien geerve maam guarkedh.
Mus eai lean váttisvuođat ipmirdit. Eará mánáin lei vearrát.
Jeatjah learohkidie vierrebe juktie idtjin eensi laakan daaroen gielem soptsesth.
Ledje oalle máŋgasa geat máhtte unnán dárogiela.
Ella Holm Bull saemesti mohte idtjin gieh jeatja dejstie lohkehtæjjijste.
Ii oktage oahpaheddjiin máhttán sámegiela, earret Ella Holm Bull.
Ealla lij desnie boelhketjem goh lohkehtæjja-skuvleste bøøti.
Son barggai doppe oanehaš go lei aitto geargan oahpaheaddjeoahpus, ja lei oahpaheaddjin smávvaskuvlla dásis 1. ja 2 luohkás, muhto mus gal ii lean goasse.
Dihte voestes jih mubpien klaassesne lohkehti, mohte idtjim manne dam lohkehtæjjine utni.
Mus ii lean goasse sámegielat oahpaheaddji.
Nimhtie idtjim manne sååjhth lohkehtæjjam utnedh guhte saemesti.
Dan gal váillahin.
Dam manne ohtsim.
Mii jearaimet guhtet guoibmáseamet ahte manin mii vázzit sámi skuvllas go eat oaččo oahppat sámegiela.
Sinsætnan jeehtimh man gaavhtan libie saemien skuvlesne vaedtsieminie gosse ibie åadtjoeh saemien gielem lieredh.
Ii vel de ge go šattai lohpi oahpahit sámegillii, rievdan mihkkege Aarbortes.
Mænngan gosse luhpie sjidti saemien gielem øøhpehtidh, idtji læjhkan naan joekehtse Aarbortesne sjidth.
Muittán ahte logaimet Margarethe Wiig:a sámi ABC, dárogillii.
Måjhtam mijjieh Margarethe Wiig-en ABC-em daaroen-gielesne lohkimh.
Čađat go vázzen sámeskuvlla lei mis dálueamit, gii máhtii sámegiela.
Abpe tijjem goh lim skuvlesne, dihte gåetie-iemede dihte meehti saemiestidh.
Álggos lei Maja Staven (Lifjell) gitta vácciimet njealját luohká.
Iemede lij Maja Staven (Lifjell) guhte lij desnie mov voestes njielje jaepieh skuvlesne.
Dan maŋŋil lei Sofie Kappfjell.
Dan mænngan Sofie Kappfjell bøøti guhte aaj saemesti.
Ledje maid eará internáhttabargit geat hupme sámegiela, earret eará Skjolvor Joma. Åsta Larsen barggai maid doppe oanehit áiggi.
Naaken jeatjebh dejstie internate-barkijste aaj saemiestin, guktie Skjolvor Joma jih Åsta Larsen guhth desnie ståantetjem barkigan.
Eanas oahppit bohte boazodoallobearrašiin, ja skuvlajahki lei heivehuvvon boazodollui. Dát lei dehálaš vai mii eat masse oktavuođa iežamet máttuiguin.
Jeenemesh dejstie learohkijste båatsoe-burriefuelhkijste bøøtin juktie skuvlejaepieh lin båatsoebårran sjiehteldihkie.
Golbma vuosttaš jagi vácciimet dušše ovddabealde juovllaid, sullii 16 vahkku, guhtta beaivvi vahkkus.
Dah golme voestes jaepieh mijjieh ajve jåvli åvtelen veedtsimh, medtie 16 våhkoeh, govhte biejjieh våhkosne.
Stuoraskuvllas vácciimet giđđat, sullii 22 vahkku.
Dah båarasåbpoe learohkh jåvlen mænngan veedtsin, medtie 22 våhkoeh.
Ná ledje mis unnit diimmut go giliskuvllas Aarbortes, ja muittán ahte gilimánát gáđaštedje min go mis lei nu ollu friddja.
Nimhtie lih mijjen vaenebh tæjmoeh mohtedihks voenen skuvline. Måjhtam dah maanah desnie mijjese sohtehtin juktie mijjen dan guhkies eejehtimmie.
Vaikko skuvllas váillui sámi giella ja sisdoallu, de Albertas leat ollu buorit sánit skuvlla birra gos son váccii:
Jalhts ij lij skuvlesne saemien sisvege jallh saemien giele, Alberte læjhkan jijnjem bueriem maahta skuvlen bijre jiehtedh:
- Skuvla attii oktavuođadovddu. Mii šattaimet váldit ovddasvástádusa guhtet guoibmáseamet ja ovdánahttiimet solidaritehta.
- Mijjieh skuvlesne ektesne murriedimh jih akti vyøki barkimh, tjoeverimh aaj diedtem sinsætnan vuesiehtidh, jih bueries-voetem gaskems nænnoestidh.
Fágalaččat ja birrasa dáfus lei dát buorre skuvla.
Faagi jih byjresken gaavhtan lij skuvle buerie.
Soames háve ledje mis máhttogilvvohallamat Aarborte skuvllaid gaskkas, ja dávjjimusat lei sámeskuvla mii vuittii.
Naan aejkien lin maahtoe-gaahtjemh skuvli gaskems Aarbortesne, jih aejkeste aajkan mijjen skuvle vitni.
Maiddái čuoigan- ja čierastanláhtuin vuittiimet mii dávjá.
Gosse treavkahgaahtjemh jih njultjeme, dellie aaj mijjen skuvle åvtesijjesne.
Mu eadni lei mielde skuvlla bearráigeahččoráđis, áidna nissonolmmožiin.
Mov tjidtjie lij skuvlen lihtsege giehtjedimmie-raeresne goh ajne gujne.
Ii sáhte leamaš álki dan áiggi, go ráđis ledje aivve dievddut geat ledje alla virggiin nu go suohkanbáhppa ja guovlludoavttir.
Ij sån lij dihte aelhkie dej beeli juktie raeresne lin ålmah meatan guht vihkeles barkojne giehteleminie.
Sii eai várra liikon go okta nissonolmmoš geas ii lean alla oahppu ja ámmát galggai ovddidit iežas oaiviliid.
Desnie dovne hearra jih dåaktere. Idtjin sih dah lyjhkh gujne meatan gie ij lij seamma gellie skuvlh vaadtseme goh dah, mohte læjhkan åadtjodh jijtse aarvojde govlesasse beejedh.
Čuoiganbeaivi, dollagáttis, sullii 1960, Albert Jåma gurutbealde.
Ålkine, stoerredållen bealesne ca.. 1960, Albert Jåma gårroe-bealesne.
(Govva: Grete Austad)
(Guvvie: Grete Austad)
Soardin giliskuvllain
Kruemiehtimmie voene-skuvline
50- ja 60-logu jagit ledje garra ja árpmuhis jagit giliin.
Jaepiej 1950 - 60 lij geerve jih aarmohts tijje voenine.
Dálumánát hárde ja givssidedje badjemánáid, gohčodedje min " finnungene ".
Noere almetjh voenijste eerkin jih pleekin saemien maanide, daaroen jiehtsh " finnungane ".
Oallut sámi mánát, soaitimis eanas oassi sis geat vázze giliskuvllain šadde iežaset duogáža biehttalit vai oba cevzet ge.
Gallesh dejstie saemien maanijste tjoeverin maahte jijtjedh saemien madtoem nyjhkedh jis edtjin åadtjodh raeffesne årrodh.
In jáhke mii leimmet nagodit seailluhit iežamet identitehta jus mis ii livčče leamaš sámeskuvla.
Im manne vienhth mijjeh limh mijjen identitetem buektiehtamme gorredidh jis ij lij mijjen skuvle saemide.
Háliidan dadjat nu nannosit go ahte jus mun livččen galgan vázzit giliskuvllas Aarbortes, de livččen jallon.
Vihteles maahtam tjirkedh juktie jis manne lim voenen-skuvlesne Høylaantesne vaadtseme, dellie mov aajla nåantan sjidteme.
Oaivvildan ahte oallugat sis geat vázze giliskuvllas, go geahččá sápmelačča čalmmiiguin, ledje billohuvvan birrasii.
Manne moenem gallesh dejstie guhth voenen skuvlesne veedtsin, saemiej tjøødth-sijjeste, irhkemasse bøøtin.
Sii ledje massán sámi jurddašanmálle, eai šat jurddaš oktavuođa, muhto dušše juohkehaš iežas birra.
Dassin voetem guktie saemiej ektesvuekien bijre ussjedidh jih jieledh.
Sámi jurddašanmálles gullá eanan buohkaide, ii leat dušše du dahje mu, muhto min ja min soga.
Saemiej åssjaldahkesne lea laante gaajhkesidie. Ij leah laante mov jallh dov, mohte mijjen jih mijjen sliekti.
Lea dállodoalli jurddašanmálle ahte galgá leat priváhta oamastanriekti guovlluide.
Daaroeh dah muenieh laante dejtie govlesåvva goh sjiere eeke ovmese dajvine.
Ii lean dohkálaš ahte sápmelaš jurddašii nie dan áiggi.
Ij lin saemiej dagkeres åssjalommesh dej beeli.
Boazodoalloskuvllas kulturváttisvuođat
Båatsoeburrie-skuvle kultuvrekollisjovnine
Maŋŋil sámiskuvlla ledje oallugat geat jotke vázzit joatkkaskuvlla Aarbortes.
Saemie-skuvlen mænngan gallesh dejstie saemien learohkijstie jåarhkeskuvlesne Aarbortesne eelkin.
Muhto Albert lei vuos jagi ruovttus boazodoalus mielde ovdal go fas manai Aarbortii vázzit joatkkaskuvlla 1961- 62 dálvvi.
Mohte Alberte lij jaepiem gåetesne bovtsi luvnie aerebi goh vihth Aarbortese vøølki jih jåarhkeskuvlem veedtsi 1961-62.
Maŋŋil vel ovtta jagi ruovttus ja váris, vulggii son Raavrhvijkii stáhta reálaskuvlii guovtti jahkái, ja de barggai boazodoalus vihtta jagi ovdal váccii eanet skuvlla.
Vihth jaepiem gåetesne aerebi goh Raavrvijhkese vøølki jih desnie staaten realskuvlesne gøøkte jaepieh veedtsi. Dan mænngan vijhte jaepieh gåetesne aerebi goh vihth jeatja skuvlese.
1968:s álggahuvvui Stáhta boazodoalloskuvla Borkenessii Harstad lahka, ja Albert beasai dohko álgit oahppin.
Jaepien 1968 Staaten Båatsoeburrie-skuvle Borkenesesne Harstaden baalte rihpesovvi jih Alberte sijjiem desnie åadtjoeji.
Livččii gal dieđusge galgan álgit čakčat dalle go dat earát, muhto dalle lei nu ollu bargu boazodoalus ahte ii sáhttán vuolgit skuvlii.
Bøøreme lij gujht dej jeatjah learohki ektine aelkedh, mohte dan jijnje barkoe vaeresne guktie idtji Alberte dam nøørh gænnah.
- Ožžon friddja leat ruovttus miehtá čavčča, ja ledjen meahcis čađat.
- Luhpiem åadtjoejim abpe tjaktjem gåetesne, vaeresne barkedh.
Mun álgen de ođđajagimánus, dainna dieđuin ahte šattan bargat garrasit vai jovssan daid earáid.
Skuvlese tsiengelen vøølkim jih desnie mannem raeriestin tjarki barkedh juktie edtjim dej jeatja learohkidie jaksedh.
Áidna mat fágain ledje ođđasat, ledje geologiija, eananoahppa ja šibitfága.
Dah mah lin orre dennie faage-gievlesne lin geologie, laante-betnien learoe jih learoe gåetie-juvri bijre.
Das lei suoidnebuvttadeami ja gusa birra, dábálaš eanandoalloskuvlla fágat.
Desnie åadtjoejimh lieredh kraesie-produksjovnen jih govsi bijre - sjiere laante-burrie faagh.
Muhto dáidda fágaide ii biddjon beare stuora deaddu.
Mohte ij lin dah faagh joekoen vihkeles.
Girjedoallu lei ođđa fága eatnasiidda, muhto mus lei dát fága leamaš reálaskuvllas, ja dan sivas lei álki duohpat maid dat earát ledje oahppan.
Gærja-tjaaleldahke lij orre faage, mohte dejnie lin manne realskuvlesne giehtelamme juktie dihte munnjien aelhkie sjidti.
Eará fágat ledje oahpes áššit.
Dah jeatjah faagh lin aaj munnjien aeriebistie åehpies.
Ledje measta dušše bártnit dán luohkás, dušše okta nieida.
Klaassesne lij akte niejte, dah jeatjebh påajkh.
Oahppit ledje eret sihke lullisámi guovllus ja Romssas ja Finnmárkkus.
Learohkh bøøtin åarjelh-saemien dajvijste jih Romseste jih Finnmarkeste.
Lei buorre oktavuohta gaskkal lulli- ja davvisámiid.
Buerie lij learohki gaskems åarjelh- jih noerhte dajvijste.
Dát oktavuohta dáhpáhuvai álo dárogillii, go eat gulahallan min sámegielaiguin.
Tjoeverimh daaroestidh juktie idtjimh mijjieh mijjen joekehts saemien-gielem guarkah.
Davvisámegielat oahppit máhtte bures dárogiela, muittán dušše ovtta geas ledje veahá váttisvuođat dárogielain.
Learohkh noerhte-samien dajvijste lin væjkeles daaroestidh. Måjhtam ajve aktem giese lij tsagkese daaroen soptsestidh.
Boazodoalloskuvla lei dáža eanandoallogilis ja lei sajistuvvon gilvvagárdeskuvlla vuolábeallai.
Båatsoeburrie-skuvle lij laanteburrie dajvesne jih aaj gartnerskuvlen nuelesne.
Dát fal mielddisbuvttii veahá kulturváttisvuođaid ?
Nimhtie sån kultuvre-kollisjovne sjidti ?
- Ledje vissa leamaš veahá váttisvuođat čakčat, ovdal go mun álgen, sihke skuvllas ja gilis.
- Tjaktjen aerebi goh manne bøøtim, lin tsagkesh dovne skuvlesne jih voenesne.
Boazodoalloskuvllas ledje eanaš veahá boarrasit oahppit, go dákkár fálaladat ii lean ovdal leamaš.
Gallesh dejstie learohkijstie båatsoeburrie skuvlesne lin naa båeries juktie ij lij dagkeres faaleldahke aerebi orreme.
Ledje gal veahá festemat, ja rektor, gii aiddonassii lei gilvvagárdeskuvlla rektor, várra balai mis veahá.
Lustestalleme gujht sjidti, jih rektovre gie lij gartnerskuvlese veadtaldihkie, sån mijjeste billi.
Boazodoalloskuvlla stivrra ovdaolmmoš, Anders Oskal šattai boahtit skuvlii ráđđádallat.
Åvtehke Båatsoeburrie-skuvlen ståvrosne, Anders Oskal tjoeveri båetedh mijjine råårestalledh.
Muhto leimmet gal bivnnuhat gili nieiddaid gaskkas. Sii goit eai ballan mis.
Mohte niejth voenesne mijjem lyjhkin- idtjin dah mijjeste billh.
Mu mielas lei somas gilibiras.
Munnjien lij byjreske voenesne lustes.
- Álggahit boazodoalloskuvlla guoros gieđaid ii lean várra nu álki, dis eai lean várra oahppogirjjit ?
- Mohte ij lij sån aelhkie båatsoeburrie-skuvline aelkedh, dijjen lin naan gærjah ?
- Váldogirji lei " Rein og reindrift " (Boazu ja boazodoallu) man Sven Skjenneberg lea čállán, son lei dutki " Statens reinforsøk":as Lodegis.
- Åejviegærja lij " Rein og reindrift " (Bovtsh jih båatsoeburrie) maam Svein Skjenneberg tjaaleme.
Ovdal Eanandoallodepartemeanta dohkkehii boazodoalloskuvlla, de lei gáibádussan ahte skuvllas lea eanandoallofága. Nu ahte mis lei plánas muhtin proseanta eanandoallofága.
Dihte lij " forskere ved Statens reinforsøk " LødingesneJis laanteburrien departemente edtji båatsoeburrien skuvlem dåhkasjehtedh, dellie aaj tjoeverimh laanteburrien faagh plaanesne meatan.
Muhto soames fáttáid beasaimet lonuhit.
Mohte naaken faagh åadtjoejimh plaaneste vaeltedh.
Earret eará lonuheimmet mii eret traktuvrra skohteriin.
Nimhtie skuvtere traktovren sæjjan bøøti.
Skuvla osttii ovtta boares Varg- skohtera maid beasaimet divodit, ja maid ovtta ođđa " Ockelbo " mainna beasaimet vuojašit.
Skuvle åestieji båeries " Vargem " mejnie åadtjoejimh giehtelidh, skruvvedidh, - jih aaj orre " Ockelboem " mejnie tjuerpies laakan vøøjetjimh.
Álelassii ruovttoluotta boazodollui
Daamhtaj bååstide båatsoeburrien gåajkoe
Maŋŋil boazodoalloskuvlla manai Albert fas ruovttoluotta boazodollui.
Båatsoeburrie-skuvlen mænngan vihth Alberte bååstide båatsoebårran.
Sus lei gal miella vázzit eanet skuvlla, muhto ii astan.
Sijhti maaje jienebh skuvlh vaedtsedh, mohte idtji asth.
- Fertejin leat meahcis.
- Tjoeverim vaeresne årrodh.
Mu viellja náitalii árrat ja fárrii olggos, ja de báhcen akto váhnemiiguin.
Mov vielle pruvri jih jåhteji guktie manne oktegh mov eejhtegigujmie sjidtim.
Muhtin jagiid maŋŋil oaččui mu bearaš veahki.
Naan jaepiej mænngan viehkieh bøøtin.
Anti- vieljažat fárrejedje deike Kárášjogas ja álge dáppe boazodollui mu bearrašiin ovttas.
Anti-vielletjh Garresjohkeste bøøtin juhtien jih bovtsigujmie mov fuelhkien ektine eelkin.
Nu šattai munnje buoret astu eanet skuvllaid vázzit, ja de vázzen Oslos giellaskuvllas jagi gymnása.
Nimhtie buerebe astoe munnjien sjidti skuvlh vaedtsedh, jih aktem jaepiem gymnasesne Osloven gieleskuvlesne veedtsim.
Dan maŋŋil ohcen beassat journalistaskuvlii.
Dan mænngan journalist-skuvlem ohtsim.
Oidnen dárbbu geahččat lagabui buot boastuvuođaid maid sápmelaččat šadde gierdat.
Vøøjnim man daerpies vuesiehtidh gaajhkem ov-reaktam mij saemiej vøøste dorjesovveme.
Muhto in beassan dasa sisa. Ledjen bidjan oahpaheaddjeoahpu Álttás nubbin sávaldahkan, ja bessen dohko sisa.
Mohte idtjim sijjiem desnie åadtjoeh guktie Aaltese vøølkim lohkehtæjja-skuvlem vaedtsedh.
Fas ožžon virgelobi álgit maŋŋil go dat earát.
Vihth tjoeverim aelkedh dej jeatjebi mænngan juktie tjoeverim gåetesne gosse leekedidh.
Álggos fertii dieđusge geargat njuovvamiiguin.
Gøøkte jaepieh skuvlesne, mohte gellien aejkien gåetesne viehkine dovne gosse tjøønghkedh jih aaj slaaterdidh.
Golle guokte jagi gos ledje ollu virgelobit, go fertejin dávjá ruoktot čohkkenáiggiid ja njuovvanáiggiid.
Dellie lij joe sjiere sijjie saemide, Aaltesne, mohte dihte sijjie lij dejtie guhth noerhtesaemien soptsestin.
Dán áiggis lei juo sámegielat ossodat Álttás, muhto dát lei dušše sidjiide geat hupme davvisámegiela.
Jijtje tjoeverim daaroen learohki ektesne vaedtsedh juktie idtjim manne naan saemien faagen sisvegem åadtjoeh mearan desnie.
Ieš Fertejin vázzit dárogielat ossodagas, in ge ožžon veahášge sámegielat sisdoalu dan áiggis go vázzen oahpaheaddjeoahpu.
Mearan lim Aaltesne, manne noerhtesaemien loh kim gosse skuvlebiejjieh vaaseme.
Dan bottá go orron Álttás, de válden davvisámegielat álgooahpu friddjaáiggis, ja mus lei Håkon Henriksen oahpaheaddjin.
Mov lohkehtæjja desnie lij Håkon Henriksen.
Maŋimus jagi vázzen Troandimis, vai oatnu mátki ruoktot.
Minngemes jaepiem Tråantesne veedtsim juktie dellie åenebe geajnoe gosse gåatan.
Maŋŋil oahpaheaddjeoahpu mannen fas ruovttoluotta boazodollui muhtin jagiid ovdal álgen oahpaheaddjin Snåaseii.
Skuvlen mænngan vihth båatsoe-laantesne naan jaepieh aerebi goh lohkehtæjjine Snåasesne eelkim.
Ii lean gal astu oahpaheaddjin bargat, muhto go vurje, de bargen moadde jagi Snåase sámeskuvllas.
Idtjim maaje asth lohkehtæjjine årrodh, mohte goh mannem Snåasese bøørin, dellie desnie naan jaepieh barkim. Desnie lin dellie learohkh saemien voestes gieline.
Doppe ledje dalle oahppit geain lei sámegiella vuosttašgiellan, muhto vuosttašgielaoahpaheaddji lei heaitán barggus, ja mun álgen su sadjái.
Lohkehtæjja guhte dejtie øøhpehtamme, lij orrejamme jih nimhtie manne dan sæjjan bøøtim.
- Seammás go bargen oahpaheaddjin, lei mus ovddasvástádus jođihit boazodoalu.
- Mearan lim lohkehtæjja, mov aaj diedte båatsoebarkoem juhtiehtidh.
Dan geažil dárbbašin mun virgelobisoabadusa skuvllajođiheddjiiguin, nu ahte sáhtán leat mielde boazobargguin go dohko gárte beare ollu barggut ja muđui go lei dárbu.
Nimhtie lij munnjien daerpies Snåaseste loevenidh gosse jijnje barkoe bovtsi luvnie, jih aaj gosse lim jeatja barkose daerpies.
- Don muitalat ahte leat leamaš lullisámegiela oahpaheaddjin, muhto ii dus fal lean sámegiella skuvllas.
- Datne leah åarjelh-saemien gielem øøhpehtamme, mohte idtji dån datne åadtjoeh saemiengielem skuvlesne lieredh.
Goas leat duođas oahppan lohkat ja čállit iežat eatnigiela ?
Gåessie leah liereme jijtjedh ietniengielem tjaeledh jih lohkedh ?
- Skuvllain maid lean vázzán, in leat ožžon veaháge lullisámegieloahpu.
- Skuvline gusnie leam vaadtseme im leah åådtjeme gielem lieredh.
Rávis olmmožiin serven soames kurssaide Snåases maid sámeskuvlla rektor Ella Holm Bull lágidii.
Gosse geerve, dellie kuvsjh Snåasesne dåeriedim mejtie rektovre Saemien skuvlesne, Ella Holm Bulle juhtehti.
Maŋŋil lohken lullisámegiela jahkebeali lohkanbaji Snåases mii lei Lievenge allaskuvlla vuolde, ja fas moanat jagiid maŋŋil vázzen dan nuppi jahkebeali lohkanbaji Aarbortes.
Mænngan bielie-jaepiekuvsjem Snåasesne dåeriedim mij lij Levangeren jilleskuvlen åelien nuelesne. Naan jaepien mænngan mubpiebieliekusjvem Aarbortesne veedtsim.
Dán lágidii Nesna allaskuvla.
Dihte lij Nesnaen jilleskuvlen åelesne.
Oahpahus boazodoalu birra vai vuostá ?
Øøhpehtimmie båatsoeburrien gaavhtan jallh vuj ?
Sihke iežas vásáhusa mielde ja maid maŋŋil lea oaidnán boazodoallooahpus, de lea Albert Jåma veahá eahpádusas.
Altese dååjrehtsh jih maam båatsoeburrie-øøhpehtimmeste vuajneme, Albert Jåman aarvoem jååhkesje.
- Boazodoallooahpahusas orrot oahpaheame heivehit boazodoalu stuoraservodahkii.
- Båatsoeburrie-øøhpehtimmie vååjnoes goh edtja båatsoeburriem sjiehtesjadtedh stoerre ektievoetese.
Dat ii leat hábmejuvvon sámi boazodoalu beroštumiid mielde, muhto stivrejuvvon beroštumiin mat bohtet olggobealde.
Ij leah dihte nimhtie guktie buerie saemien båatsoe-bårran sjædta, mohte nimhtie guktie jeatjabidie iedtjide ålkoelisnie veadta.
Sáhttá dan sivas jearrat lea go dát oahppu ávkin boazodolliide, vai dušše okta geaidnu oahpahit boazodoallonuoraid eret sámi boazodoalus ja dan boazodollui maid servodat mas eai leat sápmelaččat, háliida.
Nimhtie aaj maahtah gihtjedh mejtie daate øøhpehtimmie lea viehkine båatsoeburrie-noeride jallh geajnoe mij gåarhmolen bealan vuesehte.
(Govva: Josef Halse)
(Guvvie: Josef Halse)
Eará čállosat girjjis Sámi skuvlahistorjá 1
Jeatjah tjaalegh gærjeste Saemien skuvle-vaajese 1
Sofie Kappfjell ja Ebba Westerfjell:
Sofie Kappfjell jih Ebba Westerfjell:
Internáhtta buoret go giliskuvla
Internate buerebe voenen skuvleste
Svein Lund lea jearahallan. Davvisámegillii jorgalan: Marit Eira Gaino
Intervjuere: Svein LundÅarjelh-saemien gielese jarkoestamme: Åsta Vangberg
Svein Lund lea jearahallan Ebba Westerfjell ja Sofie Kappfjell Maajehjaevries 2003 (Govva: Basia Głowacka)
Svein Lund Ebba Westerfjelline jih Sofie Kappfjelline soptsesti Maajh-jaevresne 2003 (Guvvie: Basia Głowacka)
Maajehjaevries Lulli-Nordlánddas orruba oappážagat geat goappašagat leaba leamaš oahppit sámeskuvllas Havikas, ja maid bargan sámi skuvllas Aarbortes.
Maajhjaevresne, Åarjel-Noerhtelaantesne lægan åabpetje guaktah årroeminie. Gåabpatjahkh lægan saemien skuvlesne, Havikesne vaadtseme, jih aaj saemien skuvlesne Aarbortesne barkeme.
Muhto earret dan, de leat sudnos maid hui goabbatlágan vásáhusat.
Læjhkan lægan dej guaktaj ovmese dååjrehtsh skuvlen gaavhtan.
Sofie Kappfjell lea riegádan 1921:s ja vázzán olles skuvlaáiggi Havikas jagiid 1928-35.
Sofie Kappfjell lea jaepien 1921 reakasovveme jih abpe skuvletijjen Havikesne vaadtseme, 1928-35.
Ebba Vesterfjell lea ovcci jagi nuorat, ja váccii dušše ovtta jagi Havika skuvllas ovdal soađi.
Ebba Westerfjell, uktsie jaepien nuerebe, ajve aktem jaepiem Havikesne veedtsi aerebi goh dåaroe.
Loahpa skuvlaáiggis váccii son Maajeh-jávrri giliskuvllas.
Mænngan Maajhjaevresne voenen skuvlesne veedtsi.
mii leat humadan oktanaga oappážagaiguin.
Ektesne leam dej åabpajgujmie soptsestamme.
Iežas siste vuosttaldii
Jijtje girremisnie
Lei Sámemiššuvdna mii jođihii Havika skuvlla, muitala Sofie.
Saemien misjovne dihte saemien skuvline Havikesne øørni, Sofie jeahta.
- Muhto doppe ii lean obage sámegiella, ii ge oktage oahpaheaddji hupman lullisámegiela.
Mohte ij lij desnie naan saemien giele, idtji naaken dejstie lohkehtæjjijste saemien gielem soptsesth.
Eai eará bargit ge internáhtas hupman sámegiela.
Idtjin naaken dejstie sjovnijste internatesne gænnah.
- Go buot manai dárogillii, man ollu de ipmirdit doppe ?
- Gosse gaajhke daaroen gielesne juhtieji, man jijnjem datne guarkajih ?
- Ipmirdin gal veahá dárogiela go álgen skuvlii, muhto ledje earát geat ledje čeahpibut.
- Naakenem daaroen gieleste guarkajim goh skuvlesne eelkim, mohte jeatjebh lin væjkalåbpoe.
Doppe beasai gullat dakkár cealkagiid oahpaheddjjiin dego ahte: " Son lea čeahpit, go sus lea eanet dárogiella ruovttus. "
Naan aejkien lohkehtæjjah meehtin naemhtie jiehtedh: " Dohte væjkalåbpoe juktie daaroen giele veaksakåbpoe gåetesne. "
Dalle mun jurddášin ahte manin bat dasto ii sáhttán leat sámegiella.
Dellie ussjedim man gaavhtan idtji saemien giele voestes sæjjan båetieh.
Dainna lágiin dego vuosttaldin iežan siste.
Nimhtie dellie jijtje tsyøgkestallim.
muhtin mánáin ledje váttisvuođat go máhtte unnán dárogiela go álge.
Naaken dejstie maanijste lin madtan daaroen gielese jih nimhtie dihte dåeries-moere dejtie sjidti.
" Buvrohavika "
- Havikan lij såaltje joekoen striengkies årrodh.
- Skuvla lei dovddus dasa ahte lei sreaŋggis, movt don vásihit dan ?
Guktie dihte dutnjien ?
- Mu mielas ii lean doppe nu sreaŋggis.
- Idtji hov munnjien nimhtie.
Fertii han dakkár báikkis njuolggadusaid čuovvut.
Tjoeverin sih njoelkedassh dagkarinie sijjesne årrodh.
Ohppiin ledje fásta barggut maid galge bargat internáhtas.
Learohkh tjoeverin ovmese barkoejgujmie internatesne tjælloestidh.
Mii basaimet ohppiid bevddiid, guttiimet muoraid sisa ja barggaimet eará diekkár bargguid.
Mijjieh buertide bissimh, moerh gåatan gøøtimh jih aaj jeatja barkoejgujmie giehtelimh.
Dasa mun liikojin bures, mu mielas ii lean beare ollu bargu.
Dihte munnjien buerie juktie luste barkedh.
Muhtimat gohčodedje skuvlla " Buvrohavika " go mii oaččuimet nu ollu buvrru doppe.
Naaken skuvlem " Kraavhtsehavikine " gohtjin juktie desnie dan jijnje kraavhtse beapmojne.
Hávvarbuvru sieráhiin !
Haegrie-kraavhtse sæjropinje !
Muhto mu mielas lei njálgga ja nu lea ain dál.
Mohte dihte munnjien njaelkies jih nimhtie daelie aaj.
Maŋŋil, go lean humadan earáiguin geat vázze Havikas skuvlla, de lean oaidnán ahte mis lei ieš guđet lágan oaidnu soames áššiide doppe.
Gosse leam mænngan soptsestamme almetjigujmie guhth Havikesne vaadtseme, dellie leam voeredamme guktie jieleme desnie mijjese ovmese laakan sjidteme.
Earát leat váidalan áššiid mat mu mielas ledje buorit.
Naaken leah joekoen klååkeme aati bijre mah munnjien buerie.
Vearrámus lei go lei buohcci internáhtas.
Verremes jis skiemtjes internatesne.
dalle veallájin ja jurddášin ahte livččii buoremus leat ruovttus.
Dellie gællasjim ussjedim man hijven jis lim gåetesne.
Maajehjaevrie lea leamaš báiki gos lullisámit leat gávnnadan.
Maajh-jaevrie lea sijjie gusnie åarjelh-saemie gaavnedamme.
Earret eará leat sámemiššuvnnas leamaš čoákkámat dáppe guovtti geardde jagis.
Saemien-misjovne desnie tjåangkoeh øørnieh gellie jaepieh guektien aejkien jaepesne.
Dát govva lea váldon jagi 1930.
Daate guvvie lea tjåangkoste 1930.
Givssiduvvon giliskuvllas
Pleekeme voenen skuvlesne