pere/sami_parallel huggingface dataset:
Mus lea nana jáhkku dasa ahte mii rávisolbmot sáhttit jorgalahttit dan, konkrehta ja eaŋkilis daguid bokte.
jarkedh, jis vihties jïh aelhkie aath darjobe.
Ollugat mis leat dušše oanehis áiggi ovttas bearrašiin beaivválaččat.
Gallesh mijjeste ajve åenehks bodth utnebe ektesne goh fuelhkie aarkebiejjien.
Mis lea vejolašvuohta háleštit boradettiin ja áiggis go leat ovttas vahkkoloahpaid.
Gosse buertiebealesne tjahkasjibie jïh gosse ektesne hïeljine dellie astebe soptsestidh.
Mii fertet mánáid dihte jurddašit bures makkár fáttáid birra mii ságastallat málesbeavddi guoras.
Mijjen maanaj gaavhtan dle byörebe hijvenlaakan ussjedidh mej aamhtesi bïjre mijjieh åajvahkommes soptsestibie gosse buertiebealesne tjahkasjibie.
Sáhttá háleštit dan birra mii lea geavvan dan beaivvi.
Mijjieh dagke soptsestibie dan bïjre maam dååjreme daan biejjien.
Dahje sáhttá hállát áššiid birra nugo ovdamearkka dihte gieldaválgga ja politihkkariid birra, dahje min ođđa ránnjáid birra dahje máilmmipolitihka birra.
Jallh maehtebe soptsestidh vuesiehtimmien gaavhtan tjïelteveeljemen jïh politihkeri bïjre, jallh mijjen orre kraannaj bïjre jallh veartenepolitihken bïjre.
Vaikko mii eat leat ge dihtomielalaččat, de sirdit mii árvvuid min mánáide.
Jalhts mijjieh ibie dam vïenhth, dellie mijjieh mijjen aarvoeh sertiestibie mijjen maanide.
Hállat go mii buori earáid birra, vai eat ?
Mijjieh hijvenligke soptsestibie jallh mij ?
Mánát speadjalastet min árvvuid, miellaguottuid, ovdagáttuid ja oainnuid eanet go mii rávisolbmot oppa jurddašit ge.
Maanah mijjen aarvoeh, mïelh, vaanesovmh jïh vuajnoeh vuesiehtieh vielie goh mijjieh goh geerve almetjh vienhtieh.
Deaŧalaš lea diehtit ahte mii rávisolbmot sáhttit ollu váikkuhit givssideami, loavkideami ja hárdima unnideami dušše dan bokte go leat dihtomielalaččat miellaguottuid birra – ovdamearkka dihte borranbeavddis.
Vihkeles daejredh mijjieh geerve almetjh maehtebe hijvenlaakan viehkiehtidh irhkemem, narrahtimmieh jïh daaresjimmiem giehpiedidh, jis ajve måjhtajibie mah mïelh mijjieh buektebe - vuesiehtimmien gaavhtan buertiebealesne. "
“ Giehta mii vuhtoda geahtu, stivre máilmmi ” daddjojuvvo.
Gïete mij gïerhkemem suvtehte, veartenem stuvrie " lea jeahtasovveme.
Dat ferte mearkkašit dan ahte rávisolbmot sáhttet fievrridit árvvuid maiguin gudnejahttin, ovttaárvosašvuohta, gierdavašvuohta ja dohkkejupmi ovdánahttojuvvojit.
Daate tjuara jiehtedh mijjieh geerve almetjh maehtebe aarvoeh sertiestidh mah seahkarimmiem, seamma- aarvoem, goerkesadtemem jïh jååhkesjimmiem eevtjieh.
Skuvllas ja mánáidgárddis leat buot rávisolbmot rollamodeallat.
Skuvlesne jïh maanagiertesne gaajhkh geerve almetjh råållamaallh.
Ii dušše mánáidgárdeoahpaheaddji, assisteanta dahje oahpaheaddji, muhto maiddái viessohoaiddár ja bassit, ja dieđusge dearvvašvuođadivššárat.
Ij ajve maanagïertelohkehtæjja, klahke jallh lohkehtæjjah, men aaj vaeptiemïestere jïh dah mah bissieh, jïh ij goh unnemes healsoesåjhterh.
Ollu oktavuođain oidnet sii ohppiid geain ii leat nu buorre dilli skuvllas dahje ruovttus.
Gelliej veajkoej dah learohkh vuejnieh mah eah dan hijven skuvlesne jïh gåetesne utnieh.
Sierranas sivaid geažil eai vállje buot gielddat vuoruhit dearvvašvuođadivššárfálaldaga dahje geahpedit dahje rievdadit eará rávisolbmuid leahkima skuvllain, mánáidgárddiin ja astoáiggefálaldagas.
Joekehts fåantoej gaavhtan dle såemies tjïelth veeljieh healsoesåjhterefaalenassem giehpiedidh, jallh giehpiedieh man gellie jïh man guhkiem doh geerve almetjh edtjieh skuvline, maanagiertine jïh eejhtallemefaalenassine årrodh.
Dalle lea čielggas maiddái ahte vejolaš rollamodeallat ja fuolahusolbmot geahpeduvvojit mánáin geat sin dárbbašit.
Dellie byöroe aaj daejredh dellie råållamaallide jïh hoksealmetjidie giehpede dejtie maanide mah sjïere hoksem daarpesjieh.
Mánáin lea ovddasvástádus das movt sii láhttejit guđet guimmiideasetguin.
Maanaj lea dïedte guktie dah sinsitnien vööste dåemiedieh.
Mis rávisolbmuin lea dattetge ovddasvástádus bagadit máná ja nuorra olbmuid.
Mijjieh geerve almetjh læjhkan dïedtem utnebe maanide jïh noeride bïhkedidh.
Dat mearkkaša dan ahte mis ii leat dušše ovddasvástádus cuiggodit dohkketmeahttun láhttenvugiid, muhto maiddái rámiidit sin geat čájehit gierdavašvuođa ja olmmošlašvuođa guđet guimmiidasaset.
Daate sæjhta jiehtedh mijjieh ibie ajve dïedtem utnieh vesties dåemiedimmiem staeriedidh maam, men aaj dejtie girmedh gosse goerkesadtemem jïh goerkesem mubpide almetjidie vuesiehtidh.
Dohkketmeahttun ja loavkašuhtti láhttenvuohki neahtas, giehtatelefovnnain ja sosiála mediain oažžu dávjá fuomášumi.
Vesties jïh narra-Stihke dåemiedimmie gedtesne, mobijlesne jïh sosijaale meedijinie daamtaj stoerre tsåatskelesvoetem åådtje.
Mun oaivvildan ahte mis lea ovddasvástádus maiddái bagadit mánáid ja nuoraid sosiála mediaid geavaheamis positiivvalaš ja konstruktiivvalaš vuogi mielde.
Manne vïenhtem mijjieh aaj dïedtem utnebe maanide jïh noeride bïhkedidh guktie edtja dejtie sosijaale meedijidie nuhtjedh hijven jïh sjiehteleslaakan.
Dovddahit ahte lea buorre searvvahit earáid ja ahte lea buorre jos sii čájehit sosiála oamedovddu.
Soptsestidh ihke hijven mubpide meatan vaeltedh, jïh joekoen hijven jis baahkoe vaajmoem vuesiehtieh.
Sámediggi lea ollu jagiid searvan givssideami eastadanbargui, riikaviidosaš barggu bokte givssideami eastadanmanifeasttain.
Saemiedigkie lea gellie jaepieh guejmine orreme barkosne irhkemen vööste, dan laantenvijries barkoen tjïrrh Manifeeste irhkemen vööste.
Dán jagi kampánjavahkku – čájet beroštumi – álggahuvvo 40. vahkus ja vuođđuduvvá bargui mii ovdal lea dahkkojuvvon.
Daan jaepien kampanjevåhkoe - Darjoeh joekehtsem - aalka våhkoen 40 - bigkie dan barkose mij lea aarebi dorjesovveme.
Kampánja galgá čájehit movt mii buohkat sáhttit beroštit, háhkan dihte ustitvuođa, váikkuhit searvvaheami ja eastadit givssideami.
Kampanje edtja vuesiehtidh guktie fïereguhte mijjeste maahta aktem joekehtsem darjodh, juktie vienevoetem sjugniedidh, feerhmeminie viehkiehtidh jïh irhkemem heerredidh.
Mun ávžžuhan sihke mánáid, nuoraid ja rávisolbmuid: doaibmat buoremus rollamodeallan.
Mov haesteme dovne maanide, noeride jïh geerve almetjidie: årrode dejtie bööremes råållamaallide.
Leage rámis das gii don leat.
Årrode aktem maam maahta girmedh.
Leage ustit.
Årrode voelpe.
Árvoháhkanprográmma / Ealáhusat / Sámediggi - Sametinget
Aarvoesjugniedimmieprogramme / Jielemh / Saemiedigkie - Sametinget
Árvoháhkanprográmma
Aarvoesjugniedimmieprogramme
Sámedikki árvoháhkanprográmma váldomihttomearrin lea lasihit árvoháhkama ođasteaddji buohtalasealáhusaid ja sámi mátkeealáhusaid bakte.
Dïhte bijjemes ulmie saemiedigkien aarvoesjugniedimmieprogrammine lea aarvoesjugniedimmiem lissiehtidh innovatijve jielemekombinasjovnine jïh saemien fealadassesne.
Lotnolasvuohta iešguđetge ealáhusaid gaskkas lea vierru mii lea leamašan áibbas dábálaš sámi servodagain.
Kombinasjovnh joekehts jielemi gaskem lea akte aerpievuekie mij lea sïejhme orreme saemien siebriedahkine.
Dákkár ealáhusheiven dagaha vejolažžan biđget riska máŋgga ealáhusdoaimmaide gaskkas.
Akte dagkeres jielemesjïehtedimmie nuepieh vadta vaahram burredh jienebh gïehteldimmide.
Bearrašat sáhttet lasihit dinenvejolašvuođaid go ožžot dietnasa máŋggaid ealáhusdoaimmain.
Fuelhkie sæjhta sov dïenesjenuepieh lissiehtidh gosse baalhkah jienebh gïehteldimmijste åådtje.
Ollu sámeguovlluin váilot resurssat nugomat smávva eatnamat, smávva earit sihke guolástanealáhusas ja eanandoalus.
Gellie saemien dajvine vierhtieh fååtesieh, goh arealh, smaave kvotah dovne göölemisnie jïh jåartaburresne.
Buohtalastin eará ealáhusaiguin dagaha vejolažžan ain orrut dakkár guovlluin gos eai livčče doarvái valljodagat áidnaealáhusas birget.
Kombinasjovne jeatjah giehteldimmiejgujmie dorje guktie gåarede dajvine årrodh gusnie ij lij gåaradamme årrodh jis ajve aktem gïehteldimmiem åtneme.
Prográmma álggahuvvui jagi 2008 ja doaibmabijut árvaluvvojit jahkásaččat Sámedikki bušeahtas.
Programme eelki jaepien 2008 jïh råajvarimmieh meatan vaaltasuvvieh fïerhten jaepien Saemiedigkien budsjedtesne.
Prográmma ekonomalaš rámma lea 8,5 miljovnna ruvnno.
Programmen ekonomeles mierie lea 8,5 mill. kråvnah.
Buohtalasealáhusaid ja sámi mátkeealáhusaid árvoháhkanprográmma mihttomearrin lea:
Aarvoesjugniedimmieprogramme jielemekombinasjovnide jïh saemien fealadassese ulmine åtna:
Buoridit álggaheddjiid gelbbolašvuođa
Maahtoem lissiehtidh tseegkiji luvnie
Nannet duoji neavvunbálvalusa
Bïhkedimmiedïenesjem duedtesne veaksahkåbpoe darjodh
Rekruteret nuoraid duodjeealáhussii
Noerh duedtiejieliemasse dåårrehtidh
Buoridit rámmaeavttuid meahcceealáhusaide
Mierietsiehkide bueriedidh miehtjiesdajvejieliemidie
Čalmmustahttit buohtalasealáhusdoaimma
Kombinasjovnegïehteldimmiem profileradidh
Lasihit ahtanuššama sámi mátkeealáhusain
Sjïdtedimmiem lissiehtidh saemien fealadassesne
Oaččuhit mearraealáhusaid lunddolaš oassin sámi mátkeealáhusain
Marijne jielemh sjïehtesjidh goh akte iemie bielie saemien fealadasseste
Lasihit njuorjobivddu vai báikkálaš guollenálli buorrána.
Nåervieveahkam giehpiedidh juktie kvaliteetem bueriedidh dejtie voenges gueliesåarhtide
Preassaoktavuođat / Preassadieđáhusat / Sámediggi - Sametinget
Preessegovlehtallijh / Preessebïevnesh / Saemiedigkie - Sametinget
Preassaoktavuođat
Preessegovlehtallijh
Váldde oktavuođa dainna fágaovttadagain mii buoremusat sáhttá vástidit du gažaldagaide.
Gaskesadth daam faagegoevtesem mij bööremes vuekien mietie maahta dov gyhtjelassh vaestiedidh.
Oppalaš gažaldagaid sáhttá sáddet Sámedikki gulahallanossodahkii (GUL).
Maahta sïejhme gyhtjelassh govlesadtemegoevtesasse seedtedh (GUL).
Direktevra
Goevtesedirektöörh
Tommy Somby
Govlesadtemegoevtese
Hálddahusossodat
Reeremegoevtese
Giellaossodat
Gïelegoevtese
Bajásšaddan- ja oahppahusossodat
Byjjenimmien jïh lïerehtimmien goevtese
Ealáhus - kultur - ja dearvvašvuođaossodat
Jielemen, kultuvren jïh healsoen goevtese
Kulturmuito-, areála- ja birasossodat
Goevtese kultuvremojhtesh, areale jïh byjrese
Vuoigatvuođa- ja riikkaidgaskasašossodat
Goevtese reaktah jïh gaskenasjovnaale gyhtjelassh
Randi Romsdal Balto
Stoerretjåanghkoestaabe
Dievasčoahkkinstába
Govlesadtemegoevtese
Fágajođiheaddji / Webdoaimmaheaddji
Govlesadtemen direktööre
Gulahallanráđđeaddi
Faageåvtehke / Wedredaktööre
Gulahallanráđđeaddi
Raeriestæjja govlesadteme
Sámediggeráđđi
Raeriestæjja govlesadteme
Aili Keskitalo
Saemiedigkieraerie
Presideanta (NSR)
Presidente (NSR)
Ráđđelahttu (NSR)
Raerielïhtsege (NSR)
Politihkalaš ráđđeaddi
Stoerretjåanghkoen ståvroe
Dievasčoahkkinjođihangoddi
Åvtehke (Barggijbelludahka)
Jođiheaddji (Bargiidbellodat)
Anita Persdatter Ravna
Nubbinjođiheaddji (NSR)
Mubpie åvtehke (NSR)
Marie Therese Nordsletta Aslaksen
Samer sørpå / Saemieh åerjielisnie
Sámit lulde
NSR
Mathis Nilsen Eira
NSR
Sámegiel báikenamat / Giella / Sámediggi - Sametinget
Saemien sijjienommh / Gïele / Saemiedigkie - Sametinget
Ovddasvástideaddji politihkkár
Sijjienommelaake faamoem åtna abpe saemien gïeledajvesne.
Ávjovárri
Politihkere gïen diedte
Aili Keskitalo
NSR
aili.keskitalo@samediggi.no
Phone: +47 971 29 305
Láhka gáibida ahte báikenamat čállojit riekta ja ahte čállojit sámegielat čálamearkkaiguin.
Laaken mietie dle saemien nomme edtja iktegisth voestegh tjåadtjodh sjiltine saemien reeremedajvesne.
Láhkaásahusas maiddái árvaluvvo ahte suohkanat sáhttet válljet čállit sámegielat báikenamma ovddemussii galbbain dain guovlluin mat eai gula sámegiela hálddašanguvlui.
Mieriedimmesne dle aaj raeriestamme tjïelte maahta veeljedh dam saemien nommem voestegh utnedh sjiltine aaj aktene dajvesne mij ij leah meatan saemien reeremedajveste.
Sámegielat báikenamat maid gili bistevaš orru olbmot dahje gillái gullevaš ealáhusat beaivválaččat geavahit, galget geavahuvvot almmolaš galbbain, kárttain jnv. (§9).
Saemien sijjienommh mah almetjijstie åtnasuvvieh mah sijjesne iktegisth årroeh, jallh jielemen gaavhtan sïejhme ektiedimmiem sæjjanutnieh, edtjieh byögkelesvoeteste åtnasovvedh sjiltine, kaarhtine jnv. (§ 9).
Nammakonsuleantabálvalus
Nommekonsulentedïenesje:
Báikenammalága § 11 addá Sámediggái válddi nammadit sámi báikenamma oaivadeddjiid.
Sijjienommelaake § 11 Saemiedægkan faamoem vadta konsulenth nammoehtidh saemien sijjienommide.
Báikenammanevvohat ásahuvvui 1991:s seammás go báikenammaláhka fápmuibiddjui.
Nommekonsulentedïenesje tseegkesovvi jaepien 1991 gosse sijjienommelaake faamoem åadtjoeji Nöörjesne.
Dalle nammadedje máŋga báikenammaoaivadeddjiid, earret eará sámegielat ja suomagielat báikenamaide.
Jienebh nommekonsulentedïenesjh tseegkesovvin, gaskem jeatjah saemien jïh såevmien nommide.
Báikenammaoaivadeddjiin lea fágalaš ovddasvástádus buktit neavvagiid dasa movt báikenamat almmolašvuođas galget čállojuvvot.
Dah nommekonsulenth dam faageles dïedtem utnieh tjaelemevuekiej bïjre raeriestidh, mejtie edtja byögkeles ektiedimmesne nåhtadidh.
Sámi guovlu Norggas lea gielalaččat juhkkojuvvon golmma oassái, nu ahte lullisámi guovllus báikenamaid čállinnorbma čuovvu lullisámi riektačállima, julevsámi guovllus julevsámi riektačállima ja davvisámi riektačállima ges davvisámi guovllus.
Sijjienommelaakesne dle saemien dajve Nöörjesne golme gïeledajvine juakasovveme, guktie åarjelsaemien dajvesne dle sijjienommide normerede åarjelsaemien tjaelemevuekien mietie, julevsaemien dajvesne julevsaemien tjaelemevuekien mietie, jïh noerhtesaemien dajvesne noerhtesaemien tjaelemevuekien mietie.
Davvisámegiella: Jonny Inge Nutti
Noerhtesaemien: Jonny Inge Nutti
Lullisámegiella: Ole Henrik Magga
Åarjelsaemien: Ole Henrik Magga
Báikenammaláhka
Laake sijjienommi bïjre
Áššemeannudanvuohki sámegielat báikenammaáššiid gieđahallamis:
Aamhtesgïetedimmie saemien sijjienommi bïjre:
Soames ovddida nammaášši báikenammalága vuođul.
Naaken aktem nommeaamhtesem bæjjese vaalta laaken mietie sijjienommi bïjre.
§ 5 vuosttaš lađđasis mearriduvvo gii sáhttá ovddidit nammaášši.
§ 5 voestes lïhtse jeahta gie maahta aktem nommeaamhtesem bæjjese vaeltedh.
Ášši sáddejuvvo
Aamhtese seedtesåvva
Mearridanásahussii (lága § 5 nuppi ja goalmmát lađđasis mearriduvvo gii guđege báikenama ektui lea mearridanásahus).
Nænnoestimmieåårganese. (§ 5 mubpie jïh gåalmede lïhtse laakesne jeahta mij lea nænnoestimmieåårgane mah nommide).
Mearridanásahus gárvvista ášši ja čohkke buot gávdni dieđuid.
Nænnoestimmieåårgane aamhtesem soejkesje gaajhki gaavnoes bïevnesigujmie.
Gulaskuddamii guovtti mánu gulaskuddanáigemeriin.
Govlehtæmman, gusnie govlehtimmiemierie lea göökte askh.
Suohkan fuolaha ahte buohkat geain lea gulaskuddanriekti besset buktit cealkámuša, ja sádde ášši
Tjïelte hokse gaajhkesh mah govlehtimmiereaktam utnieh åadtjoeh lahtestimmine båetedh, jïh dam seedtie
Sámi báikenammanevvohahkii gii neavvu movt báikenamma galgá čállojuvvot.
saemien nommekonsulentedïenesjasse mij tjaelemevuekien bïjre raereste.
Nammakonsuleantabálvalusas lea guokte mánu áigemearri máhcahit ášši
Nommekonsulentedïenesje göökte askh åtna åvtelen aamhtesem seedtie
Mearridanásahussii mii ášši mearrida.
nænnoestimmieåårganese, mij nænnoestimmiem dorje.
Mearrádus sáddejuvvo suohkanii, mii almmuha mearrádusa báikenammalága § 6 njuolggadusaid mielde (oktan váidinvejolašvuođa dieđuin mii lea § 10 mielde).
Nænnoestimmie tjïeltese seedtesåvva, mij nænnoestimmiem bæjhkohte dej njoelkedassi mietie § 6 laakesne (gusnie beavna laejhtemenuepien bïjre § 10 mietie).
Mearrádus sáddejuvvon maiddái Sámi nammakonsuleantabálvalussii, eará almmolaš ásahusaide mat geavahit nama iežaset bálvalusain, ja maiddái
Nænnoestimmie aaj Saemien nommekonsulentedïenesjasse seedtesåvva, jeatjah byögkeles åårganidie mah edtjieh nommem nåhtadidh dïenesjisnie, jïh diekie
Sámegielat báikenamat neahtas
Saemien sijjienommh nedtesne
Statens Kartverk bargá ovdánahttimis ođđa bálvalusaid neahtas, ja dál lea rahppon vejolašvuohta ohcat sámegielat báikenamaid.
Statens Kartverk orre dïenesjh nedtesne evtiedeminie, jïh daelie maahta saemien sijjienommi mietie syökedh.
Norgesglasset lea ohcanvuđot Norggakárta.
Norgesglasset akte Nöörjen kaarhte gusnie gåarede ohtsedh.
Das lea vejolašvuohta sirddašit kárttain, ohcat adreassaid, earáhuhttit koordináhtaid ja unnidit ja stuoridit válljejuvvon guovllu.
Dïhte dutnjien nuepiem vadta kaarhtine svihtjedh, adressi mietie syökedh, koordinatsett transformeradidh jïh zoomadidh åvtese jïh bååstede sjyöhtehke sijjine.
Don sáhtát ohcat badjel 450 000 báikenamaid ja sullii 23 000 sámegielat báikenamaid Norggas ja kártavuogádat čájeha ohccojuvvon báikenama kárttas.
Datne maahtah ohtsedh vielie goh 450 000 sijjienommh jïh medtie 23 000 saemien sijjienommh Nöörjesne, jïh seamma tïjjen nommem reaktoe sijjesne åadtjodh kaarhtesne.
Viidáset sáhtát ohcat luoddanamaid Norggas nu ahte luoddanamma sajádat čájehuvvo kárttas.
Vijriesåbpoe maahtah gaata-adressh ohtsedh Nöörjesne guktie dah våajnoes sjidtieh aktene kaarhtebielesne.
Norgesglasset ođđa gáhppálagas ja kárta skuvllain leat betaveršuvnnat, mii mearkkaša ahte dat eai leat loahpalaččat gárvvistuvvon, ja ahte hápmi ja doaibma sáhttá dieđekeahttá rievdaduvvot.
Dïhte orre Norgesglasset jïh kaarhte skuvlesne lea beta-versjovnh, dïhte sæjhta jiehtedh dah leah evtiedimmesne, jïh dannasinie maahta dejtie jarkelidh jïh orre funksjovnh dejtie bïejedh, bielelen dan bïjre bïeljelidh.
Norgesglasset ođđa gáhppálat
Norgesglasset, orre versjovne.
Kárta skuvllas betaveršuvdna
Kaarhte skuvlesne betaversjovne.
Doarju sámi mátkeealáhusaid julevsámi guovllus / Kulturealáhus / Ealáhusat / Sámediggi - Sametinget
Saemien fealadassem julevsaemien dajvesne dåarjohte / Kulturejieleme / Jielemh / Saemiedigkie - Sametinget
Doarju sámi mátkeealáhusaid julevsámi guovllus
Saemien fealadassem julevsaemien dajvesne dåarjohte
Sámediggeráđđi juolluda 228 duhát ruvnno doarjjan prošektii sámi mátkeealáhusat julevsámi guovllus.
Saemiedigkieraerie 228 stoerretjuetie kråvnah dåårje prosjektese saemien fealadasse julevsaemien dajvesne.
Julevsámi guovllus leat uhccán sámi mátkeealáhusat.
Ij leah jïjnje saemien fealadasseste julevsaemien dajvesne.
Prošeavtta ulbmil lea ásahit uhcimusat golbma fitnodaga ovdal 2016.
Prosjekten ulmie lea unnemes golme sïelth tseegkedh 2016 åvtelen.
Árran áigu rekrutteret sámi ealáhusálggaheddjiid áŋgiruššat sámi mátkeealáhusaiguin, ásahit deaivvadansajiid ja vuolggahit ovdáneami julevsámi guovllus.
Árran sæjhta saemien tseegkijh dåårrehtidh mah sijhtieh saemien fealadassine nierhkedh, tjåanghkoesijjieh tseegkedh jïh evtiedimmiem sjugniedidh julevsaemien dajvesne.
Sámediggeráđi guovttos Silje Karine Muotka ja Ann-Mari Thomassen dadjaba ahte prošeakta lea gelddolaš ja danne juolluda ráđđi 228 duhát ruvnno dán prošektii.
Saemiedigkieraerie Silje Karine Muotka jïh Ann-Mari Thomassen jiehtieh prosjekte lea gieltegs jïh dan åvteste raerie 228 stoerretjuetie kråvnah prosjektese dåårje.
- Kulturealhusat leat riikka gelddoleamos ealáhusat ja dat ealáhusat mat sturrot johtilepmosit, ja mii vuordit ollu ođđa álggahemiid, dadjá sámediggeráđđiSilje Karine Muotka.
- Kultuvrejielemh lea akte dejstie laanten gieltegommes jïh sjïdtije jieliemijstie, jïh mijjieh gegkiestibie jïjnjh orre tseegkemh sjidtieh, saemiedigkieraerie Silje Karine Muotka jeahta.
- Sámediggi bargá dan badjelii ahte mis galgá leat nana ja buotbeallásaš ealáhuseallin.
- Saemiedigkieraerie akten nænnoes jïh gellielaaketje jielemen åvteste barka.
Dakkár kulturealáhusat mat leat vuođđuduvvon sámi kultuvrii, lundui ja birrasii, sáhttet šaddat deaŧalaš ealáhussan oluu sámi báikegottiide, dadjá sámediggeráđđi Ann-Mari Thomassen.
Kultuvrejielemh mah saemien kultuvrem, eatnemem jïh byjresem betnesne utnieh maehtieh vihkeles jielemh sjïdtedh gellide saemien voenges siebriedahkide, saemiedigkieraerie Ann-Mari Thomassen jeahta.
Sámediggi lea dál bargamin strategiijain mo eanedit barggolašvuođa sámi kulturealáhusain ja lea earret eará ásahan guokte fitnodatovddidanprográmma Finnmárkui ja Romsii.
Daelie saemiedigkieraerie aktine strategijine barkeminie juktie fasseldimmiem saemien kultuvrejielieminie lissiehtidh, jïh gaskem jeatjah göökte sïelteevtiedimmieprogrammh tseegkeme Finnmaarhkesne jïh Tromsesne.
Historjá / Duogáš / Sámedikki birra / Sámediggi - Sametinget
Histovrije / Sjïeke / Saemiedigkien bïjre / Saemiedigkie - Sametinget
Davvikalohtas leat sámit ássan ja leamaš sierra álbmogin iežaset gielain, árbevieruiguin ja ealáhusheivehemiiguin ollu ovdalgo nationála stáhtat ásahuvvojedje.
Noerhtekalottesne saemieh vyöseme goh akte åålmege, jïjtsh gïeline, jïjtsh aerpievuekiejgujmie jïh jielemesjïehtedimmiejgujmie guhkiem åvtelen dah nasjovnaalestaath tseegkesovvin.
Maŋŋá go ráját gessojuvvojedje, de šadde sámit sierra álbmogin njealji sierra stáhtas: Norggas, Ruoŧas, Suomas ja Ruoššas.
Mænngan raaste bïejesovvi jaepien 1751, dle saemieh akte åålmege sjïdti årromedajvigujmie njieljine staatine: Nöörje, Sveerje, Såevmie jïh Russlaante.
Sámiid árbevirolaš guovllut lea Guoládatnjárgga rájes davvenuortan gitta Engerdala rádjai Mátta-Norggas ja Idre rádjai Mátta-Ruoŧas.
Saemiej aerpievuekien dajvh leah Kolanjaarken luvhtie noerhteluvlene, Engerdaelien gåajkoe Åarjel-Nöörjesne, jïh Eajran gåajkoe Åarjel-Sveerjesne.
Dát guovlu gohčoduvvo Sápmin.
Daan dajven saemien nomme lea Saepmie / Saemien eatneme.
Dáruiduhttin
Daaroedehteme
1800-logus šaddá dađistaga eanet lassáneaddji dihtomielalašvuohta norgga našuvnna hárrái.
1800-låhkoen dle akte ahkedh stuerebe voerkesvoete sjædta dan nöörjen nasjovnen bïjre.
Norga oaččui vuođđolágas 1814:s ja oalle ollu iehčanasvuođa ja dalle álggahuvvui norgga našuvnna huksen.
Nöörje sov maadthlaakem åadtjoeji 1814, mestie gaajh jïjtjeraarehke sjïdti, jïh dan mænngan aaj dïhte nöörjen nasjovnebigkeme eelki.
1848:s čuoččuha ráđđehus ja stuorradiggi ahte stáhta lea eaiggáduššan Finnmárkku eatnamiid don doloža rájes.
Jaepien 1848 dle reerenasse jïh stoerredigkie jiehtieh staate lij aajhterinie orreme Finnmaarhken dajveste, joe dejpelistie.
Vuođustussan dasa lea leamaš ahte guovllus leat ássan “ johtti sápmelaččat ”, ja johtaleddjiin ii lean makkárge oamastanriekti.
Buerkiestimmie lij “ gilkije saemieh ” mah vuesiehtin dejtie juhtije saemide, lin dajvesne orreme, jïh dïhte åtnoe juhtiemistie idtji saemide naan eekereaktam vedtieh.
Norgga eiseválddit regulerejedje maiddái čavga vejolašvuođa bargat eanadoaluin.
Dah nöörjen åejvieladtjh aaj striengkieslaakan sjïehtesjin gïeh åadtjoejin jåartam eekedh.
Maŋŋá 1888 besse dušše norgalaččat ja ruoŧŧilaččat oastit eatnama Norggas ja norgga stáhtalahttun sáhtte beassat dušše dat olbmot geat máhtte dárogiela.
Mænngan 1888 dle ajve nöörjen jïh svïenske almetjh meehtin dajvem ribledh Nöörjesne, jïh ajve dah mah meehtin dam nöörjen gïelem soptsestidh, åadtjoejin nöörjen staatenårroejinie sjïdtedh.
1902:s mearridii Stuorradiggi ođđa eanavuovdinlága.
Jaepien 1902 dle Stoerredigkie orre jåartadoekemelaakem Finnmaarhkese nænnoesti.
Dan lágas čuožžu ahte dušše norgga stáhtalahtut sáhtte oastit eatnama, ja deaŧalaš lei vuovdit eatnama sidjiide geat ávkkástalle dainna eanadoallin ja olmmožin ” … som kunne tale, lese og skrive det Norske Sprog og benytte det til daglig Brug ” (geat máhtte hállat, lohkat ja čállit dárogiela ja geavahit dan beaivválaččat).
Daennie laakesne dle tjåådtje ajve nöörjen staatenårrojh meehtin åestiejinie årrodh, jïh edtji tjïertestidh dah mah åadtjoejin dajvem åestedh lij nohtese jåartaburrine, jïh “ meehtin soptsestidh, lohkedh jïh tjaeledh dam Nöörjen gïelem jïh dam biejjieladtje Nåhtadidh ”.
Láhka gustui jahkái 1965.
Laake lij faamosne jaepien 1965 raajan.
Dáruiduhttinpolitihkka nanosmuvvá nuppi máilmmisoađi rádjai.
Daaroedehtemepolitihke veaksahkåbpoe sjædta 2. veartenedåaroen raajan.
1924:s dadjá earret eará parlamentáralaš skuvlakommišuvdna ahte ” Samisk åndsliv og kultur er noe som ikke finnes. Hele folkets egenart og begavelse peker ikke i den retning ” (Sámi vuoigŋaduodji ja kultuvra ii gávdno.
Jaepien 1924 gaskem jeatjah akte parlamentarihkeles skuvlekommisjovne jeahta “ Saemien voejkenen jielede jïh kultuvre leah naakede mij ij gååvnesh.
Olles álbmoga mihtilmasvuohta ja attáldat čujuhit dan guvlui).
Abpe åålmegen sjïerevoete jïh tjiehpiesvoete eah dan haaran tjuvtjedh ”.
Maŋŋá nuppi máilmmisoađi nohkagoahtá dáruiduhttinpolitihkka.
2. veartenedåaroen mænngan dle daaroedehtemepolitihke lea nåhkedeminie.
Dát bissu goittotge imašlaš guhká.
Nov amma læjhkan dle guhkiem staatnehkahta.
Maŋŋá nuppi máilmmisoađi rievddai oaidnu čearddalaš minoritehtaide.
Dïhte vuajnoe gïelen jïh etnihkeles unnebelåhkojde jorkesi mubpien veartenedåaroen mænngan.
Riikkaidgaskasaš olmmošvuoigatvuođabargu dagahii ahte álbmotrievttálaš šiehtadusat dohkkehuvvojedje sihke Eurohpás ja ON:s.
Gaskenasjovnaale almetjereaktabarkoen gaavhtan dle almetjerïekteles latjkoeh nænnoestamme sjïdtin dovne Europejesne jïh ENsne.
Dát váikkuhii maiddái norgga eiseválddiid guottuide minoritehtaid ektui, ja erenoamážit sápmelaččaide.
Dïhte aaj tsevtsi guktie nöörjen åejvieladtjh unnebelåhkojde vööjni, jïh joekoen saemide.
Dát bođii almmolaččat ovdan Norgga bealis 1948:s go Samordningsnemnda for skoleverket (skuvladoaimmahaga heivehanlávdegoddi) ovddidii máŋga evttohusa dainna áigumušain ahte heivehit skuvlafálaldaga sámemánáide.
Nöörjen byögkelesvoeteste daate våajnoes sjïdti jaepien 1948, gosse Skuvlevierhkien iktedimmemoenehtse jïjnjh raeriestimmieh böökti juktie skuvlefaalenassem saemien maanide sjïehtedidh.
Dát lávdegoddi evttohii ahte sámegiella galggai oažžut eanet saji oahpahussii, ovttas sámi kulturhistorjjáin ja sámi ruovttufidnuin.
Daate moenehtse sïjhti saemien gïele edtji aktem gamte sijjiem åadtjodh ööhpehtimmesne, saemien kultuvrehistovrijine jïh saemien hïejmebarkojne ektine.
Daid doaibmabijuid gaskkas, mat čađahuvvojedje dahje álggahuvvojedje heivehanlávdegotti rávvaga vuođul, lei risttalašvuođagirjjit guovtti gillii ja sámegieloahpahus Romssa oahpaheaddjiskuvllas 1953 rájes.
Dej råajvarimmiej gaskem mejgujmie nïerhki jallh mejtie eelki Iktedimmiemoenehtsen juvnehtimmien mietie, lij jupmelesvoetegærjah guektiengïerth gïeline, jïh saemienööhpehtimmiem Tromsøn Lohkehtæjjaskuvlesne 1953 raejeste.
1956:s nammaduvvui Sámekomitea (lávdegoddi čielggadit sámeáššiid).
Jaepien 1956 Saemiemoenehtse (moenehtse mij edtji saemien gyhtjelassh salkehtidh) nammoehtamme sjïdti.
Lávdegotti evttohus geigejuvvui 1959:s, ja adnojuvvo minoritehtapolitihkalaš jorggiheapmin.
Moenehtsen raeriestimmie maam böökti jaepien 1959, ryöknesåvva goh akte unnebelåhkoepolitihkeles jarkememierie.
Álggahusas čujuhuvvo dasa ahte minoritehtaáššit lea šaddan eanet áigeguovdilat:
Raeriestimmien aalkovisnie tjïerteste unnebelåhkoegyhtjelassh lin sjyöhtehkåbpoe sjïdteme:
Minoritehtagažaldagat ledje miehtá máilmmi šaddan mealgat eanet buolli áššin go ovdal, ja vaikke vel min riikkas ii lean sáhka das ahte sámi minoritehta lei dulbmojuvvon seamma láhkai go ollu eará sajiin máilmmis, de lei čielggas ahte min guovllus maid ledje dahkkojuvvon boasttuvuođat.
“ Unnebelåhkoegyhtjelassh lin sjyöhtehkåbpoe sjïdteme abpe veartenisnie goh aarebi, jïh jalhts mijjen laantesne idtji maehtieh akten dïedtesimmien bïjre soptsestidh dejstie saemijste seamma laakan goh jeatjah lehkesne veartenisnie, dle lij naa tjïelke mijjen luvnie aaj fiejlieh dorjesovveme.
Nu dát guoská ge dan skuvlapolitihkkii mii lei čađahuvvon gitta nuppi máilmmisoađi rádjai (Sámekomitea evttohusa 6. s).
Naemhtie goh skuvlepolitihken bïjre mijjen jaepietjuetien, eevre mubpien veartenedåaroen raajan ". (Saemiemoenehtsen raeriestimmie, s.6.)
Lávdegoddi oinnii iežas bargun ahte gávdnat njuolggadusaid ja ulbmila eiseválddiid politihkkii sápmelaččaid ektui mat sáhtte nannet sámi minoritehta ekonomalaččat, sosiálalaččat ja kultuvrralaččat (19. s).
Moenehtse vööjni sov barkoe lij “ bïhkedassh jïh aktem ulmiem gaavnedh åejvieladtji politihkese saemiej vööste, mah maehtieh dam saemien unnebelåhkoem ekonomeles, sosijaale- jïh kultuvrellelaakan nænnoestehtedh ” (s.19).
Evttohusas ovddiduvvo dakkár vuođđooaidnu mii dojii dáruiduhttinpolitihka.
Raeriestimmesne aktem maadthvuajnoem böökti mij daaroedehtemepolitihkem vuastali.
Lávdegoddi oaivvildii ahte Norgga sámepolitihkka berrešii nannet sápmelaččaid joavkun, ovddidit árvvusatnima olmmošjoavkkuid gaskkas ja čađahit ekonomalaš ja sosiála doaibmabijuid dainna áigumušain ahte heivehit sámi eallinvuogi ođđaáigái ja eanet ovttaiduhttima Norgga servodahkii.
Moenehtse vïenhti nöörjen saemiepolitihke byöri ulmine utnedh saemide nænnoestehtedh goh dåehkie, seahkarimmiem sjïdtedehtedh almetjedåehkiej gaskem jïh ekonomeles jïh sosijaale råajvarimmiejgujmie nïerhkedh juktie saemien jieledevuekiem daajbaaletje darjodh, jïh saemide buerebelaakan sjïehtesjidh nöörjen siebriedahkese.
Positiiva ovddut adnojuvvojedje dárbbašlažžan dasa ahte juksat ovttalágan vuoigatvuođaid sápmelaččaid ja dážaid gaskkas.
Positijve sjïere aevhkieh vuajnalgi goh daerpies, juktie seamma reaktah åadtjodh saemiej jïh nöörjen almetji gaskem.
Evttohusa deaŧalaš árvalus lei sierra sámi guovllu nannema, gos earret eará galge gustot sierra njuolggadusat sámegiela stáhtusa dáfus, sihke skuvllas ja almmolaš hálddahusas.
Akte vihkeles raeriestimmie lij aktem jïjtse saemien dajvem nænnoestehtedh, gusnie gaskem jeatjah edtji sjïere njoelkedassh årrodh saemien gïelen staatusen bïjre, dovne skuvlesne jïh byögkeles reeremisnie.
Lávdegotti ággan lei ahte dakkár guovddášguovlu gávdnui juo.
Moenehtse tjïelkesti akte dagkeres dajve joe gååvnesi.
Eiseválddiid sámepolitihka ulbmilin fertii leat sámiid nannen joavkun.
Dïhte ulmie åejvieladtji saemiepolitihkese lij badth saemide veaksahkåbpoe darjodh goh dåehkie.
Komitea oaivvildii ahte positiivvalaš sierra ovddut leat dárbbašlaččat go galgá juksat seamma vuoigatvuođaid sámiid ja dážaid gaskka.
Moenehtse vïenhti positijve sjïere aevhkieh lin daerpies, juktie seamma reaktah buektiehtidh saemiej jïh nöörjen almetji gaskem.
Ráđđehus ii čuovvolan Sámekomitea evttohusaid dieđáhusastis Stuorradiggái 1963:s.
Reerenasse idtji Saemiemoenehtsen raeriestimmiejgujmie vielie darjoeh sov bïevnesisnie Stoerredægkan jaepien 1963.
Ráđđehus ii dahkan oainnu sámiid ektui čearddalaš minoritehtan, muhto baicce gohčodii sápmelaččat “ sámegielat dážan ”.
Reerenasse idtji sïjhth naan mïelem utnedh saemiej bïjre goh unnebelåhkoe, sijjeste dle saemiej bïjre soptsesti goh “ saamastallije nöörjen almetjh ”.
Ráđđehus aiddostahtii dasto ahte sámi kultuvrra suodjaleami ulbmil Norggas lea individuála válljen.
Reerenasse aaj tjïertesti dïhte ulmie saemien kultuvrem Nöörjesne vaarjelidh, edtji jïjtjeraarehke veeljemisnie årrodh.
Maŋŋil 1970-logu dohkkehuvvojit sápmelaččat Norggas minoritehtan veahážiid mielde.
1970-låhkoe doekoe dle ojhte aalka jååhkesjidh saemieh leah unnebelåhkoe Nöörjesne.
Oahpahus sámegielas nannejuvvui riektin 1967:s ja sámi gymnasa bođii seamma jagi Kárášjohkii.
Jaepien 1967 dle vihtiesti ööhpehtimmie saemien gïelesne lij akte reakta, jïh akte saemien gymnase Karasjohkesne tseegkesovvi seamma jaepien.
1973:s ásahuvvui kulturguovddáš Sámi Instituhtta Guovdageidnui.
1973 dle kultuvrejarnge Sámi Instituhtta tseegkesovvi Guovdageaidnusne.
Dat lea maŋŋá ovddiduvvon čielggadan- ja dutkaninstituhttan.
Mænngan dle dïhte salkehtimmie- jïh dotkemeinstituhtine evtiesovvi.
Ođđa sámepolitihkka
Orre saemiepolitihke
1960 ja 1970 logus lassána dađistaga ođđa sámi sohkabuolvva gaskkas dihtomielalašvuohta ja radikaliseren.
1960- jïh 70 låhkoen dle voerkesvoete jïh radikaliseringe læssanieh dej nuerebe saemiej luvnie.
Sámeášši šaddá maiddái eanet álgoálbmotáššin.
Dïhte saemien aamhtese aaj jiene-jienebe aalkoealmetjeaamhtesinie sjædta.
Sámi organisašuvnnat bargagohtet árjjalaččat ja searvagohtet riikkaidgaskasaš álgoálbmotbargui earret eará Álgoálbmogiid máilmmiráđi (WCIP) bokte.
Dah saemien siebrieh eadtjohkelaakan barkin juktie meatan årrodh dennie gaskenasjovnaale aalkoealmetjebarkosne, gaskem jeatjah gosse Vearteneraerie aalkoealmetjidie (WCIP) tseegkesovvi jaepien 1975.
Dáruiduhttinpolitihkka mii lei bistán 1800 logu beallemutto rájes lei alimusas Álttá stuimmiid áigge.
Daaroedehtemepolitihke mij lij jåhteme 1800-låhkoen minngiegietjien raejeste, lij goh stööremes dan tïjjen gosse ovvaantoe lij Altesne.
Dát stuibmi álggii dalle go Stuorradiggi 1978:s mearridii dulvadit Álttá-Guovdageainnu eanu ja hukset elfápmostašuvnna.
Akte ovvaantoe mij eelki jaepien 1978, gosse Stoerredigkie nænnoesti Alta-Guovdageaidnu-tjaetsieåeriem deepmesjidh juktie faamoestasjovnem bigkedh.
Dát buvttihii ollu vuostálastima, akšuvnnaid ja miellačájáhusaid sihke sámiid ja biraspolitihkalaš lihkadusaid beales.
Daan sjïekenisnie dle gellie gïrremh, aksjovnh jïh demonstrasjovnh sjïdtin, dovne saemijste jïh dehtie byjresepolitihkeles bieleste.
Olles Áltá-ášši manai ollu roasuid čađa, earret eará lei nealgudeapmi Stuorradikki olggobealde 1979:s ja 1981:s ja stáhtaministara kantuvra váldojuvvui háldui 1981:s.
Abpe Alta-aamhtesen tjïrrh lij gellie neavroeh, gaskem jeatjah nealkomestreejke Stoerredigkien ålkolen 1979 jïh 1981, jïh okkupasjovne staateministeren kontovreste 1981.
Gižžu lei alimusas dalle go 600 politiija bohte čorget sámeleairra ja váldit eret olbmuid geat ledje čanadan iežaset gittalagaid Savvonis Álttás ođđajagimánu 15. b. 1981.
Dïhte gæmhpoe jallatjommesem jaksa gosse 600 pollisealmetjh dam sijjiem sjeakoejin gusnie saemieh hööltestin, jïh lïenghkedåehkiem Stillesne röönji tsïengelen 15. b. 1981.
Dát Áltá-ášši vásihus attii Norgga eiseválddiide dárbbu sierra gulahallat sámi organisašuvnnaiguin ja váldit daiguin oktavuođa.
Dah dååjrehtimmieh Alta-aamhtesistie darjoeji guktie dah nöörjen åejvieladtjh daarpesjin jïjtje soptsestidh jïh råårestalledh saemien siebriejgujmie.
Eiseválddit vásihedje ahte vejolašvuohta ja dáidu stivret sámiid lei garrasit hedjonan, seammás go dat movt Norga meannudii iežas álgoálbmogin bovttii beroštumi riikkaidgaskasaččat.
Dah åejvieladtjh dååjrin ij lij vielie nuepie, jïh ij lij seamma aelhkie saemiej bijjelen stuvredh, seamma aejkien goh dïhte gaskenasjovnaale veartene aaj tjalmahti guktie Nöörje sov aalkoealmetjh gïetedi.
Áltá-ášši bijai áigeráji Norgga sámepolitihkkii.
Alta-aamhtese aktem tïjjeraastem mïerhkesje Nöörjen saemiepolitihkesne.
Sápmelaččat eai dohkkehuvvon dušše minoritehtan, muhto maiddái álgoálbmogin.
Saemieh jååhkesjimmiem åadtjoejin eah ajve goh unnebelåhkoe, men aaj goh aalkoealmetje Nöörjesne.
Dalle go stuibmi stáhtaeiseválddiid ja sámiid gaskka lei vearrámus 1980-81:s, de lei dárbu politihkalaččat miehtat sámi vuoigatvuođaid ektui.
Gosse ræjhtoe staaten åejvieladtji jïh saemiej gaskem lij goh stööremes jaepiej 1980-81, dellie lij daerpies politihkeles byjhkesjimmiejgujmie saemien reaktaj bïjre.
Dát dagahii dan ahte ráđđehus ja sámi organisašuvnnat sohpe ahte dát galget čielggaduvvot lagabuidda.
Reerenasse jïh saemiesiebrieh dan mænngan seamadin daate edtji dorjesovvedh lïhkebe salkehtimmiej mietie.
Golggotmánu 10. b. 1980 nammadii Ráđđehus Sámi vuoigatvuođalávdegotti ja Sámi kulturlávdegotti dustet sámiid gáibádusaid.
Reerenasse Saemiereaktamoenehtsem jïh Saemiekultuvremoenehtsem nammoehti juktie saemiej krïevenassi gaavnefedtie båetedh rïhkeden 10. b. 1980.
1984:s geigii Sámi vuoigatvuođalávdegotti vuosttaš oassečielggadusa, “ Sámiid riektedili birra ”, ja dat bijai vuođu Stuorradikki mearrádussii 1987:s Sámelága hárrái (Láhka Sámedikki ja eará sámi riektidiliid hárrái).
Saemiereaktamoenehtse åehpiedehti sov voestes bielieraeriestimmiem “ Saemiej reaktatsiehkien bïjre ” 1984. Dïhte våaroeminie sjïdti Stoerredigkien nænnoestæmman 1987 Saemielaaken bïjre (Laake Saemiedigkien jïh jeatjah saemien reaktatsiehkiej bïjre).
Sámeláhka bijai rievttálaš vuođu Sámedikki ásaheapmái.
Saemielaake dam rïekteles våaromem sjugniedi juktie Saemiedigkien tseegkedh.
Válga vuosttaš Sámediggái čađahuvvui čakčamánus 1989, ja Gonagaslaš majestehta Gonagas Olav V rabai vuosttáš Sámedikki golggotmánu 9. b. 1989 Kárášjogas.
Dïhte voestes veeljeme Saemiedægkan lij skïereden 1989, jïh H.M Gånka Olav V. dam voestes Saemiedigkiem rïhpesti rïhkeden 9. b. 1989 Karasjohkesne.
2007 – 2013 Egil Olli (Bargiidbellodat)
Saemiedigkiepresidenth
10 miljon ru sámi kultuvrii skábmamánu rájes / Sártnit ja artihkkalat / Sámediggeráđđi / Organisašuvdnastruktuvra / Sámedikki birra / Sámediggi - Sametinget
10 millijovnh saemien kultuvrese gålkoen mænngan / Håalemh jïh tjaalegh / Saemiedigkieraerie / Åårganisasjovnestruktuvre / Saemiedigkien bïjre / Saemiedigkie - Sametinget
10 miljon ru sámi kultuvrii skábmamánu rájes
10 millijovnh saemien kultuvrese gålkoen mænngan
Sámediggeráđđi lea juolludan oktiibuot 21,9 miljon ru doarjjan árbedieđu, dearvvašvuođa, ealáhusaid, giela ja máhtu oktavuođas áigodagas skábmamánu 2014 rájes dán jagi guovvamánu rádjai.
Saemiedigkieraerie lea tjåanghkan 21,9 millijovnh kråvnah dåårjeme aerpievuekien daajroen, healsoen, jielemen, gïelen jïh daajroen sisnjeli boelhken gålkoen 2014 jïh goevten daan jaepien.
Birrasii 10 miljon ru lea juolluduvvon kultursuorgái, earret eará leat addán doarjaga ollu CD- almmuhemiide ja girjealmmuhemiide.
Dah leah ovrehte 10 millijovnh kultuvresuarkan vadteme, daan nuelesne dåarjoe geellide CD- jïh gærjabæjhkoehtimmide.
Dat boahtá ovdan Sámediggeráđi raporteremis dan birra maid leat dahkan mannán dievasčoahkkima rájes juovlamánus.
Daam maahta vuejnedh Saemiedigkieraerien reektemisnie dan bïjre maam dah leah dorjeme dan evteben stoerretjåanghkoen mænngan goeven.
- Mii leat juolludan doarjaga olles 18 ođđa CD-almmuheapmái.
- Mijjieh dåarjoem vadteme 18 orre CD-bæjhkoehtimmide.
Ohcciid gaskkas leat dovddus namat earret eará Felgen Orkester ja Elin Kåven, muhto maiddái leat juolludan gelddolaš almmuhemiide árbevirolaš luođi siskkobealde, cealká sámediggeráđđi Ann-Mari Thomassen.
Dåastoji gaskem gaavnebe åehpies nommh goh Felgen Orkester jïh Elin Kåven, men aaj jïjnjh gieltegs bæjhkoehtimmieh aerpievuekien vuelien sisnjelen, saemiedigkieraerie Ann-Mari Thomassen jeahta.
Doarjja lea maiddái addojuvvon 31 girjealmmuheapmái davvi-, julev- ja máttasámegillii.
Dåarjoe aaj vadtasovveme 31 gærjabæjhkoehtimmide noerhte-, julev - jïh åarjelsaemien.
Doarjja Romssa universitehtii
Dåarjoe Uit:se
Dasto lea Romssa universitehta Finnmárkku fakultehta ožžon doarjaga golmma sierra prošektii nu go veahkaváldi lagaš gaskavuođain, álgoálbmogat ja sosiála bargu, dasto leat addán doarjaga kártet makkár eallinhástalusaid vásiha boazodoalli geas leat dearvvašvuođaváttisvuođat go váldá oktavuođa NAV:in.
Finnmarksfakultetet Tromsøen Universiteetesne aaj dåarjoem dååsteme golme joekehts prosjektide mah bæjjese vaeltieh vædtsoesvoetem lïhke fuelhkine, aalkoealmetjh jïh sosijaale barkoe, jïh goerehtalleme dejstie jieledehaestiemijstie mejtie akte båatsoealmetje healsoedåeriesmoerigujmie dååste gosse NAV:ine gaskesadta.
Sámediggeráđđi háliida nannet rabasvuođa Sámedikki doarjjahálddašeami ektui, ja áigu danne almmolašvuhtii dieđihit doarjjaruđaid geavaheami juohke sámediggeráđi dieđáhusas Sámedikki dievasčoahkkimii.
Saemiedigkieraerie sæjhta vielie ræhpas årrodh Saemiedigkien dåarjoereeremen bïjre, jïh sæjhta dan åvteste åtnoem dåarjoevierhtijste bæjhkoehtidh fïerhtene reektestimmesne saemiedigkieraereste Saemiedigkien stoerretjåanghkose.
Geahčastat buot juolludemiin gávdno dákko.
Bijjieguvvie gaajhki dåarjoejgujmie daesnie.
Viiddis áŋgiruššamat sámegielain / Artikler / Valgperiode 2009 - 2013 / Arkiv / Sámediggi - Sametinget
Vijries råajvarimmie saemien gïelide / Tjaalegh / Veeljemeboelhken 2009 - 2013 / Våarhkoe / Saemiedigkie - Sametinget
Viiddis áŋgiruššamat sámegielain
Vijries råajvarimmie saemien gïelide
Sámediggeráđđi lea meannudan 2012 giellaohcamiid.
Saemiedigkieraerie lea gïeleohtsemh gïetedamme 2012:n åvteste.
Bohte Ohcamat badjel 16 miljon ru ovddas, ja bušeahttarámma lei sullii 9 miljon ru. – Sámediggeráđđi lea hui duhtavaš go nu ollu ohcamat leat boahtán iešguđet lágán giellaprošeavttaide, dat čájeha ahte leat ollu áŋgiruššamat sámegielaid nannema ja ovddideami oktavuođas, cealká Sámediggeráđi lahttu Ellinor Marita Jåma.
Ohtsemh båateme medtie 16 milljobnh kr åvteste, læjhkan dïhte budsjettemïerie orreme medtie 9 mill. – Saemiedigkieraerie lea joekoen madtjeles goh daan soe jeenjesh leah dåarjoem ohtseme ovmessie gïeleprosjektide, jïh dïhte stoerre eadtjohkevoetem vuesehte saemiengïelide nænnoestidh jïh evtiedidh, saemiedigkieraerie Ellinor Marita Jåma jeahta.
- Go ledje nu ollu ohccit, de lea issoras garra bargu vuoruhit ollu buriid ohcamiid gaskka.
- Lij geerve barkoe veeljedh daejstie buerie ohtsemijistie, dan dïehre goh daan soe jeenh ohtsemh.
Sámediggeráđi mielas lea leamaš deaŧalaš vuoruhit dakkár doaibmabijuid mat nannejit sámegielaid geavaheami, ja doaibmabijuid mat erenoamážit leat ávkin mánáide ja nuoraide, deattasta Sámediggeráđi lahttu Jåma viidáseappot.
Saemiedigkieraerien mielen mietie vihkeles råajvarimmieh veeljedh mah darjoeh juktie saemiengïelide utnedh, jïh råajvarimmieh mah leah hijven maanide jïh noeride, saemiedigkieraerie Jåma vijrebe buerkeste.
Mátta- ja julevsámegielat guovddážis
Åarjelsaemien jïh julevsaemien jarngesne
Sámediggeráđi lahttu Ellinor Marita Jåma mielas lea hui illudahtti go bohte doarjjaohcamat giellabargui eanaš guovlluin Sámis.
Saemiedigkieraerie Ellinor Marita Jåma tuhtjie dihte luste goh jeenh ohtsemh båateme gïelebarkoen gaavhtan jeenemes lehkijste Saepmeste.
- Go Sámediggeráđđi ain deattuha ovddidit mátta- ja julevsámegielaid, de illudahttá dat go bohtet dađistaga eanet ohcamat mátta- ja julevsámi guovllus, dadjá ráđđelahttu Jåma.
- Goh saemiedigkieraerie åarjelsaemien jïh julevsaemien vihkeles åtna dillie sjollehke govledh jeenebh ohtsemh båetieh åarjelsaemien jïh julevsaemien dajveste, raerielihtsege Jåma jeahta.
Ođđa teknologiija geavaheapmi sámegiela ovdánahttimii ja nannemii
Orre teknolåågijem utnedh juktie saemien gïelide evtiediedh jïh nænnoestidh
Dán jagi lea addojuvvon doarjja ollu prošeavttaide mat áigot ovddidit applikašuvnnaid buot golmma sámegillii, ja maid sáhttá geavahit mobiltelefovnnain ja neahttabreahtain.
Daan jaepien dåarjoem vadteme jeenh prosjektide mah gelkieh apps:h (applikasjovnh) evtiedidh gaajhkide 3 saemien gïelide mejtie utnedh mobijletelefovnine jïh nedtepreejrine.
Ohcamat dákkár prošeavttaide eai leat ovdal boahtán. Go leat applikašuvnnat mobiilas ja lohkanbreahtas, de sáhttá oahpahallat ođđa sániid ja geahččaladdat iežas sámegielmáhttu.
Gåessie applikasjovnh utnedh mobijline jïh nedtepreejrine dle maahta orre baakoeh lïeredh jïh jïjtse maahtoem gïehtjedidh saemien gïeli muhteste.
- Sámediggeráđi mielas lea deaŧalaš geavahišgoahtit ođđa teknologiija sámegielaid nannemii ja suodjaleapmái.
- Saemiedigkieraerie vuajna dïhte joekoen vihkeles årre teknolåågijem utnedh guktie saemien gïelide nænnoestidh jïh tjirkedh.
Čájeha ahte olbmot liikojit hui bures geavahit applikašuvnnaid giellaoahpahusas.
Applikasjovnh mejtie utnedh gïeleööhpehtimmien muhteste leah dïrregh mah leah aelhkie utnedh.
Go dál ovddiduvvojit applikašuvnnat sámegielaide lea juoga maid mii ilus doarjut dadjá Sámediggeráđi lahttu Ellinor Marita Jåma.
Daelie goh galka applikasjovnh evtiedidh saemien gïelide dle mijjieh daam dåarjobe hævvi, saemiedigkieraerie Ellinor Marita Jåma jeahta.
Doarjja lea addojuvvon maiddái jietnasátnelista applikašuvnnaide, dat leat dárogillii ja máttasámegillii, dárogillii ja julevsámegillii ja dárogillii ja davvisámegillii.
Libie aaj dåarjoem vadteme tjoejebaakoelæsoe-applikasjovh evtiedidh, dah leah daaroen jïh åarjelsaemien, daaroen jïh julevsaemien jïh daaroen jïh noerhtesaemien.
Sátnelisttat galget ráhkaduvvot mobiilatelefovdnii ja neahttabreahttai, ja dat leat heivehuvvon máŋggalágan joavkkuide.
Galka baakoelæstoeh darjodh mobijletelefovnen jïh nedtepreejren åvteste, jïh daejtie sjiehtjesjidh ovmessie dåehkide.
Dát veahkeha sin, geat háliidit oahppat sámegiela.
Dah leah aevhkie daejtie mah sïjhtieh saemien lïeredh.
Sátnelisttain leat sánit ja daid mearkkašumit.
Baakoelæstoej baakoeh jïh baakoej sisvege.
Daid sáhttá geavahit maiddái veahkkin riektačállimii buot golmma sámegillii.
Maahta aaj daejtie viehkine utnedh staaran tjaeledh gaajhkine 3 saemien gïeline.
Giellaarenat ja giellaleairrat
Gïelarenah jïh gïelebiesie
Dán jagi nugo maiddái diibmá lea ohccojuvvon ruhta easkkaálgi kursii sámegielas, joatkkakursii, giellalávgumii ja giellabeassái mat leat heivehuvvon sihke nuoraide ja rávisolbmuide.
Daen jaepien lea dåarjoem ohtseme saemien alkoekuvsjide, jåarkhkekuvsjide, gïelelaavkose jïh gïelebeasan metjie sjiehtesjamme dovne noeride jïh geerve almetjidie.
Doarjja lea maiddái addojuvvon sierra ohcamiidda maid ulbmilin lea ovdánahttit sámegielaid máŋgga arenas ja ođđa giellaarenain.
Lea aaj dåarjoem vadteme ovmessie ohtsemidie mah gelkieh saemien gïelide evtiedidh jeenh jïh orre gïelearenine.
- Giellaarenat leat deaŧalaččat sámegielaid nannen- ja ovddidanbarggus.
- Gïelarenah leah vihkeles stuhtje barkoste saemien gïelide evtiedidh jïh nænnoestdih.
Mánát, nuorat ja rávisolbmot dárbbašit arenaid gos besset gullat giela ja geavahit dan, dát guoská erenoamážit dakkár guovlluide gos giella lea leamaš rašši.
Maanah, noereh jïh geerve almetjh arenah daarpesjieh gusnie gïele govloe, jïh utnesåvva, dïhte joekoen vihkeles dajvine gåessie gïele hiejjies tsiehkesne orreme.
Sámediggi lea vuoruhan giellalávgumiid ja giellabeasiid doarjuma, ja go dađistaga eambbogat ohcet doarjaga dán lágan leairraide illudahttá.
Saemiedigkie gïelelavkoeh jïh gïelebiesieh åtna vihkeles gïelen gaavhtan jïh sjollehke vuejnedh ahte jiene-jienebe dåarjoem ohtsieh dagkeres biesiem utnedh.
Čájeha ahte dán lágan doaibmabijuin lea buorre beaktu ja danne lea Sámediggeráđđi hui movtta go ohcamat leat lassánan, cealká Sámediggeráđi lahttu Ellinor Marita Jåma loahpas.
Dagkeres råajvarimmieh hijvenlaakan juhtien jïh Saemiedigkieraerie dannasinie fejjene gåessie ohtsemh læssanamme, saemiedigkieraerie Ellinor Marita Jåma jeahta.
Ráđđelahttu Ellinor Marita Jåma, tlf. 916 13 460.
Govlehtallijh:
Eanandoallu / Ealáhusat / Sámediggi - Sametinget
Jåartaburrie / Jielemh / Saemiedigkie - Sametinget
Eanandoalus lea dehálaš sajádat go lea sáhka ovddideames ealli báikegottiid ja sámi kultuvrra.
Jåartaburrie aktem joekoen vihkeles råållam åtna juktie jielije voenh jïh saemien kultuvrem evtiedidh.
Ealáhusas leat odne stuorra hástalusat dan ektui go nu ollugat heitet eanandoaluin ja ođđa rekruterema ektui.
Daan biejjien jieleme stoerre haestemh åtnah dannasinie akte stoerre låhkoe jåartaburrine orrije jïh gille jåartaburrine aalka.
Ealli báikegottit leat buoremus dáhkádussan sihkkarastimis sámi kultuvrra ja giela.
Saemiedigkie sæjhta jåartaburriem vaarjelidh jïh evtiedidh goh akte vihkeles kultuvreguedtije jïh fasseldæjja.
Lábbá- ja sávzabuktagiid viidáseappot ráhkadeapmi
Jåarhkeevtiedimmie dorjesijstie laampeste jïh sïrveste
Stáhta fálaldagas eanadoallošiehtadallamiin evttohuvvo geahpedit juolludemii...
Staaten faalenassesne jåartaburrierååresjimmide raeresteminie dåarjoeserties...
Sámedikki áigumuššan lea seailluhit ja ovdánahttit eanadoalu dehálaš kulturguoddin ja barggaheaddjin.
Jielije voenh lea dïhte bööremes tjirkeme juktie saemien kultuvrem jïh gïelem gorredidh jïh evtiedidh.
Danin lea stuorra hástalussan Sámediggái oažžut guovddáš eiseválddiid guldalit Sámedikki eanandoalu ovdáneami ektui Sámi guovlluin.
Dannasinie akte stoerre haesteme Saemiedægkan govlehtoevedh nöörjen åejvieladtjijste dejnie gyhtjelassine mah evtiedimmiem jåartaburreste tsevtsieh saemien dajvine.
Ahte leat dohkálaš juridihkalaš ja ekonomalaš rámmaeavttut
Maereles juridihkeles jïh ekonomeles mierietsiehkieh utnedh
Ahte gánnihahttivuohta vuođđoealáhusain buorrána
Dïenestem bueriedidh aalkoejielieminie
Ahte lea buorre rekruteren
Hijven dåårrehtimmiem buektiehtidh
Ahte sohkabealdássádat buorrána
Buerebe balanse tjoeli gaskem buektiehtidh
Ahte boraspirepolitihkka vuhtiiváldá sámi ealáhusaid
Juvrepolitihkem utnedh mij saemien jielemh krööhkeste
Mii áigut joksat iežamet mihttomeriid go bargat dan badjelii ahte:
Mijjieh sïjhtebe mijjen ulmieh jaksedh daejnie:
Areálat ja veahkkevárit sihkkarastojuvvojit
Arealh jïh vierhtieh gorredidh
Mii beassat váikkuhit eanandoallopolitihka
Jåartapolitihkem tsevtsedh
Láhččet vuođđoávdnasiid muohkadeami
Sjïehteladtedh juktie ïebnesh vijriesåbpoe evtiedidh
Ásahuvvojit buori ortnegiid buolvadatsirdimiidda
Viehkiehtidh guktie hijven öörnegh tseegkesuvvieh gosse boelveste boelvese serteste
Lasihit nissonolbmuidlogu
Viehkiehtidh guktie stuerebe nyjsenelåhkoe sjædta
Sihkkarastit meahcásteddjiide meahcceresurssaid
Gorredidh guktie miehtjiesdajvebarkijh luhpiem åadtjoeh vierhtide miehtjiesdajvesne
Min ovttasbargoguoimmit:
Mijjen laavenjostoeguejmieh:
Innovašuvdna Norga hálddaša giliovdánahttinruđaid mat sáhttet juhkkojuvvot háhkamiidda árbevirolaš eanandoalus ja lassiealáhusain, ja álggahandoarjjan ja fitnodatovdáneapmái lassiealáhusain
Innovasjovne Nöörje (Innovasjon Norge) evtiedimmievierhtide voenide reerie, mejtie maahta skåårvemidie vedtedh aerpievuekien laanteburresne jïh lissiejielieminie, jïh aaj tseegkijedåarjose jïh sïelteevtiedæmman lissiejieliemasse.