pere/sami_parallel huggingface dataset:
Seammás bohte eanet ja eanet gáibádusat dasa ahte boazosápmelaš galggai dovdat lágaid, máhttit doaimmahit rehketdoalu ja eará báberbargguid ja dan ahte máhtii organiseret ealu nu ahte oažžu eanemus ávkki das.
Stoerre jih stuerebh kriebpesjimmieh aaj sjidtin laaken nualan båetedh, øøkonomiem stuvredh guktie vierhtieh støøremes sjidtin jih jeatja paehperebarkoejgujmie øørnedh.
Dán áiggis lei oallugiin boazodoalus unnán skuvla, earret eará ledje oallugat massán skuvlaoahpu soađi vuolde.
Dåaroen gaavhtan lin gallesh båatsoeburrie-almetjh nuepiem dasseme skuvlh vaedtsedh.
NBR gáibida fágaovdáneami
NBR-e faage-øvtiedimmiem kriebpesje
– Seammás lei dárbu nannet dan fágalaš beali boazodoallohálddahusas.
– Seammea tijjen lij aaj daerpies faage-tsiehkiem båatsoejieliemisnie nænnoestidh.
Ii lean vel ásahuvvon sierra boazodoallohálddahus, muhto lei okta boazodoallokantuvra Eanandoallodepartemeantas.
Ij lij ennje naan jijtjh-reereme båatsoejielemasse tseegkesovveme, mohte båatsoeburrie kontovre Laantedepartementesne.
Dát lei departemeantta láhkaossodagas, dát muitala ahte oidne boazodoalu eambbo dego noađđin mii galggai stivrejuvvot, go ealáhussan mii galggašii ovdánit.
Dihte lij departementen laaken nuelesne mij vuesehti båatsoejieleme lij tsagkese maam tjoeverin stuvredh jih ij jieleme mij edtji øvtiedimmien nualan båetedh.
Boazodoalu bealis sávve eanet fágalaš hálddašeami mii sáhtii leat ávkin boazodoalu ovdáneapmái.
Båatsoejielemen bieleste lin vaajtelimmieh faage-reeremasse mij meehti båatsoejielemem øvtiedæmman juhtiehtidh.
Norgga Boazosápmelaččaid Riikkasearvvis (NRL) oaivvildeimmet mii ahte nannen dutkamis, fágalaš nevvodeamis ja oahpahusas ledje golbma ášši mat gulle oktii.
Goh tjåangkoe Nøørjen Båatsoesaemiej Rijhkesaerviesne (NBR), dellie golme aamhtsh joekoen vihkeles: giehtjedimmie, faage-bihkedimmieh jih øøhpehtimmieh.
Riikkačoahkkimis 1967:s dagaimet mearrádusa boazodoalu fágaovdáneamis, ja gáibideimmet earret eará ásahit virggiid dego geahččalanjođiheaddji ja stáhtakonsuleanta boazodollui ja iežamet boazodoalloskuvlla.
Nænnoestimmieh mah faage-øvtiedæmman veadtaldihkie, lin vihkeles aamhtsh laantetjåangkosne 1967. Desnie kriebpesjimh orre barkoesijjieh goh åvtehke gie edtji orre aamhtsh juhtiehtidh, staaten-konsulentem båatsoejielemen gaavhtan jih sjiere båatsoeburrie-skuvlem.
Gaskkamuttos 50- logus álggii šibitdoavttir bargui Stáhta šibitdoavtterlaboratoriijai Harstad:ii geas lei bohccodávddaid birra erenoamášsuorgin.
Gaskoe 50-taalesne Staate veterinær-laboratoriumem Harstadesnie rihpesti gusnie veterinære gien jijnjh maahtoeh bovtsi-heavoj bijre.
Sven Skjenneberg álggii dán bargui, ja go sus lei virkelohpi 1966- 68 rádjái, de ledjen mun su sadjásaš.
Sven Skjenneberge dennie barkojsne sijjiem åadtjoeji jih gosse dihte liegkesem utnieji 1966-68, lim manne dennie sijjesne.
1954:s ásahuvvui geahččaladdanstašuvdna boazodoalu várás Lodegii.
Jaepien 1968 akte giehtjedimmie-stasjovne (forsøksstasjon) båatsoejielemen gaavhtan, Lodegisnie tseegkesovvi.
1968:s sirrejuvvui dát stašuvdna eret šibitdoavtterlaboratoriijas, ja Skjenneberg álggii geahččaladdanjođiheaddjin boazodollui.
Jaepien 1968 dihte stasjovne veterinærlaboratorien bæjngolen bøøti jih Skjenneberge åvtehke desnie sjidti.
Gáibádusas praktihkalaš čađaheapmái.
Kriebpesjimmieh jih guktie barkoem juhtiehtidh
– Mun gii ledjen jođiheaddjin NBR:s ožžon dan ovddasvástádusa ahte oažžut gáibádusa čađa.
– Goh åvtehke NBR-esne, manne dihte diedtem åadtjoejim barkedh guktie dah kriebpesjimmieh juhtiehmasse bøøtin.
Lassin dasa ahte ealáhus gáibidii skuvlla ásahuvvot, geavaheimmet mii Sámekomitea árvalusa vealtan ja doarjjan gáibádussii.
Lissine kriebpesjimmijstie båatsoejielemistie, mijjieh aaj Saemie-moenehtsen jiehtsidie åtnose veeltimh.
Dál lei nu lihkku ahte dalá stáhtačállis Eanandoallodepartemeanttas, Johan Kleppes, lei hui stuora beroštupmi boazodollui.
Aavrehke limh, juktie staaten sekretære guhth dellie Laanteburrie-departementesne tjaahkan, Johan Kleppe, lij våårehke laakan båatsoejielemasse giehtjedamme.
Moai leimme oahpásnuvvan šibitdoavtterallaskuvllas ja go mun válden dán ášši bajás suinna, de lei son dakkaviđe áŋgir oažžut johtui boazodoalloskuvlla.
Monnoeh limen ektesne veterinær-skuvlesne vaadtseme jih gosse manne dam aamhtsem dan åvtese juhtihtim, dellie dihte dallah edtjohke båatsoeburrie-skuvlem øørnedh.
Borkenesas olggobealde Hrastad lei dan áigge okta unna gilvvagárddeskuvllaš, muhto dohko ledje nu unnán ohccit leamaš daid maŋimus jagiid, ahte lei áitojuvvon heaittihuvvot.
Borkenesesne, Harstaden bæjngoelisnie lij ikt akte onne haakeneburrie-skuvle jih disse lij dej minngemes jaepiej geerve orreme learohkh åadtjodh guktie nimhtie aajhtaldihkie.
Doppe lei dan sivas buorre sadji mii mielddisbuvttii ahte lei álki álggahit boazodoalloskuvlla johtilit.
Desnie buerie sijjie guktie båatsoeburrie-skuvle meehti disse juhtedh.
Dohko almmuhuvvui rabas virgi oahpaheaddjin boazodoalus, muhto ii oktage ohcan dasa.
Sijjie lohkehtæjjan guhth meehti båatsoejielemen bijre øøhpehtidh lij staeries, mohte idtji guhte dam ohtsh.
De ožžon dieđu ahte jus dát skuvla galggai álggahuvvot, de ferten mun álgit oahpaheaddjin.
Dellie munnjan dijre bøøti jis edtjti skuvle juhtiehtasse båetedh, dellie manne dam sijjiem tjoeverim ohtsedh.
Ii lean álkis ášši álggahit boazodoalloskuvlla vuođu rájis.
Ij lij aelhkie båatsoeburrie-øøhpehtimmiem alkoelistie tseegkedh.
Mus lei gal dat stuora ovdamunni ahte dovden miehtá Norgga boazodoalu iežan barggu čađa dalle go bargen šibitdoavttirin ja NBR čađa.
Læjhkan lij munnjien buerie juktie åehpies lim abpe båatsoejieleme-Nøørjine mov barkoen tjirrh goh veterinære, jih goh lihtsege NBR-esne.
Nuppi dáfus ii lean mus makkárge pedagogalaš oahppu, in ge lean bargan oahpaheaddjin ovdal.
Tsagkese lij læjhkan juktie ij lij mov naan øøhpehtimmie pedagogike-faagigujmie jallh dååjrehtsh goh lohkehtæjja.
Mis ledje unnán oahppogirjjit.
Mijjen lin aaj vaenieh learoevierhtieh.
Earret Sven Skjenneberg girjji " Rein og reindrift " (" Boazu ja boazodoallu "), de fertiimet ieža dahkat ollu oahpponeavvuid.
Sven Skjennebergen gærja «Rein og reindriftš (Bovtsh jih båatsoeburrie) lij staeries, mohte dejtie jeatja tjaalegidie mejtie sijhtim åtnose vaeltedh, tjoeverim jijtje tjaeledh.
Fágplána dagaimet seammás go lei oahpahus.
Faagplaanh dejtie sjiere faagidie, tjoeverimh tjaeledh mearan faagh lin juhtiemisnie.
Earret mu, de lei fágaplánalávdegottis dušše stáhtakonsuleanta Loýd Villmo geas lei makkárge boazodoallofágalaš duogáš.
Faagplaane-moenehtsisnie mov baalte, lij Loyd Villmo guhth utnieji daajroem båatsoejielemem bijre.
Muđui ledje dušše eanandoallooahpaheaddjit.
Dah jeatjebh dennie moenehtsisnie lin laanteburrie-lohkehtæjjah.
Fágaplánabarggus aniimet eanandoalloskuvlla fágaplánaid vuođđun, maid de heiveheimmet boazodoalu ohppui.
Aelkiemisnie laanteburrie-plaanide vååjnesasse veeltimh jih dejtie voejhkelimh båatsoejielemasse sjiehtesjahtedh.
Muhto lei duođas ovddasmannibargu, ii lean oktage gii lei bargan dákkáriid ovdal, ii ge lean oktage geas sáhtii jearrat ráđiid.
Daate hov joekoen vihkeles barkoe, mohte ij lij gie aerebi dagkarinie barkojne giehtelamme. Idtimh giejtie gænnah maehtieh man bijre gihtjedh.
Vuosttaš jagi ledje mis ovcci oahppi.
Mijjen lin uktsie learohkh voestes jaepien.
Guovttis bohte Finnmárkkus, guovttis Romssas, golmmas Nordlánddas, okta Davvi- Trøndelágas ja okta Lulli- Trøndelágas.
Gøøkte ligan Finnmarkeste, gøøkte Tromseste, golme Noerhtelaanteste, akte Noerhte- jih akte Åarjelh-Trøndelageste.
Ledje eanas dievddut, dušše okta nieida.
Jijnjemesh lin påajhkh, ajve akte niejte.
Ieš ledjen oahpaheaddjin boazodoallooahpus, earret eará guohtumiid birra, ealločoahkádusa ja bohccodávddaid birra.
Manne jijtje maahtoem vedtiejim båatsoejielemen learoen bijre, v.g. gåatomen – jih bovtsi haerpij bijre, jih guktie bovtsh ektesne dåehkine.
Villmo oahpahii boazodoalloekonomiija birra.
Villmoe dihte båatsoejielemen økonomien bijre øøhpehti.
Eará fágain, nu go dárogielas, matematihkas ja mášenoahpus, geavaheimmet mii gilvvagárdeskuvlla oahpaheddjiid.
Lohkehtæjjah haakeneburrie-skuvleste dejtie jeatja faagide øøhpehtin goh nøørjen giele, matematigke jih learoeh maskinaj bijre.
Oahppit ja oahpaheaddjit boazodoalloskuvllas 1968/69: Albrigt Myrstad - John Hovd - Arne Fjellheim - Ole Jakob Edvardsen - Paul Fjellheim Albert Jåma - Inge Andersen - Anders Gaup - Johan Mathis Vars - Per Schjølberg-Gamnes Per Mathis Skum - Anne Margrethe Oskal - Anders Eira
(Guvvie: Loyd Villmo)
Ii lean mihkke heajos skuvllaid
Ij lij daate naan madtan skuvle
– Lassin luohkkálatnjaoahpahussii ledje mis ollu vánddardeamit.
– Lissine øøhpehtimmide klaassetjiehtjielisnie lin aaj vaanterdimmieh.
Mii leimmet dávjá geahččaladdanstašuvnnas Lodegis ja leimmet mielde čohkkeme ealu boazosápmelaččaiguin Iinná- sullos.
Mijjieh limh gellien aejkien Lodegisnie gusnie pryøvemestasjovne jih mijjieh limh aaj meatan båatsoesaemiej ektine gosse Iidnesne tjøønghkeminie.
Mii leimmet maid guhkit mátkkis Finnmárkkus gos manaimet miehtá fýlkka, go oahppit besse searvat njuovademiide ja lahpamiidda.
Mijjieh aaj Finnmarkesne vaanterdimh gusnie learohkh åadtjoejin meatan gosse slaaterdimmieh jih iervemh.
De ledje mis maid mátkkit gos ohppe guohtumiid ja šattuid birra.
Lissine lin vaanterdimmieh gusnie maahtoeh åadtjoejimh gåatomen- jih sjædtoej bijre.
Dag Lenvikas lei ovddasvástádus dán oahpaheamis.
Dag Lenviken lij diedte dejtie vuepside jaksedh.
Dákkár mátkkin barge oahppit ollu, sii galge čállit beaivegirjjiid ja čállit visot maid ohppe.
Gosse vaanterdimmieh, dellie learohkh tjoeverin eadtjohke laakan barkedh, gærjide fierhten biejjien tjaeledh jih aaj jeatja tjaalegh darjodh mah vuesiehtin maam lin liereme.
Vaikko lei aitto álgán skuvla, de in leat sihkár ahte lei go obage heajos skuvla.
Daate lij skuvle mij adtjegh juhtiemasse båateme, mohte mov vierhtiedimmien mietie, ij lij daate naan madtan skuvle.
Lei goit praktihkalaš ávki eanas áššiin maid ohppe.
Learohkh jijtje-darjoemisnie lierin.
Muittán okta ohppiin, Anne Margrehte Oskal, logai ahte boazodoalloskuvla lei buoremus skuvla maid son goasse lea vázzán, go doppe oahpai sihke praktihkalaš bargguid ja ávkkálaš teoriijaid.
Manne måjhtam, akte dejtie learohkijstie, Anne Margrethe Oskale jeehti daate dihte bøøremes skuvle sutnjien, juktie desnie åadtjoejin jijtje barkedh maahtoeh tjøønghkedh jih aaj gærjijste learoem viedtjedh.
Vaikko eanas ohppiin lei sámegiella eatnigiellan, de ii lean oktage guhte gáibidii sámegiela oahpahusgiellan.
Jalhts jeenemes dejstie learohkijstie saemien utniejin goh gåetie-giele, idtji gieh øøhpehtimmiem saemien gielesne kriebpesjh.
Sámi kulturoahpahus ii ge lean sierra fágan dan áiggi, muhto dat bođii mielde oahpahusas eará fágain dalle go orui heiveme.
Ij lij maahtoeh saemiej kultuvren bijre naan faage dej beeli, mohte voejhkelimh læjhkan jeatja faagine maahtoeh vedtedh jis nimhtie sjiehti.
Gilvvagárdedoaibma + boazodoallu = riidu
Haakeneburrie + båatsoeburrie = tsagkese
– Ovdalaš oahppit leat muitalan ollu riidduid birra dan vuosttaš jagi.
– Learohkh aeriebistie leah soptsestamme tsagkesi bijre destie voestes jaepeste.
– Gilvvagárdeskuvla ja boazodoalloskuvla leigga guokte skuvlla ovtta dáhki vuolde, ja boazodoalloskuvla bođii gilvvagárdeskuvlla rektora vuollái.
– Haakeneburrie- jih båatsoeburrie-skuvle seamma ræhpien nuelesne sjidtin jih båatsoeburrie-skuvle aaj seamma åvtehkem åadtoeji goh laanteburrien-skuvle.
Sis galge muhtin muddui leat seamma oahpaheaddjit, ja galge orrut seamma internáhtas.
Learohkh seamma lohkehtæjjah åadtjoejin jih dah maanah edtjin aaj ektesne seamma internatesne årrodh.
Muhto skuvllain lei áibbas goabbatlágan biras ja kultuvra, sihke ohppiin ja oahpaheddjiin.
Mohte dah gøøkte skuvlh sjiere byjresh jih kultuvrh vuesiehtin dovne learohki jih lohkehtæjjaj gaskems.
Gilvvagárdeskuvlla oahppit ledje nuorat ja sis ii lean nu buorre oahppanmokta, boazodoalloskuvlla oahppit fas boarraseappot ja ollu oahppanmokta.
Learohkh haakeneburrie-skuvlesne lin nuerebh saemiej learohkijstie jih eah lin dah seamma eadtjohke lierehtæmman goh dah saemiej learohkh.
Balaheapmi ja ovdagáttut sápmelaččaid vuostá lei dábálaš dan áigge, ja vuhttui sihke gilvvagárdeskuvlla ohppiin ja bargiin.
Dej beeli lin sohtehtimmieh jih laavsomh daamhtetje saemide veadtaldihkie, jih dovne learohkh jih lohkehtæjjah sih lin dagkerh åssjalommesh guedtieminie.
Oktiibuot mielddisbuvttii dát soames riidduid.
Nimhtie jijnjh tsagkesh gaskems sjidtin.
Álo go ledje riiddut ja váttisvuođat skuvllas, lei dat eanet gilvvagárdeskuvlla ohppiid sivva go boazodoalloskuvlla ohppiid.
Jis lin krøøhkestimmie-tsagkesh skuvlesne, dellie dah lin daamhts haakeneburrie-skuvlen learohkide veadtaldihkie.
– Lei go nu ahte čállojuvvui dutkanraporta skuvlla birra ?
– Guktie mejtie giehtjedimmie-tjaalege skuvlen bijre tjaalasovvi ?
– Diet raporta, juo.
– Dihte tjaalege, bist.
Lei nu ahte son guhte maŋŋil šattai mu eamidin, barggai dalle servodatdutkaninstituhtas Oslos.
Dihte mij mov gåmmebe mænngan sjidti, lij dellie barkeminie Oslovesne, Instituttesne mij edtji ektievuekie-jielemem giehtjedidh.
Doppe lei sus okta sámi studeanta, Johan Albert Kalstad, Hábmeris eret.
Desnie saemien studentem utnieji, man nomme Johan Albert Kalstad, Hábmereste.
Dasto lážii son dili nu ahte Johan Albert oaččui ruđa dutkanráđis vuolgit studeret skuvlla birrasa.
Øørnege tseegkesovvi guktie dihte beetneh-vierhtieh giehtjedimmie-raereste åadtjoeji guktie meehti byjresem skuvlesne giehtjedidh.
Ja Johan Albert bođii, ja geahčadii ja čálii, sihke skuvllas ja friddjaáiggis, nuoraiguin ovttas.
Jih Johan Alberte bøøti, skuvlesne giehtjedi jih aaj learohkidie skuvlebiejjiej mænngan, skuvlen bæjngoelisnie.
Ferten gal lohkat ahte son lei buorre dárkojeaddji.
Tjoeverem jiehtedh, væjkeles lij.
Riiddut ledje mu oainnu mielde vuosttažettiin skuvlla siskkobealde.
Tsagkesh lin mov aarvoen mietie skuvlesne.
Gilis gal atne árvvus boazodoallonuoraid.
Voenesne buerie laakan dej noere saemiejgujmie gåaredi.
Háliidan rámiidit boazodoalloohppiid.
Tjoeverem dejtie båatsoe-jieleme noeride garmerdidh.
Sii ledje barggánis oahppit geain lei beroštupmi oahppat.
Dah lin jihtseles jih barkose eadtjohke.
Mun anán árvvus dáid nuoraid ja maid ollu eará nuoraid boazodoallobirrasis geaid lean deaivan maŋŋil.
Mov vuajnoen mietie lin dah saemien noerh skuvlesne aajmohke jih nimhtie leah aaj gallesh orreme mejtie leam båatsoejielemen bæjngoelisnie mænngan råakeme.
Vuosttaš jagiid lei buorre sadji boazodoalloskuvllas, muhto moatti jagi geahčen álge fas eambbogat ohcat álgit gilvvagárdeskuvlii ja de šattai unnit sadji.
Dej voestes jaepiej lij buerie sijjie båatsoeburrie-skuvlesne. Naan jaepiej mænngan stoerre ohtseme haakeneburrie-skuvlese sjidti jih nimhtie gåårtjehke desnie.
Dát lei okta miel- sivain dasa ahte 1981:s sirdojuvvui skuvla Guovdageidnui.
Dan sjieken skuvle Goevtegeajnose bøøti jaepien 1981.
Muhto dát lea ollu maŋŋil mu áiggi, nu ahte dan birra ožžot earát muitalit.
Mohte daate lij mov barkoen mænngan, guktie gieh jeatjebh tjoeverieh dan bijre soptsestidh.
Eará čállosat girjjis Sámi skuvlahistorjá 2
Jeatjah tjaalegh gærjeste Saemien skuvle-vaajese 2
Kondoma lea una hui asehis lateksa (gumme) busse man bidjá cihpa dehe seksaájanasa nala go galgá atnit seksa.
Kondome voessetje dan jassijes lateksistie (gummije) maam boetjese jallh seksegaavnan beaja jis galka seksem utnedh.
Kondoma sáhttá geavtit suodjin sohkabealedávddaid vuostá sierralágán seksas dego cinneanašeamis, bahtaráigeanašeamis ja jus lea njálbmeseksa cihpain.
Maahta kondomen nåhtadidh tjoeleskïemtjelassi vööste ovmessie seksine v.g. dååkerdidh, anaaledååkerdimmie jïh jis njaelmiesekse boetjine åtna.
Cinneanašeamis dat suddje maid áhpehisvuođa vuostá.
Dååkerdimmine aaj vaarjele guktie ij baavijehtjieh.
Kondoma sáhttá maid geavtit jus hárjeha iešduhtadeami, jus dovdá ahte lea somá ja vai šaddá čeahppi bidjat dan nala ja diehtá mot dovdo oažžut sperpma kondomii.
Maahta aaj kondome nåhtadidh gosse onaneeredh, jis sæjhta buerebe sjïdtedh dam tseegkedh jïh daajra guktie damtedh gosse boetje-goglenassh kondomenasse båetieh.
Kondomat gávdnojit máŋgga sturrodagas, hámis, fearggas ja mágus.
Kondomh ovmessie stoeredahkh, hammoeh, klaerieh jïh smååhkh gååvnesieh.
Eanaš kondomat mat gávdnojit oastit dábálaš gávppiin leat oalle seammalágánat, muhto neahtas ja bures sorterejuvvon seksagávppiin sáhttá gávdnat máŋggaid sturrodagaid ja hámiid.
Jienebh kondomh mejtie maahta bovresne åestedh mahte seammalaakan, mohte maahta aaj jeatjah stoeredahkh, hammoeh gaskeviermesne jïh seksebovrine gaavnedh.
Sierra sturrosaš kondomat heivejit sierra buoragit sierra cihpaide ja danin sáhttá leahkit buorre geahččaladdat vai gávdná kondoma masa liiko.
Ovmessie kondomh sjiehtieh ovmessie boetjide jïh dan gaavhtan hijven dejtie pryövedh goske kondomem gaavnedh maam lyjhkoe.
Eanas kondomat leat vuidon johtinávdnasiin vai dat leat vuohkkasat geavtit eaige ruvve.
Jienebh kondomh bådtjaldahkesne juktie maereles jïh eah skoepenh.
Jus ii gierdda lateksa (gumme) sáhttá geavtit plásttas dahkkon kondomaid.
Jis lateksistie (gummije) siknjede maahta kondomidie mah plastihkeste nåhtadidh.
Kondoma biddjojuvvo cihppii mas lea erokšuvdna dehe seksaájanassii.
Kondome garre boetjese jallh seksegaavnan beaja.
Vai kondoma galgá suddjet sohkabealedávddaid ja áhpehisvuođa vuostá lea dehálaš ahte dat lea nalde olles anašeami áigge.
Jis kondeme galka tjoeleskïemtjelassi vööste vaarjelidh jïh ij baavijehtjieh vihkeles dam abpe dååkerdimmesne åtna.
Jus golggus boahtá kondomii galgá leahkit várrogas go geassá cihpa olggos vai sperbma ii goaikko cinnái dehe bahtaráigái.
Jis kondomenasse båata dellie tjuara geehtedh gosse boetjem olkese geasa guktie ij boetje-goglenassh skornjese jallh anaalese båetieh.
Soaitá dárbbahit hárjehallat bidjat kondoma njuolga ládje.
Kaanne daarpesje heerjehtalledh kondomem aajmoelaakan tseegkedh.
Jus ovttaskasas lea cihppa sáhttá hárjehallat bidjat dan nala go iešduhtada.
Jis boetje maahta dejnie heerjehtalledh dïsse dam bïejedh gosse onaneeredh.
Jus ii leat dat sáhttá geavtit ovdamearkka dihte dildu dehe rušppi mainna hárjehallá.
Jis ij leah maahta dildoem jallh viskesroehtsem utnedh gosse heerjehtalledh.
Ná don bijat kondoma ovdamearkka dihte cihppii dehe dildui:
Naemhtie dorje gosse galka kondomem boetjese jallh dildoem tseegkedh:
Rulle kondoma veháš nu ahte oidno man guvlui dan galgá rullet.
Jårresth kondomem ånnetji vååjnoes guktie dam edtja tseegkedh.
Jus kondoma bidjo cihppii galgá dat leahkit garas go kondoma rullejuvvo.
Jis kondomem boetjese tseegkie, dam galka garres årrodh gosse kondomem dïsse jårrestidh.
Jus lea ovdanáhkki dan ferte geassit maŋos.
Gïesh åvtenjaltjam bååstede.
Bija kondoma návleoaivvi geahčái, deatte suorpmaiguin lihti seamma áiggi go kondoma rullejuvvo vulos nu ahte ilbmi ii beasa cihpa dehe dildu ja kondoma gaskii.
Bïejh kondomem boetjegeatjan, dïedtesth soermigujmie bijjemes guktie ij naan bïegke-bollenjes sjædta gosse kondomem våålese jårresth, kondomen jïh boetjen jallh dildoem gaskem.
Go kondoma rullejuvvo aivve vulos, jođit dalle kondoma bajás vehá ja gease vulos dassážiigo ii leat miige rullemuš.
Gosse kondomem våålese jårrestamme, gïesh dam ånnetji bæjjese viht jïh gïesh våålese guktie ij vielie aajmene jårrestidh.
Jus kondoma lea cihpas galgá geassit dan eret ovdalgo erokšuvdna lea luoitán.
Jis kondome boetjen nelnie galka dam olkese gïesedh gosse garres.
Doala kondoma birra cihppamáddagis, go cihppa gessojuvvo olggos, nu ahte kondoma ii gahča.
Kondomem råådtege steerh boetjen maadtegisnie, gosse boetjem olkese gïesh, guktie ij kondome destie njïejkedh.
Bálkes kondoma ribaide.
Sleengkh kondomem tsumhtsielæhtan.
Ale doidde dan vulos hivssetráigái.
Aellieh dam toaledtese bïejh.
Gos gávdná kondomaid ?
Gusnie kondomh åådtje ?
Kondomat juhkkojuvvo dehe vuvdojuvvo nuoraidvuostáváldimis.
Daamhtaj noeredåastove kondomidie vadta jallh duaka.
Gávdnojit maid oastit e.e. apotehkas, biebmogávppiin, kioskkain ja neahtas.
Maahta aaj dejtie daalhkesebovresne, beapmoebovresne, tjååskesne jallh viermesne åestedh.
Kondomat vuvdojuvvojit maid automáhtain biográfain, restoráŋŋain ja kluppiin.
Maahta aaj dejtie automateste biografine, restaurangine jïh klubpine åestedh.
Stuorit kondomavariašuvnnat gávdnojit bures sorterejuvvon seksagávppiin ja neahtas.
Jienebh joekehts kondomh gååvnesieh seksebovrine jïh gaskeviermesne.
Maid kondomat mákset ?
Man dovres kondomh ?
Kondomat vuvdojuvvojit dávjá báhkas mas leat máŋga. Olugo dat mákset molsasaddá ja vuolgá das makkár sorttat kondoma vállje ja gos daid oastá.
Daamhtaj jienebh kondomh paahkesne jïh dej åasah jarkesieh dan mietie mij kondomidie veeljie jïh gusnie dejtie åasta.
Nuoraidvuostáváldimat lávejit juohkit kondomaid nuvttá dehe vuovdit hálbbibui.
Noeredåastovisnie dah kondomidie namhtah juekieh jallh aelpebe duekieh.
Man sihkkar kondoma lea ?
Man vihties kondome ?
Kondoma lea sihkkaris suodji sihke sohkabealedávddaid ja áhpehisvuođa vuostá jus dat gevtojuvvo njuolga ládje, ja olles áiggi go anaša ja juohke geardde go anaša.
Kondome vihties vaarjelimmie tjoeleskïemtjelassi vööste jïh ij baavijehtjieh jis aajmoelaakan nåhtadidh, abpe tïjjem gosse dååkerdeminie jïh fïerhten aejkien gosse dååkerdeminie.
Kondoma galgá seailluhit viessolieggasis ja báikkis gos dat ii ruvvasuva juoga vuostá.
Edtja dah kondomh våarhkodh rommetemperatuvresne jïh sijjesnegusnie ij skoepenh.
Buorre báiki gos sáhttá atnit lea reddjolumma dehe veasku.
Hijven sijjieh lea vuesiehtimmien gaavhtan jaagkanlåammesne jallh veaskosne.
Heajos báikkit leat maŋŋelumma dehe čuvges lásegárpmas.
Nåake sijjieh lea vuesiehtimmien gaavhtan måvhkan låammesne jallh biejjiebaeriehkisnie.
Boares dehe goikan kondoma beđđo álkibut.
Kondome mij båeries jallh råadtsoeh aelhkebe loedtene.
Oavddut
Aevhkieh
Buorre suodji sohkabealedávddaid vuostá
Hijven vaarjelimmie tjoeleskïemtjelassi vööste.
Sihkkaris suodji áhpehisvuođa vuostá
Vihties vaarjelimmie ij baavijehtjieh.
Ii váikkut gorudii
Ij kråahpem tsevtsieh.
Heajos bealit
Slearesh
Soaitá leahkit unohas momeanta daningo galgá bidjat easka go lea ožžon erošuvnna.
Daarpesje dejnie heerjehtalledh guktie aelhkies dam dïsse tseegkedh jïh aajmoelaakan damtedh.
Ferte huolahit ahte dat leat lahkosis go háliida anašit.
Buejtie maahta vaarjelimmiem smålledidh jïh dellie aelhkebe loedtene.
Soaitá dárbbahit hárjehallama ovdalgo lea álki bidjat dan nala ja orro vuogas atnit dan.
Nåhtede tjaetsien- jallh silikonebaasereme badtjam hijven gåerede lateksevaarjelimmine.
Guoppar vuolledábiin
Goebperh tsåvhnosne
Guoppar lea dábálaš vuolledábiin eatnasiin.
Goebperh iemeles gååvnesieh tsåvhnosne jeenjebinie.
Muhtumin dat lassána ja dalle dat sáhttá váivvidit.
Muvhtene jeananieh jïh dellie dåeriesmoere sjædta.
Dat lea hui dábálaš nieiddain.
Dïhte lea dan sïejhme nïejtine.
Golbma njealji nieiddas oažžu muhtin áigge eallimis guoppar váivviid ja máŋgii dat geardu.
Golme njieljie nïejtijste naan aejkien jieliedisnie åadtjoeh dåeriesmoere goebperistie aaj jieniebidie bååstide båetedh gellien aejkien.
Bártnit maid ožžot guobbara.
Aaj baernieh maehtieh goebperh åadtjodh.
Guoppar ii leat váralaš muhto sáhttá leahkit váivi daningo dat láve sakŋidit ja spiiddistit.
Goebpere ij leah vaahreles mohte maahta vaejvie årrodh juktie goepedh jïh svijredh.
Manin olmmoš oažžu guoppar váivviid ?
Mannasinie vaejvieh goebperinie åådtje ?
Lea eahpečielggas manin guoppar váivvida.
Ij leah tjïelkes mannasinie dåeriesmoerem goebperinie åådtje.
Muhto sivvan sáhttá leahkit ahte váldá muhtin dálkasa, ovdamearkka dihte antibiotihka, mii goddá daid ávkkálaš baktearaid mat dábálaččat leat vuolledábiin nu ahte guoppar sáhttá álgit.
Bene akte sjïeke maahta årrodh gosse naan daalhkesem vaeltedh, vuesiehtimmien gaavhtan antibiotika, maam dah nuhteges bakterijerh murhkie mah tsåvhnosne guktie goebperh maehtieh aelkedh sjïdtedidh.
Guobbara sivvan sáhttá maid leahkit ahte vuostálastinnákcabealuštus lea heittot juoga siva dihte, ovdamearkka dihte go olmmoš lea skihpame dehe olbmos lea hirbmat hoahppu.
Goebperh aaj maehtieh båetedh destie immunevaarjelimmie nåakebe naan sjïekenistie, vuesiehtimmien gaavhtan gåessie skïemtjede jallh fuehpesne.
Goruda hormonabalánsa sáhttá maid váikkuhit.
Dah hormovnh kråahpesne maehtieh aaj tsevtseme sjïdtedh.
Danin lea dehálaš ahte ovttaskas oažžu guobbara ovdal mánnováivviid dehe jus lea áhpeheapme.
Dannasinie sïejhme goebperh åådtje raakte gujnelemmien åvteli jallh gosse nåajsan.
Guoppar ii leat miige sohkabealdávddaid.
Goebpere ij leah tjoeleskïemtjelasse.
Dan sáhttá darvvihit anašeamis muhto lea eahpedábálaš.
Dïhte maahta boetjemisnie laanestidh mohte dïhte ij leah sïejhme.
Baicca guoppar ii sáhte darvvihit njálbmeseksa bakte dehe jus manná seamma hivssegis go soamis geas lea guoppar.
Mohte goebperh ij laanesth njaelmieseksine jallh jis seamma ohtjegåetesne orreme giejnie mij goebperh utni.
Got olmmoš fuobmá ahte sus lea guoppar ?
Guktie aajhtsa goebperh åtna ?
Nieidan fuobmá dávjjimus ahte sus lea daningo sakŋida ja spiiddista cinneráiggis ja cinnebaksamiin.
Nïejtine aajhtsa daamhtajommes goebperh åtna jis goepedh jïh svijredh tsïnnenjaelmien bïjre jïh tsïnnebangseminie.
Cinnebaksamat sáhttet maid ruvssodit ja bohtanit.
Tsïnnebangsemh maehtieh aaj rööpses jïh bankes sjïdtedh.
Golgamat sáhttet šaddat vielgadat, goikát ja rievdnaláganat muhto muhtumin dat leat njárbadat ja muhtin háve eai leat golgamat ollenge go olbmos lea guoppar.
Galkegh maehtieh veelkes, gejhkie jïh kryjneligke sjïdtedh, men muvhtene dah njeerpes jïh naan aejkien ij naan galkegem utnieh gosse goebperh åtna.
Guoppar dagaha maid ahte sáhttá spiiddistit ja bávččagit go cissa dehe anaša.
Goebperh aaj darjoeh guktie svärja jallh baektjede gosse gadtja jallh jis seksem åtna.
Muhtumin olmmoš oažžu ihttomiid cinnebaksamiidda ja buođggaide.
Muvhtene eksemem åådtje tsïnnebangseminie jïh njaareminie.
Bártniin lávejit návleoaivi, nađđa, bálloskuohput dehe buođggat ruvssodit, goikat ja ganasit.
Baernide boetjem, goelem jallh njaaremh pruvhkieh rööpses, gejhkie jïh barmah sjidtedh gosse goebperh åtna.
Olmmoš sáhttá maid oažžut vilges gearddi návleoaivvi birra, ovdanáhki vuollái, dehe nađđii.
Maahta aaj veelkes skïeltem åadtjodh boetjesne.
Gearddi láve váddásit bassat eret go ovdanáhkkevuodja mii dábálaččat lea ovdanáhki vuolde.
Dïhte lea gïervebe bæssa goh smegma maam iemeles gååvnese åvtenjaltjen nuelesne.
Got guobbaris beassá eret ?
Guktie goebperh båehtjerde ?
Jus olbmos lea beare unnán váivi guobbaris cinnis dehe náhpolis láve dat measta álot láhppot ieš moatti beaivvi geažis divššukeahttá.
Jis smaave vaejvieh goebperistie tsïnnesne jallh boetjesne pråvhka mahte dam åålegh jïjtje gaarvanieh måedtie biejjiej mænngan jïh ij daarpesjh dam båehtjierdidh.
Muhto muhtumin dat ii mana badjel, dehe sakŋida ja spiiddista nu olu ahte olmmoš jođánit háliida dahkat juoidá dasa.
Bene muvhtene ij orrijh, jallh guapa jïh svæjra dan jïjnjh guktie sæjhta dam varki båehtjierdidh.
Jus dat lea vuosttas geardi go ovttaskas oažžu problema galgá váldit oktavuođa nuoraidvuostáváldimiin, liike- ja sohkabealevuostáváldimiin dehe dearvvasvuođaguovddážiin oažžun dihte čielgasa leago duođain jearaldat guobbaris.
Jis voestes aejkien dåeriesmoerem åtna edtja noeredåastovem, njaltja- jïh tjoeledåastovem jallh hoksejarngem gaskesadtedh jïh desnie goerehtidh jis gujht goebperh åtna.
Jus manná vuostáváldimii oažžu dahkat dutkama.
Jis dåastoevisnie mænna åådtje goerehtimmiem darjodh.
Dat láve mannat jođánit daningo dat gii dutká álkit sáhttá oaidnit leago jearaldat guobbaris.
Dïhte gujht varki jåhta juktie dïhte gie goerehte aelhkieslaakan maahta vuejnedh jis dïhte lea goebpere.
Jus olbmos lea leamaš guoppar ovdal ja dovdá problema sáhttá oastit juoga reseaptagehtes dálkasa guobbara vuostá mii gávdno apotehkas.
Jis goebperh aarebi åtneme jïh dåeriesmoeride damta maahta naan dejstie receptehts daalhkesh goebperi vööste åestedh mejtie apotehkesne gååvnesieh.
Dat lea vuoiddas mainna sáhttá vuoidat cinni ja cinnebaksamiid, dehe náhpola ja bálluid.
Dejtie badtjine gååvnesieh mejnie maahta tsïnnem, tsïnnebangsemh jallh boetjem jïh gåalojde bådtjadidh.
Nieiddaide gávdno maid billár, ng, vagitorium, man doalvu cinnái suorpmaiguin ja vuoiddas man cirgguha una plástacirgganasain.
Nïejtide aaj pillerh gååvnesieh, guktie gohtje vagitorijume, maam tsïnnen sïjse soermigujmie rijtie, jïh badtja maam dan sïjse strietjkie plastestrïetjkijinie.
Veháš áigge geažis maŋŋel go lea váldán ávdnasa sáhttá spiiddistit ja sakŋidit vel eanet, muhto dat láve mannat badjel jođánit.
Boelhketjem mænngan vierhtieh lea vaalteme maahta ennje jienebe goepeme jïh svijreme, mohte varki gujht orrije.
Jus čuovvu olles dikšuma šaddet measta buot buorrin reseaptagehtes dálkasiin.
Jis ellies båehtjierdimmiem tjïrrehte mahte gaajhkesh hijven sjidtieh dejnie reseptehts daalhkesinie.
Jus ii buorrán dehe jus guoppar geardu dávjjit go guktii jahkebealis ferte váldit oktavuođa nuoraidvuostáváldimiin, liike- ja sohkabealevuostáváldimiin dehe dearvvasvuođaguovddážiin fas veahki oažžumii.
Jis ij buarenh jallh jis goebperh bååstide båetieh jienebe guektien aejkien bieliejaepiem byöroe noeredåastovem, njaltja- jallh tjoeledåastovem jallh hoksejarngem gaskesadtedh viht guktie viehkiem åadtjodh.
Lea dehálaš ahte ii geavtte guobbargoddin ávdnasa ila dávjá dehe dušši dihte daningo dat sáhttá dagahit váddáseabbon beassat eret guobbaris dehe dat geardu oanehis áigge geažis fas.
Dïhte lea vihkeles ij daalhkesh goebperi vööste utnieh daamhtaj jïh jis ij daerpies juktie dïhte maahta darjodh gïervebe jïh gïervebe sjïdtedh goebperi båehtjierdidh jallh dïhte bååstide båetedh boelhketjen mænngan.
Dat sáhttá maid goikadit vuohččecuocca ja dahkat dan headjun mii sáhttá dagahit eará problemaid.
Dïhte maahta aaj njevlieskïeltem gejhkiedidh jïh mestie jeatjah dåeriesmoerh båetieh.
Maid dahkat vai ii oaččo guobbara ?
Maam maahta darjodh guktie ij goebperh åadtjoeh ?
Daningo lea eahpečielggas manin oažžu guobbara lea váttis suddjet iežas dan vuostá.
Juktie ij leah tjïelkes mannasinie goebperh åådtje dellie gïerve dan vööste vaarjelidh.
Muhtimin dadjo ahte riska oažžut guobbara lassána jus bassá vuolledábiid dávjá ja sáibbuin.
Muvhtene jeahta stuerebe vaahra goebperh åadtjodh jis tsåvhnoem daamhtaj jïh såapojne bïssede.
Ii leat miige mii čájeha sihkkarit ahte nu lea.
Ij gååvnesh maam akt mij jeahta naemhtie gujht lea.
Muhto jus olbmos lea guoppar dehe dávjá oažžu guopparinfekšuvnnaid ja basada ollu sáhttá šaddat buoret jus bassá unnit.
Mohte jis goebperh åtna jallh daamhtaj goebpereinfeksjovnem åådtje jïh tsåvhnoen jaabnan bïssede dellie kaanne buarene jis ij dan jaabnan bïssedh.
Leago guoppar dehe ii rehkke bassat vuolledábiid oktii beaivvis loika čáziin.
Jïlhts goebperh åtna jallh ij dellie nuekies tsåvhnoem bïssede akten aejkien fïerhten biejjien lïemkeds tjaetsine.
Ii galgga geavtit dábálaš sáibbu vuolledábiin daningo dat goiká.
Ij edtjh såapoem tsåvhnosne nåhtadidh juktie dïhte gajhkene.
Jus háliida sáhttá dan sadjái geavtit parfymagehtes oljju.
Jis sæjhta maahta dan sijjeste ovparfymereme åljam nåhtadidh.
Jearaldagat ja vástádusat guobbaris vuolledábiin
Gyhtjelassh jïh vaestiedassh goebperi bïjre tsåvhnosne
Oažžugo guobbara liegga ja baskkes biktasiin ?
Åådtje goebperh stringeste, bïjveles jïh gaertjies vaarjojste ?
Eai leat mangelágan dieđalaš duođaštusat ahte liegga, baskkes biktasat galggale dagahit ahte álkibut oažžu guobbara.
Ij gååvnesh naan daajroeskaepeles vihtiestimmieh bïjveles, gaertjies vaarjojste jallh stringeste edtjieh darjodh aelhkebe goebperh åadtjodh.
Muhto jus oažžu guobbara sáhttá dat spiiddistit ja sakŋidit unnit jus geavtá bumbol vuolildus buvssaid ja sadjás biktasiid.
Mohte jis joe goebperh åtna maahta unnebe vaejvieh sjïdtedh jis lïjhkemåvhkah bomulleste åtna jïh vïjresåbpoe vaarjoeh åtna.
Sáhttá maid veahkehit jus nohkká vuolildus biktasiidhaga ja jus lea nieida ii geavtte buksasuoji.
Maahta aaj viehkine årrodh lïjhkemåvhkehts åeredh jïh jis nïejte ij lïjhkemåvhkahvaarjelimmiem utnieh.
Láhppogo guoppar jus vuoidá vuolledábiid yoghurtain ?
Goebperh gaarvanieh jis tsåvhnoem yoghurtine badtja ?
Ahte yoghurta veahkeha guobbara vuostá lea cuvccas masa ii leat dieđalaš duođaštus.
Ahte yoghurte goebperi vööste viehkehte lea myte mïsse ij gååvnesh naan daajroeskaepeles vihtiestimmieh.
Dan sadjái yoghurta soaitá čoaskudit ja danin lea buorre sakŋasii.
Mohte yoghurt maahta darjodh guktie jueskebe damtedh jïh dan gaavhtan hijven goepemen vööste.
Sáhttágo guoppar darvánit ?
Maahta goebpere laaneste ?
Guoppar ii viiddo ovdamearkka dihte hivssegiid bakte.
Goebperh eah vuesiehtimmien gaavhtan ohtjegåetesne laanesth.
Dan sajis guoppar sáhttá viidut cinneanašeami bakte vaikko dat lea eahpedábálaš.
Mohte goebpere maahta laanestidh tsïnneboetjemisnie jïlhts lea dan ovsïejhme.
Oažžugo guobbara borramiin olu sohkkara ?
Åådtje goebperem gosse jïjnjh dïjnegh byöpmede ?
Eai leat mangelágan dieđalaš duođaštusat ahte laktása dasa ahte borrá olu sohkkara.
Ij naan daajroeskapeles vihtiestimmieh guktie goebperem åådtje jis jïjnjh dïjnegh byöpmedidh.
Muhto jus leat problemat guobbariin ii leat váralaš geahččalit jus rievdaduvvon biebmodábiid sáhttet dagahit ahte šaddá buorebun.
Mohte jis dåeriesmoerem goebperinie åtna dellie ij leah vaahreles teestedh jis buaranidh jis jeatjah beapmoeh byöpmede.
Sáhttágo anašit jus lea guoppar ?
Maahta seksem utnedh gosse goebperh åtna ?
Ii leat váralaš anašit go olbmos lea guoppar muhto daningo vuohččecuoccat leat rašit sáhttá oažžut daidda una háviid ja dat sáhttá bávččagahttit go anaša.
Ij leah vaahreles seksem utnedh jis goebperh åtna mohte dan gaavhtan njevlieskïelth tsevtseme maahta ohtje raejkieh dejtie jïh maahta baektjiedidh vuesiehtimmien gaavhtan gosse boetjedh.
Jus lea cinneanašeapmi lea maid una riska ahte guoppar viidu.
Jis tsïnneboetjemem åtna maahta aaj onne vaahram gååvnesidh goebpere laaneste.
Dan sajis lea riska stuorit ahte oažžu ja viiduda sohkabealedávdda jus lea cinneanašeapmi seamma áigge go olbmoš lea guoppar daningo leat una háviid vuohččecuoccain mii dagaha ahte álkibut oažžu ja viiduda infekšuvnnaid.
Dan lissine vaahra stuerebe åådtje jallh laaneste tjoeleskïemtjelassem jis tsïnneboetjemem åtna seammasïenten gosse goebperh åtna juktie smaave raejkieh njevlieskïeltine åtna maam dorje aelhkebe sjædta infeksjovnh åadtjodh jallh laanestidh.
Borgguheapmi
Rïevhkestimmie
Go borgguha njammá alccesis duhatnáriid mirko ávdnasiid.
Gosse rïevhkeste dellie tåvsenh daalhkesi eebnh kråahpen sïjse njamma.
Borgguheapmi sáhttá dagahit sierra vahágiid ja buozanvuođaid, ja sullii juohke nubbi olmmoš gii borgguha jápmá ovdalgo son livččii jápmán borggutkeahttá.
Rïevhkestimmeste maahta ovmessie skaarah jïh skïemtjelassh åadtjodh jïh medtie fïerhten mubpien persovne gie rïevhkeste aarebi jaama enn jis ij rïevhkesth.
Dan lassin duhpát lea divrras, ja sáhttá dagahit nákkiid, heajut veadjima ja unnit seksahálu.
Dågka lea aaj dovres, jïh destie njavsodh, båajhtode kondisjovnem jïh vaenie sekselastoem åådtje.
Goittotge lea dábálaš ahte borgguhišgoahtá vai lea buorre ja čorgat.
Læjhkan daamhtaj aalka rïevhkestidh juktie sæjhta tjaebpies jïh veekes årrodh.
Suddjen dihte nuoraid duhpáha váriin, lea leahkime láhka mii dadjá ahte ii oaččo oastit duhpáha vuollái 18 jahkásažžan.
Juktie edtja noerh vaarjelidh vaahrijste dågkam nåhtadidh, laake gååvnese mij jeahta ij åadtjoeh dågkam åestedh jis nuerebe 18 jaepien båeries.
Sáhttá borgguhit duhpáha sigareahttan, sigáran, sigarillan ja čáhcebiipun.
Maahta dågkam rïevhkestidh sigaredtinie, cigarrine, cigarilline, pæjhpojne jïh tjaetsiepæjhpojne.
Sigareahtat leat dábálepmosat.
Sigaredth sïejhmemes.
Sigareahtat eai siskkil beare duhpáha, čahkkehuvvon suovas leat sullii 4000 kemiijalaš ávdnasa.
Sigaredten sisvege ij ajve dågka, soevenisnie tsïhkijahteme sigaredteste gååvnesieh medtie 4 000 kjemijen eebnh.
Máŋggat dain addet borasdávdda.
Jïjnjh dejstie maehtieh cancerem vedtedh.
Váraleamos ávdnasat leat:
Dah feerlegommes eebnh leah:
Nikotiidna, ávnnas mii lea sállejuvvon duhpáhis ja buktagiin mat veahkehit dan gii háliida heaitit borgguheamis ja nuskomis.
Nikotijne, eebne mij ajve dåhkasjahteme dågkesne jïh produktine mah edtjieh viehkine årrodh dejtie gïeh sijhtieh rïevhkine jallh snohkine galhkedh.
Nikotiidna lea nu váralaš ahte jus oččolii nikotiinna njealji sigareahtas njuolga varrii jámálii.
Nikotijne lea dan feerlege, jis nikotijne njieljie sigaredtijste ryöktesth vïrrese åådtje, dellie edtja jaemedh.
Syanvehta, mirkkolaš gása.
Cyanväte, vaarege gasse.
Čitnaoksiida, mirkkolaš gása mii lea e.e. biilabázahassuovas
Kolmonoxide, vaarege gasse mij gaskem jeatjebem gååvnese gassesne bïjleste.
Darvi siskkilda máŋggaid sierra ávdnasiid, oassi dain sáhttet dagahit borasdávdda.
Dervie, man sisvege jïjnjh eebnh, naan dejstie maahta cancerem vedtedh.
Dan lassin sigareahtain gevtojuvvo darvi earet eará asfálttain ja molenfearggain.
Dam aaj asfaltese jïh klaeride nåhtadidh.
Ovdamearka eará váralaš ávdnasiin leat ladju, kadmiuma, ammoniáhkka, benzena ja rádioaktiivvalaš poloniuma.
Vuesiehtimmieh jeatjah feerlege eebnh plæjjoe, kadmiume, ammoniake, bensene jïh radijoaktijvele poloniume.
Manin olmmoš borgguhišgoahtá ?
Mannasinie aalka rïevhkestidh ?
Dábáleamos lea ahte lea olbmáiguin go vuosttaš geardde geahččala borgguhit.
Daamhtemes voelpigujmie voestes aejkien pryövoe rïevhkestidh.
Háliida geahččalit got dat smáhkke ja dovdo.
Sæjhta pryövedh guktie maejstedh jïh guktie domtedh.
Soaitá atnit ahte dat lea lávva.
Kaanne tuhtjie alvas murreds.
Dat ii measta geange mielas leat buorre vuosttaš geardde.
Mahte ij naan tuhtjh njaelkies maejstedh voestes aejkien.
Muhtimat borgguhit orrun ja dovdan dihte boarráseabbon, dehe iešráđáleabbon.
Naan rïevhkeste juktie dah sijhtieh vååjnedh båarasåbpoe, jallh jïjtjeråårehke.
Olmmoš sáhttá atnit ahte šaddá álkit leahkit eará olbmuiguin, geat maid borgguhit.
Maahta aaj tuhtjedh aelhkebe jeatjajgujmie årrodh, dejgujmie gïeh aaj rïevhkestieh.
Eatnasat dihtet ahte dat lea váralaš
Jeanatjommes daejrieh dïhte feerlege.
Eatnasat dihte ahte lea váralaš borgguhit.
Jeanatjommes daejrieh dïhte feerlege rïevhkestidh.
Muhto lea álki jurddašit ahte buozanvuođat eai deaivva su, dehe ahte galgá heaitit ovdalgo šaddá váralažžan.
Bene aelhkie ussjedidh im manne skïemtjes sjïdth, jallh edtja dejnie orrijidh åvteli feerlege sjædta.
Jus borgguhišgoahtá leat dihto áššit maid sáhttá fuomášit oalle jođánit, ovdamearkka dihte ahte oažžu heajut veadjima.
Jis aalka rïevhkestidh dellie naan aath man dan varki aajhtsa, vuesiehtimmien gaavhtan nåakebe kondisjovnem åtna.
Dat vuolgá das ahte gorut šaddá heajubun váldit sivrraáimmus jus borgguha, ja nikotiidna mii lea duhpáhis oažžu váimmu časkit jođáneappot.
Dïhte dan gaavhtan kråahpe nåakebe vuekine syrem aajmoste aajngehte gosse rïevhkeste, jïh nikotijne mij dågkine gååvnese dorje vaajmoe varkebe jïevkehte.
Mađi árabut eallimis borgguhišgoahtá, dađi stuorit riska lea šaddat sorjavažžan ja vai oažžu vahágiid ja skibasvuođaid borgguheamis.
Dan aerebi jieliemisnie maam aalka rïevhkestidh, dellie stuerebe vaahrah sjidtieh dam jearohks sjïdtedh jïh skaarah jïh skïemtjelassh rïevhkestimmeste åadtjodh.
Ovdalgo geahppat ovdánan válmmasin lea erenomaš hearkkit duhpáhii.
Åvteli dah gablah skearkagieh tjuara dejtie tjeahpastalledh.
Vaikko rievtti mielde ii galgga sáhttit oažžut duhpáha jus lea vuollái 18 jagi, álget máŋggat geat leat nuorabut borgguhit.
Jïlhts ij gan maehtieh dågkam åestedh jis nuerebe 18 jaepien båeries, jïjnjh gïeh nuerebe aelkieh rïevhkestidh.
Passiivvalaš borgguheapmi
Passijve rïevhkestimmie
Jus lea lahka olbmuid geat borgguhit, ovdamearkka dihte seamma lanjas, oažžu alccesis gásaid mat leat duhpáhis.
Jis lïhke orre persovnh gïeh rïevhkestieh, vuesiehtimmien gaavhtan seamma tjïehtjelisnie, dellie voejngehte dah gassh mah leah soevesne.
Dat gohčoduvvo passiivvalaš borgguheapmin.
Dïhte passijve rïevhkestimmiem gohtje.
Daningo passiivvalaš borgguheapmi lea maid váralaš lea borgguheapmi gildojuvvon restauráŋggain, kaféain, bargobáikkiin ja almmolaš báikkiin.
Dannasinie passijve rïevhkestimmie aaj lea feerlege ij leah luhpie rïevhkestidh beapmoehsijjine, barkoesijjine jïh byjjes sijjine gåetien sisnie.
Heaitit borgguheames
Orrijidh rïevhkestidh
Lea álki šaddat sorjavažžan duhpáhis.
Dïhte lea aelhkies dågkam jearohks sjïdtedh.
Beare moatti sigareahta maŋŋel sáhttát vuoiŋŋahat šaddat sorjavažžan nikotiinnas.
Barre naan sigaredti mænngan maahta aajla nikotijnem jearohks sjïdtedh.
Leahkit sorjavaš duhpáhis mearkkaša ahte gorut lea hárjánan oažžut nikotiinna, ahte šaddá váivin jus ii oaččo borgguhit, nu gohčoduvvon biehttalanváivvit.
Dågkam jearohks årrodh lea kråahpe nikotijnem jearohks jïh kråahpe dam sæjhta, gierve sjædta jis ij rïevhkesth, maam gohtje abstinensedåeriesmoere.
Muhto olmmoš maid darvána geavaheapmái, šaddá dáhpin borgguhit.
Maahta aaj darjomem jearohks sjædta, dïhte vaane sjædta rïevhkestidh.
Lea váttis heaitit borgguheames, vaikko háliidage leahkit friddja das.
Gïerve orrijidh rïevhkestidh, jïlhts dam sæjhta.
Muhto dat lihkostuvvá ja mađi nuorabun heaitá borgguheames dađi buoret dat lea.
Mohte gujht gåarede, jïh dan aarebi orrije rïevhkestidh buerebe sjædta.
Eanaš vahágat ja skibasvuođat maid borgguheapmi addá, sáhttet jávkat jus heaitá.
Jeenjemes skaarah jïh skïemtjelassh mah rïevhkestimmeste åådtje, maahta vaeniedidh jis orrije.
Buorit ákkat leahkit borggutkeahttá
Hijven sjïekieh ij rïevhkesth:
Sáhttá leahkit ruhta earái, daningo lea divrras borgguhit
Beetnegh jeatjah aatide åtna, juktie dovres sjædta rïevhkestidh.
Olmmoš veadjá buorebut jus ii borggut.
Buerebe kondisjovne sjædta jis ij rïevhkesth.
Olmmoš lea dearvasit sigareahtaid haga, sihke dál ja boahttevaš áigge.
Frïeskebe sjædta sigaredti namhtah, dovne daelie jïh båetije aejkien.
Lea jáhkihahtti ahte olmmoš oažžu guhkit eallima jus ii borggut.
Veanhta guhkebe jielemem åådtje jis ij rïevhkesth.
Vealtá dahkamis váhnemiid ja earáid hilbadin ja beahtáhallan.
Slyöhpoe eejtegh jïh jeatjah måarehks jïh njåajjan darjodh.
Vealtá leahkime sorjavaš ja dovdat biehttalanváivviid dego leahkit duhpáthálot, leahkit jierásmuvvan dehe leabohin.
Slyöhpoe jearohks sjïdtedh jïh abstinensedåeriesmoerem damta, v.g. sæjhta rïevhkestidh, raessesne jallh stråarkan domtedh.
Biktasiin ii leat duhpáthádja.
Dah vaarjoeh eah rïevhkem hopsh.
Ii dárbbat oažžut heajos vuoigŋama dehe fiskes bániid.
Ij daarpesjh voejngehtem vestieslaakan hopsedh jallh viskes baenieh åadtjodh.
Jus olmmoš lea vuollái 18 jagi sáhttá dahkat somás áššiid iežas áiggiin go ahte geahččalit oažžut duhpáha.
Jis lea nuerebe 18 jaepien båeries maahta lustebe aath darjodh enn dågkam ohtsedidh.
Vealtá oažžumis nárvviid ovdal áiggi.
Slyöhpoe strunhtjien åvtelhbodti sjïdtedh.
Duhpátgilvin billista birrasa máŋgga ládje ja gilvit vaháguvvet mirko dustenávdnasiin.
Dågkasjïdteme byjresem eerjie gellie vuekine jïh dah sjædtoehtæjjah skaarah åadtjoeh daalhkes vierhtijste.
Jus eahpida galgágo borgguhit dehe ii, jus sáhttá geahččalit dahkat listtuid oavdduiguin ja heajos beliiguin.
Jis juerede jis edtja rïevhkestidh jallh ij, maahta pryövedh læstoeh tjaeledh aevhkine jïh vaejvine.
Sáhttet leahkit una áššit ja stuora áššit, mat gusket iežas eallima, eará olbmuid, birrasa ja eará.
Stoerre jïh smaave aatigujmie, jïjtje jieliemisnie, jeatjah persovnh, byjrese jïh jeatjah.
Dat leat iežas listtut, ja olmmoš ieš mearrida man galgá čuovvut, got háliida dahkat borgguhemiin.
Daate dov læstoeh, jïh nænnoste man mietie edtja dåeriedidh, guktie sæjhta rïevhkestimmine darjodh.
Cummástallan ja ráhkástallan lea juoga masa máŋgasat liikojit.
Tjonnestidh, tjuvliestidh jïh gijhkierdidh
Jus ii leat dahkan dan soaitá olmmoš niegadit ja ahkiduššá dahkat dan.
Tjonnestidh, tjuvliestidh jïh gijhkierdidh
Seamma áigge sáhttá maid dovdot vehá leabohin vuosttas cumma dehe ráhkástallama ovdal.
Tjonnestidh, tjuvliestidh jïh gijhkierdidh jïjnjh lyjhkoeh dam darjodh.
Got dáhká go ráhkástallá.
Jis ij leah dam dorjeme kaanne dan bïjre nïekede jïh haelede dam darjodh.
Jus imaštallá got galgá dahkat go cummástallá ja ráhkástallá, sáhttá leahkit buorre jurddašit ahte eai leat mangelágán njuolggadusat mot dahkat.
Jis ussjede guktie edtja darjodh gosse tjuvliestidh jallh gijhkierdidh, maahta hijven jïermestalledh ij naan njoelkedassh dïsse gååvnesh guktie dam darjodh.
Jus geahččaladdá ja dahká vugiin mii orro buorre alccesis, orru dat dávjá buorre dasanai geainna cummástallá dehe ráhkástallá.
Jis pryövoe jïh vuekine dam darjodh maam hijvenlaakan damta jïjtsasse dellie aaj hijven damta dïsse gïem tjuvleste jïh gijhkerde aaj.
Cummástallat lea deaddit baksamiid soapmása eará baksamiid vuostá dehe soames eará báikái gorudis, dávjá dahká maid una stoavkkihanjiena seamma áigge.
Tjonnestidh lea gosse bangsemh jeatjaj bangsemidie dïedtese jallh jeatjah sijjide naakenen kråahpesne, daamhtaj aaj ohtje tjoejem seammasïenten dorje.
Go cummástallá soapmása njálbmi lea gitta.
Gosse tjonnestidh dellie njaelmiem gaptjeme.
Go cummista soapmása nu lávejit sihke baksamat ja njuokčamat guoskkadit nuppiideaset.
Gosse tjuvleste dellie pruvhkieh dovne bangsemh jïh njoektjemh sinsitniem doehtedidh.
Dat lea dego ráhkástallá ja ráhkástallo njuokčamiin ja baksamiiguin.
Dïhte lea guktie gaajesje jïh gaajesjåvva njoektjeminie jïh bangsemigujmie.
Dan sáhttá maid govvidit ahte smáhkke soamis eará.
Maahta aaj bïhkedidh guktie naakenem maejstedh.
Dábálaš vuohki álgit cummástallat lea álgit cummestallat.
Sïejhme vuekie gosse tjuvliegåata lea aelkiejægan tjonnestidh.
Jus de háliida cummástallat sáhttá sirret baksamiid ja coggalit njuokčama vehá nu ahte dat guoskkaha nuppi baksamiid.
Sæjhta dellie tjuvliestidh maahta njaelmiem ånnetji rïhpestidh jïh njoektjeme-gietjiem ohtj ’ ånnetji mubpien bangsemidie njoeledh.
Dalle beassá oaidnit jus nubbi maid sirre baksamiid nu ahte njuokčamat deaivvadit.
Dellie åådtje vuejnedh jis dïhte aaj sæjhta tjuvliestidh jïh sinsitnien njoektjemidie doehtedieh.
Eai leat mangelágán njuolggadusat got galgá dahkat go cummista goabbat guoimmi, ovdamearkka dihte man guhkás galgá coggalit njuokčama dehe man olu galgá sirret baksamiid, muhto dan mearrida ieš.
Ij naan njoelkedassh gååvnesieh guktie edtja darjodh gosse tjuvliestidh, vuesiehtimmien gaavhtan man guhkies edtja njoektjemen mubpien njaalman rijtedh jallh man jïjnje edtja njaelmiem rïhpestidh, dam jïjtje nænnoste.
Dávjjimusat láve dat čoavdásit ieš go cummásta soapmása.
Daamhtaj pråvhka dam iemeles laakan sjïdtedh gosse naakenem tjuvleste.
Muhto okta ráva lea álgge várrogasat ahte it deatte njuokčama ja lihkat dan garrasit nuppi njálmmis dakkaviđe.
Mohte raereste mojhteleslaakan aelkedh guktie ij njoektjemem tjarki rijth jïh alvas dam svihtjie mubpien njaelmesne.
Láve leahkit buorre goappešiidda jus geahččaladdá.
Hijven gujht gåabpatjahkide pråvhka sjïdtedh jis haarjanidh.
Lea váttis cummistit soapmása njuolga ovddos daningo njunit álkit nordasit oktii, danin láve dárbbahit vehá állet oaivvi vai olaha.
Gïerve tjuvliestidh ryöktesth åvtelistie juktie dah njuenieh aelhkie bunhkieh, dan gaavhtan pråvhka åejjiem raagkedidh guktie buerebe sjædta.
Sáhttá leahkit buorre vuoigŋat njuniin go cummista soapmása.
Aelhkemes njuenine voejngehte gosse tjuvleste.
Ferte geahččaladdat mii orru buoremus.
Åådtje pryövedh guktie tuhtjie bööremes.
Bátnestellegiin dehe “ piersniin ” sáhttá cummistit buorehit.
Hijven gåerede tjuvliestidh baenieregulereminie jallh piercinginie.
Sáhttá maid cummistit guhtet guoimmi goruda.
Maahta aaj sinsitniem kråahpesne tjuvleste.
Gosa gorudis cummista dehe háliida cummistuvvot mearrida ieš dainna geainna cummástallá ja cummástallo.
Gusnie kråahpesne tjuvleste jallh sæjhta tjuvliestidh jïjtje nænnoste mubpine ektesne giem tjuvleste jallh gie tjuvleste.
Sallumat ja ráhkástaddamat
Faerhmieh jïh gaajesjimmieh
Sáhttá dovdot somán guldalit soapmása eará goruda, ovdamearkka dihte sallumiin ja njávkamiin.
Maahta njaelkies-ligke damtedh mubpien kråahpem domhkestidh, vuesiehtimmien faerhmiestidh jïh gaajesjidh.
Sáhttá njávkat ja sallut sihke biktasiiguin ja biktasiidhaga.
Maahta gaajesjidh jïh faerhmiestidh dovne vaarjohts jïh vaarjoejgujmie.
Got ráhkástallá, rievtti mielde ?
Guktie gijhkerdeminie ?
Ráhkástallat lávejit gohčodit go olmmoš cummástallá, cummistallá, salastallá ja njávká soapmása.
Gijhkierdidh pråvhka dam gohtje gosse tjuvliestidh, tjonnestidh, faerhmiestidh jïh gaajesjidh.
Cummástallan ja salastallan seamma áigge sáhttá nappo leahkit ráhkástallan.
Gosse tjuvleste jïh faerhmeste seammasïenten maahta gohtje gijhkierdimmie.
Jur dego goruda njávkan ja cummisteamit sáhttet maid leahkit ráhkástallan.
Seamma goh jis kråahpem gaajesje jïh tjonneste aaj maahta gijhkierdimmiem årrodh.
Go ráhkástallá sáhttá maid deaddit ja ruvvet iežaska nuppiideaskka vuostá.
Gosse gijhkerdeminie maahta aaj sinsitnine pruvvedadtedh.
Ráhkástallat sáhttá máŋgga ládje, ovdamearkka dihte ráfálaččat ja siivvuid dehe garrasit ja giivásiid.
Maahta ovmessie vuekine gijhkierdidh, vuesiehtimmien gaavhtan joeleds jïh sealoes jallh tjarke jïh tjimkeslaakan.
Dávjá ráhkástallan variere dagadettiin.
Daamhtaj dïhte jeatjahtahta gosse dam darjoeminie.