pere/sami_parallel huggingface dataset:
Dat sáhttá maid varieret geardi gearddiinis ja olbmos olbmui.
Maahta aaj jeatjahtahta aejkeste aajkan jïh persovneste persovnese.
Ráhkástallat sáhttá bivttas nalde, unnán biktasiiguin dehe jur álás.
Maahta gijhkierdidh gosse jïjnjh vaarjoeh, jallh vaarjohts jallh båadtsode.
Ráhkástallat sáhttá maid sierra rumašguottuin ovdamearkka dihte čuoččut, čohkkut, dehe veallut.
Maahta aaj ovmessie vuekine gijhkierdidh, vuesiehtimmien gaavhtan gosse tjåadtjoejægan, tjahkasjægan jallh gællasjægan.
Ráhkástallan sakka ja unnán dehe bivttaskeahttá gohčoduvvo muhtumin roavesráhkástallamin.
Jïjnje gijhkierdeminie vaarjohts muvhtene gohtje kruepiegijhkierdimmie.
Duivi
Struledh
Muhtimat gohčodit ráhkástallama duivin.
Muvhth gåhtjoeh gijhkierdimmiem struledh.
Muhto duivi sáhttá mearkkašit eará áššiid.
Mohte struleme maahta aaj jeatjah darjomh årrodh.
Muhtimat atnet ovdamearkka dihte ahte duive go njoallu dehe anaša soapmásiin dehe soamis earáiguin.
Muvhth vienhtieh vuesiehtimmien gaavhtan dah strulieh gosse tramhkoehtieh jallh seksem utnieh mubpine jallh mubpiejgujmie.
Olbmo geainna lea dahkan dan sáhttá maid gohčoduvvot duivin.
Persovne giejnie dam dorjeme aaj gohtje strule.
Mii dahká cummástallama ja ráhkástallama somán ?
Maam darjoeh tjuvlieh jïh gijhkierdimmie njaelkies-ligke ?
Leahkit lahka ja njávkojuvvot soapmásis dagaha ahte liiki, njuovčča ja baksamat reagerejit ja sáddejit signálaid vuoigŋasiidda ahte dat dovdo somá ja jierástuvvan.
Lïhke årrodh jïh jis naan datnem gaajesje dam dorje guktie njaltja, njoektjeme jïh bangsemh seahkarieh jïh signaalh aajlese seedtieh, daate damta gïeltegs jïh njaelkies-ligke.
Dat sáhttá maid dagahit ahte šaddá himolaš.
Maahta aaj dorje geajhkeres sjædta.
Goruda nearvvat dat dikšot dovddu ja sáddejit signálaid vuoigŋasiidda.
Dïhte lea dah nervh kråahpesne mejtie domtesh gïetedieh jïh signaalh aajlese seedtieh.
Vai dovdolii somá ja hearvái ráhkástallat lea dehálaš ahte sihke ieš ja dat geainna ráhkástallá háliida dahkat dan.
Guktie edtja damtedh gïeltegs jïh njaelkies-ligke gosse gijhkerdeminie dïhte vihkeles dovne jïjtje dïhte mubpie giejnie gijhkerdeminie dam sæjhta.
Sierra olbmot liikojit sierra olu cummástallamii ja ráhkástallamii.
Ovmessie persovnh ovmessie lyjhkoeh tjuvliestidh jïh gijhkierdidh.
Ii leat mangelágán rivttes dehe vearu vuohki dovdat muhto oažžu guldalit iežas liikogo ahte lea somá cummástallat ja ráhkástallat dehe háliidago milloseappot dovdat lagašvuođa eará ládje.
Ij gååvnesh naan reaktoe jallh fïejle vuekiem damtedh, jïlhts tjuara jïjtsasse govledh jis tuhtjie njaelkies-ligke tjuvliestidh jïh gijhkierdidh jallh sæjhta gujht lïhkevoetem damtedh jeatjah vuekine.
Olbmos lea álo riekti gieldit jus ii hálit cummástallat dehe ráhkástallat dehe jus juoga ii oro buorre dalle go dahká dan.
Åålegh reaktam åtna jiehtedh jis ij sïjhth tjuvliestidh jallh gijhkierdidh, jallh jis maam akt ij hijven damth gosse dam dorje.
Ii galgga goassege leahkit mielde cummástallame ja ráhkástallame beare dan dihte ahte soamis eará háliida dan.
Ij edtjh gåessie tjuvliestidh jallh gijhkierdidh barre jis naan jeatjah dam sæjhta.
Smáhkka ja hádja
Smaahke jïh hapsoe
Buohkat smáhkkejit ja haksojit sierraládje.
Gaajhkesh ovmessielaakan smååhkedieh jïh hepsieh.
Mot hakso ja smáhkke muhtto maid ovdamearkka dihte dan sivas maid lea borran mot lea basadan mot biktasat haksojit ja nu viidáseappot.
Guktie smååhkede jïh hepsie aaj jeatjahtahta, vuesiehtimmien gaavhtan dan gaavhtan maam lea byöpmedamme, guktie bïssedamme, guktie vaarjoeh hepsieh jïh novh vijresåbpoe.
Jus lea galbmon ja olbmos lea infekšuvdna nu sáhttá ovdamearkka dihte njálbmi haksot earáládje go muđuin.
Jis sovhtine jïh infeksjovnem åtna dellie maahta vuesiehtimmien gaavhtan njaelmeste rovnegs hepsedh enn pråvhka.
Sáhttágo šaddat áhpeheapmin dehe oažžut sohkabealedávddaid go ráhkástallá ?
Maahta nåajsan sjïdtedh jallh tjoeleskïemtjelassh åadtjodh jis gijhkierdamme
Olmmoš ii sáhte šaddat áhpeheapmin ráhkástallamis.
Ij maehtieh nåajsan sjïdtedh gijhkierdimmeste.
Iige sáhte oažžut sohkabealedávddaidge.
Ij maehtieh tjoeleskïemtjelassem destie åadtjodh.
Ráhkástallan lea sihke somás ja sihkkaris vuohki leahkit soapmása lahka.
Gijhkierdimmie lea murries jïh vihties vuekie naakenem lïhke årrodh.
Aborta mearkkaša gaskaduhttit áhpehisvuođa.
Aborte lea gosse iemiem luejhtedh.
Jus jurddaša dahkat abortta soitet leahkit máŋga jearaldaga.
Jis funterde abortem darjodh dellie kaanne jïjnjh gyhtjelassh åtna.
Muhto álo lea vejolašvuohta deaivat soapmása oažžun dihte vástádusa jearaldagaide.
Mohte maahta åålegh naakenem råakedh gie maahta gyhtjelasside vaestiedidh.
Dát guoská maid dan gii lea dahkan soapmása áhpeheapmin.
Dïhte aaj dïsse gie nïejtem nåajsan dorjeme.
Ákkat ahte háliida dahkat abortta soitet leahkit máŋga.
Dah sjïekh mannasinie abortem darjodh maahta jïjnjh årrodh.
Ii soaitte dovdat iežas gearggusin.
Dïhte maahta årrodh ij nahkesjh.
Dovdá iežas ila nuorran dehe ahte ii heive su eallimii juste dalle.
Tuhtjie dan noere jallh ij heavedh daelie.
Soaitá dat geainna lea šaddan áhpeheapmin ii leat dat geainna háliida máná.
Kaanne dïhte gie ektesne nåajsan sjïdteme ij leah dïhte gie sæjhta maanadovvedh.
Lea lohpi dahkat abortta dárbbatkeahttá čilget geasage, fuolatkeahttá ákkas.
Reaktam åtna abortem darjodh jïh ij daarpesjh dam jeatjide goerkelidh, seamma man sjïekenisnie.
Abortalágas lea čállon.
Dïhte lea abortelaakesne tjaaleme.
Olbmos lea riekti molsut oaivilis goas fal ovdal ieš abortta.
Reaktam aaj åtna jarkesidh gåessŠakt aborten åvteli.
Aborta dahkan ii daga váddáseabbon šaddat áhpeheapmin maŋibus.
Abortem darjodh ij darjoeh gïerve nåajsan sjïdtedh dan mænngan.
Ii leat mangelágan ahkerádji oažžun dihte dahkat abortta.
Ij gååvnesh naan jaepieraaste abortem darjodh.
Ovdal abortta
Aborten åvteli
Olbmos gii jurddaša dahkat abortta soitet leahkit máŋga jearaldaga ja dalle soaitá leahkit buorre ságastit soapmásiin Abortta oktavuođas fállojuvvo álo doarjja ja veahkki, sihke ovdal ja maŋŋel.
Dïhte gie funterde abortem darjodh kaanne jïjnjh gyhtjelassh åtna jïh dellie hijven giejnie soptsestalledh. Gosse abortem sæjhta darjodh dellie viehkiem jïh dåarjoem dïsse faala, dovne åvteli jïh dan mænngan.
Jus lea dat gii lea dahkan soapmása áhpeheapmin sáhttá maid oažžut deaivát soapmása vai beassá ságastit jus háliida.
Jis lea dïhte gie nïejtem nåajsan dorjeme maahta aaj naakenem gaavnesjidh jïh dejnie soptsestalledh jis sæjhta.
Nieida gii mearrida
Nïejte gie nænnoste
Lea álo buorre ságastit dainna geainna lea šaddan áhpeheapmin got háliida dahkat.
Dïhte åålegh hijven dejnie sopstestalledh gïejnie nåajsan sjïdteme guktie sïjhtijægan darjodh.
Jus heive lea buorre jus sáhttá dahkat mearrádusa ovttas.
Jis gåarede hijven jis maehtiejægan ektesne sjæjsjalidh.
Muhto jus ii leat ovttaoaivilis álo áhpehis nieida mearrida dahkágo abortta vai ii.
Mohte jis eakan sïemedh dellie åålegh nåajsan nïejte gie sjæjsjele jis edtja abortem darjodh vuj ij dam sïjhth.
Dat gii lea dahkan soapmása áhpeheapmin ii sáhte okto mearridit galgágo dahkkot aborta vai doalahit máná.
Dïhte gie nïejtem nåajsan dorjeme ij reaktam utnieh oktegh sjæjsjalidh jis edtja abortem darjodh jallh maanam utniehtidh.
Leahkit guoibmi dasa gii dahká abortta
Partnere orre dïsse gie abortem dorje
Beroškeahttá das leago mearrádus aborttas oktasaš dehe ii, soaitá dat guoibmin leahkit unohas dovdamuš.
Saaht jis sïemes jis galka abortem darjodh jallh ij leah, maahta gïerve årrodh partnerasse daelie.
Abortavuostáváldimiin ja nuoraidvuostáváldimiin sáhttá beassat deaivat soapmása ja ságastit juogo goappešagat ovttas dehe akto.
Dovne abortedåastovisnie jïh noeredåastoevisnie maahta giem akt råakedh jïh dejnie soptsestalledh, oktegh jallh gåabpatjahkh.
Abortta maŋŋel soaitá dovdat iežas gehppon dehe morašlažžan.
Aborten mænngan maahta domtedh dovne hujnies jïh girmes.
Dovddut ja jurdagat soitet molsasaddat áiggi mielde ja muhtumin bohtet easka guhka maŋŋel abortta.
Domtesh jïh åssjaldahkh maehtieh tïjjen mietie molsestalledh jïh muvhten aejkien dah båetieh guhkiem aborten mænngan.
Vaikko lea gollán guhkes áigi sáhttá váldit oktavuođa ovdamearkka dihte nuoraidvuostáváldimiin oažžun dihte ságastit dovdamušaidis birra.
Jilhts guhkiem aborten mænngan maahta bïeljielidh vuesiehtimmien gaavhtan noeredåastoevasse jïh giejnie soptsestalledh guktie domtedh.
Goas sáhttá dahkat abortta ?
Gåessie maahta abortem darjodh ?
Gitta 18 áhpehisvahku rádjái lea riekti dahkat abortta dárbbatkeahttá muitalit geasage manin háliida dahkat dan.
18. nåajsanvåhkoen raajan reaktam åtna abortem darjodh jïh ij daarpesjh jiehtedh mannasinie sæjhta dam darjodh.
Maŋŋil 18. áhpehisvahku galgá leahkit sosiálastivrra lohpi dahkat abortta.
18. nåajsanvåhkoen mænngan tjuara luhpiem Socialeståvroste åadtjodh åvteli maahta abortem darjodh.
Dakkár lobi oažžu jus leat erenomáš ákkat abortii.
Luhpiem ajve åådtje jis sjïere sjïekem gååvnese abortem darjodh.
Ovdamearkka dihte ahte lea hirbmat nuorra, leat alkohola- dehe gárrenmirkováttisvuođat, lea veagalváldon dehe ogis lea juoga váralaš vahát dehe liitu.
Vuesiehtimmien gaavhtan dan noere lea, dåeriesmoerem åtna alkohovline jallh drogigujmie, daaresjimmiem sjïdteme jallh jiemie ålvas skaaram åtna.
Gos aborta dahkko ?
Gusnie abortem darjodh ?
Aborta dahkko álo buohcceviesus dehe eará spesialistaklinihkain, abortta ii sáhte dahkat omd. nuoraid-vuostáváldimiin.
Abortem åålegh skïemtjegåetesne jallh jeatjah spesialisteklinihkesne dorje, ij maehtieh vuesiehtimmien gaavhtan abortem darjodh noeredåastoevisnie.
Muhto jus diehtá ahte lea áhpehin ja jurddaša dahkat abortta sáhttá váldit oktavuođa nuoraidvuostáváldimiin oažžun dihte ráđiid.
Mohte jis daajra nåajsan jïh ussjede abortem darjodh maahta noeredåastovem bïeljelidh jïh raeriem åadtjodh.
Sáhttá maid mannat dearvvašvuođaguovddážii dehe gynekologa lusa.
Maahta aaj hoksejarngese jallh gynekologese vaedtsedh.
Sii sáhttet maid veahkehit olbmo váldit oktavuođa buohcciviesu abortavuostáváldimiin.
Dah aaj maehtieh viehkine årrodh abortedåastovem skïemtjegåetesne bïeljelidh.
Sáhttá maid ieš riŋget njuolga abortavuostáváldimii ja várret áiggi.
Maahta aaj jïjtje ryöktesth abortedåastoevasse ringkedh jïh tïjjem dongkedh.
Jus diehtá ahte háliida dahkat abortta soaitá leahkit buorre várret áiggi nu jođánit go vejolaš daningo muhtumiin soitet dihto vuostáváldimiin leahkit vuordináiggit
Jis daajra sæjhta abortem darjodh dellie hijven tïjjem dongkedh dan varki man gåarede juktie naan aejkien tjuara vuertedh såemies dåastoevinie.
Mot aborta dáhpáhuvvá ?
Guktie abortem dorje ?
Abortta sáhttá dahkat máŋgga ládje.
Aborte maahta ovmessie vuekine darjodh.
Mainna vugiin dat dahkko vuolgá das man guhkás áhpehisvuohta lea ollen.
Man vuekiem veeljie nænnoste man guhkiem nåajsan orreme.
Oažžun dihte čielgasa man áhpehisvahkus lea rehkenasto maŋemus mánnodávddaid vuosttaš beaivvis iige ieš sahkanandilis.
Minngemes gujnielemmien voestes biejjie aalka ryöknedh jïh destie daajra man nåajsanvåhkoe sjædta. Ij ryöknh destie gosse maanadovvedh.
Logát vahku rádjái
Åktseden våhkoen raajan
Logát vahku rádjái sáhttá dahkat abortta dálkasiid vehkiin.
Åktseden våhkoen raajan maahta abortem darjodh daalhkesh viehkine.
Dat gohčoduvvo dálkkaslaš aborta.
Dïhte medisijnen abortem gohtje.
Muhtin báikkiin dat vuohki gevto guovttenuppelogát vahku rádjái.
Såemies sijjine dam vuekien nåhtadieh luhkiemubpie våhkoen raajan.
Dalle oažžu tableahta abortavuostáváldimis. Dát ii leat seamma ášši go akuhta p-pillar.
Dellie tabledtem abortedåastovisnie åådtje, dïhte ij leah seamma goh akute-p-pillere.
Maŋŋel go lea váldán tableahta oažžu mannat ruoktot.
Dan mænngan tabledtem vaalteme åådtje gåetide vuelkedh.
Ovtta – guovtti beaivvigeažis ferte boahtit fas vuostáváldimii oažžun dihte ođđa dálkasa, juogo tableahttan man njiellá dehe mii bidjo viigái.
Akte jallh göökte biejjiej mænngan dåastoevasse bååstide båata jïh orre daalhkesem åådtje, tabledth mejtie njilliedidh jallh tsavnoen sïjse rijtedh.
Dalle ferte orustit vuostáváldimis ja moatti diimmu geažis álgá vardin ja áhpehisvuohta nordojuvvo olggos.
Dåastoevisnie orre jïh naan tæjmoej mænngan aalka vertedh jïh jijmiem luejhtedh.
Dat soaitá bávččagit muhto dalle oažžu gibulitnudeami ja maŋŋel seamma beaivvi sáhttá vuolgit ruoktot.
Kaanne baektjede men dellie åådtje daalhkesh guktie ij dam damth jïh seamma biejjien åådtje gåetide vuelkedh.
Abortta sáhttá loahpahit maid ruovttus, ng. ruovttuaborta.
Maahta aaj abortem gåetesne orrijidh, guktie hïejmeabortem gohtje.
Dalle oažžu mielde nuppi gearddi tableahtaid ja váldá daid ruovttus.
Dellie åådtje dah mubpieh tabledth jïh dejtie gåetesne vaeltedh.
Vai oažžu dahkat ruovttuabortta ferte leahkit unnimustá 18 jagi ja soames ráves olmmoš ferte leahkit su luhtte.
Åådtje hïejmeabortem darjodh jis båarasåbpoe goh 18 jaepien båeries jïh naan jeatjah geerve almetje aaj gåetesne.
Moadde vahku maŋŋel abortta dahkko ođđafitnan gynekologa dehe jorttamovrra luhtte ođđa áhpehis-vuođateastta dahkamii ja muitalan dihte got veadjá.
Naan våhkoeh aborten mænngan bååstide gynekologese jallh tsegkietnese båata jïh orre nåajsanteestem darjodh jïh soptseste guktie gåerede.
Easka dalle gehččo dálkkaslaš aborta ollásit čađa-huvvon.
Dellie medisijnen abortem tjïrrehtamme.
Muhtumin dahkko maid dutkan dárkkistan dihte ahte eai leat báhcán mangelágán vuossamátta-bázahusat viigái.
Såemies aejkien aaj gïehtjede vååksje ij maam akt aajmene vuesiehtimmien gaavhtan boernesgåetien sisnie.
Jus leat ng. ráhpun ferte dahkkot ja dalle njammojuvvo dat oasit mat leat báhcán eret.
Jis maam akt aajmene dellie maam gohtje skreepemem darjodh jïh dellie mojhteleslaakan dah bielieh mah aajmene destie njamma.
Jus dat dárbbašuvvo dahkkot dalle nohkkaduvvo.
Jis daarpesje dam nahkerisnie darjodh.
13 vahku rádjái
12 våhkoen raajan
13. vahku rádjái, sáhttá dahkkot man gohčoduvvo kirurgalaš aborta, dalle dahkko ráhpun.
12 våhkoen raajan maahta guktie gohtje kirurgijen abortem darjodh, dellie skreepemem dorje.
Operašuvnna áigái nohkkaduvvo.
Operasjovnem dorje gosse nahkerisnie.
Doavttir doalvu instrumeantta viigái.
Dåaktere dïrregem boernesgåetien sïjse rijtie.
Instrumeanttas lea gitta njammi.
Dïrrege lea njammadimmiem ektiedamme.
Várrogasat ohki ja vuossamátta njammojuvvo olggos viigás.
Mojhteleslaakan jiemiem jïh olkese boernesgåeteste njammadidh.
Ieš aborta váldá sullii 20 minuhta.
Dïhte medtie 20 minudth vaalta.
Maŋŋil ferte vuoiŋŋastit vuostáváldimis moadde diimmu.
Dan mænngan dåastoevisnie orre måedtie tæjmoeh jïh lïegkedidh.
Moadde vahku maŋŋil sáhttá muhtumin šaddat galledit vuostáváldimis.
Naan våhkoeh dan mænngan muvhten aejkien åådtje bååstide båetedh.
Vahku 12 maŋŋel ja gitta vahkkui 19
12 våhkoen mænngan jïh 18 våhkoen raajan
12 vahku maŋŋil aborta ferte dahkkot guovtti lávkkis.
12 våhkoen mænngan tjuara abortem göökte daltesinie darjodh.
Dalle oažžu vuostáváldimis álggos dálkasa mii lea seammalágán tableahtta go mii gevto árra aborttas.
Voestes åådtje daalhkesh dåastoevisnie mah leah seamma såarhth tabledth mah aareh abortem nåhtadidh.
Guokte beaivvi maŋŋel ferte boahtit ruovttoluotta vuostáváldimii oažžun dihte ođđa dálkasa mii bidjá mátkái viigá ávttaid nu ahte ohki vehá gerddiinis hoigasa olggos.
Göökte biejjiej mænngan bååstide dåastoevasse båata jïh orre daalhkesh åådtje mah tjaskane boernesgåetiem guktie jiemiem luejhtedh.
Dat sáhttá sulastahttit miniriegádahttima ja sáhttá bávččagit seamma ládje go riegádahttá máná.
Daate mahte seamma goh onne baersieldimmie jïh baektjede seammalaakan goh gosse baersieldidh.
Áigi mii dasa gollá sáhttá molsasaddat, moatti diimmus máŋgga jándorii muhto eatnasiin dat dáhpáhuvvá jándoris.
Man guhkiem jeerehtse, naan tæjmoeh raejeste såemies dygnh raajan, mohte jeenjemes dygnem ryöhkoe.
Dan áigge lea váldojuvvon buohccivissui.
Dam tïjjem skïemtjegåetesne orre.
Go aborta lea dahkkon doavttir dutká viigá.
Gosse abortem galhkeme dåaktere boernesgåetiem goerehte.
Jus vuossamátta-bázahusat leat vel soaitá dárbbašit dahkkot viigá ráhpun.
Jis maam akt aajmene dellie daarpesje boernesgåetiem skreepedh.
Moadde vahku maŋŋil sáhttá muhtumin šaddat galledit buohcciviesus.
Naan våhkoeh aborten mænngan åådtje såemies aejkien bååstide båetedh.
Vahku 18 maŋŋel
18 våhkoen mænngan
Vahku 18 maŋŋel oažžu dahkat abortta jus leat erenomáš ákkat abortii.
18 våhkoen mænngan luhpiem ajve åådtje jis sjïere sjïekem gååvnese abortem darjodh.
Aborta dahkko dalle seamma ládje go vahku 12 maŋŋel.
Abortem seammalaakan dorje goh våhkoeh 12 jïh 18 gaskem.
Maid aborta máksá ?
Man dovres aborte ?
Maid aborta dahkan máksá vuolgá das man guovllus riikkas orru.
Maam aborte maaksa jeerehtse gusnie laantesne årroeminie.
Máŋgga sajis ii dárbbat máksit maidege jus lea vuollái 20 jagi.
Jïjnjh sijjine ij daarpesjh maeksedh jis nuerebe 20 jaepeste.
Jus dárbbaha máksit nu dat máksá sullii 300 ruvnna beroškeahttá man boaris lea.
Jis tjuara maeksedh dellie medtie 300 kråvnah.
Jus háliida diehtit juste maid máksá doppe gos orru nu sáhttá jearrat soapmásis nuoraidvuostáváldimis dehe jurttamovravuostáváldimis.
Jis sæjhta daejredh man jïjnjh edtja maeksedh gusnie årroeminie dellie maahta gihtjedh dah gïeh berkieh noeredåastoevisnie jallh tsegkietniedåastoevisnie.
Sáhttá maid váldit oktavuođa abortavuostáváldimiin.
Aaj hijven gåarede abortedåastovem bïeljielidh.
Fertego váhnen dehe fuolaheaddji oažžut diehtit ?
Tjuerieh eejhtegh jallh åelieh dam daejredh ?
Vuostáváldimiid bargoveagas lea jávohisvuođageatnegasvuohta.
Barkijh dåastovinie sjeavohtsvoetedïedtem utnieh.
Muhto jus galgá dahkat abortta lea buorre jus soamis sáhttá leahkit doarjjan ovdal ja maŋŋel abortta.
Mohte jis edtja abortem darjodh dellie hijven jis naaken gie maahta dåarjoem årrodh dovne aborten åvteli jïh mænngan.
Jus lea nuorra bargoveahka láve evttohit ahte váhnemat dehe fuolaheaddjit ožžot diehtit ahte galgá dahkat abortta.
Jis noere barkijh pruvhkieh raeriestidh eejhtegh jallh jeatjah åelieh åadtjoeh daejredh edtja abortem darjodh.
Jus ii sáhte muitalit ruovttus ahte galgá dahkat abortta sáhttá muitalit soames eará ráves olbmui geasa luohtiha.
Jis ij gåaredh gåetesne jiehtedh edtja abortem darjodh kaanne maahta jeatjah geervese jiehtedh maam leahtade.
Dat sáhttá leahkit ráves oabbá, fuolki, kurator dehe skuvlla buohccidivššár dehe soamis iežá gii sáhttá addit doarjaga.
Dïhte maahta årrodh geerve åerpene, maadtoeladtje, kuratovre jallh skïemtjesåjhtere skuvlesne jallh jeatjah årrodh gie maahta dåarjodh.
Jus váhnemii dehe eará fuolaheaddjái váldo oktavuohta mearriduvvo dáhpáhus gearddiinis ja vuolgá das maid ieš háliida, dilálašvuođain ja man boaris lea.
Jis eejhtegh jallh jeatjah åelieh gaskesadta sjïekenisnie vuarjesje jïh gaskem jeatjebem dam dorje jis dam jïjtse sæjhta, mah sjïekh jïh man båeries.
Mađi lagabus 18 jagi lea dasto unnit lea váhnemis dehe eará fuolaheaddjis riekti diehtit ovttaskasa oktavuođain divššuin.
Jis lïhkebe 18 jaepien båeries dellie eejhtegh jallh jeatjah åelieh unnebe reaktam utnieh daejrieh dan gaskesh hoksine.
Eanas oassái sáhttá ságastit got galgá dahkat dainna bargoveagain mainna deaivvada.
Jeenjemes maahta barkijigujmie mah råaka digkiedidh guktie edtja darjodh.
Jus váhnemii dehe fuolaheaddjái váldo oktavuohta nu oažžu goit álo ieš diehtit dan álggos.
Jis dah eejhtegh jallh jeatjah åelieh gaskesadtedh dellie åådtje åålegh dam daejredh.
Jus lea nu ahte ovttaskasa váhnemat dehe fuolaheaddjit eai obanassiige sáhte oažžut diehtit ahte háliida dahkat abortta, daningo dalle soaittálii ovttaskassii dáhpáhuvvat juoga, dikšubargoveahka ii váldde oktavuođa singuin.
Jis lea naemhtie eah eejhtegh jallh jeatjah åelieh edtjh daejredh sæjhta abortem darjodh, juktie dellie maam akth maahta deahpadidh, eah hoksebarkijh dejtie gaskesadth.
Aborttadahkan ii galgga dagahit ahte bidjo dakkár dilálašvuhtii gos sáhttá geavvat heajuid.
Abortem darjodh ij edtjh destie sjïdtedh vaahrese båetedh.
Ovttaskas sáhttá oažžut veahki kuratoris dehe eará doarjjabargis dan sádjái.
Maahta dellie viehkiem åadtjodh kuratovreste jallh jeatjah dåarjoejistie.
Abortta maŋŋel
Aborten mænngan
Lea buorre vuoiŋŋastit daid beivviid abortta maŋŋel.
Biejjieh aborten mænngan hijven lïegkedidh.
Vuosttaš beivviid ja gitta vahku rádjái sáhttet leahkit bákčasat, sullii dego mánnodávddat.
Dah voestes biejjieh jïh kaanne våhkoem baektjede, medtie goh gujnelemmievaerhkie.
Vahkut abortta maŋŋel sáhttá vardit sullii nugo livččii mánnodávddat dehe soaitá vehá eanet.
Våhkoeh aborten mænngan pråvhka vertedh medtie seamma goh gujnelemmie jallh kaanne ånnetji vielie.
Man guhká vardá lea gitta olbmos ja vuolgá earet eará das man soarttat abortta lea mannan čađa.
Man guhkiem varta persovneste persovnese juaka jïh gaskem jeatjebem mestie man vuekie abortem dorjeme.
Nu guhkágo vardá ii galgga anašit, geavtit tampongga dehe vuojadit daningo dalle soaitá oažžut infekšuvnna.
Dan guhkiem varta ij edtjh seksem utnedh, tampongem nåhtadidh jallh laavkodh dannasinie maahta ovledh.
Sullii njealji – guđa vahku geažis lávejit mánnodávddat boahtit.
Medtie njieljie govhte våhkoej mænngan pråvhka viht gujnelemmie bååstide båetedh.
Abortta maŋŋel soitet muhtimat dovdat miela gehppon go nuppit fas dovdet iežaset surolažžan.
Aborten mænngan naan girmes damta mohte jeatjah hujnesne.
Dovddut soitet maid molsasaddat ja muhtumin dat bohtet easka guhká maŋŋel.
Dah domtesh maehtieh tïjjen mietie molsestalledh jïh muvhten aejkien dah båetieh guhkiem aborten mænngan.
Vaikko lea gollan guhkes áigi sáhttá váldit oktavuođa vuostáváldimiin vai beassá sárdnut dovdduidis birra.
Jilhts guhkiem aborten mænngan maahta bïeljielidh vuesiehtimmien gaavhtan noeredåastoevasse jïh giejnie soptsestalledh guktie domtedh.
Dan sáhttá dahkat vuostáváldimis gos aborta dahkkui dehe ovdamearkka dihte nuoraidvuostáváldimis.
Dam maahta darjodh dåastoevisnie gusnie abortem dorjeme jallh vuesiehtimmien gaavhtan noeredåastoevisnie.
Muhtumin dat vuolgá das ahte ii dovdda iežas gearggusin, ahte lea ila nuorra dehe dat ii heive ovttaskasa eallimii juste dalle.
Såemies aejkien ij nahkesjh, tuhtjie dan noere jallh ij heavedh daelie.
Soaitá ahte geainna lea šaddan áhpeheapmin ii leat dat geainna háliida máná.
Kaanne dïhte gie ektesne nåajsan sjïdteme ij leah dïhte gie sæjhta maanadovvedh.
Beroškeahttá sivas lea riekti oažžut dahkat abortta dárbbatkeahttá čilget soamis earái.
Reaktam åtna abortem darjodh jïh ij daarpesjh dam jeatjide goerkelidh, seamma man sjïekenisnie.
Dat lea čállon abortalágas.
Dïhte lea abortelaakesne tjaaleme.
Lea maid riekti molsut oainnu goas fal ovdal ieš abortta.
Reaktam aaj åtna jarkesidh gåessŠakt aborten åvteli.
Ii leat oktat ahkerádji oažžun dihte dahkat abortta.
Ij gååvnesh naan jaepieraastem abortem darjodh.
Alkoholain dárkkuhuvvo juhkosiid dego vuola, viidna ja viidni.
Alkohole jovkemsh goh voelege, vijne jïh sprïjhte.
Máŋgasat juhket daningo dat lea buorre dehe vai šaddet gárremiin.
Jïjnjh juvkieh juktie tuhtjieh njaelkies jallh sijhtieh tjïervesne sjïdtedh.
Muhto alkohola sáhttá leahkit maid váralaš máŋgga ládje.
Mohte alkohole maahta aaj vaahreles ovmessie vuekine årrodh.
Dat sáhttá addit vahágiid ja skibasvuođaid, dagahit ahte gártá váttis dehe váralaš dilálašvuođaide.
Maahta skaarah jallh skïemtjelassh vedtedh, aaj dorje guktie dåeriesmoerine jallh vaahreles tsiehkine båata.
Muhtimat ožžot áŧestusa ja vedjet heajuid go juhket.
Naaken asvem åådtje jïh nåekies sjædta gosse jåvka.
Nuora suddjemii lea ahkerádji goas oažžu oastit alkohola: 18 jagi restauráŋŋas gávppašeapmái ja 20 jagi viidnegávppis gávppašeapmái.
Dejtie noeride vaarjele lea aaltereraaste gåessie alkoholem åådtje åestedh: 18 jaepieh krogesne åådtje åestedh jïh 20 jaepieh systembolagesne åådtje åestedh.
Vaikko ieš oažžu oastit alkohola ii leat lohpi oastit soapmásii gii ii oaččo dan.
Jïlhts jïjtje åådtje alkoholem nihteme jeatjide åestedh gie ij åadtjoeh åestede.
Manin juhkkojuvvo ?
Mannasinie jåvka ?
Máŋggat juhket daningo sin mielas dat lea buorre ja lea somá.
Jïjnjh alkoholem juvkieh juktie tuhtjieh njaelkies jïh murrie årrodh.
Muhtimat juhket daningo dovdet iežaset eahpesihkkarin.
Naaken jåvka juktie damta ov-jearsoes.
Jus juhká vai oažžu buoret iešdovddu dehe unnida áŧestusa dehe jus juhká olu, sáhttá juhkan buvttehit boasttogeavahusa.
Jis jåvka guktie buerebe jïjtjedomtesem åadtjodh jallh asvem unnede jallh ååpsen jïjnjh jåvka, maahta jovkemistie dåeriesmoerh sjidtieh.
Sáhttá maid veadjit heajuid jugadettiin ja maŋŋel.
Maahta aaj nåekies damtedh, dovne gosse jovkeminie jïh dan mænngan.
Go lea nuorra alkohola geahččaleapmi soaitá dovdot lávkin šaddat rávisin.
Gosse noere maahta damtedh goh sïllem vaeltedh geerve jieliedasse gosse alkoholem pryövedh.
Soaitá fállojuvvo ruovttus ja nu geahččala ieš dehe olbmáiguin.
Kaanne gåetesne dah böörieh, jallh jïjtje pryövoe jallh voelpigujmie.
Lea dábálaš ahte rievtti mielde ii vuosttaš geardde dieđe háliidago juhkat muhto dahká dan go earát juhket dehe galggalii.
Daamhtaj ij daejrieh jis sæjhta jovkedh voestes aejkien, barre dam dorje guktie jeatjah juvkieh jallh damta " manne byörem ".
Muhto jus duostá vuosttildit joavkodeattu ja vuordá vuoitá ollu.
Mohte jis dåehkien vööste duasta tjåadtjodh jïh vuertedh dellie jïjnjem vitnie.
Mađi guhkit vuordá dađi buoret, daningo riskkat unnot vahágiid oažžumii ja alkoholasorjavažžan šaddamii.
Guhkebe vuertedh buerebe lea, dan gaavhtan dah vaahrah vaeniedieh edtja skaarah åadtjodh jallh alkoholem jearohks sjïdtedh.
Mii dáhpáhuvvá go juhká ?
Maam deahpede gosse jåvka ?
Jus šaddá gárremiin hehttejuvvojit signálat vuoigŋašiin nu ahte jurddašeapmi, dovddut, balánsa ja árvvoštallan doaibmá heajubut Dat váikkuha maid nákcii koordineret dehkiid lihkastagaid.
Jis tjïervesne dellie signaalh aajlan sisnie sturrie guktie åssjelh, domtesh, mojhtesh, svihtjemh jïh gåvloe nåekies sjidtieh. Nåakebe maahta åedtjiej svïhtjemh ektiedidh.
Go árvvoštallan hedjona ii ipmir áššiid mat dáhpáhuvvet seamma ládje go čielggusin.
Jis gåvloe nåakebe sjædta dellie ij guarkoeh maam deahpede seamma vuekine jis voerkes orre.
Soaitá dahkat juoidá man ii muđui dagalii: hupmá eanet ja eanet olbmuiguin, dánse, njoallu dehe háhká nieiddaid, ja geahččala ođđa áššiid.
Kaanne maam akt darjodh maam ij sïjhth ellien darjodh: jeenebe håalodh jïh jeenjebh almetjigujmie, daanhtsodh, flirtestidh jallh kleenghkestidh jïh orre darjomh pryövedh.
Heajut árvvoštallannákca dagaha maid ahte lea váddásit ipmirdit juoidá mii lea riskkavuloš dehe váralaš.
Nåakebe gåvloe aaj dorje geerve guarkoe jis maam akt lea vaahreles.
Jus lea gárremiin sáhttá danin dahkat juoidá mas šaddet váralaš čuovvumušat.
Jis tjïervesne maahta maam akt darjodh mestie nåekies sjædta.
Muhtin áššit mat sáhttet dáhpáhuvvat go lea juhkan:
Mah maehtieh deahpadidh gosse jovkeme:
Láhppá diŋggaid dehe dat billohuvvot, daningo ii leat kontrolla dehe diŋggat suoláduvvojit.
Aath teehpie jallh dah bïejstenieh, juktie ij dejtie voebnesjh jallh naaken dejtie sualede.
Šaddá riidduide dehe álgá doarrut.
Maahta aelkedh rïjtelidh jallh dåårijidh.
Lea hui dábálaš ahte doarrun gárrenoaivvis álgá huleštemiin dakkáriin mas ii riidalivččii čielggusin.
Daamhtaj aalka rïjtelidh gosse tjïervesne dan bïjre maam ij eavedh gosse voerkes.
Lea seksa vaikko ii hálit.
Seksem åtna jïlhts ij dam sïjhth.
Jus lea gárremiin soaitá leahkit váttis gieldit, ja dat sáhttá dagahit ahte ieš, dat geaiguin lea seksa dehe earát vedjet heajuid maŋŋel dehe šaddá seksualálaš veagalváldin.
Jis tjïervesne maahta geerve ijje jiehtedh, jïh dellie maahta jïjtje jallh dejnie mejnie seksem åtna jallh jeatjah nåakelaakan damtedh dan mænngan, jallh destie seksuellen daaresjimmiem sjïdtedh.
Lea seksa suddjetkeahttá ja dalle riskere oažžut sohkabealdávddaid, dehe šaddá dehe dahká soapmása áhpeheapmin.
Jis seksem åtna jïh ij vaarjelh, dellie maahta tjoeleskïemtjelassh åadtjodh jallh baavijahtjedh.
Geahččala eará gárrenmirkkuid.
Jeatjah drogh pryövoe.
Eatnasat leat juhkan alkohola go gevtet gárrenmirkkuid vuosttaš geardde, soaitá daningo eai jáhke dan nu váralažžan.
Jeenjemes leah alkoholem jovkeme gosse dah narkotijkam voestes aejkien nåhtadin, kaanne dellie ij vïenhth dan vaahreles.
Bártida.
Ovlæhkose båata.
Dat soaitá ovdamearkka dihte leahkit mopeda dehe biila, ahte jorrá ja nordada iežas dehe gahččá čáhcái.
Maahta vuesiehtimmien gaavhtan moppem jallh bïjlem dåerede, maahta gahtjedh jïh laarhkenidh jallh tjaatsan gahtjedh.
Váldá dehe billista diŋggaid mat eai leat iežas dehe manná juosat gos ii oaččo leahkit.
Maahta aath vaeltedh mahleah jïjtse, jallh sæjjan tjaanga gusnie ij åadtjoeh årrodh.
Veadjá heajuid ja oažžu áŧestusa maŋŋel go lea juhkan.
Nåekies damtedh jïh asvem åadtjodh jovkemen mænngan.
Dat soaitá vuolgit das ahte lea dahkan áššiid maid gáhtá dehe heahpana, dehe šaddá reakšuvdna gorudis.
Destie maam akt dorjeme maam saangerde jallh skaamesje, jallh reaksjovnem kråahpeste båata.
Šaddá váttis huolahit skuvlla dehe barggu.
Geervebe sjædta skuvlesne jallh barkosne.
Alkohola bisána gorudii maŋŋil go lea leamaš gárremiin, ja soaitá váldit guhkit go ovtta beaivvi ovdalgo vuoigŋašat doibmet albma ládje ahte ovdamearkka dihte muitá ja oahppá áššiid.
Alkohole kråahpesne dan mænngan tjïervesne orreme, jïh maahta jienebe biejjiem vaasedh åvteli aajla viht hijvenlaakan jåhta guktie vuesiehtimmien gaavhtan mujhtedh jallh maam akt lïeredh.
Muhtimat jáhkket ahte ii leat nu váralaš juhkat jus ii daga dan nu dávjá, ovdamearkka dihte dušše vahkkoloahpa, vaikko dalle juhká ollu.
Naakenh vienhtieh ij dan vaahreles jovkh jis ij daamhtaj dam dorje, vuesiehtimmien gaavhtan barre hïeljine, jïlhts dellie jïjnjh jåvka.
Muhto dat ii doala deaivása.
Mohte ij leah saatnan.
Beaivvi maŋŋel
Biejjien mænngan
Soaitá leahkit vel gárremiin beaivvi maŋŋel go lea juhkan.
Maahta tjïervesne årrodh biejjien mænngan lea jovkeme.
Dat vuolgá das man olu lea juhkan.
Dïhte destie man jïjnjh lea jovkeme.
Ovdamearkan ahte alkohola álbmás vuollagis lea ain gorudis sullii golmmas njelljii diibmui.
Vuesiehtimmien gaavhtan alkohole garrevoelegistie kråahpesne medtie golme jallh njieljie tæjmoeh gååvnese.
Iige gávdno miige vugiid oažžut dan nohkat jođáneappot.
Ij maehtieh maam akt darjodh guktie varkebe jåhta.
Vaikko olmmoš lea gomás lea árvvoštallannákca heajut go dábálaččat ja soaitá leat váttis huolahit áššiid nugo galgá.
Biejjien mænngan aaj jïjtje gåvloe nåakebe goh daamhtaj jïh maahta geerve årrodh aamhtesidie gïetedidh guktie edtja.
Ovdamearkka dihte soaitá leahkit váralaš vuodjit mopedain dehe biillain ja jus lea alkohola gorudis lea dat lágaheapme.
Vuesiehtimmien gaavhtan maahta vaahreles årrodh moppem jallh bïjlem vuejedh, jïh jis alkohole kråahpesne dellie luhpehth.
Alkoholamirkkohus
Alkoholedaalhkestimmie
Buohkat reagerejit sierra ládje alkoholii ja girdet sierra olu, muhto lea álo rádji gos gorut luohpá.
Gaajhkh ovmessie vuekine alkoholem demtieh jïh ovmessie man jïjnjh töölieh, mohte raaste gujht gååvnese gosse kråahpe bæjhkohte.
Láve nu ahte olmmoš vuovssada dehe biestá nahkáriid.
Daamhtaj åaraji jallh voeksede.
Jus meanohuvvá soaitá dat leahkit váralaš ja dalle ferte buohccivissui.
Jis dïhte smæjveds dellie vaahreles jïh tjuara skïemtjegåatan vualka.
Jus lea fuolastuvvan das man lea juhkan, galgá váldit aktavuođa ráves olbmuin, buohccidikšunneavvumiin, poliissain dehe vuolgit buohccivissui.
Jis naakenem gie jovki bysvoe, edtja geerve almetjem, skïemtjehokseraeriestimmiem, polijsem gaskesadtedh jallh skïemtjegåatan dejnie vuelkedh.
Jus soamis lea meanohuvvan galgá riŋget 112.
Jis dïhte smæjveds tjuara 112:se rïngkedh.
Ii galgga viggat oažžut persovnna vuovssadit dehe njoarrat galbma čázi su nala, daningo lea riska eará vahágiidda dehe bárttiide.
Ij edtjh voejhkelidh almetjem edtja voeksedidh jallh galme tjaetsiem dïsse döömedh, juktie vaahreles sjædta maahta skaarah jallh ovlæhkoeh sjïdtedh.
Davvisámegiella (nordsamiska)
Åarjelsaemiengiele (sydsamiska)
UMO suorggit:
Suerkieh UMO:sne:
Veadjit heajuid
Nåake damtedh
Veahkaváldin ja vuovssadeamit
Vædtsoehvoete jïh narrahtimmie
Alkohola, duhpát, gárrenmirkkut
Manne
Ráhkisvuohta ja ustitvuohta
Gieriesvoete jïh vïenesvoete
Jorgaleapmi
Kråahpe
Alkohola
Akute-p-pillere edtja ajve baenhtsesne jïh ij goh sïejhme båavhroehvaarjedimmie.
Muhtimat ožžot áŧestusa ja vedjet heajuid go juhket.
Maahta skaarah jallh skïemtjelassh vedtedh, aaj dorje guktie dåeriesmoerine jallh vaahreles tsiehkine båata.
Áŧestus leat garra fuolla ja ballu mii sáhttá dovdot olles gorudis, ja man eatnasat ožžot muhtumin.
Naaken asvem åådtje jïh nåekies sjædta gosse jåvka.
Borgguheapmi
Asve
Go borgguha njammá alccesis duhatnáriid mirko ávdnasiid.
Asve lea gosse damta tjarki aerkies jïh skabroeh, maahta abpe kråahpesne damtedh jïh mah jeenjemesh naan aejkien åadtjoeh.
Borgguheapmi sáhttá dagahit sierra vahágiid ja buozanvuođaid, ja sullii juohke nubbi olmmoš gii borgguha jápmá ovdalgo son livččii jápmán borggutkeahttá.
Gosse asvede dellie båånhtsere, mohte edtja voejhkelidh darjodh guktie sïjhtedh jïh ij tsiehkieh pryövh lïepedh mestie veanhta asvedidh.
š Borgguheapmi
Goebperh tsåvhnosne
Cummástallan ja ráhkástallan lea juoga masa máŋgasat liikojit.
Muvhtene jeananieh jïh dellie dåeriesmoere sjædta.
Jus ii leat dahkan dan soaitá olmmoš niegadit ja ahkiduššá dahkat dan.
Dïhte lea dan sïejhme nïejtine.
Seamma áigge sáhttá maid dovdot vehá leabohin vuosttas cumma dehe ráhkástallama ovdal.
Golme njieljie nïejtijste naan aejkien jieliedisnie åadtjoeh dåeriesmoere goebperistie aaj jieniebidie bååstide båetedh gellien aejkien.
Got dáhká go ráhkástallá.
Aaj baernieh maehtieh goebperh åadtjodh.
š Cummát ja ráhkástallan
Gujnelemmie
Fáhkkatlaš p-pillar lea tableahtta man nieiddat sáhttet váldit vai eai šatta áhpeheapmin.
Gujnelemmie lea dïhte verteme boernesgåeteste mij nïejth åadtjoeh puberteten raejeste.
Fáhkkatlaš p-pillara galgá geavtit beare heahtečoavddusin iige dássedis suodjin áhpehisvuođa vuostá.
Gujnelemmie lea kråahpen vuekie vuesehte tjoelenjoetseme sjïdteme.
š Fáhkkatlaš p-pillar
š Gujnelemmie
Guoppar vuolledábiin
Hujnesne
Guoppar lea dábálaš vuolledábiin eatnasiin.
Såemies aejkien hujnies, stråarkan, aerkies damta jallh damta ij naan håhkoe lea iemeles bieliem jieliemisnie.
Muhtumin dat lassána ja dalle dat sáhttá váivvidit.
Maahta vuesiehtimmien gaavhtan biejjieh åtna gosse ij maam akt åajsoeh, ij mïssŠakt luste jallh gosse jïjnjh tjoeperde.
Dat lea hui dábálaš nieiddain.
Daamhtaj dah domtesh haajpanieh.
Kondoma lea una hui asehis (gumme) busse man bidjá cihpa dehe seksaájanasa nala go galgá atnit seksa.
Gååvnese aath mejtie jïjtje maahta darjodh guktie buerebe damtedh, jïh viehkiem gååvnese jis dam daarpesje.
Iešdovdu
š Hujnesne
Iešdovdu guoskkaha daid jurdagiid ovttaskasas leat iežas birra ja gii ovttaskas lea.
Gosse almetjh naakenem lïhke irhkieh, dellie lea irhkeme.
Das ii leat mihkkege dahkamuš leago čeahppi dehe čuorbi dahkat soames áššiid, das lea jearaldat dovdamis ahte lea juoga veara beare leahkimin.
Akte væssjojen deahpadimmie ij leah irhkeme.
Dovddu ahte dohkke sáhttá hárjehallat.
Gosse gellien aejkien deahpadieh jïh naaken destie nåake damta, dellie lea irhkeme.
Guoiggus buoret iešdovdui
Jïjtjedomtese
Lea olu maid sáhttá dahkat iežas iešdovddu nanostahttimii.
Jïjtjedomtese dej åssjeli bïjre maam jïjtjemse ussjede jïh gie lea.
Dá leat moadde ášši maid sáhttá geahččalit.
Maahta haarjanidh guktie damta manne dåhkesjem.
š Guoiggus buoret iešdovdui
š Jïjtjedomtese
Givssideapmi
Jis irhkesåvva
Go olbmot birrasis meannudit heajut soapmása vuostá, gohčoduvvo dat givssideap-min.
Gosse irhkesåvva aelhkies aerkies jïh nåake damta.
Ovttaskas ilgadis dahku ii rehkenasto givssideapmin.
Mohte ij naan edtjh tjïekedidh juktie jeatjah irhkieh.
Dalle go dat dáhpáhuvvá máŋgii ja dat gii gieđahallo heajut veadjá heajuid, de dat rehkenasto givssideapmin.
Dej sisvege göökte ovmessie hormonh, östrogene jïh gestagene (gulkroppshormone), mah gaskem jeatjebem darjoeh ij naan munnieluajhtemem åadtjoeh jïh dan gaavhtan ij maehtieh nåajsan sjïdtedh.
š Givssideapmi
Pubperteetesne kråahpe evtede maaneste geervese.
Jus givssiduvvo
Raerieh buerebe jïjtjedomtesasse
Go givssiduvvo lea álki ahte dovdagoahtá iežas leaboheapmin ja álgá veadjit heajuid.
Dah leah jïjnjh maam maahta darjodh guktie jïjtse jïjtjedomtesem nænnoestidh.
Muhto ii giige dárbbat čiehkadit dan dihte ahte earát givssidit.
Daesnie naan raerieh mejtie maahta pryövedh.
š Jus givssiduvvo
š Raerieh buerebe jïjtjedomtesasse
Lossesvuohta
Rïevhkestimmie
Muhtumindovdat iežas lossesvuođa, surolažžan, leaboheapmin dehe dovdat doaivvuhisvuođa lea lunddolaš oassi eallimis.
Gosse rïevhkeste dellie tåvsenh daalhkesi eebnh kråahpen sïjse njamma.
Leat áššit maid sáhttá dahkat ieš vai veadjá buorebut, ja gávdno veahkki jus dárbbaha.
Rïevhkestimmeste maahta ovmessie skaarah jïh skïemtjelassh åadtjodh jïh medtie fïerhten mubpien persovne gie rïevhkeste aarebi jaama enn jis ij rïevhkesth.
Mánodávddat lea vardin goaŧus man nieiddat ožžot oalle dássedit rávásmanagi rájis.
Dågka lea aaj dovres, jïh destie njavsodh, båajhtode kondisjovnem jïh vaenie sekselastoem åådtje.
Mánodávddat leat goruda vuohki čájehit ahte lea sohkabealválmmas.
Læjhkan daamhtaj aalka rïevhkestidh juktie sæjhta tjaebpies jïh veekes årrodh.
š Mánodávddat
š Rïevhkestimmie
P-pillar lea eastadeaddjiávnnas tableahttahámis nieiddaide.
Jeenjemes pruvhkieh onanereeme åvteli dah seksem jeatjabinie utnieh.
P-pillariin meidnejuvvo dávjjimusat dan mii rievtti mielde lea lotnolas p-pillar.
Dïhte voestes seksuellen dååjresem jeenjemesh jïjtsinie utnieh.
Dat siskkilda guokte sierra hormona, østrogena ja fiskesgoruthormona, mat earet eará dagahit ahte ii oaččo monne luovvaneami ja danin ii sáhte šaddat áhpeheapminge.
Sïejhme jïjnjh åssjelh jïh vuartoeh åtna guktie sjædta dïhte voestes aejkien gosse seksem jeatjabinie utnedh.
Rávásmanahki
š Sekse voestes aejkien
Joskos go lea 10 ja 13 jagi gaskkan lávejit eatnasat ollet rávásmanahkái.
Seksuellen syjhtede – bi, heteroe, homoe
Rávásmanagi áigge gorut ovdána mánás rávesolmmožin.
Seksuellen syjhtede lea dan bïjre mij tjoelem persovne åtna maam eahtsa jallh kleenghkeste.
Ovdamearkka dihte jietna ja sohkabealli rievdá, sáhttá oažžut nákkiid ja álgá beroštit seksas.
Maahta biseksuelle, heteroseksuelle jallh homoseksuelle årrodh.
Seksa vuosttaš geardde
Teestedh
Eatnasat lávejit lean onaneren ovdalgo leat anašan soapmásiin.
Ovmessie vuekieh åtna gosse teestedh.
Vuosttaš seksuálalaš vásáhus lea oainnát iežainis.
Daamhtaj åådtje gadtje- jallh vïrrepryövemem vedtedh.
Lea dábálaš ahte olbmos leat olu jurdagat ja vuordámušat got boahtá leahkit go vuosttaš geardde anaša soapmásiin.
Jis tjoeleskïemtjelassem teestedh maam suetievaarjelimmielaaken mietie dellie ij daarpesjh maeksedh.
š Seksa vuosttaš geardde
š Teestedh
Seksualálaš sodju - bi, hetero, homo
Tjonnestidh, tjuvliestidh jïh gijhkierdidh
Olmmoš sáhttá leahkit biseksuálalaš, heteroseksuálalaš dehe homoseksuálalaš.
Tjonnestidh, tjuvliestidh jïh gijhkierdidh jïjnjh lyjhkoeh dam darjodh.
Jus lea leamaš suddjekeahtes seksa lea álo buorre testet iežas sohkabealedávddaid dihte.
Jis ij leah dam dorjeme kaanne dan bïjre nïekede jïh haelede dam darjodh.
Got teasta dáhpáhuvvá vuolgá das man sohkabealedávdda dihte teste iežas.
Seammasïenten maahta aerkies årrodh voestes tjuvlien jallh gijhkierdimmien åvteli.
Dávjá oažžu guođđit cissa-dehe varraiskosa.
Guktie darhkan dorje gosse gijhkierdidh ?
š Testet iežas
š Tjonnestidh, tjuvliestidh jïh gijhkierdidh
P-pillar lea eastadeaddjiávnnas tableahttahámis nieiddaide.
P-pillere lea preventijvevierhtie tabledtehammosne nïejtide.
P-pillariin meidnejuvvo dávjjimusat dan mii rievtti mielde lea lotnolas p-pillar.
Daamhtaj dïhte man nomme kombinereme p-pillere p-pillerem gohtje.
Dat siskkilda guokte sierra hormona, østrogena ja fiskesgoruthormona, mat earet eará dagahit ahte ii oaččo monne luovvaneami ja danin ii sáhte šaddat áhpeheapminge.
Dej sisvege göökte ovmessie hormonh, östrogene jïh gestagene (gulkroppshormone), mah gaskem jeatjebem darjoeh ij naan munnieluajhtemem åadtjoeh jïh dan gaavhtan ij maehtieh nåajsan sjïdtedh.
Leat leahkime máŋgga soarttat lotnolas p-pillara, muhtimat siskkildit østrogena, earát eanet fiskesgoruthormona.
Gååvnesieh gellie ovmessie kombinereme p-pillerh, naan lea jeenjebe östrogene, jeatjah jeenjebe gestagene.
Dat váikkuhit gorudii sierra ládje.
Dah ovmessie vuekieh kråahpem tsevtsieh.
Danin sáhttá dárbbahit geahččaladdat vai gávdná dan soartta mii soahpá buoremusat.
Dan gaavhtan maahta ovmessie p-pillerh pryövedh guktie dam såarhtem gaavnedh mij bööremes sjeahta.
Dat p-pillarat mat beare siskkildit una meari fiskesgorut hormona gohčoduvvo minipillar.
Dah p-pillerh mah ajve hormone gestagenem vuelehks dovsesne utnieh minipillerh gohtje.
Lea maid leahkime billár mas lea stuorit mearri fiskesgoruthormona mas lea seamma suodji go lotnolas p-pillaris.
Gååvnese aaj pillerem mij jollebe gestagenedovse åtna mij seamma vaarjelimmie åtna goh kombinereme p-pillere.
Man soarttat kártá ovttaskasas lea vuolgá das man soarttat p-pillara geavtá.
Mij såarhts kaarhtam åtna dan gaavhtan mij såarhts p-pillerem nåhtade.
Oamastit kárttá gos leat maid tableahtat hormoniidhaga sáhttá leahkit buorre jus anilda ahte lea váttis muitit goas galgá álgit nuppi kárttain.
Kaarhtam åtna gusnie aaj tabledth gååvnesieh hormoni namhtah maahta hijven årrodh jis tuhtjie gïerve mujhtedh gåessie edtja orre kaarhtam aelkedh.
Dan vahku áigge go borrá hormonakeahtes tableahtaid dehe ii váldde tableahtaid ollenge oažžu muhtinlágan mánnodávddaid.
Dan våhkosne gosse hormonefrïjjes tabledth vaalta jallh ij naan tabledth vaeltieh dellie såemies gujnelemmiem åådtje.
Dat gohčoduvvo muhtumin p-pillar- mánnodávddat dehe eret báhcán vardin.
Dïhte såemies aejkien p-pillere-gujnelemmiem gohtje.
Vaikko ii válddege mangelágán p-pillara ovttaskas lea ainge suddjejuvvon áhpehisvuođa vuostá dan vahku.
Jïlhts ij naan p-pillerh dennie våhkosne vaeltieh ennje vaarjele guktie ij nåajsan sjïdth.
Mot geavtá p-pillara ?
Guktie p-pillerh nåhtadidh ?
Jus geavtá p-pillara lea leahkime kárta mas leat 21 dehe 28 tableahta.
Jis p-pillerh nåhtede dellie kaarhtam åtna 21 jallh 28 tabledtigujmie.
Galgá váldit ovtta tableahta sullii seamma áiggi juohke beaivvi.
Edtja akte tabledtem medtie seamma tïjje fïerhten biejjie vaeltedh.
Jus lea kárta mas leat 21 tableahta nu galgá doallat gaskka vahku go lea borran buot tableahtaid kárttás.
Jis kaarhtam åtna 21 tabledth dellie våhkoem dejtie orrije mænngan gaajhkide tabledtide kaarhtesne vaalteme.
Jus lea kártá mas leat 28 tableahta dalle borrá hormonakeahtes tableahtaid maŋemus beivviid kárttás.
Jis kaarhtam 28 tabledth åtna dellie tabledth hormoni namhtah minngemes biejjieh kaarhtesne vaalta.
Galle hormonakeahtes tableahta leat vuolgá das makkár p-pillariid váldá.
Man gellie tabledth hormoni namhtah jeerehtse magkerh p-pillerh vaalta.
Dat tableahtat mat siskkildit hormonaid gohčoduvvo sohkkarbillarin.
Dah tabledth mah hormoni namhtah muvhtene dïjneghpillerh gohtje.
Jus lea vajálduhttán dehe vuovssadan p-pillara
Jis åajaldahti jallh p-pillerem voeksedi
Lea dehálaš váldit iežas tableahta sullii seamma áiggi juohke beaivvi.
Dïhte vihkeles tabledtem seamma tïjje fïerhten biejjien vaeltedh.
Jus lea váldditkeahttá eanet go 12 diimmu oainnát ahte gollá eanet go 36 diimmu tableahtaid gaskkan, lea riska ahte ii leat šat suddjejuvvon.
Jis jeenjebe goh 12 tæjmoeh vaasa, jeenjebe goh 36 tæjmoeh göökte tabledth gaskem, dellie vaahram sjædta ij leah vaarjelamme.
Man guhkes áigi eanemus oažžu gollát guovtti tableahta gaskkan vuolgá das man soarttat p-pillara geavtá ja gos kárttás lea.
Man guhkies tïjje maahta göökte tabledth gaskem jeerehtse man såarhts p-pillerem vaalta jïh gusnie lea kaarhtesne.
Mii guoská juste dan p-pillarii man váldá sáhttá lohkat geavtinrávvagis.
Maahta bipacksïetelem lohkedh.
Geavtinráva lea dat bábir mii lea báhka siste go oastá p-pillara.
Bipacksïetele lea dïhte paehpere mij lea aeskesne gosse p-pilleem åasta.
Sáhttá maid váldit oktavuođa dainna vuostáváldimiin gos lea ožžon p-pillara olggosčállot.
Maahta aaj dåastovem bïeljelidh gusnie p-pillerem åadtjodh.
Jus lea riska ahte ii šat leat suddjejuvvon áhpehisvuođa vuostá galgá dahkat ná:
Jis vaahra gååvnese ij leah vaarjelamme guktie ij nåajsan sjïdth edtja naemhtie darjodh:
Váldde dan dehe daid p-pillariid maid leat healbadan nu jođánit go vejolaš.
Vaeltieh dam jallh dejtie p-pillerem maam ij leah vaalteme dan varki maam maahta.
Geavtte kondoma dehe pessára jus anašat boahttevaš čieža beaivvi.
Kondomem jallh pessarem nåhtede jis negkedh dah båetieh tjïjhtje biejjieh.
Dasto leat suddjejuvvon fas.
Dan mænngan lea viht vaarjelamme.
Váldde fáhkka-p-pillara jus leat anašan maŋemus viđa jándoris ovdalgo guddet váldit tableahta daningo spermat sáhttet eallit goaŧus ja monnejohtasis máŋga beaivvi.
Vaeltieh akute-p-pillerem jis negkeme dah minngemes vïjhte dygnh åvteli idtji tabledtem vaeltieh juktie spermijh maehtieh boernesgåetesne jïh munnieåerine jieledh gellie biejjieh.
Jus vuovssada njealji diimmu siste dan maŋŋel go lea váldán iežas p-pillara dehe jus lea luhčadávda ii leat sihkkar ahte gorut geargá váldit hormonaid.
Jis voeksede åvteli njieljie tæjmoeh vaesieh mænngan p-pillerem veelti jallh jis skrovrehtasse, ij leah vihties kråahpe hinni dah hormonh vejtiestidh.
Dalle galgá váldit ođđa tableahta nu ahte lea bistevaččat suddjejuvvon.
Dellie edtja orre tabledtem vaeltedh guktie ennje vaarjelamme.
Ođđa tableahta galgá váldit eará kárttás nu ahte ii váillo das man geavtá dan háve.
Dïhte orre tabledte, dam edtja jeatja kaarhteste vaeltedh guktie ij aktem fååtesh kaarhtesne maam daelie nåhtede.
Dan kárttá sáhttá atnit researvan jus dárbbaha váldit liiggis soames háve.
Dïhte kaarhte maahta reservine utnedh jis naan lissietabledtem viht daarpesje.
Jus lea leamaš čoavjebávččas dehe soames eará ágga dovdat eahpesihkkarin jus lea ožžon tableahtaid maid galgá ferte suddjet iežas kondoma dehe pessára ja boahttevaš čieža beaivvi.
Jis voeksedi jallh skovrehtassem utni jallh jeatjah sjïekenistie damta ovvihties jis tabledtide vejtiestidh edtja kondomine jallh pessarine vaarjelidh dah båetije tjïjhtje biejjieh.
Sáhttá álo jearrat jortamovrras ovdamearkka dihte nuoraidvuostáváldimis dehe jortamovravuostáváldimis jus dovdá iežas eahpesihkkarin.
Maahta åålegh tsegkietniem gihtjedh vuesiehtimmien gaavhtan noeredåastoevisnie jallh tsegkietniedåastoevisnie jis ovvihties damtedh.
Muhtumin lea anolaš sirdit ovddos mánnodávddaid, ovdamearkka dihte jus galgá vuolgit reisui.
Muvhtene maahta sjïehteles gujnelemmiem juhtedh, vuesiehtimmien gaavhtan jis edtja feeledh.
Dan sáhttá dahkat p-pillariin.
Dam maahta p-pillerinie darjodh.
Dalle álggaha ođđa kárttá dakkaviđe go ovddit lea nohkan.
Dellie aalka orre kaarhtem ryöktesh dan mænngan akte nåhki.
Jus váldá sohkarbillara njuike badjel daid ja manná njuolga ođđa kártái.
Jis dïjnegepillerem vaalta dellie ij dejtie vaeltieh jïh ryöktesth orre kaarhtine aalka.
Dat mearkkaša ahte ii ane gaskka hormonatableahtaiguin ovdalgo háliida mánnodávddaid, ovdamearkka dihte go boahtá ruoktot reaissus.
Dïhte sæjhta jiehtedh ij hormontabledte-gaske sjïdth åvteli sæjhta gujnelemmiem åadtjodh, vuesiehtimmien gaavhtan gåessie gåetide viht båetedh.
Ii leat váralaš sirdit mánnodávddaid dáinna vugiin ja dan sáhttá dahkat máŋgga mánu áigge.
Ij leah vaahreles gujnelemmiem juhtedh dennie vuekesne jïh maahta dam gellie aski mietie darjodh.
Muhto mađi guhkkelii geahččala sirdit mánnodávddaid dađi stuorit riska lea ahte sirdin eahpelihkostuvvá ja dalle oažžu vardima goittotge.
Men dan guhkebe pryövoe gujnelemmiem juhtedh dellie stuerebe vaahra ij gåeredh jïh aalka læjhkan vïrremem åadtjodh.
Danin láve ráva leahkit ahte atná mánnodávddaid goittotge juohke goalmmát mánu, nu daddjon njeallje háve jagis.
Dan gaavhtan pråvhka raeriestidh, edtja gujnelemmiem utnedh fïerhten gåalmeden asken, dïhte sæjhta jiehtedh njieljie aejkieh jaepesne.
Eastadanávnnas mii siskkilda østrogena sáhttá addit lassánan riskka varradahppomii.
Preventijvevierhtieh gusnie östrogene maahta vedtedh stuerebe vaahram vïrredamhpam åadtjodh.
Muhto dat riska lea hui unni.
Mohte dam vaahram lea dan onne.
Ovdamearkka dihte ahte oažžu varradahppoma go lea áhpeheapme go borrá p-pillara.
Vuesiehtimmien gaavhtan stuerebe vaahra vïrredamhpam åadtjodh gosse nåajsan enn gosse p-pillerem vaeltedh.
Riska varradahppomii lassána jus olbmos lea badjelmearálaš alladeaddu, lea váhnen dehe oappážat geat leat ožžon varradahppoma ovdal 50 jagi dehe jus alddán lea leamaš varradahppon ovdal.
Vaahram vïrredamhpam åadtjodh jienede gosse buajtehks, eejhtegh jallh åerpenh åtna gie vïrredamhpam åadtjoeji åvteli 50 jaepien båeries sjïdti jallh jis jïjtje vïrredamhpam aarebi utni.
Dalle lávejit ávžžuhit válljet østrogenakeahtes suoji áhpehisvuođa vuostá ovdamearkka dihte p-soappi dehe minipillara.
Dellie pråvhka raeriedidh edtja veeljedh vierhtiem mij östrogenen namhtah guktie ij nåajsan sjïdth, vuesiehtimmien gaavhtan p-såebpie jallh minipillere.
Gos sáhttá oažžut p-pillara ?
Gusnie maahta p-pillerem åadtjodh ?