pere/sami_parallel huggingface dataset:
Dás čájehuvvo movt gelbbolašvuođamihttomearri duohtandahkko oahppoulbmiliin, sisdoaluin ja bargovugiiguin, movt ovttaiduhttit vuođđogálgga ja movt oahpahusa sáhttá heivehit juohke ovttaskas oahppái.
Daesnie lohkehtæjja vuesehte guktie maahtoeulmiem, sisvegem jïh barkoevuekiem lohkehtimmesne sjïehtesjidh. Guktie maadthmaahtoem sjïehtede jïh guktie lohkehtimmiem learoehkidie sjïehtesjadtedh.
Dađistaga árvvoštallan ja gielladoaimmat leat oassin dán fáttás.
Daerpies dellie iktemearan vuarjasjidh, jïh gïele lea vihkeles dennie barkosne.
Vuođđomáhtut Oahppit máhttet sámegielat doahpagiid ja sániid árgabeaibiepmuid birra ja sáhttet hupmat árgabeaibiepmuid birra.
Åvtetje maahtoeh Learohkh joe maehtieh sïejhme fïerhtenbeajjetje baakoeh saemiengïelesne, jïh aaj maehtieh beapmoej bïjre soptsestalledh.
Gelbbolašvuođamihttomearit
Maahtaldahkeulmieh
Oahpahusa mihttomearri lea ahte oahppi galgá máhttit
Lohkehtimmen ulmieh leah; learohkh gelkieh
oassálastit ságastallamiin árgabeaivválaš diliid
soptsestidh fïerhten beajjetji aamhtesi bïjre
geavahit biepmu, biebmogálvvuid ja biebmoráhkadeami doahpagiid ja ságastit sámi borramušaid birra
baakoeh beapmoeh jïh jurjiehtimmiem utnedh jï soptseatalledh saemien beapmoej bïjre
Oahpahusdagus ii álot fátmmas olles gelbbolašvuođamihttomeari.
Ij ööhpehtimmiesoejkesje abpe dam maahtoeulmiem jaksh.
Gelbbolašvuođamihttomearit leat aiddostahttojuvvon oahppoulbmilis.
Maahtoeulmieh leah lïerehtimmieulmide sjïehtesjadteme.
Oahppomihttomearri lea lávkin gelbbolašvuođamihttomeari ollašuhttima guvlui.
Lïerehtimmieulmieh leah barre akte vuekie guktie buektiehtidh maahtoeulmide jaksedh.
Oahppit galget máhttit hupmat iežaset árgabeaidáhpáhusaid birra, nugomat biebmoelliid, ávkeelliid, biepmoráhkadeami, vuođđoávdnasiid, biđisteami ja sámi biepmuid birra.
Learohkh gelkieh maehtedh fïerhten beajjetje aamhtesi bïjre soptsestidh, vuesiehtimmien gaavtan: Lyjhkedskreeki, dåarjelekreeki, beapmoej, njoetske beapmoej, jurjiehtimmien jïh saemien beapmoej bïjre.
Oahppit galget maiddái máhttit:
Learohkh gelkieh aaj maehtedh:
ipmirdit ja atnit sámegielat namaid biebmoelliid ja ávkeelliid birra ja atnit daid sámegielat namaid
saemien baakoeh lyjhkedskreeki jïh dåarjelekreeki bïjre guarkedh jïh ovmessie saemien nommh dïsse nuhtjedh.
muitalit, lávlut, juoigat ja/dahje hupmat iežas ja earáid biebmoelliid ja ávkeelliid birra
jïjtse jallh jeatjabi dåarjelekreeki jïh lyjhkedskreeki bïjre laavlodh, joejkedh jïh / jallh soptsestidh.
hupmat iešguđet vuođđoávdnasiid birra, nugomat bierggu, guoli ja murjjiid birra, ja soames sámi biebmošlájaid birra ja málesteami birra
soptsestidh bearkoej, - gueliej jïh muerjiej bïjre jïh naan saemien beapmoej bïjre jïh guktie galka dejtie saemien vuekien mietie jurjiehtidh.
hupmat dan birra movt vuođđoávdnasat árbevirolaččat leat ávkkástallojuvvon ja movt daid dál ávkkástallet
soptsestidh guktie lea njoetske beapmoeh aerpievoeten mietie åtneme, jïh guktie maahta orresth-laakan daelie jurjiehtidh.
Oahpaheaddji berre čállit oahppoulbmiliid vahkkoplánii dahje áigodatplánii ja muitalit ohppiide ja váhnemiidda buori áiggis ovdalgo álget fáttáin.
Lohkehtæjja tjoevere lïerehtimmieulmide våhkoesoejkesjisnie jallh tæjmoesoejkesjesisnie tjaeledh, jïh learoehkidie jïh gåetide soptsestidh lïerehtimmien åvtelen.
Iešguđet oahppoulbmilat fertejit čielgasit boahtit ovdan, ja oahppit galget daid máhttit atnit iežaset árvvoštallamis
Dejtie ovmessie lïerehtimmieulmide tjoeverieh eensilaakan buerkiestidh, guktie learohkh åadtjoeh dejtie jïjtsevuarjasjimmesne aaj nuhtjedh.
Praktihkalaš barggut Oahppit sáhttet mielde váldit biebmoelliideaset dalle go oahpahus lea olgun dahje sáhttet maiddái olgobeaivái bovdet bearraša / olbmáid geain leat biebmoeallit.
Darjodh Learohkh maehtieh lyjhkedskreekide meatan vaeltedh gosse edtjieh ålkone årrodh jallh fuelhkiem / voelph lyjhkedskreekine bööredh gosse dagkeres biejjiem skuvlesne utnieh.
Oahppit galget guovttelágan mállása málestit.
Learohkh göökte ovmessie beapmoeh dajvijste jurjiehtieh.
Sii sáhttet omd. goikadit sámi hillagáhku, murjet dahje ráhkadit guollemállása dahje biergomállása.
Maehtieh gaahkoem bååhkesjidh, muerjieh tjöönghkedh jallh gueliem / bearkoem jurjiehtidh.
Jus vejolaš sáhttet oahppit bovdet skuvlii áhku / ádjá ja/dahje eará vuorraset olbmuid go dáinna osiin barget.
Jis nuepiem utnieh learohkh maehtieh sijjen aahka gon aajjam jallh jeatjah voeres almetjh bööredidh dahkoe.
Bija ohppiid válddahit málestanbarggu ja árvvoštallat mállása maid sii leat málestan.
Baajh learohkh jurjiehtimmiem buerkiestidh, jïh jïjtjh beapmojde vuarjasjidh mearan barkeminie.
Eará oahppandoaimma ovdamearkkat
Jeatjah lohkehtimmiedarjomh.
Loggačállin muitalusain Oahppit čállet iežaset dahje earáid biebmoelliid birra ja sámegilli muitalit maid sii leat čállán.
Learohkh låggem tjaelieh jïjtsh jallh jeatjah dåarjelekreekibïjre jïh sinsitnide saemien soptsestidh man bïjre leah tjaaleme.
Speallangoarttat Ráhkat speallangoarttaid mas leat biebmoelliid namat ja govat.
Darjoeh speale-kåarhth gusnie guvvie jïh nomme lyjhkedskreekide.
Goarttaid sáhttá lamineret.
Kåarhtide maehtieh lamineredh.
Spealut sáhttet omd. leat govva- ja nammalottot.
Spealesne maahta guvvieh jïh nommh årrodh.
Molssaeaktun sáhttá leat nu ahte son guhte máhttá dadjat ealli nama (bussa, beana dahje heasta jna.), oažžu dan ealli goartta.
Vuesiehtimmien gaavhtan; gie dïhte maahta jiehtedh: gaahtoe, bïenje jallh hierkie åådtje kåarhtem utnedh.
Oahppi guhte lea ožžon eanemus goarttaid, lea vuoitán spealu.
Dïhte learohke mij jeenjemes kåarhth åtna, dïhte spealem vitnie.
Sámi biebmoriemut Lágit biebmoriemuid skuvllas, omd sámi álbmotbeaivvi.
Jurjehth saemien beapmoeh skuvlesne. Dam maahta jurjiehtidh saemien åålmege-bijjien.
Dát gáibida ahte oahppit ovttasbarget eará klássaiguin, oahpaheddjiiguin, skuvlla jođiheddjiiguin, váhnemiiguin ja sámi biebmočehpiiguin.
Tjoeveridie dellie ektese-vyöki barkedh, lohkehtæjjah jïh åvtehkh skuvlesne, eejhtegh jïh almetjh mah leah maehteles saemien beapmoejgujmie.
Oahppit galget oahppat muitit nugomat biebmoelliid ja ávkeelliid namaid.
Learohkh gelkieh voejhkelidh mujhtedh baakoeh jïh nommh dåarjelekreeki jïh lyjhkedskreeki bïjre.
Ráhkat áinnas skovi man oahppit galget váldit mielde ruoktot ja deavdit ovttas váhnemiiguin dahje eará fulkkiiguin.
Darjoeh aktem soejkesjem gosse learohkh maehtieh gåetesne eejhtegigujmie jïh jeatjah fuelhkie- jallh slïektigujmie dievhtedh dejtie baakojde.
Siđa ohppiid heaŋgut skovi vuogas ja heivvolaš sadjái ruovttus.
Jiehtieh learoehkidie dah edtjieh gåetesne gævnjoestidh dam soejkesjem guktie våajnoes.
Juste seammalágan skovvi darvvihuvvo seaidnái skuvllas.
Guelmedh dam soejkesjem, jïh skuvlesne aaj gævnjoestidh.
Oahppit galget guhtet guimmiideaset muitalit maid skovvái leat čállán, omd. ” beana-vielppis- Čebo- Cugo ”.
Baajh learohkh sinsitnide goltelidh mij soejkesjisnie tjåådtje.
Oahppit galget logga čállit iešárvvoštallamis ja nu gulahallat oahpaheddjiin vai eará oahppit eai oainne eaige gula árvvoštallama.
Learohkh maehtieh låggem tjaeledh goh jïjtsevuarjasjimmie, jallh lohkehtæjjine soptsestalledh. Eah guhte jeatjah åadtjoeh vuarjasjimmiem lohkedh.
Dán sáhttet álgogillii čállit.
Dam maahta voestesgïelesne tjaeledh.
Ovdamearka 1 Logga
Voestes vuesiehtimmie Lågge
Čilge barggu.
Barkoem buerkiestidh
Maid hálddašin ?
Maam buektiehtim ?
Mii lei váttisin ?
Mij lij geerve ?
Ovdanbukten go eará ládje ?
Provhkim jeatjah vuekiem goh edtjim tjïertestidh ?
Movt sáhtán nuppe háve dahkat ?
Guktie maahtam mubpien aejkien darjodh ?
Čuovvovaš fáttá mihttomearrin lea:...
Ulmieh båetije aamhtesasse:...
Ovdamearka 2 Oahppit ruossuhit daid oahppomihttomeriid maid hálddašit.
Mubpie vuesiehtimmie Learohkh kroessem tjaeliestieh duejtie lïerehtimmieulmide mejtie joe maehtieh.
Dán ferten oahppat vai olahan oahppomihttomeriid:
Daam tjoeverem lïeredh guktie buerebe-laakan lïerehtimmieulmide jaksem:
Dán máhtán veaháš:
Ånnetji maahtam:
Dáhton
Mij biejjide
Dán máhtán bures: Dáhton
Hijven maahtam: Mij biejjide
sánit ja doahpagat maid berren máhttit go human dáid birra:
baakoeh jïh dïejvesh mah leah daerpies maehtedh gosse dan bïjre soptsestem:
sámi biepmut ja iešguđetlágan vuođđoávdnasat
lyjhkedskreeki jïh dåarjelekreeki bïjre
erohus gaskal biebmoelliid ja ávkeelliid
saemien beapmoej jïh ovmessie njoetske beapmoej bïjre
fievrredit máhtu dáid birra:
maahtoen bïjre deanahtidh:
biebmoelliid ja ávkeelliid
lyjhkedskreeki jïh dåarjelekreeki bïjre
málesšlájaid ja vuođđoávdnasiid
beapmoej jïh njoetske beapmoej bïjre
eará vugiid movt sáhtán ovdanbuktit:
jeatjah vuekiem provhkedh gosse tjïertestidh:
atnit rupmaša ja gieđaid
kråahpem jïh gïeth nuhtjedh
gávdnat eará sániid
jeatjah baakoeh gaavnedh
sániid goallostit oktii
göökte baakoeh ektiedidh
rievdadit sániid dárus
daaroen baakoeh saemiengïelese darjodh.
jearrat jus juoga lea eahpečielggas
jis im guarkah dellie gihtjedh
iežas giela njulget
jïjtjemem staeriedidh
joatkit humadeami:
soptsestallemem utnedh:
ovdanbuktit nu ahte ii beare dávjá ferte ohcat sániid
im daarpesjh baakoeh daamtaj ohtsedidh gosse tjïertestem
atnit olles ja ipmirdahtti cealkagiid
soptsestidh guktie goerkesæmman båateme
loahpahit humadeami
soptsestallemem orrijidh
Go lea sáhka málesteami ja láibuma birra, de rievddada man ollu oahppit birgejit veahkihaga ohppiid iešguđet ahkedásiid mielde.
Gosse jurjiehtidh jïh bååhkesjidh, maahta maahtoeulmide fïerhten learoehkasse joekehts klaassedaltesasse jeatjhlaakan darjodh.
Lea vejolaš čađahit fágaidgaskasaš ovttasbarggu nugomat Luonddufága ja Biebmu ja dearvvašvuođa fágaid gaskkas. Muhto guovddážis dás lea dat movt ohppiid giellaatnu lea.
Maahta ektese-vyöki jeatjah aamhtesigujmie barkedh, vuesiehtimmien gaavhtan eatnemefaagine jïh beapmoe- jïh healsoefaagine, bene gïele dïhte mij lea dïhte vihkielommes, jïh dïhte mij galka vååjnesisnie årrodh.
Máhttit ovdanbuktit čálalaččat ja njálmmálaččat: Oahppit galget sániid ja dajahusaid biebmoelliid, ávkeelliid ja sámi biepmuid ja vuođđoávdnasiid birra.
Maehtedh njaalmeldh jïh tjaaleldh tjïertestidh: learohkh maehtieh baakoeh jïh dïejvesh tjaeledh lyjhkedskreeki bïjre, dåarjelekreeki bïjre, saemien beapmoej bïjre jïh njoetske beapmoej bïjre.
Go oahppit málestit, de sáhttet muitalit maid sii dahket sihke eará ohppiide ja oahpaheaddjái.
Gosse learohkh beapmoeh jurjiehtieh, dellie edtjieh soptsestalledh jeatjah learohkigujmie jïh lohkehtæjjine mejnie leah gïehteleminie.
Sii sáhttet nugomat čilget movt biebmu neaktá, máistu ja hakso.
Dah maehtieh dellie beapmoem buerkiestidh guktie vååjnoe, guktie domtoe jïh guktie hopsoe.
Máhttit lohkat: Oahppit galget máhttit lohkat sániid, doahpagiid ja olles cealkagiid dan birra maid bargá go leat biebmoeallit ja ávkeeallit ja go málesta.
Maehtedh lohkedh: Learohkh gelkieh baakoeh, dïejvesh jïh ellies raajesh lohkedh guktie lyjhkedskreekide jïh dåarjelekreekide geehtedidh, jïh guktie beapmoeh jurjiehtidh.
Máhttit rehkenastit: Bija ohppiid rehkenastit man ollu máksá go lea biebmoealli.
Maehtedh ryöknedh: Baajh learoehkidie ryöknedh man dovres sjædta lyjhkedskreekem utnedh.
Skuvlla oahppit sáhttet ráhkadit málestanbušeahta mii čájeha man ollu vahkus atnet málesteapmái skuvllas ja ruovttus.
Dah maehtieh budsjedtem darjodh gosse skuvlesne, beapmoejurjiehtimmesne. Dah maehtieh aaj åadtjodh ryöknedh man jïjnje akte fuelhkie beapmojde åtna akten våhkoen.
Máhttit atnit digitála reaidduid: Divtte ohppiid interneahta fierpmádagas ohcat sámegielat doahpagiid ja sániid biebmoelliide ja borramuššii.
Maehtedh digitale vierhtiem nuhtjedh: Baajh learoehkidie gaskeviermiem nuhtjedh jïh saemien baakoeh kreekde jïh beapmojde ohtsedidh.
Geahča Gávnos, Sametingenes hjemmesider, giella.
Veartesjh Gávnos, Saemiedigkiej gåetiesæjrojne, giella.
org ja risten.no.
org jïh risten.no.
Ráhkat teakstaovdamearkkaid, ja divtte ohppiid ohcat ja dovdat ealli- ja biebmonamahusaid teavsttas ohcanboaluin.
Nuhtjh teekstevuesiehtimmiem, jïh baajh learoehkidie kreeke- jïh beapmoebaakoeh ohtsedidh dennie teekstesne. Nuhtjh daam ohtsedimmie-taastem.
Go lea sáhka sámi biebmoráhkadeamis, de sáhttá málesteapmi leat okta gielladoameanain.
Gosse saemien beapmoeh jurjiehtidh, dellie lea dïhte aaj barre goh gïelesuerkie.
Go oahppit málestit sámi biebmu, de galggaše áinnas hupmat sámegiela.
Gosse learohkh saemien beapmoeh jurjiehtieh, gelkieh dellie barre saemiestidh.
Edström, Prost, Holmberg, Utsi: Čuoja čáppa litna jietna, Sámi šuoŋat, Davvi Girji os, 1995.
Learoevierhtieh
Sámi biebmu – Samisk mat, neavvagat, iešguđege gáldut, ovdamearkkat:
Sámi biebmu – Saemien beapmoeh, bihkedassh, ovmessie gaaltijh, vuesiehtimmien gaavhtan:
Bongo, Marit. 2000. ” Samisk mat år 2000 ”.
Julevsaemien beapmoebihkedassegærjah
Persen, Nan: Guollemális. Iđut ja Davvi Stádaped 2009.
Åarjelsaemien beapmoebihkedassegærjah
Beanastallan – hundespill, lea almmuhuvvon davvisámegillii ja galgá ilbmat lullisámegillii, almmuhan lea Davvi Girji OS.
Beanastallan – bienjespeale, lea noerhtesaemien gïelesne jïh aaj åarjelsaemien båata, bæjhkoehtæjja lea Davvi Girji OS.
Skuvla
Skuvle
Joavku:
Tjïerte
Eksáminándda nr..
ELLIESVOETE
Bihtá nr..
Lahtestimmieh
Oahppi vástádus oppalaččat:
Learohken vaestiedasse elliesvoetine
Gulahallan
Gaskesadteme
Vástádus bargobihttái
Vaestiedasse laavenjassese
Giella, formálalaš diehtu / máhttu
Gïele, formellen maahtoe
Teakstaipmárdus
Teksteguarkeme
Hápmeoahppa
ÅENEHKS TEKSTE
Sátneriggodat
Lahtestimmieh
Sitáhtaid ja gálduid merken
Faagen temam buerkiestidh
Selvehit fágalaš temá
Analyse, faagegïele, jïjtje vuajnoeh
Váikkuhangaskaoamit
GUHKIES TEKSTE
Iežas árvvoštallamat
Lahtestimmieh
Reflekšuvdna ja iešheanalašvuohta
Refleksjovne jïh jïjtjeraarehke
Váikkuhangaskaomiid geavaheapmi
Guktie vierhtieh utnedh
Áššálaš ákkasteapmi
Aamhtesem digkiedidh
Váikkuhangaskaoamit teavsttas
Faagegïele
Iežas árvvoštallamat
Jijtje vuajnoeh
Árbevirolaš máhttu ja giella geavaheamis
Aerpien maahtoe jïh g
Selvehit, árvvoštallat, buohtastahttit ja ságaškuššat giellaáššiid ja áššiid mat gullet árbevirolaš máhttui
Buerkiestidh, vierhtiedidh, mohtedidh jïh gïeleldh jïh kulturellen tsiehkieh rååresjidh
Selvehit fágalaš temáid
Faagen aamhtesh buerkiestidh
Sitáhtaid ja gálduid merken
Sitath jïh gaaltijh mearhkodh
Árvosátneárvalus:
Karakteere-uvtelasse:
Udir.no - Oahpahusláhču: Dássi 1
Udir.no - Ööhpehtimmiesoejkesje: Daltese 1
Dás gávdná oahpaheaddji ovdamearkkaid movt son sáhttá bargat gealbomihttomeriin 1. dásis.
Daesnie lohkehtæjja vuesiehtimmiem gaavna guktie maahta maahtoeulmide voestes daltesisnie jaksedh.
Dás čájehuvvo movt gelbbolašvuođamihttomearit oainnusmahttojuvvojit oahppoulbmiliin, sisdoalu ja bargovuogit, movt vuođđogálggat ovttaiduvvet ja movt oahpahus sáhttá heivehuvvot ovttaskas oahppái.
Daesnie vuesehte guktie maahtoeulmiem, sisvegem jïh barkoevuekiem lohkehtimmieulmide sjïehtesjidh. Daesnie aaj vuesehte guktie maadthmaahtojde maahta sjïehtesjidh jïh guktie dejtie fïereguhten learohken lohkehtæmman sjïehtesjadtedh.
Dađistaga árvvoštallan ja gielladoaimmat leat oassin dagus.
Vuarjasjimmie iktemearan sjædta, jïh gïelesuerkieh leah dellie vihkeles dejnie barkojne.
Áigodat: skuvlaálgin čakčat (Eaktuduvvo ahte oahppit máhttet lohkat ja čállit.)
Gåessie: Gosse skuvle aalka (ij lohkehtæjja vuertieh learohke galka maehtedh lohkedh jïh tjaeledh.)
Gelbbolašvuođamihttomearit
Njaalmeldh gaskesadteme
Njálmmálaš gulahallan Oahpahusa mihttomearri lea ahte oahppi galgá máhttit
Lohkehtimmien ulmieh leah; learohkh gelkieh
dovdat álkis, árgabeaivválaš dili sániid, namaid, doahpagiid ja oanehis cealkagiid
aelhkies baakoeh, nommh, jïh åenehks raajesh beajjetji tsiehkine maehtedh
Giella- ja kulturdiđolašvuohta Oahpahusa mihttomearri lea ahte oahppi galgá máhttit
Gïelen jïh kultuvren bïjre daejredh Lohkehtimmien ulmieh leah; learohkh gelkieh
muosáhit ja dovdat giela luđiid, lávlagiid, sálmmaid, álkis muitalusaid, máidnasiid, govaid, spealuid, tv-prográmmaid ja digitála reaidduid bokte
dååjrehtalledh jïh gïelem aajhtsedh vuelien, laavlomi, saalmi, aelhkies soptsestimmiej, vaajesi, guvviej, speali, tv-programmi jïh digitale vierhtiej tjïrrh.
Oahpahusdagus ii álot fátmmas olles gelbbolašvuođamihttomeari.
Ij barre daejnie lohkehtimmiebarkojne dam maahtoeulmiem jaksh.
Gelbbolašvuođamihttomearri oainnusmahttojuvvo oahppoulbmilis, mas daddjo maid galgá oahppat.
Dah maahtoeulmieh åvtese båetieh lïerehtimmieulmine, mah tjïelke buerkiestieh maam learohke galka lïeredh.
Oahppoulbmil lea lávki gelbbolašvuođamihttomeriid ollašuhttima guvlui.
Lïerehtimmieulmie lea barre goh akte sille guktie buektiehtidh maahtoeulmide jaksedh.
Oahppit galget máhttit dovdat sániid ja dajaldagaid beaivválaš doaimmain ovdamearkka dihte iežas ja bearraša birra.
Learohkh gelkieh fïerhtenbeajjetje baakoeh jïh dïejvesh damtedh v.g. guktie maehtieh sov bïjre jïh fuelhkien bïjre soptsestalledh.
Oahppit galget maiddái máhttit:
Learohkh gelkieh maehtedh:
dearvvahit (buorástahttit) sámegillii ja iežas oahpásmahttimis earáide
Buarastehtedh jïh sov bïjre soptsestidh.
dovdat lagamus bearraša sohkavuođanamahusaid ja skuvlaklássa ohppiid ja skuvlla nama
Lïhkemes fuelhkien nommh, skuvlem jïh daltesem damtedh.
dovdat / máhttit juoigat oahpes luođi, sohkalávlaga (omd. ” Eatni eadni lea mu áhkku ”), eará sámi lávlaga dahje sámi sálmma
Åahpenidh åehpies vueline jïh dam laavlodh, fuelhkie-laavlomem (v.g: " Manne aahkan aahkuve ") jallh jeatjah åehpies laavlomem jallh saalmem saemiengïelesne laavlodh.
Oahpaheaddji čállá oahppoulbmiliid nugomat vahkoplánii dahje áigodatplánii ja dieđuid dan birra ohppiide ja váhnemiidda buori áiggis ovdal go dagus álgá.
Lohkehtæjja lohkehtimmieulmiem våhkoesoejkesjasse jallh tæjmoesoejkesjasse tjaala. Learoehkidie jïh eejhtegidie dan bïjre soptseste, aarebi dam lohkehtimmiem aalka.
Iešguđet oahppoulbmilat galget čielgasit oainnusmahttojuvvot, ja oahppit galget daid atnit iežas árvvoštallamis.
Dah ovmessie lïerehtimmieulmieh tjoeverieh tjïelkelaakan åvtese båetedh guktie learohkh maehtieh dejtie jïjtse vuarjasjimmesne nuhtjedh.
Gelbbolašvuođa bargočilgehussan - diehtit, dahkat, ipmirdit.
Akte barkoetjïertestimmie maahtoen bïjre – daejredh, darjodh, guarkedh.
Luoikkahuvvon Fjørtoft, Henning girjjis: Effektiv planlegging og vurdering.
Lööneme daestie, Fjørtoft, Henning: Effektiv planlegging og vurdering.
Rubrikker og andre verktøy for lærere.
Rubrikker og andre verktøy for lærere, Fagbokforlaget 2009
Máhtolašvuođat
Maahtoeh
oahppat ja máhttit atnit doahpagiid eadni, áhčči, nieida, bárdni, viellja, oabbá ja áhkku ja áddjá sámegillii.
Lïeredh baakoeh: tjidtjie, aehtjie, nïejte, baernie, vïelle, åabpa jïh aahka gon aajja saemiengïelesne.
Gálggat
Maehteles
máhttit atnit doahpagiid ja máhttit juoigat ja lávlut lávlaga dahje sálmma sámegillii
Maehtedh jiehtegidie nuhtjedh jïh aaj maehtedh laavlodh, joejkedh jïh saalmide laavlodh saemiengïelesne.
Ipmárdus
Goerkesimmie
máhttit čilget doahpagiid, luohtedajahusaid ja lávllateavstta sisdoalu
Maehtedh jiehtegen sisvegem buerkiestidh jïh aaj vuelien jïh laavlomen sisvegem jeatjabidie buerkiestidh.
Oahppit galget oahppat sámegillii dearvvahit ja galget buorástahttit guhtet guoimmiset ja oahpaheaddji ja dadjat bures.
Learoehkidie ööhpehtidh guktie edtjieh sinsitnide jïh lohkehtæjjam buarastehtedh jïh Buaregh jiehtedh.
Dasto galget guokte ja guokte oahppi oahppat goabbat guoimmisteaskka dearvvahit go geardduhit dán cealkaga: Bures, mu namma lea XXXX.
Dan mænngan edtjijægan gööktesi-gööktesi sinsitniem buarastehtedh jïh ikth vielie jiehtedh: Buaregh mov nomme xxx.
Dás sáhttá oahpaheaddji atnit sámi giehtadohkáid mat guhtet guoimmiset dearvvahit ja buorástahttet.
Daesnie edtjijægan sinsitniem buarastehtedh.
Loahpas galget buot oahppit guhtet guoimmisteaset dearvvahan ja buorástahttán.
Minngemes gaajhkh learohkh edtjieh sinsitnide buarastehtedh.
Dá lea ovdamearka movt giehtadohkáin sáhttá dearvvahit ja buorástahttit:
Daesnie vuesehte guktie edtja gïete-dåahkajgujmie buarastehtedh:
Vuosttaš vahku galget juohke diimmus njálmmálaččat hárjehallat dadjat klássaohppiid ja skuvlla sámegielat namaid.
Njaalmeldh lïeredh dejtie saemien nommide klaassesne jïh skuvlen nommem fïerhten tæjmoen voestes våhkoen.
Nuppi vahku rájes ja áigodaga lohppii geardduhit namaid juohke nuppi diimmu.
Ikth vielie jiehtedh fïerhten mubpien tæjmoen daan lïerehtimmieboelhken.
Oahppamis luđiid, lávlagiid ja sálmmaid de sáhttá atnit CD skearru, interneahta dahje ovttasbargat báikkálaš goarain dahje lávlunjoavkkuin.
Gosse edtja lïeredh joejkedh, laavlodh jïh saalmh laavlodh maahta cd:m, gaskeviermiem jallh siebriedahken laavlomedåehkesne laavlodh.
Ohppiide sáhttá addit teavsttaid dahje jietnafiilla ruovttubargun.
Learohkh maehtieh aaj teekstem jallh tjoejefijlem åadtjodh goh leaksojne gåetesne.
Váhnemat dahje earát lávlot sidjiide ja singuin ovttas.
Eejhtegh jallh jeatjebh dejgujmie ektine tjoeverieh laavlodh.
Eará oahpahandoaimmaide evttohusat
Vielie lïerehtimmiedarjomh.
Oahppit ovttasbarget 2-4 oahppi sturrosaš joavkkuin.
Nomme jïh laahkoespeale 2-4 learohkh ektesne barkeminie.
Ráhkat spealu speallanplána sárgumis, ja sárggo luotta mii juhkkojuvvo 48 njealječiegagiidda.
Guvvedh aktem spealem gusnie 48 mierieh.
Vuosttaš guđa njeallječiegaide galget čállit sámegielat ovdanamaid ja goargguid.
Dejnie voestes govhte mierine, voestes- jïh minngienommh edtjieh saemiegïelesne tjåadtjodh.
Oahpaheaddji ja váhnemat / earát sáhttet veahkehit.
Lohkehtæjjah jïh eejhtegh / jeatjebh maehtieh viehkiehtidh.
Njeallječiegaide, 7-12, čállit iešguđet agiid.
Mubpene mïerietjåanghkosne 7-12 ovmessie taalh edtjieh tjåadtjodh mah vuesiehtieh man båeries lea.
Njeallječiegaide 13-18 čállit iešguđet sámegielat báikenamaid.
Mierine 13-18 ovmessie sijjienommh edtjieh tjåadtjodh.
Veahkkin sáhttá atnit sámegielat kártta dahje interneahta.
Nuhtjh saemien kaarhtem jallh gaskeviermiem.
Njeallječiegaide 19-24 čállit bearašsániid nugomat nieida, bárdi, eadni, áhčči, ja áhkku ja áddjá.
Mierine 19-24 fuelhkiebaakoeh edtjieh tjåadtjodh, vg. nïejte, baernie, tjidtjie, aehtjie, aahka gon aajjah.
Njeallječiegaide 25-30 čállit fitnuid.
Mierine 25-30 edtja tjåadtjodh mejnie almetjh barkeminie / gïehteleminie.
Njeallječiegaide 31-36 čállit astoáiggedoaimmaid.
Mierine 31-36 edtja tjåadtjodh guktie almetjh eejehtellieh.
Njeallječiegaide 37-42 čállit su iešvuođaid.
Mierine 37-42 edtja tjåadtjodh guktie almetjh leah, v.g. faavroes, siegkies, j. j
Njeallječiegaide 43-48 čállit sámegielat favorihttasániid.
Mierine 43-48 buerie baakoeh saemien edtjieh tjåadtjodh.
Oahppit čállet suohttaseamos dahje sámegielat sániid maid dássážii leat oahppan. ”
Learohkh tjaelieh dejtie lustemes baakoeh mejtie leah dan raajan lïereme. "
Mun dajan áinnas … (jeg sier gjerne …) ”
Manne naemhtie jeahtam … "
Dát lea bircospeallu.
Daate speale lea teernege-speale.
Dás galgá háhkat identitehta ja dasa deavdit earálágán dieđuid.
Datne edtjh identitetem gaavnedh jïh ovmessie saetniesvoetigujmie lissiehtidh.
Go juohkehaš lea olahan ovtta molssaeavttu guđege guovllus (8 guovllu) dan mielde guđe njealječiegagii gárttai bircuma vuođul, de galgá juohkehaš muitalit makkár identitehta son lea spealus ožžon: nama, gos orru dahje dieđuid bearraša birra jna..
Gosse gaajhkesh aktem aamhtesem fïereguhtede dajveste åådtjeme (8 ovmessie dajvh) gubpene leah orreme, edtjieh dellie sinsitnine soptsestidh dan identiteten bïjre maam leah åådtjeme: Guktie nomme lea, gusnie årroeminie jïh aaj fuelhkien bïjre soptsestidh.
Várut ahte oahppit álot ožžot dan iešvuođa man ožžot go vuosttaš geardde jovdet ođđa guvlui.
Geehth guktie learohkh iktegisth daam maahtoem åadtjoeh gosse dam voestes dajvem jeksieh.
Oahppit miellagovvádusa vuođul ráhkadit speallanplána ja gávnnahit spellui vuogas nama.
Learohkh tjoeverieh ussjedidh gosse spealesoejkesjem darjoeh, jïh sjïehteles nommem dïsse bïejedh.
Go buohkat leat čađahan iežaset speallangeainnu, de oahppit sáhttet lonuhit spealuid earáiguin ja nu dađistaga ožžot ođđa identitehtaid.
Gosse gaajhkesh jïjtsh spealem spealadamme dellie gelkieh spealedablide låtnodh guktie iktegisth orre identitetem åadtjoeh.
Ráhkadit álkes sohkamuora
Guktie laahkoe-moerem darjodh
Dá lea govva mas lea soahki njealječiegagiiguin (rámmaiguin) masa sáhttá bidjat oahppi nama ja gova bajimussii.
Daesnie lea guvvie moereste gusnie njealjeskaavtegen mierieh, gusnie guvvie jïh nomme learoehkijstie bijjielisnie sjïehtieh.
Nuppi dásis ges váhnemiid nama ja gova.
Daltesen vuelielisnie guvvieh jïh nommh aehtjie gon tjidtjeste sjïehtieh.
Vuolimus dásis lea sadji bidjat áhku ja ádjá nama ja gova.
Vuelemassjen daltesisnie guvvieh jïh nommh aahka gon aajjeste sjïehtieh.
Ovdamearka 1 Logga Vaikko dát lea iežas árvvoštallan, de sáhttá logga maiddái adnot oahpaheddjiin gulahallamis nu ahte earát eai gula ja/dahje sáhte lohkat árvvoštallama.
Voestes vuesiehtimmie Lågge Jalhts daate lea jïjtsevuarjasjimmie, maahta daam låggem aaj nuhtjedh gosse edtja lohkehtæjjajgujmie soptsestalledh, guktie eah jeatjebh åadtjoeh goltelidh jïh / jallh lohkedh dam vuarjasjimmiem.
Oahppit sáhttet čállit dan gillii mii sis lea vuosttašgiellan.
Learohkh maehtieh voestesgïelesne tjaeledh.
Nuorat oahppit sáhttet oažžut veahki váhnemiin / ovddasteddjiin dahje oahpaheaddjis:
Maanah maanaskuvlesne maehtieh viehkiem eejhtegijstie jallh lohkehtæjjijste åadtjodh.
Mainna lihkostuvven ?
Maam buektiehtim ?
Mii lei váttis ?
Mij lij geerve ?
Atnen go eará vugiid báhkkodeapmái ?
Mejtie jeatjah vuekiem nuhtjim goh edtjim tjïertestidh ?
Ovdamearka 2 Oahppit galget ruossut oahppoulbmiliid maid hálddašit.
Mubpie vuesiehtimmie Learohkh kroessem tjaeliestieh duejtie lïerehtimmieulmide mah joe maehtieh.
Dán šattan oahppat vai olahan oahppoulbmiliid:
Daam tjoeverem lïeredh guktie lïerehtimmieulmiem jaksedh:
Dán máhtán veaháš:
Ånnetje maahtam:
Dán máhtán bures:
Daam hijven maahtam:
sánit ja dajahusat mat leat ávkkálaččat go human:
Baakoeh jïh dïejvesh mejtie aevhkine maehtedh gosse dan bïjre soptsestem:
iežan birra
mov bïjre
iežan lagamus bearraša birra
mov lïhkemes fuelhkie.
dajahusat:
Dïejvese:
dearvvahan / buorástahttán
buarastehtedh
iežan birra muitalan earáide
mov bïjre soptsestidh
gaskkustit máhtu lagamus bearraša birra:
Maahtoe jïh lïhkemes laahkoen bïjre soptsestidh:
dovdat lagamus bearraša namaid
nommem jïh gietskemes laahkoem damtedh.
čilget sohkadoahpagiid earáide
jeatjabidie laahkoen bïjre buerkiestidh
dovdat ja ipmirdit skuvlla klássa ohppiid namaid
damtedh jïh guarkedh skuvlen nommem jïh daltesem.
lávlut álkes sámi sohkalávlaga
aelhkies saemien laahkoelaavlomem laavlodh.
atnit eará vugiid gulahallat earáiguin:
Jeatjah vuekiem nuhtjedh gosse tjïertestidh:
atnit rupmaša ja gieđaid
kråahpem jïh gïetide nuhtjedh
gávdnat eará sániid
orre baakoeh gaavnedh
ovttastahttit sániid
göökte baakoeh ektiedidh
rievdadit ja atnit dáru sániid vai hupman ii bisán
orrestidh aelkedh jïh daaroen gïelem nuhtjedh guktie ij soptsestimmie edtjh gaarvanidh.
jearrat jus juoga lea eahpečielggas
gihtjedh jis maam joem lea plarhkan.
iežan buorideames
jïjtjemem staeriedidh.
dábálaš ságastallan earáiguin:
Aelhkies soptsestallemem utnedh:
hupmat ja gulahallat álkes cealkagiiguin
aelhkies raajesh maahtam soptsestidh.
máhttit loahpahit ságastallama
maahtam orrijidh soptsestidh
Diehtun ovddasguvlui
Åvtese vuejnedh
Don sáhtát eanet hárjehallat … (oahpaheaddji čállá dan mii lea áigeguovdilin.)
datne maahtah jienebem lïeredh … (Lohkehtæjja tjaala mij dïhte maahta årrodh.)
Skovvi mas leat eavttut mihttomeriid ollašuhttit, adno dađistaga árvvoštallamis, dat mearkkaša ahte oahppi dađistaga iežas árvvoštallá.
Dam soejkesjem guktie ulmide jaksedh, galka lïerehtimmesne utnedh. Daate vïhnesje learohke lea jïjtjemse vuarjasjamme.
Muital oahppái mii sus dađistaga vurdojuvvo, omd. ahte oahppi guovtti vahku geahčen galgá máhttit dihto sániid ja doahpagiid sohkačujuhusaid oktavuođas.
Soptsesth learoehkasse maam lea vuertieminie, vg: learohke galka göökte våhkoen mænngan, baakoeh jïh dïejvesh slïektenommi bïjre maehtedh.
Dađistaga sáhttá oahpaheaddji iskat ahte máhttá go oahppi luođi, lávlaga dahje sálmma mearriduvvon áigemeari siskkobealde.
Lohkehtæjja maahta aaj seamma sïenten vuartasjidh mejtie learohkh maehtieh aktem vueliem joejkedh, aktem laavlomem laavlodh jallh aktem saalmem laavlodh.
Rávisolmmoš lohká skovi ohppiide, ja sii sáhttet dađistaga válljet ja ruossut man dásis sii iežaset mielas leat.
Geerve almetje dam soejkesjem learoehkidie låhka, jïh dah maehtieh jïjtje kroessem bïejedh duejtie lïerehtimmieulmide mah vienhtieh maehtieh.
Heivehuvvon oahpahusa oktavuođas nuoramus ohppiide lea heivvolaš ovdalgihtii dárkkistit ohppiid sámegielmáhtu.
Gosse lohkehtimmiem nööremes learoehkidie sjiehtesjadtedh, dellie hijven voestegh vuartasjidh maam dah joe maehtieh.
Dán sáhttá oahpaheaddji dahkat go ovdalgihtii humada juohke váhnemiin / ovddasteddjiin ja dasto juohke áidna ohppiin.
Lohkehtæjja maahta voestegh eejhtegigujmie soptsestidh, jïh mænngan learoehkinie soptsestidh.
Vállje omd. gova soames bearrašis ovdamearkan, ja iská maid oahppi áibbas álggus máhttá.
Nuhtjh aktem guvviem fuelhkeste jïh voejhkelh vuartasjidh maam learohke aalkovistie maahta.
Molssaeaktun sáhttá leat ahte oahpaheaddji muitala oanehis historjjá sámegilli ja iská man ollu oahppit ipmirdit.
Lohkehtæjja maahta aelhkies, åenehks vaajesem saemiengïelesne lohkedh, jïh nimhtie goerehtidh man jïjnje learohke maahta.
Ohppiide geat ovdalgihtii eai leat oahppan sámegiela, lea dehálaš láhčit diimmuid nu ahte leat geasuheaddjin ja movttiideaddjin.
Dejtie learoehkidie, mah eah naan saemiegïelem lïereme, lea vihkeles tæjmojde lustestalledh.
Ane konkrehta diŋggaid veahkkin nugomat dohkáid, stohkosiid ja sámi konkrehta diŋggaid, nugomat suohpana, lávžži, rággasa jna. ja muitalusaid, riibma, sátnestullán, luđiid ja lávlagiid.
Nuhtjh dåahkah jïh stååkedh, jïh saemien tjåenieh jïh daeverh goh låavthgåetie, soehpenje j. j. jïh heamture, rïjme, vuelie jïh laavlome.
Lávlla Oaivi, oalgi, čibbi ja juolgesuorbma sámegilli sáhttá lávlot ja áđđestallat molssašuddi leahtuin, sihke hui jođánit ja hui njozet.
Laavlome goh åejjie, åelkie, boelvh jïh tjiehtjerh saemien maahta laavlodh dovne varki jïh soejmetjilaakan.
Go leat oahppit geat álget sámegielain nubbin giellan, sámegiella 2 ja 3 nuoraidskuvllas ja joatkkaskuvllas, ferte oahppostoffa heivehuvvot sidjiide.
Dejtie learoehkidie, mah aelkieh saemien lïeredh mubpiengïeline, saemien 2 jïh saemien 3 noereskuvlesne jïh jåarhkeskuvlesne, lohkehtæjja tjoevere lohkehtimmiem learoehkasse sjïehtesjadtedh.
Ovdamearkka dihte sáhttá bovdet guossin nuorra sámegielagiid klássii, ja oahppit sáhttet dearvvahit sin ja muitalit iežaset birra sidjiide ja guhtet guimmiidasaset (omd. bovdet sámi ofelaččaid).
Vg. klaasse maahta noere saemieh bööredidh, jïh learohkh maehtieh buarastehtedh jïh sijjen bïjre soptsestidh.(vg. Nuhtjh dam saemien baakoem åehpies).
Lávlla ovdamearkkat sáhttet leat sámi raplávlagat ja juoiganšuoŋat nugomat givssideami, iešluohttámuša ja identitehta birra.
Klaasse maahta aaj saemien rap laavlodh jïh joejkelaavlome maahta nïrrehtimmiem, jïjtjedomtesem jïh identitetem nænnoestidh.
Namma- ja sohkaspeallu heive maiddái bures boarráset ohppiide geat sáhttet oažžut viiddiduvvon sisdoalu, omd. fitnuid ja astoáiggeberoštumiid birra jna..
Nomme- jïh laahkoespealh aaj båarasåbpoe learoehkidie sjïehtieh, guktie maahta spealem vijriedidh, v.g. mejnie leah barkeminie, maam darjoeh gosse eejehtellieh j. j.
Máhttit báhkkodit čálalaččat ja njálmmálaččat: Čálalaš ovdanbuktima eat vuordde vuos, muhto sin geat juo máhttet čállit, lea vejolaš movttiidahttit sámegillii čállit doahpagiid lagamus fulkkiid birra.
Maehtedh tjaaleldh jïh njaalmeldh tjïertestidh: Ij lohkehtæjja vuertieh learohkh gelkieh maehtedh tjaeledh. Lohkehtæjja maahta dejtie, mah joe maehtieh tjaeledh, eadtjalgehtedh nommide tjaeledh dej sijjen lïhkemes slïekten bïjre saemiengïelesne.
Divtte ohppiid álggos gullat doahpagiid ja dasto ieža daid geardduhit.
Baajh learohkh goltelidh dejtie nommide jïh mænngan ikth vielie jiehtedh.
Oahpaheaddji sáhttá njálmmálaš ovdabuktimis iskat movt oahppit ipmirdit doahpagiid.
Lohkehtæjja maahta aaj njaalmeldh baakoegoerkesimmiem learoehkidie gaavnedh.
Máhttit lohkat: Vuos eat vuordde ahte oahppit galget máhttit lohkat sámegielat fuolkenamahusaid, muhto sii geat juo máhttet lohkat, berre movttiidahttit lohkat eanemus vuođđudeaddji doahpagiid.
Maehtedh lohkedh: Ij lohkehtæjja vuertieh learohkh gelkieh maehtedh lohkedh dej saemien slïektenommide. Dah mah joe maehtieh lohkedh, dejtie lohkehtæjja eadtjalgahta maadthbaakojde lohkedh.
Máhttit rehkenastit: Divtte ohppiid lohkat galle oarbinačča ja áhkut / ádját leat iežaset bearrašis ja guhtet guoimmiset bearrašiin. Oahppit barget ovttas guokte dahje stuorit joavkun ge.
Maehtedh ryöknedh: Baajh learohkh ryöknedh sov åerpenh, aahka gon aajjah, sov fuelhkiem jïh sinsitnien fuelhkide, gööktesi-gööktesi jallh stuerebe dåehkine.
Máhttit atnit digitála reaidduid: Divtte ohppiid atnit interneahta ja iešguđet neahttabáikkis ohcat sámi fuolkevuođanamahusaid.
Maehtedh digitale vierhtieh nuhtjedh: Baajh learohkh gaskeviermiem nuhtjedh guktie åadtjoeh ohtsedidh saemien slïektebaakoeh dejstie ovmessie gaskeviermiesijjijste.
Geahča Gávnos, Sámedikkiid neahttasiidduid, giella.
Vuajnah: Gávnos, Saemiedigkiej gåetiesæjrojne, giella.
org, risten.no.
org, risten.no.
Dán fáttás sáhttet oahppit oahppodiimmu / beaivvi vuosttaš 5–10 minuvttaid hárjehallat dearvvahallamis earáid ja oanehaččat muitalit iežas birra sámegillii.
Daejnie aamhtesisnie learohkh maehtieh dejnie voestes 5-10 minuhtine tæjmoste saavredh buarastehtedh jïh sov bïjre soptsestidh.
Dien oktavuođas sáhttet oahppit čuožžut. Čuččodettiin galgá buot maid dadjet, leat sámegillii.
Learohkh maehtieh tjåadtjodh soptsestidh, mearan tjåadtjoeminie gelkieh barre saemiestidh.
Elisabeth Utsi Gaup: Suga, suga su.
Learoevierhtieh
, DAT. http://www.dat.net/main.html
Ella Holm Bull: Laavlomh maanide
Máidnot Hearrá, Skuvlasálbmagirji, Verbum, 1995.
Ovmessie gaaltijh låggetjaelemen bïjre, goh:
K ártengeahččaleapmi rehkenastimis
Goerehtallemepryöve ryöknedimmesne
ceahkki
daltesasse
Bokmerke er ikke definert.
Åarjelsaemien
Maid mihtida 2. jahkeceahki kártengeahččaleapmi rehkenastimis ?...
1. PRYÖVEN BÏJRE... 3 Tjoeperdimmieraaste... 4 Maam goerehtallemepryöve ryöknedimmesne 2. daltesasse möölehte ?...
4 Oahppit galget ipmirdit maid sii galget oahppat ja mii sis vurdojuvvo... 7 Muital ohppiide sin bargguid birra ja rávve mo viidásit sáhttet bargat... 7 Oaččo ohppiid searvat árvvoštallamii... 7 OVDAL GEAHČČALEAMI... 9 Diehtu váhnemiidda / ovddasteddjiide... 9 Diehtu ohppiide... 9 GEAHČČALEAMI ČAĐAHEAPMI... 11 GEAHČČALEAMI MAŊŊIL... 12 Čuovvoleapmi ohppiin geat leat sierra beroštumi ráji vuolábealde... 12 Doahpagiid ja máhtolašvuođaid ovdánahttin... 15 Lohkan... 16 Lohkodoahpagat... 18 Lohkoráidu ja lohkolinnjá... 21 Rehkenastin... 23 Ohppiidportreahtat – Áile, Joavnna ja Marcus... 25 Áile - jur vuolábealde sierra beroštumi ráji... 26 Joavnna – ollu vuolábealde sierra beroštumi ráji... 27 Marcus – ollu bajábealde sierra beroštumi ráji... 28 Bohtosiid čuovvoleapmi oahpaheaddjijoavkkus... 29 Skuvlajođiheaddji ovddasvástádus... 29 Eanet dieđut ja resurssat... 30 Lassilohkamuš... 31
MEARAN TJÏRREHTEMINIE... 10 4. PRYÖVEN MÆNNGAN... 10 Dåarjelimmie learoehkijstie tjoeperdimmieraasten nuelesne... 11 Evtiedimmie goerkesistie jïh tjiehpiesvoetijste... 13 Ryökneme... 15 Taaledïejvesh... 17 Taaleraajroe jïh taalesïeve... 20 Ryöknedimmie... 22 Learohkeportrehth – Andrea, Jåvva jïh Meehte... 25 Andrea – eevre tjoeperdimmieraasten nuelesne... 25 Jåvva – guhkene tjoeperdimmieraasten nuelesne... 27 Meehte guhkene bijjelen tjoeperdimmieraastem... 28 Vijriesåbpoe barkoe illedahkijste lohkehtæjjadåehkesne... 29 5.
Ođas jagi 2014 rájes
Skuvleåvtehken dïedte... 30 6.
Jagi 2014 rájes čađahuvvojit ođđa reviderejuvvon kártengeahččaleamit lohkamis ja rehkenastimis 1.- 3. jahkeceahkkái. Geahččalemiin lea ođđa hápmi ja muhtun bargobihttáhámit
Orre jaepeste 2014 Jaepeste 2014 orre, orrestahteme giehtjedimmieh tjïrrehtuvvieh, lohkemem jïh ryöknedimmiem 1. – 3. daltesisnie goerehtalledh.
ja sisdoalut geahččalemiin leat rievdaduvvon ovddit geahččalemiid ektui.
Dah pryövh aktem orre guelmiem åådtjeme, jïh såemies laavenjassehammoeh jïh sisvege pryövenassine leah jarkelamme, viertiestamme dej aarebi pryövigujmie.
Geahččaleamit galget maiddái addit eanet dieđuid ohppiid birra geat rahčet. Dain leat danne
Doh pryövh edtjieh aaj jienebh bïevnesh vedtedh dej viesjies learohki bïjre.
ollu álkes bargobihtát eaige mihtit ulbmilolahusa oahppoplánaid ektui ohppiide geat eai raža.
Dan åvteste dah sijhtieh jïjnjh aelhkie laavenjassh utnedh, jïh eah sïjhth ulmiejaksemem möölehtidh, viertiestamme learoesoejkesjinie dejtie veaksehke learoehkidie.
Kártengeahččalemiin lea eallináigi 5 jagi ovdalgo reviderejuvvojit, ja seamma geahččaleapmi čađahuvvo dan dihte vihtta jagi maŋŋálagaid.
Goerehtallemepryövh medtie vïjhte jaepieh jielieh åvtelen dah staeriesuvvieh, jïh dïhte seamma pryöve dan åvteste tjïrrehtamme sjædta vïjhte jaepiej iktemearan.
2. siidu 34 siiddus kártengeahččaleami rehkenastimis.
Daate bïhkedimmie lea tjaaleme dutnjien gïen learohkh mah edtjieh goerehtallemepryövem ryöknedimmesne tjïrrehtidh 2. daltesisnie.
Ulbmil geahččalemiin lea fuomášit ohppiid geat dárbbašit liige čuovvoleami vai ožžot buoret vuođu viidásit bargui rehkenastima vuođđo máhtolašvuođain. Bagadusas leat rávvagat ja dieđut dasa maid galggašii bargat ovdal geahččaleami, geahččaleami čađaheamis ja maŋŋil geahččaleami. Bagadusa maŋemus
Pryöven aajkoe lea learohkh damtijidh mah lissie dåarjelimmiem daarpesjieh juktie aktem buerebe våaromem åadtjodh dan guhkiebasse barkose dej uvtemesth tjiehpiesvoetigujmie ryöknedimmesne.
oassi, mas leat rávvagat maid galgá bargat maŋŋil geahččaleami čađaheami, čilge mo bohtosiid sáhttá geavahit daid ohppiid čuovvoleapmái geat leat sierra beroštumi ráji vuolábealde.
Bïhkedimmesne raerieh jïh bïevnesh dan bïjre maam byöroe darjodh åvtelen, mearan jïh mænngan pryövide tjïrrehtamme.
Geahččaleami birra sáhtát maiddái lohkat dieđuid Oahpahusdirektoráhta
Minngemes bielie bïhkedimmeste lea guktie maahta illedahkide nuhtjedh juktie dejtie learoehkidie vijriesåbpoe dåarjelidh mah akten
neahttasiidduin (www.udir.no)
Datne maahtah vielie pryöven bïjre lohkedh Ööhpehtimmiedirektovraaten nedtesæjrojne (www.udir.no).
KÁRTENGEAHČČALEMIID BIRRA
Sæjroe 3
Kártengeahččaleamit galget almmustahttit leat go oahppit geat eai leat oahppan dárbbašlaš máhtolašvuođaid álgooahpahusas.
Goerehtallemepryövh edtjieh vueptiestidh mejtie leah learohkh mah eah leah daerpies tjiehpiesvoeth aalkoelïerehtimmesne vejtiestamme. Illedahkh pryöveste edtjieh
Geahččaleami bohtosat galget veahkehit oahpaheddjiid ja skuvlajođiheddjiid identifiseret ohppiid geat leat vuolábealde ” sierra beroštumi ráji ” ja geat dárbbašit liige čuovvoleami.
lohkehtæjjide jïh skuvleåvtehkem viehkiehtidh learohkh damtijidh mah leah akten tjoeperdimmieraasten nuelesne jïh mah lissie dåarjelimmiem daarpesjieh.
Áidna maid sáhttit dadjat ohppiid birra geat leat máhttán ollu dahje visot bargobihtáid lea ahte sis lea doarvái máhtolašvuohta vuođđun viidásit oahpahussii, muhto diehtit unnán man ollu sii rievttimielde máhttet.
Dïhte aajnehke maam mijjieh maehtebe dej learohki bïjre jiehtedh mah jïjnjem jallh gaajhkem buektiehtieh, lea dah nuekies tjiehpiesvoeth utnieh goh våarome dan guhkiebasse lïerehtæmman, men mijjieh vaenie daejrebe man jïjnjem
Dainna lágiin lea kártengeahččalemiin erohus nationála geahččalemiin main leat maiddái váttis bargobihtát ja mat addet dieđuid ohppiin buot máhtolašvuođa dásiin.
dah raaktan maehtieh. Naemhtie goerehtallemepryövh nasjovnaale pryövijste joekehtieh gusnie aaj gïerve laavenjassh, jïh bïevnesh learohki bïjre vedtieh gaajhkine daltesinie.
2. jahkeceahkis galget buohkat váldit geahččaleami.
Gaajhkh learohkh 2. daltesisnie edtjieh pryövem tjïrrehtidh.
Oahppit geat leat buohccit geahččaleami čađahanbeaivvi, dahje leat eret eará sivaid dihte, galget beassat váldit geahččaleami maŋŋil.
Learohkh mah leah skïemtjine pryövebiejjien, jallh jeatjah gaatoem utnieh, edtjieh nuepiem åadtjodh pryövem vaeltedh akten jeatjah biejjien.
3. siidu 34 siiddus
Tjoeperdimmieraaste
geahččaleami čađahit.
Sæjroe 4 / 35 jïh hijven ryöknedimmietjiehpiesvoeth evtiedidh.
Rádji biddjo nu ahte lea dat poeaŋŋa dahje unnit poeaŋŋa go mii lea riikkadásis 20 proseantta ohppiin geat leat ožžon heajumus bohtosiid.
Tjoeperdimmieraastem aerviedibie gosse illedahkide akten sjïehteles learohkedåahkan viertiestibie, voestes aejkien pryövem tjïrrehtibie. Raaste bïejesåvva naemhtie guktie dah viesjiehtommes 20 prosenth
Gaskaboddosaš sierra beroštumi ráji gávdná dieđihanskovis oasis Instruksjon for gjennomføring Vurderingsveiledning mii lea almmuhuvvon neahttabáikkis PAS.
Datne aktem åvtelhbodti raastem gaavnh vïhtesjadtemegoeresne bïhkedassesne Instruksjon for gjennomføring jïh Vurderingsveiledning mah leah bæjhkoehtamme PAS:sne.
Gaskaboddosaš ja loahpalaš sierra beroštumi rájis ii dáidde ollu erohus.
Seapan ij sïjhth stoerre joekehtse årrodh dej åvtelhbodti jïh minngemosth tjoeperdimmieraasti
Muhtun oahppit geat leat juste bajábealde sierra beroštumi ráji, dárbbašit maiddái liige čuovvoleami.
Lissine lohkehtæjja maahta dååjredh akte learohke tjoeperdimmieraasten nuelesne jallh eevre lïhke skåårede, seamma tïjjen goh aarebi vïhtesjimmieh learoehkijstie maam akt jeatjebem vuesehte.
Dasa lassin sáhttá
Dan åvteste vihkeles jeatjah
Danne lea dehálaš geavahit veahkkin eará dieđuide oahppi birra su viidásit čuovvoleamis.
jïh aarebi bïevnesh krööhkedh mejtie learohki bïjre åtna dennie vijriesåbpoe dåarjelimmesne.
Maid mihtida 2. jahkeceahki kártengeahččaleapmi rehkenastimis ?
Maam goerehtallemepryöve ryöknedimmesne 2. daltesasse möölehte ?
ráddjejuvvon ohppiid lohkoipmárdussii ja rehkenastinmáhtolašvuhtii.
Edtja goerehtallemepryövem nuhtjedh juktie ryöknedimmiem goerehtalledh goh uvtemesth tjiehpiesvoeth, gaertjiedamme learohki taalegoerkesasse jïh ryöknedimmietjiehpiesvoetese.
Ulbmil geahččalemiin lea identifiseret ohppiid geain lea váilevaš doabaipmárdus ja geain leat váilevaš lohkan- ja rehkenastinmáhtolašvuođat.
dïejvesh jïh viesjies ryökneme- jïh ryöknedimmietjiehpiesvoeth.
Geahččaleapmi váldá vuođu rehkenastima definišuvnnas ja progrešuvdnačilgehusas Rammeverk for grunnleggende ferdigheter
Pryöve lea gårredamme tjïelkestimmesne jïh progresjovnebuerkiestimmesne ryöknedæmman tjaalegisnie Rammeverk for grunnleggende ferdigheter jïh maahtoeulmine jïh learoesoejkesjisnie.
Lea dehálaš diehtit ahte oahppit vuolábealde sierra beroštumi ráji sáhttet hui iešguđet ládje máhttán geahččaleami ja sis sáhttet iešguđetlágan rahčamušat.
Vihkeles daejredh learohkh mah leah tjoeperdimmieraasten nuelesne maehtieh gaajh joekehts aath buektiehtidh, jïh joekehts
Danne lea dárbbašlaš ovttaskas oahppi bohtosiid árvvoštallat searválaga eará dieđuiguin oahppi birra, ovdal go mearrida maid berre viidásit
aatigujmie tjabredh. Dan åvteste daerpies illedahkide vuarjasjidh fïerhten learoehkasse jeatjah bïevnesi vööste learohken bïjre, åvtelen sjæjsjalimmieh vaaltah dan guhkiebasse barkoen bïjre.
bargat.
ryöknedimmesne dåarjoehtidh.
Dehálaš lea daid ohppiid váhnemiidda - geat dárbbašit čuovvoleami, ovddidit makkár bohtosat ja rávvagat sidjiide leat, nu ahte váhnemat sáhttet doarjut mánáideaset ovdánahttima matematihka vuođđo máhtolašvuođain.
mierien sisnjelen sjïehtedamme lïerehtimmeste. Læjhkan naan gille learohkh mejtie byöroe vijriesåbpoe, juktie vuarjasjidh mejtie daerpies sjïereööhpehtimmine.
Eanas ohppiid maid kártengeahččaleamit áiccalmahttet, sáhttá čuovvolit heivehuvvon oahpahusa rámma siskkobealde.
Vuelielisnie akte vuarjasjimmie dorjesåvva mah aspekth dejnie uvtemesth tjiehpiesvoetine ryöknedimmesne mejtie maahta pryövesne möölehtidh.
4. siidu 34 siiddus
daan daltesasse sjïehtedamme.
• Dovdat ja čilget lea 1. dásis čilgejuvvon ná: “ Dovdá konkrehta diliid mat sáhttet
Doh uvtemesth tjiehpiesvoeth ryöknedimmesne leah juakeme njieljie tjiehpiesvoetesuerkine:
čovdojuvvot rehkenastimiin, ja ráhkada gažaldagaid daidda ”.
• Damtijidh jïh buerkiestidh 1. njieptjesne lea buerkiestamme goh «Damtije vihties tsiehkieh mejtie maahta ryöknedimmesne loetedh, jïh gyhtjelassh dejtie dorješ.
2. jahkeceahkkái mearkkaša dat máhttit ráhkadit rievttes rehketvuogi dilálašvuođain mat čilgejuvvojit illustrašuvnnaiguin, ovdamearka dihte rehkenastit man ollu guokte diŋgga mákset oktii.
2. daltesasse sæjhta jiehtedh reaktoe ryöknedimmievuekiem hammoedidh dejtie tsiehkide mah buerkiestamme sjidtieh guvvijste, goh ryöknedidh mennie åesesne göökte daeverh tjåanghkan sjidtieh.
Sáhttá maiddái leat nu álki go ipmirdit ahte čieža eappela
Maahta aaj mij akt dan aelhkie årrodh goh guarkedh tjïjhtje eeplah (bieliekonkreeth / guvvie) maahta vuesiehtidh
(beallekonkrehta / sárgosat) sáhttet ovddastit (lohko) symbola 7, dahje sáhttit buohtastahttit guokte ovddasteaddji seamma lohkui (ovdamearka dihte lohkosymbola ja konkrehtaid).
(taale) symbovline 7, jallh maehtedh göökte representasjovnh seamma taalese viertiestidh (vuesiehtimmien gaavhtan taalesymbovlh jïh konkreeth).
• Geavahit ja ávkkástallat lea 1. dásis čilgejuvvon ná: “ Geavaha álkes strategiijaid
• Nuhtjedh jïh gïetedidh lea 1. njieptjesne buerkiestamme goh “ aelhkie strategijh
lohkat ja juogustit hivvodagaid ja geometralaš hámiid.
nuhtjie gosse edtja ryöknedh, veahkah jïh geometrijen goerh klassifiseradidh.
2. jahkeceahki geahččaleamis lea lunddolaš ráddjet dan máhttui geavahit strategiijaid loguidlohkamis ja juogustit hivvodagaid ja sáhttit čađahit aritmehtalaš rehkenastimiid (sihke gárvvisin biddjon ja ii gárvvisin
Pryövese 2. daltesasse lea iemie daam gaertjiedidh jïh ajve strategijh nuhtjedh ryöknemasse jïh klassifiseradæmman veahkijste, jïh maehtedh aritmetriske aerviedimmieh tjïrrehtidh (dovne bæjjese
biddjon bargobihtáid).
bïejeme jïh ij bæjjese bïejeme laavenjassh).
• Suokkardit ja árvvoštallat leat čilgejuvvon ná: “ Mearridit leago boađus vástádus gažaldahkii mas jerrojuvvui ”.
• Ussjedalledh jïh vuarjasjidh lea buerkiestamme goh «Sjæjsjele mejtie akte illedahke lea vaestiedasse gyhtjelassese mij gihtjesovviš.
Dien lea dábálaččat ohppiide hui gáibideaddji árvvoštallat “ ii-njálmmálaš ” dilálašvuođas ja dat dahká ila stuora rievddademiid ohppiid gaskkas makkár máhttu sis lea hámuhit čálalaččat.
Aervede krïevije sjædta learoehkasse daam vuarjasjidh aktene «ij-njaalmeldhš tsiehkesne, jïh sæjhta fer gïerve årrodh learoehkasse dam tjaaleldh darjodh.
Danne dat oassi ii
Dan åvteste ij sïjhth dam
árvvoštallojuvvo.
aspektem vuarjasjidh.
Kommunikašuvnna
Dan åvteste ij sïjhth govlesadtemem vuarjasjidh, men sæjhta dam ovryöktesth
eai danne árvvoštala das, muhto dat mihtiduvvo eahpenjuolgadit: Go oahppit čovdet geahččaleamis bargobihtáid, de fertejit sii geavahit matematihkalaš symbolaid riekta nu ahte earát maid ipmirdit maid sii leat bargan. Oahppit
vuarjasjidh. Gosse learohkh laavenjasside pryövesne luetieh, tjuerieh matematihkeles symbovlh reaktoelaakan nuhtjedh guktie mubpieh maehtieh guarkedh maam dah leah dorjeme.
2.
edtja maehtedh doh uvtemesth tjiehpiesvoeth ryöknedimmesne evtiedidh.
jahkeceahki Kártengeahččalemiid bargobihtáid sáhttá juohkit njealji temái:
Maahta laavenjasside goerehtallemepryövesne 2. daltesasse njieljie teemine juekedh:
• Loguidlohkan temá mearkkaša máhttit lohkat struktuvrralaš ja eahpestruktuvrralaš hivvodagaid, lohkagoahtit viidásit muhtun logus (sihke bajás guvlui ja vulos guvlui),
• Ryöknemetjiehpiesvoeth leah maehtedh struktuvreradamme jïh
ja máhttit lohkat guvttiin-ja-guvttiin, viđáin-ja-viđáin ja nu ain viidásit.
ovstruktuvreradamme veahkah ryöknedh, guhkiebasse ryöknedh akten saaht man taalen raejeste (dovne bæjjese jïh våålese), jïh maehtedh ryöknedh gööktine jïh gööktine, vïjhtine-jïh-vïjhtine jïh naemhtie vijriesåbpoe.
5. siidu 34 siiddus oktii galle-leat rievttes symbolii, ja ipmirdit ja geavahit sadjevuogádaga.
Edtja aaj maehtedh låhkoem symbovlese ektiedidh jïh posisjovnesysteemem guarkedh jïh dam nuhtjedh.
• Lohkoráidu ja lohkolinnjá temá sisdoallá ahte galgá nákcet bidjat loguid lohkolinnjái, galgá diehtit loguid gaskka, galgá čatnat lohkomeari dasa man ollu
• Taaleraajroe jïh taalesïeve leah maehtedh taalh taalesïevese bïejedh, taali gåhkoen bïjre gaskemsh, maehtedh låhkoem ektiedidh veahkide jïh dam nuhtjedh juktie
leat, ja geavahit dan ovdamearka dihte sirret loguid sturrodaga mielde.
vuesiehtimmien gaavhtan taalh veesmedh stoeredahken mietie.
• Rehkenastinmáhtolašvuohta temá siskkilda máhtu geavahit gelbbolašvuođa loguid ja meriid birra ovttas strategiijaiguin nu ahte sáhttá čoavdit gárvvisin biddjon ja ii biddjon bargobihtáid (aritmetihkas).
• Ryöknedimmietjiehpiesvoeth lea maehtedh daajroem nuhtjedh taali jïh veahkaj
Mii geavahit tearpma sadjevuogádat (posisjonssystemet). Molssaeaktun livčče sáhttán čállit logešvuogádat
bïjre strategijigujmie ektine juktie bæjjese bïejeme jïh ij bæjjese bïejeme laavenjassh loetedh (aritmetihkesne).
dahje sadjeárvovuogádat (plassverdisystemet) Oahppoplána geavaha sadjeárvovuogádaga.
Guktie illedahkide nuhtjedh goh våarome dan vijriesåbpoe lïerehtæmman ?