pere/sami_parallel huggingface dataset:
Muhto ii leat dat gii givssiduvvo gii lea dahkan vearrut !
Mohte ij leah dïhte giem irhkesåvva maam fiejliem dorjeme !
Jus givssiduvvo lea buoremus muitalit dan ja oažžut veahki bissehit givssideami.
Jis irhkesåvva dellie bööremes dan bïjre soptsestalla jïh viehkiem åådtje guktie irhkemem orrijehtedh.
Sáhttá ovdamearkka dihte muitalit dan oahpaheaddjái, skuvlakuratorii dehe skuvladivššárii.
Maahta vuesiehtimmien gaavhtan dam lohkehtæjjese, skuvlekuratovrese jallh skuvlesåjhterasse jiehtedh.
Soaitá leahkit buorre muitališgoahtit givssideamis soames ráves olbmui geasa luohtiha, ovdamearkka dihte soapmásii veagas, ja dasto váldit veahki dain muitalit dan soapmásii skuvllas.
Maahta hijven årrodh aalka irhkemen bïjre soptsestidh naan geerve almetjasse maam jearsoes ektine, vuesiehtimmien gaavhtan naan fuelhkesne, jïh dan mænngan maahta dïhte viehkine årrodh gosse dam skuvlese jiehtedh.
Jus skuvla oažžu diehtit ahte oahppi dovdá iežas givssiduvvon, fertejit sii dakkaviđe váldit čielgasa mii lea dáhpáhuvvan.
Jis skuvle åådtje daejredh learohke damta irhkesovveme, tjuerieh dah dallah goerehtidh maam deahpadamme.
Sii fertejit maid dahkat buot ahte dat ii geardduhuvvo.
Dah tjuerieh aaj gaajhkem darjodh guktie ij ikth vielie deahpedh.
Ráves olbmuin skuvllas lea geatnegasvuohta geahččat bearrái ahte ii oktat oahppi givssiduvvo dehe uhkiduvvo.
Dej geervi dïedte skuvlesne ij oktegh irhkesovvedh jallh tjarmesovvedh.
Lágas lohká ahte skuvlla vástu lea geahččat bearrái ahte ii giige givssiduvvo.
Dïhte laakese tjaaleme dïhte lea skuvlen dïedte öörnedh guktie ij oktegh skuvlesne irhkesovvedh.
Buorre jurddahallat jus givssiduvvo:
Hijven ussjede jis irhkesåvva
Ii leat goassege nu ahte ferte sivahit iežas, jus givssiduvvo.
Ij gossege numhtie dov skåltoe jis irhkesovvh.
Leat leahkime lágat mat dadjet ahte ii oaččo givssiduvvot ovdamearkka dihte skuvllas dehe bargobáikkis.
Laakh gååvnesieh mah jiehtieh ij åadtjoeh irhkesovvedh, vuesiehtimmien gaavhtan skuvlesne jallh barkoesijjesne.
Lea maid rihkus jus soamis uhkida soapmása, ovdamearkka dihte uhkida veagal dehe juohká govaid neahtas.
Dïhte aaj laaken vööste jïh naan mubpiem aajhta, vuesiehtimmien gaavhtan tjarmedidh jallh guvvieh gaskevearman heesedh.
Skuvllat ja bargoaddit leat geatnegaccat geahččalit dahkat nu ahte buohkat dovdet iežaset dorvvolažžan.
Skuvli jïh barkoevedtiji skåltoe voejhkelieh darjodh guktie gaajhkh jearsoes demtieh.
Galgá váldit oktavuođa soames ráves olbmuin geasa luohtiha, ovdamearkka dihte váhnemii dehe soames earái gean dovdá.
Byöroe gaskesadtedh gïem akt geerve man jearsoes orre, vuesiehtimmien gaavhtan eejhtegh jallh jeatjah maam damta.
Sáhttá maid váldit oktavuođa skuvlakuratoriin dehe nuoraidvuostáváldimiin vai beassá sárdnut dehe oažžut ráđiid ja doarjaga.
Maahta aaj skuvlekuratovrem jallh noeredåastovem bïeljelidh gusnie maahta soptsestalledh jïh raerieh jïh dåarjoeh åadtjodh.
Jus skuvla oažžu diehtit ahte oahppi dovdá iežas givssiduvvon leat sii geatnegaccat bearrái geahččat ahte dat ii joatkašuva.
Jis skuvle åådtje daejredh learohke damta irhkesovvedh dej skåltoe öörnedh guktie ij jåerhkieh.
Jus ovttaskas givssiduvvo skuvllas iige oaččo veahki iežas skuvllas dalle sáhttá ilmmuhit dan Mánná- ja oahppiovddasteaddjái.
Jis skuvlesne irhkesåvva jïh ij viehkiem skuvlesne åadtjoeh edtja dam Barn- och elevombudet / Maana- jïh learohketjirkijasse bæjhkoehtidh.
Váldde oktavuođa poliissain jus soamis viiduda govaid dus lobehaga.
Polijsem bïeljelh jis naan guvvide datneste gaskevearman luhpehts heesedh.
Dat lea rihkus persovdnadiehtolága vuostá.
Dïhte lea persovnebïevneselaaken vööste.
Heajudit dehe givssidit soapmása neahtas lea seamma lágahin go skuvlašiljus, gáhta nalde dehe friddjaáiggedálus.
Naakenem mïedtelidh jallh irhkedh gaskeviermesne lea seamma luhpehts goh skuvlesjaljesne, geajnosne jallh eejehthgaertienisnie.
Ruoŧa našuvnnalaš minoritehtat ja sin giella
Sveerjen nasjovnelle unnebelåhkoeh jïh dej gïelh
1177 dikšunofelaš ja Umo.
1177 Vårdguiden jïh Umo.
Ealli demokratiija dárbbaša olbmuid geat áŋgiruššet.
Akte jielije demokratije almetjh daarpesje mah leah edtjohke.
Olbmuid dakkáriid go don.
Almetjh goh datne
Ealli demokratiija dárbbaša ássiid, sihke nuoraid ja boarrásiid, geat áŋgiruššet áššiiguin.
Akte jieljije demokratije årrojh daarpese, dovne noerh jïh voeresh, mah aamhtesi åvteste gæmhpoeh.
Geat áigot buori dit riikka, gos orrot, buoret eallinsadjin.
Mah sijhtieh daam laantem darjodh, gusnie årroeminie, aktem buerebe sijjiem jieledh.
Ane dán gihppaga aktiivvalaččat gávdnat áššiid, mat du mielas leat dehálaččat, ja čiekŋut iežat áššiide.
Nåhtedh daam heeftem eadtjohkelaakan juktie aamhtesh gaavnedh mah datne tuhtjh vihkeles, jïh åahpenh aamhtesigujmie eensilaakan.
Vaikko it sáhtege jienastit vuos, de gávdnojit máŋga vuogi movt sáhttá váikkuhit.
Jalhts datne ih maehtieh steeem medh annje, dle maahtah gellie laakan tsevtsiedidh.
Čakčamánu 12. beaivvi lea suohkanstivra ja fylkkadiggeválga Norggas (muhtin suohkaniin lea čakčamánu 11. beaivvi maid).
Skïereden 12. b. dle tjïelteståvroejïh fylhkendigkieveeljeme Nöörjesne (såemies tjïeltine aaj skïereden 11. b.).
Jus áigut rievdadusaid, de fertet áŋgiruššat ieža.
Jis jarkelimmiem sïjhtebe dle tjoerebe eadtjohke årrodh.
Vaikko Norga leage demokráhtalaš riika, de ii leat demokratiija diehttelas.
Jalhts Nöörje akte demokratijen laante, demokratije ij naan buajhkoes voete.
Muhtin riikkat sáhttet stivrejuvvot diktatuvrra vuođul; okta joavku dahje bellodat mii stivre – friddja válggaid haga.
Muvhth laanth maehtieh stuvrelgamme årrodh aktede diktatovreste, aktede dåehkeste jallh aktede krirreste
Muhtin riikkain ges lea anarkiija ja lobihisvuohta.
Jeatjah laantine anarkije jïh laakehthvoete reerieh.
Demokratiijas lea álbmot, gii friddja ja čiegus válgga bokte vállje, gii galgá stivret.
Aktene demokratijesne dah årrojh frijje, tjeakoes veeljemisnie veeljieh gïeh edtjieh stuvredh.
Válggat čađahuvvojit jeavddalaččat.
Daah veeljemh leah daamtaj.
Elektrovnnalaš
Soptsestidh maam sæjhta, religijovnefrijjevoete, reakta jijtjemse åårganiseradidh, almetjereaktide krööhkestidh, reaktajearsoesvoete jïh frijje preesse leah vihkeles væhtah aktene demokratijesne.
jienasteapmi
Elektrovnelessteemmadimmie
Mandal suohkan oassálaste geahččaleamis, gos jienastan ahkemearri lea vuoliduvvon 16 jahkásaččaide, ja geahččaleapmái mas sáhttá jienastit elektrovnnalaččat suohkanstivra ja fylkkadiggeválggas 2011.
Mandal tjïelte lea voejhkeleminie steemmereaktaaalterem vueliedidh 16 jaepien raajan, jïh voejhkeleminie elektrovneles steemmem vedtedh tjïelteståvroejïh fylhkendigkieveeljemisnie 2011.
BARGOBIHTTÁ Sáhttet go sii, geat leat 16 jahkásaččat, jienastit du suohkanis ?
LAAVENJASSE Dah mah 16 jaepien båeries maehtieh veeljemisnie steemmadidh dov tjïeltesne ?
Mii lea elektrovnnalaš
Mij lea elektrovne
jienasteapmi ?
les steemmadimmie ?
Dáppe gávnnat eambbo dieđuid:
Daesnie vielie bievnesh gaavnh: www.valg.dep.no
SUOHKAN
TJÏELTE
Juohke mánás lea riekti bajásšaddat oadjebas ja ovdáneaddji birrasis.
Gaajhkh maanah reaktoem utnieh jearsoes jïh evtiedien byjreskinie byjjenidh.
Sii geat mearridit du skuvllas ja sii geat stivrejit du suohkanis, geahččalit addit dutnje, nugo oahppin ja ássiin, oadjebasvuođa ja ilolaš muittuid oppa lohkái eallimis.
Dah mah dov skuvlesne sjæjsjalim mieh vaeltieh, jïh dah mah tjïeltem stuvrieh gusnie datne årroeminie, pryövoeh dutnjien goh learohke jïh årroje mujhtesh aavoen, jieleden jïh jearsoesvoeten bïjre vedtedh.
Sávaldat lea ahte mánná ja nuorravuohta šaddá nu buorre ja rikkis vásáhusaiguin go vejolaš.
Håhkoe lea maanajïh noeretïjje dan fijne jïh ræjhkoes dååjresh vadta goh gåarede.
Lea stuora erohus orrut stuora gávpogis go buohtastahttá dainna, ahte orrut unnit suohkanis.
Akte stoerre joekehtse aktene stoerre staaresne byjjenidh viertiestamme aktene onne tjïeltesne årrodh.
Vaikko leatge oallugat geat fárrejit Norgii, de eatnasat bisánit dan seamma suohkanii gosa leat boahtán.
Jalhts jeenjesh juhtieminie Nöörjesne, dah jeanatjommes seamma tjïelten sisnjelen årroeh.
Mánáid áittardeaddji
Maanatjirkijen
váldobargu lea ovddidit mánáid beroštumiid almmolaš ja priváhta ásahusaide, ja čuovvut movt mánáid bajásšaddandilli ovdána.
iedtjh byögkelesvoeten jïh privaten vööste eadtjoestidh, jïh giehtjedidh guktie maanaj byjjenimmie nuepieh skearkagieh.
Mánáid ja nuoraidSÁTNEFIEVRREDEADDJIBuot suohkanat galget vál ljet mánáid
Maanaj jïh noeri SOPTSESALMETJE
áirasa, dahje sátne fievrre dead dji, gii galgá ovddastit mánáid áššiid Plána ja huksenlága vuođul.
Gaajhkh tjïelth edtjieh aktem maa natjirkijem nammoehtidh, jallh soptsesalmetje, guhte edtja maanaj aamh tesem soptsestidh, Soejkesje jïh bigke melaakan mietie.
Muhtin báikkiin doai bmá diet ortnet bures, ja eará báikkiin fas hejot.
Muvhtene leh kes ne laantesne daate öörnege hijven laakan jåhta, mearan jeatjah lehkine nåake.
Mánáidáittardeaddji berošta dien fáttás ollu ja bargá dan badjelii, ahte buot riikka suohkanat váldet mánáid duođas – maiddái huksen áššiin.
Maanatjirkije daam aamhtesem eensilaakan krööhkeste, jïh barkeminie guktie gaajhkh laanten tjïelth edtjieh maanide krööhkestidh – aaj bigkemeaamhtesisnie.
BARGOBIHTTÁ 1 Go don manat ruoktot ovdan skuvlii,
LAAVENJASSE 1 Gosse skuvlese skuvleste vaedtsieminie,
BARGOBIHTTÁ 2 Čále lohkkiidreivve muhtin aviisii, mas don /
LAAVENJASSE 2 Tjaelieh aktem lohkijeprieviem akten plaaran
leat mielde asttoáigedoaimmain dahje dušše vuoiŋŋastat; leago goassege dáhpáhuvvan, ahte leat jurddašan manne diŋggat leat nu go dat leat ?
darjomigujmie gïehteleminie eejehtallemisnie jallh ajve slaajperdeminie, datne naan aejkien onterdh guktie naemhtie sjïdteme ?
– Maid imaštat iežat suohkanis ?
– Man bïjre onterdh dov tjïeltesne ?
– Mii berrešii leat eará ládje ?
– Maam tuhtjh byöroe jeatjahlaakan årrodh ?
– Manne ii leat nu ?
– Mannasinie ij leah naemhtie ?
– Mii lea mii hehtte ahte ii rievdaduvvo ?
– Mannasinie ij jarkelimmiem sjïdth ?
– Gii sáhttá dainna juoidá dahkat ?
– Gïeh maehtieh maam akt dejnie darjodh ?
du klássa jearrabehtet muhtin gažaldagaid sis geat mearridit suohkanis.
gusnie datne / klaasse gyhtjelassh gihtjh / gihtjie dejtie mah muenieh dov tjïeltesne.
ttašii jus rievdaduvvošii ?
tieh aktede jarkelimmeste
BARGOBIHTTÁ 3 Tevdne suohkana vearjogova
LAAVENJASSE 3 Guvvedh tjïelten væhtam
– Maid dat galgá sulastahttit ?
– Mij lea tjïelten væhta ?
– Goas oaččui suohkan iežas vearjogova ?
– Gåessie tjïelte sov væhtam åadtjoeji ?
Manne leat misSUOHKANAT ?
Mannasinie TJÏELTH utnebe ?
Sátni suohkan dahje dárogillii kommune, lea loatnasátni fránskagielas, mii fas lea loatnasátni latiinnagielas communis, mii mearkkaša ” oktasaš ”.
Dïhte nöörjen baakoe kommune lea dehtie fraansken baakoste commun, mij båata dethie laatinen baakoste communis, man ulmie lea ” tjåenghkies ”.
1837 mearridii Stuoradiggi, ahte Norga galggai juhkkot suohkaniidda.
Jaepien 1837 Stoerredigkie moeni Nöörjem tjïeltine juekedh.
Stuoradiggi ráhkada maid dál lágaid, mat muitalit makkár bargguid suohkanat galget bargat.
Stoerredigkie aaj daelie laakh dorje mij soptseste mah laavenjassh tjïelth tjuerieh darjodh.
Dan dahket, go suohkanat ožžot ollu ruđaid stádas.
Dïhte dannasinie tjïelth jïjnjh beetnegh staateste åadtjoeh.
Gii mearrida mu suohkanis ?
Gïeh mov tjïeltesne muenieh ?
Buot suohkaniin (earret Oslos ja Bergenis)
Gaajhkine tjïeltine (bielelen Oslo jïh Ber gen.)
leat guokte jođiheaddji: Sátnejođiheaddji ja Ráđđeolmmái.
göökte åejvieh: Tjïelten åejvie jïh Raerie ålma.
Oslos ja Bergenis lea gávpot ráđđi (nugo ráđđeh usas) ja gávpotráđi jođiheaddji (nugo stádaministtar).
Oslo jïh Bergen staareraeriem utnieh (goh akte reerenasse) jïh aktem staarer aerien åvtehkem (goh akte staate minis tere).
Dasa lassin leat sis sátnejođiheaddjit.
Lissine åejvieh utnieh.
Sátnejođiheaddji jođiha gávpotstivrra čoahk kim iid ja lea suohkana rievttalaš áirras.
Dïhte åejvie staareståvroen tjåangh koeh stuvrie jïh lea tjïelten rïekteles tjir ki je..
Son lea maid vuosttažettiin gávpoga álbmotvállje juvvon áirras ja gávpoga ámadadju olggos guvlui.
Dïhte aaj staaren uvtemes alme tjeveel jeme tjirkije, jïh staaten ååre dæj ja olkese.
Erohus dien guovtti jođiheaddjis lea ahte sátne jođi headdji lea válljejuvvon suohkanstivrras.
Dïhte joekehtse dej göökte åejviej gaskem lea tjïelten åejvie lea tjïelten ståv roste veeljeme.
Seamma ládje go ohppiidráđđi vállje iežas jođiheaddji.
Seammalaakan goh learoh keraerie sov åvtehkem veeljie.
Sii geat galget ovddastit suohkanstivrras válljejuvvojit álbmogis, geat orrot dan seamma suohkanis, go lea suohkan stivraválga. Dan birra oahpat eambbo dán gihpagis.
Dah mah edtjieh tjïelteståvrosne tjahka sjdih veeljesuvvieh dejstie mah tjïelte sne årroeminie tjïelteståvroe veel je misnie Dan bïjre edtjh vielie lïe redh daennie heeftesne.
Ráđđeolmmái lea dakkár gii lea ohcan dan bargui, ja son bissu ráđđeolmmájin, vaikko suohkanis lotnahuvvá ge sátnejođiheaddji.
Raerieålma akte almetje mij barkoem ohtseme, jïh barkosne tjahkan sjæd ta jalhts tjïelte tjïelten åejviem molse.
Sátnejođiheaddji válljejuvvo dábálaččat njealji jahkái.
Tjïel ten åejvie veelje såvva åajvah kom mes njieljie jaepide.
Measta buot sátnejođiheddjiin Norggas (430) lea dát bargu ollesáigevirgi.
Mahte gaajhkh tjïel ten åejvieh Nöörjesne (430) daam bar koem utnieh ellies tïjjen.
Muhtin smávva suohkaniin ii leat gal dárbu eambbo go beallevirgái.
Såemies smaave tjïeltine ij leah daerpies vielie goh bieliebarkoe.
Ráđđeolmmái lea bajimus jođiheaddji buot fálaldagaide, maid suohkan fállá iežas ássiide.
Raerieålma lea bijje mes åvtehke gaajhkide dïene sjidie mejtie tjïelte vadta altese årroe jidie.
Ovdamearkka dihte: Buollin doaimmahat, doapparčorgen, párka ja falástallan, dikšu ja fuolahus, skuvla ja mánáidgárdi.
Vuesiehtimmien gaavhtan: Praedtiesuerkie, sjïekedimmie, paarke jïh gaarsjelimmie, sujhteme jïh hokse, skuvle jïh maanagïerte.
BARGOBIHTTÁ 1 Mii lea du suohkana sátnejođiheaddji
LAAVENJASSE 1 Guktie tjïelten åejvien nomme dov tjïeltesne ?
Makkár bellodaga ovddasta son ?
Mehtie krirreste dïhte båata ?
BARGOBIHTTÁ 2 Makkár doaimmat leat sátnejođiheaddjis ?
LAAVENJASSE 2 Mah barkoeh tjïelten åejvie åtna ? Tjïelten
Leago sátnejođiheaddjis blogga ?
åejvie ” bloggem ” åtna ?
Iskka mii čuožžu dan birra ?
Giehtjh mij desnie tjåådtje.
BARGOBIHTTÁ 3 Geat leat dálá sátnejođiheaddji
LAAVENJASSE 3 Gie lea vuestiekaandidate / gieh
vuostáevttohusat, jus son áigu ođđasis válljejuvvot ?
LAAVENJASSE 4– Man gellie kråvnah fierhtede
– Man ollu juohke duhtá ruvnnos golaha suohkan skuvlii ?
1000 leahpeste tjïelte skuvlesne nåhtede ?
Geahča vuolábealde !
Vuartesjh vuelielisnie !
– Man ollu ruđat mannet mánáidgárdái ?
– Man gellie kråvnah maanagÏertese juhtieh ?
Eanemus ruhta manná dikšumii ja fuolahussii.
Jeenjemes beetnegh sujhtemasse jïh hoksese juhtieh.
– Gávnnat mii gullá divššu ja fuolahusa vuollái ?
– Gaavnehth mah leah sujhtemen jïh hoksen nuelesne ?
Bija proseanttaid oktii mat gullet dikšui ja fuolahussii, vuođđoskuvlii, mánáidgárdái ja sosiálii ja mánáidsuodjalussii.
Bïejh tjåanghkan sujhtemen jïh hoksen, maadthskuvlen, maanagierten jïh sosijale jïh maanavaarjelimmien prosenth.
– Man ollu báhcá vel eará diŋggaide ?
– Man jïjnje aajmene sjædta dejtie mubpide aatide ?
Suohkana dietnasatDon váccát dál skuvlla, maid suohkan lea huksen ja eaiggáduššá.
Tjïelten baalhkahDaelie datne aktene skuvlesne vaadtsah maam tjïelte bigkeme jïh eekie.
Skuvlagirjjit maid
Tjïelte
oaččut luoikkas, bálká oahpaheddjiide, bassan ja skuvlla fuoladeapmi lea suohkan gii máksá.
skuvlegærjide maaksa mejtie åadtjoeh löönedh, baalhkah lohkehtæjjide, sjïekedimmiem jïh gorredimmiem skuvleste.
Ruđaid ožžot go suohkanássit mákset suohkanvearu.
Dah beetnegh tjïeltese båetieh goh skaehtie årroejijstie.
Dasa lassin oažžu suohkan ruđaid stádas.
Lissine tjïelte beetnegh staateste åådtje.
Makkár eará sisaboađut leat suohkanis ?
Mah jeatjah baalhkah tjïelte åtna ?
Jeara ruovttus makkár vearuid ja divvagiid din bearaš ferte máksit suohkanii ?
Gihtjh gåetesne mah skaehtieh jïh maaksoeh dov fuelhkie tjuerieh maeksedh tjïeltese ?
fuolahus, skuvla ja mánáidgárdi.
MAADTHSKUVLEHEALSOE-DIENESJHTEKNIHKEN
Vuođđolágas (miessemánu 17. beaivvi 1814) čuožžu ahte Norggas lea sátnefriddjavuohta.
Maadthlaakesne (suehpeden 17. b. -1814) tjåådtje gaajhkesh frijjevoetem utnieh soptestidh.
Dat mearkkaša mii sáhttit čállit, dadjat dahje oaivvildit measta vaikko maid.
Dïhte sæjhta jiehtedh mijjieh maehtebe tjaeledh, jiehtedh jallh mïeledh mahte saaht maam.
Aviissat, radio ja TV (mediahivvodat) atnet dán friddjavuođa máŋgga vuohkái.
Plaerieh, raadijove jïh TV (maassemeedijah) daam frijjevoetem gellielaakan nåhtadieh.
Demokratiijas sáhttet mediahivvodagat moaitit sin geas lea fápmu.
Aktene demokratijesne maassemeedijah maehtieh laejhtedh dejtie mah faamoem utnieh.
Norggas lea mis láhka, mii addá ássiide rievtti lohkat boasttaid, mat registrerejuvvojit go bohtet suohkanii dahje sáddejuvvojit suohkanis, ovdamearkka dihte suohkanstivrii, fylkkadiggái dahje stuoradiggái.
Nöörjesne aktem laakem utnebe mij årroejidie reaktoem vadta påastem lohkedh mij registreradamme sjædta gosse båata jallh seedtesåvva vuesiehtimmien gaavhtan tjïelte-ståvrose, fylhkendægkan jallh stoerredægkan.
Ollu journalisttat leat čeahpit atnit dien rievtti.
Jïjnjh journalisth leah væjkele daam reaktoem nuhtjedh.
Danne sáhttit mii, geat leat aviisalohkkit, oažžut beroštahtti ođđasiid.
Dannasinie mijjieh plaerielohkijh maehtebe murreds saer-nieh åadtjodh mej bïjre mijjieh pryöjjadibie.
Lihkkus leat aviissat mielddisbuktán, ahte sihke lagasbirrasa allavisttiid huksemat, divatlassáneamit, geaidnoviiddideamit ja nu ain leat bissehuvvon, danne go olbmot leat fuobmán maid politihkkarat digaštallet.
Plaeriej gielh tie dle dovne bigkeme jolle gåeteste aktene lïhke byjre sisnie, maaksoelissiehtimmieh, vijredimmieh geajnojste jïh vijrie-såbpoe orrijamme jallh soejkesjh jorkesamme, dannasinie almetjh voerkes sjïdteme maam dah politihkerh digkiedieh.
NORGALAČČAT LEAT MÁILMMIMEAŠTIRATLOHKAT AVIISSAID. Sivas go Norga lea nu guhkki, ja leat nu ollu smávva suohkana ja báikki, de olggosaddojit 226 iešguđetlágan aviissa, maid mii sáhttit diŋgot.
ALMETJH NÖÖRJESNE LEAH VEARTEN BÖÖREMES PLAERIEH LOHKEDHDannasinie Nöörje dan guhkies, jïh desnie dan gellie smaave tjïelth jïh sijjieh, dle 226 ovmessie plaerieh olkese båetieh mejtie maehtebe dongkedidh
Ná stivrejuvvo
Naemhtie
Norga lea dál 2011 juhkkon 430 suohkanii.
Nöörje lea jaepien 2011 juakeme 430 tjïeltine.
Suohkanat leat hui iešguđetláganat geográfalaččat, areála ja olmmošlogu ektui.
Dah tjïelth leah gaajh joe kehts dovne gosse geografijen, arealen jïh almetjelåhkoen bïjre.
Bealli suohkaniin leat vuollel 5000 ássi, ja leat 12 suohkana, main leat badjel 50 000 ássi.
Bijjelen leh kiem dejstie tjïeltijste unnebe goh 5000 årrojh utnieh, jïh 12 tjïelth vielie goh 50 000 årrojh utnieh.
Danne lea hui váttis hupmat dábálaš norgga suohkana birra.
Dannasinie geerve dan sïejhme nöörjen tjïelten bïjre sop tsestidh.
Dat mii lea seammalágan eanas suohkaniin, earret Oslos ja Bergenis, lea vuohki movt leat organiserejuvvon.
Dïhte mij lea seamma dejtie jeanatjommes tjïeltide, biele len Oslo jïh Ber gen, lea guktie dah leah öörnedamme.
Juohkit suohkanstivrejumi guovtti oassái:
Mijjieh stuvremem tjïeltijste gööktine juekebe:
Politihkalaš stivrenHálddahus
Poltihkeles stuvremeReereme
HÁLDDAHUS: Ráđđeolmmái jođiha.
REEREME: Raerieålmeste stuvresåvva.
POLITIHKALAŠ STIVREN: Sátnejođiheaddji jođiha suohkanstivrra.
POLITIHKELES STUVREME:Tjïelteståvroe tjïelten åejveste stuvresåvva.
Livnnetkantuvra, leansmánnikantuvra, politiija, NAV, báhpa- / girkokantuvra.
Likningekontovre, lientsie kontovre, pollise,
OKTA ÁIRRASAviissain leat dieđut máŋga iešguđetlágan olbmuid birra; dovddus olbmuin ja “ olbmuin márkanis ”.
AKTE KANDIDAATEPlaerine bïevnesh jïjnjh ovmessie almetji bïjre, dejstie åehpemes almetjijstie dan ” sïejhme ålmese voenese ”.
Báikkálaš aviissain leat dávjá báikkálaš dovddus olbmot.
Dennie voenges plaeresne åajvahkommes voenges åehpies almetjh.
Gávnna muhtin artihkkala muhtin olbmo birra, gii lea áigeguovdil suohkanstivraválgga
Gaavnh aktem tjaalegem aktine åehpies almetjinie mij lea sjyöhtehke daennie
áirasa
tjirkijh
Dárkkistanlávdegoddi
Giehtjedimmie - moenehtse
áirasaáirasaáirasaáirasa
TJÏELTEN ÅEJVIELADTJERAERIE
Oahppolávdegoddi Fuolahuslávdegoddi Kulturlávdegoddi Ealáhuslávdegoddi
Ööhpehtimmiemonehtse Hoksemoenehtse Kultuvremoenehtse Jielememoenehtse
Hálddahuslávdegoddi
Reerememoenehtse
Nuorta Romerike Dárkkistanguovlu
TJÏELTEN ÅEJVIE
Bajit Romerike Ovdáneapmi- sisaoastin
Luvlie Romerike revisjovnedajve
Personála- ja OrganiserenossodatEkonomiijaossodat
Barkijh- jïh åårganisasjovne-goevtese Ekonomijegoevtese
Skuvllaid- ja mánáidgárddiid- ossodat
Bijjie Romerike evtiedimmie- åesteme
Huksen- ja teknihkalašossodatKultuvra- ja asttoáigeossodat
Skuvli jïh maanagierti etaateBigkemen jïh teknihken dïenesji etaate
Dearvvašvuođa- ja sosiálabálvalusaid- ossodat
Healsoe- jïh sosijale dïenesji etaate
BARGOBIHTTÁ 2 Loga olles artihkkala (jearahallama).
LAAVENJASSE 2 Lohkh abpe tjaalegem (gihtjehtimmiem).
Čále golbma dieđu maid ožžot maŋŋil go lohket ášši.
Tjaelieh golme bïevnesh mejtie åadtjoejih daejredh mænngan aamhtesem lohkeme.
Čále golbma gažaldaga, maid sáhtát jurddašit jearrat dan olbmos.
Tjaelieh golme gyhtjelassh mejtie sïjhth almetjem gihtjedh.
GÁVNNA ovcci sáni áviissain, Mat leat suohkanii ja válgii gullevaččat.
GAAVNH ukstie baakoeh plaerine mah leah tjïelten jïh veeljemen bïjre.
ČUOHPA daid ja liibme sániid skovvái dás vuolábealde.
BIETSKEDH dejtie olkese jïh lijmesjh baakojde goeresne vuelielisnie.
Sánit / dajaldagat ČILGEHUS (SYNONYMA)
Baakoe / diejvesh Buerkiestimmie / plierebaakoe
ČÁLE čilgehusa dahje gávnna synonyma.
Læstoe-dïevhtese
ListolassiSon gii lea hui vuollin bellodaga listtus, iige leat vejolašvuohta válljejuvvot sisa.
Akte almetje mij lea guhkene vuelnie krirrien læstosne, jïh onne nuepiem åtna veeljemesovvedh.
Geahča suohkana ruovttusiiddu.
TJÏELTESTÅVROEVEELJEME 2011
Man ollu bellodagat leat ásahan listtuid ?
Vuartesjh tjïelten gåetiesæjroem. Veeljeme.
Gos galgá čađahuvvot jienasteapmi, gos du váhnemat / ovddasteaddjit galget jienastit ?
Gusnie dïhte gåetie gusnie dov eejhtegh edtjieh steemmadidh ?
Makkár áššiid birra leat aviissat čállán eanemus, daid maŋemus beivviid ovdal válgga ?
Mej aamhtesi bïjre plaerie (h) jeenjemes tjaaleme dej minngemes biejjiej veeljemen åvtelen ?
Iskka leatgo áššit maidda bellodagat eai leat ovttaoaivilis ?
Goerehth mejtie akte aamhtese mej bïjre dah krirrieh leah ovgeahpan ?
BELLODAGA NAMMA Jienat 2007 Jienat 2011 Rievdadus + /
KRIRRIENOMME Steemmh 2007 Steemmh 2011 Jarkelimme + /
Geahča suohkana ruovttusiiddu !
tjïelten gåetie-sæjroem !
Ovttasbargá go DU suohkanránnjásuohkaniin ?
DOV tjïelte kraannatjïeltigujmie laavenjostoe ?
Nååmesje (Namsos), Aajrie (Namdalseid), Fosnes ja Overhalla DavviTrøndelagas leat ohcan ásahit ovttas barggu dan nu gohčo duvvon ovttas bargo suoh kan modealla mielde.
Namsos, Namdalseid, Fosnes jïh Overhalla Noerhte-Trööndelagesne syökeme aktem laavenjostoem tseeg kedh dan maam gohtje ektietjïelte maallen mietie.
Suoh kanat galget dál vuos ovttasbargat čuovvo vaš surggiin dan ođđa ovttas bargo suohkanis: Mánáidsuodjalusas, Biras- ja eanan doallohálddahusas, Ovdá nahttin kantuvrras, Vearro gáibi dead djit, Suohkaniid
Tjïelth edtjieh annjebodts laavenjostedh daejnie suerkine dennie orre ektietjïeltesne: Maanavaarjelimmiedienesje, Byjrese-jïh laanteburriereereme, Evtie dim mie kontovre, Skaeh tiekrievije, Tjïeltebijjiedåaktere, Dåaktere
Fylkkasuohkan doaimmaha bargguid mat leat beare stuorrát ovttaskas suohkaniidda bargat okto, dahje áššiid mat gusket buot suohkaniidda.
Fylhkentjïelte dejtie aamhtesidie voebnesje mah leah fer stoerre ihke fïerhte tjïelte maahta dejtie oktegh haalvedh, jallh aamhtesh mah tjïelti dåaresth juhtieh.
Norga lea juhkkon 19 fylkii.
Nöörje 19 fylhkine juakeme.
Oslo lea sihke suohkan ja fylka.
Oslo dovne tjïelte jïh fylhke.
Fylkka vearjogovvaTevdne fylkka vearjogova.
FylhkenvæhtaGuvvedh fylhkenvæhtam.
Maid dát sulastahttá ?
Mij fylhkenvæhta vusehte.
Goas oaččui fylka iežas vearjogova ?
Gåessie fylhke sov jïjtse fylhkenvæhtam åadtjoeji ?
Mana ja gávnna iežat fylkka ruovttusiiddu.
Tsagkesh jïh gaavnh dov fylhken gåetiesæjroem.
Man ollu násttiid lea siidu ožžon ?
Man gellie naestieh sæjroe åådtjeme ?
Guhtta násti leat eanemus.
Govhte naestieh jeenjemes.
Maid don oaivvildat iežat fylkka ruovttusiiddu birra ?
Guktie dov mïele dov fylhken gåetiesæjroen bïjre ?
Leago mihkkege man birra háliidivččet diehtit eambbo ?
Mij akt desnie man bïjre sïjhth vielie daejredh ?
Gos bohtet ruđat ?
Gubpede beetnegh båetieh ?
Fylkkat ožžot iežaset sisaboađuid fylkkavearus, divvagiin ja ruđain, maid stáhta juolluda.
Fylhkh beetnegh åådtje fylhkenskaehteste, maaksojste jïh sertiestimmijste staateste.
Fylkkasuohkan juolluda máŋga millijovnna ruvnno doarjaga iešguđetlágan doaibmabijuide.
Fylhken-tjïelte jïjnjh millijovnh vadta dåarjojne ovmessie råajva-rimmide.
Geahča Doarjjaortnegat ja gávnnat sáhttágo du lagas-birrasis leat áigeguovdilis doaibma / doaimmat, (searvi, ásodatsearvi, falástallansearvi) Masa / maidda sáhtášii ohcat doarjaga.
Vuartesjh Dåarjoe jïh gaavnehth mejtie maam akt misse maahta sjyöhtehke årrodh dov lïhkes byjresasse (murredsiebrie, årrojesiebrie, gaarsjelimmiesiebrie, siebrie) dåarjoem syökedh.
Ohcamušat sáddejuvvojit suohkanii, mii fas sádde daid viidásit fylkkasuohkanii.
Dah ohtsemh tjïeltese seedtesuvvieh, mij dejtie vihth fylhkenålmese seedtieh.
OSLO:
VALG 20
Makkár suohkaniin lea rádji du suohkanii ?
Mah tjïelth raastem utnieh dov tjïelten vööste ?
OSLO: – Makkár gávpotosiin lea rádji du gávpotoassái ?
OSLO: – Mah staarebielieh raastem dov staarebealan utnieh ?
– Jus orut Oslos, de sáhtát gávnnahit man ollu olbmot orrot du gávpotoasis ?
– Jis Oslosne årroeh maahtah gaavnehtidh man gellie årrojh mah dov staarebielesne
Eambbo go beali suohkaniin (430) leat unnit go 5000 ássi. – Man ollu ássit leat du fylkkas ?
Bijjelen lehkiem dejstie tjïeltijste (430) vaenebe goh 5000 årrojh utnieh– Guktie dov fylhkesne ?
– Gallii suohkanis du fylkkas leat eambbo go 5000 ássi ?
– Man gellie tjïelth vielie goh 5000 årrojh utnieh dov fylhkesne ?
Makkár aviisa / aviissat čállet du suohkana / gávpotoasi birra ?
Mij plaeride / mah plaerieh dov
Joatkkaskuvlla oahpahusMakkár joatkkaskuvllat leat du fylkkas ?
JåarhkeööhpehtimmieMah jåarhkeskuvlh dov fylhkesne gååvnesieh ?
Sáhtát go friddja válljet ?
Maahta veeljedh guktie sïjhth ?
Ollu máksá
Mennie åesesne lea jåarhke
vázzit joatkkaskuvlla ?
skuvlem vaedtsedh ?
Rávisolbmuid oahpahusMii lea rávisolbmuid oahpahus ?
GeerveööhpehtimmieMij lea geerveööhpehtimmie ?
Bátnedivššárbálvalus Man guhká sáhtát oažžut nuvttá
BaeniehealsoedïenesjeMan guhkiem maahtah namhtah
bátnedivššárbálvalusa ?
baeniehealsoedïenesjem åadtjodh ?
Fylkkageainnut
Fylhkengeajnoeh
Leatgo fylkkageainnut du suohkanis ?
Mah fylhkengeajnoeh dov tjïeltesne ?
SkuvlasáhtuGávnnat geas lea geatnegasvuohta
SkuvleskovhteGaavnehth gie maahta namhtah
oažžut nuvttá skuvlasáhtu ?
skuvleskovhtem krïevedh ?
JohtolatsihkárvuođabarguMu fylkkasuohkanis leat sullii... bargi.
TrafihkejearsoesvoetebarkoeMov fylhkesne medtie …. barkijh.
Biras ja dálkkádatIskka leago fylkkasuohkanis makkárge prošeakta du suohkanis, mii gusto biras
Byjrese jïh klijmaGoerehth mejtie fylhkentjïelte såemies prosjekth åtna dov tjïeltesne mah leah
ja dálkkádat gažaldagaide ?
byjrese-jïh klijmagyhtjelassi bïjre ?
Gávnna iežat fylkka:
Gaavnh dov fylhken daesnie:
OSLO:
LAAVENJASSE
FYLKKADIGGEVÁLGA mu suohkanis
FYLHKENDIGKIEVEELJEME mov fylhkesne
i Fylkka namma lea.
i Fylhken nomme
Mas boahtá namma ?
Gubpede nomme båata ?
Fylkkasuohkan stivrejuvvo dego suohkan.
Fylhkentjïelte stuvresåvva goh akte tjïelte.
FYLKA = SUOHKAN FYLKKADIGGI = SUOHKANSTIVRA FYLKKALÁVDEGODDI = OVDAGODDI FYLKKASÁTNEJOĐIHEADDJI = SÁTNEJOĐIHEADDJI FYLKKARÁĐĐEOLMMÁI = RÁĐĐEOLMMÁI
FYLHKE = TJÏELTE FYLHKENDIGKIE = TJÏELTESTÅVROE FYLHKENMOENEHTSE = TJÏELTEN ÅEJVIELADTJERAERIE FYLHKEN ÅEJVIE = TJÏELTEN ÅEJVIE FYLHKEN RAERIEÅLMA = RAERIEÅLMA
Man ollu áirasat leat fylkkadikkis du fylkkas ?
Man gellie lïhtsegh fylhkendigkesne dov fylhkesne ?
/ gávpotráđis (Oslo ja Bergen)
/ staareraeresne (Oslo jïh Bergen)
Gos leat fylkkadiggečoahkkimat du fylkkas ?
Gusnie fylhkendigkie tjåanghkoeh åtna dov fylhkesne ?
Mii lea fylkkasátnejođiheaddji namma ?
Guktie fylhken åejvien nomme ?
Sáhttá go muhtin politihkkár leat áirras sihke suohkanstivrras ja fylkkadikkis ?
Akte politihkere maahta tjirkijinie årrodh dovne aktene tjïelteståvrosne jïh aktene
Makkár bellodagat leat fylkkadikkis ?
fylhkendigkesne ?
BELLODAGA NAMMA Galle áir.
Mah krirrieh leah meatan fylhkendigkesne ?
2007 Galle áir. 2011
Man gellie tjirkijh 2007 Man gellie tjirkijh 2011
Fylkkasuohkaniin lea ovddasvástádus earret eará joatkkaskuvlla oahpahussii ja báikkálaš kollektiivasáhttui.
Fylhkentjïelte diedtem åtna gaskem jeatajh jåarhkeööhpehtimmien jïh voenges ektieskovhten åvteste.
BUDSJEtt OrDFØrEr KOMMUNE MaNNtall råDMaNN SKOlE FYlKESMaNN SKatt FYlKE
Ø B V C B T Y M M I R U U S N M E O S K U V L E P P O K K O E N R A E R I E Å L M A F Y L H K E N T J I E L T E O T J I E L T E L L D V Y H P C E B N E F Y L H K E U T A L M E T J E L Å H K O E I Z W E T K B U D S J E D T E
Gávnna buot sániid, mat leat listtus ruossut rassuha buohta.
Gaavnh gaajhkide baakojde læstosne baakoekroessen baalte.
Sánit leat veallut, ceaggut ja doarrás.
Dah baakoeh leah dovne rïekte jïh våålese.
Merkes tuššain dahje bija bliánttain dahje peannain rieggá birra sániid.
Nåhtedh vihtesjimmiepeannam jallh bïejh gievliem baakoej bïjre aktine plæjjoehkinie jallh peannine.
Eambbo gihppagat ?
Jienebh heefth ?
Teaksta: Sigurd Ø. Sæthre Hábmen ja buvttadeapmi: Svenner reklamebyrå AS Ovdasiidogovva: Torgeir Wittersø Skancke Deaddileapmi: Erik Tanche Nilssen AS ISBN: 9788278170946
ISBN: 978-82-7817-094-6
eanet lohku mearrida, muhto unnitlogu beroštumit maiddái vuhtii váldojuvvojit.
aaj unnebelåhkoen iedtjide krøøhkeste.
Oanehaččat daddjo ahte demokratiija lea friddjavuohta olbmuid gaskkas ja buohkain seammá vuoigatvuohta.
Åenehkslaakan jeahteme, demokratije lea almetjh åadtjoeh darjodh maam sïjhtieh jïh plearoehvoete gaajhkesidie.
Norggas lea mis mielmearrideapmi ja sátnefriddjavuohta.
Nøørjesne åadtjobe meatan årrodh moenedh jïh jiehtedh dam maam sïjhtebe.
Mis lea mánáidáittardeaddji gii galgá áimmahuššat mánáid beroštumiid.
Mijjieh maanatjirkijem utnebe mij edtja maanaj iedtjh gorredidh.
Mis lea mánáidsuodjalanbálvalus mii galgá suodjalit mánáid veahkaváldimis ja fuolahisvuođas.
Mijjieh maanavaarjelimmiem utnebe mij edtja maanide vaarjelidh daaresjimmien jïh sujhtemevaanoen vøøste.
Mii orrut ovtta dain máilmmi buoremus riikkain go lea sáhka riektesihkkarvuođas.
Mijjieh veasobe aktene veartenen bøøremes laantesne gosse ussjedibie reaktajearsoesvoetese.
Mii eat dárbbaš ballat lea go mis várri borramuššii, skuvlaohppui dahje orrumii.
Ibie daarpesjh tjoeperdidh mejtie mijjieh beetnegh utnebe beapmose, skuvlem vaedtsedh jallh veasose.
Mii eat oro áitojuvvon soahteguovllus.
Ibie mijjieh veasoeminie dajvine gusnie dåaroe.
Lea justa dát riggodat ja oadjebasvuohta mii várra dagaha ahte mii nuorat Norggas eat leat nu berošteaddjit.
Daate buerievoete jïh jearsoesvoete gujht darjoeh guktie mijjieh noerh Nøørjesne ibie dan soe eadtjaldovvh.
Mis lea nu buorre dilli ahte eat dárbbaš levget maidige.
Mijjieh dan soe hijven utnebe guktie ibie daarpesjh misse ‐ akt saevegem bæjjanidh.
Mun jáhkán ahte ávkkuha nuoraid oažžut beroštišgoahtit, muhto nugo buot eará
Manne vïenhtem gåarede noeride eadtjalgehtedh, bene guktie lea gaajhkine jeatjabinie daennie jieliedisnie tjuara dam lïeredh.
eallimis de fertet oahppat dan.
Jis datne lïerh eatnemem lyjhkedh gosse maana, sïjhth gujht dam lyjhkedh abpe jieleden.
Mánnán go oahpat šaddat buorre lundui, de don sihkkarit olles eallima illudat dáinna.
Jis datne lïerh digkiedidh jearsoes byjresinie, datne gujht lïerh eadtjaldovvedh aaj.
Ruoktu ja skuvla sáhttet leat báiki gos digaštallojuvvo.
Hiejme jïh skuvle maehtieh sijjieh årrodh dejtie digkiedimmide.
Deháleamos lea ahte nuorat dustet dadjat sin oaiviliid ja dohkkehit guđet guimmiid oaiviliid.
Vihkelommes dah noerh duestieh jïjtsh åssjalommesh utnedh, jïh sijjieh gååvnesieh sinsitniem goerkesadtedh.
Eai buohkat dárbbaš leat ovttaoaivilis, muhto galgá dohkkehit ahte earáin leat eará oaivilat.
Eah gaajhkesh daarpesjh sïemes årrodh, tjuara jååhkesjidh naaken maahta maam ‐ akt jeatjebem ussjedidh.
Ii go leat demokratiijas sáhka.
Ij leah gujht dïhte dïhte mij lea demokratije ?
Nanna, 9 luohká 22.05.06, WWW. GLOBALSKOLEN. NO
Nanna, 9. daltese 22.05.06, www.globalskolen.no
Háldiidat go váikkuhit geat stivrejit Norgga ?
Sïjhth tsevtsiehtidh dejtie mah Nøørjem stuvrieh ?
Háliidat go rievdadusaid ?
Jeatjahtehtemem sïjhth ?
Dalle fertet beroštit ?
Dellie tjoerh eadtjaldovvedh !
Okta vuohki lea čiekŋudit maid politihkkárat ja bellodagat oaivvildit.
Akte vuekie lea aelkedh guarkedh maam dah politihkerh jïh krirrieh ussjedieh.
Várra vel gávnnat don bellodaga dahje organisašuvnna man ovddas don dáhtošit bargat.
Mejtie datne aktem krirriem jallh siebriem gaavnh misse datne sïjhteme barkedh ?
Ealli demokratiija dárbbaša ássiid geat beroštit ja geat háliidit riikka buoret ássansadjin.
Akte jielije demokratije årrojh daarpesje mah aamhtesi åvteste buelieh jïh mah sïjhtieh laantem bueriedidh.
Geavat dán gihppaga áŋgirit ahte gávdnat áššiid main don beroštat, ja čiekŋut daidda áššiide.
Nuhtjh daam tjaalegem eadtjohkelaakan edtjh aamhtesh gaavnedh mah datnem eadtjaduvvieh, jïh aelkieh aamhtesidie guarkedh.
Boahtte válgga beasat várra DON jienastit
Mejtie edtjh DATNE tjaatsestidh minngebe veeljemisnie !
Norga lea demokráhtalaš riika, muhto demokratiija ii leat lunddolaš buot riikkain.
Nøørje akte demokrateles laante, bene demokratije ij leah naan buajhkoesvoete gaajhkem lehkiem veartenisnie.
Muhtun riikkain stivre diktator‐ muhtun joavkku ovddas dahje muhtun bellodaga ovddas ja lea jienasteddjiid haga.
Såemies laantine akte diktatovre, akte dåehkie jallh akte krirrie maahta stuvredh, jïh lea bielelen gaahpoeh veeljemh.
Eará riikkain fas stivre anarkiija ja lobihisvuohta.
Jeatjah laantine anarkije jïh luhpehtsvoete reerieh.
Demokratiijas válljejit ássit friddja, čiegus válggas gii galgá stivret.
Aktene demokratijesne doh årrojh veeljieh gaahpoeh, tjeakoes veeljemi tjïrrh, gie edtja stuvredh.
Válggat dollojuvvojit mearriduvvon áigge.
Doh veeljemh leah vihties tijjen.
Sátnefriddjavuohta, religiuvdnafriddjavuohta, riekti organiseret iežas, árvvusatnit olmmošvuoigatvuođa, riektesihkkarvuohta ja friddja preassa leat muhtun demokratiija dovdomearkkat.
Åadtjodh jiehtedh maam sæjhta, jaehkedh misse sæjhta, reaktam siebrine meatan årrodh, almetjereaktide goerkesadtedh, reaktajearsoesvoete jïh gaahpoeh preesse leah naan væhtah aktene demokratijesne.
Jienastanvuoigatvuohta buohkaide ?
Tjaatsestimmiereaktam gaajhkesidie ?
Go lea jienasteapmi Norggas de eai leat buohkat “ mielássit ”.
Gosse veeljeme Nøørjesne ij gaajhkesh mah daesnie årroeminie ” meatanårrojh ”.
Guorahala geat sáhttet jienastit dán válggas, ja geat eai sáhte jienastit, dat geat ásset Norggas.
Goerehth gieh maehtieh tjaatsestidh daennie veeljemisnie, jïh gieh eah maehtieh tjaatsestidh, dejstie mah Nøørjesne årroeminie.
Guorahala maiddái geat mearridit geat besset válgalisttuide.
Gaavnh aaj gieh muenieh mah almetjh mah veeljemelæstojne båetieh.
Ságastallet smávit joavkkuin maid dii oaivvildehpet dáid njuolggadusaid birra.
Daate dejtie åssjaldahkide deavhta akten hijven demokratijen bïjre ?
Válganjuolggadusaid 3.
Digkede smaave dåehkine 3.
Gii mearrida skuvllas ?
Gie skuvlesne muana ?
Mannet smávit joavkkuide ja árvvoštallet mo skuvllas váldojuvvojit mearrádusat (omd lágideamit, ortnetnjuolggadusat, fágat jna..)
Tjåanghkenidie smaave dåehkine jïh digkede guktie dah moenemh skuvlesne vaaltasuvvieh (v.g. øørnegi, njoelkedassi, faagi bïjre, j. n. v).
Makkár mearrádusain besset oahppit leat fárus mearrideamen.
Mejnie moeneminie learohkh åadtjoeh meatan årrodh moenedh ?
Doarvái ollesolmmoš máksit vearu dahje čohkkát giddagasas, muhto jienastit ? ? ?
Nuekies geerve skaehtiem maeksedh jallh faangkegåatan båetedh, bene tjaatsestidh ? ? ?
 Jagi 2004 ovddidedje njeallje SG Stuorradiggeáirasa vuođđoláhkaevttohusa rievdadit 16 jahkái jienastanrievtti Stuorradiggeválgii.
’ este aktem maadthlaakeraeriestimmiem evtiedin, edtja tjaatsestimmiereaktam vueliedidh 16 jaapan stoerredigkieveeljemisnie.
Evttohus ii dohkkehuvvon go eanet lohku oaivvildii lea lunddolaš jienastan vuoigatvuođa ahki čuovvu válddálašvuođaagi.
Raeriestimmiem idtji jååhkesjimmiem åadtjoeh, dan åvteste dïhte jienebelåhkoe jeehti iemie tjaatsestimmieaaltere faamoeaalterem dåerede
 Buot ohcamat mat ovddidedje jienastan vuoigatvuođa 16‐ jahkásaččaide jagi 2007, eai dohkkehuvvon.
Gaajhkh ohtsemh mejtie edtja pryøvedh tjaatsestimmiereaktam 16 jaapan biejedh dennie veeljemisnie 2007 idtjin jååhkesjimmiem åadtjoeh.
 2008: Ráđđehus evttoha iskannortnega mas 16 jahkásaččat besset jienastit báikkálašválggas jagi 2011. 20 gieldda ohcet beassat searvat dasa.
2008: Reerenasse pryøvoeøørnegem raereste edtja tjaatsestimmiereaktam vedtedh dejtie mah leah 16 jaepien båeries dennie voenges veeljemisnie 2011. 20 tjïelth ohtsedieh meatan årrodh.
 Maŋŋá válgga 2009: G ja SG áirasat leat evttohan rievdadit vuođđolága, ahte vuolidit jienastanagi 16. jahkái Stuorradiggeválgii.
Veeljemen 2009 mænngan: Maadthlaakeraeriestimmie tjirkijijstie Gårroste jïh Sosialisteles Gårroehkrirreste dam tjaatsestimmieaalterem vueliedidh stoerredigkieveeljemisnie 16 jaapan.
 Muhtun riikkain gos lea jienastanahki 16: Brasila, Cuba, Østeriika, Nicaragua
Naan laanth gusnie tjaatsestimmieaaltere 16 jaepieh. Brasile, Cuba, Østerijhke, Nicaragua.
5. čuoggái.
5. mierien gåajkoe vaedtsedh.
luohkás dahje čále lohkkiidbreava.
Soptsesth maam datne ussjedh, aktene digkiedimmesne klaassesne jallh tjaelieh aktem lohkijeprieviem.
2. 12. jahkásaččain berre leat
2.
jienastanvuoigatvuohta.
Dah mah 12 jaepien båeries byøroeh tjaatsestimmiereaktam utnedh.
Loga maid Frank Aarebrot oaivvilda (Artihkkala
Lohkh maam Frank Aarebrot meala (abpe tjaalegem gaavnh daesnie, www.nrk.no).
Maid oaivvildit nuorra politihkkárat ?
Maam noere politihkerh mïelieh ?
Mana bellodagaid nuoraid organisašuvnnaid neahttasiidduide.
Vuartesjh dejtie politihkeles krirriej nedtesæjrojde noeresiebride.
Gávnnat maid oaivvildit jienastanvuoigatvuođa birra 16. jahkásaččaide ?
Gaavnehth maam dah ussjedieh 16‐jaepien tjaatsestimmiereaktan bïjre.
Daga oaiviliskama maid olbmot oaivvildit 16 jahkásaččaide jienastanvuoigatvuohta.
Mïelemøølege Tjirrehth aktem mielemøølegem man bïjre almetjh ussjedieh 16‐jaepien tjaatsestimmieaalteren bïjre.
Merke maiddái agi ja sohkabeali dain geaid
Tjaelesth aaj aalterem, jïh mejtie kaarre jallh nyjsene dejtie
Stuorradiggeválga mearrida geat galgá fylkkaid ovddastit boahtte njeallje jagi Stuorradikkis.
Stoerredigkieveeljeme muana gieh edtjieh fylhkijste årrodh dejnie minngebe njieljie jaepine Stoerredigkesne.
Danin bellodagat nominerejit juohke fylkkas, dat mearkkaša ahte válljejit olbmuid geat galget searvat válgii.
Dah krirrieh raerestieh dan åvteste fïerhtene fylhkesne, d. s. j. almetjh veeljieh mejtie dah veeljemasse buektieh.
ČOAHKKIMAT IEŽASET GUOVLLU BELLODATSERVVIIN (DÁVJÁ GIELDDAIN).
TJÅANGHKOEH DEJNIE VOENGES KRIRRIESIEBRINE (DAAMTAJ TJÏELTINE).
 Gii ovddida bellodaga buoremusat Stuorradikkis ?
 gie sæjhta krirriem bøøremes dienesjidh Stoerredigkesne ?
 Dievddut dahje nissonat bajimuš sajiin ?
 kaarrh jallh nyjsenh dejnie bijjemes sijjine ?
 Persovnnat geain lea minoritehta duogáš ?
 almetjh unnebelåhkoemaadtojne ?
 Sihkkarastit ovtta kandidáhta iežas gielddas ?
 aktem kaandidatem jïjtse tjïelteste gorredidh ?
2.
2: KRIRRIEJ FYLHKENSIEBRIEH EVTIEDIEH DAM MINNGEMOSTH LÆSTOEM.
BELLODAGAID FYLKKASEARVI EVTTOHIT LOAHPALAŠ LISTTU Válgabeaivvi mii jienastit go bidjat bellodaga gárvves listtu jienastanurdnii.
Veeljemebiejjien tjaatsestibie gosse krirriej gaervies læstoem tjaatsestimmiegeegken sijse rijtebe.
Jienasteaddjit jienastit ovtta politihkalaš bellodaga.
Dah veeljijh akten politihkeles krærran tjaatsestieh.
Danin lea nominašuvdnaproseassa dehálaš bellodagaide ja kandidáhtaide.
Dan åvteste dïhte nominasjovneprosesse vihkeles krirride jïh kaandidatide.
Doppe dat duođas mearriduvvo geas lea vejolašvuohta oažžut saji Stuorradiggái.
Dellie desnie gusnie muana gieh nuepiem utnieh sijjiem åadtjodh Stoerredigkesne. BARGOBIHTÁT
BARGOBIHTÁT 1 Artihkkalis vuolábealde boahtá oidnosii ahte dušše 2% álbmogis servet nominašuvdna‐ prosessii.
1 Tjaalegisnie vuelnie tjåådtje ajve 2 % dejstie årrojijstie leah meatan nominasjovneprosessesne.
Maid sáhttet bellodagat dahkat ahte eanebut beroštišgohtet politihkkas ?
Guktie krirrieh maehtieh viehkiehtidh juktie jienebh eadtjalduvvieh politihkesne ?
2 Muhtumin biddjojit guovddáš politihkkárat listtuide eará fylkkas go doppe gos ieža ásset, ahte sihkkarastit saji Stuorradiggái.
2 Muvhtine voenges rijhkepolitihkerh sijjiem åadtjoeh læstojne jeatjah fylhkine enn gusnie årroeminie, edtja gorredidh dah sijjiem åadtjoeh Stoerredigkesne.
Iskka lea go dat dáhpáhuvvan dán jagi válggas ?
Giehtjh mejtie daate heannadamme daan jaepien veeljemisnie ?
Tlf:...
Tell:...
Geat sis servet ođđasit válgii ?
Web ‐ sijjie:...
Mii lea bellodatjođiheaddji namma ?
Guktie krirrien åvtehken nomme ?
Gii ovddasta bellodaga du fylkkas dán áigodagas ?
Gieh leah tjirkijinie krirreste dov fylhkeste daan boelhken ?
Geat sis servet ođđasit válgii ?
Guhte dejstie vihth veeljemasse båetieh ?
Guđemuš evttohas orru du gielddas ?
Mah kaandidath gaavnh dov fylhkeste ?
Makkár guovddáš áššit leat bellodagas dán jagi válgii ?
Mah åejvieaamhtesh krirrie åtna daan jaepien veeljemisnie ?
Guđemuš bellodaga guovddášášši lea deháleamos dutnje ?
Guhte krirrien åejvieaamhtesijstie vihkelommes dutnjien ?
Gii sáhttá jienastit, gii sáhttá válljejuvvot, ja gallis válljejuvvojit ?
‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐ maahta veeljedh jïh man gellie veeljesåvva ?
Vuođđolága § 50:s gitta 64:ii lea čállon Stuorradiggeáirasiid válljema birra, geas lea jienastanvuoigatvuohta, gii sáhttá válljejuvvot, man dávjá galgá válga dollot, mo galget mandáhtat juhkkojuvvot, jna..
Maadthlaaken § 50 ‐64 tjåådtje guktie edtja edtja stoerredigkietjirkijh veeljedh, gieh tjaatsestimmiereaktam utnieh, giem maahta veeljedh, man daamtaj veeljeme edtja årrodh, guktie edtja maandatidie joekedidh, j. v.
Vuođđolága § 50: ” Stemmeberettigede ere de norske Borgere, Mænd og Kvinder, som senest i det Aar Valgthinget holdes, have fyldt 18 år ”.
Maadthlaaken § 50: «Stemmeberettigede ere de norske Borgere, Mænd og Kvinder, som senest i det Aar Valgthinget holdes, have fylt 18 årš.
Jos galgá beassat jienastit, de ferte leat jienastuslogus.
Jis edtja maehtedh tjaatsestidh tjuara almetjelåhkosne tjaalasovveme årrodh.
Lea listu mii čájeha geain lea jienastanvuoigatvuohta.
Dïhte akte læstoe gusnie gaajhkesh leah mah tjaatsestimmiereaktam utnieh.
Jos galgá sáhttit válljejuvvot, de ferte leat jienastanvuoigatvuohta.
Dïhte, maam maahta veeljedh, tjuara tjaatsestimmiereaktam utnedh.
Muhtun joavkkut eai sáhte válljejuvvot, omd. departemeantta‐ ja olgoriikkabálvalusa bargit, ja dasalassin alimusrievtti duopmárat.
Naan dåehkieh ij gåaredh veeljedh, gaskem jeatjebem dejtie mah departementine jïh ålkoerijhkedienesjisnie berkieh, jïh dah døøpmijh Jillereaktesne.
169 áirasa galget válljejuvvot Stuorradiggái.
169 tjirkijh edtja Stoerredægkan veeljedh.
150 dain juhkkojuvvot eaŋkil fylkka jienastanlogu vuođul.
150 dejstie joekede tjaatsestimmielåhkoej mietie fïereguhtene fylhkesne.
Maŋemuš 19 saji leat dievadasmandáhtat.
Dah minngemes 19 leah jaabnedimmiemaandath.
Dievadasmandáhtat juhkkojuvvot riikadásis jienastanlogu mielde maŋŋá go 150 vuosttaš saji (guovllumandáhtat) leat juhkkojuvvon.
Dah jaabnedimmiemaandath joekede tjaatsestimmielåhkoen mietie abpe laantese, gosse dah 150 voestes sijjieh (dajvemaandath) leah joekedamme.
Bellodagat ožžot dievadasmandáhtaid fylkkain main ledje lagamus vuoitit ođđa mandáhta.
Dah krirrieh jaabnedimmiemaandath åadtjoeh dejnie fylhkine gusnie dah lin gietskemes aktem maandatem vitnedh.
Dán láhkai ovddastit bellodagat vel lagat jienastanlogu ektui.
Naemhtie dah krirrieh åadtjoeh aktem tjirkijelåhkoem mij lea vielie seammaplieres goh dïhte tjaatsestimmielåhkoe.
Leat dušše bellodagat, geat ožžot eanet go 4 proseantta jienain (hehttenrádjá), geat sáhttet gilvalit 19 dievadasmandáhta alde.
Ajve krirrieh mah vielie enn 4 prosente åadtjoeh dejstie tjaatsestimmijste (geerelimmieraaste) mah maehtieh dej 19 jaabnedimmiemaandati bïjre gæmhpodh.
169 áirasa galget stivrret Norgga álbmoga ovddas.
169 tjirkijh edtjieh nøørjen almetji åvteste stuvredh.
Muhto speadjalastá go Stuorradiggi álbmoga ?
Bene Stoerredigkie årrojidie vuesehte ?
Váldde vuođđun politihkalaš bellodagaid jienastanlisttuid du fylkkas.
Vuartesjh dah tjaatsestimmieleahpah dejtie politihkeles krirride dov fylhkesne.
Iskka juogu dievdduid ja nissoniid gaskkas.
Giehtjh joekedimmiem kaarri jïh nyjseni gaskem.
Juoge evttohasaid ahkejoavkkuide: Galle: 18‐35 jagi:... 35‐50 jagi:... 50‐65 jagi:... badjel 65 jagi:...
Låhkoe: 18 – 35 jaepieh … … … … … … … … … … … 30 – 50 jaepieh … … … … … … … …... 50 – 65 jaepieh... Bijjelen 65 jaepieh … … … … …... ….
Gallásis lea sirddolašduogáš ?
Man gellie kaandidath sijsefeelijemaadtoste båetieh ?
Ovddasta go dát álbmoga joavkku ?
Daate sjiehteles daan almetjedåahkan ?
Digaštallet bohtosiid joavkkuin.
Digkede doh illedahkh dåehkine.
STORTINGET. NO, ja gávnna gii lea boarráseamos ja nuoramus otná Stuorradikkis.
Vuartesjh Stoerredigkien gåetiesæjrojde, www.stortinget.no, jïh gaavnehth gie båarasommes jïh nøøremes daan beajjetje stoerredigkesne.
1814:s čoahkkanedje 112 áirasa Riikkačoahkkimii Eidsvollas.
Jaepien 1814 112 tjirkijh gaavnedin Rijhketjåanghkosne Eidsvollesne.
1921:s lei Stuorradiggeáirasiid lohku 150.
Jaepien 1921 lij 150 stoerredigkietjirkijh.
“ Norgga Gonagasriikka vuođđoláhka ” ” juohká bargguid ja válddi golmma “ stáhtafámu ” “ stáhtafámu ” gaskkas ‐ Stuorradikki, ráđđehusa ja duopmostuolu – ja bidjá fápmorájá dán
” Kongeriget Noregs Grundlov ” joekede barkoeh jïh faamoeh daej golme ” staatenfaamoej ” gaskem‐ Stoerredigkie, Reerenasse jïh dåapmestovlh ‐ jïh raasth faamose beaja
golbmasii.
dejtie golme staatefaamojde.
Gonagas
GÅNKA
Stáhtaministtar
STAATEMINISTERE
Stáhtaráđđi – Stáhtaráđđi – Stáhtaráđđi – Stáhtaráđđi – Stáhtaráđđi – Stáhtaráđđi ‐ Stáhtaráđđi
STAATERAERIJE– STAATERAERIJE– STAATERAERIJE– STAATERAERIJE– STAATERAERIJE– STAATERAERIJE‐ STAATERAERIJE
Departemeanta – Departemeanta ‐ Departemeanta – Departemeanta ‐ Departemeanta – Departemeanta ‐ Departemeanta
Departemente – Departemente ‐ Departemente – Departemente ‐ Departemente – Departemente ‐ Departemente
Stuorradiggi mearrida lágaid ja das leat 169 álbmotválljen áirasa.
Stoerredigkie laakide muana jïh daan biejjien 169 åålmegeveeljeme tjirkijh åtna.
Stuorradikkis leat golbma váldobarggu: ‐‐ mearridit, loahpahit ja rievdadit lágaid ‐‐ mearridit sisaboađuid stáhtii (vearuid, divadiid ja sullasaččaid) ja lonet ruđaid iešguđet doibmii ‐‐ kontrolleret ráđđehusa bargguid ja čuovvut ahte ráđđehus čuovvula Stuorradikki mearrádusaid.
nænnoestidh, orrijidh jallh laakh jeatjahtehtedh.. staaten baalhkide moenedh (skaehtieh, maaksoeh jïh plearoeh) jïh beetnegh luhpiedidh ovmessie barkojde.. barkoem giehtjedidh reerenassesne jïh geehtedh guktie reerenasse dåarjele dejtie nænnoestimmide Stoerredigkie dorje
Ráđđehusas lea doaibmi fápmu.
Reerenasse faamoem åtna.
Ráđđehus galgá stivrret riikka lágaid ektui ja doaimmahit Stuorradikki mearrádusaid.
Reerenasse edtja laantem stuvredh guktie laakh jiehtieh, jïh nænnoestimmieh aelkiehtidh mejtie leah muaneme Stoerredigkesne.
Duopmostuollu lea dubmejeaddji fápmu.
Dåapmestovlh edtjieh faamoen mietie døøpmedh.
Galgá kontrolleret ahte stáhtaorgánat doaimmahit sin fámuid lágaid ja njuolggadusaid ektui, ja dubmet Stuoradikki addin lágaid vuođul.
Dah edtjieh vaaksjodh guktie staaten åårganh altese faamoem nuhtjieh guktie laakh jïh njoelkedassh jiehtieh, jïh døøpmedh laaki mietie mejtie Stoerredigkie vadteme.
MAN. LÁHKAI VUOĐĐUDUVVO RÁĐĐEHUS ?
GUKTIE REERENASSE ØØRNESÅVVA ?
Vuođđuduvvo ođđa ráđđehus maŋŋá juohká stuorradiggeválgga.
Akte orre reerenasse øørnesåvva fïerhten stoerrredigkieveeljemen mænngan.
Gonagas addá stáhtaministara doaimma dan bellodatjođiheaddjái dahje dan koališuvdnii mas leat eanemus jienat.
Gånka dam barkoem staateministerine vadta dan krirrien jallh koalisjovnen åvtehkasse mij jeenjemes tjaatsestimmieh åådtjeme.
Stáhtaministtar oažžu dalle bargun vuođđudit ráđđehusa, mearkkaša nammadit stáhtaráđiid (ministariid) geat galget jođihit iešguđet departemeantta.
Staateministere dle barkoem åådtje reerenassem øørnedh, dïhte sæjhta jiehtedh staateraerijh nommehtidh (ministerh) mah edtjieh dejtie ovmessie departementide stuvredh.
Ráđđehus galgá stivrret riikka, muhto ii sáhte dahkat dan mii lea stuorradikki eanetlogu vuostá.
Reerenasse edtja laantem stuvredh, bene ij maehtieh maam darjodh mij lea stoerredigkien jienebelåhkoen væljoen vøøste.