pere/sami_parallel huggingface dataset:
Buohkanassii mearkkaša dát dan ahte nissonolbmuin lea unnit váikkuhanfápmu vuođđoealáhusaid ja árbevirolaš sámi ealáhusaid ovddideamis.
Tjåanghkan daate sæjhta jiehtedh nyjsenæjjah vaenebh nuepieh utnieh evtiedimmiem tsevtsedh aalkoejielemi jïh aerpievuekien saemien jielemi sisnjeli.
Árbevirolaččat leat nissonolbmot ja almmáiolbmot ovttas doallan dálu vuođđoealáhusain, man oktavuođas nissonolbmot áinnas fuolahedje reidemis ja háhke molssaektosaš dietnasa oktasaš dállodollui.
Aerpievuekien mietie nyjsenæjjah jïh kaarrh ektesne dïedtem utnin jieliemassen åvteste aalkoejielemi sisnjeli, gusnie nyjsenæjjah maaje råållam utnin goh dïhte mij jåarhki dorjesidie evtiedidh, jïh dïhte mij jeatjah baalhkan skååffi dan tjåenghkies jieliemassese.
Dát struktuvrrat leat dađistaga áiggi mielde cieggan lágaide ja láhkadahkosiidda, geavahussii, miellaguottuide ja eaiggátvuođadilliide.
Daate lea struktuvrh mah ånnetji ånnetji jïh tïjje doekoe leah njoelkedassine, barkoevuekine, vuajnojne jïh aajhteretsiehkine vihtiestamme.
Boađusin leat struktuvrrat mat oidet almmáiolbmuid ja mat geavahusas olgguštit nissonolbmuid.
Konsekvense lea struktuvrh mah kaarride åvtem biejieh jïh rïektesisnie nyjsenæjjide ålkoestieh.
Dasto oaidnit ahte sámi ásahusain ja organisašuvnnain ja doaimmain main leat alla gáibádusat formálalaš ohppui, leat eanet nissonolbmot, mii čielgasit čájeha movt ovdáneapmi dáhpáhuvvá joatkkaskuvllain ja alit oahpus.
Seamma tïjjen vuejnebe saemien institusjovnh jïh siebrieh jïh gïehtelimmieh mej jolle krïevenassh byjjes maahtose, jienebh nyjsenæjjah utnieh, mij hævvi lea evtiedimmievæhtaj gaavhtan jåarhkeskuvleste jïh jollebe ööhpehtimmeste.
Ollu nuorra albmáid oahppomannolat boatkana juo joatkkaskuvllas, ja nissonolbmot gal eanet čađahit dan ja mannet viidáseappot alit oahpu váldit.
Jïjnjh noere kaarrh ööhpehtimmien sistie gehtjieh joe jåarhkeskuvlesne, mearan nyjsenæjjah jeenjemasth illieh jïh jollebe ööhpehtimmine jåerhkieh.
Dađistaga eanet nissonolbmot válljejit guođđit árbevirolaš sámi báikegottiid ja fárrejit gávpogiidda ja guovddáš báikkiide.
Ahkedh jienebh nyjsenæjjah veeljieh dejtie aerpievuekien saemien voenges siebriedahkide laehpedh, jïh staaride jïh stuerebe jarngide juhtieh.
Dieinna lágiin sirdašuvvá sihke sohkabeal- ja ahkedássedeaddu sámi báikkálaš servodagain ja geavahusas fuonida sihke almmáiolbmuid ja nissonolbmuid válljenvejolašvuođaid.
Dan sjïeken gaavhtan tjoele- jïh aalterebalanse jorkese saemien voenges siebriedahkine, jïh rïektesisnie dovne kaarri jïh nyjsenæjjaj veeljemenuepieh giehpede.
Go ii leat dássedeaddu oahpus, ekonomiijas ja válddis sohkabeliid gaskka, de dagaha dat dan ahte báikkálaš servodagat raššot eanet ja ođasmahttin ja ođđahutkan heađuštuvvo.
Juktie balanse fååtese ööhpehtimmesne, ekonomijesne jïh faamosne tjoeli gaskem dellie doh voenges siebriedahkh vielie prååsehke sjidtieh jïh dïhte orrestimmiem jïh orresjugniedimmiem heerrede.
Danne lea čielga mihttomearrin ahte dát sámediggeráđđi váikkuha ahte šattašii eanet sohkabealneutrála ovdáneapmi oahpus ja bargoeallimis, mii addá stuorát válljenvejolašvuođaid eallimis ja karriearas nissonolbmuide ja almmáiolbmuide.
Daan saemiedigkieraaran lea dan åvteste akte tjïelke ulmie viehkiehtidh guktie evtiedimmie ööhpehtimmesne jïh barkoejieliedisnie jïebnebe sjædta tjoeli gaskem, mij sæjhta stuerebe veeljemenuepieh vedtedh nyjsenæjjaj jïh kaarri jieliedisnie jïh karrijeresne.
Dásseárvobarggu oktavuođas lea vuosttažettiin sáhka vejolašvuođain, ii ge dárbbaš lea sáhka dievaslaš ovttadássásašvuođas buot surggiin.
Mïrrestallemebarkoe lea åajvahkommes nuepiej bïjre, men ij daarpesjh eevre hedtie årrodh gaajhkine suerkine.
Servodagas mas leat seammalágan vejolašvuođat buohkaide, sáhttit mii háhkat máŋggabealatvuođa ja hutkás vuođu boahtteáiggi servodahkii.
Aktene siebriedahkesne seamma nuepiejgujmie gaajhkesidie maehtebe aktem gellievoetem jïh aktem sjugniedihks våaromem sjugniedidh båetijen aejkien siebriedahkese.
Min višuvdna boahtteáiggi servodagas lea dat ahte olbmuid ja joavkkuid sierraláganvuođat eai galgga olgguštit gean ge, ja gos máŋggabealatvuohta gehččojuvvo normálan.
Mijjen visjovne båetien aejkien siebriedahkese lea desnie gusnie almetji jïh dåehkiej joekehtsh eah naakenem ålkosth, jïh desnie gusnie gellievoete vuajnelge goh dïhte iemie.
Muhto mii fertet dovddastit ahte gávdnojit joavkkut maiddái sámi servodagas mat menddo guhkes áiggi leat eallán suoivanis dan ektui maid ollugat oaivvildit normálan.
Men tjoerebe bæjhkodh, saemien siebriedahkesne dåehkieh gååvnesieh mah ååpsen guhkiem leah ierhkiebielesne vyöseme destie maam jeenjesh tuhtjieh lea iemie.
Olbmot geain lea molssaektosaš sohkabealidentitehtat dahje seksuála sodju maidda menddo dávjá leat ovdagáttut, dubmejuvvojit ja sii vásihit áddetmeahttunvuođa servodagas.
Almetjh jeatjah tjoeleidentiteetigujmie jallh seksuellevoetigujmie ååpsen daamtaj åadtjoeh damtedh vaanejaahkoeh, laejhtemem jïh jiermehtsvoetem siebriedahkeste dej bïjre.
Maiddái min sámi servodagas galgá leat sadji olbmuide geain leat máŋga sohkabealidentitehta ja soju.
Aaj mijjen saemien siebriedahkesne edtja sijjie årrodh almetjidie joekehts tjoeleidentiteetigujmie jïh seksuellevoetigujmie.
Mu oaivila mielde lea dat duođalaš dávdamearka go gulan sámiid birra geat bággehallet eret iežaset bearašrámmain, báikegottiin ja eret sámi servodagas givssideami, ovdagáttuid ja váilevaš gierdavašvuođa geažil.
Mov vuajnoen mietie akte itjmies skïemtjelassevæhta gosse saemiej bïjre govlem mah demtieh dah tjuerieh sijjen fuelhkide, voenges siebriedahkide jïh saemien siebriedahkem laehpedh trïegkenassen, vaanejaahkoej jïh faatoes goerkesadtemen gaavhtan.
Sámedikkis lea stuorra ovddasvástádus das ahte politihkka mii fievrriduvvo ja árvvut mat hálddašuvvojit, fátmmastit olles sámi álbmoga, maiddái dan oasi mii ovttaskas olbmuid mielas lea amas.
Saemiedigkien akte stoerre dïedte ihke daaletje politihke jïh aarvoeh mah reeresuvvieh gaajhkide saemien årroejidie feerhmieh, aaj dïhte bielie maam såemies tuhtjieh lea ammes.
Mis lea maiddái ovddasvástádus das mii manná guhkás olggobeallái sámi servodaga.
Mijjen aaj akte dïedte mij guhkiebasse ryöhkoe goh dïhte saemien siebriedahke.
Dál ellet sullii miljárdda olbmo máilmmis issoras geafivuođas.
Daan biejjien medtie 1 millijardh almetjh veartenisnie itjmies giefiesvoetesne jielieh.
Okta golbmasa gaskkas dain gullet álgoálbmogiidda.
1 dejstie 3 almetjijstie lea aalkoealmetjh.
70 proseantta buot geafimusaid gaskkas leat nissonolbmot.
Tjïjhtjeluhkie prosenth dejstie ellen giefiesommes leah nyjsenæjjah.
Skuvlavázzin ja máhttu lea mearrideaddji deaŧalaš gaskaoapmi dásseárvorahčamis, sihke olgun máilmmis ja dáppe ruovttus.
Skuvle jïh daajroe leah doh ellen vihkielommes vaeknieh mïrrestallemegæmhposne, dovne ålkone veartenisnie jïh daesnie gåetesne.
Danne fertet mii sámi servodagas áŋgiruššat dan ala ahte nuorra albmát čađahit joatkkaskuvlla ja oidnet vejolašvuođaid alit oahpus, ja sihkkarastit nissonolbmuid vuoigatvuođaid vuođđoealáhusain.
Saemien siebriedahkesne tjoerebe dan åvteste aktem stoerre barkoem darjodh ihke noere kaarrh jåarhkeskuvlem illieh jïh nuepide vuejnieh jollebe ööhpehtimmesne, jïh nyjsenæjjaj reaktah aalkoejielieminie gorredidh.
Máilmmiviidosaš dásis fertet mii veahkehit álgoálbmotnissonolbmuid geafivuođa vuostá dáistaleamis buoret skuvla- ja oahppovejolašvuođaid bokte sihke nissonolbmuide ja almmáiolbmuide.
Abpe veartenisnie tjoerebe aalkoealmetjenyjsenæjjide viehkiehtidh giefiesvoeten vööste gæmhpodh viehkine lissiehtamme skuvlenuepijste jïh ööhpehtimmeste dovne nyjsenæjjide jïh kaarride.
Máilmmi dearvvašvuođaorganisašuvdna (WHO) raportere skábmamánus 2014 ahte eanet go juohke goalmmát nissonolmmoš ferte rehkenastit ahte gártá gillát veahkaválddi ja seksuála vearredaguid su eallimis.
Veartenen healsoesiebrie (WHO) reektesti gålkoen 2014 vielie goh fïerhte gåalmede nyjsenæjja tjuara veanhtadidh satne vædtsoesvoetem jallh seksuelle daaresjimmieh dååjroeh naan aejkien jieliedisnie.
38 % buot áššiin máilmmis main nissonolmmoš lea goddojuvvon, lea su guoibmi sivalaš.
38 prosenth gaajhkijste nyjsenæjjijste mah båvvalgieh paarrebieleste båvvalgieh.
Maiddái lesbbat, homofiillat, bifiillat, tránssat ja olbmot geat gullet goappašiid sohkabeallái miehtá máilmmi gillájit vuogádatlaš veahkaválddi ja vuođđoolmmošvuoigatvuođaid groava rihkkuma, maiddái Norggas ja sámi servodagas.
Aaj lesbiske, homofijle, bifijle, trans- jïh intersex-almetjh abpe veartenisnie jaabnan vædtsoesvoetem jïh itjmies meadtoeh dejtie vihkielommes almetjereaktide dååjroeh, aaj Nöörjesne jïh saemien siebriedahkesne.
Danne čalmmustit mii njukčamánu 8. b. dán jagi gievrrat ja stuorát áŋgirvuođain.
Dan åvteste njoktjen 8. b daan jaepien mïerhkesjibie orrestamme faamojne jïh eadtjohkevoetine.
Servodaga kvalitehta mihtiduvvo dainna lágiin man muddui lea sadji buot olbmuid vuoigatvuođaide ja doaibmamii eallimis ja servodagas.
Akten siebriedahken kvaliteete möölesåvva mennie mieresne dïhte sijjiem vadta gaajhki almetji reaktide jïh evtiedæmman jieliedisnie jïh siebriedahkesne.
Mii eat leat olahan mihttomeari.
Ibie måalese båateme.
Čoahkkádusat / Girjerádju / Sámediggi - Sametinget
Våarhkoeh / Gærjagåetie / Saemiedigkie - Sametinget
Čoahkkádusat
Våarhkoeh
Sámedikki girjerájus lea sihke rabas ja gitta čoahkkádusat.
Saemiedigkien gærjagåetien dovne ræhpas jïh steegkeldh våarhkoeh.
Mis lea stuorra magasiidna kealláris ja sierra nástečoahkkádus, gos leat árvvoleamos dokumeanttat.
Mijjen akte stoerre magasijne tjeallarisnie jïh akte jïjtse naestievåarhkoe, gusnie doh tjaatsegh stööremes aarvojne.
Mis leat maiddái áigečállagat ja áviissat olámuttus Sámedikki lokálain ja sierra kánturbáikkiin main lea olles teaksta.
Mijjen aaj såemies tjaalegh jïh plaerieh mah elliesteekstesne gååvnesieh Saemiedigkiegåetesne jïh dejnie ovmessie kontovresijjine.
Sierračoahkkádusat
Sjïerevåarhkoeh
Nástečoahkkádusas leat sullii 1200 tihttela, sámiid diliid birra dahje leat čállojuvvon muhtun sámegillii.
Naestievåarhkosne medtie 1200 tihtelh, mah leah saemien tsiehkiej bïjre jallh leah tjaalasovveme aktene dejstie saemien gïelijste.
Eanaš tihttelat leat boarráset go 100 jagi.
Doh jeanatjommes tihtelh leah båarasåbpoe goh 100 jaepieh.
Doppe leat antikváralaš, hárvenaš, boares ja árvvolaš girjjit ja áigečállagat, ja muhtun kárttat gitta jagi 1669 rájes.
Våarhkosne antikvariske, sveekes, båarasåbpoe gærjah jïh plaerieh stoerre aarvojne, jïh såemies kaarhth bååstede 1600-låhkose.
Dasa lassin leat čoahkkádusas ovttaskas tihttelat maŋimuš 100 jagiin ja main lea erenoamáš árvu.
Lissine såemies tihtelh dejstie minngemes 100 jaepijste mej sjïere aarvoe.
Mii leat gieskat geahčadan čoahkkádusa ja buot tihttelat leat dál registrerejuvvon Bibsysis.
Mijjieh libie aadtjen våarhkoem gïehtjedamme jïh daelie gaajhkh tihtelh Bibsysesne registreradamme.
Daid sáhttá ohcat nie mo eará ge dokumeanttaid.
Dan åvteste gåarede dejtie ohtsedh seammalaakan goh jeatjah tjaatsegh.
Almmuheamit juohkásit otnáš nammii ná: birrasii 10 tihttela 1600-logus, 80 tihttela 1700-logus ja 430 tihttela 1800-logus.
Doh bæjhkoehtimmieh lea ovrehte naemhtie joekedamme daelie: medtie 10 tihtelh 1600-låhkoste, 80 tihtelh 100-låhkoste jïh 430 tihtelh 1800-låhkoste.
Nástečoahkkádusa eanaš dokumeanttain leat luoikkahangáhppálagat mat leat magasiinnas, muhto nástečoahkkádusa gáhppálagaid ii sáhte luoikkahit ruoktot.
Doh jeanatjommes tjaatsegh naestievåarhkosne lååjkedimmielåhkoeh magasijnesne utnieh, men ij gåaredh låhkojde naestievåarhkosne gåetide löönedh.
Daid sáhttá muhtun oktavuođain viežžat ja daid sáhttá lohkat girjerájus.
Muvhti veajkoej maahta dejtie veedtjedh jïh gærjagåetesne lohkedh.
Boarráseamos girjjiin sáhttit namuhit Olaus Stepani Graan cállán Manuale Lapponicum (Stockholma 1669) ja Johannes Schefferus čállán Lapponia, máŋga gáhppálaga jagi rájes 1674 ja ovddas guvlui.
Dejstie båarasommes gærjijste maahta neebnedh Manuale Lapponicum maam Olaus Stepani Graan (Stuehkie 1669) lea tjaaleme jïh Lapponia maam Johannes Schefferus lea tjaaleme, jieniebinie låhkojne 1674 raejeste jïh åvtese.
Sámedikki girjerádju lea 2014:s ásahan sierra álgoálbmotčoahkkádusa.
Saemiedigkien gærjagåetie aktem jïjtse aalkoealmetjevåarhkoem tseegki 2014.
Das leat dokumeanttat álgoálbmogiid birra miehtá máilmmi, ja das leat otnáš nammii sullii 200 tihttela.
Desnie tjaatsegh aalkoealmetji bïjre abpe veartenisnie, jïh dan sisnie ovrehte 200 tihtelh daan biejjien.
Dasto leat girjjit maid Sámediggi lea čohkken ja ožžon skeaŋkan registrerejuvvon ja dat leat olámuttus luoikama / gáiddusluoikama várás Bibsysa bokte.
Destie gærjah mejtie Saemiedigkie tjöönghkeme jïh vadtesinie åådtjeme registreradamme jïh gaavnoes dorjeme lååjkedæmman / maajhlöönemasse Bibsysen tjïrrh.
Daid leat juo jearahišgoahtán.
Mijjieh joe vuajneme jienebh dej mietie gihtjieh.
Áviisat ja áigečállagat
Plaerieh jïh boelhkeplaerieh
Diehtovuođut
Daatabaash
Álgoálbmogiid máilmmikonferánsa / Riikkaidgaskasaš álgoálbmotovttasbargu / Riikkaidgaskasaš bargu / Sámediggi - Sametinget
Veartenekonferanse aalkoealmetjidie / Gaskenasjovnaale aalkoealmetjelaavenjostoe / Gaskenasjovnaale barkoe / Saemiedigkie - Sametinget
Álgoálbmogiid máilmmikonferánsa
Veartenekonferanse aalkoealmetjidie
Presideanta Aili Keskitalo lei dat vuosttaš gii sártnui ON Álgoálbmogiid bistevaš forumis go Álgoálbmogiid máilmmikonferánsa (WCIP2014) digaštallojuvvui vuosárgga miessemánu 19. b..
Presidente Aili Keskitalo lij dïhte voestes håalije EN:n Ihkuve forumisnie aalkoealmetjidie gosse Veartenekonferansem aalkoealmetjidie digkiedin måantan suehpeden 19.
New Yorkas.
b. New Yorkesne.
Keskitalo čujuhii dasa ahte Sámediggi lea bargan árjjalaččat ráhkkanemiiguin čavčča máilmmikonferánsii álgoálbmogiid vuoigatvuođaid birra (WCIP 2014) maid ON váldočoahkkin lágida.
Keskitalo soptsesti Saemiedigkie lea eadtjohkelaakan meatan orreme ryöjredimmine daan tjaktjen veartenekonferansese aalkoealmetji reaktaj bïjre (WCIP 2014) maam EN:n generaalekrirrie öörnede.
– Álgoálbmogiid posišuvnnat bohtet ovdan Áltá 2013 loahppadokumeanttas.
– Aalkoealmetji sijjieh vååjnesasse båetieh galhkuvetjaatsegisnie Alta 2013.
Mu mielas dat lea buorre vuođđun duohta digaštallamiidda gaskal álgoálbmogiid ja stáhtaid, dadjá Keskitalo.
Manne vïenhtem daate lea akte hijven våarome juktie tjïelke digkiedimmieh utnedh aalkoealmetji jïh staati gaskem, Keskitalo jeehti.
Keskitalo deattuha ahte ráhkkaneamit galget leat rahpasat ja searvadahttit ja eaktuda ahte máilmmi álgoálbmogat galget beassat fárrui ovdal máilmmikonferánssa ja go dat lágiduvvo.
Keskitalo tjïertesti doh ryöjredimmieh tjuerieh gaahpoeh jïh feerhmeles årrodh, jïh tsihkestahta veartenen aalkoealmetjh åadtjoeh meatan årrodh åvtesne jïh jïjtjehke veartenekonferansesne.
ON dálkkádatnjunuščoahkkin Parisas – COP 21 / Riikkaidgaskasaš álgoálbmotovttasbargu / Riikkaidgaskasaš bargu / Sámediggi - Sametinget
EN:n klijmaåvtehketjåanghkosne Parisesne – COP 21 / Gaskenasjovnaale aalkoealmetjelaavenjostoe / Gaskenasjovnaale barkoe / Saemiedigkie - Sametinget
ON dálkkádatnjunuščoahkkin Parisas – COP 21
EN:n klijmaåvtehketjåanghkosne Parisesne – COP 21
Váldofokus dálkkádatšiehtadallamiin lea soahpat doaibmabijuid maiguin vuostálastit dálkkádatrievdamiid ja sihkkarastit heivehemiid dálkkádatrievdamiidda.
Åejviefokuse klijmarååresjimmine sæjhta årrodh råajvarimmiej bïjre seamadidh juktie klijmajarkelimmieh heerredidh, jïh sjïehtedimmieh klijmajarkelimmide gorredidh.
Mihttomearrin lea mearridit ođđa máilmmiviidosaš dálkkádatšiehtadusa, Parisa-šiehtadusa.
Ulmie lea aktem orre veartenevijries klijmalatjkoem nænnoestidh, Parise-latjkoe.
Sámediggi searvá Norgga sáttagotti mielde dálkkádatnjunuščoahkkimii Parisas.
Saemiedigkie lea meatan Nöörjen delegasjovnesne klijmaåvtehketjåanghkosne Parisesne.
Presideanta Aili Keskitalo ja Bargiidbellodaga sámediggejoavkku parlamentáralaš jođiheaddji, Vibeke Larsen, leaba mielde alladásseoasis mii lea juovlamánu 7. ja 8. b..
Presidente Aili Keskitalo jïh parlamentarihkeles åvtehke Barkijekrirrien Saemiedigkiedåehkesne Vibeke Larsen leah stïeresne åejviesuerkiebielesne mij lea goeven 7. jïh 8. b.
Stáhtaministtar Erna Solberg, dálkkádat- ja birasministtar Tine Sundtoft ja olgoriikaministtar Børge Brende ovddastit Norgga ráđđehusa.
Staateministere Erna Solberg, klijma- jïh byjreseministere Tine Sundtoft jïh ålkoerijhkeministere Børge Brende sijhtieh nöörjen reerenassen åvteste årrodh.
Álgoálbmotsearvan ja sámi artisttat
Aalkoealmetjh jïh saemien artisth leah meatan
Álgoálbmogat buot ON 7 álgoálbmotguovlluin leat bures ovddastuvvon Parisas.
Jïjnjh aalkoealmetjh gaajhkijste EN:n 7 aalkoealmetjeregijovnijste leah stïeresne Parisesne.
Sámit ja inuihtat leat árktalaš guovllus, ja sis lea njunušrolla máilmmi álgoálbmogiid ektui dán vuoru.
Saemieh jïh inuidth leah ektesne dïhte arktiske regijovne, jïh gåassoehtæjjaråållam veartenen aalkoealmetjidie utnieh daan aejkien.
Álgoálbmotforum, International Indigenous Peoples Forum on Climate Change (IIPFCC), oktiiordne áŋgiruššama ja Sámiráđđi lea stivrenkomitea lahttu.
Aalkoealmetjeforume, International Indigenous Peoples Forum on Climate Change (IIPFCC), barkoem iktede jïh Saemieraerie lea lïhtsege stuvrememoenehtsisnie.
COP21, The Indigenous Peoples ’ Pavilion oktavuođas lea sierra álgoálbmotpaviljonga: http://www.iipfcc.org/home
Akte jïjtse aalkoealmetjepaviljonge ektiedamme COP21, The Indigenous Peoples ’ Pavilion:
Maŋŋebárgga juovlamánu 8. b. lea árktalaš beaivi álgoálbmotpaviljongas.
Dæjstan goeven 8. b. lea arktiske biejjie aalkoealmetjepaviljongesne.
Sámediggi lea addán ekonomalaš doarjaga vai sámi artistta guovttos Elle Márjá Eira ja Sofia Jannok beassaba lávdái.
Saemiedigkie lea ekonomeles dåarjoem vadteme ihke doh saemien artisth Elle Márja Eira jïh Sofia Janno edtjieh desnie laavlodh.
Sámediggi lea searvan árjjalaččat oppasámi ráhkkanemiide dálkkádatšiehtadallamiidda, ja mii áigut ovttas álgoálbmotforumiin geahččalit váikkuhit dan ahte stáhtat mearridivčče rievttalaš dálkkádatšiehtadusa mas gozihuvvojit álgoálbmogiid beroštumit.
Saemiedigkie lea eadtjohkelaakan meatan orreme dejnie gaajhkesaemien ryöjredimmine klijmarååresjimmide, jïh mijjieh sïjhtebe aalkoealmetjeforuminie ektine pryövedh staatide tsevtsiehtidh guktie dah aktem reaktoe klijmalatjkoem nænnoestieh mah aalkoealmetji ïedtjh gorredieh.
Sámediggi leat buktán rávvagiid norgga posišuvnnaide ahte álgoálbmogiid vuoigatvuođat fertejit doahttaluvvot dalle go dálkkádatpolitihkka ja dálkkádatdoaibmabijut hábmejuvvojit, ja ahte álgoálbmogiid árbedieđut, eallinvuogit ja ekovuogádagat leat deaŧalaš oasit ollislaš dálkkádatčovdosis.
Saemiedigkie lea raerieh buakteme nöörjen posisjovnide ihke aalkoealmetji reaktah tjuerieh seahkaramme sjïdtedh gosse klijmapolitihkem jïh klijmaråajvarimmieh hammoedieh, jïh aalkoealmetji daajroeh, jieledevuekieh jïh ekosysteemh leah akte vihkeles bielie dehtie ållesth klijmaloetemistie.
ON birasprográmma (UNEP) juohká beakkánis Equator-bálkkašumi Parisas.
EN:n byjreseprogramme (UNEP) dam joekoen åajvoeh Equator-åasam vadta Parisesne.
Bálkkašupmi addojuvvo álgoálbmogiidda ja báikegottiide mat áŋgiruššet mehciid suodjalemiin, dálkkádatheiveheami, ceavzilis eallinvugiid ja eanarivttiid ovddas.
Åasa aalkoealmetjidie jïh voenges siebriedahkide jåhta sijjen barkoen åvteste ektiedamme skåajjevaarjelæmman, klijmasjïehtedimmie, monnehke jieledevuekieh jïh sijjen gæmhpoen åvteste laantereaktaj åvteste.
Bálkkašumi oažžut gudnejahttojuvvojit seremoniijas maid Hollywood neavttár Alec Baldwin jođiha, ovttas eará dovddus olbmuiguin.
Åasavitnijh earoehtamme sjidtieh aktene seremonijesne maam Hollywood-dorjehtæjja Alec Baldwin stuvrie, jienebi åehpies ååredæjjajgujmie ektine.
Dálkkádat- ja birasministtar Tine Sundtoft lea mielde doppe ja lea bálkkašumi váldosponsoriid gaskkas.
Klijma- jïh byjreseministere Tine Sundtoft lea stïeresne daesnie goh akte dejstie åejviesponsorijste åasese.
Norga bargá maiddái eanet dálkkádatruhtademiin álgoálbmogiid ja tropihkalaš mehciid báikegottiid ektui.
Nöörje aaj eadtjohkelaakan barka lissiehtamme klijmafinansieradimmien åvteste aalkoealmetjidie jïh voenges siebriedahkide tropiske skåajjesne.
Dát álgga váldojuvvo ovdan dalle go Equator Prize på Theatre Mogador juhkkojuvvo juovlamánu 7. b. dii. 19.30 – 22.00.
Daam skraejriem sæjhta åvtese lutnjedh gosse Equator-Prize-åasa vadtasåvva sijjesne Theatre Mogador goeven 7. b. ts. 19.30 – 22.00.
Wapichan-álbmot Guyanas Mátta-Amerihkás lea okta dán jagáš bálkkašumi oažžuid gaskkas.
Wapichan-almetjh Guyanesne Åarjel-Amerijhkesne leah akte dejstie daan jaepien vitnijijstie.
Sii ožžot bálkkašumi earret eará dan ovddas go leat dáistalan eanaguovlluid suodjalemiin mohtorgeaidnohuksemiid, mehciid jalgema, eanadoalu ja ruvkedoaimma vuostá.
Dah åasam åadtjoeh gaskem jeatjah sijjen gæmhpoen åvteste juktie sijjen laantedajvh vaarjelidh motovregeajnoebigkemen, eevhremen, laanteburrien jïh gruvagïehtelimmien vööste.
ON dadjá vuođustusas ahte ruvkedoaibma nuoskkidahttá čáziid, jalgeha mehciid, buvttiha fuones váikkuhusaid sosiála dillái ja billista bivdoguovlluid ja guolástanbáikkiid Wapichan álbmoga árbevirolaš eallinguovlluin.
Buerkiestimmesne EN:ste jeahtasåvva gruvagïehtelimmie tjaetsiedearjoem, eevhremem jïh sosijaale hearaldehtemh sjugnede jïh vijremedajvh jïh göölemesijjieh goerpedahta Wapichan-almetji aerpievuekien jielededajvine.
- Mun lean duhtavaš go Norgga ráđđehusas lea čielga mihttomearrin gudnejahttit álgoálbmogiid vuoigatvuođaid, oassin Parisa-šiehtadusas, ja ahte álgoálbmogiid vuhtii váldin deattuhuvvo ja vuoruhuvvo dálkkádatheiveheami ja ruhtadeami mearrádusaid oktavuođas.
- Manne madtjeles ihke reerenasse Nöörjesne ulmine åtna seahkarimmie aalkoealmetji reaktaj åvteste edtja akte bielie årrodh Parise-latjkoste, jïh aalkoealmetjh edtjieh krööhkestamme jïh våaroehtamme sjïdtedh gosse edtja sjæjsjalimmieh vaeltedh klijmasjïehtedimmien jïh finansieradimmien bïjre.
Deaŧalaš lea ahte Norga lea njunnošis máilmmi álgoálbmogiid ektui.
Vihkeles Nöörje lea njueniehkisnie veartenen aalkoealmetjidie.
Muhto dan maid mii dadjat máilmmis fertet dadjat maiddái dáppe ruovttus.
Men dam maam ålkone jiehtebe tjoerebe aaj daesnie gåetesne darjodh.
Seamma njuolggadusat galget gustot Norggas sámiid ektui, dalle go lea sáhka álgoálbmogiid kultuvrra ja vuoigatvuođaid gudnejahttimis stuorra industriijahuksemiid oktavuođas.
Doh seamma spïelenjoelkedassh juktie aalkoealmetji kultuvrem jïh reaktah seahkaridh stoerre industrijebigkeminie, leah faamosne Nöörjesne mijjen saemide.
Dát guoská ovdamearkka dihte ruvkedoibmii sámi guovlluin, dadjá presideanta Aili Keskitalo.
Daate faamosne vuesiehtimmien gaavhtan gruvagïehtelimmine saemien dajvine, presidente Aili Keskitalo jeahta.
ON dálkkádatkonvenšuvdna lea riikkaidgaskasaš dálkkádatovttasbargorámma.
EN:n klijmakonvensjovne lea dïhte mierievierhkie gaskenasjovnaale klijmalaavenjostose.
Šiehtadallamiid konvenšuvnna vuolde stivrejit jahkásaš oasálaščoahkkimat, COP.
Rååresjimmieh konvensjovnesne stuvresuvvieh fïerhten jaepien guejmietjåanghkojste, COP.
COP 21 vuolde lea váldomihttomearrin mearridit ođđa máilmmiviidosaš dálkkádatšiehtadusa mii galgá gustot jagi 2020 rájes ja mearrádusa ruziidluoitimiid bisseheami ektui ovdal jagi 2020.
COP 21 åejvieulmine åtna aktem orre veartenevijries klijmalatjkoem nænnoestidh mij edtja faamosne årrodh jaepien 2020 raejeste, jïh akte sjæjsjalimmie luejhtemegiehpiedimmien bïjre jaepien 2020 åvtelen.
Šiehtadallamat Parisas álget vuossárgga skábmamánu 30. b. ja loahpahuvvojit bearjadaga juovlamánu 11. b..
Rååresjimmieh Parisesne aalka måantan gålkoen 30. b. jïh orrije bearjadahken goeven 11. b.
Sámediggi njunuščoahkkimis dásseárvvu birra / Artikler / Valgperiode 2009 - 2013 / Arkiv / Sámediggi - Sametinget
Saemiedigkie bijjietjåanghkosne mïrrestallemen bïjre / Tjaalegh / Veeljemeboelhken 2009 - 2013 / Våarhkoe / Saemiedigkie - Sametinget
Sámediggi njunuščoahkkimis dásseárvvu birra
Saemiedigkie bijjietjåanghkosne mïrrestallemen bïjre
29. Guovvamánnu 2012
Saemiedigkie sæjhta stïeresne årrodh gosse EN.
Sámediggi áigu leat doppe go ON nissonkommišuvdna doallá jahkásaš sešuvnna New Yorkas guovvamánu 29. b. rájis njukčamánu 9. b. 2012 rádjái.
’ n nyjsenekommisjovne sov fïerhten jaepien sesjovnem New Yorkesne hööltie goevten 27. b raejeste njoktjen 9. b.12 raajan.
- Dá lea okta deháleamos deaivvadanbáikkiin digaštallat nissoniid vuoigatvuođaid ja dásseárvogažaldagaid.
– Daate lea akte dejstie vihkielommes gaavnedimmiesijjijste gusnie nyjsenæjjaj reaktah jïh mïrrestallemegyhtjelassh digkede.
Sámediggi áigu leat doppe čalmmustahttit sámi nissoniid ja min dásseárvohástalusaid áššiid, lohká Sámediggeráđi lahttu Vibeke Larsen.
Saemiedigkie sæjhta desnie årrodh juktie saemien nyjsenæjjah jïh mijjen haestemh mïrrestallemen sisnjelen våajnoes darjodh, saemiedigkieraerien lïhtsege Vibeke Larsen jeahta.
Larsen áigu leat doppe sešuvnna vuosttaš vahkku.
Larsen sæjhta stïeresne årrodh sesjovnen voestes våhkoen.
Báikegottiid nissonat fáddán
Voenen nyjsenæjjah goh teema
Váldofáddá dán jagá konferánssas leat nissonat báikegottiin olggobealde guovddáš báikkiid ja sin rolla geafivuođa ja nealggi vuostá rahčamis, ja ovdánahttingažaldagain.
Åejvieaamhtese daan jaepien konferansesne lea nyjsenæjjah voenine, jïh guktie dah berkieh juktie giefiesvoeten jïh njielkien vööste gæmhpodh, jïh dej råålle evtiedimmiegyhtjelassine.
Sámediggi áigu dan bottas go lea doppe, searvat paneladigaštallamii mearkkašumi birra mii lea go álgoálbmotnissoniin báikegottiin lea seđolaš bargu.
Saemiedigkie sæjhta vïesehtimmesne meatan årrodh aktene paneledigkiedimmesne nåhtoen bïjre ihke aalkoealmetjenyjsenæjjah voenine aktem eensi barkoem utnieh.
- Dát leat áigeguovdilis fáttát sámi guovlluin go mii vásihit ahte oallut nuorra nissonat eai hálit orrugoahtit smávva sámi báikegoddeservodagain, lohká ráđđelahttu Vibeke Larsen.
- Daate akte sjyöhtehke teema saemien dajvine gusnie mijjieh dååjrebe noere nyjsenæjjah eah sïjhth smaave saemien voenesiebriedahkine orrijidh, raerielïhtsege Vibeke Larsen jeahta.
Seammás áigu Sámediggi čájehit doarjaga eará álgoálbmotnissoniidda.
Seamma tïjjen dle Saemiedigkie sæjhta sov dåarjoem vuesiehtidh jeatjah aalkoealmetjenyjsenæjjide.
Álgoálbmotnissonat miehtá máilmmi servet eanet ja eanet bargomárkanii.
Aalkoealmetjenyjsenæjjah abpe veartenem leah jiene-jienebe meatan barkoemaarkedesne.
Bargoeallimis leat ain áššit maid ovddas šaddá rahčat, nu go ahte nissonat galget oažžut dohkálaš bálkká, bargošiehtadusa ja sosiála ortnegiid.
Annje tjuara tsiehkiej åvteste barkoejieliedisnie gæmhpodh ihke dah baalhkam åadtjoeh mij lea reaktoe, jïh aaj barkoesjïehtedimmiem jïh sosijale öörnegh åadtjoeh.
Viidáseappot lea dehálaš ahte nissoniid rolla ja návccat árbevirolaš ealáhusain čalmmustahttojuvvojit ja árvvusadnojit.
Vijriesåbpoe dle vihkeles nyjsenæjjaj råålle jïh barkoe aerpievuekien jielieminie våajnoes sjidtieh jïh vyörtegsvoetem åadtjoeh.
Dása lea sámi nissoniid rolla boazodoalus buorre ovdagovva, ja maid mii áigut váldit bajás New Yorkas, lohká Larsen.
Daesnie saemien nyjsenæjjaj byjjes råålle båatsosne akte hijven vuesiehtimmie, jïh maam sïjhtebe bæjjese vaeltedh New Yorkesne, Larsen jeahta.
Loktet árvvu
Staatusem bijjiedidh
Oassálastin dákkár riikkaidgaskasaš arenain lea buorre liiba bidjat gažaldaga oidnosii, mii guoská sámi álbmogii.
Gosse meatan dagkarinie gaskenasjovnale sijjine dle hijvenlaakan sjeahta gyhtjelassh bæjjese vaeltedh mah leah saemien almetji bïjre.
Dat sáhttá maid váikkuhit dasa ahte lokte árvvu dáin áššiin ja bidjá našunála eiseválddiid rahčat.
Dïhte aaj maahta viehkiehtidh staatusem bijjiedidh daejtie aamhtesidie, jïh nasjovnale åejvieladtjide eevtjedh.
Sámi nissonat leat ollen guhkás go geahččá dásseárvui.
Saemien nyjsenæjjah leah gåhkese båateme mïrrestallemen sisnjelen.
Dan háliidit mii juogadit earáiguin.
Dam sïjhtebe mubpiejgujmie juekedh.
Seammás leat mis ain ollu hástalusat dásseárvosuorggis maid lea dehálaš čalmmustahttit.
Seamma tïjjen dle mijjen annje jïjnjh haestemh mïrrestallemesuerkesne mejtie lea vihkeles våajnoes darjodh.
Oassálasti: Lahttu Sámediggeráđis Vibeke Larsen, tlf. 941 30 116
Meatan sesjovnesne: Saemiedigkieraerien lïhtsege Vibeke Larsen, tell. 941 30 11
Oktavuođaolbmot:
Govlehtallijh:
Faktadieđut sámi gielaid birra / Giella / Sámediggi - Sametinget
Bïevnesh saemien gïeli bïjre / Gïele / Saemiedigkie - Sametinget
Faktadieđut sámi gielaid birra
Bïevnesh saemien gïeli bïjre
Árbevirolaččat sámegielat gullet suoma-ugralaš giellajovkui mii fas gullá urálalaš giellajovkui, muhto gielat leat leamašan sirrejuvvon lagamus giellajoavkkuin (Balto-suoma) badjel 3.000 jagi.
Aerpievuekien mietie dle saemien gïele akte bielie dehtie såevmien-ugrihken gïeletjïerteste mij lea dennie uralen gïelefuelhkesne, men dah leah juehkelde orreme sijjen lïhkemes slïektijste (balto-såevmien) vielie goh 3000 jaepieh.
Ođđa dutkamuš čájeha ahte sámegiela giellajoavku lea measta seamma boaris go germánalaš giellajoavku ja measta duppalit boarrásut go romána giellajoavku.
Urrebe dotkemen mietie dle badth dïhte saemien gïeletjïerte unnemes seamma båeries goh dïhte germanen gïeletjïerte, jïh unnemes guektiengierth dan båeries goh dïhte rovmanen gïeletjïerte.
Duhtavaš giellalávdegottiin
Kapteejne Sabeltann-appe saemien gïelesne
Sámediggeráđđi Ann-Mari Thomassen lea duhtavaš go giellalávdegoddi čuovvu Sá...
Saemiedigkieraerie 300 000 kråvnah dåårje Ravn Studio AS:se prosjektese Kapt...
Sávvat buori ságastallama
Gïelegaaltije beetnehvierhtieh åådtje
Sámedikki presideanta Aili Keskitalo lea ilus go giellalávdegotti oasserapor...
Saemien Parlamentarihkeles Raerien åvtehke, Tiina Sanila-Aikio lea madtjeles...
Ođđaáiggi sámegielain lea mealgat moalkasut historjá go maid eanas olbmot doivot, ja eai gula dušše suoma-ugralaš giellajoavkkuide.
Dah daajbaaletje saemien gïelh aktem geervebe histovrijem utnieh goh jeanatjommes almetjh vienhtieh, jïh eah leah ajve slïekte såevmien-ugrihken gïeligujmie.
Sámegielain gávdnojit maiddái oasit mat gullet Urala, paleo-skandinávialaš, boares indo-eurohpalaš, báltalaš, slávalaš ja germánalaš gielaide.
Raaktan aaj biehkieh uralen, paleo-skandinavijen, båeries indo-europejen, baltihken, slavihken jïh germanen gïelijste utnieh.
Dát mearkkaša ahte sámegielat leat sihke eurohpalaš ja Oarje asiáhtalaš gielaid maŋisboahttit ja lea máŋgga duhát jagiin gullevašvuohta goappaš kontineanttaide.
Dan åvteste dah dovne europejen jïh jillie-asijen gïelijste båetieh, jïh gellie stoerretjuetie jaepieh ektiedimmiem utnieh gåabpagidie kontinentide.
Sámi giellaguovlu leabbá árbevirolaččat Norgga, Ruoŧa, Suoma ja Ruošša rájáid rastá.
Dïhte saemien gïeledajve lea aerpievuekien mietie stoerre bielieh Nöörjeste, Sveerjeste, Såevmeste jïh Russlaanteste.
Giellarájit eai čuovo riikkarájiid.
Gïeli raasth eah rijhkeraastide fulkh.
Julevsámegiela ja lullisámegiela hubmet Norggas ja Ruoŧas, bihtánsámegiela ja upmisámegiela hupmet dušše Ruoŧas ja lea áibbas jávkan Norggas.
Julevsaemien jïh åarjelsaemien soptsesteminie Nöörjesne jïh Sveerjesne, pijtesaemien jïh upmejesaemien soptsesteminie ajve Sveerjesne, jïh leah nåhkehtamme Nöörjesne.
Davvisámegiela hupmet Norggas, Ruoŧas ja Suomas.
Noerhtesaemien soptsesteminie ajve Nöörjesne, Sveerjesne jïh Såevmesne.
Anársámegiela hubmet dušše Suomas, gielddasámegiela ja darjjesámegiela hubmet dušše Ruoššas, ja nuortalašgiela ges hupmet sihke Suomas ja Ruoššas (ja ovdan nai Norggas).
Enaresaemien soptsesteminie ajve Såevmesne, kildinsaemien jïh tersaemien soptsesteminie ajve Russlaantesne, jïh skoltesaemien soptsesteminie dovne Såevmesne jïh Russlaantesne (jïh aarebi Nöörjesne).
Gieskat gávdnui velá viđat nuortalašgiella Ruoššas namalassii áhkkilsámegiella.
Daan raajan akte vïjhtede saemien luvliesaemien gïele Russlaantesne gååvnesi, man nomme akkalasaemien.
Dát login gielat dagahit guokte váldo giellajoavkku: oarjesámegiella ja nuortasámegiella.
Daah luhkie gïelh göökte åejvietjïerth utnieh: jilliesaemien jïh luvliesaemien.
Oarjesámegiella ja nuortasámegiela váldojoavku vel dagahit njeallje vuollásaš giellajoavkkuid: lulli, davvi, nannán ja Guoládaga.
Jilliesaemien jïh luvliesaemien åejvietjïerte tjåanghkan njieljie nuelietjïerth utnieh: åarjel, noerhte, ellieslaante jïh kola.
Riikkaidgaskasaččat meroštit buot sámegielaid uhkiduvvon, duođaid uhkiduvvon dahje measta jávkan giellan.
Gaskenasjovnale ektiedimmesne dle tjïelkestamme gaajhkh gïelh leah håvhtadihks, ietjmies håvhtadihks jallh mahte nåhkehtamme gïelh.
Uhkiduvvon giellan meroštit dan giella mas mánáidlohku geat giela hupmet njiedjá, duođaid uhkiduvvon giella go leat measta aivve rávisolbmot geat hupmet giela, ja measta jávkan giellan ges dat giella man dušše áibbas soames vuorasolbmot hupmet.
Akte håvhtadihks gïele lea akte gïele gusnie ahkedh vaenebe maanah gïelem soptsestieh, akte ietjmies håvhtadihks gïele lea akte gïele maam mahte ajve geerve almetjh sopsestieh, jïh akte mahte nåhkehtamme gïele ajve naan gille båeries almetjh soptestæjjah åtna.
Norggas leat sámegielat suddjejuvvon earret eará ILO-konvenšuvnna 169, Norgga vuođđolága, Báikenammalága, Sámelága giellanjuolggadusaid ja oahpahuslága bakte.
Saemien gïelh lea vaarjelamme gaskem jeatjah ILO-konvensjovneste 169, Nöörjen maadthlaakeste, Sijjienommelaakeste, Saemielaaken gïelenjoelkedasseste Nöörjesne jïh ööhpehtimmielaaken tjïrrh.
Riikkaidgaskasaččat leat sámegielat suddjejuvvon earret eará davviriikkaid giellajulggaštusa ja European Charter for Regional and Minority Languages bakte.
Gaskenasjovnale dle Eurpean Charter for Regional and Minority Languages jïh noerhtelaanti gïeledeklarasjovne saemien gïelide vaarjelieh.
Lullisámegiella, julevsámegiella ja davvisámegiellat leat dal gielat mat odne eanemusat geavahuvvojit Norggas.
Dah jeenjemes nåhtadamme saemien gïelh Nöörjesne daan biejjien leah åarjelsaemien, julevsaemien jïh noerhtesaemien.
Lullisámi ássanguovlu lea davvin Sáltoduoddara rájes luksa gitta Hedemárkku rádjai.
Åarjelsaemien årromedajve Nöörjesne lea Saltfjellet luvhtie noerhtelisnie Elgåen gåajkoe Hedmaarhkesne åerjielisnie.
Sii ásset bieđgguid viiddis geográfalaš guovllus.
Dah åarjelsaemieh bårrode årroeh aktene stoerre geografeles dajvesne.
Jáhkkimis unnit go bealli lullisápmelaččain geat máhttet gielasteaset.
Aervede unnebe goh lehkiem åarjelsaemijste saemien soptseste.
Lullisámis leat guokte váldosuopmana.
Åarjelsaemien göökte åejviesmaaregh åtna.
Davit lullisámegiella, maiddái gohčoduvvon Sjeltie (Åsele) (Vápste, Gála, Árborde, Bindal, Namdal Norggas, Vápste Deartnas, Vualtjere, Frööstege Ruoŧas)
Noerhte åarjelsaemien, aaj gohtjeme Sjeltie (Vapste, Gaala, Aarborte, Bindaelie, Nåamesje Nöörjesne, Vapsten Dearnesne, Vualtjere, Frööstege Sveerjesne),
Lulit lullisámegiella, maiddái gohčoduvvon Jämtland (guovlu gaskal Snoasa ja Verdal, Muorahkás Norggas, Jiingevaerie (Hotagen), Offerdal, Njaarke, Gálpe, Skalstugan, Såaka ja Härjedalenis Ruoŧas).
Åarjel åarjelsaemien, aaj gohtjeme Jiemhte (dajve Snåasen jïh Verdalen gaskem, Meråker Nöörjesne, Hotagen, Offerdaelie, Njaarke, Kall, Skalstugan, Såaka jïh Härjedalen Sveerjesne).
UNESCO uhkiduvvon gielaid listtus lea lullisámegiella šláddjejuvvon duođaid uhkiduvvon giellan.
UNESCO ’ n læstosne håvhtadihks gïeligujmie, åarjelsaemien akte ietjmies håvhtadihks gïele.
Unnán giellageavaheaddjit ja guhkes gaskkát dagaha gáibideaddjin doaimmahit lullisámi giellabarggu.
Vaenie utnijh jïh stoerre gåhkoeh darjoeh guktie slæjhtoes åarjelsaemien gïelebarkojne gïehtelidh.
Servodat dárbbaša ollu olbmuid geain lea lullisámegielat gelbbolašvuohta.
Siebriedahke almetjh daarpesje mah åarjelsaemien maehtieh.
Nu lea dilli earenoamážiid oahpaheaddjifidnus, oahpponeavvuid ovdánahttimis ja almmolaš hálddahusain ja bálvalusfáluin.
Joekoen lohkehtæjjaj barkoen sisnjelen, evtiedimmie learoevierhtijste jïh byögkeles reeremisnie jïh dïenesjinie.
Upmisámegiela hupme árbevirolaččat Ruovat, Hemnes ja Korgen guovlluin Norgga bealde, ja Ubmieanu rájes Maskaure, Stohkke, Oarje Kikkejaure, Nuorta Kikkejaure rádjai Árjjátluovis ja Árvvesjávrris, Málák, Gran, ja Upmeje guovlluin Deartnás Ruoŧas.
Upmejesaemien soptsestin aerpievuekien mietie Gaalesne, Hemnesisnie jïh Korgenisnie nöörjen bielesne, Upmejejeanoen raejeste, dajvine Maskaure, Ståkke, Jillie Kikkejaure, Luvlie Kikkejaure Aarjepluevesne jïh Arvidsjaevresne, Maalege, Gran jïh Umbyn Dearnesne Sveerjesne.
Ruoŧas leat dušše áibbas moattis geat ain hupmet upmisámegiela ja lea meastá oalát jávkan.
Sveerjesne vaenie soptsestæjjah aajmene, jïh gïele ryöknesåvva goh mahte nåhkehtamme.
Norgga bealde gal upmisámegiella lea oalát jávkan.
Nöörjen bielesne dle upmejesaemien ryöknesåvva goh nåhkehtamme.
UNESCO uhkiduvvon gielaid listtus lea upmisámegiella hui garrasit uhkiduvvon giellan dahje giella mii measta oalát lea jávkan.
UNESCO ’ n læstosne håvhtadihks gïeligujmie dle upmejesaemien gaajh ietjmies håvhtadihks jallh mahte nåhkehtamme.
Norgga bealde lea bihtánsámi giellaguovlu lea davvin Sáltovuona rájes luksa gitta Ruovatvuona rádjai, ja fátmmasta Báidár, Sálat, Oarjelij-Bájdár, Meløy, Rávda, oasi Bådåddjo ja Fuosku suohkaniin.
Pijtesaemien gïeledajve lea nöörjen bielesne Saltenfjovlen noerhtelisnie jïh Ranfjovlen åerjielisnie, jïh lea dah dajvh Beiarn, Saltdal, Gildeskål, Meløy, Rødøy, bielieh Bådåddjoste jïh bielieh Fausken tjïelteste.
Ruoŧa bealde lea bihtánsámi guovlu davit Árvvesjávrri ja davit Árjjátluovi rájes gitta Biŧoneanu rádjai Norrbottens leanas.
Sveerjen bielesne dle dajve Arvidsjauren noerhtelistie jïh Arjepluevien noerhtelisie, Pijtejeanoen raajan Norrbotten leenesne Sveerjesne.
Bihtánsámegiella juhkkojuvvo golmma váldosuopmaniidda.
Pijtesaemien golme åejviesmaaregh.
Davit bihtánsámegiella (Luokta-Mavas, Stohkke).
Noerhte pijtesaemien (Luokta-Mavas, Ståkke).
Guovddáš bihtánsámegiella (Semisjaur-Njarg).
Gaskoeh pijtesaemien (Semisjaur-Njarg).
Lulit bihtánsámegiella (Svaipa).
Åarjel pijtesaemien (Svaipa).
UNESCO uhkiduvvon gielaid listtus lea bihtánsámegiella šláddjejuvvon duođaid uhkiduvvon dahje measta oalát jávkan giellan.
UNESCO ’ n læstosne håvhtadihks gïeligujmie dle pijtesaemien ryöknesovveme goh akte gaajh ietjmies håvhtadihks, jallh mahte nåhkehtamme gïele.
Ruoŧa bealde leat áibbas moadde giellaguoddit, ja sii leat ovttas dutkiiguin ja norggabeale giellaáŋggirdeddjiiguin, bargagoahtán giellaseailluhemiin.
Sveerjen bielesne dle såemies gïeleguedtijh laavenjostosne dotkijigujmie jïh såemies iedtjeladtjigujmie nöörjen bieleste, ektesne pryöveme gïelem beerkedh.
Dán rádjai leat čohkken moadde duhát sáni mat áiggi mielde galget šaddat sátnegirjin.
Daelie joe gellie stoerretjuetie baakoeh tjöönghkeme mah edtjieh baakoegærjine sjïdtedh.
Julevsámi giellaguovlu lea davvin Bálága rájes luksa Sáltoduoddara rádjái, ja fátmmasta earret eará Divttasvuona, Hápmira, Stáiggu, Oarjelii-Foalda suohkaniid ja oasi Fuosku suohkanis i Nuorta-sáltus.
Julevsaemien gïeledajve Nöörjesne lea Ballangen luvhtie noerhtelisnie Saltfjellet gåajkoe åerjielisnie, jïh lea dah dajvh Divtasvuodna, Hamarøy, Steigen, Sørfold jïh bielieh Fausken tjïelteste Noerhte-Saltesne.
Ruoŧa bealde hubmet julevsámegiela lulde Bihtáneanu rájes davás Gáidumeanu rádjai Johkamohki ja Váhčir suohkaniin Norrbotten leanas.
Sveerjen bielesne julevsaemien soptseste Pijtejeanoen raejeste åerjielisnie Kaitumjeanoen raajan noerhtelisnie, Johkemehkien jïh Gällivaren tjïeltine Norrbotten leenesne.
Julevsámegiella juhkkojuvvo njealji váldosuopmaniidda.
Julevsaemien njieljie åejviesmaaregh åtna.
Davit julevsámegiella (Unnačerožis).
Noerhte julevsaemien (Sörkaitum).
Guovddáš julevsámegiella (Sirkásis ja Jåkkågaskas Johkamohkis Ruoŧas, Bálágis, Divttasvuonas, Hápmiris, Stáiggus, Oarjelii-Foaldas ja soames guovlluin Fuoskkus Norgga bealde).
Gaskoeh julevsaemien (Sirkas jïh Jåkkåkaska Johkemehkesne Sveerjesne, Ballangen, Divtasvuodna, Hamarøy, Steigen, Sørfold jïh bielieh Fauskeste Nöörjesne).
Vuovde- julevsámegiella (Váhčiris, Sieres ja Užžás Ruoŧa bealde).
Skåajje julevsaemien (Gällivare, Serri jïh Udtja Sveerjesne).
Lulit julevsámegiella (Duorbun guovllus Ruoŧas).
Åarjel julevsaemien (Tuorpon Sveerjesne).
UNESCO uhkiduvvon gielaid listtus julevsámegiella šláddjejuvvon duođaid uhkiduvvon giellan.
UNESCO ’ n læstosne håvhtadihks gïeligujmie dle julevsaemien ryöknesovveme goh akte ietjmies håvhtadihks gïele.
Seamma ládje go lullisámis, de servodat sakka dárbbaša olbmuid geain lea julevsámegielat gelbbolašvuohta.
Seammalaakan goh åarjelsaemien, dle siebriedahke gellie almetjh daarpesje mah julevsaemien maehtieh.
Davvisámegiella lea sámegielaid gaskkas stuorimus giellajoavku ja sullii 90 % sápmelaččain hupmet eanetlohkogiela.
Noerhtesaemien lea dïhte stööremes gïeletjïerte dejstie saemien gïelijste, jïh medtie 90 % saemijste jienebelåhkoegïelem soptseste.
Norgga bealde hubmet davvisámegiela vuosttažettiin Finnmárkku ja Romssa fylkkain, ja Dielddanuori ja Evenáši suohkaniin Nordlánddas.
Noerhtesaemien åajvahkommes Finnmaarhken jïh Tromsen fylhkine soptseste, jïh tjïeltine Tjeldsund jïh Evenes Nordlaantesne Nöörjen bielesne.
Davvisámegiella juhkkojuvvo njealji váldonsuopmanjoavkkuide.
Noerhtesaemien njieljie åejviesmaaregetjïerth åtna.
Mearrasámegiella - Nuorta mearrasámegiella (Várjjatvuonas ja Lágesvuonas).
Mearoesaemien - Luvlie mearoesaemien (Varangerfjord jïh Laksefjord).
- Guovddáš mearrasámegiella (Riehpovuonas ja Fálesnuoris).
- Gaskoeh mearoesaemien (Reppefjord jïh Kvalsund).
- Oarje mearrasámegiella (Álttávuonas ja Návuonas).
- Jillie mearoesaemien (Altafjord jïh Kvænangen).
Finnmárkku sámegiella - Nuorta-Finnmárku: Ohcejogas, ja muhtun guovlluin Anáris Suomas, Kárášjogas, Porsáŋggus ja Deanus Norggas - Oarje-Finnmárku: Eanodagas, Soađegilis, ja muhtun guovlluin Anáris Suomas, Guovdageainnus, Álttás Norggas)
Finnmaarhkesaemien - Luvliefinnmaarhke: Utsjoki, bielieh Enaristie Såevmesne, Kárásjohke, Porsangere, Deatnu Nöörjesne - Jilliefinnmaarhke: Enontekiö, Sodankylä, bielieh Enaristie Såevmesne, Guovdageaidnu, Alta Nöörjesne)
Durdnossámegiella - Girjásis: Nuorta-davábeale Váhčira, Girjásis Ruoŧas - Oarjjimus oasis Eanodagas Suomas, Ofuohtas Ivgu rádjai, gaskal Ivgubađa ja Ráissa Norggas. - Gárasavvonis: Geaggánvuomis ja Lávnjitvuomis, Ivgus ja Báhccavuonas Norggas.
Tornesaemien - Girjjis: Gällivaren noerhte-luvlielisnie, Nordkaitum Sveerjesne - Enontekiön jilliebielie Såevmesne, Ofoten luvhtie Lyngen gåajkoe, Skibotn jïh Nordreisan gaskem Nöörjesne - Karesuando: Könkämävuoma jïh Lainiovuoma, Lyngen jïh Balsfjord Nöörjesne.
- Čohkkirasas: Sárevuomis, Dálmmas, Gabnás, Leavážis, Gáinnas ja Háhpáránddis Ruoŧas.
- Jokkasjärvi: Saarivuoma, Talma, GabnáLeavnas-Kaalasvuoma, Kalix jïh Haparanda Sveerjesne.
UNESCO uhkiduvvon gielaid listtus lea davvisámegiella šláddjejuvvon uhkiduvvon giellan.
UNESCO ’ n læstosne håvhtadihks gïeligujmie lea noerhtesaemien ryöknesovveme goh akte håvhtadihks gïele.
Máŋgga guovlluin olggobealde sámelága giellanjuolggadusaid hálddašanguovllu lea davvisámegiella ain vártnuhis dilis.
Gelline dajvine reeremedajven ålkolen saemielaaken gïelenjoelkedasside, desnie noerhtesaemien annje akte geerve tsiehkesne.
Nu lea earenoamážit máŋgga mearrasámi guovlluin Romssas ja Finnmárkkus ja márkosámi guovlluin Lulli-Romssas ja Davvi Nordlánddas.
Joekoen gelline mearoesaemien dajvine Tromsesne jïh Finnmaarhkesne, jïh dennie maarkesaemien dajvesne Åarjel-Tromsesne jïh Noerhte Nordlaantesne.
Anárašgiella
Enaresaemien:
Anárašgiela hubmet Anár gielddas suomas (Anárjávrri čázádatguovlluin).
Enaresaemien soptseste Enaren tjïeltesne Såevmesne (Enarejaevrien tjaetsieåeriej bïjre).
UNESCO uhkiduvvon gielaid listtus lea anárašgiella šláddjejuvvon duođai uhkiduvvon giellan.
UNESCO ’ n læstosne håvhtadihks gïeligujmie dle enaresaemien ryöknesovveme goh akte ietjmies håvhtadihks gïele.
Nuortalašgiella
Luvliesaemien
Nuortalašgiella juhkkojuvvo guovtti váldosuopmaniidda.
Luvliesaemien göökte åejviesmaaregh åtna.
Davit nuortalašgiella (Muotkis, Báhčaveajis, Beahcámis) Lulit nuortalašgiella (Suonnjelis, Njuohttejávrri-Sarvvesjávrris) Norggas ásset skoaltasámit Mátta-Várjjat gielddas, vuosttažettiin Njávdámis, muhto maiddái Girkonjárggas ja Báhčaveaileagis.
Noerhte luvliesaemien (Muotka, Paatsjoki, Petsamonkylä) Åarjel luvliesaemien (Suonikylä, Notozero-Girvasozero)
Sii eai leat nu beare gallis ja leat áidna nuortasámi kultuvrra guoddit Norggas.
Tjïerte onne jïh lea dïhte aajnehke guedtije luvliesaemien kultuvreste Nöörjesne.
Nuortasámi ássan Suomas lea Čeavetjávrris ja Njellimis Anárjávrri lahka.
Såevmesne dle luvliesaemieh Sevettijärvisne jïh Nellimesne Enarejaevrien lïhke årroeh.
Nuortalašgiella adnojuvvo jávkan giellan Ruoššas ja leat dušše áibbas moattis geat Norggas hupmet nuortalašgiela.
Luvliesaemien ryöknesåvva goh nåhkehtamme Russlaantesne, jïh ajve naan gille mah luvliesaemien maehtieh Nöörjesne daan biejjien.
UNESCO uhkiduvvon gielaid listtus lea nuortalašgiella šláddjejuvvon duođaid uhkiduvvon giellan.
UNESCO ’ n læstosne håvhtadihks gïeligujmie luvliesaemien lea ryöknesovveme goh akte ietjmies håvhtadihks gïele.
Áhkilsámegiella, gielddasámegiella ja darjjesámegiella
Akkalasaemien, kildijnesaemien jïh tersaemien:
Dáid gielaid hupmet Guoládatnjárggas Ruoššas.
Dejtie gïelide soptsesteminie Kolanjaarkesne Russlaantesne.
Soames dutkit čuoččuhit ahte maŋimus olmmoš guhte humai áhkkilsámegiela jámii 2003:s, ja eará dutkit ges oaivvildit ahte ain gávdnojit soames olbmot geat hupmet giela ja nu lea áhkkilsámegiela eanemus uhkiduvvon giellan Ruoššas.
Muvhth dotkijh jiehtieh dïhte minngemes mij akkalasaemien soptsesti jeemi jaepien 2003, mearan muvhth dotkijh vienhtieh annje naan soptsestæjjah aajmene, jïh gïele lea dan åvteste dïhte tjerkemes håvhtadihks gïele Russlaantesne.
UNESCO uhkiduvvon gielaid listtus lea Guoládat sápmelaččaid giellajoavku šláddjejuvvon hirpmat uhkiduvvon giellan dahje giella mii measta oalát lea jávkan.
UNESCO ’ n rööpses læstosne håvhtadihks gïeligujme dle dah gïelh mah leah kolasaemien gïelietjïerten nuelesne ryöknesovveme goh gaajh ietjmies håvhtadihks, jallh mahte nåhkehtamme gïelh.
Sámi giellajoavkkus lea guhkes dahje oanehis čálahistorjá mii vuolgá das guđe gielas lea sáhka.
Saemien gïeletjïerte aktem guhkies jallh åenehks tjaelemehistovrijem åtna, jïh leah jearohks man gïelen bïjre soptseste.
Vuosttaš girjjit mat ilbme sámegillii lei 1600-logus. 1600-1700- logus sámegielat girjjit čállojedje seamma bustávaiguin go dárogiella ja ruoŧagiella.
Dah voestes gærjah saemiengïelesne bööti 1600-låhkosne. 1600-1700-låhkosne saemien lidteratuvre tjaalasovvi dej seamma bokstavigujmie goh nöörjen jïh sveerjen.
1800-logus bohte soames ođđa bustávat mat leat sámegielain geavahuvvon muhto mat eai leat adnon eará gielain daid seamma guovlluin (omd. dárogielas, ruoŧagielas, suomagielas ja ruoššagielas).
1800-låhkosne såemies orre bokstavh böötin mah leah åtnasovveme dejtie saemien gïelide men eah dejtie jeatjah gïelide seamma dajvine (v.g. nöörjen, sveerjen, såevmien jïh russlaanten gïele).
Guđa sámegielain lea standárdiserejuvvon čállingiella: lullisámegielas, julevsámegielas, davvisámegielas, anárašgielas ja skoaltasámegielas geavahit viiddiduvvon latiinnalaš alfabehta.
Govhte dejstie saemien gïelijste standardiseradamme tjaelemegïelh utnieh: åarjelsaemien, julevsaemien, noerhtesaemien, enaresaemien jïh skoltesaemien væjranamme versjovnh dehtie latijnen alfabeteste nåhtadieh.
Gielddasámegiella ja darjjesámegiella čállojuvvo váidudeaddji kyrillalaš alfabehta mielde.
Kildijnesaemien jïh tersaemien tjaalasuvvieh aktine modifiseradamme kyrillijen alfabetine.
Liige bustávat mat leat anus daid gielain mat atnet latiinnalaš alfabehta leat:
Dah lissiebokstavh mah gïeline åtnasuvvieh aktine væjranamme latijnen alfabetine leah daah:
Davvisámegielas: Áá Čč Đđ Ŋŋ Šš Ŧŧ Žž
Noerhtesaemien: Áá Čč Đđ Ŋŋ Šš Ŧŧ Žž
Gáldu:
Julevsaemien: Áá Ŋŋ
Pekka Sammallahti
Åarjelsaemien: Ïï
Riikkaidgaskasaččat meroštit buot sámegielaid uhkiduvvon, duođaid uhkiduvvon dahje measta jávkan giellan.
Gaskenasjovnaale ektiedimmesne dle tjïelkestamme gaajhkh gïelh leah håvhtadihks, ietjmies håvhtadihks jallh mahte nåhkehtamme gïelh.
Doarju guolásteddjiid geat vuosttaš geardde ostet bivdofatnasa / Mearraealáhusat / Ealáhusat / Sámediggi - Sametinget
Göölijh dåarjohte mah voestes aejkien göölemevïnhtsem åestieh / Marijne jielemh / Jielemh / Saemiedigkie - Sametinget
Doarju guolásteddjiid geat vuosttaš geardde ostet bivdofatnasa
Göölijh dåarjohte mah voestes aejkien göölemevïnhtsem åestieh
- S ámediggi lea máŋga jagi vuoruhan árjjalaččat doarjut bivdofatnasiid vuosttaš geardde oastima, muitala sámediggeráđđi Silje Karine Muotka.
- Saemiedigkie lea gellie jaepieh eadtjohkelaakan våaroehtamme dåarjoem vedtedh dejtie mah voestes aejkien göölemevïnhtsem åestieh, saemiedigkieraerie Silje Karine Muotka jeahta.
Dat lea dannego Sámediggi háliida váikkuhit dasa ahte eanebut álggahit guolásteami, ja go bivdofanas lea divrras, dadjá Muotka.
Daate dan åvteste Saemiedigkie sæjhta viehkiehtidh guktie jienebh göölemisnie aelkieh, jïh dan åvteste dovres vïnhtsem åestedh, Muotka jeahta.
- Erenoamážit lea illudahtti go eanet nuorra guolásteaddjit ohcet doarjaga bivdofatnasa oastimii, dadjá Muotka.
- Joekoen sjollehke jienebh noere göölijh mah dåarjoen bïjre syökoeh juktie göölemevïnhtsem åestedh, Muotka jeahta.