pere/sami_parallel huggingface dataset:
Reindriftsårene 2002/2003-2012/2013 Reinbeite-område 2002/ 2003/ 2004/ 2005/ 2006/ 2007/ 2008/ 2009/ 2010/ 2011/ 2012/ 2013**
Eaiggát / oktavu ođapersovdna Náittusguoibmi / ovttasássi Eaiggáda / oktav uođapersovnn a mánátEarát Miehtá riikka3 0181 5571 4612 005
Øst-Finnmark 63 389 73 664 78 332 81 126 83 982 89 740 86 315 88 868 87 283 83 957 74 454
Finnmárku2 2051 1471 0581 531 ¨SED2 0151 0481 375 ¨Eará guovllut
Polmak / Varanger 21 623 24 179 24 664 25 073 25 227 27 279 24 885 27 325 28 078 27 212 23 776
Tromsa ¨SED ¨Eará guovllut
Vest-Finnmark 84 214 96 536 92 714 89 030 94 262 98 106 96 009 98 548 97 957 107 055 105 092
Nordlánda oktiibuot ¨SED ¨Eará guovllut ¨Guovllut davábealde Sáltoduoddara
Sør-Trøndelag / Hedmark
Muæui riikkas
Tamreinlagene 12 189 12 190 12 155 12 181 12 545 12 767 12 324 12 105 12 259 12 058 12 392
Proseanta miehtá riikkas100,051,648,417,98,47,366,4
* 31. mars benyttes fordi 1. april er fristen for å gi melding om reindriften det siste driftsåret til distriktsstyret. ** Ukorrigerte tall.
Tabella 6.15 Boazologu giđđaealus 31.3*, ealáhusgovlut.
Kilde: Reindriftsforvaltningen
Guohtunjáhkki 2002/2003 – 2012/2013
Tabell 6.16 Sametingsvalget 2013.
Tabealla 6.16 Sámediggeválga 2013.
Valgkrets 1.
Dohkkehuvvon jienat, bellodaga / válgalistu ja válgabiire vuođul
Østre 2.
2.
Ávjovári 3.
Ávjovári
Nordre 4.
3. Davvi 4.
Gáisi 5.
5. Viesttarmeara
Vesthavet 6.
6.
Sørsamisk 7.
Lullisámi
Sør-Norge
Lulli-Norga
I alt 9 919 1 640 2 676 1 444 1 414 1 240 NSR Norske Samers Riksforbund 2 397 -
Oktiibuot 9 919 1 640 2 676 1 444 1 414 1 240
Senterpartiet - Samefolkets parti - - - - -
NSR Norgga Sápmelaččaid Riikasearvi 2 397 - Guovddášbellodat - Sámeálbmotbellodat - - - - -
Det norske Arbeiderparti 2 093 Árja 1 145 - -
Bargiidbellodat 2 093 Árja 1 145 - - Ovddádusbellodat - Olgeš -
Fastboendes Liste - - - - - - Johttisápmelaccaid listu - - - - - -
Fdáloniid listu - - - - - - Johttisápmelaččaid listu - - - - - - Risttalaš Álbmotbellodat - - - - - - Davvikalkalohttaálbmot - - - - - Åarjel-Saemiej Gielh (ÅaSG) - - - - - -
Venstre - - - - - - Norske Samers Riksforbund og Samefolkets Partis fellesliste - - - - - -
Gurut - - - - - - NSR ja Sámeálbmot bellodaga oktasašlistu - - - - - - Ealáhus ja luonddu / Næring og natur - - - - - -
Samer sørpå / Sámit lulde - - - - - - Kilde: Valgstatistikk, Statistisk sentralbyrå.
Sámit lulde - - - - - - Gáldu: Válgastatistihkka, Statistihkalaš guovddášdoaimmahat.
Tabell 6.17 Sametingsvalget 2013.
Tabealla 6.15 Sámediggeválga 2013.
Valgte representanter, etter parti / valgliste*, kjønn og valgkrets
Válljejuvvon áirasat, bellodaga / válgalistu, sohkabeali ja válgabiire vuođul.
Parti / valgliste A NSR ÁRJA FRP H
OktiibuotBellodat / válgalistu
I alt Kvinner I alt Kvinner I alt Kvinner I alt Kvinner I alt Kvinner I alt Kvinner
VálgabiireBbNSRÁRJAOvddádusbellodatOlgeš OktiibuotNissonolbmotOktiibuotNissonolbmotOktiibuotNissonolbmotOktiibuotNissonolbmotOktiibuotNissonolbmotOktiibuotNissonolbmot Miehtá riikka
Hele landet 1.
1.
Østre - - - - -
Nuorta ---
Ávjovári - - - - 3.
Ávjovári --- 3.
Nordre - - - - - - 4.
4.
Gáisi - - - 5.
Gáisi--5.
Vesthavet - - - - - 6.
Viesttarm ear a --- 6.
Sørsamisk - - - - - - - -
Lullisám i --- 7. Lulli
7. Sør-Norge - - - - - - - Hele landet
Norgga ---
/ SPF. JOHT NORDK SS ÅSG FASTB
/ SaB OlJOHTDAVVIKSÅSGDÁLONIID
I alt Kvinner I alt Kvinner I alt Kvinner I alt Kvinner I alt Kvinner I alt Kvinner Hele landet -
OktiibuotNissonolbmotOktiibuotNissonolbmotOktiibuotNissonolbmotOktiibuotNissonolbmotOktiibuotNissonolbmotOktiibuotNissonolbmot
1.
Gáldu: Válgastatistihkka, Statistihkalaš guovddášdoaimmahat.
Østre - - - - - - - - - - 2.
1. Nuorta --- 2.
Ávjovári - - - - - - - - -
Ávjovári --- 3. Davvi ---
3. Nordre - - - - - - - - - - 4.
4.
Gáisi - - - - - - - - - - - - 5.
Gáisi --- 5.
Vesthavet - - - - - - - - - - - - 6.
7. LulliNorgga ---
Sørsamisk - - - - - - - - - - 7.
Guovdageaidnu, september 2014
Sør-Norge - - - - - - - -
Norut Alta-Áltá Rapport 2013-7.
Hele landet - - - - - - - - - - * A (Det norske Arbeiderparti), NSR (Norske samers riksforbund), FRP (Fremskrittspartiet), H (Høyre), NSR.
Slaastad, Tove Irene: Samisk statistikk 2014/Sámi statistihkka 2014, Statistisk sentralbyrå, Rapporter 2014/1
/ SPF.
várit / hortje: 25–27 kg
(Norske Samers Riksforbund og Samefolkets Partis fellesliste), JOHT (Johttisápmelaccaid listu), NORDK (Nordkalottfolket), SS (Samer sørpå / Sámit lulde) og ÅSG (Åarjel-Saemiej Gielh (ÅaSG) FASTB (Dáloniid listu / Fastboende Liste).
Seainnus / Návggastat, Lákkonjárga, Joahkonjárga, Spalca, Orda, Beaskádas, Ábborašša, Fávrossorda, Cohkolat og Beahcegealli. Sállan, Fála, Gearretnjárga, Fiettar, Oarje-Sievju, Nuorta-Sievju, Stierdna, Cuokcavuotna, Seakkesnjarga
Kilde: Valgstatistikk, Statistisk sentralbyrå.
Ealáhus ja luonddu / Næring og natur - - - - - -
Denne skriftserien ble etablert for å formidle Nordisk Samisk Institutts (NSI) forskningsresultater.
Čujuhus: Hánnoluohkká 45, NO-9520 GuovdageaidnuTelefuvdna: +47 78 44 84 00postmottak@samiskhs.nowww.samiskhs.no
NSI ble tilknyttet Sámi allaskuvla / Sámi University College i 2005.
Raporttat-čálaráidu ásahuvvui Sámi Instituhta raporttaid almmuheami várás.
Sámi allaskuvla ble etablert 1989.
Sámi Instituhtta laktojuvvui Sámi allaskuvlii 2005:s.
Sámi allaskuvla er en institusjon for høyere utdanning og har som formal å styrke og utvikle samisk språk, kultur og samfunnsliv sett I et allsamisk perspektiv.
Sámi allaskuvla vuođđuduvvui 1989:s, ja dat lea oahpahus- ja dutkanásahus man ulbmil lea seailluhit ja ovddidit sámi giela, kultuvrra ja servodateallima buotsá-mi perspektiivvas.
” Det er også vanskelig å angi eksakte tall på dem som snakker sørsamisk, men man antar at under halvparten av sørsamene behersker språket ”
Raporta / Rapport 1/2013Namma/Tittel/Title: Sámi logut muitalit 6. Čielggaduvvon sámi statistihkka 2013/Samiske tall forteller 6.
(Aubert 1978:53)
© Sámi allaskuvla 2013
Aubert, Vilhelm (1978).
Sámi logut muitalit 6
Den samiske befolkning i Nord-Norge.
Čielggaduvvon sámi statistihkka 2013
Oslo: Statistisk sentralbyrå
Álgosátni
Finnmark i 1982/83 og 1998/99 ” Maal og Minne 1. S.41-63.
Sámi logut muitalit / Samiske tall forteller čalmmustahttet Aasen-ávvudeami go njeallje artihkkala leat giela birra.
Eira, Inger Marie Gaup (2001). Samisk språk i Norden - Status og domeneutredning.
Kaisa Rautio Helander ja Yngve Johansen čálliba sámegiela oainnusindahkama birra geaidnošilttain guoktelogigolbma jagi maŋŋil go sámegiella šattai almmolašgiellan riikkas.
Utredning nr 3. Kautokeino: Sámi Instituhtta / Nordisk Samisk Institutt.
Jon Todal lea geahččan sámegiela statistihkaid birra, mat leat gávdnamis, daid iešguđet servodatsurggiin, vai sáhttá dadjat movt giella vejolaččat rievddada.
Johansen, Yngve (1986).
Dán jagi čállá Magritt Brustad giellafáddái lassin davvi biebmosihkarvuođa birra.
Kroppsøvingsfaget på ungdomsskoletrinnet og elever med samisk miljøtilhørighet iFinnmark fylke.
Paul Inge Severeide almmuha “ gozihanartihkkala ”, mii galggašii šaddat jahkásažžan.
Hovudoppgåve. Levanger: Levanger lærerhøgskole.
Tabeallat dán ja boahttevaš artihkkaliin galget gozihit movt muhtin guovddáš servodatsuorggit rievddadit jagis jahkái.
Johansen, Yngve (1999). Etnisitet og skolemotivasjon blant ungdom i samiske områder. Kautokeino: Sámi allaskuvla.
Mii Sámi statistihkaid guorahallanjoavkkus áigut giitit Ođasmáhttin-, hálddahus- ja girkodepartemeanta ossodatjođiheaddji, Máret Guhttora, earenoamáš buori ovttasbarggu ovddas, mii lea leamaš dan rájes go joavku álggahuvvui 2007 ja gitta dassážii go Máret manai ealáhahkii diibmá.
Statistikkens historie i Norge.
Guovdageaidnu, čakčamánnu 2013
Kommunal- og regionaldepartementet (2002). Utgifter knyttet til tospråklighet i kommunene og fylkeskommunene. Rapport fra arbeidsgruppe. Oslo.
Sámi statistihkaid guorahallanjoavku Else Grete Broderstad Magritt Brustad Kevin Johansen Paul Inge Severeide Jon Todal (Jođiheaddji)
Problems of Survival.
Čoahkkáigeassu
Michalsen, Rune (2007). Utvidelsen av forvaltningsområdet for samisk språk gjennom endringa av sameloven § 3-1. rettslige virkninger og vern av samisk språk.
Lea čielga tendeansa statistihkain mat ovdanbuktojuvvojit ahte guovttegielatvuođa juolludeamit gielddaide ja fylkkagielddaide eai leat goassege juksan dakkár dási ahte gokčet goluid mat gielddat ja fylkkagielddat oaivvildit alddiset leat guovttegielatvuođa dihte.
Masteroppgave i rettsvitenskap.
Juolludeamit ovttaskas gielddaide ja fylkkagielddaide leat ovddimusat leamaš seammá dásis 2005 rájes.
Tromsø: Universitetet i Tromsø.
Dát máksá ahte ruhtadoarjja lea geahppánan go váldá vuhtii konsumahaddeindeavssa.
NOU 1984: 18. Om samenes rettsstilling. Oslo: Universitetsforlaget.
Juolludeamit ohcanvuđot giellaprošeavttaide leat molsašuvvan jagis jahkái.
Norges officielle statistik V. 182 (1912).
Juolludeamit geahppánit veaháš jagiin 2001-06.
Folketællingen i Norge. 1. december 1910.
Dat lassánit 296,9 proseanttain áigodagas 2007-09, ja de geahppána fas 24,0 proseanttain jagi 2013 rádjái.
Finner og lapper. Hjemvendte norskamerikanere. Dissentere.
Sámi giellaguovddážiid doaibmadoarjjajuolludeamit lassána garrasit áigodagas 2001-13 álggu 1,6 miljovnna kruvnnus gitta 10,8 miljovnna kruvdnui.
Blinde, døve og sindssyke. Kristiania: Det statistiske centralbyraa / Aschehoug & Co.
Lassáneami sivvan lea sihke giellaguovddážiid meari lassáneapmi ja duođalaš lassáneapmi ovttaskas giellaguovddážii.
17 (1933). Folketellingen i Norge. 1. desember 1930. Samer og kvener. Andre lands statsborgere.
Sámegiela rivttiid ollašuvvan Norgga bealde dihto almmolaš geavahusas, namalassii johtolatgalbbain.
Blinde, døvstumme, åndssvake og sinnssyke.. Oslo: Det statistiske centralbyraa / Aschehoug & Co.
Guorahallanguovlun leat válljejuvvon guhtta suohkana, mat jagi 1992 mearriduvvojedje gullat sámegiela hálddašanguvlui.
Norges offisielle statistikk XI 236 (1956): Folketellingen 1. desember 1950. Åttende hefte.
Artihkkalis suokkarduvvo, mo sámelága giellanjuolggadusat ja báikenammaláhka leat váldon vuhtii almmolaš galbemis.
Personer født i utlandet - Fremmede statsborgere - Bruken av samisk og kvensk. Oslo: Statistisk sentralbyrå.
Analysa čájeha, ahte vaikko Sámelága giellanjuolggadusat ja báikenammaláhka leat leamaš fámus juo badjel 20 jagi, de sámegiela hálddašanguvlui gullevaš guđa suohkanis eai leat dát lágat vel systemáhtalaččat vuhtii váldojuvvon almmolaš johtolatgalbbain.
Pettersen, Torunn (2006). Etnisk identitet i offisiell statistikk – noen variasjoner og utfordringer generelt og i en samisk kontekst spesielt ”. I Stordal, Vigdis (red..):
Sámegiella dahje sámegielat tearpmat leat hui sporádalaččat adnon johtolatgalbbain.
Samisk identitet. Kontinuitet og endring. Guovdageaidnu / Kautokeino: Sámi Instituhtta / Nordisk Samisk Institutt. S. 53–84.
Ng. galbanormálas váilot njuolggadusat, mo sámelága giellanjuolggadusat berrejit váldojuvvot vuhtii johtolatgalbbain.
Pettersen, Torunn (2012). ” Samene i Norge. 40 000 i 40 år ? ”
Sámi báikenamaid virggálaš atnu lea regulerejuvvon báikenammalágas.
i Samiske tall forteller 5. Kommentert samisk statistikk 2008 – 2012. Guovdageaidnu: Sámi allaskuvla. S.18-21.
Analysa čájeha, ahte sámi báikenamatge eai adnojuvvo johtolatgalbbain vel systemáhtalaččat.
Ravna, Ellen (2000). Undersøkelse av bruken av samisk språk.
Guorahallamat čájehit ahte muhtin lágan árbevirolaš borramušaid, nappo lagasbirrasa biepmuid, ávkkástallet relatiivalaččat ollu Davvi- Norgga ruovttudoaluin.
Om bruken av samisk språk blant privatpersoner i samiske områder, offentlige institusjoner, samiske
Báikkálaš biepmuin lea dávjá biebmoávnnasvallji, muhto soames biepmuin sáhttet leat, lassin ollu biebmoávdnasiidda, maiddái birasmirkkot.
Rapport. Tana: Samisk Nærings- og Utredningssenter.
Dat gusto dávjá biepmuide maid mearas viežžá.
Tabellhefte. Undersøkelse av bruken av samisk språk blant privatpersoner i samiske områder.
Dokumentašuvnnat leat leamaš váilevaččat persisteanta orgánalaš birasmirkkuid ja lossametállaid sisdoalu dáfus bohccobierggus.
Tana-Oslo: Opinion og SEG.
Ođđa dutkamat leat aŋkke
Sametingets språkstyre (2008). Bruken av samiske språk. Undersøkelse. Guovdageaidnu: Sametinget.
5 čájehan ahte bohccobierggus iešguđet orohagain Norggas leat hui unnán birasmirkkot ja ii leat vuođđu jáhkkit ahte bohccobierggu borran lea dearvvašvuođavárran olbmuide birasmirkkuid geažil.
Torp, Eivind (1986): ” Registrering av etnisitet i folketellinger. ” I: Heimen. Nr. 2, 1986. S. 67-77.
Baicca lea nuppe ládje, ahte ollu biebmoávdnasat leat bohccobierggus mearkkašahtti eanet go buohtastahttá vuoksábiergguin.
Skålnes, Sigrid og Margrete Gaski (2000). Tospråklig tjenesteyting.
Mullju, dahje varas dorski, vuoivvas ja meađđemat, leat leamaš ja leat ain dehálaččat doalahit buori D vitamiinna dási davviguovlluid mearraálbmogis skábman.
Brukerundersøkelse i forvaltnings-området for Samelovens språkregler. Prosjektrapport 2000:17. Oslo: NIBR.
Álbmoga leat aŋkke váruhan borramis vuotnaguliid guollevuoivasa, birasmirkosisdoalu geažil.
Statens utdanningskontor i Finnmark / Stáhta oahppokantuvra Finnmárkkus (1999).
Gealdda gaskal árktalaš biebmodoalu positiiva beliid, nugo alla biebmoávnnashivvodat, ja negatiiva beliid, mat fas muitalit birasmirkkuid gávdnoštumis dán biebmodoalus, bájuhit dávjá Árktalaš dilemman.
Opplæring i samisk i grunnskolen i Finnmark skoleåret 1999/200. Vadsø.
Ii leat diehtu man mađe eahpesihkarvuohta čadnon biebmodorvvolašvuođagažaldahkii árbevirolaš biebmodoalu dáfus lea váikkuhan sámi álbmoga biebmo- ja borramušdábiid válljemii.
OsloKongsvinger.
Rávvagat
Statistisk sentralbyrå: Samisk statistikk 2008 / Sámi statistihkka 2008.
1. Ferte bargat viidásit vai oažžut nu buori go vejolaš ođasmahtton loguid das man oallugat ipmirdit, máhttet hupmat, lohkat ja čállit sámegillii.
OsloKongsvinger.
Dili rievdan galgá gozihuvvot.
Statistisk sentralbyrå: Samisk statistikk 2010 / Sámi statistihkka 2010: OsloKongsvinger.
2. Ferte gozihit vai ođasmahtton logut sámegiela gaskkustuvvojit gaskariikkalaččat.
Sørlie, Kjetil og Broderstad, Ann Ragnhild (2011).
3. Ferte bargat dan badjelii ahte oažžut nu buori go vejolaš obbalašgeahčastaga sámegiela oahpaheamis ruovttuin.
Flytting til byer fra distriktsområder med samisk bosetting. Tromsø / Oslo: UNIT / NIBR.
Dili rievdamiid berre gozihit ja oahpaheami ferte movttiidahttit.
Todal, Jon (2003). “ The Impact of Norwegian language policy at the micro-level: Saami language maintenance and school-based revitalization. ” I, Huss, Leena mfl. (red.): Transcending Monolingualism. Linguistic Revitalisation in Education. Swets & Zeitlinger Publishers. S.117 – 129.
4. Berre iskkat makkár eavttut leat sámegiela geavaheapmái ja movt dat duođai doaibmá sosiála mediain.
I Sámi logut muitalit / Samiske tall forteller 1.
5.
Guovdageaidnu: Sámi allaskuvla. S.60 – 71.
Ferte ráhkaduvvot vuogádat mii sáhttá mihtidit ja gozihit buorráneami
Språkrevitalisering og samisk-norsk tospråklighet i offentlige etater.
dahje hedjoneami sámegiella geavaheamis almmolaš hálddahusain.
En studie av bruken av samisk som forvaltningsspråk i kommuner i forvaltningsområdet for samisk språk. Kautokeino: Samisk språkråd.
6. Almmolaš skuvlastatistihkaid vuođul maid juo leat oaidnán, de ferte johtui bidjat konkrehtalaš doaibmabijuid, vai bisseha sámegiela nubbingiela ohppiidlohku ii šat njieja, ja seammás háhkat eambbo ohppiid (geahča muđui artihkkaliid Sámi logut muitalit 1, 2, 3, 4 ja 5, main lea cuiggodeapmi juste dan birra).
Angell, Elisabeth, Áila Márge Varsi Balto, Eva Josefsen, Paul Pedersen & Vigdis Nygaard 2012: Kartlegging av samisk perspektiv i kommunesektoren.
Sámediggi juolluda juohke jagi miljovnnaid moanaid prošeavttaide, muhto ii leat diehtu man ávkkálaš ovttaskas prošeavttat leat sámi giellabarggus.
Norut Northern Researc Institute. Norut rapport 2012:5.
Sámediggi galggašii dan dihte árvvoštallat gáibidišgoahtit iežasárvvoštallama prošeaktaoamasteaddjis mas ulbmilolaheapmi ja čađaheapmi boahtá ovdan.
Oppdragsgiver: Fornyings-, administrasjons- og kirkedepartementet. Oslo.
Sámediggi galggašii maid systemáhtalaččat bargat loahpparaporttaiguin dakkár vuogi mielde ahte earát sáhttát ávkkástallat vásáhusaiguin.
Forskrift om forvaltningsområdet for samisk språk 2005: 657: Lovdata: Online
Sámediggi galggašii maid ráhkadit čilgehusa das maid doarjjavuostáiváldi galggašii čállit loahpparaportii.
Sámedikki rehketdoallu 2005: Stortingsmelding nr 7 (2006-2007).
7 Sámediggi lea juo vuhtiiváldán oasis kritihkas mii lea boahtán Sámi giellaguovddážiin.
Om Sametingets virksomhet i 2005. Arbeids og inkluderingsdepartementet.
Dat leat ožžon eanet doaibmadoarjaga ja sin doaimmat leat buorebut sihkkaraston ovddosguvlui.
Online:
Lea ain buoridanmunni dan dáfus ahte Sámediggi sáhttá dahkat ovttasbargošiehtadusaid giellaguovddážiin mas dat geatnegahttojuvvojit čađahit muhtin kursafálaldagaid ja ožžot dan ovddas eanet doaibmadoarjaga.
Kevin Johansen, Cand.polit. Tromsøn Universiteeteste / Universidad de Granada.
8 Norggas lea buorre giellapolitihkka, mii váldá vuhtii maiddái sámi álbmoga gielalaš rivttiid.
Senijovreraeriestæjja Nordlaanten Fylhkenålma
Váttisvuohtan lea dattetge ain, ahte oppalaš giellapolitihkka ii leat vel bures implementerejuvvon báikkálaš dássái.
Jon Todal gærjesne Samiske tall forteller 4.
Guovtte- ja máŋggagielat tearpmaid ja báikenamaid anus johtolatgalbbain leat maiddái ekonomalaš konsekveanssat.
(Langs lange spor – om samisk forskning og høyere utdanning)
Dieđut lihkuhisvuođa dearvvašvuođabeavttuin Norggas leat hui váilevaččat.
Utvalg for samisk forskning og høyere utdanning (Butenschøn-utvalget).
Radioaktiiva eksponeren lei eanemusat biepmu bokte; dat váikkuhii erenomážit muhtin gielddaid sávza- ja bohccobiergobuvttadeapmái.
Avlevert Kunnskapsdepartementet 20.6.2012
Lihkuhisvuođa maŋŋel eai leat goassege dahkan álbmotbaserejuvvon guorahallamiid borasdávdagávdnoštumis suonjareksponerema ektui Norgga lullisámi guovllus.
Notat fra NIFU
Sisdoallu
- Samiske tall forteller 4. Sámi allaskuvla 2011
Čoahkkáigeassu Rávvagat Mandáhtta ja vuođus
NOU 2000:3. Avgitt september 1999
1.1 Lađastallanjoavkku mandáhtta
Kvalitetsreformen. Om samisk høyere utdanning og forskning
1.2 Ráđđádallamat gaskal stáhta eiseválddiid ja Sámedikki
- Todal, Jon: «Samisk språk i barnehage og skule 2011/12š gærjesne: Samiske tall forteller 5.
1.3 Máhttovuođu dárbun 1.4 Guorahallanjoavku Man ollu rievddada sámegiela dillii Norggas ?
Sámi allaskuvla 2012
Okta máhttočoahkkáigeassu 2.1 Sámegielagiid lohku Norggas
For visning til russiske mål skal skiltelementet vise stedsnavnet med både latinske og kyrilliske skrifttegn.
2.1.1 UNESCO ja Ethnologue
For vegvisning til mål i andre land skal vedkommende lands skrivemåte benyttes for de aktuelle stedsnavn, hvis ikke annet er fastsatt i visningslista.
2.1.2 Olmmošlohkamat Norggas 2.1.3 Logut eará guorahallamiid vuođul 2.1.4 Loahppaárvvoštallama mearkkašumit sámegielagiid logus 2.2 Sámegiela giellasirdin ruovttuin 2.2.1 Davvisámegiela giellasirdin Finnmárkkus 1967 – 1985
Deanušaldi – Tana bru Vuonnabahta – Varangerbotn
2.2.2 Miellaguottuid rievdan sámegiela giellasirdimii
Ved all utskifting av gamle vegvisningsskilt og oppsetting av nye skilt skal det kontrolleres om skrivemåten av visningsmålene er i samsvar med reglene i stadnamnlova. Den viktigste kilden er Sentralt stedsnavnregister ved Statens kartverk.
2.2.4 Davvisámegiela giellasirdin Sámi jienastuslogu jienasteddjiid gaskkas 2012 2.2.5 Loahppaárvvoštallama mearkkašumit 2.3 Logut sámegiella fágain vuođđoskuvllas 1990 - 2012 2.3.1 Gáldut vuođđoskuvlla giellastatistihkkii
stedsnavnene er en viktig del av landets kulturarv.
2.3.2 Rievddadeamit ohppiidlogus
Skiltmyndighetene har et særlig ansvar for å forvalte denne kulturarven ved bruken av stedsnavn på offentlige trafikkskilt. Vegvisningsskiltene er særlig iøynefallende og formidlere av stedsnavn.
2.3.3 Loahppaárvvoštallama mearkkašumit sámegiela ohppiidlogus 42 2.4 Muhtin logut dálá davvisámegiela čállingielas 2.4.1 Lohkat ja čállit davvisámegillii 2.4.2 Davvisámegielat aviissat 2.4.3 Loahppaárvvoštallama mearkkašumit 2.5 Sámegiella almmolaš hálddašeamis
FOR 2005: Forskrift om forvaltningsområdet for samisk språk.
2.5.1 Sámegiela hálddašeami dutkamat 1990-logus
Helander, Kaisa Rautio 2001: Samiske og norske kommunenavn i Norge - dobbeltnavn eller tospråklige navn ? – Namn i en föränderlig värld. Rapport från den tolfte nordiska namnforskarkongressen.
2.5.2 Iskkadeamit sámegiela hálddašeamis maŋŋil 2000 2.5.3 Loahppaárvvoštallama mearkkašumit 2.6 Čoahkkáigeassu ja árvalusat doaibmabijuide 2.6.1 Čoahkkáigeassu 2.6.2 Árvalusat doaibmabijuide
Kommuneloven 1992: LOV 1992-09-25 nr 107: Lov om kommuner og fylkeskommuner (kommuneloven).
Sámedikki doarjjaortnegat sámegielaide 3.1 Álgu
Kulturdep. 1984: Brev 9.7.1984 fra Det kongelige kultur- og vitenskapsdepartement til Statens vegvesen i Finnmark. (ref. 4369 Ku 84 OGU.: MSL)
3.2 Guovttegielat doarjja gielddaide ja fylkkagielddaide
Sist endret: LOV-2008-06-27-51
3.2.1 Láhkaásahus
Stadnamnlova 1990: LOV-1990-05-18-11: Lov om stadnamn. Sist endret: LOV-200506-17-90, LOV-2005-06-10-53.
3.2.2 Historihkka 3.2.3 Juolludeamit gielddaide ja fylkkagielddaide áigodagas 1993-2005 3.2.4 Juolludeami gielddaide ja fylkkagielddaide áigodagas 2007-2013
Statens vegvesen.
3.2.5 Árvvoštallamat
Statens vegvesen.
3.3 Giellaguovddážat
Sink
3.3.1 Historihkka 3.3.2 Juolludeami giellaguovddážiidda 3.3.3 Giellaguovddážiid doaimmat 3.4 Sámedikki ohcanvuđot doarjagat sámegielaide 3.4.1 Historihkka
Kylling
3.4.2 Ohcanvuđot gielladoarjagiid juolludeamit
Lammekjøtt
3.4.3 Gielladoarjagiid geavaheapmi 3.5 Sámedikki iežas giellabarggut 3.5.1 Historihkka 3.5.2 Juolludeamit sámegiela seailluheapmái ja ovddideapmái 3.6 Buoridanevttohusat
Folke-mengde 1.1.
3.7 Loahpaheapmi
I alt Menn Kvinner I alt Menn Kvinner STN-området i alt 26 751 26 980 14 643 12 337
4.7 Studijepoengedorjemasse noerhtesaemien gïelesne 4.8 Raeriestimmieh Galbbaid giellaatnu muitala 5.1 Vuolggasadji ja ulbmil 5.2 Sámegiella virggálaš giellan Norggas
35-39 Elektrisitet, vann og renovasjon 1,6 1,5 2,4 0,5
5.2.1 Sámelága giellanjuolggadusat
41-43 Bygge- og anleggsvirksomhet 2 305 2 387 2 245 8,6 8,8 15,3 1,2
5.2.2 Sámi báikenamat ja báikenammaláhka
68-82 Forretningsmessig tjenesteyting, eiendomsdrift 1 510 1 531 5,6 5,7 6,2 5,1 84 Offentlig administrasjon, forsvar og sosialforsikring 2 074 2 157 1 189 7,8 8,0 8,1 7,8 85 Undervisning 2 698 2 612 1 763 10,1 9,7 5,8 14,3
5.2.3 Suohkanláhka ja suohkaniid guovtte- ja golmmagielat namat 105 5.2.4 Luoddaeiseválddiid rávvehusat: galbanormála 5.3 Luoddagalbbaid luohkkájuohku Statens Vegvesen galbameroštallama mielde 5.4 Galbagiella – galbbaid giellaanu analysa
86-88 Helse- og sosialtjenester 6 437 6 372 1 188 5 184 24,1 23,6 8,1 42,0
5.4.1 Hálddahuslaš rájiid galbbat: riikka-, fylkka- ja suohkanrádjegalbbat
90-99 Andre sosiale og personlige tjenester 3,1 3,2 2,5 4,0
5.4.2 Tuneallaid galbbat
Uoppgitt 0,9 0,7 0,9 0,5 Øvrige områder i alt 171 828 174 543 92 153 82 390
5.4.3 Dábálaš báikenammagalbbat
35-39 Elektrisitet, vann og renovasjon 2 392 2 460 2 003 1,4 1,4 2,2 0,6
5.4.4 Luoddačujuhangalbbat 5.4.5 Gaskačujuhangalbbat 5.4.6 Bálvalusgalbbat 5.4.7 Ii-geográfalaš galbbat 5.4.8 Diehtotávvalat
41-43 Bygge- og anleggsvirksomhet 12 949 13 590 12 559 1 031 7,5 7,8 13,6 1,3
5.4.9 Sámi báikenamaid atnu dábálaš báikenamma-, luodda- ja gaskačujuhangalbbain
45-56 Varehandel, hotell- og restaurantvirksomhet 40 088 40 302 23 931 16 371 23,3 23,1 26,0 19,9 58-63 Informasjon og kommunikasjon 3 311 3 368 2 398 1,9 1,9 2,6 1,2
5.5 Oktiigeassu: Mo luodda dás ovddosguvlui ? Biebmodorvvolašvuohta davvin 6.1 Álggaheapmi 6.2 Árktalaš dilemma 6.3 Birasmirkkot davviguovlluid biepmuin
86-88 Helse- og sosialtjenester 40 359 40 819 8 329 32 490 23,5 23,4 9,0 39,4
6.3.1 Persisteanta orgánalaš birasmirkkot (POPs)
90-99 Andre sosiale og personlige tjenester 5 352 5 333 2 183 3 150 3,1 3,1 2,4 3,8
6.3.2 Lossametállat 6.4 Davvi-Norgga báikkálaš biepmut ja árktalaš dilemma 6.4.1 Bohccobierggu ja eará bohccoorgánaid borran 6.4.2 Mullju – árbevirolaš biebmu davvin 6.5 Dárbbašlaš eanet dutkat
Samtidig ble aldersdefinisjonen endret fra alder ved utgangen av året til alder ved utgangen av referansetidspunktet.
Sámi logut
Mielddus, kapihtal 5 – Vedlegg til kapittel 5
7.1 Álgu
Dábálaš báikenammagalbbat – vanlige stedsnavnsskilt
7.2 Álbmot 7.3 Oahpahus 7.4 Sámegiella 7.5 Sisaboahtu 7.6 Barggahus
Samiske tall forteller
7.7 Ealáhus
Kommentert samisk statistikk 2013
7.8 Válga
Analysegruppa for samisk statistikk
1 Mandáhtta ja vuođus
Kevin Johansen Paul Inge Severeide
res. suoidnemánu 1. b. 2005.
Oppsummering
1.1 Lađastallanjoavkku mandáhtta
Det er en klar tendens i statistikkene som legges fram, at bevilgningene til tospråklighet i kommuner og fylkeskommuner ikke har kommet opp på et nivå der de dekker utgiftene kommunene og fylkeskommunene mener de har på grunn av tospråklighet.
Fágalaš lađastallanjoavku galgá juohke jagi ovdal golggotmánu 1. b. buktit raportta Ođasmahttin-, hálddahus- ja girkodepartementii ja Sámediggái. Raporta galgá, nu guhkas go vejolaš, addit bajiidgeahčastaga ja árvvoštallama Norgga sámi servvodaga dilis ja ovdáneami sárgosiin.
Bevilgningene til den enkelte kommune og fylkeskommune har stort sett vært de samme siden 2005.
Raporta šaddá vuođđun jahkásaš bušeahttabargui ja konsultašuvnnaide gaskal stáhtalaš eiseválddiid ja Sámedikki.
Det vil si at det er en reell nedgang i bevilgningene til tospråklighet når man tar hensyn til konsumprisindeksen.
Lađastallanjoavkkus lea ovddasvástádus ovddidit ja dađistaga buoridit jahkásaš raporttaid oppalašgeahčastagaid ja analysaid ovdanbuktinvugiid.
Bevilgningene til søkerbaserte språkprosjekter viser stor variasjon fra år til år.
Raporttaid galgá nu bures go vejolaš sáhttit álkit buohtastahttit áigodagaid gaskkas.
Bevilgningene går noe ned i årene 2001–2006.
Raportta galget ráhkadit čuožžovaš statistihkaid ja/dahje eará áššáigullevaš dataid ja árvvoštallan-, guorahallan- ja dutkanbargguid dieđuid vuođul.
De øker med 296,9 prosent i perioden 2007–2009, mens de minker med 24,0 prosent i årene fram til 2013.
Lađastallanjoavkkus lea ovddasvástádus háhkat čuožžovaš statistihkaid ja dárbbašlaš dataid ja dieđuid raportta ráhkadeapmái.
Bevilgningen av driftsstøtte til samiske språksentre øker kraftig i perioden 2001 til 2013 fra 1,6 til 10,8 millioner kroner.
Lađastallanjoavkku sáhttet bivdit buktit ollislaš árvvoštallamiid ja vaikko vel čiekŋudit osiid materiálas daid sierra dárbbuid ektui mat Ráđđehusas dahje Sámedikkis sáhttet leat.
Økningen skyldes både en stor økning i antall språksentre og en reell økning til det enkelte senter.
1.2 Ráđđádallamat gaskal stáhta eiseválddiid ja Sámedikki
Fagpersoner med kompetanse i samisk på høgere nivå er nødvendig for å sikre at samfunnets behov for samisk kompetanse blir dekket.
Sápmelaččain lea álgoálbmogiin dat vuoigatvuohta ahte singuin galgá ráđđádallojuvvot buot áššiin mat njuolga váikkuhit sin dillái.
I ei tid der behov for høgere samisk kompetanse er økende, er det viktig å få et bilde av om studiepoengproduksjonen i samisk, basert på avlagte eksamener i språket ved høgere utdanningsinstitusjoner, er økende eller går ned.
Dát vuoigatvuohta lea sis ILO-konvenšuvnna nr. 169 álgoálbmogiid ja olmmoščearddaid birra iešheanalis stáhtain 6. artihkkala mielde.
Studieprogrammer i samisk på høgere nivå vil være med på å styrke samiske språks status både i samiske samfunn, og i storsamfunnet.
Bargovugiid ulbmiliin lea:  Váikkuheames stáhta geatnegasvuođa ollášuhttimis das ahte ráđđádallat álgoálbmogiiguin.
Artikkelen ser på tendensen i høgere utdanning i samisk de siste fem årene, både for sørsamisk, lulesamisk og nordsamisk.
 Oččodit ovttamielalašvuođa gaskal stáhta eiseválddiid ja Sámedikki go árvvoštallojuvvo ásaheames lágaid dahje doaimmaid mat sáhttet váikkuhit sámiid beroštumiide.
Eksamener i samisk språk er i denne perioden avlagt ved Samisk høgskole, Universitetet i Tromsø, Universitetet i Nordland og Høgskolen i Nord-Trøndelag.
 Láhčet vejolašvuođa ovdánahttit guimmešduođa gaskal stáhta eiseválddiid ja Sámedikki man váikkuhus lea ahte sámiid kultuvra ja servodagat nannejuvvojit.
Rettighetene for bruk samisk språk i Norge undersøkes på en offentlig arena, nemlig i forhold til valg av språk på trafikkskilt.
Ráđđádallanbargovugiin gaskal stáhta eiseválddiid ja Sámedikki čállojuvvo ná 5. paragráfas bistevaš čoahkkimiid birra:  Ahte galget lágiduvvot jahkebeallasaš politihkalaš čoahkkimat gaskal sámi áššiid stáhtaráđi ja Sámediggepresideanta.
Som analyseområde er valgt de seks kommunene som i 1992 ble med i forvaltningsområdet for samisk språk.
Fágastáhtaráđđi searvá čoahkkimiidda dárbbu mielde.
Formålet her er å analysere, hvordan samelovens språkregler og stedsnavnloven er tatt hensyn til i den offentlige skiltingen.
Bistevaš jahkebeallasaš čoahkkimiin galget ságastallat servodaga dili ja ovddidandárbbuid, dehálaš prinsihpalaš áššiid ja doaibmi proseassaid.
Analysen viser at selv om samelovens språkregler og stedsnavnloven har vært i kraft allerede over 20 år, er ikke disse lovene tatt hensyn til systematisk på offentlige trafikkskilt i de seks kommunene i forvaltningsområdet for samisk språk.
 Ahte galget lágiduvvot jahkebeallásaš čoahkkimat gaskal Sámedikki ja departemeanttaid gaskasaš sámi áššiid ovttastahttinlávdegotti. Čoahkkimiin galget earret eará boahttevaš áigodaga áigeguovdilis sámepolitihkalaš áššiid.
Det samiske språket eller samiske termer er meget sporadisk tatt hensyn til på trafikkskilt.
Stáhta eiseválddiid ja Sámedikki gaskasaš ráđđádallanvuogádaga 8. paragráfa prosedyrat meannudit čielggadan ja máhttovuođu dárbbuid.
Veimyndighetene mangler retningslinjer i den såkalte skiltnormalen, på hvilken måte samelovens språkregler skal tas hensyn til på trafikkskilt. Den
Máhttovuođu birra čuožžu ná:  Gielda- ja guovlodepartemeanta ja Sámediggi nammadit ovttas fágalaš guorahallanjoavkku mii earret eará sámi statistihka vuođul jahkásaččat ovddida raporta sámi servodaga dili ja ovddidandovdomearkkaid birra.
4 offentlige bruken av samiske stedsnavn er regulert i henhold til stedsnavnloven.
Raporta geavahuvvo vuođđun go dihto áššiid birra leat ráđđádallamat ja ráđđádallamiin sámi servodaga ovddidandárbbuid birra ovtta dain jahkebeallásaš čoahkkimiin gaskal sámi áššiid stáhtačálliid ja Sámediggepresideanta.
Analysen viser at samiske stedsnavn ennå ikke brukes systematisk på trafikkskilt.
Stáhta ja Sámediggi galget bargat olaheames ovttamielalašvuođa ovddas sihke fápmudusa ektui ja das geat galget čađahit vejolaš čielggadanbarggu.
Undersøkelser har vist at noen typer tradisjonskost, dvs. mat fra lokalmiljøet, blir benyttet i relativt stor grad i husholdningen i Nord-Norge.
Stáhta ja Sámediggi geatnegahttojuvvojit fuolahit dieđuid ja ávdnasiid mat dárbbašuvvojit čielggadeami čađaheames.
Lokal mat er ofte rik på næringsstoffer, men noen matvarer kan i tillegg til høyt innhold av næringsstoffer også inneholde miljøgifter.
Dán oktavuođas nammaduvvo sierra guorahallanjoavku man bargun lea ovddidit jahkásaš raportta.
Dette gjelder da ofte mat fra havet.
1.4 Guorahallanjoavku
Dokumentasjonen har vært mangelfull med hensyn til innholdet av persistente organiske miljøgifter og tungmetaller i reinkjøtt.
Bargo- ja searvidahttindepartemeanta ja Sámediggi leaba soahpan ahte ovttas nammadit jođiheaddji, nubbinjođiheaddji ja golbma lahttu guorahallanjovkui, man doaibmaáigodahkan lea njealji jagi.
Nyere forskning har imidlertid vist at reinkjøtt fra ulike reinbeitedistrikt i Norge inneholder svært lave nivåer av miljøgifter, og at det ikke er grunn til å tro at konsum av reinkjøtt utgjør noen helserisiko for mennesker grunnet miljøgifter.
Sii geat leat nammaduvvon leat: Jon Todal, jođiheaddji (Sámi allaskuvla-Samisk høgskole) Magritt Brustad, nubbinjođiheaddji (Institutt for samfunnsmedisin, UiT Norgga árktalaš universitehta- UiT Norges arktiske universitet) Else Grete Broderstad (Sámi dutkamiid guovddáš, UiT Norgga árktalaš universitehta- UiT Norges arktiske universitet) Paul Inge Severeide (Statistalaš guovddášdoaimmahat-Statistisk sentralbyrå) Kevin Johansen (Nordlánda Universitehtta-Universitetet i Nordland) Prošeaktajođiheaddjin lea Yngve Johansen, guhte bargá beallevirggis.
Tvert imot har reinkjøttet vist seg å inneholde betraktelig høyere nivåer av en rekke næringsstoffer sammenliknet med storfekjøtt.
2 Man ollu rievddada sámegiela dillii Norggas ?
Mølja, eller fersk torsk, lever og rogn, har vært, og er fortsatt viktig for å opprettholde god vitamin D-status for kystbefolkningen i nord i mørketiden.
Jon Todal, professor dr.art., Sámi allaskuvla / Samisk høgskole, Guovdageaidnu
Befolkningen er derimot advart mot å spise fiskelever fra fjordfisk, grunnet innholdet av miljøgifter.
Okta máhttočoahkkáigeassu
Spenningsfeltet mellom de positive sidene med arktisk kost, slik som den høye næringstettheten, og de negative, som dreier seg om miljøgifter i denne kosten, refereres ofte til som det arktiske dilemma.
Statistihkka lea ávkkálaš reaidu politihkalaš barggus go galgá nannet unnitlogugiela.
I hvilken grad usikkerhet knyttet til mattrygghetsspørsmål i relasjon til tradisjonskost har påvirket den samiske befolkningens valg av mat og matvaner, er ikke kjent.
Jus galgá oažžut buori almmolaš giellaplánema, de lea dárbbašlaš diehtit man oallugat ipmirdit giela, man oallugat hupmet, lohket ja čállet giela, ja man boarrásat sii leat ja gos sii orrot, man ollu bearrašat eahpeformálalaččat oahpahit giela buolvvaid gaska ruovttuin, man oallugiin lea oktavuohta gielain mánáidgárddiin ja skuvllain, man ollu gullo giella dain áigeguovdileamos mediain ja man mađe sáhttá hupmat giela almmolaš ásahusain.
Sametinget bevilger millioner hvert år til en hel rekke prosjekter, men har ikke kunnskap om hvilket bidrag det enkelte prosjektet har i det samiske språkarbeidet.
Vaikko oažžu ge buot daid loguid, de ii leat dat doarvái, jus galgá oažžut buori giellaplánema.
Sametinget bør av denne grunnen vurdere å stille krav til egenevaluering fra prosjekteiere av måloppnåelse og gjennomføring, og Sametinget bør stille krav om at resultater fra prosjektene publiseres på nettstedet for læremidler www.ovttas.no eller andre egnede nettsteder.
Jus gálgá sáhttit dulkot giela, de fertet maid oažžut loguid, maid sáhttá buohtastahttit ja main oaidná giela rievdamiid guhkit áigge badjel. Ferte áinnas diehtit movt giella rievddada, ovdal go sáhttá makkárge doaibmabijuid bidjat johtui.
Sametinget bør også foreta en systematisk bearbeiding av de skriftlige sluttrapportene samt forbeholde seg retten til å bearbeide sluttrapportene på en slik måte at andre kan dra nytte av erfaringene.
Eanas dutkamat mat sámegiela ektui leat dahkkon, leat dutkojuvvon grammatihka ja giellahistorjjá birra. Diekkár dutkamis geahččá njuolgut dan giela, beroškeahttá makkár servodatdilálašvuođas lea.
Sametinget bør utarbeide en meny over hva en sluttrapport fra tilskuddsmottaker bør inneholde.
Daid maŋemus jagiid gal leat veahá dutkanbarggut čađahuvvon, mas leat geahččan sámegiela servodaga dili ektui maid.
Sametinget har allerede delvis tatt til seg den kritikken som har kommet fra de samiske språksentrene.
Eanas daid namuhuvvon bargguin leat guorahallan gažaldagaid, mat gusket giellarievdamii, giela ealáskahttimii ja čearddalaš identitehtii.
De har fått økt sitt driftstilskudd og fått en mer forutsigbar drift.
Vuođđodieđuid daidda dutkamiidda leat ožžon go leat vuđolaččat jearahallan olbmuid.
De er dermed blitt bedre rustet til å gjennomføre sine primære oppgaver.
Logut ja statistihkat leat ge hárve oassin sámegiela dutkamis.
Det ligger fortsatt et forbedringspotensial i at Sametinget kan inngå driftsavtaler med språksentrene der de forplikter seg til å gjennomføre visse kursoppgaver mot at de mottar et større driftstilskudd.
Dás galgat lagabui geahččat mii goitge dain almmuhuvvon kvantitatiiva gálduin ja almmuhuvvon kvantitatiiva dutkan sámegielas. Daid raporttaid ja artihkkaliid maid geahččat, sisttisdollet ollu statistihkaid ja kvantitatiiva dieđuid maid mii digaštallat dás.
Med få lærekrefter i samisk ved de norske institusjonene er det hensiktsmessig å samarbeide over riksgrensa om samiske studietilbud.
17 Lávdegotti vuođđojurdda lea ahte mii leat geahččan loguid mat sáhttet veahá muitalit movt sámegiela dilli rievddada.
Imidlertid møter man her på problemer ved at høgskoleloven i Sverige ikke tillater felles kurs der eksamen avlegges ved ulike institusjoner.
Mii leat geahččan viđa oasis: (1) man ollu lea obbalaš lohku geat hupmet sámegiela, (2) kvantitatiiva dutkan, mii
Sametinget bør spille inn til Kunnskapsdepartementet at det utarbeides ordninger som gjør at man kan tilby samiske kurs i samarbeid med svenske og finske institusjoner og fortsatt avlegge eksamen ved eget lærested.
muitala man ollu oahpahuvvo sámegiella ruovttuin, (3) statistihkka mas oaidná makkár giella lea válljejuvvon vuođđoskuvllas maŋŋil 1990, (4) dutkan mas oaidná man ollu sámegiella lea anus almmolaš ásahusain maŋŋil go leat šaddan sámegiela hálddašanguovlun ja (5) logut mat čájehit makkár sámi čállingiela dilli lea.
Mangel på lærekrefter i samisk medfører at lærestedene ikke alltid kan tilby de samme kursene hvert studieår.
UNESCO rukseslistu áitojuvvon gielaid birra ja neahttabáiki Ethnologue. Languages of the World leat dávjá gáldut dakkár loguide.
Da er det viktig med forutsigbare ordninger som
Dás galgat lagabui geahččat maid dat guokte riikkaidgaskasaš gáldut muitalit sámegielagiid birra.
6 gjør at studentene kan planlegge utdanninga ved at det gis lett tilgjengelig informasjon om når de ulike samiskspråklige studietilbudene starter opp.
UNESCO logut
Lærestedene bør legge slike planer for flere studieår fram i tid.
Danne lea mávssolaš makkár dieđuid UNESCO addá sámegiela birra.
Felles samiske kurs for lærerstudenter og andre studenter er ikke tillatt i dag.
Tabealla 2.1 dás vuollelis leat UNESCO logut mat čájehit man oallugat hupmet guhtta iešguđetlágan sámegiela.
Det bør sikres muligheter for at lærerstudenter kan følge kurs som egentlig er tilegnet andre studenter, da det ofte ikke er kapasitet til å holde to parallelle kurstilbud i samisk.
18 Tabealla 2.1 Ollislaš lohku sámegielagiin, geat hupmet guhtta iešguđetlágán sámegiela UNESCO1 loguid vuođul
For å sikre ei ytterligere økning i studiepoengproduksjonen vil det spesielt for sørsamisk og lulesamisk være et stor ubenyttet potensial i begynnerkurs som kan kvalifisere til opptak på bachelorutdanning i samisk.
Sámegiella Sámegielagiid ollislaš lohku Nuortalašgiella Davvisámegiella 30 000 Julevsámegiella 2 000 Bihtánsámegiella Upmisámegiella Lullisámegiella
Studiepoengproduksjon i samisk vil fortsatt være viktig for å dekke samfunnsbehov og styrke statusen for samiske språk.
Tabealla čájeha sámegielagiid logu oktiibuot dain riikkain gos daid guhtta namuhuvvon sámegiela hupmet.
Derfor bør det om noen år på nytt ses på utviklinga i studiepoengproduksjonen i samisk.
Lullisámegielagiid gáldun čujuhuvvo neahttabáiki risten.no, neahttabáiki, maid Norgga Sámediggi hálddaša.
I Norge har man en god språkpolitikk som tar hensyn også til samenes språklige rettigheter.
Mii sáhttit mannat viidásit daidda gálduide maid UNESCO lea atnán.
Problemet er likevel at en helhetlig språkpolitikk ennå ikke er godt nok implementert på lokalt plan.
Sammalahti (1998) girjji leat atnán gáldun dasa ahte leat 20 upmisámegielaga, muhto Sammalahti (1998) girjjis ii gávdno dakkár lohku.
Både samelovens språkregler og stedsnavnloven har begge vært i kraft i over 20 år, men offentlige organer både på lokalt og regionalt nivå synes fremdeles å mangle gode rutiner for oppfølging av lovene i praktisk virksomhet, f.eks. hva angår offentlig skilting.
UNESCO lea almmuhan neahttabáiki risten.no gáldun dasa ahte leat 500 geat hupmet lullisámegiela. Go dien gáldu guorahallat, de oaidnit risten.no dadjá ahte lullisápmelaččat Norggas ja Ruoŧas leat oktiibuot sullii 2000.
Bruk av to- og flerspråklige termer og stedsnavn på trafikkskilt har også økonomiske konsekvenser.
Dan lohkui man oallugat hupmet lullisámegiela, dadjá risten.no ná:
Når man i Norge har gjeldende språklover, bør sentrale myndigheter garantere for økonomiske rammer til å gjennomføre lovpålagte oppgaver.
Logut leat vižžon 31.01 2013 neahttabáikkis http://www.unesco.org/culture/languages-atlas / Bájuhuvvon 31.01 2013 neahttabáikkis http://www.risten.no/bakgrunn/hist/info_sorsamisk_no.html
Det er også kommunenes plikt å se til at lovene blir fulgt, at samelovens språkregler følges bl.a. i forbindelse termbruk på trafikkskilt og at samiske stedsnavn tas i offentlig bruk i henhold til bestemmelsene i stedsnavnloven.
UNESCOs lea riekta go lohká 500 sápmelačča leat “ vuollel bealli ” 2000 sápmelaččas, muhto lea goitge eahpečielggas manne UNESCO risten.no gáldus boahtá ovdan ahte lohku lea juste 500.
Radioaktiv forurensning som følge av Tsjernobyl-ulykken rammet sørsamisk befolkning i Midt-Norge spesielt.
UNESCO almmuha ahte leat 2000 geat hupmet julevsámegiela, ja dasa lea Sammalahti 1998 adnon gáldun.
Kunnskaper om helseeffekter av denne ulykken i Norge er svært mangelfull.
Dás lohká Sammalahti ahte “ ” … the number of Lule Saami speakers is between 2000 and 3000””…the number of Lule Saami speakers is between 2000 and 3000 ” (Sammallahti 1998:1).
Radioaktiv eksponering var i stor grad matbåren; spesielt saue- og reinkjøttproduksjonen i noen kommuner ble hardt rammet.
Sammalahti lea ieš lingvista dahje gielladutki, ja dat girji man birra dás lea sáhka lea čállon grammatihka birra.
Det har aldri vært gjort befolkningsbaserte undersøkelser på kreftforekomst i forhold til stråleeksponering i etterkant av denne ulykken i sørsamisk område i Norge.
Iige son leat ieš guorahallan man oallugat hupmet julevsámegiela, juoga maid ii leat dárbu dahkat go leat grammatihka girjji čálliime.
Forskning på andre helseutfall som psykososiale tilstander og egenvurdert helse hos befolkningen bosatt i sørsamisk område, og personer knyttet til reindriften spesielt, er ønskelig for å kunne få mer kunnskap om i hvilken grad denne gruppen ble rammet og fortsatt er preget av denne hendelsen
Iige Sammalahti leat almmuhan gálduid ge iežas loguide, iige leat čilgen eará ládje movt lea gávnnahan ahte leat 2-3000 julevsámegielaga.
Oppsummering Tilrådninger Mandat og grunnlag 1.1 Analysegruppas mandat 1.2 Konsultasjonene mellom statlige myndigheter og Sametinget
Sus leat varas logut bihttansámegielagiid birra (jagiin 2008 – 2011), ja daid sáhttá dárkkistit. Dáid dieđuid vuođul leat UNESCO logut sámegielagiid ektui hui eahpesihkkarat.
1.3 Behov for et kunnskapsgrunnlag
Ethnologue logut
2.1.2 Norske folketeljingar
Neahttabáiki Ethnologue.
2.2.4 Nordsamisk språkoverføring blant innmelde i Sametingets valmanntal 2012
Dađi bahábut almmuhit dán báikki dávjá gáldun go lea sáhka áitojuvvon unnitlogu gielaid birra.
2.5.3 Konkluderande merknader
Ethnologue neahttabáikkis sáhttá gávdnat dieđuid Norgga sámegielaid birra nugo tabealla 2 čájeha dás vuollelis.
2.6 Oppsummering og forslag til tiltak 2.6.1 Oppsummering 2.6.2 Forslag til tiltak Sametingets midler til samiske språk 3.1 Innledning
Tabealla 2.2 Sámegielagiid lohku njealji sámegielas Norggas Ethnologue dieđuid vuođul
3.2 Tospråklighetstilskudd til kommunene og fylkeskommunene
Julevsámegiella 1000 - 2000 Davvisámegiella 30 000– 40 000 15 000
3.2.1 Lovverket
Ethnologue logut tabealla 2.2 gusket dušše Norgii, ja danne ii sáhte njuolgut buohtastahttit UNESCO loguiguin tabealla 2.1, mas logut gusket buot dan njealji riikii oktiibuot.
3.2.2 Historikk
Ethnologue almmuhii amerihkálaš gielladutki, Michael Krauss, gáldun iežas loguide.
3.2.3 Bevilgninger til kommunene og fylkeskommunene i perioden 1993–2005 3.2.4 Bevilgninger til kommunene og fylkeskommunene i perioden 2007–2013 3.2.5 Evalueringer 3.3 Språksentrene
Muhto goitge leat árvvoštallamat dahkkon olbmuin, geain lea alla gelbbolašvuohta. Dasto oaidnit ahte árvvoštallamat gaskamutto 1990-logu leat ain gustojeaddji logut.
3.3.1 Historikk
2.1.2 Olmmošlohkamat Norggas
3.3.2 Bevilgninger til språksentrene 3.3.3 Språksentrenes aktivitet 3.4 Sametingets søkerbaserte språktilskudd 3.4.1 Historikk 3.4.2 Bevilgninger av søkerbaserte språktilskudd
Ovtta áigodagas eambbo go čuođi jagis ledje Norgga olmmošlohkanskoviin gažaldagat main galge ovdan boahtit dieđut movt sámegiella ja kvenagiella leat Tabealla logut leat vižžojuvvon 31.01 2013 neahttabáikkis
3.4.3 Bruk av språktilskudd
21 anus. Vuosttaš dakkár olmmošlohkan čađahuvvui 1845.
3.5 Sametingets eget språkarbeid
Sápmelaččat gulle dakkár jovkui.
3.5.1 Historikk 3.5.2 Bevilgninger til bevaring og utvikling av samisk språk 3.6 Forslag til forbedring 3.7 Oppsummering Studiepoengproduksjon i samisk i høgere utdanning
Muhto de ledje fas dakkár gažaldagat mielde 1950 olmmošlohkamis ja 1970 lohkamis (muhto ii 1960). Maŋŋil 1970 eai leat olmmošlohkamiin jearran sámegiela ja sámi čearddalašvuođa birra.
4.1 Innledning
XI 1956 og Aubert 1978).
4.2 Samisk høgere utdanning i et historisk perspektiv 4.3 Betydningen av samisk språk ved universiteter og høgskoler 4.4 Ansvarsfordeling for samisk i høyere utdanning 4.5 Studiepoengproduksjon i sørsamisk 4.6 Studiepoengproduksjon i lulesamisk 4.7 Studiepoengproduksjon i nordsamisk
Sámegielagiid lohku Norggas olmmošlohkamiid vuođul lei nugo tabealla 3 čájeha dás vuollelis.
Språkvalg på skilt forteller 5.1 Innledning og mål 5.2 Samisk som offentlig språk i Norge 5.2.1 Samelovens språkregler 5.2.2 Samiske stedsnavn og stedsnavnloven
22 Tabealla 2.3 Sámegielagiid lohku Norggas nugo olmmošlohkamiin lea ovdanboahtán 1891-1970
5.2.3 Kommuneloven og to- og trespråklige navn på kommuner
Jahki Sámegielaga Olmmošlohku Norggas 20 786 2 000 917 19 677 2 240 032 18 590 2 391 782 20 735 2 649 775 20 704 2 814 194 8 778 3 156 950 10 535 3 874 133
5.3 Kategorisering av veiskilt i følge Statens vegvesens instrukser 5.4 Skiltspråk – analyse av språkvalg på veiskilt 5.4.1 Skilt på administrative grenser: riks-, fylkes- og kommunegrenseskilt 5.4.2 Tunellnavneskilt
Mii oaidnit ahte sámegielagiid lohku olmmošlohkamiid vuođul lea leamaš eanemusat sullii 20 000 dan njealjelot jagis, 1891-1930, ja lohku lei fáhkkestaga eambbo go beliin njiedjan 1930 gitta 1950.
5.4.3 Vanlige stedsnavnskilt
Statistikkens historie i Norge (Lie og Hansen 2001:123-153).
5.4.6 Serviceskilt
Dása sáhttet váikkuhan vuogit movt leat
5.4.7 Ikke-geografiske skilt
Oslo: Universitetsforlaget. S.
5.4.8 Opplysningstavler 5.4.9 Bruk av samiske stedsnavn på vanlige stedsnavnskilt, veivisningsskilt og avstandsskilt 5.5 Sammendrag: Hvor går veien videre ? Mattrygghet i nord
83-87. Logut dan ráiddus, mas čájeha dan obbalaš olmmošlogu Norggas, lean ožžon Statistihkalaš guovddášdoaimmahaga ossodatjođiheaddjis, Paul Inge Severeides, cuoŋománus 2013.
6.1 Innledning
23 dieđuid čohkken.
6.2 Det arktiske dilemma 6.3 Miljøgifter i mat fra nordområdene 6.3.1 Persistente organiske miljøgifter (POPs) 6.3.2 Tungmetaller 6.4 Lokal mat fra Nord-Norge og det arktiske dilemma
Maŋŋil soađi lei ođđasit huksema áigi, ja dárogiella lei máŋgasa mielas čadnon ođasmahttimii, juoga maid ođđasit huksen mielddisbuvttii, seammás go sámegiella gulai geafivuhtii ja ovddeš áigái.
6.4.1 Inntak av reinkjøtt og organer fra rein
Statistihkalaš guovddášdoaimmahagas ledje ieža maid eahpesihkkarat dolle go 1950 olmmošlohkama dieđut deaivása.
6.4.2 Mølja- tradisjonskost fra nord
(Norges offisielle statistikk XI 236 1956:22)
6.5 Behov for videre forskning Samiske tall 7.1 Innledning 7.2 Befolkning 7.3 Utdanning
Sáhtii leat váttis sidjiide, geat galge lohkat, sirret geat gulle guđege giellajovkui.
7.4 Samisk språk
Dasto lean geahččan movt lohkki lea
7.5 Inntekt 7.6 Sysselsetting 7.7 Næring 7.8 Valg
24 registreren skuvlamánáid giela skuvlainternáhtas Njávdámis Finnmárkkus.
Retningslinjer for Faglig analysegruppe for samisk statistikk er fastsatt av Fornyings-, administrasjons- og kirkedepartementet 12. september 2011 i medhold av Prosedyrer for konsultasjoner mellom statlige myndigheter og Sametinget av 11. mai 2005, fastsatt ved kgl. res. 1. juli 2005 Formålet med vedtaket var å styrke faktagrunnlaget for vurderinger og beslutninger i konsultasjoner mellom statlige myndigheter og Sametinget.
Njávdán lei guovlu gos ledje earenoamáš máŋga giela, ja dat lei hui dábálaš leat máŋggagielat (nuortalašgiella, davvisámegiella, kvenagiella, dárogiella ja ruoššagiella).
Faglig analysegruppe skal innen 1. oktober hvert år legge fram en rapport til Fornyings-, administrasjons- og kirkedepartementet og Sametinget.
Daniel Mortensson ii orron guhkkin eret Elgås, mii dál lea Engerdal suohkan Hedemárkkus. Su eatnigiella lei lullisámegiella.
Rapporten skal, så langt mulig, gi oversikt over og analyse av situasjon og utviklingstrekk i det samiske samfunnet i Norge.
Sus lei oahpaheaddjioahppu, ja son lei earenoamáš dárrolaš ja čeahppi čállit dárogillii.
Rapporten legges til grunn for det årlige budsjettarbeidet og for konsultasjoner mellom statlige myndigheter og Sametinget.
Mortensson lei čoahkkinjođiheaddji dan vuosttaš davviriikkalaš sámepolitihkalaš čoahkkimis 1917.