pere/sami_parallel huggingface dataset:
Boka er et resultat av samarbeid mellom svært mange mennesker.
Girji lea boađus ovttasbarggus, masa leat searvan hui ollu olbmot.
Vi vil rette en hjertelig takk til forfattere, fortellere, oversettere og korrekturlesere, fotografer og kunstnere, ansatte i forlaget samt personalet ved bibliotek, arkiv, museum og skoler som har hjulpet til med å leite fram stoff.
Háliidit vaimmolaččat giitit čálliid, muitaleddjiid, jorgaleddjiid, korrektuvralohkkiid, govvideddjiid ja dáiddariid, lágadusa barggiid ja girjeráddjosiid, arkiivvaid, museaid ja skuvllaid barggiid.
Og ikke minst de institusjonene som har gitt økonomiske bidrag til utgivelsen.
Ja ii fal unnimusat: Ásahusat mat leat ruhtadan girjji.
De er oppført sist i boka.
Dát leat namuhuvvon girjji loahpas.
Samisk skolehistorie er tenkt som et verk i flere bind, og vi håper å kunne gi ut ei bok for året i noen år framover.
Sámi skuvlahistorjá lea jurddašuvvon moaddegirjjásaš ráidun, ja mis lea doaivu ahte nagodit almmuhit ovtta girji jahkái moadde jagi ovddosguovui.
Forlag og redaksjonskomite er interesserte i kontakt med alle som kan gi utfyllende opplysninger og korrigeringer, samt fortellinger, dokumenter og bilder som vi kan bruke i seinere bind.
Mii áinnas háliidit lasi dieđuid ja divvumiid, muitalusaid, dokumeanttaid ja govaid maid mii sáhttit geavahit boahtte girjjiin.
Har du noe å bidra med, ta kontakt med forlaget: Davvi Girji, Postboks 13, N-9735 Kárášjohka tel 78469500, davvi@davvi.no eller med leder for redaksjonskomiteen: sveilund@online.no
Válddes oktavuođa lágádusain: Davvi Girji, Poastaboksa 13, N-9735 Kárášjohka, tel 78469500, davvi@davvi.no dahje doaimmahusjoavkku jođiheddjiin: sveilund@online.no
Innledning: Skoleeventyret fram i lyset
Álgu: Skuvlamáinnas oidnosii
Henry Minde: Fornorskinga av samene - hvorfor, hvordan og hvilke følger ?
Henry Minde: Sámiid dáruiduhttin - manin, mo ja makkár váikkuhusat ?
Hans Lindkjølen: Kirkens rolle i samisk opplæring
Hans Lindkjølen: Girku rolla sámi oahpahusas
KAUTOKEINO Edel Hætta Eriksen: Skolearbeid Inger Seierstad: Fra erstatningslærer til spesiallærer og lærebokforfatter Svein Lund: Samer uten utdanning - 20 års kamp Sara Tornensis Bongo, Elmine Valkeapää, Ole Larsen Gaino: Tre liv med tapt skolegang
GUOVDAGEAIDNU Edel Hætta Eriksen: Skuvlavásáhusat Inger Seierstad: Heahteoahpaheaddjis erenoamášoahpaheaddjin ja oahppogirječállin Svein Lund: Sámit oahpu haga - 20 jagi rahčan Sara Tornensis Bongo, Elmine Valkeapää ja Ole Larsen Gaino: Golbma eallima masson oahpuin
PORSANGER Johan Johannessen: Egenfortelling om å vokse opp uten lese- og skrivekunnskaper Hanna H. Hansen: Hans Hansens skolefortelling Richard Bergh: Mine år på Skoganvarre skole Sverre Hatle: Fra utkanten av Sameland i utkanten av Norge
PORSÁŊGU Johan Johannessen: Iežas muitalus bajásšaddamis lohkan- ja čállindáiddu haga Hanna H. Hansen: Háns Hánssa skuvlamuitalus Richard Bergh: Mu jagit Skuvvanvári skuvllas Sverre Hatle: Boaittobealde Sámis, boaittobealde Norggas
TANA Jon Ole Andersen - Hovudfagsensor med bare 7 års skolegang Harald Eidheim: Kriselærar i Sápmi - opplevingar og refleksjonar Ivar Skotte: Erfaringar som norsk lærar i Sameland - inntrykk frå skulen i Polmak på 1950-talet Marit Aubert: Minner fra Sirma skole 1950-53 Einar Gullichsen: Guhkin davvin dávggaid vuolde - Minner fra Sirma 1953-62 Per Edvin Varsi: - Tenk at lærerne våre virkelig var mot fornorskinga !
DEATNU Jon Ole Andersen - Váldofágasensor geas ii leat go 7 jagi skuvla Harald Eidheim: Heahteoahpaheaddji Sámis - vásáhusat ja dárkostusat Ivar Skotte: Vásáhusat dáža oahpaheaddjin Sámis - Buolbmát skuvllas 1950-logus Marit Aubert: Muittut Sirpmá skuvllas 1950-53 Einar Gullichsen: Guhkkin davvin Dávggáid vuolde - Muittut Sirpmás 1953-62 Per Edvin Varsi: - Jurddaš ahte min oahpaheaddjit duođaid ledje dáruiduhttima vuostá !
Niillas A. Somby: Vonde og gode skoleminner
Niillas A. Somby: Bahát ja buorit skuvlamuittut
KARASJOK Bjørn Aarseth: Internatet som sosialt bygdesentrum Sigrunn Rønbeck: Tilbakeblikk fra Karasjok Arbeiderpartis virke 1934-83 Sitater fra intervju med Hans Rønbeck Sigmund Steenbuch: Det heng nokre røter igjen i Karasjok Anne Kirsten Østby: - Vanskelig å kutte internatforbindelsen Kari Meløy: Samebarn på skole Inez Boon: Tospråklig undervisning - for barnets skyld Trygve Madsen: Om sameskolen i Norge
KÁRÁŠJOHKA Bjørn Aarseth: Internáhtta sosiálalaš giliguovddážin Sigrunn Rønbeck: Kárášjoga Bargiidbellodaga doaimma 1934-83 ruovttoluottageahčastat Hans Rønbeck jearahallama bájuheapmi Sigmund Steenbuch: Leat gal báhcán muhtin ruohttasat Kárášjohkii Anne Kirsten Østby: - Váttis botket internáhttačatnagasa Kari Meløy: Sámemánát skuvllas Inez Boon: Guovttegielalaš oahpahus - máná dihtii Trygve Madsen: Norgga sámiskuvla birra
MÅSØY John Gustavsen: I Måsøy stammer folk fra Louis Philippe
MUOSÁT John Gustavsen: Muosáin olbmuid máddu lea Louis Philippe
ALTA Ruth, Eva og Irja Marie Josefsen: Tre generasjonar som elev i Alta
ÁLTÁ Ruth, Eva ja Irja Marie Josefsen: Golbma buolvva oahppin Álttas
KVÆNANGEN Paula Simonsen: Oppvokst på ei løgn !
NÁVUOTNA Paula Simonsen: Giellásiin bajásšaddan !
KÅFJORD Anita Lervoll: Veien til bevissthet om det samiske
GÁIVUOTNA Anita Lervoll: Govt fuomášeimmet sámevuohtamet
SKÅNLAND Randi Nymo: " Sjøl om vi e sama, så duge vi "
SKÁNIT Randi Nymo: Vaikko mii leat sámit de mii leat gelbbolasat
Tilleggsmateriale
Lasseartihkkalat
Etter at Samisk skolehistorie 1 gikk i trykken har vi kommet over noen eldre tekster, som hadde passa godt inn i sammenheng med noen av artiklene i boka.
Bargadettiin girjjiin Sámi skuvlahistorjá 1 mii leat gávdnan muhtin boares teavsttaid, maid háliidivččiimet váldit mielde girjái.
Vi har da lagt dette ut her.
Maiddái maŋŋil go girji prentejuvvui mii leat gávdnan artihkkaliid maid heivešedje dása.
Tilleggsmaterialet blir stort sett bare lagt ut på originalspråket.
Dáid mii leat almmuhan dás, vai lohkkit besset lohkat daid girjeartihkkaliid lassin.
Artiklene er her sortert etter de emner de hører til.
Lasseartihkkalat almmuhit álggos dušše originálagillii, de soaitá boahtit jorgaleapmi dađistaga.
TANA Chr. Brygfjeld: Klage over samisk lærer
Artihkkalat leat sorterejuvvon fáttáid mielde maidda dat gullet.
ALTA Gunhild Øyaas: Finnefondssøknad fra Rafsbotn
ÁLTÁ Gunhild Øyaas: Finnefondssøknad fra Rafsbotn
Samisk skolehistorie 2 Samisk skolehistorie 3 Samisk skolehistorie - felles startside
Sámi skuvlahistorjá 2 Sámi skuvlahistorjá 3 Sámi skuvlahistorjá - oktasaš álgosiidu
Oversatt av Ellen Marie Vars og Mette Newth
Elle Márjá Vars (Govva: Svein Lund)
Ho har gått grunnskole i Guovdageaidnu, videregående skole der og i Alta, lærerskole i Alta og har lest samisk grunnfag i Tromsø og journalistikk / samfunnsfag og tolkeutdanning ved Samisk høgskole.
Son vázzii vuođđoskuvlla Guovdageainnus, joatkkaskuvlla Guovdageainnus ja Álttás. Son lea vázzán oahpaheaddjiallaskuvlla Álttás ja lea lohkan sámegiela vuođđofága Romssas ja journalistihka / servodatfága ja dulkaoahpu Sámi allaskuvllas.
Ho har vært redaktør for avisa Áššu og ungdomsbladet Š, sekretær for NSR og Samisk kunstnerråd.
Son lea leamaš aviisa Áššu ja Š-bláđi váldodoaimmaheaddjin, NSR ' ja Sámi dáiddárráđi čállin.
- Mamma, jeg vil ikke reise til internatet !
— Eadni, mun in hálit vuolgit internáhttii in goassege !
Jeg vil ikke !
Mun aiggun ruovttus álo orrut.
Jeg vil være her hjemme, hos bestemor, hos deg og pappa !
Áhku luhtte ja du ja áhči luhtte.
Mor forsøkte å trøste henne: Ikke vær redd. Du er jo ikke alene, Biret er der, og Risten og Biera.
Eadni sártnuhii ja jeđđedii — Ii leat váralaš go Biret ja Risten ja Biera leat doppe.
Far prøvde også å trøste: - Du trenger ikke bo så veldig lenge på internatet.
Áhčči maid vikkai jeđđet: — It don goit dárbbaš nu guhká internáhtas orrut, dii beassabehtet ruovttus fitnat juovllaid...
Dere får komme hjem til jul... og det er jo snakk om at vi skal få vei hit snart, da får dere komme hjem enda oftere.
ja ammat dál gullo ahte min gillái galgá biilaluodda ráhkaduvvot.
Men Kátjá lot seg ikke trøste.
De soaitibehtet dávjjit beassat ruovttus finadit.
Hun sprang til stabburet, hvor bestemor satt og romsterte i kista si.
Kátjá ii gillen gullat, son viehkalii áitái áhku lusa.
Kátjá la armene om halsen hennes og hylte; Bestemor !
Áhkku lei čippostallamin ja burgimen iežas giissá.
Si til mamma og pappa at jeg ikke vil dra på internatet !
Kátjá viegai ja dollii su čeabetbirra ja čurvii bárgumiin: — Áhkku !
Jeg vil være hos deg, jeg er jo din lille hjelper !
Ale suova eatni ja áhči mu bágget skuvlii vuolgit, mun in hálit dohko.
Kátjá storgråt.
Mun lean du unna biiggáš !
Bestemor vugget henne lenge i armene sine.
Kátjá bárgugođii duođas ja áhkku válddii su sallasis.
Hun kremtet, ville ikke at Kátjá skulle forstå hvor vondt hun hadde det. Kátjá kjempet imot, men ingenting nyttet.
Son sihkastii čeabetliidne gežiin gatnjaliid muođuin eret ja geahččalii humadit nu dábálaččat go vejolaš, vai Kátjá ii oainnáše man váivi sutnje nai lea.
Hun måtte begynne på skolen.
Das ii lean árbmu, skuvlii son aŋkke fertii vuolgit.
Veien var trist og lang.
Ja skuvlageaidnu lei lossat, váivi ja guhkki.
Hun, de andre barna og far gikk i mange timer før de nådde bilveien.
Sii fertejedje vuos vázzit máŋga diimmu ovdal go ollejedje biilageainnu lusa.
Men Kátjá ville ikke spise.
Muhto Kátjá ii sáhttán boradit, sus lei nu bávččas váimmus.
Hun var ikke sulten, for det gjorde så vondt inni henne.
Dakkár imaš, váivves bávččas.
Det var en rar, trist smerte.
Áhčči humai čađat.
Far snakket hele tiden om bilveien som skulle komme neste sommer.
Son muitalii ahte biilaluotta áigot nuppi geasi juo álgit ráhkadit.
De gruet seg til å komme tilbake til internatet igjen.
Buohkat balle internáhttii fas boahtit, vel Biret nai gii lei ollu jagiid juo doppe orron.
Selv Biret var redd, hun som hadde vært der i mange år.
Viimmat ollejedje sii biilageainnu lusa.
Endelig kom de til bilveien og de få husene som lå langs den.
Doppe ledje moadde dálu.
De måtte vente lenge før skolebussen kom.
Orui nu guhkki vuordit ovdal go skuvlabusse bođii.
Kátjá tviholdt hånda til far da de klatret inn i bussen.
Kátjá doalai čavga áhči giedas go sii gorbmo skuvlabusse sisa.
Kátjá synes de hadde kjørt i evigheter før internatet dukket opp, stort og fremmed.
Sii vudje mealgat, ja de iđii internáhtta.
- Et uhyre, sukket far stille.
Nu issoras stuoris ja amas.
Ei fin dame møtte dem i skolegården.
Olles balddonas, jurdilii áhčči ja šuohkehii.
Hvordan i all verden kunne noen bo her ?
Mot ipmašiid bat dáppe sáhttet olbmot orrut ?
Darna åpnet døra.
Rivgu rabestii uvssa.
Det var et stort rom, fylt av senger og fremmede barn som stirret olmt på Kátjá.
Doppe ledje dievva amas mánát geat gehčče Kátjái bahás čalmmiiguin.
Her skulle hun sove.
Rivgu čilgii ahte Kátjá galggai dien lanjas oađđit.
Biret og Risten skulle få et annet rom.
Bireha guovttos Risteniin galggaiga fas eará lanjain oaddit.
- Får vi ikke sove i samme rom hvisket Kátjá.
— Eat go mii beasa seammá lanjas oađđit, savkalii Kátjá áhččái ganjal čalmmiid.
Tårene blendet henne ! - Det ser ikke slik ut, svarte far.
— Na, vástidii áhčči, ehpet dii oro gal seammá latnji beassame...
Han forsøkte å trøste henne, sa at det bare var i begynnelsen det var leit og trist.
Son vikkai Kátjái muitalit ahte lea váivi dušše álggos.
Men det var ingen trøst for Kátjá.
Muhto ii dat ábuhan.
Da han forsvant ut av de store ytterdørene, 1 øp hun gråtende etter han; - Far !
Go áhči sealgi jávkkai daid stuora internáhta olgouvssaid duohkái, de viegai Kátjá su maŋis, čierui ja geaigguhii giedaid áhči maŋŋái. — Áhčči ! Ale mana ! Ale guode goit mu deike ! Áhčči !
Ikke gå, ikke gå fra meg, far !
Muhto áhčči aŋkke manai.
Men faren gikk, og hun kunne ikke forstå at han kunne gjøre det mot henne som var så redd.
Kátjá ii ipmirdan mot áhčči sáhtii su guođđit deike.
Var han ikke glad i henne mer ?
— Ii go áhčči beroš šat mus ?
Bestemor ville aldri ha gått fra henne.
Áhkku goit ii livčče guođđán mu !
Aldri !
Ii livčče !
De hadde vært så lenge på internatet at de hadde lært kunsten å overleve.
Internáhtas ii ábut earáid birra jurddašit.
Her gjaldt det å bare tenke på seg selv.
Dan diđiiga Risten ja Biret.
Ikke bry seg om de svake og de som gråt.
Juohkehaš fertii dušse iežas birra jurddašit.
Man måtte glemme alt det gode man hadde lært hjemme.
Risten lei maid juo oahppan ahte internáhtas galgá buot buori vajálduhttet.
- Ikke være snill, ikke smile eller være lydig.
Ii ábut. leat siivui ii ge jegolaš.
Det var tegn på svakhet, et forhatt ord på internatet.
Ii ge galgga mojohallat. Jus mojohallá, de lea bahá cápmahallat.
Biret og Risten våget ikke hjelpe Kátjá når hun ble slått eller ertet for å være pysete.
Son diđii maid ahte buot maid ruovttus lea oahppan, ferte dáppe vajálduhttet.
Risten våget heller ikke fortelle Kátjá sannheten, at her var alt annerledes enn hjemme.
Buot lei earaládje, muhto son ii sáhttán Kátjái dan čilget.
Men hun synes synd på henne som var så godtroende og snill.
Kátjá lei nu beare árgi ja nu beare siivui ja jegolaš.
Det var en dødssynd på internatet.
Nu ii ábut internáhtas leat.
Hele natta lå Kátjá med ansiktet gjemt i puta for at ingen skulle høre henne gråte.
Ija miehtá dettii Kátjá oaivvi boalstar vuostá ja čierui. Eará mánát bilkidedje ja hárde su go son lei nu heitot ja jalla.
De fremmede barna som nistirret på henne virket skremmende.
Mot bat boradit sáhttá go gatnjalat veahkaválddi bahkejit čalmmiide, ja go dievva amas mánát gáifájedje sutnje birra buot.
Hun tagg dem om å sitte stille, men til ingen nytte.
Makkár ipmaša eallin dáppe lei !
Biret ante ikke hvilket rom Kátjá skulle være i.
Biret dajai ahte son ii dieđe gosa Kátjá galgá mannat.
- Stå her og vent til læreren din kommer og viser deg klasseromet, sa hun fort og forlot Kátjá i den lange korridoren.
— Don fertet dás vuordit dassá du oahpaheaddji boahtá, gal son čájeha goal du skuvlalatnja lea, dajai son ja guđii Kátjá čuožžut dan stuora guhkes gáŋgenii.
Hva ville skje nå ?
Maid dál ?
Barna stilte seg i rekker foran klasserommene.
Buot mánát manne viega ja čuoččahedje maŋŋálaga miehtá gáŋgena.
- Hvorfor vil Gud at jeg skal være her ? Hva galt har jeg gjort ?
Maid mun lean baháid bargan go Ipmil doalvvui mu dán váivves báikái ?
Der satt masse fremmede barn ved små bord.
Doppe ledje maid aivve amas mánát.
Lærerinnen hadde kofte på seg.
Sis lei juohkehaččas sierra beavdi ja stuollu.
Hun viste Kátjá hvor hun skulle sitte.
Oahpaheaddjis lei gákti alde.
Kátjá var livende redd, men det hjalp ikke stort.
Son bođii Kátjá lusa ja láidii su ovtta guoros beavddi ja stuolu lusa.
Nå var hun på skolen.
Kátjá balai — muhto dál ii ábut bárgut — dál son lei juo skuvllas.
Hun forstod ikke hvorfor, man ikke burde snakke om foreldrene sine og hjemmet.
Álggos son ii ipmirdan ahte ii galgga oktiige duođa muitalit rnovttu birra.
Men allerede første kvelden fikk hun klar beskjed, da hun fortalte hvor hun var fra.
Danin son beahtahalai ja hirpmástuvai nu issorasat vuosttaš eahkeda internáhtas go guokte stuorit nieiddaža doaškaleigga su go son muitalii gos son lea eret.
De to jentene som kom bort til henne virket greie. - Hva heter du, og hvor er du fra ?
Soai oruiga nu siivut álggos go bođiiga Kátjá lusa ja jearraleigga: Mii du namma lea ja gos don leat eret ?
spurte de. Kátjá svarte ivrig. Snakket om de hjemme og om bestemor.
Kátjá doapmalii vástidit, ja muitalasttii vel ahte sus lea áhkku maid doppe ruovttus.
- Har dere rein ?
— Leat go dis bohccot ?
spurte jentene.
jearaiga soai ?
Jentene begynte å hånflire. Den ene av dem sparket til henne og sa: - Hvorfor går du med kofte da ?
Ja de álggiiga nieiddaguovttos boagustit ja nubbi čievččastii su ja dajai: — Don it de oaččo gávttiin vázzit, it ge oaččo orrot dán internáhtas !
Du er ikke same, du som ikke har rein.
It don leat sápmelaš, dáppe eai beasa orrut earágo sámi mánát !
Alle samebarn har rein.
Ja buot sámi mánáin leat bohccot !
Du får ikke lov til å bo på dette internatet, for her får bare samebarn bo ! De slo etter Kátjá og jaget henne ut av internatet.
Soai álggiiga bieguhit Kátjá ja bággiiga su mannat olggos internáhtas.
Men de tok henne igjen, rev lua av henne og kastet den i veigrøfta.
Sii bohte maŋis ja gaikkihedje.
Hun torde ikke hente den, sprang bare videre så fort hun orket.
sus gahpira eret ja bálkestedje dan láirái luoddaguoras.
Hun lette desperat etter et gjemmested på internatet.
Kátjá ii duostan jorggihit gahpira viežžat, son viegai njuolga internáhta feaskarii ja ozai doppe suorganemiin čiehkadansaji.
- Om jeg lukker øynene hardt nok, kommer jeg kanskje til bestemor, tenkte hun. Bestemor !
Jus čarvvun čalmmiid hui guhká gitta, de soaittán áhku lusa ollet, jurddašii son ja dovddai mot čierrun easka vikkai hávkadit su.
Det tok lang tid før hun våget å røre seg.
Áhku lusa !
Forsiktig krøp hun fram, speidet til alle kanter, lyttet og ventet. Det var ingen der.
Siivvut njágai son eret čiegas ja geahčai juohke guvlui, váruhii ja guldalii, ja balai.
Fort snek hun seg ut for å lete etter lua. Den lå i veikanten, gjennomtrukket av klissete leire.
Go son oinnii ahte olggobealde ii oidnon oktage, de son viehkalii ohcat iežas gahpira.
Hun stormet tilbake, fant et toalett i internatet, og begynte å skrubbe lua.
Son gávnnai dan, muhto dat lei visot láirin.
Det meste av skitten forsvant, men klumpen i halsen ble ikke borte.
Kátjá viegai fas internáhttii — njágai ovtta hivssegii ja álggii ganjalčalmmiid gahpiris oččodit eanas láirri eret.
Ingen av de voksne, ikke engang lærerinnen, spurte hvorfor hun gråt så mye.
Ii ge oktage stuoraolmmos — ii oahpaheaddji eai ge internáhta bargit jearran goassege manin sus lei nu váivi, eai ge veahkehan su vaikko dávjá oidne go earát doaruhedje su.
De brydde seg heller ikke om at de andre barna slo henne, selvom de så det of te.
Danin sus dievai vašši sin vuostá álggu rajes juo.
Snart hatet Kátjá alle voksne og flyttsamebarna, de som plaget henne aller mest. Plaget henne fordi foreldrene hennes ikke hadde rein.
Boazosápmelaš mánát ledje vearrámusat, sii hárde álohii go Kátjá vánhemiin eai leat bohccot.
Hun hadde ingen venninner, men hun ville ikke leke med noen heller, for hun lengtet så veldig hjem.
Kátjás ii lean oktage olmmái, ii ge son livčče háliidan ge ovttain ge stoahkat. Sus lei álohii juoga sajes bávččas.
Smerter hadde hun også hele tida, men det var hjemlengselen som verket mest.
Eanemus bávččastii su siste danin go son nu háliidii ruoktot.
Bestemor pleide å vekke henne tidlig og hviske hemmelighetsfullt: Kikk ut av vinduet, lillehjelper !
Áhkku láve su boktit juo iđđesija, jus ihkku lea muohttán ja láve savkalit: — Guovlal mis dál olggos biiggážan !
Det var alltid så artig !
Ja de fas náđđut áhku báldii.
Etterpå krøp hun tett inntil bestemor igjen.
Muhto skuvllas eai beroš áhkus eai ge muohttagis.
Men her på skolen var det ingen som brydde seg om bestemor og nysnøen.
Ovtta beaivvi arvat maŋŋil — go lei juo assás muohta ja buolaš, de bođii Biret su lusa muitalit ahte sii leat guovtti beaivvi geahčen ruoktot vuolgime juovllaide.
En dag, da det allerede hadde kommet tjukt med snø, kom Biret til henne og fortalte at om to dager kom far for å hente dem hjem til jul. Hjem !
Ja go Kátjá dan gulai, de golgagohti gatnjalat su muođuid mielde ja son dovddai nu ártegit čuoggume siste.
Til bestemor.
Áhku lusa !
Bestemor !
Áhku lusa !
Bestemor strøk henne over ansiktet, og småpratet kjærlig.
Áhkku njávkkadii su litna gieđaiguin ja sártnohalai su.
Kátjá gråt lenge, lenge, til hun sovnet i fanget til bestemor.
Guhká, guhká čierui Kátjá áhku askkis.
- Kan skolen være bra for samebarn, sukket hun.
Áhkku loktii su seŋgii ja sihkestii vel ieš nai moadde bahča gatnjala eret muođuinis.
øynene var fulle av sorg da hun så på den sovende lillehjelperen sin. - Stakkars vesla.
— Mot sáhtta skuvla buori dahkat sámimánáide, šuohkehii son ja geahčai moraš čalmmiiguin iežas unna biiggážii.
Tro hva du har gått gjennom ?
— Mánná riehpu, maid son don gis leat čađamannan ?
Og dette er bare begynnelsen !
Ja dat lea easka álgu !
Var det tegn på at hun måtte leve et stormfullt liv ?
Lei go son dat mearkan ahte son šaddá eallit garra roasuid čađa ja vuostá ?
- Måtte du, kjære Gud, gi henne styrke til å klare det !
— Ipmil, attášit sutnje fámu dan nagodit.
Hun tenkte ofte på det, i de endeløse ettermiddagene etter skoletid, mens hun stirret ut av vinduene. - Hvorfor er vårsola så fremmed og kald her ? Hjemme er den så varm.
Daid ollu maŋŋelgaskabeivviid, go son guovlladii áibbašemiin daid stuora skuvlalásiid čađa olggos, jurddašii son máiigga geardde imaštallamiin: Oba ártet go giđđa beaivváš lea nu amas ja galmmas dáppe márkanis.
Tro om han har fått mange fugler i vår ?
Lea go son áhčči goddán ollu lottiid dán giđa ?
Tro om lillebror er blitt så stor at han kan springe far i møte når han kommer hjem fra andejakta ?
Lea go son unna vieljaš nu searra ahte viehká áhči ovddal go áhčči boahtá loddemis, ja dovdá go son unna vieljaš lottiid namaid ?
Kanskje lillebror har lært seg navnene på de forskjellige fuglene ?
Váillaha go son áhčči mu dán giđa ?
Tro om far savner meg når jeg ikke er der og spør hva han har opplevd på jaktturen ?
Go in leat jearaheame meahccái ságaid.
Åh, som jeg ønsker at jeg fikk se når isen går ! Bli med mor og far når de setter båten på vann et.
Vuoi man ahkit lea go in beasa balduid oaidnit go golget, in ge beasa áhči ja eatni mielde fatnasa bidjat čáhcái ja jieŋaid čađa dainna johtit.
Ro mellom isflakene.
Dat láve nu somá !
Så morsamt det pleier å være !
Ja de bidjat firpmiid jiekŋaravdii.
Svartendene kom plutselig, bare to eller fire fugler i lag.
Njurgot lávejit fas idistit bái fáhkka dušše guokte dahje njeallje lotti.
Tro om far hadde fått tak i grågås ?
Lea go son áhčči goddán stuora čuotnjága ?
Som hun lengtet å bli med på andejakt.
Man somá livččii áhči mielde vuolgit loddet čila duohkái, muhtin čoalbmái.
Tenk å komme hjem med alle fuglene far hadde skutt. Vise dem stolt til bestemor !
Ja man somá livččii guoddit lottiid fas ruoktot, áhkkui ovddemus čájehit.
Straks skolebussen var fremme, så de far som satt og kokte kaffe et stykke unna.
Dakkaviđe go skuvlabusse ollii luoddageahcái, ja sii njuiko olggos ja fuomášedje áhči dolasteame dievvánjunis, de orui Kátjá mielas juo ahte son lea ruoktot ollen.
Kátjá følte at hun var kommet hjem.
Vaikko lei vel moadde miilla vázzit, de orui son aŋkke juo ruovttus dakkaviđe go busse manai jávkkohahkii ja son haksigođii giđđahájaid.
Far !
— Áhčči !
Far !
Áhčči !
Han reiste seg og løftet henne opp på skuldrene: Neimen kjære deg, du veier jo ingenting !
Áhčči čuoččahii ja loktii Kátjá bajás olggiid ala: — Vuoi mot don leat guoiran !
Nå må du først spise tørkakjøtt så du orker å gå hjem !
Dál gal fertet borrat vuos goikebierggu vai nagodat ruoktot vázzit.
Men Kátjá hadde ikke ro til å sitte og spise.
Muhto Kátjá ii.
Hun måtte springe omkring, for hun var plutselig blitt så lett.
stađđan čohkkedit boradit ovdal go lei viegadan vuos mealgat.
Det var nesten som hun fløy.
Son lei nu geahpas, orui measta girdit sáhttime.
Turen hjem gikk som en drøm.
Ja mátki ruoktot manai nu álkit.
Kátjá løp foran de andre langs den kronglete stien, ivrig etter å se om de snart var hjemme.
Ii son váiban vaikko lei ge buot unnimus skuvlamánáin.
Da far stoppet på den vanlige rasteplassen, hadde ikke Kátjá det minste lyst til å hvile.
Son viegai ain guhkás ovdalii áhči bálgá mielde ja várdái jugo ihtá ruoktu.
Hun var ikke sliten, trengte ikke å hvile. Og det var så lenge å vente til de andre hadde spist og hvilt seg, de som alle hadde noe å bære på.
Ja go áhčči bisánii dan johkagáddái gaskomátkki gos sii lávejit vuoiŋŋastallat ja gáfe vuoššat, de ii háliidan Kátjá bisánit.
Da de nærmet seg hjemtraktene, begynte de å småløpe.
Son ii lean váiban ja orui nu guhká vuordit dassážii dat earát vuoiŋŋastedje geain juohkehaččas lei juoga guoddámuš.
Selv Biret, hun som hadde mest å bære på.
Muhto go ruoktu lahkonišgođii, de viehkagohte buot mánát, vel Biret nai geas lei eanemus guoddit.
Hun kom for å møte dem !
Áhkku lei vuolgán sin ovddal !
- Bestemor !
— Áhkku !
Du lukter så godt, gråt Kátjá.
— Dus lea nu njálgga hádja, čierostuvai Kátjá.
- Lillehjelper, så blek du er blitt.
— Kátjážan ! Man šoavkat don leat.
Spiser du ingenting på skolen ?
It go leat borran márkanis ?
Kátjá stanset: Se, bestemor !
Kátjá geahčai muoraide ja bisánii: — Áhkku, gea !
Her er trærne alt begynt å bli grønne, men på skolen er de bare svarte og stygge !
Ii ge Kátjá dovdan ahte son lea váiban ovdal go vissui lei ollen ja gallás boradan, de dovdogođii čalmmiin ja julggiin man váibbas son lea.
Først da de kom inn og Kátjá hadde spist seg mett, kjente hun hvor sliten hun var.
Kátjá sidai áhku velledit ja muitalit ain eanet geasse ságaid.
Hun ba bestemor legge seg sammen med henne på reinskinnet i kammerskroken og fortelle mer om alt som hadde hendt mens hun hadde vært på skolen.
Son náđui áhku báldii ja cipmui čavga su čeabeha birra. Áhku jietna buvttii nu njálgga nahkáriid.
Drømte hun ennå ?
Álggos son ballá son lea dušše niegadeame go oaidná oahpes seinniid ja gullá oahpes jienaid.
Hun så kammerset hjemme og hørte kjente stemmer !
Son doapmala čarvet čalmmiid fas gitta vai niehku ii noga.
Fort lukket hun igjen øynene for å holde på drømmen.
Go oanehaš veallá gitta čalmmiid, de ihtet gatnjalal čalmmiide ja modji njálbmái.
Hun lå ganske stille.
Son han lea duođas ruovttus !
Langsomt kom gleden.
Buot skuvla ja dan váivvit gáidet nu guhkás go son njuike bajás ja viehkala gievkkanii.
Hun var hjemme !
Doppe leat buohkat čohkkáme ja boradeame.
Kátjá kom seg på beina og sprang ut i kjøkkenet.
Kátjá viehka eatni askái.
Borte var skolen og alt det vonde hun hadde opplevd.
Sus lea maid nu hirbmat borranmiella.
Hun satte seg på fanget til mor, skrubbsulten igjen.
Nu suohtas lea fas eatni askkis čohkkádit ja boradit.
Det var deilig å sitte slik, akkurat som før, og spise mors gode mat.
Áhčči ja eadni jearahallaba skuvlla birra, muhto Kátjá ii jienát ii maidege.
Mor og far spurte om skolen, men Kátjá svarte ikke.
Son ii hálit muiltuhuvvot skuvlla.
Det var alt for vondt å tenke på eller snakke om.
Ii hálit, ii ge sáhte hupmat ge dan birra.
Hun fant ikke ord som var grusomme nok til å beskrive skolen.
Doppe lei aivve váivi, nu váivi man birra lea veadjemeaitun hupmat.
Kátjá spiste videre i taushet.
Eai oro sánit gávdnome mat čilgejit dan issoras váivvi mii skuvlajagis lea leamaš.
Spiste og spiste som om hun ikke hadde smakt mat på mange år !
Danin son ii jienát maidege, dušše borada.
Omsider kjente hun seg mett.
Ja mot son borrá !
Da orket hun ikke sitte inne lenger.
Ii oro oba galláneame ge.
Hun måtte se alt, aller først den nye båten.
Ruovttu biebmu. Njálgga eatni biebmu !
Oi, så svær !
Go geargá de viehkala olggos.
Sikkert den største båten i hele verden.
Vuoi bánne man stuora fanas !
Det måtte være plass til mange hundre, nei mange tusen fisk !
Dasa gal čáhket máŋga logi, dehe máŋga duhát guoli.
Så godt å bare 1 øpe, uten smerter, uten vondt noen steder !
Nu imaš ja suohtas lea viehkat ja dovdat ahte ii leat gostege bávččas.
Ikke frykte juling og erting !
Ii leat čoavji ii ge oaivi bávččas.
Hun stoppet brått.
Ii ge leat oktage su. oaguheame ja nihttime cábmit.
Der var gjøken !
Son bisána go gullá giega.
Sto helt stille, lyttende. Så la hun på sprang.
Čuožžu áibbas jaska oanehaš ja guldala giega guhkkama.
Bestemor måtte få vite at gjøken var kommet !
Ja de viehkala son áhkkui muitalit ahte giehka lea juo boahtán.
Hun snakker veldig rart, og lukter like rart, fortalte Kátjá. Lillebror lyttet med store øyne.
Son hupmá hui ártegit ja sus lea hui imaš hádja, čilge son unna vieljažii.
Lærerinna forstår ingen verdens ting, dumma, hun skal også få juling !
Son ii ipmir ii maidege. Su ferte maid huškut, jallas diŋgga.
De dumme damene hadde godt aven skikkelig omgang juling.
Kátjá muitala unna vieljažii dáččaid ja rivguid birra.
De fortjente å ha det virkelig vondt de og.
Dat leat dakkárat main mánát galget ballat ja álo jeagadit.
Lillebroren fikk høre om de norske, at det var slike folk som alle barn måtte frykte og adlyde.
Jos ii jeagat de váldet bealljái ja bidjet heahpatčihkii čuožžut.
Var man ulydig, ble man knepet i øret og satt i skammekroken.
Skuvllas ii oaččo ii ruovttu birra ge hupmat.
- På skolen er det ikke lov å snakke om familien eller hjemmet, og på internatet skal en bestandig sloss, fortsatte Kátjá.
Internáhtta gis lea dakkár báiki gos álot galgá doarrut.
Lillebrorens øyne ble svarte av harme.
Doppe maid ii galgga maidege muitalit ruovttu birra.
- De hånflirer når de hører at bestemor ikke kan et eneste ord norsk, og at mor og far ikke har rein, men bare har kofter.
Earát dušše boagustit jos gullet dan ahte áhkku ii máhte sáni ge dárogiela, ja ahte eatnis ja áhčis eai leat obanassiige bohccot. Dušše gávttit.
Men hun fikk vondt i magen flere dager før skolen begynte, fordi hun gruet seg så fælt.
Máŋga beaivvi ovdal go skuvlii galge vuolgit, de álggii Kátjás juo čoavji bávččastit.
Men bestemor kunne ikke, og Kátjá måtte forlate varmen og tryggheten hos bestemor og alle andre hjemme.
Muhto áhkku ii sáhttán. Ja ođđasis šattai son fas guođđit dan litna, liegga áhku seaŋgga. Sin buohkaid ruovttus.
Hun skulle heller ikke stole på noen mer, aldri fortelle noe om seg selv, aldri. vise følelser.
Kátjá lei maid oahppan ahte ii skuvllas galgga luohttit ii ge jáhkkit ii oktiige.
Her skulle en spise når det var spisetid, selv om en ikke var sulten.
Ii ábuhan muitalit ge ii maidege iežas birra earáide.
Når en virkelig var sulten, var det ikke mat å få før spisetid.
Ii ge goasse galgan čájehit dovdduidis.
Alt hun hadde lært hjemme at hun ikke skulle gjøre, måtte hun gjøre på skolen og internatet..
Skuvllas galggai borrat dalle go lei borranáigi, vaikko ii leat ge borranmiella.
Livet på skolen var omvendt av hjemme.
Ii ge ožžon borrat dalle go lei borranmiella.
Det måtte hun tvinge seg til å tåle.
Doppe lei jorggu eallin maid bákkus šattai oahppat.
Hun fikk for alvor føle hva det vil si å ikke være flyttsamebarn.
Internáhtas oahpai Kátjá hirpmástuvvamiin duođas man heitohat dakkár olbmot leat geain eai leat bohccot. — Don it leat mihkkege !
- Du er ingenting, sa flyttsamebarna til henne.
hárde sámiid mánát. — Dii ehpet leat sápmelaččat !
Tro bare ikke at du er same, for det er du ikke, hørte hun på internatet hver eneste dag.
Skuvllas fas gulai márkanmánáin ahte son ii lean rivgu ge.
Ungene på kirkestedet plaget henne uten stans.
Dat lei ipmilmeahttun váttis dan ipmirdit Kátjái, danin čoagganišgođii su unna váimmožii eambbo ja eambbo vašši.
Kátjá kunne ikke begripe hvorfor det var slik, hvorfor de syntes hun var så annerledes.
Vašši buot skuvlaolbmáid vuostá, vašši boazosámiid mánáid vuostá, vašši buot internáhta vuostá.
Snart begynte hun å hate dem fordi hun ikke forsto.
Manemus lei sus gártan nu ollu vašši ahte sáhtii doarrut maid.
Hun fyltes av hat mot alt og alle som hadde noe med skolen å gjøre.
Son ii ballan šat ii ovttasge.
Hatet gjorde henne uredd og farlig.
Stuorát mánát ballagohte unna Kátjážis.
Hun kunne sloss, fryktet ikke lenger noen.
Son lei unni, muhto seammá váralaš go boraspire.
Selv de største barna ble redde da de oppdaget hvor djevelsk slem hun var blitt.
Danin go son lei nu snáhpis ja nu gievra.
Hun var liten, men kjapp og sterk, og hun foraktet alle.
Ii ge ballan ii ovttasge.
Hun gav blaffen i husmora, rakte tunge og snakket bare samisk slik at hun ikke forstod ett ord.
Ii beroštan husmoras, dušše njeaccui sutnje ja humai suinna sámegiela vašiin.
De andre barna nærmet seg forsiktig, ville plutselig være venner med Kátjá som var så god til å sloss.
Go dat eará mánát fuomášedje man juonalaš ja baháneahkkán Kátjá lei šaddan, de sii háliidedje suinna šaddat buorit olbmát.
Hun var nesten ikke til å kjenne igjen.
Buot dat čáppa mánnálašvuohta jávkkai.
Barnsligheten forsvant.
Modji maid jávkkai.
Smilet også, og hun sluttet å nynne salmene som bestemor hadde lært henne.
Ii gullon goassege šat čáppa lávlunjietna, ii ge reaskkas.
De gode følelsene var langt, langt borte.
Son vajálduhttigođii buot buriid dovdduid.
Bare raseriet og ondskapen var nær og levende.
Bahá ja vašši dievai sadjái.
Hvordan var det å ligge i bestemors seng ?
Son ii šat muitán bálljo mii lea mii suohttasa buktá, mot galgá duohtaváimmus boagustit ?
Eller høre henne synge ?
Mot dat lei áhku bálddas veallát ?
Når hun lukket øynene husket hun nøyaktig hvordan det var. Men det var sjelden så mye ro på skolen at hun kunne hente fram minnene om bestemora.
Naba áhku lávlunjietna, dan son gal mielas muittii hui bures, muhto ii gostege lean nu ráfi ii skuvllas ii ge internáhtas ahte sáhtii čalmmiid bidjat gitta ja muittašit áhku.
Om hun fikk kjeft av lærerinna, brydde hun seg ikke om det.
Son ii beroštan ii mastege šat ii maidege.
Adlød sjelden de som jobbet på internatet, og gjorde for det meste det hun selv ville.
Ii son ballan oahpaheddjiin ii ge jeagadan internáhta biiggáid.
Men det var ikke stort hun hadde lyst å gjøre, hverken på skolen eller internatet.
Son barggai skuvllas maid ieš dáhtui ja mot ieš dáhtui.
Kátjá fikk mye kjeft og straff fra lærerne.
Ii ge gávdnon bargu masa son liikui.
Stadig sendte de henne til rektors kontor, men ingenting hjalp.
Oahpaheaddjit belke ja ráŋggaštedje su, muhto ii dat ávkkuhan.
Hun svarte aldri når de forhørte henne.
Sii dolvo su dávjá skuvlahoavdda kántuvrii, muhto ii mihkkege ávkkuhan.
Stirret bare mutt på føttene sine når de spurte hvorfor hun var slik en umulig unge.
Kátjá ii jienádan goasse sáni ge go skuvlahoavda ja eará oahpaheaddjit jearáhedje sus manin son lei nu veadjemeahttun ja váttis čivga.
Ventet tålmodig til de var ferdige med å skjelle henne ut.
Son guovllai dušše láhttái ja divttii sin hupmat.
Nektet hun å lese høyt, eller å si " godmorgen " på norsk til lærerne, jaget de henne ofte ganske enkelt ut av klassen.
Son biddjui dávjá skuvlalanjas olggos go ii jeagadan lohkat čuodjalit dahje dadjat dárogillii buorre idit skuvlaolbmái.
Likt et foreldreløst barn drev Kátjá dank i bygda mens de andre var på skolen.
Kátjá lei dego oarbbes mánná.
Dagene ble skuslet bort, og hun var alltid alene.
Go ain bijahallá skuvllas eret, de váccaša son márkanis ja golahallá daid guhkes, guhkes beivviid.
Så forferdelig alene.
Áibbas okto. Álo áibbas okto.
Det hendte at hun blandet seg inn i en slosskamp, men bare hver gang hun så at større barn plaget eller slo mindre barna. Det kunne hun ikke tåle.
Muhtomin láve son seaguhit iežas earáid doarrumiidda maid. Jus fal oaidná stuorát mánáid unnibuid doaruheame, de láve son girdit unnoraččaide veahkkin.
Det var ikke nødvendig, for ingen mobbet henne mer.
Liikká oaččui eanemus siva, ja ráŋggaštusa.
Da hun gikk i femte klasse, kom bilveien til den vesle bygda deres, og de fikk komme hjem hver måned.
Áiggi mielde besse sii dávjjibut ja dávjjibut ruovttus finadit.
Somrene var Kátjás beste tid, men de gikk så altfor fort.
Go Kátjá lei viđat geardde skuvllas de rahpasii biilageaidnu sin unna meahccegilážii, ja sii beassagohte ruovttus finadit oktii mánus.
Hun var alltid blek og tynn når hun kom hjern om våren.
Geasit ledje buot suohttasepmosat ja manne álo nu ilá jođánit.
Bestemor, som hadde god tid til å følge barnas utvikling, oppdaget snart hvordan skolen hadde forandret stakkars Kátjá.
Álo go mánát bohte ruoktot giđđat, de lei Kátjá nu guoirras ja šoavkat, dego livččii buohcci. Áhkku čuovui hui bures mielde mánáid ovdaneami.
De glitrende stjernene i Kátjás brune øyne var sluknet.
Son oinnii mot skuvla lei Kátjá riebu rievdadan.
Sola var også borte i dem.
čalmmiin lei sevnjjodan čuovga.
Hun for ikke lenger som en vind over engene.
Daid ruškes, moddjajeaddji čalmmiide lei juoga ihtán mii šearradasa sevnjjodahtii.
Bestemor så forandringen, og kjente uroen gnage.
Áhkku šuohkašii dávjá, ja sihkestii muhtomin gatnjaliid eret iežas roavččagan muođuin — čiegusvuodas.
Mor hadde sjelden tid til å tenke på barnas skolegang, eller høre om de hadde noe å forteIte.
Eatnis ii lean nu ollu dilli skuvlla birra jurddašit.
Hun hadde sitt å streve med.
Son ii astan goassege gullat.
Hun måtte vaske, rydde, sy og lage mat.
Álohii fertii son bassat, čorget, goarrut ja biepmu ráhkadit.
Når hun ikke holdt på med noe inne, var hun i fjøset eller på fjellet.
Ja go ii lean viesus bargame, de lei návehis dahje meahcis geasi áiggi.
Da måtte hun ikke forstyrres.
Áhčis gal lei muhtomin dilli.
Far hadde av og til tid til å snakke med barna.
Ja áhčči maid ballá skuvlahoavddain.
Men han forstod ikke at skolen var det verste stedet på jorda, eller at Kátjá mye heller ville være hjemme enn å gå på skolen.
Son lei Kátjái dadjan ahte jus son ii mana skuvlii, de boahtá leansmanne áhči viežžat giddagassii.
Far var redd for lærere og skolesjefen.
Vaikko áhčči lea ge stuoris ja gievra, de son maid ballá dáččain.
Redd for at om ikke Kátjá gikk på skolen, ville lensmannen arrestere han. Det hadde han fortalt henne.
Dan son dahká vaikko ipmirda sin giela ja veaháš máhttá vel hupmat nai dárogiela.
Selvom far var stor og sterk, var også han redd for de norske, enda han både forstod og snakket språket deres.
Dan dihte ii ábut áhččái muitalit man váivi skuvllas lea, ja man hilbat son lea doppe.
Kátjá kunne ikke fortelle han hvor jævlig det var på skolen, og hvor slem hun var der.
Biret ja Risten gal eaba vissa goassege nu váivašuvvan skuvllas go Kátjá.
Det var bare hun som hadde det slik.
Soai han leigga nu siivut, danin sudnus ledje nu ollu olbmát nai.
Biret og Risten hadde jo vennene sine der, og de brydde seg ikke om de ble ertet.
Soai eaba láven jienadit maidege go earát hárde sudno skuvllas.
Heller ikke av flyttsamebarna.
Eaba láve beroštit go sámi mánát bilkidit ja lohket soai eaba leat sápmelaččat.
Men det var annerledes med Kátjá.
Diekkár bilkádusaid ii gierdda Kátjá.
Hvordan kunne Biret og Risten snakke om skolen hjemme ?
Oappáguovttus gal sáhtiiga ruovttus huprnat skuvlla birra maid.
De snakket mens de spiste, om kvelden før de sovnet, skravlet de i munnen på hverandre.
Nu dábalaččat — borranbeavddis dahje eahkes go sii ledje velledan.
Kátjá fattet ikke hvordan det gikk an å snakke så naturlig om skolen.
Soai muitaleigga oktiinjálmmiid Bierain skuvlla dáhpáhusaid birra.
Bare ved tanken på skolen kjente hun en smerte dypt inne i seg.
Buot mii skuvlii gulai han lei aivve váivi.
Gråte ut, kjenne det triste og jævlige strykes vekk av hendene hennes.
Sus láve nu hállu fierrut eatni luhtte ja čilget man váivi ja lossat skuvlla lea vázzit.
Hun hadde jo lovet seg selv å ikke gråte mer, tenkte hun og bet tennene sammen.
Ja ii ge goasse geargga maidege dadjat eadnái dan beale go eatnis livččii dilli.
De få gangene moren hadde tid tiI å høre på henne, fikk hun ikke fram et ord.
Oappát ja vieljat maid eai diehtán, eai ge várra livčče ipmirdan ge jus son vel livččii ge muitalan....
Mor og far fikk aldri høre sannheten om skolen og internatet.
s. 40-45 Internáhtas lei ollu rievdan.
Heller ikke småsøsknene fikk vite om det, for de ville ikke ha forstått likevel.
Sámi mánát eai šat geavahan gávtti, muhto fiinna rivgobiktasiid.
Den eneste som forsto og visste var bestemor.
Álggos ledje sii boagustan Kátjá go son ain geavahii gávtti, muhto Kátjá ii beroštan das maidege.
Hun skjønte, selvom Kátjá sjelden snakket om det.
Son ii gillen ii oaidnit ge daid eará nieiddaid ja guhkkin eret vel singuin hupmat.
Noen ganger var det som om bestemor visste hva Kátjá hadde å fortelle, lenge før hun hadde sagt det.
Ii sis ge lean sámi mánáiguin oktavuohta, eai ge sii dárbbašan ge daid, sii ledje ieža juo nu ollugat.
Bestemor var et merkelig menneske.
Sii fítne juohke beaivvi Kátjá lanjas.
Hun hadde alltid god tid, for hun måtte ikke slite i huset og fjøset slik som mor.
Singuin lei somá humadit. Dál, go sii eai šat lean mánát geat álo aivve dorro ja hárde nubbi nuppi. Diet áigi lei vássán.
Om Kátjá var ulydig hjernme, kunne bestemor bli riktig sint og gi henne ris.
Dál ledje sii beallešattot olbmot geat dávjá hupme boahtte áiggi birra.
Men hun ble aldri sint når Kátjá fortalte hvor mye galt hun gjorde på skolen.
Ii ge sin searvvis lean goassege oktage sámi mánná.
Kátjá betrodde bestemor alt, uten å være redd for å bli straffet.
Fáhkkestaga lei nu šaddan ahte ledje sii geat mearridedje internáhtas.
Kátjá synes nesten hun liknet Gud, den guden som hun selv fortalte om fra Bibelen.
Ja vaikko Kátjá diđii ahte son livččii sáhttán dan maŋemus jagi, dálu bártnážiiguin ovttas, mavssuhit buot hárdimiid ja buot doaškkáid sámi mánáide, de son ii beroštan dan dahkat.
En gud som var glad i alle mennesker, srerlig de som andre gjorde narr av.
Son lei nu bahá šaddan sidjiide ahte ii gillen gieđaid duolvvidit sin cábmit ge.
Bestemor var en gud som så alt, forsto alt.
Buot nieiddažat internáhtas balle sus nu issorasat, vaikko son lei áibbas okto ja sii máŋga logis.
- Hva viI du gjøre når du er voksen og ferdig med skolen ?
Buohkat dihte ahte dálu bártnážat leat Kátjá beale jus doarrun buollá.
Hun og bestemor satt i enga.
Kátjá ii gillen ii ge háliidan sáni ge singuin lonuhit.
De banket sennagresset som de hadde skåret dagen før.
Muhto jus soames sis mahkáš gávnnahallá sutnje geahččame borranbeavddis, de láve son diedihit: — Maid biruid don japput munnje !
En ny somrner var på hell, et nytt skoleår sto for døra.
Ja buot bártnážat lávejit reaskkehit duohta váimmus.
Kátjá hadde for lengst oppdaget at jo mer hun bannet, jo reddere ble samebarna.
Kátjá lei áigá juo oahppan, mađi eanet son garruda, dadi eambbo balle sii sus.
Det gav henne en god fø1else av makt.
Dat lei hirbmat buorre dovdu.
Makten utnyttet hun også i klasserommet.
Son geavahii dan fámu skuvlalanjas nai.
Noen av lærerne ble virkelig redd henne, fordi hun var så hard og grov i kjeften.
Muhtun oahpaheaddjit šadde nu árggit sus ahte eai duostan šat su gieldit garrasit goassege.
De visste at det ikke nyttet å sende henne til skolesjefens kontor, eller la henne sitte igjen.
Danin go sii dihte ahte Kátjá ii lean ávki skuvlašeaffa lusa ge doalvut, ii ge čohkkát ge bidjat maŋŋel skuvlla.
I ren fortvilelse prøvde de både godsnakk og straff, men ingenting gjorde inntrykk på Kátjá.
Sii geahččaledje buot, muhto ii mas ge lean ávki.
Hun var blitt utspekulert og ond, og helt fryktløs. Men makten ga henne ingen glede.
Kátjá lei nu juonalaš ja baháneahkkán, ii ge ballan ii mastege.
Den største gleden fikk hun av å være sammen med guttegjengen, og å plage dem som jobbet på internatet.
Son diđii son lei dego gonagas sihke skuvllas ja internáhtas, muhto ii dat diehtu addán sutnje maidege iluid.
Det likte guttene også.
Bártnážat maid liikojedje dasa.
Det var strengt forbudt å koke kaffe på internatet, men de var blitt eksperter på å stjele kaffe fra kjøkkenet og koke på rommene.
Internáhtas ii lean lohpi gáfe vuoššat, muhto sii ledje nu čeahpit šaddan biiggáin gáfiid suoládit ahte besse juohke beaivve lanjas gáfe vuoššat suoli.
En av guttene hadde tatt med en liten kokeplate hjemmefra, som var i flittig bruk.
Okta sis lei ruovttus fievrredan vuoššanpláhta mii lei divdna anus álohii.
Av og til hadde de flaks nok til å komme seg usett til spiskammerset.
Muhtomin lei sis nu lihkku ahte besse suoli stuora gievkkanii nai, ja de sis gal lei hearrá dilli máŋga beaivvi maŋŋil.
Da levde de høyt i flere dager etterpå, for de nasket med seg alt de fikk plass til i lommene og kofteermene.
Doppe sii láveje suoládit nu ollu go čáhkkehedje lummaide ja sojiid sisa.
De stjal mest epler, appelsiner og kaffe, og annet når det var mulig.
Eanemus gáfíid ja eappeliid ja eappelsiinnaid. Muhtomin eará herskuid nai jus nu heivii.
De ble aldri tatt, selvom de av og til måtte tåle harde forhør når betjeningen oppdaget hvor mye som forsvant.
Eai ge sii gávnnahallan goassege, vaikko muhtomin válddahalle garra vuortnuheami vuollái.
De stolte på hverandre. Guttene visste at Kátjá aldri ville sladre på dem, og hun visste at de aldri ville røpe henne.
Bártnážat dihte ahte Kátjá ii goassege dovddas maidege, vaikko maid husmora dajašii ja vaikko mot son nihtášii.
De stjal vanligvis om nettene, for da var det lettest.
Ja Kátjá diđii dan seammá bártnážiid birra.
Fra et av vinduene kom en rett ut på taket, dersom en var vågal nok.
Sii suoládedje dávjá ihkku.
Det var Kátjá og gjengen.
Dat lei álkimus.
Så sprang de over taket til vinduet som de hadde latt stå på gløtt.
Sii bidje dusse beaivet ovtta borranlanja láse hui veahás rabas, nu veaháš ahte biiggát eai fuomáš dan.
Det var ganske lett, så lenge noen holdt vakt på taket, og noen andre sørget for at nattevakta holdt seg langt unna kjøkkenet.
Ja go buot biiggát mannet ruoktot eahkes ja idjagohcci boahtá, de sii lávejit njáhkalit oađđenlanja láseráigge olggos ja de dáhke mielde dohko borranlanja láse radjái.
Fra spisesalen til kjøkkenet var det bare dører som ikke kunne låses, så det var en smal sak å nå målet.
Dat ii lean váttis go okta dahje guovttis ledje fáktan dáhke alde, ja okta fas galggai idjagohcci doalahit eret gievkkan gáŋgenis.
Som of test måtte de ta seg fram i mørket, for det var for risikabelt å tenne lys.
Borranlanjas gievkkanii ja galbmalatnjii ledje aivve dakkár uvssat maid ii sáhttán lásset.
I spiskammerset fylte de lommer og koftebarm, ofte med så mye at de ikke klarte å spise alt.
Dávjá suoládedje sii summal seavdnjadasas nu ollu borramušaid go goastadedje guoddit.
Men det gjorde ingenting, for bare det å stjele uten å bli oppdaget ga dem tilfredstillelse.
Eai buot áiggiid sáhttán borrat buot maid suoládedje, muhto sii válde dušse dan dihte go lei nu somá dán bargat.
Alt ulovlig var moro.
Ja go lei lobiheapmi.
Både for Kátjá og guttene ble de nattlige toktene det artigste og mest spennende som hendte i tida på skolen.
Dat idjagohcin lei buot suohttaseamus internáhta ja skuvlla bargguin.
En kveld da de som vanlig satt på et av rommene, var alle svært stille og triste.
Muhtin eahket ledje sii vuohon čoahkis.
Alle skjønte hva som var i veien, men ingen ville snakke om det.
Sii ledje buohkat earenoamáš jávoheamet, ii ge oktage hupman dan birra maid sii dan ija galge suoládit.
Siste skoledag nærmet seg raskt.
Skuvla lei fargga nohkame.
De skulle snart skilles, men de kunne ikke snakke om det. De snakket om helt andre ting.
Earránaddat. Muhto ii oktage jienádan dien ášši birra maidege, sii baicca hupmagohte eará duođalaš áššiid birra.
Ett var de alle enige om: Ingen skulle fortsette på skolen !
Buohkat orro leamen dan oaivilis ahte ii agibeaivves gánnat goit skuvllaid šat joatkit.
Ihvertfall ikke jeg, det er jeg faen så sikkert på !
— Jurddaš, skuvla lea váldán mis buoremus jagiid.
- Ni av våre beste år har vi mistet, kastet bort til ingen nytte.
Mii leat ovcci jagi golahan dáppe ihána duššái.
Foreldrene våre har slitt helsa av seg der mens vi har sloss, 1 øyet og lært oss å stjele her.
Eadni ja áhčči leaba šaddan eanasáigge jagis guovttá riehkidit, bivastat gálluid, dan botta go mii dáppe dádjut.
- Ja, og enda preker lærerne om at vi burde fortsette på skoler.
— Nu, ja vel hupmet mii berrešeimmet joatkit skuvllaid !
Fordømte idioter !
Biru ipmirmeahttun jallat !
De uvitende jævlene fatter ikke at vi allerede har forsømt hjemmene våre i ni år.
Jallas diŋga ! li sáhte ipmirdit ahte ruoktu — eadni ja áhčči ja áhkku ja áddjá min dárbbašit...
At familiene våre trenger oss mer enn noensinne... - De norske tenker ikke slik, de kan ikke tenke slik.
— Rivgut eai jurddaš, eai ge ipmir.
Barna deres vil jo vekk fra foreldrene så snart de er gamle nok til å klare seg selv... Kátjá lyttet taus til guttenes prat.
Sin čivggat háliidit mánnán juo ruovttus eret... Kátjá čohkkái jávohaga ja guldalii bártnážiid ságastallama.
- Hva med deg, Kátjá ?
— Naba don Kátjá, jearralii okta.
Hva vil du gjøre når du kommer tilbake til friheten ?
— Gosa don áiggut go beasat friddjavuhtii fas ?
- Jeg vet sannelig ikke... svarte hun lavt.
Mun orun muhtomin dovdame hirbmat háliidusa diehtit... in diede ieš ge maid.
Av og til har jeg lyst til å vite litt mer...
ja ieš mearridit maid háliida oahppat.
men jeg vet ikke hva jeg vil vite, bare at det er noe... Tenk om det fantes en skole der man lærer det man har lyst til å lære, ikke blir tvunget til å lese så mye om de evindelige vikingene og apostlene.
Ii ge bággehala lohkat dološ vikingaid ja ápostaliid birra.
De skjønner ikke at vi ikke kan leve av alt vi har pugget om de hellige konger og om korstogene deres.
Ii doppe boađe biebmu beavddi ala vaikko man gavrri bures dieđášii buot bassi gonagasaid ja sin sođiid birra. Huff !
Skoler er bare noe forbanna tull !
Jur skuvllain ii leat ávki beatnat bahtii ge...
Nei Kátjá, tenk ikke mer på det, kok heller kaffe til oss, av fersk, nystjålet kaffe !
muhto Kátjá, vuoššal dál baicca gáfe, váras suoláduvvon gáfiiguin !
De gapskrattet, og Kátjá kokte kaffe.
Buohkat bohkosedje, ja Kátjá bijai gáfe duldet go vuos okta lei fitnan iskame oidno go oktage biigá lahkosiin.
Men først hadde de forsikret seg om at betjeningen ikke var i nærheten.
— Ii oidno oktage biigá, sii leat buohkat čohkkámen iežaset lanjas njunnálaga.
- Ingen i sikte, meldte spionen som kom tilbake fra korridoren.
Min garuheame ja duššiid slárveme.
- Hjemme har nok 1 øvet begynt å sprette allerede, og markene er grønne, tenkte Kátjá.
— Ruovttus gal várra lea urbi juo luoskanan ja giettit runodan, jurdilii Kátjá.