pere/sami_parallel huggingface dataset:
Det norske navnet er merket øverst på skiltene og følger dermed ikke rekkefølgen for navnene etter regelen i § 7-3 i forskrifter til stedsnavnloven og heller ikke etter regelen i skiltnormalen.
Dárogiel namma lea merkejuvvon bajimussii dain galbbain ja danin namaid ortnet ii čuovo báikenammalága láhkaásahusaid § 7-3 čujuhangalbbain, vaikko čállinvuogit leat báikenammalága mielde mearriduvvon juo 20 jagi dassái.
I Porsanger kommune er 7 % av veivisningsskiltene på samisk.
Porsáŋggu gielddas leat luoddačujuhangalbbaid namain 7 % sámegillii.
I praksis gjelder dette bare ét grendenavn Suovdi, som er merket på fire skilt.
Geavadis dat lea dušše fal ovtta giláža namma Suovdi, mii lea njealji galbbas.
Denne grenden har navn bare på samisk.
Dán gilis lea namma dušše fal sámegillii ja danin luoddačujuhangalbba namma sáhttá leat dušše sámegillii.
Det er verdt å legge merke til at i Kautokeino kommune fins på 12 skilt eller 28 % av skiltene navn bare på norsk.
Lea mearkkašahtti, ahte Guovdageainnu suohkanis leat 12 galbbas (28 % namma dušše fal dárogillii.
På ni skilt viser stedsnavnet til forvaltningområdets sentrale bygder, Kautokeino på 5 skilt og Karasjok på 4 skilt.
Ovcci galbba báikenamma čujuha sámegiela hálddašanguovllu suohkaniid guovddáš giliide, Kautokeino 5 galbbas ja Karasjok 4 galbbas.
Bygdenavnet Guovdageaidnu er godkjent som et offisielt navn allerede i 1979, og navnet Kárášjohka er godkjent i 1989.
Gilinamma Guovdageaidnu lea dohkkehuvvon virggálažžan juo jagi 1979 ja namma Kárášjohka jagi 1989.
Disse samiske navnene er ennå ikke (i 2013) tatt systematisk hensyn til på veivisningskiltene.
Dát sámi namat eai leat velge (jagi 2013) váldon systemáhtalaččat vuhtii luoddačujuhangalbbain.
I Karasjok kommune er 24 navn på samisk. Dette
Kárášjoga gielddas leat 24 nama sámegillii ja dat lea 63 % galbbain.
104 utgjør 63 % av skiltene. Av veivisningsskilt i Kautokeino kommune har til sammen 28 skilt eller 70 % av skiltene navn bare på samisk.
Guovdageainnu suohkana luoddačujuhangalbbain lea oktii buot 28 galbbas dahje 70 % galbbain namma dušše sámegillii.
En slik navnebruk på skilt gjenspeiler reell bruk av samiske stedsnavn i disse samiske kommunene, fordi navn på grendene er opprinnelige samiske navn og disse stedene har ikke parallellnavn på andre språk.
119 gilážiid namat leat álgoálggus jura sámegillii ja dáidda báikkiide eai oba leatge buohtalasnamat eará gillii.
I 1984 vedtok Kulturdepartementet noen grendenavn på den gjeldende nordsamiske skrivemåten i Indre Finnmark, som f.eks. Gárggoluoppal og Goaskinnjavvi (Kulturdep.
Jagi 1984 Kulturdepartemeanta mearridii SisFinnmárkkus muhtin gilážiid namaid čállinvugiid riekta davvisámegillii, nugo omd. Gárggoluoppal ja Goaskinnjavvi (Kulturdep.
1984).
1984).
Tabell 5.6 Stedsnavn på veivisningsskilt til steder utenfor forvaltningsområdet for samisk språk
Tabealla 5.6 Luoddačujuhangalbbaid namat dakkár báikkiide, mat leat sámegiela hálddašanguovllu olggobealde
Dette navnet viser til en bygd i Sør-Varanger kommune, og navnet på bygda er merket på skiltet på norsk Bugøynes og på kvensk Pykeijä.
Dát namma čujuha gillái Mátta-Várjjaga gielddas, ja gili namma lea merkejuvvon galbii dárogillii Bugøynes ja kveanagillii Pykeijä.
Som drøftet i kapittel 5.2.4, er det mulig å bruke to navn på veivisningsskilt (Trafikkskilt 2012 a, 57).
galbbain sáhttá atnit guokte nama (Trafikkskilt 2012 a, 57).
Det samiske navnet på bygda er Buođggát, men Sør-Varanger kommune har ennå ikke vedtatt denne skrivemåten som et offisielt navn.
Dán gili sámegiel namma lea
I denne kategorien fins det stedsnavn utenfor forvaltningsområdet for samisk språk, som allerede har vedtatte parallelle skrivemåter på samisk, som f.eks. Čáhcesuolu (vedtatt 1993) og Áltá (vedtatt 2005).
Dán galbajoavkku báikenamain leat dakkár namat sámegiela hálddašanguovllu olggobealde, maidda leat juo mearriduvvon sámegiel buohtalasnamat, nugo omd.
Slike skrivemåter er ikke tatt hensyn til ved språkvalg på veivisningsskilt.
2005). Dát namat eai leat váldon vuhtii luoddačujuhangalbbaid giellaanus.
105 som i henhold til stedsnavnloven har blitt foreslått det parallelle samiske og kvenske navnet allerede på 1990-tallet.
Dán joavkku galbbain lea maiddái namma Kirkenes, masa lea báikenammalága mielde evttohuvvon sámi ja kveana buohtalasnamma juo 1990-logus.
Derimot har det vært mulig å få Kirkenes skrevet med kyrillisk alfabet på skilt i Sør-Varanger kommune.
Dan sajis gávpoga dárogiel namma
Bilde 10. Veivisningsskilt som er satt opp i begynnelsen av 2000-tallet i Sør-Varanger kommune
Govva 10. 2000-logu álggus biddjon luoddačujuhangalbbat Mátta-Várjjaga gielddas.
Kirkenes-navnet skrevet på kyrillisk er akseptert på skiltet, selv om bruken av dette navnet ikke har grunnlag i stedsnavnloven.
Kyrillalaš alfabehtain čállojuvvon Kirkenes-namma lea dohkkehuvvon galbii, vaikko dasa ii leat makkárge vuođđu báikenammalágas.
I veimyndighetenes retningslinjer fins generelle råd, hvordan man skal vise til steder, som ligger i andre land (Trafikkskilt 2012 a, 57).
Luoddaeiseválddiid rávvehusain leat oppalaš rávvagat, mo sáhttá čujuhit báikkiide, mat leat eará riikkain (Trafikkskilt 2012 a, 57).
For visning til russiske mål skal skiltelementet vise stedsnavnet med både latinske og kyrilliske skrifttegn.
Rávvehusain namuhuvvojit maiddái Ruošša beale báikkit ná:
Tabell 5.7 Stedsnavn på veivisningsskilt til steder i Finland
Tabealla 5.7 Luoddačujuhangalbbat Suoma beale báikkiide
Dette er i tråd med skiltnormalen fordi det tilrådes å bruke skrivemåter som er i bruk i det landet skiltene viser til (Trafikkskilt 2012 a, 57):
Dát lea galbanormála njuolggadusaid mielde daningo rávan lea atnit daid čállinvugiid, mat adnojuvvojit dan riikkas, gosa galbbat čujuhit (Trafikkskilt 2012 a, 57):
Når et sted er innenfor forvaltningsområdet for samisk språk, er det samiske parallellnavnet noen ganger akseptert på skilt.
Dalle go báiki lea sámi hálddašanguovllu siskkobealde, de lea muhtumin sámi buohtalasnamma dohkkehuvvon mielde galbii. Muhtumin fastten
I andre lignende tilfeller er ikke samme navn tatt hensyn til i skiltingen.
122 sullasaš galbbain seammá buohtalasnamma ii leat váldon mielde.
107 fordi denne loven gjelder ikke bare kommuner som hører til forvaltningsområdet for samisk språk, men også andre kommuner.
Dakkár galbenvuohki lea báikenammalága vuostá, daningo dat láhka ii leat ráddjejuvvon guoskat dušše fal sámegiela hálddašanguovllu suohkaniidda.
I analysen av avstandsskilt drøftes stedsnavn i tre tabeller på samme måte som i kategorien veivisningsskilt.
Gaskačujuhangalbbaid analysas guorahallojuvvojit báikenamat golmma tabeallas seamma láhkai go luoddačujuhangalbbainnai.
Inndelingen av tabellene følger også samme mønster som i tabeller for veivisningsskilt.
Tabeallaid juohku čuovvu maiddái seammá málle go luoddačujuhangalbbaid tabeallain.
Tabell 5.8 Stedsnavn på avstandsskilt til steder innenfor forvaltningsområdet for samisk språk
Tabealla 5.8 Gaskačujuhangalbbat báikkiide, mat leat sámegiela hálddašanguovllus
Samisk Samisk / norsk Norsk / samisk Norsk
Sámi Sámi / dáru Dáru / sámi Dáru N % N % N % N % Gáivuona suohkan / Kåfjord kommune 1 100 Guovdageainnu suohkan / Kautokeino kommune 22 48 Kárášjoga gielda / Karasjok kommune 4 11 7 18 Porsáŋggu gielda / Porsanger kommune / Porsangin komuuni Deanu gielda / Tana kommune 2 10 19 Unjárgga gielda / Nesseby kommune 1 25 Oktii buot 27 17 18 11 1 114
I Kåfjord kommune fins ét avstandsskilt som viser til et sted innenfor forvaltningsområdet.
123 Gáivuona suohkanis lea okta gaskačujuhangalba, man báiki lea sámegiela hálddašanguovllus.
Porsanger en den andre kommunen, der det ikke er et eneste avstandsskilt, der stedsnavnet i forvaltningsområdet er merket korrekt på to språk i henhold til
Porsáŋgu lea nubbi gielda, gos ii leat oktage gaskačujuhangalba, mas sámi hálddašanguovllu báikenamma livččii adnojuvvon guovtti gillii riekta báikenammalága mielde.
108 stedsnavnloven. På ét skilt er navneparet Karasjok ~ Kárášjohka merket, men rekkefølgen av navnene følger ikke hovedregelen i forskrifter til stedsnavnloven og ikke heller skiltnormalen.
Ovtta galbbas lea nammabárra Karasjok ~ Kárášjohka, muhto namaid ortnet ii čuovo báikenammalága láhkaásahusaid váldoKarasjok. njuolggadusa iige galbanormálage.
I Porsanger kommune er det også et avstandsskilt, der bare det norske navnet Karasjok er skrevet.
Porsáŋggu gielddas lea maiddái gaskačujuhangalba, mas lea dušše dárogiel namma
I Kautokeino kommune er navnet Karasjok brukt på 5 avstandsskilt. Også bygdenavnet Kautokeino forekommer fortsatt bare på norsk på 18 skilt.
Guovdageainnu suohkanis lea namma Karasjok adnojuvvon 5 gaskačujuhanKautokeino lea ain dušše dárogillii 18 galbbas.
Som nevnt ovenfor, er rekkefølgen av navnene i Porsanger kommune omvendt Karasjok ~ Kárášjohka, som forekommer på ét avstandsskilt.
Nugo ovddabealde juo namuhuvvui, Porsáŋggu gielddas lea namaid ortnetges nuppe gežiid Karasjok ~ Kárášjohka, mii lea ovtta gaskačujuhangalbbas. Maiddái gilinamma galbbas.
Dette utgjør 79 % eller nesten fire femtedeler av skiltene i denne kategorien.
Dat lea 79 % dahje measta njeallje viđadasoasi dán joavkku galbbain. Gosii ovtta
Nesten i en femtedel, nemlig19 % av skiltene eller på til sammen 10 skilt er navnene skrevet på to språk.
124 viđadasoasis, namalassii 19 % galbbain dahje 10 galbbas leat báikenamat merkejuvvon guovtti gillii.
I Tana kommune er det verdt å legge merke til, at parallelle navn er brukt meget usystematisk: på 21 skilt forekommer navnet Tana bru, men på 4 skilt finner man navnet på to språk Deanušaldi ~Tana bru.
Deanu gielddas lea mearkkašan veara, ahte buohtalas báikenamat leat adnojuvvon erenoamáš eahpesystemáhtalaččat: 21 galbbas lea namma Tanabru, muhto 4 galbbas guovtti gillii Deanušaldi ~ Tanabru.
På 5 skilt fins navneparet Kárášjohka ~ Karasjok, og på 9 skilt er navnet merket bare på norsk.
5 galbbas lea nammabárra Kárášjohka ~ Karasjok, ja 9 galbbasges lea namma dušše fal dárogillii Karasjok.
Tabell 5.9 Avstandsskilt til steder utenfor forvaltningsområdet for samisk språk
Tabealla 5.9 Gaskačujuhangalbbat báikkiide, mat leat sámegiela hálddašanguovllu olggobealde
I Kautokeino kommune fins tre avstandsskilt som ikke har stedsnavn men en norsk term Riksgrensen.
125 Guovdageainnu suohkanis leat golbma gaskačujuhangalbba, main ii leat báikenamma muhto dárogiel tearbma Riksgrensen.
For navn som er skrevet bare på finsk, fins det også parallelle navn på samisk som er i offentlig bruk i Finland, som f.eks. Gáregasnjárga ~
Dat namat, mat leat dušše suomagillii, leat dattetge dakkárat, maidda leat buohtalasnamat sámegillii ja mat leat Suoma bealde virggálaš anus maiddái sámegillii, nugo omd. Gáregasnjárga ~ Karigasniemi dahje Avvil ~ Ivalo.
Karigasniemi eller Avvil ~ Ivalo. På skilt på norsk side er parallelle navn som f.eks. Avvil ~ Ivalo noen ganger brukt på skilt, men ikke på en systematisk måte.
Norgga beale galbbain leat buohtalasnamat nugo omd. Avvil ~ Ivalo muhtumin adnojuvvon galbbain, muhto eai systemáhtalaččat.
På finsk side følges Samisk språklov systematisk i offentlig skilting (se f.eks. Helander 2013 a).
Suoma bealde čuvvojuvvo sámi giellaláhka systemáhtalaččat almmolaš luoddagalbemis (gč. omd. Helander 2013 a).
Derfor bør man i Norge bruke navn i Nord-Finland på samme måte som de er brukt i Finland, nemlig på begge språk (jf. også Trafikkskilt 2012 a, 57).
Danin Norgga bealdenai berrejit Davvi-Supmii čujuheaddji báikenamat merkejuvvot seamma láhkai go mo dat adnojuvvojit Suoma bealde, namalassii goappáge gillii (vrd. maiddái Trafikkskilt 2012 a, 57).
5.4.6 Serviceskilt
5.4.6 Bálvalusgalbbat
I kategorien serviceskilt undersøkes både skilt med stedsnavn og skilt som inneholder termer.
Bálvalusgalbbaid joavkkus guorahallojuvvojit sihke galbbat, main leat báikenamat ja galbbat, main leat tearpmat.
Navn på bedrifter er ikke med i analysen som forklart i kapittel 5.3.
Fitnodagaid namat leat čuldojuvvon eret analysas nugo juo kapihttalis 5.3 lea čilgejuvvon.
På 22 serviceskilt er stedsnavn skrevet på samisk.
Tabealla 5.11 Bálvalusgalbbaid báikenamat
Dette utgjør litt over en fjerdedel eller 27 % av skiltene.
Bálvalusgalbbain lea 22 galbbas sámegiel báikenamma.
Disse skiltene finner man i Kautokeino, Karasjok, Tana og Nesseby.
Dat lea badjelaš okta njealjádasoassi dahje 27 % galbbain.
Som eksempel kan nevnes navnet Ássebákti i Karasjok.
Dat galbbat leat Guovdageainnus, Kárášjogas, Deanus ja Unjárggas nugo omd. Ássebákti Kárášjogas.
Dette betyr at veimyndigheter ikke foretar konsekvente navnevalg,
Dat mearkkaša, ahte luoddaeiseválddit eai čuovo dán joavkkusge konsekveanta nammaanu, muhto erohusat orrot dás manname suohkaniid mielde.
111 da det ser ut til å være kommunevise forskjeller. Tospråklige navn på serviceskilt fins i Kåfjord, Kautokeino, Karasjok og Nesseby.
Guovttegielat namat leat bálvalusgalbbain Gáivuonas, Guovdageainnus, Kárášjogas ja Unjárggas.
I Tana kommune er 85 % av navnene på norsk og i Porsanger er 88 % av navnene på norsk.
127 Deanu gielddas leat báikenamat dárogillii 85 % galbbain ja Porsáŋggus lea 88 % namain dárogillii.
Tabell 5.12 Termer på serviceskilt
Tabealla 5.12 Bálvalusgalbbaid tearpmat
5.4.7 Ikke-geografiske skilt
5.4.7 Ii-geográfalaš galbbat
Vi har begrenset analysen til bare å omfatte språklige termer ved ikke-geografiske skilt.
Dán analysas leat ráddjen guorahallat ii-geográfalaš galbbain dušše tearpmaid giellaanu.
I forvaltningsområdet for samisk språk gjelder også § 3-2 i samelovens språkregler ved språkvalg på ikke-geografiske skilt.
Maiddái ii-geográfalaš galbbain berre váldit vuhtii sámelága giellanjuolggadusaid § 3–2 sámegiela hálddašanguovllu suohkaniin.
Tabell 5.13 Bruk av termer på ikke-geografiske skilt
Tabealla 5.13 Ii-geográfalaš galbbaid tearbmaatnu
Samisk Samisk / norsk Finsk / norsk / engelsk
Suoma / dáru / eaŋgl
Samisk / engelsk Norsk
Sámi / eaŋgl
Den eneste termen i denne kategorien som er skiltet på samisk, er termen golfbána i Karasjok kommune (7 % I Kautokeino, Karasjok og Tana kommuner har man eksempler på at termvalg noen ganger er akseptert på to språk.
Dán galbajoavkku áidna tearbma, mii lea galbejuvvon dušše sámegillii, lea golfbána Kárášjoga gielddas (7 % Guovdageainnu, Kárášjoga ja Deanu gielddain leat muhtin ovdamearkkat das, ahte tearbmaatnu lea dohkkehuvvon muhtumin guovtti gillii ii-geográfalaš galbbaide.
I Karasjok kommune fins termer som ráđđeviessu ~ rådhus, apotehka ~ apotek og kulturmuittut ~ kulturminner.
Kárášjoga gielddas leat tearpmat nugo ráđđeviessu ~ rådhus, apotehka ~ apotek ja kulturmuittut ~ kulturminner.
I Kautokeino kommune fins på to språk termen boazonjuovahat ~ reinslakteri.
Guovdageainnu suohkanis lea guovtti gillii omd. boazonjuovahat ~ reinslakteri.
Som tabellen viser, er det forskjeller mellom kommunene, fordi i kommunene Kåfjord, Porsanger og Nesseby er ikke samiske termer tatt hensyn til på skiltene.
Nugo tabealla čájeha, de ii-geográfalaš galbbaid giela válljemis leat erohusat suohkaniid mielde, daningo Gáivuona suohkanis ja Porsáŋggu ja Unjárgga gielddain ii leat
I Nesseby kommune fins et ikke-geografisk skilt med navneparet Enarestien ~ Anárašmáđii, men fordi disse er stedsnavn, er de ikke tatt med i tabellen. Den
Unjárgga gielddas lea guovtti ii-geográfalaš galbbas nammabárra Enarestien ~ Anarášmáđii, muhto danin go dát leat báikenamat, de dat eai leat tabealla loguin mielde.
113 generelle situasjonen er fortsatt slik, at samelovens språkregler ikke er systematisk tatt hensyn til på ikke-geografiske skilt i de kommunene som hører til forvaltningsområdet.
Danin lea dilli ain nu, ahte sámelága giellanjuolggadusat eai leat vel mangeláhkai systemáhtalaččat váldon vuhtii sámegiela hálddašanguovllu suohkaniid iigeográfalaš galbbain.
I tabellen om opplysningstavler er ikke Kåfjord og Nesseby kommuner med, fordi det ikke fins opplysningstavler i disse kommunene.
Diehtotávvaliid tabeallas eai leat Gáivuona suohkan ja Unjárgga gielda mielde, daningo dain suohkaniin eai leat diehtotávvalat.
Tabell 5.14 Opplysningstavler Norsk / finsk
Tabealla 5.14 Diehtotávvalat
Norsk / engelsk / russisk
Dáru / suoma
Norsk / engelsk / tysk / finsk
Dáru / eaŋgals / ruošša
Norsk N Andel N Andel N Andel N Andel
Dáru / eaŋgals / duiskka / suoma
I analysen har vi valgt følgende navn: i Troms fylke Olmmáivággi ~ Manndalen og i Finnmark fylke
Dán oasi analysii leat válljejuvvon Romssa fylkkas Olmmáivággi ~ Manndalen ja Finnmárkkus Guovdageaidnu ~ Kautokeino, Kárášjohka ~ Karasjok, Lakselv ~ Leavdnja ~ Lemmijoki, Deanušaldi ~ Tana bru ja Vuonnabahta ~ Varangerbotn.
Figur 5.1 Trafikkskilt i seks kommuner i forvaltningsområdet for samisk språk.
Govus 5.1 Johtolatgalbbat sámegiela hálddašanguovllu guđa suohkanis.
Navn på sentrale bygder i kommunene er brukt som eksempler
Ovdamearkan leat suohkaniid guovddáš giliid namat.
Deanušaldi – Tana bru Vuonnabahta – Varangerbotn
Olmmáivággi – Manndalen Guovdageaidnu – Kautokeino
StedsnavnskiltVeivisningsskiltAvstandsskilt
Kárášjohka – Karasjok Leavdnja – Lakselv – Lemmijoki
StedsnavnskiltVeivisningsskiltAvstandsskilt
BáikenammagalbaLuoddačujuhangalbaGaskačujuhangalba
SamiskSamisk - norskNorsk - samisk - kvenskNorsk
BáikenammagalbaLuoddačujuhangalbaGaskačujuhangalba
SamiskSamisk - norskNorsk - samisk - kvenskNorsk
Oktii buot sámegiela hálddašanguovllu guđa suohkanis
Ifølge skiltnormalen kan tospråklige navn brukes både på veivisnings- og avstandsskilt (se kapittel 5.2.4 og
Galbanormálas lea čielga ráva, ahte guovttegielat namat sáhttet adnojuvvot sihke luodda- ja gaskačujuhangalbbain (gč. kap. 5.2.4 ja maiddái Trafikkskilt 2012 a, 57).
5.5 Sammendrag: Hvor går veien videre ?
5.5 Oktiigeassu: Mo luodda dás ovddosguvlui ?
På ikke-geografiske skilt og serviceskilt er det kommunevise forskjeller i valg av språk på terminologi.
Ii-geográfalaš galbbaid ja
I skiltnormalen er bokmål og nynorsk nevnt men ikke samisk og samelovens språkregler (jf. Trafikkskilt 2012 b, 37).
Galbanormálas leat namuhuvvon girje- ja ođđadárogiella, muhto ii sámegiella eaige sámelága giellanjuolggadusat (vrd. Trafikkskilt 2012 b, 37).
Men det er likevel spørsmål om hvor lenge eller hvor mange år man skal vente før vedtatt skrivemåte blir tatt i bruk i offentlig skilting.
Lea dattetge gažaldat, man guhká dahje man galle jagi galgá vuordit ovdal go mearriduvvon čállinvuohki váldojuvvo vuhtii báikenamaid almmolaš anus. Báikenammaláhkii
Derfor trenger man klarere retningslinjer i stedsnavnloven om tidsfrister for når vedtatte skrivemåter av stedsnavn skal tas i offentlig bruk.
134 dárbbašuvvojit čielgasat njuolggadusat dan birra, makkár áiggis mearriduvvon čállinvuogit galget leat almmolaš anus.
Skiltnormalen inneholder retningslinjer om at navneformer skal kontrolleres før det settes opp nye skilt (Trafikkskilt 2012 a, 56).
Galbanormálas leat njuolggadusat, ahte báikenamaid galgá kontrolleret ovdal go ođđa galbbat biddjojuvvojit (Trafikkskilt 2012 a, 56).
Fraværet av samiske navn på skiltene på bilde 11 kan ikke forstås slik at det skulle være spesielt vanskelig å ta med samiske navn slik det forutsettes i lovens forskrifter.
Gova 11 galbbain lea maiddái veadjemeahttun dulkot, ahte livččii praktihkalaš sivaid geažil erenoamáš váttis atnit maiddái sámegiel namaid dain galbbain nugo eaktun lea láhkaásahusaid mielde. Dát galbenvuohki čujuha baicce
Denne måten å fremstille navn på viser at det ikke er noe systematikk i hvordan samiske stedsnavn behandles på trafikkskilt.
135 dasa, ahte lea ain sáhka eahpesystemáhtalašvuođas dan hárrái, mo sámi báikenamat váldojuvvojit vuhtii johtolatgalbbain.
(Trafikkskilt 2012 a, 57).
(Trafikkskilt 2012 a, 57).
Stedsnavnloven angår ikke bare samiske stedsnavn i kommunene i forvaltningsområdet for samisk språk, men gjelder offentlig bruk av alle samiske stedsnavn etter kriteriene i stednavnloven § 9-2.
Báikenammaláhka ii guoskka dušše fal sámi hálddašanguovllu suohkaniid sámi namaide, muhto buot sámi namaid virggálaš atnui, go dat devdet báikenammalága § 9-2 kriteraid.
Det er nødvendig med et klart punkt om dette i skiltnormalen, fordi dette ikke engang er nevnt i dagens retningslinjer.
Galbanormálii lea dárbu lasihit čielga dieđuid dán ášši birra, daningo dat ii leat oba namuhuvvonge dálá njuolggadusain.
Vår analyse viser at det fins mange navn som er sendt til vedtak i kommunene, men kommunene har til nå ikke fattet vedtak om
Dát analysa lea čájehan, ahte leat máŋggat namat, mat leat sáddejuvvon suohkaniidda mearrideapmái, muhto suohkanat eai leat dássái mearridan buohtalas sámi namaid čállinvugiid. Dákkár dáhpáhusain suohkanat eai
I slike tilfeller følger ikke kommune loven, men legger tvert i mot hindringer i veien for å kunne ta samiske stedsnavn i offentlig bruk (se også Helander 2013 a, b).
136 čuovo báikenammalága, muhto baicce easttadit sámi báikenamaid beassamis virggálaš atnui (gč. maiddái Helander 2013 a, b).
Både samelovens språkregler og stedsnavnloven har begge vært i kraft i over 20 år, men offentlige organer både på lokalt og regionalt nivå synes fremdeles å mangle gode rutiner for oppfølging av lovene i praktisk virksomhet.
Sihke sámelága giellanjuolggadusat ja báikenammaláhka leat leamaš fámus juo badjelaš 20 jagi, muhto báikkálaš ja guovllolaš dási almmolaš orgánain orrot ain váilume buorit rutiinnat, mo dát lágat galget
I vegmyndighetenes egne tilrådinger (Trafikkskilt 2012 a, 54) understrekes det at stedsnavnene er en viktig del av landets kulturarv.
váldojuvvot vuhtii geavatlaš doaimmain. Luoddaeiseválddiid iežaset rávvehusain (Trafikkskilt 2012 a, 54) deattuhuvvo, ahte
Helander, Kaisa Rautio 2001: Samiske og norske kommunenavn i Norge – dobbeltnavn eller tospråklige navn ?
FAK 2013: Sámelága giellanjuolggadusat ja sámegielaid hálddašanguovlu.
– Namn i en föränderlig värld.
Helander, Kaisa Rautio 2008: Namat dan nammii.
Rapport från den tolfte nordiska namnforskarkongressen.
Sámi báikenamaid dáruiduhttin Várjjaga guovllus Norgga uniovdnaáiggi loahpas.
Skrifter utgivna av Svenska litteratursällskapet i Finland.
Dieđut 1, 2008.
Helsingfors. 246–259.
Sámi allaskuvla, Guovdageaidnu.
Kommuneloven 1992: LOV 1992-09-25 nr 107: Lov om kommuner og fylkeskommuner (kommuneloven).
Helander, Kaisa Rautio 2009 a: Sámi báikenammadutkan – gielladiehtaga ja fágaidrasttideaddji bálgáid alde.
Kulturdep.
– Sáhkavuoruin sáhkan.
1984: Brev 9.7.1984 fra Det kongelige kultur- og vitenskapsdepartement til Statens vegvesen i Finnmark. (ref. 4369 Ku 84 OGU.:
Dieđut 1, 2009. Sámi allaskuvla, Guovdageaidnu.
MSL)
22–41.
Sameloven 2008: LOV 1987-06-12 nr 56: Lov om Sametinget og andre samiske rettsforhold (sameloven).
Sámediggedieđáhus 2012: Sámediggedieđáhus sámegiela birra.
Sist endret: LOV-2008-06-27-51
http://www.samediggi.no/Giella/Samediggediedahus-samegiela-birra
Trafikkskilt 2012 a: Trafikkskilt.
Sámi giellaláhka 2003: Nr 1086 Sámi giellaláhka.
Statens vegvesen. Tekniske bestemmelser og retningslinjer for anvendelse og utforming (Skiltnormal).
Addojuvvon Helssegis juovlamánu 15 beaivve 2003. http://www.finlex.fi/fi/laki/ajantasa/2003/20031086
Veg- og transportavdelingen, Vegdirektoratet.
6 Biebmodorvvolašvuohta davvin
Magritt Brustad, Senter for samisk helseforskning, Universitetet i Tromsø Ammar Ali Hassan, Senter for samisk helseforskning, Universitetet i Tromsø Torkjel M. Sandanger, Institutt for samfunnsmedisin, Universitetet i Tromsø
Magritt Brustad, Sámi dearvvašvuođadutkama guovddáš, Romssa Universitehta Ammar Ali Hassan, Sámi dearvvašvuođadutkama guovddáš, Romssa Universitehta Torkjel M Sandanger, Servodatmedisiinnalaš instituhtta, Romssa Universitehta
Sammendrag Undersøkelser har vist at noen typer tradisjonskost, dvs. mat fra lokalmiljøet, blir benyttet i relativt stor grad i husholdningen i Nord-Norge.
Guorahallamat čájehit ahte muhtin lágan árbevirolaš borramušaid, nappo lagasbirrasa biepmuid, ávkkástallet relatiivalaččat ollu Davvi- Norgga ruovttudoaluin.
Kostholdsundersøkelser fra urfolksgrupper i arktisk Canada har vist et betydelig høyere inntak av essensielle næringsstoffer for studiedeltakerne på dager der maten besto av typisk tradisjonskost, sammenliknet med dager der de spiste mer «moderne kostš.
Biebmodoalloguorahallamat árktalaš Kanada eamiálbmotjoavkkuin leat čájehan ahte guorahallamiid oasseváldit ožžo mearkkašahtti eanet essensiála biebmoávdnasiid daid beivviid go borramuššan lei dábálaš árbevirolaš biebmu, buohtastahttojuvvon beivviiguin go borramuššan lei eanet “ ođđaáigásaš biebmu ”.
Undersøkelser fra inuitter på Grønland har vist at når kostholdsendringer har beveget seg fra tradisjonskost og bruk av lokalt høstet mat til et mer vestlig kosthold, har inntaket av noen næringsstoffer gått ned.
Guorahallamat Ruonáeatnama inuihtain čájehit ahte go biebmodoallu lea rievdan árbevirolaš biepmuin ja lagasbirrasis vižžon biepmuin eanet oarjemáilmmi biebmodollui, de lea muhtin biebmoávdnasiid
Reduksjon i bruk av lokal mat har også vært assosiert med økning i diabetes type 2 og forekomst av overvekt. I tillegg til at lokal mat er relatert til en
Báikkálaš biepmu geavaheami njiedjan leat maiddái assosieren sohkardávdda tiipa 2 lassáneapmái ja buoidumii.
124 rekke positive helseaspekter på grunn av den høye næringstettheten og det lave innholdet av «tomme kalorierš, er bruk av slik kost også kostnadsbesparende.
Lassin dasa ahte báikkálaš bibmui leat čadnon ollu positiiva dearvvašvuođabealit danin go das lea alla biebmoávnnashivvodat ja unnán “ guoros kaloriijat ”, de dakkár biepmuid ávkkástallamis maiddái seastá ruhtaolggosgoluid.
Persistente organiske miljøgifter (POPs) er fremmedstoffer som nedbrytes veldig langsomt i naturen.
6.3.1 Persisteanta orgánalaš birasmirkkot (POPs)
Figur 6.1 Den marine næringskjeden er fettrik og består av mange ledd.
142 Figuvra 6.1 Mariidna biebmogoallus lea buoidevalljái ja das leat ollu lađđasat.
Figur 6.2 Den terrestriske næringskjeden har ikke like mange ledd som den marine næringskjeden, og derfor oppkonsentreres ikke miljøgifter i samme grad.
mariidna biebmogollosis, ja danin birasmirkkot eai čoaggás seamma mađe.
Figur 6.3 Persistente organiske miljøgifter (POPs) transporteres til Arktis med hav og luftstrømmer.
143 Figuvra 6.3 Persisteanta orgánalaš birasmirkkot (POPs) fievrriduvvojit Árktalaš guvlui meara ja áibmorávnnjiid bokte.
De store elvene som renner ut i Arktis, bidrar også.
Deanut mat golget Árktalaš guvlui maiddái váikkuhit.
Konsentrasjoner av mange miljøgifter som PCB.
Ollu birasmirkkuid, nugo PCB.
, DDT, og dioksiner i miljøet og mennesker har gått kraftig ned i løpet av de siste 20 årene.
, DDT ja dioksiidaid, mearit birrasis ja olbmuin leat njiedjan sakka maŋemus 20 jagis.
Naturlige kilder til tungmetaller kan være ulike bergarter, jordskorpa eller vulkanske utbrudd, mens de vanligste menneskeskapte kildene er jordbruksaktivitet, gruvedrift, ulike former for industri og avfallsdeponeringer.
Lunddolaš lossametállagáldut sáhttet leat iešguđetlágán báktešlájat, eanagiera dahje dollaváriid jamahus, ja dábáleamos olmmošdagahuvvon gáldut leat eanandoallodoaimmat, ruvkedoaimmat, iešguđethámat industriijat ja
Mat er hovedeksponeringskilden til tungmetaller for mennesker, mens eksponering fra luft eller direktekontakt med hud eller øyne bidrar i mindre grad.
144 doapparbeaitagat. Biebmu lea olbmuide lossametállaid dáfus váldoeksponerengáldu, ja eksponeren áimmu bokte dahje njuolggoguoskkahusain liikái dahje čalmmiide váikkuha unnibuš.
De høyeste konsentrasjonene av tungmetaller i nordområdene forekommer nær kopper- / nikkelsmelteverkene ved Nikel og Monchegorsk på Kolahalvøya, og Norilsk i Sibir.
Alimus lossametállamearit davviguovlluin leat lahka veaike- / nihkkelsuddadanbáikkiid Nihkkelis ja Monchegorskas Guoládatnjárggas, ja Norilskas Sibirjás.
Kostholdsundersøkelser har vist til høyt inntak spesielt i samisk befolkning bosatt på innlandet, men også ved kysten har samisk befolkning et noe høyere inntak av reinkjøtt enn ikke-samisk befolkning.
Biebmodoalloguorahallamat leat čájehan ahte ollu borret bohccobierggu erenoamážit sápmelaččat geat orrot nannámis, muhto maiddái riddoguovlluin ávkkástallá sámi álbmot veaháš eanet bohccobierggu go sii geat eai leat sápmelaččat.
Dette var en sentral motivasjonsfaktor for at man satte i gang prosjektet «Reinkjøtt som næringsmiddelš.
Dat lei guovddáš oalgguhussan “ Bohccobierggu biebmoávdnasat / Reinkjøtt som næringsmiddel ” prošeavtta álggaheapmái.
I nevnte avlagte doktorgradsarbeid fra prosjektet «Rein som næringsmiddelš ble denne nord-sør-forskjellen bekreftet for kadmium, men de geografiske forskjellene var likevel ikke entydige.
Namuhuvvon doavttergrádabarggus “ Bohccobierggu biebmoávdnasat ” prošeavtta olis duođaštuvvui dát davvi-lulli erohus kadiuma guovdu, muhto geográfalaš erohusat eai aŋkke buot čujuhan ovtta guvlui.
128 nivåene av tungmetaller som er påvist, er betydelig lavere enn grenseverdier som er satt for potensielt helsefarlig effekt for mennesker.
Doavttergrádabarggus loahppaboađusin lea ahte bohccobierggu, sorjjasmeahttumit guđe riikkas boahtá, lea dorvvolaš konsumeanttaide borrat, danin go lossametállaárvvuid maid leat gávdnan leat ollu vuollegeappot go rádjeárvvu maid leat bidjan vejolaš dearvvašvuođavahágahtti beaktun olbmuide.
Men det konkluderes likevel med at dette ikke representerer en helserisiko fordi det kreves et urealistisk høyt inntak av reinlever for å komme over anbefalt grenseverdi som er fastsatt som helseskadelig for kadmium. Vi snakker da om et inntak av reinlever tilsvarende 2,7 kg per måned i løpet av ett år.
Muhto goitge konkluderejuvvo ahte dat ii ovddas dearvvašvuođavára, danin go ollet badjel ávžžuhuvvon rádjeárvvu mii lea bidjon dearvvašvuođavahágin kadiuma dáfus, dasa gáibiduvvo ahte borrá máđoheames ollu bohccovuoivasa, namalassii 2,7 kg juohke mánu ovtta jagis.
Figur 6.4 Geografiske variasjoner i innhold av kadmium og bly fra ulike reinbeitedistrikt
146 Figuvra 6.4 Geográfalaš variašuvnnat kadium- ja ladjosisdoalus boazodoalloorohagain (Gáldu: Hassan A, 2012)
Kilde: Hassan A, 2012
(ng / g njuoskadeaddu.
Næringsstoffer i reinkjøtt Den norske matvaretabellen har hatt til dels manglede opplysninger om næringsinnhold i reinkjøtt.
Biebmoávdnasat bohccobierggus Norgga biebmogálvotabeallas leat leamaš veaháš váilevaš dieđut bohccobierggu biebmoávnnassisdoalus.
Gjennom doktorgradsprosjektet «Reinkjøtt som næringsmiddelš har solid dokumentasjon på reinkjøtts innhold av ulike næringsstoffer blitt fremskaffet.
“ Bohccobierggu biebmoávdnasat ” doavttergrádaprošeavtta bokte leat háhkan nanu duođaštusaid das makkár iešguđetlágán biebmoávdnasat leat bohccobierggus.
Figur 6.5 Innhold av vitamin B12 (Ŧg/100 g våtvekt) i kjøtt fra ulike dyr
Figuvra 6.5 B12 vitamiinna (Ŧg/100 g njuoskadeaddu) sisdoallu iešguđetlágán elliid bierggus (Gáldu: Hassan A, 2012)
Kilde: Hassan A, 2012
Vitamiidna B12)
Den største kontrasten mellom reinkjøtt og andre kjøtt-typer ble funnet for vitamin B12, med en firedobling, eller mer i forskjell (fig. 6.5).
Stuorámus erohus gaskal bohccobierggu ja eará biergošlájaid gávdnui B12
Med essensielle næringsstoffer menes næringsstoffer som mennesket er avhengig av å få tilført via kosten fordi kroppen ikke er i stand til å produsere disse stoffene i tilstrekkelig grad selv.
vitamiinnas, mas erohus lei njealjegeardánit, dahje eanet (fig. 6.5).
Figur 6.6 Innhold av jern og sink (mg/100 g våtvekt) i kjøtt fra ulike dyr
Figuvra 6.6 Ruovddi ja siŋka sisdoallu (mg/100 g njuoskadeaddu) iešguđetlágán elliid bierggus (Gáldu: Hassan A, 2012)
Kilde: Hassan A, 2012
(Boazu, Láppis, Šibit, Spiidni, Vuonccis.
Jernnivåene i reinkjøtt var noe høyere enn de andre kjøtt-produktene, men ikke så markant forskjellige som de andre nevnte næringsstoffene.
Ruovdi, Siŋka) Ruovdeárvvut ledje veaháš badjelis bohccobierggus go dain eará biergobuktagiin, muhto ii lean nu mearkkašahtti erohus go dain eará namuhuvvon biebmoávdnasiin.
Det er kun gjort en studie på nivåer av næringsstoffer og reinkjøttspising der man fant at høyt inntak av reinkjøtt blitt assosiert med lavere risiko for jernmangel.
Duššo okta dutkamuš lea dahkkon biebmoávdnasiid árvvuin ja bohccobiergoborramis, mas gávnnahedje ahte ollu bohccobiergoborran assosierejuvvo vuollegeappot varrasonahat várain.
Tilsvarende studier er ikke gjort for andre næringsstoffer.
Seammalágán dutkamušaid eai leat dahkan eará biebmoávdnasiin.
Figur 6.7 Innhold av selen (Ŧg/100 g våtvekt) i kjøtt fra ulike dyr
Figuvra 6.7 Selena sisdoallu (Ŧg/100 g njuoskadeaddu) iešguđetlágán elliid bierggus (Gáldu: Hassan A, 2012)
Figur 6.8 Fettinnhold i rein i forhold til kjøtt fra andre dyr
Figuvra 6.8 Buoidesisdoallu bohccos eará elliid bierggu ektui
Lammekjøtt
(Vuonccis, Spiinnebiergu, Lábbábiergu, Gálbbebiergu, Šibitbiergu, Bohccobiergu)
Radioaktivitet i rein Etter Tsjernobyl-ulykken i 1986 ble reinbeitedistriktene i sørlige del av Nordland fylke og Trøndelag hardest rammet av radioaktivt nedfall.
Radioaktiivvalašvuohta bohccuin Maŋŋel jagi 1986 Tsjernobyla lihkuhisvuođa čuozai radioaktiiva gahččan garrasepmosit Nordlándda fylkka lulimus oassái ja Trøndelagai.
Radioaktivt cesium (137 Cs) har vært det mest alvorlige problemet grunnet den lange halveringstiden på om lag 30 år.
Radioaktiiva cesiuma (137 Cs) lea leamaš duođaleamos váttisvuohtan dan sivas go das lea guhkes beallidanáigi, birrasiid 30 jagi.
Måleresultatene viser at det radioaktive innholdet i rein har gått kraftig ned og er betydelig lavere enn det som ble målt de første årene etter Tsjernobyl-ulykken.
Iskosiid bohtosat čájehit ahte radioaktiivvalaš sisdoallu bohccuin lea sakka njiedjan ja lea mealgat vuollegeappot go maid mihtidedje vuosttaš jagiid maŋŋel Tsjernobyl-lihkuhisvuođa.
Tabell 1 viser hvor mye reinkjøtt du kan spise, avhengig av hvor forurenset maten er.
Biebmobearráigeahčču lea almmuhan biebmodoallorávvagiid bohccobierggu borrama hárrái.
Tabell 6.1 Grenseverdier for radioaktivitet i mat (kilde: matportalen.no)*
Tabealla 6.1 Biepmu radioaktiivvalašvuođa rádjeárvvut (Gáldu: matportalen.no)* Radioaktiivvalašvuohta biepmus Bohccobierggu borran
600 Bq / kg (becquerel pr. kg) 100 kg per år 10 måltider i uka
600 Bq / kg (becquerel j. kilos) 100 kg j. jagi 10 borrama vahkus 1 000 Bq / kg.
1 000 Bq / kg 60 kg per år 6 måltider i uka 2 000 Bq / kg 30 kg per år 3 måltider i uka 3 000 Bq / kg 20 kg per år 2 måltider i uka 4 000 Bq / kg 15 kg per år 3 måltider hver 14. dag
60 kg j. jagi 6 borrama vahkus 2 000 Bq / kg. 30 kg j. jagi 3 borrama vahkus 3 000 Bq / kg. 20 kg j. jagi 2 borrama vahkus 4 000 Bq / kg. 15 kg j. jagi 3 borrama j. 14. b..
* I beregningene er det tatt hensyn til at vi også får noe radioaktive stoffer fra andre matvarer.
* Rehkenastimis leat vuhtii váldán ahte oažžut maiddái muhtin mađe radioaktiiva ávdnasiid eará biebmogálvvuin.
… En, især af Finner, meget yndet Ret bestaar av Lever af Seien, der knuses i Gryden sammen med Krøkebær og nydes omtrent som Grød; dette utgjør paa sine Steder til dels Hovedretten om Sommeren … ”
Čuovvovaš válddahusa leat viežžan Láhpi doaktára medisiinnalaš muitalusain jagis 1866... Okta, erenoamážit sápmelaččaid gaskas, hui árvvusadnon biebmu lea borramuš mas lea sáiddi vuoivvas, maid mollejit báhtái čáhppesmurjjiid fárus ja návddašit sullii nu go buvrru; dat lea muhtin guovlluin goasii váldobiebmun geasset... ”
Resultatene fra disse undersøkelsene viste at et gjennomsnittlig møljemåltid inneholder tolv anbefalte dagsdoser av vitamin D, elleve anbefalte dagsdoser av vitamin A og én anbefalt dagsdose av vitamin E i tillegg til 14 g langkjedede omega-3-fettsyrer. Til
Iskosiid bohtosat čájehedje ahte gaskamearálaš mulljoborramis oažžu guoktenuppelohkái ávžžuhuvvon D vitamiidna beaivemeari, oktanuppelohkái ávžžuhuvvon A vitamiidna beaivemeari ja ovtta ávžžuhuvvon E vitamiidna beaivemeari, lassin 14 g guhkesviđjját omega-3 buoidesuvrriide.
133 sammenlikning inneholder en barneskje medisintran 1,2 gram omega-3 og én dagsdose av de andre vitaminene.
Jus buohtastahttá, de sisttisdoallá okta mánáidbaste dievva medisiinnalaš guollevuodja 1,2 grámma omega-3 ja ovtta beaivemeari diein eará vitamiinnain.
Mølja og POPs Undersøkelser der nivåer av POPs er målt, har vist at en gjennomsnittlig møljeporsjon gir i tillegg til en rekke essensielle næringsstoffer også totalt 24 Ŧg PCB.
Mullju ja POPs Guorahallamat main POPs dásiid leat mihtidan, leat čájehan ahte gaskamearálaš mulljuvitku addá, lassin ollu essensiála biebmoávdnasiidda, maiddái oktiibuot 24 Ŧg PCB.
Vitenskapskomiteen for mattrygghet (VKM) behandlet dette spørsmålet i forbindelse med utarbeidelsen av en rapport kalt «Et helhetssyn på fisk og annen sjømat i norsk kostholdš fra 2006.
Vitenskapskomiteen for mattrygghet (VKM) meannudii jearaldaga ” Et helhetssyn på fisk og annen sjømat i norsk kosthold ” nammasaš rapporta olis 2006:s.
Her nevnes blant annet at fiskelever i hovedsak spises i Nord-Norge, og at målinger fra fiskelever i fisk fra Barentshavet viser betraktelig lavere nivåer av miljøgifter enn fisk lenger sørfra.
Das namuhit earet eará ahte guollevuoivasa váldonjuolggaduslaččat borret Davvi-Norggas ja ahte iskosat Barentsábi guliid vuoivasiin čájehit mealgat unnit birasmirkodásiid go guliin máddelis.
Advarselen gis på bakgrunn av en ny undersøkelse av torskelever fra 15 havner og fjorder, og at det er fastsatt grenseverdi for summen av dioksiner og dioksinliknede PCB i fiskelever.
Namuhan veara lea ahte Biebmobearráigeahčču váruha olbmuid borramis guollevuoivasa dorskiin maid
Matbåren miljøgifteksponering i samisk befolkning Det er ikke gjort befolkningsbaserte studier blant den samiske befolkningen som etnisk gruppe på nivåer av miljøgifter (organiske og tungmetaller). Ut fra
Birasmirkoeksponeren biepmu bokte sámi álbmogis Eai leat dahkon álbmotbaserejuvvon guorahallamat sámi álbmogis čearddalaš joavkun birasmirkkuid (orgánalaš ja lossametállat) dásiid dáfus.
134 kunnskap om nivåer av miljøgifter i naturen i Sápmi vil man forvente lave nivåer av flere av disse forbindelsene i menneskene.
Dieđuin, mat leat Sámeguovllu luonddu birasmirkkuid dásiin, vuordit olbmuin leat vuollegis árvvuid ollu dain ovttastusain.
Fagtradisjoner knyttet til miljøgiftsgrenser og toksikologi har tradisjonelt relatert til såkalt «null-toleranseš og «føre-var-prinsippš.
Fágavierut čadnon birasmirkorájiide ja toksikologiijai leat dábálaččat leamaš čadnon nu gohčoduvvon “ nolla-gierdilvuhtii ” ja “ ovddalgihtii váruhit - prinsihppii ”.
Derimot er det mye dokumentasjon som viser at å bevege kostholdsvanene bort fra magre produkter og over til mer fete, gjerne prosesserte matvarer, kan gi tydelig målbare negative helseeffekter.
152 mat čájehit ahte rievdadit biebmodoallodábiid silis buktagiin buoiddibut, áinnas prosesserejuvvon, biebmogálvvuide, sáhttá dagahit čielga vahága dearvvašvuhtii, maid sáhttá mihtidit.
Radioaktiv eksponering var i stor grad matbåren; spesielt saue- og reinkjøttproduksjonen i noen kommuner ble hardt rammet.
Radioaktiiva eksponeren lei eanemusat biepmu bokte; dat váikkuhii erenomážit muhtin gielddaid sávza- ja bohccobiergobuvttadeapmái.
Referanser
7 Sámi logut
7 Samiske tall
Statistihkalaš guovddášdoaimmahat
I dette kapitlet presenteres en del sentrale tabeller som gir et bilde av situasjonen på viktige områder av den samiske virkeligheten.
Dán kapihttalis čájehit muhtin guovddáš tabeallaid mat govvidit dilálašvuođa dehálaš surggiin sámi duohtavuođas.
Dette vil være faste tabeller som går igjen i hver utgave av publikasjonen, og som dermed også vil gi innsikt i hvordan ting utvikler seg over tid.
Dát leat fásta tabeallat, mat bohtet leat juohke almmuhuvvon čállosis ja mii maid čájeha movt áššit rievddadit áiggi mielde.
Tabellene vil i hovedsak stå ukommentert.
Váldoáššin dás lea ahte tabeallat eai čielggaduvvo dađi eambbo.
Dette skal være et sted hvor leserne henter fakta direkte fra enkle og oversiktlige tabeller.
Dát galget leat dakkárat mas lohkkit ieža galget beassat viežžat dieđuid njuolga álkis ja čorgadis tabeallain.
Kapitlet inneholder i denne utgaven 16 tabeller fordelt på 7 områder som alle belyser viktige temaer innenfor det samiske samfunnet.
Dán čállosis leat 16 tabealla juhkkojuvvon 7 guvlui, mat buohkat čuvgejit mávssolaš temáid sámi servodagas.
Det første temaet er befolkning, hvor det er lagt vekt på å vise hvordan folkemengden utvikler seg, og hvilke forhold som påvirker befolkningsutviklingen (fødte / døde / innflytting / utflytting).
Vuosttáš temá lea álbmot, mas deattuhuvvo čájehit movt olmmošlohku rievddada ja makkár dilálašvuođat daguhit olmmošlogu rievddadeapmái (riegádan / jápmán / sisafárren / eretfárren).
Sammensetningen etter alder og kjønn vises, og situasjonen belyses på ulike geografiske nivåer.
Čohkkehus agi ja sohkabeale vuođul čájehuvvo ja dat dilálašvuohta čuvgejuvvo iešguđege geográfalaš dásiin.
Utdanning gir tall for utdanningsnivå hvor STN-området sammenliknes med øvrige områder nord for Saltfjellet og Norge.
Oahpahus addá loguid oahpahusdássái, gos SED-guovlu buohtastahtto eará guovlluiguin Sáltoduoddara davábealde ja Norggain.
Her vises en tabell som belyser frafall i videregående skole, og det er tre tabeller som gir informasjon om hvordan samisk språk utvikler seg, henholdsvis i barnehagen, grunnskolen og videregående skole.
Dás čájehit tabealla mii čájeha man oallugat heitet joatkkaskuvllain, ja de leat golbma tabealla mat čájehit movt sámegiella ovdána, nugo mánáidgárddiin, vuođđoskuvllas ja joatkkaskuvllas.
Inntekt og sysselsetting er belyst gjennom to tabeller, gjennomsnittlig inntekt og skatt for personer, og sysselsatte personer etter kjønn og næring.
Sisaboahtu ja Barggolašvuohta čájehuvvo guovtti tabeallas, gaskamearálaš sisaboahtu ja vearru olbmuin, ja bargiolbmot agi ja ealáhusa mielde.
Det er videre to næringstabeller hvor en tabell viser bedrifter etter næringshovedområde og en ser spesielt på reindriftsnæringa.
Dasa lassin leat guokte ealáhustabealla, mat čájehit fitnodagaid ealáhusaid váldosurggiid vuođul ja nubbi mii earenoamážiid guoskkaha boazoealáhusa.
Til slutt er det to valgtabeller som viser godkjente stemmer etter parti / valgliste og innvalgte representanter på Sametinget.
Loahpas leat guokte válgatabealla, mat čájehit bellodagaid / válgalisttuid dohkkehuvvon jienaid ja Sámedikki válljejuvvon áirasat.
Tallene fra valget i 2013 var ikke tilgjengelige da denne publikasjonen gikk i trykken, så dataene her er fra Sametingsvalget i 2009.
Logut 2013 válggain eai lean gárvásat go dát čálus deaddiluvvui, nu ahte dás leat 2009 Sámediggeválgga logut mielde.
7.2 Befolkning
7.2 Álbmot
Tabell 7.2.1 Folkemengde per 1. januar, fødte, døde og flyttinger.
Tabealla 7.2.1 Olmmošlohku ođđajagimánu 1. beaivvi, riegádan, jápmán ja fárremat.
STN området* i alt
SED-guovlu* oktiibuot
Folkemengde per.
Olmmošlohku ođđajagimánu 1.
1. januar Levende- fødte** Døde Fødsels- over- skudd
Sisafárremat*** Eretfárremat*** Netto sisafárren Álbmotlassáneapmi**
I alt Menn Kvinner I alt l Prosent 65 147 33 955 31 192 63 850 33 160 30 690 59 972 31 101 28 871 2 591 3 005 - - -0,5 59 664 30 919 28 745 - 2 493 2 741 - - -0,8
Oktiibuot Dievdoolbmot Nissonolbmot Oktiibuot Proseanttaid mielde 65 147 33 955 31 192 63 850 33 160 30 690 59 972 31 101 28 871 2 591 3 005 - - -0,5 59 664 30 919 28 745 - 2 493 2 741 - - -0,8
55 631 28 862 26 769 - 2 562 2 291 0,0 55 652 28 921 26 731 … … … … … … … * Virkeområdet for Sametingets tilskuddsordninger til næringslivet.
* Sámedikki ealáhusdoaimmaid doarjjaortnegiid doaibmaguovlu.
Inndeling av STN-området per 1.1.2012 er lagt til grunn.
Mearriduvvon SED-guovlu, mii lei 1/1-2012, lea biddjon vuođđun.
** Som levendefødte regnes foster som viser livstegn ved fødselen.
** Eallinaga riegádan rehkenastojit ogit, main lea leamaš heagga go riegádedje.
*** Gjelder flyttinger til / fra andre steder i Norge og utlandet.
*** Guoská sisa- / eretfárremiidda Norgga báikkiin ja olgoriikkas.
**** Folketilveksten regnes som differansen mellom 1. januar i det aktuelle året og 1. januar det påfølgende året.
****Álbmotlassáneapmin rehkenasto erohus mii lea gaskal ođđajagimánu 1. beaivvi dan jagis rájes gitta ođđajagimánu 1. beaivái jagi maŋŋil.
På grunn av registreringsrutinene og avvik i kvaliteten på flyttedata for grunnkretser i enkelte kommuner vil fødte – døde + innflytting – utflytting vise andre tall.
Registrerendábiid dihte ja spiehkastemiin fárrendieđuid kvalitehta dihte vuođđobirrasiin muhtin suohkaniin, de čájehit riegádan-jápmán-sisafárren-eretfárren logut čájehit eará loguid.
På kommunenivå vil disse forskjellene være små, men de kan være betydelige for deler av enkelte kommuner, som i statistikk for STN-områdene.
Suohkaniid dásis leat diet erohusat smávvát, muhto sáhttet leat mearkkašahtti muhtin suohkaniin, nugo SED-guovlluid statistihkas.
Tabell 7.2.2 Folkemengde i STN-området*, etter kjønn og alder per 1. januar
Tabealla 7.2.2 Olmmošlohku ođđajagimánu 1. beaivvi SED-guovllus*, sohkabeale ja agi vuođul
Kjønn Alder 2013 i prosent
80-89 jagi 2 027 2 203 2 273 2 305 2 342 2 351 2 379 2 384 4,3 90 jagi ja boarrásit 0,8
Kvinner 31 192 30 690 28 871 27 880 26 983 26 777 26 769 26 731 100,0
Nissonolbmot 31 192 30 690 28 871 27 880 26 983 26 777 26 769 26 731 100,0
* Virkeområdet for Sametingets tilskuddsordninger til næringslivet.
* Sámedikki ealáhusdoaimmaid doarjjaortnegiid guovlu.
Tabell 7.2.3 Folkemengde 1. januar, etter kommuner som helt eller delvis er definert som STN-området*
157 Tabealla 7.2.3 Olmmošlohku ođđajagimánu 1. beaivvi, suohkaniid mielde mat leat ollásii dahje belohahkii definerejuvvon SEDguovlun*
STN-området i alt 65 147 63 850 59 972 57 867 55 934 55 631 55 652 -14,6 2030 Sør-Varanger, STN 1 869 1 790 1 517 1 476 1 602 1 543 1 506 -19,4
SED-guovlu oktiibuot 65 147 63 850 59 972 57 867 55 934 55 631 55 652 -14,6
2030 Sør-Varanger, øvrige områder 7 772 8 123 8 015 7 987 8 136 8 317 8 462 8,9
2030 Mátta-Várjjat, SED 1 869 1 790 1 517 1 476 1 602 1 543 1 506 -19,4 2030 Mátta-Várjjat, eará guovllut 7 772 8 123 8 015 7 987 8 136 8 317 8 462 8,9
2027 Nesseby 1 037 1 048 -14,9
2027 Unjárga 1 037 1 048 -14,9
2025 Tana 3 195 3 272 3 074 3 037 2 912 2 896 2 900 -9,2 2023 Gamvik 1 424 1 455 1 288 1 114 1 009 1 008 1 063 -25,4 2022 Lebesby, STN -32,5
2025 Deatnu 3 195 3 272 3 074 3 037 2 912 2 896 2 900 -9,2 2023 Gáŋgaviika 1 424 1 455 1 288 1 114 1 009 1 008 1 063 -25,4 2022 Davvesiida, SED -32,5
2022 Lebesby, øvrige områder 1 253 1 140 1 073 1 051 1 001 1 017 1 001 -20,1
2022 Davvesiida, eará guovllut 1 253 1 140 1 073 1 051 1 001 1 017 1 001 -20,1
2020 Porsanger 4 475 4 461 4 451 4 299 3 991 3 946 3 968 -11,3 2019 Nordkapp, STN -23,5
2021 Kárášjohka 2 652 2 788 2 901 2 876 2 789 2 763 2 721 2,6 2020 Porsáŋgu 4 475 4 461 4 451 4 299 3 991 3 946 3 968 -11,3 2019 Davvinjárga, SED -23,5
2019 Nordkapp, øvrige områder 3 218 3 177 2 850 2 786 2 590 2 633 2 626 -18,4
2019 Davvinjárga, eará guovllut 3 218 3 177 2 850 2 786 2 590 2 633 2 626 -18,4
2018 Måsøy, STN -54,1
2018 Muosát, SED -54,1
2018 Måsøy, øvrige områder 1 440 1 386 1 229 1 199 1 097 1 078 1 057 -26,6
2018 Muosát, eará guovllut 1 440 1 386 1 229 1 199 1 097 1 078 1 057 -26,6 2017 Fálesnuorri 1 394 1 266 1 106 1 080 1 026 1 010 1 036 -25,7
2014 Loppa 1 687 1 552 1 426 1 266 1 087 1 087 1 070 -36,6 2012 Alta, STN 1 625 1 472 1 245 1 152 1 013 -40,0 2012 Alta, øvrige områder 13 232 14 866 15 592 16 476 17 667 18 285 18 671 41,1
2014 Láhppi 1 687 1 552 1 426 1 266 1 087 1 087 1 070 -36,6 2012 Áltá, SED 1 625 1 472 1 245 1 152 1 013 -40,0 2012 Áltá, eará guovllut 13 232 14 866 15 592 16 476 17 667 18 285 18 671 41,1
1940 Kåfjord 2 819 2 677 2 369 2 288 2 207 2 210 2 208 -21,7 1939 Storfjord 1 836 1 939 1 872 1 934 1 888 1 909 1 942 5,8 1938 Lyngen 3 595 3 479 3 225 3 158 3 152 3 028 3 013 -16,2
1940 Gáivuotna 2 819 2 677 2 369 2 288 2 207 2 210 2 208 -21,7 1939 Omasvuotna 1 836 1 939 1 872 1 934 1 888 1 909 1 942 5,8 1938 Ivgu 3 595 3 479 3 225 3 158 3 152 3 028 3 013 -16,2
1925 Sørreisa, STN -14,8 1925 Sørreisa, øvrige områder 2 727 2 818 2 668 2 716 2 757 2 772 2 801 2,7
1925 Orjješ-Ráisa, eará guovllut 2 727 2 818 2 668 2 716 2 757 2 772 2 801 2,7
1902 Tromsø, STN 1 416 1 209 1 039 -42,7 1902 Tromsø, øvrige områder 49 132 54 467 58 106 61 638 66 460 68 325 69 547 41,6
1919 Rivttat 1 483 1 416 1 345 1 268 1 150 1 136 1 119 -24,5 1913 Skánit 3 409 3 303 3 109 2 954 2 855 2 972 2 940 -13,8 1902 Tromsa, SED 1 416 1 209 1 039 -42,7
1853 Evenes, STN 7,6 1853 Evenes, øvrige områder 1 494 1 293 1 228 1 143 1 101 1 101 1 122 -24,9
1902 Tromsa, eará guovllut 49 132 54 467 58 106 61 638 66 460 68 325 69 547 41,6 1853 Evenášši, SED 7,6 1853 Evenášši, eará guovllut 1 494 1 293 1 228 1 143 1 101 1 101 1 122 -24,9
1850 Tysfjord 2 622 2 465 2 302 2 150 2 007 1 956 1 978 -24,6 1849 Hamarøy, STN -28,7
1850 Divttasvuotna 2 622 2 465 2 302 2 150 2 007 1 956 1 978 -24,6 1849 Hamarøy, SED -28,7
1849 Hamarøy, øvrige områder 1 995 1 919 1 731 1 606 1 533 1 562 1 565 -21,6
1849 Hamarøy, eará guovllut 1 995 1 919 1 731 1 606 1 533 1 562 1 565 -21,6
1805 Narvik, STN -33,9
1805 Narviika, SED -33,9
1805 Narvik, øvrige områder 18 143 18 497 18 266 18 188 18 087 18 167 18 209 -0,4
1805 Narviika, eará guovllut 18 143 18 497 18 266 18 188 18 087 18 167 18 209 -0,4