pere/sami_parallel huggingface dataset:
- Men vi aksepterer ikke at konklusjoner fattes ensidig av regjeringen basert på forskning med faktisk og ideologisk slagside.
- Muhto mii eat dohkket dakkár konklušuvnnaid maid ráđđehus okto mearrida, ja mat vel leat vuođđuduvvon dutkamii mii ii doala duohtavuođa ektui ja ideologalaččat.
En diskusjon om reindriftens bærekraft må inneholde alle relevante forhold og korrekte fakta.
Ságastallamis boazodoalu ceavzilvuođa birra fertejit leat mielde buot relevánta bealit ja duohta fakta.
Da må også regjeringens egne planer om reduksjoner av reinbeiteområder gjennom inngrep som følge av samfunnsutbygging, samferdsel og gruveindustri tas med.
Dalle fertejit maiddái ráđđehusa iežas plánat boazoguohtonguovlluid gáržžidemiid ja lihkahallamiid birra servodathuksema, johtalusa ja ruvkeindustriija geažil váldojuvvot mielde.
Mer om rodyr og reindødelighet
Gulahalli Sámediggeráđi Eillinor Marita Jåma, tel. +47 916 13 460
- Björnpredation på ren - pdf (2012)
Eambbo dieđut
Språkteknologi / Språk / Forsiden - Sametinget
Ovddasvástideaddji politihkkár
Søk tilskudd
Ávjovárri
Det samiske språket trenger språkbrukere, og aktive språkbrukere behøver moderne hjelpemidler for data, nett og mobile enheter.
Aili Keskitalo
Ansvarlig politiker
aili.keskitalo@samediggi.no
+47 971 29 305
Áigeguovdil
Lansering av elektronisk lesehjelp for nordsamisk
Elektrovnnalaš lohkanveahki álmmuheapmi davvi sámegielas
Sametinget har sammen med Acapela Group AB.
Sámediggi lea ovttas Acapela Group AB.
, Divvun og Giellatekno ved Unive...
, Divvun ja Giellateknoin Romssa Univer...
Samisk tastatur for smarttelefoner er klart
Sámi boallobeavdi jierbmetelefovnnaide lea válmmas
Kommunal- og moderniseringsminister Jan Tore Sanner og sametingspresident Ai...
Gieldda- ja ođasmahttinministtar Jan Tore Sannerja sámediggepresideanta Aili...
Sametinget samarbeider allikevel om allerede eksisterende og nye prosjekter for å øke antallet og kvaliteten av teknologiske språkverktøy.
Čájet buot áššiid
Valgordningen / Info / Kampanjeside / Valg og manntall / Forsiden - Sametinget
Válgaortnet / Dieđut / Kampanjeside / Válga ja jienastuslohku / Sámediggi - Sametinget
Vest-Finnmark, STN
Sámi logut muitalit 7
Nord-Troms, STN Sør- / Midt-Troms, STN
Čielggaduvvon sámi statistihkka 2014
Nord-Troms ---
Ovdasátni
Angell, Elisabeth, Gaski, Margrete, Lie, Ivar og Nygaard, Vigdis: Næringsutvikling i samiske samfunn.
Dán Sámi logut muitalit – samiske tall forteller almmuhusas muitalit sámi ealáhusaid birra.
En studie av sysselsetting og verdiskaping i nord, Norut Alta-Áltá Rapport 2014:4/Kunnskapsinnhenting – verdiskaping i nord, Kommunal- og moderniseringsdepartementet, Nærings- og fiskeridepartementet, Klima- og miljødepartementet.
Sigrid Skålnes čállá movt ealáhusstruktuvra lea rievdan maŋŋil 2000 Sámedikki geográfalaš ealáhusovddidandoarjagiid doaibmaguovllus (SED- guovlu), ja Gunnar Claus kommentere ođđasit barggolašvuođastatistihka sámi guovlluid siskkobealde.
Lie, Ivar: Kulturnæringer i samiske områder – sysselsettingutvikling og bedriftsstruktur, Norut Alta-Áltá Rapport 2012:12
Skålnes čállá iešguđetlágan dutkanraporttaid birra, ja Claus ges guorahallá Statistihkalaš guovddášdoaimmahaga loguid.
Meld. St. 10 (2010–2011)Melding til Stortinget Oppdatering av forvaltningsplanen for det marine miljø i Barentshavet og havområdene utenfor Lofoten
Dat guokte artihkkala boazodoalu ja guolásteami birra eai leat čatnasan SEDguvlui, nugo dat guokte ovddibu dagaiga.
Rustad, Øivind (2010): “ Befolkningsutvikling I STN-området 1990-2010 ” I Samiske tall forteller 3, s 121-142.
Jan Åge Riseth ges čilge viidát kvantitatiivalaš historjjálaš beliid movt boazoealáhus lea ovdánan miehtá riikka gitta otnážii.
www.ssb.no/befolkning/artikler-og-publikasjoner/urbefolkningen-i-tall-samisk-statistikk
Else Grete Broderstad ja Einar Eythórsson geahččaba movt mearrasámiid guovlluin Tromssas ja Finnmárkkus lea ovdánan 1980-logus gitta dássážii.
St.meld. nr. 8 (2005-2006) Helhetlig forvaltning av det marine miljø i Barentshavet og havområdene utenfor Lofoten (forvaltningsplan)
Paul Inge Severeide fievrreda ges viidásit árbevieru mas ovtta kapihttalis ovdanbuktit jahkásaš statistihkaid máŋgga dehálaš servodatoasis.
Sørlie, Kjetil og Broderstad, Ann Ragnhild: Flytting til byer fra distriktsområder med samisk bosetting, Samarbeidsrapport NIBR / UiT- Senter for samisk helseforskning, 2011
Nu galgá berošteaddji lohkkiin maid vejolašvuohta lohkat servodatosiid rievddademiid, mat girjjis eai leat gieđahallon sierra artihkkaliin.
Samiske område, TF-notat nr 55/2010
Guovdageaidnu, čakčamánu 2014
Samiske område, TF-notat 35/2011
Sámi statistihkaid fágalaš guorahallanjoavku
Vareide, Knut og Nygaard, Marit: Regional analyse.
Else Grete Broderstad Magritt Brustad
 Miessi: 17 – 19 kg  Varit: 25 – 27 kg
Jon Todal
Ytre distrikter
(jođiheaddji)
Indre distrikter
Čoahkkáigeassu
Delrapport nr. 1 [Foreløpig utgave] fra prosjektet ” Reindriftsforvaltning, rettigheter og arealkonflikter ”. UMB., Ås.
Dán vuostás artihkkala lea temá mo SED-guovllu suohkanat davábealde Sáltoduoddara ovdánit barggolašvuođa ja olmmošlogu hárrái.
Indredepartementet, 1904.
Dás deattuhit jagiid 2003-2013.
Finnmarksvidda changes in lichen cover1987-2000.
Olles guovllus lea olmmošlohku njiedjan dieid jagiid.
Poster presentation at the 12 th Nordic Conference on Reindeer Research, Extended abstract.
Vuotna- ja riddosuohkaniin lea olmmošlohku njiedjan eanet go siseatnansuohkaniin.
Jünge, Åke. 2005. Paradigm shifts in South Sámi research. The invasion hypothesis under scrutinity.
Seamma áigodagas lea goitge barggolašvuohta lassánan máŋgga sajis guovllus.
Chapter 4 in: Cant, G., J. Inns & A. Goodall. Discourses and Silences: Indigenous Peoples, Risks and Resistance.
Bargojohttin olggos suohkaniin lea rievddadan, muhto lea leamaš eanemus suohkaniin mat leat lahka stuorit gávpogiid.
Department of Geography, University of Canterbury, Christchurch, New Zealand, 57-70. Karlsen, Stein Rune, Hans Tømmervik, Bernt Johansen og Jan Åge Riseth (2012).
Váile bealli sis geat leat bargguin SEDguovllus barget almmolaš sektoris, ja leat ge lassánan bargit eanet almmolaš go priváhta sektoris áigodaga.
Fremtidig skogsutbredelse på Finnmarksvidda som en følge av klimaendring og dens konsekvenser for reindriften.
Dearvvašvuođa- ja sosiálabálvalus lea stuorimus suorgi almmolaš bargobáikkiin, ja lea suorgi mas bargguiduhttin lassána jagis jahkái.
Reindriftsnytt 2/2012:11-13. Karlstad, Stig, 1998.
Dat guoská buot guđa guvlui SED-guovllus.
Institutional theory, Co-management and Sustainable development in Saami reindeer commons - Critical factors for a robust system of local management.
Eará almmolaš surggiid hárrái, nugo oahpahussii ja almmolaš hálddahussii, leat dát logut njiedjan čielgasit maŋemus logijagi, belohahkii dan dihte go suohkansektora leat unnidan unnon olmmošlogu dihte, belohahkii maiddái suodjalusa unnideami dihte.
In S. Jentoft (ed.) Commons in A Cold Climate: Coastal Fisheries and Reindeer Pastoralism in North Norway: The Co-Management Approach, 247-268.
Stáhta hálddahusaid oppalaš unnideapmi orru eanet go almmolaš hálddahusaid bajáshuksen, ja dát guoská vuosttažettiin sámi hálddahusaide.
Paris and New York: UNESCO and Partheneon Publishers. Kosmo, Ansgar J. and Dag Lenvik, 1985.
Priváhta sektoris oaidnit rievdamiid mat ollislaččat addet negatiiva loguid sihke guolásteapmái, industriijai, eanadollui ja boazodollui, vaikko lea leamaš ovdáneapmi moatti SED-guovllus.
Ressurstilpasningen i reindriften. Landbruksøkonomisk Forum, 2/85:23-27. Lenvik, Dag, 1989.
Olmmošlohkoovdáneapmi lea leamaš negatiiva olles áigodaga, ja lassáneapmi lea sorjavaš sisafárremis.
Utvalgsstrategi i reinflokken. Norsk Landbruksforskning / Norwegian Agricultural Research Supplement no..
Suohkanat maidda lea eanemus sisafárren ja main lea oaneheamos gaska stuorit ja máŋggabealat bargomárkaniidda, leat jáhku mielde suohkanat mat birgejit buoremusat jagiid ovddos guvlui.
4, 11-25.
~ 4 ~ Dán guolbmát artihkkalis boahtá ovdan ealáhusekonomalaš govva Norgga boazodoalus ja čatná dán sihke luonddugeografiijai ja riektehistorjjálaš dilálašvuođaide.
Ås: Statens fagtjeneste for landbruket / Norwegian Agricultural Advisory Centre.
Dát čájeha hui máŋggabealat gova lullin gitta nuortasdavás.
Lie, Ivar, Ingunn Vistnes og Christian Nellemann. 2006.
Boazoservviin guovddáš Lulli-Norggas lea guhkes historjá ja leat báinnahallan lullisámi guođoheddjiide, go sii leat leamaš oahpaheaddjin sidjiide.
Hyttebygging i reindriftsområder.
Dáin boazobargin lea eanemus buvttadeapmi olles Norgga boazodoalus, go sii njuvvet ollu, lea alla buvttadeapmi ja stabiila ja buorre ekonomiija.
Omfang av hyttebygging, konsekvenser for reindrift og plan- og saksbehandling i områder med samisk reindrift.
Lullisámi boazodoallu lullelis Stjørdala lea hui váttis historjá go politihkalaš hedjoneapmi čuozai hui garrasit dáppe.
Rapport 2006:5.
Trollheimen boazodoallu massii buot sin rivttiid.
Alta: Norut NIBR Finnmark. LMD (2008). ”
Dat duođaštuvvui Alimusrievttis nu maŋŋit go 1981.
Veileder for fastsetting av økologisk bærekraftig reintall ” Landbruks- og matdepartementet.
Eanandoallodepartemeanta ja Stuoradiggi sihkkaraste dán boazodoalu boahtteáiggi ođđa lága bokte 1984.
Norberg, Lars [Udtja Lasse] (2007). Begrav mitt hjärta vid Udtjajaure.
Boazosámiide Plassje-guovllus lea leamaš stuora noađđi go boandaservodat ja eiseválddit leat garrasit lassánan ja viidon.
Stockholm: Emma. NOU 2001:35: Forslag til endringer i reindriftsloven.
Lei buot vearrámus birrasiid ovddit jahkečuohtemolsuma áigge, go dalle šadde mearehis stuora buhtadusaid máksit čuoččuhuvvon vahágiid ovddas eanandollui, mii nohkkohii ollu boazosápmelaččaid.
Innstilling fra Reindriftslovutvalget oppnevnt av Landbruksdepartementet 5. november 1998.
Maŋŋel soađi ja earenoamážiid 1970-logus leat boazosápmelaččat dán guovllus olahan ođđa ja eambbo buvttadeaddji boazodoalu, muhto leat ain ferten rahčat sihke boanddaid ja riekteeiseválddiid vuostá, geat leat boares guottuide báinnahallan.
Avgitt 15. mars 2001.
Boazodoallit vuite viimmat ollislaš ipmárdusain iežaset rivttiid ektui Alimusrievttis 2001.
Statens Forvaltnings-tjeneste. Olofsson, Johan & Lauri Oksanen.
Sii leat goitge ferten gillát njiedjama dan alla buvttadeamis, go boraspiret leat nu ollu lassánan.
2005. Effects of reindeer density on vascular plant diversity on North Scandinavian mountains. Rangifer 25, 5-18.
Norga-Ruoŧŧa leaba dál dohkkehuvvon konvenšuvnna haga ja sáhttá jearrat leago Norgga sierranas guhkideapmi 1972-konvenšuvdna doallevaš, mii dahkkui 2005.
Ostrom, Elinor, 1990. Governing the Commons.
Stuora oassi Finnmárkku boazodoalus lea eahpedássedis dilis.
The Evolution of Institutions for Collective Actions. Cambridge, USA.:
Earret Buolbmát / Várjjat mii lea čađahan buvttadanrevolušuvnna ja doaibmá buriin badjelbáhcagiin.
Cambridge University Press. Ostrom, Elinor, Roy Gardner and James Walker, 1994.
Boazolohku Kárášjogas ja 10 siskkit orohaga Guovdageainnus leat dan maŋemus 30 jagis lihkadan gaskal historjjálaš buoremus ja heajumus dási, ja mii ain lea alit go dat boares dásit.
Rules, Games & Common-Pool Resources. The University of Michigan Press. Ann Arbor.
Finnmárkku duoddara guohtonávkkástallan lea danne arvat eambbo garrasit go ovdal.
Pavall, Ing-Lill (2007) Fra norsk-svensk reinbeietkommisjon av 1997 til dagens utfordringer for den grenseoverskridende reindrift. ”.
Eiseválddiid gozihanprográmma duođašta ahte jeagelšaddu Finnmárkku duoddaris lea arvat buoret go lei vurdojuvvon.
I: E. G. Broderstad, E., Niemi, og I. Sommerseth: “ Grenseoverskridende reindrift før og etter 1905 ”.
Boazologu lassáneapmi 2000-logus mielddisbuktá goitge ahte guohtondilálašvuohta fas lea jođánit hedjoneame.
Skriftserie, nr. 14. Senter for samiske studier.
Maŋŋil NBRa gáibádusa, guorahallama ja ságastallama oaččuimet ođđa boazodoallolága 2007.
Universitetet i Tromsø, Tromsø, 123-130. Reinbeitekommisjon (1967) Norsk-svensk Reinbeitekommisjon av 1964.
Earret ceavzilvuođa, de čalmmustahttá dát láhka boazodoalu iežas ásahusaid ja proseassaid, muhto leat spiehkastatmearrádusat mat addet guovddášeiseválddiide
Innstilling avgitt februar 1967.
~ 5 ~ vejolašvuođa mearridit badjel boazodoalloorgánaid.
Reinbeitekommisjon (2001) Norsk-svensk Reinbeitekommisjon av 1997. Innstilling avgitt mai 2001.
Eiseválddit leat dál geavahan dan ja leat álggahan bággonjuovvanproseassaid, vai unnidivčče boazologu.
Reindriftsadministrasjonen (1981-1991): Melding om reindrift (årlig utgivelse). Alta.
Lea ballu ahte diet doaimmat bohtet botnjat ja baicca goazadit, go dan ahte ovddidit ealáhusa iežas dárbbašlaš proseassaid.
Reindriftsforvaltningen (2001-2013) Ressursregnskap for reindriftsnæringen (årlig utgivelse). Alta.
Oktasašresursadutkama bohtosat leat čielgasat: Leat resursageavaheaddjit ieža geat fertejit váldit ovddasvástádusa čoavdit iežaset váttisvuođaid.
Riksrevisjonen (2012): Riksrevisjonens undersøkelse av bærekraftig reindrift i Finnmark Dokument 3:14 (2011–2012).
Eiseválddiid rolla ferte leat doarjut proseassaid mat huksejit ásahusaid ja čovdet váttisvuođaid.
Riseth, Jan Åge (2000): Sámi Reindeer Management Under Technological Change 1960-1990: Implications for Common-Pool Resource Use under Various Natural and Institutional Conditions.
Dát njealját artihkkalis čájehuvvo ahtte Finnmárkku ja Davvi-Romssa dáfus, go geahččá daid oktan joavkun, lea čielga njieddji trenda logus guollefatnasiin vuollel 11 mehtera ja guolásteddjiidlogus (sihke joavku I:s ja joavku II:s) eanaš riddosuohkaniin. Njiedjan vuhtto erenoamážit áigodagas maŋŋel jagi 2000.
A Comparative Analysis of Regional Development Paths in West Finnmark, North Trøndelag, and South Trøndelag / Hedmark, Norway.
Spiehkastagat oppalaš govas leat guolástusat «gonagasreabbáguovllusš; vuotnasuohkanat nuorttabealde Davvinjárgga.
Dr. Scientarium Theses 2000:1.
Doppe lea lohku fatnasiin, vuollel 11 mehtera, guolásteddjiidlohku ja bivdosálašárvu, sihke gonagasreabbá- ja dorskebivddus, lassánan áiggis maŋŋel 2008.
Dissertation.
Rávvagat
Ås: Dept. of Economics and Social Sciences, Agr. Un.
SED-guovllus lea álbmot boarásnuvvan maŋemus 20-jagi.
of Norway. Riseth, Jan Åge (2009): Modernization and pasture degradation.
Ahkejoavku 20-39 jagi lea kritihkalaš fáktor boahtteáiggi lassáneapmái.
A comparative study of two Sámi reindeer pasture regions in Norway 1960-1990.
Dát joavku lea njiedjan, ja erenoamážit nissonoassi joavkkus lea njiedjan.
VDM Verlag.
Riegádahttojit unnit mánát, maiddái suohkaniin main ovdal lea leamaš relatiivvalaš ollu riegádahttinbadjebáza.
Riseth, Jan Åge (2013): Reindrifta i Nord-Norge: Fra vikeplikt til bærekraft ?
Almmolaš sektor lea stuorimus barggaheaddji buot suohkaniin SED-guovllus.
I: Jentoft, Svein, Jens Ivar Nergård & Kjell Arne Røvik (red.).
Gaskal 40 ja lagabui 52 proseanta dain geat leat barggus guovllus barget almmolaš sektoris.
Hvor går Nord-Norge ? Politiske tidslinjer.
Dat soaitá erenoamáš dehálaš boahttevaš jagiid suohkanrájiid vejolaš rievdadan proseassa dáfus.
Orkana Akademisk, 401-416.
SED-suohkaniin leat stuora hástalusat áiggis ovddos guvlui.
Riseth, Jan Åge (2014)To skritt fram og ett tilbake ?
Suohkaniin šaddá dárbu bargofápmui maid eai sáhte ieža háhkat.
Samisk reindrift og kampen for Anerkjennelse. Ottar 3/2014, 28-34.
Dáláš bargoveahka dain 22 suohkaniin boarásnuvvá, nuorat fárrejit eret, ja álbmot bargoagis unnu.
Riseth, Jan Åge & Oksanen.
Geasuheaddjivuođa lea dehálaš.
Lauri 2007. Ressursøkonomiske og økologiske perspektiver på grenseoverskridende reindrift.
Ja dan ferte geahččat dan ektui lea go čatnašupmi, ja makkár gaskat leat, ja kultuvrra ja geografiija ektui- mat maiddái leat mielde ráhkadeame báikegotti, ássanmárkana ja bargomárkana.
I: E. G. Broderstad, E, Niemi,.
Dás dárbbuhuvvu ođđa dieđut.
& I. Sommerseth: “ Grenseoverskridende reindrift før og etter 1905 ”. Skriftserie, nr. 14.
Maŋemus jagiid sisafárremat Davvi-Norgii leat dahkan guvlui barggolašvuođalassáneami vejolažžan.
Senter for samiske studier.
Muhto lassáneapmái lea maiddái váikkuhan dat go eanet sisafárrejeaddjit leat álgán bargat.
Universitetet i Tromsø, Tromsø, 93-113. Riseth, Jan Åge.
Sisafárrejeaddji rolla ferte guorahallat buoret go dán rádji lea dahkkojuvvon.
& Arild Vatn (2009). Modernization and pasture degradation.
Stuora oassi Guovdageainnu ja Kárášjoga boazodoalus ii leat ekologalaš ja ekonomalaš balánssas.
A comparative study of two Sámi reindeer pasture regions in Norway.
Guovllustivrraid heaittiheapmi dáhpáhuvai goitge, vaikko sihke NBR ja Sámediggi garrasit vuosttaldedje.
Land Economics 85 (1) February 2009: 87-106.
Dát evttohusat sáhttet nannet boazodoalu:
Riseth, Jan Åge, Ivar Lie, Bernt Holst, Stein-Rune Karlsen, Hans Tømmervik (2009) Climate change and the Sámi reindeer industry in Norway.
1) Eiseválddit fertejit boahtte Stuoradiggedieđáhusas boazodoalu ceavzilvuođa birra
Probable needs of adaptation.
ovddidit politihka, mii čielgaseappot gáhtte boazodoalu doaibmaguovlluid.
Climate Change: Global Risks, Challenges and Decisions IOP Publishing. IOP Conf.
Eiseválddit fertejit maid deattuhit man positiivvalaš lea go boazodoallu doalaha rabas eanadagaid ja biodiversitehta.
Series: Earth and Environmental Science 6 (2009) 34203.9 doi:10.1088/1755-1307/6/4/342039 Statens reindriftsforvaltning (2014): Ressursregnskap for reindriftsnæringen.
2) Konsultašuvdnaortnet mii álggahuvvui 2005, ferte eambbo aktiivvalaččat geavahuvvot, vai ovddida geatnegahtton gulahallama boazosápmelaččaiguin, NBR ja Sámedikkiin.
Alta. St. meld. 28 (1991-92) En bærekraftig reindrift.
Dat livčče eambbo nugo eiseválddit leat gaskariikkalaččat geatnegahtton.
Landbruksdepartementet.
Gulahallan ovddida guovttebealat luohttámuša.
Tømmervik, Hans, Jarle W. Bjerke, Eldar Gaare, Bernt Johansen, Dietbert Thannheiser (2012) Rapid recovery of recently overexploited winter grazing pastures for reindeer in northern Norway.
4) Sámi bargojoavku, maid Norgga Sámediggi jođihii, árvalii boazoguohtonkonvenšuvnna Ruoŧain. Dan ferte ohcat ratifiserejuvvot ja doibmii bidjat jođáneamos lági mielde.
Fungal ecology 5: 3-15.
5) Eiseválddit fertejit hábmet boraspirepolitihka, mii čielgaseabbo vuhtiiváldá boazoealáhusa ja eará guohtoneana geavaheddjiid.
Tømmervik, Hans & Jan Åge Riseth (2011): Naturindeks. Historiske tamreintall i Norge fra 1800-tallet fram til i dag.
Dát lea gaskavuođaid gaskal statistihkalaš trendaid ja maŋemus jagiid smávvaskáláguolásteami rámmaeavttuid nuppástuhttimiid mearrasámi guovlluin, erenoamážit das mii gusto guolástuspolitihkkii ja regulerendoaibmabijuide.
NINA Rapport 672.
Ákkastallamat doaibmabijuide leat leamaš iešguđetlágánat, muhtimiid leat čađahan vai nannejit mearrasámiguovlluin ássama, muhtima ákkastallet resurssasuodjalemiin, earáin fas ulbmil lasihit buvttadanmuni ja gánnáhahttivuođa riddofatnasiin.
NINA. Tømmervik, Hans, Dunfjeld, Sigbjørn, Olsson, Gunilla A. & Østby Nilsen, M. 2010.
Hilgunortnegis, mii gullá dán maŋimus šláddjái, lea leamaš čielga beaktu dan dáfus ahte lea unnidan logu fatnasiin vuollel 11 mehtera, muhto sáhttá goitge duššo čilget oasáža dan garra njiedjamis mii dán joavkkus lea leamašan.
Detection of ancient reindeer pens, cultural remains and anthropogenic influenced vegetation in Byrkije (Børgefjell) mountains, Fennoscandia. Landscape and Urban Planning, 98: 56-71.
Nuppástuhttimat gonagasreappá hálddašanráđđemis jagi 2008:s lea dat doaibmabidju mii čielgasepmosit vuhtto statistihkas, lassánan doaimmaiguin ja vuotnaguolásteami laskamiin guovllus nuorttabealde Davvisiidda.
Tømmervik, Hans, Johansen, Bernt, Riseth, Jan Åge, Karlsen Stein Rune, Solberg, Birger & Høgda, Kjell-Arild (2009) Above ground biomass changes in the mountain birch forests and mountain heaths of Finnmarksvidda, Northern Norway, in the period 1957-2006.
Doaibmabijuin, maid bidje johtui Riddoguolástuslávdegotti čielggadeami čuovvoleapmin, erenoamážit lasihuvvon dorskebivdovuoigatvuođain fatnasiidda vuollel 11 mehtera sámi guovlluin, lea eahpitkeahttá leamaš positiivvalaš beaktu, muhto dát beaktu orru vuosttilduvvome eará rámmaeavttuiguin mat leat negatiivvalaččat ovdánan, erenoamážit guoská dát vuostáiváldindilálašvuhtii vuotnasuohkaniin.
Forest Ecology and Management 257: 244-257. Tveraa, Torkild.
Dássážii eai leat dát doaibmabijut buktán mearkkašahtti bohtosiid statistihkkii.
, Per Fauchald, Nigel Gi. Yoccoz, Rolf A. Ims, Ronny Aanes and Kjell-Arild Høgda (2007) What regulate and limit reindeer populations in Norway ?
Ovdáneapmi Nuorta-Finnmárkkus čájeha ahte vuotnaguolásteapmi ain sáhttá leat geasuheaddjin fidnoválljemis, ja elešis ealáhus, jus rámmaeavttut leat sajis.
Oikos 116, 706-715.
Seammás čájehit logut, go geahččá Finnmárkku ja Davvi-Romssa oktan joavkun, ahte ovdáneapmi smávvaskáláguolásteamis lea leamaš balddihahtti negatiiva jo guhkit áiggi.
Økonomisk utvalg (2013): Totalregnskapet for reindriftsnæringen.
Čoavddus ii leat sisafievrridit strukturortnegiid smávimus fatnasiid váste, mii dáidá vel lasi unnidit dán fanasjoavkku ja jávkadit guolástusvuoigatvuođaid vuonaid báikegottiin.
Alta.
Stuorámus hástalus, go jurddaša nannet mearrasámi vuotnaguovlluid ássama vuođu, lea baicca čoavdit vuostáiváldinváttisvuođaid, vai smávvaskáláguolásteddjiide leat sihkkaris ja diehttevaš vuovdinvejolašvuođat lagasguovlluineaset.
5.4.2.
Sisdoallu
Hilgunortnet 2002-2009
Ceavzilis boazoealáhus ?...
2020 Landet i Porsanger* Kongekrabbe
Mii dáhpáhuvvá mearrasámi vuonaid guolástusaiguin ?...
2020 Landet i Porsanger* Torsk
1 Mandáhtta ja vuođus
2025 Landet i Deatnu-Tana* Kongekrabbe
res. suoidnemánu 1. b. 2005.
2025 Landet i Deatnu-Tana* Torsk
Mearrádusa ulbmilin lei nannet stáhta eiseválddiid ja Sámedikki gaskasaš konsultašuvnnaid árvvoštallamiid ja mearrádusaid faktavuđđosa.
fangstverdi av torsk og kongekrabbe (1000 kr) fra båter under 11 m
1.1 Lađastallanjoavkku mandáhtta
fangstverdi av torsk (1000 kr) fra båter under 11 m UnjarggaNesseby
Raporta šaddá vuođđun jahkásaš bušeahttabargui ja konsultašuvnnaide gaskal stáhtalaš eiseválddiid ja Sámedikki.
Porsanger
Lađastallanjoavku galgá ságaškuššat ja gaskkustit gávdnosiiddis fágalaš artihkkaliid ja kronihkaid bokte, ja joavku sáhttá bovdet ja oassálastit fágalaš konferánssain, seminárain ja eará sullásaš lágidemiin.
fangstverdi av kongekrabbe (1000 kr) fra båter under 11 m UnjarggaNesseby
 Bajásšaddan, oahpahusa ja dutkama
Porsanger
 Dásseárvvu
fangstverdi av torsk (1000 kr) fra båter under 11 m Hasvik
 Dearvvašvuođa ja sosiála, dákko bakte olmmošlogu rievdan, demografiija, dienas
Loppa
 Ealáhusat, dákko bakte barggahus, ealáhusstruktuvra, árbevirolaš ealáhusat
fangstverdi av torsk (1000 kr) fra båter under 11 m GaivuotnaKåfjord
 Biras- ja resursahálddašeapmi, ávnnaslaš kulturvuođu rievdadusat, searvan ja
Storfjord
váikkuheapmi
Lyngen
 Kulturbargu ja dábálaš kultuvra, dákko bakte dáiddašlája, media
Broderstad, Else Grete og Eythórsson, Einar (2014): Resilient Communities ?
 Siviila sámi servodat, dás organisašuvdna- ja ásahusovdáneapmi
Collapse and Recovery of a Social-Ecological System in Arctic Norway.
~ 12 ~ Lađastallanjoavku sáhttá cuiggodit váilevaš gáldu- ja máhttovuđđosa ja dárbbu ovddidit statistihka fáttáid siskkobealde maid joavku atná relevántan.
Gávdno Ecology and Society 19(3): 1: Special Feature: Rebuilding Fisheries and Threatened Communities: the Social-Ecology of a Particularly Wicked Problem Kalstad, J. A., I. Bjørklund, E. Eythórsson (2011): Fiske, fangst og tradisjonell kunnskap i
Lađastallanjoavkku sáhttet bivdit buktit ollislaš árvvoštallamiid ja vaikko vel čiekŋudit osiid materiálas daid sierra dárbbuid ektui mat Ráđđehusas dahje Sámedikkis sáhttet leat.
indre Varanger. Tromsø Museums skrifter XXXII.
1.2 Ráđđádallamat gaskal stáhta eiseválddiid ja Sámedikki
Romsa, Norga. Maurstad, Anita ja Sundet, Jan (1998): Den usynlige torsken – forsker-og fiskerkunnskap om lokale fiskeressurser.
Sápmelaččain lea álgoálbmogiin dat vuoigatvuohta ahte singuin galgá ráđđádallojuvvot buot áššiin mat njuolga váikkuhit sin dillái.
Siiddut 9-25 čállosis B. K. Sagdahl, doaimmaheaddji. Fjordressurser og reguleringspolitikk. En utfordring for kystkommuner ?
Dát vuoigatvuohta lea sis ILO-konvenšuvnna nr. 169 álgoálbmogiid ja olmmoščearddaid birra iešheanalis stáhtain 6. artihkkala mielde.
Kommuneforlaget, Oslo, Norga.
Bargovugiid ulbmiliin lea:
Sámediggi: Ášši / Sak SP 003/14: Sametingsrådets beretning om virksomheten iht. forretningsorden § 20
 Váikkuheames stáhta geatnegasvuođa ollášuhttimis das ahte ráđđádallat
STN - OarjeFinnmárku
álgoálbmogiiguin.
FolketilvekstNetto innflyttingFødselsoverskudd
 Oččodit ovttamielalašvuođa gaskal stáhta eiseválddiid ja Sámedikki go
Øvrige områder nord for Saltfjellet Resten av landet
árvvoštallojuvvo ásaheames lágaid dahje doaimmaid mat sáhttet váikkuhit sámiid beroštumiide.
Lohkanráhkkanáhttin oahpahusprográmma utdanningsprogram 59,1 11,8 5,5 11,8 11,8
 Láhčet vejolašvuođa ovdánahttit guimmešduođa gaskal stáhta eiseválddiid ja
STN-området*** i alt
Sámedikki man váikkuhus lea ahte sámiid kultuvra ja servodagat nannejuvvojit.
Øvrige områder nord for Saltfjellet**** i alt
 Ovdánahttit oktasaš ipmárdusa sámi servodaga dili ja ovdánahttindárbbuid birra.
Norge
Ráđđádallanbargovugiin gaskal stáhta eiseválddiid ja Sámedikki čállojuvvo ná 5. paragráfas bistevaš čoahkkimiid birra:
Ikke fullført
 Ahte galget lágiduvvot jahkebeallasaš politihkalaš čoahkkimat gaskal sámi áššiid
Dievdd ut Nissona tOktiib
stáhtaráđi ja Sámediggepresideanta.
Hele landet 210 075 232 838 234 608 233 160 243 251 253 721 248 522 254 384 251 071 258 360 246 262
 Ahte galget lágiduvvot jahkebeallásaš čoahkkimat gaskal Sámedikki ja
Øst-Finnmark 63 389 73 664 78 332 81 126 83 982 89 740 86 315 88 868 87 283 83 957 74 454
departemeanttaid gaskasaš sámi áššiid ovttastahttinlávdegotti.
Polmak / Varanger 21 623 24 179 24 664 25 073 25 227 27 279 24 885 27 325 28 078 27 212 23 776
1.3 Máhttovuođu dárbun
Vest-Finnmark 84 214 96 536 92 714 89 030 94 262 98 106 96 009 98 548 97 957 107 055 105 092
Stáhta eiseválddiid ja Sámedikki gaskasaš ráđđádallanvuogádaga 8. paragráfa prosedyrat meannudit čielggadan ja máhttovuođu dárbbuid. Máhttovuođu birra čuožžu ná:
Troms 9 922 10 556 11 272 11 123 12 046 12 188 12 226 12 094 11 674 12 820 12 955
 Gielda- ja guovlodepartemeanta ja Sámediggi nammadit ovttas fágalaš
Sør-Trøndelag / Hedmark
guorahallanjoavkku mii earret eará sámi statistihka vuođul jahkásaččat ovddida raporta sámi servodaga dili ja ovddidandovdomearkkaid birra.
Tamreinlagene 12 189 12 190 12 155 12 181 12 545 12 767 12 324 12 105 12 259 12 058 12 392
 Go stáhta eiseválddit dahje Sámediggi oaivvildit ahte čielggadeapmi dárbbašuvvo
* 31. mars benyttes fordi 1. april er fristen for å gi melding om reindriften det siste driftsåret til distriktsstyret.
Stáhta ja Sámediggi geatnegahttojuvvojit fuolahit dieđuid ja ávdnasiid mat dárbbašuvvojit čielggadeami čađaheames.
** Ukorrigerte tall. Kilde: Reindriftsforvaltningen
Dán oktavuođas nammaduvvo sierra guorahallanjoavku man bargun lea ovddidit jahkásaš raportta.
Samiske tall forteller 7
1.4 Guorahallanjoavku
Kommentert samisk statistikk 2014
Sii geat leat nammaduvvon leat:
Fagleg analysegruppe for samisk statistikk
Jon Todal, jođiheaddji (Sámi allaskuvla-Samisk høgskole) Magritt Brustad, nubbinjođiheaddji (Institutt for samfunnsmedisin, UiT Norgga árktalaš universitehta- UiT Norges arktiske universitet) Else Grete Broderstad (Sámi dearvvašvuođadutkama guovddáš, UiT Norgga árktalaš universitehta- UiT Norges arktiske universitet) Paul Inge Severeide (Statistalaš guovddášdoaimmahat-Statistisk sentralbyrå) Kevin Johansen (Nordlánda Universitehtta-Universitetet i Nordland)
Kevin Johansen Paul Inge Severeide
Prošeaktajođiheaddjin lea Yngve Johansen, guhte bargá beallevirggis.
Oppsummering
2 SED-guovllu ealáhusovdáneapmi 2000-logus
Den andre artikkelen viser at sysselsettingen i STN-områdene fordeler seg annerledes enn sysselsettingen ellers i landet.
Čoahkkáigeassu: Dán artihkkala temá lea mo SED-guovllu suohkanat davábealde Sáltoduoddara ovdánit barggolašvuođa ja olmmošlogu hárrái.
Vi har her forsøkt å vise særtrekk i STN-området ved å fordele sysselsetting etter næring, kjønn, alder, utdanning og ulike andre kriterier.
Dás deattuhit jagiid 2003-2013. Olles guovllus lea olmmošlohku njiedjan dieid jagiid. Vuotna- ja riddosuohkaniin lea olmmošlohku njiedjan eanet go siseatnansuohkaniin.
Hovedtrekkene er at sysselsettingsprosenten i STN-området er lavere enn landsgjennomsnittet, men varierer.
Bargojohttin olggos suohkaniin lea rievddadan, muhto lea leamaš eanemus suohkaniin mat leat lahka stuorit gávpogiid.
Den lå over landsgjennomsnittet for eldre personer i STN-området, og markant lavere for yngre grupper i befolkningen.
Váile bealli sis geat leat bargguin SEDguovllus barget almmolaš sektoris, ja leat ge lassánan bargit eanet almmolaš go priváhta sektoris 2003-2012 áigodaga.
Det var en høyere andel i STN-området som jobbet i primærnæringene, og andelen med høyere utdanning var lavere enn landsgjennomsnittet.
Dearvvašvuođa- ja sosiálabálvalus lea stuorimus suorgi almmolaš bargobáikkiin, ja lea suorgi mas bargguiduhttin lassána jagis jahkái.
Fordelt på de ulike områdene innenfor Norge nord for Saltfjellet ser man at det var store variasjoner i de ulike variablene, og STN-delområdene viser ikke entydige tendenser.
Dat guoská buot guđa guvlui SED-guovllus. Eará almmolaš surggiid hárrái, nugo oahpahussii ja almmolaš hálddahussii, leat dát logut njiedjan čielgasit maŋemus logijagi, belohahkii dan dihte go suohkansektora leat unnidan unnon olmmošlogu dihte, belohahkii maiddái suodjalusa unnideami dihte.
Den tredje artikkelen gir en næringsøkonomisk oversikt over reindrifta i Norge og knytter denne både til naturgeografi og rettshistoriske forhold.
Stáhta hálddahusaid oppalaš unnideapmi orru eanet go almmolaš hálddahusaid bajáshuksen, ja dát guoská vuosttažettiin sámi hálddahusaide.
Den presenterer et meget mangfoldig bilde fra sør til nordøst.
Priváhta sektoris oaidnit rievdamiid mat ollislaččat addet negatiiva loguid sihke guolásteapmái, industriijai, eanadollui ja boazodollui, vaikko lea leamaš ovdáneapmi moatti SED-guovllus.
Tamreinlaga i det sentrale Sør-Norge har ei lang historie og er påvirka av å ha hatt sørsamiske gjetere som læremestre.
Olmmošlohkoovdáneapmi lea leamaš negatiiva olles áigodaga, ja lassáneapmi lea sorjavaš sisafárremis.
Disse reindriftene har den høyeste produktiviteten av all reindrift i Norge med høyt slakteuttak, høy produktivitet og stabil og god økonomi.
Suohkanat maidda lea eanemus sisafárren ja main lea oaneheamos gaska stuorit ja máŋggabealat bargomárkaniidda, leat jáhku mielde suohkanat mat birgejit buoremusat jagiid ovddos guvlui.
~ 4 ~ Sørsamisk reindrift sør for Stjørdalen har ei meget vanskelig historie da politiske tilbakeslag fikk spesielt sterke konsekvenser her.
Norgga guovllupolitihkas lea leamaš maŋemus golbmalogi jagi okta váldoulbmilin bisuhit riikka orrunminstariid, dahje nugo dađistaga lea gártan; “ orrunminstariid váldohámi ” (St.meld. 13 (2012-2013).
Reindrifta i Trollheimen mistet alle rettigheter.
Measta čađat dan áigodaga lea olmmošlohku doaresbealde guovlluin njiedjan.
Dette ble bekreftet av Høyesterett så sent som i 1981.
~ 15 ~ daidda seamma doaresbealsuohkaniidda.
Landbruksdepartementet og Stortinget sikra framtida for denne reindrifta gjennom en ny lov i 1984.
Muhto doaimmat eai leat biddjon dušše olbmuide ja sin fárrenválljejumiide, dat leat maiddái biddjon doaresbealsuohkaniidda.
Reindriftssamene i Røros-området har vært utsatt for hardt press fra det ekspanderende bondesamfunnet og myndighetene.
Dakkár doaimmat guoskkahit máŋggalágan servodatovddideapmái, vuosttažettiin ealáhusovddideapmái nannet ealáhusaid nu ahte dat šaddet bivnnuhat bargiide.
Det var verst omkring forrige århundreskifte, da urimelige erstatninger for påstått skade på jordbruket ruinerte mange reindriftssamer.
Doaimmat leat maiddái gulustuvvama ektui, ja ráhkadit – dahje goit ovddidit báikkiid geasuheaddji ássanbáikin, bargobáikin ja sadjin gosa sáhttá fárret, iige gos fárre eret.
I etterkrigstida og spesielt fra 1970-tallet av har reindriftssamene i dette området skapt ei ny og mer produktiv reindrift, men har fortsatt måttet slåss for sine rettigheter mot både bønder og rettsvesen som har vært påvirket av gamle holdninger.
Suohkaniid ássit leat maiddái beassan oassálastit diein doaibmabijuin, sihke prošeaktaoasseváldin ollu ja iešguđetlágan prošeavttain, muhto maiddái dan bokte ahte hukset dahje ovddidit gelbbolašvuođa ealáhusbargin iežaset suohkaniin.
Reineierne vant endelig fram med full aksept for sine rettigheter i en høyesterettsdom fra 2001, men har spesielt det siste tiåret måttet tåle nedgang i den høye produktiviteten på grunn av økte rovdyrstammer.
1970- ja-80 logus gohčodedje daid doaimmaid doaibmabidjobargun, ja ollu suohkanat álggahedje dan heahtereakšuvdnan (Bukve 2001).
Reindrifta i Nord-Trøndelag var også med på produktivitetsrevolusjonen på 1980-tallet, men har siden tidlig på 1990-tallet i stadig sterkere grad fått føle konsekvensene av den nye rovdyrpolitikken.
Dalle, nugo dál, de ledje doaresbealde suohkanat main lei váilevaš ealáhusmárkan ja alla bargguhisvuohta, mat eanemus doaimmahedje ja doaimmahit doaibmabidjobargguid, dahje nugo dán áiggi dadjet; ealáhusovddideami.
Tapsprosenten har gradvis vært økende, og både slakteuttak og produktivitet har blitt redusert fra et høyt til et middels nivå.
Doaimmat ledje heahtedili ektui, eará sániiguin daddjon ealáhusmárkana ovddideami ektui, ja suohkana vejolašvuođa ektui doaimmahit nuppástusdoaimmaid.
Nordland og Troms reindriftsområder er begge preget av at grenseoppgjøret mellom Norge og Sverige i 1751 førte til at Norge fikk overskudd på sommerbeiter, mens Sverige fikk overskudd på vinterbeiter.
Dien maŋemus ášši várás čađahuvvui ovdamearka dihte prošeakta nannet suohkana ealáhusbarggu, ja suohkanat davvin, earret eará Hápmir ledje geahččalansuohkanat.
Da nasjonalistiske ideologier slo inn fra midten og slutten av 1800-tallet, førte dette til sterk kontroll av reindrifta for å fremme jordbrukets ekspansjon og også til tiltakende utestenging av svenske reindriftssamer, fra og med 1923, blant annet fra øyene i Troms.
Ealáhusovddidanbarggut leat maŋemus golbmalogi jagi leamaš ollu ja iešguđet hámis, ja leat leamaš sihke olbmuid ja suohkaniid várás, juogo álggahanprošeaktan dahje ovddidanprošeaktan báikkiide, suohkan osiide, suohkaniidda dahje guovlluide.
Norge og Sverige er for tida uten en gyldig konvensjon, og det kan stilles spørsmål ved om Norges ensidige forlengelse av 1972-kovensjonen i 2005 er gyldig.
Maiddái sámi guovlluin leat čađahuvvon iešguđetlágan álggahanprošeavttat, nuppástuhttinprográmmat ja ovddidandoaibmabijut.
Store deler av reindrifta i Finnmark er i ubalanse.
Dál ii leat unnit dárbu heahtereakšuvdnii ja nuppástuhttinmáhtolašvuhtii, ja leat ge ráhkadan ođđa doaimmaid, eaige leat doaibmabijut šat dušše ealáhusa váste, muhto maiddái servodaga váste mas ealáhus lea.
Unntaket er Polmak / Varanger, som har gjennomført produktivitetsrevolusjonen og går med godt overskudd.
Daiguin rievdademiiguin eai leat dušše doaibmabidjobarggut šaddan ealáhusovddideapmin ja servodatovddideapmin, muhto leat maiddái ráhkadan ođđa lágan doaibmabijuid ja ođđa ulbmiljoavkkuid doaimmaide.
Reintallet i Karasjok og de ti indre distriktene i Kautokeino har i løpet av de siste 30 årene beveget seg mellom historiske topper og bunner som fortsatt er høyere enn de gamle nivåene.
Gielda- ja bargodepartemeanta (dál: Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta) čađahii jagiid 1985-87 Næringsetatprosjektet guđa suohkanis Nordlánddas.
Beiteutnyttinga på Finnmarksvidda er derfor langt mer intens enn tidligere.
Ulbmil lei geahččalit suohkanlaš ealáhusbarggus sierra etáhtas, ja dát lei geahččalanprošeakta.
Myndighetenes overvåkingsprogram dokumenterer at gjenveksten av lav på Finnmarksvidda er langt bedre enn forventet.
Prošeakta lihkostuvai hui bures, ja álgu dan ásaheamis mii maŋŋil šattai suohkanlaš ealáhusbargu sierra etáhta dahje hálddahusa bokte.
Ny vekst i reintallet på 2000-tallet medfører likevel at beitetilstanden igjen er under rask forverring.
Ássanhállodoaimmat sisdollet áinnas maiddái vuoruhemiid nuoraid ektui geat leat fárren eret báikkiin, ja dan ahte oččodit áinnas oahppan nuoraid ruoktot fas, nu ahte guoros bargosajiid devdet.
Etter krav fra NRL, utredning og dialog fikk man en ny reindriftslov i 2007.
Norggas lea maŋemus jagiid lassánan olmmošlohku ollu.
Foruten bærekraft fokuserer denne loven reindriftas egne institusjoner og prosesser, men har unntaksbestemmelser som gir sentrale myndigheter muligheter til å overstyre reindriftsorganene.
Olmmošlohku ii leat lassánan seamma ládje miehtá riikka, muhto lea lassánan nu ahte dat báikkit mat leat leamaš stuorrát leat sturron eanet.
Myndighetene har nå brukt dette til å sette i gang tvangsprosesser for å få til reintallsreduksjon.
Dál lea nettosisafárren deháleabbo olmmošlohkolassáneapmái go riegádahttinbadjebáza.
Det er grunn til å frykte at disse tiltakene vil fungere som en avsporing og heller bremse enn fremme næringas egne nødvendige prosesser.
Statistihkain ja raporttain muitalit logut olmmošfárrema guovddáš gávpogiidda ja čoahkkebáikkiide, ja stuorruma birrasiin mat leat gilkoraston geasuheaddjin.
Fellesressursforskninga sine resultater er entydige: Det er ressursbrukerne selv som må ta ansvaret for å løse sine egne problemer.
Dán artihkkalis lea fokus ovdáneapmái mii lea muhtun sámi guovlluin Norggas.
Myndighetenes rolle må være å støtte opp om prosesser som bygger institusjoner og løser problemer.
Sámi guovlu lea dás ráddjejuvvon dasa mii gohčoduvvo SED-guovlun, ja ovdáneapmi lea ráddjejuvvon ealáhus- ja barggolašvuođaovdáneapmái.
~ 5 ~ Den fjerde artikkelen viser at det for Finnmark og Nord-Troms sett under ett er en klar nedadgående trend i antall fiskebåter under 11 meter og antall fiskere (både gruppe I og gruppe II) i de fleste kystkommuner.
álbmothivvodatovdáneapmái dahje álbmothivvodatrievdamii seamma guovllus. Muhtun muddui geahččat rievdadusaid eará guovlluid rievdamiid ja ovdánemiid ektui, áinnas eará guovlluid ektui seamma riikkaoasis.
Nedgangen er særlig tydelig i perioden etter 2000.
Ássanhállodoaibma / Bulystsatsinga ovddida gažaldaga mo sáhttá šaddat eanet geasuheaddji ásaiduvvat doaresbealsuohkaniidda.
Et unntak fra dette generelle bildet er fiskeriene i «kongekrabbeområdetš; fjordkommuner øst for Nordkapp.
Dan vuoruheamis lea Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta (KMD) leamaš mielde bidjame johtui máŋga pilohtaprošeavtta miehtá riikka.
Der har antall båter under 11 meter, antall fiskere og fangstverdi, både når det gjelder kongekrabbe og torsk, økt i tiden etter 2008.
Prošeavttaid temát leat erenoamážit guoskkahan sisafárren, integreren, nuorat, kultuvrralaš báiki- ja ealáhusovddideapmi ja beaggin.
Utviklingen i Øst-Finnmark viser at fjordfiske fortsatt kan framstå som et attraktivt yrkesvalg og en livskraftig næring hvis rammebetingelsene legges til rette.
Ulbmil vuoruhemiin lea láhčit dili nu ahte doaresbealsuohkanat šaddet eanet geasuheaddjin bistevaš ássanbáikin, ja čohkket máhtu das mii váikkuha olbmuid ássanbáikki válljemii.
Samtidig viser tallene for Finnmark og Nord-Troms sett under ett at utviklingen i småskalafisket har vært urovekkende negativ over lengre tid.
Ássanhállodoaibma álggii 2010 ja bistá 2015 rádjái.
Løsningen er ikke å innføre strukturkvoter for de minste båtene, som ytterligere vil redusere denne flåtegruppen og fjerne fiskerettigheter fra lokalsamfunnene i fjordene.
Smávvasuohkanvuoruheapmi galgá unnimus suohkaniidda addit eanet kapasitehta ovddidit geasuheaddji báikkálašservodagaid ássiide ja ealáhussii.
Den største utfordringen med tanke på å styrke grunnlaget for bosettingen i de sjøsamiske fjordområdene er derimot å løse mottaksproblemene, slik at småskalafiskerne har sikre og forutsigbare leveringsmuligheter i sine nærområder.
Prošeakta Omdømmebygging i Nord-Troms, duohken lea Davvi-Romssa Guovlluráđđi. Prošeakta oaččui Ássanhálloruhtadeami jagi 2011.
I forbindelse med næringslivet i STN-området er det en rekke spørsmål som bør belyses videre; Analyser av enkeltnæringer Finnes det næringer som går bra i STN-området ?
Datamateriálan eai leat goitge dušše válljejuvvon oasit máŋggain čielggademiin ja dutkanraporttain, muhto dat lea dat mii lea čohkkejuvvon dain surggiin maŋŋil duhátjagimolsuma.
Hvor er disse ? Er det næringer som forsvinner ?
Materiála guoskkaha buot ovdáneami, erenoamážit lea deaddu ealáhus- ja barggolašvuođaovdáneamis sámi guovlluin.
Hvor blir det av de sysselsatte ?
Ovdáneapmái gullá dás maiddái olmmošlohkoovdáneapmi.
Enkeltnæringer / områder som er satsningsområder Er det næringer / områder som har fått særskilt støtte/oppfølging ?
Eará gáldut geavahit máhtuid eará sámi dilálašvuođain ja Davvi-Norgga birra go analyserejit rievdamiid (Norut-Alta).
Hvordan har det gått med disse ?
Gálduid almmuhan vuollelis.
Man kan se på utviklingen i sysselsettingen i enkeltnæringen over tid fordelt på ulike geografiske områder.
Bargu maid Norut ja Telemarksforskning leat dahkan lea váldooassi dán artihkkala guorahallanvuođus.
Sysselsetting innen offentlig sektor Hvor stor er offentlig sektor ?
Guovddáš gáldun leat Telemarksforskningas njeallje raportta main lea fokus ealáhusovdáneapmi, innovašuvdna ja geasuheaddjivuohta.
Har andelen endret seg ? Hvem jobber der ?
Dat raporttat leat ráhkaduvvon Sámedikki diŋgojumi mielde jagiid 2010 gitta 2013.
Sysselsetting og utdanning Utdanningsnivå Man kan se på utdanningsnivå i ulike næringer.
Dat raporttat leat muhtun muddui ovdalaš ealáhusanalysaid joatkkabarggut, ja muhtun muddui analysametoda ovddideami bokte maiguin mihtidit iešguđetge báikki geasuheaddjifámu.
Hva er alder ved fullført utdanning, antall som tar videreutdanning som voksen ?
Bargu SEDguovlluid ovddas lea oassin stuorit barggus mas maiddái ollu eará suohkanat Norggas leat mielde.
Sammenhengen mellom utdanning og jobb, sysselsettingsandeler fordelt etter utdanning er også interessant.
Raporttat sisdollet máŋggaid kártemiid ja mihtidemiid, maid lea váttis dulkot jus ii hui bures dovdda suohkaniid mat guorahallojuvvojit.
Status til de ikke-sysselsatte Hvem er de ? Er de under utdanning ?
Rievdadusaid ovdanbuktet vuosttažettiin loguid bokte, ja muhtun muddui leat guorahallamat oanehis áigeperspektiivvas.
Er de sesongarbeidere (disse kommer stort sett ikke med i statistikken) ? Arbeidsledige ? Uføre ?
Dat eai leat analysat main lea vuođđun guhkit áiggi ovdáneapmi, ja váilu eanas háve máhttu báikkálaš ja guovllu dilálašvuođain mat sáhtaše čilget ovdáneami ja rievdamiid.
Folk i jobb som flytter vor blir de av, hvem er de ?
Ráhkadedje maiddái vihtta rasttildeaddji čielggadusa mat iske fáttáid mat ledje oktasaččat guovtti dahje eanet ealáhusaide.
Flytter de til andre STN-områder ? Flytter de til byene i nord ?
Makkár hástalusat ja vejolašvuođat deaividit ealáhusaid, ja mo sáhttá daid
Eller i sør ? Flytter kvinnene ?
~ 18 ~ hástalusaid dustet ja nu dahkagoahtit duohtan boahtteáiggi árvoháhkama ?
Flytter menn ?
Nubbi
Flytter de som har høy / lav utdanning ?
raporta – sámi guovlluid kulturealáhusaid birra – lea ráhkaduvvon Sámedikki diŋgojumi mielde.
Sysselsatte personer i STN-området, hvor kommer de fra ?
Dat ráhkaduvvui Sámedikki kulturdieđáhus barggu olis ja ilmmai jagi 2012.
Hvor bodde de da de gikk på ungdomsskolen. Er det noen næringer som har høy andel sysselsatte som kommer fra nærområdet ?
Dasa lassin lea raporta Davviriikkaid ministerráđis – Artic Social Indicators follow-up to the Artic Human Development Report.
Er det ulike utdanningsnivå avhengig av oppvekststed ?
Raporta ilmmai jagi 2010 ja lea nugo bajilčállagis boahtá ovdan čuovvoleapmi čielggadeamis Artic Human Development Report (AHDR).
Personer på korttidsopphold i landet Øker andelen i STN-området ?
Dalle go AHDR ilmmai 2004:s atne dan Árktalaš ráđđái (Artic Council) ja earáide jorggáldahkan (láddamin), danne go bargu ovddastii Árktalaš ráđi vuosttaš servodatdieđalaš barggu.
Er det ulike andeler i ulike STN-områder ?
Dat ipmirduvvui dainna lágiin ahte olmmošlaš dimenšuvdna ceavzilis ovdáneami ektui viimmat adnojuvvui dehálažžan árktalaš guvlui ja ássiide.
I hvilke næringer er de sysselsatt ? Flere jobber, deltidsarbeid ?
Seammás raporta čalmmustahtii ođđa oktasašvuođa ovdáneami eiseválddiid ja dutkanbirrasiid gaskkas, juoga mii oidnui čielgasit barggus gitta dan raportta válmmasteapmái.
Er dette mer utbredt i STN-området enn i andre områder ?
AHS-raporta oaččui ollu beroštumi, sihke danne go dálkkádatgažaldat bijai ollu fokusa árktalaš guovlluide, ja maiddái go riikkaidgaskasaš polárajahki bođii dakka maŋis.
Reindriftas bærekraftproblemer skyldes forhold som generelt og økende press på driftsarealene og en rovdyrpolitikk som ikke tar hensyn til naturbaserte næringer.
Raporta Artic Social Indicators fokusere sosiála indikáhtoriid ovdáneamis mat sáhttet leat áigeguovdilat árktalaš guvlui.
Store deler av reindrifta i Kautokeino og Karasjok er i økologisk og økonomisk ubalanse, men tilpasningen av reintallet kan ikke skje på en anstendig og effektiv måte uten at myndighetene respekterer reindriftssamenes kultur og selvbestemmelse i samsvar med Norges internasjonale forpliktelser.
Indikáhtorat čatnasit guđa suorgái; dearvvašvuohta, buresbirgejupmi, oahpahus, kultuvra, luondu ja vejolašvuohta mearridit iežas boahtteáiggi badjel.
Nedleggingen av områdestyrene skjedde på tross av tydelige protester fra både NRL og Sametinget.
Raporta ministtarráđis geahččá buot árktalaš servodagaid, ja viidábut ja eanet bajitdási perspektiivvas go eará raporttat dás.
Følgende forslag kan bidra til å styrke bærekrafta i reindrifta:
Lassin dáidda leat maiddái eará raporttat guovllus geavahuvvon, ovdamearka dihte Sámedikki ealáhusdieđáhus (2012), lassin Statistihkalaš guovddášdoaimmahaga (SSB) statistihkaide, earret eará SSB statistihkat sámi dilálašvuođain.
1. Myndighetene må benytte den kommende stortingsmeldinga om bærekraft i reindrifta til å utvikle en politikk for å styrke beskyttelsen av reindriftas driftsområder.
2.3 Sámi suohkanat ja SED-guovlu
Myndighetene må også vektlegge reindriftas positive bidrag til å opprettholde et åpent landskap og biodiversitet.
Jagi 2014 leat Norggas 428 suohkana.
2. Konsultasjonsordningen som ble etablert i 2005, må brukes mer aktivt for å utvikle en forpliktende dialog med reindriftssamene, NRL og Sametinget.
Dát artihkal lea muhtun daid suohkaniid birra; suohkanat leat davvin, ja buohkat SED-guovllus.
Det vil være mer i samsvar med myndighetenes internasjonale forpliktelser.
Ii leat datavuođđu ráhkadit indiviiddaid mielde statistihka olbmuin geain lea sámi-etnisitehta gullevašvuohta.
3.
Ii leat álbmotregisttar
Myndighetene må gi reindrifta i Finnmark og reindriftas organer ro til å fastsette bruksregler og påfølgende reduksjon av reintall.
Norut Alta-Áltá Rapport 2013-7. AHDR čađahuvvui Artic CouncilŠs Sustainable Development Working Group (SDWG) jođihemiin.
Dialog fremmer gjensidig tillit. 4.
Statistisk sentralbyrå (SSB) ilmmuha juohke nuppi jagi Sámi statistihkka, maŋemus almmuhuvvon 2014.
Forslaget fra den samiske arbeidsgruppa ledet av Sametinget i Norge til ny reinbeitekonvensjon med Sverige må bli ratifisert og iverksatt snarest.
Sámedikki doarjjaortnegat ealáhusovddideapmái (SED) lea joatkka Ovddidanfoanddas guovddáš sámi
5.
Foanda gulai dalle viđa suohkanii siskkit Finnmárkkus.
Myndighetene må utforme en rovdyrpolitikk som tar klarere hensyn til reindrifta og andre beitebrukere.
2009 rájes mearrida Sámediggi dan geográfalaš doaibmaguovllu jahkásaš bušeahttamearrádusas.
Det er sammenheng mellom statistiske trender og endringer i rammebetingelsene for småskalafisket i de sjøsamiske områdene i de senere årene, spesielt når det gjelder fiskeripolitikk og reguleringstiltak.
SSB sámi statistihkas lea geográfalaš vuođđu, dat mearkkaša ahte dán statistihkas leat sámi ássanguovllut geográfalaččat vuođđun ja ráddjejuvvon Sámedikki ealáhusovddidandoarjagiid doaibmaguovllus (SED).
Begrunnelsene for tiltakene har vært ulike, noen har vært gjennomført for å styrke bosettingen i de sjøsamiske områdene, noen er begrunnet med ressursvern, mens andre har til hensikt å øke produktivitet og lønnsomhet i fiskeflåten.
Olles dát guovlu lea davábealde Sáltoduoddara, iige danne leat das mielde olles árbevirolaš sámi ássanguovlu.
Kondemneringsordningen, som hører til den siste kategorien, har hatt tydelig effekt i form av et redusert antall båter under 11 meter, men kan likevel bare forklare en mindre del av den sterke nedgangen i denne gruppen.
Guovllus lea birrasiid 50 proseanta Norgga areálas davábealde Sáltoduoddara, muhto dušše 10 proseanta olbmuin geat ásset davábealde Sáltoduoddara ásset SED-guovllus.
Endringene i forvaltningsregimet for kongekrabbe i 2008 er det tiltaket som gir tydeligst utslag i statistikken, i form av økt aktivitet og vekst i fjordfisket i området øst for Nordkapp.
Njeallje proseanta SED-guovllu álbmogis orru čoahkkebáikkiin.