pere/sami_parallel huggingface dataset:
Sørlie K. Kommunedemografi-klassifisering og karakterstikk av befolkningsutviklingen i kommunene.
Tabealla 6.10 čájeha ahte 1218 vuođđoskuvlaoahppi hálddašanguovllu siskkobealde ožžot sámegieloahpahusa.
NIBR-rapport 2001:05
Dat dahká 57% buot vuođđoskuvlaohppiin geain lea sámegielas oahpahus Norggas.
Sørlie, K. Bosettingspreferanser, flyttemotiver og flytteprosesser.
Tabealla logut bohtet Oahpahusdirektoráhtas.
Status og perspektiver omkring den regionale befolkningsutviklingen i Norge.
Direktoráhtta ii almmut loguid ohppiidjoavkkuin main leat vuollel vihtta oahppi.
Notat til KRD 16. februar 2006.
Seamma lea Unjárggas.
Norsk institutt for by- og regionforskning, Oslo
Tabealla 6.11 Ohppiid juogustus proseanttain sámegielaid hálddašanguovllu siskkobealde skuvlajagi 2011/12
Sørlie K, Broderstad AR.
Unjárga..
Flytting til byer fra distriktsområder med samisk bosetting.
Eanas oassi dain ožžot oahpahusa sámegielas vuosttašgiellan.
Samarbeidsrapport NIBR / UiT- Senter for samisk helseforskning. 2011
Eanetgo juohke goalmmát oahppi hálddašanguovllus oaččui skuvlajagis 2011/12 oahpahusa sámegielas vuosttašgiellan.
Aubert V. Den samiske befolkningen i Nord-Norge.
Tabealla čájeha ahte leat stuora erohusat suohkaniid gaskkas.
Oslo: Artikler fra Statistisk sentralbyrå 1978;107:27.
Unnimus proseantat leat Snåasas ja Loabágis, 12 ja 10 proseanttain.
Thuen, Trond (red..)
6.3 Sámegiella joatkkaskuvllas
2003: Sted og tilhørighet, Senter for kulturstudier, Kristiansand: Høyskoleforlaget.
Tabealla 6.12 Lohku ohppiin geain lea sámegiella fágabiires joatkkaskuvllas, juhkkojuvvon fylkkaide main leat eanet go vihtta oahppi
Samiske tall forteller (2010).
Olles riika Finnmárku Romsa Nordlánda DavviTr.
Jon Todal.
laga Muđui
Samiske tall forteller (2009).
Tabealla 6.12 čájeha čielga lassáneami ohppiidlogus dain ohppiin geain joatkkaskuvllas lea sámegiella fágabiires.
Jon Todal.
Lohku lea dál 473.
Samisk språk i barnehage og skule (s. 115 – 147).
Dat lea 39% lassáneapmi jagi 2008/09 rájes 2011/12 rádjái.
Per Selle, professor dr.polit, Institutt for sammenliknende politikk, Universitetet i Bergen ja professor II Norut Alta – Àltàs.
Tabealla 6.13 Lohku ohppiin sámegiella vuosttašgiellan fágas joatkkaskuvllas, juhkkojuvvon fylkkaide gos leat eanet go vihtta oahppi
Kristin Strømsnes, professor dr.polit, Institutt for sammenliknende politikk, Universitetet i Bergen ja dutki I Uni Rokkansentereris.
* Muđui riika sisttisdoallá maiddái Nordlándda ja Davvi-Trøndelaga fylkkaid ** Muđui riika sisttisdoallá maiddái Davvi-Trøndelaga Tabealla 6.13 vuosiha ahte vuosttašgiellaohppiid lohku joatkkaskuvllain áigodagas gaskal 2008/09 ja 2011/12 lassánii 78 ohppiin, mii lea 41 % lassáneapmi.
Bergh, Johannes ja Jo Saglie (2011) “ Stemmegivning ved sametingsvalg: selvbestemmelse som skillelinje ” Eva Josefsena ja Jo Saglie (doaim.)
Tabealla 6.14 Lohku ohppiin geain lea sámegiella nubbegiellan joatkkaskuvllas, juhkkojuvvon fylkkaide gos leat eanet go vihtta oahppi
Sametingsvalg: Velgere, partier, medier.
Olles riika Finnmárku Romsa Nordlánda DavviTr.
Oslo: Abstrakt forlag AS, s.138-158.
Eanemus jáhkehahtti sivva dasa lea ahte lea njiedjan vuođđoskuvllas ii vel leat joksan joatkkaskuvlla buolvvaid.
Bernstein, Robert; Anita Chadha ja Robert Montjoy (2001) “ Overreporting Voting – Why it Happens and Why it Matters ”, Public Opinion Quarterly, 65(1), s.22-44.
Logut mat leat tabeallain bajábealde eai muital maidege lullisámegiela ja julevsámegiela ovdáneamis erenoamážit joatkkaskuvllas.
Josefsen, Eva ja Jo Saglie (2011) “ Innledning: det samiske demokratiets utfordringer ”, Eva Josefesena ja Jo Saglie (doaim.)
Tabealla 6.15 Lohku ohppiin geain lea sámegiella fágabiires Nordlánddas, Davvi-Trøndelagas ja Lulli-Norggas olggobealde DavviTrøndelaga
Sametingsvalg: Velgere, partier, medier.
Skuvlajahki
Oslo: Abstrakt forlag AS, s.9-31.
Skuvlajahki 2009/2010
Semb, Anne Julie (2010) “ At the edge of the Norwegian state ?
Skuvlajahki 2010/2011
Territorial and descent-based political membership among Norwegian Sami ”, Bo Bengtssona; Per Strømblada & Ann-Helén Baya (doaim.)
Skuvlajahki 2011/2012 Nordlánda ja lulás Tabeallas 6.17 oaidnit ahte ollislaš ohppiidlogus skuvlajagi 2011/12 dán guovllus ledje 35 oahppi, ja 2008/09 (mii lea vuosttaš skuvlajahki masa mis leat logut) lei lohku 33 oahppi.
Diversity, Inclusion and Citizenship in Scandinavia.
Dat čujuha ahte lea stáđisvuohta lulli- ja julevsámegielas fágan joatkkaskuvllas.
Cambridge: Cambridge Scholars Publishing, s. 75104.
Logut vuođđoskuvllaide leat vižžon neahttasiiddus https://www.wis.no/gsi/tallene njukčamánu 21. b. 2012.
Strømsnes, Kristin (2003) Folkets makt. Medborgerskap, demokrati, deltakelse.
Logut mánáidgárddiide leat vižžon reivves mas lea dáhton 13.4.2012, mii bođii Sámedikki Oahpahusossodagas, Guovdageainnus, Anne Kristine Skum Hætta bokte.
Oslo: Gyldendal Akademisk.
Logut joatkkaskuvllaide leat vižžon reivves mas lea dáhton 27.3.2012, mii bođii Oahpahusdirektoráhtas Oslos, Trine Normann bokte
Sámegiella lea čaffat !
Samisk er tøft !
Sámediggeráđi dieđáhus sámegiela birra
Sametingsrådets melding om samisk språk
1 Álggahus... 5
1 Innledning... 5
2 Giellapolitihka doahpaga čilgen... 5
2 Redegjøring av begrepet språkpolitikk... 5
3 Sámedikki giellabarggu vuođđu... 6
3 Grunnlaget for Sametingets språkarbeid... 6
3.1 Stáda ovddasvástádus sámegielas... 6
3.1 Statens ansvar overfor det samiske språk... 6
3.2 Lágat mat nannejit sámegiela geavaheami... 6
3.2 Lover som styrker bruken av det samiske språk... 6
3.3 ILO-konvenšuvdna nr. 169... 6
3.3 ILO-konvensjonen nr. 169... 6
3.4 Álgoálbmotgielaid dahje minoritehtagielaid Eurohpá lihttu... 7
3.5 Stortingsmeldinger... 7
3.5 Stuoradiggedieđáhusat... 7
3.6 Sametingsplanen... 7
3.6 Sámediggeplána... 7
3.7 Samarbeidsavtaler med fylkeskommuner... 7
3.7 Ovttasbargošiehtadusat fylkkagielddaiguin... 8
3.8 Nordisk språksamarbeid... 8
3.8 Davviriikkalaš giellaovttasbargu... 8 3.8.1 Sámi giellalávdegoddi... 8
3.8.1 Samisk språknemnd... 8
4 Giela birra oppalaččat... 9
4 Om samisk språk generelt... 9
5 Sámedikki doaibmabijut... 10
5 Sametingets prioriterte tiltak... 10
5.1 Sámegiela čalmmustahttin... 10 5.1.1 Vuoruhuvvon doaibmabijut... 11
5.1.1 Prioriterte tiltak... 11
5.2 Dárbu sámegillii... 11 5.2.1 Vuoruhuvvon doaibmabijut... 12
5.2.1 Prioriterte tiltak... 12
5.3 Giellaplánat... 13 5.3.1 Vuoruhuvvon doaibmabijut... 13
5.3.1 Prioriterte tiltak... 13
5.4 Diehtojuohkin... 13 5.4.1 Vuoruhuvvon doaibmabijut... 14
5.4.1 Prioriterte tiltak... 13
5.5 Sámegiela hálddašanguovllu suohkanat... 14 5.5.1 Vuoruhuvvon doaibmabijut... 15
5.5.1 Prioriterte tiltak... 15
5.6 Prošeaktaruđat... 16 5.6.1 Vuoruhuvvon doaibmabijut... 16
5.6.1 Prioriterte tiltak... 16
5.7 Sámegiela hálddašanguovllu viiddideapmi... 16 5.7.1 Vuoruhuvvon doaibmabijut... 16
5.7.1 Prioriterte tiltak... 16
5.8 Giellaguovddážat... 17 5.8.1 Sámegiel giellagelbbolašvuođaguovddáš... 17 5.8.2 Vuoruhuvvon doaibmabijut... 17
5.8.2 Prioriterte tiltak... 17
5.9.1 Vuoruhuvvon doaibmabijut... 18
5.10 Terminologi og samarbeid... 18
5.10 Terminologiija ja ovttasbargu... 18 5.10.1 Sámedikki tearbmajoavkkut... 18 5.10.2 Vuoruhuvvon doaibmabijut... 19
5.10.1 Sametingets terminologigrupper... 18
5.11 Mánát ja nuorat... 19 5.11.1 Mánáid ja nuoraid sámegielovdáneapmi... 20 5.11.2 Skuvllat ja mánáidgárddit... 20 5.11.4 Vuoruhuvvon doaibmabijut... 21
5.11.2 Skoler og barnehager... 20
5.12 Giellaovddidanbarggut vuoras olbmuid várás... 21 5.12.1 Vuoruhuvvon doaibmabijut... 22
5.12.1 Prioriterte tiltak... 21
5.13 Giellaovddidanbarggut sámiid ja earáid várás, geat eai máhte sámegiela... 22 5.13.1 Vuoruhuvvon doaibmabijut... 22
5.13.1 Prioriterte tiltak... 22
5.14 Giellaovddidanbarggut sámiid ja earáid várás, geat máhttet sámegiela... 23 5.14.1 Vuoruhuvvon doaibmabijut... 23
5.14.1 Prioriterte tiltak... 23
5.15 Teknologiija... 23 5.15.1 Vuoruhuvvon doaibmabijut... 24
5.15.1 Prioriterte tiltak... 24
5.16 Media ja girjjálašvuohta... 25 5.16.2 Vuoruhuvvon doaibmabijut... 26
5.16 Media og litteratur... 24
5.17 Sámi báikenamat ja galben... 26 5.17.1.
5.18 Evaluering av samisk språk... 26
Vuoruhuvvon doaibmabijut... 26
5.18.1 Evaluering av samelovens språkregler... 26
5.18 Sámegiela evalueren... 26 5.18.1 Sámelága giellanjuolggadusaid evalueren... 27 5.18.2 Vuoruhuvvon doaibmabijut... 27
5.18.2 Prioriterte tiltak... 26
6.1 Davvisámegiella... 27 6.1.1 Davvisámegiela dilli... 27 6.1.2 Sámedikki giellapolitihkka davvisámiguovlluin... 29 6.1.3 Ulbmilat... 29 6.1.4 Vuoruhuvvon doaibmabijut... 29
6.1.4 Prioriterte tiltak... 29
6.2 Oarjelsámegiella... 33 6.2.1 Oarjelsámegiela dilli... 33 6.2.2 Sametingets språkpolitikk i sørsamisk område... 34 6.2.3 Ulbmilat... 35 6.2.4 Vuoruhuvvon doaimmat... 35
6.2.2 Sametingets språkpolitikk i sørsamisk område... 30
6.3.2 Sámedikki giellapolitihkka julevsámi guovllus... 41 6.3.3 Ulbmilat... 41 6.3.4 Vuoruhuvvon doaimmat... 42
6.3.2 Sametingets språkpolitikk i lulesamisk område... 34
7 Ekonomalaš ja hálddahuslaš váikkuhusat... 44
6.3.3 Målsetting... 34
8 Girjjálašvuohta... 45
6.3.4 Prioriterte tiltak... 35
Dáinna dieđáhusain sámegiela birra háliida Sámediggeráđđi addit vuođu viiddes ja oppalaš ságastallamii sámi giellapolitihkas.
8 Litteratur... 37 Med denne meldingen om samisk språk vil Sametingsrådet gi grunnlag for en vid og helhetlig dialog om samisk språkpolitikk.
Dieđáhus lea vuolggasadjin Sámedikki giellapolitihkalaš bargguide.
Meldingen er et utgangspunkt for Sametingets språkpolitiske arbeid.
Sámedikkis berre leat bajitdási ovddasvástádus bargat sámegiela giellaovddiidemiin, ii ge galgga bargat dušše ovdánahttit sámegiela, muhto maiddái miellaguottuid ja kulturipmárdusa ektui.
Sametinget bør ha det overordnede ansvaret for arbeidet med samisk språkutvikling, og skal ikke arbeide kun for utvikling av samisk språk, men også i forhold til holdninger og kulturforståelse.
Jus sámegielas, sámi kultuvrras ja servodateallimis galgá leat boahtteáigi, de lea dárbbašlaš ásahit guovttegielalaš servodagaid doppe gos dat lea vejolaš.
Dersom samisk språk, kultur og samfunnsliv skal ha en framtid, er det nødvendig å etablere tospråklige samfunn der hvor dette er mulig.
Dán dieđáhusa vuođđu lea Sámediggeplána 2002-2005, Iskkadeapmi sámegiela geavaheami birra 2000, Sámediggeráđi čilgehus barggu birra mii guoská sámegillii guovvamánu 2002 dievasčoahkkimis áššis 05/02 ja dálá gielladilli.
Grunnlaget for denne meldingen er Sametingsplanen 2002-2005, Undersøkelsen om bruk av samisk språk 2000, Sametingsrådets redegjørelse for arbeidet med samisk språk som ble lagt fram på plenumsmøtet i februar 2002, sak 05/02, og dagens språksituasjon.
Sámedikki áigumuš lea ahte sámegiella galgá suodjaluvvot ja ovddiduvvot.
Sametingets mål er at samisk språk skal bevares og utvikles.
Gielain olmmoš bajásšaddá dihto kultuvrii ja servodahkii ja sosialiserejuvvo oktavuhtii.
Med språket vokser man opp til en bestemt kultur og samfunn, og blir sosialisert inn i fellesskapet.
Eatnigiella lea jurddašeami vuođđu, eatnigielain olmmoš máhttá buoremusat buktit ovdan jurdagiiddis.
Morsmålet er grunnlaget for tenking, med morsmålet kan en enklest fremme sine tanker.
Eatnigiela birra sáhtášii maiddái atnit metafora eallin dahje váimmu giella.
Om morsmålet kan man bruke metaforen livet eller hjertets språk.
Giella lea ge okta sámi kultuvrra vuđoleamos beliin.
Språket er en av de mest grunnleggende delene i samisk kultur.
Gielas leat buot sámi álbmoga árvvut, vásáhusat ja máhtolašvuohta.
I språket finnes verdiene, erfaringene og kunnskapen til den samiske befolkningen.
Go giellain sáhttá fievrridit kulturárbbi buolvvas bulvii, de dat nanne identitehta.
Siden språket brukes til å føre kulturarven fra generasjon til generasjon styrker det identiteten.
Buot diehtu iežas giela birra nanne sihke olbmo ja olles gielalaš minoritehta identitehta.
All kunnskap om sitt språk styrker individets og hele den språklige minoritetens identitet.
Giela árvu mearkkaša ollu olbmo iešipmirdeapmái ja iešrealiseremii.
Språkets verdi betyr mye for menneskets selvforståelse og selvrealisering.
Oktasaš giella lea okta deháleamos identitehtahábmejeaddji osiin vaikko guđe servodagas.
Et felles språk er en av de viktigste identitetsskapende faktorer i et hvilket som helst samfunn.
Lea danne dehálaš ahte sámegiella ovttastahttojuvvo juohke suorggis sámi servodaga huksemis.
Det er derfor viktig at samisk språk inkorporeres innenfor alle felt i oppbyggingen av det samiske samfunnet.
Giellapolitihkain ipmirduvvo giela almmolaš (virggálaš) sajádahkii guoskevaš doaimmaid.
Med språkpolitikk forstås den virksomhet som berører språkets offentlige posisjon.
Sátnegirjji čilgehusa mielde dat lea ” politihkka, mii guoská iešguđet gielaid (almmolaš) sajádahkii máŋggagielat riikkas ”.
I ordbøker er det definert slik: ” politikk, som omhandler det enkelte språks (offentlige) posisjon i et flerspråklig land ”.
Giellapolitihkain dahje giellaplánemiin oaivvilduvvo maid giellageavaheami stivren servodagas.
Med språkpolitikk eller språkplanlegging menes også styring av språkbruken i samfunnet.
Dáinna oaivvilduvvo ee. giela servodatlaš stáhtusa meroštallan ja stivren (omd. lágat ja láhkaásahusat).
Med dette menes blant annet definering og styring av språkets samfunnsmessige status (f.eks. lover og forskrifter).
Giellapolitihkain oaivvilduvvo maid giellagáhtten.
Språkpolitikk innbefatter også språkvern.
Dása gullet ee. mearrádusat čállinhámiin, ođđa terminologiijain, amas sániid geavaheamis ja loatnasániin (Cooper 1989:29-34.)
Til dette hører bl.a. regler for skriveform, ny terminologi og bruk av fremmedord og lånord (Cooper 1989:29-34).
Dása berrejit maid gullat doaibmabijut maid bokte giellagáhtten čađahuvvo geavatlaččat.
Også tiltak om gjennomføringen av språkvern i praksis bør komme inn under dette.
Ollu riikkat leat máŋggagielat riikkat.
Mange land er flerspråklige.
Danne lea dehálaš ahte gielalaš minoritehtaid sajádat nannejuvvo ja ahte sin gielalaš vuoigatvuođat suodjaluvvojit.
Av den grunn er det viktig at språklige minoriteters stilling styrkes og at deres språklige rettigheter vernes.
Maiddái Eurohpa Uniovnnas lea maŋimuš áiggiid leamaš gielalaš diversitehta ja dan gáhtten guovddáš gažaldat.
Også i EU har språklig mangfoldighet og bevaring av denne i den siste tiden vært et sentralt spørsmål.
Dálá eurohpalaš našunálariikkain lea leamaš sáhka pluralismmas, mainna oaivvilduvvo ee. kultuvrralaš ja gielalaš máŋggadáfotvuođa dohkkeheapmi ja dan ovdánahttin ovtta riikka siskkobealde.
I dagens europeiske nasjonalstater har det vært snakk om pluralisme, som bla. betyr anerkjennelse av et kulturelt og språklig mangfold og utviklingen av dette innenfor et land.
Dát ságastallan guoská davviriikkain earenoamážit sápmelaččaide.
Denne diskusjonen berører i nordområdene særskilt samene.
Norgga stáda lea iešguđet lágaid ja láhkaásahusaid bokte geatnegáhtton váldit ovddasvástádusa sámegielas.
Den norske stat er i henhold til ulike gjeldende lover og forskrifter forpliktet til å ta ansvar for det samiske språket.
Sámegiella ja dárogiella leat ovttadássásaš gielat Norggas.
Samisk og norsk er likestilte språk i Norge.
3.2 LÁGAT MAT NANNEJIT SÁMEGIELA
3.2 LOVER SOM STYRKER BRUKEN AV DET SAMISKE SPRÅK
Stuoradiggi mearridii geassemánu 12. b. 1987 Ot.prp. 60 ja Innst. nr. 3 (1990-91) lága Sámedikki ja eará sámi vuoigatvuođaid hárrái (Sámeláhka).
Den 12. juni 1987 i Ot.prp. 60 og Innst. nr. 3 (1990-91) vedtok Stortinget Lov om Sametinget og andre samiske rettsforhold (sameloven).
Láhka addá mearrádusaid Sámedikki birra.
Loven omhandler regler for Sametinget.
Sámeláhka oaččui juovlamánu 21. b. 1990 lasáhusa sámegiela geavaheami birra; sámelága giellanjuolggadusaid.
Den 21. desember 1990 fikk Sameloven et lovtillegg om bruk av samisk språk; Samelovens språkregler.
Dát bohte fápmui 01.01.92.
Disse trådte i kraft 01.01.1992.
Sámegiela geavaheami prinsihpalaš vuođđu Norggas leat sámelága giellanjuolggadusat.
Det prinsipielle grunnlaget for bruken av samisk språk i Norge er Samelovens språkregler.
Sámelága giellanjuolggadusaid váldoulbmil lea ovddidit ja seailluhit sámegiela ja dakko bokte nannet sámegiela geavaheami almmolaš oktavuođain.
Hovedmålsettingen med Samelovens språkregler er å fremme og bevare samisk språk og på den måten styrke bruken av samisk i offentlige sammenhenger.
Sámelága giellanjuolggadusat leat vuolimus dási njuolggadusat.
Samelovens språkregler er minimumsregler.
Dat máksá ahte buot almmolaš orgánat ávžžuhuvvojit vuhtiiváldit sámegielat geavaheddjiid, maiddái viidábut go láhka gáibida.
Dette betyr at alle offentlige organer oppfordres til å ta hensyn til samiskspråklige brukere, også i videre forstand enn loven krever.
Sámelágas lea definerejuvvon sámegiela hálddašanguovlu.
I Sameloven er forvaltningsområdet for samisk språk definert.
Dán guvlui gullet Kárášjoga, Guovdageainnu, Unjárgga, Porsáŋggu ja Deanu gielddat Finnmárkkus ja Gáivuona suohkan Romssas, ja ásahusat ja etáhtat Finnmárkku ja Romssa fylkkasgielddain mat gokčet sámegiela hálddašanguovllu.
Området omfatter Karasjok, Kautokeino, Nesseby, Porsanger og Tana kommuner i Finnmark og Kåfjord kommune i Troms, samt institusjoner og etater i Finnmark og Troms fylkeskommune som dekker forvaltningsområdet for samisk språk.
Dán guovllus lea olbmuin riekti oažžut bálvalusaid sámegillii jus dan háliidit.
I dette området har befolkningen rett til å motta offentlige tjenester på samisk hvis de ønsker det.
Muđui leat Norggas Vuođđoláhka (§ 110 A), Báikenammaláhka, Oahpahusláhka, Mánáidgárdeláhka, Pasientariekteláhka, Dearvvašvuođabargiidláhka ja Girkoláhka, mat galget áimmahuššat sámegielagiid rievtti geavahit ja ovddidit gielaset.
Forøvrig er det i Norge Grunnloven (§ 110 A), Stadnamnlova, Opplæringslova, Barnehageloven, Pasientrettighetsloven, Helsepersonelloven og Kirkeloven som skal ivareta samisktalendes rett til å benytte og fremme sitt eget språk.
3.3 ILO-KONVENŠUVDNA NR..
3.3 ILO-KONVENSJONEN NR.
Norgga stáda lea sihke rievttálaččat ja politihkalaččat geatnegahttojuvvon nannet sámegiela ja láhčit dilálašvuođaid sámegiela oahpaheapmái ja geavaheapmái.
Den Norske stat er forpliktet både rettslig og politisk til å styrke samisk språk og tilrettelegge forholdene for samisk opplæring og bruk av samisk.
ILO-konvenšuvnnas nr. 169 eamiálbmogiid ja čearddalaš álbmogiid hárrái iešmearrideaddji riikkain daddjojuvvo ee. 28 artihkkalis ahte ” Galgá bidjat johtui doaimmaid mat seailluhit ja ovddidit dáid álbmogiid iežaset gielaid ahtanuššama ja geavaheami ”.
I ILO-konvensjonen nr. 169 om urbefolkninger og stammefolk i selvstendige stater står det bl.a. i artikkel 28 at ” Det skal treffes tiltak for å bevare og fremme utvikling og bruk av de opprinnelige språk for vedkommende folk ”.
Álgoálbmotgielaid dahje minoritehtagielaid Eurohpá lihttu (The European Charter for Indigenous or Minority Languages) dohkkehuvvui Eurohparáđis 5.11.1992 áigumušain gáhttet vehádatgielaid vai eurohpalaš kultuvra seillošii ovttastuvvon ja máŋggabealat kultuvran.
Den europeiske pakten om region- eller minoritetsspråk (European Charter for regional or minority languages) ble vedtatt 5.11.1992 av Europarådet med det formål å verne minoritetsspråk, slik at europeisk kultur bevares som en forent og mangfoldig kultur.
Lihtu 7. artihkal geatnegahttá álbmotstáhtaid čađahit konkrehta doaibmabijuid, mat seailluhivčče guovlo- ja vehádatgielaid, nu ahte dat bohtet oidnosii politihkas, lágain ja geavadis. Lihtu 15. artihkal ásaha raporterenvuogi, mii sisttisdoallá ahte stádat galget raporteret riikkas čađahuvvon politihka ja doaimmaid birra dain surggiin maid lihttu gáibida.
Paktens 7. artikkel forplikter nasjonalstatene til å gjennomføre konkrete tiltak for å bevare regional- og minoritetsspråk, slik at de blir synlige både i innbefatter at statene skal rapportere om landets gjennomførte politikk og foretak innenfor de felt som avtalen krever.
Norga lea nannen (ratifiseren) dán lihtu.
Norge har ratifisert denne pakten.
Okte juohke stuoradiggeáigodagas ovdanbiddjojuvvo dieđáhus daid doaibmabijuid birra mat dahkkojuvvojit sámiid giela, kultuvrra ja servodateallima váfisteami dihte.
I løpet av hver stortingsperiode framlegges ei melding om de tiltak som er gjennomført for å styrke samenes språk, kultur og samfunnsliv.
Jagi 2003 rádjái leat čállojuvvon 3 dieđáhusa Norgga sámepolitihka birra: St.dieđ. nr. 52 (1992-93), St.dieđ. nr. 41 (1996-97) oktan Lassedieđáhusain St.dieđ. Nr. 18 (1997-98) ja St.dieđ. nr 55 (2000-2001) oktan Lassedieđáhusain St.dieđ. nr. 33 (2001-2002).
Frem til år 2003 er det skrevet 3 meldinger om Norges samepolitikk: St.meld. nr 52 (1992-93), St.meld. nr 41 (1996-97) med Tilleggsmeld. St.meld. Nr. 18 (199798) og St.meld. nr 55 (2000-2001) med Tilleggsmeld St.meld. nr. 33 (2001-2002).
Sámediggi meannudii St.dieđ. nr. 55 (2000-2001) Sámepolitihka birra oktan gullevaš Lassedieđáhusain St.dieđ. nr. 33 (2001-2002) áššis 34/02.
St. mld. nr. 33 (2001-2002) ble behandlet av Sametinget i sak 34/02.
Sámediggi celkkii áššis, ahte lea dehálaš suodjalit sámegiela ja bargat dan ala ahte sámegiella šaddá sierra giellan buot servodatosiin.
Sametinget uttalte i saken at det er viktig å verne om samisk språk og arbeide for at det samiske språket blir et eget språk i alle deler av samfunnet.
Sámegiella lea áitojuvvon giella.
Samisk er et truet språk.
Danne lea dehálaš láhčit dilálašvuođaid nu ahte sámegiella nannejuvvo ja ovddiduvvo buot sámi giellaguovlluin.
Av den grunn er det viktig å legge forholdene til rette slik at samisk språk styrkes og fremmes i alle samiske språkområder.
Sámediggi celkkii ahte lea duhtavaš dainna go Ráđđehusas lea áigumuš buktit oidnosii sámi kultuvrra, historjjá ja sámi báikenamaid, sihke almmolaččat ja skuvladoaimmahagas.
Sametinget sa seg fornøyd med Regjeringens ønske om å synliggjøre samisk kultur, historie og samiske stedsnavn, både i det offentlige og i skolesystemet.
Sámediggi lei maid duhtavaš go Ráđđehus háliida ahte sámegiella aktiivvalaččat geavahuvvo almmolaččat.
Sametinget var også tilfreds med at Regjeringen vil at samisk språk blir benyttet aktivt i det offentlige.
Lea buorre go Ráđđehus láhčá dilálašvuođaid nu, ahte suohkanat ja fylkkagielddat sáhttet geavahit máŋggagielat namaid.
Det er bra at Regjeringen legger forholdene til rette for at kommuner og fylkeskommuner kan ha flerspråklige navn.
Sámediggi celkkii maid áššis 34/02 ahte lea dehálaš suodjalit sámi báikenamaid eará kulturmuittuiguin dássálaga, ja dán oktavuođas lea stádas ovddasvástádus.
Sametinget uttalte også i sak 34/02 at det er viktig å verne om samiske stedsnavn på lik linje med andre kulturminner, og at i denne sammenheng har staten et ansvar.
Dán geažil lea dehálaš ahte sámi báikenamat bohtet oidnosii dainna lágiin ahte dat almmolaččat geavahuvvojit.
Som følge av dette er det viktig at de samiske stedsnavn kommer til syne i form av offentlig bruk.
Sámediggi mearridii 2002 čavčča áššis 45/02 Sámediggeplána áigodahkii 2002-2005.
Sametinget vedtok høsten 2002 i sak 45/02 Sametingsplanen for perioden 2002-2005.
Sámegiela ektui lea dás váldomihttomearri: ” Sámegielain birge ”.
I kapittelet om samisk språk er hovedmålet: ” Vi klarer oss med samisk ”.
Sámegiela áimmahuššan, revitaliseren, vitaliseren ja ovdáneapmi dáhttu geavahit giela árjjalaččat buot árgabeaivvi diliin – sihke ruovttus ja almmolaččat.
Et levende språk forutsetter at den samiske befolkningen aktivt går inn for å bruke samisk språk i hverdagen – både hjemme og i det offentlige.
Sámelága giellanjuolggadusat fátmmastit ásahusaid ja etáhtaid Romssa ja Finnmárkku fylkkagielddain mat bálvalit sámegiela hálddašanguovllu.
Samelovens språkregler omfatter institusjoner og etater i fylkene Troms og Finnmark som betjener forvaltningsområdet for samisk språk.
Fylkkagielddat leat ráhkadan doaibmaplánaid main boahtá ovdan maid sii áigot bargat vai olahit giellanjuolggadusaid gáibádusaid.
Fylkeskommunene har utarbeidet handlingsplaner hvor de redegjør for hvordan de vil arbeide for å oppfylle språkreglenes krav.
Sámediggi lea duhtavaš dáinna, go dat čájeha ahte fylkkagielddain lea dáhttu bargat dan guvlui ahte sámegielagat galget beassat geavahit iežaset giela almmolaš oktavuođain.
Dette er Sametinget fornøyd med, da det offentlige sammenhenger.
Sámediggi dohkkehii ovttasbargošiehtadusa Romssa fylkkasuohkaniin áššis 42/02.
Sametinget godkjente samarbeidsavtalen med Troms fylkeskommune i sak 42/02.
Ovttasbargošiehtadusa ulbmil lea láhčit dili nu ahte sámit sáhttet ovddidit ja seailluhit gielaset ja kultuvrraset Romssa fylkkas.
Samarbeidsavtalens formål er å legge forholdene til rette for at samene kan fremme og bevare sitt språk og sin kultur i Troms fylke.
Dán ovttasbargošiehtadusas leat artihkkalat mat geatnegahttet Sámedikki ja Romssa fylkkasuohkana ovttasbargat sámegiela ovddidemiin Romssa fylkkas.
Samarbeidsavtalen inneholder artikler som forplikter Sametinget og Troms fylkeskommune til å samarbeide om utvikling av samisk språk i Troms fylke.
Áššis 36/03 dohkkehii Sámediggi ovttasbargošiehtadusa Finnmárkku fylkkagielddain.
I sak 36/03 godkjente Sametinget samarbeidsavtalen med Finnmark fylkeskommune.
Dán ovttasbargošiehtadusa ulbmil lea nannet ja čalmmustahttit sámi kultuvrra, giela ja servodateallima Finnmárkku fylkkas.
Formålet med denne avtalen er å styrke og synliggjøre samisk kultur, språk og samfunnsliv.
Dát ovttasbargošiehtadus geatnegahttá Sámedikki ja Finnmárkku fylkkagieldda ovttasbargat sámegiela ovddidemiin.
Avtalen forplikter Sametinget og Finnmark fylkeskommune til å samarbeide om utvikling av samisk språk.
Sámediggi lea ovttas oarjelsámiguovllu (lullisámiguovlu) fylkkagielddaiguin ráhkadeame ovttasbargošiehtadusa mii galgá dohkkeheapmái 2004:s.
Sametinget er i samarbeid med fylkeskommunene i de sørsamiske områdene i gang med å utarbeide en samarbeidsavtale som skal til godkjenning i 2004.
Dás lea ulbmil seailluhit ja ovddidit sámegiela ja sámi kultuvrra Norlanda, Davvi-Trøndelaga, Lulli-Trøndelaga ja Hedmarka fylkkain.
Denne avtalens formål er å bevare og fremme samisk språk og kultur i Nordland, Nord-Trøndelag, Sør-Trøndelag og Hedmark fylker.
3.8.1 Sámi giellalávdegoddi
3.8.1 Samisk språknemnd
Sámi giellalávdegoddi vuođđuduvvui Sámekonfereanssas 1971:s.
Samisk språknemnd ble etablert av Samekonferansen i 1971.
Sámedikkit Suomas, Ruoŧas ja Norggas sohpe oktasaš giellabargguid álggaheami 1997:s.
I 1997 ble sametingene i Finland, Sverige og Norge enige om å igangsette et felles språkarbeid.
Sámi giellalávdegoddi sirdojuvvui 2002:s hálddahuslaččat Sámi Parlamentáralaš ráđi vuollásažžan.
Samisk språknemnd ble administrativt lagt under Samisk parlamentarisk råd i 2002.
Sámi giellalávdegoddi lea sámi álbmoga oktasaš mearridanorgána sámegiela fágagažaldagain.
Samisk språknemnd er det samiske folkets felles vedtaksorgan for faglige spørsmål vedrørende samisk språk.
Sámi giellalávdegottis leat 12 lahtu ja sii galget ovddastit Ruoŧa, Suoma, Norgga ja Ruošša beale sámi guovllu giellajoavkkuid.
Samisk språknemnd har 12 medlemmer og de skal representere de samiske språkgruppene i Sverige, Finland, Norge og Russland.
Lahtut nammaduvvojit njealji jahkái hávális.
Medlemmene velges for fire år av gangen.
Sámedikkit ja Ruošša sámi searvvit evttohit parlamentáralaš ráđđi nammada lahtuid Sámi giellalávdegoddái.
Samisk parlamentarisk råd utnevner medlemmene til Samisk språknemnd.
Sámi giellalávdegottis galget leat ovddasteaddjit oarjel-, julev-, davvi-, anáraš-, nuortalaš-, gieldda- ja darjjesámegielas.
Samisk språknemnd skal ha representanter for sør-, lule-, nord-, enare-, skolte-, kildin- og tersamisk.
Sámi giellalávdegotti ulbmil lea seailluhit ja ovddidit dan kulturárbbi, mii gullá sámegillii ja ná doaibmat fágalaš áššedovdiorgánan.
Formålet med språknemnda er å bevare og utvikle den kulturarv som tilhører det samiske språket, og fungere som et faglig rådgivende organ.
Sámi giellalávdegoddi galgá ovttastahttit ja heivehit oktii sámegiela geavaheapmái ja dikšumii guoskevaš doaimmaid ja doaibmat riikkasis sámi giellaorgánaid gaskasaš dieđiheaddjin ja koordineret sámi giellabarggu.
Samisk språknemnd skal samkjøre og tilpasse tiltak som hører til bruk og røkt av samisk språk, og fungere som et bindeledd mellom de samiske språkorganene i landene, og koordinere samisk språkarbeid.
Dasa lassin lea Sámi giellalávdegotti ulbmil oažžut sámegiela virggálaš sajádaga ovtta dássái olles sámi guovllus.
I tillegg er Samisk språknemnds formål å bidra til at den formelle statusen for samisk språk heves opp til samme nivå i hele det samiske området.
Dán vuođul gullet bargguide e.e:
språknemnd bl.a. skal:
2) doaimmahit oktasaš terminologiija- ja normerenbarggu
1) bevare og fremme samiske språk 2) drive felles terminologi- og normeringsarbeid 3) holde kontakten med institusjoner i Sápmi og internasjonalt
3.8.2 SÁMI GIELLALÁVDEGOTTI JA SÁMEDIKKIID SÁMEGIELORGÁNAID OVTTASBARGU
3.8.2 Samarbeid mellom Samisk språknemnd og språkorganene i sametingene
Sámi giellalávdegotti bargoortnega 37. §:s čuožžu ahte Sámi giellalávdegotti formála ovttasbargoorgánat leat Norgga, Ruoŧa ja Suoma sámedikkiid giellaorgánat.
I Samisk språknemnds arbeidsinstruks § 37 står det at Samisk språknemnds formelle samarbeidsorganer er sametingenes språkorganer i Norge, Sverige og Finland.
Ovttasbargoorgánat Ruošša bealde leat Guoládaga sámi searvi ja Murmánskka guovllu sámi searvi.
Samarbeidsorganer i Russland er Kola sameforening og Sameforeningen for Murmanskregionen.
Daid orgánaid giellaáššit, mat gáibidit oktasaš sámegiela orgána dási meannudeami, meannuduvvojit Sámi giellalávdegottis.
Språkspørsmål fra disse organene som behøver beslutninger fra et felles samisk språkorgan, blir behandlet i Samisk språknemnd.
Eará ovttasbargoorgánat leat universitehtat, allaskuvllat ja eará guovddáš fágaorgánat.
Andre samarbeidsorganer er universiteter, høgskoler, og andre sentrale fagorganer.
Dat sáhttet geavahuvvot veahkkin juo ášševálmmaštallanmuttus.
Disse kan brukes til hjelp allerede i saksbehandlingsfasen.
Dát sáhttet maid sáddet dárkojeaddji Sámi giellalávdegotti čoakkámii.
De kan også sende observatører til Samisk språknemnds plenumsmøter.
GIELA BIRRA OPPALAČČAT
OM SAMISK SPRÅK GENERELT
Sámegiela hupmet njealji riikkas, ja sámegielas leat logi iešguđetge giellajoavkku; davvi-, julev-, oarjel-, ubmi-, bihtán-, anáraš-, nuortalaš-, gieldda-, darjje ja ahkkilsámegiella.
Det samiske språket snakkes i fire land og samisk har ti forskjellige språkgrupper; nord-, lule-, sør-, ume-, pite-, enare-, skolte-, kildin-, ter- og akkalasamisk.
Stuorimus giellajoavku lea davvisámegiella, mii hubmojuvvo Norggas, Suomas ja Ruoŧas.
Den største språkgruppen er nordsamisk som snakkes i Norge, Sverige og Finland.
Norggas ja Ruoŧas hupmet maid julev- ja oarjelsámegiela.
I Norge og Sverige snakkes det i tillegg lule- og sørsamisk.
Norggas ja Suomas hupmet maid nuortalašgiela, muhto Norgga bealde leat unnan geat hupmet nuortalašgiela.
I Norge og Finland snakkes også skoltesamisk, men det er få som behersker skoltesamisk i Norge.
Suomas hupmet vel anárašgiela.
I Finland snakkes i tillegg enaresamisk.
Ubmi- ja bihtámsámegielagiid lohku lea unni, ja daid hupmet dušše Ruoŧas.
Det er få som behersker ume- og pitesamisk, og det snakkes kun i Sverige.
Ruoššas leat njeallje sierra giellajoavkku; nuortalaš-, gieldda-, darjje- ja ahkkilsámegiella.
I Russland er det fire forskjellige språkgrupper; skolte-, kildin-, ter- og akkalasamisk.
Gielddasámegiella lea stuorimus, árvvu mielde hupmet s. 650 olbmo dan.
Kildinsamisk er den største språkgruppen, med antakelig 650 personer som snakker det språket.
Ahkkilsámegiella lea juo measta oalát jávkan (Sammallahti 1998:1).
Akkalasamisk er nesten utryddet (Sammallahti 1998:1).
Riikkaidgaskasaččat lea sámegiella áitojuvvon go leat unnán sámegiela hubmit.
Internasjonalt er samisk et truet språk fordi det er få som bruker språket.
Sámegielagat ásset bieđggus ja smávva giellabirrasiin.
De samisktalende bor spredt, og i små språksamfunn.
Giellasuodjaleapmi lágaiguin lea leamaš ja lea ain dárbbašlaš.
Språkbevaring ved hjelp av lovgivning har vært, og er fremdeles nødvendig.
Sámelága giellanjuolggadusat leat guovddážis Sámedikki giellabarggus.
Sameloves språkregler er sentrale i Sametingets språkarbeid.
Lea dehálaš ahte guovttegielalašvuođapolitihkka šaddá oassin juohke sajis servodagas.
Det er viktig at tospråklighetspolitikken inkorporeres i alle deler av samfunnet.
Sámelága ulbmilparagráfa fátmmasta olles sámi álbmoga.
Samelovens formålsparagraf omfatter hele det samiske folket.
Historjjálaččat lea julevsámegiella ja oarjelsámegiella adnojuvvon unnán almmolaš doaimmain ja čállojuvvon hámis.
Historisk er lulesamisk og sørsamisk språk lite brukt i offisielle sammenhenger og i skrift.
Dáruiduhttin lea váikkuhan dasa ahte giellageavaheapmi ruovttuin lea geahppánan ja measta nohkan.
Fornorskningen har bidratt til at bruken av samisk språk i hjemmene har minsket og nesten blitt borte.
Sámediggi lea vuoruhan gielladoaimmaid diein guovlluin, ja nu leat ge 1996 rájes álggahuvvon gielladoaimmat maid ulbmil lea ealáskahttit sámegiela.
Sametinget har prioritert språktiltak i disse områdene og siden 1996 har det vært satt i gang språktiltak med formål å vitalisere samisk språk.
Sámegiela ovddidanprošeavttat leat álggahuvvon sihke oarjelsámi- ja julevsámiguovlluin.
Samiske språkutviklingsprosjekt er igangsatt både i sør- og lulesamiske områder.
Lea dehálaš ealáskahttit ja ovdánahttit sámegiela dain guovlluin gos giella lea rašes dilis.
Det er viktig å vitalisere og fremme språket i de områdene der det samiske språket står svakt.
Sámegiella lea áitojuvvon erenoamážit olggobealde sámegiela hálddašanguovllu.
Samisk språk er truet, spesielt utenfor forvaltningsområdet for samisk språk.
Dárogiella báidná sámegiela sakka.
Norsk påvirker samisk språk i stor grad.
Siskkobealde hálddašanguovllus berre maid bearráigeahččat ahte sámegielagiidda lea vejolaš geavahit ja ovdánahttit gielaset.
Men man bør påse at samisktalende også innenfor forvaltningsområdet har muligheter til å bruke og fremme sitt språk.
Lea dehálaš váldit vuhtii ahte dain iešguđet sámegielain leat iešguđetlágán dárbbut go doaibmabijuid álggaha.
Ved igangsetting av tiltak er det viktig å ta hensyn til at det er store forskjeller i behovene til de ulike språkene.
Sámegiella ii ovdán jus giella ii geavahuvvo ii ge boađe oidnosii ja jus dasa ii láhččojuvvo dilálašvuohta eallit, gáhttejuvvot ja ovdánit.
Samisk språk vil ikke utvikles dersom språket ikke brukes og er synlig, og hvis forholdene ikke legges til rette slik at det kan leve, bevares og utvikles.
SÁMEDIKKI DOAIBMABIJUT
SAMETINGETS PRIORITERTE TILTAK
Dán dieđáhusas sámegiela birra gieđahallojuvvo sámegiela mearkkašupmi buot servodatdásiin ja evttohuvvojit doaibmabijut, main lea mearkkašupmi sámegiela ovdáneapmái, geavaheapmái ja dan nannemii servodagas.
I denne meldingen om samisk språk behandles det samiske språks betydning på alle samfunnsnivåer, og det foreslås tiltak som har betydning for utvikling, bruk og styrking av samisk språk i samfunnet.
Dát doaibmabijut eai logahallojuvvo dievaslažžan, muhto leat vuolggasadjin ja mállen dasa makkár doaimmaid ja doaibmabijuid Sámediggi áigu doarjut ja vuoruhit.
Disse tiltakene regnes ikke som fullstendige, men som utgangspunkt for hvilke tiltak Sametinget vil støtte og prioritere.
Lea dehálaš ahte doaibmabijut mat biddjojuvvojit johtui seailluhit, ovdánahttit ja ovddidit sámegielaid plánejuvvojit bures, ja ahte čađahuvvon doaibmabijut evaluerejuvvojit.
Det er viktig at tiltak som settes i verk for å bevare, utvikle og fremme de samiske språkene blir godt planlagt, og at de gjennomførte tiltakene evalueres.
Evalueren galgá leat vuođđun boahtteáiggi plánemii ja čađaheapmái, nu ahte oaidná makkár ávki dain lea leamaš, ja movt boahtteáiggis berre bargat.
Evalueringen skal være grunnlaget for fremtidig planlegging og gjennomføring, slik at en ser hvilken nytte de har hatt, samt hvordan man bør arbeide videre i framtiden.
5.1 SÁMEGIELA ČALMMUSTAHTTIN
5.1 SYNLIGGJØRING AV SAMISK SPRÅK
Sámi kulturipmárdus lea dárbbašlaš vai sámegiella dohkkehuvvošii.
Forståelse for samisk kultur er nødvendig for at det samiske språket skal kunne anerkjennes.
Dát lea dehálaš vai sámegielagiidda lea álkit geavahit iežaset giela.
Det er nødvendig slik at det blir lettere for samisktalende å bruke språket sitt.
Vai giella seailu, de ii leat doarvái ahte dat dušše gullo ja hubmojuvvo, dat ferte maid oidnot.
For at språket skal overleve, er det ikke nok at språket kun høres og snakkes, det må også synes.
Jus galgá oahppat njuovžilit lohkat sámegiela, lea dehálaš oaidnit čállojuvvon giela.
Hvis man skal lære seg å lese samisk, er det viktig å kunne se samiske tekster.
Lea unnán čállojuvvon sámegillii galbbain, plakáhtain, rámbuvrrain ja eará almmolaš báikkiin.
Det finnes lite skriftlig samisk på skilt, plakater, i butikker og andre offentlige steder.
Guovttegielat galbbat almmolaš luottain ja plakáhtat gávpogiin, hoteallain, bussiin, girdiin, gávppiin ja almmolaš etáhtain leat dakkár doaibmabijut, mat čalmmustivčče sámegiela olbmuid árgabeaivvis.
Tospråklige skilt langs offentlige veier og plakater i byer, på hoteller, i busser, fly, butikker og offentlige etater er tiltak som ville synliggjort samisk språk i folks hverdag.
Go sámegiella oidno eambbo, de dat maid nanne sámegiela árvvu ja olbmot maid hárjánit lohkat iešguđetlágán sámegiel teavsttaid.
Når språket blir mer synlig, er det med på å styrke verdien av det og folk blir også vant til å lese samisk i forskjellige kontekster.
sámegiela čállit, eai ráske jorgalahttit čállosiid, eai beroš sámegielas, dahje eará sivat.
Det kan det være mange årsaker til dette; de kan ikke skrive samisk, tar seg ikke råd til å få oversatt tekster, de bryr seg ikke om samisk, eller andre grunner.
Sámedikki mielas lea dehálaš ahte maiddái priváhta fitnodagat atnet sámegiela ja háliida danne movttiidahttet ja veahkehit fitnodagaid dainna lágiin ahte ráđđe ja bagadallá.
Sametinget mener det er viktig at også private bedrifter aktivt bruker samisk språk, og vil derfor oppmuntre og hjelpe bedrifter ved å gi råd og veiledning.
Unnán lágat, láhkaásahusat, njuolggadusat ja skovit leat jorgaluvvon sámegillii.
Det er få lover, forskrifter, retningslinjer og skjemaer som er oversatt til samisk.
Dán rádjái leat lágat jorgaluvvon dušše davvisámegillii.
De lovene som er oversatt, er kun oversatt til nordsamisk.
Sámediggi áigu váikkuhit ahte relevánta lágat, láhkaásahusat ja njuoggadusat jorgaluvvojit sámegillii, ja ahte jorgaluvvojit buot sámegielaide mat hubmojuvvojit Norggas.
Sametinget vil bidra til at relevante lover, forskrifter og retningslinjer oversettes til samisk, og at de oversettes til alle tre samiske språk i Norge.
Guovddáš eiseválddiin fertejit leat buorit dábit nu ahte ođđa lágat, láhkaásahusat, njuolggadusat ja skovit dalánaga jorgaluvvojit sámegillii.
Sentrale samisk umiddelbart.
Aviissat leat dehálaš gaskaoamit hárjánit oaidnit čállojuvvon sámegiela, ja danne lea dehálaš nannet sámegiel aviissaid.
Aviser er viktige virkemidler for å venne seg til å se skriftlig samisk, og derfor er det nødvendig å styrke de samiskspråklige avisenes stilling.
Sámegiella ii galgga oidnot dušše jorgaluvvon áššebáhpiriin, muhto maiddái luoddagalbbain, plakáhtain, mielkepáhkain, fitnodatgalbbain, kaleandariin jna..
Samisk språk skal ikke bare synes i oversatte saksdokumenter, men også på veiskilt, plakater, melkepakker, bedriftsskilt, kalendere osv..
5.1.1 Vuoruhuvvon doaibmabijut
5.1.1 Prioriterte tiltak
Sámediggi áigu bargat dan ala ahte sámegiella ja kultuvra čalmmustahttojuvvo báikkálaš, guovllulaš ja našuvnnalaš dásis.
Sametinget vil arbeide for at samisk språk og kultur synliggjøres på lokalt, regionalt og nasjonalt plan.
Sámediggi áigu movttiidahttit ja veahkehit priváhta fitnodagaid atnit sámegiela árgabeaivvis.
Sametinget vil oppmuntre og hjelpe bedrifter til å bruke samisk i hverdagen.
Sámediggi áigu váikkuhit ahte relevánta lágat, njuoggadusat ja skovit jorgaluvvojit sámegillii, ja ahte jorgaluvvojit buot sámegielaide Norggas.
Sametinget vil bidra til at relevante lover, forskrifter, retningslinjer og skjemaer oversettes til samisk, og at de oversettes til alle tre samiske språk i Norge.
Sámegielagiin galgá leat vejolašvuohta geavahit sámegiela buot servodatdásiin ja – surggiin, vai dakko bokte oidnet ahte lea lunddolaš hupmat sámegiela ja ahte dainna birge servodagas.
Samisktalende skal ha mulighet til å bruke samisk språk på alle samfunnsnivå og - sektorer, for på den måten erfare at det er naturlig å snakke samisk, og at man klarer seg med samisk i samfunnet.
Go sámegiella geavahuvvo buot servodatsurggiin, de dat dahká ahte vuosteháhku sámegiel geavaheapmái servodagas unnu.
Når samisk språk blir benyttet i alle deler av samfunnet, så er det med på å svekke motviljen mot bruk av samisk i samfunnet.
Dat fas nanne sámegielat mánáid bajásšaddandili, nu ahte sii šaddet oadjebassan máŋggagielat servodagas.
Det vil igjen styrke oppvekstvilkårene for samisktalende barn, slik at de blir trygge i et flerspråklig samfunn.
Go beassá hupmat sámegiela de biddjojuvvo árvu gillii go šaddá dárbbašlaš máhttit ja geavahit sámegiela.
Når man får snakke samisk tillegges språket verdi fordi det blir nødvendig å beherske og bruke det samiske språket.
Máŋgii lea olbmuin dárbu geavahit dulkka vai gulahallet.
Ofte har folk behov for å bruke tolk for å kunne gjøre seg forstått.
Suohkana ásahusat ja almmolaš ásahusat fertejit fuolahit ahte sis leat dulkkat geain lea fágamáhttu ja dohkálaš gielladássi.
Kommunale og offentlige institusjoner må sørge for at de har tolker som har fagkompetanse og holder et akseptabelt språknivå.
Dál ii gávdno Norggas sámegiel dulkaoahppu.
I dag finnes det ingen samisk tolkeutdanning i Norge.
Dát fas dagaha ahte ii leat vejolaš autoriseret dulkkaid.
Det gjør at man ikke kan autorisere tolker.
Sámediggi áigu bargat vai šaddá fásta sámegiel dulkaoahppu Norggas.
Sametinget vil jobbe for at det blir etablert en fast samisk tolkeutdanning i Norge.
sámegiela.
Språket utvikler seg ikke kun ved hjelp av lovpåbud og tvang, men når man har en positiv vilje til å bruke samisk.
Olmmoš ii galgga dárbbašit čilget manne vállje hupmat sámegiela danne go sámegielat olbmo vuoigatvuohta lea beassat hupmat iežas eatnigiela.
Man skal ikke behøve å forklare hvorfor man velger å snakke samisk, fordi det er en grunnleggende rettighet samisktalende har.
Lea dehálaš movttiidahttit olbmuid hupmat sámegiela juohke sajis servodagas.
Det er viktig å oppmuntre folk til å snakke samisk overalt i samfunnet.
Sámediggi lea álggahan siskkáldas giellaávžžuhusdoaimma " Sámegielain birge ” Sámedikki bargiid várás.
Sametinget har iverksatt en intern kampanje ” Vi klarer oss med samisk ” for Sametingets ansatte.
Dákkár giellaávžžuhusdoaimma berre álggahuvvot maiddái olles sámi álbmoga váste.
En slik kampanje bør også initieres for hele den samiske befolkningen.
Sámediggi váldá ovddasvástádusa bearráigeahččat ahte oarjel- ja julevlsámegielagiidda lea vejolaš geavahit ja ovdánahttit gielaset.
Sametinget tar ansvaret for at sør- og lulesamer får mulighet til å bruke og utvikle språket sitt.
Danne áigu Sámediggi bargat dan badjelii ahte oarjel- ja julevsámegiella adnojuvvo eanet ah ` eanet.
Derfor vil Sametinget arbeide for økt bruk av sør- og lulesamisk.
Eanet sámegielgeavaheapmi dárbbašuvvo jus riikka diehtojuohkinpolitihka, birrajándor almmolaš hálddašeami ja geavaheddjiide heivehuvvon almmolaš bálvalusaid mihttomearit galget gustot maiddái sámi álbmogii.
Mer bruk av samisk språk er nødvendig hvis Norges informasjonspolitikk og målene om kontinuerlig offentlig forvaltning og brukertilpassede offentlige tjenester også skal gjelde for den samiske befolkningen.
Almmolaš ásahusat galget vuoruhit sámegiela geavaheami sihke njálmmálaččat ja čálalaččat.
Offentlige institusjoner skal prioritere bruk av samisk både muntlig og skriftlig.
Lea dárbu ásahit bearráigeahččanorgána, mii sáhttá dárkkistit almmolaš etáhtaid ja ásahusaid sámegielgeavaheami.
Ansatte som kan skrive å opprette et tilsynsorgan som kan kontrollere offentlige etaters og institusjoners bruk av samisk språk.
Sámedikki mielas lea dehálaš ahte sámegiella almmolaš oktavuođain ii šatta dušše " jorgalusgiellan ", ahte čállosat jorgaluvvojit dárogielas sámegillii.
Sametinget er opptatt av at det samiske språket i offentlige sammenhenger ikke bare må bli et " oversettelsesspråk ", hvor skriftlig materiale oversettes fra norsk til samisk.
Lea dehálaš movttiidahttit áššemeannudeddjiid atnit sámegiela bargodilis ja ahte áššebáhpirat jorgaluvvojit sámegielas dárogillii jus lea dárbu.
Det er viktig å motivere saksbehandlerene til å bruke samisk i sitt arbeid, og at dokumenter om nødvendig oversettes fra samisk til norsk.
Almmolaš bálvalusaid sámegielat geavaheddjiide lea eaktun ahte sii deivet muhtima gii máhttá sin giela go deaivvadit virgeolbmuin.
For samiskspråklige brukere av offentlige tjenester er det en forutsetning at de møter tjenestemenn som behersker deres språk.
Sámediggi áigu leat buorren ovdagovvan eará ásahusaide sámegiela geavaheamis dainna lágiin ahte sámegiella lea váldogiella hálddašeamis hálddahusas ja gulahallamis.
Sametinget vil være et godt forbilde for andre institusjoner ved at samisk språk er hovedspråk i forvaltningen som administrasjons- og kommunikasjonsspråk.
Ollugiidda, geat eai leat beassan sámegiela oahppat, sáhttá dat leat lossa noađđin mii čuohcá dovdduide.
Det kan for mange være en tung følelsesmessig bør å ikke ha fått muligheten til å lære seg samisk.
Liikká ii ábut vuordit ahte sámegielagat dárustišgohtet dan geažil.
Likevel må man ikke skape forventninger til de samisktalende om å snakke norsk av den grunn.
Maiddái sidjiide lea lossa noađđin ” hilgut ” eatnigielaset.
Også for dem er det en tung bør å måtte ” vike ” fra sitt morsmål.
Ferte bargojuvvot dan ala ahte dát bealit atnet gierdavašvuođa guđet guoimmiset dillái.
For disse to gruppene må det innarbeides forståelse og toleranse for hverandres situasjon.
Sámegielagat eai ábut unnidit iežaset giellageavaheami, eai ge manahit movtta sámástit solidaritehta geažil singuin geat eai leat oahppan sámegiela.
De samisktalende må ikke miste motet til å snakke samisk, i solidaritet med de som ikke har lært seg samisk og dermed redusere bruken av samisk.
5.2.1 Vuoruhuvvon doaibmabijut
5.2.1 Prioriterte tiltak
Sámediggi áigu bargat dan ala ahte ásahuvvo fásta sámegiel dulkaoahppu Norggas.
Sametinget vil jobbe for at det etableres en fast samisk tolkeutdanning i Norge.
Sámediggi áigu movttiidahttit juohkehačča geavahit sámegiela buot oktavuođain buot dásiin servodagas.
Sametinget vil oppmuntre alle til å bruke samisk språk i alle sammenhenger på alle plan i samfunnet.
Sámediggi háliida álggahit giellaávžžuhusdoaimma " Sámegielain birge " olles sámi álbmoga vaste.
Sametinget ønsker å starte språkkampanjen ” Vi klarer oss med samisk ” for hele den samiske befolkningen.
Sámediggi áigu bargat vai oarjel- ja julevsámegiela geavaheapmi nannejuvvo.
Sametinget vil arbeide for at bruken av sør- og lulesamisk språk styrkes.
Sámediggi áigu bargat dan ala ahte ásahuvvo bearráigeahččanorgána, mii sáhttá dárkkistit almmolaš etáhtaid ja ásahusaid sámegielgeavaheami.
Sametinget vil arbeide for at det opprettes et tilsynsorgan som kan kontrollere offentlige etaters og institusjoners bruk av samisk språk.
váldogiella hálddašeamis hálddahus- ja gulahallangiellan.
Sametinget vil være et godt forbilde for andre institusjoner ved at samisk språk er hovedspråk i forvaltningen som administrasjons- og kommunikasjonsspråk.
Sámediggi áigu fállat sámegiel oahpahusa áirasiidda ja hálddahusbargiide geat eai hálddaš sámegiela.
Sametinget vil tilby samiskopplæring til representanter og ansatte som ikke behersker samisk språk.
Dála giellaplánat maid Sámediggi lea mearridan 90-loguin leat boarrásat ja berrejit ođastuvvot.
De eksisterende språkplanene som Sametinget har vedtatt på 90-tallet er gamle og bør fornyes.
Davvi-, julev- ja oarjelsámegiella dárbbašit ođđaset giellaplánaid main doaimmat leat heivehuvvon dálá dillái.
Nord-, lule- og sørsamisk trenger nye språkplaner med tiltak tilpasset dagens behov.
Lea hui dehálaš ahte buot sámegielaid várás ráhkaduvvojit giellaplánat, maid ulbmil lea ovddidit giela ja nannet daid sajádaga servodagas.
Det er meget viktig at man lager språkplaner for alle samiske språk, der målet er å fremme språket og å styrke dets plass i samfunnet.
Sámediggi gáibida maid ahte gielddat ja fylkkagielddat sámegiela hálddašanguovllu siskkobealde ráhkadit giellaovddidanplánaid.
Sametinget krever også at kommuner og fylkeskommuner innenfor forvaltningsområdet for samisk språk, lager språkutviklingsplaner.
5.3.1 Vuoruhuvvon doaibmabijut
5.3.1 Prioriterte tiltak
Sámediggi áigu ođastit iežas giellapolitihka buot sámi giellaguovlluin.
Sametinget vil fornye sin språkpolitikk på alle samiske språkområder.
Sámediggi gáibida ahte gielddat ja fylkkagielddat sámegiela hálddašanguovllu siskkobealde ráhkadit giellaovddidanplánaid.
Sametinget krever at kommuner og fylkeskommuner innenfor forvaltningsområdet for samisk språk, lager språkutviklingsplaner.