pere/sami_parallel huggingface dataset:
25 år som potet
25 jagi buđehin
Klemet I. Hætta , 2005 ( Foto : Svein Lund )
Klemet I. Hætta , 2005 ( Govva : Svein Lund )
På Samisk videregående skole og reindriftsskole bruker man å si at Klemet er som poteten – man kan bruke han til det meste .
Sámi joatkkaskuvllas ja boazodoalloskuvllas lávejit lohkat ahte Lemet lea dego buđet – sáhttá geavahit su vaikko masa .
Der har han i omtrent 25 år arbeida i mange funksjoner og undervist i mange fag , sjøl om han ikke har lærerutdanning .
Doppe son lea máŋga jagi bargan máŋgga doaimmain ja oahpahan máŋga fága , vaikko sus ii leat oahpaheaddjioahppu .
Klemet Isaksen Hætta ( Issát Lemet ) er født i 1955 og oppvokst i Bildaveaiguolba , 15 km oppover elva fra Kautokeino kirkested .
Klemet Isaksen Hætta ( Lemet Issáha Lemet ) lea riegádan 1955:s ja bajásšaddán Bildoveaiguolbanis , Guovdageainnu márkanis 15 km bajás eanu mielde .
Han gikk grunnskole i Kautokeino 1962–71 , og begynte så på gymnas i Karasjok , men slutta og tok heller utdanning i mekaniske fag i Kautokeino og Hammerfest .
Son váccii vuođđoskuvlla Guovdageainnus 1962–71 , ja dan maŋŋil álggii gymnásii Kárášjohkii , muhto heittii ja válddii baicce oahpu mekánalaš fágain Guovdageainnus ja Hámmárfeasttas .
Han har arbeida i mekanisk industri , på museum , som bonde og lærer .
Son lea bargan mekánalaš industriijas , museas , boandan ja oahpaheaddjin .
Her forteller han om sine erfaringer som elev og lærer .
Dá son muitala iežas vásáhusain oahppin ja oahpaheaddjin .
Frykta de norske som djevelen
Balaimet dážain dego neavrris
– Vi bodde på en plass der det svært sjelden kom dážat ( ikke-samer ) .
– Oruimet dakkár báikkis gosa hui hárve bohte dážat .
Vi frykta de norske som djevelen sjøl , og dersom det kom en nordmann brukte vi barna å rømme unna .
Balaimet dážain dego neavrris , ja mii mánát láviimet báhtarit jus muhtin dáža bođii .
Jeg hadde vel hørt litt norsk , men forsto ingenting da jeg begynte på skolen .
Ledjen gal veahá gullan dárogiela , muhto in ipmirdan in sáni ge dalle go álgen skuvlii .
Foreldrene mine snakka aldri om skolen .
Mu váhnemat eaba goassege hupman skuvlla birra .
De fortalte ikke om sin egen skolegang .
Eaba muitalan iežaska skuvlavázzimis .
Først etter av vi barna blei voksne , kunne mor fortelle litt om skoletida si .
Easka go mii mánát leimmet rávesolbmot , muitalii eadni veahá iežas skuvlaáiggi birra .
Da fortalte ho mest om internatet og hjemreisene , lite om undervisninga og skoletimene .
Dalle muitalii eanaš internáhtas ja ruovttumátkkiin , muhto unnán oahpahusas ja skuvladiimmuin .
Et halvår før jeg skulle begynne så begynte de å snakke om at til høsten skulle jeg på skolen .
Jahkebeale ovdal go mun álgen de hupmagođiiga ahte čakčat galgen skuvlii .
De fulgte meg til bygda og var en dag på skolen .
Čuovuiga mu márkanii ja leigga beaivvi skuvllas .
Men så måtte de dra hjem .
Muhto de fertiiga vuolgit .
Rømte hjem
Báhtarin ruoktot
Jeg måtte bo på internatet og de første åra kom jeg ikke hjem mer enn en gang i måneden .
Fertejin orrut internáhtas ja álgojagiid in beassan ruoktot go sullii oktii mánus .
Det var foreldrenes ansvar å frakte barna til internatet og hente oss igjen .
Lei váhnemiid ovddasvástádus buktit mánáid internáhttii ja viežžat min fas .
Jeg tror at skolen betalte litt til foreldre som frakta barna .
Jáhkán ahte skuvla mávssii veahá váhnemiidda geat dolvo ja vižže mánáid .
Om sommeren dro vi med båt og om vinteren kjørte vi med rein de første åra .
Gesset jođiimet fatnasiin ja dálvet vujiimet álgojagiid herggiiguin .
Jeg husker at noen ganger var det traktor og slede , jeg husker ikke hvem som organiserte det .
Muittán ahte muhtin háve lei tráktor ja reahka , in muitte gii organiserii dan .
Om våren når det var dårlig is kunne vi ikke dra hjem .
Giđđa go lei rášes jiekŋa , de eat beassan ruoktot .
Etter hvert fikk vi dra noe oftere hjem , da jeg gikk i 6. klasse var det annen hver helg .
Dađistaga beasaimet mannat veahá dávjjit ruoktot , go leimmet 6. luohkás lei juohke nubbi vahkkoloahpa .
Det er sjølsagt tungt å være så lenge på internat .
Lei dieđusge váivi leat nu guhká internáhtas .
Spesielt husker jeg en gang jeg var på internatet og det var hjemreisehelg .
Erenoamážit muittán oktii go ledjen internáhtas ja lei vahkoloahppa go galggaimet ruoktot .
Men jeg var sjuk og fikk ikke reise hjem .
Muhto mun ledjen buohcci in ge beassan ruoktot .
Flere ganger rømte jeg fra skolen .
Máŋgii báhtarin skuvllas , bidjen viega .
Noen ganger var vi flere som rømte i lag , andre ganger rømte jeg aleine .
Muhtumin leimmet moadde oahppit geat báhtaredje ovttas , eará háve báhtarin okto .
Jeg var ikke mer enn sju år gammel da jeg første gangen gikk aleine hjem .
In lean go čieža jahkásaš go vuosttaš háve vázzen okto ruoktot .
Før jeg nådde hjem var det bekmørkt .
Ovdal go ollejin ruoktot lei bihkka seavdnjat .
Sjøl om vi tidlig var vant til å ferdes ute i naturen , var det jo ikke ufarlig .
Vaikko leimmet juo árrat hárjánan vánddardit meahcis , de sáhtii leat várálaš .
Jeg husker i sju – åtteårsalderen at jeg kledde av meg og vassa over den strie Suohpatjohka .
Muittán go ledjen čieža-gávccijahkásažžan ahte nuoladin ja gállen rávdnjái Suohpatjoga rástá .
Og en gang på våren var vi flere som rømte hjem på elveisen .
Oktii giđđat leimmet moattis geat báhtareimmet eanu mielde .
En av oss gikk gjennom isen , men heldigvis klarte en annen å trekke han opp igjen .
Muhtin mis gáhccái jieŋa čađa , muhto lihkus earát nagodedje geassit su bajás fas .
Når vi kom hjem forsøkte vi å si at vi hadde fått fri , men det trodde ikke foreldrene våre særlig på .
Go bođiimet ruoktot geahččaleimmet muitalit ahte leimmet ožžon friddja , muhto váhnemat eai jáhkán bearehaga dasa .
Så de torde ikke annet enn å frakte oss rømlingene tilbake til skolen igjen .
Go mis ii lean dalle telefovdna , de ii lean beare riŋget skuvlii ja jearrat .
Når vi kom tilbake til skolen , blei vi så straffa .
De váhnemat eai duostán go doalvut báhtareddjiid skuvlii fas .
En vanlig straffemetode var å måtte sitte igjen etter måltidet , enten i matsalen eller i et eget lite rom som blei låst fra yttersida .
Dábálaš ráŋggáštusvuohki lei ahte fertiimet báhcit maŋŋil borramuša , juogo borranlanjas dahje sierra lanjažis mii lássejuvvui olggobealde .
En gang blei jeg låst inne etter middag og glømt igjen .
Oktii lássejedje mu dan latnjii gaskabeaimállása maŋŋá , ja de vajálduhtte mu dohko .
Først da jeg ikke møtte til kveldsmaten , kom internatbetjeninga på at de hadde låst meg inne .
Easkka go in boahtán eahkesborramuššii de internáhtabargit fuomášedje ahte ledjen lássen mu dan latnjii .
Jeg husker spesielt godt en gang jeg blei straffa .
Ráŋggášteapmi ja veahkaváldin Muittán ovtta ráŋggášteami bures .
Maten på internatet var annerledes enn hjemme , og det var tvang å spise .
Biebmu internáhtas lei earálágan go ruovttus , ja lei bággu borrat .
Jeg klarte ikke spise tomatsuppe , det klarer jeg ikke den dag i dag .
Mun in nagodan borrat tomáhtamálli , in ge otne sáhte borrat dan .
Om vi ikke spiste alt , måtte vi på mørkekottet .
Jus eat borran visot , fertiimet sevdnjeslatnjii .
Det var et svært lite mørkt kott , der måtte vi sitte i timesvis .
Hui unnán sevdnjeslatnja lei , doppe fertiimet čohkkat diibmoviissaid .
Dersom man ikke kom til matsalen presis , fikk man ikke spise , for døra blei låst .
Jus ii ollen boradanlatnjii rievttes áigái , de ii beassan boradit , go dalle lássejedje uvssa .
De skulle sivilisere oss , lære oss å følge klokka .
Galge siviliseret min , oahpahit min čuovvut diimmu .
Det blei ikke kunngjort på forhånd hva slags middag det var .
Ii almmuhuvvon ovdalgihtii makkár gaskabeaimális lei .
Blant barna var det streng rangordning .
Mánáid gaskkas lei garra árvoortnet .
Vi fikk bare ei brødskive med pålegg på , og ofte blei små og svake barn tvunget til å gi den til de sterkere .
Oaččuimet dušše ovtta láibevajahasa mas lei suvli , ja dávjá unna ja geahnohis mánát bággejuvvojedje addit dan gievrrabuidda .
Jeg husker at noen elever kasta andre elever ut av vinduet , når det var 30 grader kaldt , og de måtte løpe barfota rundt hele internatet for å komme inn igjen .
Muittán ahte muhtin oahppit bálkestedje eará ohppiid láseráigge olggos , go lei 30 gráda buolaš , ja fertejedje viehkat gápmagahttá birra olles internáhta vai beassat sisa fas .
Husmor var Gunhild Olsen .
Dálueamit lei Gunhild Olsen .
Ho var allerede da ei gammel dame , og hadde vært i den stillingen i 30 år , men ennå ikke lært samisk .
Son lei dalle juo boares áhkku , ja lei leamaš dan virggis badjel 30 jagi , muhto ii vel oahppan sámegiela .
Ho forsto kanskje litt , men snakka ikke .
Son soaitá ipmirdan veahá , muhto ii hupman gal .
Det var mange forferdelige hendinger på skolen .
Ledje ollu issoras fearánat dan áiggi skuvllas .
Noen saker var så ille at jeg ikke kan fortelle om det .
Muhtin áššit ledje nu issorasat ahte mun in sáhte ge muitalit dan birra .
Men jeg vet at det var seksuelle overgrep på internatet i den tida .
Muhto dieđán ahte ledje seksuála veahkaváldimat internáhtas dan áigge .
Skyldige var både lærere og andre som arbeida på internatet , og det var både jenter og gutter blant dem det gikk ut over .
Sivalaččat ledje sihke oahpaheaddjit ja earát geat barge internáhtas dahje orro doppe , ja ledje sihke nieidamánát ja bárdnemánát geat gillájedje .
Kautokeino barneskole som nybygg
Guovdageainnu mánáidskuvla go lei juste huksejuvvon .
( postkort Widerøe )
( Widerøe - poastakoarta )
Kautokeino internat - matsalen , 1965 .
Guovdageainnu internáhtta - borranlatnja , 1965 .
Elevene er fra høyre : Berit Anne Oskal ( Kemi ) , Anne Astrid Nikolaisen ( Silvola ) , Anne Kristine Skum ( Steinfjell ) , Kristine Turi ( Nystad ) , Brita Inger Hætta ( Eira ) , Anne Grethe Hætta ( Eira ) , Ellen Eira ( Rasdal ) , Inga Kristine ?
Berit Anne Oskal ( Kemi ) , Anne Astrid Nikolaisen ( Silvola ) , Anne Kristine Skum ( Steinfjell ) , Kristine Turi ( Nystad ) , Brita Inger Hætta ( Eira ) , Anne Grethe Hætta ( Eira ) , Ellen Eira ( Rasdal ) , Inga Kristine ?
, Karen Inga Utsi .
, Karen Inga Utsi .
Språket gjorde forskjell
Giella dagahii erohusa
Skolen var delt i parallellklasser – « I » var internatklassen , « K » var kirkestedsklassen .
Skuvla lei juhkkojuvvon bálddalas luohkáide – « I » lei internáhtaluohká , « K » lei kirkesteds- dahje márkanluohkká .
Det var stor forskjell på disse klassene .
Lei stuora erohus dáid luohkáid gaskkas .
I K-klassen var det mange norsktalende elever og de fleste samisktalende elever hadde lært mer eller mindre norsk før de begynte på skolen .
K-luohkáin ledje ollu dárogiel oahppit , ja eanaš sámegiel oahppit ledje maiddái dábálepmosat oahppan muhtin muddui dárogiela ovdal go álge skuvllii .
I min klasse var det ikke en eneste som hadde norsk som morsmål .
Mu luohkás ii ovttasge lean dárogiella eatnigiellan .
Noen flyttsamebarn hadde lært norsk på kysten når de om sommeren hadde lekt med barna der .
Moadde johttisámemáná ledje oahppan dárogiela mearragáttis go ledje gesset stoahkan doppe mánáiguin .
Men de fleste av oss , vi forsto ingenting av undervisninga i starten .
Muhto eatnasat mis , mii eat ipmirdan álggos maidege oahpaheamis .
Lærerne var nesten alle norskspråklige .
Oahpaheaddjit ledje measta buohkat dárogielagat .
Og de elevene som kunne norsk fikk sjølsagt best kontakt med lærerne .
Ja sii geat máhtte dárogiela ožžo dieđusge ollu buoret oktavuođa oahpaheddjiiguin .
Særlig husker jeg at dersom noen hadde gjort noe galt , kunne elevene som kunne norsk forklare læreren at det ikke var deres feil , men noen andres .
Erenoamážit muittán ahte jus muhtin lei dahkan juoidá bahádaguid , oahppit geat máhtte dárogiela sáhte čilget oahpaheaddjái ahte ii lean su sivva , muhto muhtin eará sivva .
Slik kunne de sjøl komme seg unna , men vi som ikke kunne skolespråket ikke kunne forsvare oss .
Nu sáhtte ieža beassat eret , muhto mii geat eat máhttán eat sáhttán bealuštit iežamet .
Noen få lærere var samiskspråklige , men de brukte ikke samisk i skolen .
Moadde oahpaheaddji gal ledje sámegielagat , muhto sii eai atnán sámegiela gaskaoapmin .
Derfor var det ikke stor forskjell mellom norskspråklige og samiskspråklige lærere .
Danin ii lean stuora erohus dárogiel ja sámegiel oahpaheddjiid gaskkas .
Jeg husker godt da jeg første gang sa noe på norsk i en time , da gikk jeg i 4. klasse .
Muittán bures go vuosttaš geardde atnen dárogiela diimmus , de ledjen 4. luohkás .
Angikk ikke oss som mennesker
Ii guoskan midjiide olmmožin
Da var det en annen pedagogikk enn nå .
Dalle lei eará pedagogihkka go dál .
Det var svært liten muntlig kommunikasjon i klasserommet .
Lei hui unnán njálmmálaš gulahallan luohkkálanjas .
Vi pleide å lære tekster utenat .
Láviimet oahppat dajaldagaid bajiloaivvi .
Muntlig fortellermåte , som var svært verdifull for meg da jeg var liten , det blei ikke utvikla i skolen .
Njálmmálaš muitalanvuogi , mii munnje lei hui mávssolaš go ledjen unni , dat ii dikšojuvvon skuvllas .
Når vi kom inn i skoletimene , var det slik en monoton lyd .
Go bođiimet skuvladiibmui , de lei dakkár monotona jietna .
Vi måtte skrive ned det som læreren skreiv på tavla .
Fertiimet čállit maid oahpaheaddji čálii távvalii .
Først forsto vi ikke så mye , men sjøl da vi begynte å forstå , følte vi at det ikke gjaldt oss .
Álggos eat ipmirdan nu ollu , muhto velá go ipmirdišgođiimet dovddaimet ahte dat ii guoskan midjiide .
Vi kjente ikke den verdenen som var i bøkene .
Mii eat dovddan dan eallima mii lei girjjiin .
Vi hadde ikke referanser til det som læreren underviste , det var fra en annen verden .
Mis ii lean referánsa dasa maid oahpaheaddji oahpahii , dat lei eará máilmmi birra .
Derfor brydde vi oss ikke om det , da det ikke angikk oss som mennesker .
Eat beroštan das , go ii dat guoskan midjiide olmmožin .
Om morgenen og kvelden måtte vi synge .
Iđđes ja eahkes fertiimet lávlut .
Jeg husker ikke sangene , men de var alltid fra samme boka , Norsk Skolesangbok eller noe slikt .
In muitte makkár , muhto álo seamma girjjis , Norsk Skolesangbok dahje dakkáriid .
Vi sto og sang .
Čuoččuimet ja lávlluimet .
Alt var bare på norsk , salmene også .
Visot dušše fal dárogillii , maiddái sálmmat .
Nå husker jeg ikke en eneste salme eller sang som vi sang .
Dál in muitte ovttage sálmma dahje lávlaga maid lávlluimet .
For oss var det viktigste det som skjedde utenom skoletimene .
Midjiide lei deháleabbo mii dáhpáhuvai olggobealde skuvladiimmuid .
Skolen var en veldig stor bygning , den var ferdig bygd et par år før jeg begynte .
Skuvla lei hirbmat stuora gárdin , dat lei gárvánan moadde jagi ovdal go mun álgen .
Jeg tror at det store bygget påvirka elever og lærere – det var en ny æra , sterkere fornorsking .
Jáhkán ahte dat stuora visti váikkuhii ohppiid ja oahpaheddjiid – dat lei ođđa « æra » , eambbo dáruiduhttin .
De første åra jeg gikk på skolen var det ikke skole hele året .
Álgojagiid go mun vázzen skuvlla lei ain nu ahte eat lean skuvllas olles jagi .
Reindriftsbarna var på skolen mellom jul og påske og vi fastboende barna var på skolen høst og vår .
Boazodoallománát ledje skuvllas gaskal juovllaid ja beassážiid , ja mii dálonmánát leimmet skuvllas čakčat ja giđđat .
Men i den tida om vinteren da vi var hjemme , så hadde vi en slags brevskole .
Muhto dan áigi go leimmet ruovttus dálvet , de lei muhtin lágan reiveskuvla .
Fra 2. eller 3. klasse fikk vi mange arbeidsoppgaver med oss hjem da vi dro hjem til jul .
2. dahje 3. klássas oaččuimet hui ollu bargobihtáid mielde go manaimet ruoktot juovllaide .
De skulle vi svare på og sende svara som brev til skolen .
Daid galggaimet vástidit ja sáddet vástádusaid reiven skuvlii .
Men det var vanskelig å svare når vi ikke fikk noen hjelp hjemme .
Muhto lei váttis vástidit go eat ožžon veahki ruovttus .
Matematikken gikk nå på et vis , men med norsk og andre fag var det verre .
Matematihkain gal manai muhtin muddui , muhto dárogielain ja eará fágaiguin lei vearrát .
Og vi hadde ikke slik orden i papira hjemme , så ofte blei det både kaffeflekker og annen forurensing på papira før vi fikk sendt dem til skolen .
Ii ge mis lean dakkár ortnet ruovttus báhpiriiguin , nu ahte dávjá šattai gáfe- ja vuodjadielkkut báhpárii ovdal go sáddiimet dan ruovttoluotta boasttain .
Og posten , den gikk i den tida en gang i uka .
Ja boasta , dat bođii dan áiggi oktii vahkus .
Seinere blei det helårsskole for alle , jeg tror det var da jeg begynte i 4. klasse .
Maŋŋil šattai ollesjagiskuvla buohkaide , jáhkán ahte dat lei dalle go mun álgen 4. luohkkái .
På internatet kunne vi noen ganger få hjelp med hjemmeleksene , men det var ganske tilfeldig .
Internáhtas sáhtiimet muhtumin oažžut veahki bargat ruovttubargguin , muhto lei hui sahtedohko .
Jeg husker at ei tid var det et rom som sto åpent , der kunne vi få hjelp .
Muittán ahte muhtin áigge lei latnja mii lei rabas , doppe sáhtiimet oažžut veahki .
Ellers var det opp til hvem som var vakt på internatet .
Muđui lei dan duohken gii lei bearráigeahčči internáhtas .
Noen ganger var det en lærer , som vi kunne spørre om hjelp , noen ganger andre , som det ikke nytta å spørre .
Muhtumin dat lei oahpaheaddji , geas sáhtiimet jearrat veahki , muhtumin muhtin eará , geas ii ábuhan jearrat .
Da jeg de siste to åra bodde hjemme , var det ingen som kunne hjelpe meg .
Go guokte maŋimus jagiid orron ruovttus ii oktage sáhttán veahkehit mu .
Hjemmeverdenens og skoleverdenens verdier
Ruovttumáilmmi ja skuvlamáilmmi árvvut
Jeg har i ettertid tenkt over hva som hendte da samiske barn kom til en skole , som for dem var en fullstendig annen verden .
Lean maŋŋil jurddašan dan birra mii dáhpáhuvai go sámi mánát bohte skuvlii , mii sidjiide lei áibbas eará máilbmi .
De måtte gi seg fullstendig over på skolens vilkår , godta skolens regler , språk og verdier .
Sii fertejedje áibbas vuollánit skuvlla eavttuide , dohkkehit skuvlla njuolggadusaid , giela ja árvvuid .
Det var som kristne som gir seg over til Gud . De skal ikke lenger bry seg om den verdenen der de har levd før , men forkaste verden og dens fristelser .
Dat lei dego risttalaččat geat addet iežaset Ipmilii : Sii eai šat galgga beroštit dan máilmmis gos sii leat eallán ovdal , muhto hilgut máilmmi ja dan geahččalusaid .
På samme måte skulle samebarna forkaste språket til slekta si , kunnskapen og verdiene .
Seamma láhkái galge sámi mánát hilgut sin soga giela , máhtu ja árvvuid .
Mange gjorde det , og da var lærerne fornøyde med dem .
Máŋggas dahke dan , ja dalle ledje oahpaheaddjit duhtavaččat singuin .
Andre ga seg aldri over , det gjaldt særlig gutter som kom fra reindrifta og fra fastboende familier som bodde langt fra bygda .
Earát fas eai goassege vuollánan , dat guoskkai erenoamážit bártniide geat bohte boazodoalus ja doaresbealde dálonbearrašiin .
De godtok ikke premissene at det var viktig å lære norsk og skolepensum , få gode karakterer og være på skolen hver dag .
Sii eai dohkkehan premissaid ahte lea dehálaš oahppat dárogiela ja skuvlapensuma , oažžut buriid árvvosániid ja leat skuvllas juohke beaivvi .
Og så lenge det var slik , så nytta det ikke hva skolen gjorde , verken straff eller belønning etter skolens vilkår hjalp , så lenge barna hadde helt andre verdier .
Ja nu guhká go lei nu , de ii ábuhan vaikko maid skuvla dagai , ii ráŋggášteapmi ii ge bálkkašupmi skuvlla eavttuid mielde veahkehan , nu guhká go mánáin ledje áibbas eará árvvut .
Kursplanen avgjorde framtida
Kursaplána mearridii boahtteáiggi
I 8. og 9. klasse blei vi delt etter kursplaner i faga norsk , engelsk , tysk og matematikk .
8. ja 9. luohkáin juhkkojuvvuimet kursaplánaid mielde dárogielas , eŋgelasgielas , duiskkagielas ja matematihkas .
I andre fag var vi sammen , i de samme klassene som vi alltid hadde vært i .
Eará fágain leimmet ovttas , seamma luohkás go álo leimmet .
Formelt skulle vi velge kursplan sjøl , men i praksis var det læreren som bestemte .
Formálalaččat galggaimet ieža válljet plána , muhto duohta dilis mearridii oahpaheaddji .
Likevel var vi noen som gjorde motstand .
Dattetge leimmet muhtimat geat vuostálasttiimet .
Læreren hadde satt meg på plan 2 i matematikk , men jeg krevde plan 3 og fikk det .
Oahpaheaddji lei bidjan mu plána 2:i matematihkas , muhto mun gáibidin plána 3 ja ožžon dan .
Det var slik at dersom du ikke hadde høyeste kursplan , var vegen stengt både til gymnas og mange andre skoler .
Lei nu ahte jus dus ii lean alimus kursaplána , de lei luodda giddejuvvon sihke gymnásii ja máŋga eará skuvllaide .
I klassen min var det bare noen få som valgte høyeste kursplaner , men i K-klassen hadde de fleste elevene plan 3 .
Mu klássas ledje dušše moattis geat válljejedje alimus kursaplána , muhto K-luohkás lei eanas ohppiin kursaplána 3 .
Hovedårsaka til det var språket .
Váldosivva dasa lei giella .
Blant dem som ikke forsto skolespråket da de begynte , var det få som nådde så langt at de kunne klare seg på de høyeste planene .
Sin gaskkas , geat eai ipmirdan skuvlla giela go álge , eai lean gállis geat olle dan dássái ahte sáhtte birget alimus plánas .
Nå begynte tidene å endre seg – far snakka om at jeg burde gå videre på skole .
Mus ledje fuolkkit geat ledje vázzán skuvlla , vilbealli ja eanu .
Jeg hadde slektninger som hadde gått på skoler , en fetter og en onkel .
Mu váhnemat eaba diehtán nu ollu skuvllaid birra , eaba hupman makkár skuvlla berren vázzit .
Foreldrene mine visste ikke så mye om skoler .
Dattetge movttiidahtiiga mu ohcat skuvllaid .
De sa ingenting om hva slags skole jeg burde gå . Likevel ga de meg motivasjon for å søke skoler .
Dihten ahte mii vihtta máná eat sáhttán buohkat eallit min šibitdálus , muhtimat fertejedje ohcat eará birgenvugiid .
Jeg visste at vi fem barna ikke alle kunne leve av gårdsdrifta vår , noen måtte søke annet levebrød .
Eanas boazodoallománáin eai lean dalle dakkár ovdagovat , váhnemat sávve ahte sii galge báhcit boazodollui .
De fleste reindriftsbarna hadde ikke slike forbilder .
Ja dát váikkuhii dieđusge sin skuvlamoktii .
De fleste av dem dro hjem da de var ferdige med grunnskolen , de gikk ikke mer på skole .
Eatnasat sis manne ruoktot go gerge vuođđoskuvllas , sii eai vázzán eambbo skuvlla .
Til « samisk » gymnas
« Sámi » gymnásii
Jeg hadde hørt om Karasjok gymnas , som var starta da jeg begynte i 8. klasse .
Ledjen gullan Kárášjoga gymnása birra , mii lei álggahuvvon dalle go mun álgen 8. luohkkái .
Og jeg tenkte at det kunne være en veg for meg .
Ja jurddašin ahte dat livččii geaidnu munnje .
Jeg visste ikke mer om hva jeg ville med det .
In diehtán eambbo maid áigon dainna .
Men da jeg var ferdig med ungdomsskolen var vi fire fra Kautokeino som dro rett til Karasjok . .
Muhto go gearggaimet nuoraidskuvllas , de leimmet njealjis Guovdageainnus geat vulggiimet njuolga Kárášjohkii .
Det var ikke så enkelt å dra til Karasjok som i dag , når man kan kjøre dit på under to timer .
Ii lean nu álki johtit Kárášjohkii go dál , go sáhttá vuodjit váile guovtti diimmus .
« Indre riksveg » var ennå ikke ferdig , og vi måtte enten dra over Alta og Lakselv eller gjennom Finland over Enare .
« Indre riksveg » ii lean vel gárvis , ja fertiimet johtit juogo Álttá ja Leavnnja bokte dahje Suoma bealde Anára bokte .
Det var dengang såpass lite kontakt mellom Kautokeino og Karasjok at vi knapt hadde hørt Karasjok-dialekten før vi kom dit , og vi trengte litt tid å venne oss til den .
Lei dalle ain dan mađe unnán oktavuohta Guovdageainnu ja Kárášjoga gaskkas , ahte eat baljo lean gullan Kárášjot-suopmana ovdal go bođiimet dohko , ja dárbbašeimmet veahá áiggi hárjánit dasa .
Når vi så kom hjem til Kautokeino , brukte vi nye ord , og folk her spurte hva vi sa , de forsto ikke de samiske orda fra østlige dialekter .
Go fas bođiimet ruoktot Guovdageidnui , geavaheimmet juo ođđa sániid , ja olbmot dáppe jerre maid mii logaimet , sii eai ipmirdan min nuorttabealde sámegiel sániid .
I samisk slo man to klasser sammen , med en lærer , det blei ei fryktelig stor gruppe .
Sámegielas časke guokte luohká oktii , ovttain oahpaheddjiin , šattai issoras stuora joavku .
Og samiskundervisninga blei da også så som så .
Sámegieloahpahusa han šattai nuo ja ná .
Samisklærer var Isak Østmo .
Sámegieloahpaheaddji lei Isak Østmo .
Nesten alle andre lærere var søringer .
Measta buot eará oahpaheaddjit ledje dážat ja rivggut Lulli-Norggas .
Rektor må ha vært en svært anonym person , for jeg husker ikke navnet hans .
Rektor ferte leat leamaš hui anonyma , go in muitte su nama ge .
Men inspektør var Jon Eldar Einejord [ 1 ] .
Muhto inspektevra dat lei Jon Eldar Einejord [ 1 ] .
Han snakka da bare norsk .
Son humai dalle dušše dárogiela .
Jeg visste ikke engang at han var same .
In diehtán ge ahte son lei sápmelaš .
Demonstrasjon for samisk språk
Demonstrašuvdna sámegiela ovddas
Før « Karasjok gymnasklasser med samisk » blei starta , var det i mange år snakk om å sette igang et samisk gymnas .
Ovdal go « Karasjok gymnasklasser med samisk » álggahuvvui lei máŋga jagi sáhka álggahit sámi gymnása .
Men utenom samiskfaget var det ikke mye samisk skole .
Muhto earret sámegielfága ii lean mihkkege sámi skuvla .
All annen undervisning var på norsk og innholdet var som i alle andre gymnas .
Buot eará oahpahus lei dárogillii ja sisdoallu lei nugo buot eará gymnásain .
Men vi elever var ikke fornøyde med det .
Muhto mii oahppit eat duhtan dasa .
En dag demonstrerte vi .
Muhtin beaivi demonstreriimet .
Da deltok vi ikke i den vanlige undervisninga .
Dalle eat váldán oasi dábálaš oahpaheamis .
Hele dagen snakka vi bare samisk , også til de norskspråklige lærerne .
Olles beaivvi humaimet dušše sámegillii , maiddái dárogiel oahpaheddjiide .
Vi holdt appell og avisene skreiv om det .
Doalaimet appealla ja aviissat čálle dan birra .
[ 2 ] Samisklæreren vår likte det vi gjorde , men det var ikke alle som likte det . Det var ganske stor motstand , særlig blant elevene som kom fra kysten .
2 Min sámegieloahpaheaddji gal liikui dasa maid dagaimet , muhto buohkat eai liikon , lei oalle garra vuosteháhku , erenoamážit ohppiid gaskkas geat bohte mearragáttis .
Jeg gikk på gymnaset halvannet år , så slutta jeg .
Vázzen gymnása beannot jagi , ja de heiten .
Jeg hadde ingen konkrete planer om hva jeg skulle med gymnas , jeg ville hjem og jeg var ikke fornøyd med skolen .
Mus eai lean makkárge konkrehta plánat maid galgen dainna gymnásain , háliidin ruoktot ja in lean duhtavaš skuvllain .
Det var ikke fordi det ikke gikk bra i faga .
Ii lean dan dihte go ii mannan bures fágain .
Det var en slags protest , men kom veldig brått .
Dat lei muhtin lágan proteasta , muhto bođii hui fáhkkestaga .
Jeg bare bestemte meg for at nå drar jeg hjem , og så dro jeg .
Mearridin ovttatmanu ahte mun manan ruoktot , ja de vulgen .
Så dro jeg rett på vidda og fanga ryper hele vinteren .
Go heiten , de mannen njuolgga meahccái – bivden rievssahiid miehtá dálvvi .
Krav også i yrkesskolen
Fidnoskuvllas maid gáibádusat
Neste skoleåret begynte jeg på yrkesskolen i Kautokeino , på maskin- og mekanikerlinja .
Boahtte skuvlajagi álgen fidnoskuvlii Guovdageidnui – mašiidna- ja mekanihkarsuorgi .
På den skolen var det enda mindre samisk enn i Karasjok .
Dán skuvllas lei vel unnit sámegiella go Kárášjogas .
Vi spurte hva dette var for skole som hadde samisk navn , men ikke noe samisk innhold .
Bijaimet jearaldaga mii dat lea skuvllaid , mas lei sámi namma , muhto ii lean sámi sisdoallu .
Vi tenkte vi måtte snu skolen i samisk retning .
Jurddašeimmet jorggihit skuvlla sámi guvlui .
Vi hadde allmøter på skolen .
Mis ledje álbmotčoahkkimiid ( allmøte ) skuvllas .
Rektor forsøkte å dirigere møtene våre .
Rektor geahččalii dirigeret min čoahkkimiid .
Da gjorde vi et vedtak om at rektor ikke skulle ha talerett på våre møter .
Dalle mearrideimmet ahte rektoris ii galgan leat hupmanvejolašvuohta min čoahkkimiin .
Vi krevde samiskundervisning og samiske lærebøker .
Gáibideimmet sámegiel oahpahusa ja sámegiel oahppogirjjiid .
Krava sendte vi til styret for skolen .
Gáibádusaid sáddiimet skuvlla stivrii .
Jeg husker at samiskundervisninga starta midt i året , det kan ha vært på grunn av kravet vårt .
Muittán ahte sámegieloahpahus álggii gasku jagi , sáhttá leat leamaš min gáibádusa geažil .
Men det var bare som valgfag på kveldstid .
Muhto ii lean go válljenfágan eahkedis .
Ut å søke arbeid – og hjem igjen
Olggos ohcat barggu – ja ruoktot
Etter skolen fikk jeg arbeid i Bidjovagge gruver .
Skuvlla maŋŋá ožžon barggu Biedjovákki ruvkkes .
Der arbeida jeg på verktøy- og delelageret , der jeg fikk nytte av det jeg hadde lært i den mekaniske utdanninga .
Bargen bargoneavvo- ja oasserádjosis , gos ožžon ávkki das maid ledjen oahppan mekánalaš oahpus .
Men det arbeidet varte ikke mer enn et år , for da blei gruva lagt ned .
Dat bargu ii bistán go jagi , go dalle ruvke heaittihuvvui .
Jeg dro da til Hammerfest og tok et halvt års sveisekurs , og deretter måtte jeg i militæret .
Mannen dalle Hámmárfestii ja válden jahkebeali sveisenkurssa , ja dan maŋŋá fertejin soahtevehkii .
Men jeg hadde mer lyst til å arbeide , og da jeg fikk arbeid på Tromsø skipsverft , slutta jeg på skolen med det samme .
Go gergen doppe álgen teknihkalaš fágaskuvlii Romsii , muhto mus lei eambbo miella bargat , ja go ožžon barggu Tromsø skipsverftas , heiten skuvllas dakkaviđe .
Blant annet var jeg oppslager eller hjelpemann for smeden , og slik lærte jeg tradisjonelt smiarbeid .
Skiippabarggahagas ohppen hui ollu , earret eará ledjen « oppslager » dahje rávddi veahkkin ja ohppen dakkár árbevirolaš rávdebarggu .
Men i 1980 gikk firmaet konkurs , og jeg måtte flytte igjen .
Muhto 1980:s reastaluvai fitnodat ja mun fertejin fárret fas .
Denne gangen dro jeg til Harstad , til et annet skipsverft .
Dán háve fárrejin Hárštái , eará skiippabarggahahkii .
I mange år hadde jeg arbeida med foto , og da hadde Kautokeino bygdetun en ledig stilling med et fotoprosjekt .
Máŋga jagi ledjen bargan govaiguin , ja dalle lei Guovdageainnu gilišiljus rabas virgi govvaprošeavttas .
Da slutta jeg i Harstad og arbeida et år på museet .
De heiten Háršttás ja bargen museas jagi .
– Da det engasjementet tok slutt , fikk jeg arbeid på ungdomsskolen , det var i begynnelsen av 1985 .
Boandan ja oahpaheaddjin – Go museabargu nogai , de ožžon barggu nuoraidskuvlii 1985 álggus .
Det arbeida jeg i halvannet år i omtrent halv stilling , jeg underviste mest i matematikk og naturfag .
Bargen doppe beannot jagi sullii bealle virggis , oahpahin eanaš matematihka ja luonddufága .
Det var ei artig erfaring .
Dat lei hui somás vásáhus .
Jeg oppdaga at jeg hadde et slags anlegg for å undervise .
Fuomášin ahte mus ledje muhtin lágan attáldagat oahpahanbargui .
Allerede mens jeg arbeida på ungdomsskolen fikk jeg noen timer på videregående skole , og skoleåret 1986/87 arbeida jeg der .
Juo dalle go bargen nuoraidskuvllas ožžon moadde diimmu joatkkaskuvllas , ja 1986/87 bargen jagi doppe .
Men så døde far min , og jeg måtte ta over ansvaret for gården .
Muhto dalle jámii mu áhčči ja fertejin váldit badjelasan dálu .
Et tiår arbeida jeg som bonde før jeg ga opp og la ned drifta i 1998 .
Bargen logenáre jagi dállodoallin ovdal go vuollánin ja heaittihin eanandoalu 1998:s .
I den tida hadde jeg nesten hvert år mer eller mindre arbeid på videregående skole også , mest i tekniske fag og utmarksfag .
Dan áigge mus lei measta juohke jagi unnit ahte eanet bargu joatkkaskuvllas maid , vuosttažettiin teknihkalaš fágat ja meahcástallanfága .
Jeg har vært med å bygge opp utmarksfaget .
Lean leamaš mielde hukset meahcástallanfága .
Jeg kan si at det faget har to hovedmål : elevene skal kunne klare seg i utmarka og samtidig verne om naturen .
Sáhttá dadjat ahte dan fágas leat guokte váldoulbmila : oahppit galget oahppat birget meahcis ja seammás várjalit luonddu .
– Da jeg første gang starta som lærer , hadde jeg ikke mer enn halvannet år gymnas og halvannet år opplæring i mekaniske fag .
– Go vuosttaš háve álgen oahpaheaddjin , de mus ii lean go beannot jagi gymnása ja beannot jagi mekánalaš oahppu .
Så tok jeg i 1988 fagkurs i reindrift som privatist .
De válden 1988:s boazodoalu fágakurssa privatistan .
Da jeg slutta med jordbruket var tanken min å ta utdanning slik at jeg kunne få fast stilling som lærer .
Go heaittihin eanandoalu lei mu jurdda váldit oahpu nu ahte sáhtten oažžut bistevaš oahpaheaddjibarggu .
Først tok jeg studiekompetanse som privatist .
Vuos válden lohkangelbbolašvuođa privatistan .
Men så fikk jeg plutselig full jobb et år på videregående .
Muhto de ožžon fáhkkestaga olles barggu joatkkaskuvllas jagi .
Etterpå begynte jeg å lese matematikk på Universitetet i Tromsø .
Maŋŋil lohkagohten matematihka Romssa universitehtas .
Jeg tok et par eksamener , men jeg klarte meg ikke uten inntekt , for da gikk både kona mi og begge døtrene våre på skole samtidig .
Válden gal moadde eksámena , muhto in birgen dietnasa haga , go dalle sihke eamit ja nieiddaguovttos ledje seammás skuvllaid vázzime .
Og da videregående skole igjen tilbød meg arbeid , kunne jeg ikke si nei .
Ja go dalle joatkkaskuvla fas fálai munnje barggu , de in sáhttán hilgut dan .
Samtidig som jeg hadde delstilling på videregående , leste jeg urfolkskunnskap på Samisk høgskole .
Seammás go mus lei oassevirgi joatkkaskuvllas , lohken álgoálbmotoahpa Sámi allaskuvllas .
Det var et svært interessant studium .
Dat han lei hui miellagiddevaš oahppu .
Men så i 2003 hadde videregående skole så mange søkere at de måtte sette i gang to klasser på naturbrukslinja .
Ja de 2003:s ledje joatkkaskuvllas nu ollu ohccit ahte álggahuvvojedje guokte luonddudoalloluohká .
Da trengte skolen veldig til en tilleggslærer i naturbruk .
De dárbbašii skuvla hirbmadit liigeoahpaheaddji luonddudoalus .
Og året etter skjedde det samme igjen og jeg måtte utsette studieplanene nok en gang .
Jagi maŋŋil dáhpáhuvai seamma fas , ja fertejin maŋidit lohkanplánaid vel oktii .
Klemet og elevane Anniken Hætta og Aslak Anders Hætta setter opp trestamme til å hogge på , i bakgrunnen læreren Inge Andersen .
Klemet ja oahppit Anniken Hætta ja Aslak Anders Hætta bidjet smáhkkomuora , sin duohken oahpaheaddji Inge Andersen .
På isfiske med en reindriftsklasse og gjesteelever fra Samisk opplæringssenter i Enare .
Oaggunmátkkis boazodoalloluohkáin ja Anára Sámi Oahppoguovddáža guosseohppiiguin , jáhkkimis 2000:s .
Samarbeid over grensene
Riikkaidgaskasaš ovttasbargu
Samisk videregående skole og reindriftsskole er den eneste skolen i Norge som har reindriftsopplæring .
Sámi joatkkaskuvla ja boazodoalloskuvla lea áidna skuvla Norggas mas lea boazodoallooahppu .
Det betyr at det er et ganske lite fagmiljø .
Dat mearkkaša ahte lea oalle unna fágalaš biras .
Men lignende opplæring finst både i Finland , Sverige og Russland , og de forskjellige skolene har sine sterke og svake sider .
Muhto sullásaš oahpahus lea sihke Suoma , Ruoŧa ja Ruošša bealde , ja iešguđetge skuvllas leat buorit ja geahnohis bealit .
Derfor har lærerne lenge tenkt at det bør være et samarbeid mellom de samiske videregående skolene .
Danin oahpaheaddjit leat guhká jurddašan ahte berre leat eambbo ovttasbargu sámi joatkkaskuvllaid gaskkas .
I 1999 søkte Klemet penger fra skolen til et utviklingsprosjekt for å utvikle samarbeidet med andre samiske skoler .
1999:s ozai Lemet ruđa skuvllas ovdánahttinprošektii man ulbmil lei ovddidit ovttasbarggu eará skuvllaiguin .
Første gang fikk han ikke , men året etter var en annen lærer med på søknaden og da fikk de litt finansiering .
Vuosttaš háve ii ožžon , muhto jagi maŋŋil lei nubbi oahpaheaddji mielde ohcamis ja dalle oaččuiga veahá .
– Vi starta med samarbeid med Enare , seinere kom Lovozero med og til slutt Jokkmokk .
– Álggiimet ovttasbargat Anáriin , maŋŋil bođii Lujávri mielde ja loahpas Johkamohkki .
I tre år fikk vi penger av skolen til dette .
Golbma jagi oaččuimet ruđa dasa skuvllas .
Først var kontakten i første rekke mellom lærere , men etter hvert blei det også elevutveksling .
Álggos lei oktavuohta vuosttažettiin oahpaheddjiid gaskkas , muhto dađistaga šattai maiddái ohppiidlonuhallan .
Nå har elevene våre vært i alle de andre landa , og deres elever har vært her .
Dál min oahppit leat leamaš buot eará riikkain , ja sin oahppit leat leamaš dáppe .
Samarbeidet er først og fremst mellom linjer som underviser naturbruk / reindrift .
Ovttasbargu lea vuosttažettiin surggiid gaskkas mas oahpahuvvo luonddudoallu / boazodoallu .
Skolene har hvert sitt spesielle ansvar ; vi har siidadoallu og samisk språk , Enare har slakting og kjøtt- og fiskeproduksjon , Jokkmokk har duodjiemner av rein og Lovozero har blant annet reinkjøring .
Iešguđet skuvllas lea sierra ovddasvástádus : Mis lea siidadoallu ja sámegiella , Anáris lea njuovvan ja biergo- ja guollebuvttadeapmi , Johkamohkis lea duodjeávdnasat bohccos ja Lujávrris lea ee. hearggástallan .
I Lovozero har de bygd opp en egen reinflokk for skolen , noe som mangler ved de andre skolene .
Sis lea sierra skuvlasiida , juoga mii váilu eará skuvllain . Mii leat leamaš Anáris guokte vahku ja Ruoššas vahkku .
Vi har vært to uker i Enare og ei uke i Lovozero .
Erenoamážit Ruošša-mátki lei hui mávssolaš ohppiide .
Vi har så vært på kysten med elever fra finsk og russisk side .
Mii leat leamaš mearragáttis Suoma ja Ruoŧa bealde ohppiiguin .
I 2003 søkte de fire skolene sammen om et Interreg-prosjekt , og i 2004 fikk vi 2,5 millioner kroner .
2003 ozaimet mii njeallje skuvlla ovttas Interreg-prošeavtta , ja 2004:s oaččuimet 2,5 miljovnna ruvnno .
Hver skole har omtrent en halv stilling til arbeidet med dette prosjektet .
Juohke skuvllas lea sullii bealle virgi dán prošektii .
Sjøl har jeg arbeida mye med dette .
Ieš lean maŋimus jagi bargan hui ollu dáinna .
Vi er to lærere som har delt 40 % stilling .
Moai letne guokte oahpaheaddji geat letne juohkán 40 % virggi .
Klemet i lavvoen i lag med eleven Mikkel Isak I. Oskal .
Lemet lávus ovttas ohppiin Mikkel Isak I. Oskal
Samarbeid over grensene : Klemet i Lovozero i lag med Anna Prahova .
Ovttasbargu rájáid rastá : Lemet Lujávrris ovttas Anna Prahovain
Utdanning – men hva slags ?
Oahppu – muhto makkár ?
For Samisk videregående skole er det veldig nyttig å ha en lærer som kan undervise både tradisjonell utmarksbruk , tekniske fag i reindrift , matematikk og mekaniske fag .
Sámi joatkkaskuvlii lea hirbmat ávkkálaš ahte sis lea oahpaheaddji gii sáhttá oahpahit sihke árbevirolaš meahcásteami , teknihkalaš fágaid boazodoalus , matematihka ja mekánalaš fágaid .
Alle disse faga har Klemet hatt på timeplanen , og i tillegg har han i kortere tid vikariert bl.a. i engelsk .
Buot dáid fágaid Lemehis leat leamaš diibmoplánas , ja dasa lassin lea leamaš oanehis áiggi sadjásažžan ee. eŋgelasgielas .
Men allsidig kunnskap gir aleine ingen formell lærerkompetanse .
Muhto máŋggabealat máhttu iešalddis ii atte formálalaš oahpaheaddjigealbbu .
Derfor får Klemet fortsatt lønn som lærer uten utdanning , og han får arbeid bare ett år om gangen .
Danin Lemet oažžu ain bálkká gealbbohis oahpaheaddjin , ja oažžu barggu dušše jagi ain hávális .
Om det er arbeid , er det bra .
Ieš sus ii leat panihkka dan dihte .
Om det ikke er det , så kan han studere videre .
Jus lea bargu , de lea buorre , jus ii leat , de beassá studeret veahá fas .
Han har mange planer , fagbrev i reindrift og som sveiser , fullføre matematikk og urfolkskunnskap .
Sus leat ollu plánat , váldit fágareivve boazodoalus ja sveisejeaddjin , gárvvistit matematihka ja álgoálbmotoahpu .
5 år har gått – fortsatt « potet »
5 jagi mannan – ain « buđet »
Så langt nådde vi da Klemet fortalte i 2005 .
Ná guhkás olliimet go Lemet muitalii jagis 2005 .
Og da fortellinga hans ikke fikk plass i Samisk skolehistorie 2 , så har den venta til nå .
Ja go Lemeha muitalus ii dalle čahkan Sámi skuvlahistorjjá 2. girjái , de dat lea vuordán dán rádjái .
Og da måtte vi oppdatere fortellinga .
Ja fertiimet dalle ođasmahttit muitalusa .
Da vi høsten 2010 leita etter Klemet , fant vi han fortsatt på Samisk videregående skole og reindriftsskole , men denne gang på kursinspektørens kontor .
Go 2010 čavčča ohcen Lemeha , de gávdnen su ain Sámi joatkkaskuvllas ja boazodoalloskuvllas , muhto dán háve kursainspektevrra kantuvrras .
Og så forteller han :
Ja de son muitala :
– I 2006 trengte skolen et års vikarlærer i mekaniske fag .
– 2006:s dárbbašii skuvla jagi sadjásaš oahpaheaddji mekánalaš fágain .
Det blei til to år , mens læreren i mekaniske fag vikarierte som rektor .
Ja dat šattai guokte jagi , dan botta go mekánalaš fágaid oahpaheaddji lei skuvlla sadjásaš rektorin .
Så hadde jeg fullt arbeid igjen .
De mus lei olles bargu fas .
Da dette var over , skulle jeg studere , men så blei det mer arbeid på skolen .
Go dan gergen , de galggašin studeret , muhto de šattai eará bargu skuvllas .
De tilbød meg halv stilling i reindriftsopplæringa og i tillegg underviste jeg datakurs og arbeida med Helse – Miljø — Sikkerhet .
Sii falle munnje bealle virggi boazodoallooahpus , ja dasa lassin oahpahin datakurssaid ja bargen HMS:in ( Helse-miljø-sikkerhet , Dearvvašvuohta-biras-sihkkarvuohta ) .
Den kombinasjonen hadde jeg i to år .
Dakkár kombinašuvdna mus lei guokte jagi .
Så skulle kursinspektøren ha et års permisjon , og jeg fikk det vikariatet , samtidig som jeg fortsatt hadde HMS-arbeidet og underviste på reindriftslinja .
De kursainspektevrras galggai leat jagi virgelohpi , ja mun ožžon dan gaskaboddosaččat , seammás go mus lea ain HMS-bargu ja oahpahan boazodoallosuorggis .
Det internasjonale samarbeidet om reindriftsopplæring har ikke virka noe særlig i noen år , men nå har vi starta opp igjen , og alle fire landa er med .
Boazodoallooahpu riikkaidgaskasaš ovttasbargu ii leat doaibman nu bures muhtin jagiid , muhto dál mii leat álgán fas , ja buot njeallje riikka leat mielde .
Jeg deltar i ei internasjonal gruppe på skolen , der vi også arbeider med utvekslingsprogramma NorPlus og Comenius .
Mus livččii miella joatkit dan barggu , muhto lea váttis go in dieđe man guhká mus lea bargu .
anskelig å planlegge kurs
Váttis plánet kursafálaldagaid
Samisk videregående skole og reindriftsskole har nesten alltid hatt voksenopplæringskurs , men det har vært og er fortsatt vanskelig å planlegge slike kurs .
Sámi joatkkaskuvllas ja boazodoalloskuvllas lea measta álo leamaš rávesolbmuidkurssat , muhto lea leamaš ja lea ain váttis plánet dákkár kurssaid .
– Det går fra kurs til kurs , vi mangler fortsatt en strategi framover .
– Dat manná kurssas kursii , mis váilo ain strategiija ovddosguvlui .
Og kursavdelinga har ikke egne lærere .
Ja kursaossodagas , dahje resursaguovddážis , eai leat sierra oahpaheaddjit .
Det betyr at vi til hvert enkelt kurs enten forsøke å få lærere fra videregående skole , eller søke etter folk utafra .
Dat mearkkaša ahte mii fertet iešguđet kursii juogo geahččalit oažžut oahpaheddjiid joatkkaskuvllas , dahje ohcat olggobealde olbmuid oahpahit .
Og når vi ønsker å arrangere et kurs , må vi først finansiere det .
Ja go mii háliidit lágidit muhtin kurssa , de fertet vuos ruhtadit dan .
De siste åra har det vært mange datakurs , for det er noe som alle nå må kunne .
Maŋimus jagiid leat leamaš ollu datakurssat , go dat lea dakkár maid buohkat dál fertejit máhttit .
Det har vært særlig mange reindriftssamer på disse kursa , og vi har også hatt egne seniorkurs for pensjonister .
Lea leamaš erenoamáš ollu boazodoallit dain kurssain , ja mis lea maiddái leamaš sierra seniorkurssat penšunisttaide .
Det er fortsatt stort behov for samiskkurs , både skrivekurs for samisktalende og kurs for norsktalende .
Lea ain stuora dárbu lágidit sámegielkurssaid , sihke čállinkurssaid sámegielagiidda ja kurssaid dárogielagiidda .
Det skulle ha vært stipend slik at alle som trenger det fikk gå kurs og ta fri fra arbeidet .
Galggašii leat stipeanda , nu ahte buohkat geat dárbbašit besset vázzit kurssa ja besset váldit friddja barggus dan botta .
Men dessverre ser det ikke ut som situasjonen for voksenopplæring blir noe bedre .
Dađe bahábut ii oro rávesolbmuidoahpu dilli buorráneame .
Nå har vi nettopp fått planer for å bygge nybygg for videregående skole , men i den sammenheng har de ikke tenkt på plass for voksenopplæringa .
Dál lean juste ožžon plána hukset ođđa joatkkaskuvlavisttiid , muhto eai leat dan oktavuođas jurddašan ge resursaguovddážii sadji .
Slutt på lærerkarrièren ?
Oahpaheaddjikarrieara loahpa ?
Før denne boka gikk i trykken var skoleåret 2011/12 igang , og kva gjør så Klemet nå ?
Ovdal go dát girji prentejuvvo lea skuvlajahki 2011/12 álgán , ja maid Lemet bargá dál ?
For første gang på mange år har han ingen faste timer på videregående skole .
Vuosttaš geardde máŋgga jahkái sus eai leat fásta diimmut joatkkaskuvllas .
Den eneste avtalen han har med skolen er at han skal ta noen klasser med ut i naturen og undervise i praktisk naturbruk .
Áidna šiehtadus mii sus lea skuvllain lea ahte son galgá váldit muhtin luohkáid mielde meahccái oahpahit meahcásteami .
Hva skal han så gjøre videre ?
Maid son áigu dálle ?
– Videregående skole har planer om å tilby voksenopplæringskurs i sveising og datalære , kanskje jeg kan gjøre noe der .
– Joatkkaskuvllas lea plánat fállat rávesolbmuidkurssa sveisemis ja dihtorbarggus , ja soaittán sáhttit dahkat juoidá das .
Jeg har også tenkt på sjøl å lage kurs for ungdom i hvordan klare seg i naturen .
Lean maiddái ieš jurddašan ráhkadit kurssaid mas nuorat ohppet mo birget meahcis .
Jeg ser at både samisk og norsk ungdom trenger det .
Oainnán ahte sihke sámi ja dáža nuoraid dál dárbbašit dan .
Jeg kunne godt tenke meg å fortsette med samarbeidet over grensene .
Háliidivččen man nu láhkái joatkit riikkaidgaskasaš ovttasbarggu .
Når samene bor i fire land , er det mye som trekker dem i hver sin retning og det er vanskelig å opprettholde felles samisk kultur og aktiviteter .
Go sámit orrot njealji riikkas , de lea nu ollu mii gesset sin iešguđetge guvlui , ja lea váttis doalahit oktasaš sámi kultuvrra ja doaimmaid .
– Hva med studieplanene ?
– Na ba studieplánat ?
Når skal du få deg formell lærerkompetanse ?
Goas don oaččut formálalaš oahpaheaddjigealbbu ?
– Jeg vet ikke om jeg noen gang kommer dit , men jeg har ikke stengt døra helt .
– In dieđe ollen go goassege dohko , muhto in leat vel áibbas gidden uvssa .
Det er ennå mye som jeg har lyst til å lære , så nå skal jeg starte å undersøke mulighetene .
Lea ollu maid háliidan oahppat , áiggun dál ohcagoahtit makkár vejolašvuođat leat .
[ 1 ] Jon Eldar Einejord ( 1939-2007 ) var ansatt ved Karasjok gymnas / Samisk videregående skole 1969-1997 , fra 1975 som rektor .
[ 1 ] Jon Eldar Einejord ( 1939-2007 ) barggai Kárášjoga gymnásas / Sámi joatkkaskuvllas 1969–1997 , 1975 rájes rektorin .
Nr. : 196-09
Nr. : 196-09
Klima og Afghanistan sentrale tema i Stoltenbergs møte med Obama
Dálkkádat ja Afghanistána ledje guovdilis áššit Stoltenberga ja Obama čoahkkimis
Arbeidet for en sterk politisk klimaavtale i København og den militære og sivile innsatsen i Afghanistan var viktige tema i dagens møte i Oslo mellom statsminister Jens Stoltenberg og USAs president Barack Obama .
Bargu oaččohit áigái nana politihkalaš dálkkádatsoahpamuša Københámmanis ja militeara ja siviila áŋgiruššan Afghanistánas ledje dehálaš fáttát stáhtaministtar Jens Stoltenberga ja USA presideantta Barack Obama otná čoahkkimis Oslos .
Stoltenberg lanserte en økning i det norske tilskuddet til den afghanske hæren og politiet .
Stoltenberg almmuhii ahte Norga áigu lasihit iežas ruhtadoarjaga Afghanistána soahtevehkii ja politiijii .
Satsingen blir på 110 millioner amerikanske dollar i perioden 2010 til 2014 .
Doarjaga sturrodat šaddá oktiibuot 110 miljon amerihkálaš dollara áigodahkii 2010 -2014 .
Statsminister Stoltenberg og president Obama .
Stáhtaministtar Stoltenberg ja presideanta Obama .
- I møtet i dag diskuterte vi vår tids største utfordring , klima .
- Otná čoahkkimis mii digaštalaimet min áiggi stuorámus hástalusa , dálkkádaga .
Amerikansk lederskap er helt avgjørende for at verden skal lykkes med klimainnsatsen .
Amerihkálaš njunušgoddi leat áibbas mearrideaddji dehálaš jus máilbmi galggaš lihkostuvvat dálkkádatáŋgiruššamiin .
I samtalen understreket Stoltenberg at i-landene må stå for finansiering av klimatiltak i fattige land .
Ságastallamis Stoltenberg deattuhii ahte industriijariikkat fertejit ruhtadit dálkkádatdoaibmabijuid geafes riikkain .
Han ga også presidenten en orientering om det norsk-meksikanske initiativet når det gjelder finansiering , et vesentlig tema i forhandlingene i København .
Son čilgii maiddái presidentii norgalaš-meksikánalaš áššeovddideami dakkár ruhtadeami hárrái , dehálaš fáddán Københámmana šiehtadallamiidda .
Stoltenberg og Obama var enige om at Norge og USA skal samarbeide for å sikre at tiltak for å redusere utslipp fra tropisk regnskog blir et vesentlig element i avtalen i København .
Stoltenberg ja Obama leigga ovttaoaivilis ahte Norga ja USA gaget bargat ovttasráđiid sihkkarastin dihtii ahte doaibmabijut mat geahpidit luoitimiid trohpalaš arvemeahcis šaddet dehálaš oassin Københámmana soahpamušas .
Det norske samarbeidet med Brasil om vern i Amasonas har allerede resultert i vesentlige utslippsreduksjoner .
Norgga ovttasbargu Brasiillain suodjalit Amasonasa lea jo váikkuhan mearkkašahtti geahpádusaide .