pere/sami_parallel huggingface dataset:
I sekretariatet inngår også militær assistent for statsråden .
Čállingottis lea maid stáhtaráđi militeara sadjásaš .
I tillegg til stabsfunksjonen for statsråden gir Ledelsens sekretariat også støtte til øvrig politisk ledelse samt departementsrådsfunksjonen .
Stáhtaráđi ovdagotti doaimma lassin jođihangotti čállingoddi doarju maiddái eará politihkalaš jođihangotti ja departemeantaráđi doaimma .
Sekretariatet er administrativt tilknyttet departementsråden .
Čállingoddi lea hálddahuslaččat čadnojuvvon departemeantaráđđái .
Nr. : 52
Nr. : 52
Legger til rette for næringsutvikling og verdiskapning i samiske områder
Láhčá diliid ealáhusovddideapmái ja árvoháhkamii sámi guovlluin
– I samiske områder og i samisk kultur er bruken av naturen , naturressursene og landskapet sentral .
– Sámi guovlluin ja sámi kultruvrras leat luonddu , luondduresurssaid ja eanadaga geavaheapmi guovddáš ášši .
Verdiskapningsprogrammet for næringskombinasjoner er et viktig tiltak for å skape ny næringsvirksomhet basert på samiske tradisjoner , sier arbeids- og inkluderingsminister Bjarne Håkon Hanssen .
Lotnolasealáhusaid árvoháhkanprográmma lea dehálaš doaibmabidju go áigumuš lea álggahit ođđa ealáhusdoaimma man vuođđu lea sámi árbevierut , dadjá bargo- ja searvadahttinministtar Bjarne Håkon Hanssen .
Regjeringen har i 2008 satt av 6,5 millioner kroner til et verdiskapingsprogram for næringskombinasjoner .
Ráđđehus lea jagi 2008 várren 6,5 milj. ruvnnu lotnolasealáhusaid árvoháhkanprográmmii .
Programmet omfatter blant annet samisk reiselivsutvikling .
Prográmma lea earret eará sámi mátkeealáhusaid várás .
– Målet er å fremme levedyktige virksomheter , og bidra til en bærekraftig utvikling i samiske samfunn .
– Ulbmil lea ovddidit eallinnávccalaš doaimmahusaid ja ceavzilis ovdáneami sámi servodagain .
Vi ønsker å diskutere med Sametinget blant annet strategier for utvikling av utmarksnæringer i samiske strøk og bedring av rammebetingelsene for duodjinæringen ( samisk håndverk ) , sier Hanssen .
Mii háliidit Sámedikkiin digaštallat earret eará strategiijaid mo livččii vejolaš ovddidit meahcceealáhusaid sámi guovlluin ja mo sáhtášii buoridit duodjeealáhusa rámmaeavttuid , dadjá Hanssen .
En viktig del av næringsstrukturen i samiske områder er basert på produksjon innenfor jordbruk , fiske , reindrift , utmarksvirksomhet , duodji .
Sámi guovlluid ealáhusstruktuvrra dehálaš oassi vuođđuduvvá eanadoalu , guolásteami , boazodoalu , meahcásteami ja duoji buvttadeapmái .
Kombinasjoner av disse har dannet grunnlag for bosetting og sysselsetting .
Lotnolassii dat leat leamaš ássama ja barggaheami vuođđu .
– Kombinasjoner av både tradisjonelle og nye næringer gir muligheter for bedre utnyttelse av ressursene , jevn inntekt og muligheter for inntektsøkninger , sier arbeids- og inkluderingsministeren
– Go olbmot ávkkástallet sihke árbevirolaš ja ođđa ealáhusaiguin veahkkálagaid , de dat addá resurssaid buoret ávkkástallama , jeavddalet sisaboađu ja vejolašvuođaid lasi dinet , dadjá bargo- ja searvadahttinministtar .
I reindriftspolitikken vil gjennomføringen av den nye reindriftsloven ha høy prioritet i tiden framover .
Boazodoallopolitihkas vuoruhuvvo ođđa boazodoallolága čađaheapmi sakka boahttevaš áiggi .
Utforming av bruksregler vil være viktig .
Doallonjuolggadusaid hábmen lea dehálaš .
For å sikre en fremtidig livskraftig reindrift er det behov for en bedre sikring av reindriftens arealer .
Sihkkarastin dihtii ceavzilis boazodoalu lea dárbu buorebut sihkkarastit boazodollui eatnamiid .
Dette gjelder særlig de arealene som er nødvendige for en bærekraftig reindrift .
Dát guoská erenoamážit daidda areálaide mat dárbbašuvvojit sihkkarastit ceavzilis boazodoalu .
Det vil derfor fortsatt arbeides aktivt med arealspørsmål i forhold til reindriftsnæringen .
Danne lea áigumuš ain bargat árjjalaččat boazoealáhusa areálagažaldagaiguin .
For å styrke denne innsatsen er det satt i gang et interdepartementalt samarbeid med sikte på bl.a. å få en større grad av helhetstenkning i arealforvaltningen .
Nannen dihtii dán áŋgiruššama lea álggahuvvon departemeanttaid gaskasaš ovttasbargu man ulbmil earret eará lea oaččohit buoret ollisvuođajurddašeami areálahálddašeapmái .
I mange samiske distrikter er fiske av stor betydning , og da ofte i kombinasjon med andre næringer .
Máŋgga sámi guovllus lea guolásteapmi hui mávssolaš , dávjá eará ealáhusaid lassin .
Det samiske fisket er i det alt vesentlige et fjord- og kystfiske .
Sámi guolásteapmi lea eanaš vuotna- ja riddoguolásteapmi .
På bakgrunn av fiskets sentrale betydning for det materielle grunnlaget for samisk kultur , omfattes en rekke fiskerispørsmål av konsultasjonsavtalen mellom Sametinget og regjeringen .
Danne go guolásteapmi lea hui dehálaš sámi kultuvrra ávnnaslaš vuđđui , de gullet muhtun guolástusgažaldagat Sámedikki ja ráđđehusa gaskasaš konsultašuvdnasoahpamuššii .
Det viktigste samepolitiske spørsmål på marin sektor vil være oppfølging av innstillingen fra Kystfiskeutvalget for Finnmark .
Mariidna suorggi deháleamos sámepolitihkalaš ášši lea Finnmárkku riddoguolástanlávdegotti čuovvoleapmi .
Legitimasjon
Legitimašuvdna
Valgloven krever at en velger som er ukjent for stemmemottaker skal legitimere seg .
Válgaláhka gáibida ahte jienasteaddji gean jienastatvuostáiváldi ii dovdda , galgá duođaštit gii son lea .
En annen person i valglokalet kan ikke gå god for eller bekrefte velgerens identitet .
Nubbi olmmoš válgalanjas ii sáhte dáhkidit dahje duođaštit jienasteaddji identitehta .
Gode eksempler på legitimasjon er pass , førerkort og bankkort med bilde , men du kan også bruke annen type legitimasjon .
Danne váldde mielddát legitimašuvnna go leat vuolgimin jienastit , go doarvái ii leat muitalit nama ja riegádanbeaivvi .
Kravet er at den inneholder velgerens navn , fødselsdato og bilde .
Gáibádus lea ahte das lea jienasteaddji namma , riegádanbeaivi ja govva .
Hvis du oppholder deg på en institusjon som sykehjem , sykehus eller fengsel , kan du få en ansatt ved institusjonen til å bekrefte din identitiet .
Jos don leat dakkár ásahusas go buohcciidsiiddas , buohcciidviesus dahje giddagasas , de sáhtát bivdit ásahusa bargi duođaštit gii don leat .
Sametingsvalg
Sámediggeválga
Forskrift om valg til Sametinget krever at en velger som er ukjent for stemmemottaker skal legitimere seg .
Láhkaásahus sámediggeválgga birra gáibida ahte jienasteaddji gean jienastatvuostáiváldi ii dovdda , galgá duođaštit gii son lea .
En annen person i valglokalet kan ikke gå god for eller bekrefte velgerens identitet .
Nubbi olmmoš gii lea válgalanjas , ii sáhte dáhkidit dahje duođaštit jienasteaddji identitehta .
Lempi Mikalsen :
Lempi Mikalsen :
Koftesømlærer og husholdsbestyrer
Gáktegoarrunoahpaheaddji ja ruovttudoallohoavda
Lempi Mikalsen , 2004 ( Foto : Svein Lund )
Lempi Mikalsen , 2004 ( Govva : Svein Lund )
Lempi Mikalsen ( Rávdi Lempi ) er født i Guovdageaidnu i 1921 og har bodd der hele livet .
Lempi Mikalsen ( Rávdi Lempi ) lea riegádan Guovdageainnus 1921:s ja lea orron doppe olles eallináigge .
Ei tid bestyrte hun Fjellstua , ellers har hun arbeida både på hotellet og samvirkelaget .
Ovtta gaskka lei son Duottarstobu hoavdan , muđui lea son bargan sihke hoteallas ja samvirkelágas .
Innimellom har hun tatt oppdrag som rettstolk , mellom samisk , finsk og norsk .
Gaskkohagaid lea son bargan riektedulkan sámegiela , suomagiela ja dárogiela gaskkas .
Da hun søkte jobben som sømlærer i 1953 , presenterte hun kvalifikasjonene sine slik : « Søker timelærerstillingen i lue- og koftesøm og bukse- og skjortesøm ved Statens heimeyrkeskole for samer .
Go ozai barggu goarrunoahpaheaddjin 1953:s , de ovdanbuvttii son iežas čehppodaga ná : « Ozan oahpaheaddjivirggi gahper- ja gáktegoarrumis ja buksa- ja báidegoarrumis Stáhta ruovttufidnoskuvllas sámiide .
Jeg har i flere år sydd både norske og samiske dame- og herreklær til private på stedet og utenbygds .
Mun lean ollu jagiid gorron sihke dáčča ja sámi nisson- ja dievddobiktasiid priváhta olbmuide báikkis ja olggobealde gili .
Jeg kan også nevne at jeg har sydd kofte til Finnmark Fylkeshusflidslags vandreutstilling og kofte , lue og reinseletøi til den samiske utstilling i Karasjok 1951 .
Sáhtán maid namuhit ahte lean gorron gávtti Finnmárkku Fylkaduodjesearvvi johtočájáhussii , ja gávtti , gahpira ja ávohasaid sámi čájáhussii Kárášjogas 1951:s .
Har gjennomgått : 1. « Klipp og sy-selv » sykurs i 12 hefter av Mme Lyse de Landroy .
Lean čađahan : 1. « Vaja ja goaro ieš » Mme Lyse de Landroy goarrunkurssa 12 oasis .
Vandrekurs i søm og husstell ved Norges Kr. . Ungdomsforbund 1938. 5 mndr .
Norgga Risttalaš Nuoraidlihtu goarrun- ja ruovttudoalu johtokurssa 1938:s. 5 mánu Guovdageainnus .
Fylkeshusflidslagets vevekurs i 1939 i Kautokeino 2 mndr .
Fylkkaduodjesearvvi čuoldinkurssa 1939:s Guovdageainnus , 2 mánu .
Husmorlagets sykurs i 1950 i Kautokeino . »
Dálueamitsearvvi duodjekurssa 1950:s Guovdageainnus .
– Begge foreldra mine kom fra Finland , far fra Enontekiö og mor fra Sør-Finland .
– Goappašat váhnemat bođiiga Suoma bealde , áhčči Eanodagas ja eadni Lulli-Suomas .
De flytta til Kautokeino like før jeg blei født .
Soai jođiiga Guovdageidnui veahá ovdal go mun riegádin .
Far min var smed , han hadde gått 4 år i smedlære i Tornio .
Áhčči lei rávdi , son lei čađahan 4 jagi rávdeoahpu Durdnosis .
Han var eneste faglærte smed i Kautokeino , og han laga en mengde redskaper og bruksting for folk , som ljåer , sigder , økser , reinbjeller og låser .
Son lei áidna oahppan rávdi Guovdageainnus , ja ráhkadii ollu atnudiŋggaid olbmuide , nugo liššáid , sirppiid , ákšuid , bohccobielluid ja lásaid .
Vevkurs i Kautokeino , før krigen .
Gođđinkursa Guovdageainnus , ovdal soađi .
Lempi Mikalsen foran i midten .
Lempi Mikalsen gasku ovddabealde .
Trespråklig
Golmmagielat
– Hjemme snakka vi finsk , men jeg lærte både samisk og norsk av andre unger og snakka alle tre språka før jeg begynte på skolen .
– Ruovttus humaimet suomagiela , muhto ohppen sihke sámegiela ja dárogiela eará mánáin , ja hupmen buot golbma giela ovdal go álgen skuvlii .
Derfor hadde jeg ikke noe språkproblem med skolen .
Danin eai lean mus giellaváttisvuođat skuvllas .
Den var jo bare på norsk .
Dat lei oainnat dušše dárogillii .
Jeg begynte på skolen i 1927 , ett år før tida .
Mun álgen skuvlii 1927:s , jagi ovdal meari .
I første klasse fikk jeg Anders Bongo som lærer .
Vuosttaš luohkás ožžon Anders Bongo oahpaheaddjin .
Men siden jeg allerede kunne lese da jeg begynte , blei jeg etter bare tre uker flytta opp i andre klasse .
Muhto danin go máhtten juo lohkat go álgen , de sirdojuvvojin mun maŋŋel 3 vahkku nuppi luohkkái .
Læreren vår der var Karen Aarseth .
Min oahpaheaddji doppe lei Karen Aarseth .
Seinere fikk jeg også mannen hennes , Lyder Aarseth , som lærer , samt Ludvig Madsen og en Kvåle , som kom sørfra .
Maŋŋel ožžon maid su isida Lyder Aarsetha oahpaheaddjin , ja maid Ludvig Madsen ja muhtin Kvåle , gii lei lulde eret .
Vi bodde i Øverbygda , det var ikke lenger enn at jeg kunne gå til skolen , men ei tid på høsten og våren måtte jeg bo på internatet , for den gang var det ikke bru over elva .
Mii oruimet badjegeahčen gili , ii lean guhkit go ahte sáhtten vázzit skuvlii , muhto ovtta áiggi giđđat ja čakčat fertejin orrut internáhtas , go dan áigge ii lean šaldi rastá eanu .
Lauri , Lempi og / ja Ellen ( Hætta ) Keskitalo
Lauri , Lempi ja Ellen ( Hætta ) Keskitalo
Helt fra jeg var en jentunge var jeg veldig interessert i søm , jeg sydde blant annet mi egen konfirmasjonskofte .
Dan rájes go ledjen nieiddaš , de beroštin hui ollu goarrumis , mun lean ovdamearkka dihte gorron iežan konfirmašuvdnagávtti .
Seinere fikk jeg gå et sykurs på 4 måneder .
Maŋŋel bessen vázzit goarrunkurssa 4 mánu .
Før jeg gifta meg jobba jeg på fjellstuene på Suolovuopmi og Bingis .
Ovdalgo náitalin , de bargen mun duottarstobuin Suolovuomis ja Biggejávrris .
Under evakueringa holdt vi til på Østfjellet , 8 mil fra bygda .
Eváhko áigge oruimet mii nuortan , 8 miilla gilis eret .
Det er ikke skrevet mye om oss som rømte innover vidda .
Ii leat čállojuvvon nu ollu min birra guđet báhtareimmet duoddarii .
Jeg har nå begynt å skrive ned noen minner , kanskje det kan bli trykt en gang .
Lean dál álgán čállit muhtin muittuid , soitet deaddiluvvot muhtumin .
Norges Kristelige forbunds husmorskole 1937 , Lempi nr. 4 fra venstre .
Norgga risttalas lihtu dálueamitskuvla 1937 , Lempi nr. 4 gurutbealde . .
Lærer i koftesøm
Oahpaheaddji gákteduojis
Da Statens heimeyrkeskole for samer blei starta i 1952 , var flere i familien til Lempi Mikalsen innblanda .
Go Stáhta ruovttufidnoskuvla sámiide álggahuvvui 1952:s , de ledje oallugat Lempi Mikalsena bearrašis searvvis .
Eldste broren , Toivo Keskitalo , var med både i plannemnda for yrkesopplæring for samer og i den første kommunale yrkesnemnda , som fungerte som styre for skolen de første åra .
Boarráseamos viellja , Toivo Keskitalo , lei mielde sihke plánenlávdegottis fidnooahpahusas sámiide ja vuosttaš suohkanlaš fidnolávdegottis , mii doaimmai skuvlla stivran vuosttaš jagiid .
Han jobba også ei stund som snekkerlærer .
Ovtta áiggi barggai son maid snihkkároahpaheaddjin .
Den andre broren , Lauri , var med i det neste styret .
Nubbi viellja , Lauri , lei mielde maŋit stivrras .
Han hadde også kurs på yrkesskolen de første åra .
Son doalai maid kurssaid fidnoskuvllas vuosttaš jagiid .
Ett år etter at skolen var starta opp , begynte Lempi å holde kurs i koftesøm .
Jagi maŋŋel go skuvla lei boahtán johtui , de álggii Lempi doallat gáktegoarrunkurssa .
– Det var 3 måneders kurs og jeg hadde all undervisninga aleine på det kurset .
– Lei golmma mánnosaš kursa , ja mun ledjen akto oahpaheaddjin dán kurssas .
Jeg måtte kjøpe inn stoff .
Mun osten sisa láđđiid .
Skolen betalte alle utgifter til stoffet .
Skuvla govččai buot olggosgoluid láđđiide .
Som duodji-konsulent skulle Lauri ha et ord med i laget om hvilken stil vi skulle lære bort .
Dan geažil go Lauri lei duodjekonsuleanta , de galggai son beassat leat mielde mearrideame makkár stiila mii galggaimet oahpahit .
Det skulle være litt sånn som det var i gamle dager .
Galggai leat veahá dološ málle .
På den tida var det begynt å komme pyntebånd i handelen , men det skulle vi ikke bruke .
Dien áigge ledje álgán hearvabáttiid vuovdit gávppiin , muhto daid eat galgan geavahit .
Vi kjøpte kroklisser , breie og smale , og ellers var det å klippe ut tunger av klede .
Mii osttiimet roncciid , govda ja seakka , ja muđui čuohpaimet njuniid láđđis .
Nå er jo kautokeinokofta helt forskjellig fra det den var i den tida .
Dál lea guovdageaingákti áibbas earalágán go dan áigge lei .
Nå er det så mye ferdige pynteband å få kjøpt , og man setter det ene over det andre til det blir et eneste kaos .
Dál oažžu nu ollu hearvabáttiid oastit , ja dál bidjet bátti bátti nala gitta dassážii go šaddá oktan moivin .
Vevkurs på bedehuset i 1939 .
Gođđinkursa searvegoddeviesus 1939:s .
Lærer Anny Haugen og elev Laura Lund .
Oahpaheaddji Anny Haugen ja oahppi Laura Lund .
Noen læreplaner hadde vi ikke å holde oss til , det måtte vi lage sjøl .
Mis eai lean oahppoplánat maid čuovuimet , daid dagaimet ieža .
Det var jo bare mine egne erfaringer og det jeg hadde lært av eldre samer .
Ledje dušše iežan hárjáneamit , ja dat maid ledjen oahppan vuorrasit sápmelaččain .
Vi begynte jo med enklere ting til å begynne med .
Álggos gal álggiimet álkit diŋggaid goarrut .
Elevene måtte jo først lære å bruke symaskinene .
Oahppit ferteje vuos oahppat geavahit goarrunmášiinnaid .
Nå er jo ikke samisk søm det samme som vanlig norsk søm .
Lea nu ahte sámi goarrun ii leat seamma go dáčča goarrun .
I norsk søm er det mer broderier og blonder og slikt .
Dáčča goarrumis leat eanet « broderiat ja blonderat » ja diekkárat .
Da jeg sjøl gikk på kurs fikk vi en lapp som vi skulle sy alle slags sømmer på , og så måtte vi sy knapphull .
Go ieš vázzen kurssa , de oaččuimet láđđebihtá masa galggaimet goarrut juohkelágán sávnnjiid , ja šattaimet goarrut boalloráiggi .
Samisk koftesøm er noe helt annet .
Sámi gáktegoarrun lea áibbas eará .
Jeg underviste bare i koftesøm , men der var jo andre sømkurs også .
Mu kurssas lei dušše gáktegoarrun , muhto doppe ledje maid eará goarrunkurssat .
Blant sømlærerne i den tida husker jeg Inga Triumf , Marit Nilima og Inga M. Hætta .
Goarrunoahpaheddjiid gaskkas geaid muittán , ledje Inga Triumf , Marit Nilima ja Inga M. Hætta .
Noen av dem som spilte en rolle i heimeyrkeskolens eldste historie : Anna Larsen , Sigurd Skoglund , Inga S. Näkkälä Triumf , Marit Pentha Nilima , Lauri Keskitalo og Adam Triumf .
Muhtin sis geain lei dehálaš rolla ruovttufidnoskuvlla álgojagiin : Anna Larsen , Sigurd Skoglund , Inga S. Näkkela Triumf , Marit Pentha Nilima , Lauri Keskitalo og Adam Triumf .
Det var rein praksisundervisning , vi hadde ikke noe yrkesteori .
Oahpahus lei dušše praktihkalaš oahpahus , mis ii lean obage teorehtalaš oahpahus .
Vi instruerte elevene på det språket de forsto best , det var ingen som f.eks. sa oss at vi måtte bruke norsk .
Mii oahpaheimmet ohppiid dan gillii maid ipmirdedje buoremusat , ii lean omd. oktage gii logai midjiide ahte galgat hupmat dárogiela .
Skolen hadde ikke egne lokaler de første åra , så kursa gikk delvis på Fjellstua , delvis på skolebrakka .
Skuvllas eai lean alddis lanjat vuosttaš jagiid , nu ahte kurssat ledje vuoruid mielde Duottarstobus , ja nuppe vuoruid skuvlabráhkas .
Det var ganske kaotisk i den tida .
Lei oalle moivi dien áigge .
Det var hele tida meninga man skulle bygge nytt , men det tok veldig lang tid .
Lei čađat hupmu ahte hukset ođđasa , muhto dat válddii hui guhkes áiggi .
Sigurd Skoglund var styrer da jeg begynte , men så var det flere år som skolen var uten styrer .
Sigurd Skoglund lei jođiheaddji go mun álgen , muhto de lei ollu jagiid go skuvllas ii lean jođiheaddji .
Da var det ikke ordinære klasser , bare kurs som skolens styre arrangerte .
Dalle eai lean albma luohkát , dušše kurssat maid skuvlastivra lágidii .
Skoletur til Finland på 1950-tallet .
Skuvlamátki Supmii , 1950-logus. .
Samarbeide med ungdommen
Ovttasbargu nuoraiguin
I 1960 flytta skolen inn i nybygde lokaler .
1960:s fárrii skuvla easkka huksejun visttiide .
Lempi Mikalsen jobba ikke som lærer etter det , med unntak av at hun vikarierte litt på husstellinja .
Lempi Mikalsen ii bargan oahpaheaddjin dan maŋŋel , earret go lei muhtumin sadjásažžan ruovttudoallosuorggis .
Likevel skulle hun etter noen år komme tilbake til videregående skole , der internatet blei arbeidsplassen hennes fra 1975 til hun gikk av med pensjon i 1988 .
Lihkká galggai son máŋga jagi maŋŋel boahtit ruovttoluotta joatkkaskuvlii , gos internáhtta šattai su bargobáikin 1975`rájes gitta dassážii go šattai penšunistan 1988:s .
– Før jeg begynte på internatet , var jeg bestyrer på Fjellstua .
– Ovdalgo álgen internáhttii , de ledjen jođiheaddjin Duottarstobus .
Da jeg skulle slutte der , spurte jeg daværende rektor Ole Einar Olsen om han ville leie Fjellstua til internat .
Go galgen heaitit doppe , de jerren dalá rektoris , Ole Einar Olsenis , áigu go son láigohit Duottarstobu internáhttan .
Det ville han , og jeg fikk ordna så skolen fikk leie av Samemisjonen .
Dan son áiggui , ja mun ordnejin nu ahte skuvla beasai láigohit Sámemišuvnnas .
Samtidig ba Ole Einar meg å søke på stillingen som internatstyrer .
Seammás bivddii Ole Einar mu ohcat internáhtajođiheaddjivirgái .
Jeg hadde hele ansvaret for internatet , jeg opplevde aldri noen form for overprøving av det jeg bestemte , verken fra rektor eller styret for skolen .
Mus lei olles ovddasvástádus internáhttii , inge dovdan goasse ahte dárkkistedje maid mearridin , ii rektor iige skuvlastivra .
Vi laga frokost og kveldsmat på hvert av internata , men alle internatelevene gikk til grunnskoleinternatet for å spise middag .
Lassin skuvlla iežas internáhta , de láigoheimmet ovtta áiggi lanjaid sihke Duottarstobus ja osiid vuođđoskuvlla internáhtas .
Vi hadde både dagvakt og nattevakt .
Mis ledje sihke beaive- ja idjafávttat .
På det meste hadde jeg ansvar for 8 ansatte .
Eanemusat ledje mus 8 bargi .
Vi fikk alltid pengene til å strekke til , jeg kan ikke huske at vi ikke klarte å kjøpe det vi trengte .
Mis lei álo doarvái ruhta , in muitte ahte eat nagodan oastit maid dárbbašeimmet . Mus lei ollu oktavuohta ohppiiguin dan áigge .
Jeg hadde jo veldig mye kontakt med elevene i den tida .
Go galgá leat ná ollu dahkamuš nuoraiguin , de ferte máhttit singuin .
Skal man ha så mye med ungdom å gjøre , så må man kunne med dem .
Jus sin álgá bealkkehit ja njálmmi geavahit , de gal berre luohpat .
Det gikk så fint , i mi tid var vi så gode kamerater og venner .
Manai hui bures , mu áigge leimmet nu buorit olbmážat .
Selvfølgelig var det jo litt liv av og til , ungdom er nå ungdom .
Dieđusge lei eallin muhtumin , nuorat han leat nuorat .
Men når man bare tar seg tid og prater med dem , så løser det seg gjerne .
Muhto go beare váldá áiggi humadit singuin , de dávjá čoavdašuvvet bárttit .
Jeg hadde også mye forbindelse med foreldrene , jeg hadde nok mer kontakt med dem enn lærerne hadde .
Mus lei maid ollu oktavuohta váhnemiiguin , mus lei sihkkarit eanet oktavuohta singuin go oahpaheddjiin lei .
Vi hadde jo et reglement , bl.a. for når elevene skulle være inne om kvelden .
Mis ledje maid njuolggadusat , nugo goas oahppit galge sisa eahkediid .
Det blei avgjort ut fra hvor gamle de var , og det blei også tatt hensyn til hva foreldrene mente .
Dat mearriduvvui das man boarrásat sii leat , ja váldojuvvui maid vuhtii maid váhnemat oaivvildedje .
Hvis det ikke hadde vært noe reglement så hadde det vært vanskelig å ha så mange elever boende på internatet .
Jus eai livčče makkárge njuolggadusat , de eai livčče sáhttán nu ollu oahppit orrut internáhtas .
Selvfølgelig var det jo litt bråk av og til .
Diehttelas lei veahá riedja muhtumin .
Det hendte at nattevakta ringte meg på natta , og jeg måtte stå opp og dra ned dit og megle .
Dáhpáhuvai maid ahte idjafákta čuojahii munnje ihkku , ja dalle fertejin lihkkat ja vuolgit dohko vulos soabahit .
Det var gjerne gutter som kom utafra og ville inn til jentene på internatet .
Ledje dávjá bártnit , geat bohte olggobealde ja áigo sisa nieiddaid lusa internáhttii .
Og det hendte jo at jentene var med på det og åpna takluker og vinduer .
Dáhpáhuvai maid ahte nieiddat ledje mielde dás ja rahpe sidjiide dáhkkeluŋkkaid ja lásiid .
Men når jeg kom ned dit da gikk det greitt , da sa de at nei , vi skal ikke bråke .
Muhto go mun ollejin dohko vulos , de gal manai bures , de lohke ahte eai sii áiggo riedjat .
De tok meg i armen og vi leide hverandre og de sa at joda , vi skal fare hjem .
Sii válde mu gihtii ja mii láidiimet guhtet guoibmámet olggos ja sii lohke ahte mii mannat ruoktot . .
I den alderen er det jo gjerne slik at elevene har gleda seg til å komme hjemmefra og få gjøre som de vil .
Sin agis lea dávjá nu ahte leat illudan vuolgit ruovttus ja beassat dahkat nugo ieža háliidit .
Mange føler seg ensomme og de har forskjellige problemer , og vi som jobba på internatet måtte lytte til dem og forsøke å råde .
Oallugat dovdet iežaset akto ja sis leat iešguđetlágán váttisvuođat , ja mii guđet barggaimet internáhtas fertiimet guldalit sin ja geahččalit nevvodit sin .
Så internatarbeidet har nå ikke bare vært solskinn , avslutter Lempi , og synes at det får holde med det .
Nu ahte internáhttaáigi ii leat leamaš dušše geahpas ja hávski , loahpaha Lempi Mikalsen .
Tale / artikkel , 06.02.2012
Sárdni / artihkal , 06.02.2012
Lihkku Sámi álbmotbeaivviin !
Lihkku Sámi álbmotbeivviin !
Samefolkets dag er en stor markering der vi feirer samene og det samiske .
Sámi álbmotbeaivi lea mávssolaš mearkabeaivi , goas mii ávvudit sápmelaččaid ja sápmelašvuođa .
Dette er også dagen for å feire den samiske reindriften – en viktig samisk næring og kulturbærer !
Dan beaivvi mii ávvudit maid sámi boazodoalu – mávssolaš sámi ealáhusa ja kulturguoddi .
I den senere tid har det vært mye oppmerksomhet rundt utfordringene næringen sliter med , men nå vil jeg heller trekke frem det positive i denne næringen .
Maŋimuš áiggiid leat čalmmustahttán garrasit ealáhusa rahčamušaid , muhto dás háliidan namuhit ealáhusa positiiva beliid , ja erenoamážit dan , man láhkai ealáhus buktá buriid olles servodahkii .
Beitearealer – reinens gode Samisk reindrift er en næring og en levemåte som har eksistert i flere århundrer i Norge .
Sápmelaččat leat ealihan iežaset bohccuiguin ja sin eallin lea uhcit eanet čatnasan bohccuide .
Samene har i ulik grad levd av- , og med rein .
Álggus goddebivdin , dasto ealuid guođoheaddjin .
Dagens nomadiske driftsform har sin bakgrunn i dyrenes naturlige vandring mellom de ulike årstidsbeitene .
Dálá johttisápmelaččaid eallinvuohki vuođđuduvvá elliid lunddolaš johtimii iešguđet áigodagaid guohtumiid gaskka .
Dette er selve bærebjelken i den samiske reindriften .
Dasa sámi boazodoalu vuođđuduvvá .
Derfor er også næringen helt avhengig av tilgang på arealer .
Danin ealáhus lea nu sorjavaš das , ahte besset johtit viiddis duovdagiin .
Noen ganger kan det være vanskelig å forstå hvorfor den samiske reindriften skal ” beslaglegge ” så mye land .
Muhtimin sáhttá leat váttis áddet manin sámi boazodoallu » gáibida ” nu ollu eatnamiid .
Gjennom internasjonale avtaler om vern av urfolks rettigheter har vi i Norge forpliktet oss til å beskytte reindriftsamenes beitearealer .
Norga lea vuolláičállán riikkaidgaskasaš soahpamušaid , mat geatnegahttet min suddjet sámi badjeolbmuid guohtunguovlluid .
Uten beitearealer , ingen samisk reindrift !
Guohtumiid haga badjedilli ii leat máilmmis !
Mat med historie !
Borramuš , mas lea historjá !
Samisk reindrift er leverandør av en delikatesse med unike smaks og næringsmessige kvaliteter , nemlig reinkjøtt .
Sámi boazodoallu buvttada hersko , man máistu ja biebmoárvvut leat áidnalunddogat , namalassii bohccobierggu .
Det er et smakfullt kjøtt , som også inneholder sunne fettsyrer og vitaminer .
Bohccobierggus lea buorre máistu ja das leat maid dearvvašlaš buoidesivrrat ja vitamiinnat .
Det er noe av det sunneste kjøttet vi kan spise .
Dat gullá dearvvašleamos biergguide , maid sáhttit borrat .
I tillegg har det en særegen historie : Kjøttet er produsert av et folk som i mange hundre år har levd i og med naturen .
Das lea dasa lassin erenoamáš duogáš : Bierggu buvttada álbmot , mii lea máŋggaid jahkečuđiid eallán luonddus ja luondduin .
Dette er den gode historien om mat produsert med omtanke for dyr og natur .
Dát lea buorre muitalus borramušas , man buvttadeamis váldet vuhtii elliid ja luonddu .
Det er slik samisk reindrift er på sitt beste !
Dat lea sámi boazodoallu buoremus oaidninsajis !
Reindriftens mange ressurser Reindriften har også et potensial for større utnyttelse av eksisterende ressurser .
Boazodoalu ollu valljodagat Boazodoalus sáhtášii maid nannoseappot ávkkástallat dálá valljodagain .
I dag er det mange reindriftskvinner som produserer sko og klær laget av reinskinn .
Ollu badjenissonat gorrot gápmagiid ja biktasiid , sihke feastagárvun ja árgabeaibivvun .
Både til festbruk og til hverdags . Det er få plagg som er så varme som de laget av reinskinn .
Eai leat olus eará biktasat , mat leat nu lieggasat go duoljis ja gápmasiin ráhkaduvvon bivut .
Ulike ekspedisjoner til kalde og ugjestmidle strøk har i århundrer visst å bruke disse flotte produktene .
Galbma ja guorba guovlluid mátkkálaččat leat jahkečuđiid diehtán geavahit dáid erenoamáš buktagiid .
Kanskje fremtidens ekspedisjoner også vil kle seg i reinskinn ?
Soitet boahtte áiggi dutkanmátkkálaččat maid gárvodit duoljis ja gápmasiin ráhkaduvvon bivuide ?
Reindriftsfamiliens " tradisjons- og kulturskole " Reindriften er også en arena for læring .
Badjebearraša " árbevierro- ja kulturskuvla " Boazodoalu olis maid oahppá .
Barna trekkes tidlig inn i næringen .
Mánát servet unnivuođa rájes bargguide .
De får følge med i det daglige arbeidet hjemme og ute med reinflokken .
Sii besset čuovvut beaivválaš barggu ruovttus ja ealu luhtte .
Hjemme skal de lære å ta vare på kjøtt og andre produkter slaktedyrene gir .
Ruovttus sii galget oahppat rádjat biergguid ja eará buktagiid go njuvvet elliid .
De skal lage mat av kjøtt , blod og innmat , og skape kunstgjenstander av reinskinn og gevir .
Sii málestit bierggus , varas ja siskilušain , ja ráhkadit dáiddadujiin duljiin ja čorvviin .
Det er mye barna må få med seg , og reindriftsfamilien gjør en storartet jobb .
Mánáin lea ollu oahppamuš , ja badjebearrašat dahket erenoamáš barggu .
I dag er det flere dyktige utøvere som lager matspesialiteter av reinkjøttet , også tilbudet til forbruker har økt betraktelig de senere årene .
Dán áigge leat eanet badjeolbmot , geat ráhkadit erenoamáš biebmobuktagiid bohccobierggus , ja fálaldat lea čielgasit viidon maŋimuš jagiid .
Jeg mener også at i reindriftens læringsarena ligger det et potensielt tilbud til samfunnet for øvrig : At andre kan få delta i familiens ” tradisjons- og kulturskole ” knyttet til den daglige driften .
Mun oaivvildan maid , ahte boazodoalu oahppanbirrasis leat vejolašvuođat olles servodahkii : Earát maid sáhtášedje beassat searvat bearraša » árbevierro- ja kulturskuvlii ” , mii doaibmá beaivválaš bargguid olis .
Dette kan styrke reindriftsfamiliens virksomhet , og hjelpe for eksempel barn og unge som trenger et ekstra tilbud i skolehverdagen .
Dan láhkai sáhtášii nannet badjebearraša doaimma , ja veahkehit ovdamearkka dihte mánáid ja nuoraid , geat dárbbašit lassifálaldaga skuvlaárgabeaivvis .
Under årets forhandlinger om en ny reindriftsavtale har derfor Statens forhandlingsutvalg invitert næringens organisasjon til å utvikle et tilbud , tilpasset den samiske reindriften og de ulike brukernes behov .
Dán jagi ođđa boazodoallošiehtadusa oktavuođas Stáhta šiehtadallanlávdegoddi lea hástán ealáhusa organisašuvnna ovddidit fálaldaga , mii heivešii sámi boazodollui ja sierra geavaheddjiid dárbbuide .
Et tilbud til reiselivet Den samiske reindriften har etter min mening også en mulighet til å levere spennende og attraktive tjenester til reiselivet .
Mátkeealáhusa fálaldat Mun oaivvildan , ahte sámi boazodoalu olis sáhttá maid fállat gelddolaš bálvalusaid , mat geasuhit mátkkošteddjiid .
Mange turistmål bruker i dag samisk reindrift i markedsføringen av destinasjonen .
Ollu báikkit geavahit dán áiggi sámi boazodoalu iežaset márkanfievrrideames .
Enkelte reineiere leverer også ulike opplevelsesbaserte tjenester til reiselivet .
Muhtin badjeolbmot fálletge mátkeealáhussii sierralágan bálvalusaid , main mátkkálaččat ožžot erenoamáš vásáhusaid .
Jeg mener at det er viktig å åpne opp for at reindriften på en systematisk måte kan utvikle et godt reiselivstilbud .
Mun oaivvildan mávssolažžan láhčit vejolašvuođaid dasa , ahte boazodoallu sáhttá vuogádatlaččat ovddidit buriid fálaldagaid mátkeealáhussii .
I den nye landbruksmeldingen ” Velkommen til bords ” sier regjeringen at vi vil bidra til dette .
Ođđa eanandoallodieđáhusas , " Velkommen til bords " , ráđđehus almmuha ahte mii áigut doarjut dan .
En livskraftig næring og kulturbærer Jeg har et sterkt ønske om at den samiske reindriften kan få utnyttet potensialet som finnes i næringen .
Nana ealáhus ja kulturguoddi Mun sávan nannosit , ahte sámi boazodoallu beassá ovddidit vejolašvuođaid , mat ealáhusas leat .
Det er derfor helt avgjørende at reindriften og myndighetene sammen jobber for at den samiske reindriften skal være en livskraftig og stolt næring , og kulturbærer
Danin lea ereliiggán mávssolaš , ahte boazodoallu ja eiseválddit barget ovttas dan ovdii , ahte boazodoallu sáhttá leat nana ja čeavlás ealáhus ja kulturguoddi .
Til slutt vil jeg istemme denne hilsningen hentet fra Samfolkets sang . Den er skrevet av Isak Saba , lærer og kirkesanger fra Nesseby , i 1906 .
Loahpas searvvan Sámi soga lávlaga dearvvaheapmái , maid unjárgalaš oahpaheaddji ja girkolávlu Sáppáid Issát , Isak Saba , čálii 1906 .
Dearvva dutnje , sitkes sohka !
Dearvva dutnje , sitkes sohka !
Dearvva dutnje , ráfi ruohtas !
Dearvva dutnje , ráfi ruohtas !
Hans Lindkjølen :
Hans Lindkjølen :
Kirkens rolle i samisk opplæring
Girku rolla sámi oahpahusas
Mens Hans Lindkjølen var rektor ved Den samiske folkehøgskolen var han så ofte som mulig på vidda med reindriftssamer .
Dalle go Hans Lindkjølen lei Sámi álbmotallaskuvlla rektorin , son lei nu dávjá go vejolaš meahcis ovttas badjeolbmuiguin .
Her er han i lavvoen sammen med Marit Kemi .
Dá son lea lávus ovttas Máret Kemiin .
Hans Lindkjølen er født i Eidskog i Hedmark i 1923 .
Hans Lindkjølen lea riegádan Eidskogas Hedmárkkus 1923:s .
Han har nordisk hovedfag , etnologi , pedagogikk og kristendomskunnskap .
Sus lea davviriikkaid gielaid váldofága , etnologiija , pedagogihkka ja kristtalašvuođaoahppu .
Han har vært lærer og rektor ved Den samiske folkehøgskolen i Karasjok , rektor ved Sameskolen i Troms , samt lærer , rådgiver og rektor i grunnskolen i Drammen .
Son lea bargan Sámi álbmotallaskuvlla oahpaheddjiin ja rektorin Kárášjogas , Romssa sámeskuvlla rektorin , ja vuođđoskuvlla oahpaheddjiin , neavvun ja rektorin Drammenis .
Med permisjon fra skolen hadde han statsstipend for å forske i eldre litteratur om Nordkalotten og dens folk .
Go sus lei virgelohpi skuvllas , de dutkkai stáhtastipeanddain boarrásut girjjálašvuođa Davvekálohta ja dán guovllu olbmuid birra .
Hans Lindkjølen har publisert en rekke artikler og 15 bøker , flertallet av dem handler om samiske forhold .
Lindkjølen lea almmuhan ollu artihkkaliid ja 15 girjji , eatnašat dain leat sámi dilálašvuođaid birra .
Blant dem er biografier over flere forkjempere for samisk kultur og tre bind om samene i litteraturen gjennom tidene : Nordisk saga , Nordkalotten og Urfolk i Nord .
Daid gaskkas leat biografiijat sámi kultuvrra máŋgga ovdamanni birra ja golbma sámiid girjjálašvuođa girjji doložis dálážii : Nordisk saga ( Davviriikkalaš sága ) , Nordkalotten ( Davvikalohtta ) ja Urfolk i Nord ( Eamiálbmogat Davvin ) .
Før almueskolens tid omkring 1740 var det kirken som sto for all undervisning i hele Norge .
Ovdal álbmotskuvlla áiggi sullii 1740:s doaimmahii girku buot oahpahusa olles Norggas .
Først i 1790 kom det påbud om bygdekommisjoner til å styre med skole- og fattigvesenet .
Easka 1790:s bođii gohččun ahte gililávdegottit galget hálddašit skuvla- ja gefiidfuolahusdoaimma .
De første tilløp til skoleopplæring for almuen kom i gang på Nord-Møre og i Romsdal .
Álgo skuvlaoahpahusfálaldagat álbmoga várás álggahuvvojedje Davvi-Møres ja Romsdalas .
De skrev til kongen i København og fortalte om almuens uvitenhet .
Sii čálle Københámmanii gonagassii ja muitaledje álbmoga diehtemeahttunvuođa birra .
Kongen reagerte positivt på henvendelsen , og de såkalte Syvstjerne-prestene ble foregangsmenn for leseopplæring .
Gonagas vástidii reivii positiivvalaččat , ja nu gohčoduvvon Syvstjerneprestene ( Čiežanástebáhpat ) ledje lohkanoahpahusa álggaheaddjit .
Hensikten var at folket selv skulle bli i stand til å lese bibelen , katekismen og andre gudelige bøker .
Ulbmil lei ahte olbmot ieža galge máhttit lohkat Biibala , katekismusa ja eará ipmilbalolaš girjjiid .
I 1759 sendte kongen ut en forordning om at barna skulle konfirmeres i 14-15-årsalderen og senest i 19-årsalderen .
1769:s sáddii gonagas gohččuma ahte mánát galge konfirmerejuvvot 14-15-jahkásažžan ja maŋimusat 19-jahkásažžan .
For å bli konfirmert måtte de kunne lese i bok .
Jos galge konfirmerejuvvot , de fertejedje máhttit lohkat girjji .
Det var det ikke alle fattigmannsbarn som hadde lært .
Dan eai lean gal buot geafes váhnemiid mánát oahppan .
Her dukker tragediene opp .
Dás de badjána lihkohis eallinvuorbi .
Det gikk så langt at ungdom ble plassert i tukthus til de lærte å lese .
Nu garra mearrádusat ledje ahte nuoraid bidje giddagassii dassážii go ledje oahppan lohkat .
De som klarte å rømme under konfirmasjon , mistet sin sosiale status .
Sii geat nagodedje báhtarit , masse sosiálalaš árvvu .
Verst var det at de ikke fikk gifte seg .
Verremus lei ahte sii eai beassan náitalit .
Ikke så få rømte til skogs og frøs ihjel .
Oalle máŋgasat báhtaredje meahccái ja galbmojedje jámas .
Det gjaldt særlig i fortvilelse over ikke å kunne gifte seg , når jentene oppdaget at de var gravide .
Dát dáhpáhuvai erenoamážit doaivvuhisvuođas go eai beassan náitalit , go nieiddat fuomášedje ahte ledje mánáláhkai .
Skolesituasjonen i Nord-Norge
Davvi-Norgga skuvladilálašvuohta
Var skolesituasjonen vanskelig i Sør-Norge , var den langt vanskeligere i Nord-Norge .
Jos skuvladilálašvuohta lei váttis Mátta-Norggas , de lei dat ollu váddásat Davvi-Norggas .
Her var det tre folkeslag med hvert sitt språk og hver sin kultur ; nordmenn , samer og kvener .
Dáppe ledje golbma álbmoga guđesge sierra giella ja sierra kultuvra ; dážat , sámit ja kveanat .
Mye taler for at samene allerede før reformasjonen såvel fra russisk som fra svensk / finsk og norsk side var kjent med kristendommen , men at den på grunn av manglende skriftspråk var lite befestet og sterkt oppblandet med deres opprinnelige sjamanisme .
Lea oalle vissis ahte sápmelaččat juo ovdal reformašuvnna sihke Ruošša , ja maiddái Ruoŧa / Suoma ja Norgga bealde ledje oahpásmuvvan kristtalašvuhtii , muhto váilevaš čállingiela geažil lei dat unnán cieggan , ja dan lei noaidevuohta mealgadii báidnán .
Det er blant samene , som blant en rekke andre folk , de kristne misjonærer som først utviklet et skriftspråk .
Ledje kristtalaš miššonearat geat álggos ráhkadedje čállingiela , sihke sámiide ja eará álbmogiiddage .
Innføringen av samisk språk i undervisning og forkynnelse ga i Norge støtet til en kulturpolitisk strid , som har blusset opp med jevne mellomrom i nærmere 300 år .
Sámegiela geavaheapmi oahpahusas ja sárdnideamis , bohciidahtii Norggas kulturpolitihkalaš riiddu , ja mii ain lagabui 300 jagi lea jámma riiddu bohciidahttán .
Den samiske kirke- og skolehistorie er to sider av samme sak .
Sámi girko- ja skuvlahistorjá leat guokte beali seamma áššis .
Det var nemlig kirken som tok på seg å ordne undervisningen i Sameland .
Lei namalassii girku mii badjelasas válddii lágidit oahpahusa Sámis .
Dermed ble det også en oppgave for prester og misjonærer å utvikle skriftspråk og gi ut bøker på samisk .
Danin lei báhpaid ja miššonearaid bargun ráhkadit maiddái čállingiela ja almmuhit girjjiid sámegillii .
Den lutherske kirkens krav om at folk skulle lære Guds ord på sitt eget tungemål gjorde at misjonærer allerede på 1600-tallet prøvde å gjøre samisk til skriftspråk , og noe ble også trykt . [ Den første boka på samisk ble trykt i Sverige i 1619 .
Lutheralaš girku gáibádus ahte olbmot galge oahppat Ipmila sáni maiddái iežaset gillii , dagahii ahte miššonearat juo 1600-logus geahččaledje dahkat sámegiela čállingiellan , ja muhtun girjjiid maiddái almmuhedje 1416 Dalle juo dien áigge geahččaledje oažžut Norgga beale sámiid vázzit skuvlla .
I 1714 opprettet kong Fredrik IV Misjonskollegiet i København , og ga det i oppdrag å begynne misjonsarbeid blant samene i Finnmark .
1714:s vuođđudii gonagas Fredrik IV Miššonkollegia Københámmanii , ja álggahii vuolggahusbarggu Finnmárkku sámiid gaskkas .
Dette ble satt i gang under Thomas von Westens ledelse .
Dát álggahuvvui Thomas von Westena jođihemiin .
I 1716 opprettet han " Seminarium Skolasticum " i Trondheim , og det ble senteret for skolearbeidet blant samene .
1716:s son vuođđudii " Seminarium Skolasticum " Troandimii , ja dát šattai skuvllabarggu guovddážin sámiid gaskkas .
Thomas von Westen reiste flere ganger omkring i samiske områder for å sette i gang skoler og få bygget kirker .
Thomas von Westen mátkkoštii máŋgii sámi guovlluide skuvllaid álggahit ja girkuid hukset .
Han gikk inn for å skaffe samene ABC-bok og andre lærebøker på samisk .
Son barggai háhkat sámiide Áppesa ja eará oahppogirjjiid sámegillii .
Hans medarbeidere oversatte flere bøker og deler av Bibelen , men bare Luthers Lille katekismus ble trykt i 1728 med dobbelt tekst på samisk / norsk .
Su mielbargit jorgaledje máŋga girjji ja osiid Biibalis , muhto dušše Luthera Uhca Katekismus deaddiluvvui 1728:s sámi / dáru duppalteavsttain .
Biskop Peder Krogh var hele tiden uenig med Thomas von Westen i at samene skulle få opplæring i sitt morsmål .
Bisma Peder Krogh vuostálasttii oppa áigge Thomas von Westena oainnu ahte sápmelaččat galge oažžut oahpahusa eatnigillii .
I 1723 begynte Knud Leem å studere samisk , og i 1725 sendte Thomas von Westen han til Porsanger og Laksefjord som misjonær .
1723:s lohkagođii Knud Leem sámegiela ja 1725:s sáddii Thomas von Westen su Porsáŋgui ja Lágesvutnii miššonearan .
I 1728 ble Leem utnevnt til sokneprest i Alten-Talvik .
1728:s Leem nammaduvvui suohkanbáhppan Áltái-Dálbmeluktii .
Helt fra starten av sin misjonsgjerning gikk Leem inn for å leve seg inn i samisk språk og tenkemåte .
Miššonbarggu álggu rájes juo Leem háliidii oahppat sámegiela ja sámi jurddašanvuogi .
Han gikk i samiske klær og snakket til folket på deres morsmål .
Son geavahii sámi gárvvuid ja hálai olbmuide iežaset eatnigillii .
Da von Westen døde i 1727 , trummet biskop Krogh igjennom at alle samebarn skulle få sin opplæring på norsk / dansk , slik at de kunne bruke norske bøker og delta i gudstjenester sammen med nordmenn .
Go von Westen jámii 1727:s , de bággii bisma Krogh dahkat mearrádusa ahte buot sámemánát galgá oahpahuvvot dáro- , / dánskkagillii nu ahte sii sáhtte geavahit dárogiela girjjiid ja oassádallat ipmilbálvalusas ovttas dážaiguin .
Seminarium Skolasticum ble nedlagt , og misjonærene ble pålagt å undervise samene på norsk .
Seminarium Skolasticum heaittihuvvui , ja miššonearaid gevrejedje oahpahit sámiid dárogillii .
Ikke alle fulgte dette påbudet . Noen fortsatte å følge von Westens linje .
Eai buohkat jeagadan dán gohččuma , ja barge ain von Westena vuoiŋŋas .
Lovfestet skolegang
Láhkavuođustuvvon skuvlavázzin
Da det i 1739 ble lovfestet skolegang for alle på landet i Norge , gjaldt det også samene , som etter loven fikk samme rett og plikt til skolegang som andre .
Go 1739:s láhkavuođustedje skuvlavázzima buohkaide Norgga boaittobeale guovlluin , de dát gustui maiddái sápmelaččaide , geat lága mielde ožžo seamma vuoigatvuođa ja geatnegasvuođa skuvlavázzimii nugo earátge .
Det dreide seg i første rekke om konfirmasjonsskoler .
Vuosttažettiin dát guoskkai konfirmašuvdnaskuvllaide .
Nye biskoper så problemet , og i 1752 ble " Seminarium Lapponicum " opprettet i Trondheim .
Ođđa bismmat oidne váttisvuođa , ja 1752:s vuođđuduvvui " Seminarium Lapponicum " Troandimii .
Det skulle utdanne samiskkyndige misjonærer og oversette bøker til samisk .
Dat galggai oahpahit sámegielat miššonearaid ja jorgalit girjjiid sámegillii .
Med tittel av professor ble Leem utnevnt til bestyrer av seminaret .
Professortihtteliin nammaduvvui Leem seminára jođiheaddjin .
Han ble der til sin død i 1774 .
Son bisui dán barggus gitta jápminbeaivái 1774:s .
I 1748 ga Leem ut en samisk språklære og i 1756 et dansk-samisk glossar : " En Lappesk Nomenclator efter den Dialect , som bruges af Fjeld-Lapperne i Porsanger-Fjorden " .
1748:s almmuhii Leem sámegiela giellaoahpu ja 1756:s dánskka-sámegiela sátnegirjji : " En Lappesk Nomenclator efter den Dialect , son bruges av Fjeld-Lapperne i Porsanger-Fjorden " ( Sámi sátnegirji Porsáŋgguvuona boazosámiid dialeavtta mielde ) .
I 1767 ga han ut Luthers Lille Katekismus og en ABC-bok på samisk .
1767:s son almmuhii Luthera Uhca Katekismusa ja Áppesa sámegillii .
Da Leem døde i 1774 var han nesten ferdig med en ordbok i to bind .
Go Leem jámii 1774:s , lei son measta gárvvistan guokte sátnegirjji .
Første bind var fra samisk til dansk og latin , andre bind var fra dansk og latin til samisk .
Vuosttaš girji lei sámegielas dánskkagillii ja latiinnagillii , nubbi girji lei dánskkagielas ja latiinnagielas sámegillii .
Verket ble fullført av misjonær i Varanger , Gerhard Sandberg , og ble utgitt i 1781 .
Girjjiid gárvvistii Várjjaga miššoneara , Gerhard Sandberg , ja dat almmustuvve 1781:s .
Leem blir reknet som grunnleggeren av det nordsamiske skriftspråket .
Leem adnojuvvo davvisámegiela čállingiela vuođđudeaddjin .
Det kom to nye biskoper til Trondheim på denne tiden .
Dán áigodagas bohte guokte ođđa bismma Troandimii .
De var sterke motstandere av samisk og la ned seminaret i 1774 .
Sii garrasit vuostálaste sámegiela ja heaittihedje seminára 1774:s .
Samme år som seminaret ble nedlagt , kom Olav Josephsen Hjort til Kautokeino som sokneprest .
Seamma jagi go seminára heaittihuvvui , de bođii Olav Josephsen Hjort Guovdageidnui suohkanbáhppan .
Som ansvarlig for opplæringen av samene i sin menighet , ble han av kirkens ledelse pålagt å påse at all litteratur trykt på samisk ble inndratt .
Oahpahusa ovddasvástideaddjin iežas searvegotti sámiide , oaččui son girku njunnošiin gohččuma ahte galggai buot prentejuvvon sámegiela girjjálašvuođa váldit ruovttoluotta .
Uten skånsel gikk han til verket og konfiskerte alt han kom over av samiske trykksaker .
Son ii seastán ovttage ja ribadii buot sámegiela girjjiid maid gávnnai .
På folkemunne ble han gående under navnet Harde-Hjort .
Olbmot gohčodedje su buddestatnamain Garra-Jorta .
Hadde samenes leseferdighet vært dårlig før , så ble den ikke bedre etter dette .
Jos sámiid lohkangelbbolašvuohta lei headju ovddežis , de dat ii buorránan dán maŋŋá .
Misjonærer og prester klaget sin nød og ba om at samisk igjen måtte få sin plass i opplysningsarbeidet .
Miššonearat ja báhpat váidaledje heađi ja bivde lobi geavahišgoahtit fas sámegiela čuvgehusbarggus .
I Øst-Finnmark var P. V. Deinboll prest og prost i 1816 .
Nuorta-Finnmárkkus lei P. V. Deinboll báhppan ja proavasin 1816:s .
Men språkvanskene var hele tiden en hindring .
Muhto giellaváttisvuođat ledje oppaáigge heahtin .
I 1826 ble nødropene tatt til følge .
1826:s duohtanválde heahtečurvosiid .
Da ble den første offentlige lærerskole i Norge startet på Trondenes .
Dalle álggahuvvui vuosttaš almmolaš oahpaheaiskuvla Norggas Runáššis ( Trondenesa ) .
Den tok særlig sikte på å utdanne samer og andre som ville arbeide i sameområdene i nord .
Dat galggai erenoamážit bargat oahpahit sámiid ja earáid geat háliidedje bargat davvin sámeguovlluin .
Under påtrykk av den finsk-karelske befolkning i syd-øst økte samenes antall sterkt i Finnmark i tiden 1567-1865 , i følge J. A. Friis .
Go Suoma-Gárjila álbmot mátta-nuortan báhkkegohte davás , de laskkai sámiid lohku sakka Finnmárkkus áigodagas 1567-1865 , J. A. Friisa dieđuid mielde .
I Sverige , Finland og Russland avtok antallet samer i samme periode .
Ruoŧas , Suomas ja Ruoššas geahppánii sápmelaččaid lohku seamma áigodagas .
Begynnelsen av 1700-tallet var sterkt preget av krig mellom Finland og Russland .
1700-logu álggus lei Suoma ja Ruošša gaskasaš soahti giksin .
Det finske folk var da så utarmet at nærmest alle som kunne krype og gå flyktet til Finnmark eller Nord-Sverige .
Suopmelaš álbmot lei dalle nu gefon ahte sii measta buohkat geat sáhtte beahkit ja vázzit , báhtaredje Finnmárkui dahje Davvi-Ruŧŧii .
Monopoltyranniet som bergenskjøpmennene øvet , gjennom privilegier de hadde fått av den danske regjering , reduserte den norske befolkning i Finnmark sterkt .
Oktogávperiekti mii Bergena gávpejasain lei ovdavuoigatvuođaid bokte maid sii ledje ožžon dánskalaš ráđđehusas , geahpedii garrasit dáža álbmoga Finnmárkkus .
I 1845 var det ved folketellingen nesten dobbelt så mange samer og kvener som det var nordmenn i Finnmark .
1845:s ledje álbmotlohkama oktavuođas measta beali eanet sápmelaččat ja kveanat go dážat Finnmárkkus .
Samisk og finsk var dagligspråket blant flertallet .
Eatnašiid beaivválašgiella lei sámegiella ja suomagiella .
Samebarna hadde derfor store problem med å forstå undervisningen som foregikk på norsk .
Sámemánáin ledje danin stuorra váttisvuođat áddet oahpahusa mii lei dárogillii .
N. V. Stockfleth gjorde en stor innsats for samisk språk , men som prest var han svært streng og etter Kautokeino-opprøret i 1852 var han blant dem som ivret for strenge straffer .
N. V. Stockfleth áŋgirušai nannet sámegiela , muhto báhppan son lei hui garas , ja Guovdageainstuimmiid maŋŋil son lei daid gaskkas geat gáibidedje garra ráŋggáštusaid .
Nils Vibe Stockfleth
Nils Vibe Stockfleth
I 1825 reiste presten Nils Vibe Stockfleth omkring i sine sogn Vardø , Vadsø , Nesseby og Lebesby med annekssognene Tana og Kjøllefjord .
1825:s mátkkoštii Nils Vibe Stockfleth iežas suohkaniin Várggáin , Čáhcesullos , Unjárggas , Davvesiiddas ja vuollásaš suohkaniin Deanus ja Gilevuonas .
Han holdt gudstjenester og gikk på husbesøk for å få kjennskap til barnas leseferdigheter .
Son doalai ipmilbálvalusaid ja gallestalai ruovttuid oahpásmuvvan dihtii mánáid lohkangelbbolašvuhtii .
Snart oppdaget han at mange voksne på grunn av dårlig undervisning og mangel på kirkelig betjening ikke var konfirmert .
Farga fuomášii ahte máŋga ollesolbmo heajos oahpahusa ja girku váilevaš bálvalusaid geažil eai lean konfirmerejuvvon .
Han kom fram til at om samene var kristne i navnet , måtte de i praksis regnes som halvt hedninger med all sin overtro .
Son gávnnahii ahte vaikko sápmelaččat ledje kristtalaččat namas , de geavatlaččat sii ledje bealle báhkinat diidaoskkuset geažil .