pere/sami_parallel huggingface dataset:
Bare rundt 11 % er kvinnejoiker.
Dušše 11% leat nissonolbmuid luođit.
Jeg intervjuet han om hva som lå bak et slikt tall.
Jearahallen sus manne logut leat dakkárat.
Han mener at opptaket gir et godt bilde av kjønnsfordelinga.
Son oaivvilda ahte bádden čájeha buori gova sohkabealerohusas.
Han joiker mest mannsjoiker.
Son juoigá eanas dievdoolbmuid.
Det har sammenheng med at han som deltaker i reindriftsmiljøet hadde mest å gjøre med menn.
Dat lea dan dihte go son oasálastá boazoealáhusa birrasis, de son maid servvoštallá eanas dievdoolbmuiguin.
Han tror at kvinner som ikke er delaktige i reindrifta, ikke så ofte får en joik.
Son doaivu ahte nissonolbmot geat eai oasálaste boazobargguide, eai nu dávjá oaččo luođi.
Derfor tror han at det i hvert fall etter andre verdenskrig reelt sett finnes færre kvinnejoiker enn mannsjoiker.
Son doaivu ahte maŋŋil nuppi máilmmisoađi eai leat šat gávdno nu ollu nissonluođi go dievdoluođi.
Ser vi på det publiserte materialet etter Karl Tirén fra begynnelsen av 1900-tallet, er det rundt 170 personjoiker.
Jus geahččat Karl Tiréna almmuhuvvon materiála álggu geahčen 1900-logu, de leat 170 čielga persovdnaluođi.
Av disse er 27 % til kvinner.
Dain leat 27% luođi nissonolbmuin.
Hvis man holder unna øvrighetspersoner o.l. og bare ser på personjoiker til samer, er det 34 % kvinnejoiker.
Jus eat geahča eiseválddiidluđiid ja nu ain, muhto dušše sápmelaččaid luđiid, de leat dain 34% nissonolbmuid luođi.
Selv om utvalget selvsagt er styrt av Tirén, antyder det muligheten for at det også på begynnelsen av 1900-tallet eksisterte færre kvinnejoiker enn mannsjoiker.
Vaikko diehttelasat lea Tirén gii lea dahkan válljemušaid, de čujuha dat dan guvlui ahte álggu geahčen 1900-logu ledje unnit luođit nissonolbmuide go dievdoolbmuide.
At dette virkelig kan være slik, sannsynliggjøres ved at det i Tiréns materiale er så mange som 45 % kvinnelige utøvere.
Ahte dat duođai sáhttá leat ná, de dat duođaštuvvo dainna go Tiréna materiálas leat 45% nissonjuoigi.
2.6 Akademiske arbeider om joik
2.6 Akademalaš barggut luođi birra
Det er gitt ut en rekke avhandlinger om joik.
Leat ollu dutkamuša dahkkon luođi birra.
Nedenfor er en oversikt over doktorgradsavhandlinger og avhandlinger til mastergrad/hovedfag/magistergrad fordelt på ulike land:
Vuollelis čájehan listu doavttirgrádadutkamušain ja mastergráda/váldofága/magistargráda dutkamušain iešguđet riikkain:
2.7 Medieomtale av samisk musikk
2.7 Sámi musihka birra medias
Hvis man derfor går kritisk gjennom disse treffene, får man følgende tall for hvor mange oppslag og artikler det har vært i Norge i årene 2012–2016 om joik og samisk musikk. Det er verdt å merke seg at all omtale av samisk musikk i de norske mediene i denne perioden er i positive vendinger, og musikken framstilles som noe som har allmenn interesse langt utover de samiske mijøene.
Čuovvovaš listu čájeha man ollu ášši ja artihkkala leat leamaš Norgga medias jagiin 2012. Lea veara mearkkašit ahte buot áššit sámi musihka birra Norgga mediain dán áigodagas leat leamaš positiivvalaččat, ja dat ovdanbukto leat dakkár masa lea almmolaš beroštupmi ollu viidát go sámi birrasiin:
NRK-TV har fra tid til annen hatt program om samisk musikk.
NRK-TVas lea duollet dálle leamaš prográmma sámi musihka birra.
I 2017 hadde de en programserie Muitte mu som til tross for problematiske sider har virket som ei positiv vinkling av joiken for et breiere publikum.
2017 lei sis prográmmaráidu Muitte mu, vaikko ledje ge soames váttis beali dás, de orru dát váikkuhan positiivvalaččat luođi hárrái viidát gehččiide.
Søker man på YouTube får man nærmere 27.000 treff på joik.
Dárogielat rádioprográmmain maid duollet dálle gullostallá sámi musihkka ja luohti.
Det tyder på at joik er blitt populært i våre dager blant store grupper.
Sámi rádio ges čuojaha daid systemáhtalaččat.
2.8 Utdanning innen samisk musikk
2.8 Oahpahus sámi musihkas
I grunnskolen i de samiske områdene er joik og samisk musikk nå en del av læreplanen.
Vuođđoskuvllain sámi guovlluin lea dál luohti ja sámi musihkka oassin oahppoplánas.
Slik har det ikke alltid vært.
Nu ii leat álo leamaš.
I skolen i Kautokeino var joik endog formelt forbudt i en periode fra 1953 til ca. 1997.
Guovdageainnu skuvllas lea luohti leamaš gielddusin 1953 rájes gitta sullii 1997 rádjái.
Innen den offentlige videregående skolen har samisk musikk og joik kommet inn på læreplanen for musikklinjene.
Almmolaš joatkkaskuvllain lea sámi musihkka ja luohti boahtán mielde musihkkasuorggi oahppoplánaide.
Det har vært utgitt to lærebøker om dette.
Leat almmuhuvvon guokte oahppogirjji dan birra.
Boka Trollstilt har kapittelet «Samisk musikk» av Klemet Anders Buljo, og boka Ekko 1 har artikkelen «Joik» av Ola Graff.
Girjjis Trollstilt lea kapihttal “Sámi musihkka” maid Klemet Anders Buljo lea čállán, ja girjjis Ekko 1 lea artihkal “Luohti” maid Ola Graff lea čállán.
Det har vært gitt systematisk utdanning i samisk musikk flere steder i Norge på høgere nivå.
Alit dásis lea leamaš systemáhtalaš oahpahus sámi musihkas máŋgga sajis Norggas.
Først ute var Tromsø Museum i samarbeid med Nordnorsk musikkonservatorium.
Vuosttaš lei Tromssa Museas geat ovttasbarge Davvi-Norgga musihkkakonservatoriumain.
Det blei satt i gang et studium i Valgfag joik som gikk over et helt år med ukentlig undervisning.
Álggahuvvui válljenfága luohti mii bisttii olles jagi vahkkosaš oahpahusain.
Det var et tovekttals-studium som både skulle gi innsikt i den samiske musikken og en viss ferdighet i å joike sjøl.
Dat lei guokte oahppočuoggá oahpahus, mii galggai addit ipmárdusa sámi musihkas ja muhtin muddui gelbbolašvuođa ieš juoigat.
Studiet blei gjennomført tre ganger mellom 1995 og 2000. Lærere var Ola Graff og Ánte Mihkkal Gaup.
Oahpahus čađahuvvui golmma geardde gaskal 1995 ja 2000. Oahpaheaddjit ledje Ola Graff ja Ánte Mihkkal Gaup.
De som tok dette valgfaget, var musikkstudenter ved konservatoriet.
Sii geat čađahedje dán válljenfága ledje musihkkastudeanttat konservatorias.
Studiet blei nedlagt da ordninga med valgfag opphørte.
Oahpahus loahpahuvvui go válljenfága ortnet heaittihuvvui.
På slutten av 1990-tallet startet Samisk høgskole i Kautokeino opp studiet Joik og fortelling.
1990-logu loahpas álggahii Sámi allaskuvla Guovdageainnus oahpahusa Juoigan ja muitaleapmi.
Lærere her har vært Johan Sara jr. og Sara Margrethe Oskal.
Oahpaheaddjit ledje Johan Sara jr. ja Sara Margrethe Oskal.
Dette var en del av fagtilbudet ved høgskolen.
Dat lei oassin allaskuvlla oahppofálaldagain.
Tilbudet har ikke vært gitt på flere år nå.
Dát oahppu ii leat dál máŋgga jahkái šat fállojuvvon.
Ved Høgskolen i Nord-Trønderlag, Levanger, nå Nord universitet, startet Frode Fjellheim opp kurset Med joik som utgangspunkt rundt 2007. Det var et samlingsbasert opplegg med 15 studiepoeng og 5 samlinger i året som har vært gjennomført hvert år.
Davvi-Trøndelága allaskuvlla, dál Davvi universitehta, Levangeris álggahii Frode Fjellheim kurssa Luohti vuolggasadjin 2007. Dat lei oahpahus mas ledje 15 oahppočuoggá ja 5 deaivvadeami jahkái mii lea čađahuvvon máŋga jagi dál.
Studiestedet har vært Levanger og ett år i Oslo.
Oahppobáiki lea leamaš Levangeris ja ovtta jagi Oslos.
Studiet krever ikke musikkompetanse, men det er ønskelig med musikkbakgrunn.
Oahppu ii gáibit ahte galgá leat musihkkagelbbolašvuohta, muhto lea sávahahtti ahte lea musihkkaduogáš.
Universitetet i Tromsø ønsker å starte et undervisningstilbud i samisk musikk fra høsten 2018. Det har vært diskutert samarbeid både med Nord Universitet og Samisk høgskole i Kautokeino.
Tromssa universitehta háliida álggahit oahppofálaldaga sámi musihkas čakčat 2018. Lea ságastallon ahte galgá leat ovttasbargu gaskal Davvi universitehta ja Sámi allaskuvlla Guovdageainnus.
2.9 Tilrådning
2.9 Rávvagat
Det vil være en fordel for framtida at det finnes ei komplett samling med utgitte samiske fonogram.
Livčče ovdamunni boahtteáigái jus gávdnošii ollislaš čoakkáldat almmuhuvvon sámi fonográmmain.
Tromsø Museum har den største samlinga, og den som det derfor bør bygges videre på.
Tromssa Museas lea stuorimus čoakkáldat, maid berre maid dan dihte viiddidit.
I praksis har det vist seg som et stort og komplisert arbeid å skaffe oversikt over det som gies ut, samt å kjøpe det inn til samlinga.
Praktihkalaččat lea čájehuvvon ahte lea stuora ja váttis bargu oažžut listu das mii ain almmuhuvvo, ja nu maid de lea váttis oastit daid čoakkáldahkii.
Det ville derfor være en stor fordel hvis man fikk etablert ei pliktavleveringsordning fra de bevilgende myndighetene i hele Sápmi til Tromsø Museum, eventuelt også til Samisk arkiv og Giellagas institutt.
Dan dihte livčče ovdamunni jus ásahuvvošii dakkár ortnet mii geatnegahtáše ruhtajuolludeaddji eiseválddiid miehtá Sámi dieđihit almmuhemiid Tromssa Museai.
Utgivelsen av samiske fonogram er livskraftig. Men nordsamisk dominerer som språk i de utgitte fonogrammene.
Sámi fonográmmaid almmuheapmi lea ealas, muhto davvisámegiella lea eanemus geavahuvvon giella dain almmuhuvvon fonográmmain.
Oversikta viser tydelig at det kan være behov for å støtte utgivelser på de små samespråkene.
Listu čájeha čielgasit ahte sáhttá leat dárbu doarjut almmuhemiid dain smávit sámegielain.
Databasen ved Ájtte museum over joik i offentlige arkiv er ufullstendig.
Ájtte musea dihtorvuođđu almmolaš arkiivvaid luđiin ii leat dievaslaš.
Anslagsvis halvparten av alle joiker som finnes innsamlet, er registrert her.
Lea sullii bealli buot luđiin mat gávdnojit čohkkejuvvon leat registrerejuvvon dohko.
En mulighet er at denne databasen oppgraderes.
Okta vejolašvuohta ahte dat dihtorvuođđu ođasmahttojuvvo.
Samtidig er dette bare en katalogoversikt.
Seammás lea dát dušše katalogalistu.
Ingen melodier er lagt ut her.
Ii oktage šuokŋa leat deike vurkejuvvon.
Ved å leite i databasen vil man kunne finne melodier som så kan bestilles fra de ulike arkivene.
Go ohcá dihtorvuođus, de sáhttá gávdnat šuoŋaid maid dasto sáhttá diŋgot dain iešguđet arkiivvain.
Likevel er kanskje det største behovet for folk å kunne få direkte tilgang til selve melodiene, slik at katalogen i seg sjøl blir mindre viktig.
Goitge lea jáhkkimis stuorimus dárbu álbmogii oažžut njuolggo vejolašvuođa beassat gullat daid šuoŋaid, nu ahte dan katalogii de ii leat šat nu dehálaš.
Det er offentliggjort relativt lite joikemateriale fra de ulike arkivene.
Leat almmuhuvvon áibbas unnán luođit dain iešguđet arkiivvain.
Dette oppleves som et savn i de samiske miljøene.
Dán orrot sámi birrasiin váillaheame.
Det burde derfor vært gjort mer på dette feltet.
Dan dihte berrešii dahkkot eambbo dán suorggis.
Det er etablert et nettverk mellom flere av de sentrale arkivene og bl.a. Juoigiid Searvi nettopp med tanke på å legge til rette for større offentliggjøring.
Lea ásahuvvon fierpmádat máŋgga guovddáš arkiivvain juste dan dihte ahte láhčit dili stuorit almmuheapmái.
Tromsø Museum i seg sjøl er i gang med arbeid for å tilrettelegge for økt offentliggjøring fra sitt arkiv.
Tromssa Musea lea juo ieš álggahan doaimmaid mainna beasašii eambbo almmuhit iežaset arkiivvas.
Det forventes at det etter hvert vil bli lagt ut mer arkivmateriale flere steder.
Vurdojuvvo ahte dađistaga almmuhuvvojit eambbo arkiivamateriála máŋgga sajis.
Men det er mye forarbeid som må til, så det kunne vurderes om det burde bevilges midler til hjelp for økt publisering.
Lea gal ollu ovdabargu mii ferte dahkkot, ja danne sáhtášii árvvoštallat jus galggašii juolludit eambbo ruđaid mii veahkehivčče almmuhit eambbo.
Det kunne vurderes om Sametinget burde hatt støtte til tradisjonell joik som et prioriteringsområde som var særlig nevnt.
Sáhtášii maid árvvoštallat jus Sámediggi berrešii vuoruhit doarjaga árbevirolaš luohtái, mii lea earenoamážit namuhuvvon.
Det er samlet en hel del joik. Men en del av dette materialet mangler bakgrunnsopplysninger.
Leat čohkkejuvvon oalle ollu luođit, muhto oasis dan materiálas váilot duogáš dieđut.
Det vil alltid være behov for mer innsamling, både av joiker og av dokumentasjon om joik og generelt om den samiske musikken.
Lea álo dárbu eambbo čohkket sihke luđiid ja duođaštusaid luođi birra ja obbalaččat sámi musihka birra.
Det er i hovedsak to arkiv som driver nyinnsamling av materiale, Tromsø Museum og Samisk arkiv.
Leat guokte arkiivva mat čohkkejit ođđa materiála, namalassii Tromssa Musea ja Sámi arkiiva.
Samisk arkiv ligger under det statlige arkivverket og har som oppgave arkivering og formidling, mens Tromsø Museum, som ligger under Universitetet i Tromsø, også er en forskningsinstitusjon med ansvar for å utvikle kunnskap.
Sámi arkiiva lea stáhta arkiivadoaimmahaga vuollásaš ja sin bargu lea arkiveret ja gaskkustit. Tromssa Musea ges lea Tromssa Universitehta vuollásaš, mii maiddái lea dutkanásahus, mas lea ovddasvástádus ovddidit máhtu.
Det vil derfor være behov for begge institusjonene.
Danne lea dárbu goappaš ásahusaide.
Det er et godt samarbeid mellom dem, og det vil være viktig å utvikle dette samarbeidet videre.
Lea buorre ovttasbargu gaskal dan guovtti ásahusa, ja lea dárbu ovdánahttit ovttasbarggu viidásit.
Når det gjelder innsamling av joik, viser analysene at forskere og samlere bør bli mer bevisst når det gjelder kjønnsfordelinga av utøverne.
Go guoská luohtečohkkemii, de čájehit guorahallamat ahte dutkit ja čohkkejeaddjit berrejit leat eambbo dihtomielalaččat go guoská juigiid sohkabeallái.
Spørsmål om kjønnsfordeling av joikene er antakelig en mer ubevisst del av joiketradisjonen.
Luđiid sohkabealerohussii lea árvideames eambbo fuomáškeahttá oassi juoiganárbevierus.
Her kan man tenke seg at moderne joikekomponister og utøvere kunne reflektere over situasjonen, og ved å bli seg dette bevisst kan de kanskje i framtida skape ei mer jamn fordeling mellom mannsjoiker og kvinnejoiker.
Dás sáhttá jurddašit ahte ođđaáigásaš luohtedahkkit ja juoigit sáhttet dan birra jurddašit ja ieža šaddat eambbo dihtomielalažžan dan ektui, vai boahtteáiggis šattaše dássedis juohku gaskal nissonolbmuid ja dievdoolbmuid luđiin.
Det burde arbeides for at joik og samisk musikk fikk slippe mer til i norsk allmenkringkasting, hvor slik musikk i dag har en svært begrenset plass.
Sáhtáše bargojuvvot dan ektui vai luohtái ja sámi musihkkii čáhkkejuvvoše eambbo sadji Norgga álbmotsáddehagas, gos dán rádjái lea leamaš unnán sadji.
Samarbeid mellom de høgere utdanningsinstutusjonene bør ivaretas og utvikles videre for å skape gode utdanningskanaler.
Ovttasbargu gaskal daid álit oahpahusásahusain ferte dikšojuvvot nu ahte šaddá buorre oahpahanvejolašvuođat.
2 Samisk språk i grunnskolen og videregående opplæring
2 Sámegiella vuođđoskuvllas ja joatkkaoahpahusas
Torkel Rasmussen, 1. amanuensis.
Torkel Rasmussen, vuosttasamanueansa.
Samisk høgskole Kautokeino
Sámi allaskuvla Guovdageaidnu
Faget Samisk som andrespråk i grunnskolen har hatt en betydelig nedgang etter skoleåret 2005/06. Artikkelen viser at nedgangen kan ha stoppet opp og stabilisert seg på et lavere nivå enn tidligere.
Fágas Sámegiella nubbingiellan vuođđoskuvllas lea oahppilohku mearkkašahttit geahppánan skuvlajagi 2005/06 rájes. Artihkal čájeha ahte geahppáneapmi dáidá leat bisánan ja stáđásmuvvan vuollegut dásis go ovdal.
Tilbakegangen for Sørsamisk andrespråk er likevel bekymringsfull.
Máttasámegiela geahpideapmi lea dattetge fuolastahtti.
Det er også registrerte en større tilbakegang for faget Samisk førstespråk.
Boahtá maid ovdan stuorát geahppáneapmi fágas Sámi vuosttasgiellan.
Det gjøres spesielt oppmerksom på det skillet som har oppstått mellom elever som mottar opplæring i Samisk førstespråk og antall elever som har samisk som opplæringsspråk.
Fuopmášahttá erenoamážit erohusa mii lea ihtán oahppilogus oahppiin geat ožžot oahpahusa Sámegiela vuosttasgiellan ja oahppiin geain lea sámegiella oahpahusgiellan.
Det blir stadig flere elever som mottar opplæring i Samisk førstespråk uten å ha opplæring i andre fag i grunnskolen på samisk.
Eanet oahppit ožžot dađistaga oahpahusa Sámegiela vuosttasgiellan almmá oaččukeahttá oahpahusa sámegillii eará fágain.
Tall for dekningsgraden av læremidler for opplæring på samisk, viser at situasjonen har blitt en del bedre de siste fire år.
Logut mat čájehit oahpponeavvuid gokčanmeari oahpahusas mii addo sámegillii, čájehit ahte dilli lea veaháš buorránan maŋimuš njeallje jagi.
Men spesielt for lule- og sørsamisk må situasjonen fortsatt betegnes som kritisk ettersom elevene mangler læremidler i de fleste fag i grunnskolen.
Muhto erenoamážit mátta- ja julevsámegielas ferte ain gohčodit dili kritihkalažžan dannego oahppiin eai leat oahpponeavvut eanaš fágain vuođđoskuvllas.
En gjennomgang av Fylkesmannsembetenes tilsynsrapporter fra tilsyn med samiskopplæringa viser lovbrudd ved alle tilsyn i Nordland og Oslo/Akershus.
Geahčadeapmi Fylkkamánneámmáha bearráigeahččanraporttain sámegiela oahpahusa bearráigeahčuin, čájehit láhkarihkkumiid buot bearráigeahčuin Nordlánddas ja Oslos/Akershusas.
I Finnmark er alle tilsynsrapportene udelt positive.
Finnmárkkus leat buot bearráigeahččanraporttat aivve positiiva.
Det har ikke vært gjennomført tilsyn med samiskopplæringa i andre fylker.
Ii leat čađahuvvon bearráigeahčču eará fylkkain.
2.1. Samiske språk i skolen
2.1. Sámegielat skuvllas
Denne artikkelen tar i hovedsak for seg opplæringa i samiske språk i den norsk grunnskolen og videregående opplæring de siste fem årene.
Dán artihkkalis gieđahallá ovddimusat sámegielaid oahpahusa Norgga vuođđoskuvllain ja joatkkaoahpahusas maŋimuš vihtta jagi.
Det vil si skoleårene fra 2010/11 til 2014/15. Det gis også noen lengere tilbakeblikk for å vise trendene i utviklinga.
Dat máksá skuvlajagiid 2010/11 rájes gitta 2014/15 rádjái. Muhtimin geahččá maiddái guhkibuš maŋos čájehan dihte ovdáneami treanddaid.
Bruk av samisk språk i opplæringa reguleres av Undervisningsloven og Kunnskapsløftet - læreplanverket for grunnskolen og videregående opplæring.
Sámegiela geavaheapmi oahpahusas lea regulerejuvvon oahpahuslágas ja vuođđoskuvlla ja joatkkaoahpahusa oahppoplánabuktosis - Máhttoloktemis.
Kapit tel 0 gir av den grunn en kort gjennomgang av de sentrale delene om samisk språk i loven og læreplanene.
Dan dihte ovdanbuktojit 2. kapihttalis oanehaččat guovddáš oasit das mii lágas ja oahppoplánain daddjojuvvo sámegiela birra.
Det undervises i og på tre samiske språk i grunnskolen: nord-, lule- og sørsamisk, og det kan undervises i og på disse tre samiske språkene i den videregående skolen.
Oahpahuvvo golmma sámegillii ja sámegielas vuođđoskuvllas: davvi-, julev- ja máttasámegillii ja –gielas. Sáhttá maid oahpahit dan seammá golmma sámegielas ja sámegillii joatkkaoahpahusas.
I denne artikkelens kapittel 3 gis en samlet oversikt over antallet elever som har opplæring i et av de samisk språkene i grunnskolen.
Dán artihkkala 3. kapihttalis addá dievaslaš geahčastaga oahppiid loguin geain lea oahpahus sámegielas dahje sámegillii vuođđoskuvllas.
I kapittel 2.4 legges det fram tall for opplæring i samisk i den videregående opplæringa, mens kapittel 0 behandler læremiddelsituasjon for opplæring på samisk og for de forskjellige alternativene for samisk andrespråk.
4. Kapihttalis buktá ovdan loguid joatkkaoahpahusa sámegiela oahpahusas, ja 5. kapihttalis gieđahallá oahpponeavvodili oahpahusas sámegillii ja daid iešguđetge sámegiela nuppigiela molssaeavttuin.
Fylkesmannsembetene fører tilsyn med opplæringa i grunnskolen og den videregående opplæringa og også med skolenes opplæring i og på samisk.
Fylkkamánneámmáhat bearráigehččet sihke oahpahusa vuođđoskuvllas ja joatkkaoahpahusas, ja maiddái skuvllaid oahpahusa sámegielas ja sámegillii.
Artikkelens kapit tel 2.6 tar for seg de tilsyn med samiskopplæringa som er utført de siste fire årene.
Artihkkala 6. kapihttalis guorahallá daid bearráigeahčuid sámegiela oahpahusas mat leat dahkkon maŋimuš njeallje jagi.
2.2 Lovverket og læreplan
2.2 Láhkabuvttus ja oahppoplána
2.2.1 Lovverket for grunnskolen
2.2.1 Vuođđoskuvlla láhkabuvttus
Opplæringslovens § 6-2. Samisk opplæring i grunnskolen slår fast at elever i samiske distrikt har rett til opplæring på samisk.
Oahpahuslága § 6-2 nanne ahte Sámi guovlluin lea buot vuođđoskuvlla ahkásaččain vuoigatvuohta oažžut oahpahusa sámegillii ja sámegielas.
Utenfor samiske distrikt har elevene rett til slik opplæring dersom foreldrene til minst ti elever krever det.
Olggobealde sámeguovlluid lea oahppiin vuoigatvuohta oažžut oahpahusa sámegillii jos logi oahppi váhnemat gáibidit dakkár oahpahus.
Når opplæringa har startet opp, kan den ikke legges ned så lenge det fortsatt er minst seks elever igjen i gruppa.
Go oahpahus lea álggahuvvon, de ii sáhte loahpahit oahpahusa nu guhká go joavkkus ain leat unnimusat guhtta oahppi.
Samisk distrikt er i opplæringsloven § 6-1 definert til å være Forvaltningsområdet for samisk språk, og andre kommuner eller deler av kommuner som regjeringa har besluttet å kalle samisk distrikt.
Sámi guovlu lea oahpahuslága § 6-1:s meroštallon leat Sámegiela hálddašanguovlu ja eará gielddat dahje oasit gielddain maid ráđđehus lea mearridan gohčodit Sámi guovlun.
Ingen områder utenfor Forvaltningsområdet for samisk språk er blitt klassifisert som samiske distrikt.
Ii oktage guovlu Sámegiela hálddašanguovllu olggobealde lea meroštallon Sámi guovlun.
Dermed gjelder bestemmelser i opplæringsloven for samiske distrikt pr i dag kun i Forvaltningsområdet for samisk språk, og begrepet Forvaltningsområdet vil i fortsettelsen bli brukt.
Danne oahpahuslága mearrádusat sámi guovlluid várás gustot otná beaivvi dušše Sámegiela hálddašanguvlui, ja joatkagis geavahuvvo doaba Hálddašanguovlu.
Innenfor Forvaltningsområdet kan kommunene vedta at alle elevene i grunnskolen skal ha opplæring i samisk.
Hálddašanguovllu gielddat sáhttet mearridit ahte buot oahppit vuođđoskuvllas galget oažžut oahpahusa sámegielas.
Tre kommuner har fattet slike vedtak som fortsatt står ved lag: Nesseby, Karasjok og Kautokeino.
Golbma gieldda leat dahkan dákkár mearrádusa mii áin lea fámus: Unjárga, Kárášjohka ja Guovdageaidnu.
I disse kommunene er samisk i en av de mulige variantene et obligatorisk fag for elevene i kommunenes grunnskoler.
Dáid gielddain lea sámegiela, muhtin vejolaš molssaeavttus, geatnegahtton fága buot oahppiin gieldda vuođđoskuvllain.
Utenfor Forvaltningsområdet har samer i grunnskolealder rett til opplæring i samisk (opplæringsloven § 6-2, femte ledd).
Sámi guovlluid olggobealde lea vuođđoskuvlaahkásaš sápmelaččain vuoigatvuohta oažžut oahpahusa sámegielas (oahpahuslága § 6-2, 5. lađas).
Det vil si at samiske barn har en individuell rett til opplæring i samisk, men de har ikke en individuell rett til å ha samisk som opplæringsspråk.
Dát mearkkaša ahte sámi mánáin lea individuála vuoigatvuohta oažžut oahpahusa sámegielas, muhto sis ii leat vuoigatvuohta oažžut oahpahusa sámegillii eará fágain go sámegielas.
Samer er i lovens § 6-1 definert som «person som kan skrivast inn i samemanntalet, og barn av dei som kan skrivast inn».
Sápmelaččat leat lága § 6.1:s meroštallon leat “olmmoš guhte sáhttá čálihuvvot sámi jienastuslohkui... ja mánát daidda geat sáhttet sisačálihuvvot”.
Det er også slått fast i loven at: «Departementet kan gi forskrifter om alternative former for slik opplæring når: opplæringa ikkje kan givast med eigna undervisningspersonale på skolen».
Lágas maid nannejuvvo ahte: “Departemeanta sáhttá láhkaásahusaid bakte mearridit molssaevttolaš oahpahusvugiid go oahpahusa ii sáhte fállat skuvlla iežas oahpaheddjiiguin”.
Dette har åpnet opp for bruk av fjernundervisningsmetoder i samisk opplæringa der lærer og elev ikke er fysisk til stede i samme klasserom, men kommuniserer ved hjelp av datamaskin.
Dainna lea rahpan vejolašvuođa geavahit gáiddusoahpahanvugiid sámegiela oahpahusas main oahpaheaddji ja oahppit eai leat fysalaččat seammá luohkkálanjas, muhto gulahallet dihtora bokte.
2.2.2 Lovverket for den videregående opplæringa
2.2.2 Joatkkaoahpahusa láhkabuvttus
Undervisningslovens § 6-3 slår fast at samer i videregående opplæring har rett til opplæring i samisk.
Oahpahuslága § 6-3 deattuhuvvo ahte sápmelaččain joatkkaoahpahusas lea vuoigatvuohta oažžut oahpahusa sámegielas.
Denne rettigheten gjelder hele landet og den forsvinner ikke selv om skolen ikke er i stand til å finne en lærer i faget.
Dát vuoigatvuohta gusto olles riikii, iige jávkka váikko skuvla ii nagat gávdnat oahpaheaddji sámegielas.
På samme måte som for samiskopplæringa i grunnskolen heter det at: «Departementet kan gi forskrifter om alternative former for slik opplæring når opplæringa ikkje kan givast med eigna undervisningspersonale på skolen».
Seammáláhkai go vuođđoskuvlla oahpahusas das daddjo ahte: «Departemeanta sáhttá mearridit láhkaásahusaid molssaevttolaš oahpahusvugiide go oahpahusa ii sáhte fállat skuvlla iežas oahpaheddjiiguin.
De videregående skolene har dermed plikt til å tilrettelegge opplæringa i samisk f.eks. som fjernundervisning.
» Dan dihte lea joatkkaskuvllain geatnegasvuohta lágidit sámegiela oahpahusa omd. gáiddusoahpahussan.
Elevene i videregående opplæring har ikke rett til å få opplæring på samisk.
Oahppiin joatkkaoahpahusas ii leat vuoigatvuohta oažžut oahpahusa sámegillii eará fágain.
Men Kunnskapsdepartementet kan pålegge enkelte skoler å tilby opplæring i eller på samisk i særskilte fag i den videregående opplæringa innenfor visse kurser eller visse grupper.
Muhto Máhttodepartemeanta sáhttá mearridit ahte: “soames skuvllat galget fállat oahpahusa sámegielas dahje sámegillii dahje sierranas sámi fágain joatkkaskuvllas soames kurssain dahje soames joavkkuide.
De fleste videregående skoler eies av fylkeskommunene og Undervisningsloven § 6-3 slår fast at fylkeskommunene kan tilby opplæring på samisk.
” Dálá dilis fylkkagielddat oamastit eanaš joatkkaskuvllaid ja oahpahuslága § 6-3:s daddjojuvvo ahte: “Fylkkasuohkan sáhttá maiddái fállat dákkár oahpahusa”.
I tillegg finnes det to statlige samiske videregående skoler i Karasjok og Kautokeino.
Fylkkagielddaid skuvllain lassin leat maid guokte Sámi joatkkaskuvlla Kárášjogas ja Guovdageainnus.
2.2.3 Læreplanverket
2.2.3 Oahppoplánabuvttus
Opplæring i offentlig grunnskole og den videregående opplæringa følger et av læreplanverkene Kunnskapsløftet eller Kunnskapsløftet Samisk.
Oahpahus almmolaš vuođđoskuvllas ja joatkkaoahpahusas lágiduvvo juogo Máhttolokten dahje Máhttolokten Sápmi oahppoplánabuktosa mielde.
I Forvaltningsområdet skal alle offentlige grunnskoler følge Kunnskapsløftet Samisk.
Hálddašanguovllus galget buot almmolaš vuođđoskuvllat lágidit oahpahusa Máhttolokten Sámi mielde.
Læreplanverket har utviklet læreplaner for tre varianter av samisk språkopplæring i grunnskolen (Udir 2013-1: 2013-2): Samisk førstespråk, Samisk andrespråk 2 og Samisk andrespråk 3.
Oahppoplánabuktosis lea ovddiduvvon oahppoplánaid maid mielde sáhttá oahpahit sámegiela golmma molssaeavttu mielde vuođđoskuvllas (Udir 2013-1: 2013-2): Sámegiella vuosttasgiellan, Sámegiella nubbingiellan 2 ja Sámegiella nubbingiellan 3.
De fleste som har opplæring i Samisk førstespråk i grunnskolen har også samisk som opplæringsspråk.
Eanaš oahppit geat ožžot oahpahusa Sámegielas vuosttasgiellan, ožžot maiddái oahpahusa eará fágain sámegillii.
For den videregående opplæringa er det utviklet et fjerde alternativ Samisk andrespråk 4 som er ment for elever som ikke har hatt opplæring i samisk i grunnskolen.
Joatkkaoahpahusa várás lea vel ovddidan njealját molssaeavttu Sámegiella nubbingiellan 4, mii lea oaivvilduvvon oahppiide geat eai leat ožžon oahpahusa sámegielas vuođđoskuvllas.
Målet med faget Samisk førstespråk er uttrykt slik i læreplan. Faget samisk som førstespråk skal utvikle elevenes språkkompetanse ut fra de evner og forutsetninger den enkelte har.
Sámegiela vuosttasgiellan ulbmil čilgejuvvo ná oahppoplánas: Fága sámegiella vuosttašgiellan galgá ovdánahttit ohppiid giellagelbbolašvuođa iežas návccaid ja eavttuid mielde.
Muntlige ferdigheter og lese- og skrivekompetanse er både et mål i seg selv og et nødvendig grunnlag for læring og forståelse i alle fag på alle trinn.
Njálmmálaš gálggat ja lohkan- ja čállingelbbolašvuohta leat iešalddis mihttomearrin seammás go leat dárbbašlaš vuođđun oahppamii buot eará fágain buot cehkiin.
Faget skal motivere til lese- og skrivelyst, og bidra til å utvikle gode læringsstrategier.
Fága galgá movttiidahttit lohkan- ja čállinmiela, ja leat mielde ovddideame buriid lohkanstrategiijaid.
(Udir 2013-1)
(Udir 2013-1)
Samisk andrespråk er ment for elever som ikke har samisk som morsmål og ikke har lært samisk før de begynner på skolen.
Sámegiella nubbingiellan lea oaivvilduvvon oahppiide geain ii leat sámegiella eatnigiellan, eaige leat oahppan sámegiela ovdalgo álget skuvlii.
Samisk andrespråk 2 har en mer ambisiøs målsetning enn Samisk andrespråk 3, men samme timetall.
Sámegiella nubbingiellan 2:žis lea stuorat áigumušat go Sámegiella nubbingiellan 3:žis, muhto seammá diibmomearri.
Samisk som andrespråk 2 er ifølge læreplanen:
Sámegiella nubbingiellan 2 lea oahppoplána mielde:...
det alternativet som gir best språkkunnskaper etter endt skolegang og valg av dette alternativet på grunnskolen, vil bidra til å legge grunnlag for elevens funksjonelle tospråklighet.
dat molssaeaktu mii addá buoremus giellamáhtu nubbingielas go lea čađahan visot oahpahusa, ja dán molssaeavttu válljen vuođđoskuvllas bidjá vuođu oahppi doaibmi guovttegielalašvuhtii.
(Udir 2013-2)
(Udir 2013-2)
Samisk andrespråk 3 nevnes som et alternativ for elever som ikke kan noe samisk når de starter med opplæring i faget.
Sámegiella nubbingiellan 3 namahuvvo molssaeaktun oahppiide geat eai máhte veaháge sámegiela go álget oahpahallat fága.
En går derfor ut fra at disse elevene vil ha nytte av å bruke mer tid på å lære samisk.
Danne jáhkká oahppiide leat ávkkálažžan geavahit eanet áiggi oahppat sámegiela.
Elever som starter med samisk sent på barnetrinnet eller først på ungdomstrinnet får også opplæring etter denne varianten.
Oahppit geat álget sámegiela oahppat loahpas mánáidskuvllas dahje easka nuoraidskuvllas, ožžot maid oahpu dán molssaeavttu mielde.
Det er ikke nødvendigvis et mål at elevene blir tospråklige.
Ii leat mihttomearrin ahte oahppit šaddet guovttegielagin.
Samisk andrespråk 4 er ment for elever i den videregående opplæringa som ikke har hatt opplæring i samisk tidligere.
Sámegiella nubbingiellan 4 lea oaivvilduvvon joatkkaoahpahusa oahppiide geain ii leat leamaš oahpahus sámegielas vuođđoskuvllas.
Det har for første gang blitt undervist etter denne læreplanen dette skoleåret.
Oahpahuvvo vuosttas háve dán oahppoplána mielde dán skuvlajagi.
(Udir 2013-2;
(Udir 2013-2;
2015-1.)
2015-1.)
2.3 Samisk språk i grunnskolen
2.3 Sámegielat vuođđoskuvllas
Tallmaterialet til dette kapittelet er hentet fra Grunnskolens informasjonssystem på internett (GSI 2014), og tilsendt fra Utdanningsdirektoratet (Udir 2015-1).
Dán vuollekapihttalii leat logut vižžon Vuođđoskuvlla diehtojuohkinvuogádagas interneahtas (Grunnskolens informasjonssystem på internett) ja sáddejuvvon Oahpahusdirektoráhtas (GSI 2014; Udir 2015-1).
Noen tall er hentet fra tidligere utgaver at Samiske tall forteller (Todal 2011;
Muhtin logut leat vižžojuvvon Sámi logut muitalit ovddet girjjiin (Todal 2011;
2012).
2012).
Tabell 2.1 viser at tallet på elever som har opplæring i samiske språk gikk ned med ti fra i fjor.
Tabell 2.1 čájeha ahte sámegiela oahpahusa oahppiidlohku lea geahppánan logiin oahppiin ovddet jagis.
Tallet på elever som har fått opplæring i lulesamisk øker med seks eller 6,5 prosent.
Julevsámegiela oahpahusa oahppiidlohku lea ges lassánan guđain oahppiin dahje 6,5 proseanttain.
For sørsamisk er det en nedgang på tolv elever eller 14,0 prosent.
Máttasámegielas lea geahppáneapmi 12 oahppi dahje 14,0 proseantta.
Nedgangen i antall elever som mottar opplæring i samisk, er betydelig etter skoleåret 2005/06 som er det siste året den gamle læreplanen var i bruk.
Sámegiela oahpahusa oahppiidlogu geahppáneapmi lea mearkkašahtti skuvlajagi 2005/06 maŋŋá. Dat lei maŋimuš jahki go boares oahppoplána geavahuvvui.
Dette er grundig drøftet av Todal tidligere (2011;
Todal (2011; 2012) lea ságaškuššan dán ášši vuđolaččat ovdal.
Her ses det av den grunn spesielt på utviklinga de siste fem år.
Dan dihte guorahallá dás ovdáneami maŋimuš vihtta jagi.
Nedgangen fra 2010/11 er på 129 elever eller 5,7 prosent.
Geahppáneapmi 2010/11 rájes lea 129 oahppi dahje 5,7 proseantta.
Når en tar i betraktning at elevtallet i grunnskolen i denne perioden går ned i Nord-Norge med 5,3 prosent kan det tyde på at situasjonen for opplæringa i samiske språk har stabilisert seg (GSI 2014), men på et lavere nivå enn tidligere.
Go váldá vuhtii das ahte vuođđoskuvlla oahppiidlohku geahppána 5,3 proseanttain Davvi-Norggas (GSI 2014), de veadjá leat nu ahte sámegielaid oahpahusa dilli dál lea stáđásmuvvan, muhto vuollegeappo dásis go ovdal.
Det kommer også fram av tallene at tilbakegangen gjelder både nordsamisk og sørsamisk, mens opplæring i lulesamisk øker med tre elever eller 3,1 prosent i femårs perioden.
Loguin boahtá muđui ovdan ahte maŋosmannan guoská sihke davvi- ja máttasámegillii, muhto oahpahus julevsámegielas lea lassánan golmmain oahppiin dahje 3,1 proseanttain dán viđa jagi áigodagas.
Nedgangen for opplæring i sørsamisk er 17 elever eller 18,7 prosent.
Máttasámegiela oahpahusa geahppáneapmi lea 17 oahppi dahje 18,7 proseantta.
Det må betegnes som en stor nedgang.
Dan sáhttá gohčodit stuorra geahppáneapmin.
2.3.2 Elevtallet for samisk som opplæringsspråk
2.3.2 Oahppit geain lea sámegiella oahpahusgiellan
Tallene i tabellen nedenfor er det totale antallet elever som får opplæring på samisk i grunnskolen enten opplæringsspråket er sør-, lule- eller nordsamisk.
Logut tabeallas vulobealde lea sámegielat oahpahusa ollislaš oahppilogut vuođđoskuvllas beroškeahttá das leago oahpahusgiella mátta-, julev- dahje davvisámegiella.
Adskilte tall for sør-, lule- og nordsamisk har ikke vært tilgjengelig.
Sierra logut mátta-, julev- ja davvisámegielas eai leat leamaš fidnemis.
Tabell 2.2 viser at 812 elever hadde samisk som opplæringsspråk i grunnskolen i skoleåret 2014/15. Dette var en nedgang på ti elever eller 1,2 prosent fra året før.
Tabell 2.2 čájeha ahte 812 oahppis lei sámegiella oahpahusgiellan vuođđoskuvllas skuvlajagis 2014/15. Lohku geahppána logiin oahppiin dahje 1,2 proseanttain ovddet jagis.
De siste fem årene har antallet elever gått ned 893 til 812. Dette er en nedgang på 81 elever eller 9,1 prosent.
Maŋimuš vihtta jagi lea oahppiidlohku geahppánan 893 oahppis 812 oahppái. Geahppáneapmi lea 81 oahppi dahje 9,1 proseantta.
Fra 2005/06 til i år var nedgangen på 165 elever eller 16,9 prosent.
Skuvlajagis 2005/06 gitta dán jahkái lea geahppáneapmi 165 oahppi dahje 16,9 proseantta.
I skoleåret 2003/04 hadde 1057 elever samisk som opplæringsspråk i grunnskolene i Norge.
Skuvlajagi 2003/04 lei 1057 oahppis sámegiella oahpahusgiellan Norgga vuođđoskuvllain.
Dette er det høyeste antallet noen gang.
Dát lea stuorámus oahppiidlohku mii goassege lea leamaš.
Nedgangen fra 2003/04 til 2014/15 er på 245 elever eller 23,2 prosent.
Geahppáneapmi skuvlajagis 2003/04 gitta skuvlajahkái 2014/15 lea 245 oahppi dahje 23,2 proseantta.
Dette må karakteriseres som en stor nedgang.
Dán ferte gohčodit stuorra geahppáneapmin.
Noe av denne nedgangen kan skyldes mindre barnekull i noen sentrale samiske områder.
Muhtin muddui sáhttá čilget geahppáneami dainna ahte dál leat uhcit mánnájoavkkut muhtin guovddáš sámegielat báikkiin.
Tallene viser klart at færre barn mottar opplæring etter en sterk modell for samisk opplæring nå enn på begynnelsen av 2000-tallet.
Logut čájehit dattetge ahte uhcit mánát ožžot dál oahpahusa sámegielas beaktilis oahpahusvuogi mielde go 2000-logu álggus.
Dette er negativt for samisk språkutvikling, og det er et forhold som bør undersøkes nærmere.
Das lea negatiiva váikkuhus sámegiela ovdáneapmái, ja lea ášši maid galggašii guorahallat dárkileappot.
Tabell 2. 3 viser at 915 elever har opplæring i Samisk førstespråk i grunnskolen.
Tabell 2.3 čájeha ahte 915 oahppis lea oahpahus Sámegielas vuosttasgiellan vuođđoskuvllas.
Det er en nedgang på en elev eller 1,1 prosent fra året før.
Lea geahppáneapmi ovttain oahppiin dahje 1,1 proseanttain ovddet jagis.
Av disse får 878 elever opplæring i Nordsamisk førstespråk, 22 elever i Lulesamisk førstespråk og 15 elever i Sørsamisk førstespråk.
Daid oahppiin 878 oahppis lea oahpahus Davvisámegielas vuosttasgiellan, 22 oahppis Julevsámegielas vuosttasgiellan ja 15 oahppis Máttasámegielas vuosttasgiellan.
Elevtallet i Nordsamisk førstespråk har gått ned både siden 2005/06 og siden 2010/11. Fra 2005/06 er nedgangen på 83 elever eller 8,3 prosent og fra 2010/11 er nedgangen på 66 elever eller 6,8 prosent.
Oahppiidlohku Davvisámegielas vuosttasgiellan lea geahppánan sihke 2005/06 rájes ja 2010/11 rájes. Jagi 2005/06 rájes lea geahppáneapmi 83 oahppi dahje 8,3 proseantta ja 2010/11 lea geahppáneapmi 66 oahppi dahje 6,8 proseantta.
Elevtallet i Lulesamisk førstespråk har ligget på i underkant av 30 i perioden, men falt til 19 i fjor for å øke til 22 i år. Elevtallet i Sørsamisk førstespråk har ligget rundt 20 for å synke til 15 fra i fjor til i år.
Oahppiidlohku Julevsámegielas vuosttasgiellan lea leamaš vulobeale 30 dán áigodagas, dat gahčai 19 oahppái diibmá ja lea dán jagi 22. Oahppiidlohku Máttasámegielas vuosttasgiellan lea leamaš birrasiid 20. De gahčai 20 oahppis 15 oahppái ovddet jagis dán jahkái.
Dette er en nedgang på 25 prosent.
Geahppáneapmi lea 25 proseantta.
2.3.4 Samisk som opplæringsspråk og Samisk førstespråk
2.3.4 Sámegiella vuosttasgiellan ja sámegiella oahpahusgiellan
De fleste elevene som har opplæring i Samisk førstespråk har også samisk som opplæringsspråk.
Eanaš oahppiin geain lea oahpahus Sámegielas vuosttasgiellan, lea maid sámegiella oahpahusgiellan.
Det er imidlertid ikke fullt samsvar mellom antallet elever som har Samisk førstespråk og antallet elever som har samisk som opplæringsspråk.
Dattetge eai leat oahppiidlogut geain lea oahpahus Sámegielas vuosttasgiellan ja sámegiella oahpahusgiellan, seammá stuorát.
Tabell 2.4 viser at det siste år var 103 elever som fikk opplæring i Samisk førstespråk uten at de hadde samisk som opplæringsspråk.
Tabell 2.4 čájeha ahte dán jagi leat 103 oahppi geat ožžot oahpahusa Sámegielas vuosttasgiellan, vaikko dain ii leat sámegiella oahpahusgiellan.
Denne forskjellen har økt fra 21 i skoleåret 2005/06. De siste fem årene har dette tallet variert mye, men det er hele tiden betydelig høyere enn for skoleåret 2005/06.
Erohus lea lassánan 21 oahppis skuvlajagis 2005/06. Maŋimuš vihtta jagi lea dát lohku molsašuddan olu, muhto olles áigge lohku lea leamaš mearkkašahtti stuorát go skuvlajagi 2005/06.
Det er høyst usikkert hva det kommer av at et større antall barn nå får opplæring i Samisk 2.3.6 Fordeling av andrespråkselever mellom andrespråk 2 og andrespråk 3
2.3.6 Oahppiidlohku Sámegiela nubbingiellan 2:žis ja Sámegiela nubbingiellan 3:žis Dego ovdalge namuhuvvon, de lea vejolaš válljet guovtti Sámegiela nuppingiellan molssaeavttu gaskkas vuođđoskuvllas.
Det er som tidligere nevnt mulig å velge mellom to varianter av Samisk andrespråk i grunnskolen.
Sámegiella nubbingiellan 2:žis lea nannosut gelbbolašvuođaulbmil go Sámegiella nubbingiellan 3:žis.
Samisk andrespråk 2 har et høyere kompetansemål enn Samisk andrespråk 3. En kan derfor forutsette at elever som velger Samisk andrespråk 2 blir bedre i samisk enn elever som velger Samisk andrespråk 3. Det er derfor interessant å se på fordelinga av elever mellom disse to fagene.
Danne sáhttá vuordit ahte oahppit geat válljejit Sámegiela nubbingiellan 2:ža šaddá čeahpibun sámegielas go oahppit geat válljejit Sámegiela nubbingiellan 3:ža. Danne lea miellagiddevaš guorahallat mo oahppit juohkásit dáid molssaeavttuid gaskkas.
2.3.7 Elevtallet innenfor Forvaltningsområdet for samisk språk
2.3.7 Sámegiela hálddašanguovllu siskkobealde
Professor Jon Todal viser i «Samiske tall forteller 5» en del tall for elevene innenfor Forvaltningsområdet for samisk språk i skoleåret 2011/12. Nedenfor brukes Todals tall og tall for skoleåret 2014/15 for å sammenligne utviklinga de siste tre årene.
Professor Jon Todal čájeha Sámi logut muitalit 5 girjjis muhtin oahppiidloguid Sámegiela hálddašanguovllu siskkobealde skuvlajagi 2011/12. Vulobealde geavahuvvojit Todala logut ja logut skuvlajagis 2014/15 buohtastaddat ovdáneami maŋimuš njeallje jagi.
Dette gjelder det totale elevtallet i Forvaltningsområdet, andelen som har samisk i fagkretsen og om disse har opplæring i Samisk førstespråk eller andrespråk.
Das lea sáhka vuođđoskuvlla oppalaš oahppiidlogus Hálddašanguovllus, oassi oahppiin geain lea sámegiella fágabiirres ja leago oahppiin oahpahus Sámegielas vuosttasgiellan dahje Sámegielas nubbingiellan.
Dette er gjort innenfor Forvaltningsområdet fordi en her kan studere hvor stor andel av det totale elevantallet som mottar opplæring i samisk.
Buohtastaddan dahkkojuvvo Hálddašanguovllus dannego dáppe lea vejolaš guorahallat man stuorra oassi oppalaš oahppiidlogus oažžu oahpahusa sámegielas.
Innenfor Forvaltningsområdet kan alle elever velge opplæring i samisk.
Hálddašanguovllus sáhttet buot oahppit válljet oahpahusa sámegielas.
Derfor kjenner vi det totale antallet elever som kan velge samiskopplæring.
Danne mii diehtit gallis sáhttet válljet sámegiela.
Utenfor Forvaltningsområdet er retten til samiskopplæring knyttet til visse kriterier, og vi vet ikke hvor mange som oppfyller dette kriteriet.
Hálddašanguovllu olggobealde lea vuoigatvuohta oažžut sámegieloahpu čadnon dihto eavttuide, ja dan dihte eat dieđe gallis devdet daid eavttuid.
(Todal 2012: 111-12.)
(Todal 2012: 111-13.).
Tabell 2.7 viser at elevtallet i Forvaltningsområdet for samisk språk gikk tilbake med 42 elever fra 2011/12 til 2014/15. Dette er en tilbakegang på 1,8 prosent.
Tabealla 2.7 čájeha ahte vuođđoskuvlla oahppiidlogu Hálddašanguovllus geahppána 42 oahppiin jagis 2011/12 gitta jahkái 2014/15. Geahppáneapmi lea 1,8 proseantta.
Forvaltningsområdet for samisk språk ble imidlertid utvidet med Røyrvik kommune Nord-Trøndelag i det sørsamiske språkområdet 1.1. 2013. Den reelle tilbakegangen i elevtallet for de kommunene som utgjorde forvaltningsområdet i 2011/12 er av den grunn 100 elever eller 4,3 prosent.
Lea aŋkke nu ahte Sámegiela hálddašanguovlu viiddiduvvui go Raarvihke gielda Davvi-Trøndlágas máttasámegiela guovllus šattai hálddašanguovllu oassin 1.1. 2013. Duohta geahppáneapmi daid gielddain mat ledje juo Hálddašanguovllus 2011/12, lea dan sivas 100 oahppi dahje 4,3 proseantta.
Tabellen viser store forskjeller i utviklinga av elevtallet mellom kommunene.
Tabealla čájeha stuorát erohusaid oahppiidlogu nuppástusain gielddas gildii.
Kåfjord og Kautokeino har størst økning med henholdsvis 27 og 21 elever eller 14,1 og 6,2 prosent.
Gáivuonas ja Guovdageainnus lea stuorámus lassáneapmi – 27 ja 21 oahppi dahje 14,1 ja 6,2 proseantta.
Tilbakegangen er størst i Snåsa med 16,0 prosent.
Geahppáneapmi lea ges stuorámus Snoasas – 16,0 proseantta.
Det er også verdt å merke seg tilbakegangen i elevtallet på vel ti prosent i Karasjok, Porsanger og Tana.
Lea maid fuopmášanveara ahte oahppiidlogu geahppáneapmi lea badjelaš logi proseantta maiddái Kárášjogas, Porsáŋggus ja Deanus.
Dette er kommuner med relativt mange elever som får opplæring i samisk.
Dát leat gielddat mas sámiid oktavuođas leat ollu oahppit geain lea oahpahus sámegielas.
Tabell 2.8 viser at. 1218 elever hadde opplæring i samisk innenfor Forvaltningsområdet skoleåret 2011/12. De utgjorde 57 prosent av alle eleven med samiskopplæring i Norge.
Tabealla 2.8 čájeha ahte 1218 oahppis lei oahpahus sámegielas Hálddašanguovllus skuvlajagi 2011/12. Sii dahket 57 proseantta buot oahppiin geat ožžot sámegiela oahpahusa Norggas.
I år mottar 1180 elever i Forvaltningsområdet opplæring i samisk.
Dán jagi 1180 oahppi Hálddašanguovllus ožžot oahpahusa sámegielas.
De utgjør 55,8 prosent av alle elevene som får opplæring i samisk.
Sii dahket 55,8 proseantta buot oahppiin geat ožžot oahpahusa sámegillii.
Dette er en nedgang på 1,2 prosentpoeng.
Geahppáneapmi lea 1,2 proseantta.
Antallet elever med opplæring i Samisk førstespråk gikk ned med 42 i Forvaltningsområdet.
Oahppiidlohku geain lea oahpahus Sámegielas vuosttasgiellan geahppánii 42 oahppiin Hálddašanguovllus.
Det er en nedgang på 5,4 prosentpoeng.
Geahppáneapmi lea 5,4 proseantta.
Antall elever med opplæring i Samisk andrespråk økte med fire. Det er en økning på 0,9 prosentpoeng.
Oahppiidlohku geain lea oahpahus Sámegielas nubbingiellan lassánii njeljiin oahppiin dahje 0,9 proseanttain.
I 2011/12 fikk 53 prosent av elevene innenfor Forvaltningsområdet opplæring i samisk språk i grunnskolen.
Jagi 2011/12 oaččui 53 proseantta oahppiin Hálddašanguovllu siskkobealde oahpahusa sámegielas skuvllas.
I år mottar 52,0 prosent av elevene opplæring i samisk.
Dán jagi 52,0 proseantta oahppiin lea oahpahus sámegielas.
Av disse fikk langt de fleste opplæring i Samisk førstespråk.
Dain eanaš oassi oažžu oahpahusa Sámegielas vuosttasgiellan.
Tendensen i år er den samme som for 2011/12. Omlag hver tredje elev i Forvaltningsområdet får opplæring i Samisk førstespråk.
Tendeansa lea seammá dán jagi go 2011/12. Sulaid mielde juohke goalmmát oahppi Hálddašanguovllus oažžu oahpahusa Sámegielas vuosttasgiellan.
Tabell 2.9 viser utviklinga for elever som får opplæring i samisk i kommunene i Forvaltningsområdet.
Tabealla 2.9 čájeha ovdáneami oahppiin geain lea oahpahus sámegielas Hálddašanguovllu gielddain.
Tall for Røyrvik skoleåret 2011/12 er ikke kjent.
Logut Raarvihke gielddas 2012/12 eai leat dieđus.
I Karasjok, Kautokeino og Nesseby er samisk et obligatorisk fag for alle elevene og endringene i disse kommunene følger naturlig nok endringer i elevtallet.
Guovdageainnus, Kárášjogas ja Unjárggas lea sámegiella buot oahppiid geatnegahtton fága ja nuppástusat dáid gielddain čuvvot lunddolaččat oppalaš oahppiidlogu nuppástusaid.
Tysfjord og Kåfjord har hatt store økninger i antallet elever som mottar opplæring i samisk med henholdsvis 49,0 og 16,4 prosent.
Divtasvuonas ja Gáivuonas leat leamaš stuorát lassáneamit oahppiidlogus geain lea oahpahus sámegielas – 49,0 ja 16,4 proseantta.
Snåsa har en stor nedgang på 18 elever eller 62 prosent.
Snoasas lea sámegiela oahpahusa oahppiidlohku geahppánan sakka – 18 oahppiin dahje 62 proseanttain.
Denne nedgangen skyldes delvis at en del elever som mottok fjernundervisning i samisk fra Åarjel-saemiej skuvle på Snåsa, nå får opplæring i samisk av en lokal lærer på hjemmeskolen.
Dát geahppáneapmi boahtá ovddimusat das ahte oahppit geat ožžo gáiddusoahpahusa Åarjel-saemiej skuvles Snoasas dál ožžot oahpahusa báikkálaš oahpaheaddjis ruovttuskuvllas.
Tillegg blir fjernundervisningselever nå registrert på hjemmeskolen og ikke som elever på Snåsa.
Dasa lassin registrerejuvvojit dálá gáiddusoahpahusoahppit ruovttuskuvllas iige Åarjel-saemiej skuvle oahppin.
Tidligere var disse registrert på skolen som tilbød fjernundervisning.
Ovdal leat gáiddusoahpahusoahppit registrerejuvvon sámegieloahppin dan skuvllas mii fálai gáiddusoahpahusa.
(Nilsson Valkeapää 2015.) Tana har også hatt en nedgang på 18 elever som mottar opplæring i samisk. Dette er en nedgang på 11,6 prosent.
(Nilsson Valkeapää 2015.) Deanus lea maid leamaš 18 oahppi geahppáneapmi oahppiin geat ožžot oahpahusa sámegielas.
Både Snåsa og Tana har hatt en større nedgang i elevtallet i grunnskolen, uten at det kan trekkes slutninger mellom disse to forholdene.
Sihke Snoasas ja Deanus lea oahppiidlohku čielgasit geahppánan dán áigodagas, muhto ii sáhte dadjat ahte dán guovtti áššis lea oktavuohta.
Tabell 2.10 viser at det for de fleste kommunene er det bare små endringer for antall elever som mottar undervisning i samisk de siste fire årene.
Tabealla 2.10 čájeha ahte eanaš gielddain leat dušše uhcit nuppástusat oahppiidloguin geat ožžot oahpahusa sámegielas maŋimuš njeallje jagi.
Tysfjord har imidlertid en klar økning. I 2011/12 fikk 24 prosent opplæring i samisk.
Divtasvuonas lea dattetge čielga lassáneapmi jagis 2011/12 rájes go 24 proseantta oahppiin ožžo oahpahusa sámegielas.
I år er andelen 34,6 prosent. Hele økninga kommer i Samisk andrespråk som øker fra 14 til 24,2 prosent.
Dán jagi lea proseantaoassi 34,6. Olles lassáneapmi boahtá fágas Sámegiella nubbingiellan mii lassánii 14,0 proseanttas 24,2 prosentii.
I Nesseby øker prosenten som mottar opplæring i Samisk førstespråk fra 23 prosent til 30,8. Snåsa har en nedgang fra 12 til 5,2 prosent for andelen elever som mottar opplæring i samisk.
Unjárggas lassána proseanta oahppiin geat ožžot oahpahusa Sámegielas vuosttasgiellan 23,0 proseattas 30,8 prosentii. Snoasas geahppána oahppiidlohku geat ožžot oahpahusa sámegielas 12 proseanttas 5,2 prosentii.
2.4 Samisk språk i videregående skole
2.4 Sámegiella joatkkaoahpahusas
Samiske elever i den videregående opplæringa har rett til å få opplæring i samisk språk.
Sápmelaš oahppit joatkkaoahpahusas lea vuoigatvuohta oažžut oahpahusa sámegielas.