pere/sami_parallel huggingface dataset:
I tidsrommet 1991–1999 var hun lærer på Den samiske folkehøgskolen i Karasjok , der hun underviste i samisk kultur og historie og i mediafag .
Áigodagas 1991–1999 son lei oahpaheaddjin Sámi Álbmotallaskuvllas Kárášjogas gos oahpahii sihke sámi kultuvrra ja historjjá , ja mediafágaid .
Hun har også arbeidet i grunnskolen , i nærradio og på flyktningemottak .
Son lea maid bargan vuođđoskuvllas , lagašradios ja báhtareaddjiid vuostáiváldinbáikkis .
Siv Rasmussen er nå bosatt i Muonio i Finland , der hun jobber med prosjekter innen samisk historie og som norsklærer på Medborgarinstitutet .
Siv Rasmussen ássá dál Muonás Suomas , gos bargá sámi historjjá prošeavttaiguin ja dárogiel oahpaheaddjin rávesolbmuidoahpahagas .
I denne artikkelen vil jeg gi et riss av Sør-Varangers samiske skolehistorie fra skoleundervisninga startet i 1838 og fram til våre dager .
Dán artihkkalis áiggun čájehastit Mátta-Várjjaga sámi skuvlahistorjjá dan rájes go skuvlaoahpahus álggahuvvui 1838:s gitta dálá áigái .
Opplysninger om 1800-tallets skolestell er først og fremst hentet fra Kåre Gade Rasmussens hovedfagsoppgave om Sør-Varangers skolehistorie fram til 1880 .
Dieđuid 1800-logu skuvladilis lean ovddimusat viežžan Kåre Gade Rasmussena váldofágabarggus Mátta-Várjjaga skuvlahistorjjá birra 1880`rádjái .
Fornorskningstidas skolegang er representrert med intervjuer med en samisktalende elev og en samisktalende lærer .
Dáruiduhttináigodaga skuvladilli lea buktojuvvon ovdan ovtta sámegielat oahppi ja sámegielat oahpaheaddji bokte .
Skoleåret 2005/06 blir det gitt samiskundervisning på følgende sju grunnskoler i Sør-Varanger : Bjørnevatn , Fossheim , Hesseng , Sandnes , Kirkenes , Pasvik og Skogfoss .
Skuvlajagi 2005/2006 addojuvvo sámegieloahpahus čuovvovaš čieža vuođđoskuvllas Mátta-Várjjagis : Guvžajávrris , Fossheimas , Hessengas , Goađáin , Kirkonjárggas , Báhčaveajis ja Remáguoikkas .
På Skogfoss og Pasvik skoler har samtlige elever samisk .
Remáguoikka ja Báhčaveaji skuvllain ohppet buot oahppit sámegiela .
Jeg har intervjuet en av de første elevene som fikk samiskundervisning i denne nye epoken og en av lærerne som nå underviser i samisk i Sør-Varanger .
Mun lean jearahallan ovtta dain vuosttaš ohppiin geat ožžo sámegieloahpahusa dán ođđa áigodagas ja maiddái ovtta oahpaheaddji guhte dál oahpaha sámegiela Mátta-Várjjagis .
Historikk 1 [ Dette kapitlet bygger hovedsakelig på K. G. Rasmussen 1976 og S. Wikan 1995 ]
[ Dát kapihtal lea čállon vuosttažettiin K. G. Rasmussen 1976 ja S. Wikan 1995 vuođul , geahččá gáldolisttu . ]
Den første skolen var for samer
Vuosttaš skuvla lei sámiid várás
Den aller første læreren i Sør-Varanger ble sannsynligvis ansatt i 1838 .
Mátta-Várjjaga vuosttaš oahpaheaddji dáiddii biddjojuvvon virgái 1838:s .
Han var ca. 20 år da han ble ansatt og kom til å virke som lærer i nærmere 40 år .
Son lei sullii 20-jahkásaš go biddjui virgái ja šattai bargat oahpaheaddjin lagabui 40 jagi .
Noen formell utdannelse hadde han ikke , den eneste undervisninga han sjøl hadde fått var konfirmasjonsundervisninga .
Sus ii lean mangelágan formála oahppu , áidna oahppu maid ieš lei ožžon , lei rihppaskuvla .
Lenge var « Skole-Pål » eneste lærer i dette store og til dels vanskelig tilgjengelige distriktet kommunikasjonsmessig .
Guhká « Skuvla-Poala » barggai okto oahpaheaddjin dán stuorra skuvlabiirres gosa muhtin muddui lei váttis olahit johtolatvejolašvuođaid dáfus .
Etterhvert ble det ansatt flere lærere og området ble delt opp i flere skolekretser .
Áiggi mielde eanet oahpaheaddjit biddjojuvvojedje virggiide ja guovlu juhkkojuvvui eanet skuvlabiirriide .
På denne tida var samene i klar majoritet i det som fra 1858 blei Sør-Varanger kommune .
Dan áiggis ledje sápmelaččat eanetlogus dás mii 1848:s šattai Mátta-Várjjat gieldan .
I 1835 bodde det 527 personer i Sør-Varanger , av disse var det bare et fåtall nordmenn .
1835:s ásse 527 olbmo Mátta-Várjjagis , dáin ledje dážat dušše oasážin .
Dette vil si at de aller fleste var samer .
Dat ges mearkkašii ahte eatnašat ledje sápmelaččat .
Av disse igjen var det store flertallet sjøsamer .
Sápmelaččain ges ledje mearrasápmelaččat stuorra eanetlogus .
Mindre befolkningsgrupper utgjorde østsamene og de nomadiserende reindriftssamene .
Uhcit olmmošjoavkkut ledje nuortasápmelaččat ja johttisápmelaččat .
Etterhvert flyttet det flere nordmenn og finlendere ( kvener ) inn i kommunen , og det ble opprettet egne norsk- og finskspråklige skoletilbud til disse barna .
Áiggi mielde fárrejedje eanet dážat ja suopmelaččat ( kveanat ) gildii , ja daid mánáide ásahedje sierra dáro- ja suomagielat skuvlafálaldagaid .
Den første læreren for norsktalende barn ble ansatt i 1849 , fram til da var Sør-Varanger et reint samisk skoledistrikt der alle lærerne var samer og undervisninga var helt og holdent beregnet på samene .
Vuosttaš oahpaheaddji dárogielat mánáide biddjui virgái 1849:s , gitta dassážii lei Mátta-Várjjat čielga sámi skuvlabiire , mas buot oahpaheaddjit ledje sápmelaččat ja oahpahus lei ollásit oaivvilduvvon sápmelaččaide .
De kvenske barna fikk først på slutten av 1860-tallet undervisning på eget språk .
Kveana mánát ožžo easkka 1860-logu loahpageahčen oahpahusa iežaset gillii .
Korsfjord skole i Sør-Varanger 1890 , Lærerinnen Signe Haga med elever
Goršvuona skuvla Mátta-Várjjagis 1890 , Oahpaheaddji Signe Haga ohppiiguin
Lærere uten utdanning
Oahpaheaddjit oahpu haga
Det skulle ta svært mange år før man fikk skoleholdere til Sør-Varanger som hadde noen formell utdannelse .
Máŋggat jagit golle ovdalgo fidnejedje skuvladoalliid Mátta-Várjjagii geain lei mangelágan formála oahppu .
Men dette var et problem som gjaldt for hele Finnmark , og var ikke spesielt for Sør-Varanger .
Muhto dát lei čuolbma mii gustui olles Finnmárkui , iige earenoamážit Mátta-Várjjagii .
I 1826 ble det grunnlagt et lærerseminarium på Trondenes , seinere flyttet til Tromsø , men søkninga hit fra Finnmark var dårlig .
1826:s ásahuvvui Runáššái oahpaheaddjiseminára , mii maŋŋá sirdojuvvui Romsii , muhto ohcan dohko Finnmárkkus lei oalle heittot .
I løpet av perioden 1826–40 ble det tatt opp 9 samer , 6 norske og en kven fra Finnmark .
Áigodagas 1826–40 seminára válddii ohppui ovcci sápmelačča , guhtta dáža ja ovtta kveana Finnmárkkus .
Det ble stadig diskutert om opplysningsarbeidet blant samene skulle foregå på norsk eller samisk .
Dávjá ságastallui galggai go čuvgehusbargu sápmelaččaid gaskkas leat dárogillii vai sámegillii .
Begge retninger hadde sine ivrige talsmenn .
Goappašiid surggiin ledje iežaset ovddasteaddjit .
I 1851 ble det såkalte « Finnefondet » opprettet .
1851:s ásahuvvui nu gohčoduvvon « Sámefoanda » ( Finnefondet ) .
Fondet skulle hjelpe til med å få flere utdannete lærere , som også kunne lære elevene norsk .
Foanda dahjege ruhtarájus galggai geavahuvvot veahkkin fidnet eanet oahpahuvvon oahpaheddjiid , geat maid máhtte oahpahit dárogiela ohppiide .
Midlene skulle brukes til å gi lærere i språkblandingsdistriktene lønnstillegg , oppføre skolehus , samt gi friplass til 8 elever på Tromsø seminar .
Ruhtahivvodat galggai geavahuvvot bálkálasáhussan oahpaheddjiide geat barge giellaseaguhusguovlluin , hukset skuvladáluid ja dasa lassin addit gávcci oahppái friijasaji Romssa semináras .
Elevene skulle lese både norsk og samisk på seminaret , og hadde etter endt eksamen 7 års undervisningsplikt i et språkblandingsdistrikt .
Oahppit galge lohkat sihke dárogiela ja sámegiela semináras , ja čađahuvvon eksámena maŋŋá lei sis čieža jagi oahpahangeatnegasvuohta giellaseaguhusguovllus .
I de første årene ble ikke Øst-Finnmark – og dermed heller ikke Sør-Varanger – regnet med til språkblandingsdistriktene .
Vuosttaš jagiid ii adnojuvvon Nuorta-Finnmárku – ja dainna iige Mátta-Várjjat – giellaseaguhusguovlun .
Her skulle samisk fortsatt være undervisningsspråk i de samiske områdene .
Dáppe galggai sámegiella ain leat oahpahusgiellan sámegielat guovlluin .
Samtidig betydde dette at man fikk langt færre utdannete lærere til Øst-Finnmark , enn man fikk til Vest-Finnmark .
Seammás dát mearkkašii ahte Nuorta-Finnmárku oaččui olu uhcit oahppan oahpaheddjiid go dan maid Oarje-Finnmárku oaččui .
I 1863 hadde man kun 37 prosent utdannete lærere i Øst-Finnmark , mot hele 62,5 prosent i Vest-Finnmark .
1863:s lei dušše 37 proseanttas oahpaheddjiin oahppu Nuorta-Finnmárkkus seammás go Oarje-Finnmárkkus lei 62,5 proseanttas oahppu .
Så lenge Sør-Varanger ikke fikk tildelt midler fra Finnefondet , fikk man heller ikke støtte til bygging av skolehus .
Nu guhká go Mátta-Várjjagii ii juolluduvvon ruhtadoarjja Sámefoanddas , de ii ožžon doarjagage hukset skuvladáluid .
Dette endret seg fra 1863 da også Sør-Varanger kom under Finnefondets virkeområde .
Dát dilli rievddai 1863`rájes go Mátta-Várjjat maid šattai gullevažžan Sámefoandda doaibmaguvlui .
Sør-Varangers første skolehus ble reist i den samiske bygda Sandnes i 1867 .
Mátta-Várjjagis vuosttaš skuvladállu ceggejuvvui sámi gilážii Goađáide 1867:s .
Egne skoler ble også omtrent på samme tid bygget , kjøpt eller leid på Kirkenes , på Bugøynes og i Jarfjord .
Sullii seammá áiggi huksejuvvui , ostojuvvui dahje láigohuvvui sierra skuvladállu Kirkonjárggas , Buođggáin ja Ruovdevuonas .
Sør-Varanger ble nå betraktet som et overgangsdistrikt der man forsøkte å fremme norsk språk .
Mátta-Várjjat adnojuvvui dalle muhttásanguovlun gos geahččaledje ovddidit dárogiela .
Samene og kvenene skulle fornorskes litt etter litt .
Sápmelaččaid ja kveanaid galggai dáruiduhttit vehážiid mielde .
Men man skulle ikke gå for fort fram .
Ii galgan menddo sakka hohpohallat .
Undervisninga skulle skje på det språket flertallet av barna i skolekretsen snakket , men norsk skulle gradvis bli undervisningsspråk for de eldre barna .
Oahpahus galggai leat dan gillii maid skuvlabiirre mánáid eanetlohku hálai , muhto dárogiella galggai dađistaga šaddat oahpahusgiellan boarráset mánáide .
Strand internat i Pasvik var det første statsinternatet i Finnmark .
Strand internáhtta Báhčaveajis lei Finnmárkku vuosttas stáhtainternáhtta .
Bilder er tatt i 1915 .
Govvejuvvon 1915 .
Fornorskninga vinner fram
Daruiduhttin vuoitá
I 1880 kom en ny språkinstruks for de språkblandete distriktene , som altså også innbefattet Sør-Varanger .
1880:s bođii ođđa giellanjuolggadus muhttásanguovlluide , mii dál maid sisttisdoalai Mátta-Várjjaga .
Nå skulle samtlige samiske og kvenske barn opplæres i å lese , snakke og skrive norsk .
Dál galge buot sápmelaš ja kveana mánát oahpahallat lohkat , hállat ja čállit dárogiela .
Samisk og finsk skulle bare brukes som hjelpespråk .
Sámegiella ja suomagiella galggai dušše geavahuvvot veahkkegiellan .
Med denne instruksen trådte den statlige fornorskningspolitikken inn i skolestuene i Sør-Varanger , så vel som i andre såkalte overgangsdistrikt .
Dáinna njuolggadusain lávkii stáhtalaš dáruiduhttinpolitihkka Mátta-Várjjaga skuvlastobuide , dego earáge nu gohčoduvvon muhttásanguovlluide .
På begynnelsen av 1900-tallet ble Sør-Varanger svært viktig i forbindelse med utbygginga av statsinternatene i Finnmark .
1900-logu álggogeahčen šattai Mátta-Várjjat hirbmat dehálažžan stáhtainternáhtaid huksema oktavuođas Finnmárkui .
Nybygde internat ble tatt i bruk både på Strand og i Neiden i 1905 .
Ođđa internáhtat huksejuvvojedje ja váldojedje atnui Strandii ja Njávdámii 1905:s .
Seinere ble det bygget skoleinternat flere steder i kommunen , som i Ropelv og i Jarfjord .
Dan maŋŋá huksejuvvojedje internáhtat eará báikkiide gielddas dego Jurrangohppái ja Ruovdevunnii .
Fossheim skole var blant de første internata i Finnmark .
Fossheim skuvla lei Finnmárkku vuosttamuš internáhtaid gaskkas .
Østsamene falt utenfor
Nuortasápmelaččat olgobealde
Grensa mellom Norge og Russland ble trukket i 1826 .
Norgga ja Ruošša rádjá gessojuvvui 1826:s .
Før den tid hadde Sør-Varanger utgjort et fellesdistrikt mellom de to land .
Ovdal dan áiggi lei Mátta-Várjjat leamaš dán guovtti riikka oktasaš guovlun .
På 1700-tallet og begynnelsen av 1800-tallet ble det drevet norsk luthersk misjonsvirksomhet rettet mot den nordsamiske befolkninga .
1700-logus ja 1800-logu álggogeahčen doaimmahuvvui norgalaš luhteránalaš miššuvdnabargu davvisápmelaš álbmoga guovdu .
Områdets østsamiske befolkning tilhørte den ortodokse kirka , de ble regnet som russiske undersåtter helt fram til årskiftet 1833/34 .
Guovllu nuortasápmelaš álbmot gulai ortodoksa girkui , ja sin atne Ruošša riikkavuložin gitta 1833/34`jahkemolsumii .
Sjøl om østsamene formelt sett var norske borgere da skolevesenenet kom i gang i Sør-Varanger , tilrettela aldri norske myndigheter noe undervisningstilbud for denne gruppa .
Vaikko nuortasápmelaččat formálalaččat ledje Norgga stáhtalahtut dallego skuvladoaibma álggahuvvui Mátta-Várjjagis , de Norgga eiseválddit eai láhčán mangelágan oahpahusfálaldaga dán jovkui .
I følge Steinar Wikan var det meninga at presten i Petsjenga ( seinere i Boris Gleb ) skulle gi barna den nødvendige undervisning .
Steinar Wikana dieđu mielde lei jurdda ahte Beahcáma báhppa ( maŋŋá Boris Gleb / Geavgŋá báhppa ) galggai addit mánáide dárbbašlaš oahpahusa .
Inntil 1905 var samtlige østsamiske barn fritatt for skolegang , til tross for at alle barn som bodde i Norge hadde skoleplikt i følge skolelovene av 1863 og 1889 .
Gitta 1905`rádjái nuortasápmelaš mánát ledje luvvejuvvon skuvlavázzimis , vaikko buot Norggas ássi mánáin lei skuvlageatnegasvuohta jagi 1863 ja jagi 1889 skuvlalágaid mielde .
Da Fossheim skole og internat stod ferdigbygd i Neiden i 1905 ble også østsamene pliktig til å sende sine barn på skole , noe mødrene vegret seg for .
Go Fossheim skuvla ja internáhtta lei gárvvisin huksejuvvon Njávdámii 1905:s , de šattai maid nuortasápmelaččain geatnegasvuohta sáddet mánáideaset skuvlii , juoidá maid eadneolbmot vuostálaste .
Bugøynes skole , 1913
Buođggáid skuvla , 1913
Samisk sterkt til 2. verdenskrig
Sámegiella nanus 2. máilmmisoađi rádjái
Til tross for minoritetsstillingen og den harde fornorskningspolitikken sto den samiske kulturen og språket sterkt i kommunen fram til 2. verdenskrig , særlig i de mindre bygdene i fjordene og blant den reindriftsamiske befolkninga .
Vaikko sápmelaččat ledje unnitlogus ja vásihedje garra dáruiduhttinpolitihka , de sámegielas ja - kultuvrras lei nana sajádat gielddas gitta nuppi máilmmisoađi rádjái , eandalit uhcit gilážiin vuotnaguovlluin ja boazosápmelaččaid gaskkas .
Mange begynte i den norskspråklige skolen uten å kunne ett ord norsk , her som i mange andre samiske områder .
Ollugat , dáppe dego olu eará sámi guovlluin ge , álge dárogielat skuvlii máhtekeahttá ovttage dárogiela sáni .
Etter krigen skjedde det mer og mer en overgang til norsk språk , spesielt i områder som var knyttet til veinettet og som lå nært kommunesenteret Kirkenes .
Soađi maŋŋá lassánii giellamolsun dárogillii eanet ahte eanet , earenoamážit guovlluin mat ledje čadnojuvvon geaidnofierpmádahkii ja mat ledje gielddaguovddáža Kirkonjárgga lahka .
Den samiskundervisninga som nå gis i skolene i Sør-Varanger er stort sett en innføring i samisk til enspråklig norsktalende elever .
Sámegieloahpahus mii dál addojuvvo Mátta-Várjjaga skuvllain , lea ovddimusat láidesteapmi sámegillii ovttagielat dárogielhálli ohppiide .
Et svært lite mindretall har samisk som morsmål .
Áibbas uhca unnitlogožis lea sámegiella eatnigiellan .
Noe samiskundervisning ble gitt allerede på 1980-tallet til elever som var kommet flyttende fra andre kommuner og hadde samiskkunnskaper fra før .
Veaháš sámegieloahpahus addojuvvui juo 1980-logus ohppiide , geat ledje fárren eará gielddain ja geain lei máhttu sámegielas ovddežis .
Første langt innpå 1990-tallet ble det gitt tilbud om undervisning også til elever som ikke hadde samiskkunnskaper fra før .
Easkka 1990-logu loahpageahčen addojuvvogođii oahpahusfálaldat ohppiide , geain ii lean juo sámegiel máhttu ovddežis .
All samiskundervisning som gis i Sør-Varanger er nordsamisk .
Buot sámegieloahpahus mii addojuvvo Mátta-Várjjagis lea davvisámegielas .
Noe undervisningstilbud i østsamisk eller skoltesamisk finnes ikke .
Ii gávdno makkárge oahpahusfálaldat nuortalaš- dahjege golttásámegillii .
Birger Gustavsen : – Vi samene var ingenting verdt
Birger Gustavsen : – Mis sápmelaččain ii lean makkárge árvu
For Birger Gustavsen fra Jarfjord er samisk morsmålet og dagligspråket .
Ruovdevuotnalaš Birger Gustavsena eatnigiella ja árgabeaigiella lea sámegiella .
Birger Gustavsen er født i 1942 i Karpbukt i Jarfjord , der han vokste opp hos bestemora si .
Birger Gustavsen lea riegádan 1942:s Siidejohgohpis Ruovdevuonas , gos bajásšattai áhkus luhtte .
Bestemora , som var fra Utsjok , kunne bare samisk , og språket i barndomshjemmet var naturlig nok samisk .
Áhkku , guhte lei Ohcejogas eret , ii máhttán eará go sámegiela ja mánnávuođa báikki giella lei lunddolaččat sámegiella .
Birger og kona bor i dag i Jarfjord .
Birger ja su eamit ássaba dál Ruovdevuonas .
Kona er fra Nesseby og samisk er deres dagligspråk .
Eamit lea Unjárggas eret , ja sámegiella lea sudnos beaivválaš giellan . .
– Hvordan var møtet med en skole der alt foregikk på norsk for deg ?
– Mo lei dutnje deaivvadit skuvllain gos visot dáhpáhuvai dárogillii ?
– Sjøl om morsmålet mitt var samisk , kunne jeg også norsk allerede før jeg begynte på skolen .
– Vaikko mu eatnigiella lea sámegiella , de mun máhtten juo dárogiela ovdalgo álgen skuvlii .
Likevel ble jeg terget på grunn av språket .
Dattetge hárdojuvvojin giela dihte .
Selv enkelte unger som snakket samisk var med på å mobbe andre samisktalende .
Velá muhtin mánát geat ieža hálle sámegiela ledje fárus hárdimis eará sámegielhálliid .
– Hvilke holdninger til det samiske møtte du fra skolens personale ?
– Makkár guottuid vásihit don skuvlla bargiin ?
– Det var en negativ holdning , særlig fra rektors side .
– Dat lei ges negatiiva guoddu , earenoamážit rektora bealis .
Vi samene var ingenting verdt .
Mis sápmelaččain ii lean makkárge árvu .
Det var forskjellsbehandling .
Sii eai meannudan ohppiiguin seammaláhkái .
De norske fikk alltid bedre karakterer .
Dážat ožžo álo buoret árvosániid .
Jeg likte matematikk veldig godt , og jeg husker en gang jeg hadde regnet ut boka og trodde jeg skulle få en ny regnebok .
Mun liikojin matematihkkii bures , ja muittán oktii go ledjen rehkenastán buot bihtáid mat ledje girjjis ja gádden iežan oažžut ođđa rehketgirjji .
I stedet måtte jeg begynne på nytt i den gamle boka .
Dan sadjái fertejin álgit ođđasit boares girjjis .
– Hørte dere noe om den samiske kulturen på skolen ?
– Gulaidetgo goassege sámi kultuvrra birra skuvllas ?
– Aldri .
– Eat goassege .
Jeg husker bare en gang da ei lærerinne sørfra spurte om vi kunne si noen ord på samisk , så hun fikk høre hvordan språket hørtes ut .
Muittán dušše oktii go máttanorgalaš oahpaheaddjirivgu dáhtui min dadjat moadde sáni sámegillii vai son beasai gullat mo giella čuojai .
Da Birger gikk på skolen var samisk fortsatt et levende språk og dagligspråk i mange hjem i Jarfjord , likevel ble det ikke snakket samisk verken på skolen eller på internatet .
Dallego Birger váccii skuvlla lei sámegiella ain ealli giellan ja beaivválaš giellan máŋgga báikkis Ruovdevuonas , liikká sámegiella ii hállojuvvon skuvllas iige internáhtas .
Det var ingen lærere som kunne samisk , den tida Birger gikk på skolen .
Ii oktage oahpaheaddji máhttán sámegiela dan áiggis go Birger váccii skuvlla .
På internatet var det en ansatt som snakket samisk , men heller ikke hun brukte språket på jobben .
Internáhtas lei okta sámegielat bargi , muhto ii songe hállan giela barggus .
Heller ikke barna imellom var det vanlig å høre samisk .
Ii mánáid gaskkasge lean dábálaš gullat sámegiela .
Birger husker at da han flyttet på internatet etter at mora hans døde , ble han truet av noen andre elever til å si stygge ord på samisk .
Birger muitá ahte dallego fárrii internáhttii maŋŋágo su eadni lei jápmán , de bággejedje muhtin eará mánát su dadjat fasttes sániid sámegillii .
Etterpå sa de at de skulle sladre om hva han hadde lært dem .
Maŋŋá sii dadjet iežaset áigut almmuhit maid son lei oahpahan sidjiide .
Vanligvis snakket Birger samisk kun med én medelev .
Dábálaččat hálai Birger sámegiela dušše ovttain eará ohppiin .
De andre lærerne reagerte ikke på dette , men rektor snakket hardt til dem : – Snakk norsk !
Eará oahpaheaddjit eai dadjan maidege dasa , muhto rektor roaŋggui sudnuide : – Hálli dárogiela !
Vi er i Norge nå .
Mii leat Norggas dál .
Skolegangen førte til at mange ble fornorsket .
Skuvlavázzimis ollugat dáruiduvve .
Mange reiste også bort fra bygda og hadde glemt samisk når de kom tilbake igjen .
Ollugat guđđe maid giláža ja ledje vajáldahttán sámegiela go máhcce ruovttoluotta .
Også de som ble igjen i bygda sluttet å snakket samisk .
Maiddái sii geat báhce gilážii heite sámásteames .
Holdninga var jevnt over at det ikke var bra å snakke samisk , forteller Birger Gustavsen .
Obalohkái lei oaidnu ahte ii lean buorre sámástit , muitala Birger Gustavsen .
Etter at skolegangen var over er det bare et fåtall av sine jevnaldrende Birger har snakket samisk med .
Skuvlavázzima maŋŋá Birger lea hállan sámegiela dušše áibbas moaddásiin iežas ahkásaččaiguin .
Og i dag er det svært få i Jarfjord som kan samisk .
Ja dál leat hui uhccán olbmot Ruovdevuonas geat máhttet sámegiela .
Birger sjøl reiste til sjøs i ungdomstida .
Birger vulggii ieš mearaid ala nuorravuođa áiggis .
Da han kom hjem etter seks år , var det vanskelig å få til å snakke samisk .
Go máhcai ruoktot guđa jagi maŋŋá , de lei váttis sámástit .
Jeg forstod jo alt , men det var vanskelig å få tunga til å slå , sier Birger .
Mun áddejin visot , muhto lei váttis oažžut njuokčama časkit , dadjá Birger .
Jeg hadde jo ikke brukt språket på alle de årene .
In mun lean geavahan giela buot dáid jagiid .
Bestemor var så skuffet , hun kunne ikke forstå hvordan man kunne glemme morsmålet sitt .
Áhkku lei loavkašuvvan , son ii máhttán áddet mo olmmoš sáhtii vajáldahttit eatnigiela .
Men etter en stund kom uttalen og talemåtene tilbake .
Muhto áigebottas jietnadeapmi ja hállanvuogit bohte ruovttoluotta .
I løpet av de siste årene har Birger deltatt på lese- og skrivekurs i samisk som er blitt arrangert i Sør-Varanger .
Maŋimuš jagiid lea Birger oassálastán sámegiela lohkan- ja čállinkursii mii lea lágiduvvon Mátta-Várjjagis .
– Var dette aller første gang du kom i kontakt med samisk skriftspråk ?
– Lei go dát vuosttaš geardi go dus lei oktavuohta sámegiela čállingielain ?
– Bestemor hadde bibel og salmebok på samisk , men jeg leste aldri i dem .
– Áhkus ledje sámegiel biibbal ja sálbmagirji , muhto mun in lohkan daid goassege .
Nå har jeg imidlertid fått bestemors gamle bibel .
Dál mun lean ges ožžon áhku boares biibbala .
Birger sier det går greit å lese samisk , men at han ikke føler seg helt trygg på samisk rettskrivning .
Birger lohká mannat bures lohkat sámegiela , muhto son ii leat áibbas oadjebas sámegiela riektačállimis .
Han er også med i den samiske salmesanggruppa i Sør-Varanger , og han bruker å lese bibelvers på samisk i kirka .
Son lea maid fárus sámi sálbmalávlunjoavkkus Mátta-Várjjagis , ja son láve lohkat biibbalvearssaid girkus .
Verken synging eller lesing på samisk har han noen problemer med .
Sutnje ii leat váttis lávlut sámegillii , iige lohkat sámegiela .
– Hva tror du om det samiske språkets framtid i Sør-Varanger ?
– Maid don jáhkát sámegiela boahtteáiggi birra Mátta-Várjjagis ?
– Jeg vet ikke helt hva jeg skal si .
– In mun dieđe maid galggažan dadjat .
Men jeg er veldig positivt overrasket over at så mange snakker samisk i kommunen .
Muhto lean positiivvalaččat hirpmástuvvan das ahte nu ollugat hállet sámegiela dán gielddas .
Nå når det er populært å kunne samisk , er det mange som snakker det , også folk jeg ikke ante at kunne samisk .
Dál go lea bivnnut máhttit sámegiela , de leat ollugat geat hállet dan , maiddái olbmot geaid in diehtán máhttit sámegiela .
Gunvor Dahl Rasmussen : – Fordelen min var at jeg kunne forklare ting på samisk
Gunvor Dahl Rasmussen:– Mu ovdamunni lei ahte máhtten čilget áššiid sámegillii .
Gunvor Dahl Rasmussen har både undervist i samisk og brukt samisk som hjelpespråk i Sør-Varanger-skolene .
Gunvor Dahl Rasmussen lea oahpahan sámegielas ja geavahan sámegiela veahkkegiellan Mátta-Várjjat-skuvllain .
Gunvor Dahl Rasmussen er mor til forfatteren og til oversetteren av denne artikkelen .
Gunvor Dahl Rasmussen lea dán artihkkala čálli ja jorgaleaddji eadni .
Hun er født i 1931 og oppvokst i et samiskspråklig hjem i Varangerbotn .
Son lea riegádan 1931:s ja bajásšaddan sámegielat ruovttus Vuonnabađas .
Folkeskoleårene hadde vært totalt norskspråklige .
Su vuođđoskuvlajagit ledje ollásit dárogillii .
– Den samiske folkehøgskolen ) i Karasjok fikk hun undervisning i samisk språk .
Easkka dalle go lei oahppin Sámi nuoraidskuvllas ( álbmotallaskuvllas ) Kárášjogas , de oaččui son oahpahusa sámegielas .
På lærerskolen fikk hun den kjente presten og språkmannen Asbjørn Flokkmann som samisklærer .
Romssa oahpaheaddjiskuvllas sus lei beakkán báhppa ja giellaolmmoš Asbjørn Flokkmann sámegiela oahpaheaddjin .
Da hun høsten 1958 kom til Jarfjord i Sør-Varanger kom hun til en samisk bygd der fornorskninga hadde gjort et kraftig inntog .
Dallego son 1958 čavčča bođii Ruovdevunnii Mátta-Várjjagii , de bođii son sámi gilážii gos dáruiduhttin juo lei garrasit váikkuhan .
Kun noen få ungdommer på hennes egen alder snakka samisk .
Dušše moadde su ahkásaš nuora hálle sámegiela .
Alle barna var enspråklige norsktalende .
Buot mánát ledje ovttagielat dárogielhállit .
De fleste av foreldrene var derimot også samisktalende .
Eanaš váhnemat ledje baicce sámegielhállit .
Det var også de som kunne finsk , og det var noen trespråklige .
Ledje maid muhtimat geat máhtte suomagiela , ja muhtimat ledje golmmagielagat .
Mange foreldre ønsket ikke at barna skulle lære samisk , fordi de sjøl som samisktalende hadde hatt problemer på skolen .
Ollu váhnemat eai háliidan ahte mánát ohppe sámegiela , dannego alddiset ledje leamaš váttisvuođat skuvllas sámegielhállin .
- I ettertid vet vi jo at dette kom av at de bare hadde norsktalende lærere , sier Gunvor .
– Dál maŋit áiggis mii diehtit ahte sivvan dasa lei ahte sis ledje dušše dárogielat oahpaheaddjit , dadjá Gunvor .
Fra midten av 1800-tallet av hadde man også fått en stor norsk bosetning i Jarfjord , stort sett fra Østerdalen og Trøndelag .
1800-logu gaskamuttu rájes lei maid leamaš stuorra dáža veahkadat . Ruovdevuonas , geat ledje boahtán ovddimusat Østerdalenis ja Trøndelágas .
Disse og etterkommerne deres var enspråklig norsktalende .
Sii ja sin maŋisboahttit ledje ovttagielat dárogielhállit .
Sjøl om fornorskninga i Jarfjord var kommet så langt at ingen unger snakka samisk mer , fikk Gunvor to enspråklig samisktalende elever .
Vaikko dáruiduhttin Ruovdevuonas lei joavdan nu guhkás ahte ii oktage mánná šat hállan sámegiela , de Gunvor oaččui guokte ovttagielat sámegielat oahppi .
Det var et tvillingpar som egentlig sognet til Fossheim skole i Neiden .
Soai leigga currežat ( jumežat ) geat rievtti mielde gulaiga Fossheim skuvlii Njávdámis .
De skulle begynne i første klasse og kunne ikke et ord norsk da de kom .
Soai leigga álgimin vuosttaš luohkkái , eaba máhttán ovttage dárogiel sáni go bođiiga .
Mora som var en klok og framsynt dame hadde hørt at det var kommet en samisktalende lærer til Tårnet .
Sudno eadni , guhte lei jierpmálaš ja oaidnilis nisu , lei gullan ahte Tordnii lea boahtán sámegielat oahpaheaddji .
Hun mente det var best om jentene fikk undervisning av en som kunne samisk .
Son oaivvildii ahte lei buoret jos nieidda guovttos oaččuiga oahpahusa olbmos guhte máhtii sámegiela .
På mange måter var denne mora forut for sin tid , hun mente at barna skulle lære norsk , samtidig som det var viktig at de bevarte det samiske språket .
Máŋgga ášši dáfus lei dát eadni ovddabealde iežas áiggi , son oaivvildii ahte mánát galge oahppat dárogiela , seammás go lei dehálaš ahte sii seailluhedje sámegiela .
Disse var de yngste i en stor barneflokk , så mora hadde lang erfaring med å sende barna sine fra seg på norskspråklig internatskole .
Nieidda guovttos leigga nuoramusat stuorra mánnáčorragis , nu ahte eadneolbmos lei guhkit áiggi vásáhus dáinna ahte sáddet mánáid dárogielat internáhttaskuvlii .
Flere av de andre barna hennes hadde hatt problemer med å lære norsk , noe hun bestemt mente kom av at lærerne ikke beherska samisk .
Muhtimiidda su mánáin lei leamaš váttis oahppat dárogiela , juoidá mii eatni mielas bođii das ahte oahpaheaddjit eai máhttán sámegiela .
Gunvors fordel som samisktalende var at hun kunne forklare barna ting på samisk og samtidig fortelle dem hva det het på norsk .
Gunvora ovdamunni sámegielhállin lei ahte son máhtii čilget áššiid máná guoktái sámegillii ja seammás muitalit sudnuide mii dat lei dárogillii .
I ettertid mente barnas mor at av alle ungene hennes var det tvillingene som hadde lært norsk fortest og reinest .
Maŋit áiggis oaivvildii máná guoktá eadni ahte buot iežas mánáin , de leigga currežat oahppan dárogiela johtilepmosit ja čielgasepmosit .
Det var bare snakk om muntlig samisk , som et hjelpespråk for at de skulle lære norsk .
Lei dušše sáhka njálmmálaš sámegielas , veahkkegiellan , vai soai oahpaiga dárogiela .
På denne tida var det ikke innført skriftlig samisk i skolen .
Dan áiggis eai lean álgán geavahit čálalaš sámegiela skuvllas .
T.v. : Skolebarn i lek utenfor Tårnet skole .
Skuvlamánát duhkoraddamin Toartna skuvlla olggobealde .
T.h. : Gunvor Dahl Rasmussen sammen med en skoleklasse på Tårnet skole .
O. : b. . Gunvor Dahl Rasmussen Toartna skuvlla luohkáin .
Etter fire år på Tårnet skole flyttet Gunvor til Kirkenes skole .
Njealji jagi barggu maŋŋá Toartna skuvllas Gunvor sirddii Kirkonjárgga skuvlii .
Verken her eller på Elvenes og Bjørnevatn skoler som hun seinere underviste på , foregikk det noen samiskundervisning og det var heller aldri snakk om at noen kunne ha bruk for samisk som hjelpespråk .
Ii dáppe , iige Johkanjárgga iige Guvžajávrri skuvllas gos maŋŋá oahpahii , lean mangelágan sámegieloahpahus , iige lean goassege sáhka ahte oktage livččii dárbbašan sámegiela veahkkegiellan .
Først på midten av 1980-tallet begynte Gunvor igjen å undervise i samisk på Kirkenes ungdomsskole og Kirkenes videregående skole , etter å ha lest samisk grunnfag på Universitetet i Tromsø .
Easkka 1980-logu gaskkamuttus Gunvor álggii oahpahit sámegiela Kirkonjárgga nuoraidskuvllas ja Kirkonjárgga joatkkaskuvllas , maŋŋá go ieš lei lohkan sámegiela vuođđofága Romssa universitehtas .
Dette var en liten gruppe på 2–3 elever .
Dat lei uhca jovkkoš mas ledje guokte , golbma oahppi .
Elevene kom fra samisktalende hjem , eller i hvert fall hadde én samisktalende forelder , og var kommet flyttende fra Karasjok , Tana eller Nesseby .
Oahppit bohte sámegielat ruovttuin , dahje goitge lei sis okta sámegielat váhnen , ja ledje fárren juogo Kárášjogas , Deanus dahje Unjárggas .
Fortsatt skulle det ta mange år før det ble gitt tilbud om samiskundervisning også til elever som ikke kunne samisk fra før .
Ain golle máŋga jagi ovdalgo fállojuvvui sámegieloahpahus maiddái ohppiide geat eai máhttán juo sámegiela .
Britt Erna Christensen : – Jeg spurte sjøl etter samiskundervisning
Britt Erna Christensen : – Mun dáhtton ieš sámegieloahpahusa
Britt Erna Christensen forlangte som niåring å få samiskundervisning .
Britt Erna Christensen gáibidii ovccejáhkasažžan sámegieloahpahusa .
Her med sin lille datter , Marika .
Dá nieiddažiinnis , Marikain .
Jeg treffer Britt Erna Christensen i barndomshjemmet like utenfor Bjørnevatn , der hun bor sammen med den nyfødte dattera si og foreldrene sine .
Mun deaivvan Britt Erna Christensena mánnávuođabáikkis aiddo Guvžajávrri lahka , gos son ássá ovttas iežas njuoratmánáin ja váhnemiiguin .
Britt Erna er 21 år og representerer på mange måter den unge generasjonen av Sør-Varanger-samer .
Britt Erna lea 21-jahkásaš ja ovddasta máŋgga ášši dáfus Mátta-Várjjaga sápmelaččaid nuorat buolvva .
Britt Erna var blant de første ikke-samisktalende som fikk samiskundervisning på skolen .
Britt Erna lea daid vuosttaš ohppiid gaskkas geat eai máhttán sámegiela , muhto ožžo sámegieloahpahusa skuvllas .
Ingen av hennes foreldre snakker samisk , sjøl om mora som er fra Smalfjord i Tana er same .
Ii goabbáge váhnen hála sámegiela , vaikko su eadni guhte lea Ráttovuonas eret Deanus , lea sápmelaš .
Mora sine foreldre mente som så mange andre av deres generasjon at barna deres ville få en lettere skolegang og bedre muligheter for valg av yrke om de var ettspråklig norsktalende .
Eatni váhnemat oaivvildeigga dego nu ollu earát dán buolvvas , ahte mánáide šaddá geahppaset skuvlavázzin ja buoret vejolašvuođat virggi válljemis jos sii šaddet ovttagielat dárogielhállin .
Samisk hadde de ikke behov for .
Sámegillii ii lean dárbu .
Britt Erna har hatt hele skolegangen sin på skoler i Sør-Varanger .
Britt Erna lea čađahan buot skuvlavázzima Mátta-Várjjaga skuvllain .
Barneskolen gikk hun på Sandnes .
Mánáidskuvlla son váccii Goađáin .
Der fikk hun samiskundervisning på slutten av 3. klasse , og i 4. og 5. klasse .
Doppe son oaččui sámegieloahpahusa goalmmát luohká loahpas ja njealját ja viđát luohkás .
– Det var jeg sjøl som begynte å spørre etter samiskundervisning , forteller Britt Erna .
– Ieš mun jearrahišgohten sámegiel oahpahusa birra , muitala Britt Erna .
Det var noen barn som hadde undervisning i finsk fordi foreldrene deres var fra Finland .
Muhtin mánáin lei oahpahus suomagielas dannego sin váhnemat ledje Suomas eret .
Hvorfor kunne ikke vi også få samisk ?
Manne mii eat sáhttán oažžut sámegiela ?
Britt Ernas mor , Erna Christensen , forteller at Britt Erna var interessert i å lære samisk og at hun har støttet henne i dette .
Britt Erna eadni , Erna Christensen , muitala Britt Ernas leamaš beroštupmi oahppat sámegiela ja ahte son lea áššis dorjon nieiddas .
Samiskgruppa på Sandnes bestod stort sett av Britt Erna og ei anna jente .
Sámegiel joavkkus Goađáid skuvllas leigga ovddimusat Britt Erna ja okta eará nieida .
Disse to var svært motiverte til å lære samisk .
Sudnos lei nana mokta oahppat sámegiela .
I noen perioder ble undervisninga slått sammen med Bjørnevatn skoles samisktilbud , da gikk de to jentene fra Sandnes til Bjørnevatn .
Muhtin áigodagain biddjui sudno oahpahus oktii Guvžajávrri skuvlla sámegiel fálaldagain , dalle nieidda guovttos vácciiga Goađáin Guvžajávrái .
Britt Erna fortsatte med samiskundervisning på ungdomsskolen i Bjørnevatn .
Britt Erna jotkkii sámegieloahpahusas Guvžajávrri nuoraidskuvllas .
Nå var de 3–4 elever i gruppa .
Dalle sii ledje ges golbma , njeallje oahppi joavkkus .
Samisktimene bestod ikke bare av samisk språk , læreren flettet også inn emner innenfor samisk kultur , for eksempel lærte elevene å lage bidus .
Sámegieldiimmuin ii lean dušše sámegiella , oahpaheaddji lasihii maid eará fáttáid sámi kultuvrra siskkobealde , ovdamearkka dihte oahppit ohppe ráhkadit biđđosa .
Etter en tid ble dessverre samisklæren syk , noe som førte til at det stort sett ikke var noen samiskundervisning .
Go veaháš áigi lei gollan , de buohccái dađe bahát oahpaheaddji , juoidá mii dagahii ahte eanaš áiggi ii lean mihkkege sámegieloahpahusaid .
I Bjørnevatn ble samisk etterhvert et valgfag , noe som førte til at elever som ønsket samiskundervisning ikke kunne velge andre valgfag , blant annet tysk .
Guvžajávrris sámegiella jorai ges áiggi mielde válljenfágan , juoidá mii mielddisbuvttii ahte oahppit geat dáhtto sámegieloahpahusa eai sáhttán válljet eará válljenfágaid , earret eará tuiskkagiela .
Britt Erna opplevde dette som veldig urimelig , da hun hadde begynt på tysk og gjerne ville fortsette med dette språket i tillegg til samisk .
Britt Erna vásihii dán vuoigatmeahttumin , dannego son lei juo álgán lohkat duiskkagiela ja áinnas háliidii joatkit dan giela oahppat sámegiela lassin .
Da hun ble nødt til å velge , valgte hun å fortsette med samisk .
Dallego bággehalai válljet , de válljii joatkit sámegiela lohkat .
Det siste året på ungdomsskolen ble samisktilbudet lagt til etter den ordninære skoletida .
Nuoraidskuvlla maŋimuš jagi addojuvvui sámegiel fálaldat dábálaš skuvlaáiggi maŋŋá .
Skoledagen begynte klokka 0750 og var på hele åtte timer , deretter begynte altså samiskundervisninga .
Skuvlabeaivi álggahuvvui diibmu 0750 ja lei olles gávcci diimmu , dan maŋŋá álggii ges sámegieloahpahus .
Både Britt Erna og mora gir uttrykk for at dette var altfor slitsomt for 10. klassinger .
Sihke Britt Erna ja su eadni dovddaheaba ahte lei menddo lossat logát luohkálaččaide .
Begge mener dette hadde mye med skoleledelsens vilje til å gi et tilbud om samiskundervisning .
Goappašagat oaivvildeaba ahte sámegieloahpahus lei oalle muddui skuvlajođiheaddjiid dáhtu duohken fállat sámegieloahpahusa .
De forteller at daværende rektor sa direkte til elevene at de ikke hadde bruk for samisk .
Soai muitaleaba dalá rektora dadjan njuolga ohppiide ahte sii eai dárbbašan sámegiela .
Da hun begynte på videregående skole ønsket hun å lære mer samisk språk , men her var ikke tilbudet tilpasset hennes nivå .
Dallego son álggii joatkkaskuvlii , de háliidii oahppat eambbo sámegiela , muhto doppe ii lean fálaldat heivehuvvon su dássái .
Det ble kun gitt undervisning i samisk som 1. og 2. språk .
Fállojuvvui dušše oahpahus sámegielas vuosttašgiellan ja nubbingiellan .
Dette var undervisning beregnet på elever som enten hadde samisk som morsmål eller som hadde hatt mye mer samiskundervisning i grunnskolen enn det Britt Erna hadde hatt .
Dát oahpahus lei oaivvilduvvon ohppiide geain lei sámegiella juogo eatnigiellan dahje geain lei leamaš ollu eanet sámegieloahpahus vuođđoskuvllas go dat maid Britt Ernas lei leamaš .
Her foregikk all undervisning på samisk og gruppa bestod i stor grad av samisktalende elever fra Karasjok og Tana .
Buot oahpahus lei sámegillii , ja eanaš oahppit dán joavkkus ledje sámegielagat Kárášjogas ja Deanus eret .
For de som ikke behersket samisk ble det gitt et tilbud om C-språk , men de skulle delta på de samme undervisningstimene som de samisktalende .
Sidjiide geat eai hálddašan sámegiela , fállojuvvui sámegiella C-giellan , muhto sii galge čuovvut seamma oahpahusdiimmuid go sámegielat oahppit .
Dette fungerte ikke , i følge Britt Erna .
Dat ii doaibman , Britt Erna dieđu mielde .
Dette ble imidlertid ikke betraktet som et språkfag for disse elevene , men som et kulturfag .
Oahpahus ii adnojuvvon dattetge giellafágan dáid ohppiide , muhto kulturfágan .
Meningen var at de skulle lære om samisk kultur gjennom å være til stede i samisktimene .
Oaivil dainna lei ahte sii galge oahppat sámi kultuvrra birra go ledje fárus sámegieldiimmuin .
Men det var ikke det vi trengte , sier Britt Erna , vi ønsket å lære oss samisk språk .
Muhto dat ii lean maid mii dárbbašeimmet , dadjá Britt Erna , mii han háliideimmet oahppat sámegiela .
– Forstår du noe samisk i dag ?
– Áddetgo don veaháge sámegiela dál ?
– Jeg husker mindre og mindre , men forstår jo fortsatt en del ord .
– Mun muittán uhcit ahte uhcit , muhto ádden ain muhtin sániid .
På spørsmål om hun har planer om å lære mer samisk i framtida , svarer Britt Erna at hun ikke vet helt .
Gažaldahkii leatgo sus plánat oahppat eambbo sámegiela boahtteáiggis , vástida Britt Erna ahte son ii riekta dieđe .
Det var jo så mye lettere å lære når man var yngre og at det er synd at denne kunnskapen nå nesten er forsvunnet .
Lei nu olu álkit oahppat dalle go lei nuorat ja lea šállu go dát máhttu measta lea álfárot jávkan .
Men dersom hun skal gå på samiskkurs en gang vil hun reise til Karasjok , Kautokeino eller et samisktalende område i Finland , da det er lettere å lære når man er i et samisktalende miljø .
Muhto jos son áiggošii oassálastit sámegiel kursii goassege , de son vuolgá Kárášjohkii , Guovdageidnui dahje sámegielhálli guvlui Suomas , dannego lea álkit oahppat go lea sámegielat birrasis .
Litt kontakt med samisk språk har Britt Erna fortsatt .
Veaháš oktavuohta sámegillii lea Britt Ernas dál maid .
Hun synger i samisk salmesanggruppe , og får derigjennom stadig ny befatning med det samiske språket siden salmesanggruppa synger samiske salmer og sanger .
Son lávlu sámi sálbmalávlunjoavkkus ja oažžu dakko bokte čađat ođđa vásáhusaid sámegielain dannego sálbmalávlunjoavku lávlu sámegiel sálmmaid ja lávlagiid .
– Hvorfor ble du så interessert i det samiske og ønsket å lære samisk ?
– Manne dus buollái beroštupmi sámi áššiide ja háliidit oahppat sámegiela ?
– Jeg var mye i Tana som jente , der hadde jeg en samisktalende venninne som jeg var mye sammen med .
– Nieiddažin ledjen ollu Deanus , ja mus lei sámegielat skibir doppe geainna ledjen ollu ovttas .
Antakelig har Britt Erna også fått mye av dette gjennom sin egen mor Erna , som forteller at hun sjøl gikk på Den samiske folkehøyskolen i ungdommen , der hun med iver deltok i duodjiundervisninga , blant annet sydde hun seg kofte med tilbehør .
Jáhku mielde lea Britt Erna ožžon ollu das iežas eatni Erna bokte , guhte muitala iežas leat vázzán Sámi álbmotallaskuvlla nuorravuođas , gos son áŋgirit oassálasttii duodjeoahpahussii , earret eará goarui alcces gávtti oktan buot gáktegárvvuiguin .
Erna sier hun aldri har nektet for familiens samiske opprinnelse , som dessverre andre i slekta hennes har gjort eller gjør .
Erna ii loga iežas goassege leat čiegadan bearraša sámi ruohttasiid , juoidá maid earát su sogas dađe bahát leat dahkan .
Som mange andre enspråklig norsktalende samer har også Erna fått merke hvordan andre kategoriserer hennes etnisk .
Dego eará ovttagielat dárogielat sápmelaččat lea maid Erna vásihan mo earát kategoriserejit su etnihkalaččat .
– Da jeg var i Hammerfest ble jeg betraktet som en finn fra Tana .
– Dalle go ellen Hámmárfeasttas adnojuvvojin Deanu « finnan » .
I Karasjok så de på meg som en rivgu fra kysten .
Kárášjogas atne mu riddoguovllu rivgun .
Hva har så Britt Erna opplevd i Sør-Varanger når hun har vist interesse for det samiske ?
– Maid bat Britt Erna lea vásihan Mátta-Várjjagis danin go lea čájehan beroštumi sámi áššiide ?
Det tøffeste har vel vært motgangen fra skoleledelsen .
Garraseamos lea leamaš skuvlajođiheaddjiid vuostálastin .
Jeg måtte jo kjempe hele tida for å få samisk .
Mun han fertejin čađat rahčat oččodit sámegiela .
Ester Johnsen : – Foreldrene har store forventninger til barnas samiskundervisning
Ester Johnsen:– Váhnemiin leat stuorra vuordámušat mánáid sámegiela oahpahussii
Ester Johnsen er en av flere samisklærere i Sør-Varanger .
Ester Johnsen lea okta Mátta-Várjjaga máŋgga sámegieloahpaheaddjis .
Ester Johnsen er fra Tana .
Ester Johnsen lea Deanus eret .
Hun er født i 1972 og er oppvokst i en familie der samisk var hjemmespråk .
Son lea riegádan 1972:s ja lea bajásšaddan bearrašis mas sámegiella lea ruovttugiellan .
Sine tre første skoleår gikk hun i en samisk klasse på Polmak skole , der hun begynte i 1979 .
vuosttaš golbma skuvlajagi váccii son sámegiel luohkás Buolbmát skuvllas , gosa álggii 1979:s .
Fra 4. klasse gikk hun i en norsk klasse , men elevene fikk også litt samiskundervisning så lenge de gikk på barneskolen .
Njealját luohká rájes son váccii dárogiel luohkás , muhto oahppit ožžo maid veaháš sámegieloahpahusa nu guhká go vázze mánáidskuvlla .
På videregående skole i Vadsø hadde hun også noe samisk .
Joatkkaskuvllas Čáhcesullos sus lei maid veaháš sámegiella .
Etter lærerutdanning på Samisk høgskole i Kautokeino og to år i lærerjobb i Oslo kom Ester til Sør-Varanger som lærer i 2001 .
Sámi allaskuvlla oahpaheaddjioahpu Guovdageainnus ja guovtti jagi oahpaheaddjibarggu maŋŋá Oslos son bođii Mátta-Várjjagii oahpaheaddjin 2001:s .
Da jeg intervjuet Ester i juni 2005 hadde hun ansvaret for all samiskundervisning ved to av barneskolene i Sør-Varanger , Sandnes skole og Hesseng flerbrukssenter .
Dallego mun jearahallen Estera geassemánus 2005 , de lei sus ovddasvástádus buot sámegieloahpahussii guovtti mánáidskuvllas Mátta-Várjjagis ; Goađáid skuvllas ja Hessenga máŋggaatnoguovddážis .
Forskjellen mellom disse to tilbudene er at språket skal vektlegges mer for dem som har samisk som 2. språk , og at disse elevene på ungdomsskolen kan velge samisk i stedet for nynorsk .
Dán guovtti fálaldaga erohus lea ahte giella galgá deattuhuvvot eanebut daidda geain lea sámegiella nubbingiellan , ja dát oahppit sáhttet nuoraidskuvllas válljet sámegiela ođđadáru sadjái .
Det er også muligheter for å ha samisk som 1. språk .
Lea maid vejolaš lohkat sámegiela vuosttašgiellan .
For tiden er det kun en familie som har valgt dette for sine barn .
Dál ii leat go okta bearaš mii lea válljen dán iežas mánáide .
Begge skolene ligger i den sentrale delen av kommunen , mellom Kirkenes og Bjørnevatn , med bare et par kilometers avstand .
Guktot skuvllat leat gieldda guovddášguovllus , Kirkonjárgga ja Guvžajávrri gaskkas , ja skuvllaid gaska lea dušše moadde kilomehtera .
Sandnes er en bygd med gammel samisk bosetting .
Goađát lea giláš gos leat boares sámi ássamat .
Bygda har hatt egen skole helt fra 1867 , bortsett fra noen år på 1960 og 1970-tallet da sandneselevene gikk på Bjørnevatn skole .
Gilážis lea leamaš skuvla juo 1867`rájes , earretgo muhtin jagiid 1960- ja 1970-loguin , go Goađáid oahppit vázze Guvžajávrri skuvlla .
Det var stort sett unge familier i etableringsfasen som slo seg ned på Sandnes .
Ledje eanaš nuorra bearrašat ásahanáigodagas geat ásaiduvve Goađáide .
Dette førte til krav om igjen en egen barneskole på Sandnes .
Dan dihte bođiige gáibádus ohpihii hukset sierra mánáidskuvlla Goađáide .
Den nye skolen ble tatt i bruk i 1979 . På 1980- og 1990-tallet skjedde en lignende utbygging på Hesseng .
Ođđa skuvla váldui atnui 1979:s. 1980- ja 1990-loguin dáhpáhuvai seammalágan ođđahuksen Hessengas .
Dette tettstedet fikk sin egen barneskole , Hesseng flerbrukssenter , i 1998.4 En del av innflytterne til disse to bygdene kommer fra distriktene i Sør-Varanger , samt fra kommunene Nesseby og Tana .
Čoahkkebáiki oaččui sierra mánáidskuvlla , Hesseng máŋggaatnoguovddáža , 1998 . Muhtimat geat leat fárren dán guovtti gilážii , bohtet Mátta-Várjjaga boaittobeale guovlluin , dahje Unjárgga ja Deanu gielddain .
Ester forteller at mange av elevene som får samiskundervisning har besteforeldre i Neiden , Bugøyfjord eller Nesseby .
Ester muitala ahte ollu ohppiin geat ožžot sámegieloahpahusa , leat áhkut ja ádját Njávdámis , Reaisavuonas dahje Unjárggas .
Barna kommer ofte fra samiske familier der foreldregenerasjonen har mistet det samiske språket , men der besteforeldrene behersker det .
Mánát bohtet dávjá sámi bearrašiin main váhnenbuolva lea massán sámegiela , muhto áhkut ja ádját gal hálddašit giela .
Foreldre som sjøl ikke har fått anledning til å lære samisk , er gjerne svært interessert i at barna skal lære samisk .
Váhnemiin geain alddiset ii leat leamaš vejolašvuohta oahppat sámegiela , lea áinnas nana beroštupmi das ahte mánát ohppet sámegiela .
Men ofte har de nok litt for store forventninger til hva barna kan lære på de få timene de har samisk i uka .
Muhto dávjá leat sis veaháš menddo stuorra vuordámušat dasa maid mánát sáhttet oahppat dán moatti diimmus vahkus , goas sis lea sámegiella .
Med et timetall på 2-3 timer pr. uke er det begrenset hva elevene lærer , og etter en lang sommerferie er det lett å ha glemt det meste , sier Ester .
Lea mearri man olu oahppit ohppet guovtti , golmma diimmus vahkkus , ja guhkes geasseluomu maŋŋá lea álkit vajáldahttit eanaš oasi , dadjá Ester .
Problemet er at barna ikke hører , snakker eller leser samisk i andre sammenhenger enn i samisktimene .
Čuolbma lea ahte mánát eai gula , eai hála , eaige loga sámegiela eará oktavuođain go sámegieldiimmuin .
– Er samiskundervisninga kun språkopplæring eller er det også undervisning i samisk kultur ?
– Leago sámegieloahpahus dušše sámegiel oahppu vai leago maid oahpahus sámi kultuvrras ?
– I følge læreplanen skal begge deler vektlegges .
– Oahppoplána mielde galgá deattuhit goappašiid beliid .
Selv har jeg nok vektlagt språkdelen mest , men vi har hatt forskjellige kulturprosjekt også .
Ieš mun lean gal deattuhan giellaoasi eanemustá , muhto mis leat leamaš iešguđetge kulturprošeavttat maid .
Sist skoleår ( 2004/2005 ) hadde vi et samarbeidsprosjekt med Venke Tørmænen , der vi bearbeidet fiskeskinn .
Mannan skuvlajagi ( 2004/2005 ) mis lei Venke Tørmænenain ovttasbargoprošeakta , mas ráhkadahtiimet guollečuomaid .
Til høsten fortsetter vi prosjektet med å sy noe av fiskeskinnet .
Čakčat mii áigut goarrut juoidá dáin čuomain .
Hesseng , Sandnes og Kirkenes skoler har også lagt felles planer for samiskundervisninga , og vi har hatt turdager og matlagingsdager sammen .
Hessenga , Goađáid ja Kirkonjárgga skuvllat leat maid ráhkadan oktasaš plánaid sámegieloahpahussii , ja mis leat leamaš mátkkoštanbeaivvit ja málestanbeaivvit ovttas .