pere/sami_parallel huggingface dataset:
Når han i det offentlige rom blei konfrontert med det norske og samiske samtidig , valgte han bort det samiske .
Go son almmolaš lanjas konfronterejuvvui dážavuođain ja sámivuođain oktanaga , válljii son eret sámivuođa .
Det må ha vært ei stor personlig påkjenning .
Fertii leat leamaš stuorra persovnnalaš váivvádussan .
Begge barna tok lærerutdanning og skolte i Sørøysund noen år , men flytta så sørover .
Goappašat mánát vácciiga oahpaheaddjioahpu ja skuvliiga állannuoris muhtun jagiid , muhto fárriiga lulás .
Etterslekta bor spredt fra Stord til Alta .
Maŋit buolvvat orrot bieđgguid Stordas Áltái .
Han fortalte gjerne om Kårhamn , om skoler og lærere i Finnmark , og om krig og evakuering .
Son muitalii áinnas Jáhkogohpi birra , skuvllaid ja oahpaheddjiid birra Finnmárkkus , ja soađi ja evakuerema birra .
Han og far min hadde mange samtaler ; om livet i Tana , om folk og predikanter , om Finnkongkeila , fiske og fangst .
Sus ja mu áhčis ledje ollu ságastallamat ; eallima birra Deanus , olbmuid ja sárdnideddjiid birra , Sieidevuona , guolásteapmi ja bivddu birra .
De diskuterte også samisk språk og grammatikk .
Soai digaštalaiga maiddái sámegiela ja grammatihka .
Far min fortalte bestefar var en av Just Qvigstads informanter i samiske ord og stedsnavn .
Áhčči muitalii ahte áddjá lei Just Qvigstada informánttaid gaskkas sámegiel sániide ja báikenamaide .
Bestefar hadde mye kontakt med Qvigstad og hadde mange av Qvigstads bøker .
Ádjáš lei ollu oktavuohta Qvigstadain ja sus ledje ollu Qvigstada girjjiin .
Bestefar hadde kjøpt en eiendom etter foreldrene , og drømte om et enkelt liv i Tana .
Áddjá lei oastán váhnemiiddis opmodaga , ja niehku lei álkis eallin Deanus .
Men dit ville bestemor ikke , ho ville til Tromsø .
Muhto dohko ii hálliidan áhkku , son háliidii Romsii .
I 1963 døde han etter et lengre sykeleie .
Pavel jámii 1963:s maŋŋil guhkit buozalmasa .
Den siste tida snakka han bare med bestemor - på samisk .
Maŋemus áiggi hálai son dušše áhkuin – sámegillii .
De er begge gravlagt i Rypefjord .
Soai leaba goappašagat hávdáduvvon Lávželuktii .
Per Fokstad – ” agitatoren ”
Per Fokstad – « agitáhtor »
Per Fokstad ( 1890–1973 ) var sønn av Nils Pavelsen Ravna og Ravna Kristine Persdatter Risten i Bonjákas og eldst av seks søsken .
Per Fokstad ( 1890–1973 ) lei Nils Pavelsen Ravna ja Ravna Kristine Persdatter Ristena gánda Bonjáhasas ja boarráseamos guđa oarbinaččas .
Faren kunne gjøre forretninger av det meste og hadde innflytelse i mange miljøer .
Áhčči sáhtii dahkat gávppi vaikko mas ja sus lei váikkuhus ollu birrasiin .
Unge Per tok lærereksamen i 1912 og fikk lærerpost på Norskholmen skole i heimkommunen .
Nuorra Piera válddii oahpaheaddjieksámena 1912:s ja oaččui oahpaheaddjibarggu Dárusullo skuvlii ruovttugielddas .
Norskholmen , samisk Dárosuolu , var da et lite senter midt i Tanaelva med handel , poståpneri og skole et par kilometer sør for Ruostefielbmá .
Dárusuolu , dárogillii Norskholmen , lei dalle unna guovddáš deanus , moadde kilomehtera lulábealde Ruostefielmmá ja das lei gávpi , poasta ja skuvla .
Han hadde fire ganger permisjon fra lærerjobben for å studere : ved Askov folkehøjskole i 1915–16 , ved Statens 4-maanedlige sangkursus i Oslo i 1917 , ved Woodbrooke College i Birmingham i 1919–20 og ved Institut du pantheon de France i Paris i 1920–21 .
( Gova luoikan Noras govvavuorká / Aage Solbakk ) Sus lei njealji geardde oahppovirgelohpi ; Askov allaskuvllas 1915–16 , « Statens 4-maanedlige sangkursusas Oslos 1917:s , Woodbrooke College:s Birminghamas 1919–20:s ja Institut du pantheon de France Parisas 1920–21:s .
I København kom han i kontakt med grønlandske miljø .
Københámmanis son oaččui oktavuođa ruonáeatnanlaš birrasiin .
I 1933 gifta han seg med den 22 år yngre Aslaug Schøn fra Kiby utenfor Vadsø .
1933:s son náitalii 22 jagi nuorat Aslaug Schønain Vuossegeassimis eret olggobealde Čáhcesullo .
De fikk fem barn .
Soai oaččuiga vihtta máná .
Høsten 1944 blei familien evakuert til Narvik der eldste dattera døde av tyfoidfeber . .
1944 čavčča bearaš evakuerejuvvui Narvikii , gos boarráseamos nieida jámii tyfoidfebariin .
Skolen på Norskholmen blei brent i 1944 og ikke gjenoppbygd .
Dárusullo skuvla boldojuvvui 1944:s , ii ge huksejuvvon ođđasit .
Bonakas skole blei derimot ikke brent , og undervisninga kom raskt i gang her i 1945 .
Bonjákasa skuvla ii boldojuvvon , ja oahpahus álggahuvvui dás jođánit fas 1945:s .
Her fikk Per Fokstad stilling som skolestyrer .
Dáppe oaččui Per Fokstad virggi skuvlastivrrárin .
I 1951 blei det bygd ny skole i Bonjákas , og Langnes skolekrets blei lagt ned .
1951:s huksejuvvui ođđa skuvla Bonjákassii , ja Guhkesnjárgga ( Langnes ) skuvlabiire heaittihuvvui .
Den nye skolen fikk navnet Tana skole , der var Fokstad skolestyrer til 1961 .
Ođđa skuvla oaččui dalle nama Tana skole , doppe lei Fokstad skuvlastivrrárin 1961 rádjái .
Han ivra også for en samisk ungdomsskole ( folkehøgskole ) .
Son áŋgirušai oažžut sámi nuoraidskuvlla ( álbmotallaskuvlla ) .
Skoledirektør Chr. Brygfjeld motarbeidde « denne sameagitator » i krasse vendinger .
Skuvladirektevra Chr. Brygfjeld barggai « dán sámiagitáhtora » vuostá nanu sániiguin .
I 1948 deltok han i Tilråding om samiske skole- og opplysningsspørsmål til Samordningsnemnda for skoleverket .
1948:s searvvai son sámi skuvla- ja čuvgehusgažaldagaid rávvemii Skuvladoaimmahusa ovttastahttinlávdegoddái ( Samordningsnemnda for skoleverket ) .
Han deltok og var en av talerne ved den første nordiske samekonferansen i Jokkmokk i 1953 .
Son searvvai ja logaldalai vuosttaš davviriikkalaš sámekonferánssas Johkamohkis 1953:s .
I sine siste år orienterte han seg bort fra AP og støtta opp om den nye samepolitiske bevegelsen .
Su maŋimus jagiid son earránii Bargiidbellodagas ja doarjjui ođđa sámepolitihkalaš lihkadusa .
Han var med på stiftinga av Norske Samers Riksforbund i 1968 og ved stortingsvalget i 1969 støtta han Samefolkets liste .
Son lei mielde álggaheame Norgga Sámiid Riikkasearvvi 1968:s , ja 1969 stuoradiggeválggain son doarjjui Sámeálbmoga listtu .
Han fikk statsstipend i 1960 og året etter Kongens fortjenestemedalje i gull .
Son oaččui stáhtastipeandda 1960:s ja jagi maŋŋá Gonagasa ánsomedáljja gollis .
Han var mer filosof enn pedagog , og det var nok heller ikke så lett å omsette idéene i praksis .
Son lei eambbo filosofa go pedagoga , ii ge lean álki čađahit su jurdagiid .
Nils Biti og Kjell Ballari forteller at han aldri underviste i samisk språk . Han snakka heller aldri om det samiske i skolen før i sine siste år som lærer .
Nils Evald Biti ja Kjell Ballari muitaleaba ahte son ii oahpahan goassege sámegiela , iige hállan goassege sámiid birra skuvllas ovdal go iežas maŋemus jagiid .
[ 20 ] Derimot drilla han elevene i korrekt norsk , også i kristendomstimene .
[ 21 ] Son baicca dárkkuhii ohppiidasas rievttes dárogiela , maiddái risttalašvuođadiimmuin .
« Norsk er det viktigste » , sa han til elevene .
« Dárogiella lea deháleamos » , logai son ohppiidasas .
Han var en streng lærer , og flere forteller at han var hard mot de som var dårlige i norsk , spesielt de finsktalende .
Son lei streaŋggis , ja oallugat muitalit ahte son lei garas sin vuostá geat ledje heittogat dárogielas , earenomážit suomagielagiid .
Det likte foreldrene dårlig .
Dasa eai liikon váhnemat .
Det blei aksjonert for å få han avsatt som lærer , og Per Hirsti sendte barna sine bort på skole , forteller Øivind og Harald Hirsti .
Akšunerejuvvui oažžut Fokstada lihccojuvvot oahpaheaddjin ja Per Hirsti sáddii mánáidis eará skuvlii , muitaleaba Øyvind ja Harald Hirsti .
Barna til Per Fokstad merka lite til dette , forteller dattera Unni .
Per Fokstad mánát eaba báljo áican dán , muitala su nieida Unni .
De opplevde høylydte diskusjoner mellom slektninger , men følte at familien nøt respekt i lokalsamfunnet .
Mánát vásihedje jidnes digaštallamiid fulkkiid gaskkas , muhto dovdde ahte bearaš lei árvvusadnojuvvon báikkálaš servodagas .
Reisene og bøkene de hadde heime åpna verden , og faren blei sett som en spennende mann .
Mátkkošteaddjit ja girjjit mat sis ledje ruovttus rahpe máilmmi , ja áhčči gehččojuvvui gelddolaš almmájin .
Han tok et norsk etternavn .
Son válddii dárogielat goarggu .
Kofte blei bare brukt i spesielle anledninger . Alpelua og dokumentmappa var hans kjennetegn .
Gákti geavahuvvui earenoamáš dáhpáhusain , alpagahpir ja dokumeantamáhppa lei su dovdomearka .
Kona var norsk , samisk språk blei ikke brukt heime , og han lærte ikke barna samisk .
Eamit lei dárogielat , sámegiella ii geavahuvvon ruovttus , ja son ii oahpahan mánáidasas sámegiela .
Barna flytta til Sør-Norge og Danmark , og kona flytta sørover kort tid etter hans død .
Mánát fárrejedje Lulli-Norgii ja Danmárkui , ja eamit fárrii lulás oanehis áiggi maŋŋil go son jámii .
Fokstad var kontroversiell i si samtid .
Fokstad lei kontroversiealla áiggistis .
Han huskes som forkjemper for samisk skolepolitikk og evna å se ideelle løsninger for samisk språk .
Su muitet sámi skuvlapolitihka dáistaleaddjin ja sus ledje gálggat oaidnit buriid čovdosiid sámegillii .
Han satte likevel ikke teoriene ut i livet .
Son ii duohtandahkan teoriijaid .
Også Per Fokstad var en effektiv fornorsker i sin livsgjerning .
Maiddái Per Fokstad lei beaktilis dáruiduhtti eallindáguinis .
Gunhild Fokstad – den stillferdige pedagogen
Gunhild Fokstad – jaskeslunddot pedagoga
Gunhild Katrine Pavelsen Fokstad ( 1892–1973 ) tok lærereksamen i 1918 .
Gunhild Katrine Pavelsen Fokstad ( 1892–1973 ) válddii oahpaheaddjieksámena 1918:s .
Etter post på Skjånes i Hopsfjorden kom ho til Fuglåsen skole ved Mortensnes i 1921 .
Maŋŋil barggu Skeavvonjárggas Nuorevuonas son bođii Čiestti ( Fuglåsen ) skuvlii Ceavccageađgenjárggas 1921:s .
Bortsett fra ett års permisjon på 30-tallet , blei ho resten av sitt yrkesaktive liv i Nesseby .
Earret ovtta jagi virgelobi 30-logus , son lei virgeeallimis lohppii Unjárggas .
Ho underviste både i små- og storskole i Fuglåsen , i småskole i Nesseby og på internatet i Karlebotn [ 21 ]
Son oahpahii sihke smávva- ja stuorraskuvllas Čiesttis , smávvaskuvllas Unjárggas ja internáhtas Stuorravuonas [ 22 ] .
I 1943 opplyste man fra skolestyret at Gunhild Fokstad var den eneste samiske læreren i Nesseby kommune .
1943:s dieđihii skuvlastivra ahte Gunhild Fokstad lei áidna sámi oahpaheaddji Unjárgga gielddas .
Ho underviste i den delen av kommunen der det var flest norsktalende , mens norske lærere skolte der de fleste elevene var samisktalende .
Son skuvlii gieldda eanemus dárogielat guovllus , ja dárogielat oahpaheaddjit skuvlejedje fas doppe gos eanas oahppit ledje sámegielagat .
På 20-tallet var elevene fra sørsida av fjorden internert på Fuglåsen , og ho underviste alle barna i kommunen i håndarbeid i Karlebotn .
20-logus ledje lulábeale vuona oahppit internerejuvvon Čistii , ja son oahpahii buot gieldda mánáid giehtaduojis Stuorravuonas .
Ho fikk nok bruke sin samisk .
Son gal várra beasai geavahit sámegielas .
Utafor forretningen i Bergeby i Nesseby ca. 1925 .
Boaresárkku buvdda olggobealde Unjárggas su. 1925 .
F. v. : Hjørdis Nilssen , Gunhild Fokstad , ukjent , ukjent , Birgit Henriksen , ukjent , ukjent , Marie Henriksen , Matti Nilssen , Elise Nessan , Johannes Nessan .
Hjørdis Nilssen , Gunhild Fokstad , amas , amas , Birgit Henriksen , amas , amas , Marie Henriksen , Matti Nilssen , Elise Nessan , Johannes Nessan .
Bildet er trolig fra et lærermøte på 1930-tallet .
Govva lea jáhkkimis oahpaheaddjičoahkkimis 1930-logus .
Gunhild Fokstad helt til høyre foran , til venstre for henne er Hjørdis Nilsen , som da var lærer på Nesseby skole .
Gunhild Fokstad lea ovddimus olgeš bealde , su gurut bealde lea Hjørdis Nilssen , gii barggai oahpaheaddjin Unjárgga skuvllas .
I 1928 deltok ho i utarbeidelsen av skoleplan for folkeskolen i Nesseby .
1928:s son oassálasttii Unjárgga álbmotskuvlla skuvlaplána ráhkadeapmái .
Noen få år før hadde broren Per lagt fram sin samiske skoleplan , og Gunhild må ha kjent til den .
Moadde jagi ovdal lei Piera-vielja bidjan ovdan iežas sámi skuvlaplána , ja Gunhild ferte leat dovdan dán .
Men den planen som blei vedtatt i Nesseby er verken prega av samiske eller lokale forhold .
Muhto plánas mii mearriduvvui Unjárggas eai vuhtton guđegeládje sámi dahje báikkálaš dilit .
Vi har ikke klart å finne noen informasjon om Gunhild her forsøkte å fremme andre ideer enn de som blei vedtatt .
Mii eat leat gávdnan guđegelágan dieđuid geahččalii go Gunhild dás ovddidit eará idéaid go daid mat mearriduvvojedje .
Under siste del av krigen blei skolen tatt til proviantlager , da var det ingen undervisning .
Soađi loahppaoasis váldui skuvla borramušrádjun , dalle ii lean skuvla .
Tyskerne sprengte bruene , men rømte så og dermed blei bygda spart i 1944 .
Duiskalaččat bávkaledje šalddiid , muhto báhtaredje dasto ja dalle sestojuvvui gilli 1944:s .
Fuglåsen skole var den eneste skolen i kommunen som ikke blei brent , og undervisninga kom raskt i gang igjen .
Čiestti skuvla lei áidna skuvla gielddas mii ii boldojuvvon , ja oahpahus bođii fas jođánit johtui .
Skolebygget står der ennå , ikke langt fra Ceavccageađgi , det berømte kulturminnet på Mortensnes .
Skuvlavisti čuožžu ain doppe , ii nu guhkkin eret Ceavccageađggis , beakkán kulturmuittus .
Gunhild var myndig og flink med barn .
Gunhild lei vuoibmái ja čeahppi mánáiguin .
Det var artig å gå på skolen hos henne , forteller Solbjørg Hirsti .
Lei somá vázzit skuvlla su luhtte , muitala Solbjørg Hirsti .
Ho var ei stram , litt rund dame , alltid pent kledt i kjoler .
Son lei čavges , veaháš jorbes nisu , álo čábbát gárvodan čuvllaiguin .
Ho bodde i lærerleiligheta på skolen i alle år .
Son orui oahpaheaddjiásodagas skuvllas buot jagiid .
Øystein Nilsen forteller at ho brukta samisk med samisktalende .
Øystein Nilsen muitala ahte son anii sámegiela sámegielagiiguin .
Ho var en dyktig pedagog , underviste på norsk og snakka samisk , forteller Anton Hoëm .
Son lei čeahpes pedagoga , oahpahii dárogillii ja hálai sámegillii , muitala Anton Hoëm .
Bjarne Hirsti meiner at ho levde et stillferdig liv som ei ” alminnelig lærerinne ” .
Bjarne Hirsti oaivvilda son elii jaskes eallima « dábálaš skuvlarivgun » .
Fuglåsen skole
Čiestti skuvla
Gunhild forblei ugift og hadde ikke egne barn .
Gunhild bisui náitalkeahttá ja sus eai lean iežas mánát .
Da søstera Marit fikk tvillinger , tok ho til seg den ene , Inga , som vokste opp og gikk på skole på Mortensnes .
Go Máret-oabbá oaččui jumežiid , válddii son lusas nuppi , Ingga , gii bajásšattái ja váccii skuvlla Ceavccageađgenjárggas .
Gunhild holdt fast ved det samiske og dro til familien i Bonjákas så snart ho hadde fri .
Gunhild doalahii sámivuođas ja manai bearraša lusa Bonjákassii dalán go lei friddja .
Her var ho aktiv på mange måter , før krigen kjørte ho hesteskyss for faren .
Dáppe son lei aktiivvalaš máŋggaládje , ovdal soađi vujii son heastasáhtu áhčis ovddas .
Niesa Astrid forteller at ho var ei snill og gavmild tante for en stor familie .
Astrid-goaskit muitala ahte son lei siivui ja utnolaš goaski stuorra bearrašii .
Ho forguda niesene , og Inga var hennes hjertebarn .
Son anii goaskibiiddis divrrasin , ja Inga lei su váimmumánná .
Som voksen bosatte Inga seg i Rogaland .
Rávisolmmožin ásaiduvai Inga Rogalándii .
Som pensjonist flytta Gunhild til Ruostefielbmá der ho hadde bygd hus .
Penšunistan fárrii Gunhild Ruostefielbmái gosa son lei huksen viesu .
Da ho blei dement , delte niesene på å ha henne hos seg .
Go son šattai dementa , juogadeigga goaskibat su ássat luhtiska .
Ho døde i Stavanger , men er gravlagt i Bonjákas .
Son jámii Stavangerii , muhto lea hávdáduvvon Bonjákassii .
Anna Anderssen – « Stuorra-Ánne »
Anna Anderssen – « Stuorra-Ánne »
Anna Katrine Anderssen ( 1897–1992 ) gikk under navnet « Frøken Anderssen » eller også « Pavel-Anna » .
Anna Katrine Anderssen ( 1897–1992 ) guttii nama « Frøken Anderssen » dahje maiddái « Pavel-Ánná » .
« Stuorra-Ánne » , sa yngstebroren Per , han mente ho var for dominant .
« Stuorra-Ánne » , logai nuoramus viellja Piera , go son oaivvildii Anna lei beare válddálaš .
Etter påtrykk fra mora , hjalp broren Pavel til så Anna fikk skolegang .
Eatnis ávžžuhemiin , veahkehii Pavel-viellja su skuvlavázzimii .
Ho gikk amtsskole i Vadsø , Halsøy folkehøgskole i Mosjøen og 1-årig lærerinnekurs i Tromsø i 1920/21 . I 1921/22 fikk ho post i Sørøysund kommune , i kretsene Vinna-Mefjord .
Son váccii ámtaskuvlla Čáhcesullos , Halsøy álbmotallaskuvlla Musseres ja 1-jagi oahpaheaddjikurssa Romssas 1920/21:s. 1921/22 oaččui son barggu Sállannuori gielddas , Skihččola – Girkovuona biirii .
I 1922 dro ho til Nord-Varanger , men kom tilbake og skolte i Mefjord-Kårhamn .
1922:s manai son Davvi-Várjjagii , muhto máhcai ja skuvlii Girkovuonas – Jáhkogohpis .
Ho fikk post Fjordtun - Kårhamn [ 22 ] i 1927 da Fjordtun internat stod ferdig .
Son oaččui barggu Fjordtunas – Jáhkogohpis [ 23 ] 1927:s dalle go Fjordtun internáhtta gárvánii .
Ho underviste både i små- og storskole .
Son oahpahii sihke smávva- ja stuorraskuvllas .
Anna Anderssen , antatt fotografert i 1922 i Tromsø , like før hun begynte som lærer i Sørøysund .
Anna Anderssen , jáhkkimis govvejuvvon Tromssas 1922 , juste ovdal go bargagođii oahpaheaddjin Sállannuoris .
Anna Andersen i midten , foran Kårhamn skole .
Anna Anderssen gasku , Jáhkogohpi internáhta ovddabealde .
Helt til høgre Frøken Isaksen , " Issa " , som var den første husmora på Kårhamn internat .
Áibbas olgeš bealde « Frøken » Isaksen , « Issa » , gii lei Jáhkogohpi internáhta vuosttaš dálueamit .
Kanskje sleit ho med forestillinger om disiplin og prestasjoner ?
Soaitá son ražai disipliinna ja olahusaid jurdagiiguin ?
Flere forteller at ho var slem som lærer .
Máŋggas muitalit ahte son lei bahánihkkán oahpaheaddjin .
Niesa Laila Jensen fortalte at da tante Anna skolte i Krampenes , sendte ho formanende brev til foreldrene vedlagt hodelus fra ungene deres !
Goaskkit Laila Jensen muitalii ahte go Anna-goaski skuvlii Ganešnjárggas , de son sáddii cuiggodanreivve váhnemiidda main ledje sin mánáid dihkit mielddusin !
Ho brukte ikke samisk i skolen , men tok heller ikke avstand fra det samiske .
Son ii geavahan sámegiela skuvllas , muhto ii biehttalan dattetge sámivuođa .
I 1957 var det et stort lærerstevne i Karasjok .
1957:s lei stuorra oahpaheaddjičoakkán Kárášjogas .
Der deltok både ho , mine besteforeldre og foreldre .
Doppe oassálaste sihke son , mu áhku , áddjá ja váhnemat .
Far min fortalte at Anna dro mamma og han bygda rundt for å presentere dem for slekta .
Áhččán muitalii ahte Anna geasehii sudno etniin miehtá gili oahpásmuvvat sudno sohkii .
På 70-tallet kjøpte ho platene til Tanabreddens ungdom og sang med .
70-logus son osttii Deatnogátte nuoraid skearru ja lávllui mielde .
Tanaelva var hellig .
Deatnu lei bassi .
Ho sympatiserte med elveredderne og var mot utbygginga av Alta-Kautokeino-vassdraget .
Son vuostálasttii Álttá – Guovdageainnu-čázádaga buođđuma .
At sambygdingen og partifellen Haakon Henriksen [ 23 ] var aktiv motstander , medvirka nok til dette .
Ahte siidaguoibmi ja bellodatustit Haakon Henriksen [ 24 ] lei áŋgiris vuosttaldeaddji , váikkuhii gal várra dasa .
Når Anna spanderte , kom laks , multer , ryper og reinkjøtt fra Tana på bordet .
Go Anna lei árvvas , bođii luossa , luopmánat , rievssahat ja bohccobiergu Deanus beavdái .
Ho kjøpte foreldregården der ho i 1957 bygde hytte .
Son osttii váhnendálu gosa son huksii bartta 1957:s .
Dit reiste ho minst en gang i året , men ho blei nok på mange måter en fremmed i heimbygda .
Dohko son mátkkoštii unnimusat oktii jagis , muhto son šattai máŋggaládje vierisin ruovttugilis .
Anna og Pavel Anderssen i Karasjok på 1930-tallet
Anna ja Pavel Anderssen Kárášjogas 1930-logus .
Anna Andersen , fotografert 1991 , siste gang familien tok henne med hjem fra sykehjemmet .
Anna Anderssen , govvejuvvon 1991:s , maŋimus háve go fuolkkit válde su mielde ruoktot buhcciidruovttus .
Anna Anderssen forblei ugift .
Anna Anderssen bisui náitalkeahttá .
Ho bygde hus i Rypefjord i 1953/54 og blei boende .
Son huksehii viesu Lávželuktii 1953/54:s ja ásaiduvai dohko .
Ho var aktiv i det lokale lærerlaget og i Finnmark lærerlag .
Son lei viššal báikkálaš oahpaheaddjisearvvis ja Finnmárkku oahpaheaddjisearvvis .
Ho holdt seg godt orientert og kommenterte dem som satt med makta lokalt .
Sus ledje buorit dieđut ja kommenterii sin geain lei fápmu báikkálaččat .
Gjennom 40 år i skolen hadde ho hatt de fleste av dem som elever .
40 jagis skuvllas ledje eatnasat sis leamaš su oahppit .
Ho la seg borti mangt og fordømte det ho mente var ukristelig .
Son guoskkahalai ollu áššiid ja dubmii dan maid son oaivvildii lei eahperisttalaš .
Ho hadde ei skarp tunge som nok førte til beklemte situasjoner .
Sus lei bastilis njuovčča mii várra dagahii su gáržžohallan dilálašvuođaide .
Forholdet til broren Pavel blei etter hvert anstrengt .
Oktavuohta Pavel-vieljain šattai dađistaga váddábun .
Ho hadde god økonomi og likte å kle seg i pels og skinnlue .
Sus lei buorre ekonomiija ja liikui gárvodit náhkkebiktasiin ja náhkkegahpiriin .
Ho « finska » [ 24 ] , og med sitt spesielle utseende og ganglag var ho en markant skikkelse .
Son humai sámegillii báinnahallan dárogiela , ja iežas erenoamáš hámiin ja vázzimiin lei su álki áicat .
Ho var tante for flere generasjoner og besøkte ofte tantebarna .
Son lei goaskin , muoŧŧán ja siessán moatti bulvii ja sus lei buorre oktavuohta bearrašiin .
Nevøen Reidar som var redaktør i Arbeiderbladet var ho svært stolt av .
Reidar-muoŧŧaliin , gii lei Arbeiderbladet doaimmaheaddji , son gal čevllohalai .
Ho hadde god hukommelse og fortalte gjerne om hendelser og skikkelser .
Sus lei buorre muitu ja muitalii áinnas dáhpáhusaid ja olbmuid birra .
Ho var gjestfri og sjenerøs .
Son lei buorredáhtolaš gussiide ja árvvas .
Eiendommen i Tana forærte ho nevøen Erling i Tromsø .
Opmodagas Deanus son attii Erling-muoŧŧalii Romssas .
Ho var tøff og uredd og reiste med fly rundt i landet helt til de siste årene .
Son lei nanus ja roastil ja mátkkoštii girdiin miehtá riikka gitta maŋemus jagiide .
Gunnar Olsen – søndagsskolelæreren
Gunnar Olsen – sotnabeaiskuvlaoahpaheaddji
Foreldrene til Gunnar Olsen ( Lille ) [ 25 ] ( 1897 – 1977 ) var Ole Olsen Lille Ravdne , fra Ávskár / Auskarnes ved Torhop og Anne Berthe Clemetsdatter Klemetsen .
Gunnar Olsen ( Lille ) [ 25 ] ( 1897–1977 ) váhnemat ledje Ole Olsen Lille Ravdne , Ávskáris eret Gohpi lahka ja Anne Berthe Clemetsdatter Klemetsen .
De flytta til Geresgohppi i Austertana .
Soai fárriiga Geresgohppái Juovlavuonas .
Gunnar var nest yngst av åtte søsken . Faren døde da Gunnar var 13 år .
Gunnar lei nubbin nuoramus gávcci oarbinaččas , sin áhčči jámii go Gunnar lei 13-jahkásaš .
Han arbeidde på fiskebruket i Kongsfjord og sparte penger til skolegang .
Son barggai guolástandoaimmahagas Strommavuonas ja sesttii ruđa skuvlavázzimii .
Gunnar gikk på Øytun ungdomsskole [ 26 ] i Havøysund i 1917 .
Gunnar váccii Øytun álbmotallaskuvlla 1 Ávanuoris [ 26 ] 1917:s .
Skolen var eid av Indremisjonen , som også ga han lån for å ta lærerutdanning .
Skuvlla oamastii Sámemiššovdna , mii maiddái attii sutnje loana vázzit oahpaheaddjiskuvlla .
Han hadde store problemer med å skrive norsk på lærerskolen , men fikk hjelp av klassekamerater .
Sus ledje stuorra váttisvuođat čállit dárogiela oahpaheaddjiskuvllas , muhto oaččui veahki skuvlaskihpáriin .
Etter eksamen i 1919 , søkte han poster og hadde noen vikariater i Øst-Finnmark .
Maŋŋil eksámena 1919:s , son ozai barggu ja sus ledje muhtun sadjásašvirggit Nuorta-Finnmárkkus .
Gunnar Olsen som nyutdanna lærer i 1921
Gunnar Olsen 1921:s , go lei juste geargan oahpaheaddjioahpus .
Snefjord internat da det var nybygd i 1911 .
Muorrala internáhtta ođasin , 1911 .
I 1921 fikk han post som styrer på statsinternatet i den sjøsamiske kretsen Snefjord i Måsøy kommune .
1921:s son oaččui barggu stáhtainternáhta jođiheaddjin Muorralvuona mearrasámi biires Muosáid gielddas .
Her hadde det da i flere år vært konflikt mellom bygdefolket og læreren , og foreldrene hadde gått til skolestreik .
Dáppe lei moanaid jagiid leamaš riidu gaskal giliolbmuid ja oahpaheaddji , ja váhnemat ledje álggahan skuvlastreaikka .
Gunnar Olsen kommuniserte på bygdefolkets språk , og det blei satt pris på .
Gunnar Olsen gulahalai giliolbmuid gillii , ja dat adnui árvvus .
Magna Johnsen fra Alta var internathusmor .
Magna Johnsen Álttás lei internáhta dállodoalli .
De to gifta seg i 1925 og fikk etter hvert sju barn .
Soai náitaleigga 1925:s ja oaččuiga dađistaga čieža máná .
De kjøpte eiendom i Pålbukta , ca. 1 km fra skolen , og på 30-tallet bygde familien her .
Soai osttiiga opmodaga Čievrras , su. 1 km eret skuvllas , ja 30-logus huksii bearaš dohko .
De drev gårdsbruk og leverte melk til internatet .
Sudnos lei eanandoallu ja soai buvttiiga mielkki internáhttii .
Bygda lå utenom skipsleia , og den gang var der ingen handelsmann på stedet , alt måtte fraktes med båt .
Gilli lei skiipajohtolaga olggobealde , ja go dalle ii lean oktage gávpealmmái báikkis , de buot fertii dolvojuvvot fatnasiin .
Internatet var et samlingspunkt i bygda .
Internáhtta lei gili čoagganansadji .
Gunnar Olsen som lærer med elevene sine ved Snefjord internat 1939 .
Gunnar Olsen govvejuvvon oahpaheaddjin oahppiidisguin Muorrala internáhtas 1939 .
Skolen holdt til i Gárggu ved Snefjordelva .
Skuvla lei Gárggus Muorraljotgáttis .
Lærerinna som står til venstre er frøken Hånes .
Oahpaheaddji guhte čuožžu gurut bealde lea frøken Hånes .
Internattomta i Snefjord .
Muorrala internáhta viessosadji .
Tyskerne brente internatet i 1944 , og det blei ikke bygd opp igjen her .
Duiskalaččat bolde internáhta 1944:s , ja dat ii huksejuvvon fas deike .
I dag står bare restene av murene igjen .
Dál leat dušše viessomuvrra bázahusat báhcán .
Gunnar Olsen beskreiv fjorden slik : « Snefjord er en ualminnelig vakker fjord , fjellene er lave og skråner jevnt nedover mot sjøen .
Gunnar Olsen čilgii vuona birra ná : « Muorralvuotna lea earenoamáš čáppa vuotna , várit leat vuollegaččat ja állájit dássedit vulošguvlui meara guvlui .
Den lange strandlinjen er vidunderlig . »
Guhkes mearragáddelinnjá lea hávskái . »
Snefjord var nok et kjært sted for han .
Muorralvuotna lei várra ráhkis báiki sutnje .
Magna var oppvokst med furuskog og dro ofte til Alta om sommeren .
Magna lei bajásšaddan beahcevuvddiin ja manai dávjá Áltái geasset .
Hennes søster Julie blei gift i Snefjord , og dermed blei de del av bygdas familier .
Su oabbá náitalii Muorralii , ja dalle šattaiga soai oassin gili bearrašiin .
Gunnar Olsen var folkelig , og six-pencen var hans hodeplagg .
Gunnar Olsen lei olmmošeaddjái , ja six-pence-gahpir lei su oaivegárvu .
I 1944 blei familien evakuert til Steigen .
1944 evakuerejuvvui bearaš Stáiggui .
Etter virke i Finnfjordbotn 1945–1946 , var de tilbake i Snefjord høsten 1946 .
Maŋŋil doaimma Vuotnabađa skuvlaleairras 1945–1946:s , fárrejedje ruovttoluotta Muorralii 1946:s .
Den nye internatskolen blei påbegynt samme år , ikke på Gargoneset ( Gárgonjárga ) der den hadde stått før krigen , men i Pålbukta med kai og pakkhus og eget vassverk .
Ođđa internáhttaskuvla álggahuvvui seamma jagi , ii fal Gárggonjárgii , gos lei ceaggán ovdal soađi , muhto Čivrii , gos lei kájá ja gálvorájahat ja sierra čáhcehoidu .
I mars 1947 begynte undervisning av 15–16-åringer som hadde fått avbrutt skolegang på slutten av krigen , og fra høsten 1947 var det normal skole .
Njukčamánus 1947:s oahpahus 15–16-jahkásaččaide geaid skuvlavázzin lei boatkanan loahpageahčen soađi , ja 1947 čavčča rájes lei dábálaš skuvla .
De fleste elevene i Snefjord var samiskspråklige .
Eatnasat Muorralvuona ohppiin ledje sámegielagat .
Gunnar var pertentlig med norskundervisninga og snakka stivt riksmål .
Gunnar lei fuolalaš dárogieloahpahusain ja hálai riikkadárogiela .
Magna hadde nok lært noe samisk , men norsk blei heimespråket , og ingen av barna lærte samisk .
Magna gal dáiddii oahppan veahá sámegiela , muhto dárogiella šattai ruovttugiellan , iige oktage mánáin oahppan sámegiela .
Dattera Magnhild mener at han ønska at barna skulle ha det enklere i framtidige studier enn han hadde hatt det .
Magnhild-nieida oaivvilda ahte son háliidii ahte mánáin galggai leat álkit boahttevaš oahpus go sus lei leamaš .
Han hadde kanskje et håp om at de skulle lære samisk seinere .
Sus soaitá leamaš doaivva ahte sii galge oahppat sámegiela maŋŋil .
Han lot ungene lese samiske tekster i Bibelen .
Son divttii mánáid lohkat teavsttaid biibbalis .
De forstod ikke noe , men faren var fornøyd med uttalen !
Sii eai ádden eai maidege , muhto áhčči lei duhtavaš mo ledje dadjan !
Flere av barna blei pedagoger .
Máŋggas mánáin šadde pedagogan .
Ingen bor i Finnmark .
Ii oktage ása Finnmárkkus .
Etter krigen blei den nye internatskolen i Snefjord bygd i Pålbukta .
Soađi maŋŋá huksejuvvui Muorrala ođđa internáhttaskuvla Čivrii .
Gunnar Olsen med elevene sine ved Snefjord skole , 1960 .
Gunnar Olsen ohppiidisguin Muorrala skuvllas , 1960 .
Gunnar Olsen var med å etablere ski- og idrettslag , og satt i kommunestyret for Venstre .
Gunnar Olsen lei fárus ásaheame čuoigan- ja valáštallanservviid , ja lei gielddastivrras Gurutbellodaga ovddas .
Han drev søndagsskole , og under gudstjenestene i Slotten kapell tolka han , var ofte forsanger og spilte orgel etter noter .
Son doaimmahii sotnabeaiskuvlla , ja son dulkui ipmilbálvalusaid Muotkki kapeallas , lei dávjá ovdalávlu ja čuojahii orgela nuohtaid mielde .
Han foretok heimedåp og forretta i begravelser .
Son doaimmahii ruovttugásttaid ja sárdnidii hávdádemiin .
Han var engasjert i Finnemisjonen [ 27 ] heile livet , solgte « Lappernes Ven » [ 28 ] , oversatte salmer og Ole Hallesbys andakter [ 29 ] .
Son áŋgirušai Sámemiššovnnas olles eallima , vuvddii « Lappernes Ven » [ 27 ] , jorgalii sálmmaid ja Ole Hallesby sártniid [ 28 ] .
Da han blei pensjonist i 1963 , flytta de til Alta , der han tok noen vikariater .
Go son šattai penšunistan 1963:s soai fárriiga Áltái , gos son barggai muhtun sadjásašvirggiin .
Han tok språkkurs i engelsk og finsk , og høsten 1963 studerte han samisk ved Universitetet i Oslo .
Son váccii giellakurssaid eaŋgalasgielas ja suomagielas , ja 1963 čavčča son logai sámegiela Oslo universitehtas .
I Norges Finnemisjonsselskaps 75-års jubileum i 1963 framførte han « Samefolkets hilsen og takk » .
Norgga Sámemiššonsearvvi 75-jagi ávvudeamis 1963:s ovdanbuvttii son « Sámeálbmoga dearvvuođaid ja giitosa » .
« Hærra Gånagas » , Kong Olav , var blant gjestene .
« Hearrá Gonagas » , Gonagas Olav , lei gussiid gaskkas .
Han holdt også samiske andakter i radioen .
Son doalai maiddái sámegiel sártniid radios .
I « Fornorskningen i kystdistriktene » viser han respekt for det samiske .
Dáruiduhttin rittuin - artihkkalis atná son sámeáššiid árvvus .
Han , som andre , overvurderte imidlertid den sjøsamiske kulturens evne til motstand .
Son nugo earátge , almmatge árvvoštalai mearrasámi kultuvrra gálggaid vuosttaldit buorebun go maid dat ledje .
Han er gravlagt i Alta .
Son lea hávdáduvvon Áltái .
Per Erik Saraksen – radiokåsøren
Per Erik Saraksen – radioságadoalli
Levevegen var fiske og småbruk .
Birgenláhki lei guolásteapmi ja smávvadállu .
På skolen i Gárggogeahči blei han og de andre ungene internerte på loftet og overlatt mye til seg sjøl .
Deanodaga ( Vestertana ) skuvllas Gárggogeažis son ja eará mánát internerejuvvojedje loktii ja guđđojuvvojedje ollu iehčanassii .
[ 30 ] Etter folkeskolen arbeidde han som gjeter og fisker .
[ 29 ] Maŋŋil álbmotskuvlla son barggai guođoheaddjin ja guolásteaddjin .
Etter Amtsskolen i Tana i 1919 , følte han at han beherska norsk godt nok til å søke seg videre og i 1919/20 gikk han på Trondarnes folkehøgskole .
Maŋŋil ámtaskuvlla Deanus 1919:s , son dovddai ahte máhtii doarvái bures ohcat viidáseappot ja 1919/20:s son váccii Trondarnes ( Runášši ) álbmotallaskuvlla .
I 1920/21 hadde han post som omgangsskolelærer i Nord-Varanger .
1920/21:s sus lei bargu vuorroskuvlaoahpaheaddjin Davvi-Várjjagis .
For å forbedre norsken tok han et år på Solborg ungdomsskole ved Stavanger .
Buoridan dihte dárogiela son váccii jagi Solborg nuoraidskuvllas Stavangeris .
Mora solgte ei ku for å skaffe reisepenger .
Eadni vuvddii gusa rábidan dihte mátkeruđa .
Etter nok en sesong på fiske søkte han Henrich Lyches 2-årige lærerskole i Kristiania ( Oslo ) 1922–1924 .
Maŋŋil vel ovtta guolástanáigodaga son ozai Henrich Lyche 2-jagáš oahpaheaddjiskuvlii Osloi 1922–1924:s .
Ungdomsbilde av Per Erik Saraksen og Sabba Olsen .
Per Erik Saraksen ja Sabba Olsen nuorran .
Kiberg skole før krigen .
Bierggi skuvla ovdal soađi .
Høsten 1924 vikarierte han i Kiberg .
1924:s son lei sadjásažžan Bierggis .
I 1925 skolte han i Masjok-Luftjok i Tana .
1925:s son skuvlii Máskejogas – Luovttejogas Deanus .
Samme år gifta han og Inger Sabbasen fra Guivesgieddi i Vestertana seg .
Seamma áigodaga náitaleigga soai Inger Sabbaseniin . Inger lei Guivvešgiettis Deanodagas eret .
De fikk etter hvert fire døtre .
Soai oaččuiga dasto njeallje nieidda .
I 1932 blei det statsinternat , og han fikk stillinga som styrer .
1932:s ásahuvvui stáhtainternáhtta , ja Saraksen oaččui jođiheaddjivirggi .
Kibergs befolkning var av norsk , samisk og finsk avstamning .
Bierggi álbmogis ledje dáčča , sámi ja suoma máttut .
Hans Kr. . Eriksen forteller at i sesongen hørtes alle Finnmarks språk og dialekter i været , og i mindre grupper blei alle språk brukt .
Hans Kr. Eriksen muitala ahte guolástanáigodagas gullojedje buot Finnmárkku gielat ja suopmanat , ja unnit joavkkuin geavahuvvojedje buot gielat .
Kiberg var et vitalt fiskevær med et blomstrende foreningsliv , og familien trivdes godt .
Biergi lei ealaskas guolástusvearra gos liđđo searvvit , ja bearrašat golahedje áiggi bures .
Han og kona var et stilig par og vel ansett .
Soai eamidiin leigga fárddalaš bárra ja bures dohkkehuvvon .
Saraksen satt for Venstre i herredsstyret i flere perioder , samt i skolestyret og forliksrådet .
Saraksen lei ollu áigodagaid Gurutbellodaga ovddas gielddastivrras , skuvlastivrras ja soabadanráđis .
Han organiserte skoleboksamlingene i kommunen .
Son organiserii gieldda skuvlagirječoakkáldagaid .
Under krigen bygde tyskerne et stort batteri på Kibergneset .
Soađi áigge huksejedje duiskkalaččat stuorra batteriija Biergái .
Bygda blei ikke brent i 1944 , og etter noen uker i Karasjok kom de tilbake , og i februar 1946 var skolen i gang igjen .
Gilli ii boldojuvvon 1944:s , ja maŋŋil go leigga leamaš moadde vahkku Kárášjogas máhcaiga , ja guovvamánus 1946 lei skuvla fas jođus .
Saraksen var en dyktig lærer , og Oddvar Støme og Hans Kr. . Eriksen forteller at han inspirerte elevene , spesielt i norsk og historie .
Saraksen lei čeahpes oahpaheaddji , ja Oddvar Støme ja Hans Kr. Eriksen muitaleigga ahte son movttiidahtii ohppiid , earenoamážit dárogielas ja historjjás .
17. mai-feiring på Kiberg internat 1960 .
Miessemánu 17. beaivvi-ávvudeapmi Bierggi internáhtas 1960:s .
Per Erik Saraksen med sine elever ved Kiberg skole .
Per Erik Saraksen ohppiidisguin Bierggi skuvllas .
Saraksen holdt mange kåserier i Sameradioen fra 1956 til 1972 ; om fiske og fangst i Tanafjorden , på Lofoten og Vestlandet , om sjøsamene og skolehistoria i Tanafjorden .
Saraksenis ledje ollu sáhkavuorut Sámeradios 1956 rájes gitta 1972 rádjái ; guolásteami ja bivddu birra Deanuvuonas , Lofuohtas ja Vestlánddas , mearrasámiid birra ja skuvlahistorjjá birra Deanuvuonas .
Opptakene er dessverre borte , men manusene er bevart og er viktige beretninger om sjøsamisk kulturarv .
Báddemat leat dađi bahábut jávkan , muhto čállosiid mánusat lea áimmuin ja leat dehálaš muitaleamit mearrasámiid kulturárbbi birra .
I kåseriene har han et kritisk syn på fornorskinga , også ut fra egne opplevelser .
Radiosáttasártniinis son moaitá dáruiduhttima , maiddái iežas vásáhusaid vuođul .
Det virker ikke som han assosierte det med egen gjerning i skolen .
Son ii oro assosiereme dán iežas doaimmaiguin skuvllas .
Per Erik og Inger Saraksen er begge gravlagt i Alta .
Per Erik ja Inger Saraksen leaba goappašagat hávdáduvvon Áltái .
I første linje
Vuosttaš linnjás
Skolestyrene [ 32 ] tilsatte norskspråklige lærere i samiske kretser , mens samisktalende lærere ofte blei plasserte i kretser der de fleste var norsktalende .
Skuvlastivrrat bidje virgái [ 31 ] dárogielat oahpaheddjiid sámegielat biiriide , ja sámegielat oahpaheaddjimiššot biddjojedje dávjá biiriide gos eatnasat ledje dárogielagat .
I kretsene Skiipagurra og Sirbmá var Anna Anderssen og Gunnar Olsen blant søkerne i 1921 .
Skiippagura ja Sirpmá biiriin leigga Anna Anderssen ja Gunnar Olsen ohcciid searvvis 1921:s .
Kretsene innstilte samiske søkere , skolestyret ønska en vestlending .
Biiriid mearrádus- evttohusas ledje sámi ohccit , muhto skuvlastivra háliidii vestlándalačča .
Trass negativ innstilling fra skoledirektøren , fikk Per Fokstad post på Norskholmen skole .
Vaikko skuvladirektevrras leige negatiivvalaš mearrádusevttohus , oaččui Per Fokstad barggu Dárusullo skuvlii .
Lærerne hadde fast lønn , og hørte slik de til de privilegerte i lokalsamfunna .
Oahpaheddjiin lei bissovaš bálká , ja gulle ná daidda geat ledje privilegerejuvvon báikkálaš servodagas .
Særlig blei internatstyrerne sett på som storkarer .
Earenoamážit gehččojuvvojedje internáhttajođiheaddjit alladin .
Lærerinnene hadde ofte ett-årig lærerinnekurs , og vanligvis underviste de småskolen .
Nissonoahpaheddjiin ledje dávjá ovtta-jagáš oahpaheaddjikurssat , ja dábálaččat sii oahpahedje smávvaskuvllas .
De skulle gi små samebarn norskferdigheter og gi dem trygghet i en ny og ukjent hverdag .
Sii galge addit smávva sámemánáide dárogiel gálggaid ja addit sidjiide oadjebasvuođa ođđa ja amas árgabeaivvis .
De var nøkkelpersoner , men hadde lavere lønn enn sine mannlige kollegaer .
Sii ledje váldoolbmot , muhto sis lei unnit bálká go dievdduin geat ledje bargoskihpárat .
Siden få av dem var fra Finnmark og ennå færre forsto samisk , må det ofte ha vært svært vanskelig for dem å kommunisere med barna .
Go ledje dušše moattis Finnmárkkus eret ja vel eanebut eai ipmirdan sámegiela , ferte dávjá leat leamaš hui váttis gulahallat mánáiguin .
Internatene var sentrale institusjoner i bygdene .
Internáhtat ledje guovddáš ásahusat giliin .
De ga arbeidsplasser og de kjøpte varer og tjenester fra lokalbefolkninga .
Dat adde bargosajiid ja oste gálvvuid ja bálvalusaid báikkálaš olbmuin .
Internatstyrerne hadde ansvar for forpleining av barn , administrasjon av lærere , husmor og hushjelper , regnskap , brensel til oppvarming og belysning .
Internáhttajođiheddjiid ovddasvástádus lei dikšut mánáid , hálddašit oahpaheddjiid , dállodolliid ja viessovehkiid , rehketdoalu , boaldámuša liggemii ja čuvgii .
Internatdrifta tok mye tid og krefter .
Internáhttadoaibma válddii ollu áiggi ja fámuid .
Flere internatstyrere drev også jordbruk med fehold både for internatet og eget hushold .
Oallugat internáhttajođiheddjiin doaimmahedje maiddái eanandoalu oktan šibitdoaluin sihke internáhta várás ja iežaset dállodollui .
Blant dem var Gunnar Olsen og Pavel Anderssen .
Daid searvvis leigga Gunnar Olsen ja Pavel Anderssen .
De og Per Erik Saraksen var styrere i en mannsalder , og de sleit seg alle ut i arbeidet .
Soai ja Per Erik Saraksen ledje jođiheaddjit olbmoagi , ja barge iežaset measta jámas .
Patrioter og fornorskere
Patriohtat ja dáruiduhttit
Ingen av dem , heller ikke Fokstad , lærte sine egne barn samisk .
Ii oktage sis , ii Fokstadge , oahpahan mánáidasas sámegiela .
Lite ante de om kulturtapet de påførte sine egne .
Unnán dihte sii kultuvramassima birra maid sii dagahedje oapmahaččaide .
Bortsett fra enkelte ord og vendinger , kan ingen av etterkommerne deres samisk .
Earret muhtun sániid ja dajaldagaid , ii máhte oktage sin maŋisbohttiin sámegiela .
Ingen bor i Tana eller der de vokste opp .
Ii oktage oro Deanus dahje doppe gos leat bajásšaddan .
De hadde store kunnskaper om Tana og Finnmark , om samisk tradisjon , språk og naturbruk .
Sis lei ollu diehtu Deanu ja Finnmárkku birra , sámi árbevieruid , giela ja luonddugeavaheami birra .
De var finnmarkspatrioter og hjembygdspatrioter , de hadde ordet i sin makt og var « fortellere » .
Sii ledje finnmárko- ja ruovttugillipatriohtat , sis lei sátni hálddusteaset ja ledje « muitaleaddjit » .
Det var få samiske lærere i denne tida .
Sámi oahpaheaddjit ledje vátná dan áiggi .
De kunne ytt store bidrag til samisk språk og identitet .
Sii livčče sáhttán dahkat ollu nannet sámi giela ja identitehta .
Kunnskapene deres blei aldri sett som ressurs , ikke av skolemyndighetene og neppe av dem sjøl .
Sin máhtu eai oaidnán makkárge riggodahkan skuvlaeiseválddit , eai ge báljo sii iežage
Alt tyder på at de seks utøvde sin gjerning som lærere flest .
Buot orru čájeheame ahte dát guđas barge oahpaheaddjidaguset nu go eanas oahpaheaddjit .
De var arbeidsomme og dyktige lærere .
Sii ledje barggánis ja čeahpes oahpaheaddjit .
Alle søkte lønnstillegget fra Finnefondet , og rapporterte framgang i fornorskningsarbeidet .
Buohkat ohce bálkálasáhusa Sámefoanddas , raporterejedje ovdáneami dáruiduhttinbarggus .
Oppdraget var ” fornorskningen ” , dvs. å lære barna godt norsk , gi de muligheter som gode nordmenn .
Doaibman lei « dáruiduhttin » , mii lei oahpahit mánáide dárogiela bures , addit sidjiide vejolašvuođaid buorrin norgalažžan .
Samtlige virka som fornorskere , både i skolen og heimen .
Buohkat doibme dáruiduhttin , sihke skuvllas ja ruovttus .
Livene deres var eventyr , forankra i naturen og i den velsigna fisken .
Sin eallimat ledje máidnasat , čadnon lundui ja buressivdniduvvon guolásteapmái .
De opplevde blomstringa langs Ishavskysten med russehandel , tørrfisk , prektige skoleinternater , gode kommunikasjoner og impulser fra den store verden .
Sii vásihedje lieđđuma Jiekŋaáhperittus luossagávppašemiin , goikeguliin , ebmos skuvlainternáhtaiguin , buriid kommunikašuvnnaiguin ja stuorra máilmmi impulssaiguin .
Krigen med okkupasjon , rasering og flukt levna lite tid til samiske spørsmål .
Soahti okkupašuvnnain , njeaidimiin ja báhtaremiin guđii unnán áiggi sámi gažaldagaide .
I etterkrigstida blei dagsorden styrt av industrialisering , sentralisering , kald krig og enhetsskolen .
Maŋŋil soađi stivrii industrialiseren , guovdilastin , galbmasoahti ja ovttadatskuvla beaivválaš daguid .
I Vest-Finnmark blei internering i Finnfjordbotn skoleleir og gjenreisning en påkjenning .
Oarje-Finnmárkkus šattai interneren Vuotnabađa skuvlaleirii ja ođđasithuksen lossadin .
I Øst-Finnmark var det flere bygder og skoler som ikke blei brent , og for dem som var lærere her blei etterkrigstida ikke like krevende som i vest .
Nuorta-Finnmárkkus ledje muhtin gilit ja skuvllat mat eai boldojuvvon , ja sidjiide geat barge doppe oahpaheaddjin , áigi soađi maŋŋá ii šaddan nu gáibidahkesin go oarjin .
De så ei ny tid og gjorde sitt beste .
Sii oidne ođđa áiggi ja dahke buoremusaset .
De tok nok for gitt at samisk , morsmålet , blei ivaretatt i heimen og at den samiske livsformen ville bestå .
Sin mielas lei diehttelas ahte sámegiella , eatnigiella , áimmahuššo ruovttus ja ahte sámi eallinvuohki ceavzá .
Deres tanker og valg må betraktes i lys av finnmarksbygdenes historie og storsamfunnets fornorskende kraft .
Sin jurdagiid ja válljemiid ferte geahččat Finnmárkku giliid historjjá ja stuoraservodaga dáruiduhtti fámu čuovggas .
Finnmark er blitt et anna land
Finnmárku lea šaddan eará eanan
I 1940 kom tyskerne og krigens drama .
1940:s bohte duiskkalaččat ja soađi drámá .
Høsten 1944 blei folk jaga fra hus og heim og 50 000 deportert sørover , der de fikk nye inntrykk og impulser .
1944 čavčča áddjojuvvo olbmot eret viesuineaset ja ruovttuineaset ja 50 000 olbmo dolvojuvvojit lulás , gos sidjiide lei ollu ođas oaidnit ja ođđa fuomášumit .
Etterkrigstida var prega av anleggsvirksomhet , et nytt og bedre Finnmark skulle gjenreises .
Maŋŋil soađi ráđđii rusttetdoaibma , ođđa ja buoret Finnmárku galggai čuožželahttot .
Under den kalde krigen blei radikale elementer overvåka og kriminalisert , og dette virka hemmende også på samisk kulturreisning .
Galbma soađi áigge radikála elemeanttat gozihuvvojedje ja návdojuvvojedje vearredahkkin , ja dát hehttii maiddái sámi kulturčuožžilahttima .
De offentlige vesener vokste og blei omfattende med fiskeri- og jordbruksforvaltning , kommuneadministrasjon og helsevesen .
Almmolaš doaimmahagat sturro ja levve , guolástan- ja eanandoallohálddašemiin , gieldahálddahusain ja dearvvašvuođadoaimmain .
Norsk var enerådende språk i offentlig administrasjon og partiapparater .
Dárogiella lei oktoráđđejeaddji giellan almmolaš hálddahusas ja bellodatapparáhtain .
Fra først på 1950-tallet blei samisk brukt bare voksne i mellom , og samisk som morsmål var på vikende front på kysten .
1950-logu álggu rájes geavahedje dušše rávis olbmot sámegiela gaskaneaset , ja sámegiella eatnigiellan lei unnume rittus .
Radiosendinger på samisk starta i 1946 , og der blei Kathrine Johnsen fra Vestertana en ledende skikkelse i mange år .
Radiosáddagat sámegillii álggahuvvo 1946:s , ja dás šattai deanodatlaš Katrine Johnsen njunuš olmmožin ollu jagiid .
De samiske sendingene hjalp likevel lite til å motvirke språkskiftet som nå var i gang .
Sámegielsáddagat dattetge eai sáhttán ollu hehttet giellamolsuma mii dalle lei jođus .
Fornorskinga har foregått i skolen , men fornorskninga har vært et større samfunnsendrende prosjekt utøvd på mange arenaer .
Dáruiduhttin lea dáhpáhuvvan skuvllas , muhto dáruiduhttin lea leamaš stuorát servodatrievdadeaddji prošeakta mii lea dahkkon ollu arenain .
I ettertid kan vi se at de seks og deres samtidige var naive overfor den samiske kulturens evne til å overleve .
Maŋit áiggis mii sáhttit oaidnit ahte dát guđas ja sin mieláigasaččat ledje beare luohttevaččat sámi kultuvrra vejolašvuođaide seailut .
I dag har samiske elever rett til opplæring i samisk , men noe revitaliseringsprogram for de mange som har mista språk og tradisjon er fortsatt ikke organisert .
Odne lea sámi ohppiin riekti oažžut oahpahusa sámegielas , muhto ii guđegelágan ealáskahttinprográmma daid oallugiidda geat leat massán giela ja árbevieru , leat vel organiserejuvvon .
Språk- og kulturpåvirkninger foregår på stadig nye arenaer og med massiv gjennomslagskraft .
Giella- ja kultuvraváikkuheapmi dáhpáhuvvet ain ođđa arenain ja hirpmus vuoitinvuimmiin .
Råderetten over fiskeriene og de nye kraftnæringene ligger utenfor lokalsamfunnene .
Guolásteami ja ođđa fápmoealáhusaid ráđđen lea olggobealde báikkálaš servodagaid .
Stadig færre samer lever av eller nær den naturen som formidles i samisk forskning , kunst og turistindustri .
Unnit ja unnit sápmelaččat ellet luondduin dahje lahka luonddu mii gaskkustuvvo sámi dutkamis , dáidagis ja turistaindustriijas .
Altasaka brakte vern av land og vann på dagsorden .
Áltáášši loktii eatnamiid ja jávrriid suodjaleami beaivválaš áššin .
Nytt lovverk er vedtatt og nye institusjoner som Sametinget , Finnmarkseiendommen og Finnmarkskommisjonen er etablert .
Ođđa láhka lea mearriduvvon ja ođđa ásahusat nugo Sámediggi , Finnmárkkuopmodat ja Finnmárkkukommišuvdna leat ásahuvvon .
Hvilke konsekvenser disse nye institusjonene vil få for kultur og næringer i de samiske landskaper vet vi lite om i dag .
Daid ođđa ásahusaid váikkuhusain kultuvrii ja ealáhusaide sámi eanadagain mii diehtit hui unnán odne .
Rypefjord , Kårhamn , Snefjord , Kiberg , Mortensnes og Bonakas er blitt andre steder .
Lávželuokta , Jáhkogohppi , Biergi , Ceavccageađgenjárga ja Bonjákas leat šaddan eará báikin .
Sørøysundet , Tanafjorden og Varanger er blitt andre landskap , Finnmark et anna land .
Sállannuorri , Deanuvuotna ja Várjjat leat šaddan eará eanadahkan , Finnmárku eará eanan .
Kilder
Gáldut
Adressebok for Finnmark fylke med skatteligninger .
Adressebok for Finnmark fylke med skatteligninger .
11. utgave .
11. utgave .
S M Brydes forlag , Oslo 1943 Altern , Håvard og Andersson , Stig : Eksemplet Hammerfest .
S M Brydes forlag , Oslo 1943 Altern , Håvard og Andersson , Stig : Eksemplet Hammerfest .
Gyldendal Norsk forlag 1971 Anderssen , Pavel : Brev 1950–1963 .
Gyldendal Norsk forlag 1971 Anderssen , Pavel : Brev 1950–1963 .
Privat Andreassen , Magnhild Oline : Glimt fra Snefjords historie .
Privat Andreassen , Magnhild Oline : Glimt fra Snefjords historie .
42 år i statsinternatets tjeneste .
42 år i statsinternatets tjeneste .
Eget forlag 2009 Brygfjeld , Chr. : Diverse brev 1923–1925 .
Eget forlag 2009 Brygfjeld , Chr. : Diverse brev 1923–1925 .
Skoledirektøren i Finnmark .
Skoledirektøren i Finnmark .
Statsarkivet i Tromsø Frette , Thor : Kiberg .
Statsarkivet i Tromsø Frette , Thor : Kiberg .
Notat 03.05.1955 Samisk Arkiv Gammelshaug , Magne : Norges Samemisjon - en kortfattet historisk oversikt .
Notat 03.05.1955 Samisk Arkiv Gammelshaug , Magne : Norges Samemisjon - en kortfattet historisk oversikt .
Norges samemisjon Hirsti , Reidar : Sameopprøret .
Norges samemisjon Hirsti , Reidar : Sameopprøret .
Gyldendal Norsk Forlag 1994 Hirsti , Reidar : En symfoni med sterke dissonanser .
Gyldendal Norsk Forlag 1994 Hirsti , Reidar : En symfoni med sterke dissonanser .