pere/sami_parallel huggingface dataset:
Sametinget tar i Sametingsplanen for perioden 1998–2001 utgangspunkt i at samene er et eget folk – et urfolk med tilknytning til et område .
Sámediggi atná Sámediggeplánas 1998–2001 áigodahkii vuolggasadjin ahte sámit leat sierra álbmot – eamiálbmot mas lea gullevašvuohta guvlui .
I Sametingsplanen hevdes det at folkenes rett til selvbestemmelse er et internasjonalt anerkjent prinsipp , som FNs medlemsland er forpliktet til å fremme og beskytte .
Sámediggeplánas čuoččuhuvvo ahte álbmogiid vuoigatvuohta iešmearrideapmái lea riikkaidgaskasaččat dohkkehuvvon prinsihppa , man ON:a miellahttoriikkat leat geatnegahttojuvvon ovddidit ja suodjalit .
Det heter også at i likhet med urfolk over hele verden mener samene at retten til selvbestemmelse også gjelder verdens urfolk , og derfor må anerkjennes av verdenssamfunnet .
Daddjojuvvo maiddái ahte nugo earáge eamiálbmogat miehtá máilmmi oaivvildit sámit ahte vuoigatvuohta iešmearrideapmái maiddái gusto máilmmi eamiálbmogiidda , ja ahte máilmmeservodat danne ferte dan dohkkehit .
I Sametingsplanen er selvbestemmelse definert som « en kollektiv rett til å bestemme over egen fremtid » .
Sámediggeplánas lea iešmearrideapmi meroštallojuvvon « oktasaš vuoigatvuohtan mearridit iežas boahtteáiggi badjel » .
Videre blir det sagt at « Retten til selvbestemmelse [ også ] medfører … retten til å avgi beslutningsrett fra Sametingets side .
Maiddái daddjojuvvo ahte « Vuoigatvuohta iešmearrideapmái ( maiddái ) mearkkaša … vuoigatvuođa addit mearridanvuoigatvuođa Sámedikki beales .
Det vil si at det er samene selv , og ikke staten , som avgjør hvilke samfunnsområder det samiske folk skal ha styring , kontroll og forvaltning over . »
Dat máksá ahte leat sámit ieža , iige stáhta , geat mearridit makkár servodatduovdagiid badjel sámi álbmogis galgá leat stivrejupmi , ráđđejupmi ja hálddaheapmi » .
I Sametingets årsmelding for 2000 framholder Sametinget også at « retten til selvbestemmelse for urfolk gjelder på alle samfunnsområder , slik det gjør for alle andre folk » .
Sámedikki jahkedieđáhusas jagi 2000 ovddas deattasta Sámediggi ahte « eamiálbmogiid vuoigatvuohta iešmearrideapmái gusto buot servodatduovdagiin , nugo dahká buot eará álbmogiidda » .
Når det gjelder de siterte formuleringene ovenfor , har Sametinget ikke tilkjennegitt hva det konkret legger i dem .
Mii gusto siterejuvvon hámuhemiide dás bajábealde , de ii leat Sámediggi dovddahan makkár oaivila dat konkrehtalaččat bidjá daidda .
Regjeringen finner at en del av disse målsettingene er til dels meget omfattende og kan tolkes som om det ikke er noen begrensninger på selvbestemmelsesretten .
Ráđđehus atná ahte oassi dáid juksanmeriin leat osohahkii hui viidát ja sáhttet dulkojuvvot dego eai leat makkárge ráddjehusat iešmearridanvuoigatvuođas .
Regjeringen kan derfor ikke gi sin tilslutning til disse .
Danne ráđđehus ii sáhte daidda mieđihit .
Etter regjeringens syn må Sametingets målsettinger ses på som en prosess i samspill med den øvrige samfunnsutviklingen .
Ráđđehusa oainnu mielde fertejit Sámedikki juksanmearit gehččojuvvot proseassan mii doaibmá ovttas servodatgárgedemiin muđui .
Dialogen bør ha som siktemål å oppnå større klarhet i hva Sametinget legger i selvbestemmelsesbegrepet .
Dialoga ulbmilin berre leat stuorát čielggasvuođa oažžun das maid Sámediggi oaivvilda iešmearridandoahpagiin .
Målsettingen må være å unngå misforståelser og å komme fram til klare prosedyrer for å drøfte slike spørsmål .
Juksanmearrin ferte leat vealtat boasttuáddejumiin ja oažžut čielga , meannudanvugiid dákkár gažaldagaid ságaškuššamii .
4.2 Nærmere om begrepet selvbestemmelse
4.2 Dárkileappot iešmearrideami doahpaga birra
Begrepet selvbestemmelse er et uavklart folkerettslig begrep .
Doaba iešmearrideapmi lea čielggatkeahtes álbmotrievttálaš doaba .
Den tradisjonelle tolkningen av begrepet , er at det gjelder for folk i betydningen « befolkning bosatt innenfor bestemte territorier ( stater ) » , ikke for folk i betydningen « etnisk gruppe » .
Doahpaga árbevirolaš dulkojupmi lea ahte dat gusto álbmogiidda mearkkašumiin « veahkadat mii ássá dihto eanaguovlluid ( stáhtaid ) siskkabealde » , iige álbmogiidda mearkkašumiin « etnalaš joavku » .
Tradisjonelt har selvbestemmelse derfor vært assosiert med avkolonisering og okkuperte staters rett til uavhengighet .
Danne lea iešmearrideapmi árbevirolaččat assosierejuvvon eretkoloniseremiin ja vuollástuvvon stáhtaid vuoigatvuođain iehčanasvuhtii .
Idéen om « folkenes selvbestemmelsesrett » har sin opprinnelse i 1700-tallets tenkning om « folkesuverenitetsprinsippet » .
« Álbmogiid iešmearridanvuoigatvuođa » jurdda lea álggus vuolgán 1700-jagiid jurddašeamis « álbmotsorjjasmeahttunvuođaprinsihpas » .
FN-pakten slår i artikkel 1 og artikkel 55 fast « prinsippet om folkenes like rett og selvbestemmelse » .
ON-lihttu nanne artihkkalis 1 ja artihkkalis 55 « prinsihpa álbmogiid ovttalágáš vuoigatvuođa ja iešmearrideami birra » .
Da Verdenserklæringen om menneskerettigheter av 1948 ble fremforhandlet , var FNs medlemsland ikke rede til å videreutvikle prinsippet om « folkenes like rett og selvbestemmelse » slik man finner dette i FN-pakten .
Dalle go Máilmmejulggaštus olmmošvuoigatvuođaid birra 1948 šiehtadallojuvvui ovdan , eai lean ON:a miellahttoriikkat válbmašat viidáseappot gárgedit prinsihpa « álbmogiid ovttalágáš vuoigatvuođa ja iešmearrideami birra » nugo dan gávdná ON-lihtus .
Det finnes derfor ingen henvisninger til prinsippet i Verdenserklæringen om menneskerettigheter .
Danne eai gávdno čujuhusat prinsihppii Máilmmejulggaštusas olmmošvuoigatvuođaid birra .
I forbindelse med fremforhandlingene av FN-konvensjonen om sivile og politiske rettigheter av 1966 og FN-konvensjonen om økonomiske , sosiale og kulturelle rettigheter av 1966 , ble spørsmålet igjen satt på dagsorden .
iehtadaladettiin ovdan ON-konvenšuvnna siviila ja politihkalaš vuoigatvuođaid birra 1966 ja ON-konvenšuvnna ekonomalaš , sosiála ja kultuvrralaš vuoigatvuođaid birra 1966 , loktejuvvui gažaldat fas áššin .
Retten til selvbestemmelse , slik denne er fastslått i de to FN-konvensjonene av 1966 , begrenses i forhold til den vide anvendelsen som « prinsippet om folkenes like rett og selvbestemmelse » har etter FN-pakten .
Vuoigatvuohta iešmearrideapmái , nugo dat lea nannejuvvon guovtti ON-konvenšuvnnas 1966 , ráddjejuvvo viiddis geavaheami ektui mii « prinsihpas álbmogiid ovttalágáš vuoigatvuođa ja iešámearrideami birra » lea ON-lihtu mielde .
Dette skyldes at selvbestemmelsesretten slik denne er fastslått i felles artikkel 1 i FN konvensjonene av 1966 , er formulert med henblikk på kolonisituasjoner og på militær okkupasjon .
Dát boahtá das go iešmearridanvuoigatvuohta , nugo dat lea nannejuvvon ON-konvenšuvnnaid oktasaš artihkkalis 1 1966 , lea hámuhuvvon koloniijadiliid ja militearalaš vuollástemiid dihtii .
Slik rettigheten er formulert i felles artikkel 1 er retten til løsrivelse og opprettelse av en uavhengig stat en av de opsjoner et « folk » kan velge i utøvelsen av sin selvbestemmelsesrett .
Nugo vuoigatvuohta lea hámuhuvvon oktasaš artihkkalis 1 , de lea vuoigatvuohta gálgamii ja iehčanas stáhta vuođđudeapmái okta molssaeaktu man « álbmot » sáhttá válljet iežas iešmearridanvuoigatvuođa geavaheamis .
Den videreutvikling av « folkenes selvbestemmelsesrett » som har funnet sted i andre virkemidler , har alle hatt kolonisituasjoner og militær okkupasjon for øyet , og etter sitt innhold er de ikke lett anvendelige på andre situasjoner .
« Álbmogiid iešmearridanvuoigatvuođa » viidáset gárgedemiin mat leat dáhpáhuvvan eará neavvuin , leat buohkain leamaš koloniijadilit ja militeara vuollásteamit jurdagis , ja sisdoaluset mielde ii leat daid álki geavahit eará diliide .
Spørsmålet om retten til selvbestemmelse har fått ny aktualitet i en urfolksammenheng .
Gažaldat vuoigatvuođas iešmearrideapmái lea fas šaddan áigeguovdilin eamiálbmotoktavuođain .
I utkast til en FN-erklæring om urfolks rettigheter slås det i artikkel 3 fast at urfolk har rett til selvbestemmelse .
ON-julggaštusevttohusas eamiálbmogiid vuoigatvuođaid birra nannejuvvo artihkkalis 3 ahte eamiálbmogiin lea vuoigatvuohta iešmearrideapmái .
Ordlyden i artikkel 3 er identisk med ordlyden i felles artikkel 1 i FN konvensjonene av 1966 , med unntak av henvisningen til « urfolk » .
Sánit artihkkalis 3 leat ideanttalaččat sániiguin mat leat oktasaš artihkkalis 1 ON-konvenšuvnnain 1966 , earret daid mat čujuhit « eamiálbmogiidda » .
ILO-konvensjon nr. 169 regulerer derimot ikke spørsmålet om selvbestemmelse .
ILO-soahpamuš nr. 169 fas ii ásahala gažaldaga iešmearrideamis .
Det er regjeringens syn at fremforhandlingen av en FN-erklæring om urfolks rettigheter byr på en velkommen anledning til å videreutvikle « prinsippet om folkenes like rett og selvbestemmelse » til mer konkrete rettigheter i andre sammenhenger enn kolonisituasjoner og militær okkupasjon .
Ráđđehusa oaidnu lea ahte ovdanšiehtadallan ON-julggaštusa eamiálbmogiid vuoigatvuođaid birra addá vuogas liibba viidáseappot gárgedit « prinsihpa álbmogiid ovttalágáš vuoigatvuođa ja iešmearrideami birra » eanet konkrehta vuoigatvuohtan eará oktavuođaide go koloniijadiliide ja militearalaš vuollásteapmái .
Forslaget har også møtt betydelig motstand internasjonalt .
Evttohus lea ožžon mearkkašahtti vuostehágu riikkaidgaskasaččat .
Regjeringen vil støtte en prosess hvor prinsippet om urfolks rett til selvbestemmelse knyttes til « prinsippet om folkenes like rett og selvbestemmelse » i FN-pakten og hvor det foretas en parallell rettsutvikling for urfolk .
Ráđđehus áigu doarjut proseassa mas prinsihppa eamiálbmogiid iešmearridanvuoigatvuođa birra čadnojuvvo ON-lihtu « prinsihppii álbmogiid ovttalágáš vuoigatvuođa ja iešmearrideami birra » ja mas čađahuvvo bálddalas vuoigatvuođagárgedeapmi eamiálbmogiid várás .
En slik utvikling kan enten skje gjennom arbeidet med FNs urfolkserklæring , eller gjennom statspraksis .
Diekkár gárgedeapmi sáhttá juogo dáhpáhuvvat ON:a eamiálbmotjulggaštusbarggu dahje stáhtageavada bokte .
I en norsk sammenheng er spørsmålet om innholdet av samisk selvbestemmelse , etter regjeringens syn , et viktig spørsmål som krever grundige drøftelser .
Norgalaš oktavuođas lea gažaldat sámi iešmearrideami sisdoalus , ráđđehusa oainnu mielde , deaŧalaš gažaldat mii gáibida vuđolaš ságaškuššamiid .
Dette må skje i nært samarbeid med Sametinget .
Dát ferte dáhpáhuvvat lagas ovttasbarggus Sámedikkiin .
Regjeringen vil understreke at de løsninger som velges vil kunne ha betydning for en internasjonal normutvikling på området .
Ráđđehus deattasta ahte čovdosiin mat válljejuvvojit , lea mearkkašupmi riikkaidgaskasaš norbmagárgedeapmái dán duovdagis .
Den internasjonale betydningen av tiltak som iverksettes i tilknytning til samenes selvbestemmelse må derfor spille en rolle i vurderingen .
Riikkaidgaskasaš mearkkašupmi mii lea doaibmabijuin mat álggahuvvojit sámiid iešmearrideami hárrái , ferte leat mielde árvvoštallamis .
Regjeringen forutsetter at utviklingen av sa-misk selvbestemmelse skal skje innenfor rammen av en eksisterende uavhengig og demokratisk stat , og innenfor Norges eksisterende geografiske grenser .
Ráđđehus ovdeha ahte sámi iešmearrideami gárgedeapmi vuosttažettiin galgá dáhpáhuvvat dálá sorjjasmeahttun ja demokráhtalaš stáhta siskkabealde , ja Norgga dálá geográfalaš rájáid siskkabealde .
Viktige elementer i utviklingen av samenes selvbestemmelse kan konsentreres rundt samenes rett til medbestemmelse .
Deaŧalaš oasit sámiid iešmearrideami gárgedeamis sáhttet guovdilastojuvvot sámiid mieldemearridanvuoigatvuođa birra .
Denne retten inkluderer retten til å delta på alle beslutningsnivåer i saker som gjelder lovgivning og administrasjon og i arbeidet med å opprettholde og utvikle samenes politiske systemer .
Dát vuoigatvuohta siskkilda vuoigatvuođa oassálastit buot mearridandásiide áššiin mat gustojit láhkamearrádusaide ja hálddahussii ja bargui seailluhit ja gárgedit sámiid politihkalaš vuogádagaid .
Samenes selvbestemmelse vil derfor måtte ta utgangspunkt i en rett til å delta i avgjørelser som angår dem .
Sámiid iešmearrideapmi ferte danne atnit vuolggasadjin vuoigatvuođa oassálastit buot mearrádusaide mat gusket sidjiide .
I norsk sammenheng kan spørsmålet om selvbestemmelse derfor knyttes til hvilken myndighet som skal , eller bør , tillegges det samiske folkevalgte organet Samtinget .
Danne sáhttá norgalaš oktavuođas iešmearrideami gažaldat čadnojuvvot dasa makkár váldi galgá , dahje berre , biddjojuvvot sámi álbmotválljejuvvon orgánii , Sámediggái .
Boks 4.5 Tidligere delegert myndighet til Sametinget
Sámediggi mearrida ieš makkár áššiiguin bargá .
1987 : Sameloven gir regler om etableringen av Sametinget og om Sametingets arbeidsområde og myndighet .
Lága mielde leat Sámedikki bargoduovddan buot áššit mat dikki mielas erenoamážit guoskkahit sámi álbmotjoavkku ekonomalaččat , kultuvrralaččat , jurdihkalaččat ja sosialalaččat .
1989 : Sametinget fikk ansvar for å fordele tilskudd til samiske organisasjoner og til duodji , og for tildelinger fra Samisk utviklingsfond .
Sámepolitihkalaš orgánan ii leat Sámediggi ráđđehusa vuollásaš , ja danne ráđđehus ii leat ovddasvástideaddjin Sámedikki politihkalaš mearrádusain dahje doaimmas .
1993 : Forvaltningen av diverse oppgaver ble overført til Sametinget : Tiltak for samiske barns oppvekstvilkår fra Barne- og familiedepartementet , utdanningsstipend fra Kirke- , utdannings- og forskningsdepartementet , tilskudd til tospråklighet fra Kommunaldepartementet .
Sámediggái sáhttá sirdojuvvot váldi hálddahit juolludusaid sámi ulbmiliidda , vrd. stobiin 4.4 , mas lea Sámediggái ovdalis sirdojuvvon válddi oppalašgeahčaldat . Sámedikkis lea mearridanváldi go dát čuovvu eará mearrádusain dahje lea mearriduvvon eará vuogi mielde .
Samisk kulturfond , tilskudd til samisk forlagsdrift , samiske kunstnerorganisasjoner , Samisk kunstnersenter i Karasjok og Samisk kultursenter i Hattfjelldal ble overført fra Kulturdepartementet .
Dál lea Sámediggái biddjojuvvon hálddahanovddasvástádus dihto administratiiva áššiin . Dát gusto Sámedikki válggaide , ekonomalaš doarjagiid juohkimii ja ovddasteddjiid nammadeapmái iešguđetlágan almmolaš orgánaide .
1994 : Miljøverndepartementet overførte ansvaret for samisk kulturminnevern til Samisk kulturminneråd .
Earret dán válddi mii biddjojuvvo Sámediggái sámelága bokte , de lea Sámediggái maiddái biddjojuvvon váldi lága bokte guovtti oktavuođas :
Det betyr at Sametinget selv fritt kan prioritere innenfor den rammebevilgningen de får overført .
Departemeantta mearridan rámmaid siskkabealde addá Sámediggi láhkaásahusaid diekkár oahpaheami sisdoalu birra .
Det ble samtidig etablert en egen 50-post for Sametinget på departementets budsjett . Kulturdepartementet overførte forvaltningen av Samisk spesialbibliotek til Sametinget .
Dasa lassin sáhttá Sámediggi ovddidit evttohusaid departementii vásedin oahppaplánaid birra oahpaheapmái sámi guovlluide ja ohppiide sámi guovllu olggobealde geat ožžot sámegiela oahpaheami .
2001 : Barne- og familiedepartementet overførte forvaltningen av det særskilte tilskuddet til samiske barnehager til Sametinget .
Oahppoduovdda lea prinsihpalaččat deaŧalaččamus duovdda man badjel Sámediggái lea biddjojuvvon váldi .
Det ble samtidig etablert en egen 50-post for Sametinget på Barne- og familiedepartementets budsjett .
Oahpahusláhka lea vuos áidna láhka mii addá Sámediggái mearridanválddi láhkaásahusgelbbolašvuođa hámis .
Miljøverndepartementet overførte myndighet til Sametinget , som forvalter av samiske kulturminneinteresser med hjemmel i kulturminneloven .
Earret válddi mii Sámediggái lea biddjojuvvon oahpahuslága ja boazodoallolága bokte , lea Sámediggái biddjojuvvon váldi delegašuvnna bokte .
Forutsetninger for overføringer av myndighet er at Miljøverndepartementet og Riksantikvaren har instruksjonsmyndighet og omgjøringskompetanse ved klage og av eget tiltak .
Lassin váldái mii Sámediggái lea delegerejuvvon , de lea Sámedikkis maiddái váldi ja váikkuhanfápmu oassálastima ja ovddasteami bokte máŋggaid lávdegottiin , stivrrain ja ráđiin .
Sametinget har en viktig posisjon i oppfølgingen av helse- og sosialplanen for den samiske befolkning .
Sámediggi lea álbmotválljejuvvon orgána , iige leat danin ráđđehusa vuollásaš orgána .
Sosial- og helsedepartementet overfører tilskudds- og administrative midler til Sametinget for å sikre den samiske medvirkningen .
Stáhtaráđi váilevaš čuovvoleapmi diekkár dáhpáhusain sáhttá mielddisbuktit politihkalaš / parlamentáralaš ovddasvástádusa Stuorradikki buohta .
4.3 Sametingets arbeids- og myndighetsområde Samelovens § 2–1 angir Sametingets arbeidsområde og myndighet .
Sámedikki politihkalaš olggosbuktimat dieđusge eai gula stáhtaráđi bagadus- dahje bajilgeahččoválddi vuollái .
Ifølge loven er Sametingets arbeidsområde alle saker som etter tingets oppfatning særlig berører den samiske folkegruppen økonomisk , kulturelt , juridisk og sosialt .
Sámedikki vuođđudeami rájes lea gárgeduvvan geavat departemeanttain mii ovdeha stuorra várrugasvuođa Sámedikki bagadeamis , maiddái dáhpáhusain main Sámediggi doaimmaha válddi mii lea delegerejuvvon departemeanttain .
Sametinget som samepolitisk organ er ikke underordnet regjeringen , og regjeringen er derfor ikke ansvarlig for Sametingets politiske vedtak eller virksomhet .
Sámedikki vuollálas ráđit ođđasisorganiserejuvvojedje ođđajagemánu 1. 2001 dainna lágiin ahte vuollálas ráđit heaittihuvvojedje ja ossodathámádat álggahuvvui hálddahusdásis njuolga Sámediggeráđi vuollái .
Sametinget kan delegeres myndighet til å forvalte bevilgninger til samiske formål , jf. boks 4.4 , som gir en oversikt over tidligere delegering av myndighet til Sametinget .
Váikkuhanruđaid juolludeami dahká ohcama vuođul ođđa ortnega mielde Sámedikki doarjjastivra , man nammada Sámediggi , ja giellaáššiid gieđahallá fas Giellastivra man Sámediggeráđđi nammada .
I dag er Sametinget tillagt forvaltningsansvar for visse administrative forhold .
Ođđasisorganiserema duogáš lei ahte vuollálas ráđiin dáhpáhuvai unnán politihkkagárgedeapmi .
Foruten den myndigheten som tillegges Sametinget gjennom sameloven , er Sametinget tillagt myndighet ved lov i to sammenhenger :
Ođđa ovddasvástádusdahkamušat leat maiddái mielddisbuktán dárbbu hámolaš buohtalastimii áššeduovdagiid gaskkas .
Utdanningsområdet er det prinsipielt viktigste området som Sametinget er blitt tillagt myndighet over .
— uovusin Sámedikki ođđasisorganiseremis lea ahte kulturmuitolága hálddaheami váldi sirdojuvvui Sámediggái , iige Sámi kulturmuitoráđđái .
Opplæringsloven er foreløpig den eneste loven som gir Sametinget beslutningsmyndighet i form av forskriftskompetanse .
Ortnega árvvoštallan čájehii ahte dat lea doaibman háguid mielde ja lea veahkehan buktit sámi orgánaid sámiid kulturárbbi hálddaheami sisa .
Med unntak av den myndigheten Sametinget er gitt gjennom opplæringsloven og reindriftsloven , er Sametinget tillagt myndighet ved delegasjon .
Sámi beroštusat kulturmuitosuodjalusa siskkabealde leat nannejuvvon ja geográfalaččat lea desentraliserejuvvon nu ahte báikegottiid ja hálddahusa gaskii lea šaddan eanet lagasvuohta .
I tillegg til den myndigheten som er delegert til Sametinget , utøver Sametinget også myndighet og innflytelse gjennom deltakelse og representasjon i en rekke utvalg , styrer og råd .
Sámi identitehtta lea nannejuvvon ortnega bokte . Árvvoštallan čájehii almmatge ahte lagas ovttasbargo- ja buohtalastináigumuš birasgáhttenhálddahusain muđui ja sámediggevuogádagain ii leat joavdan doarvái guhkás .
Sametinget er et folkevalgt organ og som sådant ikke et underliggende organ i forhold til regjeringen .
Sámi kulturmuitoráđđi heaittihuvvui ja organiserejuvvui Sámedikki vuollái ođđajagemánu 1. 2001 rájes .
Justisdepartementet har også ved to anledninger , i brev 16. februar 1990 og i brev 26. januar 1995 , konstatert at Sametinget ikke er underlagt statsråders instruksjonsmyndighet .
Dán vuođul nuppástuhttojuvvojedje kulturmuitolága láhkaásahusat , mat bidje válddi njuolga Sámi kulturmuitoráđđái , nu ahte váldi biddjojuvvui njuolga Sámediggái ođđajagemánu rájes 2001 .
Manglende oppfølging fra en statsråds side vil i slike tilfeller kunne medføre politisk / parlamentarisk ansvar overfor Stortinget .
Sámediggi biddjojuvvui dainna Riikkaantikvára ja Birasgáhttendepartemeantta bagadus- ja ođđasisdahkangelbbolašvuođa vuollásažžan das mii gusto sámi kulturmuitosuodjalussii .
Sametingets politiske ytringer er selvfølgelig unntatt fra statsrådens instruksjons- eller kontrollmyndighet .
Ortnet lea dahkkojuvvon gaskaboddosažžan 3 jahkái dasgo Birasgáhttendeparttemeanta oaivvildii ahte dilálašvuođat eai lean láhččojuvvon bissovaš ortnegii dahkat oaivila .
4.3.1 Omorganiseringen av Sametinget
Birasgáhttendepartemeanta áigu árvvoštallat ortnega .
Bakgrunnen for omorganiseringen var at det i de underliggende rådene i liten grad foregikk en aktiv politikkutvikling .
Kultuvradepartemeanta lea váldán ovdan gažaldaga Sámedikkiin das makkár čuvvosat Sámedikki mearrádusas leat sámelága § 3–12 ektui oktan láhkaásahusaiguin .
Nye ansvarsoppgaver har også medført større behov for formell koordinering mellom saksområdene .
Ášši gieđahallan ii leat vel loahpahuvvon . Boksa 4.5 Váldi mii ovdalis lea sirdojuvvon Sámediggái
Den nye organsisasjonsstrukturen er ment å gi større grad av effektiv utnyttelse og koordinering av de administrative ressursene , samtidig som administrasjonen gis evne til omstilling .
1987 : Sámeláhka addá njuolggadusaid Sámedikki álggaheami ja Sámedikki bargoduovdaga ja válddi birra . 1989 : Sámediggi oaččui ovddasvástádusa juohkit doarjaga sámi organisašuvnnaide ja duodjái , ja Sámi ovddidanfoandda juolludusain .
Sametinget har også gitt uttrykk for at omorganiseringen skal ivareta brukerinteresser og faglig forutsigbarhet i forvaltningsoppgavene på en forsvarlig måte .
1993 : Iešguđetlágan bargguid hálddaheapmi sirdojuvvui Sámediggái : Sámi mánáid bajásšaddaneavttuid doaibmabijut Mánáid- ja bearašdepartemeanttas , oahppostipeanda Girko- , oahppo- ja dutkandepartemeanttas , guovttegielatvuođa doarjja Gieldadepartemeanttas .
En konsekvens av Sametingets omorganisering er at myndigheten til forvaltning av kulturmineloven ble delegert til Sametinget og ikke til Samisk kulturminneråd .
Sámi kulturfoanda , doarjagat girjelágádusdoibmii , sámi dáiddárorganisašuvnnaide , Sámi dáiddárguovddážii Kárášjohkii ja Sijte Jarngii Aarbortii sirdojuvvojedje Kultuvradepartemeanttas .
Evaluering av ordningen viste at den har fungert etter intensjonene og bidratt til å bringe de samiske organene inn i forvaltningen av samenes kulturarv .
1998 : Oahpahuslága § 6–4 addá Sámediggái láhkaásahusválddi ja dahkamušaid sihke vuođđoskuvlla ja joatkkaoahpaheami oahpahusa sisdoalus .
Samiske interesser innenfor kulturminnevernet har blitt styrket og det er oppnådd en stor grad av geografisk desentralisering med større nærhet mellom lokalsamfunn og forvaltning .
1999 : Jahkásaš juolludus Gielda- ja guovlodepartemeanttas biddjojuvvo Sámedikki háldui ovtta 50-poastta vuolde . Dát máksá ahte Sámediggi ieš beassá vuoruhit rámmajuolludusa siskkabealde maid oažžu iežas háldui sirdojuvot .
Samisk kulturminneråd er lagt ned og organisert inn under Sametinget med virkning fra 1. januar 2001 .
2000 : Sámi oahpahusráđi čállingoddi sirdojuvvo Girko- , oahppo- ja dutkandepartemeanttas , ja lea dál Sámedikki oahpahusossodat .
Sametinget ble derved underlagt Riksantikvarens og Miljøverndepartementets instruksjons- og omgjøringskompetanse for så vidt gjelder samisk kulturminnevern .
Seammás álggahuvvui sierra 50-poasta Sámediggái Mánáid- ja bearašdepartemeantta budjeahtas . Birasgáhttendepartemeanta sirddii válddi Sámediggái sámi kulturmuitoberoštusaid hálddaheaddjin kulturmuitolága mielde .
Dette har sammenheng med den avklaringen som bør skje med hensyn til Sametingets rolle , integritet og fagstatsrådenens konstitusjonelle ansvar for Sametingets beslutninger .
Válddi sirdimiid ovdehussan lea ahte Birasgáhttendepartemeanttas ja Riikkaantikváras lea bagadus- ja ođđasisdahkangelbbolašvuohta váidalusaid oktavuođas ja iežaset álgaga vuođul .
Miljøverndepartementet legger opp til å evaluere ordningen .
Sámedikkis lea deaŧalaš sajádat sámi veahkadaga dearvvasvuođa- ja sosiálaplána čuovvoleamis .
Sametingets vedtakt innebærer også at Samisk språkråd har blitt organisert inn under Sametinget med virkning fra 1. januar 2001 .
Sosiála- ja dearvvasvuođadepartemeanta sirdá doarjja- ja hálddahusruđaid Sámediggái vai sámi mieldedoaibman váfistuvvo .
4.4 Overføring av myndighet og oppgaver til Sametinget
4.4 Válddi ja dahkamušaid sirdin Sámediggái
Overføring av myndighet og oppgaver fra departementene til Sametinget skjer i dialog med Sametinget .
Válddi ja ja dahkamušaid sirdin departemeanttain Sámediggái dáhpáhuvvá dialogas Sámedikkiin .
En eventuell overføring av forskriftskompetanse til Sametinget må gjøres ved lovendring i hvert enkelt tilfelle .
Láhkaásahusgelbbolašvuođa vejolaš sirdin Sámediggái ferte dahkkojuvvot láhkanuppástusa bokte juohke dáhpáhusas .
Som hovedregel er det mer hensiktsmessig å integrere hensynet til de samiske interessene i den ordinære forvaltningen istedenfor å bygge opp egne samiske ordninger .
Váldonjuolggadussan lea ulbmillaččat ovttaiduhttit sámi beroštusaid deastta dábálaš hálddahussii dan sadjái go hukset sierra sámi ortnegiid .
Dette innebærer at slike oppgaver som hovedregel bør forvaltes av Sametinget .
Dát mearkkaša ahte dákkár dahkamušaid berre váldonjuolggadusa mielde Sámediggi hálddahit .
Regjeringen vil legge vekt på at ansvarsområder som blir overført til Sametinget , er klart definerte og i praksis ukompliserte å skille ut fra andre forvaltningsorganers ansvarsområde .
Ráđđehus áigu deattuhit ahte ovddasvástádusduovdagat mat sirdojuvvojit Sámediggái , leat čielgasit meroštallojuvvon ja geavadis álkit earuhit eará hálddahusorgánaid ovddasvástádusduovdagis .
Oppgaver som berører både samer og den øvrige befolkningen , bør som hovedregel ivaretas av de ordinære forvaltningsorganene .
Dahkamušaid mat gusket sámiide ja veahkadah ­kii muđui berrejit váldonjuolggadusa mielde dábálaš hálddahusorgánat áimmahuššat .
I den grad samer har spesielle interesser , for eksempel med hensyn til bruk av samisk språk , bør hensynet til disse interessene integreres i forvaltningen .
Juos sámiin leat erenoamáš beroštusat , ovdamearkka dihtii sámegiela geavaheamis , de berre dáid beroštusaid deasta ovttaiduhttojuvvot hálddahussii .
Dette gjelder for eksempel i eldreomsorgen .
Dát gusto ovdamearkka dihtii boarrásiidfuolahussii .
En slik integrering av hensynet til samiske interesser i forvaltningen bør skje i samråd med Sametinget .
Sámi beroštusaid diekkár ovttaiduhttin hálddahussii berre dáhpáhuvvat ovttasráđiid Sámedikkiin .
Selv om Sametinget har overtatt forvaltningen av en tilskuddsordning eller en institusjon , og har avgjørende innflytelse over disse , har fagdepartementet fremdeles et overordnet ansvar for ordninger som Sametinget forvalter .
Vaikko Sámediggi lea váldán badjelasas doarjjaortnega dahje institušuvnna , ja dikkis lea mearrideaddji váikkuhanfápmu dan badjel , de lea fágadepartemeanttain ain bajit ovddasvástádus ortnegiin maid Sámediggi hálddaha .
Departementene skal etablere rutiner for konsultasjon med Sametinget , legge til rette for en god og åpen dialog , og følge opp overførte ordninger både faglig og budsjettmessig .
Departemeanttat galget álggahit ráđđádallandagaldusaid Sámedikkiin , láhčit buori ja rabas dialogii , ja čuovvolit sirdojuvvon ortnegiid sihke fágalaččat ja budjeahtalaččat .
For å tydeliggjøre dette ansvaret er bevilgninger til Sametinget i hovedsak gitt over fagdepartementenes budsjett , og ikke over Kommunal- og regionaldepartementets budsjett .
Vai dát ovddasvástádus šaddá čielgaseabbon , de leat juolludusat Sámediggái eanaš addojuvvon fágadepartemeanttaid budjeahtaid bokte , eaige Gielda- ja guovlodepartemeantta budjeahta bokte .
Sametinget prioriterer selv innenfor rammebevilgningen som overføres fra Kommunal- og regionaldepartementet .
Sámediggi vuoruha ieš rámmajuolludusa siskkabealde mii sirdojuvvo Gielda- ja guovlodepartemeanttas .
Departementet legger ikke føringer på hvordan bevilgningen skal brukes utover de overordnede prioriteringene som gjøres i budsjettproposisjonen .
Departemeanta ii stivre mo juolludus galgá geavahuvvot , earret bajit vuoruhemiid mat dahkkojuvvojit budjeahttaproposišuvnnas .
Sametinget har på denne måten et særlig selvstendig ansvar og frihet til å disponere egne ressurser .
Sáme ­dikkis lea dáinna lágiin vásedin iehčanas ovddasvástádus ja luđolašvuohta hálddašit iežas veahkkeváriid .
Også Kirke- utdannings- og forskningsdepartementet ( fra 1.1.2000 ) og Barne- og familiedepartementet ( fra 1.1.2001 ) overfører bevilgningene til Sametinget på denne måten .
Maiddái Girko- , oahppo- ja dutkandepartemeanta ( 1.1.2000 rájes ) ja Mánáid- ja bearašdepartemeanta ( 1.1.2001 rájes ) sirdá juolludusaid Sámediggái dán vuogi mielde .
Sametinget er forpliktet til å følge vanlige regler når det gjelder sin forvaltning , for eksempel statens økonomireglement og forvaltningsloven .
Sámediggi lea geatnegahttojuvvon čuovvut dábálaš njuolggadusaid iežas hálddaheami hárrái , ovdamearkka dihtii stáhta ekonomiijanjuolggadusaid ja hálddahuslága .
Rapportering til departementene om bruk av midler skjer i Sametingets årsmelding , som oversendes Stortinget i form av en stortingsmelding med regjeringens merknader .
Raporteren departemeanttaide ruđaid geavaheami birra dáhpáhuvvá Sámedikki jahkedieđáhusas , mii sáddejuvvo Stuorradiggái stuorradiggedieđáhusa hámis oktan ráđđehusa mearkkašemiiguin .
4.4.1 Overføring av myndighet og oppgaver fra Kulturdepartementet til Sametinget
4.4.1 Válddi ja dahkamušaid sirdin Kultuvradepartemeanttas Sámediggái
Etter regjeringens oppfatning bør statlige midler til samiske kulturtiltak og institusjoner som har samisk kunst og kultur som sitt arbeidsområde , i størst mulig grad kanaliseres gjennom Sametinget og Sametingets organer .
Ráđđehusa oainnu mielde berrejit stáhtalaš ruđat sámi kulturdoaibmabijuide ja institušuvnnaide main lea sámi dáidda ja kultuvra bargoduovddan , nu guhkás go vejolaš kanaliserejuvvot Sámedikki ja Sámedikki orgánaid bokte .
Det skaper en nærhet til virksomheten som igjen fører til bedre og riktigere bruk av midlene .
Dát duddjo lagasvuođa doibmii mii fas dagaha ahte ruđat geavahuvvojit buorebut ja rievttabut .
Overføringer til Sametinget må skje etter en grundig gjennomgang av hvert enkelt tiltak og i nært samarbeid med de berørte parter og med Sametinget .
Sirdimat Sámediggái fertejit dáhpáhuvvat juohke doaibmabiju vuđolaš guorahallama maŋŋil ja lagas ovttasbarggus guoskevaš áššeoasálaččaiguin ja Sámedikkiin .
Følgende tiltak vil være aktuelle for overføring til Sametinget når det gjelder forvaltningen av statstilskuddene på Kulturdepartementets område :
— uovvovaš doaibmabijuid lea áigeguovdil sirdit Sámediggái das mii gusto stáhtadoarjagiid hálddaheapmái Kultuvradepartemeantta duovdagis :
Beaivvá Sámi Teáhter
Beaivváš Sámi Teáhter
De samiske samlinger
Sámiid Vuorká-Dávvirat
samiske kunstnerstipend
sámi dáiddárstipeanddat
samiske festivaler
sámi festiválat
utstillingsvederlag til samiske kunstinstitusjoner
čájáhusbuhtadas sámi kulturinstitušuvnnaide
samiske bokbusser
sámi girjebusset
Beaivvá Sámi Teáhter er også tidligere blitt foreslått overført til Sametinget .
Beaivváš Sámi Teáhter lea maiddái ovdalis evttohuvvon sirdojuvvot Sámediggái .
Teateret selv , og miljøet rundt teatret , ga imidlertid tilkjenne at tiden den gang ikke var moden for en slik overføring .
Teáhter ieš , ja teáhtera biras , dovddahedje almmatge ahte áigi dalle ii lean láddan diekkár sirdimii .
Dette synes å ha endret seg , og Kulturdepartementet vil derfor gå inn for at en slik overføring kan finne sted .
Dát orru earáhuvvan , ja Kultuvradepartemeanta oaivvilda danne ahte diekkár sirdin sáhttá dáhpáhuvvat .
Overføring av forvaltningsansvaret for De Samiske Samlinger er også foreslått tidligere .
Sámiid Vuorká-Dávviriid hálddahanovddasvástádusa sirdin lea maiddái ovdal evttohuvvon .
Når overføring ikke har funnet sted , henger det sammen med nødvendigheten av å gjennomgå og restrukturere museumssektoren samlet .
Go sirdin ii leat dáhpáhuvvan , de boahtá dat das go lea dárbu árvvoštallat ja ođđasishámádahttit dávvir ­vuorkásuorggi oppalaččat .
I denne vurderingen inngår De Samiske Samlinger og andre samiske museer .
Dán árvvoštallamis leat Sámiid Vuorká-Dávvirat ja eará sámi dávvirvuorkkát mielde .
Dette ble tatt opp i St.meld. nr. 22 ( 1999–2000 ) Kjelder til kunnskap og oppleving , som ble lagt fram for Stortinget høsten 1999 .
Dát váldojuvvui ovdan st.meld. nr. 22 ( 1999–2000 ) Kjelder til kunnskap og oppleving ( Dieđu ja vásihusa gáldut ) , mii biddjojuvvui Stuorradikki ovdii čakčat 1999 .
Stortinget sluttet seg til dette .
Stuorradiggi guorrasii dása .
Arbeidet er satt i gang .
Bargu lea álggahuvvon .
Overføring av samiske kunstnerstipend vil bli drøftet med kunstnerorganisasjonene og Sametinget .
Sámi dáiddárstipeanddaid sirdin galgá ságaškuššojuvvot dáiddárorganisašuvnnaiguin ja Sámedikkiin .
Andre forvaltningsoppgaver som var tenkt overført til Sametinget , har krevd lenger forberedelsestid enn forutsatt .
Eará hálddahandahkamušat mat ledje jurddašuvvon sirdojuvvot Sámediggái , leat gáibidan guhkit válmma-štanáiggi go ovdehuvvon .
Det legges imidlertid opp til at overføringsarbeidet videreføres .
Dilálašvuođat láhččojuvvojit almmatge nu ahte sirdinbargu jotkojuvvo .
4.4.2 Sametingets valgordning
4.4.2 Sámedikki válgaortnet
Sametinget velges av og blant samer gjennom sametingsvalg som holdes hvert 4. år på samme dag som stortingsvalget .
Sámedikki válljejit sámit sámiid gaskkas sámediggeválggaid bokte mat dollojuvvojit juohke 4. jagi seamma beaivvi go stuorradiggeválggatge .
Det første valget ble avholdt i 1989 og det andre i 1993 .
Vuosttas válggat dollojuvvojedje 1989 ja nuppit 1983 .
Sametinget er nå inne i sin tredje periode ( 1997–2001 ) .
Sámediggi lea dál goalmmát áigodagastis doaibmamin ( 1997–2001 ) .
Neste sametingsvalg er 10. september 2001 .
— uovvovaš sámediggeválggat leat čakčamánu 10. 2001 .
Ved valg til Sametinget er landet delt inn i 13 valgkretser .
Sámedikki válggaid olis lea riika juhkkojuvvon 13 válgabiirii .
Fra hver av valgkretsene velges tre representanter , slik at Sametinget består av 39 representanter .
Juohke válgabiirres válljejuvvojit golbma áirasa , nu ahte Sámedikkis leat 39 áirasa .
Reglene om valg til Sametinget er i dag fastsatt i sameloven og i forskrift om valg til Sametinget .
Sámedikki válggaid njuolggadusat leat mearriduvvon sámelágas ja láhkaásahusas Sámedikki válggaid birra .
Dersom reglene skal endres , kreves det lovendring og / eller forskriftsendring .
Juos njuolggadusat galget earáhuhttojuvvot , de gáibiduvvo láhkanuppástus ja/dahje láhkaásahusnuppástus .
Regler om blant annet valgkretser og mandatfordeling er gitt i samelovens § 2–4 .
Njuolggadusat earret eará válgabiirriid ja mandáhttajuogu birra leat addojuvvon sámelága §:s 2–4 .
Nærmere regler om den praktiske gjennomføringen av valget fastsettes i forskrift av Kongen , jf. samelovens § 2–11 .
Dárkilet njuolggadusaid válggaid geavatlaš čađaheami birra addá Gonagas , vrd. sámelága §:in 2–11 , láhkaásahusa bokte .
De overordnede prinsippene for valg til Sametinget , slik som valgkretsinndeling og mandatfordeling , er i første rekke noe som angår den samiske befolkningen .
Sámedikki válggaid bajit prinsihpat , nugo válgabiirejuohkin ja mandáhttajuohku , leat vuosttažettiin juoga mat gusket sámi veahkadahkii .
Etter regjeringens syn vil målsettingen om at Sametinget selv skal bestemme over saker som spesielt angår den samiske befolkningen , oppfylles bedre ved å la Sametinget selv få myndighet over disse spørsmålene .
Ráđđehusa oainnu mielde ollašuvvá juksanmearri ahte Sámediggi ieš galgá mearridit áššiid mat erenoamážit gusket sámi veahkadahkii , buorebut go diktá Sámedikki iežas oažžut válddi dáid gažaldagaid badjel .
Det er samtidig en målsetting at regler for praktisk gjennomføring av valg til Sametinget er mest mulig like reglene for valg til Stortinget .
Seammás lea juksamearrin ahte Sámedikki válggaid geavatlaš čađaheami njuolggadusat leat eanemus lági mielde ovttaláganat Stuorradikki válggaid njuolggadusaiguin .
Reglene om praktisk gjennomføring av valg berører kommunene , ettersom det er samevalgstyret i kommunene som er ansvarlig for praktisk gjennomføring av sametingsvalg .
Njuolggadusat válggaid geavatlaš čađaheami birra gusket gielddaide , dasgo gielddaid sámeválgastivrras lea geavatlaš ovddasvástádus sámediggeválggaid čađaheamis .
Mottak av stemmer skjer i den enkelte kommune .
Jienaid vuostáváldin dáhpáhuvvá ovttaskas gielddas .
Opptelling og valgoppgjør skjer i et bestemt samevalgstyre i en kommune i hver enkelt krets .
Lohkan ja válgaloahpparehkenastin dáhpáhuvvá dihto sámeválgastivrras ovtta gielddas juohke sámeválgabiirres .
Kommunene er i tillegg ansvarlige for samemanntallet .
Gielddat leat dasa lassin ovddasvástideaddjin sámi jienastuslogus .
For å sikre en høy kvalitet på arbeidet kommunene gjør i forhold til valgene , er det viktig at regelverket kommunene skal forholde seg til er mest mulig harmonisert i forhold til alle valg som gjennomføres .
Vai váfistuvvo alla kvalitehtta bargui maid gielddat dahket válggaid hárrái , de lea deaŧalaš ahte njuolggadusat maid gielddat galget čuovvut leat heivehuvvon eanemus lági mielde oktii buot válggaid hárrái mat čađahuvvojit .
Dette gjelder for eksempel reglene om valgkretser og mandatfordeling .
Dát gusto ovdamearkka dihtii njuolggadusaide válgabiirriid ja mandáhttajuogu birra .
Sametinget bør også legge til grunn en målsetting om en best mulig kjønnsfordeling ved valg av representanter til Sametinget .
Sámediggi seahtá maiddái atnit juksanmearrin ahte lea nu buorre sohkabealejuohkašuvvan go vejolaš áirasiid válljemis Sámediggái .
Regjeringen har tillit til at Sametinget , som demokratisk folkevalgt organ , vil sikre at slike grunnleggende demokratiske prinsipper og målsettinger ivaretas ved eventuelle endringer av valgordningen .
Ráđđehus luohttá ahte Sámediggi , demokráhtalaš álbmotválljejuvvon orgánan , váfista ahte diekkár vuđolaš demokráhtalaš prinsihpat ja juksanmearit áimmahuššojuvvojit válgaortnega vejolaš earáhuhttimis .
Disse prinsippene er grundig drøftet i Samerettsutvalgets første delinnstilling ( NOU . 1984 : 18 Om samenes rettsstilling ) og ble også lagt til grunn for Sameloven , slik den ble vedtatt i 1987 .
Dát prinsihpat leat vuđolaččat ságaškuššojuvvon Sámi vuoigatvuođalávdegotti oasseárvalusas ( NA— 1984 : 18 Sámi vuoigatvuođaid dili birra ) ja adnojuvvojedje maiddái vuođđun Sámeláhkii , nugo dat mearriduvvui 1987 .
Regler om praktisk gjennomføring av valg bør fortsatt fastsettes av det organet som utformer tilsvarende regler for andre valg , slik at kommunene får et mest mulig ensartet regelverk å forholde seg til .
Njuolggadusat válggaid geavatlaš čađaheami birra berrejit mearriduvvot dan orgánas mii hábme vástideaddji njuolggadusaid eará válggaide , nu ahte gielddat ožžot nu ovttalágan njuolggadusaid go vejolaš maid galget čuovvut .
I dag er det Kongen som har denne myndigheten .
Dál lea Gonagasas dát váldi .
4.4.3 Sametingets kjønnssammensetning
4.4.2.1 Sámedikki sohkabealčoakkádus
3. juni 1999 vedtok Sametinget en Handlingsplan for likestilling med fokus på samiske kvinners stilling , med innsatsområder , mål og tiltak 1999–2001 .
Geassemánu 3. 1999 mearridii Sámediggi Dásseárvvu doaibmaplána mas sámi nissoniid sajádat lea guovddážis , oktan nannenduovdagiiguin , ulbmiliiguin ja doaibmabijuiguin 1999–2001 .
Kvinner er også definert som et av innsatsområdene i Sametingets arbeid i Sametingsplanen 1998–2001 .
Nissonat leat maiddái meroštallojuvvon váldonannenduovddan Sámedikki barggus Sámediggeplánas 1998–2001 .
Kvinner som hovedsatsingsområde er fulgt opp i ulike delplaner og gjennom de spesielle geografiske innsatsområdene – kyst- , fjord- og sørsamiske områder .
Nissonat váldovuoruhanduovddan lea čuovvoluvvon iešguđetlágan oasseplánain ja erenoamáš geográfalaš nannenduovdagiin – riddo- , vuotna- ja oarjelsámi guovllut .
Sametinget har gjennom sine virkemiddelordninger de senere årene søkt å rette fokus mot næringsvirksomhet hvor kvinner er sysselsatt .
Sámediggi lea váikkuhangaskaoapmeortnegiiddis bokte maŋimuš ja-giid geahččalan bidjat guovddážii ealáhusdoaimma mas nissonat leat barggus .
Sametinget har en skjev kjønnssammensetning , og utviklingen viser en negativ trend med stadig færre kvinnelige representanter på Sametinget .
Sámedikkis lea bonju sohkabealjuohkašuvvan , ja gárgedeapmi čájeha negatiiva gárgedeami mas leat oktilaččat unnit nissonáirasat Sámedikkis .
Mens kvinneandelen etter valget i 1989 var på 33,3 prosent , var den redusert til 25,6 prosent etter valget i 1997 .
Go nissonaoassi 1989 válggaid maŋŋil lei 33,3 proseantta , de lei dat njiedjan 25,6 prosentii maŋŋil 1997 válggaid .
Etter nominasjonene å dømme , kan denne prosentandelen synke ytterligere i neste valgperiode .
Juos nominašuvnnaid mielde galggaš dubmet , de sáhttá dát proseantaoassi njiedjat vel eanet boahtte válgaáigodagas .
Dette er problematisk i forhold til målsettingen om at folkevalgte organer bør reflektere sammensetningen i befolkningen .
Dát lea čuolmmalaš dan juksanmeari ektui ahte álbmotválljejuvvon orgánat berrejit govvidit čoakkádusa veahkadagas .
Kvinner og ungdom er også sterkt underrepresentert blant dem som har ført seg inn i samemanntallet .
Nissonat ja nuorat leat sakka unnitlogus sin gaskkas geat leat čálihuvvan sámi jienastuslohkui .
Regjeringen har imidlertid tillit til at Sametinget , gjennom aktive tiltak , arbeider for at likestillingsspørsmålet blir ivaretatt på en god måte .
Ráđđehus luohttá almmatge ahte Sámediggi , árjjálaš doaibmabijuid bokte , bargá dan beales ahte dásseárvogažaldat áimmahuššojuvvo buori vuogi mielde .
4.5 Tiltak
4.5 Doaibmabijut
Regjeringen vil gi Sametinget myndighet til å utforme overordnede og prinsipielle regler for valg av Sameting , herunder regler om valgkretser og mandatfordeling .
Ráđđehus áigu addit Sámediggái válddi hábmet bajit ja prinsihpalaš njuolggadusaid Sámedikki válggaide , dán vuolde maiddái njuolggadusaid válgabiirriid ja mandáhttajuogu birra .
4 Reindriften i dag
4 Dálá boazodoallu
4.1 Utbredelse og arealgrunnlag
4.1 Viidodat ja areálavuođđu
I Norge har reindriften sitt opphav hos den samiske befolkningen .
Norgga boazodoallu lea álo leamaš sámi ealáhus .
Gjennom historien har reindrift vært utbredt over store deler av landet .
Historjjá mielde lea boazodoallu doaimmahuvvon oalle viidát riikkas .
I Nord-Gudbrandsdal og Valdres utøves det reindrift i regi av bygdefolk .
Davvi-Gudbrandsdálas ja Valdresis doaimmahit giliolbmot boazodoalu .
I tillegg utøver Rendal Renselskap , i Rendalen , Engerdal og Trysil , en særegen driftsform basert på avskyting av privateide dyr .
Dasa lassin lea vel Rendal Boazosearvi , Rendalen , Engerdal ja Trysil gielddain , mii doaimmaha erenoamáš doallovuogi , go čađahit priváhta bohccuid bivddu báhčima bokte .
Totalt foregår det reindrift i nærmere 140 av landets kommuner , og på et areal som brutto utgjør om lag 40 % av landarealet i Norge eller ca. 140.000 km .
Oktiibuot lea Norggas boazodoallu goasii 140 gielddas , ja areálas mii dahká brutto birrasii 40 % Norgga eatnamiin dahje sullii 140 000 km 2 .
2. Fra og med Finnmark til og med Sør-Trøndelag utgjør bruttoandelen rundt 80 % av landarealet .
Finnmárkku rájes lulás oktan Lulli-Trøndelágain dahká brutto boazodoalloeanan birrasii 80 % eatnamiin .
Ikke alt av arealet er tilgjengelig som reinbeite .
Ii buot areála leat boazoguohtuneanan .
Vann , impediment , dyrket mark og bebygde områder kommer til fradrag .
Čáhci , impedimeanta , gilvojuvvon eanan ja huksejuvvon guovllut gessojuvvojit eret .
Det anslås at nettoarealet utgjør ca. 90.000 km 2 eller i underkant av 30 % av Norges fastlandsareal .
Lea rehkenaston ahte netto areála dahká sullii 90 000 km 2 dahje goasii 30 % Norgga nannámis .
For øvrig har norske reineiere disponert beiteområder i Sverige i henhold til konvensjon om reinbeite mellom Norge og Sverige av 9. februar 1972 .
Muđui leat Norgga boazodoallit beassan atnit guohtumiid Ruoŧa bealde Norgga ja Ruoŧa soahpamuša olis guovvamánu 9. beaivve 1972 boazoguohtumiid birra .
Tilsvarende har svenske reineiere disponert beiteområder i Norge .
Seammaládje leat Ruoŧa beale boazodoallit atnán Norgga beale guohtuneatnamiid .
Denne konvensjonen løp ut 30. april 2005 , og det forhandles nå om ny reinbeitekonvensjon med Sverige .
Dát soahpamuš nogai cuoŋománu 30. beaivvi 2005 , ja dál leat šiehtadallame ođđa boazoguohtunšiehtadusa Ruoŧain .
Det vises for øvrig til Ot.prp. nr. 75 ( 2004-2005 ) og Innst. O. nr. 98 ( 2004-2005 ) .
Čujuhuvvo muđui Od.prp. nr. 75 ( 2004 – 2005 ) ja Evtt. O. nr. 98 ( 2004 – 2005 )
4.2 Organisering
4.2 Organiseren
Den samiske reindriften er administrativt delt inn i 6 reinbeiteområder , jf. reindriftsloven § 2 .
Sámi boazodoallu lea hálddahuslaččat juhkkojuvvon 6 boazodoalloguovlun , gč. boazodoallolága § 2 .
Disse er Øst-Finnmark , Vest-Finnmark , Troms , Nordland , Nord-Trøndelag og Sør-Trøndelag / Hedmark reinbeiteområder .
Dát leat Nuorta-Finnmárkku , Oarje-Finnmárkku , Romssa , Nordlándda , Davvi-Trøndelága ja Lulli-Trøndelága / Hedmárkku boazodoalloguovllut .
Det foregår også samisk reindrift i Trollheimen .
Lea maiddái sámi boazodoallu Trollheimenis .
Ordningen med inndeling i distrikter har sin opprinnelse fra slutten av 1800-tallet .
Sámi boazodoalloguovllut leat juhkkojuvvon orohahkan . Orohatjuohkin lea ásahuvvon juo loahpageahčen 1800-logu .
Ved utgangen av driftsåret 2005/06 var det totalt 82 reinbeitedistrikter , fordelt på 72 sommer- og helårsbeitedistrikter og 10 distrikter som brukes til vår- / høst- og vinterbeiter for norsk reindrift og / eller som områder for svensk reindrift .
Doallojagi 2005/2006 loahpas ledje oktiibuot 82 orohaga , 72 geasse- ja birrajagi orohaga ja 10 orohaga mat adnojuvvojit giđđa- / čakča- ja dálveguohtumin Norgga beale boazodollui ja/dahje guohtumin Ruoŧa boazodoalu várás .
Innenfor hvert distrikt utøves reindrift i en eller flere siidaer / drifts ­grupper .
Juohke orohagas doaimmahit boazodoalu ovtta siiddas dahje eanet siiddain .
Siidastrukturen kan variere noe mellom år .
Siidavuogádat sáhttá rievddadit jagis jahkái .
De siste årene har det totalt vært ca. 110 sommersiidaer og ca. 150 vintersiidaer .
Maŋemus jagiid leat leamaš oktiibuot sullii 110 geassesiidda ja 150 dálvesiidda .
Siidaene omfatter én eller flere driftsenheter .
Siiddaide gullet okta dahje eanet doalloovttadagat .
Innenfor hver driftsenhet er det som oftest flere reineiere med hvert sitt reinmerke .
Juohke doalloovttadagas leat dábálaččat máŋga boazoeaiggáda , geain buohkain lea sierra mearka .
Det var totalt 578 driftsenheter i næringen per 31. mars 2005 , hvorav 9 enheter var registrert uten rein .
Njukčamánu 31. beaivvi 2005 ledje oktiibuot 578 doalloovttadaga boazodoalus , main 9 ledje dakkár doalut main eai leat bohccot .
I overkant av 2.850 personer er tilknyttet disse driftsenhetene .
Badjelaš 2.850 olbmo gullet doalloovttadagaide .
Hovedtyngden av den samiske reindriften finnes i Finnmark , med 417 driftsenheter og drøyt 2.100 personer per 31. mars 2005 .
Eanas oassi sámi boazodoalus lea Finnmárkkus , gos leat 417 doalloovttadaga ja badjelaš 2.100 olbmo njukčamánu 31. beaivvi 2005 .
4.3 Reindriftens naturgrunnlag og ytre påvirkningsfaktorer
4.3 Boazodoalu luondduvuođus ja olgguldas váikkuhanbealit
Reindriften foregår i et arktisk produksjonssystem der man utnytter reinens tilpasning til den nordlige taigaen og tundraen .
Boazodoallu doaimmahuvvo arktalaš buvttadanvuogádagas gos ávkkástallá bohcco heivehannávccaid davviguovllu duoddariidda ja taiga-eatnamiidda .
Reinen er fysiologisk og atferdsmessig tilpasset sitt naturmiljø , både gjennom rask vekst gjennom en kort og intens sommersesong , og ved redusert aktivitetsnivå og energitap gjennom vinteren .
Boazu lea fysiologiija ja dábiid heivehan iežas luonddubirrasii , sihke dan bokte ahte jođánit šaddá ja ovdána oanehis geassebottas , ja go dálvvi áigge unnida doaibmadási ja energiijagolaheami .
Utøverne nytter også reinens tilpasninger gjennom sesongvise flyttinger av reinflokkene mellom ulike beiteområder .
Boazodoallit ávkkástallet bohcco heiveheami dan bokte ahte johtaladdet bohccuiguin iešguđet áigodatguohtumiid mielde .
Reinens naturlige forflytting og den nomadiske driftsformen er selve bærebjelken for en optimal produksjon i disse områdene .
Bohcco lunddolaš johtaleapmi ja nomádalaš doallovuohki lea dáid guovlluid buoremus ávkkástallanvuohki .
I Finnmark skjer dette gjennom flytting fra karrige og snøfattige vinterbeiter i innlandet til frodige og fuktige sommerbeiter langs kysten og på øyene .
Finnmárkkus leat dálveguohtuneatnamat siseatnamis goikásat ja šattoheamit ja doppe lea unnán muohta , go fas geasseguohtumat mearragáttiin ja sulluin leat buorit ja šattolaččat .