pere/sami_parallel huggingface dataset:
Eksempelvis blir reindriften kjent med Forsvarets planer først når aktiviteter skal iverksettes, noe som kan skape unødige konflikter.
Ovdamearkka dihtii boahtá boazodoallu diehtit Suodjalusa plánaid birra easkka dalle go aktivitehtat galget álggahuvvot, mii sáhttá dagahit dárbbašmeahttun vuostálasvuođaid.
Derfor er det viktig at allerede i planleggingsfasen må samiske interesser høres.
Danne lea deaŧalaš ahte juo plánendásis sámi beroštumit guldaluvvojit.
Sametinget ber sametingsrådet ta initiativ til å forbedre dialogen med Forsvaret.
Sámediggi bivdá sámediggeráđi váldit álgaga buoridan dihtii gulahallama Suodjalusain.
Forslag 7 - Representant Ronny Wilhelmsen, Arbeiderpartiet Sametingets rolle i den nye regionen Troms og Finnmark
Evttohus 7 - Áirras Ronny Wilhelmsen, Bargiidbellodat Sámedikki rolla ođđa Romssa ja Finnmárkku regiovnnas
Sametinget forventer at Sametingsrådet igangsetter et arbeid med å sikre at den samiske dimensjonen i den nye regionen Troms og Finnmark blir ivaretatt.
Sámediggi vuordá ahte Sámediggeráđđi álggaha barggu sihkkarastit sámi dimenšuvnna vuhtiiváldima ođđa Romssa ja Finnmárkku regiovnnas.
Prosessene i forbindelse med sammenslåingen og den nye organiseringen av regionen, må ikke svekke tjenestene som tilbys den samiske befolkningen i dag.
Regiovnna ovttastahttima proseassat ja ođđa organiseren eai ábut goaridit bálvalusaid mat sámi álbmogis leat odne.
Sametingsrådet må innta en aktiv rolle for å ivareta samt styrke tjenestetilbudet som tilbys i dag.
Sámediggeráđđi ferte váldit badjelasas árjjalaš rolla bisuhan dihte ja maiddái nannen dihte otná bálvalusfálaldagaid.
Den nye regionen vil være ansvarlig for en rekke tjenester som den samiske befolkningen vil benytte, blant annet må det være mulig for pasienter på tannhelseklinikker å kunne snakke samisk.
Ođđa regiovdna galgá fuolahit máŋga bálvalusa maid sámi álbmot geavaha, earret eará galget pasieanttat beassat sámástit bátnedikšunbálvalusas.
Ansatte i regionen må også kunne få tilbud om både samisk språkkurs og samisk kulturforståelse.
Regiovnna bargit fertejit maid oažžut sihke sámegielkurssa ja sámi kulturipmárdusa fálaldaga.
Forvaltningen må kunne gi svar på samisk dersom noen ønsker det, informasjon på offentlige nettsider og skriv må også gis på samiske språk.
Hálddahus ferte máhttit vástidit sámegillii jus muhtun dan dáhttu, ja diehtojuohkin almmolaš neahttasiidduin ja čállosiin galgá maid leat sámegillii.
Sametinget er også bekymret for at tilbudene som er bygget opp i øst-Finnmark og Vadsø svekkes i den nye regionen, rådet må derfor arbeide aktivt for at disse distriktene blir særlig ivaretatt.
Sámediggi maid ballá ahte fálaldagat mat leat ásahuvvon nuorta-Finnmárkui ja Čáhcesullui goariduvvojit dan ođđa regiovnnas, danne ferte ráđđi árjjalaččat bargat dan ala ahte dát guovllut váldojit earenoamážit vuhtii.
Sametinget ber om at rådet kommer med en egen melding til Sametinget som ivaretar den samiske dimensjon i Troms og Finnmark.
Sámediggi bivdá ráđi ovddidit sierra dieđáhusa Sámediggái mii váldá vuhtii sámi dimenšuvnna Romssas ja Finnmárkkus.
Forslag 8 - Representant Anders Somby jr., flyttsamelista
Evttohus 8 - Áirras Anders Somby jr, Johttisámiid listu
Svangerskapspermisjoner for næringsutøvere
Áhpehisvuođapermišuvnnat ealáhusbargiide
1.juli 2018 ble ordningen om foreldrepenger endret til en tredelt permisjonsordning.
Suoidnemánu 1. b. 2018 rievdaduvvui vánhenruhtaortnet golmmaoasat permišuvdnaortnegin.
Endringen innebærer at det er lovfestet 15 ukers permisjon til hver av foreldre samt 16 uker som de kan fordele seg imellom.
Rievdadus mearkkaša dan ahte lága mielde lea 15 vahku permišuvdna goabbáige vánhemiin ja dasto 16 vahku maid soai sáhttiba juogadit gaskaneaskka.
Vi ser at denne ordningen ikke gir familiene noen fleksibilitet til å fordele permisjonen i mellom foreldrene slik det passer den enkelte familie.
Mii oaidnit ahte dát ortnet ii atte bearrašiidda veaháš ge dávggasvuođa juogadit permišuvnna vánhemiid gaskka nu ahte heive ovttaskas bearrašii.
Ordningen vil spesielt ramme foreldre i primærnæringer, da det er vanskelig for primærnæringsutøver å ta permisjon for å være hjemme med barnet i visse perioder av året.
Ortnet čuohcá erenoamážit vánhemiidda vuođđoealáhusain, go vuođđoealáhusbargiin lea váttis váldit permišuvnna dihto áigodagain jagis ja leat ruovttus mánáin.
Sametinget mener at det må lages en unntaksbestemmelse i permisjonsordningen slik at det blir en større fleksibilitet for primærnæringsutøvere til å tilpasse permisjonen slik det passer best i deres familie.
Sámediggi oaivvilda ahte ferte ráhkaduvvot spiehkastatmearrádus permišuvdnaortnegis nu ahte šaddá stuorát dávggasvuohta vuođđoealáhusbargiide heivehit permišuvnna nu ahte heive buoremusat sin bearrašii.
Sametinget må straks sende innspillet til de ansvarlige myndigheter.
Sámediggi ferte dalán sáddet árvalusa ovddasvástideaddji eiseválddiide.
Forslag 9 - Representant Ronny Wilhelmsen, Arbeiderpartiet Sametinget som politisk kraft i samfunnet
Evttohus 9 - Áirras Ronny Wilhelmsen, Bargiidbellodat Sámediggi politihkalaš fápmun servodagas
Sametinget har siden åpningen i 1989 hatt en stadig positiv utvikling.
Sámediggi lea rahpama rájes 1989:s dađistaga positiivvalaččat ovdánan.
Utviklingen har skjedd både innenfor det politiske og det administrative nivå.
Ovdáneapmi lea dáhpáhuvvan sihke politihkalaš ja hálddahuslaš dásis.
Vi må fortsette denne utviklingen for å ivareta våre, samt våre etterkommeres demokratiske rettigheter.
Mii fertet joatkin dáinna ovddidemiin gozihan dihtii min, ja min maŋisbohttiid demokráhtalaš vuoigatvuođaid.
Den positive politiske og parlamentariske utviklingen på Sametinget må fortsette for et styrket Sápmi.
Positiivvalaš politihkalaš ja parlamentáralaš ovdáneapmi Sámedikkis ferte joatkašuvvat ja nannet Sámi.
Vi mener at en sterkere komitèmodell er nøkkelen for å lykkes i det arbeidet.
Mii oaivvildat ahte nannoseabbo lávdegoddemálle lea čoavddus dán barggu lihkostuvvamii.
Sametinget må videreutvikle komitèmodellen og gi komiteene den demokratiske muligheten som ligger der.
Sámediggi ferte viidásetovddidit lávdegoddemálle ja addit lávdegottiide demokráhtalaš vejolašvuođa maid dat sisdoallá.
Vi kan utvikle en sterk politisk modell med god demokratisk forankring gjennom samhandlingen mellom komiteene og plenum.
Mii sáhttit ovddidit nana politihkalaš málle mas lea buorre demoktráhtalaš faggi ovttasdoaibmama bokte lávdegottiid ja dievasčoahkkima gaskka.
Et sterkt Sameting med gode prosesser vil styrke de samiske rettighetene og anerkjennelsen av disse.
Nana Sámediggi buriiguin proseassaiguin nanne sámi vuoigatvuođaid ja daid dohkkeheami.
Vi må i større grad dreie ressursene over på den politiske drivkraften i Sápmi, og det mener vi oppnås ved å utvikle komiteene på Sametinget.
Mii fertet eanet jorahit resurssaid politihkalaš doaibmafámu guvlui Sámis, ja mii oaivvildat dainna lávdegottiid ovddideami Sámedikkis.
Sametinget starter en prosess med utvikling av en aktiv komitèmodell bedre tilpasset et framtidsrettet parlamentarisk system.
Sámediggi álggaha proseassa árjjalaš lávdegoddemálle ovddidemiin mii lea buorebut heivehuvvon boahtteáiggeguvllot parlamentáralaš vuogádahkii.
Forslag 10 - Representant Lars Filip Paulsen, Høyre Om samisk kultursensitivitet og kompetanseheving i samisk kulturforståelse innen kommunal forvaltning
Evttohus 10 - Áirras Lars Filip Paulsen, Olgeš Sámi kultursensitivitehta ja gelbbolašvuođa bajideami birra sámi kulturáddejumis gieldahálddašeamis
Det er behov for å styrke alle sektorene innen kommunal forvaltning med hensyn til forebygging av vold og overgrep i samiske samfunn.
Dárbu lea nannet buot surggiid gieldalaš hálddašeames go guoská veahkaválddi ja vearredaguid eastadeapmái sámi servodagas.
Som et første tiltak for å muliggjøre forebygging av vold og overgrep må kommuner i samiske samfunn pålegges kursing i samisk kultursensitivitet og ansatte må pålegges en kompetanseheving i samisk kulturforståelse.
Vuosttaš doaibmabidju man olis lea vejolaš eastadit veahkaválddi ja vearredaguid, lea ahte gielddat sámi servodagas fertejit geatnegahttojuvvot váldit kurssaid sámi kultursensitiviteha birra ja bargit fertejit geatnegahttojuvvot buoridit gelbbolašvuođa sámi kulturáddejumis.
Dette kan sees som et ledd i en overordnet handlingsplan, der fylkesmannen får i oppgave å føre tilsyn av- samt koordinere dette arbeidet opp mot kommunene.
Dán sáhttá oaidnit oassin bajitdási doaibmaplánas, man oktavuođas fylkamanni oažžu bargun bearráigeahččat ja oktiiortnet dán barggu gielddaid ektui.
Ulike kompetansemiljø som f.eks Árran og Samisk høgskole kan være de som i praksis gjennomfører slik kursing og kompetanseheving.
Sierra gelbbolašvuođabiras mas omd. Árran ja Sámi allaskuvla sáhttet leat mielde singuin geat geavahusas čađahit dán lagan kurssaid ja gelbbolašvuođa bajideami.
Saken påbegynt 05.03.2019 kl. 15.05.
Ášši meannudeapmi álggahuvvui 05.03.2019 dii. 15.05.
· Nye saker 1 - 3 og 5 - 10 sendes til Sametingsrådet for behandling.
· Ođđa áššit 1 - 3 ja 5 - 10 sáddejuvvojit Sámediggeráđđái meannudeapmái.
· Ny sak 4 avvises fordi plenum allerede har gjort et vedtak i saken.
· Ođđa ášši 4 hilgo dan sivas go dievasčoahkkin lea jo dahkan mearrádusa áššis.
· Ny sak 4 voteres over etter forslag fra representant Ronny Wilhelmsen, Arbeiderpartiet
· Bargiidbellodaga áirras Ronny Wilhelmsen evttoha ahte ođđa ášši 4 jienastuvvo.
· Nye saker 1 - 3 og 5 - 10 ble enstemmig vedtatt · Ny sak 4 forkastet med 23 mot 12 stemmer
· Ođđa áššit 1 - 3 ja 5 - 10 mearriduvvui ovttajienalaččat. · Ođđa ášši 4 hilgojuvvoi 23 jienain 12 jiena vuostá.
Representant Mathis Nilsen Eira, NSR leverte følgende protokoll tilførsel:
Áirras Mathis Nilsen Eira, NSR, ovddidii čuovvovaš beavdegirjelasáhusa:
Sametingets flertall viser til de lovendringsforslag som er lagt ut til høring på Landbruks- og matdepartementets side med høringsfrist 15.03.2019.
Sámedikki eanetlohku čujuha láhkarievdadusárvalussii maid Eanandoallo- ja biebmodepartemeanta lea sádden gulaskuddamii ja mas áigemearri lea 15.03.2019.
I høringsforslaget er det foreslått å endre reindriftsloven når det gjelder blant annet § 71 om oppnevning av medlemmer til reindriftsstyret.
Gulaskuddanárvalusas leat evttohan rievdadit boazodoallolága mii guoská earret eará § 71 stivralahtuid nammadeapmi boazodoallostivrii.
Sametinget har sendt inn høringsuttalelse hvor det fremgår at det er en klar forventning at ett reindriftsstyre som skal ha legitimitet i reindriftsnæringen og i det samiske samfunnet må omfattee reell medvirkning fra de sametingsoppnevnte medlemmene i styret.
Sámediggi lea sádden gulaskuddancealkámuša mas ovddidit čielga gáibádusa das, ahte boazodoallostivrras mas galgá leat legitimitehta boazoealáhussii ja sámi servodahkii ferte Sámedikki nammadan stivralahtuin leat duohta mielváikkuheapmi.
Videre forventes det at styreleder for reindriftsstyret skal ha reindriftsfaglig bakgrunn og kjennskap til samisk kultur og samfunn.
Sámediggi vuordá maiddái ahte boazodoallostivrra stivrajođiheaddjis galgá leat boazodoallofágalaš duogáš ja ferte dovdat sámi kultuvrra ja servodaga.
Sametinget vil følge denne saken opp videre ovenfor Landbruks- og matdepartementet og videre i aktivt arbeid opp mot Stortinget i dette spørsmålet.
Sámediggi čuovvula dán ášši viidáseappot Eanandoallo- ja biebmodepartemeanttain ja bargá gažaldagain aktiivvalaččat maiddái Stuoradikki hárrái.
Sametingsrådet har hele veien vært klar på at de vil oppnevne styremedlemmer til reindriftsstyret så snart de har en felles forståelse med LMD omkring vider arbeid med tanke på å sikre reell medbestemmelse fra samiske representanter med formell og uformell reindriftskompetanse i reindriftsstyret.
Sámediggeráđđi lea čađa gaskka leamaš čielggas das, ahte sii nammadit stivralahtuid boazodoallostivrii ovttatmano go sis ja departemeanttas lea oktasaš ipmárdus das mo viidáseappo galgá bargat sihkkarastit duohta mielváikkuhusa boazodoallostivrra sámi ovddasteddjiin geain lea formála ja eahpeformála boazodoallomáhttu.
Nye saker 1 - 3 og 5 - 10 sendes til Sametingsrådet for behandling.
Ođđa áššit 1 - 3 ja 5 - 10 sáddejuvvojit Sámediggeráđđái meannudeapmái.
Saken ble avsluttet 05.03.2019 kl. 16.15.
Ášši meannudeapmi loahpahuvvui 05.03.2019 dii. 16.15.
Ášši/Sak 004/19
Ášši 004/19
Spørsmål 1 - Representant Lars Filip Paulsen, Høyre Handlingsplan mot vold og overgrep i samiske samfunn
Sámedikki dievasčoahkkin - 004/19 Gažaldat 1 - Áirras Lars Filip Paulsen, Olgeš Doaibmaplána hehtten dihte veahkaváldima ja illastemiid sámi servodagas
Sametinget har tidligere henvendt seg til regjeringen med et krav om en handlingsplan mot vold og overgrep i samiske samfunn?
Sámediggi lea ovdal bivdán ráđđehusa ráhkadit doaibmaplána hehtten dihte veahkaválddálašvuođa ja illastemiid sámi servodagas.
Hva gjør sametingsrådet for å følge opp dette?
Mot sámediggeráđđi čuovvula dán ášši?
Spørsmål 2 - Representant Hans Ole Eira, Senterpartiet
Gažaldat 2 - Áirras Hans Ole Nilsen Eira, Guovddášbellodat Geatkebivdu
Det skulle skytes 107 jerver, men bare 58 jerver er blitt skutt. I Midt-Norge ble det skutt 15/21, i Nordland 8/16 og i Troms og Finnmark bare 7/30 (2 i Finnmark).
Nugo diehtit de lea geatkebivdu(liseansabivdu) loahpahuvvon dán jahkkai. 107 geatki galge báhččot, muhto eai leat báhččon eara 58. Gaskka Norggás báhččoje 15/21. Nordlánddas 8/16 ja Romssšs ja Finnmárkus ges duššo 7/30 (2 Finnm).
Og dermed blir ikke Stortingets vedtatte antall på jerv oppfylt.
Ja de dieđusge ii mait ollášuva Stuoradikki mearriduvvon geatkelohkku.
Det er ikke akseptabelt, og det medfører selvfølgelig enda mer skade på saue- og reindrifta.
Dát ii leat dohkkálaš ja dagaha dieđusge vel eamppo vahaga sávza ja boazodollui.
For å oppnå de vedtatte målene er det nødvendig å endre på tellingen av jerv og på jakta på jerv.
Geatkelohkkámá ja geatkebivddu ferteši rievdadit vuoi oláha bidjon meriid.
Har Sametinget gjort noe eller vil Sametinget gjøre med denne saken slik at tellingen av jerv og jakten på jerv vil bli bedre
Lea go dahje aigu go Sámediggeráđđi dáinná áššiin bargat maidege, nu ahte geatkelohkkán ja geatkebivdu buorránivččii?
Spørsmål 3 - Representant Lars Filip Paulsen, Høyre Tilskudd til samiske formål, gamle post 72 Samisk språk, informasjon m.m.
Gažaldat 3 - Áirras Lars Filip Paulsen, Olgeš Doarjja sámi ulbmiliidda, boares poasta 72 Sámegiella, diehtojuohkin jna.
Formålet med tilskuddsordningen har vært å styrke bruken av samiske språk ved å legge bedre til rette for bruk av samisk i det offentlige, øke antallet samiske språkbrukere, gi mer informasjon til samer på samisk og å øke informasjonen om samiske forhold til befolkningen i Norge.
Ulbmil doarjjaortnegiin lea leamaš nannet sámegielaid geavaheami dakko bokte ahte láhččit buoret saji sámegillii almmolašvuođas, lasihit sámegiela geavaheddjiid logu, juohkit eanet dieđuid sámegillii sápmelaččaide ja lasihit dieđuid sámi diliid birra Norgga álbmogii.
Forvaltningen av en del av tilskuddsmidlene har vært delegert Fylkesmannen i Nordland som har ansvaret for flere tiltak i Handlingsplanen for samiske språk.
Muhtun oassi doarjjaruđaid hálddašeamis lea leamaš delegerejuvvon Norlándda fylkkamánnii, geas lea ovddasvástádus eanet doaibmabijuin sámegiela doaibmaplánas.
Midlene har gått til sør-, lule- og markasamiske tiltak.
Ruđat lea mannan mátta-, julev- ja márkosámi doaibmabijuide.
Sametinget overtok forvaltningsansvaret for disse midlene fra 01.01.2018.
Sámediggi válddii badjelasas hálddašanovddasvástádusa dáin ruđain 01.01.2018:s.
Hvordan har midlene blitt brukt i 2018?
Mo leat ruđat geavahuvvon 2018:s?
Hva er gjennomført av tiltak og hvilke planer har Sametinget for videre bruk av midlene?
Makkár doaibmabijut leat čađahuvvon ja makkár plánat leat Sámedikkis ruđaid viidásabbo geavaheapmái?
Spørsmål 4 - Representant John Kappfjell, Arbeiderpartiet Oppfølging av bokbusseiere
Gažaldat 4 - Áirras John Kappfjell, Bargiidbellodat Busseeaiggádiid čuovvuleapmi
Hvordan har Sametingetsrådet tenkt å følge opp forpliktelsene og forventningene ovenfor de bokbusseierne som har foretatt investeringer i nye busser?
Mainna lágiin lea Sámediggeráđđi jurddašan čuovvulit geatnegasvuođaid ja vuordámušaid busseeaiggádiid ektui mat leat oastán ođđa bussiid?
Spørsmål 5 - Representant Ellinor Marita Jåma, Åarjel-Saemiej Gïelh Samarbeidsavtaler med bykommuner/ Tråanten tjïelte
Gažaldat 5 - Áirras Ellinor Marita Jåma, Åarjel-Saemiej Gïelh Ovttasbargošiehtadusat gávpotgielddaiguin / Tråanten tjïelte
I rådets beretning vises det til samarbeidsavtaler med bykommuner og møter med Tromsø, Oslo og Alta kommune.
Ráđi dieđáhusas čujuhuvvo ovttasbargošiehtadusaide gávpotgielddaiguin ja čoahkkimiidda Romssa, Oslo ja Álttá suohkaniiguin.
ÅaSG har tidligere levert forslag om at Sametinget må arbeide med å få på plass en Samarbeidsavtale med Tråanten tjïelte/ Trondheim kommune, samt etterspurt dette flere ganger.
ÅaSG lea ovdal buktán evttohusa dan birra ahte Sámediggi ferte bargat dan ala ahte oažžut sadjái ovttasbargošiehtadusa Tråanten tjïelte/Troanddima suohkaniin, ja lea ohcalan dan máŋgii.
Har Sametingsrådet fulgt opp ÅaSG sitt forslag, og evt hvor langt har rådet kommet i den prosessen?
Leago Sámediggeráđđi čuovvulan ÅaSG evttohusa, ja vejolaččat man guhkás ráđđi lea joavdan dainna proseassain?
Saken påbegynt 05.03.2019 kl. 16.15.
Ášši meannudeapmi álggahuvvui 05.03.2019 dii. 16.15.
· Spørsmål 3 fremmes ikke i plenum og Sametingsrådet svarer ikke på det.
· Gažaldat 3 ii ovddiduvvo dievasčoahkkimii ja Sámediggeráđđi ii vástit gažaldaga.
SP - vedtak: Spørsmål 3 fremmes ikke i plenum og Sametingsrådet svarer ikke på det.
DC - Mearrádus: Gažaldat 3 ii ovddiduvvo dievasčoahkkimii ja Sámediggeráđđi ii vástit gažaldaga.
Saken ble avsluttet 05.03.2019 kl. 17.20.
Ášši meannudeapmi loahpahuvvui 05.03.2019 dii. 17.20.
Ášši/Sak 005/19
Ášši 005/19
Sametingsrådets likestillingspolitiske redegjørelse om vold i samiske samfunn
Sámediggeráđi dásseárvopolitihkalaš čilgehus veahkaválddi birra sámi servodagas
Arkivsaknr. 19/105
Áššenr. 19/105
Sametingsrådet har drøftet likestillingspolitiske redegjørelse om vold i samiske samfunn. Redegjørelsen er vedlagt protokollen
Sámedikkeráđđi lea digáštallan dásseárvopolitihkalaš čilgehus veahkaválddi birra sámi servodagas Čilgehus čuovvu beavdegirjji mielddusin.
Sametingsrådets likestillingspolitiske redegjørelse om vold i samiske samfunn
Sámedikkeráđi dásseárvopolitihkalaš čilgehus veahkaválddi birra sámi servodagas
Sametingets handlingsplan for likestilling 2009-2013 har dannet grunnlaget for sametingsrådets arbeid mot vold i samiske samfunn.
Sámedikki dásseárvodoaibmaplána 2009-2013 lea leamaš vuođđun sámediggeráđi bargui veahkaválddi vuostá sámi servodagas.
I handlingsplanen var arbeid mot vold i nære relasjoner ett prioritert satsingsområde.
Doaibmaplánas lei bargu veahkaválddi vuostá lagaš oktavuođain okta vuoruhuvvon áŋgiruššansuorgi.
Virkeperioden for denne handlingsplanen er gått ut.
Dan doaibmaplána doaibmaáigodat lea nohkan.
Handlingsplanen ble fulgt opp av en likestillingspolitisk redegjørelse vedtatt i 2012. I redegjørelsen fra 2012 var også vold i nære relasjoner et prioritert felt, hvor følgende delmål ble definert:
Doaibmaplána čuovvuluvvui dásseárvopolitihkalaš čilgehusain mii mearriduvvui 2012. 2012 čilgehusas lei maiddái veahkaváldi lagaš oktavuođain vuoruhuvvon suorgi, mas čuovvovaš oassemihttomearit meroštallojuvvojedje:
1. Bedre kunnskap om vold i nære relasjoner i samiske samfunn.
1. Buoret máhttu veahkaválddi birra lagaš oktavuođain sámi servodagas.
2. Et hjelpeapparat for voldsutsatte som er tilrettelagt for den samiske befolkningen.
2. Veahkkeapparáhta veahkaválddi gillájeddjiide mii lea láhččojuvvon sámi álbmoga várás.
3. Åpenhet om vold i nære relasjoner i samiske samfunn.
3. Rabasvuohta veahkaválddi birra lagaš oktavuođain sámi servodagas.
Denne redegjørelsen er en del av prosessen mot en ny sametingsmelding om likestilling.
Dát čilgehus lea oassi proseassas ođđa sámediggedieđáhusa ráhkadeamis dásseárvvu birra.
Likestilling er kjernen i Sametingets virksomhet.
Dásseárvu lea Sámedikki doaimmas guovddážis.
Vi arbeider for at den samiske befolkningen har samme rettigheter og muligheter som befolkningen for øvrig.
Mii bargat dan ala ahte sámi álbmogis leat seamma vuoigatvuođat ja vejolašvuođat go álbmogis muđui leat.
Vold er et omfattende samfunnsproblem, et menneskerettsproblem, et demokratisk problem, et likestillingsproblem, et kriminalitetsproblem og et folkehelseproblem.
Veahkaváldi lea viiddis servodatváttisvuohta, olmmošvuoigatvuođa váttisvuohta, demokráhtalaš váttisvuohta, dásseárvováttisvuohta, rihkusváttisvuohta ja álbmotdearvvašvuođa váttisvuohta.
Vold i de samiske samfunn bremser utviklingen av de samiske samfunn og levesett.
Veahkaváldi sámi servodagas goazaha sámi servodaga ja eallinvuogi ovdáneami.
I denne sammenheng blir arbeidet mot vold et overordnet mål for Sametinget.
Dán oktavuođas šaddá bargu veahkaválddi vuostá bajimuš mihttomearrin Sámedikkis.
Rammer for redegjørelsen
Čilgehusa rámmat
Vold er et omfattende begrep som favner flere typer vold utøvd på ulike arenaer og sammenhenger.
Veahkaváldi lea viiddis doaba mii fátmmasta máŋggalágan veahkaválddi sierra arenain ja oktavuođain.
Verdens helseorganisasjon (WHO) definerer vold slik:» forsettlig bruk av, eller trussel om, fysisk makt eller tvang, rettet mot en selv, andre enkeltpersoner, eller en gruppe. For å regnes som vold må handlingen resultere i, eller ha høy sannsynlighet for å resultere i død, fysisk eller psykisk skade, eller mangelfull utvikling.
Máilmmi dearvvašvuođaorganisašuvdna (WHO) meroštallá veahkaválddi ná: “forsettlig bruk av, eller trussel om, fysisk makt eller tvang, rettet mot en selv, andre enkeltpersoner, eller en gruppe. For å regnes som vold må handlingen resultere i, eller ha høy sannsynlighet for å resultere i død, fysisk eller psykisk skade, eller mangelfull utvikling.» (fysalaš fámu dahje bággema mielaeavttus geavaheapmi dahje áitta, mii lea iežas, earáid dahje joavkku vuostá.
» Den vide definisjonen inkluderer både mellommenneskelig vold, selvpåført vold og kollektiv vold.
) Viiddis meroštallamii gullet sihke olbmuid gaskasaš veahkaváldi, veahkaváldi iežas vuostá dahje oktasaš veahkaváldi.
Rammene for denne redegjørelsen tillater ikke en bred drøfting av alle typer vold som forekommer i de samiske samfunn.
Dán čilgehusa rámmat eai atte vejolašvuođa viidát guorahallat buotlágan veahkaválddi mii dáhpáhuvvá sámi servodagas.
I denne redegjørelsen vil derfor mellomenneskelig vold i nære relasjoner, da inkludert fysisk, psykisk og seksuell vold, behandles.
Danne meannuduvvo dán čilgehusas olbmuid gaskasaš veahkaváldi lagaš oktavuođain, mas mielde fysalaš, psykalaš ja seksuála veahkaváldi.
Seksuell vold i de samiske samfunn utenfor nære relasjoner er også inkludert.
Seksuála veahkaváldi sámi servodagas olggobealde lagaš oktavuođaid lea maiddái mielde dás.
En del saker består av seksuelle vold i nære relasjoner og seksuell vold utenfor nære relasjoner.
Muhtun oassi áššiin siskkilda seksuála veahkaválddi lagaš oktavuođain ja seksuála veahkaválddi olggobealde lagaš oktavuođaid.
Tysfjordsakene er eksempler på dette, og viser lovbruddenes kompleksitet.
Divttasvuona áššit leat ovdamearkan dasa, ja čájehit láhkarihkkumiid moalkáivuođa.
Selvpåført vold kan være aktuell i urfolkssammenheng, da en internasjonal forskningsoversikt konkluderer med at det finnes indikasjoner på høyere forekomst av selvmord blant arktiske urfolk sammenlignet med majoritetsbefolkningen.
Veahkaváldi mielaeavttus sáhttá leat áigeguovdil álgoálbmotoktavuođas, go riikkaidgaskasaš dutkangeahčastat konkludere ahte gávdnojit mearkkat ahte leat eanet iešsoardimat árktalaš álgoálbmogiid gaskkas go buohtastahttá majoritehta álbmogiin (Young, Revich og Soininen, 2015;
Denne redegjørelsen går ikke nærmere innpå selvpåført vold.
Dán čielggadusas ii geahčaduvvo lagabuidda mielaeavttus dahkkojuvvon veahkaváldi.
Kollektiv vold som strukturell vold er definert av Johan Galtung som en form for vold hvor sosiale strukturer eller sosiale institusjoner skader mennesker gjennom å forhindre at deres grunnleggende behov oppfylles.
Oktasaš veahkaváldi nugo struktuvrralaš veahkaválddi lea Johan Galtung meroštallan, veahkaválddi vuohki mas sosiála struktuvrrat dahje sosiála ásahusat vaháguhttet olbmuid go eastadit sin vuođđodárbbuid oažžumis.
I denne redegjørelsen kan den sees på som en del av bakteppet som fornorskningspolitikken er og de strukturelle overgrep samer i dag opplever.
Dán čilgehusas sáhttá dan geahččat oassin dáruiduhttinpolitihkka duogážis ja dain struktuvrralaš vearredaguin sámiid vuostá maid dál vásihit.
Avgrensningen mot ulike former for vold må ikke forstås slik at dette ikke er viktige temaer for politisk drøfting.
Sierralágan veahkaváldevugiid ráddjen ii galgga áddejuvvot nu ahte dat eai leat deaŧalaš fáttát politihkalaš guorahallamii.
Mobbing og hatefulle ytringer er eksempler på samfunnsproblemer som bør vies oppmerksomhet i den politiske debatten i Sápmi.
Givssideapmi ja vaššicealkámušat leat ovdamearkan servodatváttisvuođaide maidda ferte bidjat fuomášumi politihkalaš ságastallamis Sámis.
Vold i nære relasjoner defineres i straffelovens § 282, slik: «nåværende eller tidligere ektefelle eller samboer, nåværende eller tidligere ektefelles eller samboers slektning i rett nedstigende linje, slektning i rett oppstigende linje, noen i sin husstand eller noen i sin omsorg.
Veahkaváldi lagaš oktavuođain meroštallojuvvo ráŋggáštuslága § 282 mielde ná: «nåværende eller tidligere ektefelle eller samboer, nåværende eller tidligere ektefelles eller samboers slektning i rett nedstigende linje, slektning i rett oppstigende linje, noen i sin husstand eller noen i sin omsorg.» (dáláš dahje ovddeš náittosguoibmi, dáláš dahje ovddeš náittosguoimmi dahje ovttasássi fuolki njuolga vulos guvlui linnjás, fuolki njuolga bajás guvlui linnjás, muhtun dálus dahje muhtun su fuolahusas).
» Det vil si at nære relasjoner også omfatter søsken, barn, besteforeldre og barnebarn.
Dat mearkkaša dan ahte lagaš oktavuođaide gullet maiddái oappát, vieljat, mánát, áhkut, ádját ja mánáidmánát.
I samiske samfunn er familiebegrepet ofte utvidet og nær relasjon kan gjelde flere enn det straffeloven åpner for.
Sámi servodagas lea dávjá bearašdoaba viiddit ja lagaš oktavuođat sáhttá guoskat eambbogiidda go mat ráŋggáštuslága mielde leat.
Betydningen av slektskap, et utvidet familiebegrep og tettere bånd til familie, trekkes ofte frem som trekk ved samisk kultur og tradisjon.
Fuolkevuođa mearkkašupmi, viiddiduvvon bearašdoaba ja lávgadet báttit bearrašii, gessojuvvojit dávjá ovdan sámi kultuvrra ja árbevieruid dovdomearkan.
En utvidet forståelse av hva nære relasjoner er i samiske samfunn vil kunne være av betydning i utforming av tiltak.
Viiddit áddejupmi maid lagaš oktavuohta mearkkaša sámi servodagas lea deaŧalaš doaibmabijuid hábmemii.
Vold rammer alle kjønn, legninger, funksjonsnivå og aldre.
Veahkaváldi čuohcá buot sohkabeliide, seksuála sojuide, doaibmadássái ja agiin.
Fra eksisterende forskning vet vi at kvinner er mest utsatt for vold, og vi vet at jenter er mer utsatt enn gutter.
Dáláš dutkama vuođul diehtit mii ahte nissonolbmot gillájit eanemusat veahkaválddi, ja mii diehtit ahte nieiddat gillájit eanet go gánddat.
Samtidig er det viktig å påpeke at vi vet for lite om vold mot f.eks. gutter og menn, og at det trengs mer kunnskap og forskning om dette.
Dasto lea deaŧalaš čujuhit ahte mii diehtit menddo unnán veahkaválddi birra omd. gánddaid ja almmáiolbmuid ektui, ja ahte dárbbašuvvo eanet máhttu ja dutkan dan birra.
Sametingets politiske arbeid i denne saken gjelder alle typer voldsutsatte, uavhengig av kjønn, legning, alder og funksjonsnivå.
Sámedikki politihkalaš bargu dán áššis guoská buohkaide geat gillájit veahkaválddi, beroškeahttá sohkabealis, seksuála sojus, agis dahje doaibmadásis.
Volden som samfunnsfenomen som må bekjempes på flere nivå og trenger et overordnet fokus.
Veahkaváldi lea servodatváttisvuohta man vuostá ferte dáistalit máŋgga dásis ja dárbbaša bajimuš fokusa.
Statistisk grunnlag og forskningsresultater
Statistihkalaš vuođđu ja dutkanbohtosat
Astrid Eriksens forskning «Emotional, physical and sexual violence among Sami and non- Sami populations in Norway» viser at 49 % av samiske kvinner har opplevd fysisk, psykisk eller seksuell vold i et livsløpsperspektiv i motsetning til 35 % blant ikke samiske kvinner.
Astrid Eriksena dutkan «Emotional, physical and sexual violence among Sami and non- Sami populations in Norway» čájeha ahte 49 % sámi nissonolbmuid gaskkas vásihit fysalaš, psykalaš dahje seksuála veahkaválddi eallingeardeperspektiivvas mii ii-sámi nissonolbmuid gaskkas lea 35 %.
Samiske kvinner rapporterer en høyere forekomst av seksuell vold i barndom enn i befolkningen for øvrig.
Sámi nissonolbmot dieđihit eanet seksuála veahkaválddi mánnávuođas go álbmoga gaskkas muđui.
Samiske menn rapporterer også om mer opplevd vold enn ikke samiske menn i undersøkelsen.
Iskkadeames oidno maiddái ahte sámi almmáiolbmot dieđihit eanet vásihan veahkaválddi go ii-sámi almmáiolbmot.
Forskningen viser at samisk etnisitet er en risikofaktor for å bli utsatt for vold.
Dutkan čájeha ahte sámi etnihkalašvuohta lea riskafáktor veahkaválddi gilláma ektui.
I Sametingets redegjørelse om likestilling i 2015 ble behovet for forskning fremhevet.
Sámedikki čilgehusas dásseárvvu birra 2015:s deattuhuvvui dutkandárbu.
Sametinget har gjennom et samarbeid med Justisdepartementet vært medfinansiør og oppdragsgiver for forskning utført av Nasjonalt kompetansesenter for vold og traumatisk stress.
Sámediggi lea ovttasbarggu bokte Justiisadepartemeanttain leamaš ruhtadeamen ja leamaš doaibmaaddiin dutkamii maid Nationála gelbbolašvuođa guovddáš veahkaválddi ja traumáhtalaš huša birra lea čađahan.
Dette resulterte i rapporten: «Om du tør å spørre, tør folk å svare» fra 2017 Arbeidet er en fokusgruppestudie av hjelpeapparatets og politiets erfaringer med vold i nære relasjoner i samiske samfunn.
Raportta boađus: «Jos duosttat jearrat, de dustet olbmot vástidit” 2017:s. Bargu lea fokusjoavkodutkan das movt veahkkeapparáhta ja politiijat vásihit veahkaválddi lagaš oktavuođain sámi servodagas.
Fokusgruppene var fordelt i de samiske områdene.
Fokusjoavkkut ledje juogaduvvon sámi guovlluin.
Resultatene viste at:
Bohtosat čájehedje ahte:
· Det kan eksistere særlige utfordringer i møte med hjelpeapparat og brukere med samisk bakgrunn, spesielt ved tabubelagte temaer som vold og overgrep.
· Sáhttet leat erenoamáš hástalusat veahkkeapparáhta ja geavaheddjiid deaivvadeames geain lea sámi duogáš, erenoamážit tabu fáttáin nugo veahkaváldi ja vearredagut leat.
· Samisk språk og kulturkompetanse hos hjelpeapparat og politi kan bidra til økt tillit og forståelse i møte med voldsberørte.
· Sámi giella ja kulturgelbbolašvuohta veahkkeapparáhtas ja politiijain sáhttá buvttihit eanet luohttámuša ja áddejumi go deaivvadit singuin geaidda veahkaváldi lea čuohcan.
· Mange med samisk tilknytning mangler fremdeles tillit til storsamfunnet som følge av fornorskningspolitikken.
· Ollugiin geain lea sámi gullevašvuohta váilu ain luohttámuš stuorra servodahkii dáruiduhttinpolitihka geažil.
Dette kan påvirke møter mellom berørte av vold med samisk bakgrunn og ikke – samiske tjenesteutøvere.
Dát sáhttá váikkuhit deaivvademiide veahkaválddi gillán olbmo geas lea sámi duogáš ja bálvalusaddi gaskka geain ii leat sámi duogáš.
· Temaet vold holdes innad i familien i samiske samfunn, og særlig i små lokalmiljøer.
· Sámi servodagas ii hállojuvvo veahkaválddi birra bearrašis, erenoamážit smávva báikegottiin.
Dette kan også påvirke ansatte som arbeider med vold og overgrep innenfor det samme tette samfunnet som en selv er en del av.
Dát sáhttá čuohcat bargiide geat barget áššiiguin veahkaváldi ja vearredagut dan seamma lávga servodaga siskkobealde mas ieš lea oassin.
Norges nasjonale institusjon for menneskerettigheter (NIM) leverte i 2018 en temarapport om Vold og overgrep i samiske samfunn.
Norgga nationála olmmošvuoigatvuođaid ásahus (NIM) buvttii 2018:s fáddáraportta Veahkaválddi ja vearredaguid birra sámi servodagas.
Her drøftes de menneskerettslige forpliktelsene staten Norge har overfor samiske voldsutsatte.
Das guorahallojuvvojit Norgga geatnegasvuođat olmmošvuoigatvuođaid ektui sámi veahkaválddi gillán olbmuid guovdu.
Rapporten kommer med flere anbefalinger hvordan staten kan ivareta sin sikringsplikt overfor samiske innbyggere.
Raporttas leat muhtun rávvagat movt stáhta sáhttá gozihit iežas sihkkarastingeatnegasvuođa sámi ássiid guovdu.
Tysfjordsakene
Divttasvuona áššit
Avdekningen av flere seksuelle overgrep vold og omsorgssvikt i Tysfjord i 2016 var på mange måter et tidsskille i de samiske samfunn.
Seksuála vearredaguid, veahkaválddi ja fuolahusbeahttima albmosii boahtin Divttasvuonas 2016:s lei máŋgga láhkai áigerádji sámi servodagas.
Omfang, alvorlighetsgraden og det lange tidsrommet disse overgrepene hadde foregått i, rettet offentlighetens søkelys mot problematikken.
Dáid vearredaguid viidodat, duođalašvuohta ja go dáhpáhuvve guhkes áiggi, bijai almmolašvuođa fuomášumi dán problematihkkii.
Fortielse, tilknytning til læstadianske menigheter og myndighetenes unnfallenhet viste behovet for å arbeide langsiktig og på flere arenaer.
Jávohisvuohta, gullevašvuohta lestadialaš searvegoddái ja eiseválddiid sealggahisvuohta čájehii ahte lea dárbu bargat guhkes áiggi badjel ja sierra arenain.
To år med etterforskning har resultert i totalt 161 straffesaker, hvorav 151 saker omhandler seksuelle overgrep.
Guovtti jagi dutkama maŋŋá leat oktiibuot šaddan 161 ráŋggáštusášši, maid searvvis ledje 151 ášši main lei sáhka seksuála vearredaguin.
106 saker er henlagt på grunn av foreldelse.
106 ášši hilgojuvvojedje dan geažil go ledje boarásmuvvan.
Nærmere 70 prosent av de mistenkte og fornærmede tilhører det lulesamiske miljøet i Tysfjord.
Lagabuidda 70 proseantta sin gaskkas geat eahpiduvvojedje ja gillájeaddjit gullet julevsámi birrasii Divttasvuonas.
Politiet beskriver i sin rapport noen av de samme utfordringene som er omhandlet i rapporten fra NKVTS.
Politiija válddaha raporttastis muhtun daid seamma hástalusaid mat bohtet ovdan NKVTS raporttas.
Blant annet ble etterforskningen av sakene vanskeliggjort av det samiske samfunnets manglende tillit til det offentlige.
Earret eará váttásmahtii áššiid dutkama dat go sámi servodagas lea váilevaš luohttámuš almmolašvuhtii.
De beskriver også at kompetanse innen samisk språk og kultur er nødvendig for å skape tillit og forståelse i møte med involverte med samisk bakgrunn.
Sii čilgejit maiddái ahte gelbbolašvuohta sámi giela ja kultuvrra siskkobealde lea dárbbašlaš luohttámuša oažžumii ja áddejupmái go deaivvada guoskevaččaiguin geain lea sámi duogáš.
Regjeringen har på bakgrunn av dette satt av midler til egne tiltak i Tysfjord.
Ráđđehus lea dán vuođul várren ruđaid sierra doaibmabijuide Divttasvuonas.
Prosjektet Jaskka er opprettet med formål å følge opp de berørte og iverksette forebyggende tiltak for å hindre overgrep i fremtiden.
Prošeakta “Jaskka” lea ásahuvvon dainna áigumušain ahte čuovvulit guoskevaš olbmuid ja álggahit eastadeaddji doaibmabijuid eastadan dihtii vearredaguid boahtteáiggis.
Senere har flere samiske miljø åpnet opp om voldtekter og overgrep.
Maŋŋá leat eanet sámi birrasat hállagoahtán veagalváldimiid ja vearredaguid birra.
Viktige skritt på veien til åpenhet om dette tema er tatt, men flere utfordringer ligger foran.
Deaŧalaš lávkkit rabasvuođa guvlui dán fáttá birra leat váldojuvvon, muhto leat eanet hástalusat ovddabealde.
Sametingets arbeid
Sámedikki bargu
Sametinget har over en lang periode hatt fokus på vold i samiske samfunn.
Sámediggi lea guhkes áiggi badjel fokuseren veahkaválddi sámi servodagas.
Som tidligere nevnt var temaet prioritert i Sametingets handlingsplan for likestilling 2009-2013.
Nugo ovdal namuhuvvon de lei fáddá vuoruhuvvon Sámedikki 2009-2013 dásseárvodoaibmaplánas.
Bevissthet og kunnskap om omfang og utfordringer har økt de siste 10 årene.
Dihtomielalašvuohta ja máhttu viidodaga ja hástalusaid birra lea lassánan maŋimuš 10 jagiin.
Taushet og skam har vært hindringer for åpenhet,
Jávohisvuohta ja heahpat leat hehtten rabasvuođa.
Sametingsrådet har sett det som sin oppgave å bidra til holdningsendringer og åpenhet om temaet.
Sámediggeráđđi lea oaidnán iežas bargun váikkuhit miellaguottuid rievdadeapmái ja rabasvuhtii fáttá birra.
Når de fremste folkevalgte i de samiske samfunn taler høyt om problemet er det et signal til samfunnet om åpenhet.
Go bajimuš álbmotválljen olbmot sámi servodagas sárdnot alla jitnii váttisvuođa birra de lea dat signála servodahkii rabasvuođa ektui.
Vold må løftes ut av den private sfæren og til politi og rettsvesen.
Veahkaválddi ferte loktet eret priváhta dáluin politiijaide ja riektedoaimmahahkii.
Ved flere anledninger har Sametinget avholdt ulike arrangementer som har satt søkelys på vold som samfunnsproblem i Sápmi.
Ollu gerddiid lea Sámediggi doallan iešguđege lágidemiid main lea biddjojuvvon fuomášupmi veahkaváldái servodatváttisvuohtan Sámis.
Markering av FNs internasjonale dag for avskaffelse av vold mot kvinner, 25. november, markeres årlig på Sametinget med ulike arrangementer.
ON riikkaidgaskasaš beaivi veahkaválddi nogaheapmái nissoniid vuostá skábmamánu 25. b. čalmmustuvvo jahkásaččat Sámedikkis iešguđege lágidemiid bokte.
Det har vært avholdt flere seminarer og møter på Sametinget hvor vold i de samiske samfunn har vært tema.
Dollojuvvon leat máŋga seminára ja čoahkkima Sámedikkis main fáddán lea leamaš veahkaváldi sámi servodagas.
Sametinget har også samarbeidet med ulike fagmiljø og organisasjoner som Likestillings- og diskrimineringsombudet, FOKUS forum for kvinner og utviklingsspørsmål, Utsatt mann, Politiet og Krisesentersekretariatet.
Sámediggi lea maiddái ovttasbargan iešguđege fágabirrasiiguin ja organisašuvnnaiguin nugo Dásseárvo- ja vealahanáittardeddjiin, FOKUS:in nissonolbmuid ja ovddidanáššiid forum, Utsatt mann:in, Politiijaiguin ja Heahteveahkkečállingottiin.
Dette samarbeidet har vært nyttig og kunnskapshevende, samtidig som problemstillingene i de samiske samfunn har blitt gjort kjent i flere fagmiljø.
Dát ovttasbargu lea leamaš ávkkálaš ja lea buoridan máhtu, seammás go fágabirrasat leat beassan oahpásmuvvat áššečuolmmaide sámi servodagas.
Sametinget har også løftet saken på flere internasjonale arenaer.
Sámediggi lea maiddái lokten ášši riikkaidgaskasaš arenaide.
FNs kvinnekommisjons årlige samling har vært viktig i så måte.
Dan dáfus lea ON nissonkommišuvnna jahkásaš čoagganeapmi leamaš deaŧalaš.
Temaet har blitt løftet til internasjonale arenaer, og blitt belyst i urfolkssammenheng.
Fáddá lea loktejuvvon riikkaidgaskasaš arenaide, ja lea čuvgejuvvon álgoálbmotoktavuođas.
Urfolk er mer utsatt for vold enn resten av befolkningen, overalt i verden.
Álgoálbmogat gillájit eanet veahkaválddi go muđui eará álbmogat, miehtá máilmmi.
Dette er nyttig kunnskap som kan peke på noen årsaker og strategier for å arbeide videre mot vold i den samiske befolkning.
Dát lea ávkkálaš máhttu mii sáhttá čujuhit muhtun sivaid ja strategiijaid movt bargat viidáseappot veahkaválddi vuostá sámi álbmoga gaskkas.
Den samiske befolkning i Norge er i en privilegert posisjon i forhold til andre urfolk i verden, siden vi har mulighet til å ha dialog med myndighetene om saken både nasjonalt og internasjonalt.
Sámi álbmogis Norggas lea ovdamunni eará máilmmi álgoálbmogiid ektui, danne go mis lea vejolašvuohta gulahallat eiseválddiiguin ášši birra sihke nationála dásis ja riikkaidgaskasaččat.
Dette gir oss et moralsk ansvar for å snakke høyt om vold andre urfolk også opplever.
Dát addá midjiide moralalaš ovddasvástádusa hállat jitnosit dan veahkaválddi birra maid eará álgoálbmogat gillájit.
Fremtidige utfordringer
Boahtteáiggi hástalusat
Redegjørelsen fra 2012 pekte på viktige delmål som fremdeles er aktuelle:
Jagi 2012 čilgehusas čujuhuvvojedje deaŧalaš oassemihttomearit mat ain leat áigeguovdilat:
1. Forskning Det er fortsatt ikke nok kunnskap om vold i nære relasjoner i samiske samfunn.
1. Dutkan Ii vel ge leat doarvái máhttu veahkaválddi birra lagaš oktavuođain sámi servodagas.
Den eksisterende forskning på området har gitt oss noe kunnskap, men fortsatt gjenstår det mye forskning før det foreligger et helhetlig kunnskapsgrunnlag.
Suorggi dáláš dutkan lea addán midjiide veaháš máhtu, muhto ain lea ollu dutkkakeahttá ovdal go lea ollislaš máhttovuođđu.
Forskning på voldsutsatte, herunder også barn og voldsutøvere er noen av de behovene som fins.
Veahkaválddi gillájeddjiid dutkan, mas mielde maiddái mánát ja veahkaválddálaččat leat muhtun dárbbut mat gávdnojit.
Samtidig er det også behov for å se voldsutøvelsen i et urfolks perspektiv.
Dasto lea maiddái dárbu geahččat veahkaválddi álgoálbmotperspektiivvas.
Kolonialisering og fornorskning som stressfaktor og årsak til destruktive handlingsmønstre er forhold som bør sees på i forskningssammenheng.
Koloniseren ja dáruiduhttin huššafáktorin ja sivvan billisteaddji doaibmaminstarii, leat bealit maid berre geahččat dutkama oktavuođas.
Strukturer som gjør samer særlig sårbare for voldsutsatthet bør sees nærmere på.
Lagabuidda berre geahčadit struktuvrraid mat dagahit ahte sámit leat erenoamážit áitojuvvon.
2. Hjelpeapparatet I dag er det ikke et fullgodt tilbud til personer berørt av vold.
2. Veahkkeapparáhta Dál ii leat ollislaččat buorre fálaldat olbmuide geaidda veahkaváldi guoská.
Manglende kompetanse i samisk språk og kultur gjør at samiske voldsutsatte og voldsutøvere ikke har samme behandlingstilbud som befolkningen for øvrig.
Váilevaš gelbbolašvuohta sámi gielas ja kultuvrras dagaha ahte sámiin veahkaválddálašvuođa oktavuođas ii leat seamma dikšunfálaldat go álbmogis muđui.
Tilgjengelige krisesentre med samisk språk og kulturkompetanse er eksempler på nødvendige tiltak.
Olámuttu heahteguovddážat main lea sámi giella ja kulturgelbbolašvuohta leat ovdamearkan dárbbašlaš doaibmabijuide.
Kompetanseheving blant i helse- og sosialtjeneste, politi, skole og barnevern er nødvendig.
Dárbu lea buoridit gelbbolašvuođa dearvvašvuođa- ja sosiálabálvalusain, politiijas, skuvllain ja mánáidsuodjalusas.
Kunnskap om vold i samiske samfunn må inn i profesjonsutdanningene.
Máhttu veahkaválddi birra sámi servodagas ferte váldojuvvot mielde profešuvdnaoahpuide.
Forebyggende og holdningsendrende arbeid må gjøres på flere nivåer og arenaer i det samiske samfunn.
Eastadeaddji ja miellaguottuid rievdadeaddji barggu ferte bargat máŋgga dásis ja arenain sámi servodagas.
3. Behov for handlingsplan Sametinget ser også et behov for å arbeide bredt og helhetlig på dette feltet.
3. Dárbbašuvvo doaibmaplána Sámediggi oaidná maiddái ahte lea dárbu bargat viidát ja ollislaččat dán suorggis.
Å arbeide målrettet mot vold i et samfunn fordrer kunnskap om historie, samfunnsoppbygging, kjønnsroller og kultur.
Ulbmillaš barggus veahkaválddi vuostá gáibiduvvo servodagas máhttu historjjá, servodathuksejumi, sohkabealrollaid ja kultuvrra birra.
Hva som er gode tiltak forebyggende og behandlende må tilpasses kulturen de skal utøves i.
Mat leat buorit eastadan- ja dikšundoaibmabijut ferte heivehit kultuvrras gos bargojuvvo.
Her står man overfor utfordringer som både det norske og samiske samfunn må arbeide med.
Ovddabealde leat hástalusat maiguin sihke norgga ja sámi servodagat fertejit bargat.
Sametinget som talerør for det samiske folk i samarbeid med de ressurser som det norske samfunn rår over.
Sámediggi go lea sámi álbmoga sáhkaguoddi bargá ovttas daiguin resurssaiguin mat norgga servodagas leat.
Sametingsrådet har derfor bedt Regjeringen om å utarbeide en handlingsplan med helhetlig fokus.
Danne lea Sámediggeráđđi bivdán Ráđđehusa ráhkadit doaibmaplána mas lea ollislaš fokus.
Foreløpig har ikke Regjeringen svart positivt på denne oppfordringen.
Doaisttážii ii leat Ráđđehus vástidan positiivvalaččat dán ávžžuhussii.
Videre arbeid
Bargu viidáseappot
Vold i samiske samfunn bør også vurderes i en menneskerettslig kontekst.
Veahkaváldi sámi servodagas berre árvvoštallojuvvot maiddái olmmošrievttálaš oktavuođas.
Staten har en plikt til å iverksette positive tiltak for å sikre menneskerettighetene til samiske voldsutsatte.
Stáhtas lea geatnegasvuohta álggahit positiivvalaš doaibmabijuid sihkkarastin dihtii olmmošvuoigatvuođaid sámi olbmuide geat gillájit veahkaválddi.
Det følger av Grunnlovens §92 om statens plikt til å respektere og sikre menneskerettighetene i Grunnloven, og pålegger staten en aktivitetsplikt for ivaretagelse av rettighetene.
Vuođđolága § 92 mielde lea stáhtas geatnegasvuohta árvvus atnit ja sihkkarastit olmmošvuoigatvuođaid Vuođđolágas, ja geatnegahttá stáhta árjjalaččat bargat dáid olmmošvuoigatvuođaid gozihemiin.
Virkemidler som er relevante når det gjelder statens plikt til å sikre menneskerettighetene er for det første lovgivning.
Váikkuhangaskaoamit mat leat relevánta go guoská stáhta geatnegasvuođaide sihkkarastit olmmošvuoigatvuođaid lea vuosttamužžan láhkaaddin.
Videre er effektiv håndhevelse av loven viktig for å sikre menneskerettighetene.
Dasto lea árjjalaš lága geavaheapmi deaŧalaš olmmošvuoigatvuođaid sihkkarastimis.
Staten skal også forebygge risiko for menneskerettighetsbrudd.
Stáhta galgá maiddái eastadit olmmošvuoigatvuođaid rihkkuma riskka.
Dersom myndighetene kjenner til en risikofaktor som truer menneskerettighetene, kan det være ansvarsbetingende å ikke benytte sin myndighet til å handle på en slik måte at risikoen elimineres.
Jos eiseválddit dihtet riskafáktoriid birra mat áitet olmmošvuoigatvuođaid, de sáhttá dain leat ovddasvástádus das jos eai geavat válddis dainna lágiin ahte nogahit riskka.
Manglende tiltak for å beskytte den samiske befolkning mot vold kan derfor vurderes som et brudd på menneskerettighetene.
Danne sáhttá árvvoštallat ahte váilevaš doaibmabijut sámi álbmoga suodjaleami ektui veahkaválddi vuostá sáhttá leat olmmošvuoigatvuođaid rihkkun.
FNs kvinnekomite, FNs rasediskrimineringskomite, FNs torturkomite, FNs menneskerettighetskomite og FNs barnekomite har alle bedt Norge om å utarbeide egne tiltak og planer for å bekjempe vold.
ON nissonkomitea, ON nállevealahankomitea, ON biinnidankomitea, ON olmmošvuoigatvuođaid komitea ja ON mánáidkomitea, leat buohkat bivdán Norgga ráhkadit sierra doaibmabijuid ja plánaid veahkaválddi vuostá dáistaleamis.
Denne oppfordringen er også kommet fra Likestillings- og diskrimineringsombudet (LDO) og Nasjonal institusjon for menneskerettigheter (NIM).
Dát ávžžuhus lea boahtán maiddái Dásseárvo- ja vealahanáittardeaddjis ja Nationála olmmošvuoigatvuođaid ásahusas (NIM).
Forebygging og utforming av tiltak mot vold er et statlig ansvar.
Stáhtas lea ovddasvástádus eastadeames ja doaibmabijuid hábmemis veahkaválddi vuostá.
Regjeringen er myndighetsorgan i arbeid mot vold, og har ansvar for finansiering av denne sektoren.
Ráđđehus lea váldeorgána barggus veahkaválddi vuostá, ja das lea ovddasvástádus dán suorggi ruhtadeames.
Det er derfor Regjeringens ansvar å utarbeide og finansiere handlingsplaner og tiltak mot vold i de samiske samfunn.
Danne lea Ráđđehusas ovddasvástádus ráhkadit ja ruhtadit doaibmaplánaid ja doaibmabijuid veahkaválddi vuostá sámi servodagas.
Sametinget er talerør for samiske saker til sentrale myndigheter.
Sámediggi lea sáhkaguoddi sámi áššiin guovddáš eiseválddiid ektui.
Ved flere anledninger og i ulike forum har behovet for tiltak for å bekjempe vold blitt løftet av Sametinget til sentrale myndigheter.
Sámediggi lea ollu oktavuođain ja iešguđege forumis ovddidan ahte lea dárbu doaibmabijuide maiguin dáistalit veahkaválddi vuostá, guovddáš eiseválddiide.
Behov for å arbeide helhetlig og overordnet med problematikken har gjort at Sametingsrådet har bedt om at det utarbeides en handlingsplan mot vold i samiske samfunn.
Go lea dárbu bargat ollislaččat ja bajimuš dásis problematihkain lea dagahan ahte Sámediggeráđđi lea bivdán ahte ráhkaduvvošii doaibmaplána veahkaválddi vuostá sámi servodagas.
Dette støttes av flere organisasjoner og institusjoner, herunder som nevnt LDO, NIM og i tillegg også av Krisesentersekretariatet.
Dán dorjot ollu organisašuvnnat ja ásahusat, nugo namahuvvon Dásseárvoáittardeaddji, NIM ja dasa lassin Heahteguovddáščállingoddi.
Holdningsendringer
Miellaguottuid rievdadeapmi
Sametinget kan også være med på å endre holdninger og bidra til åpenhet om temaet.
Sámediggi sáhttá maiddái leat mielde rievdadeamen miellaguottuid ja váikkuhit rabasvuođa fáttá birra.
Kvinner er mer utsatt for vold og overgrep enn menn.
Nissonolbmot gillájit eanet veahkaválddi ja vearredaguid go almmáiolbmot.
Det viser at det også er behov for å arbeide for å endre kjønnsroller i de samiske samfunn.
Čujuhuvvo maiddái ahte lea dárbu rievdadahttit sohkabealrollaid sámi servodagas.
Åpenhet om temaet fra de fremste samiske tillitsvalgte gir signaler om at temaet må tas på alvor.
Rabasvuohta fáttá birra bajimuš sámi luohttámušolbmuid beales addá signálaid das ahte fáddá váldojuvvo duođalaččat.
Det er ikke en privat sak når mennesker utsettes for vold.
Dat go olbmot šaddet gillát veahkaválddi ii leat priváhta áššis.