pere/sami_parallel huggingface dataset:
Videregående skoler sammen med elektroniske klasserom kan være de som håndterer kompetanseheving og utdanning av gårdbrukere .
Joatkkaskuvllat ovttasráđiid elektrovnnalaš luohkkálanjaiguin sáhttet leat mielde bargamin gelbbolašvuođa bajidemiin ja addit dolliide oahpu .
Det er viktig at skolene holder ved like kunnskap om jord- , husdyr- og landbruksproduksjon .
Deaŧalaš lea ahte skuvllat bajásdollet máhtolašvuođa eana- , šibit- ja eanandoallobuvttadeami birra .
Vi anbefaler : Iverksette et kompetanseprogram for økt verdiskapning .
Mii rávvet : Álggahit gelbbolašvuođaprográmma árvobuvttadeami nannemii .
Videregående skoler innen landbruk og reindrift kan bli lokale kompetansesentra for utdanning , etterutdanning og utvikling innenfor økt verdiskapning i primærnæringene .
Joatkkaskuvllat sáhttet fágain eanandoallu ja boazodoallu šaddat báikkálaš gelbbolašvuođaguovddážin go guoská ohppui , maŋŋáohppui ja ovddideapmái dan oktavuođas ahte nannet árvobuvttadeami vuođđoealáhusain .
En sterk satsing på nettverksbaserte nisje- og kvalitetsprodukter krever kompetanse , både teoretisk og praktisk .
Nannoseabbot áŋgiruššat fierpmádagaide vuođđuduvvon oalge- ja kvalitehtabuktagiiguin gáibida gelbbolašvuođa , sihke teorehtalaš ja geavatlaš gelbbolašvuođa .
Det er derfor viktig at det tilrettelegges lokalt for produktutvikling , leie av produksjonsutstyr og andre naturlige fellesfunksjoner .
Danne lea deaŧalaš láhčit báikkálaš buvttaovddideami , vejolašvuohta láigohit buvttadanbargoreaidduid ja láhčit eará lunddolaš oktasašdoaimmaid .
Kompetansesenteret for nordnorsk landbruk vil være navet i utnyttingen Entreprenørskap .
Eanandoalu Davvinorgga gelbbolašvuođaguovddáža geavaheapmii livččii lunddolaš dás .
En sterkere satsing på entreprenørskap som fag ved videregående skolene er nødvendig for å få en økt fokus på nye næringer i tilknytning til jordbruket .
Fitnodeapmi . Dárbu lea nannoseabbot oččodit fitnodeami fágan joatkkaskuvllaide vai šaddá stuorát fokus ođđa ealáhusaide eanandoalu oktavuođas .
Entreprenørskap er avgjørende for etablering av ny virksomhet og utvikling av eksisterende for å få økt verdiskapning og arbeidsplasser i de samiske områdene .
Fitnodeapmi lea mearrideaddji ođđa doaimmaid ásaheamis ja dáláš doaimmaid ovddideamis go galgá buvttadit eanet árvvuid ja oažžut eanet bargosajiid sámi guovlluide .
Innenfor landbruket er det store og mange nye muligheter , for å utnytte dem er det entreprenørene som må ta tak i mulighetene , utvikle nye forretningsmessige konsept som kan bli forretning ut av .
Eanandoalu siskkobealde leat stuorra ja ollu ođđa vejolašvuođat , ja jos dain galgá oažžut ávkki , de fertejit fitnodeamit dustet vejolašvuođaid , ovddidit ođđa fitnodatlaš konseapta maid vuođul sáhttá vuođđudit fitnodaga .
Utbygging av IKT-teknologi i landbruket .
DGT-teknologiija ovddideapmi eanandoalus .
I kompetansesammenheng er det spesielt mulighetene for fjernundervisning som IKT kan legge til rette for .
Diehtojuohkin- ja gulahallanteknologiija lea dárbbašlaš go galgá a ) háhkat fierpmádagaid buvttadeddjiid gaskka , b ) buktit dárbbašlaš
Grenseoverskridende samarbeid .
Rájárastá ovttasbargu .
Samiske kommuner i Nordvest-Russland og i Norge har samarbeidet og bygget nettverk i flere år .
Davveoarje-Ruošša ja Norgga sámi gielddaid gaskka lea ovttasbargu ja dat leat huksen fierpmádaga máŋggaid jagiid .
Det er viktig at vennskapskommune samarbeidet fortsetter og støttes opp .
Deaŧalaš lea joatkit ovttasbarggu ustitvuođa gielddaiguin ja doarjut dan .
En regionalisering av handelspolitikken mellom Norge og Russland er ønskelig , hvor en kan ta hensyn til de målsettinger samene har til ytterligere samhandel .
Lea sávahahtti regionaliseret gávpepolitihka Norgga ja Ruošša gaskka man oktavuođas sáhttá vuhtii váldit daid mihttomeriid mat sámiin leat ain eanet ovttas bargat .
Eksempel kan være eksport av melk fra Finnmark til Nordvest-Russland og import av reinkjøtt fra Nordvest-Russland .
Ovdamearkan sáhttá leat mielkki fievrrideapmi Finnmárkkus Davvioarje-Ruššii ja oastit bohccobierggu Davveoarje-Ruoššas .
Interreg-samarbeidene på Nordkalotten har gitt mange samarbeidsrelasjoner , spesielt i Deatnu / Tana-dalen og mellom Tornedalen og Storfjord / Gáivuotna / Kåfjord-området .
Inter-regovttasbargu Davvikalohtas lea buvttihan ollu ovttasbargooktavuođaid , erenoamážit Deanus ja Tornedalena ja Omasvuona / Gáivuona- guovllu gaskka .
Fra 2007 starter et nytt interreg-program opp , hvor det er muligheter for å se de strategier og tiltak utvalget har foreslått i en større sammenheng og bygge nettverk og samarbeid på hele Nordkalotten .
2007 rájes álggahuvvo ođđa intereg-prográmma , man oktavuođas leat vejolašvuođat geahčadit daid strategiijaid ja doaibmabijuid maid lávdegoddi lea evttohan stuorát oktavuođas ja hukset fierpmádaga ja ovttasbarggu miehtá Davvikalohta .
Det kan da utvikles særskilte Deatnu / Tanadal-produkter .
Dalle sáhttá ovddidit sierra Deatnu-buktagiid .
Utnyttelse av utmarksressursene
Meahcceresurssaiguin ávkkástallan
I samiske bygdesamfunn har en ikke klare skiller mellom ulike aktiviteter i utmarka .
Sámi gilleservodagain eai leat čielga rájit iešguđetlágan doaimmaid gaskka meahcis .
Grensegangen mellom næringsmessig utnytting av naturressurser , rekreasjonsutnytting og tradisjons- / kulturbetinga aktiviteter er ikke alltid like lett å trekke .
Álohii ii leat nu álki geassit ráji ealáhuslaš luondduresurssaiguin ávkkástallama , áhpásmahttinávkkástallama ja árbevirolaš- / kultuvrralaš doaimmaid gaskka .
Dette gjelder særlig utnytting av naturressurser i utmarka .
Dát guoská erenoamážit luondduresurssaiguin ávkkástallamii meahcis .
Dette står i sterk kontrast til den offentlige sektoriserte forvaltning av naturressursgrunnlaget .
Dát lea juste áibbas nuppelágan go almmolaš sektuvrraid gaskasaš luondduresursavuođu hálddašeapmi .
Dette kan illustreres gjennom sektorer som Fylkesmannens miljøvernavdeling , Statsskog , Finnmarkseiendommen , landbruksmyndighetene og Reindriftsforvaltningen .
Dan sáhttá govvet sektuvrraid bokte mat leat Fylkkamánni birasgáhttenossodat , Stáhtavuovddit , Finnmárkkuopmodat , eanandoalloeiseválddit ja Boazodoallohálddašeapmi .
Dette fører ofte til kollisjon mellom brukere og forvaltere i forholdet til bygdefolks rettigheter til næringsmessig utnyttelse av naturressursgrunnlagt .
Dát buktá dávjá ruossalasvuođaid geavaheddjiid ja hálddašeddjiid gaskka das makkár vuoigatvuođat gili olbmuin leat luondduresurssaid ealáhuslaš ávkkástallama oktavuođas .
Samtidig har vi en sektorisert lovgiving , lover og regelverk som er 33 tilpasset andre eierstrukturer enn de vi har i Nord-Norge .
Seammás lea mis sektuvrajuohku láhkaaddimis , lágain ja njuolggadusain mat leat heivehuvvon eará eaiggátstruktuvrraide go mat mis leat Davvi-Norggas .
Det innebærer også en sterk ivaretakelse av allmennhetens interesser og liten grad av mulighet til lokal styring og ressursforvaltning for bygdebefolkningen .
Dán oktavuođas suodjaluvvojit maid nannosit allmenneha beroštumit ja báikki olbmuin šaddá unnán vejolašvuohta báikkálaččat stivret ja hálddašit resurssaid .
Innovasjon Norge er ansvarlig for det trebaserte innovasjonsprogrammet som har en ramme på ca 35 mill kroner i 2007 .
Innovašuvdna Norggas lea ovddasvástádus dan golmma oassái juhkkojuvvon innovašuvdnaprográmmas mas lea sullii 35 miljon ruvdnosaš ruhtarámma 2007:s .
Det nye trebaserte innovasjonsprogrammet er i stor grad rettet mot innovasjon i bedrifter og har fokus på samarbeidsforhold mellom aktørene i verdikjeden .
Dat ođđa golmmaoasat innovašuvdnaprográmma lea oaivvilduvvon innovašuvdnii fitnodagain ja dat deattuha oktavuohtabeliid oasálaččaid gaskka árvoráiddus .
Satsingen skal fokusere på tre konkrete tiltaksområder : Industrielt byggeri , treprodukter og tradisjonstre og innovasjonssystemer .
Áŋgiruššan galgá fokuseret golbma doaibmabiddjosuorggi : Industiijalaš huksema , muorrabuktagiid ja árbevirolaš muoraid ja innovašuvdnavuogádagaid .
Det siste tiltaksområdet omfatter tiltak som bidrar til innovasjon i bedrifter , forskning og utvikling og kompetanseheving .
Dat maŋimuš doaibmabiddjosuorgi siskkilda doaibmabijuid mat váikkuhit innovašuvnna fitnodagain , dutkamis ja ovddideamis ja gelbbolašvuođa bajideamis .
Opplæring og kompetansehevende tiltak vil også være viktige verktøy .
Oahpahus ja gelbbolašvuođa bajidan doaibmabijut leat maiddái deaŧalaš gaskaoamit .
For skogbruket i samiske områder er det en utfordring å nyttiggjøre seg de muligheter som verdiskapningsprogrammet legger opp til .
Meahccedoalus sámi guovlluin lea hástalussan ávkkástallat daid vejolašvuođaiguin maid árvobuvttadanprográmma láhčá .
Mer spesifikt vil utfordringen for de samiske områdene være å utvikle nåværende og nye nisjeprodukter basert på trevirke .
Erenoamážit lea hástalussan sámi guovlluin ovddidit dáláš ja ođđa oalgebuktagiid muorraávdnasiid vuođul .
Det er i dag et mangfold av gårdssagbruk som selger spesialprodukter i lokale marked .
Dál gávdnojit ollu doallosahádoalut mat vuvdet sierra buktagiid báikkálaš márkanis .
Disse vil danne grunnlag for nytenking og nyskaping som kan ta vare på og utnytte det som kan høstes fra skogen .
Dát bidjá vuođu ođđajurddašeapmái ja ođđabuvttadeapmái man oktavuođas sáhttá váldit vára ja ávkkástallat dainna maid meahcis sáhttá viežžat .
For bjørkeskogen er utfordringen å øke avvirkninga , mens det for furuskogen er utfordringen å utnytte tømmeret bedre til godt betalte sortiment .
Soahkevuvddiid ektui lea hástalussan eanet čuohppat , go fas beahcevuvddiid ektui lea hástalussan ávkkástallat dimpariiguin buorebut nu ahte válljet vuovdimassii dan mas oažžu buori hatti .
Utnytting av utmarksbeite er et godt eksempel på utnytting av lokale ressurser som samtidig tar vare på det biologiske mangfold .
Meahcceláidumiiguin ávkkástallan lea buorre ovdamearka movt geavahit báikkálaš resurssaid ja seammás váldit vára biologalaš šláddjivuođas .
Imidlertid har ikke rovdyrforvaltningen den nødvendige tillit til at det kan skapes en samla forståelse og satsing på utmarksbeite som viktig ressurs .
Dattetge ii leat boraspirehálddašeamis dárbbašlaš luohttámuš ahte sáhtášii oažžut oktasaš áddejumi ja áŋgiruššamiid meahcceláidumiid hárrái deaŧalaš resursan .
I dag er det slik at gamle og verdifulle kulturlandskap gror igjen fordi mange ikke tør slippe ut dyrene i frykt for rovdyrskade .
Dál lea nu ahte boares ja árvvolaš kultureatnadagat vesáluvvet danne go ollugat eai duostta luoitit olggos šibihiid go balahit daid boraspiriin .
I en bedre utnyttelse av utmarka er det viktig at de samiske næringene jordbruk og reindrift står sammen og samarbeider om krav til forvaltningen av utmarka .
Mehciin buorebut ávkkástallamis lea deaŧalaš ahte sámi ealáhusat eanandoallu ja boazodoallu leat ovttas ja ovttasbarget gáibádusa hárrái hálddašit 34
Det er viktig at Sametinget legger til rette for at de to næringene i fellesskap arbeider sammen for en bedre rovdyrforvaltning og verne utmarka mot større inngrep .
Deaŧalaš lea ahte Sámediggi láhčá diliid nu ahte dat guokte ealáhusa ovttasráđiid bargaba buoridit boraspirehálddašeami ja gáhttet meahci stuorát lihkahallamiid vuostá .
Rovviltproblemene i samiske områder har økt betydelig og er en av de største utfordringene for saueholdet .
Boraspireváttisvuođat sámi guovlluin leat laskan mealgat ja sávzadoalus dat lea okta dain stuorámus hástalusain .
Sauebønder i de samiske områdene har hatt store tap som følge av rovdyr .
Sávzaboanddat sámi guovlluin leat massán ollu elliid boraspriide .
Utvidet jakttid vil være nødvendig for å ta ut de kvoter som er gitt .
Dárbu lea viiddidit bivdoáiggi vai lea vejolaš bivdit daid elliid maidda lea addojuvvon bivdolohpi .
Vanskelige klimatiske og geografiske forhold gjør det vanskelig å ta ut den kvote det er gitt fellingstillatelse til , uten at jakttida utvides .
Váttis dálkkádatlaš ja geografalaš dilit váttásmahttet bivddu ja dan eari masa lea addojuvvon bivdolohpi ii leat vejolaš deavdit jos bivdoáigi ii viiddiduvvoš .
I mange tilfeller er rovvilt-problemet avgjørende for fortsatt drift eller nedleggelse .
Ollu oktavuođain mearrida boraspire-giksi sáhttet go joatkit doaluin vai fertejitgo heaittihit dan .
Den økende rovviltbestanden vil i en del tilfeller redusere grunnlaget for beitebruk i de samiske områdene , beitebruk og rovvilt fører til konflikter .
Dat go boraspiret leat laskan gáržžida ollu oktavuođain guođohan vejolašvuođaid sámi guovlluin , ja guohtoneatnamiid ja boraspririid geažil šaddet giččut .
Sametinget foreslår : Forsøksordning med bygdebruksmodeller .
Sámediggi evttoha : Geahččalanortnegat giligeavahanmálliiguin .
Dette vil også kunne samsvare med lokale brukssedvaner i bygdene .
Dát sáhttá maid dávistit báikkálaš geavahanárbevieruide giliin .
Flerbruksplaner for bruk av utmark .
Máŋggageavatplánat meahccegeavaheapmái .
Bruken av utmarka er regulert innenfor flere sektorlover .
Meahci geavaheapmi lea muddejuvvon máŋgga sektuvralága bokte .
Med utprøving av lokale og regionale flerbruksplaner for bruken av utmarka kan en gjennom samarbeid mellom sektorinteresser som reindrift , landbruk , friluftsinteresser , kommuner og statlig forvaltning i vareta både nærings- , frilufts- og generelle samfunnsinteresser .
Báikkálaš ja guovlulaš máŋggageavatplánaid geahččaleami bokte meahccegeavaheami hárrái sáhttá ovttasbarggu bokte sektuvraberoštumiid gaskka nugo boazodoallu , eanandoallu , olggustallanberoštumit , gielddaid ja stáhtalaš hálddašeapmi gozihit sihke ealáhus- , olggustallan- ja oppalaš servodatberoštumiid .
Rovdyrforvaltningen .
Boraspriid hálddašeapmi .
Rovdyr som skadedyr utgjør et betydelig problem for landbruket i de samiske områdene .
Boraspiret buktet stuorra váttisvuođaid eanandollui sámi guovlluin .
Reindrift og jordbruk har felles interesser i å regulere rovdyrbestanden slik at tapet av rein og husdyr reduseres til et akseptabelt nivå .
Boazodoalus ja eanandoalus leat oktasaš beroštumit muddet boraspirenáli nu ahte boazo- ja šibitvahágat unniduvvojit dohkkehahtti dássái .
Rovdyrproblematikken begrenser i dag utnyttelsen av utmarka for jordbruket .
Boraspireváttisvuohta gáržžida dál eanandoalu vejolašvuođa ávkkástallat mehciin .
Utmarksbeite er problematisk så lenge tapet av dyr er så vidt stort .
Meahcis guođoheapmi lea váttis nu guhká go nu ollu masset elliid .
Utnytte skogsressursene .
Vuovderesurssaiguin ávkkástallan .
Det ligger muligheter i det å utvikle nisje- og kvalitetsprodukter basert på trevirke som kan utgjøre en viktig binæring for jordbruket .
Vejolašvuođat livčče ovddidit oalge- ja kvalitehtabuktagiid muorraávdnasiid vuođul mii sáhttá leat deaŧalaš oalgeealáhus eanandoalus .
være viktig for å fange opp ideer og initiativ og realisere nye muligheter innenfor denne sektoren .
Buvttaovddideapmi ja ođđabuvttadeapmi leat deaŧalaččat go galgá fuomášit idéaid ja álgagiid ja dasto ollašuhttit ođđa vejolašvuođaid dán sektuvrra siskkobealde .
Motivasjon og kompetanseheving vil likeledes være sentrale strategier .
Guovddáš strategiijan leat dasto maiddái movttiidahttin ja gelbbolašvuođa bajideapmi .
Rettigheter i utmark
Vuoigatvuođat mehciin
Det er viktig å sikre jordbruket rett til beite i utmark .
Deaŧalaš lea sihkkarastit eanandollui rievtti guođohit šibihiid meahcis .
Sametinget mener at tilsvarende rettighet må gjelde i de øvrige samiske bosettingsområdene .
Sámediggi oaivvilda ahte vástesaš vuoigatvuohta ferte gustot eará sámi ássanguovlluin maid .
Det er videre viktig at jordbruket i samråd med reindrifta finner fornuftige og bærekraftige forvaltningsløsninger som tar hensyn til begge næringenes behov .
Dasto lea deaŧalaš ahte eanandoallu ovttasráđiid boazodoaluin gávdná dakkár jierpmálaš ja ceavzilis hálddašančovdosiid mat vuhtii váldit goappašiid ealáhusaid dárbbu .
Bønders adgang til motorisert ferdsel i utmark kan ha betydning for næringens muligheter til utvikling .
Das bessetgo boanddat mohtorfievrruiguin meahcis vánddardit sáhttá leat mearkkašupmi ealáhusa ovddidanvejolašvuođaide .
Samtidig kan andre personers adgang til motoriserte ferdsel i utmark ha negative virkninger for landbruket .
Seammás sáhttá eará olbmuid mohtorfievrruiguin válddardeamis meahcis leat negatiivvalaš váikkuhusat eanandollui .
Sametinget er kjent med at prosjektet ” Motorferdsel og samfunn ” ( MoSa ) er avsluttet , og sluttrapporter overlevert Direktoratet for naturforvaltning som oppdragsgiver .
Sámediggi diehtá ahte prošeakta ” Motorferdsel og samfunn ” ( MoSa ) lea loahpahuvvon , ja loahpparaporta lea geigejuvvon Luondduhálddašan direktoráhtii mii lea bargoaddi .
9.10 Kulturlandskap Kulturlandskapet har betydning for jordbrukets identitet og tilhørighet .
9.10 Kultureatnadat Kultureatnadagas lea mearkkašupmi eanandoalu identitehtii ja gullevašvuhtii .
Kulturlandskapet representerer store produksjonsverdier for gårdbrukeren og betydelige opplevelsesverdier for allmennheten .
Kultureatnadagas leat stuorra buvttadanárvvut dolliide ja mearkkašahtti vásihusárvvut oppalaččat buohkaide .
Kulturlandskap er et gode som er avhengig av produksjon og som vi får sammen med produksjon av mat .
Kultureatnadat lea ovdu mii sorjá buvttadusas ja maid mii oažžut ovttas borramušbuvttadusain .
Det har også stor verdi for lokalbefolkningen og de som ferdes i dette landskapet .
Das lea stuorra árvu maid báikkálaš álbmogii ja sidjiide geat johtet dán eatnadagas .
Det er avgjørende for opplevelsesverdien at nærområder til veg og andre ferdselsårer er slik at de åpner for utsyn .
Vásihusárvui lea mearrideaddji ahte lagašguovllut geidnui ja eará johttinmáđijaide rahpet geahčastaga .
For å kunne hindre gjengroing og holde kulturlandskapet vedlike , er det helt avgjørende med et oppegående og levende landbruk , og da særskilt produksjon basert på beitedyr .
Jos galgá hehttet vesáluvvama ja bajásdoallat kultureatnadaga , de lea áibbas mearrideaddji ahte lea doaibmi ja ealli eanandoallu , ja dalle erenoamážit buvttadus guođohanelliid vuođul .
Forholdet til Finnmarkseiendommen ( FeFo )
Oktavuohta Finnmárkkuopmodahkii ( FeFo )
For å sikre et levedyktig landbruk i Finnmark , er det viktig at aktive bønder får tilgang til jordbruksarealer og at prisen er på et akseptabelt nivå .
Go Finnmárkkus galgá sihkkarastit birgenvejolaš eanandoalu , de lea deaŧalaš ahte aktiiva boanddaide sihkkarastojuvvojit eanadoalloeatnamat ja ahte haddi lea dohkálaš dásis .
Finnmarkseiendommen ( FeFo ) vil her kunne spille en viktig rolle .
Finnmárkkuopmodat ( FeFo ) sáhttá leat deaŧalaš dákko .
FeFo sier i sin strategiske plan at verdiskapning skal tilfalle fellesskapet , og at priser på salg og bortfeste av arealer derfor skal markedsorienteres , slik at gevinsten ikke skjevfordeles og gir spillerom for spekulasjon .
FeFo dadjá strategalaš plánastis ahte árvobuvttadeamis galgá leat ávki oktasašvuhtii , ja ahte eatnamiid vuovdin- ja láigohanhattit galget danne čuovvut márkana , nu ahte vuoitu ii juohkásuva botnjut ja atte jobbárastinvejolašvuođaid .
Sametinget er enig i prinsippet om at priser på salg og bortfeste av arealer normalt skal markedsorienteres .
Sámediggi lea ovttaoaivilis prinsihpalaččat ahte eatnamiid vuovdin- ja láigohanhattit dábálaččat galget čuovvut márkana .
Sametinget mener videre at det er viktig at FeFo som dominerende grunneier i Finnmark avsetter tilstrekkelig med arealer til jordbruksformål .
Sámediggi oaivvilda ahte lea deaŧalaš ahte FeFo go lea váldo eanaeaiggát Finnmárkkus várre doarvái eatnamiid eanandoalloulbmiliidda .
Nærings- og kulturkomiteens behandling
Ealáhus- ja kulturlávdegotti meannudeapmi
Nærings- og kulturkomiteens behandling av 14.09.07 Innledning
Ealáhus- ja kulturlávdegotti meannudeapmi 14.09.07 Álggahus
Sametinget har tidligere vedtatt overordnede strategier for jordbruket i samiske bosetningsområder .
Sámediggi lea ovdal mearridan bajimus strategiijaid eanadoalu várás sámi ássanguovlluin .
I 1994 nedsatte Sametinget et utvalg for utarbeiding av egen jordbruksplan og utvalgets utkast ble overlevert Sametinget høsten 1995 .
1994 nammadii Sámediggi lávdegotti mii galggai ráhkadit sierra eanadoalloplána ja lávdegotti evttohus geigejuvvui Sámediggái 1995 čavčča .
Sametinget gjorde vedtak i saken i 1996 . I 1999 igangsatte Samisk Næringsråd en rullering av jordbruksplanen .
Sámediggi dagai mearrádusa ássis 1996:s. 1999 álggahii Sámi ealáhusráđđi eanadoalloplána ođasmahttima .
Det ble utnevnt et eksternt utvalg for å gjøre denne jobben .
Olggobeale lávdegoddi nammaduvvui dán bargui .
Utvalget overleverte sitt arbeid i august 2000 og kalte den for ” Jordbruksplan for samiske bosetningsområder – et prosjekt for Sametinget ” .
Lávdegoddi geigii barggus borgemánus 2000 ja gohčodii dan eanadoalloplána sámi ássanguovlluid várás – prošeakta Sámediggái .
På bakgrunn av dette dokumentet , vedtok Sametinget i sak 08/01 en revidert jordbruksplan .
Dán dokumeantta vuođul mearridii Sámediggi áššis 08/01 reviderejuvvon eanadoalloplána .
Merknader :
Mearkkašumit :
Per A. Bæhr , synes det er positivt at Sametinget i meldingsform får drøftet de utfordringer som det samiske jordbruket står overfor .
Eanadoallu lea okta dain geađgejulggiin man ala sámi servodat lea huksejuvvon , ja lea deaŧalaš borramušbuvttadeaddji ja deaŧalaš ássamii .
Komiteen , med unntak av medlemmet Olaf Eliassen fra SP registrerer at det i kapittel 9.2 under ” Bedre lønnsomhet ” , uttales at økt volumproduksjon synes lite realistisk , og at reduserte kostnader vil derfor på kort sikt være den beste måten å bedre lønnsomheten på .
Lávdegoddi , earret lahtu Olaf Eliassen Guovddášbellodagas oaidná ahte kapihttalis 9.2 ” Buoret gánnáhahttivuohta , ” - čuoggás daddjojuvvo ahte buvttadeami lassáneapmi orru leamen uhccán 36 realisttalaš , ja ahte oanehut áiggi badjel buoremus vuohki lea unnidit goluid ja dieinna lágiin buoridit gánnáhahttivuođa .
Komiteen mener imidlertid at det samiske jordbruket må kunne ta del i en økt volumproduksjon .
Lávdegoddi oaivvilda dattege ahte sámi eanadoallu ferte sáhttit searvat lassánan buvttadeapmái .
Jordbruket i samiske områder besitter ledig produksjonskapasitet i form av ubenyttede arealer , arbeidskraft og bygningsmasse .
Sámi guovlluid eanadoalus leat rabas buvttadannávccat dakko bokte ahte leat eatnamat , bargofámut ja visttit mat eai geavahuvvo .
Av den grunn kan bedring av lønnsomheten skje også i form av økt volumproduksjon uten de store kostnader .
Danne sáhttá gánnáhahttivuohta maiddái buoriduvvot lassáneami buvttadeami bokte almmá stuorra goluid haga .
Selvsagt må fokuset også settes på reduksjon av kostnadene i form av bedre utnyttelse av innsatsfaktorene og med fornuftige samarbeidsløsninger slik det også kommer frem i meldingen .
Dieđusge ferte maiddái deattuhit ahte goluid sáhttá vuolidit dainna lágiin ahte buorebut ávkkástallá bijusfáktoriiguin ja geavaha jierpmálaš ovttasbargočovdosiid nu go maiddái boahtá ovdan dieđáhusas .
En forbedring av lønnsomheten i jordbruket er en forutsetning for å opprettholde antall produksjonsenheter og for økt rekruttering til yrket .
Eanadoalu gánnáhahttivuođa buorideapmi lea eaktun dasa ahte bisuhit buvttadanovttadagaid logu ja oažžut eanebuid álgit fidnui .
Komiteen mener derfor at også melkekvoter må gjøres bedre tilgjengelig for det samiske jordbruket .
Lávdegoddi oaivvilda danne ahte maiddái mielkeearit fertejit dahkkojuvvot buorebut olámuddui sámi eanadollui .
Markedsprisen på melkekvoter i dag er skyhøye og de færreste av de mindre brukene har råd til å konkurrere om melkekvotene pga markedsprisen .
Mielkeeriid márkanhaddi lea menddo allin ja smávva doalliin eai leat gallásis ráđđi gilvvohallat mielkeeriid alde márkanháttiid geažil .
Kostnaden blir altfor høy og det vil ta altfor lang tid før melkekvoten begynner å forrente seg .
Golut šaddet menddo stuorrát ja váldá menddo guhkes áiggi ovdalgo mielkeearit rentegohtet .
Derfor er det nødvendig å finne andre ordninger for å gjøre melkekvoter tilgjengelige for samiske områder .
Danne ferte gávdnat eará ortnegiid vai mielkeearit šaddet olámuddui sámi guovlluide .
Komiteen er enig i at økt fokus på utnyttelse av utmarksressursene , slik det er beskrevet i kapittel 9.8. ” Utnyttelse av utmarksressurser ” , kan utgjøre en vesentlig inntektskilde i samiske områder .
Lávdegoddi lea ovttaoaivilis das ahte stuorát deaddu meahcceresurssaiguin ávkkástallamii , nu mo lea válddahallojuvvon kapihttalis 9.8 ” Meahcceresurssaiguin ávkkástallan ” , sáhttá šaddat deaŧalaš sisabohtogáldun sámi guovlluin .
Derfor må høsting av utmarksressurser få status som næring .
Danne ferte meahcceresurssaid viežžan oažžut stáhtusa ealáhussan .
Komiteen ser at i kapittel 5.10 er det omtalt rovviltets innvirkning i jordbruket .
Lávdegoddi oaidná ahte kapihttalis 5.10 lea boraspiriid váikkuhus eanadollui namuhuvvon .
Også det samiske jordbruket preges av de skadene som fredet rovvilt forårsaker .
Maiddái sámi eanadoalus leat vahágat ráfáiduhttojuvvon boraspiriid geažil .
Komiteen mener det er behov for å foreta en ytterligere forbedring av rovviltforvaltningen .
Lávdegoddi oaivvilda ahte boraspirehálddašeapmi ferte ain buoriduvvot .
Særlig mangler det ressurser til bestandsovervåking , og dette forhindrer en forvaltning i tråd med Stortingets vedtak og de regionale forvaltningsplanene .
Erenoamážit váilot resurssat máddodatgoziheapmái , ja dát hehtte dakkár hálddašeami mii čuovvu Stuorradikki mearrádusa ja regionála hálddašanplánaid .
Komiteen mener at det må avsettes tilstrekkelig med ressurser slik at bestandsovervåking kan foretas på en tilfredsstillende måte .
Lávdegoddi oaivvilda ahte fertejit várrejuvvot doarvái resurssat vai máddodatgoziheami sáhttá čađahit dohkálaččat .
Komiteen ser positivt på at meldingen nevner økologiske produkter i forbindelse med framtidige satsningsområder .
Lávdegoddi oaidná positiivan ahte dieđáhus namuha ekologalaš buktagiid boahttevaš áŋgiruššansurggiid oktavuođas .
Generelt større oppmerksomhet rundt miljø- og klimautfordringer gjør økologisk drift mer aktuelt i landbruket .
Oppalaččat stuorát fuomášupmi biras- ja dálkkádathástalusaide dahká ekologalaš doalu áigeguovdileabbon eanadoalus .
Etterspørselen etter økologisk mat er økende og komiteen viser til at regjeringen har som mål at 15 prosent av matproduksjonen og matforbruket i 2015 skal være økologisk .
Olbmot jearahit eanet ja eanet ekologalaš buktagiid ja lávdegoddi čujuha dasa ahte ráđđehusa mihttu lea ahte 15 proseanta borramušbuvttadeamis ja borramušgeavaheamis 2015:s galgá leat ekologalaš .
Også samiske områder har et potensial og forutsetning for økologisk drift .
Maiddái sámi guovlluin lea nákca ja vejolašvuohta čađahit ekologalaš doalu .
Det kan bl.a. nevnes at de samiske områdene ikke er så plaget med insekter og skadedyr som områder lengre sør , og dermed kan klare seg med mindre kjemisk sprøyting .
Sáhttá earret eará namuhit ahte sámi guovlluin eai leat nu ollu billeboatkkahasat ja vaháteallit go máddeleabbos , ja danne ii dárbbaš riškkuhit nu ollu kemiijalaš ávdnasiid .
Økologisk drift passer videre fint inn i satsing på mer lokalprodusert mat , større produktmangfold , kvalitet og mattrygghet .
Ekologalaš doallu heive maid bures go áŋgiruššá báikkálaččat buvttaduvvon borramušaiguin , máŋggadáfot buktagiiguin , kvalitehtain ja borramušsihkkarvuođain .
Komiteen konstaterer at landbrukseiendommene i samiske bosettingsområder tradisjonelt har vært relativt små .
Lávdegoddi gávnnaha ahte eanadoaloopmodagat sámi ássanguovlluin árbevirolaččat leat leamaš oalle smávvát .
Dette har medført at den samiske befolkningen har måttet være fleksibel i utnyttingen av resursene .
Dát lea mielddisbuktán ahte sámi álbmot lea ferten leat hui dávggas resursaávkkástallamis .
I nyere tid ble det slik at driften på mange små gårder ble nedlagt .
Ođđaset áiggis šattai nu ahte ollu smávva doalut heaittihuvvojedje .
Det førte ofte til at disse ble leid til nabobrukene som igjen kunne øke drifts- og næringsgrunnlaget .
Dát mielddisbuvttii dávjá ahte dat láigohuvvojedje eret goanjádalaide mat fas sáhtte lasihit dollo- ja ealáhusvuođu .
Gjennom konsesjonsloven hadde det offentlige forkjøpsrett og dermed kontroll med omsetningen av landbrukseiendommer slik at disse i all hovedsak ble nyttet til landbruksformål .
Konsešuvdnalágaid bokte lei almmolašvuođas ovdadastinvuoigatvuohta ja dainna lágiin sáhtte hálddašit gávppašeami eanadoaloopmodagaiguin nu ahte dat vuosttažettiin geavahuvvojedje eanadoaloáigumušaide .
I den nye konsesjonsloven mistet det offentlige denne retten til å kontrollere omsetningen av landbrukseiendommer under 100 dekar ved at forkjøpsretten ble borte .
Ođđa konsešuvdnalágas massii almmolašvuohta dán vuoigatvuođa hálddašit gávppašeami vuollel 100 mihtošaš eanadoaloopmodagaiguin go ovdadastinvuoigatvuohta jávkkai .
Disse eiendommene omsettes nå med liberale krav til bo- og driveplikt og de nye eierne er ikke interessert i leie ut til landbruksformål .
Dát opmodagat vuvdojuvvojit dál liberála ássan- ja doaimmahangeaskku gáibádusain ja ođđa eaiggádat eai beroš láigohit eanadoalloáigumušaide .
Komiteen ser at en konsekvens av dette er sterk reduksjon av landbruket i samiske bosetningsområder .
Lávdegoddi oaidná ahte okta čuovus dás lea ahte eanadoallu sámi ássanguovlluin uhccu garrasit .
Dette fører til at livs- og næringsgrunnlaget forsvinner for den enkelte utøver .
Dát mielddisbuktá ahte ovttaskas doalli eallin- ja ealáhusvuođđu jávká . Eará váikkuhus lea ahte stuorra
En annen konsekvens er at de driftsenhetene som allerede er store , kjøper alle de små eiendommene som tilleggsjord .
Danne geafahuvvet sámi ássanguovllut go ássiidlohku uhccu ja mii fas dagaha ahte sámi giella ja kultuvra jávká .
Komiteen mener at det må til en felles nasjonal satsing .
Lávdegoddi oaivvilda ahte dárbbašuvvo oktasaš nationála áŋgiruššan .
Det betyr at landbrukseiendommer under 100 dekar ikke lenger kan selges som fritidseiendommer uten krav til bo- og driveplikt .
Dát mearkkaša ahte vuollel 100 mihttosaš eanadoalloopmodagaid ii sáhte šat vuovdit astoáigeopmodahkan almmá ássan- ja doaimmahangeaskkuin .
Det må gjeninnføres tiltak som gir det offentlige kontroll med omsetning av landbrukseiendommer under 100 dekar .
Ferte fas čađahit doaibmabijuid mat addet almmolašvuhtii vejolašvuođa hálddašit gávppašeami vuollel 100 mihttosaš eanadoalloopmodagaiguin .
Rammebetingelsene i samisk jordbruk kan ikke standardiseres etter norsk landbrukspolitikk bla . fordi bruksstørrelsene er små i samiske bosettingsområder .
Sámi eanadoalu rámmaeavttuid ii sáhte standardiseret Norgga eanadoallopolitihka mielde earret eará go doallosturrodagat leat smávvát sámi ássanguovlluin .
Sametingets hovedmål for samisk jordbruk er at sysselsettingen og bruksstruktur opprettholdes på dagens nivå .
Sámedikki váldoulbmil sámi eanadoalus lea ahte barggaheapmi ja doallostruktuvra bisuhuvvo dálá dásis .
Komiteen registrerer at internasjonale rammebetingelser har betydning for det samiske jordbruket .
Lávdegoddi registrere ahte riikkaidgaskasaš rámmaeavttuin lea mearkkašupmi sámi eanadollui .
De fleste bruk som er i drift i samiske områder , er bygd på 1970- og 1980-tallet .
Eanaš doalut mat leat doaimmas sámi guovlluin , leat huksejuvvon 1970- ja 1980-logus .
Det har vært en avventende holdning blant jordbrukere i samiske områder til vedlikehold og opprusting av bygningsmassen i påvente av en avklaring av WTOforhandlingene .
Dáid doaluin lea stuorra dárbu ođasmahttit visttiid nu ahte dat ollašuhttet eanadoalloeiseválddiid gáibádusaid . Sámi guovlluid eanadoallit leat vuordán vistedivodemiiguin dassážiigo WTO-šiehtadusat čilget .
Forut for det hersket det stor usikkerhet med EU-tilpasningen i jordbruket .
Dan ovdal lei hui stuorra eahpesihkarvuohta eanadoalu EU-heiveheami oktavuođas .
Den relativt langvarige usikkerheten knyttet til de fremtidige internasjonale rammebetingelsene , er trolig en av årsakene til at gårdbrukere har vegret seg og fremdeles vegrer seg for å vedlikeholde og modernisere bygningsmassen .
Dát viehka guhkes eahpesihkarvuohta boahttevaš riikkaidgaskasaš rámmaeavttuid ektui leat jáhkkimis leamaš mielde dagaheamen ahte dállodoallit leat riehkidan ja ain riehkidit ortnegisdoallamis ja ođasmahttimis visttiid .
I tillegg har internasjonale krav medført at flere bruk i de samiske bosettingsområdene er avviklet .
Dan lassin leat riikkaidgaskasaš gáibádusat dagahan ahte ollu doalut sámi ássanguovlluin leat heaittihuvvon .
Komiteen konstaterer at aktive bønder til enhver tid må sikres tilstrekkelige arealer til jordbruksformål .
Lávdegoddi gávnnaha ahte doaibmi boanddat álohii fertejit sihkkarastojuvvot eatnamiid eanadoallodoaimmaide .
Som dominerende grunneier i Finnmark har FeFo en viktig samfunnsoppgave med å avsette tilstrekkelige arealer til jordbruksformål .
Stuorámus eanaeaiggádin Finnmárkkus lea FeFo:s deaŧalaš servodatbargamuššan várret doarvái eatnamiid eanadollui .
Komiteen konstaterer at Finnmarkskommisjonen skal utrede bruks- og eierrettigheter til den grunnen som FeFo i dag disponerer .
Lávdegoddi gávnnaha ahte Finnmárkkukommišuvdna galgá čielggadit geavahan- ja eaiggáduššanvuoigatvuođaid daidda eatnamiidda maid FeFo dál hálddaša .
Aktive bønder er en gruppe som kan ha slike rettigheter .
Doaibmi boanddat lea dakkár joavku mas sáhttet leat dákkár vuoigatvuođat .
Bøndene vil i så fall få overført eiendoms- eller bruksretten vederlagsfritt .
Jus leš nu de boanddat ožžot eaiggáduššan- ja geavahanvuoigatvuođa nuvttá .
Komiteen , med unntak av medlemmet Per A. Bæhr fra Flyttsamelista ser at en lav pris ved overdragelse av jordbruksarealer er avgjørende for at bøndene i praksis kan få tilgang til tilstrekkelige jordbruksarealer .
Lávdegoddi , earret lahtu Per A. Bæhr Johttisámiid listtus oaidná ahte vuollegis haddi eanadoalloareálaid badjeliiváldima oktavuođas lea mearrideaddjin dasa ahte boanddat duođas sáhttet oažžut doarvái eanadoalloareálaid .
Komiteens tilrådning :
Lávdegotti ráva :
Per Bjørn Lakselvnes og Tor Mikalsen , Isak Mathsi O. Hætta , Dáloniid Listu og medlemmene fra Arbeiderpartiets sametingsgruppe ( Ap . )
Lávdegottis eai leat muđui makkárge mearkkašumit dahje evttohusat áššái ja rávve Sámedikki dohkkehit čuovvovačča : Sámediggi doarju muđui Sámediggeráđi mearrádusevttohusa .
Per A. Bæhr , ønsker dialog med næringsutøverne og landbruksmyndighetene .
Lea deaŧalaš ahte Sámediggi oažžu duohta váikkuhanfámu eanandoallopolitihka hábmemii .
Det er viktig at Sametinget får reell innflytelse på utformingen av jordbrukspolitikken .
Jus galgá lihkostuvvat , de ferte ásahit buori gulahallama boanddaide ja eanandoalloeiseválddiide .
Dette innebærer blant annet at Sametinget skal ha en sentral rolle i forbindelse med jordbruksforhandlingene .
Dát mearkkaša earret eará ahte Sámedikkis galgá leat guovddáš rolla eanandoallošiehtadallamiin .
I forkant av jordbruksforhandlingene bør Sametinget ha dialog med politisk ledelse i Landbruks- og matdepartementet slik at det er mulig å frembringe og skaffe forståelse for de særlige utfordringene som jordbruket i de samiske bosettingsområdene står overfor .
Ovdal go šiehtadallamat álget , de berre Sámediggi ságastallat Eanandoallo- ja biepmodepartemeantta politihkalaš njunnožiiguin vai beassá ovdanbuktit daid erenoamáš hástalusaid mat gávdnojit sámi guovlluin , ja boktit áddejumi daidda hásttalusaide mat eanadoalus leat sámi ássanguovlluin .
Sametingets prioriteringer i jordbruksoppgjøret vil være det sentrale .
Sámedikki vuoruheamit dáid eanandoallošiehtadusa loahppabohtosiin galget leat guovddáš áššin .
I forkant av dialogen med Landbruks- og matdepartementet , må Sametinget ha dialog med næringsorganisasjonene i de samiske bosettingsområdene .
Ovdal dáid ságastallamiid Eanandoallo- ja biepmodepartemeantain ferte Sámediggi ságastallat sámi ássanguovlluid ealáhusserviiguin .
God kontakt med næringsutøverne er en forutsetning for at Sametinget skal få et tilstrekkelig godt bilde av utfordringene for jordbruket i de samiske bosettingsområdene .
Buorre oktavuohta ealáhusdoalliiguin lea eaktun dasa ahte Sámedikkis galgá galgá doarvái bures dovdat sámi ássanguovlluid eandoalu hástalusaid .
Det vil jevnlig være behov for dialog med næringsutøverne og landbruksmyndighetene uten at dette har tilknytning til de årlige jordbruksforhandlingene .
Dávjá lea dárbu gulahallat ealáhusdoalliiguin ja eanandoalloeiseválddiiguin , olggobeale daid jahkásaš eanandoallošiehtadallamiid .
Dette kan for eksempel være tilfelle ved aktuelle lovprosesser .
Ovdamearkka dihte go áiggeguovdilis láhkaprossessaid oktavuođas .
Komiteen har ikke flere merknader eller forslag og rår Sametinget til å vedta følgende : Sametinget støtter for øvrig Sametingsrådets forslag til innstilling og merknader fra nærings- og kulturkomiteens møte den 12.-14.09.07 i sak 10/07 Sametinget jordbruksmelding .
Lávdegottis eai leat muđui makkárge mearkkašumit dahje evttohusat áššái ja rávve Sámedikki dohkkehit čuovvovačča : Sámediggi doarju muđui Sámediggeráđi mearrádusevttohusa ja mearkašumiid mat bohte Ealáhus- ja kulturlávdegotti čoahkkimis 12.-14.09.07 ášši 10/07 Sámedikki eanandoallodieđáhus .
1/2010 Raporta / Rapport
Raporta / Rapport 1/2010
Samiske tall forteller 3 Kommentert samisk statistikk 2010
Sámi logut muitalit 3 Čielggaduvvon sámi statistihkka 2010
Sámi allaskuvla vuođđuduvvui 1989:s , ja dat lea oahpahus- ja dutkanásahus man ulbmil lea seailluhit ja ovddidit sámi giela , kultuvrra ja servodateallima buotsámi perspektiivvas .
Álgosátni Sámi logut muitalit 3 - girji sisttisdoallá muhtin oasi artihkkaliid , mat guoskkahit eará fáttáid go daid maid ovddit girjjiin leat guorahallan .
Denne skriftserien ble etablert for å formidle Nordisk Samisk Institutts ( NSI ) forskningsresultater .
Guokte guhkimus artihkkala dáin muitalit sámi mediain , ja sámi jienastuslogus ja sámediggeválggaid oassálastimis .
NSI ble tilknyttet Sámi allaskuvla / Sámi University College i 2005 .
Eará artihkkalat čuovvolit fáttáid maid mii maiddái ovdal leat meannudan .
Sámi allaskuvla er en institusjon for høyere utdanning og har som formal å styrke og utvikle samisk språk , kultur og samfunnsliv sett I et allsamisk perspektiv .
Dáid čuovvolanartihkkaliid leat diktán veaháš oaneheabbon , daningo dáid fáttáid leat ovdal vuđolaččat guorahallan . Maiddái dán jagi leat viežžan artihkkalčálliid olggobealde min lađastallan joavkku .
Sámi University College was established in 1989 .
Sámi statistihkka fágalaš lađastallan joavku Else Grete Broderstad
It is an institution of high education and research .
Paul Inge Severeide Jon Todal ( jođiheaddji )
Sámi University College ’ s purpose is to strengthen and develop the Sámi language , society and culture .
Čoahkkáigeassu Sámi mediain lea leamaš positiivalaš ovdáneapmi duhátjagimolsuma rájes fálaldagaid , álbmoga beroštumi ja rámmaeavttuid ektui .
Raporta / Rapport 1/2010 Namma : / Tittel / Title Sámi logut muitalit 3 .
Dan áigodagas lea NRK . Sámi Radio sajáiduvvon vuoruhuvvon mediamolssaeaktun .
Raporta / Rapport 1/2010 Samiske tall forteller 3 Kommentert samisk statistikk 2010
TV-sáddagiidda lea erenoamáš ollu beroštupmi , sihke sámi álbmogis ja ii-sápmelaččaid gaskkas .
Dei to lengste av desse artiklane handlar om samiske media og om samisk valmanntal og deltaking i sametingsval .
Seammás lea olbmuid beroštupmi njiedjan ii-sámi báikkálašmediain informašuvdnakanálan sámi áššiide . Orru nu ahte NRK .
Andre artiklar følgjer opp tema som vi har behandla tidlegare .
Sámi Radios lea leamaš ovdáneapmi mii lea daguhan ii-sámi mediafálaldagaid ovdii .
Ifølgje mandatet vårt skal vi følgje nokre emne frå år til år og kommentere endringar .
Áviissaid gaskkas lea Ságat aviissas leamaš deaddilanlogu lassáneapmi 14,7 % jagi 2000 rájes .
Desse oppfølgingsartiklane har vi gjort litt kortare sidan temaet i dei har vore grundig behandla tidlegare .
Nuppedáfus lea sámegielat aviisafálaldagaid deaddilanlohku unnon measta beliin maŋŋil Min Áiggi ja Áššu oktii časkimiin Ávvirin .
Også i år har vi henta artikkelskrivarar utanfor sjølve analysegruppa .
Sámi interneahttamediaid geavaheapmi lea maiddái lassánan , erenoamážit nuoraid gaskkas .
Det er førstekonsulent Øivind Rustad ved Statistisk sentralbyrå og doktorgradsstipendiat Torunn Pettersen ved Universitetet i Tromsø . Vi takkar dei for godt arbeid .
Sámedikki jienastuslohku ollislaččat lassánii 5.500 jagi 1989 rájes measta 14.000 rádjái 2009. 2009 ledje 321 riikka 430 suohkanis olbmot geain lei jienastanriekti sámediggeválggas .
Yngve Johansen har vore prosjektleiar for denne boka , slik han var det for dei to første .
26 suohkanis ledje eanetgo 100 olbmo jienastuslogus , čieža suohkanis ledje ges eanetgo 500 .
Fagleg analysegruppe for samisk statistikk Else Grete Broderstad
Suohkaniin Romssas ja Álttás lea leamaš erenoamáš stuora lassáneapmi .
Johan Ailo Kalstad Paul Inge Severeide Jon Todal ( leiar )
Jienastuslogus 2009 , leat 53 % čálihuvvon olbmuin dievddut .
Kvinneandelen er imidlertid økende i de yngre årskullene – i 2009 var den på 55 % i aldersgruppen 18–30 år .
Nissonoassi lassána nuorat jahkebuolvvain – 2009 lei 55 % ahkejoavkkus 18-30 jagi .
I 2009 var det en samlet valgdeltakelse på 69 % mens den kretsvise deltakelsen varierte mellom 78 % i Østre valgkrets og 54 % i Sør-Norge valgkrets .
2009 lei ollislaš jienastanoassálastin 69 % oassálastin biiriid mielde rievddadii gaskal 78 % Nuortaguovllu válgabiires ja 54 % Lulli-Norggá válgabiires .
Det har vært registrert få eksplisitte utmeldinger av valgmanntallet Folketallet i STN-området har sunket med 16 % de siste 20 årene .
Leat registreren unnán čielga eret dieđihemiid jienastuslogus . Olmmošlohku SED-guovllus lea njiedjan 16 proseanttain maŋemus 20 jagis .
Særlig i VestFinnmark er denne utviklingen tydelig , mens den ikke er så utpreget i Indre Finnmark .
Erenoamáš čielggas lea dat Oarje-Finnmárkkus , muhto Sis-Finnmárkkus ii vuhtto nu čielgasit .
I hele landet økte folketallet i den samme perioden med 15 % .
Olles riikkas lassánii olmmošlohku seamma áigodagas 15 proseanttain .
Utflyttingen fra STN-området og den manglende tilbakeflyttingen er en hovedårsak til nedgangen .
Eret fárren SED-guovllus , ja váilevaš fárren ruovttoluotta , lea váldo sivvan njiedjamii .
I årene etter årtusenskiftet har det vært et fødselsunderskudd i stedet for et fødselsoverskudd , som det var på 1990-tallet .
Jagiid maŋŋel duhátjagimolsuma leat olmmošlogus šaddan unnán mánát , dan sadjái go ollu mánát , nugo lei 1990-logus .
Utflytting og fødselsunderskudd fører til en aldrende befolkning i STN-området .
Eret fárren ja dat go šaddet unnán mánát daguha boarásnuvvi álbmoga SED-guovllus .
Det foreligger ingen publiserte data om bruk av sosialtjenester og uføretrygd i den samiske befolkningen i Norge .
Eai gávdno makkárge almmuhuvvon dieđut Norgga sámi álbmoga sosiálabálvalusaid ja bargonávccahisvuođaoaju geavaheamis .
STN-området har hatt en noe høyere andel uføretrygdede enn områdene utenfor STN-området nord for Saltfjellet ( de store ~3~ byene ekskludert ) .
SED-guovllus leat leamaš eanet bargonávccahisvuođaoaju penšuvdnaoažžut go olggobealde SED guovlluid davvelis Sáltoduoddara ( stuora gávpogat eai leat lohkkon de mielde ) .
Den største andelen uføre finner vi i gruppen med lavest utdanning både for kvinner og menn .
Eanemus bargonávccahemiid gávdnat sin gaskkas , geain lea unnimus oahppu , sii leat sihke nissonolbmot ja dievdoolbmot .
I tillegg kommer det fram at andelen er størst blant menn i innlandet innenfor STN-området og blant personer i den høyeste alderskategorien .
Dasa lassin leat eanemus dievdoolbmot bargonávccahemiid gaskkas nannámis siskkobealde SED guovllu ja leat persovnnat alimus ahkedásis .
Det framkommer ingen markant forskjell mellom områdene innenfor og utenfor STN når det gjelder sosialhjelpsmottakere , bortsett fra at andelen nye sosialhjelpsmottakere er noe høyere i STN-områdene enn i områdene utenfor nord for Saltfjellet .
Ii leat makkárge erohus sosiálaveahki vuostáiváldin SED- guovlluid siskkobealde ja olggobealde , earret dan ahte ledje eambbogat geat ožžo sosiálaveahki SED guovlluin , go olggobealde daid davvelis Sáltoduoddara .
Over 50 % av dem som har gjennomført videregående opplæring innen fem år fra 1994 til 1996 , har i dag universitets- , / høgskoleutdanning mens 10 % av dem som ikke gjennomførte videregående opplæring innen fem år , har det samme .
Joatkkaskuvla oahpu čađaheamis 5 jagi sisa , lea stuora mearkkašupmi oahppodássái maŋit áiggi . Badjel 50 % dain geat leat čađahan joatkkaskuvla oahpu lea dál universitehta , / allaskuvlaoahppu ja 10 % dain geat eai leat čađahan 5 jagi sisa lea dat seamma .
Det er ca. 15 % flere kvinner enn menn som har tatt høyere utdannelse .
Su. 15 % eanet nissonat go dievddut leat gazzan alitoahpu .
Det er 13 % flere av dem som ikke fullførte videregående opplæring innen fem år , som bor i STN-området , enn av dem som fullførte videregående opplæring innen fem år .
13 % eambbogat sis geat eai čađahan joatkkaskuvla oahpu 5 jagi sisa , ásset SED-guovllus , go dat geat čađahedje 5 jagi sisa .
Det er en samlet nedgang på litt over 23 % siden 2005 .
Oktiibuot lea dat njiedjan 23 % jagi 2005 rájes .
Det er først og fremst tallet på elever med nordsamisk som andrespråk som går ned .
Eanemus njiedjá ohppiid lohku geain lea davvisámegiella nubbingiellan .
Tilrådinger Det bør gjennomføres en ny undersøkelse om samiske medier , tilsvarende Skogerbøs rapport fra 2000 .
Evttohusat Sámi mediaid galggašii guorahallat ođđasit , nu ahte lea vástideaddji Skogerbø raportii jagi 2000 .
Det bør gjøres undersøkelser som kan gi svar på hvorfor Ávvir ikke har klart å nå et høyere opplag .
Galggašii dutkat ja gávdnat vástádusa dasa manne Ávvir ii leat nákcen olahit stuorit deaddilanlogu .
Det bør gjennomføres regelmessige nøytrale leser- og innholdsanalyser av de samiske avisene .
Sámi aviissain galggašii čađahit jeavddalaš bealátkeahtes lohkki- ja sisdoalloanaliissaid .
Det bør gjennomføres lytter- og seerundersøkelser som ser nærmere på mediebruk i de ulike samiske områdene – inndelt etter for eksempel Sametingets valgområder .
Galggašii čađahit guldaleaddji- ja geahččiguorahallama mediageavaheamis iešguđet sámi guovlluin – ovdamearka dihte Sámedikki válgaguovlluid mielde .
Dagens brukerundersøkelser fra NRK Sámi Radio kategoriserer respondentene fylkesvis , noe som kan ekskludere viktige nyanser ut fra en samisk demografisk inndeling .
NRK . Sámi Radio dáláš geavaheaddjiguorahallan juohká vástideddjiid fylkkaid mielde , mii sáhttá guođđit dehálaš ~4~
For eksempel bør utfordringer knyttet til utviklingen av sør- og lulesamisk språk vies oppmerksomhet i en slik undersøkelse .
Ovdamearka dihte galggašii dakkár guorahallamis geahčadit hástalusaid mat čatnasit lulli - ja julevsámegielaid ovdáneami ektui .
Det bør ses nærmere på bruk av moderne medier blant samer .
Galggašii geahčadit dárkileappot mo sápmelaččat geavahit ođđaáigásaš mediaid .
For eksempel er sosiale medier i sterk framgang , og det er ønskelig å vite hvordan samer bruker disse , og i hvilken grad de brukes som informasjonskilder om samiske forhold .
Ovdamearka dihte lassánit hirbmosit sosiála mediat , ja livčče sávahahtti diehtit mo sápmelaččat geavahit daid ja man muddui geavahit daid diehtogáldun sámi áššiide .
Det bør ses nærmere på i hvilken grad samiske medier når fram til et ikkesamisk publikum .
Galggašii geahčadit dárkileappot man muddui sámi mediat olahit iisápmelaš álbmogii .
Det bør gjennomføres innholdsundersøkelser av hvordan ikke-samiske medier dekker samiske saker .
Galggašii čađahit sisdoalloguorahallamiid das mo ja man ollu ii-sámi mediat ovdanbuktet sámi áššiid .
For å kunne beskrive årsakssammenhenger mellom ulike levekår og livsforhold og uføretrygd og bruk av sosialhjelp i den samiske befolkningen er det nødvendig med studier hvor etnisitetsinformasjon på individnivå inngår .
Jus galggašii sáhttit čilget sivaid sámi álbmoga iešguđetlágan birgejumiin ja eallindiliin bargonávccahisvuođaoaju ektui ja sosiálaveahki geavaheamis , de lea dárbu dutkat čearddalašvuođadieđuid ovttaskas olbmo dásis .
Dette vil kunne være av verdi for overvåking av utviklingen i bruk av disse trygdeytelsene i den samiske befolkningen , og nødvendig i forbindelse med iverksetting av forebyggende tiltak .
Diet livčče mávssolaš , go galgá gozihit movt sámi álbmot geavaha oadjoruđaid , ja livčče maid dárbbašlaš dan oktavuođas go galgá bidjat johtui eastadan doaimmaid . Iskat joatkkaskuvla ohppiid čuovvoleami , erenoamážit dain geat eai oro ruovttuin .
Gjennomgang av oppfølgingen av elevene som tar videregående opplæring , spesielt av dem som er borteboende .
Fágaplánaid rievdadeapmi orru dárbbašlaš danne go nu ollu oahppit heitet fidnofágalaš oahpposuorggis .
En må straks endre reglene for fag- og timefordelingen for elever med samisk som andrespråk i grunnskolen , slik at det å velge samisk ikke blir en merbelastning .
Ohppiide geain lea sámegiella nubbingiellan vuođđoskuvllas ferte jođánepmosit rievdadit fága- ja diibmojuohkin njuolggadusaid , nu ahte sámegiela válljen ii dagut lassi noađi .
~5~ Innhold Oppsummering Tilrådinger
Sisdoallu Álgosátni Čoahkkáigeassu Evttohusat