pere/sami_parallel huggingface dataset:
Verdens Helseorganisasjon definerer utviklingshemming som: Tilstand av forsinket eller mangelfull utvikling av evner og funksjonsnivå, som spesielt er kjennetegnet ved hemming av ferdigheter som manifesterer seg i utviklingsperioden, ferdigheter som bidrar til det generelle intelligensnivået, for eksempel kognitive, språklige, motoriske og sosiale.
Máilmmi Dearvvašvuođaorganisašuvdna meroštallama mielde lea čálganvihki: Maŋŋonan dahje váilevaš gálggaid ja funktionáladási ahtanuššan, mii erenoamážit lea dovdomearkan gálggaid hehttehusas mat oidnogohtet čálganáigodagas, gálggat mat váikkuhit oppalaš jierbmedási, ovdamearkka dihtii kognitiivvalaš, gielalaš, motorihkalaš ja sosiála beliide.
Utviklingshemming kan forekomme med eller uten andre psykiske og somatiske lidelser.
Čálgovihki sáhttá ilbmat eará psyhkalaš ja somáhtalaš gillámušaiguin ovttas dahje daid haga.
Det er ikke en enhetlig begrepsbruk på samisk på dette feltet.
Sámegillii eai leat dán suorggis cieggan doahpagat.
Begrepsbruken kan derfor bli noe unøyaktig.
Danne sáhttet doahpagat geavahuvvot veaháš eahpedárkilit.
Det finnes noen eldre begrep.
Gávdnojit muhtun boares doahpagat.
Disse kan imidlertid oppfattes som støtende.
Dat sáhttet dattetge áddejuvvot unohassan.
På bakgrunn av nyere forskning kan det vises til at en del samer med funksjonsnedsettelse per i dag ikke får tilgang til eget språk og kultur med henvisning til at de ikke har kapasitet til å lære seg to språk, altså norsk og samisk.
Ođđaset dutkama vuođul sáhttá čujuhit ahte muhtun sámiin geain lea doaibmahehttehus dál eai beasa geavahit iežaset giela ja kultuvrra go čujuhuvvo ahte sis ii leat kapasitehta oahppat guokte giela, dárogiela ja sámegiela.
Enkelte får ikke muligheten til å velge samisk som førstespråk.
Muhtumat eai oaččo vejolašvuođa válljet sámegiela vuosttaš giellan.
Konsekvensen av å ikke kunne snakke eller forstå samisk er for en del av disse at de opplever at deres kontakt med egen samisk familie, nettverk og lokalsamfunn begrenses.
Boađus muhtumiidda das go eai sáhte hállat dahje áddet sámegiela lea ahte sin oktavuohta iežaset sámi bearrašiin, fierpmádagain ja báikegottiin gáržu.
De får dermed begrenset mulighet til å ta del i samisk kultur og til å utvikle samisk identitet.
Sis šaddá de gáržžes vejolašvuohta searvat sámi kultuvrii ja ovddidit sámi identitehta.
Samtidig opplever en del samer med funksjonsnedsettelse at de ikke integreres ordentlig i det norske majoritetssamfunnet.
Dasto vásihit muhtun sámit geain lea doaibmahehttehus ahte sii eai integrerejuvvo albma láhkai norgalaš majoritehtaservodagas.
Enkelte risikerer dermed verken å få ordentlig innpass i samiske eller norske miljøer og opplever dermed å ikke høre ordentlig hjemme noen steder.
Dalle leage várra ahte buohkat eai dovdda gullevašvuođa sámi eaige norgalaš birrasiidda ja vásihit de ahte sis ii leat albma gullevašvuohta goappáge birrasii.
Det er også en del samer med funksjonsnedsettelse som opplever å måtte velge mellom nødvendige helse- og omsorgstjenester og tilgang til samisk språk og kultur, for eksempel ved at de for å få tilgang til nødvendige velferdstjenester flytter til områder hvor det bor få eller ingen andre samer, og hvor tilgang til samisk i skolen samt kontakt med samisk omgangskrets og familie blir svært begrenset.
Muhtun sámit geain lea doaibmahehttehus vásihit ahte fertejit válljet dárbbašlaš dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid ja sámegiela ja sámi kultuvrra gaskka, ovdamearkka dihtii dalle go dárbbašit dárbbašlaš čálgobálvalusaid ja dan dihtii fertejit fárret guovlluide gos ásset unnán dahje eai oppage eará sámit, ja gos sámegiella ii leat skuvllas ja oktavuohta sámi birrasiin ja bearrašiin lea hui gárži.
I forlengelsen av dette så er muligheten til selv å få bestemme hvor og hvordan en vil bo innskrenket for en del samer med funksjonsnedsettelse.
Dasa lassin lea muhtun sámiide geain lea doaibmahehttehus vejolašvuohta ieš beassat mearridit gos ja movt háliida ássat gárži.
De kan oppleve å på sett og vis tvinges til å flytte fra primært samiske til primært norske områder.
Sii sáhttet maiddái bággehallat fárret eret sámi guovllus norgalaš birrasii.
Dette kan medføre at de kan oppleve begrenset mulighet for å holde kontakt med sin samiske familie, samiske miljøer og aktiviteter.
Dán geažil sáhttet dovdat ahte sis lea gáržžes vejolašvuohta doallat oktavuođa sin sámi bearrašii, sámi birrasiidda ja aktivitehtaide.
I tillegg har vi manglende kunnskap om tilgang til arbeidsliv og demokratisk deltagelse.
Dasa lassin váilu mis máhttu bargoeallima ja demokráhtalaš searvama vejolašvuođain.
Samer med funksjonsnedsettelse er også særlig utsatt for mobbing, hatytringer, vold, overgrep, utfordringer med psykisk helse og kunnskap og kompetanse på hvordan forebygge, avdekke og følge opp denne typen utfordringer.
Sámit geain lea doaibmahehttehus givssiduvvojit maiddái eanet, ožžot vaššicealkámušaid, gillájit veahkaválddi, vearredaguid, hástalusaid psyhkalaš dearvvašvuođain ja máhttu ja gelbbolašvuohta movt eastadit, fuomášit ja čuovvulit dán lágan hástalusaid.
Organisasjoner De samiske likestillingsorganisasjonene representerer det sivile samiske likestillingssamfunn.
Organisašuvnnat Sámi dásseárvoorganisašuvnnat ovddastit siviila sámi dásseárvoservodaga.
For personer med nedsatt funksjonsevne finnes det imidlertid ikke egne samiske organisasjoner som representerer dem.
Olbmuid várás geain lea doaibmahehttehus eai gávdno dattetge sierra sámi organisašuvnnat mat ovddastivčče sin.
Det finnes kun norske organisasjoner der samer i større eller mindre grad er involvert.
Gávdnojit dušše norgalaš organisašuvnnat main sámi unnit dahje eanet leat mielde.
Framtidige utfordringer
Hástalusat boahtteáiggis
Det endelige målet med prosjektet er ny forskningsbasert kunnskap om levekår for samer med funksjonsnedsettelse i Norge, Sverige og Finland.
Loahpalaš mihttomearri prošeavttain lea ođđa dutkanvuđot máhttu sámiid eallineavttuid birra geain lea doaibmahehttehus Norggas, Ruoŧas ja Suomas.
Totalt har fem nasjonale forskningsrapporter blitt publisert, herunder to fra Norge, to fra Sverige og en fra Finland.
Oktiibuot leat vihtta nationála dutkanraportta almmuhuvvon, guokte Norggas, guokte Ruoŧas ja okta Suomas.
Redegjørelsen gir en kort oppsummering av rapportene og prosjektets sluttrapport kommer med en sammenfatning av anbefalingene.
Čilgehusas lea oanehis čoahkkáigeassu raporttain ja prošeavtta loahpparaporttas lea rávvagiin čoahkkáigeassu.
Dette danner et utgangspunkt for videre politikkutvikling.
Dát lea vuođđun politihka ovddideapmái viidáseappot.
1. «Situasjonen til samer med funksjonsnedsettelse», 2016 Situasjonen til samer med funksjonsnedsettelse varierer både med oppvekstsvilkår, tilknytning til egen samisk bakgrunn, kjønn, type funksjonsnedsettelse, alder og bosted og så videre.
1. «Situasjonen til samer med funksjonsnedsettelse 2016» (Sámiid dilli geain lea doaibmahehttehus) Sámiid dilli geain lea doaibmahehttehus molsašuddá sihke bajásšaddaneavttuid mielde, makkár oktavuohta sis lea iežas sámi duogážii, sohkabeallái, man lágan doaibmahehttehus lea, ahki ja ássanbáiki ja nu ain.
Samtidig er det innenfor det norske velferdsapparatet fremdeles et stort behov for større kunnskap om samisk kultur, språk og identitet, og større bevissthet om hva dette i praksis innebærer.
Dasto dárbbaša norgalaš čálgoapparáhta hui ollu máhtu sámi kultuvrra, giela ja identitehta birra, ja stuorát dihtomielalašvuođa maid dat geavahusa mearkkaša.
Målet må være at de profesjonelle velferdsarbeiderne møter utfordringene med et kyndig blikk for det kulturspesifikke i den samiske kulturen.
Mihttomearrin ferte leat ahte profešunealla čálgobargit deaivvadit hástalusaiguin ja máhttet oaidnit dan mii lea erenoamáš sámi kultuvrras.
2. «Levnadsförhållanden bland samer med funktionsnedsättning i Sverige», 2016 Formålet med rapporten var å bidra til økt kunnskap om levekår blant samer med funksjonsnedsettelser i Sverige.
2. «Levnadsförhållanden bland samer med funktionsnedsättning i Sverige», 2016 (Sámiid geain lea doaibmahehttehus eallindilli Ruoŧas) Raportta ulbmilin lei buvttihit eanet máhtu eallineavttuid birra sámiid gaskkas geain lea doaibmahehttehus, Ruoŧas.
Intervjupersonene fokuserte hovedsakelig på evner og på måter å få hverdagen til å fungere tilfredsstillende, og ikke i første rekke på funksjonsnedsettelse eller diagnose.
Jearaheaddjit fokuserejedje váldoáššis gálggaid ja vugiid movt oažžut doaibmat árgabeaivvi dohkálaččat, ja eaige vuosttažettiin doaibmahehttehusaid dahje diagnosaid.
Konklusjonene fra studien er at det er mangler i hjelpeapparatets tilpasning av tjenester til samer med funksjonsnedsettelser, noe som kan føre til redusert tilgjengelighet av tjenester og til utilstrekkelige tjenester.
Dutkamuša konklušuvdnan leat ahte veahkkeapparáhta ii leat heivehan bálvalusaidis sámiide geain lea doaibmahehttehus, man geažil bálvalusaid oažžun sáhttá leat fuonit eaige bálvalusat leat dohkálaččat.
3. «Förutsättningar och villkor för samer med funktionsnedsättning i de samiska förvaltningskommunerna i Sverige», 2017 Resultatene av denne studien samt tidligere statistikk viser at kommunenes kunnskap om rettighetene til samer som urfolk er mangelfull og det dette arbeidet må styrkes slik at kommunene skal kunne gi samer med funksjonsnedsettelser den støtte som kan forventes i henhold til FNs konvensjon om rettighetene til mennesker med nedsatt funksjonsevne.
3. «Förutsättningar och villkor för samer med funktionsnedsättning i de samiska förvaltningskommunerna i Sverige», 2017 (Sámiid eavttut, geain lea doaibmahehttehus sámi hálddašangielddain Ruoŧas) Dán dutkamuša bohtosat ja ovddeš statistihkka čájehit ahte gielddaid máhttu sámiid vuoigatvuođaid birra go lea álgoálbmot lea váilevaš, ja dát bargu galgá nannejuvvot nu ahte gielddat galget sáhttit addit sámiide geain lea doaibmahehttehus dan doarjaga maid sáhttá vuordit ON olmmošvuoigatvuođaid konvenšuvnna mielde.
Det må også utvikles innsats på generelt nivå samt retningslinjer og strategier for hvordan samiske kommuner skal arbeide for å sikre at utfordringer knyttet til samer med funksjonsnedsettelser er integrert på alle områder og på alle nivåer i kommunene.
Ferte bargat maiddái oppalaš dásis, ja ovddidit njuolggadusaid ja strategiijaid movt sámi gielddat galget sáhttit bargat sihkkarastin dihtii ahte hástalusat mat čatnasit sámiide geain lea doaibmahehttehus, leat integrerejuvvon buot surggiin ja buot dásiin gielddain.
4. «Kartlegging av levekårene til personer med utviklingshemming i samiske områder», 2017 Denne undersøkelsen viser de samme tendenser som tidligere levekårsstudier: personer med utviklingshemming i samiske områder har i likhet med personer med utviklingshemming generelt, dårligere levekår enn befolkningen ellers på områder som boforhold, utdanning, arbeid, helse, sosialt nettverk, fritid og selvbestemmelse.
4. «Kartlegging av levekårene til personer med utviklingshemming i samiske områder», 2017 (Olbmuid geain lea doaibmahehttehus eallineavttuid kárten sámi guovlluin) Dát iskkadeapmi čájeha ollu dan seamma maid ovddeš eallineaktodutkamušat leat čájehan: olbmuin geain lea čalganvihki sámi guovlluin lea nugo olbmuin oppalaččat geain lea čalganvihki, fuonit eallineavttut go álbmogis muđui surggiin nugo ássandilli, oahppu, bargu, dearvvašvuohta, sosiála fierpmádat, asttuáigi ja iešmearrideapmi.
De er i tillegg mer utsatt for mobbing og vold enn andre.
Dassi lassin givssiduvvojit sii eanet ja gillájit veahkaválddi eanet go earát.
På enkelte områder er det i tillegg store forskjeller mellom levekårene til personer med utviklingshemming med og uten samisk bakgrunn, ikke minst når det gjelder psykisk helse og mobbing.
Muhtun surggiin leat dasa lassin stuorra erohusat eallineavttuid gaskka olbmuin geain lea čálganvihki sámi duogáža ja ii sámi duogáža gaskka, erenoamážit go guoská psyhkalaš dearvvašvuhtii ja givssideapmái.
Det er også kjønnsmessige forskjeller når det gjelder mobbing, hvor kvinner er mer utsatte enn menn.
Gávdnojit maiddái erohusat sohkabeliid gaskka go guoská givssideapmái, ja nissonolbmot gillájit eanet go almmáiolbmot.
5. «Experiences of inclusion and welfare services among Finnish Sámi with disabilities», 2017 Formålet den finske studien var å undersøke omfanget av selvopplevd diskriminering blant samer med funksjonsnedsettelse samt individuelle mestringsstrategier og hvordan de opplever møtet med hjelpeapparatet.
5. «Experiences of inclusion and welfare services among Finnish Sámi with disabilities», 2017 (Vásihusat searvvahemiin ja čálgobálvalusain Suoma beale sámiid gaskkas geain lea doaibmahehttehus) Suoma dutkamuša ulbmilin lei iskat man ollu sámit, geain lea doaibmahehttehus ieža leat vásihan givssideami ja makkár individuála birgenstrategiijat sis leat ja movt sii vásihit deaivvadeami veahkkeapparáhtain.
Denne studien viser at også andre faktorer enn samisk bakgrunn og nedsatt funksjonsevne fører til diskriminering.
Dát dutkamuš čájeha ahte maiddái eará bealit go sámi duogáš ja doaibmahehttehus dagahit givssideami.
Samisk bakgrunn viser seg imidlertid som en faktor som hjelper personer å overvinne utfordrende livssituasjoner.
Dattetge čájeha ahte olbmot geain lea sámi duogáš birgejit buorebut hástaleaddji eallindiliin.
Sluttrapportens anbefalinger
Loahpparaportta rávvagat
Grunnleggende anbefalinger 1. Involvere det samiske samfunnet i alle aspekter av det videre arbeidet 2. Sette av ressurser og støtte for å stimulere oppbygging av nettverk for samer med funksjonsnedsettelser og deres familier 3. Gjøre oppmerksom på de styrker og positive ressurser som samer med funksjonsnedsettelser representerer
Vuođđorávvagat 1. Searvvahit sámi servodaga viidáseappot barggu buot beliin 2. Bidjat resurssaid ja doarjut fierpmádaga huksema sámiid várás geain lea doaibmahehttehus ja sin bearrašiid várás 3. Fuomášuhttit daid návccaid ja positiiva resurssaid mat sámiin geain lea doaibmahehttehus leat
Anbefalinger om kulturell kompetanse 4. Forbedre hjelpeapparatets kulturelle kompetanse 5. Habilitering og rehabilitering med evne til å se hele individet i en kulturell kontekst
Rávvagat kultuvrralaš gelbbolašvuođa ektui 4. Buoridit veahkkeapparáhta kultuvrralaš gelbbolašvuođa 5. Habiliteren ja veajuiduhttin dainna dáidduin ahte oaidnit olbmo kultuvrralaš oktavuođas
Anbefalinger om utdanning og forskning 6. Sikre at samer med funksjonsnedsettelser deltar i utviklingen av forskning som angår dem 7. Økt finansiering for forskning om samer med funksjonsnedsettelser 8. Flere studenter med samisk bakgrunn i yrker og i høyere utdanning som gjelder funksjonsnedsettelse
Rávvagat oahpu ja dutkama birra 6. Sihkkarastit ahte sámit geain leat doaibmahehttehusat servet dan dutkama ovddideapmái mii guoská sidjiide 7. Eanet ruhta dutkamii sámiid birra geain leat doaibmahehttehusat 8. Eanet studeanttat geain lea sámi duogáš ámmáhiin ja alit oahpus mii guoská doaibmahehttehussii
Anbefalinger om språk og informasjon 9. Styrke og gjøre oppmerksom på retten til samisk språk hos samer med funksjonsnedsettelser 10. God og lett tilgjengelig informasjon på de samiske språkene om hvilke rettigheter samer med funksjonsnedsettelser har
Rávvagat giela ja diehtojuohkima birra 9. Nannet fuomášumi ahte sámiin geain leat doaibmahehttehusat lea vuoigatvuohta sámegillii 10. Buorit ja álkidit olámuttus dieđut sámegielaide makkár vuoigatvuođat sámiin geain leat doaibmahehttehusat leat
Anbefalinger om fortsatt arbeid innenfor de samiske områdene 11. Øke kunnskapen om FNs konvensjon om rettighetene til mennesker med nedsatt funksjonsevne (CRPD) i de samiske områdene og få inn urfolksperspektiv og brukermedvirkning i arbeidet med konvensjonen 12. Motvirke diskriminering og mobbing av samer med funksjonsnedsettelse
Rávvagat barggu ain joatkimis sámi guovlluin 11. Buoridit máhtu ON olmmošvuoigatvuođa konvenšuvnna birra olbmuide geain lea doaibmahehttehus (CRPD) sámi guovlluin ja oažžut álgoálbmotperspektiivva sisa ja vai geavaheaddjit sáhttet váikkuhit bargui konvenšuvnnain 12. Vuostálastit daid sámiid, geain lea doaibmahehttehus, vealaheami ja givssideami
Anbefalinger om arbeid over nasjonale grenser 13. Samarbeide om rapporteringen til FN om konvensjonen om rettighetene til mennesker med nedsatt funksjonsevne (CRPD) 14. Sametingene bør inngå i det nordiske samarbeidet om funksjonsnedsettelse 15. Sterkere nordisk samarbeid over nasjonale grenser
Rávvagat barggu birra nationála rájáid rastá 13. Ovttas bargat raporterema ektui ON:ii vuoigatvuođakonvenšuvnna birra olbmuide geain lea doaibmahehttehus (CRPD) 14. Sámedikkit berrejit leat mielde davviriikkalaš ovttasbarggus doaibmahehttehusa birra 15. Nannoseappo davviriikkalaš ovttasbargu nationála rájáid rastá
Sametingsrådet har hatt gode erfaringer med Sametingets handlingsplan for likestilling 2009-2013 og sametingsrådets likestillingspolitiske redegjørelse 2012.
Sámediggeráđis leat leamaš buorit vásihusat Sámedikki dásseárvodoaibmaplánain 2009-2013 ja sámediggeráđi dásseárvopolitihkalaš čilgehusain 2012.
Det skal utarbeides en sametingsmelding for likestilling for inneværende valgperiode.
Galgá ráhkaduvvot sámediggedieđáhus dásseárvvu birra dán válgaáigodagas.
Sametingsrådet foreslår å følge opp redegjørelsen med en egen sametingsmelding om likestilling, der funksjonsnedsettelse er et av innsatsområdene.
Sámediggeráđđi evttoha ahte čilgehus čuovvuluvvo sierra sámediggedieđáhusain dásseárvvu birra, mas doaibmahehttehus lea okta áŋgiruššansurggiin.
Øvrige innsatsområder er kjønnslikestilling, seksuell orientering og kjønnsidentitet samt vold i nære relasjoner.
Eará áŋgiruššansuorggit leat sohkabealdásseárvu, seksuála sodju ja sohkabealidentitehta ja dasto veahkaváldi lagaš oktavuođain.
Visjon: Et likestilt samisk samfunn med like rettigheter og muligheter for alle.
Višuvdna: Dásseárvosaš sámi servodat gos buohkain leat seammalágan vuoigatvuođat ja vejolašvuođat.
Strategier: Bidra til større åpenhet og aksept om funksjonsnedsettelse gjennom holdningsskapende arbeid.
Strategiijat: Váikkuhit miellaguottuid duddjojeaddji barggu bokte stuorát rabasvuođa ja dohkkeheami doaibmahehttehusa ektui.
Ha et spesielt fokus på funksjonsnedsettelse ved utvikling av samiske læreplaner.
Bidjat erenoamáš fokusa doaibmahehttehussii sámi oahppoplána ráhkadeami bokte.
Utvikle moderne samisk terminologi om funksjonsnedsettelse.
Ovddidit ođđaáigásaš sámi terminologiija doaibmahehttehusa birra.
Bidra til økt demokratisk deltakelse for personer med funksjonsnedsettelse gjennom Sametingets valgforberedende arbeid.
Váikkuhit ahte olbmot geain lea doaibmahehttehus eanet besset searvat demokráhtalaččat Sámedikki válgaráhkkaneaddji barggu bokte.
Saken påbegynt 04.06.2019 kl 17.20. Debatten 07.06.19 kl. 09.00
Ášši ovddideapmi 04.06.19 dii. 17.20. Debáhtta 07.06.19 dii. 09.00
Innlegg Replikk Mikkel Eskil Mikkelsen, fremlegging Mikkel Eskil Mikkelsen Arild Pettersen Inga Silje Karine Muotka Arild Pettersen Inga Elisabeth Erke Nora Marie Bransfjell Lars Filip Paulsen Elisabeth Erke Runar Myrnes Balto Anders Somby jr. Niko Valkeapää Lars Filip Paulsen Anders Somby jr. Lars Filip Paulsen Arild Pettersen Inga Márjá-Liissá Partapuoli Karen Anette Anti Ann-Elise Finbog Bjørn Inge Mo Mikkel Eskil Mikkelsen Kjellrun Wilhelmsen Laila Coldevin Márjá-Liissá Partapuoli Roy Arild Rasmussen 18 Mikkel Eskil Mikkelsen, saksordfører
Innlegg Replikk Mikkel Eskil Mikkelsen, áššejođiheaddji Mikkel Eskil Mikkelsen Arild Pettersen Inga Silje Karine Muotka Arild Pettersen Inga Elisabeth Erke Nora Marie Bransfjell Lars Filip Paulsen Elisabeth Erke Runar Myrnes Balto Anders Somby jr. Niko Valkeapää Lars Filip Paulsen Anders Somby jr. Lars Filip Paulsen Arild Pettersen Inga Márjá-Liissá Partapuoli Karen Anette Anti Ann-Elise Finbog Bjørn Inge Mo Mikkel Eskil Mikkelsen Kjellrun Wilhelmsen Laila Coldevin Márjá-Liissá Partapuoli Roy Arild Rasmussen Mikkel Eskil Mikkelsen, áššejođiheaddji
Sametinget har drøftet Sametingsrådets likestillingspolitiske redegjørelse om funksjonsnedsettelse.
DC - Mearrádus: Sámediggi lea digaštallan Sámediggeráđi dásseárvopolitihkalaš čilgehus doaibmahehttehusa birra.
Saken avsluttet 07.06.19 kl. 10.00
Ášši meannudeapmi loahpahuvvui 07.06.2019 dii. 10.00
Ášši/Sak 020/19
Ášši 020/19
Sametingsrådets redegjørelse om joik og samisk musikk 2019
Sámediggeráđi čilgehus luođi ja sámi musihka birra 2019
Arkivsaknr. 19/874
Áššenr. 19/874
Sametinget har drøftet Sametingsrådets redegjørelse om joik og samisk musikk 2019. Redegjørelsen er vedlagt protokollen.
Sámediggi lea digaštallan Sámediggeráđi čilgehus luođi ja sámi musihka birra 2019. Čilgehus lea mielddusin čoahkkingirjjis.
Innledning
1 Álggahus
Samisk musikk har vært under en omfattende utvikling de seneste årene, og er en av de mest sentrale samiske kunstgreinene når det gjelder synliggjøring av samisk kunst og kultur lokalt, regionalt, nasjonalt og internasjonalt.
Sámi musihkka lea ovdánan viidát maŋimuš jagiin, ja dat lea okta eanemus guovddážis sámi dáiddasurggiin go guoská sámi dáidaga ja kultuvrra oainnusmahttimii báikkálaččat, regionála, nationála ja riikkaidgaskasaš dásis.
Samisk musikk er et viktig element når det gjelder å samle det samiske folket til kulturelle treffpunkter, noe de mange samiske festivalene vitner om.
Sámi musihkka lea deaŧalaš elemeanta sámi álbmoga čohkkemis kultuvrralaš deaivvademiide, dán čájehit dat ollu sámi festiválat.
Manger artister er med på å synliggjøre samisk musikk på nasjonale nivåer, og vi har samiske utøvere som har gjort betydelige internasjonale karrierer.
Ollu artisttat leat mielde oainnusmahttimin sámi musihka nationála dásiin, ja mis leat sámi musihkkarat geat leat dahkan buori karrieara riikkaidgaskasaččat.
Det samiske musikkmiljøet består av en variert underskog av både artister, vokalister, musikere, komponister, kor, plateselskap og annet støtteapparat, festivaler m.fl., i tillegg til tradisjonsutøvere som utøver og ivaretar den immaterielle kulturarven.
Sámi musihkkabirrasis leat máŋggalágan dahkkit sihke artisttat, vokalisttat, musihkkarat, komponisttat, koarat, skierrosearvvit ja eará doarjjaapparáhta, festiválat jna., lassin árbevieruid goziheddjiide geat čađahit ja gozihit ávnnaskeahtes kulturárbbi.
Med denne redegjørelsen ønsker Sametingsrådet å gi en oversikt over det samiske joik og musikkfeltet, og fokusere på utvalgte temaer som har aktualitet og som det er formålstjenlig med politikkutvikling på.
Dainna čilgehusain háliida Sámediggeráđđi addit geahčastaga sámi luđiin ja musihkkasuorggis, ja fokuseret válljejuvvon fáttáid mat leat áigeguovdilat ja mat vástidit ulbmila politihka hábmemis.
Prosess og medvirkning
1.1 Proseassa ja mielváikkuheapmi
Redegjørelsen vil ikke gå inn på alle forhold og den vil kun peke på enkelte områder som Sametinget mener er de viktigste innsatsområdene de kommende år.
Čilgehusas eai geahčaduvvo buot bealit ja das čujuhuvvojit dušše muhtun suorggit maid Sámediggi oaivvilda deaŧaleamos áŋgiruššansuorgin boahttevaš jagiin.
Kunnskapsgrunnlaget er hentet fra skriftlige kilder som forskjellige rapporter og analyser utført i regi av Sametinget, den samiske kunstnerundersøkelsen 2019, samt en rapport om digitaliseringens innvirkning på norsk musikkbransje 2019, diverse medieoppslag, referater fra Sametingets kunstnerkonferanser og møter med forskjellige bransjeaktører.
Máhttovuođđu lea vižžojuvvon čálalaš gálduin nugo iešguđege raporttain ja analysain mat leat dahkkojuvvon Sámedikki olis, sámi dáiddáriskkadeapmi 2019, ja raporta digitaliserema váikkuhusain norgga musihkkasuorgái 2019, iešguđege mediaalmmuheamit, referáhtat Sámedikki dáiddárkonferánssain ja čoahkkimiin iešguđege suorgeaktevrraiguin.
Sametinget avholdt et innspillsmøte i Karasjok 24. april med bransjeaktører hvor de fikk fremlagt et forslag til definisjon av joik og samisk musikk, samt identifiserte utfordringer.
Sámediggi doalai rávačoahkkima Kárášjogas cuoŋománu 24. b. suorgeaktevrraiguin gos ovddidedje luohte ja sámi musihka definišuvdnaevttohusa, ja dovdáhedje hástalusaid.
Møtemedlemmene diskuterte og kom med innspill til arbeidet.
Čoahkkima oasseváldit ságastalle ja bukte rávvagiid bargui.
Møtet ble strømmet og det ble gitt mulighet til å komme med skriftlig tilbakemelding.
Čoahkkin rávdnjejuvvui ja addojuvvui vejolašvuohta buktit čálalaš máhcahusdieđuid.
Joik og samisk musikk
2 Luohti ja sámi musihkka
Historisk og overordnet
2.1 Historjjálaš ja bajimuš dássi
Den eldste formen for samisk musikk er joiken.
Sámi musihka boarráseamos vuohki lea luohti.
De eldste lydopptakene av joik stammer fra 1905. De eldste noteopptegnelsene av joik stammer fra slutten av 1700-tallet, og man finner omtale av joik så tidlig som fra 1100-tallet.
Boarráseamos luohtejietnabáddemat gávdnojit jagis 1905. Boarráseamos nuohttabidjamat luđiin gávdnojit 1700-logu loahpas, ja luđiid birra namuhuvvo nu árrat go 1100-logus.
Gjennom nesten tusen år kan man altså dokumentere en sammenhengende joiketradisjon.
Oktilaš luohteárbevieru sáhttá duođaštit measta duhát jagi čađa.
Lenger bakover i tid vet vi lite.
i Guhkkelii áiggis maŋos guvlui diehtit mii unnán.
Men det finnes helleristninger som antyder at tradisjonene har røtter mange tusen år tilbake i tid.
Muhto gávdnojit báktesárgumat mat čájehit ahte árbevieruin leat ruohttasat máŋggaid duhát jagiid maŋos guvlui áiggis.
Joiken har et førkristent religiøst aspekt, og det er også en av grunnene til at joik har en særegen stilling i det samiske miljøet, fordi det har blitt betegnet som en religiøs forseelse å joike.
Luođis lea ovdal Kristus áiggi oskkoldat bealli, ja dat lea maiddái okta sivain manne luođis lea mihtilmas sajádat sámi birrasis, danne go juoigan lea gohčoduvvon suddun.
Denne beskrivelsen av joik har fulgt joiken gjennom hundrevis av år, og er et tilbakevendende tema i forbindelse med joik.
Dát čilgehus lea čuvvon luođi duháhiid jagiid, ja lea fáddá man birra ain de ságastuvvo luođi oktavuođas.
Mange steder er joiken forsvunnet.
Ollu sajiin lea luohti jávkan.
Langs stort sett hele kysten av Nord-Norge finnes det ikke lenger joiking.
Juoigan ii measta oppa gávdnoge šat Davvi-Norgga rittus.
Fornorskningen er nok en grunn til at joiken gradvis forsvant i noen områder og døde ut samtidig med språket.
Dáruiduhttin lea okta sivva manne juoigan dađistaga jávkkai muhtun guovlluin ja jámii gielain fárrolaga.
Tilveksten av kristendommen medførte at salmesang etter hvert utviklet seg til en vokaltradisjon og musikkforskere har hevdet at salmesangtradisjonen på mange måter fortsatte den tradisjonelle vokaltradisjonen fra joik og utviklet et vokalt særpreg.
Risttalašvuođa ahtanuššan dagahii ahte sálbmalávlumis šattai vokálaárbevierru ja musihka dutkit leat čuoččuhan ahte sálbmalávlunárbevierru máŋgga láhkai jotkkii árbevirolaš vokálaárbevieru luođis ja ovdánii vokála mihtilmasvuohtan.
Utover på 1960- og 70-tallet vokste det fram en ny samisk kulturpolitisk bevissthet.
1960 ja 1970 loguin bođii ođđa sámi kulturpolitihkalaš dihtomielalašvuohta.
Unge samer begynte å sette musikk til joik, å skrive nye sanger på samisk, og utviklet en ny, moderne samisk musikkultur.
Nuorra sápmelaččat bidjagohte musihka luohtái, čálligohte ođđa lávlagiid sámegillii, ja ráhkadedje ođđa, ođđaáigásaš sámi musihkkakultuvrra.
På 1940-60-tallet hadde joik blitt gitt ut som etnografisk dokumentasjon, men at etter NilsAslak Valkeapääs plate i 1968 ble joik spilt og gitt ut i med moderne musikk, ble det starten på ei helt ny utvikling når det gjaldt samisk musikkutgivelser.
1940-60 loguin almmuhuvvui luođis etnográfalaš duođaštus, muhto ahte maŋŋá go Nils-Aslak Valkeapää skierru 1968:s čuojahuvvui ja almmuhuvvui ođđaáigásaš musihkain, de almmuhišgohte sámi musihka ođđa málle mielde.
Siden har samisk musikk vært blant de samiske kulturuttrykkene som har vært mest aktiv med en rekke utøvere.
iii Dan rájes lea sámi musihkka leamaš daid sámi kulturilbmamiid gaskkas mat leat leamaš árjjaleamos ollu dahkkiid beales.
Mange bruker joik som utgangspunkt, og da har man fått nye uttrykk som pop joik, etnojoik, rappejoik m.m.
Ollugat geavahit luođi vuolggasadjin, ja de leat ožžon ođđa vugiid nugo pop luohti, etnoluohti, ráppeluohti jna.
Det samiske joike- og musikkmiljøet
2.2 Sámi luohte- ja musihkkabiras
Det samiske musikkmiljøet er relativt mangeartet, og med utøvere fra fire land: Norge, Sverige, Finland og Russland.
Sámi musihkkabiras lea viehka máŋggalágan, ja dahkkit bohtet njealji riikkas: Norggas, Ruoŧas, Suomas ja Ruoššas.
Det finnes flere interesseorganisasjoner, og under Samisk Kunstnerråd finnes Juoigiid Searvi (JS) – interesseorganisasjon for joikere over hele det samiske området, og Sámi komponisttat (SK) – interesseorganisasjon for samiske komponister.
Gávdnojit beroštupmiorganisašuvnnat, ja Sámi dáiddárráđiiv vuolde lea Juoigiid Searvi (JS)v – juigiid beroštupmiorganisašuvdna miehtá riikka sámi guovllu, ja Sámi komponisttat (SK)vi – sámi komponisttaid beroštupmiorganisašuvdna.
I tillegg til disse, finnes det en egen joikeutøverforbund Juoigalasat som fremmer joik på utøvernivå.
Dáidda lassin gávdnojit sierra juoigansearvvit Juoigalasatvii mat ovddidit luođi dahkkidásis.
Det er også et initiativ til et joikesenter Luovvi i Kautokeino, i tillegg har det tidligere vært et initiativ til å opprette et etnomusikksenter i Karasjok.
Áigumuššan livččii maiddái oažžut luohteguovddáža Luovviviii Guovdageidnui, dasa lassin lea ovdal leamaš áigumuššan ásahit etnomusihkkaguovddáža Kárášjohkii.
Det er også en del festivaler som har hovedvekt på formidling av samisk musikk, blant de største kan nevnes Riddu Riđđu, Márkomeannu, Samisk Musikkfestival, Sami Music Week, Beskán Luossa Rock, Raasten Rastah, m.fl.
Leat maiddái muhtun festiválat main váldodeaddun lea sámi musihka gaskkusteapmi, dás sáhttit namuhit stuorámusaid Riddu Riđđu, Márkomeannu, Sámi musihkkafestivála, Sami Music Week, Bieskán Luossa Rock, Raasten Rastah, jna.
Joik og samisk musikk er i stor grad blitt innlemmet i de forskjellige læreplanene for grunnskolen, og det foreslås egne læreplan for samisk musikk for skoler i forvaltningsområdet, samt at samisk musikk nevnes eksplisitt for kompetansemål i 2. trinn, samt at joik nevnes eksplisitt under kompetansemål for 10. trinn i de foreslåtte nasjonale læreplanene.
Luohti ja sámi musihkka lea ollu laktojuvvon vuođđoskuvlla sierra oahppoplánaide, ja evttohuvvojit sierra oahppoplánat sámi musihka várás skuvllain hálddašanguovllus, ja ahte sámi musihka birra namuhuvvo sierra gelbbolašvuođa mihtus nuppi ceahkis, ja ahte luohti namuhuvvo sierra gelbbolašvuođa mihttun 10. ceahkis evttohuvvon nationála oahppoplánain.
Implementeringen av læreplanene kan nok variere fra område til område.
Oahppoplánaid implementeremis sáhttet dattetge leat erohusat guovllus guvlui.
Joik tilbys som en del av lærerutdanning ved Nord Universitet på Levanger, der man kan lære å joike og utforske hvordan man kan bruke joik i nye musikalske sammenhenger.
Luohti lea okta oassi Davvi Universitehta oahpaheaddjioahpus Levangeris, doppe sáhttá oahppat juoigat ja geahččaladdat movt sáhttá luođi geavahit ođđa musikála oktavuođain.
Det eksisterer noe pedagogisk materiale om joik.
Luođi birra gávdnojit veaháš pedagogalaš ávdnasat.
Sámi Allaskuvla/Samisk høgskole tar opp igjen kurs om joik og fortellerkunst, som etter planen skal utvides til en bachelor i samarbeid med Sámi musihkkaakademiija til 2021.
Sámi allaskuvla álggaha fas luođi ja muitalandáidaga kurssa, mii plána mielde galgá ovddiduvvot bacheloran ovttasbargguin Sámi musihkkaakademiijain jagi 2012 rádjai.
Sámi musihkkaakademiija er et samarbeidsprosjekt mellom Utsjok kommune, SOGSAKK (Samisk yrkes- og videregående skole, Anár) og Sámi allaskuvla, og gjennomfører bl.a. kurs til lærerstudenter ved Sámi allaskuvla.
Sámi musihkkaakademiija lea ovttasbargoprošeakta Ohcejoga gieldda, SOGSAKK (Sámi ámmát- ja joatkkaskuvla, Anáris) og Sámi allaskuvlla gaskka, ja čađaha earret eará kurssaid Sámi allaskuvlla oahpaheaddji ohppiide.
Troms fylkeskommune har også en fylkesjoiker i 50% stilling, og som er en del av landsdelsmusikerne i Nord Norge.
Romssa fylkasuohkanis lea fylkajuoigi 50 % virggis, ja dat lea oassin riikaoassemusihkkáriin Davvi Norggas.
Sami Music Expo er et pågående prosjekt som jobber med internasjonalisering av samisk musikk, primært gjennom deltagelse på WOMEX som er verdens største arena for verdensmusikk.
Sami Music Expo lea prošeakta mii bargá sámi musihkain riikkaidgaskasaš dássái buktimiin, vuosttažettiin WOMEX, mii lea máilmmimusihka stuorámus arena, bokte.
I tillegg bidrar også en del festivaler med formidling av samiske artister til forskjellige arenaer, både nasjonalt og internasjonalt, bl.a. Riddu Riđđu, Samisk musikkfestival, Varangerfestivalen, m.fl.
Dasa lassin gaskkustit muhtun festiválat sámi artisttaid sierra arenain, sihke nationála ja riikkaidgaskasaš dásis, mat leat earret eará Riddu Riđđu, Sámi musihkkafestivála, Varangerfestivalen, jna.
Sametingets politikk for joik og samisk musikk
3 Sámedikki luohte- ja sámi musihka politihkka
Mål for politikk om joik og samisk musikk
3.1 Mihttomearri luohte- ja sámi musihka politihkkii
Sametingets overordnede samfunnsmål er et levende og mangfoldig samisk kunst- og kulturliv av god kvalitet.
Sámedikki bajimuš servodatmihttun lea ealli ja girjás sámi dáidda- ja kultureallin mas lea buorre kvalitehta.
Hovedoppgaven i kulturpolitikken er å legge til rette for utvikling av samiske kunst- og kulturaktiviteter, samt å være en av de viktigste premissgiverne for utviklingen av samisk kunst og kultur.
Kulturpolitihka váldobargun lea láhčit sámi dáidda- ja kulturaktivitehtaid ovddideami, ja leat okta deaŧaleamos eavttuid biddjin sámi dáidaga ja kultuvrra ovdáneapmái.
Dette skal ivaretas gjennom gode rammevilkår for samiske kunstnere og samiske kulturinstitusjoner gjennom ulike virkemidler.
Dát galgá gozihuvvot buriid rámmaeavttuid bokte sámi dáiddáriid ja sámi kulturásahusaid várás sierra váikkuhangaskaomiid bokte.
Joik og samisk musikk er en del av den helhetlige samiske kulturpolitikken.
Luohti ja sámi musihkka lea okta oassi ollislaš sámi kulturpolitihkas.
Et av målene når det gjelder samisk musikk i festival sammenheng er de skal være arenaer for utvikling, nyskapning og profilering.
Okta mihttomeriin mii guoská sámi musihkkii festiválaid oktavuođas lea ahte dat galget doaibmat ovddideami, ođđa háhkama ja profilerema arenan.
Samisk musikk er i en forandringsprosess samtidig som den er levedyktig og har et dynamisk potensiale nasjonalt og internasjonalt.
Sámi musihkka lea rievdamin seammás go das lea ceavzilvuohta ja das lea árjjalaš vejolašvuohta nationála dásis ja riikkaidgaskasaččat.
Sametinget ønsker å fortsette internasjonaliseringen som samisk kunst og kultur nå opplever.
Sámediggi háliida joatkit sámi dáidaga ja kultuvrra buktimiin riikkaidgaskasaš dássái.
Når Sametingsrådet fremmer en egen redegjørelse om joik og samisk musikk, så er det både for å synliggjøre dagens utfordringer, men også for å få i gang en diskusjon rundt joik og samisk musikk.
Go Sámediggeráđđi ovddida dál sierra čilgehusa luođi ja sámi musihka birra, de lea áigumuššan oainnusmahttit otnáš hástalusaid, muhto maiddái oažžut ságastallama luđiid ja sámi musihka birra.
Målet er å utforme et helhetlig politisk redskap som leder til et best mulig eksistensgrunnlag for joik og samisk musikk i tråd med folkeretten og med internasjonale konvensjoner som bl.a. FNs erklæring om urfolks rettigheter, 31. artikkel som sier at urfolk har rett til å bevare, ha kontroll med, verne og utvikle sin kulturarv og sine tradisjonelle kunnskap og sine kulturuttrykk.
Mihttomearrin lea hábmet ollislaš politihkalaš reaiddu mii buvttihivččii buoremus vejolaš eksisteansavuođu luohtái ja sámi musihkkii, dávistettiin álbmotriektái ja riikkaidgaskasaš konvenšuvnnaide nugo earret eará ON álgoálbmogiid vuoigatvuođaid julggaštussii, artihkkalii 31 mas daddjojuvvo ahte álgoálbmogiin lea riekti suodjalit, hálddašit, gáhttet ja ovddidit sin kulturárbbi ja sin árbedieđuid ja kulturilbmamiid.
Definisjon av joik og samisk musikk Sametingsrådet har i forbindelse med redegjørelsen utarbeidet et forslag til definisjon av joik og samisk musikk i samarbeid med høringsmøtet.
3.2 Luođi ja sámi musihka meroštallan Sámediggeráđđi lea čilgehusa oktavuođas ráhkadan evttohusa movt meroštallat luođi ja sámi musihka ovttasbargguin gulaskuddančoahkkimiin.
Definisjonen kommer primært til å brukes i forvaltningen av Sametingets virkemidler, da det lenge har vært etterspurt av både saksbehandlere og brukere.
Meroštallan geavahuvvo vuosttažettiin Sámedikki váikkuhangaskaomiid hálddašeami geavaheames, go dan leat guhká váillahan sihke áššemeannudeaddjit ja geavaheaddjit.
Utgangspunktet for definisjonen er at det finnes flere samiske tradisjonelle vokale uttrykksformer i samiske områder, bl.a. luohti/leu’dd/livđe/vuolle/vuelie: Luohti/leu’dd/livđe/vuolle/vuelie leat sámi guovlluid árbevirolaš juoiganmállet.
Meroštallama vuolggasadjin lea ahte gávdnojit ollu sámi árbevirolaš vokála ilbmanvuogi sámi guovlluin, earret eará luohti/leu’dd/livđe/vuolle/vuelie: Luohti/leu’dd/livđe/vuolle/vuelie leat sámi guovlluid árbevirolaš juoiganmállet.
Sámi musihkka lea fas luohti/leu’dd/livđe/vuolle/vuelie seaguhuvvon čuojanasaiguin, ja/dahje sámi lyrihkka ja lávlunteavsttat, ja/dahje ođđa áigge sámi musihkka jus ovdanbukti/dahkki ieš lea sápmelaš ja son ieš dohkkehan iežas musihka sámi musihkkan.
Sámi musihkka lea fas luohti/leu’dd/livđe/vuolle/vuelie seaguhuvvon čuojanasaiguin, ja/dahje sámi lyrihkka ja lávlunteavsttat, ja/dahje ođđa áigge sámi musihkka jus ovdanbukti/dahkki ieš lea sápmelaš ja son ieš dohkkeha iežas musihka sámi musihkkan.
I samiske områder er luohti/leu’dd/livđe/vuolle/vuelie tradisjonelle samiske måter å joike på.
Sámi guovlluin lea luohti/leu’dd/livđe/vuolle/vuelie sámi árbevirolaš vuohki juoigat.
Samisk musikk er når luohti/leu’dd/livđe/vuolle/vuelie kombineres med instrumenter, og/eller samisk lyrikk og sangtekster, og/eller moderne samisk musikk hvis den som fremfører/den som har laget musikken selv er samisk og at han/hun selv anerkjenner musikken som samisk musikk.
Sámi musihkka lea go luohti/leu’dd/livđe/vuolle/vuelie lea fárrolaga instrumeanttaiguin, ja/dahje sámi lyrihkka ja lávllateavsttat, ja/dahje ođđaáigásaš sámi musihkka jos son gii lávlu lea sápmelaš ja lea ieš dahkki ja ahte son ieš dohkkeha musihka sámi musihkkan.
Sametingets rolle Sametinget har lenge lagt til rette for utvikling av det samiske musikkmiljøet med støtteordninger til musikkutgivelser, musikkutvikling, kulturtiltak for større prosjekter.
3.3 Sámedikki rolla Sámediggi lea guhkes áiggi láhčán sámi musihkkabirrasa ovddideami doarjjaortnegiiguin musihkka almmuhemiide, musihkkaovddideapmái, kulturdoaibmabijuide stuorát prošeavttaide.
Ikke minst genereres en del støtte i forbindelse med kunstneravtalen hvor man har stipendordninger som kommer samiske kunstnere til gode.
Erenoamážit dáiddáršiehtadusa oktavuođas lea muhtun doarjja mas leat stipeandaortnegat ávkin sámi dáiddáriidda.
Gjennom direktesøtte til festivaler legger Sametinget til rette for bl.a. utøvelse av joik og samisk musikk.
Njuolggadoarjaga bokte festiválaide láhčá Sámediggi earret eará juoigama ja sámi musihka.
Sametinget har i tillegg bidratt til oppbygging av infrastruktur til kulturhus og festivaler, eksempelvis scener for fremføring av musikk.
Dasa lassin lea Sámediggi váikkuhan infrastruktuvrra huksema kulturviesuide ja festiválaide, ovdamearkka dihtii lávddiid musihka ovdanbuktimii.
Utover disse virkemidlene har også Sametingene i henholdsvis Sverige og Finland, Samerådet, og Kulturrådet støtteordninger.
Dáid váikkuhangaskaomiide lassin leat Sámedikkiin doarjjaortnegat Ruoŧa ja Suoma bealde, Sámiráđis, ja Kulturráđi doarjjaortnegat.
Man kan også søke på diverse stipendstøtter, bl.a. fra vederlagsordninger.
Ohcat sáhttá maiddái iešguđege stipeandadoarjagiid, earret eará divatortnegiin.
I tillegg er Sametinget i løpende dialog med mange relevante aktører i politikkutviklingen for joik og samisk musikk, og jobber også for å fremme likestilling på musikkfeltet.
Dasa lassin gulahallá Sámediggi ollu relevánta aktevrraiguin politihka hábmema oktavuođas luohtái ja sámi musihkkii, ja ovddida maiddái dásseárvvu musihkkasuorggis.
Sametinget har samarbeidet mye med Kulturtanken i forhold til deres 3-årige satsning på samisk kunst og kultur i DKS (2018-2021), og deltar i Kulturtankens referansegruppe for samisk kunst og kultur.
Sámediggi lea ovttasbargan ollu Kulturjurdagiin sin 3 jagáš áŋgiruššama ektui sámi dáidagiin ja kultuvrrain, DKS (2018-2021), ja searvá Kulturjurdaga referánsajovkui sámi dáidaga ja kultuvrra birra
Sametingets virkemidler
3.3.1 Sámedikki váikkuhangaskaoamit
Sametinget har for 2019 avsatt ca. 9 millioner kroner til joik og samisk musikk over søkerbaserte ordninger for musikkutgivelser og –utvikling.
Sámediggi lea jahkái 2019 várren sullii 9 miljon ru luohtái ja sámi musihkkii ohcanvuđot musihkkaalmmuhan ja -ovddidanortnegiid bokte.
Størsteparten av tilskuddet til samisk musikk bevilges som direkte tilskudd til festivaler.
Stuorámus oassi doarjagis sámi musihkkii juolluduvvo njuolggadoarjjan festiválaide.
Frem til 2019 så har Sametinget operert med følgende ordninger:
Jagi 2019 rádjai leat Sámedikkis leamaš čuovvovaš ortnegat:
Sametinget har årlig bevilget tilskudd til musikkutgivelser og musikkutvikling over en søkerbasert ordning.
Sámediggi lea jahkásaččat juolludan doarjaga musihkkaalmmuhemiide ja musihkkaovddideapmái ohcanvuđot ortnega bokte.
I tillegg har ordningen musikkutvikling prioritert turnéstøtte, internasjonal promotering, utgivelser på ulike plattformer og musikkvideo.
Dasa lassin lea ortnegis musihkkaovddideapmi vuoruhuvvon gierdomátkedoarjja, riikkaidgaskasaš promoteren, almmuheamit iešguđege sajiin ja musihkkavideo.
I tillegg er det mulig for arrangører å søke om midler over kulturtiltak for kulturarrangementer.
Dasa lassin lea lágideddjiin vejolašvuohta ohcat ruđaid kulturdoaibmabijuid bokte kulturlágidemiide.
En stor del av disse arrangementene er musikkbaserte.
Stuorra oassi dáin lágidemiin lea musihkka.
Sametinget har også avsatte midler gjennom kreative næring for samiske kulturnæringsutøvere.
Sámediggi lea maiddái várren ruđaid hutkás ealáhusaid bokte sámi kulturealáhusbargiid várás.
Det er en rekke festivaler som får direkte tilskudd fra Sametinget.
Ollu festiválat ožžot njuolggadoarjaga Sámedikkis.
Alle disse festivalene er arenaer for samisk musikk i større eller mindre grad.
Buot dát arenat leat sámi musihkkaarenat eanet dahje unnit.
Disse festivalene er: Riddu Riđđu, Musikkfestivalen i Kautokeino, Markomeannu, Påskefestivalen i Karasjok, Raasten Rastah, Julevsáme vahkko – Lulesamisk uke, Samisk uke i Tromsø, Sami Music Week, Beskán Luossa Rock, Tjaktjen Tjåanghkoe.
Dat festiválat leat: Riddu Riđđu, Guovdageainnu musihkkafestivála, Márkomeannu, Kárášjoga beassášfestivála, Raasten Rastah, Julevsáme vahkko, Sámi vahkku Romssas, Sami Music Week, Bieskán Luossa Rock, Tjaktjen Tjåanghkoe.
Samarbeid med Samisk Kunstnerråd – SDR
3.3.2 Ovttasbargu Sámi Dáiddárráđiin – SDR
Sametinget og Samisk Kunstnerråd (SDR) har en samarbeidsavtale som gjelder for fire år av gangen med årlige kunstneravtaler og dialogmøter.
Sámedikkis ja Sámi Dáiddárráđis (SDR) lea ovttasbargošiehtadus mii gusto njeallje jagi hávil jahkásaš dáiddáršiehtadusaiguin ja gulahallančoahkkimiiguin.
Avtalen omfatter støtte til kunstnerorganisasjoner samt til Samisk Kunstnerråd og fagveiledere ved kunstnerorganisasjonene.
Šiehtadusas leat mielde doarjja dáiddárorganisašuvnnaide ja Sámi Dáiddárráđđái ja dáiddárorganisašuvnnaid fágabagadeddjiide.
Avtalen innebærer midler som fordeles som Sametingets kunstnerstipend og Dáiddafoanda, fordelt mellom medlemmer at kunstnerorganisasjonene ved SDR.
Šiehtadusas leat ruđat mat juogaduvvojit Sámedikki dáiddárstipeandan ja Dáiddafoanda, juogaduvvon SDR dáiddárorganisašuvnnaid lahtuid gaskka.
De av SDRs medlemsorganisasjoner som er særlige relevante i forbindelse med denne redegjørelsen, er Juoigiid Searvi (JS) og Sámi Komponisttat (SK).
SDR lahttoorganisašuvnnain leat erenoamáš relevánta dán čilgehusa oktavuođas Juoigiid Searvi (JS) ja Sámi Komponisttat (SK).
Partene konstaterer også at det er nødvendig at forholdende legges til rette for det å skape og formidle samisk litteratur, musikk, dans og teater, film og bildende kunst og kunsthåndverk, og at det ligger et betydelig potensial i kultur som basis for utvikling av det samiske samfunnet.
Bealit konstaterejit maiddái ahte lea dárbu ahte dilit láhččojuvvojit sámi girjjálašvuođa, musihka, dánsuma ja teáhtera, filmma ja govvadáidaga ja dáiddaduoji háhkamii ja gaskkusteapmái, ja ahte kultuvrras lea viehka stuorra vejolašvuohta vuođđun sámi servodaga ovddideapmái.
Målet med arbeidsstipendet er at kunstneren skal garanteres minimumslønn for å kunne utvikle seg som kunstner.
Bargostipeandda mihttomearrin lea ahte dáiddárii dáhkiduvvo unnimus bálká vai sáhttá ovdánit dáiddárin.
Sametinget har også i samarbeid med SDR organisert kunstnerkonferanser med toårs frekvenser.
Sámediggi lea maiddái ovttas SDR:in organiseren dáiddárkonferánssaid juohke nuppi jagi.
Status og utfordringer for joik og samisk musikk
4 Stáhtus ja hástalusat luođis ja sámi musihkas
Sametingsrådet har i denne redegjørelsen valgt å sette fokus på områder identifisert som essensielle i den videre utviklingen innen joik og samisk musikk.
Sámediggeráđđi lea dán čilgehusas válljen bidjat fokusa surggiide mat leat identifiserejuvvon deaŧalažžan luođi ja sámi musihka viidáset ovddideames.
Immateriell kulturarv
4.1 Ávnnaskeahtes kulturárbi
Joik er en særegen vokaltradisjon, musikk- og kommunikasjonsform, som kjennetegner den samiske kulturen, og som har blitt overført fra generasjon til generasjon som levende kulturarv.
Luohti lea mihtilmas vokála árbevierru, musihkka- ja gulahallanvuohki, mii lea dovdomearkan sámi kultuvrii, ja mii lea gaskkustuvvon buolvvas bulvii ealli kulturárbin.
Joik er immateriell kulturarv som må sikres videreføring gjennom økt kunnskap, annerkjennelse, vitaliseringstiltak og ved at ulike sider ved rettighetsaspektet vurderes.
Luohti lea ávnnaskeahtes kulturárbi man bisuheami ferte sihkkarastit buoret máhtu, dohkkeheami, ealáskahttindoaibmabijuid bokte, ja ahte buot bealit rivttiin árvvoštallojuvvojit.
I arbeidet med dette er det flere faktorer og problemstillinger som kan spille inn, slik som dokumentasjon, tilgjengeliggjøring, rekrutteringsarenaer, synliggjøring og formidling, overføring av formell og uformell kunnskap om og i joiking, forskning, m.m.
Dán barggus leat ollu bealit ja áššečuolmmat main sáhttá leat mearkkašupmi, nugo duođašteapmi, olámuddui buktin, rekrutterenarenat, oainnusmahttin ja gaskkusteapmi, formála ja eahpeformála máhtu sirdin luođi birra ja luođis, dutkamis, jna.
Det er et behov for større bevissthet om og anerkjennelse av den tradisjonelle joikens verdi og betydning som en helt særegen musikkform fra de samiske områder.
Dárbu lea oažžut stuorát dihtomielalašvuođa árbevirolaš luođi árvvus ja dan dohkkeheames ja maid dat mearkkaša sámi guovlluid áibbas mihtilmas musihkkahápmin.
Videre er det avgjørende å få dokumentert og sikret videreføring av denne kulturarven, slik at den bevares som levende kulturarv for fremtidige generasjoner.
Dasto lea vealtameahttun deaŧalaš duođaštit ja sihkkarastit dán kulturárbbi viidáset doalvuma, nu ahte dat suodjaluvvo ealli kulturárbin boahttevaš buolvvaide.
Revitalisering/vitalisering av ulike joikedialekter vil kunne styrke identitet og tilhørighet, samt at man får dokumentert og synliggjort disse, slik at de ikke går tapt.
Iešguđege luohtesuopmaniid ođđasis ealáskahttin/ealáskahttin nannešii identitehta ja gullevašvuođa, ja beasašeimmet oažžut daid duođaštuvvot ja oainnusmahttojuvvot ovdal go dat jávket.
Kulturbærere og deres organisasjoner og lokalsamfunn er sentrale i arbeidet med å verne og videreføre immateriell kulturarv.
Kulturguoddit ja sin organisašuvnnat ja báikegottit leat deaŧalaččat ávnnaskeahtes kulturárbbi suodjaleames ja viidáset fievrrideames.
Den eldre generasjonen sitter på en uvurderlig kunnskap om tradisjonell joik.
Boares olbmuin lea divrras máhttu árbevirolaš luođi birra.
Det er derfor viktig å sikre videreføring av kunnskap om og i tradisjonell joik, og legge til rette for at ulike aktører og miljøer får muligheter til å arbeide for og med dette.
Danne lea deaŧalaš sihkkarastit máhtu árbevirolaš luđiid birra ja láhčit dasa vai iešguđege aktevrrat ja birrasat ožžot vejolašvuođaid bargat dan ektui ja dainna.
Det ble gjennomført en konferanse om immateriell kulturarv i 2018 i Anár, Finland hvor bl.a. joik var et av temaene.
Anáris Suoma bealde čađahuvvui konferánsa ávnnaskeahtes kulturárbbi birra gos earret eará luohti lei okta fáttáid gaskkas.