pere/sami_parallel huggingface dataset:
For å koordinere flyttingen mellom sesongbeitene er distriktene / siidaene gruppert i flyttesystemer , og det kan forekomme kortere og lengre perioder der enkelte områder benyttes av to eller flere siidaer .
Orohagat / siiddat čuvvot iešguđet johtinvuogádaga vai johtin iešguđet áigodatguohtumiid gaskka heivehuvvo , ja oanehet dahje guhkit áigodagaid sáhttet dihto eatnamiin leat guokte dahje eanet siiddat .
Flere av reindriftens distrikter i Finnmark , og spesielt distrikter med høye reintall , har hatt betydelige svingninger i produksjonen de siste 20 - 30 årene .
Máŋgga orohagas Finnmárkkus , erenoamážit orohagain gos lea alla boazolohku , lea buvttadeapmi rievddadan sakka maŋemus 20-30 jagi .
Polmak / Varanger har derimot hatt en langt mer stabil utvikling , med jevnt over høy produktivitet og gode slaktevekter .
Buolbmágis / Várjjagis lea fas leamaš jámmadis ovdáneapmi , alla buvttadeapmi ja buorit njuovvandeattut .
I Troms skjer flyttingen oftest over korte avstander og ofte innen samme distrikt .
Tromssas johtet oanehet gaskkaid ja dávjá orohaga rájiid siskkobealde .
Områdene i Troms består hovedsakelig av grøntbeiter , og klimatisk sett er vinterbeiteforholdene ofte begrensende for næringen .
Tromssa guovllus leat eanas ruonasguohtumat , ja dálkkádaga dáfus leat ealáhusa dálveguohtundilálašvuođat gáržžit .
Troms og Nordland har generelt høye slaktevekter .
Tromssas ja Nordlánddas leat oppalaččat alla njuovvandeattut .
Områdene har imidlertid hatt store svingninger i produksjonen .
Guovlluin lea dattege buvttadeapmi sakka rievddadan .
Etter 2000/01 har utviklingen i Troms generelt vært positiv , men sammenlignet med andre områder er fortsatt tapene høye og produktiviteten lav .
Maŋŋel 2000/01 leat Tromssas buori muddui positiivadit ovdánan , muhto go buohtastahttá eará guovlluiguin de leat ain stuora massimat ja unnán produktivitehta .
Utviklingen i Nordland er mer sammensatt .
Nordlánddas lea dilli veahá máŋggageardánet .
I Nord-Trøndelag har de fleste distriktene kystnære vinterbeiter , men det foregår også vinterbeiting lenger inn i landet .
Davvi-Trøndelágas leat eanas orohagaid dálveguohtumat rittuid lahka , muhto leat gal dálveguohtumat maiddái siseatnamiin .
Flyttingen i Sør-Trøndelag / Hedmark foregår i hovedtrekk fra barmarksbeiter i nord til vinterbeiter i sør .
Lulli-Trøndelágas / Hedmárkkus johtet ges bievlaeatnamiin davvin dálveguohtumiidda lulde .
Trøndelagsområdene har generelt hatt stor stabilitet både i reintall , produksjon og slaktevekter , og da i særlig grad Sør-Trøndelag / Hedmark og tamreinlagene .
Trøndelága guovlluin leat oppalaččat dássedis boazologut , buvttadeapmi ja njuovvandeattut , erenoamážit LulliTrøndelágas / Hedmárkkus ja boazoservviin .
Nord-Trøndelag har tidligere hatt høy produktivitet , men økende tap fra første halvdel av 1990-årene har bidratt til at både slaktekvantum , produktivitet og reintall har falt vesentlig .
Davvi-Trøndelágas lea ovdal leamaš alla buvttadeapmi , muhto stuora massimat 1990-logu álgobáliid leat dagahan ahte sihke njuovvanhivvodat , buvttadeapmi ja boazolohku lea gahččan mearkkašahtti olu .
En liten positiv utvikling kan spores for det siste driftsåret da de prosentvise tapene har gått noe ned .
Maŋemus doaibmajagis leat dattege veahá ovdánan go massimat proseanttaid mielde leat veahá unnon .
Det er flere årsaker til tap i reindriften , de vanligste er ugunstige vær- og beiteforhold , rovvilt , sykdom , ulykke og tyveri .
Boazodoalu vahágiidda leat olu árttat , dábálaččat heajos dálke- ja guohtundilálašvuođat , boraspiret , dávddat , lihkohisvuođat ja suoládeapmi .
I samtlige områder oppgir næringen at rovvilt står for den klart største andelen av de totale tapene .
Buot guovlluin nanne ealáhus ahte boraspiret váldet stuorámus oasi ollislaš massimiin .
3.1 Beite I reindriftssammenheng omtales to hovedkategorier av beiter , grønnbeiter og lavbeiter .
3.1 Guohtun Boazodoalus lea sáhka guovttelágán guohtumiin , ruonasguohtumat ja jeagelguohtumat .
De er essensielle som sommerbeiter , men er også viktige som vår- og høstbeiter .
Ruonasguohtumiin leat eanas ruonas rássešattut , ja dat leat álbmámus ja bibmoseamos guohtumat .
Lavbeitene er dominert av ulike lavarter , er mer næringsfattige og nyttes primært
Dat leat vuđolaš geasseguohtumat , muhto leat maiddái deaŧalaččat giđđa- ja
som vinterbeite .
čakčaguohtumiin .
Innen disse beitetypene er det imidlertid stor variasjon i kvalitet , avhengig av sammensetning av plantearter i beitene .
Jeagelguohtumiin leat iešguđetlágán jeagelšattut , dat eai leat nu álbmát ja dat adnojit eanas dálveguohtumiin . Dain guohtumiin rievddada dattege kvalitehta sakka iešguđet šlájaid mielde .
Ulike arter av karplanter har ulik kvalitet som mat for reinen fordi de har ulik kjemi , og dermed ulik fordøyelighet .
Ruonasšattuin lea iešguđetlágán kvalitehta bohcco borramuššan dannego dain lea iešguđetlágán kjemiija ja nu maiddái suolbmuduvvojit iešguđetládje .
Generelt fordøyes urter og gress raskere enn starr og duskull , etterfulgt av lyngplanter og til slutt eviggrønne planter .
Oppalaččat suolbmuduvvojit urtasat ja rásit jođáneappot go luktásuoinnit ja upmolsuoinnit , dasto čuvvot daŋasšattut ja de vel áloruonasšattut .
Tilsvarende har ulike lavarter forskjellig verdi som mat for reinen .
Seammaládje leat jeagelšattut iešguđetlágánat .
Reinen foretrekker reinlav , kruslav og lav som vokser på trær framfor skorpelav på stein , mens saltlav og lav med nitrogenfikserende alger kun spises når mattilgangen er kritisk dårlig .
Boazu millosepmosit guohtu bohccojeahkála , diehppejeahkála ja lahpu , ovdalii geađgeganaid , ja sáltejeagil ja jeagil mas leat nitrogenafiksejeaddji debbot dohkkejit dušše de go lea áibbas heitot guohtun .
Verdt og merke seg om karplanter er at nedbrytning av plantematerialet i jorda viser samme rekkefølge som i dyret .
Mearkkašan veara ruonasšattuid dáfus lea ahte šattuid eananduhttin čuovvu seamma ortnega go bohccos .
Dette har som konsekvens at der urter og gress dominerer i beitene , vil ikke bare reinen ha tilgang på planter som fordøyes raskt , men nedbrytningen i jorda vil også gå raskere .
Danne lea nu ahte go guohtumiin leat eanas urtasat ja rásit , de guohtu boazu šattuid mat jođánit suddet ja dalle manná maiddái eananduhttin eatnamis jođáneappot .
Tilgangen på næring for beiteplantene for ny og næringsrik vekst vil dermed være bedre .
Guohtunšattuid álbmi buorrána go šaddan ođasmahttojuvvo ja beaktiluvvá .
Et beite er således en dynamisk ressurs som varierer i kvalitet og mengde avhengig av hvilke planter som dominerer i beitene .
Guohtun lea danne heiveheaddji resursa mii rievddada kvalitehta ja hivvodaga mielde ja mii lea sorjavaš das ahte makkár šattut guohtuneatnamiin eanasmuddui leat .
Generelt vil et større mangfold av karplanter gjøre beitene mer robuste mot ytre påvirkninger , og således sikre en jevnere planteproduksjon .
Oppalaččat leat guohtumat nannoseappot olgguldas váikkuhusaid vuostá jus leat olu iešguđetlágán ruonasšattut , ja dalle sihkkarastojuvvo maiddái jámmadet šaddobuvttadeapmi .
Mangfoldige beiter vil også ha større variasjon i beiteplanter og mer næring tilgjengelig for reinen .
Go guohtun lea valjis de lea das maiddái stuorát variašuvdna guohtunšattuid dáfus mii addá eambbo bibmosiid bohccui .
Om plantedekket i grønnbeitene får stå uforstyrret , vil det skje en endring av arter ( suksesjon ) fra pionérarter til arter som er relativt raske til å etablere seg , og til slutt til arter som er langsomme i etablering .
Jus rásseguohtumiid šattut eai duohtaduvvo , de bohtet šlájat dađistaga rievdat ( suksešuvdna ) , namalassii nu ahte vuosttaš pionèrašattuid sadjái mat leat jođánat šaddagoahtit , bohtet šlájat mat eai nu jođánit šaddagoađe báikái .
Pionérarter i grønnbeitenes plantedekke er oftest gress og urter .
Rásseguohtumiid pionèrašlájat leat dábálaččat rásit ja urtasat .
Disse er mer næringsrike , har en større produktivitet og er generelt bedre beiteplanter enn arter som er sene i suksesjonen .
Dat leat álbmábut , dain lea stuorát produktivitehta ja leat buoret guohtunšattut go šlájat mat suksešuvnnas leat hilljánat .
Gode beiter har et stort innslag av pionérarter som tåler å bli beitet , men som likefullt opprettholder god planteproduksjon .
Buriin guohtumiin leat olu pionèrašlájat mat girdet guohtuma , muhto mat goitge bisuhit buori šaddobuvttadeami .
Beitedyr er sentrale i å forstyrre både plantedekket og lavdekket , og dermed forstyrre den suksesjonen som pågår .
Guohtu eallit muosehuhttet sihke šaddogokčasa ja jeagelgokčasa , ja dainnalágiin vurjet dat dan suksešuvnna mii lea dáhpáhuvvame .
Beitedyr kan holde grønnbeiter i et mer produktivt og næringsrikt stadium enn om beitene får stå ubeitet .
Guohtu eallit sáhttet doalahit rásseguohtumiid produktiivadeabbon ja bibmoseabbon go de jus guohtumat eai duohtaduvvo .
Tilsvarende kan lavdekker være mer produktive om de brukes av beitedyr , men lavdekket er generelt mer sårbart for tråkk og beiting og slites relativt raskere .
Seammaládje sáhttet jeageleatnamat leat eambbo produktiivat jus doppe leat eallit mat guhtot , muhto jeageleana lea hearkkit duolbmuma ja guohtuma vuostá , ja dat nohká jođáneappot .
Dvs at det også kan være vanskelig å gjenvinne mer produktive beiter .
Lea namalassii váttis ođasmahttit produktiivadet guohtumiid .
Store deler av reindriftens grønnbeitearealer er dekket av etablerte dvergbusker med lav fordøyelighet .
Eanas boazodoalu rásseguohtunareálain leat šaddagoahtán skierrešattut maid boazu hejot suolbmuda .
Slike arealer har særlig begrenset verdi som sommerbeiter , spesielt der krekling dominerer .
Dakkár eatnamat eai heivestuva geasseguohtumin , erenoamážit jus lea olu čáhppesmuorji .
Dette er forhold som også i stor grad er aktuelle for husdyrnæringer der utmarksbeite inngår .
Dát bealit leat maiddái áigeguovdilat šibitealáhusaide mat atnet šibihiid guohtumiin .
Reinen beiter over store arealer som oftest har stor variasjon i naturlig forekommende ressurser , og kombinasjonen av disse ressursene er oftest unik for hvert reinbeitedistrikt .
Boazu guohtu viiddis duovdagiid gos leat olu iešguđetlágán lunddolaš resurssat , ja daid resurssaid lotnolasvuohta lea dávjá áibbas erenoamáš iešguđet orohagas .
Et verdiestimat basert på antall fôrenheter som behøves for å fôre én rein igjennom et helt år , og reintallet for 2007 , tilsier at reinbeitene i Norge totalt har en verdi på 150 millioner kroner årlig .
Árvomerošteapmi mii lea rehkenaston daid fuođđarovttadagaid vuođul mat mannet ovtta bohcco biebmamii olles jagi , ja 2007 boazologu vuođul , čájeha ahte Norgga boazoguohtumiid ollislaš árvu lea 150 miljovnna kruvnno jahkásaččat .
Riktig grad av beitebelegg av rein på grønnbeiter og lavbeiter kan derimot være vanskelig å vurdere .
Dattege lea váttis árvvoštallat rásseguohtumiid ja jeagelguohtumiid geavaheami .
Gjennom lang tid har beitebruken av reinens vinterbeiter i Finnmark fått stor oppmerksomhet fordi kvaliteten på lavbeitene har blitt redusert samtidig som beitebelegget har økt .
Lea guhká leamaš sáhka Finnmárkku dálveguohtumiid geavaheamis go jeagelguohtumiid šaddodássi lea hedjonan seammás go bohccuid guohtun lea lassánan .
Nyere studier viser at også grøntbeitene har redusert kvalitet der det har vært høyt beitebelegg de siste ti-årene .
Ođđa dutkamušat čájehit ahte maiddái rásseguohtumiid kvalitehta lea hedjonan dain guovlluin gos lea garrasit guhttojuvvon maŋemus logiid jagiid .
Tilsvarende kartlegging og overvåking av grøntbeitene har ikke blitt initiert .
Seammalágán kárten ja goziheapmi rásseguohtumiid dáfus ii leat álggahuvvon .
3.2 Reintall og produksjon Tilvekst av ulike beiteplanter er som sagt hovedsakelig styrt av naturgrunnlaget , klima og beitedyr .
3.2 Boazolohku ja buvttadeapmi Nu movt ovdalis daddjon de stivrejit luondduvuođđu , dálkkádat ja guohtu eallit iešguđet guohtunšattuid šattu .
Figur 1 .
1. figuvra .
Prinsippskisse av sammenhengen mellom produksjon per dyr ( kg per livdyr ) og per areal ( kg per km2 ) med økende beitetrykk .
Prinsihppagovva buvttadeamis juohke bohccos ( kg juohke bohcco nammii ) areála ektui ( kg juohke km² nammii ) go guohtun lassána .
Stiplet linje angir en avtakende produksjon per dyr med økende beitetrykk .
Ceahkkelinnjá čájeha ahte buvttadeapmi njiedjá juohke bohcco nammii go guohtundeaddu lassána .
Heltrukken linje angir en stigende produksjon per areal når beitetrykket øker fra lavt til middels , og avtakende produksjon når beitetrykket øker fra middels til sterkt . Ved lavt beitetrykk vil det ikke være noen særlig konkurranse om beiteressursene , og produksjon per areal går opp selv om man øker beitetrykket .
Produksjon per dyr - Buvttadeapmi juohke bohccos Produksjon per areal - Buvttadeapmi areála mielde Lavt – Vuollegis , Middels – Gaskadássi , Sterkt - Alla Beitetrykk - Guohtundeaddu Go lea unnán guohtundeaddu de ii leat áktánas gilvu guohtunresurssaid nalde , ja buvttadeapmi areála mielde lassána vaikko guohtundeaddu lassána .
Produksjon per dyr ( kg per livdyr ) er høyt , og produksjonen per arealenhet vil øke med dyretallet .
Buvttadeapmi juohke bohccos ( kg bohcco nammii ) lea allat , ja buvttadeapmi juohke areálaovttadaga mielde lassána boazologu mielde .
Ved ennå høyere beitetrykk vil imidlertid tilveksten per dyr begynne å gå ned fordi konkurransen om beiteressursen tiltar .
Jus guohtundeaddu lassána vel eambbo , de boahtá dattege šaddu juohke bohccos njiedjat go gilvu guohtunriggodagaid nalde lassána .
Hos dyr i dårlig kondisjon reduseres først og fremst kalvetilgang og overlevelse av kalv .
Bohccuin mat leat heajos vuoimmis hedjona miessešaddu , ja misiid seailun unnu .
Dersom beitetilgangen forverres ytterligere , ser man også økt dødelighet hos voksne .
Jus guohtun ain eambbo hedjona , de jápmigohtet maiddái rávis bohccot .
Produksjon per areal vil begynne å gå ned når beitetrykket er så høyt at man får reduserte vekter , redusert kalvetilgang og økt dødelighet .
Buvttadeapmi areála mielde njiedjagoahtá go guohtundeaddu lea nu stuoris ahte bohccodeattut unnot , miessešaddu unnu ja bohccot jápmigohtet .
Produksjonskurver som vist i figur 1 , fanger imidlertid ikke opp hele dynamikken i våre nordlige beitesystem .
Buvttadankurvvat nu movt 1. fig. čájeha , eai čájet dattege davviguovlluid guohtunvuogádaga dievaslaš dynamihka .
Dette skyldes at klimaet , både om sommeren og vinteren , varierer mye og kan føre til relativt store svingninger i produksjonen .
Dat lea dannego dálkkádat sihke geasset ja dálvet sakka rievddada , ja dat sáhttá dagahit ahte maiddái buvttadeapmi sakka rievddada .
Undersøkelser i Norge har vist at negative effekter av klima forsterkes ved høye tettheter og lav kondisjon ; flokker der gjennomsnittlig slaktevekt på kalv ligger under 18 kg er mest utsatt .
Iskkadeamit Norggas lea čájehan ahte dálkkádaga negatiiva váikkuhusat sturrot go lea olu boazu ja dat leat heitot vuoimmis ; ealut main misiid gaskamearálaš njuovvandeaddu lea
I områder med gjennomsnittlige kalvevekter på 20-21 kg , ser man at reintallet er stabilt og produksjonen stabilt høyere .
Dain guovlluin gos gaskamearálaš miessedeattut leat 20-21 kg , oaidná ahte boazolohku lea dásset ja buvttadeapmi lea jámma dásset .
Der hele eller deler av vinterbeitet har vært låst over en lengre periode , har også distrikt med lavere tetthet opplevd økt tap .
Go olles dahje muhtun oassi dálveguohtumis lea leamaš lássejuvvon guhkit áiggi , de leat orohagain gos leat unnit bohccot , gillán eambbo massimiid go dábálaččat .
Men som oftest har tapet her vært lavere enn i distrikt med høyere tettheter .
Muhto dávjá leat dat massimat aŋkke unnibut go dain orohagain gos leat olu bohccot .
På tross av disse sammenhengene kan det være vanskelig å finne et økologisk bærekraftig reintall .
Vaikko dát oktavuođat leat čielgasat , de sáhttá goitge leat váttis gávnnahit boazologu mii lea ekologalaččat guoddevaš .
For eksempel har gunstige vintre resultert i en kraftig økning i reintall og kalveproduksjonen i Karasjok og Vest-Finnmark i etterkant av den vanskelige 2000-vinteren .
Ovdamearkka dihte leat buorit dálvvit dagahan ahte Kárášjoga ja Oarje-Finnmárkku boazolohku ja miessešaddu lea hirbmadit lassánan maŋŋel jagi 2000 goavvedálvvi .
nå så lave i enkelte områder at det er stor sannsynlighet for at vanskelige vinter / vårforhold vil kunne redusere både reintall og produksjon .
Muhtun guovlluin leat almmotge njuovvandeattut dál nu vuollin ahte lea jáhkehahtti ahte goavve dálvvit ja giđat sáhttet unnidit sihke boazologu ja buvttadeami .
Studier i Norge viser at dersom gjennomsnittlig slaktevekt på simler overstiger 29 kg , vil man kunne maksimere kalveproduksjon og tilvekst i en flokk .
Guorahallamat Norggas čájehit ahte jus njiŋŋelasaid gaskamearálaš njuovvandeaddu lea badjel 29 kg , de sáhttá maksimeret miessebuvttadeami ja ealu lassáneami .
I gjennomsnitt vil da i overkant av 90 % av alle simler være drektig , men dette kan variere noe fra flokk til flokk .
Gaskamearálaččat leat dalle badjelaš 90 % buot njiŋŋelasain čoavjjis , muhto dat sáhttá rievddadit ealuid gaskka .
I forbindelse med veieprosjektet i Indre-Finnmark som ble igangsatt i 1996 , anbefalte Norske Reindriftssamers Landsforbund at voksne simler ( over 2 år ) som skal gå til påsett som produksjonsdyr , på sikt burde veie 60 kg eller mer .
Sis-Finnmárkku vihkkenprošeavtta oktavuođas mii álggahuvvui 1996:s , rávvii Norgga Boazosápmelaččaid Riikkasearvi ahte rávis njiŋŋelasat ( badjel 2 jagi ) mat galget ealihuvvot buvttadeami várás , guhkit áiggi vuollái galggaše deaddit 60 kg dahje eambbo .
Simlenes kondisjon og evne til å ta vare på kalv påvirkes i stor grad av vinterbeiteforholdene og kvaliteten på sommerbeitet .
Álddu vuoibmi ja nákca birgehit miesis lea hui olu dálveguohtundilálašvuođa ja geasseguohtuma kvalitehta duohken .
Kalvetapet tidlig på sommeren er under gode beiteforhold og lite forstyrrelser fra rovvilt i underkant av 5 % i reindriften .
Misiid massin árra geasi lea boazodoalus vuollel 5 % go leat buorit guohtumat ja unnán boraspire muosehuhttimat .
Under særskilt gode betingelser kan tidlig kalvetap komme under 2 % i enkelte områder .
Muhtun guovlluin sáhttá misiid massin leat vuollel 2% go leat erenoamáš buorit eavttut .
Dette tapet kan øke betraktelig i år med dårlige vær- og beiteforhold .
Dat massin lassána mearkkašahtti olu go leat heajos dálkkit ja guohtumat .
Tap senere på året er også relatert til kondisjonen til dyrene .
Massimat maŋŋelis jagis leat maiddái čadnon dasa makkár vuoimmis boazu lea .
Det er vist at under klimatisk vanskelige vinterbeiteforhold bruker simler mindre ressurser på kalv og mer på egen vekst , i motsetning til når vinterbeiteforholdene er stabile og gode .
Čájehuvvo ahte heajos dálveguohtumis atná áldu eambbo návccaid iežas birgehit go miesi , mii lea nuppeládje go de go leat buorit dálveguohtundilálašvuođat .
I områder med vedvarende dårlige vinterforhold , har det vært behov for tilleggsfôring i kortere perioder på senvinteren for å unngå store tap .
Dain guovlluin gos leat guhkilmas heajos dálvvit , lea leamaš dárbu biebmat bohccuid oanehet áiggi maŋŋidálvvi vai eastada massima .
I reinbestander der tilveksten tas ut stabiliseres både reintallet og produksjonen av reinkjøtt .
Boazomáddodagain gos ođđa šaddu njuvvojuvvo , šaddá sihke boazolohku ja bohccobiergobuvttadeapmi dásset .
Uttak i kg per rein
Uttak i kg per rein
Gjennomsnittsvekt varit i kg
Gjennomsnittsvekt varit i kg
Etter år med lave gjennomsnittsvekter , settes uttaket høyere enn ved høye gjennomsnittsvekter .
Jus máŋga jagi maŋŋálaga leat vuollegis gaskamearálaš deattut , de njuvvojuvvo eambbo go de go leat alla gaskamearálaš deattut .
I følge modellen gir kondisjon på dyret en indikasjon på om reintallet er i samsvar med beitetilgangen , og følgelig hvor stort uttaket må være .
Dán modeallas čájehuvvo ahte bohcco vuoibmi geažuha lea go boazolohku heivehuvvon guohtumii , ja man olu ferte njuovvat .
Den rette linjen i figuren indikerer hvilket nivå uttaket bør ligge på ved ulike gjennomsnittlige slaktevekter av horhtje / varit i flokken .
Njulges sáhcu čujuha man olu berre njuovvat go ealu varihiid gaskamearálaš njuovvandeaddu lea nuo ja nuo stuoris .
I denne modellen tar man utgangspunkt i et minimumsmål på gjennomsnittlig slaktevekter på horhtje / varit på 25 kg .
Dán modeallas lea vuođđun ahte varihiid unnimus mearri gaskamearálaš njuovvandeattu dáfus lea 25 kg .
Dersom vektene faller under 25 kg , indikerer det en situasjon med for høy tetthet av rein .
Jus deaddá vuollel 25 kg . , de čujuha dat ahte leat beare olu bohccot .
Da må man øke uttaket .
Dalle ferte njuovvat eambbo .
Dersom vektene overstiger 25 kg , kan uttaket reduseres dersom det er behov for å bygge opp flokken etter dårlige år etc. .
Jus varihat deddet eambbo go 25 kg , de sáhttá unnidit njuovvama jus leažžá dárbu lasihit bohccuid goavvejagiid maŋŋá jna. .
produsere minimum 8 kg per rein i vårflokk ved horhtje / varitvekter på 25 kg .
Dán modeallas lea maiddái ulbmilin buvttadit unnimusat 8 kg juohke bohcco nammii giđđaealu ektui jus varihat deddet 25 kg .
Erfaringsmessig ser man at i områder med høy kalveproduksjon og lite tap , må uttaket settes til 10 – 12 kg per livrein i vårflokk for å holde et stabilt reintall .
Vásihuvvo ahte guovlluin gos lea buorre miessebuvttadeapmi ja unnán massimat , de ferte njuovvanmearri biddjot 10-12 kg bohcco nammii giđđaealu ektui vai doalaha dássedis boazologu .
I disse områdene er også gjennomsnittlige slaktevekter av horhtje / varit og simler godt over 30 kg .
Dáin guovlluin leat maiddái varihiid ja njiŋŋelasaid gaskamearálaš njuovvandeattut arvat badjel 30 kg .
Dette forutsetter en stabil dyretetthet på et nivå som tilsier tilvekst i bestanden , det vil si at kalvetilgangen er maksimal .
Dalle eaktuduvvo ahte ruksesgoddelohku lea jámmadit dakkár dásis mii mearkkaša náli šaddama , namalassii ahte miessešaddu lea maksimála dásis .
For å holde dyretallet stabilt , justeres uttaket i forhold til naturlige svingninger i produksjonen ved at man slakter hardere i år med høy produksjon og mindre i år med lav produksjon .
Vai lohku bisuhuvvo dássedin , de heivehuvvo njuovvan buvttadeami rievdamiid mielde , ja dalle njuvvojuvvo eambbo daid jagiid go lea alla buvttadeapmi , ja fas unnit dalle go buvttadeapmi lea unni .
I reindriften ser man liknende forhold .
Boazodoalus lea sullasaš dilli .
I områder der uttaket ligger mellom 50 og 60 % og med hovedvekt på kalve- og bukkeslakt , og der man kun har påsett av produksjonsdyr , er produktivitet og kalvetilvekst meget høy .
Dain guovlluin gos njuvvojuvvo gaskal 50 ja 60 % ja gos njuvvojuvvojit eanas miesit ja varrasat , ja gos dušše buvttadanbohccot ealihuvvojit , lea buvttadeapmi ja miessešaddu hui stuoris .
4.1 Kriterier / indikatorer for økologisk bærekraftig reintall Arbeidsgruppens utfordring har vært å velge ut kriterier / indikatorer som tilfredsstiller krav til økologisk bærekraft , er anvendelige og i samsvar med reindriftens faglige ståsted .
4.1 Eavttut / čujuhusat boazolohkui mii lea ekologalaččat guoddevaš Bargojoavkku hástalussan lea leamaš válljet eavttuid / čujuhusaid mat devdet ekologalaš guoddevašvuođa gáibádusaid , mat leat anihahttit ja mat vástidit boazodoalu fágalaš oainnuide .
Man har derfor vurdert kriterier som er enkle , objektive og kontrollerbare .
Danne leat árvvoštallan eavttuid mat leat eaŋkalat , objektiivat ja maid sáhttá dárkut .
Videre har man også vurdert en del subjektive kriterier , dels fordi man i dag ikke har eksakt kunnskap om alle sider ved produksjonen , og dels fordi reindriftens egne kriterier ikke er lett målbare .
Leat maiddái árvvoštallan muhtun subjektiiva eavttuid , ee dannego go ii leat vel dárkilis máhttu buot beliid birra buvttadeamis , ja maiddái dannego boazodoalu iežas eavttuid ii leat nu álki mihtidit .
Man er klar over at det er en indirekte måte for å vurdere bærekraften i et beite , og den er sårbar for variasjon som skyldes andre årsaker enn tetthet .
Bargojoavku lea ovttaoaivilis das ahte dálá dieđuid mielde de lea vuosttažettiin dat makkár vuoimmis bohccot leat mii čujuha heive go dihto boazolohku guohtunvuđđui .
På tross av dette vil arbeidsgruppen anbefale at man bruker gjennomsnittlige slaktevekter for de ulike dyrekategoriene som indikator .
Lea čielggas ahte dát lea eahpenjulges vuohki árvvoštallat guohtumiid guoddevašvuođa , ja dat vuohki lea hearki rievdamiidda main lea eará ágga go lohku .
Siden slutten av 90-tallet har man i ressursregnskapet fått et relativt godt tallmateriale for slaktevekter , basert på kjønn og alderskategorier , som kan anvendes i denne sammenhengen .
Bargojoavku rávve aŋkke geavahit iešguđet bohccuid gaskamearálaš njuovvandeattuid čujuhussan , 90-logu loahpa rájes lea gártan oalle buorre lohkomateriála njuovvandeattuid hárrái resursarehketdollui man vuođđun lea sohkabealli ja ahki , ja maid dán oktavuođas sáhttá atnit .
I enkelte områder kan derimot vektdata fra slakteriene av ulike årsaker være mangelfullt ; uttaket kan for eksempel være dårlig som følge av vedvarende store tap .
Muhtun guovlluin sáhttet dattege njuovahagaid dieđut deattuid birra leat váilevaččat iešguđet sivaid geažil ; ovdamearkka dihte soaitá njuvvojuvvon unnán stuora massimiid geažil .
Arbeidsgruppen anbefaler derfor at myndighetene i slike tilfeller åpner for bruk av levende vekter som supplement til slaktevekter .
Dakkár dilálašvuođain rávve danne bargojoavku eiseválddiid rahpat vejolašvuođa atnit dieđuid ealli deattuid birra lassin njuovvandeattuide .
Bruken av simlevekter som indikator kan også by på problemer da det generelt tas ut lite simler per siida , / distrikt og fordi det ikke skilles mellom ulike alderskategorier .
Geavahit njiŋŋelasdeattuid čujuhussan sáhttá maiddái leat váttis dannego siiddat / orohagat oppalaččat njuvvet unnán njiŋŋelasaid , ja dannego eai earut njiŋŋelasaid iešguđet agiid .
Uttaket av simler består hovedsakelig av dyr i dårlig kondisjon som skal ut av produksjonen , og dette kan medføre særlige utfordringer i områder med svært lave vekter i dag .
Njiŋŋelasat njuvvojuvvojit dábálaččat go leat heitot vuoimmis ja galget eret buvttadeamis , ja dat sáhttá dagahit erenoamáš hástalusaid dain guovlluin gos dál leat hui gehppes bohccot .
På sikt anser arbeidsgruppen at det også skal være mulig å bruke slaktevekter på simler som indikator .
Guhkilmasat oaivvilda bargojoavku ahte galgá leat vejolaš atnit njiŋŋelasaid njuovvandeattuid čujuhussan .
På dyret ser reineierne etter hornfasong , horntykkelse , farge og felling av bast .
Boazoeaiggát geahččá čorvviid , čorvviid gassodaga , ivnni ja go čallagohtet námiid .
Videre ser de på hårlag , kvalitet og tidspunkt for hårskifte .
Dasto gehččet guolgga , kvalitehta ja goas borgáda .
Fasong på selve dyret sier også noe om hvor godt hold dyret er i .
Bohcco hápmi maid muitala man buori vuoimmis dat lea .
Slike parametere kan være mer sensitive for endringer i beitebetingelsene , og kan variere betraktelig både mellom sesonger og mellom år i en flokk .
Dakkár paramehterat sáhttet leat eambbo hearkkit guohtuma rievdamii , ja dat sáhttet ealus sakka rievddadit áigodagaid mielde ja jagiid mielde .
Kunnskap hos reineierne om dyrets ytre former , bygning og struktur ( morfologi ) er likevel viktig og gir god indikasjon på flokkens og det enkelte dyrs kondisjon .
Boazobargiid máhttu bohcco olgguldas hámiid , goruda ja struktuvrra ( morfologiijja ) birra leat aŋkke deaŧalaččat , ja addet buriid čujuhusaid dasa makkár guohtunáigodat lea leamaš . ”
Et ” trenet øye ” ser dyrenes tilstand over hele beitesesongen .
Hárjánan čalbmi ” oaidná bohcco dili miehtá guohtunáigodaga .
Dette er ikke ressurskrevende og anvendes i det daglige arbeidet med rein .
Dat dárkun ii suolát návccaid ja dat dahkko beaivválaš boazobarggus .
Arbeidsgruppen anser at dette gir viktig tilleggsinformasjon ved vurdering av optimalt reinantall , og i utforming av distriktets bruksregler .
Bargojoavku oaivvilda danne ahte dát leat mávssolaš lassidieđut go lea árvvoštallame optimála boazologu ja go orohaga doaibmanjuolggadusat galget hábmejuvvot .
Produksjonen i en reinflokk påvirkes i stor grad av vektene , og arbeidsgruppen mener at både kalveprosent og kjøttavkastning vil kunne supplere den informasjon som vektene gir om beiteforholdene .
Deattut váikkuhit sakka ealu buvttadeapmái , ja bargojoavku oaivvilda danne ahte sihke miesseproseanta ja biergobuvttadeapmi sáhttá leat diehtun lassin daidda dieđuide maid deattut addet guohtundili birra .
Problemet er at det i dag ikke er tilgang på data basert på objektive metoder for å måle kalveprosent og tap som skyldes rovvilt .
Váttisvuohtan dál lea ahte eai gávdno dieđut main leat objektiiva metodat vuođđun mihtidit miesseproseantta ja massimiid boraspiriid geažil .
Dette gjør at både kalveprosent og kjøttavkastning blir et mer subjektivt kriterium .
Danne lea sihke miesseproseanta ja biergobuvttadeapmi subjektiivadet eaktu .
Arbeidsgruppen har allikevel sett det som nyttig å vurdere stabilitet i kalveprosent om høsten ( kalv ved fot ) som et supplerende kriterium til vekter .
Bargojoavku lea almmotge atnán ávkkálažžan árvvoštallat miesseproseantta dássehisvuođa čakčat ( miesit mat leat ceavzán ) lassin deaddoeavttuide .
Stor variasjon i kalveproduksjon i kombinasjon med lave vekter , tyder på at et gitt reintall ikke er bærekraftig .
Go miessebuvttadeapmi sakka rievddada ja go vel leat geahppasat , de čujuha dat ahte boazolohku ii leat guoddevaš .
Dersom man får en sikker metode for å måle kalveprosent , kan dette brukes som et objektivt kriterium på om et gitt reintall er tilpasset ressursgrunnlaget .
Jus livččii sihkkaris vuohki mihtidit miesseproseantta , de sáhtášii dan atnit objektiiva eaktun dasa ahte lea go boazolohku heivehuvvon resursavuđđui .
Kjøttavkastning beregnet som kilo kjøtt per livdyr i vårflokk levert til slakt er etter arbeidsgruppens synspunkt også anvendelig som et supplerende kriterium til vekter .
10 Biergobuvttadus rehkenaston biergokilon juohke bohccos giđđaealu ektui , lea bargojoavkku oaivila mielde maiddái anihahtti liigeeaktun deattuide lassin .
Dersom det er stor variasjon i kjøttavkastning eller svært lavt uttak over lang tid , i kombinasjon med lave vekter , er det en indikator på at reintallet ikke er bærekraftig .
Jus biergobuvttadus sakka rievddada , dahje jus guhkit áigái njuvvojuvvo unnán ja leat vuollegis deattut , de čujuha dat ahte boazolohku ii leat guoddevaš .
Tap til rovvilt virker også inn på kjøttavkastning .
Massimat boraspiriide váikkuhit maiddái biergobuvttadussii .
Arbeidsgruppen anser derfor at det er behov for å kunne tallfeste dette tapet før kjøttavkastning eventuelt kan benyttes som et objektivt kriterium .
Bargojoavku oaivvilda danne ahte lea dárbu oažžut logu daidda massimiidda ovdalgo biergobuvttadus sáhttá geavahuvvot objektiiva eaktun .
Problemet med både de mer vitenskapelige og de mer reindriftsfaglige kriteriene er med andre ord at de også påvirkes av svingninger i næringstilgangen som ikke skyldes tetthet av rein .
Váttisvuohtan sihke daiguin eavttuiguin mat leat eanet dieđalaččat ja daiguin mat leat eanet boazodoallofágalaččat , lea ahte daidda váikkuhit ealáhusdili rievdamat mat eai čuožžil boazologu geažil .
Dette kan være dårlig tilgang på beite på grunn av værforhold , ising på høst- , / vårbeitet mye nedbør og ising på vinterbeitet , varme og mye innsekt om sommeren og andre forstyrrelser som kan skyldes rovvilt eller menneskelig aktivitet .
Dat sáhttet leat heajos guohtumat dálkkiid geažil , go čakča / giđđaguohtuneatnamat jikŋot , go olu borgá ja arvá dálveguohtuneatnamiin ja dat jikŋot , geassebahkat ja divri ja eará muosehuhttimat boraspiriid dahje olbmuid doaimmaid geažil .
Per i dag har man ikke fullverdige metoder for å måle effekter av dette på vekter og ulike produksjonsindikatorer .
Dál eai leat makkárge dievaslaš metodat mihtidit movt dát bealit váikkuhit deattuide ja iešguđet buvttadančujuhusaide .
Tidligere erfaringer med reintall , og som har vist seg å gi god produktivitet , vil kunne være et annet hjelpemiddel ved reintallsfastsettelsen .
Ovddeš vásáhusat boazologuin , ja mat leat čájehuvvon addit buori produktivitehta , sáhttet maiddái leat veahkkeneavvun boazologu mearrideamis .
Dette gjelder særlig for de områdene som opplever stort rovvilttap og / eller variasjon i produksjon på grunn av klima eller annen forstyrrelse .
Dat gusto erenoamážit daidda guovlluide gos leat stuora massimat boraspiriide ja/dahje buvttadeapmi rievddada dálkkádaga dahje eará muosehuhttimiid geažil .
Beitenes tilstand og utviklingen på alle årstidsbeiter er en direkte måte å vurdere beitekvalitet og ressursgrunnlaget for et gitt reintall .
Guohtumiid dilálašvuohta ja buot áigodatguohtumiid ovdáneapmi lea njuolggo vuohki árvvoštallat dihto boazologu guohtunkvalitehta ja resursavuođu .
Overvåking av beitene gir en generell vurdering av beitenes utvikling , og et grunnlag for å vurdere om endring skyldes beitebruk , klimaendringer eller annet .
Guohtumiid goziheapmi addá oppalaš gova guohtumiid dilálašvuođas , ja vuođu árvvoštallat lea go guohtungeavaheapmi , dálkkádátrievdan dahje eará sivvan nuppástuvvamii .
Overvåkingen kan også gi et faktagrunnlag om hvilke beiteressurser som kan vurderes opp imot kriteriene på reinen .
Goziheapmi addá maid fáktávuođu das ahte makkár guohtunresurssaid bohcco eavttuid ektui sáhttá árvvoštallat .
I dag har man gjennomført kartlegging og iverksatt overvåking kun på lavbeitene i Finnmark .
Dál leat dušše Finnmárkku jeagelguohtumat kártejuvvon ja gozihuvvome .
Arbeidsgruppen anser at det er myndighetene som må ta initiativ til en eventuell kartlegging og overvåking av de ulike årstidsbeitene .
Bargojoavku oaivvilda ahte leat eiseválddit mat fertejit álggahit vejolaš kártema ja goziheami iešguđet áigodatguohtumiid ektui .
Arbeidsgruppen anbefaler videre at dersom det iverksettes kartlegging og overvåking av årstidsbeitene , bør det prioriteres i områder hvor det har vært særlig utfordrende å fastsette et bærekraftig reintall .
Bargojoavku rávve maiddái ahte jus áigodatguohtumiid kárten ja goziheapmi álggahuvvo , de berre vuoruhit daid guovlluid gos guoddevaš boazologu mearrideapmi lea leamaš erenoamáš hástalussan .
Reineierne i hvert distrikt / siida har gjennom egne erfaringer og overført kunnskap mellom generasjoner , god kjennskap til hvilke områder som er optimale å bruke som beiteområder til forskjellige årstider .
Juohke orohaga / siidda boazoeaiggádiin lea iežaset vásáhusaid bokte ja árbejuvvon máhtu bokte , stuora máhttu das makkár guovllut leat optimálat guohtuneanamin iešguđet áigodagaid .
4.2 Normer for indikatorer / kriterier Mens kriteriene viser til hva som skal måles , viser normene til hvilke verdier man har som mål for bærekraftig reintall .
4.2 Čujuhusaid / eavttuid norpmat Eavttut čujuhit dasa mii galgá mihtiduvvot , norpmat fas čujuhit makkár árvvut leat guoddevaš boazologu mihttun .
Arbeidsgruppen er stort sett enig i at både den reindriftsfaglige kunnskapen og det datagrunnlaget man har i dag , sier hvilke vektmål som angir god kondisjon på rein i de ulike alders- og kjønnskategorier .
Bargojoavku lea eanas muddui ovttaoaivilis das ahte sihke boazodoallofágalaš máhttu ja dátávuođđu mii odne lea fidnemis , muitala makkár deaddomihtut čájehit ahte bohccot iešguđet agis ja sohkabealis leat buori vuoimmis .
Det vil også være mulig å kunne si noe om hvilke produksjonsmål som samsvarer med god kondisjon på dyrene .
Lea maiddái vejolaš dadjat makkár buvttadanmihtut dat leat mat vástidit dasa ahte bohccot leat buori vuoimmis .
Bortsett fra ett medlem , vil arbeidsgruppens medlemmer derfor anbefale normer som generelt indikerer at en flokk har dyr i god kondisjon , jf vedlegg 2 for særuttalelse .
Earret ovtta lahtu , de dáhttot danne bargojoavkku lahtut rávvet norpmaid mat oppalaččat čujuhit ahte bohccot ealus leat buori vuoimmis , vrd. mielddus 2 mas lea
Samtidig er man klar over at det er stor variasjon i beite- og driftsbetingelser både mellom og innad i områdene .
sierracealkámuš . Seammás lea čielggas ahte guohtun- ja doaibmaeavttut sakka rievddadit iešguđet guovlluin .
På sikt anbefaler arbeidsgruppen at gjennomsnittlig slaktevekt på simler over 2 år generelt bør være 27 – 29 kg .
Guhki vuollái rávve bargojoavku ahte njiŋŋelasaid mat leat badjel 2 jagi gaskamearálaš njuovvandeaddu berre leat 27-29 kg .
Innen alle dyrekategoriene bør det sees hen til tidligere erfaringer med slaktevekter i siidaen , / distriktet for eksempel de siste 5 – 10 år .
Buot bohccuid dáfus berre vuhtiiváldit ovddeš vásáhusaid siidda / orohaga njuovvandeattuin , ovdamearkka dihte maŋemus 5-10 jagi .
Dersom en siida eller et distrikt kommer under disse anbefalingene , er det en indikasjon på at reintallet er for høyt .
Jus siidda dahje orohaga bohccot leat vuollel dáid rávvagiid , de čujuha dat ahte boazolohku lea beare allat .
Arbeidsgruppen anbefaler også at kjøttavkastning ikke bør komme under 8 – 9 kg per rein i vårflokk .
Bargojoavku rávve maiddái ahte biergobuvttadus ii berre leat vuollel 8-9 kg bohccos giđđaealus .
Det bør åpnes for å anslå rovvilttapet i forhold til produksjon , selv om det ikke kan tallfestes eksakt på nåværende tidspunkt .
Berre šaddat vejolaš meroštallat massimiid boraspiriide buvttadeami ektui , vaikko dál ii sáhte addit dárkilis loguid dasa .
På grunn av manglende kunnskapsgrunnlag vil det ikke være mulig å sette en norm for kalveprosent på nåværende tidspunkt .
Váilevaš diehtovuođu geažil ii leat vejolaš dál vel bidjat miesseproseantta norpma .
Derimot anbefaler arbeidsgruppen at i områder som ikke har vedvarende dårlig beitetilgjengelighet under vinteren og stort rovvilttrykk , bør kalveprosent ikke variere mer enn 10 – 15 % mellom år .
Dattege rávve bargojoavku ahte dain guovlluin gos guohtun ii leat bistevaččat heitot dálvet ja gos eai leat olu boraspiret , ii berre miesseproseantta rievddadit eambbo go 10-15 % jagis jahkái .
Arbeidsgruppen anser at i enkelte områder er det fortsatt et potensial til å optimalisere produksjonen ved å tilpasse reintallet ytterligere .
Bargojoavku oaivvilda ahte muhtun guovlluin lea ain vejolaš optimaliseret buvttadeami dakko bokte ahte ain heivehallá boazologu .
En slik tilpasning vil innebære at vektene kommer på nivå for områder som i dag har stabilt høy kjøttavkastning / uttak og stabilt høye vekter på slaktedyr .
Dakkár heiveheapmi mielddisbuktá ahte deattut bohtet seammá dássái go dain guovlluin gos lea dássedis alla biergobuvttadeapmi / njuovvan ja dássedis alla njuovvandeattut .
Ut fra det kunnskapsgrunnlaget man har i dag innebærer det at slaktevekt på kalv i gjennomsnitt er på 20 – 21 kg .
Daid dieđuid vuođul mat dál leat fidnemis mearkkaša dat ahte misiid gaskamearálaš njuovvandeaddu lea 20-21 kg .
Likeledes er gjennomsnittlige slaktevekter på horhtje / varit og simle over 29 kg .
Varihiid ja njiŋŋelasaid gaskamearálaš njuovvandeaddu lea badjel 29 kg .
Også i forhold til kjøttavkastning er det rom for å optimalisere produksjon slik at kjøttavkastning ligger over 11 kg per rein i vårflokk .
Maiddái biergobuvttadeami dáfus lea sadji optimaliseret buvttadeami nu ahte biergobuvttadus lea badjel 11 kg bohccos giđđaealus .
Dette skyldes at de høye tapstallene fører til at områdene har lavere produksjon målt som kalvetilgang og mengde kjøtt per livdyr .
Dat lea dannego massimiid stuora logut mielddisbuktet ahte guovlluin lea vuolleget buvttadeapmi go miessešaddu ja biergohivvodat juohke bohcco nammii .
Et annet problem er at man må bruke dyr med lavere kondisjon til påsett , og på sikt kan dette bidra til en nedgang i
Nubbi váttisvuohta lea ahte šaddá atnit heajut bohccuid ealihanboazun , ja dat sáhttá guhki vuollái váikkuhit ahte gaskamearálaš deattut njidjet .
I slike områder mener arbeidsgruppen at tidligere erfaringer med vekter og produksjonsdata gir det beste bildet på hva som er beitegrunnlaget for et gitt reintall .
Bargojoavku oaivvilda ahte dain guovlluin leat ovddeš vásáhusat deattuiguin ja buvttadandieđuiguin dat mat addet buoremus gova das mii boazologu guohtunvuođđu lea .
Videre anbefaler arbeidsgruppen at et gitt reintall evalueres med jevne mellomrom fordi vekt og produksjon responderer relativt raskt på endringer i tetthet .
Bargojoavku rávve maiddái ahte boazolohku evaluerejuvvo jámmadit danne go deattut ja buvttadeapmi vástida oalle jođánit boazologu rievdamiidda .
Som følge av at også andre årsaker enn tetthet påvirker reintallsutviklingen , anser arbeidsgruppen at det er naturlig med en årlig variasjon på 10 – 15 % .
Dannego maiddái eará bealit go boazolohku váikkuhit dan ovdáneami , de oaivvilda bargojoavku ahte 10-15 % sturrosaš rievddadeapmi lea lunddolaš .
Derimot bør reintallet totalt sett kunne holdes stabilt innenfor 3-års perioden .
Dattege berre boazolohku ollislaččat doalahuvvot dássedin 3-jagi áigodagas .
Dersom myndighetene initierer en overvåking av beitene , bør denne utføres til samme tid som man vurderer reintallet i forhold til kriteriene , dvs. hvert 3. år .
Jus eiseválddit álggahit goziheami guohtuneatnamiin , de berre dat dahkkot seamma áiggis go boazologu árvvoštallan , namalassii juohke 3. jagi .
Norm for overvåkingen bør være at beitene ikke forringes .
Goziheami norbman berre leat ahte guohtumat eai hedjon .
4.3 Oppsummering av arbeidsgruppens anbefalinger •
4.3 Bargojoavkku rávvagiid čoahkkáigeassu •
Gjennomsnittlig slaktevekt for de ulike alders- og kjønnskategorier er de beste målbare indikatorene i dag .
Dál leat iešguđet agiid ja sohkabeliid gaskamearálaš njuovvandeattut buoremus čujuhussan ja mihttun .
Levende vekter kan brukes som supplement .
Ealli deattut sáhttet adnot lassin .
Kjøttavkastning og stabilitet i kalveprosent brukes som subjektive og supplerende indikatorer til vekter .
Biergobuvttadus ja dássedis miesseproseanta adno subjektiiva čujuhussan lassin deattuide .
Reindriftens egne vurderinger av kondisjon brukes som subjektive supplerende indikatorer .
Boazodoalu iežas árvvoštallamat das makkár vuoimmis bohccot leat , adnojit subjektiiva lassičujuhussan .
Tilstanden på de ulike årstidsbeitene gir en direkte målbar indikator på om et gitt reintall er tilpasset beitegrunnlaget .
Iešguđet áigodatguohtumiid dilli addá njuolgga čujuhusa das ahte lea go boazolohku heivehuvvon guohtunvuđđui .
På grunn av mangelfull kartlegging av de ulike årstidsbeitene , kan dette ikke anvendes per i dag .
Dat ii sáhte odne geavahuvvot dannego iešguđet áigodatguohtumiid kárten lea váilevaš .
I dag har reindriften det mest detaljerte kunnskapsgrunnlaget .
Dál lea boazodoalus alddis dárkileamos diehtovuođđu .
Distriktenes egne beitevurderinger brukes derfor som supplerende indikatorer til vektene .
Orohagaid iežaset guohtunárvvoštallamat adnojit danne čujuhussan lassin deattuid čujuhussii .
En eventuell beitekartlegging / overvåking må initieres av myndighetene .
Leat eiseválddit mat fertejit álggahit guohtunkártema / goziheami .
I så fall bør områder der reintallsfastsettelsen er særlig problematisk , prioriteres .
Dalle berrejit guovllut gos boazologu mearrideapmi lea erenoamáš váttis , vuoruhuvvot .
Det bør være samsvar i måloppnåelse av de ulike kriteriene .
Iešguđet eavttuid ulbmilolaheapmi berre oktiivástidit .
Det gis rom for en trinnvis måloppnåelse i områder med svært lave vekter .
Dain guovlluin gos leat hui vuollegis deattut addojuvvo vejolašvuohta cehkiid mielde joksat mihtuid .
4.4 Veileder til reintallsskjema Sommerbeitene danner grunnlaget for reintallet , men siidaen / distriktet må ha tilgang til alle årstidsbeitene .
4.4 Bagadus boazolohkoskovvi Geasseguohtun lea boazologu vuođđu , muhto siiddas / orohagas fertejit leat buot áigodatguohtumat .
Det må i tillegg til sommerbeitene , minimum angis kjerneområder for vinter- , vår- og høstbeite som er tilgjengelig for siidaen / distriktet .
Lassin geasseguohtumiidda fertejit unnimusat čilgejuvvot makkár dálve- , giđđa- ja čakčaguohtumiid siida / orohat beassá atnit .
Herunder bør det utgreies om eventuelle andre siidaers bruk av beitene .
Das berre maiddái čilget eará siiddaid guohtungeavaheami .
Siidaen / distriktsstyret skal redegjøre for de beite- og driftsmessige vurderinger som legges til grunn for reintallet .
Siida / orohatstivra galgá čilget daid guohtun- ja doaibmaguoskevaš árvvoštallamiid mat leat vuođđun boazolohkui .
Her kan man for eksempel beskrive tilgangen på de ulike beitene , forstyrrelser , rovvilt etc. .
Das sáhttá ovdamearkka dihte čilget iešguđet guohtumiid maid geavaha , muosehuhttimiid , boraspiriid jna. .
Det bør spesielt redegjøres for kvaliteten på de ulike årstidsbeitene .
Berre erenoamážit čilget iešguđet áigodatguohtumiid kvalitehta .
Siidaen / distriktet bør redergjøre for kriteriene og normene som forventes oppfylt med det foreslåtte reintallet .
Siida / orohat berre čilget eavttuid ja norpmaid mat vurdojuvvojit devdot evttohuvvon boazologuin .
Det må angis forventet gjennomsnittlig slaktevekt for henholdsvis simle over 2 år , horhtje / varit og kalv .
Das galgá maiddái čilget vurdojuvvon gaskamearálaš njuovvandeattu njiŋŋelasain badjel 2 jagi , varihiin ja misiin .
Det bør utgreies særskilt i forhold til simleslakt , for eksempel om man har et spesielt stort uttak av dårlige dyr etc. .
Erenoamážit berre čilget njiŋŋelasnjuovvama ektui , ovdamearkka dihte jus olu njuovvá heitot bohccuid jna. .
Produksjon som kilo kjøtt per rein i vårflokk og variasjon i kalveprosent de siste 5 årene angis også .
Buvttadeapmi biergokiloid mielde bohccos giđđaealu ektui ja miesseproseantta rievdamat maŋemus 5 jagis , čilgejuvvojit maiddái .
Eventuell forventet avvik bør utgreies særskilt , og det bør vises til en plan for hvordan distriktet skal kunne oppnå målsetninger på sikt .
Jus vuordá erohusaid čuožžilit , de berre dan sierra čilget , ja berre čujuhuvvot plánii das movt orohat áigu olahit mihtuid áiggi vuollái .
Dersom siidaen / distriktet ønsker det , kan de fremme en mer reindriftsfaglig redegjørelse av subjektive mål på kondisjon og forventet tilstand i flokken til ulike tider av året .
Jus siida / orohat dan dáhttu , de sáhttá ovdanbuktit dárkilet boazodoallofágalaš čielggadeami subjektiiva mihtuid hárrái das makkár vuoimmis bohccot leat ja makkár dilálašvuođat ellui leat iešguđet áiggiin jagis .
Siidaens / distriktsstyrets vurderinger ( i henhold til reintallsregelen ) Beitemessige vurderinger ( herunder beskrivelser av årstidsbeitenes kvalitet ) : Driftsmessige vurderinger : Gir grunnlag for følgende reintall Antall dyr i vårflokk : Indikatorer for at dette er et økologisk bærekraftig reintall Siidaens / distriktets gjennomsnittlig slaktevekt for ; Kalv : Horhtje : / varit Simle over 2 år : Sidaens / distriktets kjøttproduksjon ( kg per livrein ) : Sidaens / distriktets variasjon i kalveprosent : Sidaens / distriktets redegjørelse av måloppnåelse av kriteriene i forhold til anbefalte normer eller verdier basert på gjennomsnitt for de siste 5-10 årene : Sidaens / distriktets redegjørelse / plan for en eventuell optimalisering av produksjon : Andre vurderinger ( i henhold til erfaringsbaserte indikatorer ) :
Boazolohkoskovvi : Guohtunvuođđu ( guohtungeavahannjuolggadusa vuođul ) Geasseguohtun Čakčaguohtun Dálveguohtun Giđđaguohtun Siidda / orohaga árvvoštallamat ( boazolohkonjuolggadusa olis ) Guohtunárvvoštallamat ( dás maiddái áigodatguohtumiid kvalitehta čilgehus ) : Doaibmaárvvoštallamat : Addá vuođu čuovvovaš boazolohkui Bohccot giđđaealus : Čujuhusat dasa ahte dát lea ekologalaččat guoddevaš boazolohku Siidda / orohaga gaskamearálaš njuovvandeaddu ; Misiin : Varihiin : Njiŋŋelasain badjel 2 jagi : Siidda / orohaga biergobuvttadeapmi ( kg juohke bohcco nammii ) : Siidda / orohaga miesseproseantta rievdan : Siidda / orohaga čilgehus das leat go eavttut olahuvvon rávvejuvvon norpmaid dahje árvvuid ektui maŋemus 5-10 jagi gaskameriid vuođul : Siidda / orohaga čilgehus / plána movt optimaliseret buvttadeami : Eará árvvoštallamat ( mat leat čujuhusaid vuođul mat leat vásihuvvon ) :
VEDLEGG 2 SÆRMERKNAD FRA UTVALGSMEDLEM JOHAN ANDERS EIRA REINTALLFASTSETTELSER , INDIKATORER OG NORMER Jeg slutter meg til rapportens beskrivelse av de generelle indikatorer / kriterier som skal være veiledende ved fastsetting av høyeste reintall .
MIELDDUS 2 LÁVDEGODDELAHTU JOHAN ANDERS EIRA SIERRACEALKÁMUŠ BOAZOLOGU MEARRIDEAPMI , ČUJUHUSAT JA NORPMAT Mun guorrasan raportta čilgehussii dain oppalaš čujuhusain / eavttuin mat galget doaibmat bagadussan alimus boazologu mearridettiin .
Derimot er jeg i tvil om hensiktsmessigheten i tallfesting av vektnormer som bestemmende for øvre reintall .
Dattege eahpidan ulbmilašvuođa das ahte mearridit deaddologu norpmaid , ja ahte dat fas leat mearrideaddjin alimus boazologu hárrái .
Det er også en fare for at vekter og vektnormer kan oppfattes som pålegg fra myndighetene , som igjen svekker fokuset på at drifta og reintallet er reineiernes eget ansvar .
Lea maiddái várra ahte deattut ja deaddonorpmat navdojuvvojit leat eiseválddiid bággodoaibman , mii fas suoláda fuomášumi das ahte doaibma ja boazolohku lea boazoeaiggádiid iežaset ovddasvástádus .