pere/sami_parallel huggingface dataset:
Hvis du er omfattet av en trygdeavtale , kan denne avtalen bestemme i hvilket land du skal være medlem i trygden .
Jus dus lea oadjošiehtadus , de sáhttá dát šiehtadus mearridit makkár riikkas don galggat leat oadjomiellahttu .
Det som er nevnt ovenfor , kan da bli uriktig .
Dalle sáhttá leat boastut dat mii badjelis namuhuvvo .
Du bør undersøke om en trygdeavtale gjelder i ditt tilfelle .
Berret iskat lea go dus oadjošiehtadus fámus .
Trygdeavgift
Oadjodivat
Medlemskap i folketrygden betyr at du må betale trygdeavgift .
Galggat máksit oadjodivada go leat álbmotoaju miellahttu .
Når opphører medlemskapet ?
Goas miellahttovuohta heaittihuvvo ?
Arbeid eller opphold i utlandet kan medføre at medlemskapet i folketrygden opphører .
Álbmotoaju miellahttovuohta sáhttá heaittihuvvot jus barggat dahje orut olgoriikkas .
Når du ikke er medlem av folketrygden , har du ingen rettigheter etter folketrygdloven .
Álbmotoadjolága mielde dus eai leat makkárge vuoigatvuođat go it leat álbmotoaju miellahttu .
Det betyr at du heller ikke skal betale trygdeavgift .
Dáppe leat deháleamos dieđut vuoigatvuođaid ja geatnegasvuođaid birra .
Samiske institusjoner og det sivile samiske samfunn Sametingsrådets melding om samisk institusjonsutvikling
Sámi ásahusat ja siviila sámi servodat Sámediggeráđi dieđáhus sámi ásahusovddideami birra
Ávjovárgeaidnu 50 N- 9730 Karasjok / Kárášjohka Telefon +47 78 47 40 00 Telefaks +47 78 47 40 90 samediggi@samediggi.no www.samediggi.no
Ávjovárgeaidnu 50 N- 9730 Karasjok / Kárášjohka Telefon +47 78 47 40 00 Telefaks +47 78 47 40 90 samediggi@samediggi.no www.samediggi.no
Sisdoallu / Innholdsfortegnelse 1 .
Sisdoallu
Innledning , begrepsavklaring og tilnærming ... 4 2 .
1 . Álggahus , doabačilgen ja lagadeapmi ... 4 2 .
Utgangspunkter ... 6 2.1 Demokrati ... 6 2.2 Kunnskap ... 7 2.3 Kapasitet ... 8 3 .
Vuolggasajit ... 6 2.1 Demokratiija ... 6 2.2 Máhtolašvuohta ... 7 2.3 Kapasitehta ... 8 3 .
Rettslig og politisk grunnlag ... 9 4 .
Rievttálaš ja politihkalaš vuođđu ... 9 4 .
Status for samiske institusjoner ... 11 4.1 . Direkte tilskudd ... 11 4.2 .
Sámi ásahusaid stáhtus ... 11 4.1 Njuolgga doarjagat ... 11 4.2 Ohcanvuđot doarjagat ... 11 4.3 .
Avtaler ... 12 4.3.1 .
Šiehtadusat ... 12 4.3.1 .
Hovedavtale med samiske kunstnerorganisasjoner ... 12 4.3.2 .
Váldošiehtadus sámi dáiddárorganisašuvnnaiguin ... 12 4.3.2 .
Hovedavtale i duodji ... 12 4.4 .
Duoji váldošiehtadus ... 12 4.4 .
Samiske språksentre ... 12 4.5 .
Sámi giellaguovddážat ... 12 4.5 .
Samiske kultursentre ... 13 4.6 .
Sámi kulturguovddážat ... 12 4.6 .
Museer ... 15 4.7 .
Museat ... 15 4.7 .
Teater og Filmsenter ... 17 4.7.1 .
Teáhter ja Filbmaguovddáš ... 17 4.7.1 .
Beaivváš Sámi Teáhter AS ... 18 4.7.2 .
Beaivváš Sámi Teáhter OS ... 17 4.7.2 .
Åarjelsaemien teatere / sydsamisk teater ... 18 4.7.3 . Internasjonalt samisk filmsenter ... 19 4.8 .
Åarjelsaemien teatere / máttasámi teáhter ... 18 4.7.3 Riikkaid gaskasaš sámi filbmaguovddáš ... 18 4.8 Festiválat ... 19 4.8.1 .
Riddu Riđđu ... 19 4.8.2 .
Riddu Riđđu ... 19 4.8.2 .
Márkomeannu ... 20 4.8.3 .
Márkomeannu ... 19 4.8.3 .
Påskefestivalen i Karasjok ... 20 4.8.4 .
Kárášjoga beassášfestivála ... 20 4.8.4 .
Samisk musikkfestival i Kautokeino ... 21 4.8.5 .
Guovdageainnu musihkkafestivála ... 20 4.8.5 .
Sámi Filbmafestivála ... 21 4.8.6 .
Sámi filbmafestivála ... 20 4.8.6 .
Beaivveálgu ... 21 4.9 .
Beaiveálgu ... 21 4.9 .
NRK Sámi Radio ... 21 4.10 .
NRK . Sámi Radio ... 21 4.10 .
Helse og sosial ... 22 4.11 .
Dearvvašvuohta ja sosiála ... 22 4.11 .
Næring ... 23 4.12 .
Ealáhusat ... 23 4.12 .
Kunnskapsproduksjon og utdanning ( Kompetansesentre , forskning , utredning , høyere utdanning ) ... 24 4.12.1 .
Máhtolašvuođa buvttadeapmi ja oahpahus ( Gelbbolašvuođaguovddážat , dutkan , čielggadeamit , alit oahppu ) ... 23 4.12.1 .
Universitetet i Tromsø ... 24 4.12.2 .
Romssa universitehta ... 23 4.12.2 .
Sámi allaskuvla / Sámi University College ... 24 4.12.3 .
Sámi allaskuvla ... 24 4.12.3 .
Kompetansesenteret for urfolks rettigheter ( Gáldu ) ... 25 4.12.4 .
Álgoálbmogiid gelbbolašvuođaguovddáš (Gáldu ) ... 25 4.12.4 .
Internasjonalt fag- og formidlingssenter for reindrift ( ICR . ) ...
Boazodoalu riikkaidgaskasaš fága- ja gaskkustanguovddáš ( ICR . ) ...
Høgskolene i Bodø og Nord-Trøndelag ... 26 5 .
Bådoddjo ja Davvi-Nordlándda allaskuvllat ... 26 5 .
Utfordringer ... 27 5.1 .
Hástalusat ... 27 5.1 .
Selvstendighet og autonomi ... 27 5.2 .
Iehčanasvuohta ja iešmearrideapmi ... 27 5.2 .
Selvbestemmelse og budsjettrammer ... 27 Prioriterte tiltak : ... 28 5.3 .
Iešmearrideapmi ja bušeahttarámmat ... 27 Vuoruhuvvon doaibmabijut : ... 28 5.3 .
Selvbestemmelse og organisering ... 28 5.3.1 .
Iešmearrideapmi ja organiseren ... 28 5.3.1 .
Institusjoner hvis hoveddel av driftstilskuddet bevilges av Sametinget ... 29 Prioriterte tiltak : ... 31 5.3.2 .
Ásahusat geaidda Sámediggi juolluda stuorámus oasi doaibmadoarjagis ... 29 Vuoruhuvvon doaibmabijut : ... 31 5.3.2 .
Statsfinansierte samiske institusjoner ... 32 5.3.2.1 .
Stáhta ruhtadan sámi ásahusat ... 32 5.3.2.1 .
Høyere utdanning , forskning og kunnskapsformidling ... 32 5.3.2.2 .
Alit oahppu , dutkan ja máhttogaskkusteapmi ... 32 5.3.2.2 .
NRK Sámi Radio ... 32 Prioriterte tiltak : ... 33 5.3.2.3 .
Media ... 32 Vuoruhuvvon doaibmabijut : ... 33 5.3.2.3 .
Interesseorganisasjoner og generelle kulturtiltak ... 34 5.4 Styrke og mangfold ... 34 5.4.1 Kultursentre , språksentre , museer , festivaler og næringsinstitusjoner ... 34 Prioriterte tiltak : ... 38
5.4 Nanusvuohta ja máŋggabealatvuohta ... 34 5.4.1 Kulturguovddážat , giellaguovddážat , museat , festiválat ja ealáhusásahusat ... 34 Vuoruhuvvon doaibmabijut : ... 38 5.4.2 .
Høyere utdanning , forskning og kunnskapsformidling ... 38 Prioriterte tiltak : ... 41 5.4.3 Helse- og sosial ... 41 Prioriterte tiltak : ... 42 5.5 Samhandling ... 42 5.6 Finansiering av nye bygg ... 43 6 .
Alit oahppu , dutkan ja máhtolašvuođagaskkusteapmi ... 38 Vuoruhuvvon doaibmabijut : ... 40 5.4.3 Dearvvašvuohta ja sosiála ... 41 Vuoruhuvvon doaibmabijut : ... 41 5.5 Oktavuođa doallan ... 42 5.6 Ođđa visttiid ruhtadeapmi ... 43 6 .
Økonomiske og administrative konsekvenser ... 45
Ekonomalaš ja hálddahuslaš váikkuhusat ... 45
Innledning , begrepsavklaring og tilnærming Den overordnede målsettingen for Sametingsrådets arbeid med samisk institusjonsutvikling er : - å styrke og utvikle samiske institusjoner på sentrale samfunnsområder som grunnlag for samisk demokrati , kunnskap og kapasitet i og for det samiske samfunnet .
Álggahus , doabačilgen ja lagadeapmi Sámediggeráđi barggu bajimuš mihttomearrin sámi ásahusovddidemiin lea : - nannet ja ovddidit sámi ásahusaid guovddáš servodatsurggiin vuođđun sámi demoktrátiijai , máhtolašvuhtii ja kapasitehtii sámi servodagas ja dan várás .
Sametinget har per i dag både utøvende lovforvaltende myndighet ( i henhold til kulturminneloven , plan- og bygningsloven , sameloven og opplæringsloven ) , utøvende økonomisk bevilgningsansvar ( tilskuddsforvaltning ) , og ansvar for samiske institusjoner .
Sámedikkis lea dál sihke doaimmaheaddji láhkahálddašeaddji váldi ( kulturmuitolága , plána- ja huksenlága , sámelága ja oahpahuslága mielde ) , doaimmaheaddji ekonomalaš juolludusovddasvástádus ( doarjjahálddašeapmi ) , ja ovddasvástádus sámi ásahusain .
Sametingsrådet ser for seg en utvikling som innebærer mer lovforvaltningsmyndighet innenfor sentrale samiske samfunnsområder .
Sámediggeráđđi govahallá ovdáneami dainna lágiin ahte šaddá stuorát láhkahálddašanváldi guovddáš sámi servodatsurggiid siskkobealde .
Dette fordrer rutiner og prosedyrer for konsultasjoner og forhandlinger med statlige myndigheter , ikke minst reelle årlige budsjettforhandlinger som muliggjør en utvikling av Sametingets rolle som politikkutvikler og myndighetsutøver .
Dasa dárbbašuvvojit konsultašuvdna- ja šiehtadallan dagaldumit ja prosedyrat stáhtalaš eiseválddiiguin , erenoamážit duohta jahkásaš bušeahttašiehtadallamiid bokte maid olis Sámedikkis lea vejolaš ovddidit politihka ja doaimmahit válddi .
Denne meldingen vil omhandle utviklingen av samiske institusjoner og deres betydning for styrking og utvikling av det samiske demokratiet , kompetanseproduksjon og kapasitetsbygging i det samiske samfunnet .
Dát dieđáhus válddahallá sámi ásahusaid ovddideami ja daid mearkkašumi sámi demokratiija , gelbbolašvuođabuvttadeami ja kapasitehtahuksema nannemis ja ovddideamis sámi servodagas .
Dette innebærer at denne meldingen ikke vil omhandle samiske frivillige og ideelle medlemsforeninger , og heller ikke privateide aksjeselskaper som for eksempel samiske forlag og aviser .
Dat mearkkaša dan ahte dán dieđáhusas eai válddahallojuvvo sámi eaktodáhtolaš ja idealalaš lahttosearvvit , ja priváhta oasussearvvit nugo ovdamearkka dihte sámi lágádusat ja áviissat .
Statlige samiske skoler omtales ikke i denne melding da Sametinget i sak 08/08 har besluttet å gjennomføre en utredning vedrørende fremtidig forvaltningsmodell av statlige samiske videregående skoler .
Stáhat sámi skuvllat eai válddahallojuvvo dán dieđahusas dannego Sámediggi áššis 08/08 lea mearridan čađahit sierra čielggadusa stáhta sámi joatkkaskuvllaid boahttevaš hálddašanmálle birra .
Andre statlige samiske skoler bør eventuelt vurderes i en slik utredning .
Eará stáhta sámi skuvllaid berrešii árvvoštallat dakkár čielggadusas .
Denne meldingen operer med to ulike former for samiske institusjoner : i ) institusjoner der Sametinget fordeler hoveddelen av eller hele driftstilskuddet , og ii ) institusjoner der statlige myndigheter fordeler hoveddelen av eller hele driftstilskuddet .
Dát dieđáhus válddahallá guovttelágan sámi ásahusaid : i ) ásahusaid maidda Sámediggi juohká váldooasi doarjagis dahje olles doaibmadoarjaga ja ii ) ásahusaid maidda stáhtalaš eiseválddit juogadit váldooasi doarjagis dahje olles doarjaga .
Sametingsrådet betrakter samiske institusjoner som virksomheter som springer ut av og fungerer i en samisk samfunnssammenheng og samisk offentlighet .
Sámediggeráđđi atná sámi ásahussan doaimmaid mat leat vuolgán sámi servodatoktavuođa ja sámi almmolašvuođa vuođul ja doibmet dan ektui .
Alle samfunn er i stor grad bygget opp av et sett med ulike institusjoner , med de variasjoner det innebærer .
Buot servodagat leat oalle guhkás huksejuvvon iešguđet ásahusaid vuođul , daiguin variašuvnnaiguin maid dat mielddisbuktá .
Institusjoner er derfor helt sentrale brikker for å oppnå sterke , fungerende og utviklende samfunn .
Danne leat ásahusat áibbaš guovddáš oasit nana , doaibmi ja ovddideaddji servodagaid ollašuhttimis .
Dette er også tilfellet for det samiske samfunn .
Dát guoská maiddái sámi servodahkii .
Oppbyggingen og utviklingen av det samiske samfunnet krever vilje og evne til å etablere og videreutvikle egne institusjoner .
Danne gáibida sámi servodaga huksen ja ovddideapmi dáhtu ja dáiddu ásahit ja viidáset ovddidit ásahusaidis .
Sametingsrådets institusjonspolitiske mål er å legge forholdene til rette for at samiske institusjoner skal være sentrale aktører og premissleverandører for samisk samfunns- og demokratiutvikling .
Sámediggeráđi ásahuspolitihkalaš ulbmilin lea láhčit diliid nu ahte sámi ásahusat galget leat guovddáš oasit ja eavttuidbiddjit sámi servodaga ja demoktratiija ovddideamis .
Gjennom samisk institusjonsutvikling vil den samiske sivile offentlighet i større grad ha kontroll og styring over egen språk- , kultur- og samfunnsutvikling .
Sámi ásahusovddideami bokte beassá sámi siviila almmolašvuohta eanet bearráigeahččat ja stivret iežas giella- , kultur- ja servodatovddideami .
Sametingsrådet ser på institusjonsutvikling som en viktig del av infrastrukturetableringen i samiske områder .
Sámediggeráđi mielas lea ásahusovddideapmi deaŧalaš oassi infrastruktuvrra ásaheamis sámi guovlluin .
Sametingsrådet legger opp til at denne meldingen etablerer grunnlaget for det strategiske institusjonspolitiske og budsjettrelaterte arbeidet i Sametinget .
Sámediggeráđi áigumuš lea ahte dát dieđáhus bidjá vuođu Sámedikki strategalaš ásahuspolitihkalaš ja bušeahtalaš bargui .
Den moderne samiske institusjonsbyggingen startet først på 1970-tallet .
Ođđaáiggi sámi ásahushuksen álggahuvvui easkka 1970-logus .
I 1973 ble kunnskaps- og kulturinstitusjonen Sámi Instituhtta / Nordisk samisk institutt opprettet i Kautokeino .
Oahpahusvuoigatvuohta sámegielas nannejuvvui 1967:s ja seamma jagi bođii sámi gymnása Kárášjohkii . 1973:s ásahuvvui Guovdageidnui Sámi Instutuhtta .
Det utviklet seg seinere til et mer rendyrket forskningsinstitutt .
Dat lea maŋŋá ovddiduvvon eanet dutkanásahussan . 1975:s oaččuimet Sámiid
Samisk utdanningsråd ble nedsatt som et rådgivende organ for samisk skoleutvikling for Kirke- og undervisningsdepartementet i 1975 .
Sámi oahpahusráđđi doaimmai ráđđeaddi orgánan sámi skuvlaovddideami hárrái Girko- ja oahpahusdepartemeantta vuollásažžan 1975 rájes .
Fra 1990-tallet ble flere nye samiske institusjoner etablert , som Sámi allaskuvla / Sámi University College , Beaivváš Sámi Teáhter , Árran - julevsáme guovdásj / lulesamisk senter , Ája sámi guovddáš / samisk senter , Várdobáiki sámi guovddáš / samisk senter , samiske språksentre , samiske museer , samiske festivaler og samiske kulturarrangementer .
Sámeláhka bođii 1987:s ja Sámediggi ásahuvvui 1989:s mii álggahii ođđa sámepolitihka ja bijaige nu vuođu ođđa sámi almmolašvuhtii . 1990-logus ásahuvvuojedje ollu ođđa sámi ásahusat , nugo Sámi allaskuvla , Beavváš Sámi Teáhter , Árran - julevsáme guovdásj , Ája sámi guovddáš , Várdobáiki sámi guovddáš , sámi giellaguovddážat , sámi museat , sámi festiválat ja sámi kulturdoalut .
Dette gjelder Gáldu – Álgoálbmotvuolgatvuođaid gelbbolašvuođaguovddás / Kompetansesenteret for urfolks rettigheter og Boazodoalu riikkaidgaskasaš fága- ja gaskkustanguoddáš / Internasjonalt fag- og formidlingssenter for reindriften .
Maŋimuš jagiin lea maiddái stáhta ásahan iežas sámi guovddážiid stáhtalaš hálddašanorgánan main leat sierra fápmudusat . Dat leat Gáldu - álgoálbmotvuoigatvuođaid gelbbolašvuođaguovddáš ja Boazodoalu Riikkaidgaskasaš Fága- ja Gaskkustanguovddáš .
Det kan også være grunn til å mene at Finnmarkseiendommen kan betraktes som en samisk institusjon , selv om den rettslig sett har store likhetstrekk med en privat grunneier .
Sáhttá maid leat ágga oaivvildit ahte Finnmárkkuopmodat livččii sámi ásahus , vaikko dan dovdomearkan rievttálaččat leage hui ollu seammalágan dego livččii priváhta eanaeaiggát .
Finnmarkseiendommen er imidlertid et selvstendig rettssubjekt av sitt slag og har verken eiere eller medlemmer ; den nærmest kjente sammenlignbare organisasjonsformen vil derfor være en stiftelse .
Finnmárkkuopmodat lea dattetge sierralágan iešheanalis riektesubjeakta ja das eai leat eaiggádat eaige lahtut , eanemus dovddus organisašuvdnavuohki mainna dan sáhtášii buohtastahttit lea vuođđudus .
I kapittel 2 gis det en nærmere omtale av utgagnspunkt og overordnede målsettinger for Sametinget i utviklingen av samiske institusjoner .
Nuppi kapihttalis válddahallojuvvojit lagabuidda vuolggasadji ja bajimuš mihttomearit mat Sámedikkis leat sámi ásahusaid ovddideamis .
I kapittel 3 behandles det rettslige og politiske grunnlaget for utviklingen av samiske institusjoner .
Goalmmát kapihttalis meannuduvvojit rievttálaš ja politihkalaš vuođđu sámi ásahusaid ovddideapmái .
I kapittel 4 foretas det en gjennomgang av statusen for samiske institusjoner .
Njealját kapihttalis geahčaduvvo sámi ásahusaid stáhtus .
I kapittel 5 omtales utfordringene og tiltakene for utviklingen av samiske institusjoner .
Viđát kapihttalis válddahallojuvvojit hástalusat ja doaibmabijut sámi ásahusaid ovddideapmái .
Kapittel 6 drøfter kort de økonomiske og administrative konsekvensene av meldingen .
Guđát kapihttalis lea sáhka oanehaččat dieđáhusa ekonomalaš ja hálddahuslaš váikkuhusain .
Utgangspunkter Som skissert i kapittel 1 har det de siste 20 årene vært en viss utvikling mot flere og sterkere samiske institusjoner .
Vuolggasajit Nugo válddahallojuvvon vuosttaš kapihttalis , de leat maŋimuš 20 jagis šaddan eanet ja nannoset sámi ásahusat .
Til tross for dette kan ikke det samiske samfunnet kalles et institusjonalisert samfunn .
Dás beroškeahttá ii sáhte sámi servodaga gohčodit institušonaliserejuvvon servodahkan .
Bildet preges av at det er noen få og markante samiske institusjoner på noen samfunnsområder , som innenfor politikk , media og utdanning , og flere små og ressursvake institusjoner innenfor andre områder som kultur , språk , museum og festivaler .
Dán govas leat mielde muhtun soames ja čielga sámi ásahusa muhtun servodatsurggiin , nugo politihka , media ja oahpahusa siskkobealde , ja máŋga smávit ja resurssahis ásahusa eará surggiin nugo kultuvrra , giela , museaid ja festiválaid oktavuođas .
2.1 Demokrati
2.1 Demokratiija
Etableringen av Sametinget har virket til framveksten av en ny samisk offentlighet som utfordrer og endrer de tidligere dominerende meningsfellesskapene .
Sámedikki ásaheapmi lea buvttihan ođđa sámi almmolašvuođa ahtanuššama mii hástala ja rievdada daid ovddit gievrras oaiviloktavuođaid .
Sametingets virksomhet har formalisert og effektivisert relasjonen mellom offentlige myndigheter og det samiske folk .
Sámedikki doaibma lea formaliserejuvvon ja beavttálmahttojuvvon almmolaš eiseválddiid ja sámi álbmoga gaskasaš oktavuođas .
Samtidig har den samiske politiske diskurs og det samiske samfunn generelt fått tilført en ny dimensjon som bidrar til ytterligere politisk handlekraft og drivkraft .
Seammás lea sámi politihkalaš diskurs ja sámi servodat oppalaččat ožžon ođđa dimenšuvnna mii buvttiha stuorát politihkalaš doaibmanávccaid ja doaibmafámu .
Parallelt har samenes folkevalgte og politiske organ bidratt til en vitalisert politisk dynamikk i det samiske samfunnet , ved at den interne politiske refleksjon har fått et nytt og demokratisk utgangspunkt å forholde seg til .
Bálddalagaid leat sámiid álbmotválljen ja politihkalaš orgána ealáskahttán politihkalaš dynamihka sámi servodagas , mii lea mielddisbuktán dan ahte siskkáldas politihkalaš reflekšuvdna lea ožžon ođđa demokráhtalaš vuolggasaji man ektui bargat .
Til tross for dette kan den nye demokratiske samiske offentligheten innebære visse elementer av standardisering i hvordan samiskhet uttrykkes , synliggjøres og oppfattes .
Beroškeahttá das sáhttá ođđa demokráhtalaš sámi almmolašvuohta mearkkašit dan ahte ferte standardiseret dihto osiid das movt čájehit , buktit oidnosii ja áddet sámevuođa .
En slik standardisering vil kunne medføre en underkommunisering av variasjonene i det samiske samfunnet .
Dán lágan standardiseren sáhttá mielddisbuktit dan ahte unnán buktojuvvojit diehttevassii dat variašuvnnat mat sámi servodagas leat .
Likeledes innebærer en standardisering at det stilles nye krav og forventninger til hvordan debatt og meningsbæring i det samiske samfunnet skal foregå .
Standardiseren mearkkaša maid ahte biddjojuvvojit ođđa gáibádusat ja vuordámušat movt ságastallan ja oaivvildeapmi sámi servodagas galget čađahuvvot .
Det samiske demokratiske samfunn har i denne sammenheng et stort ansvar i å føre den politiske debatt og sette dagsorden i forhold til Sápmis rike variasjon og mangesidighet .
Sámi demokráhtalaš servodagas lea dán oktavuođas stuorra ovddasvástádus politihkalaš ságastallama fievrrideamis ja beaiveortnega bidjamis Sámi rikkis variašunnaid ja šláddjivuođa ektui .
Derfor må det samiske samfunn gis reelle muligheter til å møte kravene og forventningene en ny samisk og politisk offentlighet skaper .
Danne ferte sámi servodat oažžut duohta vejolašvuođaid meannudit daiguin gáibádusaiguin ja vuordámušaiguin maid ođđa sámi ja politihkalaš almmolašvuohta mielddiset buktet .
Om ikke det skjer , vil både enkeltpersoner og grupper kunne få en forsterket opplevelse av å bli usynliggjort og glemt .
Jos nu ii dáhpáhuva , de gártet sihke ovttaskas olbmot ja joavkkut vásihit ahte sii ođđasis oaidnemeahttumin dahkkojuvvojit ja vajáldahttojuvvojit .
Behovet for en samisk institusjonsutvikling må derfor helt klart forstås i lys av den naturlige demokratiske utvikling i Sápmi .
Sámi ásahusovddideami dárbbu ferte danne áibbas čielgasit áddet dainna lágiin ahte dat lea Sámi lunddolaš demokráhtalaš ovddideapmi .
En viktig betingelse for en ny og fungerende samisk offentlighet og et samisk demokrati , er at det finnes institusjoner som virker til meningsutveksling , meningsdanning og informasjonsflyt .
Deaŧalaš eaktu ođđa ja doaibmi sámi almmolašvuhtii ja sámi demoktariijii lea ahte gávdnojit ásahusat mat doibmet oaivillonuheami , oaivilhábmema ja diehtojuohkima várás .
Men med få og svake samfunnsinstitusjoner mellom Sametinget som et folkevalgt organ og det enkelte individ , blir demokratiet sårbart .
Muhto go leat unnán ja geanohis servodatásahusat Sámedikki , albmotválljen orgánan , ja ovttaskas olbmo gaskka , de raššu demokratiija .
En slik situasjon bidrar til at Sametinget lett kan oppfattes som fjernt , byråkratisk og lite relevant .
Dakkár dilis sáhttá álkit šaddat nu ahte Sámediggi adnojuvvo amasin , byrokráhtalažžan ja unnán relevántan .
Om det ikke samtidig finnes moderne og sterke institusjoner som er i dialog med , påvirker og er premissleverandører for den politikk Sametinget skal føre , vil det samiske demokratiet svekkes .
Jos seammás eai gávdno ođđaáigásaš ja nana ásahusat mat gulahallet , váikkuhit ja bidjet eavttuid dan politihkkii maid Sámediggi fievrrida , de geanohuvvá sámi demoktratiija .
Sametinget innebærer i seg selv en institusjonalisering av politisk meningsdanning og politikkutforming .
Sámediggi lea iešalddis politihkalaš oaivildahkama ja politihka hábmema institušonaliseren .
Dette vil kunne medføre at enkeltindivider finner det vanskelig å nå fram , bli hørt og få ønsket bistand og hjelp fra et system som har etablerte rutiner , prosedyrer og prosesser for beslutningstaking .
Dát sáhttá dagahit dan ahte ovttaskas olbmuid mielas šaddá váttis olahit , guldaluvvot ja oažžut dárbbašuvvon veahki vuogádagas mas leat ásahuvvon dagaldumit , prosedyrat ja proseassat mearrádusaid dahkamii .
Balansen mellom disse hensynene er i og for seg ikke et særfenomen for Sametinget som politisk system .
Dássedeaddu dáid beroštumiid gaskka lea iešalddis sierralágan fenomena Sámediggái politihkalaš vuogádahkan .
Alle folkevalgte representanter og organer vil måtte forholde seg til både enkelpersoner , organisasjoner og institusjoner .
Buot álbmotválljen ovddasteaddjit ja orgánat fertejit bargat sihke ovttaskas olbmuid , organisašuvnnaid ja ásahusaid ektui .
Valgkanalen er selvsagt alltid en helt nødvendig forutseting for et hvert demokratisk system .
Válgakanála lea dieđusge álohii áibbas dárbbašlaš eaktu juohke demokráhtalaš vuogádagas .
Den særlige utfordringen i det samiske samfunnet er imidlertid at institusjonene , som fungerer som en kobling mellom det politisk besluttende system og enkeltpersoner eller lokale uformelle nettverk , er få , spredte og svakt utviklede .
Erenoamáš hástalus sámi servodagas lea dattetge ahte ásahusat main lea oktavuohta politihkalaš mearrideaddji vuogádaga ja ovttaskas olbmuid dahje báikkálaš eahpeformálalaš fierpmádagaid gaskka leat unnán , bieđgguid ja leat unnán ovddiduvvon .
I en slik situasjon kan avstanden og relasjonen
Dákkár dilis lea erenoamáš
Sametingsrådet ser derfor utviklingen av samiske institusjoner innenfor alle samfunnsområder som en grunnleggende forutsetning for byggingen av det samiske demokratiet og det samiske samfunnet .
Danne oaidná Sámediggeráđđi ahte sámi ásahusaid ovddideapmi buot servodatsurggiid siskkabealde lea vuođđoeaktun sámi demokratiija ja sámi servodaga huksemis .
2.2 Kunnskap
2.2 Máhtolašvuohta
Samene har levd og lever under ulike vilkår i Sápmi .
Sámi ellet ja leat eallán sierralágan eavttuid vuođul Sámis .
Selve eksistensen og tilværelsen til samene påvirkes på den ene siden av lokale endrings- og tilpasningsprosesser , og nasjonal og global utvikling på den andre .
Ieš sámiid eksisteanssa ja leahkima váikkuhit nuppe bealde báikkálaš rievdadus- ja heivehanproseassat , ja nuppe bealde fas nationála ja máilmme viidosaš ovddideapmi .
Fleksibilitet , omstillingsevne , kontinuitet og fornyelse er sentrale begreper for vern og utvikling av det samiske samfunn .
Dávggasvuohta , nuppástuhttindáidu , oktilašvuohta ja ođasmahttin leat guovddáš doahpagat sámi servodaga suodjaleami ja ovddideami oktavuođas .
For noen grupper i det samiske samfunn har utviklingen av den nye samiske offentligheten vært en selvfølge , mens for andre har samfunnsendringer medført dilemmaer og opplevelser av å ikke mestre en ny tid .
Muhtun joavkkuide sámi servodagas lea ođđa sámi almmolašvuođa ovddideapmi leamaš iešalddis čielggas , go fas nuppiide leat servodatrievdamat buktán čuolmmaid ja dakkár dovddu ahte lea váttis birget ođđa áiggis .
Forandringstakten er i dag stor .
Rievdamat otne mannet johtilit .
Noen endringer skjer gradvis , mens andre har karakter av kvalitative sprang .
Muhtun rievdamat mannet veahážiid mielde , ja earát fas mannet oalle jođánit .
Dette fordrer store krav til tilpasninger .
Dát eaktuda stuorra heivehangáibádusaid .
For det samiske folk gir dette utfordringer som må knyttes opp til kunnskap for å kunne fortolke og styre over egen livssituasjon og samfunnsutvikling .
Sámi álbmogii buktet dat hástalusaid go guoská máhtolašvuhtii beassat áddet ja stivret iežas eallindili ja servodatovddideami .
Det er derfor et økende behov for at det samiske folk deltar på internasjonale og nasjonale beslutningsarenaer .
Danne lea sámi servodagas stuorát dárbu searvat riikkaidgaskasaš ja nationála mearridanarenaide .
For dette kreves det kunnskap om politiske beslutningsprosesser , endring , forming og årsakssammenhenger innenfor samfunn , kultur og miljø .
Dasa gáibiduvvo máhtolašvuohta politihkalaš mearridanproseassaid birra ja máhtolašvuohta rievdadusaid , hábmema ja sivvaoktavuođaid birra servodaga , kultuvrra ja birrasa siskkabealde .
Endringene av livsgrunnlag og samfunnsliv i samiske områder skjer i dag kanskje raskere og mer omfattende enn noen gang før .
Eallinvuođu ja servodateallima rievdamat sámi guovlluin dáhpáhuvvet otne várra johtileappot ja eanet viidábut go goassige ovdal .
Dette stiller store krav til kunnskap for å kunne påvirke vår livssituasjon .
Dát bidjá stuorra gáibádusaid máhtolašvuhtii vai sáhttit váikkuhit min eallindili .
For å planlegge for framtiden må vi møte endringene vi utsettes for , gjennom å styrke og sikre vår egen tradisjonskunnskap , egne kunnskapsinstitusjoner og politiske apparater .
Go galgat plánet min boahtteáiggi de fertet mii deaividit daiguin rievdadusaiguin mat min deaividit , dan bokte ahte nannet ja sihkkarastit min árbedieđuid , min diehtoásahusaid ja politihkalaš apparáhtaid .
Dette stiller store krav til det samiske samfunn for å fortsatt være den største premissleverandør for egen samfunnsutvikling .
Dát bidjá stuorra gáibádusaid sámi servodahkii dan dáfus ahte dat ain galgá sáhttit leat stuorámus eaktudeaddji iežas servodaga ovddideapmái .
Samenes tradisjonelle bosetningsområder står i dag overfor historiens kanskje største endringer hva gjelder ressursutnyttelser , klimaendringer og teknologiske nyvinninger .
Sámiid árbevirolaš ássanguovllut leat dál várra historjjá stuorámus rievdadusaid guovdu go guoská resursaávkkástallamii , dálkkádatrievdamiidda ja teknologalaš ođđafuomášumiide .
Det samiske samfunnet risikerer å være den store taperen både ved at naturgrunnlaget endres og ved at store industriinteresser tar seg fram til fortrengsel for samenes livsgrunnlag .
Lea várra nu ahte sámi servodat gártá stuorámus vuoittahallin sihke luondduvuđđosa rievdadusaid oktavuođas ja go stuorra industriijaberoštumit bahkkejit sámiid eallinvuođu ala .
For å gjøre de riktige valgene er kunnskap , og kunnskap som formidles og debatteres i det offentlige rom , avgjørende viktig for den fremtidige samiske samfunnsutviklingen .
Go galgá máhttit riekta válljet , de lea máhtolašvuohta , ja máhtolašvuohta mii gaskkustuvvo ja man birra ságaškuššo almmolaččat mearrideaddji deaŧalaš boahtteáiggi sámi servodatovddideapmái .
I enhver sammenheng hvor kunnskap produseres og formidles vil spørsmål om institusjoner være viktige .
Juohke oktavuođas go máhtolašvuohta buvttaduvvo ja gaskkustuvvo leat ásahusat maid deaŧalaččat .
Til dette hører den betydningen samiske kunnskapsinstitusjoner har for at kunnskap om samisk kultur og samfunnsutvikling tilflyter samfunnet generelt og i større grad inngår i befolkningens og offentlighetens allmennkunnskaper .
Dasa gullá sámi máhtolašvuođaásahusaid mearkkašupmi dasa ahte máhtolašvuohta sámi kultuvrra ja servodatovddideami birra boahtá servodahkii oppalaččat ja lea oassin álbmoga ja almmolašvuođa dábálaš máhtolašvuođas .
Kunnskap er nøkkelen til innflytelse når beslutninger av betydning for fremtidens samiske samfunn tas .
Máhtolašvuohta lea váikkuhanfámu čoavdda go mearrádusat main lea mearkkašupmi boahtteáiggi sámi servodahkii dahkkojuvvojit .
1 Det er blant annet i en slik sammenheng og gjennom institusjonsutvikling , at samene som et eget folk kan forene vitenskapelig og tradisjonell kunnskap .
1 Earret eará dákkár oktavuođain – ásahusovddideami bokte – sáhttet sámit sierra álbmogin ovttastahttit dieđalaš ja árbevirolaš máhtolašvuođa .
Dette er også en mulighet til å aktualisere tradisjonell kunnskap og kommunisere dens nytteverdi .
Deaŧalaš lea deattuhit ahte árbedieđut eai leat sorjavaččat dieđalaš ákkastallamiin jos galget ceavzit .
Det er viktig å understreke at tradisjonskunnskap ikke er avhengig av vitenskapelige resonnementer for å overleve .
Baicce lea nu ahte árbedieđut ellet hui bures ja leat seamma lunddolaččat otne go ovdal min sohkabuolvvaid .
Tradisjonskunnskap lever tvert imot i beste velgående og er like relevant i dag som for generasjoner siden .
Dán lágan máhtolašvuođa vuođul dat lea leamaš vejolaš eallit lávga luonddu oktavuođas ja sihkkarastit sámi ássama Sámis máŋga duhát jagi .
Det er denne type kunnskap som har muliggjort en levemåte nært tilknyttet naturen og sikret Bjerkli , B. og Selle , P. 2003 : " Samisk offentlighet og makt " , i Bjerkli , B. og Selle , P. 2003 : Samer , makt og demokrati .
Nuppe dáfus sáhttá dieđa rahpat ođđa vejolašvuođaid ja addit saji árbedieđuide dutkamis , ođđaáigásaš Bjerkli , B. ja Selle , P. 2003 : " Samisk offentlighet og makt " , Bjerkli , B. ja Selle , P. 2003 : Samer , makt og demokrati .
Sametinget og den nye samiske offentligheten , Gyldendal Norsk Forlag AS .
Sametinget og den nye samiske offentligheten , Gyldendal Norsk Forlag AS .
, Oslo 1
, Oslo 1
På den andre siden kan vitenskapen åpne for nye muligheter og gi rom for tradisjonell kunnskap i forskning , moderne undervisning og andre globale problemstillinger som klimaendring og balansert ressursutnyttelse .
oahpahusas ja eará máilmmiviidosaš áššečuolmmain nugo dálkkádatrievdamis , ja dássedettolaš resursaávkkástallamis . Seammás váikkuha dieđa árbevirolaš ja historjjálaš máhtolašvuođa suodjaleami nu ahte sáhttá sihkkarastit ja ovddidit sámiid árbejuvvon máhtolašvuođaid .
Samtidig bidrar vitenskapen til å gi tradisjonell og historisk kunnskap et vern som kan sikre og utvikle samenes nedarvete kunnskaper .
Sámi álbmot lea vuos ain huksemin servodaga . Sámediggeráđi mielas sáhttá árbedieđuid gohčodit boahtteáiggi sámi servodaga vuođđogeađgin .
Det samiske folk er fortsatt inne i en fase av samfunnsbygging . Sametingsrådet betrakter tradisjonell kunnskap som byggesteinene i fremtidens samiske samfunn .
Sámi ásahusat galget fuolahit dan ahte árbedieđut vurkejuvvojit , geavahuvvojit ja gaskkustuvvojit sohkabuolvvas nubbái nugo maiddái njálmmálaš dieđut .
2.3 Kapasitet
2.3 Kapasitehta
En samfunnsbygging tuftet på demokrati , institusjoner og kunnskap avhenger av en lang rekke forhold .
Servodaga huksen demoktratiija , ásahusaid ja máhtolašvuođa vuođul sorjá ollu beliin .
For å kunne bestemme og delta i beslutningsprosesser , styrke og utvikle kunnskap , samt etablere og videreutvikle institusjoner , forutsettes kapasitet i form av økonomiske og menneskelige ressurser .
Dasa go galgá sáhttit mearridit , searvat mearrádusproseassaide , nannet ja ovddidit máhtolašvuođa , ja ásahit ja viidáset ovddidit ásahusaid , dárbbašuvvojit ekonomalaš ja olmmošlaš návccat . Dan geažil ferte kapasitehta huksejuvvot buot dásiin sámi servodagas .
Kapasitetsbygging kan forstås som et samlebegrep for å legge til rette for og bygge bærekraftige og robuste kunnskapsmiljøer og kulturinstitusjoner .
Kapasitehta huksema sáhttá áddet oktasaš doaban dasa go galgá láhčit ja hukset ceavzinnávccalaš ja gievrras máhtolašvuođa birrasiid ja kulturásahusaid .
Det forhold at samer som blir berørt av administrative og politiske tiltak skal konsulteres av aktuelt myndighetsnivå , tilsier et behov for kapasitet til å delta .
Dalle go sámiide gusket hálddahuslaš ja politihkalaš doaibmabijut , ferte guoskevaš eiseváldi konsulteret ja man geažil lea dárbu oažžut kapasitehta searvamii .
Dette innebærer kompetanse og kapasitet på en lang rekke forhold som strekker seg over hele det tverrfaglige felt .
Dasa adno gelbbolašvuohta ja kapasitehta ollu beliin guhkás miehtá doaresfágalaš surggiid .
Det samiske samfunnet trenger derfor mange solide kunnskapsinstitusjoner som bidrar til å bygge opp den tverrfaglige kapasiteten i Sápmi .
Sámi servodat dárbbaša danne máŋga gievrras máhtolašvuođaásahusa mat fuolahit doaresfágalaš kapasitehta huksema Sámis .
For å delta i den generelle samfunnsutviklingen , må det samiske samfunn inneha kapasiteten som kreves for å henge med i utviklingen .
Go sámi servodat galgá searvat oppalaš servodatovddideapmái , de dárbbaša dat kapasitehta mii gáibiduvvo go galgá sáhttit čuovvut mielde ovddideamis .
Skal vi evne å møte disse endringsprosessene på egne premisser er det samiske samfunnet avhengig av ressurssterke institusjoner .
Sámi servodat lea sorjavaš gievrras ásahusain vai rievdadusproseassaid nagodivččiimet deaividit iežamet eavttuid vuođul .
Ofte er det slik at utvikling av kompetanse og kapasitet forutsetter nettopp en viss kompetanse og kapasitet .
Dávjá lea nu ahte gelbbolašvuođa ja kapasitehta ovddideapmái dárbbašuvvo juste dihtolágan gelbbolašvuohta ja kapasitehta .
Å skape en slik positiv endringsspiral er i seg selv ressurskrevende .
Dat go galgá oažžut áigái dán lágan positiivvalaš rievdadussprirála gáibida iešalddis ollu resurssaid .
På flere områder er det i dag svært utfordrende og krevende å delta i alle prosessene og forholde seg til alle konsekvensene av ulike forslag og tiltak .
Ollu surggiin otne leat hui stuorra hástalusat ja gáibida ollu jos galgá searvat buot proseassaide ja meannudit daid iešguđet evttohusaid ja doaibmabijuid buot váikkuhusaid .
Samtidig koster det å gjennomføre vedtatte tiltak .
Dasto lea divrras čađahit mearriduvvon doaibmabijuid .
Dette fordi det i så stor grad er mangel på institusjonell , faglig og økonomisk kapasitet i det samiske samfunnet .
Danne go sámi servodagas váilu nu ollu ásahuslaš , fágalaš ja ekonomalaš kapasitehta .
Det forhold at det samiske samfunn er relativt lite og spredt over store områder med sårbar institusjonsstruktur , gjør at det på samfunnsområder som i stor grad reguleres av markedsmekanismer med tilbud og etterspørsel , ikke finnes et nødvendig minimumsplatå .
Dat bealli go sámi servodagas leat viehka unna ja bieđgguid stuorra guovllut ja go ásahusstruktuvra lea rašši , dagaha dan ahte servodatsurggiin maid oalle guhkás márkanmekanismmat regulerejit fálaldagaiguin ja jearaldagaiguin , ii gávdno dárbbašlaš unnimus vuođđu .
Dette kan dreie seg om utdanning ( studentgrunnlag ) , kursvirksomhet , utredningsvirksomhet , mediemangfold og læremiddelutvikling .
Dan oktavuođas sáhttá leat sáhka oahpahusas ( studeantavuođđu ) , kursadoaimmas , čielggadandoaimmas , mediagirjáivuođas ja oahpponeavvoráhkadeamis .
Sametingsrådet ser derfor samisk institusjonsbygging med nødvendige økonomiske og menneskelige ressurser som avgjørende viktig for kapasitetsbyggingen i det samiske samfunnet .
Danne dárbbašuvvojit Sámediggeráđi mielas sámi ásahushuksemii dohkálaš ekonomalaš ja olmmošlaš resurssat mii lea mearrideaddji deaŧalaš kapasitehta huksemii sámi servodagas .
Rettslig og politisk grunnlag Som samenes folkevalgte organ i Norge er Sametingets mål å arbeide for anerkjennelse av samenes grunnleggende rettigheter , samt ivareta og styrke samisk kultur , språk og samfunnsliv .
Rievttálaš ja politihkalaš vuođđu Sámediggi lea Norgga sámiid álbmotválljen orgána , ja nu lea ge Sámedikkis ulbmil bargat sámiid vuođđovuoigatvuođaid dohkkeheami ovddas , ja gozihit ja nannet sámi kultuvrra , giela ja servodateallima .
I Grunnloven § 110 a heter det : Det paaligger Statens Myndigheder at lægge Forholdene til Rette for at den samiske Folkegruppe kan sikre og udvikle sit Sprog , sin Kultur og sit Samfundsliv .
Vuođđolága § 110a čuodjá ná : Lea stáhta eiseválddiid geatnegasvuohta láhčit diliid nu ahte sámi álbmotjoavku sáhttá seailluhit ja ovddidit iežas giela , kultuvrra ja servodateallima .
FNs erklæring om urfolks rettigheter , som ble vedtatt av FNs Generalforsamling i 2007 , innebærer en anerkjennelse av urfolks menneskerettigheter og grunnleggende friheter .
ON cealkámuš álgoálbmogiid vuoigatvuođaid birra , mii mearriduvvui ON váldočoahkkimis 2007:s , sisttisdoallá álgoálbmogiid olmmošvuoigatvuođaid ja vuođđofriddjavuođaid dohkkeheami .
Erklæringen anerkjenner uttrykkelig urfolks rett til selvbestemmelse , herunder det samiske folkets rett til fritt å bestemme over egen økonomiske , sosiale og kulturelle utvikling .
Cealkámuš deattuha ahte álgoálbmogiid vuoigatvuođat iešmearrideapmái galgá dohkkehuvvot , ja dasa gullá sámi álbmoga vuoigatvuohta ieža beassat mearridit iežaset ekonomalaš , sosiálalaš ja kultuvrralaš ovdáneami .
Denne rettigheten innebærer også retten til fritt å bestemme over sin politiske stilling .
Dán vuoigatvuođa vuollái gullá maid vuoigatvuohta mearridit iežas politihkalaš dili birra .
Urfolkserklæringen er politisk bindende for statene .
Álgoálbmotcealkámuš lea politihkalaččat geatnegahtti stáhtaide .
For samene følger selvbestemmelsesretten imidlertid også av Konvensjon om sivile og politiske rettigheter og Konvensjon om økonomiske , sosiale og kulturelle rettigheter av 1966 artikkel 1 ( SP / ØSK artikkel 1 ) .
Sápmelaččaid iešmearridanvuoigatvuohta čuovvoluvvo maiddái Siviila ja politihkalaš vuoigatvuođaid Konvenšuvnnas ja ekonomalaš , sosiála ja kultuvrralaš vuoigatvuođaid Konvenšuvnnas 1966:s artihkal 1 ( SP . / ESK artihkal 1 ) .
Konvensjonene er ikke bare juridisk bindende for statene , men er også gjort til norsk rett med forrang framfor annen lovgiving , jf. menneskerettsloven § 2-3 .
Konvenšuvnnat eai leat dušše juridihkalaččat geatnegahtti stáhtaide , muhto dat leat maiddái biddjon norgga riektin mat bohtet ovdalii eará lágaid , vrd. Olmmošvuoigatvuođalága § 2-3 .
Det materielle innholdet i selvbestemmelsesretten må i praksis utformes som et resultat av en gradvis og dynamisk internasjonal fortolking av disse folkerettsinstrumentene .
Iešmearridanrievtti ávnnaslaš sisdoallu ferte duohtamáilmmis hábmejuvvot dego boađusin riikkaidgaskasaš ceahkkálagaid ja dynámalaš dulkomis dain álbmotrievtti instrumeanttain .
Det materielle innholdet i selvbestemmelsesretten vil komme til uttrykk på ulike måter avhengig av situasjonen det angjeldende folk eller urfolk er i .
Iešmearridanvuoigatvuođa ávnnaslaš sisdoallu šaddá doaibmat iešguđege ládje , ja dat boahtá das makkár dilis guoskevaš álbmot dahje álgoálbmot lea .
Dette ville i så fall kunne bidra til å undergrave selve meningen med både selvbestemmelsesretten og folkeretten som sådan .
Jus nu dahkko , de sáhttá váikkuhit ahte ulbmil sihke iešmearridanvuoigatvuođain ja álbmotrivttiin heađuštuvvo .
Styrking og utvikling av egne institusjoner er et sentralt område for utøvelsen av samisk selvbestemmelse .
Sámi iešmearrideami doaimmahusa guovddáš suorgi lea nannet ja ovdánahttit iežaset ásahusaid .
I urfolkserklæringen er urfolks institusjoner omtalt i flere av artiklene .
Álgoálbmogiid ásahusat leat namuhuvvon máŋgga artihkkalis álgoálbmotcealkámušas .
I artikkel 5 heter det blant annet at urfolk har rett til å opprettholde og styrke sin politiske , rettslige , økonomiske , sosiale og kulturelle institusjoner .
Viđat artihkkalis čuožžu earret eará ahte álgoálbmogiin lea vuoigatvuohta bisuhit ja nannet iežaset politihkalaš , rievttálaš , ekonomalaš , sosiála ja kultuvrralaš ásahusaid .
Videre heter det i artikkel 34 at urfolk har rett til å fremme , utvikle og opprettholde egne institusjonelle strukturer og særegne skikker , tradisjoner og sedvaner .
Viidásit čuožžu artihkal 34:s ahte álgoálbmogiin lea vuoigatvuohta ovddidit , ovdánahttit ja bisuhit iežaset ásahuslaš struktuvrraid ja earenoamáš dábiid , árbevieruid ja boares vieruid .
I artikkel 14 fremkommer det at urfolk har rett til å etablere og kontrollere sine utdanningssystemer og institusjoner som fremmer deres eget språk på måter som er passende for deres kultur og læringsmetoder .
Artihkal 14:s boahtá ovdan ahte álgoálbmogiin lea vuoigatvuohta ásahit ja dárkkistit iežaset oahppovuogádagaid ja ásahusaid mat ovddidit sin giela dainna lágiin mii lea heivvolaš sin kultuvrii ja oahppanvugiide .
Etter artikkel 16 skal urfolk kunne etablere sine egne medier på sitt eget språk .
Artihkal 16 mielde galget álgoálbmogat beassat ásahit iežaset mediaid iežaset gillii .
ILO-konvensjon nr. 169 ( ILO .
ILO-konvenšuvnnas nr. 169 ( ILO .
169 ) om urfolk og stammefolk i selvstendige stater omhandler også urfolks institusjoner .
169 ) álgoálbmogiid ja čearddalaš álbmogiid hárrái iešmearrideaddji riikkain čuožžu maid álgoálbmogiid ásahusaid birra .
Slike tiltak skal omfatte virkemidler for å fremme full virkeliggjøring av disse folks sosiale , økonomiske og kulturelle rettigheter med respekt for deres sosiale og kulturelle identitet , skikker , tradisjoner og institusjoner .
Dakkár doaimmaide gullet gaskaoamit ollašuhttit daid álbmogiid sosiála , ekonomalaš ja kultuvrralaš vuoigatvuođaid , vuhtiiválddidettiin din sosiála ja kultuvrralaš iešvuođadovddu , sin vieruid ja árbevieruid , ja sin ásahusaid .
Etter artikkel 4 skal det også treffes særlige tiltak for å sikre vedkommende folks institusjoner .
4. artihkkala mielde galget maiddái biddjot earenoamáš doaimmat johtui gáhttet dáid álbmogiid ásahusaid .
Artikkel 27 nr. 3 krever at regjeringen anerkjenner urfolks rett til egne utdanningsinstitusjoner og utdanningsordninger , og at det avsettes nødvendige ressurser til dette formål .
Artihkal 27 nr. 3 gáibida ahte ráđđehus galgá dohkkehit álgoálbmogiid vuoigatvuođaid vuođđudit iežaset oahpahusásahusaid , ja ahte galget juolluduvvot ekonomalaš resurssat dan várás .
Folkeretten gir klare forpliktelser for staten i å legge til rette for å styrke og utvikle samiske institusjoner .
Álbmotrievttis leat čielga geatnegasvuođat stáhta ektui heivehit sámi ásahusaid nannema ja ovdánahttima .
Forpliktelsen er særlig konkret og juridisk bindende for samiske utdanningsinstitusjoner .
Dat geatnegasvuohta lea earenoamáš konkrehta ja juridihkalaččat geatnegahtti go guoská oahpahusásahusaide .
Sametingsrådet er av den klare formening at det fremdeles gjenstår mye før man har samiske institusjoner som gir grunnlag for sikring og utvikling av det samiske samfunnet .
Sámediggeráđis leat garra oaivilat dan ektui ahte lea ollu mii váilo ovdal go mis leat sámi ásahusat mat addet vuođu sihkkarastit ja ovdánahttit sámi servodaga .
Forpliktelsene for å styrke og utvikle samiske institusjoner sammenholdt med statens konsultasjonsplikt og samenes rett til selvbestemmelse , nødvendiggjør derfor også at det må etableres budsjettprosedyrer som sikrer de økonomiske rammene til det samiske samfunnet og mulighetene til nødvendig institusjonsutvikling .
Geatnegasvuohta nannet ja ovdánahttit sámi ásahusaid , ovttas stáhta konsultašuvdnageatnegasvuođain ja sápmelaččaid iešmearridanvuoigatvuođain , dagaha ahte maiddái lea dárbu ásahit bušeahttabargovugiid mat sihkkarastet ekonomalaš rámmaid sámi servodahkii ja vejolašvuođaid ovdánahttit dárbbašlaš ásahusaid .
Urfolk har også rett til egen kulturarv og til å bruke og overføre kunnskap forbundet med historie , språk og kunnskapssystemer .
Álgoálbmogiin leat maiddái vuoigatvuođat iežaset kulturárbái ja geavahit ja fievrridit máhtolašvuođa historjjá , giela ja máhttovuogádagaid birra .
Dette følger mest uttalt av urfolkserklæringens artikkel 11 , 12 , 13 og 31 .
Dat boahtá buoremusat ovdan álgoálbmotcealkámuša artihkkaliin 11 , 12 , 13 ja 31 .
Urfolk har rett til å synliggjøre , utøve , utvikle og lære om sin kultur og tradisjoner .
Álgoálbmogiin lea riekti čalmmustahttit , doaimmahit , ovdánahttit ja oahppat iežaset kultuvrra ja árbevieruid birra .
Det følger også av dette at urfolk har rett til å opprettholde , bevare og ha tilgang til og kontroll over sine kulturminner .
Dat čuovvu maiddái das ahte álgoálbmogiin lea vuoigatvuohta bisuhit ja gáhttet iežaset kulturmuittuid , ja ahte sis lea vejolašvuohta geavahit ja bearráigeahččat daid .
I tillegg har urfolk rett til å gjenbegrave sine levninger i tilfeller der levninger er blitt flyttet eller permanent forstyrret .
Dan lassin lea álgoálbmogiin riekti beassá ođđasit hávdádit iežas álbmoga bázahusaid jus dat leat leamaš sirdojuvvon dahje ráfehuhttojuvvon guhkes áiggi .
I konvensjonen om biologisk mangfold er kapasitetsbygging et gjennomgående tema , også i de oppfølgende vedtak til konvensjonen .
Konvenšuvnnas biologalaš šláddjivuođa birra lea návccaid huksen guovddáš fáddá , nu lea maiddái konvenšuvnna čuovvolanmearrádusain .
Dette er særlig fremtredende i oppfølgingen av artikkel 8 j der bevaring og utvikling av urfolks tradisjonelle kunnskaper , praksiser og fornyelser for det biologiske mangfoldet framheves .
Dat čalmmustahttojuvvo earenoamážit artihkal 8 j čuovvoleamis , gos álgoálbmogiid árbevirolaš máhtolašvuođa ja bargovugiid bisuheapmi ja ovdánahttin ja biologalaš šláddjivuođa ođasteamit deattuhuvvojit .
Et viktig sluttdokument fra FNs konferanse om miljø og utvikling i Rio de Janeiro i 1992 er Agenda 21 , hvis handlingsplan skal bidra til å gjøre samfunnsutvikling sosialt , økonomisk og økologisk bærekraftig .
Deaŧalaš loahppadokumeanta ON konferánssas birrasa ja ovdánahttima birra Rio de Janeiros 1992:s lea Agenda 21 , man doaibmaplána galgá váikkuhit servodatovdáneami sosiálalaččat , ekonomalaččat ja ekologalaččat nana bissovažžan .
Handlingsplanen oppfordrer alle regjeringer til å lage nasjonale strategier for en bærekraftig utvikling .
Doaibmaplána ávžžuha buot ráđđehusaid ráhkadit nationála strategiijaid nanabissovaš ovdáneapmái .
Agenda 21 gir retningslinjer for hvordan man kan oppnå en bærekraftig balanse mellom forbruk og befolkningsvekst og jordas økologiske kapasitet .
Agenda 21 neavvu movt sáhttá olahit nanabissovaš dássedeattu gaskal geavaheami ja olmmošlassáneami ja máilmmi ekologalaš kapasiteahta .
Kapittel 26 , pkt. 3 , « Styrking av sentrale aktører , » omhandler urfolks rolle .
Kapihtal 26 , čuokkis 3 , “ guovddáš aktevrraid nannen , ” lea álgoálbmogiid rolla birra .
Der heter det blant annet at regjeringene bør erkjenne at urfolks landområder forutsetter beskyttelse mot aktiviteter som skader miljøet .
Doppe čuožžu earret eará ahte ráđđehus berre mieđihit ahte álgoálbmogiid eatnamiid ferte suddjet doaimmaid vuostá mat billistit luonddu .
Urfolks rettigheter og plikter bør implementeres i nasjonal lovgivning .
Álgoálbmogiid vuoigatvuođat ja geatnegasvuođat galggašedje biddjot doibmii nationála lágain .
Landene kan også vedta lover og retningslinjer for å bevare sedvaner og urfolkenes råderett over jord , ideer og kunnskaper .
Riikkat sáhttet maiddái mearridit lágaid ja njuolggadusaid bisuhan dihte boares vieruid ja álgoálbmogiid vuoigatvuođa hálddašit eatnamiid , idéaid ja máhtolašvuođa .
Vedtaket legger stor vekt på bred folkelig deltakelse og på gruppers rett til delaktighet i prosesser som påvirker egen situasjon .
Mearrádus deattuha stuora oassálastima álbmogiid gaskkas ja joavkkuid vuoigatvuođa beassat váldit oasi proseassain mat váikkuhit sin dili .
I dette ligger forpliktelser om kapasitetsbygging i urfolkssamfunn for å kunne oppnå reell deltakelse fra urfolk i arbeidet for en bærekraftig utvikling .
Das čuvvot geatnegasvuođat hukset kapasiteahta álgoálbmotservodagain vai nanabissovaš ovdáneami bargui oažžu buori oassálastima álgoálbmogiid gaskkas .
Status for samiske institusjoner Sametinget forvalter i dag en rekke tilskuddsordninger innenfor næringsutvikling , opplæring , språk , kultur , kulturvern og kulturminnevern , helse- og sosialtjenester , etc. .
Sámi ásahusaid stáhtus Sámediggi hálddaša dál ollu doarjjaortnegiid ealáhusovddideapmái , oahpahussii , gillii , kultuvrii , kultursuodjaleapmái ja kulturmuitosuodjaleapmái , dearvvašvuođa- ja sosiálabálvalusaide jna. .
Tilskuddsordningene er ett av flere virkemidler for å iverksette Sametingets politikk på de ulike sektorene .
Doarjjaortnegat lea okta máŋgga váikkuhangaskaomis maiguin Sámedikki politihkka iešguđege surggiin biddjojuvvo johtui .