pere/sami_parallel huggingface dataset:
Konvensjonsutkastet sier at etter denne bestemmelsen har statene et ansvar for at tradisjonell samisk kunnskap og kulturelle uttrykk kan bevares og utvikles , og at en slik forpliktelse er i overensstemmelse med FN-konvensjonen om biologisk mangfold .
Konvenšuvdnaevttohus dadjá ahte dán mearrádusa vuođul lea stáhtain ovddasvástádus das ahte sámi árbedieđut ja kulturdovddaheamit sáhttet seailluhuvvot ja ovddiduvvot , ja ahte dakkár geatnegas-vuohta soahpá ON-konvnšuvnnain biologalaš šláddjiivuođa birra .
Konvensjonsutkastet ser også på spørsmålet om kommersiell utnytting , og fordeling av utbytte ved kommersiell utnytting av samisk kultur .
Konvenšuvdnaevttohus gieđahallá maiddái gávppálaš geavaheami gažaldaga ja dan vuoittu juogadeami mii boahtá sámi kultuvrra gávppálaš geavaheamis .
13.1.2 Arbeidet i Norge
13.1.2 Bargu Norggas
St.meld. 34 ( 2001 – 2002 ) Kvalitetsreformen .
Sd. dieđ. 34 ( 2001 – 2002 ) Kvalitehtaođastus .
Om høyere samisk utdanning og forsk ­ning , understreket at tradisjonskunnskap fra gammelt av har vært en grunnleggende del av samisk kultur .
Alit sámi oahpahusa ja dutkama birra , deattuhii ahte árbedieđut doložis jo leat leamaš sámekultuvrra vuođu oassi .
Meldingen la også vekt på at samisk forsk ­ning basert på et slikt kunnskapsgrunnlag kan gi verdifulle bidrag til akademisk forsk ­ning ved å øke forståelsen for praksisnær kunnskap .
Dieđáhus deattuhii maiddái ahte sámi dutkan mii vuodduduvvá dákkár diehtovuđđui , sáhttá mávssolaččat váikkuhit akademalaš dutkamii dan láhkai ahte olbmot áddešgohtet geavadii guoski dieđuid buorebut .
Slik kunnskap kan danne avgjørende forutsetninger for å kunne ta vare på og utvikle samisk språk , kultur og næringstilpasning .
Dákkár dieđut sáhttet šaddat mearrideaddji eaktun dasa ahte sámi giella , kultuvra ja ealáhusheiveheapmi seilot ja ovdánit .
Programmet kan derfor sies å ha bidratt på flere områder til dokumentasjonen av tradisjonell kunnskap , blant annet innenfor reindrift og ressursutnyttelse .
Máŋgga prošeavttas mat ožžo doarjaga Norgga dutkanráđi sámi dutkama loahpalaš prográmmas maid Máhttodepartemeanta ja Bargo- ja searvadahttindepartemeanta dorjo , leat uhcit eanet leamaš árbedieđut fáddán .
Tradisjonell kunnskap vil være blant satsingsområdene i det nye programmet for samisk forsk ­ning under Norges forsk ­ningsråd ( fra 2007 ) .
árbediehtu galgá leat áŋgiruššansurggiid gaskkas Norgga Dutkanráđi sámi dutkama ođđa prográmmas ( 2007 rájes ) .
Forskningsrådet arbeider også for å integrere samiske perspektiver i andre deler av sin programvirksomhet , jf. kap. 12.5.1 .
Dutkanráđđi lea maiddái geahččaleamen ovttastit sámi oainnuid iežas prográmmadoaimma eará osiide , gč. kap. 12.5.1 .
Arbeidsgruppen har foreslått tradisjonell kunnskap som et av flere konkret temaer for forsk ­ningssamarbeid ( jf. kap. 12.3.4 ) .
Bargojoavku lea evttohan árbedieđu oktan fáddán máŋgga fáttá searvái main sáhtášedje ovttas bargat dutkama oktavuođas ( gč. kap. 12.3.4 ) .
I reindriftsavtalen avsettes det årlig midler til FoU-virksomhet , og her er reindriftsamisk tradisjonskunnskap et strategisk tema .
Boazodoallošiehtadusas várrejuvvojit jahkásaččat ruđat DjO-doibmii , ja dás lea sámi boazodoallodiehtu strategalaš fáddá .
De siste to årene er det satt av 0,5 mill. kroner per år til dokumentasjon og utvikling av reindriftsamekvinnenes tradisjonskunnskap .
Maŋimus guokte jagi leat várren 0,5 milj. ruvnnu jahkái duođaštit ja ovddidit boazodoallonissoniid árbedieđu .
Hensikten er å fremme bruken av kunnskapen til bedriftsetableringer og i undervisning .
Ulbmil lea ovddidit dieđu geavaheami fitnodatásaheapmái ja oahpahussii .
Internasjonalt fag- og formidlingssenter for reindrift ( jf. kap. 1.5.3 ) har i samarbeid med Association of World Reindeer Herders initiert og igangsatt programmet « EALAT » .
Boazodoalu riikkaidgaskasaš fága- ja gaskkustanguovddáš ( gč. kap. 1.5.3 ) lea ovttasráđiid Association of World Reindeer Herders vuolggahan ja álggahan prográmma « EALAT » .
Det skal som et program under det internasjonale polaråret , se på hvordan beitearealer for rein påvirkes av klimaendringer .
Dat galgá riik ­kaidgaskasaš polárajagi prográmman geahčadit mo dálkkádatrievdamat váikkuhit boazoguoht u-mii ­dda .
Et viktig mål med prosjektet er å integrere tradisjonell kunnskap med vitenskapelige data ( jf. kap. 12.5.2 . ) .
Prošeavtta dehálaš ulbmil lea ovttaidahttit árbedieđuid dieđalaš dieđuiguin ( gč. kap. 12.5.2 . ) .
Tradisjonell kunnskap kan inngå i en rekke utdanninger / studieemner og i ulik grad , for eksempel :
árbedieđu lea vejolaš fállat máŋgga oahpu / oahppofáttá oassin ja máŋgga mearrin , ovdal ­mearkka dihtii :
Studietilbud som spesifikt fokuserer på tradisjonell kunnskap – som ved Samisk høgskole – duodji , samisk mattradisjon , konsekvensutredninger med urfolksperspektiv ( Impact Assessment with Indigenous Perspectives ) , urfolksfilosofi , joik og fortelling .
Oahppofáddá mii erenoamážit čalmmusta árbedieđu – nu mo Sámi allaskuvllas – duodji , sámi biebmoárbevierru , váikkuhusiskan álgoál ­bmotperspektiivvain ( Impact Assessment With Indigenous Perspectives ) , álgoálbmotfilosofiija , juoigan ja muitaleapmi .
Utdanninger der det kan inngå emner som berører samiske / flerkulturelle forhold , og der det kan inngå valgfrie emner som mer spesifikt fokuserer på samiske forhold / tradisjonell kunnskap , for eksempel tradisjonell kunnskap integrert i utdanninger som samisk språk , lærerutdanning og journalistutdanning .
Oahppu mas sáhttet leat fáttát mat gusket sámi / máŋggakultuvrralaš diliide , ja mas sáhttet leat dakkár válljenvejolaš fáttát mat ereno ­a-mážit čalmmustit sámi diliid / máŋg ga kultuvr ­ralaš dieđu , ovdamearkan árbedieđu dakkár fágaid oassin go sámegiela , oahpaheaddjioahpu ja journalistaoahpu oassin .
Høgskolen i Finnmark har bachelor- og masterstudium i reiseliv og hotellfag med valgfrie emner som kulturarvturisme eller vert og gjest .
Finnmárkku allaskuvllas lea bachelor- ja masteroahppu mátkeealáhusas ja hoteallafágain dakkár válljenvejolaš fáttáiguin go kulturárbeturismmain dahje guossoheadddjiin ja gussiin .
Studentene kan også selv velge problemstillinger som omhandler samiske forhold generelt eller spesifikt tradisjonell kunnskap i en master eller bacheloroppgave .
Oahppit sáhttet ieža ge válljet čuolbmačilgehusaid mat gusket sámi dilálašvuođaide oppalaččat dahje árbedihtui erenoamážit iežaset master- dahje bachelorbarggus .
Ved Universitetet i Tromsø er det ved alle fakultetene studieemner som spesifikt omhandler samiske og flerkulturelle forhold , og man kan ta forskerutdanning med samisk / urfolksrelevans .
Romssa universitehtas leat buot fakultehtain oahppofáttát mat erenoamážit leat sámi diliid birra ja máŋggakultuvrralaš diliid birra , ja lea vejolaš váldit dutkioahpu sámi / álgoálbmotgullevašvuođain .
Studentene kan velge problemstillinger knyttet til tradisjonell kunnskap .
Oahppit sáhttet válljet čuol ­bmačilgehusaid mat čatnasit árbedihtui .
13.2 Vern av kulturuttrykk og immateriell kulturarv
13.2 Kultturdovddahemiid ja vuoiŋŋalaš kulturárbbi suodjaleapmi
13.2.1 Opphavsrettslig vern av samiske kulturuttrykk
13.2.1 Sámi kulturdovddahemiid dahkkivuoigatvuođaid suodjaleapmi
Samiske kulturuttrykk er vernet etter åndsverkloven såfremt de er « åndsverk » , dvs. at de er skapt ved en selvstendig skapende åndsinnsats .
Sámi kulturdovddaheamit leat suodjaluvvon vuoigŋadaguslága vuođul jus dat leat « vuoigŋadahkosat » , dat mearkkaša jus dat leat dahkkojuvvon iehčanas ávdnejeaddji vuoigŋanávccaiguin .
Det følger også av åndsverkloven at ved bruk skal opphavsmannen navngis , og at verket skal behandles med respekt .
Vuoigŋadaguslágas čuovvu maiddái ahte go dagus geavahuvvo , de galgá vuoigŋadahkki namma boahtit ovdan , ja ahte dahkosa galgá gieđahallat gudnejahttimiin .
Etter samisk rettstradisjon er det ofte den som omtales i en personjoik som er « eier » av joiken , og det er denne person som må samtykke til bruk .
Sámi riekteárbevieru mielde lea son gean juiget luođis , luođi « eaiggát » , ja son dat ferte addit lobi dan geavahit eará láhkai go dušše juoigat dan .
Det er da nærliggende å tolke åndsverkloven slik at den som omtales i joiken anses å ha fått overdratt rettighetene til seg .
Dalle orru leamen lunddolaš dulkot vuoigŋadaguslága nu ahte dan gean luođis juiget , dego livččii ožžon vuoigatvuođaid iežas luohtái .
Det finnes en egen samisk rettighetshaverorganisasjon , Sámikopiija , lokalisert i Karasjok .
Lea sierra sámi vuoigatvuođalašorganisašuvdna , Sámekopiija , mas lea kontuvra Kárášjogas .
13.2.2 Internasjonalt arbeid om vern av tradisjonelle kulturuttrykk og tradisjonell kunnskap i WIPO
13.2.2 Riikkaidgaskasaš bargu árbevirolaš kulturdovddahemiid ja árbedieđu suodjaleami birra WIPOs
Tradisjonell kunnskap og kulturuttrykk utgjør en viktig del av den samiske kultur og identitet .
árbediehtu ja kulturdovddaheamit leat sámi kultuvrra ja identitehta dehálaš oasit .
Tradisjonelle kulturuttrykk kan omfatte joik , fortellerkunst og tradisjonelt håndverk ( duodji ) .
árbevirolaš kulturdovddaheamit sáhttet leat juoigan , muitalančehppodat ja duodji .
En del av de tradisjonelle kulturuttrykkene vil være vernet etter åndsverkloven ( som gjelder 70 år etter opphavsmannens død ) , andre kulturuttrykk vil være uten vern , og tilhøre den samiske kulturs felleseie .
Muhtun árbevirolaš kulturdovddahemiid suodjala vuoigŋadagusláhka ( mii gusto 70 jagi maŋŋágo vuoigŋadahkki lea jápmán ) , eará kulturdovddaheamit fas leat suodjalusa haga , ja dat gullet sámi kultuvrra oktasašárbái .
Spenninger og konflikter kan oppstå der ulike krefter ønsker å kommersialisere deler av den samiske kulturarven og samisk tradisjonell kunnskap .
Gealddut ja riiddut sáhttet bohciidit go iešguđetlágan fámut háliidit sámi kulturárbbi osiid ja sámi árbedieđu jorahit gávpin .
I 2000 opprettet organisasjonen WIPO ( World Intellectual Property Organization ) en komité for å utrede spørsmål knyttet til genetiske ressurser , tradisjonell kunnskap og folklore ( GRTKF ) .
Jagi 2000 ásahii organisašuvdna WIPO ( World Intellectual Property Organization ) lávdegotti mii galggai čielggadit genehtalaš resurssaide , árbedihtui ja folklorii ( árbevirolaš kulturdovddahe ) ­miide guoski gažaldagaid ( GRTKF ) .
Bakgrunnen for opprettelsen av komiteen var flere konflikter knyttet til utnytting og kommersialisering av rettigheter til genetiske ressurser , tradisjonell kunnskap og folklore / tradisjonelle kulturuttrykk .
Lávdegotti ásahedje dannego máŋga riiddu čuožžiledje geavahan- ja gávpevuoigatvuođaid geažil genehtalaš resurssaide , árbedieđuide ja folklorii / árbevirolaš kulturdovddahemiide .
Både Norge og samiske organisasjoner ( Samerådet og Samikopiija ) deltar aktivt i komiteens arbeid .
Sihke Norga ja sámi organisašuvnnat ( Sámiráđđi ja Sámekopiija ) oassálastet árjjalaččat lávdegotti bargui .
Arbeidet i komiteen har vært preget av til dels store motsetninger mellom utviklingsland og industriland , samtidig som urfolksorganisasjonene har vært misfornøyd med den langsomme fremdriften .
Lávdegotti barggus leat leamaš viehka garra vuostálasvuođat gaskal ovddádusriikkaid ja industriijariikkaid , seammás go álgoál ­bmotorganisašuvnnat leat leamaš duhtameahttumat ovdáneami njoahcivuođa geažil .
Norge har forsøkt å innta en brobyggerrolle , og har bl.a. arrangert et seminar med utvalgte deltagere i 2006 , og har hatt konkrete forslag til kompromissforslag i komiteen .
Norga lea geahččalan doaibmat soabaheaddjin , ja lea earret eará lágidan seminára válljejuvvon oassálastiiguin jagi 2006 ja lea buktán konkrehta kompromissaevttohusaid lávdegottis .
Det er ennå usikkert hva utfallet av komiteens arbeid vil bli .
Ain lea eahpečielggas mii šaddá lávdegotti barggu boađusin .
Det er utarbeidet tekstforslag til et rettslig vern av både tradisjonell kunnskap og tradisjonelle kulturuttrykk , / folklore men pr. mai 2008 er det fortsatt uenighet om det overhodet skal gis internasjonalt bindende regler eller anbefalinger .
Lea ráhkaduvvon teakstaevttohus sihke árbedieđu ja árbevirolaš kulturdovddahemiid / folklora rievttálaš suodja , ­leapmái muhto miessemánus 2008 lea ain sierramielalašvuohta das galget go ollenge addit riikkaidgaskasaš geatnegahtti njuolggadusaid dahje rávvemiid .
Arbeidet har uansett vært nyttig i forbindelse med kartlegging og utredning av problemene .
Dattetge lea bargu leamaš ávkkálaš váttisvuođaid kártema ja čielggadeami oktavuođas .
Komiteen bidrar også til økt internasjonal bevisstgjøring samt spredning av informasjon om ulike staters og regioners løsninger for å verne tradisjonell kunnskap og kulturuttrykk .
Lávdegoddi váikkuha maiddái eanet riikkaidgaskasaš diđolašvuhtii ja diehtojuohkimii stáhtaid ja regiuvnnaid sierranas čovdosiid birra das mo galggašii suodjalit árbedieđu ja kulturdovddahemiid .
13.2.3 UNESCO-konvensjonen om vern av immateriell kulturarv og UNESCO- konvensjonen for å verne og fremme et mangfold av kulturuttrykk
13.2.3 UNESCO-konvenšuvdna vuoiŋŋalaš kulturárbbi suodjaleami birra ja UNESCO-konvenšuvdna šláddjiivuođa ja kulturdovddahemiid suodjaleami ja ovddideami várás
Stortinget gav i desember 2006 samtykke til at Norge skulle ratifisere to UNESCO-konvensjoner – Konvensjon om vern av immateriell kulturarv ( St.prp. 73 ( 2005 – 2006 ) ) og Konvensjonen for å verne og fremme et mangfold av kulturuttrykk ( St.prp. nr. 76 ( 2005 – 2006 ) ) som har betydning for tradisjonell kunnskap .
Stuorradiggi mearridii juovlamánus 2006 ahte Norga galgá vuolláičállit guokte UNESCO-konvenšuvnna – Konvenšuvnna vuoiŋŋalaš kulturárbbi suodjaleami birra ( Sd.prp. 73 ( 2005 – 2006 ) ) ja Konvenšuvnna šláddjiivuođa ja kulturdovddahemiid suodjaleami ja ovddideami várás ( Sd.prp. nr. 76 ( 2005 – 2006 ) ) mat leat dehálaččat árbedieđu hárrái .
Begge konvensjonene har virkningsdato for Norge fra 17. april 2007 .
Guktot konvenšuvnnat doaibmagohte Norggas cuoŋománu 17. beaivvi 2007 .
Hva gjelder konvensjonen om immateriell kulturarv , sto forholdet til urfolk og nasjonale minoriteter også sentralt for flere av høringsinstansene .
Konvenšuvnnas vuoiŋŋalaš kulturárbbi hárrái lei oktavuohta álgoálbmogiidda ja nationála unnitloguide guovddážis máŋgga gulaskuddancealkis .
Blant annet ble det påpekt at behovet for vern av den immaterielle kulturarven er større for samer og nasjonale minoriteter .
Earret eará čujuhuvvui ahte lea stuorát dárbu suodja ­lit sámiid ja nationála unnitloguid vuoiŋŋalaš kulturárbbi go earáid vuoiŋŋalaš kulturárbbi .
Når det gjelder samiske forhold , ble særlig Samisk arkiv og de samiske museene trukket fram som mulige innsamlere og varetakere av samisk muntlig tradisjonsstoff .
Mii guoská sámi diliide , namahuvvojedje Sámi arkiiva ja sámi dávvirvuorkkát sámi njálmmálaš árbeáv ­dnasiid vejolaš diehtočohkkejeaddjin ja diehtovurkkodeaddjin .
I tillegg ble hensynet til ulike folkegruppers rett til å bestemme over egen kultur fremhevet .
Dan lassin deattuhuvvui ahte eambbo galggašii vuhtiiváldit iešguđetlágan joavkkuid vuoigatvuođa hálddašit iežaset kultuvrra .
Alle disse innspillene tas med i Kultur- og kirkedepartementets videre arbeid med oppfølging av ratifikasjonen av konvensjonen om immateriell kulturarv .
Buot dát cealkámušat váldojuvvojit mielde Kultur- ja girkodepartemeantta viidáset bargui go dat čuovvola ­vuoiŋŋalaš kulturárbbi konvenšuvnna vuolláičállima .
Konvensjonen om kulturelt mangfold har et sterkt fokus på at vern og fremme av et mangfold av kulturuttrykk innebærer anerkjennelse av likeverd mellom og respekt for alle kulturer , deriblant urfolks kulturer .
Konvenšuvdna kultuvrralaš šláddjiivuođa birra čalmmustahttá garrasit ahte kulturdovddahemiid suodjaleapmi ja ovddideapmi sisttisdoallá buot kultuvrraid ovttadássasašvuođa dohkkeheami ja buot kultuvrraid árvvus atnima , ja dát guoská earret eará álgoálbmogiid kultuvrraide .
Gjennom ratifikasjon av konvensjonen erkjenner partene betydningen av tradisjonell kunnskap som kilde til åndelig og materiell rikdom , og denne kunnskapens positive bidrag til bærekraftig utvikling , samt nødvendigheten av å verne og fremme den på adekvate måter .
Konvenšuvnna vuolláičállimiin dovddastit oasehasat árbedieđuid mávssolašvuođa vuoiŋŋalaš ja ávnnaslaš riggodatgáldun , ja ahte dát diehtu váikkuha positiivvalaččat ceavzilis ovdáneapmái , ja vel dasa ahte lea dárbu dán suodjalit ja ovddidit soahppevaš vugiid mielde .
Konvensjonen har også fokus på hvor viktig kulturenes livskraft er for alle , herunder urfolk , slik det kommer til uttrykk gjennom deres frihet til å skape , formidle og spre sine tradisjonelle kulturuttrykk og gjennom å ha tilgang til disse for å fremme egen utvikling .
Konvenšuvdna čalmmusta maiddái man dehálaš kultuvrraid eallinvuoibmi lea buohkaide , ja álgoálbmogiidda ge , nu go dat dovddahuvvo sin friddjavuođas ávdnet , gaskkustit ja gilvit sin árbevirolaš kulturdovddahemiid ja go dan besset dahkat de váikkuhit iežaset ovdáneapmái ge .
13.3 Utfordringer i arbeidet med samisk tradisjonell kunnskap
13.3 Hástalusat sámi árbedihtui guoski barggus
Tradisjonell kunnskap oppviser eksempler på samisk kollektiv arv og hukommelse .
árbediehtu čájeha ovdamearkkaid sámi kollektiiva dieđus ja muittus .
Arbeider i CBDs serie med samlerapporter om tradisjonell kunnskap – « Composite Report » , FNs permanente forum og Sametinget poengterer at dette er kunnskap i tilbakegang , slik at et arbeid med dokumentasjon , videreføring og bruk haster .
Bargu CBDa čohkkenraporttaid ráiddus árbedieđu birra – « Composite Report » , ONa Bistevaš forum ja Sámediggi aiddostahttet ahte dát diehtu lea maŋás mannamin nu ahte lea hoahppu dan duođaštit , ceavzzihit ja geavahit .
Bl.a. endrede miljøforhold og levevaner bidrar til at kunnskapen forsvinner .
Earret eará rievdan birasdilit ja eallinvierut váikkuhit dasa ahte dieđut jávket .
Dette er også kunnskap som kan ha betydning i forhold til de klimaendringer som vi nå observerer .
Dát lea maiddái dakkár diehtu mii dáidá leat mávssolaš daid dálkkádatnuppástusaid ektui , maid mii dál dárkot .
Det er mange uløste utfordringer og spørsmål knyttet til tradisjonell samisk kunnskap .
Leat máŋga čoavddekeahtes hástalusa ja gažaldaga mat čatnasit sámi árbedihtui .
Det er likeledes flere internasjonale instrumenter som bør tas i betraktning når man skal gjøre et praktisk arbeid med tradisjonell kunnskap .
Ja de leat máŋga riikkaidgaskasaš bargoneavvu maid ferte árvvoštallat geavahišgoahtit go árbedieđuid geavatlaš bargu galgá čađahuvvot .
Regjeringen ønsker at disse utfordringene skal diskuteres mellom Sametinget , de aktuelle fagdepartementene og aktuelle faginstanser .
Ráđđehus háliida ahte dáid hástalusaid galget Sámediggi , áššáigullevaš departemeanttat ja guovdilis fágaeiseválddit digaštallat .
Innhenting av erfaringer med arbeid med tradisjonell kunnskap i andre land , og bruk av de muligheter som måtte ligge i samarbeid over landegrensene , må også vurderes .
Ferte maiddái árvvoštallat galgá go gulaskuddat eará riikkaiguin makkár vásáhusat sis leat árbedieđuid barggus , ja galgá go geavahit eará vejolašvuođaid mat leat riikkarastásaš ovttasbarggus .
Å møte denne type utfordringer innebærer et arbeid som må konkretiseres over flere år , og det fordrer samarbeid mellom institusjoner og organisasjoner lokalt , regionalt , nasjonalt og over landegrensene .
Dákkár hástalusaid dusten gáibida barggu maid ferte konkretiseret máŋga jagi , ja dat gáibida ásahusaid ja organisašuvnnaid gaskasaš ovttasbarggu báikkálaččat , guvllolaččat , riikkalaččat ja riikkaidgaskasaččat .
13.4 Strategier og tiltak
13.4 Strategiijat ja doaibmabijut
Norsk ratifikasjon av internasjonale konvensjoner innebærer at Norge forplikter seg både nasjonalt og internasjonalt til å gjennomføre målene i konvensjonene .
Go Norga vuolláičállá riikkaidgaskasaš konvenšuvnnaid , de mearkkaša dat ahte Norga geatnegahttá iežas riikkalaččat ja riikkaidgaskasaččat ollašuhttit konvenšuvnnaid ulbmiliid .
Særlig konvensjonen om biologisk mangfold og UNESCOs konvensjon om immateriell kulturarv sier noe om Norges forpliktelser vedrørende tradisjonell kunnskap .
Erenoamážit konvenšuvdna biologalaš šláddjiivuođa birra ja UNESCO konvenšuvdna vuoiŋŋalaš kulturárbbi birra cealká juoidá Norgga geatnegasvuođaid birra árbedieđuid hárrái .
I tillegg gir konvensjonene et utgangspunkt for et mulig samarbeid over landegrensene .
Dan lassin addet konvenšuvnnat vuolggasaji vejolaš riikkaidgaskasaš ovttasbargui .
Under konvensjonen om biologisk mangfold diskuteres registrering av tradisjonell kunnskap som et av flere tiltak for å bevare tradisjonelle kunnskaper .
Biologalaš šláddjiivuođa konvenšuvnna oktavuođas digaštallojuvvo árbedieđuid registarastin oktan doaibmabidjun máŋgga doaibmabiju gaskkas árbedieđuid seailluheamis .
Spørsmålet er hvordan registrering kan bidra til synliggjøring , legitimering og videreutvikling av tradisjonelle kunnskaper , og dermed en styrking av de samiske lokalsamfunn .
Gažaldat lea mo registarastin sáhttá váikkuhit árbedieđuid čalmmusteapmái , legitimeremii ja viidáset ovddideapmái , ja nu nannet sámi báikegottiid .
En utredning bør kunne gi grunnlag for en beslutning om hvorvidt et slikt register skal etableres i Norge .
Čielggadeapmi berre leat dan mearrideami vuođđun galgá go dakkár registtar ásahuvvot Norgii .
Regjeringen ønsker å praktisere som et overordnet prinsipp at tradisjonell kunnskap som samles inn lokalt , skal komme lokalsamfunnet til gode , og således være en viktig faktor i forhold til lokal aktivitet og utvikling .
Ráđđehus háliida čađahit bajumus prinsihppan dan ahte árbedieđut mat čohkkejuvvojit báikkálaččat , galget leat báikkálaš servodahkii ávkin , ja dan láhkai leat dehálaš fáktorin báikkálaš doaimmaid ja ovddideami ektui .
Innsamlet informasjon , for eksempel i registre , bør organiseres slik at innholdet blir lett tilgjengelig for de lokalsamfunnene som har frambrakt denne kunnskapen .
Čohkkejuvvon dieđut ovdamearkka dihtii registariidda berrejit nu organiserejuvvot ahte báikegottit mat leat addán dáid dieđuid , galget álkit beassat geavahit registariid sisdoalu .
Det er således et mål å styrke aktiviteter lokalt som er knyttet til ivaretakelse av tradisjonell samisk kunnskap .
Nu lea ge ulbmil nannet báikkálaš doaimmaid mat čatnasit sámi árbedieđuid áimmahuššamii .
Et slikt arbeid vil også kunne ha betydning for det planlagte verdiskapingsprogrammet for næringskombinasjoner , som settes i gang fra 2008 ( jf. kap. 20.5.5 ) .
Dákkár bargu sáhttá maiddái leat dehálaš lotnolasealáhusaid plánejuvvon árvoháhkanprográmmii mii álggahuvvo 2008 rájes ( gč. kap. 20.5.5 ) .
Som et samarbeid mellom Sametinget , aktuelle departementer og institusjoner , vil regjeringen
Ráđđehus háliida ovttasráđiid Sámedikkiin , áššáiguoskevaš departemeanttaiguin ja ásahusaiguin
identifisere samarbeidsmuligheter på nordisk nivå i et arbeid med tradisjonell kunnskap
gávdnat vejolašvuođaid ovttas bargat árbedieđuiguin davviriikkalaš dásis
utrede spørsmål knyttet til et register for samisk tradisjonell kunnskap i Norge slik at rettslige , metodiske og etiske sider ved innsamling , lagring og bruk av slik kunnskap kan bli klarlagt
čielggadit gažaldagaid mat čatnasit sámi árbedieđuid registarii Norggas nu ahte vuoigatvuođalaš , metodalaš ja etihkalaš gažaldagat árbedieđuid čohkkema , vurkkodeami ja geavaheami oktavuođas sáhttet čielggaduvvot
Departementet vil samarbeide nært med Sametinget om bruken av midlene .
Ráđđehus áigu čavgadit bargat ovttasráđiid Sámedikkiin dáid ruđaid geavaheami oktavuođas .
Sametinget har også avsatt midler til tilsvarende formål på sine budsjetter for 2008 .
Sámediggi lea maiddái várren ruđaid sullasaš ulbmiliidda iežas jagi 2008 bušeahtaide .
Regjeringen ønsker som et samarbeid med Sametinget og samiske institusjoner å sette i gang :
konferánssa mii čuvge gažaldagaid árbedieđuid čohkkema viidáset barggu ektui
en konferanse som belyser spørsmål i forhold til det videre arbeidet med innsamling av tradisjonell kunnskap
buođu ovddasmanni prošeavttaid mat addet vásáhusaid bargat árbedieđuiguin sámiid ássanguovllu iešguđet osiin
et forprosjekt som gir en viss oversikt over innsamlet materiale , pågående og planlagte aktiviteter , samt de behov som forefinnes i forhold til tradisjonell samisk kunnskap .
ovdaprošeavtta mii addá čohkkejuvvon dieđuid visogova , dálá ja plánejuvvon doaimmaid viso , ­gova ja mii čilge daid dárbbuid mat leat sámi árbedieđuid ektui .
Boks 14.2 Begreper om laks fra Tanadalen
Boksa 14.2 Luossanamahusat Deanuleagis
Tanadalens begreper om laksen viser en nedarvet kunnskap om laksens årsklasser og vandringer :
Deanuleagi luossanamahusat čájehit árbedieđuid luosa ahkejuoguid ja johtalemiid birra :
Diddi : Liten laks , opptil 2,5 kg , går opp i Tanaleva rundt sankthans
Diddi : Unna luosaš , 2,5 kilo rádjai , goargŋu Detnui mihcamáráiggi
Linddor : Liten laks , større enn diddi
Linddor : Unna luosaš , stuorát go diddi
Luosjuolgi : laks på ca. 3 – 5 kg
Luosjuolgi : Sullii 3 – 5 kilosaš luossa
Luossa : Laks , særlig når den er fullvoksen
Luossa : Luossa , áinnas go lea ollesšattot
Duovvi : Hunnlaks , rognlaks
Duovvi : Njiŋŋálas luossa , meađđinluossa
Goadjin : Stor hannlaks
Goadjin : Stuorra varris luossa
Čuonžá : Feit laks som verken har rogn – meaddin – eller melke – guoksa , går opp i elva om høsten
Čuonžá : Buoiddes luossa mas ii leat meađđin ii ge guoksa , goargŋu johkii čakčat
Vuorru : Vintersøing , laks som står i elva vinteren over
Vuorru : Luossa mii lea orron jogas dálvvi
Šoaran ; / vuorru : Laks som går ned til sjøen om våren og kommer opp i elva igjen på høsten
Šoaran : / vuorru : Luossa mii manná merrii giđđat ja boahtá fas johkii čakčat
Guvža : Sjøørrett .
Guvžá : Mearradápmot
Gudjor : Sjøørrett som har overvintret i elva
Gudjor : Mearradápmot mii lea orron jogas dálvvi
Valas : Sjørøye
Valas : Mearrarávdu
Kilde : Den elvesamiske kulturen / Čáhcegáttesámiid kultuvra ; Varanger Samiske Museums skrifter / Čálliidlagadus 2007
Gáldu : Den elvesamiske kulturen / Čáhcegáttesámiid kultuvra ; Varanger Samiske Museums skrifter / Čálliidlágádus 2007
15 millioner kroner til bredbånd
15 miljovnna kruvnno govdaoallái
Fornyingsdepartementet etablerer en midlertidig støtteordning for bredbåndsutbygging .
Ođasmahttindepartemeanta ásaha gaskaboddasaš doarjjaortnega govdaoali ( bredbånd ) huksemii .
Støtteordningen har en ramme på 15 millioner kroner og skal bidra til utbredelse av bredbånd i områder som i dag ikke er kommersielt lønnsomme å bygge ut .
Doarjjaortnega rámma lea 15 miljovnna kruvnno ja dainna áigot ordnet govdaoali dakkár guovlluide , maidda viiddideapmi ii ruđalaččat gánnet dálá dilis .
Om lag 7000 husstander i landet mangler i dag et bredbåndstilbud , i følge en ny rapport .
Sullii 7000 dállodoalus ii leat dán áigge govdaoallefálaldat , muitala gieskat almmustuvvan raporta .
- Regjeringens mål er at innbyggerne skal ha tilgang til bredbånd .
- Ráđđehusa ulbmil lea , ahte ássiin galgá leat govdaoallefálaldat .
Regjeringens satsing på bredbånd bidrar til bosetting , sysselsetting og verdiskaping i hele landet .
Ráđđehus áŋgiruššá govdaoali ovdii , go dat ovddida ássama , bargama ja árvoráhkadeami olles riikkas .
Økt bruk av bredbånd kan dessuten gi en miljøgevinst .
Go geavahišgoahtit govdaoali eanet , sáhttit maid seastit birrasa .
Denne midlertidige støtteordningen vil tette noen av de siste hullene i bredbåndsdekningen , sier fornyingsminister Rigmor Aasrud .
Dát gaskaboddasaš doarjjaortnet duokŋá maŋimuš váilevašvuođaid govdaoallefálaldaga viidodagas , ođasmahttinministtar Rigmor Aasrud dadjala .
Midlene vil bli lyst ut som prosjektmidler i regi av Norges forskningsråd , og alle kommuner og fylkeskommuner i landet vil kunne søke .
Ruđaid juolludit prošeaktaruhtan Norgga dutkanráđi bokte , ja buot riikka gielddat ja fylkkagielddat sáhttet ohcat .
Rapporten Bredbåndsdekning 2011 viser at 99,7 prosent har et grunnleggende bredbåndstilbud ( 0,64 Mbit / s båndbredde ) , 94 prosent har tilgang på minimum 4 Mbit , / s mens 67 prosent har tilgang til minimum 25 Mbit / s båndbredde .
Bredbåndsdekning 2011 - raporta čájeha , ahte 99,7 proseanttas lea govdaoali vuođđofálaldat ( 0,64 Mbit / s leavttuin ) , 94 proseanttas lea unnimusat 4 Mbit / s fálaldat , ja 67 proseanttas fas lea unnimusat 25 Mbit / s fálaldat .
15 Arealforvaltning i områder med samisk bosetting
15 Areálahálddaheapmi guovlluin gos sámit ásset
Siden areal- og naturressursene er begrensede ressurser med grunnleggende samfunnsmessig be-tydning , er det nødvendig med en langsiktig planlegging og forvaltning av disse .
Dasgo areála- ja luondduvalljodatvárit leat ráddjejuvvon resurssat main lea vuđolaš servodatlaš mearkkašupmi , de lea dárbbašlaš guhkesáiggi vuollái plánet ja hálddahit dáid .
Arealbruken , som fastsettes med rettsvirkninger i den kommunale planleggingen , blir bestemmende for hvilke bygge- og anleggstiltak , og hvilken virksomhet , som er tillatt på de forskjellige arealene .
Areálageava-heapmi , mii mearriduvvo oktan riekteváikkuhusaiguin gielddalaš plánemis , šaddá mearrideaddjin dasa makkár huksen- ja ráhkadusdoaibmabijut , ja makkár doaibma , leat lobálaččat iešguđetlágan areálain .
Kompetansen til å gjøre planvedtak som binder arealdisponeringen er i utgangspunktet lagt til kommunene .
Gelbbolašvuohta dahkat plánamearrádusaid mat čatnet areálaháldema lea vuolggasajis biddjojuvvon gielddaide .
helse , trivsel og levekår
dearvvasvuohta , čálgu ja eallindilli
økologisk bærekraftig utvikling
ekologalaš guoddinnávccalaš gárgedeapmi
biologisk mangfold
biologalaš eatnatgeardáivuohta
rekreasjon og friluftsliv
vuoiŋŋasteapmi ja olgodaddan
behovene til grupper med spesielle arealbehov
dakkár joavkkuid dárbbut main lea erenoamáš areáladárbbut
Hensynet til biologisk mangfold er spesielt framhevet .
Biologalaš eatnatgeardáivuođa deasta lea erenoa-mážit deattastuvvon .
Sikring av biologisk mangfold skjer i arealplanleggingen generelt og bl.a. ved å opprette særskilte verneområder etter naturvernloven .
Biologalaš eatnatgeardáivuođa váfisteapmi dáhpáhuvvá areálaplánemis oppalaččat ja ee. dainna lágiin ahte ásahuvvojit sierranas suodjalusguovllut luonddugáhttenlága mielde .
Mange verneområder er , eller vil bli , opprettet som del av nasjonale planer for barskog , nasjonalparker og andre store verneområder og gjennom tematiske verneplaner .
Eatnat suodjalousguovllut leat , dahje šaddet , ásahuvvot oassin goahccevuvddiid , álbmotlašmehciid ja eará stuorra suodjalusguovlluid riikkagottálaš plánain ja temáhtalaš suodjalusplánaid bokte .
Pr. oktober 2000 var ca. 7,4 pst. av fastlandsarealet vernet i medhold av naturvernloven .
Golggotmánus 2000 lei su. 7,4 pst. nannánareálas suodjaluvvon luonddugáhttenlága mielde .
Mange eksisterende og planlagte store verneområder ligger i Midt- og Nord-Norge og berører samiske områder , særlig knyttet til reindrift .
Eatnat dálá ja plánejuvvon stuorra suodjalusguovllut leat Gaska- ja Davvi-Norggas ja guoskkahit sámi guovlluid , erenoamážit dakkáriid mat čatnasit boazodollui .
15.1 Plan- og bygningsloven
15.1 Plána- ja huksenláhka
Kommunal- og regionaldepartementet , Landbruksdepartementet og Miljøverndepartementet har gått sammen om et felles rundskriv om arealbruk og byggetiltak i reinbeiteområder .
Gielda- ja guovlodepartemeanta , Eanadoallodepartemeanta ja Birasgáhttendepartemeanta leat searválaga addán johtočállosa areálageavaheami ja huksendoaibmabijuid birra boazoguohtunguovlluin .
I rundskrivet redegjøres det for spørsmål i sammenheng med behandlingen av reindriftsinteressene i planlegging og i byggesaksbehandling etter plan- og bygningsloven .
Johtočálus válddaha gažaldagaid dan oktavuođas go boazodoalloberoštusat galget meannuduvvot plánen- ja huksenáššegieđahallamis plána- ja huksenlága vuođul .
Rundskrivet omhandler også reindriftsretten og behandlingen av bygninger og anlegg etter reindriftsloven .
Johtočálus čilge maiddái boazodoallorievtti ja huksehusaid ja rusttegiid gieđahallama boazodoallolága vuođul .
Plan- og bygningsloven er et viktig virkemiddel for utformingen og organiseringen av de fysiske omgivelsene , og for å ivareta kvaliteter i nærmiljøet .
Plána- ja huksenláhka lea deaŧalaš váikkuhangaskaoapmin go hábme ja organisere fysihkalaš birrasiid , ja áimmahuššan dihtii lagasbirrasa kvalitehtaid .
Loven legger opp til et system for helhetlig planlegging for statlig , fylkeskommunal og kommunal virksomhet .
Láhka láhčá vuođu vuogádahkii mas galgá dahkkojuvvot ollislaš plánen stáhta , fylkkagielddaid ja gielddalaš doaimmaid bealis .
Kommunal planlegging kan være av vesentlig betydning for å sikre naturgrunnlaget for samisk kultur , næring og samfunnsliv .
Gielddalaš plánemis sáhttá leat dettolaš mearkkašupmi sámi kultuvrra , ealáhusaid ja servodateallima luondduvuđđosa váfisteamis .
Tydeliggjøring av planprosessene og en sterk forpliktelse for planmyndighetene til å tilrettelegge for medvirkning fra samiske organisasjoner og den samiske befolkningen , er viktige forutsetninger for et godt resultat .
Plánaproseassaid čielggasmahttin ja nana geatnegasvuohta plánaeiseválddiide ahte galget láhčit dili vai sámi organisašuvnnat ja sámi veahkadat besset leat mielde váikkuheamen , leat buori bohtosa deaŧalaš ovdehussan .
Det vil også være viktig å få utviklet en arealpolitikk som sikrer at samiske interesser blir ivaretatt gjennom plansystemet .
Deaŧalaš lea maiddái gárgedit areálapolitihka mii váfista ahte sámi beroštusat fuolahuvvojit plánavuogádaga bokte .
Sikring av reindriftsarealene er en avgjørende forutsetning for framtidig reindrift .
Boahttevaš boazodollui lea mearrideaddji ovdehussan váfistit boazodoalloareálaid .
Ved siden av det vernet reindriftsloven gir , er planleggingen etter plan- og bygningsloven et godt virkemiddel for å få vurdert og sikret at områder av stor verdi ikke tas i bruk for andre formål .
Lassin dan suodjalussii mii boazodoallolágas addojuvvo , lea plánen plána- ja huksenlága vuođul buorre váikkuhangaskaoapmi man vuođul sáhttá árvvoštallat ja váfistit amaset árvvolaš guovllut geavahuvvot eará ulbmiliidda .
Siktemålet med rikspolitiske retningslinjer er å klarlegge og konkretisere nasjonale mål i forhold til innhold og saksbehandling i planleggingen .
Riikkapolitihkalaš njuolggadusaid áigumuššan lea čielggadit ja konkretiseret riikkagottálaš juksanmeriid plánenbarggu sisdoalu ja áššemeannudeami hárrái .
Kommunal- og regionaldepartementet tar sikte på bruk av rikspolitiske retningslinjer for å formidle samiske interesser i planarbeidet etter plan- og bygningsloven , jf § 17 , 1. ledd .
Gielda- ja guovlodepartemeanta áigu geavahit riikkapolitihkalaš njuolggadusaid gaskkustan dihtii sámi beroštusaid plánabarggus plána- ja huksenlága vuođul , vrd. § 17 , 1. lađđasa .
Arbeidet vil skje i samarbeid med Miljøverndepartementet , Landbruksdepartementet og Sametinget , og vil bli samordnet med regjeringens oppfølging av planlovutvalgets innstilling .
Bargu dahkkojuvvo ráđđálagaid Birasgáhttendepartemeanttain , Eanadoallodepartemeanttain ja Sámedikkiin , ja bálddalastojuvvo go ráđđehus čuovvola plánaláhkalávdegotti evttohusa .
Stortingets flertall har sluttet seg til at fylkeskommunen får tilført oppgaver og ansvar med sikte på å utvikle dens rolle som regional utviklingsaktør , jf. Innst. S. nr. 307 ( 2000–2001 ) .
Stuorradikki eanetlohku lea dorjon , ahte fylkkagieldii sirdojit doaimmat ja ovddasvástádus , maiguin gárgedit dan rolla ovdánahttin , vrd. Árv . S. Nr. 307 ( 2000–2001 ) .
Ett av tiltakene som ble foreslått , og som har fått Stortingets tilslutning , er å legge beslutningsmyndigheten i innsigelsessaker vedrørende kommunale arealplaner til fylkeskommunen .
Evttohuvvui earret eará sirdit fylkkagildii mearridanválddi vuostecealkagiin , mat bohtet gielddaid areálaplánaid vuostá . Stuorradiggi doarjjui evttohusa .
Sametingets innsigelsesrett i forhold til kommunale arealplaner vil ikke bli endret som følge av St.meld. nr. 31 .
Sámedikki vuostálastinvuoigatvuohta gielddaid areálaplánaid hárrái ii rievdaduvvo St. dieđ. nr. 31 čuovvumuššan .
Regjeringen vil arbeide videre med de nærmere rammene tilknyttet overføring av innsigelsesmyndighet til fylkeskommunen , herunder forholdet til Sametinget .
Ráđđehus bargá viidáseappot daid rámmaid ráhkademiin , mat čatnasit vuostecealkkaválddi sirdimii fylkkagildii , ja guorahallá dan olis maid Sámedikki rolla .
15.1.1 Planlovutvalget
15.1.1 Plánaláhkalávdegoddi
Planlovutvalget skal arbeide for å gjøre plan- og bygningsloven ( PBL ) til et bedre virkemiddel for å ta vare på biologisk mangfold .
Plánaláhkalávdegoddi bargá dan ala ahte plána- ja huksenláhka ( PBL ) šaddá buoret váikkuhangaskaoapmin mainna vuhtiiváldá biologalaš eatnatgeardáivuođa .
Det vil samtidig være et viktig virkemiddel for å trygge naturgrunnlaget , også naturgrunnlaget for samiske interesser .
Seammás lea dát deaŧalaš váikkuhangaskaoapmin luondduvuđđosa váfisteapmái , maiddái sámi beroštusaid luondduvuđđosii .
Planlovutvalget skal etter sitt mandat vurdere flere spørsmål av betydning for reindriften .
Plánaláhkalávdegoddi galgá mandáhtas mielde árvvoštallat moanaid dettolaš gažaldagaid boazodoalu ektui .
I utredningen foreslås formålsparagrafen utbygget slik at den uttrykkelig sier at loven blant annet skal ivareta vern av naturmiljøet generelt , og naturgrunnlaget for samisk kultur og næring .
— ielggadeapmi evttoha ulbmilparagráfa viiddidit vai nammejahkii dadjá ahte láhka earret eará galgá fuolahit luonddubirrasa gáhttema oppalaččat , ja sámi kultuvrra ja ealáhusaid luondduvuđđosa .
Utvalget har også vurdert og skissert muligheter for klargjøring og endring av arealbrukskategorien « landbruks- , natur- og friluftsområder » , med sikte på nyansering av denne arealbrukskategorien .
Lávdegoddi lea maiddái árvvoštallan ja hábmen vejolašvuođaid mo čielgaseabbundahkat ja rievdadit areálageavahuskategoriija « eanadoallo- , luonddu- ja olgodaddanguovllut » , ulbmiliin ahte molsašuhttit dán areálageavahuskategoriija .
Blant annet skisseres muligheten for at spesielle områder for reindriften gjennom kommuneplanens arealdel skal kunne sikres fortrinn i områder med flerbruk .
Earret eará hábmejuvvo vejolašvuohta dasa ahte vásedin boazodoalloguovllut galget gielddaplána areálaoasis sáhttit váfistuvvot ovdamunni guovlluide gos lea máŋggageavahus .
Utvalget vil arbeide videre med disse spørsmålene , blant annet med sikte på at spesielle områder for reindriften lettere kan sikres i arealplaner .
Lávdegoddi bargá ain ovddasguvlui dáiguin gažaldagaiguin earret eará áigumušain ahte vásedin boazodoalloguovllut buorebut galget váfistuvvot areálaplánain .
Utvalgets arbeid vil pågå ut 2002 .
Lávdegotti bargu bistá jagi 2002 lohppii .
15.2 Forsvaret og reindriften
15.2 Riikkavárjalus ja boazodoallu
Reindriften er en arealkrevende næring .
Boazodoallu gáibida stuorra areálaid .
For å kunne gi militære avdelinger tilfredsstillende opplæring og trening , har også Forsvaret behov for å kunne disponere store arealer til skyte- og øvingsfelt .
Go militeara ossodagat galget dohkkehahtti oahpahallama ja hárjehallama čađahit , de dárbbaša maiddái Riikkavárjalus hálddahit stuorra areálaid báhčin- ja hárjehallanšilljuide .
I de områdene hvor begge disse arealkrevende aktivitetene foregår ved siden av hverandre , kan det derfor oppstå interessekonflikter .
Dain guovlluin gos goappaš dát areálagáibideaddji doaimma dáhpáhuvvet bálddalaga , sáhttet čuožžilit beroštusriiddut .
Forsvarets målsetting er at reindriften sikres tilfredsstillende arealer , samtidig som Forsvaret får tilfredsstilt behovet for øving .
Riikkavárjalusa ulbmil lea váfistit boazodollui dohkkehahtti areálaid , seammás go Riikkavárjalus oažžu gokčojuvvot hárjehallandárbbu .
Dette setter store krav til fleksibilitet og kommunikasjon mellom Forsvaret og reindriftsutøverne .
Dát gáibida sakka buori máškitvuođa ja gulahallama Riikkavárjalusa ja boazodolliid gaskkas .
Et eksempel er Mauken-Blåtind saken , hvor reineierne i det aktuelle området har protestert mot Forsvarets planer om sammenbinding av skytefeltene Mauken og Blåtind .
Ovdamearkan lea Meavkki-Alitvári ášši , mas dán guovllu boazodoallit leat vuosttaldan Riikkavárjalusa plánaid čatnat oktii Meavkki ja Alitvári báhčinšiljuid .
Evne og vilje til å utvise fleksibilitet og å opprettholde dialog bør være en hovedutfordring for både Forsvaret og reindriftsnæringen , med sikte på å unngå arealkonflikter for fremtiden .
Sihke Riikkavárjalussii ja boazodollui lea váldohástalussan atnit gálggaid ja dáhtu ja čájehit heivehanmuni ja doaladit gulahallama , ulbmiliin ahte garvit areálariidduid boahtteáiggis .
15.3 Økologisk bærekraft og overbeiteproblematikk
15.3 Ekologalaš guoddinnákca ja guohtunguorbadančuolbma
Økologisk bærekraft forutsetter at beitegrunnlaget forvaltes slik at beitebalansen sikres på lang sikt .
Ekologalaš guoddinákca ovdeha guohtunvuđđosa hálddaheami nu ahte guohtundássedeaddu váfistuvvo guhkes áiggi vuollái .
Dette innebærer at reintallet må tilpasses beitepotensialet i et område .
Dát mearkkaša ahte boazolohku ferte heivehuvvot guovllu guohtunpotensiálii .
I Finnmark har lavbeiteressursene utviklet seg i en negativ retning og dermed gjort rammebetingelsene for næringen vanskelig .
Finnmárkku jeagelguohtunvalljodagat leat mannan negatiiva guvlui ja nu váddudahttán ealáhusa rámmaeavttuid .
I forbindelse med reindriftsforhandlingene for avtaleåret 2000/2001 ble avtalepartene enige om at forhold som berører reintallsregulering skal følges opp gjennom reguleringer med hjemmel i reindriftsloven .
Go šiehtadallojuvvui boazodoallošiehtadus šiehtadusjahkái 2000/2001 , sohpe šiehtadusoasálaččat ahte boazolohkomuddenbargui guoski dilálašvuođat galget čuovvoluvvot reguleremiiguin mat vuođđuduvvojit boazodoallolága láhkavuđđosa ala .
Driftsenhetene i hvert distrikt skal så bli enige om reintallsfordelingen mellom driftsenhetene .
Dasto galget orohagaid doalloovttadagat soahpat boazolohkojuohkima doalloovttadagaid gaskkas .
Dersom distriktene ikke kan bli enige om fordelingen , vil dette bli gjort av Områdestyrene .
Juos orohagat eai boađe ovttaoaivilii juohkima hárrái , dahká Guovllustivra mearrádusa áššis .
Andre viktige momenter for å skape trygge rammevilkår , er fastsettelse og overholdelse av beitetider samt distriktsinndeling av fellesbeitene ( vår / høst og vinterbeiter ) .
Eará deaŧalaš bealit mat addet oadjebas rámmaeavttuid , lea mearridit ja doaladit guohtunáiggiid ja oktasašorohagaid ( giđđa / čakča ja dálveguohtumiid ) orohatjuohkima .
Dette forutsettes gjennomført innen utgangen av mars 2002 .
Dát jáhkkimis leat čađahuvvon jagi 2002 njukčamánu loahpas .
Disse tiltakene vil forhåpentligvis bidra til at reindriften i Finnmark igjen kommer inn i et økologisk bærekraftig mønster .
Dát doaibmabijut doaivvu mielde veahkehit dan guvlui ahte Finnmárkku boazodoallu fas olaha ekologalaš guoddinnávccalaš málle .
15.4 Forvaltning av vassdrag
15.4 — ázádagaid hálddaheapmi
Tiltak innen Olje- og energidepartementets ansvarsområder innebærer ofte inngrep av stor samfunnsmessig betydning .
Oljo- ja energiijadepartemeanta ovddasvástádusduovdaga doaibmabijut mearkkašit dávjá sisabahkkemiid mat váikkuhit sakka servodatlaččat .
I den sammenhengen settes det i gang omfattende planlegging i form av konsekvensutredninger som skal ivareta alle viktige interesser .
Dan oktavuođas álggahuvvojit viiddis plánemat mas dahkkojuvvojit váikkuhusčielggadeamit mat galget áimmahuššat buotlágan beroštusaid .
Samiske interesser utredes gjennom slik planlegging .
Sámi beroštusat čielggaduvvojit dán lágan plánema bokte .
Ved vassdragstiltak blir samiske interesser forsvarlig ivaretatt gjennom konsesjonsbehandling .
— ázádatdoaibmabijuid oktavuođas fuolahuvvojit sámi beroštusat dohkkehahtti láhkái konsešuvdnagieđahallama bokte .
Samiske interesser blir ansett som allmenne interesser som både kan utløse konsesjonsplikt og som vektlegges ved avgjørelsen av om det skal gis konsesjon .
Sámi beroštusat adnojuvvjoit oppalaš beroštussan mat sáhttet bohciidahttit konsešuvdnageatnegasvuođa ja deattastuvvojit dalle go mearriduvvo galgágo addojuvvot konsešuvdna .
Ved konsesjon til vassdragsreguleringer kan det blant annet pålegges vilkår om reindriftsfond for å fremme reindriften i det berørte distriktet .
Go addojuvvo konsešuvdna čázádatásahallamiidda , sáhttá biddjojuvvot eaktun ásahit boazodoallofoandda mii ovddida guoskevaš guovllu boazodoalu .
For øvrig søkes det gjennom konsesjonsbehandling å avbøte eventuell skade på samisk kultur og næringsgrunnlag i den utstrekning dette er mulig og hensiktsmessig .
Dasa lassin bargojuvvo dan ala ahte konsešuvdnagieđahallama bokte geahččala garvit sámi kultuvrra ja ealáhusvuđđosa vaháguvvamis nu guhkás go dán lea vejolaš ja ulbmillaš dahkat .
Forholdet mellom forvaltningen av naturressurser og samiske interesser og rettigheter vil også bli nærmere vurdert i forbindelse med arbeidet som pågår med oppfølgingen av Samerettsutvalgets andre delinnstilling ( NOU .
Gaskavuohta luondduhálddaheami ja sámi beroštusaid ja vuoigatvuođaid gaskkas galgá maiddái árvvoštallojuvvot dárkileappot dan barggu oktavuođas mii dahkkojuvvo čuovvolemiin Sámi vuoigatvuođalávdegotti nuppi oasseárvalusa ( NOU .
Direktoratet for naturforvaltning har gitt nye retningslinjer for driften av « Samlet plan for vassdrag » inntil vassdragssortering er gjennomført etter de nye retningslinjene .
Luondduhálddahandirektoráhtta ( Direktoratet for naturforvaltning ) lea buktán ođđa njuolggadusaid doaimmahit « Samlet plan for vassdrag » ( — ázádagaid čoahkkeplána ) dassážii go čázádaterohallan lea čađahuvvon ođđa nuolggadusaid vuođul .
Disse sier bl.a. at det ved behandling av saker om flytting av vannkraftprosjekter fra kategori II til kategori I , fordi lokal motstand er opphørt , skal reindriftsinteresser og andre samiske interesser høres spesielt .
Dáin daddjojuvvo ee. ahte go gieđahallá áššiid main lea sáhka sirdit čázádatprojeavttaid kategoriijas II kategoriijii I , danne go báikkálaš vuosttaldeapmi lea nohkan , galget boazodoalloberoštusat ja eará sámi beroštusat gulaskuddamis vuhtiiváldojuvvot erenoamážit .
Flytting til kategori I innebærer at prosjektet kan konsesjonsbehandles .
Go sirdojuvvo kategoriijii I , de mearkkaša dát ahte projeavtta galgá konsešuvdnagieđahallat .
Stortinget har samtykket i regjeringens tilrådning , jf. Innst. S. nr. 263 ( 2000–2001 ) .
Stuorradiggi lea mieđáhusa addán ráđđehusa neavvagii , gč. Innst. S. nr. 263 ( 2000–2001 ) .
15.5 Tiltak
15.5 Doaibmabijut
Regjeringen tar sikte på bruk av rikspolitiske retningslinjer for å ivareta samiske interesser i planleggingen .
Ráđđehus áigu geavahit riikkapolitihkalaš njuolggadusaid áimmahuššat sámi beroštusaid plánemis .
Planlovutvalget har lagt grunnlaget for en nyansering av arealbrukskategorien landbruks- , natur- og friluftsområder og vil arbeide videre med disse spørsmålene med sikte på at spesielle områder for reindriften lettere kan sikres i arealplaner .
Plánaláhkalávdegoddi lea bidjan vuđđosa eanadoallo- , luonddu- ja olgodaddanguovlluid areálageavahuskategoriija molsašuhttimii ( nuanseremii ) , ja áigu bargat viidáseappot dáiguin gažaldagaiguin dainna ulbmiliin ahte boazodoalu vásedin guovllut álkibut sáhttet váfistuvvot areálaplánain .
Naturgrunnlaget for samisk kultur og næring skal være et viktig formål i planleggingen .
Sámi kultuvrra ja ealáhusa luondduvuođus galgá leat deaŧalaš ulbmil plánemis .
Regjeringen vil gå inn for mer forpliktende bruk av fylkesplanen i forhold til reindriften , bl.a. fordi reindriften stort sett går over flere kommuner .
Ráđđehus áigu doarjut ahte fylkkaplána galgá eambbo geatnegahtti vuogi mielde adnojuvvot boazodoalu hárrái , ee. danne go boazodoallu eanaš doaibmá moanaid gielddaid badjel .
14 Samisk kulturpolitikk
14 Sámi kulturpolitihkka
Med Kulturløftet vil regjeringen styrke kulturfeltet for å heve den statusen kulturvirksomhet har som samfunns- og politikkområde .
Ráđđehus áigu Kulturloktemiin nannet kultursuorggi vai bajida kulturdoaimmaid árvvu servodat- ja politihkkasuorgin .
Målet er at én prosent av statsbudsjettet skal gå til kulturformål innen 2014 .
Ulbmil lea ahte 2014 ­rádjái galgá stádabušeahtas mannat okta proseanta kulturdoaimmaide .
Regjeringen har en visjon om at Norge skal være en ledende kulturnasjon som legger vekt på kulturdimensjonen i alle deler av samfunnslivet .
Ráđđehusas lea višuvdna ahte Norga galgá leat njunuš kulturnašuvdna mii deattuha kulturdimenšuvnna buot servodaga osiin .
Kunst og kultur har stor verdi i seg selv .
Iešalddis lea juo dáidagis ja kultuvrras stuora árvu .
Samtidig har satsing på kultur stor betydning på andre samfunnsområder som næringsutvikling og arbeidsplasser , integrering og inkludering , helse , læring og kreativitet .
Seammás mearkkaša kultuvrra vuoruheapmi hui ollu eará servodatsurggiide nugo ealáhusovdáneapmái ja bargosajiide , ovttaiduhttimii ja fátmmasteapmái , dearvvašvuhtii , oahpahussii ja hutkáivuhtii .