pere/sami_parallel huggingface dataset:
Der fikk jeg ny risku [ 1 ] og to liidni [ 2 ] og to kofter .
Doppe ožžon riskku , guokte liinni ja guokte gávtti .
Jeg skjønte ikke hvorfor jeg fikk to kofter , liidni og ull-liidni .
In ipmirdan manne ožžon guokte gávtti , liinni ja ulloliinni .
Det ble også ordnet med skaller og bellinger .
Adde munnje goikkehiid ja bittuid vel .
Jeg syntes det var stas .
Mu mielas lei dat olles ávvu .
Etter å ha vært der noen dager gikk det opp for meg jeg at jeg skulle reise .
Go ledjen orron doppe moadde beaivvi , de ipmirdin ahte mun galgen vuolgit .
Da gråt jeg stille .
De čirron jaskadit .
På gamlehjemmet jobbet en døv kvinne som het Bolette , senere gift Westavik .
Boarrásiidruovttus lei bealjehis nissonolmmoš man namma lei Bolette , maŋŋil náitalan Westavikan .
Hun vasket og stelte for de eldre der .
Son basai ja divššui boarrásiid doppe .
Bolette bodde bare et par år i Kautokeino og senere flyttet hun til Trondheim .
Bolette orui dušše moadde jagi Guovdageainnus , de son fárrii Troandimii .
Hun hadde gått på døveskolen og hadde bilder fra da hun ble konfirmert der .
Son lei vázzán bealjehemiid skuvlla ja sus ledje govat dan áiggis go konfirmerejuvvui doppe .
Jeg så at hun brukte tegn .
Oidnen ahte son máhtii čájehansániid .
Hun fortalte at hun var døv slik som meg og hadde gått på døveskolen .
Son muitalii son lei bealjeheapmi nu go mun ja lei vázzán bealjehemiid skuvlla .
Jeg forsto hva en fremmed sa .
Ipmirdin maid son amas olmmoš muitalii .
Det var en forunderlig opplevelse .
Lei oba erenoamáš vásáhus munnje .
Jeg forsto at jeg skulle reise til den skolen på bildene for å lære meg å lese og skrive sammen med mange andre barn .
Ipmirdin ahte galgen vuolgit dan skuvlii mii oidnui govain ja galgen oahppat lohkat ja čállit ollu eará mánáiguin ovttas .
Men for å erte meg fortalte hun at hvis jeg ikke var lydig kom lærerne til å klype meg i øreflippene .
Son hárddašii mu ja muitalii ahte jos in lean siivui , de gal oahpaheaddji cikcii mu bealljái .
Jeg visste ikke om det var sant og undret meg mye , for jeg hadde ikke øreflipper .
In diehtán leaččai go duohta ja imaštallen sakka , eai hal mus lean goit bealljelasttat .
Hun var den eneste jeg hadde møtt i mitt liv som sa at hun var lik meg .
Son lei áidna olmmoš mu eallimis gii lei dadjan ahte son lei maiddái dakkár go mun .
Jeg var kanskje den første fra Kautokeino som ble sendt til døveskole .
Soiten vuosttaš Guovdageain-olmmoš gii sáddejuvvojin bealjehemiid skuvlii .
Senere ble Anders Buljo også sendt til døveskolen .
Maŋŋil sáddejuvvui Anders Buljo maiddái bealjehemiid skuvlii .
Han var på det tidspunktet 15 år .
Son lei dalle 15-jahkásaš .
Jeg synes det er merkelig .
Mu mielas dat lea imaš .
Men han ble senere sendt til Andebu [ 3 ] for han « pratet » visst ikke .
Maŋŋil sáddejedje su Andebuai [ 1 ] vissa danne go son ii « hupman » .
Det synes jeg var urettferdig og mener det var en feilplassering .
Mu mielas ii lean dat vuoiggalaš , oaivvildan dat lei boasttu báiki sutnje .
Senere ble han blind , kom hjem og ble værende hos sin familie .
Son čalmmehuvai maŋŋil , máhcai fas ruoktot ja orrugođii iežas olbmuid hálddus .
Han var dyktig å jobbe , men snakket ikke .
Son lei čeahpes bargi , muhto ii son hupman .
Hva som gjorde at det ble slik , det vet jeg ikke .
In dieđe manne leaččai šaddan dakkárin .
Heldigvis kom jeg til Tromsø til undersøkelse og senere til døveskolen tidligere enn han , takket være min mor .
Lihkus mun bessen Romsii iskkademiide ja dasto bealjehemiid skuvlii ovdal go son , eadnán dat rábidii mu dohko .
Lang reise til Trondheim
Guhkes mátki Troandimii
Så ble det slik at Anders Pentha ordnet med hesteskyss til Alta .
Ja de šattai nu ahte Anders Pentha doalvvui mu heastasáhtuin Áltái .
Det var jo ikke bilskyss den gangen .
Ii dalle lean biilasáhttu .
Han hadde bondegård med hest og var bare 20 år tror jeg .
Sus lei oapmedállu ja heasta ja doaivvun son lei dušše 20 jahkásaš .
Astrid Solberg , som var sykepleier fra Stavanger , skulle reise til Tromsø og fulgte meg på veien .
Astrid Solberg , gii lei buohccedikšu ja Stavangeris eret , lei vuolgime Romssa gávpogii ja ofelasttii mu .
Det var en lang reise .
Lei guhkes mátki .
Vi overnattet i Alta og der fikk jeg se krigen .
Idjadeimme Álttás ja doppe oidnen soađi .
Jeg visste ikke det var krig og hadde heller ingen begreper om hva det var .
In diehtán soahti dat lei , ii ge mus lean dasa mihkkege ipmárdusaid .
Jeg bare så soldater komme .
Oidnen soalddáhiid boahtime .
Sykepleieren og jeg var ute og gikk og plutselig så tutet det bak oss .
Moai buohccedikšuin leimme vázzime go fáhkkestaga báládii munno maŋábealde .
Det var nok et skikkelig rabalder , men jeg hørte ingenting .
Lei vissa hirbmat rigearra , muhto mun in gullan das maidege .
Hun røsket meg til siden .
Son gaikkihii mu doaresbeallái .
Jeg kunne ha blitt drept !
Livččen sáhttán vuojahallat jámas !
Soldatene så veldig sinte ut og jeg ble veldig redd .
Soalddáhat orro suhttan hirbmadit ja mun suorganin .
De kom i lastebiler på lastebiler og slikt hadde jeg ikke sett før .
Lástabiillat bohte maŋŋemaŋŋálaga , in lean oaidnán dakkáriid ovdal .
Etter to dager dro vi med båt sørover .
Golle guokte beaivvi , ja de vulggiime lulás fatnasa mielde .
På turen videre fikk vi følge av en mann som hadde jobbet i Finnmark i mange år og skulle reise hjem .
Manadettiin čuovvolii munno olmmái gii lei bargan máŋga jagi Finnmárkkus ja lei dál manname ruoktot .
Han var fra Kristiansand og hadde vært hos oss på fjellet , så mine foreldre kjente han .
Son lei kristiansandalaš , lei leamaš min olbmuid luhtte duoddaris ja dovddai mu váhnenguovtto .
Jeg tror han snekret hus , men jeg synes også å huske at han var i Samemisjonen .
Doaivvun son snihkkii viesuid , muhto orun muitime su leamaš Sámemiššovnnas maiddái .
Jeg husker første gang han kom til lavvuen .
Muittán su vuohččan go bođii min lávvui .
Han hadde rare klær , var veldig høy og jeg glante selvfølgelig og lurte på hvem han var .
Sus ledje ártegis gárvvut , lei hui stuoris , mun gávken sutnje ja imaštallen gii son die ges lea .
Jeg ante ikke hva han het , men har fått vite senere at det var Adolf , som var søskenbarn til fru Brekke som var lærer på døveskolen .
In diehtán gii son lei , muhto maŋŋil lean gullan ahte son lei Adolf ja lei bealjehemiid skuvlla oahpaheaddji fru Brekke vilbealli .
Båten gikk til Tromsø og jeg visste ikke at det var Adolf som skulle følge meg resten av turen til døveskolen .
Fanas manai Romssa gávpogii in ge mun diehtán ahte Adolf dat galggai mu ofelažžan bealjehemiid skuvlii .
Sykepleieren gikk av i Tromsø og jeg var nødt å reise videre med mannen alene .
Buohccedikšu bázii Romssa gávpogii , ja mun šadden viidáseappot dan ádjá mielde .
Jeg husker at jeg var veldig sur og tverr .
Muittán ledjen hui bahámielas ja jeagoheapmi .
Jeg ville ikke skilles fra sykepleieren .
In áigon earránaddat buohccedikšuin .
Jeg visste ikke hvor jeg skulle og hun var den som jeg var trygg på .
In diehtán gosa galgen ja su mielde goit ledjen oadjebas .
Jeg kjente henne fra gamlehjemmet .
Dovden su boarrásiidruovttu rájes .
Små glimt som jeg husker av turen videre var at jeg ble oppmerksom på en båt med et merkelig rør .
Muhtun oasážiid mátkkis lulás maid muittán lea go fuomášin fatnasa mas lei hui ártegis suovvabohcci .
Adolf viste med tegn at det eksploderte og at en båt sank .
Adolf čájehii gieđaiguin ahte dat bávkkehii ja muhtun fanas vuojui .
Jeg forsto at det var noe som ødela slik som min brors gevær .
Ipmirdin ahte juoga billistii nu go vielljan bissu . Kanovnna mun ledjen oaidnán .
Det var en kanon jeg hadde sett .
Muittán go čirron ollu lulás manadettiin .
Båten var full av tyskere og de prøvde å leke med meg .
Fatnasis ledje dievva duiskalaččat , ja sii vigge stoagáidahttit mu .
Jeg husker de tok bilder og jeg fikk penger og sjokolade .
Muittán go sii govvejedje mu ja ožžon ruđa ja šuhkoláde .
De trøstet meg så godt de kunne og var snille . Men da vi kom frem til Trondheim endret ansiktene deres seg .
Sii jeđđejedje mu nu bures go sáhtte ja ledje siivvut , muhto go olliimet Troandimii , de gal sin ámadajut rivde .
De ble strenge og avvisende .
Sii šadde bahát ja garrasat .
Da jeg forsto at jeg skulle av båten , gråt jeg igjen .
Go ipmirdin ahte dál galgen gáddái , de čirron .
Adolf prøvde nok å forklare at det var hit jeg skulle for å gå på skole , men jeg orket ikke forstå .
Adolf geahččalii čilget munnje ahte deike mun galgen skuvlii , muhto mun in gillen šat ipmirdit .
Etter hvert resignerte jeg og fulgte med ham .
Maŋážassii vuollánin ja vulgen su mielde .
Mitt første inntrykk var krigen , tyskerne og alt som var bombet og ødelagt .
Mu vuosttaš muitogovva doppe lea soahti , duiskalaččat ja go buot lei bombejuvvon ja billahuvvan .
Jeg så soldater marsjere i gatene .
Oidnen soalddáhiid vázzime gáhtaid mielde .
Det var krigsskip , mye støy og jeg opplevde det som ubehagelig .
Doppe ledje soahtefatnasat , ollu rigearra ja mu mielas lei dat hui unohas .
Jeg hadde ikke begrep om krig og heldigvis for det .
Ii mus lean obage ipmárdus soađis , buorelihkus .
Jeg var vel litt dum .
Ledjen várra veahá gáiggas nai .
Jeg forsto ikke at tyskerne drepte .
In ipmirdan ahte duiskalaččat goddaledje olbmuid .
Døveskolen i Trondheim holdt til i dette bygget 1855-1991 .
Troandima bealjehemiid skuvla lei dán visttis 1855-1991 .
Nå er bl.a. Norsk Døvemuseum her .
Dál lea ee. Norgga bealjehemiidmusea dás .
Sovesalen på døveskolen , bildet er tatt ca. 1938
Bealjehemiid skuvlla oađđinsála , govviduvvon su. 1938 .
Først da skjønte jeg at jeg var døv
Easka de ipmirdin ahte ledjen bealjeheapmi
Vi tok trikken til døveskolen .
Manaime trihka mielde bealjehemiid skuvlii .
Det jeg husker av mitt møte med døveskolen var at vi ble mottatt av en lærer som het fru Hansen .
Dat maid muittán das , lea go oahpaheaddji bođii ovddal , su namma lei fru Hansen .
Hun smilte , klappet hendene sammen og ga meg en skikkelig klem .
Son moddjái , spežžii gieđaidis oktii ja dollii mu birra .
Det syntes jeg var rart .
Mu mielas lei hui ártet .
Jeg kjente jo henne ikke .
In dal mun goit dovdan su .
Hun tok meg i hånden og leide meg inn i et rom .
Son dollii mu gihtii ja láidii mu muhtun latnjii .
Der var det flere elever og de niglodde på meg .
Doppe ledje máŋga oahppi , ja sii gávke munnje .
Men mest av alt så brukte de tegn over alt .
Buoremusat muittán go buohkat doppe hupme giehtagiela .
Først da skjønte jeg at jeg var døv og at det var flere som var det .
De easka ipmirdin ahte ledjen bealjeheapmi , ja earát ledje maiddái dakkárat .
Det gikk også opp for meg at det var det min familie hadde prøvd å fortelle meg når de puttet pekefingrene i ørene og ristet på hodet .
Áddejin ahte min joavkku olbmot dat ledje geahččalan munnje muitalit dan – go ledje coggalan čuvddiideaset bealjeráigái ja bárdán oaivvi .
Jeg hadde jo egentlig aldri skjønt hva det betydde .
In lean rievtti mielde goassege ipmirdan mii dat lei .
Her sa elevene ; – er du døv ?
Dáppe dadje oahppit : – Leat go bealjeheapmi ?
– bruker du tegn ?
– Humat go giehtagiela ?
Så kom inspektør fru Sæter .
De bođii bearráigeahčči fru Sæter .
Hun sa til meg med tegn : Du – komme – spise .
Son dajai munnje giehtagillii : – Don – boađe – borrat .
Vi gikk inn til spisesalen .
Moai manaime boradanlatnjii .
Der var det en frodig husmor som het fru Iversen og hun var streng .
Doppe lei váfis áhkku , su namma lei fru Iversen ja son lei hui garas .
Jeg ble litt skeptisk til henne .
In luohttán sutnje áibbas .
Hun var fra Finnmark , fikk jeg vite senere .
Son lei finnmárkolaš , gullen maŋŋil .
Da vi hadde spist gikk vi opp noen etasjer og inn i et klasserom .
Go leimmet boradan , de vácciimet bajás moadde láhttegearddi ja skuvlalatnjii .
I den timen var det lærer fru Brekke som var tilstede og jeg skulle lære å skrive navnet mitt .
Oahpaheaddjin dan diimmus lei fru Brekke , ja mun galgen oahppat čállit naman .
Da ble jeg forvirret .
De gal seahkánin .
Jeg sa jeg het Risten , men skrev Kristen for jeg hadde sett at navnet mitt begynte med « K » her på skolen .
Dadjen mu namma lei Risten , muhto čállen Kristen , go nu ledjen oaidnán iežan nama čállon « K » dán skuvllas .
– Nei , sa læreren , – du heter Kirsten !
– Ii , du namma lea Kirsten , dajai oahpaheaddji .
Læreren forklarte meg at Kristen var et guttenavn og Kirsten var et jentenavn .
Oahpaheaddji čilgii munnje ahte Kristen lea bártni namma , ja Kirsten lea nieidda namma .
Senere så har jeg forstått at hun hadde ikke skjønt at jeg prøvde å si Risten slik jeg hadde lært hjemme på fjellet .
Maŋŋil lean ipmirdan ahte son ii lean ipmirdan ahte mun geahččalin dadjat Risten , nu go ledjen oahppan ruovttus .
Hva visste vel hun om samisk ?
Maid ba hal son diđii ge sámi birra ?
Jeg godtok hva læreren sa og skrev Kirsten for ettertiden .
Dohkkehin dan maid oahpaheaddji dajai ja čálligohten Kirsten .
Og det var jo det som sto i papirene mine .
Ja nu hal lei ge čállon mu báhpiriidda .
Men forvirringen ble aldri oppklart mens jeg gikk på skolen .
Dat eahpečielggasvuohta ii čielgan goassege dan áiggis go vázzen skuvlla doppe .
Først senere som voksen har jeg skjønt hvorfor det ble slik .
Easka maŋŋil , ollesolmmožin lean ipmirdan manne nu šattai .
Da Adolf reiste ble jeg veldig usikker , men det var barn å leke med og jeg lærte fort tegnspråk , – så det gikk bra .
Go Adolf vulggii fas , de šadden hui eahpádussii , muhto doppe ledje mánát geaiguin stohken , ja ohppen jođánit giehtagiela – manai bures .
Og jeg fikk artikulasjonstrening og lærte å prate på norsk , vel det var ord og navn på forskjellige ting .
Ja ohppen maiddái cealkit sániid ja ohppen hupmat dárogiela , iešguđetlágan dávviriin ledje gusto sánit ja namat .
Kautokeino skolestyres arkiv 1943
Guovdageainnu skuvlastivrra vuorká 1943
Ref. av Risten Saras karakterer ved Døveskolen pr. 18/12-43
Risten Sara árvosánit Bealjehemiid skuvllas pr. 18/12-43
Åtte år på internatet
Gávcci jagi internáhtas
Jeg bodde på internat på døveskolen i Trondheim i åtte år .
Orron bealjehemiid skuvlla internáhtas Troandimis gávcci jagi .
Der fikk jeg venner og hadde det bra .
Doppe ožžon ustibiid ja mus lei buorre dilli .
Jeg trivdes godt .
Lokten áiggi bures .
Det var ingen som mobbet meg for at jeg var samisk eller noe slikt .
Ii oktage hárdán mu danne go ledjen sápmelaš dehe eará dihte .
Det var et godt miljø blant elevene .
Ohppiid gaskkas lei buorre biras .
Men helt fri for mobbing var det ikke .
Áibbas hárdima haga goitge ii lean .
Det var en jente fra Harstad som noen elever mente så samisk ut og de terget henne for det .
Eará oahppit hárde muhtun Harstada nieiddaža go sus lei sámi hápmi .
Da gråt hun og pleide å si at jeg var heldig som ikke hadde samiske trekk så jeg slapp å bli mobbet .
Nieiddaš čierui ja dajai mus lei lihkku go ii lean sámi hápmi eai ge hárdán mu .
Hva nå det skulle bety ?
Maid son dainna oaivvildii ?
Hun var vel kanskje samisk .
Soittii ieš sápmelaš .
Elever på døveskolen spiller " Rødhette og ulven " .
Bealjehemiid skuvlla oahppit nektet « Ruksesgahpir ja gumpe » .
Kirsten Sara er nr. 3 fra venstre foran .
Kirsten Sara lea nr. 3 gurut bealde .
Helt til høyre i bildet er Sigurd Ottar Ørsnes , som hun seinere gifta seg med .
Olgeš bealde lea Sigurd Ottar Ørsnes , geainna maŋŋil náitalii .
Lite kontakt med familien
Unnán oktavuohta ruovttuin
Ingen i familien kom til Trondheim og så hvordan jeg hadde det på døveskolen .
Ii oktage min joavkkus boahtán Troandimii geahččat mot muinna lea bealjehemiid skuvllas .
Min mor var aldri der , heller ikke til min konfirmasjon .
Eadnán ii fitnan goassege doppe , ii mu konfirmašuvnnain ge .
Flere andre elever fikk gaver , men det kom ingenting hjemmefra til meg .
Ollu eará oahppit ožžo skeaŋkkaid , muhto munnje ii boahtán ruovttus ii mihkkege .
Det var aldri snakk om det på skolen .
Eai skuvllas hupman goassege dan birra .
Heller ikke til jul var det gave .
In vel juovllaide ge ožžon skeaŋkka .
Men jeg fikk et smykke fra en lærer engang .
Muhtumin ožžon čikŋahearvva oahpaheaddjis .
Det var en elev til som heller ikke fikk gaver hjemmefra og som fikk noe fra den samme læreren .
Muhtun eará oahppi ii ge ožžon maidege ruovttus , ja son maiddái oaččui juoidá dan oahpaheaddjis .
Hun syntes vel synd på oss , men det var ikke tradisjon for oss å gi gaver på den måten .
Oahpaheaddji mielas leimme moai várra nu heajut , muhto ii hal mis lean dakkár vierru attašit skeaŋkkaid dainna lágiin .
Jeg kom til internatet da jeg var ni – ti år og bodde der til jeg var 17 år .
Bohten internáhttii go ledjen ovcci – logi jahkásaš ja orron doppe dassážii go ledjen 17-jahkásaš .
På den tiden hadde jeg kontakt med familien min i sommerferien .
Dan gaskkas oidnen iežamet joavkku olbmuid geasseluomus . Muđui reivvestalaimet .
Oddmund Sandvik , som bodde i Siebe , kunne norsk , så han hjalp mor å skrive .
Oddmund Sandvik , gii orui Siebes , máhtii dárogiela , veahkehii eatnán čállit .
Min bror var flink til å skrive og han sendte brev til meg av og til .
Eadnán lei čeahppi čállit , ja Oddmund sáddii munnje reivve duollet dálle .
Dessuten fikk jeg også brev fra andre slektninger .
Eará fulkkiin maiddái ožžon reivviid .
Det var moro å brevveksle og på den måten holdt vi kontakt gjennom årene .
Lei suohtas reivvestallat , ja nu mii gulahalaimet čuovvovaš jagiid .
Jeg har fremdeles gjemt på det første julekortet jeg fikk .
Mus lea ain áimmuin vuosttaš juovlakoarta man ožžon .
Der sto det « God Jul » med en pen håndskrift .
Dasa lei čállon « God Jul » čáppa giehtačállagiin .
Jeg fikk det i 1940 og jeg har gjemt det som en skatt .
Ožžon dan 1940:s , ja lean álo vurkkodan dan dego hui divrras dávvira .
Når det ble sommerferie , reiste jeg til Kvænangen .
Go šattai geasseluopmu , de lávejin vuolgit Návutnii .
Der bodde jeg hos pleieforeldre til mine foreldre kunne komme og hente meg .
Doppe orron biebmováhnemiid luhtte dassážii go mu váhnemat bođiige viežžat mu .
Men til jul eller påske var det ingen hjemreise .
Juovllaide ja beassážiidda gal in beassan vuolgit ruoktot .
Det var ikke penger til den slags .
Fertiimet bissut bealjehemiid skuvllas .
Mor sendte penger til meg den tiden jeg gikk på skolen , så jeg manglet ingenting .
Eadni lávii sáddet munnje ruđa dalle go vázzen bealjehemiid skuvlla , ii mus váilon mihkkege .
Det var slik at når vi reiste hjem på ferie dro alle som skulle med båt nordover sammen i følge med en fra døveskolen .
Lávii nu ahte go vulggiimet ruoktot lupmui , de vulggiimet fárrolaga buohkat geat galggaimet davás fatnasa mielde , ja bealjehemiid skuvlla bargi lei ofelažžan .
Etter hvert som båten la til kaiene sto det alltid noen som fulgte elevene videre , enten familie eller noen andre .
Dađistaga go fanas ain gáddánii kájáid lusa , de bohte muhtumat ohppiid ovddal , juogo fuolkkit dehe earát .
Så når båten la til kai der jeg skulle av , kom pleieforeldrene mine og hentet meg .
Go fanas ollii gáddái dohko gosa mun galgen , de bođiiga biebmováhnemat viežžat mu .
Vi rodde natta hjem .
Sugaimet ruoktot ihkku .
Det var jo lite med transportmidler den gang og i alle fall under krigen .
Eai dalle lean dat oallut fievrrut ja sáhtut , eai soahteáigge goit .
Samme når vi skulle tilbake .
Nu lei maiddái go vulggiimet fas skuvlii .
Jeg ble rodd det første stykket , så en overnatting og lokalbåt til Tromsø .
Soai suvddiiga mu vuosttaš oasi mátkkis , de idjadit ja de báikkálaš fatnasa mielde Romssa gávpogii .
Deretter på den store hurtigruta hvor det var en fra døveskolen som reiste sammen med alle elevene .
Doppe dan stuora johtilisfatnasa mielde lei bealjehemiid bargi min ofelažžan .
Det kom på elever både i Harstad og Bodø samt andre steder nedover kysten .
Sihke Harstadas ja Bodeajjus bohte oahppit fatnasii , ja eará mearragátte báikkiin lulásguvlui .
Mine pleieforeldre i Kvænangen var snille , men strenge .
Mu biebmováhnen guovttos Návuonas leigga siivvut , muhto garrasat muinna .
Jeg hadde veldig respekt for dem .
Mun duođalaččat áktejin sudno .
Senere når jeg skulle tilbake til døveskolen , ble jeg fulgt av Reidar Johansen .
Maŋŋil , go vulgen fas bealjehemiid skuvlii , de čuovui sudno boarráseamos bárdni Reidar mu .
Han var 23–24 år den gangen .
Son lei 23–24-jahkásaš dalle .
Han tok godt vare på meg og ordnet opp når jeg skulle reise .
Son rábidii buot mu ovddas ja ráhkkanii munnje veahkkin .
Vi kommuniserte ved å prate og skrive lapper .
Moai gulahalaime čálašemiin báberbihtáide .
Jeg har mye å takke ham for .
Biebmojoavku ledje fal min verddet .
Vist fram i samekofte
Čájehuvvojin gávttiin
– Det er mye jeg kan trekke fram fra skoletiden , men jeg husker spesielt en artikulasjons- og munnavlesningstime i første klasse .
– Livččii ollu muitaleamoš skuvlaáiggis , muhto muittán erenoamážit čielgasit cealkin- ja bavssaipmirdandiimmu vuosttaš klássas .
Rektor Beyer kom inn i timen , så på meg og spurte : Er du fra Kautokeino ?
Rektor Beyer bođii diibmui , geahčastii munnje ja dajai : – Leat go don guovdageaidnulaš ?
Jeg nikket .
Mun nivkalin .
Jeg hadde oppfattet ordet Kautokeino .
Ipmirdin sáni « Kautokeino » .
Så kom han bort til meg , tok meg i handa og sa « god dag » .
De son bođii mu lusa , dollii mu gihtii ja dajai « god dag » .
Jeg reiste meg , tok han i hånden og neide pent .
Mun čuoččahin , dollejin su gihtii ja nejjestin čábbát .
Så sa han ; « Du må tegne en rein » .
De son dajai : « Galggat dennjet et bohcco . »
Jeg skjønte ikke hvorfor , men jeg begynte å tegne .
In ipmirdan manne , muhto álgen sárgut bohcco .
Han så på tegningen og nikket .
Eará oahppit ožžo maiddái dennjenbarggu .
De andre hadde også fått tegneoppgaver .
De mii juhkkojuvvuimet moatti jovkui .
Deretter ble vi delt inn i grupper .
Mun šadden B-klássii .
Jeg kom i B-klassen .
Muhtumat besse A-klássii .
Noen kom i A. På den måten nivå-delte de klassene .
Nu sii juhke ohppiid guhtege máhtolašvuođa mielde .
Ellers så husker jeg godt husmor , fordi hun likte å ta på meg kofta og dra på besøk til sine venner når hun hadde fri .
Muđui muittán bures min dálueamida , danne go son háliidii cokkahit munnje gávtti ja dolvvodit mu oahppásiiddis lusa go son ii lean barggus .
Da gikk vi i gata slik at hun kunne vise meg frem og så på besøk til noen .
Moai vácciime gáhta mielde , son čájáhalai mu olbmuide , ja de manaime oahppaladdat muhtun olbmuid .
Det kunne bli sene kvelder og jeg var ofte trøtt og sliten når vi kom tilbake .
Muhtumin lei juo maŋŋit eahket go vulggiime , ledjen váiban hirbmadit go bođiime fas ruovttoluotta .
Neste morgen var jeg trøtt på skolen .
Nuppe beaivvi ledjen váibbas skuvllas .
Dette varte helt til jeg kom i 3. eller 4. klasse .
Nu lei dassážii go ollejin 3. dehe 4. klássii .
Da krigen var over , kunne alle elevene reiste hjem .
Oainnát go soahti nogai , de besse buot oahppit vuolgit ruoktot .
Jeg reiste til Kvænangen og mor og far kom og hentet meg .
Mun mannen Návutnii , ja áhčči ja eadni vieččaiga mu .
Der sa jeg til mor at jeg ikke ville ha samiske klær på skolen .
Dadjen eadnásan ahte in fuola šat sámi biktasiid skuvlii .
Jeg ville hun skulle gjemme dem hjemme . Eller gi dem til Ellen , min slektning .
Sihten su čiehkat daid biktasiid eret , dehe addit daid Ellii , mu fuolkái .
Jeg var så lei av at husmor og andre lærere tok meg med ut på kaffebesøk for å vise meg fram .
Ledjen nu gallánan dasa go dálueamit ja earát dolvo mu olbmuid lusa gáfeguossái čájáhussan .
Jeg ville jo leke med barna på døveskolen .
Mun goit háliidin stoahkat mánáiguin bealjehemiid skuvllas .
Det var et slit å bli vist frem på det viset . Men det siste sa jeg ikke til mor .
Lávejin jur nu váibat go šadden dakkár čájáhussan , muhto dan gal in muitalan eadnásan .
Så da høsten kom og jeg var tilbake på døveskolen spurte husmor etter mine sameklær .
Go de šattai fas čakča ja bohten fas bealjehemiid skuvlii , de jearai dálueamit mu sámi biktasiid .
Hun sa jeg var dum som hadde lagt dem igjen hjemme .
Son logai mu jallan go ledjen guođđán daid ruoktot .
Jeg svarte ikke .
In vástidan .
Jeg orket ikke .
In nagodan šat .
Rektor mente også at jeg skulle ha tatt med meg sameklærne .
Rektora mielas maiddái livččen galgan váldit mielde sámi biktasiiddan .
Tenk at jeg måtte være med dem hver lørdag .
Jurddaš go šadden vuolgit sin mielde juohke lávvordaga .
Jeg var så lei .
Ledjen nu váivahuvvan .
Men de andre elevene var sjalu på meg .
Eará oahppit gal gáđaštedje mu .
De så bare at jeg fikk være med på besøk hver lørdag og spise kaker og annet godt .
Sin mielas ledjen mun « ánuheaddji » . Danne mun in šat beroštan mastege sámis .
Derfor ga jeg blaffen i alt det samiske . Dessverre fikk jeg ikke tilbake mine samiske klær fra husmor .
Dađibahábut in ožžon šat dálueamidis sámebiktasiiddan , daid mat mus ledje go dalle go bohten dohko .
De jeg hadde når jeg kom .
Dat gal jávke áibbas .
De ble borte . Det har smertet meg .
Munnje lea dat leamaš bávččasin .
Min mor spurte etter klærne da jeg kom hjem og jeg kunne ikke svare .
Eadnán jearai mus sámi biktasiid go máhccen fas ruoktot .
Det var flaut .
In diehtán vástidit .
Jeg vet at husmor gjemte på dem på loftet på skolen fordi det var så mange elever som ville prøve klærne mine .
Dieđán ahte internáhta dálueamit dat čiegai daid loktii vai eará mánát eai vikka geahččaladdat daid .
Men de kom aldri til rette igjen .
Eai biktasat gal dihton dađi eanet .
Da jeg kom til skolen første gang ble jeg forresten kledd opp og tatt med til fotograf .
Go bohten skuvlii vuohččan , de gárvvuhedje mu ja dolvo mu govvejeaddji lusa .
Det ble skrevet i avisen meg .
Čálle aviisii mu birra .
Det var visst en begivenhet at det kom ei samejente til skolen kledd i kofte .
Lei vissa erenoamáš dáhpáhus go sámi nieiddaš bođii skuvlii sámegávttiin .
Jeg fikk det bildet noen år senere .
Ožžon dan gova muhtun jagiid maŋŋil .
Men det var lite prat om samer på døveskolen .
In dalle diehtán ahte dat lei leamaš aviissas .
Likevel opplevde jeg ikke at det å være same som vanskelig .
Eai bealjehemiid skuvllas hupman nu ollu sápmelaččaid birra .
Heller ikke at det var vanskelig å tilpasse seg en norsk kultur .
Ii dan dihte lean gal mu mielas váttis doppe sápmelažžii , dehe heivehit iežas dáru kultuvrii .
Det var bare ikke et tema .
Dat ášši ii lean sáhkan doppe .
Ble jeg spurt om jeg var same sa jeg alltid ja .
Jos mus jerre lean go sápmelaš , de dadjan álo ahte lean .
Mer var det ikke med det .
Ii das lean šat dađi eanet .
Det eneste som var vanskelig var alle disse besøkene .
Áidna mii lei váttis , lei go šadden buot daid olbmuid lusa guossái .
Jeg ville helst leke med andre barn .
Háliidin stoahkat earáiguin .
Jeg ble jo bare kvalm av kakene og kaffen og så måtte jeg takke pent og spise .
Buot dat gáhkut ja gáffe lei jur vuovssihahtti , ja fertejin giitit čábbát ja borrat .
De voksne hadde det hyggelig , men ikke jeg .
Ollesolbmuide lei dat suohtas , muhto ii mu mielas gal .
Ikke skjønte jeg hva de pratet om , for det gikk over hodet på meg .
In ge mun ipmirdan maid sii hupme , sánit manne mu guora .
Og bare det å komme sent hjem , etter at alle hadde lagt seg , trøtt og sliten , kle av seg og komme seg i seng .
Ja lei ges dat ahte ollet ruoktot maŋŋiteahket , maŋŋel go buohkat ledje nohkkan , ledjen váibbas , ja de nuoladit ja velledit seŋgii .
Av og til kunne klokka bli både tolv og ett før vi var tilbake til skolen .
Muhtumin lávii diibmu guoktenuppelohkái dehe okta ihkku go máhcaimet fas skuvlii .
Men det å være samisk hadde jeg ingen problemer med .
Iešalddis dat go ledjen sápmelaš gal ii daguhan makkárge váttisvuođaid .
Tale og artikulasjon , ikke tegnspråk
Hupmat čielgasit , ii giehtagiela atnit
På skolen var det mest tale og artikulasjon i timene .
Skuvllas lei eanas aivve hupman ja artikulašuvdna ( čielgasit-cealkin ) diimmuin .
Der var det ikke lov å bruke tegnspråk .
Doppe ii lean lohpi atnit giehtagiela .
Det var viktig at vi lærte å uttale lydene og lære ord , norsk selvfølgelig .
Lei dehálaš oahppat cealkit jienaid ja oahppat sániid , dárogillii dieđusge .
Men jeg lærte fort .
Mun dat gal ohppen jođánit .
Vi hadde også andre fag , som for eksempel regning .
Mis ledje eará fágat , omd. rehkenastin .
Jeg var ikke så flink der .
Das in gal lean nu čeahppi .
Vi hadde ikke tegnspråk i timene .
Ii mis lean giehtagiella skuvladiimmuin .
Brukte vi tegnspråk der inne fikk vi et rapp over fingrene med pekestokken .
Jos doppe mettiimet atnit giehtagiela , de dearpaledje sii min suorpmaide cuoigunsoppiin .
Vi prøvde likevel i smug , men læreren oppdaget det fort .
Vikkaimet gal suoli atnit giehtagiela , muhto oahpaheaddji oinnii min dakkaviđe .
Det var kun på fritiden vi brukte tegnspråk oss elever imellom .
Dušše friddjaáiggis mii oahppit aniimet giehtagiela gaskaneamet .
De yngste lærte av de eldre .
Nuorabut ohppe boarráseappuin .
Lærerne og de ansatte på skolen håndhevet reglene på skolen flittig .
Easka arvat maŋŋil álge atnit giehtagiela bealjehemiid skuvlla oahpahusas .
De var strenge , men likevel var de snille .
Na , gal soittii gal dat nai nuo ja ná .
Vi ble veldig passet på i forhold til hvordan vi kledde oss .
Sii bearráigehčče hui dárkilit dan mot mii gárvodeimmet .
De skulle ikke ha syke barn og vi skulle være pent kledd .
Eai sis galgan buohcci mánát , ja mii galggaimet gárvodit čábbát .
Der var det ikke rom for slurv .
Šlurváivuohta gal ii dohkkehuvvon .
Hvis jeg gikk ut uten kåpe ble jeg sendt fort inn for å ta den på .
Jos mannen olggos kovppa haga , de gal gevrejedje mu fas vissui coggat dan badjelasan .
Men i september var det tilbake med støvlettene .
Čakčamánus lei fas bággu coggat dálveskuovaid .
De hadde stålkant og når alle elevene løp i gangene så kunne jeg høre at det klapret .
Dálveskuovain ledje stállerávddat ja go buot oahppit vihke feaskáriin , de sáhtten gullat ahte čolkkii .
Jeg hørte nok ikke så mye , men jeg var ikke vant til lyder .
In mun gal gullan nu ollu , muhto in lean hárjánan jienaide .
Det var så stille på fjellet så jeg opplevde det som bråk .
Meahcis lei nu jaskat ahte vásihin dan jiena riedjan .
Jeg hadde bare så vidt hørt hundeglam og flydur tidligere .
Ledjen dušše gullan beatnagiid šáikasa ja girdiid jurrama ovdal .
Det var en ny opplevelse .
Dat lei ođđa vásáhus munnje .
Støvlettene var også vonde å gå med .
Dálveskuovat godde maiddái julggiid váccidettiin .
Men slik var det .
Na nu hal dat nai lei .
Dagen startet kl. 7 med frokost og så var det å være på skolen hele dagen .
Skuvlabeaivi álggii diibmu 7:s iđitborramušain , ja de galggaimet skuvllas beaivvi miehtá .
Det var ikke lekser , men egen lesetime fra 15 til 16 hver dag .
De lei gaskabeaiborramuš , ja diibmu 17:s ges goarrun ja duddjon .
Vi hadde timeplan hele dagen frem til kveldmaten kl. 19 , som var grøt .
Mis lei diibmoplána olles beaivái gitta eahketborranáigái , diibmu 19:s , de gaccaimet buvrru .
Leggetid var klokken 20 .
Nohkkanáigi lei diibmu 20:s .
Det var ikke mye fritid .
Ii lean gal ollu friddjaáigi .
Vi ble beskjeftiget hele dagen , også lørdag .
Min ájihedje vel lávvordaga nai beaivvi miehtá .
Søndag var fri , med unntak av at vi måtte på gudstjeneste .
Sotnabeaivvi gal lei friddja earret de go galggaimet ipmilbálvalussii girkui .
Slik var det på døveskolen .
Nu lei dilli bealjehemiid skuvllas .
Men det tok tid før jeg skjønte hvorfor jeg skulle på skolen .
Goitge golai áigi ovdal go ipmirdin manne mun šadden dan skuvlii .
Det som jeg skjønte etter hvert var at det var viktig å lese , skrive og prate for så å bli konfirmert .
Dan gal ipmirdin fargga ahte lei dehálaš lohkat , čállit ja hupmat ja de konfirmerejuvvot .
Jeg var vel godt opp i tredje eller fjerde klasse før det demret for meg .
Ledjen bures juo ollen goalmmát dehe njealját skuvlajahkái go dan fuomášin .
En annen ting var at jeg heller ikke kan huske at jeg forsto at krigen var vanskelig for folk .
Nubbi eará ášši lea go in ipmirdan ahte soahti lei váttis dilli olbmuide .
Jeg hadde møtt tyske soldater på båten og de var snille .
Ledjen oaidnán duiskka soalddáhiid fatnasis , ja sii ledje siivvut .
De hadde til og med gitt meg penger og sjokolade .
Ledje addán munnje vel ruđa ja šukuláde nai .
Det ble pratet mye blant elevene om Hitler og nazismen og at det fulgte tvang og død med dem .
Oahppit hupme ollu Hitlera ja nazismma birra , go dat daguhedje bákku ja jápmima .
Det var først da jeg så ødeleggelsene at jeg forsto hva de snakket om .
Go oidnen billistemiid , de ipmirdin man birra sii hupme .
Men når vi døve elever gikk i byen og brukte tegnspråk kom det av og til soldater til oss med godteri .
Go mii bealjehis mánát vácciimet gávpogis , de dávjá soalddáhat adde midjiide njálgáid .
Jeg visste ikke ha vi skulle mene .
In diehtán maid galggaimet oaivvildit dasa .
På skolen lærte jeg først og fremst å lese , skrive og regne .
Skuvllas ohppen ovddemusta lohkat , čállit ja rehkenastit .
Oppveksten på døveskolen hadde sine sider den også .
Gal bajásšaddamis bealjehemiid skuvllas ledje nai eará bealit .
De som hadde rike foreldre fikk klær hjemmefra og de som ikke var så godt bemidlet fikk fra skolen .
Rikkis olbmuid mánát ožžo biktasiid ruovttus , ja hejotbirgejeaddji mánát ožžo daid skuvllas .
Vi jentene gikk alle med ullkjoler og forklær .
Mii nieiddažat buohkat gárvodeimmet ulločuvllaiguin ja firkaliiguin .
Guttene hadde vadmelsbukser og skjorte .
Bártnážiin ledje gákkesbuvssat ja báidi .
Ullklærne klødde noe forferdelig og vi klorte oss til blods .
Ullobiktasiiguin satnjidii liikki issorasat ja mii ruohkaimet iežamet varaide .
Vi manglet ikke mat , men det var mye sur mat .
Ja gohput ledje ruostasat , dat báidne borramuša .
Grøten var ofte full av klumper , men vi måtte spise og det var likt for alle .
Buvrrus ledje dávjá ollu čoalttut , muhto fertiimet gazzat dan , buohkaide seamma dilli .
Savnet etter familien var tungt , men jeg var i et miljø hvor jeg forsto og hadde venner .
Ohcalin iežamet joavkku issorasat , muhto ledjen goit dakkáriid searvvis geat ipmirdedje , ja mus ledje ustibat .
Utskrift av Kautokeino skolestyres møtebok for 15/3-1947
Sierračálus Guovdageainnu skuvlastivrra beavdegirjjis 15/3-1947
Husmorskolen for døve
Bealjehemiid dálueamitskuvla
– Etter at jeg var ferdig på døveskolen gikk jeg på husmorskole for døve i Stavanger .
– Maŋŋel go gergen bealjehemiid skuvllas , de vázzen bealjehemiid dálueamitskuvlla Stavangeris .
Jeg gikk der i to år .
Vázzen doppe guokte jagi .
Man skulle jo lære å lage mat , stelle hus , sy og veve .
Doppe olmmoš galggai oahppat ráhkadit borramuša , čorget viesu , goarrut ja čuoldit .
Jeg gikk der først et år , men de mente det var for lite , så jeg måtte gå et år til .
Álggos vázzen doppe jagi , muhto sii oaivvildedje ahte mun ferten vázzit vel jagi doppe .
Det var skolen i Stavanger som anbefalte det , sammen med døvepresten .
Stavanger skuvla ja bealjehemiid báhppa dat ávžžuhedje mu joatkit .
Jeg hadde lyst på vevlinjen på en skole for døve i Hamar .
Mus lei miella vázzit čuoldinsuorggi bealjehemiid skuvllas Hamaris .
Presten syntes ikke om det , så det ble et år til i Stavanger .
Báhppa ii lean mielas dasa , ja nu šadden Stavangerii vel jagi .
Jeg syntes ikke skolen i Stavanger var god .
Ii mu mielas lean Stavangera skuvla nu buorre .
Jeg mente at jeg kunne lære mer i Hamar , men man føyde seg etter presten .
Oaivvildin mun oahpašin eanet Hamaris , muhto olmmoš jeagadii dieđusge báhpa .
En bra ting med skolen i Stavanger var likevel at vi lærte å svømme .
Buorre bealli Stavangera skuvllas lei dattege ahte mun ohppen vuodjat doppe .
Det var ikke så mange valgmuligheter for døve den gang .
Eai dalle lean nu galle dakkár vejolašvuođa bealjehemiide .
Da jeg var ferdig i Stavanger jobbet jeg som syerske i Ålesund , men ville hjem og dro til Kautokeino .
Go gergen Stavangeris , de bargen goarrun Ålesundas , muhto háliidin ruoktot ja vulgen Guovdageidnui .
Der fikk jeg jobb som hushjelp .
Doppe ožžon barggu biigán .
Jeg skulle stelle både i huset og fjøset hos en familie .
Galgen bargat sihke náveha ja viessobarggu muhtun joavkku luhtte .
Der sluttet jeg etter et år og ble hjemme .
Das luhpen go ledjen biigon jagi ja báhcen ruoktot .
Jeg husker far spurte en gang om jeg ville være i reindrifta .
Muittán áhči go jearai háliidivččen go bargat bohccuiguin .
Jeg hadde mistet det samiske språket og det var vanskelig å kommunisere med familien .
Ledjen vajálduhttán sámegiela in ge báljo gulahallan iežamet olbmuiguin .
Jeg hadde sterke bånd , men ikke felles språk .
Mis lei ollu oktasašvuohta , muhto ii oktasaš giella .
Det måtte bli norsk .
Fertejin dárostit .
Så jeg dro til Oslo og begynte å jobbe på en lampefabrikk .
Ja nu mun vulgen Osloi ja bargagohten lámpáfabrihkas .
Jeg hadde venner blant døve .
Bealjeheamit dat ledje mu ustibat .
Same uten samisk
Sápmelaš sámegiela haga
I dag er det slik at jeg føler meg samisk , ikke norsk , men jeg kan ikke språket .
Dál lea nu ahte lean iežan mielas sápmelaš , in rivgu , muhto in máhte gal giela .
Jeg bruker norsk .
Dárostan .
Jeg ble skolert vekk fra min kultur , men husk at det var nødvendig .
Oahpahuvvojin iežan kultuvrras eret , muhto fertet muitit ahte nu lei dárbu .
Kautokeino hadde ikke kunnskap eller tilbud til døve elever .
Guovdageainnus ii lean máhtolašvuohta eai ge fálaldagat bealjehis ohppiide .
Alternativet hadde vært å ikke få skolegang i det hele tatt .
Molssaeaktun dasa livččii ahte in lean obage beassat vázzit skuvlla .
Hva da ?
Mot de ?
Det er vondt å ha mistet sitt språk og sin kultur , men jeg fikk et annet som jeg kan kommunisere på .
Lea bávččas go olmmoš lea massán gielas ja kultuvrras , muhto ožžon dan giela sadjái eará giela mainna gulahalan .
Men den gang var det ikke snakk om samisk på døveskolen .
Mus lea maiddái kultuvrralaš gullevašvuohta bealjehemiid servodahkii .
Etter å ha vært borte lenge og kommet tilbake som voksen , ble det ikke det samme .
Mus lávii lagasvuohta vielljasan , muhto maŋŋel go ledjen jávkan nu guhká , de ii lean šat nu .
Vi kjente ikke hverandre .
Ean moai šat dovddadan .
Ting endrer seg over år og jeg var veldig skuffet da jeg oppdaget at jeg var en fremmed .
Ollu earáhuvvá áiggi mielde , ja mun beahtahallen sakka go fuomášin ahte lean amasnuvvan .
Det var så mye som hadde skjedd på disse årene .
Nu ollu lei dáhpáhuvvan daid vássán jagiid .
Jeg har god kontakt med familie , slektninger og venner .
Mus lea buorre oktavuohta joavkkuinan , fulkkiiguin ja oahppásiiguin .
De har også vært flinke til å besøke meg i Trøndelag opp gjennom årene .
Sii leat maiddái leamaš viššalat finadit min luhtte Trøndelagas vássán jagiid .
Men noe vil alltid mangle : De årene vi ikke hadde sammen .
Goitge váilu juoga álo , dat jagit maid eat beassan vásihit ovttas .
Tilknytningen blir sterkere og mer viktig med årene .
Gullevašvuođa dovdu lassána dađistaga ja šaddá hui mávssolažžan .
Og nå er også økonomien bedre .
Ja dál lea ruhtadilli maiddái buoret .
Jeg kan reise hjem og besøke mine , men jeg kan ikke bo der .
Sáhtán finadit ruovttus iežan olbmuid luhtte , muhto mun in sáhte orrut doppe .
Jeg føler meg ofte ensom i min egen kultur .
Lean dávjá hui oktonas iežan kultuvrra dáfus .
Men jeg er heldig som har familie som har holdt på kontakten .
Mus lea goitge lihkku , go mus leat iežan olbmot geat leat doalahan oktavuođa muinna .
Det må jeg være glad for .
Dan ovddas gal galggan leat ilus .
Det er heller ikke enkelt for dem å prate norsk til meg .
Ii sidjiide ge leat álki dárostit muinna .
Heldigvis har de også vært flinke til å holde kontakt med mine barn .
Lihkus leat sii nai leamaš hui čeahpit doalahit oktavuođa mu mánáiguin .
Jeg er takknemlig for at min mor sendte meg til døveskolen .
Lean giitevaš danne go eadnán sáddii mu bealjehemiid skuvlii .
Hun tok en modig avgjørelse .
Dat lei duostilis dahku .
[ 1 ] Sølje [ 2 ] Sjal til samekofte [ 3 ] Hjemmet for døve i Andebu i Vestfold blei oppretta 1931 .
Vaikko lean ge massán gielan , de ožžon goit oahpu juobe . [ 1 ] Bealjehemiid ruoktu Andebus Vestfoldas ásahuvvui 1931:s .
Det er nå en del av Stiftelsen Signo .
Lea dál oassin ásahusas Stiftelsen Signo .
Nyhet , 03.07.2012
Ođas , 04.07.2012
Russlands kjernekraftverk – konsekvenser for Norge
Ruošša atomafápmorusttegat – váikkuhusat Norgii
Studien er gjennomført på oppdrag fra Utenriksdepartementet ( UD ) og er et tiltak under regjeringens handlingsplan for atomvirksomhet og miljø i nordområdene .
Guorahallan lea dahkkon Olgoriikadepartemeantta ( OD ) dáhtu mielde ja lea okta doaibmabidju ráđđehusa davviguovlluid atomafápmodoaimmaid ja birasáššiid doaibmaplánas .
Studien viser at utslippet en hypotetisk katastrofal ulykke ved Leningrad kjernekraftverk utenfor St. Petersburg , vil være vesentlig høyere fra en av kraftverkets fire gamle reaktorer enn fra en av de nye som er under konstruksjon .
Guorahallamis boahtá ovdan ahte radioaktiivvalaš suođđama vejolašvuohta katastrofalaš lihkohisvuođa geažil Leningrada atomafápmorusttegis St. Petersburgga guovllus lea mihá stuorit atomafápmorusttega njealji boares atomareáktoriin go ovttage daid ođđa reáktoriin mat dál huksejuvvojit .
Av de ulike ulykkesscenarier som er vurdert , vil en ulykke av Tsjernobyl-karakter med vindretning mot Norge og lite nedbør være av størst konsekvens sett fra norsk synsvinkel .
Iešguđetlágan árvvoštallojuvvon lihkohisvuođagovahallamat čájehit , ahte Tsjernobyl sturrosaš lihkohisvuohta váikkuhivččii min oainnu mielde Norgii eanemus , jos bieggahálti jorggiha Norgga guvlui ja jos lea unnán njuoskkádat .
I dialog med russiske myndigheter vil vi derfor arbeide videre med å bedre sikkerhetsnivåene ved særlig de gamle reaktorene ved Leningrad , sier statssekretær Torgeir Larsen .
Ruošša eiseválddiiguin ovttas áigut mii danne joatkit sihkkarastit erenoamáš daid boares atomareáktoriid Leningrada guovllus , cealká stáhtačálli Torgeir Larsen .
Norge bidrar allerede med trening av personell og samarbeider med ledelsen ved Leningrad kjernekraftverket , sammen med både Finland og Sverige .
Norga lea juo mielde lágideamen bargiide hárjehallamiid ja bargá ovttas Leningrada atomafápmorusttega jođiheddjiiguin , Suomain ja Ruoŧain ovttas .
Sikkerheten ved Leningrad kjernekraftverk har i løpet av de siste 15 årene blitt betydelig bedre , både ved omfattende russisk egeninnsats og ved vestlig hjelp .
Sihkkarvuohta Leningrada atomafápmorusttegis lea olu buorránan daid 15 maŋimuš jagiid , Ruošša iežas árjjálaš doaimmaid bokte ja oarjemáilmmi vehkiin .
Klage
Váidin
Helsetilsynet i fylkene er klageinstans for pasienter som mener de ikke har fått oppfylt sine pasientrettigheter .
Fylkkaid Dearvvašvuođabearráigeahčču lea divššohasaid váidalanásahus jos oaivvildit ahte divššohasvuoigatvuođat eai leat ollašuvvan .
Før man kan klage må man be helsepersonellet / institusjonen om å få den helsehjelpen , informasjonen eller bistanden man mener å ha krav på , såkalt anmodning om oppfyllelse .
Ovdalgo sáhttá váidit , de ferte bivdán dearvvašvuođabargiin / ásahusas dearvvašvuođaveahki , dieđuid dahje eará veahki maid oaivvilda sus lea vuoigatvuohta oažžut , nu gohčoduvvon ollašumi ávžžuhus .
For en nærmere informasjon om klagereglene se Statens helsetilsyns sider :
Eanet dieđuid váidinnjuolggadusaid birra gávnnat Stáhta dearvvašvuođabearráigeahču siidduin :
Rettigheter og klagemuligheter
Rettigheter og klagemuligheter
Klagenemnda for Offentlige Anskaffelser ( KOFA )
Almmolaš háhkamiid váiddanammagoddi ( AHVN )
Offentlige anskaffelser har stor betydning for effektiviteten og ressursbruken i offentlig sektor , og utgjør samtidig et viktig marked for næringslivet .
Almmolaš háhkamat váikkuhit mearkkašahtti láhkai bevttolašvuhtii ja ruhtageavaheapmái almmolaš suorggis , ja doibmet seammás dehálaš márkanin ealáhusaide .
Undersøkelser om hvordan eksisterende håndhevelsessystem i Norge fungerer for offentlige anskaffelser har vist et stort behov for en alternativ tvisteløsningsmodell til ordinær domstolsbehandling .
Iskkadallamat mo dálá hálddašanvuogádat Norggas doaibmá almmolaš háhkamiid dáfus , lea čájehan ahte lea stuorra dárbu ásahit molssaeavttot riidočoavdinmálle dábálaš duopmostuollogieđahallama sadjái .
Regjeringen har fulgt opp dette og det er utarbeidet en egen forskrift for klagenemndas virksomhet , vedtatt ved kgl. res. 15.11.2002 .
Ráđđehus lea dán čuovvolan ja lea ráhkadahttán sierra láhkaásahusa váiddanammagotti doaimma várás , mii mearriduvvui gonagaslaš resolušuvnnain skábmamánu 15. b. 2002 .
Klagenemnda trådte i funksjon fra 1. januar 2003 .
Váiddanammagoddi doaibmagođii ođđajagemánu 1. b. 2003 .
Klagenemnda består av et sekretariat og en nemnd på til sammen 10 medlemmer .
Váiddanammagottis lea čállingoddi ja nammagoddi mas leat oktiibuot 10 lahtu .
Nemnda er oppnevnt av Regjeringen og er dels uavhengige advokater og dels hentet fra domstolene og universitetene .
Nammagotti nammada Ráđđehus ja dan lahtut leat muhtumassii sorjjasmeahttun advokáhtat ja muhtumassii fagaolbmot duopmostuoluin ja universitehtain .
Oppnevningen er basert på et faglig grunnlag og med en sammensetning som sikrer teoretisk og praktisk erfaring og innsikt .
Sii nammaduvvojit fágalaš vuođuset geažil ja sin čoahkádus galgá sihkkarastit teorehtalaš ja praktihkalaš vásáhusaid ja máhtu .
I den enkelte sak deltar tre av nemnda medlemmer .
Juohke áššái servet golmmas nammagotti lahtuin .
Nr. : 076/12
Nr. : 076/12
Klare rammer for energipolitikken
Čielga rámmat energiijapolitihkas
I en egen del av budsjettproposisjonen gir regjeringen en status for energipolitikken .
Bušeahttaproposišuvnnas lea sierra oassi mas ráđđehus čilge energiijapolitihka árvodássi .
Der fremgår det at regjeringen har en bred energipolitikk , og at rammene for satsingen nå er nå lagt blant annet gjennom :
Das ovdanboahtá ahte ráđđehusas lea viiddis energiijapolitihkka , ja ahte áŋgiruššama rámmat dál leat mearriduvvon earret eará dáid váldočuoggáid bakte :
At det er etablert et felles elsertifikatmarked med Sverige
Ahte lea ásahuvvon oktasaš elektrisitehta duođašteami márkan Ruoŧain
At det er lagt fram en handlingsplan for fornybardirektivet
Ahte leat ovddidan doaibmaplána ođasmahttingohččosa váste
At det gjennom Nettmeldingen er fastlagt en politikk for utbygginger og reinvesteringer i det sentrale overføringsnettet .
Ahte Neahttadieđáhusa bakte leat mearridan politihka huksemiidda ja ođđasis háhkamiidda guovddáš sirddihanfierpmádagas .
At konsesjonsbehandlingen har blitt styrket
Ahte konsešuvdnameannudeapmi lea nannejuvvon
- Rammevilkårene er nå på plass for betydelige investeringer .
- Rámmaeavttut mearkkašahtti háhkamiidda lea dál doaimmas .
Vi gjennomfører nå en bred satsing på tiltak over et bredt felt for å sikre en effektiv , robust og miljøvennlig energiforsyning , sier statsråd Ola Borten Moe .
Mii dál govdadit á ŋ giruš šat doaibmabijuid viidát surggiin vai sihkkarastit beaktilis , nana ja birasustitlaš energiijafálu , dadjá stáhtará đđ i Ola Borten Moe .
Styrkingen av konsesjonsbehandlingen gjennom blant annet økt saksbehandlingskapasitet og utarbeidelse av retningslinjer har ført til at antall gitte konsesjoner har økt betydelig de siste årene .
Konsešuvnnameannudeami nannen earret eará lassi áššemeannudannávccaiguin ja njuolggadusaid hábmema bakte lea dagahan ahte juolluduvvon konsešuvnnaid lohku maŋimus jagiid lea bures lassánan .
Regjeringen vil fortsette å styrke konsesjonsbehandlingen gjennom en strengere prioritering av saker , samt en helhetlig og regionvis tilnærming .
Ráđđehus áigu joatkit nannemis konsešuvnnaid meannudeami áššiid garraset vuoruheami , ja ollislaš ja guovlulaš lahkanaddama bakte .
Videre har Regjeringen lagt fram en strategi og lov om fornybar energiproduksjon til havs .
Viidáset lea Ráđđehus ovddidan strategiija ja lága ođasmahtti energiijabuvttadeami birra ábis .
Som en del av oppfølgingen av strategien er det pekt ut områder som kan være egnet for havbasert vindkraft .
Oassin strategiija čuovvoleamis de leat čujuhan guovlluide mat sáhttet heivvolačča áhpevuođustuvvon bieggafápmui .
Regjeringen tar sikte på å lyse ut områder for utbygging av havvindmøller .
Ráđđehusas lea áigumuš almmuhit ođđa guovlluid áhpebieggamilluid huksema várás .
Grunnlaget for utbygging vil være markedsprisen for kraft og inntekter fra elsertifikater .
Huksema vuođđun galget leat bieggafámuid márkanhattit ja elfápmodohkkehusa dietnasat .
- Regjeringen har økt satsingen på FoU og kompetansebygging innenfor havvind , og vil videreføre denne for å få ned kostnadene og om mulig gjøre havvind konkurransedyktig i forhold til andre teknologier , sier olje- og energiminister Ola Borten Moe .
- Rá đđ ehus deattuha ja vuoruha DjO ( Dutkama ja Oahpahusa ) ja gealbohuksema áhpebiekka suorggis , ja áigu danin dáinna joatkit vai vuolidit goluid ja dagahit áhpebiekka gilvonávccalaš eará teknologiijaid ektui , lohka oljo- ja energiijaministtar Ola Borten Moe .
Med dette kvitterer Regjeringen også ut Energiutvalgets rapport ( NOU .
Dákko bakte dohkkeha ráđđehus maiddái Energiijalávdegotti raportta ( NAČ .
2012:9 Energiutredningen – verdiskapning , forsyningssikkerhet og miljø ) .
2012:9 Energiijačielggadeapmi – árvoháhkan , bieggafápmolágádusa sihkarvuohta ja biras ) .
Energiutvalget avga sin innstilling 5. mars 2012 .
Energiijalávdegoddi ovddidit árvalusastit 2012 njukčamánu 5. beaivvi .
Utredningen har vært på offentlig høring .
Čielggadeapmi lea leamašan almmolaš gulaskuddamis .
Klemet Isaksen Hætta :
Klemet Isaksen Hætta :