pere/sami_parallel huggingface dataset:
Sameskolelæreren som Schønheyder nevner, kan ikke ha fortsatt så lenge i stillingen.
Sámekuvlaoahpaheaddji maid Schønheyder namuha, ii sáhte leamaš beare guhká iežas virggis.
Ved folketellingen i 1801, nevnes ingen slik skolemester.
1801 olmmošlohkamis ii namuhuvvo diekkár skuvlameašttir.
Den 5. november 1804 skriver sogneprest Struve i Loppa at almuen ikke betalte noe til skoleholderne (lærerne), og at foreldrene ikke kunne unnvære sine barn hjemme....
Skábmamánu 5. beaivvi 1804 čállá suohkanbáhppa Struve Láhpis ahte álbmot ii mávsse maidege skuvlaolbmáide (oahpaheddjiide), ja ahte váhnemat eai birgen mánáideaset haga ruovttuin....
Arbeidet med å lære samene norsk, og fruktene av skolens arbeide i det hele, har ikke svart til forventningene.
Ii lihkostuvvan nu bures oahpahit sápmelaččaide dárogiela, ja oppalohkái ii buktán skuvlla bargu beare buriid šattuid.
Det vitner mange uttalelser fra den tid om.
Dan duođaštit ollu cealkámušat dien áiggis.
I 1802 skriver således sogneprest Qvale i Hammerfest: «Man finder kun faa blandt Finnerne, der kan læse taalelig i en dansk Bog, færre, der kan gjøre Rede for deres Kristendom... š.
1802:s čállá ge Hámmárfeastta suohkanbáhppa Qvale: «Man finder kun faa blandt Finnerne, der kan læse taalelig i en dansk Bog, færre, der kan gjøre Rede for deres Kristendom... š. («Sámiid gaskkas gávdnojit dušše áibbas moattes geat máhttet oalle bures lohkat dánskkagiel girjji, vel hárvvibut leat sii, geat máhttet iežaset risttalašvuođa čilget... š.).
... Men sykdom og krig tiltross: Noen skolegang har det likevel blitt, også for samebarna.
... Muhto vaikko ledje ge dávddat ja soahti: Veaháš skuvlejupmi aŋkke lei, maiddái sámi mánáide.
I 1809 hører vi første gang om en lærer i Øksfjord.
1809:s gullat vuosttaš geardde muhtun oahpaheaddji birra Ákšovuonas.
Han het Jacob Pedersen.
Su namma lei Jacob Pedersen.
I skattemanntallet er han oppført under rubrikken Skattefinner.
Vearrodieđuin lea su namma čállojuvvon «Skattefinnerš vuollái.
Han er altså same, og har da sannsynligvis vært omgangsskolelærer - eller som det heter – skoleholder – for samebarna i Øksfjord, muligens også i Nuvsfjord eller i Loppa forøvrig....
Dasto son lea sápmelaš, ja lea várra leamaš johtti skuvlaoahpaheaddji – dahje nugo gohčodedje – skuvlaolmmái – Ákšovuona sámi mánáide, soaitá maid leamaš Cukcavuonas dahje muđuige Láhpis....
Det sto dårlig til med opplysningen blant barn og ungdom på den tid.
Dalá áiggi mánáin ja nuorain ii lean nu ollu bajásčuvgehus.
Under en visitas i Loppa i 1819 møtte det 25 barn, hvorav de fleste vel har vært samer, men bare få av dem kunne lese i bok eller svare på spørsmålene.
Muhtun galledeamis Láhpis jagis 1819 čohkkejedje 25 máná, ja eanas oassi ledje várra sámi mánát, muhto dušše moattes sis máhtte lohkat girjjis dahje vástidit gažaldagaid.
Det hadde ikke vært skolelærer der, på lange tider.
Doppe ii lean leamaš skuvlaoahpaheaddji guhkes áigái.
«En dyktig sameskolemester var ikke å få i sognetš, heter det.
«Ii leat vejolaš oažžut čeahpes sámeskuvlaolbmá suohkaniiš, daddjui.
I 1826 var det en omgangsskolelærer i Loppa, «der de fleste av innbyggerne var samer, hvor vel mennene for en del forsto norsk, men ikke kvinnene, og hvor skoleholderen (læreren) var en nordmann som ikke forsto samiskš.
1826:s lei johtti skuvlaoahpaheaddji Láhpis, «gos eanas oassi ássiin ledje sápmelaččat, ja gos dievddut ipmirdedje veaháš dárogiela, muhto nissonolbmot eai, ja gos skuvlaolmmái (oahpaheaddji) lei dáčča gii ii ipmirdan sámegielaš.
... Stockfleth var denne gang i Øksfjord i vel to uker.
... Dán háve lei Stockfleth Ákšovuonas sullii guokte vahku.
Han leste med distriktets finske ungdom, skriver han, hvilket må bety at han holdt skole der.
Son logai dan guovllu sámi nuoraiguin, čállá son, mii ferte mearkkašit ahte son lágidii skuvlla doppe.
Det kan muligens ha vært en forberedelse til konfirmasjonen, men det sannsynligste er at det har vært en vanlig skole, da der på den tid ikke ble holdt konfirmasjon i Øksfjord.
Sáhttá leamaš rihppaskuvla, muhto eanemus jáhkehahtti lea ahte lea leamaš dábálaš skuvla, daningo dien áiggi ii lean konfirmašuvdna Ákšovuonas.
Det må ha vært en fast skole i Øksfjord med eget skolehus allerede.
Ákšovuonas ferte leamaš skuvla ja sierra skuvlavisti juo dalle.
I 1859 eller deromkring – heter det – blei et skolehus flyttet fra Hamna til Øksfjord, eller til Nøisomhed som kjøpmann Buck hadde døpt eiendommen der han bodde og hadde sin forretning.
1859:s dahje sullii dieid áiggiid – nugo celkojuvvo – sirdojuvvui skuvlavisti Hamnas Ákšovutnii, dahje Nøisomhed nammasaš báikái, nugo giehmánne Buck lei gohčodišgoahtán iežas báikki, gos ieš ásai ja jođihii gávppi.
Det må ha vært lærermangel i Øksfjord som har ført til at Stockfleth har kommet hit....
Ferte leamaš oahpaheaddjivátni Ákšovuonas mii lea dagahan ahte Stockfleth lea ferten boahtit deike....
Og så kommer Stockfleth litt inn på kunnskapsnivået hos den samiske ungdom i Øksfjord og Talvik.
Maiddái dán oktavuođas guoskkaha Stockfleth Ákšovuona ja Dálbmeluovtta sámi nuoraid máhtolašvuođadási.
«Det var en merkelig Fremgang disse tvende Folks Ungdom i de sidste tvende Aar, efter Indførelsen af Lærebøger i deres Fædrenesprog, havde gjortš.
«Det var en merkelig Fremgang disse tvende Folks Ungdom i de sidste tvende Aar, efter Indførelsen af Lærebøger i deres Fædrenesprog, havde gjortš.
Mere om den sak skriver han ikke, kanskje det ikke har vært så mye å skrive om heller....
Ii ge son čále duođi eanet dien ášši birra, ii soaitte ge leat leamaš nu ollu eanet maid čállit.......
I 1840 hadde Loppa fått en ny sogneprest.
1840:s lei Láhppái boahtán ođđa suohkanbáhppa.
Det var Christoffer Andreas Lassen.
Namalassii Christoffer Andreas Lassen.
Om ham skal vi høre i andre sammenhenger.
Su birra mii gullat eará oktavuođain.
Han stilte seg på Stockfleths side i språkstriden.
Son manai Stockfletha beallái giellanákkus.
Hans ettermann, Markus Meyer som kom til Loppa i juni 1848, var fornorskningsmann, og førte striden over på det lokale plan.
Su maŋisboahtti, Markus Meyer, gii bođii Láhppái geassemánus 1848, lei dáruiduhttinolmmái ja son sirddii nákku báikkálaš dássái.
Det hadde vært mange skoleforsømmelser i Loppa, og skolekommisjonen hadde overveiet å ta ibruk tvangsmidler for å få barna til å gå på skole.
Láhpi skuvlamánát ledje ollu eret skuvllas, ja skuvlakommišuvdna lei veardidan geavahit bággogaskaomiid oažžun dihtii mánáid skuvlii.
Det var værst for samebarna om de skulket skolen, og foreldrene kunne ikke hjelpe til med lesingen hjemme, fordi de etter eget utsagn ikke forsto de nye samiske bøker, altså Stockfleths bøker.
Vearrámus dilis ledje sámi mánát jus sii jávke skuvllas, go sin váhnemat eai sáhttán veahkehit lohkamiin ruovttus, daningo sii eai lohkan iežaset ipmirdit olus maidege sámegiel girjjiin, namalassii Stockfletha girjjiin.
Dette ble hevdet ved en visitas i Loppa den 8. juli 1846 ved biskop Kjerschow og prost Aars i Talvik.
Dát bođii ovdan go bismma Kjerschow ja Dálbmeluovtta proavás Aars galledeigga Láhpi suoidnemánu 8. beaivvi 1846.
Ny visitas på Loppa 3 år senere ved prost Aars og sogneprest Meyer.
Proavás Aars ja suohkanbáhppa Meyer leigga ođđa galledanmátkkis Láhpis 3 jagi maŋŋil.
De fant ut at de norske og de sameungdommer som snakket norsk, hadde mere kunnskaper enn de samer som utelukkende var undervist på samisk.
Dalle soai gávnnaheigga ahte dárogielagat ja dat sámi nuorat geat hupme dárogiela, máhtte eanet go dat sápmelaččat geaidda oahpahuvvui dušše sámegillii.
Og nå ble det bestemt at alle samebarn skulle undervises på norsk.
Ja dan rájes mearriduvvui ahte buot sámi mánát galget oahpahuvvot dušše dárogillii.
Jens Mortensen, – finne (kvæn) av fødsel, men som snakket både norsk og samisk, hadde vært sameskolemester i Øksfjord siden 1838 hvor han bodde, og hvor det var skolehus i Hamna.
Jens Mortensen, – riegádeamis suopmelaš (kveana), muhto humai sihke dárogiela ja sámegiela, lei leamaš skuvlameašttir ruovttubáikkistis Ákšovuonas 1838 ' rájes, gos skuvlavisti lei Hamna nammasaš báikkis.
Var det konfirmasjonsforberedelse på Loppa, kom han dit sammen med sine elever for å være tolk for dem, når presten underviste konfirmantene.
Go lei rihppaskuvla Láhpis, de son manai dohko iežas ohppiiguin vai beasai dulkot sidjiide go báhppa skuvlii konfirmánttaid.
Men folk var misfornøyd med Mortensen fordi han var doven og likegyldig.
Muhto olbmot eai lean duhtavaččat Mortenseniin, daningo son lei láiki ja fuollameahttun.
Før hadde han undervist på samisk, etter visitasen i 1849 måtte han undervise på norsk.
Ovdal lei son oahpahan sámegillii, muhto maŋŋel bismma galledeami 1849:s fertii son oahpahišgoahtit dárogillii.
Det var prostens og prestens vilje, sa han.
Dat lei báhpa ja proavvása dáhttu, logai son.
Foreldrene viste verken ut eller inn, de var vel aldri blitt spurt i den sak.
Váhnemat eai diehtán maid galge dahkat, sis ii lean goassege jerrojuvvon dien áššis.
I august 1850 kom det plutselig ny beskjed: Prosten hadde gitt pålegg om at samebarna igjen skulle undervises på samisk.
Ja borgemánus 1850 bođii fáhkkestaga ođđa diehtu: Proavás lei sádden dieđu ahte buot sámi mánáide galggai fas addot oahppu sámegillii.
Denne stadige omskiftningen av språket i skolen, forvirret foreldrene.
Váhnemat šadde eahpesihkkarat go skuvllas čađat molso gielaid.
De var fullstendig i villrede, og viste ikke hva som var best for barna: Skulle de lese norsk, eller skulle de lese samisk ?
Sii eai diehtán maid galge, ja eai ge diehtán mii mánáide livččii buoremus: Galgego lohkat dárogiela, vai galgego lohkat sámegiela ?
At prosten hadde endret opfatning, skyldes at han igjen hadde hatt visitas i Loppa. Det var den 11. august 1850.
Proavás lei molson oaivila daningo son lei fas fitnan galledeamen Láhpi, borgemánu 11. beaivvi 1850.
Nå gjorde han den erfaring at mange av samebarna leste norsk uten å forstå språket.
Dál son lei ges vásihan dan ahte sámi mánát lohke dárogiela, muhto eai ipmirdan ieža maid lohke.
Det var da han ga ordre om at undervisningsspråket for samebarna skulle være samisk.
De son attii ge fas dieđu ahte sámi mánáid oahpahangiella galggai leat sámegiella.
Så er det igjen visitas i Loppa.
De lea fas bismma galledeapmi Láhpis.
Denne gang den 26. juni 1851.
Dál ges geassemánu 26. beaivvi 1851.
Det hadde vært biskopskifte.
Lei boahtán ođđa bisma.
Kjerschow var avløst av Juell.
Kjerschow sadjái lei boahtán Juell.
Jens Mortensen var i februar s.å. blitt avskjediget som samelærer, men var tilstede under visitasen, der han forklarte at det i hans tid som lærer, hadde hendt at en del av de samiske foreldre hadde ønsket at deres barn skulle bli undervist i norske bøker, da det var utbredt det rykte «at Finsken skulde afskaffesš.
Jens Mortensen lei guovvamánus biddjojuvvon eret sámi oahpaheaddjivirggis, muhto son lei mielde galledeamis, ja čilgii doppe ahte dan áiggis go son lei oahpaheaddjin, de lei dáhpáhuvvan ahte muhtun sámi váhnemat ledje sávvan ahte sin mánát galge oahpahuvvot dárogillii, daningo lei gullogoahtán ahte «sámegiella galggai jávkaduvvotš.
Det ble videre opplyst at det var godt håp om å få en samelærer etter Mortensen «i Loppa samiske og Øksfjord skoledistriktš.
Čuvgejuvvui maid ahte lei buorre doaivva gávdnat sámi oahpaheaddji Mortensena sadjái «Láhpi sámi ja Ákšovuona skuvlabiiriiš.
Der hadde ikke vært ført noen skolejournal på grunn av lærernes «Uskrivedyktighedš.
Ii lean čállojuvvon skuvlajournála oahpaheddjiid «váilevaš čállinmáhtuš sivas.
Samtidig med Jens Mortensen har det også vært en samelærer i Bergsfjord.
Oktanaga Jens Mortenseniin lea maid leamaš sámi oahpaheaddji Beasfearddas (Jogas).
Det var Johan Peder Pedersen som bodde i Hommelvik i Bergsfjord, og som må ha gått av som lærer omkring 1850-tallet.
Namalassii Johan Peder Pedersen, gii ásai Hommelviikkas, ja gii ferte lean luohpan oahpaheaddjin birrasiid 1850-logus.
Stockfleths bøker ble nå brukt i undervisningen i sameskolen.
Stockfletha girjjit geavahuvvojedje dál buot sámeskuvlla oahpahusas.
Den nye biskopen hadde ingen innvendinger mot det.
Ođđa bismmas ii leat mihkkege vuosteháguid dasa.
To år senere er J. Wetlesen prost i Vestfinnmark.
Guokte jagi maŋŋil lea J. Wetlesen Oarje-Finnmárkku proavás.
Han konstaterer at det står dårlig til med kunnskapene hos samebarna i Loppa.
Son gávnnaha ahte sámi mánáin Láhpis lea heittot máhttu.
Han mener at årsaken er å finne i sameskolelærerens mangel på «iver i sitt kallš, og i foreldrenes sløvhet og fattigdom.
Su oaivila mielde lea dasa sivvan ahte sámeskuvlaoahpaheaddjis váilu «beroštupmi iežas gohččumiiš, ja go váhnemat leat nu šlunddit ja geafit.
Det var tydelig at biskopen ville ha tilsyn med det som skjer med kristendomsundervisningen i skolen. I 1854 har han igjen visitas i Loppa.
Lea čielggas ahte bisma dáhtui bearráigeahččat skuvlla risttalašvuođa oahpaheami.1854:s lea son fas galledanmátkkis Láhpis.
Han finner ut at samebarna står tilbake i kunnskaper og lesning, enda de har hatt en språkkyndig lærer.
Son gávnnaha ahte sámi mánát leat bázahallan oahpu ja lohkama dáfus, vaikko sis leamaš giellačeahppi oahpaheaddjin.
Helt uvitende var to barn som etter ønske av foreldrene var blitt undervist i norsk, de forsto ikke noe av det de forsøkte å pugge, forklarte læreren.
Áibbas diehtemeahttunvuođas leigga guokte máná geaid váhnemat ledje sihtan oahpahit dárogillii, ja soai eaba ipmirdan maidege das maid oahpahalaiga bajiloaivvi, čilgii oahpaheaddji.
Sogneprest Meyer fikk nå vite at han ikke måtte la foreldrene bestemme hvilket språk barrna skulle undervises på.
Suohkanbáhppa Meyer beasai ge de gullat ahte sus ii ábuhan diktit váhnemiid mearridit makkár gillii sin mánáid galggai oahpahit.
Biskopen var en mektig mann.
Bisma lei fámolaš olmmoš.
At det sto dårlig til med kunnskaper i det norske språk blant samene i Loppa i midten av 1800-tallet, har vi mange beviser på.
Leat ollu duođaštusat dasa ahte Láhpi sámi mánáin lei heittot dárogiel máhttu gaskkamuttos 1800-logu.
Meyer skriver således i et brev, datert 1.12.1848 – etter å ha vært her et halvt år, – at samene i Loppa er «nedsunket i Råhed og Armodš, men at de mer opplyste av dem kan tale norsk.
Nu čállá ge dasto Meyer reivves, mii lea beaiváduvvon 1.12.1848 – go lea leamaš dáppe jahkebeali, – ahte Láhpi sámit leat «vudjon garra ja vártnuhis dilláiš, muhto čeahpimusat sis gal máhttet hupmat dárogiela.
Han tar kunnskaper i norsk som et tegn på opplysning.
Son mihtidii olbmo bajáščuvgejumi dárogiel máhtuin.
Selv kunne han jo ikke samisk, og kunne derfor ikke snakke med sine sognebarn på deres eget språk, likevel har han funnet ut at de som snakker norsk, er mer opplyste enn de som ikke gjør det.
Ieš son ii gal máhttán sámegiela, ja de ii sáhttán ge hupmat iežas báhpasuohkana mánáiguin sin iežaset eatnigillii, ja liikká son lea gávnnahan ahte sis geat máhttet dárogiela lea eanet diehtu go sis geat eai máhte dan giela.
Våren og sommeren 1850 var seminarlærer A. J. Lasson på en stipendreise i Vest-finnmark.
1850 ' giđa ja geasi lei semináraoahpaheaddji A. J. Lasson stipeandamátkkis Oarje-Finnmárkkus.
Han var kyndig i samisk, og hovedformålet med hans reise var å studere språket ute blant folket.
Son lei sámegiel čeahppi, ja ulbmil su mátkkiin lei studeret giela olbmuid searvvis.
Men biskopen hadde også bedt ham se på skoleforholdene.
Muhto bisma lei su maid bivdán geahččat skuvladilálašvuođaid.
Lasson besøkte også Øksfjord, og her ble han nærmest rystet over forholdene.
Lasson finadii maid Ákšovuonas, ja maid son doppe oinnii, dat gal hirpmástuhtii su.
Norsk var så godt som ukjent, også blant mennene.
Dárogiella lei eatnasiidda áibbas amas, maiddái dievdduide.
Han forteller at det bor 30 samefamilier i «den to mil lange fjord, der famle omkring i det tykkeste Mørkeš.
Son muitala ahte doppe ásset 30 sámi bearraša «dan guokte miilla guhkkosaš vuotnagáttis, geat ráivot suohkadeamos seavdnjadasasš..
Her var det han traff en 40 år gammel same som bare kunne noen få norske ord, og som sa til Lasson: «Kjære far, hvorledes kan du vente at jeg skal kunne besvare dine spørsmål, jeg som har fått hele min undervisning på norsk, som jeg forsto like lite av den gang som nåš ?
Dáppe son deaivvadii ge 40 jahkásaš sápmelaččain gii máhtii dušše moadde sáni dárogiela, ja nugo Lasson dadjá: «Ráhkis áhčči, movt don vuorddát mu máhttit iežat gažaldagaide vástidit, mun gii lean oahpahuvvon dušše dárogillii, maid in ipmirdan dalle in ge ipmir dál geš ?
Vi har fått vite litt om visitasen i Loppa i 1849, der prost Aars og sogneprest Meyer hadde funnet ut at de samebarn som utelukkende var undervist på samisk, kunnskapsmessig sto langt tilbake i forhold til de som var blitt undervist på norsk.
Mii leat gullan veaháš galledeami birra Láhpis 1849:s, dalle go proavás Aars ja suohkanbáhppa Meyer leigga gávnnahan ahte dat sámi mánát geat ledje ožžon dušše sámegillii oahpu, ledje máhtolašvuođa dáfus mihá maŋŋelis go sii geaidda lei oahpahuvvon dárogillii.
Vi må ha lov til å tro at sognepresten har forsterket inntrykket ved det han har hevdet overfor prosten.
Orru leamen nu ahte suohkanbáhppa lea iežas vásáhusaid garraseappot vel deattuhan go lea muitalan proavásii.
Men prosten må vel ha hatt en mistanke om at alt ikke var som det ble sagt.
Muhto proavás orru vihkon ahte buot ii leat nu go lei muitaluvvon sutnje.
Året etter var han tilbake i Loppa, og nå gjorde han andre erfaringer.
Maŋit jagi lei son fas Láhpis, ja dál son oaččui doppe eará vásáhusaid.
Under visitasmøtet i 1849 ba en enstemmig forsamling om at det norske språk måtte hjelpes fram «som det eneste Middel hvorved dette Folk (samene) kan komme til samme Oplysning som de Norske blandt Menighedenš.
Galledanmátkkis 1849:s bivddii ovttajienalaš čoagganeapmi ahte dárogiella ferte ovddiduvvot «áidna gaskaoapmin mainna dát olbmot (sápmelaččat) sáhttet joksat seamma diđolašvuođa go searvegotti dárrolaččatš.
Det er tydelig at det er Meyers ånd som svever over forsamlingen.
Lea čielggas ahte lea Meyera vuoigŋa mii duddjo čoahkkimis.
I en erklæring av 14. april s.å. til departementet, bruker han lignende uttrykk.
Son geavaha sullasaš cealkagiid go cuoŋománu 14. beaivvi seamma jagi čállá cealkámuša departementii.
Han påberoper seg å ha støtte for sitt syn, ikke bare av de mer opplyste og dannede menn i prestegjeldet, men også av samene som var overbevist om at bare gjennom det norske språk, kunne de nå frem til større kultur og opplysning.
Son čuoččuha ahte álbmot doarju su oainnu, eai dušše báhpasuohkana oahppan ja skuvlejuvvon dievddut, muhto maiddái dat sápmelaččat geat ledje dan oaivilis ahte olmmoš joksá buoret kultuvrra ja čuvgejumi dušše dárogiela bokte.
De samiske lærebøker «ere inntvungne i Skolenš, og skriftspråket var fremmed både for barn og foreldre.
Sámegiel oahppogirjjit «leat bággejuvvon skuvliiš, ja čállingiella lei amas sihke mánáide ja váhnemiidda.
Loppa kommunestyre med sogneprest Meyer som ordfører, hadde i møte 2. april 1849 erklært norsk for «det eneste Middel til at bibringe Finnerne sand Oplysning og Kulturš.
Láhpi suohkanstivra, man sátnejođiheaddji lei Meyer, lei čoahkkimis 2. beaivvi cuoŋománus 1849 cealkán ahte dárogiella lea «áidna vuohki movt oažžut sápmelaččaid olahit duohta čuvgejumi ja kultuvrraš.
Det var i april måned i 1849 at fornorskningsforkjemperne i Loppa gikk til storaksjon mot det samiske språk.
Ja lei ge cuoŋománnu 1849 go Láhpi dáruiduhttinovddideaddji álggahii garra vuostálastima sámegiela vuostá.
Kjøpmann Hjort Stuwitz – som også var medlem av kommunestyret, skriver den 17. i denne måned, at da han for 30 år siden kom til Loppa, fant han en velopplyst almue.
Giehmánne Hjort Stuwitz – gii maiddái lei suohkanstivraáirras, čállá seamma mánu 17. beaivvi, ahte go son bođii oahpaheaddjin Láhppái 30 jagi das ovdal, de son deaivvadii doppe oalle bures bajásčuvgejuvvon álbmogiin.
Det skyldtes at en norskfødt skolelærer som bare underviste på norsk, hadde vært en dyktig lærer og gjort et godt arbeide.
Sivvan dasa lei ahte dárogiel oahpaheaddji, gii lei riegádeamis dárrolaš, lei oahpahan dušše dárogillii, ja lei leamaš čeahpes oahpaheaddji gii lei bargan buori barggu.
«Nå derimot stod det dårlig tilš.
«Muhto dál gal lei heajos dilliš.
Årsaken må søkes i de samiske lærebøker som verken barna eller foreldre forstod, «langt mindre Lærerenš.
Jus dasa galgá siva gávdnat, de ferte ohcat dain sámegiel oahppogirjjiin maid eai mánát eai ge váhnemat ipmirdan, «ja guhkkin eret vel oahpaheaddjiš.
Også formannskapet i Alta / Talvik, der prost Aars hadde vært ordfører, hadde lite godt å si om Stockfleth.
Ii Álttá / Dálbmeluovtta ovdagoddi ge, gos proavás Aars lei leamaš sátnejođiheaddjin, diehtán beare ollu buriid cealkit Stockfletha birra.
I et vedtak fra 1849 heter det at norsk måtte bli hovedspråket i religionsundervisningen, da det var kjent at flesteparten av samene selv ønsket at barna skulle lære norsk.
Muhtun mearrádusas mii dahkkui 1849:s, celkojuvvo ahte dárogiella galgá leat váldogiellan oskku oahpaheamis, daningo lei dovddus ášši ahte eanas oassi sápmelaččain dáhttot iežaset mánáide dárogiel oahpahusa.
Det er tydelig at samspillet mellom prest og prost har vært i orden, likeså mellom formannskapene i Alta / Talvik og Loppa.
Lea čielggas ahte báhppa ja proavás leaba bures ovttasdoaibman, ja nu maiddái Álttá / Dálbmeluovtta ja Láhpi ovdagottit.
Vi aner hensikten med vedtakene og erklæringene....
Mearrádusaid ja cealkámušaid ulbmila sáhttá vuohttit.......
Det var ikke noen tilfredsstillende undervisning samebarna fikk i skolen på den tid, selv under de daværende forhold.
Sámi mánát eai ožžon dohkálaš oahpu skuvllas dien áiggi, eai dalá áiggi dili ektui ge.
Her ser vi bort fra språkundervisningen som i mange tilfeller ingen undervisning var, fordi barna ikke forsto det de leste.
Ja de mii eat geahča ge giellaoahpahussii mii máŋgga oktavuođas ii oba sáhttán ge gohčoduvvot oahpahussan, daningo mánát eai ipmirdan dan maid lohke.
Skoletidens lengde innskrenket seg til 2 å 3 uker undervisning, når det i det hele ble undervist, d.v.s. når det var en lærer til å undervise.
Skuvlaáigi lei gáržžiduvvon 2 dahje 3 vahkkui, jus juo oppanassiige čađahuvvui oahpahus, namalassii jus lei oahpaheaddji gii sáhtii oahpahit.
Seminarlærer Lasson sier i sin innberetning fra den stipendreise han foretok i 1850 at samebarna i Vest-Finnmark kun hadde 4 dage årlig på skolen.
Semináraoahpaheaddji Lasson cealká iežas dieđáhusas stipeandamátkkis maid čađahii 1850:s ahte Oarje-Finnmárkku sámi mánát ledje dušše 4 beaivvi jagis skuvllas.
Undervisningen innskrenket seg i regelen til lesning og religion, det var det barna lærte.
Oahpaheapmi gáržžiduvvui dábálaččat dušše lohkamii ja oskku oahpahussii, dat lei maid mánát ohppe.
Noen bedring i lærersituasjonen i Loppa ble det ikke, selv om lærerskolen var flyttet til Tromsø, og hadde fått langt flere elever enn før.
Láhpis ii gal buorránan oahpaheaddjidilli, vaikko oahpaheaddjiskuvla lei ge sirdojuvvon Romsii, ja lei sadji mihá eanet ohppiide go ovdal.
Lærerne i Loppa – både de som underviste de norske barn og de som underviste de samiske – var enda i 1860 da den nye loven om almuesskolen kom, uten utdanning.
Láhpi oahpaheddjiin – sihke sis geat oahpahedje dáru mánáid ja sis geat oahpahedje sámi mánáid – váillui oahppu – ain 1860:s go ođđa álbmotskuvlaláhka bođii.
De var så og si hentet inn fra gata.
Sin ledje njulgestaga viežžan geainnuid alde oahpaheaddjin.
Kanskje fikk de litt opplæring eller undervisning av presten, eller av en eldre lærer eller av klokkeren, kanskje de ikke fikk det engang.
Soittii lean ahte báhppa, boarrasit oahpaheaddji dahje luhkkár lea veaháš sin oahpahan, muhto ii leat sihkar ahte sii ožžo oppanassiige oahpu.
Og undervisningen måtte bli deretter.
Ja gal de juo diehtá movt oahpaheapmi šattai.
De fleste av den samiske befolkning som var i absolutt flertall i Loppa, kunne lite eller overhodet ikke norsk....
Sápmelaččat ledje čielga eanetlohku Láhpi álbmogis, ja eanas oassi sis eai bálljo máhttán dárogiela dahje eai oppanassiige máhttán dan....
Det er sansynligvis nå omkring 1861, etterat skolen er flyttet og gjenoppbygd på «Nøisomhetš – at Andreas Aslaksen er kommet til Øksfjord som lærer og kirkesanger.
Orru leamen nu ahte lea dáid áiggiid, birrasiid 1861:s, maŋŋil go skuvla lea sirdojuvvon ja ođđasis huksejuvvon «Nøisomhetš báikái – go Andreas Aslaksen boahtá Ákšovutnii oahpaheaddjin ja girkolávlun.
Øksfjord fikk sin kirke i 1848, og den skal ha en kirkesanger.
Ákšovutnii huksejuvvui girku 1848:s, ja girkus galggai leat lávlunláidesteaddji.
Andreas Aslaksen er same ifølge folketellingen, men «taler godt norskš....
Andreas Aslaksen lei olmmošloguid mielde sápmelaš, gii «hupmá bures dárogielaš....
Andreas Aslaksen var lærer i Øksfjord til 1867, da han måtte gå av fordi kretsen fikk en lærer med utdanning.
Andreas Aslaksen barggai Ákšovuonas oahpaheaddjin 1867 ' rádjái, de šattai heaitit go dan guvlui bođii oahppan oahpaheaddji.
Det var Lars Edvard Larsen fra Tromsøysund.
Son lei Lars Edvard Larsen gii lei eret Loavganuoris.
Han hadde eksamen fra Tromsø lærerskole, hvor han sansynligvis har fått undervisning i samisk.
Sus lei Romssa oahpaheaddjiskuvllas eksámen, gos son jáhkkimis maid lei lohkan sámegiela.
Han må ha sluttet som lærer like etter 1870.
Son ferte leat heaitán oahpaheaddjin maŋŋel 1870.
Det året tok Peder Morten Nuth eksamen ved lærerskolen i Alta, og det heter at han fikk lærerposten i Øksfjord like etter.......
Go dan jagi čađahii Peder Morten Nuth eksámena Álttá oahpaheaddjiskuvllas, ja muitaluvvo ahte son oaččui oahpaheaddjivirggi Ákšovuonas dakka maŋŋelaš........
i 1864 kom Lasse Andersen fra Burfjord i Kvænangen hit til Loppa.
1864:s bođii Lasse Andersen Buvrovuonas Návuona suohkanis deike Láhppái.
Han bosatte seg først i Sør-Tverrfjord, senere på Marøya, og ennå senere i Leirvika i Bergsfjord.
Son ásai álggos Bártnatvutnii, ja dasto son fárrii Máreaddjui, ja dan maŋŋel fas Speaidnagohppái (Leirviikii).
Han var same, men «taler norsk meget godtš heter det i folketellingsskjema fra 1865, der han forøvrig er nevnt som fisker og husmann....
Son lei sápmelaš, gii «hupmá hui bures dárogielaš čuožžu 1865 ' olmmošlohkanskovis, gosa muđui lea merkejuvvon ahte son lei guolásteaddji ja dállodoalli....
I 1868 holdt han skole i Sør-Tverrfjord der skolehuset var, og hvor han visstnok også bodde....
1868:s lágidii son skuvlla Bártnatvuonas gos skuvlavisti lei, ja gos son vissa ieš maid orui....
Det sies at han var lærer helt til han ble avløst av en lærer som hadde eksamen fra en lærerskole.
Daddjojuvvo ahte son barggai oahpaheaddjin gitta dassážii go su sadjái bođii oahpaheaddji geas lei oahpaheaddjiskuvllas eksámen..
Loppa skole 1907
Láhpi skuvla 1907
(Foto: Bernt Thomassen / Ulf Jacobsens fotosamling)
(Govva: Bernt Thomassen / Ulf Jacobsena govvačoakkáldat)
Øksfjord internat 1913
Ákšovuona internáhtta 1913
Loppa var på Lasse Andersens tid et «overgangsdistriktš, og ettersom flertallet av barna i hans krets var samisktalende, skulle undervisningen foregå på samisk.
Lasse Andersena áiggi lei Láhppi dakkár «muhttásanguovluš, ja go eanas oassi su guovllu mánáin ledje sámegielagat, de galggai oahpahuvvot sámegillii.
Men som det heter i instruksen.
Muhto nugo daddjojuvvo bagadusas.
«Læreren skulle alltid ha for øye at norsk etterhvert skulle bli undervisningsspråket for de viderekommende barn.
«Oahpaheaddji galggai čađat atnit muittus dan ahte dárogiella dađistaga galggai šaddat oahpahusgiellan mánáid viidásit oahpaheamis.
š Som den pliktoppfyllende mann Lasse var fulgte han nok instruksen.
š Lasse lei lágalaš olmmái, ja son gal sihkkarit čuovui dien bagadusa.
Men biskop Essendrop som i 1866 hadde visitas i Loppa, var ikke fornøyd med undervisningen.
Muhto bisma Essendrop gii galledii Láhppái 1866:s, ii lean duhtavaš oahpahemiin.
Han mente at barna hadde fått for mye undervisning på samisk.
Su oaivila mielde lei mánáide oahpahuvvon beare ollu sámegillii.
Instruksens ord om undervisningsspråket synes biskopen å ha glemt.
Bisma ii orron muitimin maid bagadusa sánit dadje oahpahangiela birra.
Lasse Andersen var læstadianer, og hans elever har sikkert fått god undervisning i kristendomskunnskap.
Lasse Andersen lei leastadianalaš, ja son lea sihkkarit oahpahan iežas ohppiide buori risttalašvuođa.
Biskop Skaar ville ha ham til å ta lærerskolen, men Lasse syntes han var for gammel til det.
Bisma Skaar áiggui oččodit su oahpaheaddjiskuvlii, muhto Lasse mielas lei son beare boaris skuvlii álgit.
Vi har allerede nevnt Peder Morten Nuth.
Mii leat juo namuhan Peder Morten Nutha.
For å skaffe flere lærere til «overgangsdistrikteneš i Finnmark, ble det i 1863 opprettet en lærerskole i Alta.
Oažžun dihtii eanet oahpaheddjiid «Finnmárkku muhttásanguovlluideš, ásahuvvui 1863:s oahpaheaddjiskuvla Áltái.
Denne skolen ble lagt ned i 1870 bare etter 7 års virksomhet etter å ha utdannet 25 lærere.
Diet skuvla loahpahuvvui 1870:s, go lei leamaš doaimmas dušše 7 jagi, ja 25 oahpaheaddji ledje čađahan oahpu dan skuvllas.
Om skolens elever skriver rektor Qvigstad: «Elevene var saa godt som alle finsk- og kvænsktalende og deres Færdighet i Norsk ved Optagelsen meget tarveligš.
Skuvlla ohppiid birra čállá rektor Qvigstad: «Dadjat juo buot oahppit ledje sámegielagat – ja kveanagielagat ja sin dárogielamáhttu lei viehka fuotni dalle go bohte ja álge oahppinš.
Lærer Nuth hørte til det siste kullet av Alta lærerskoles elever.
Oahpaheaddji Nuth lei okta dain maŋemusain gii váccii Álttá oahpaheaddjiskuvlla.
I sin omtale av skolen skriver Helge Dahl i Skolestell og språkpolitikk i Finnmark 1814 –1905, side 161 at Peder Morten Johannessen Nuth var same fra Loppa, men hans modersmål er lappisk og norsk.
Helge Dahl čállá skuvlla birra girjjis Skolestell og språkpolitikk i Finnmark 1814 –1905, siidu 161, ahte Peder Morten Johannessen Nuth lei Láhpi sápmelaš, muhto su eatnigiella lea sámegiella ja dárogiella.
Han hadde friplass (Finnefondstipend) under skolegangen i Alta, slik de øvrige elever også hadde.
Sus lei nuvttá oahpposadji (Sámifoanddastipeanda) go váccii Álttás skuvlla, nugo maiddái dain eará ohppiin ge lei.
Hans far – Johan Peder Pedersen, Hommelvik, – hadde vært sameskolelærer i Bergsfjord....
Su áhčči – Johan Peder Pedersen, Hommelviika, – lei leamaš sámeskuvlaoahpaheaddjin Beasfearddas (Jogas).....
Det er sannsynlig at han fikk lærer- og kirkesangerposten i Øksfjord så snart han var ferdig med lærerskolen.
Orru leamen sihkar ahte son beasai oahpaheaddji – ja girkolávluvirgái Ákšovutnii dakkaviđe go gearggai oahpaheaddjiskuvllas.
Pr. 31.12.1900 hadde Nuth 29 års tjenestetid i skolen, og han må da ha begynt sin lærergjerning i 1871.
31.12.1900 rádjái lei Nuth bargan 29 jagi skuvllas, ja danne son ferte ge leat álgán oahpaheaddjibargui 1871:s.
Han må vel til å begynne med ha undervist både i Øksfjord og Nuvsfjord, muligens på 2 steder i begge fjorder....
Álggos son várra lea oahpahan sihke Ákšovuonas ja Cukcavuonas, várra guovtti báikkis goappáge vuonas.....
Han var den første og eneste same fra Loppa som hadde lærereksamen, han ble også den siste samisktalende lærer her.
Son lei vuosttaš ja áidna sápmelaš Láhpis geas lei oahpaheaddjiskuvllas eksámen, ja son gárttai maid maŋemus sámegiela oahpaheaddjin dáppe.
De lærere som var Nuths samtidige, hadde alle hatt friplasser ved Tromsø lærerskole og hadde der lært samisk.
Buot oahpaheaddjit geat barge seamma áiggis go Nuth, ledje ožžon nuvttá skuvlasajiid Romssa oahpaheaddjiskuvlii ja ledje doppe oahppan sámegiela.
Men for det første har vel kunnskapene i dette språk vært meget beskjedne, og for det annet var det i 1880 blitt gitt en ny instruks for lærerne i overgangsdistriktene, der det heter at «samtlige finske og kvænske Børn skal oplæres i at læse, tale og skriftlig anvende det Norske Sprog.
Muhto vuosttažettiin dáiddii sámegiel máhttu lean oalle heittot, ja dasto lei 1880:s ráhkaduvvon ođđa bagadus gaskaboddosaš skuvlaguovlluid oahpaheddjiide, gos daddjui ahte «buot sámi ja kveana mánát galget oahpahuvvot lohkat, hupmat ja čálalaččat geavahit dárogiela.
Undervisningssproget skal være norsk, finsk eller kvænsk bruges kun som Hjælpemiddel til at forklare, hvad der er uforstaaelig for Børnene, og ikke i vidre Udstrækning, end Forholdene gjør uomgjengelig fornødent.
Oahpahangiella galgá leat dárogiella, sámegiella dahje kveanagiella galgá geavahuvvot dušše veahkkegaskaoapmin čilget dan maid mánát eai ipmir, ii ge galgga geavahuvvot eanet go bággodilálašvuođain.
š Det lærerne hadde lært av samisk, fikk de svært lite bruk for.
š Nu ahte ii lean beare stuora atnu dan sámegillii maid oahpaheaddjit ledje oahppan.
Heretter er det at fornorskningen setter inn for alvor.
Ja dán áiggi rájes álggahuvvui ge duođalaš dáruiduhttin.
Andre artikler i Samisk skolehistorie 2
Eará artihkkalat girjjis Sámi skuvlahistorjá 2
Harde tak i lærerorganisasjonene
Garra bargoroasut oahpaheddjiidservviin
Glimt fra behandlinga av opplæring for samer 1979–2012
Bihtát sámiid oahpahusa meannudeamis 1979-2012
Fram til 1979 hadde lærerorganisasjonene behandla samiske spørsmål i de ordinære organa i organisasjonene.
Gitta 1979 rádjái ledje oahpaheddjiidsearvvit meannudan sámi gažaldagaid organisašuvnnaid dábálaš orgánain.
Med oppretting av Samisk seksjon i Finnmark lærerlag gikk dette arbeidet inn i en ny fase, der disse spørsmåla blei behandla av egne organ, som så forsøkte å få gjennom sine saker i de ordinære organa i organisasjonene på fylkes- og landsplan.
Go Finnmárkku oahpaheddjiidsearvái ásahuvvui Sámi sekšuvdna, de sirdašuvai diet bargu ođđa dássái, dakkár dássái gos lei sierra orgána mii dieid gažaldagaid meannudii, ja mii de geahččalii oažžut doarjaga áššiide organisašuvnnaid dábálaš orgánain fylkka- ja riikkadásis.
Det har ofte vært politisk uenighet om samiske skolekrav.
Sámi skuvlagažaldagain leat dávjá leamaš soahpameahttunvuođat.
Dette har tildels gått mellom de spesielle organa og de ordinære organa i forbunda, dels mellom lokallag i samiske områder på ene sida og fylkeslag og sentrale organ på andre sida.
Diet soahpameahttunvuođat lea muhtun muddui leamaš earenoamáš orgánaid ja searvvi dábálaš orgánaid gaskkas, ja maiddái báikkálaš servviid gaskkas, gos sámi guovlluid searvvit leamaš vuostálaga fylkaservviiguin ja guovddáš orgánaiguin.
Det har både vært tilfelle der fylkeslag har ønska å prioritere samiske spørsmål høyere enn sentrale organ har ønska og tilfelle der fylkeslag har gått mot samiske krav, mens sentrale organ har vært mer positive til disse.
Leat sihke leamaš dakkár dilálašvuođat gos fylkkasearvvit lea dáhtton vuoruhit sámi gažaldagaid badjelebbui go guovddáš orgánat leat háliidan, ja maiddái ovdamearkkat gos fylkkasearvvit leat vuostálastán sámi gáibádusaid, muhto guovddáš orgánat leamaš miehtemielas daidda.
Vi kan grovt skille mellom tre typer av organisering av arbeidet med samiske skolespørsmål: – Ei tid på 1980-tallet danna samiske lærere sin egen organisasjon, Sámi oahpaheddjiid searvi.
Roavvát mii sáhttit sirret barggu sámi skuvlaáššiiguin golmmalágan organiserenmállii: Muhtun muttos 1980-logus ásahedje sámi oahpaheaddjit iežaset organisašuvnna, Sámi oahpaheddjiid searvi.
Den var vanskelig å drive denne, og den blei nedlagt etter 6-7 år.
Lei váttis dan jođihit, ja dat heaittihuvvui 6-7 jagi maŋŋá.
En av lederne for denne organisasjonen forteller her om hvilke saker de arbeida med og hvilke problemer de hadde.
Okta dien organisašuvnna jođiheddjiin muitala dás makkár áššiiguin sii barge ja makkár váttisvuođat sis ledje.
Etter at denne gikk inn er det de landsomfattende lærerorganisasjonene som har behandla også samiske skolesaker.
Maŋŋá go diet searvi heaittihuvvui, de leat riikkaviidosaš oahpaheddjiid searvvit meannudan maiddái sámi skuvlagažaldagaid.
– Lærerforbundet og seinere Utdanningsforbundet har valgt modellen med utvalg for samiske skolespørsmål.
Oahpaheddjiidlihttu (Lærerforbundet) ja maŋŋil Oahppolihttu (Utdanningsforbundet) leat válljen dakkár málle ahte lea sierra lávdegoddi mii gieđahallá sámi skuvlagažaldagaid.
Først var dette oppnevnt av fylkesstyret i Finnmark, seinere av landsstyret.
Álggos dan nammadii Finnmárkku fylkastivra, maŋŋil lea riikkastivra dan válljen.
I utvalga kunne det bli oppnevnt både samiske lærere og andre lærere med mer eller mindre erfaring med samiske forhold.
Lávdegoddái sáhtte nammaduvvot sihke sámi oahpaheaddjit ja eará oahpaheaddjit geain ledje eanet dahje unnit vásáhusat sámi dilálašvuođain.
Her forteller to av dem som har deltatt i behandlinga av samiske spørsmål i disse organisasjonene, en samisk lærer som har deltatt i utvalg for samiske skolespørsmål og en tidligere fylkesleder for Lærerforbundet/Utdanningsforbundet.
Dás muitalit guovttes sis geat leamaš mielde meannudeamen sámi gažaldagaid diein organisašuvnnain: sámi oahpaheaddji gii leamaš mielde sámi skuvlagažaldagaid lávdegottis ja ovdalaš Oahpaheddjiidlihtu/Oahppolihtu fylkajođiheaddji.
– Norsk lærerlag har hatt en annen organisasjonsmodell, der samiske lærere danna egen avdeling, som valgte sin egen ledelse.
Norgga oahpaheddjiidsearvvis lea leamaš earalágan organisašuvdnamálle, sámi oahpaheaddjit leat ásahan sierra ossodaga, mii ieš lea válljen jođiheddjiid.
Dette blei først gjennomført i Finnmark, seinere utvida til landsplan.
Dat čađahuvvui álggos Finnmárkkus, ja maŋŋil viiddiduvvui riikkadássái.
Her forteller først en tidligere fylkesleder i Finnmark, en leder av Samisk avdeling og en som har vært tillitsvalgt i Lærerlaget og seinere Utdanningsforbundet sentralt.
Dás muitala vuos ovddeš fylkkajođiheaddji Finnmárkkus, Sámi ossodaga jođiheaddji ja dasto vel okta gii leamaš luohttámušolmmoš Oahpaheddjiidlihtus ja maŋŋil guovddáš Oahppolihtus.
Osvald Guttorm: – Vi ble overflødige
Osvald Guttorm: – Midjiide ii lean šat dárbu
Osvald Guttorm (Foto utlånt av Osvald Guttorm)
Osvald Guttorm (Gova luoikan Osvald Guttorm)
Osvald Guttorm (f. 1947) vokste opp på et småbruk ei drøy mil fra Karasjok, ved veien mot Finland.
Osvald Guttorm (r. 1947) bajásšattai smávvaoapmedoaluin sullii miilla olggobealde Kárášjoga, Suoma guvlui.
Han tok lærerutdanning i Alta og Tromsø, og har vært lærer i Kautokeino og rektor ved Skoganvarre skole i Porsanger.
Son váccii oahpaheaddjioahpu Álttás ja Romssas, ja son leamaš oahpaheaddjin Guovdageainnus ja rektor Skuvvanvári skuvllas Porsáŋggus.
Etter skolekarrieren arbeidet han i 17 år ved De Samiske Samlinger i Karasjok, før han startet med hestetransport.
Go luobai skuvlabarggus, de barggai 17 jagi Sámiid Vuorkádávviriin Kárášjogas, ovdal go bargagođii heastasáhtostallamiin.
Han var leder for den samiske lærerorganisasjonen, Sámi Oahpaheaddjiid Searvi, 1983–87.
Osvald Guttorm lei Sámi oahpaheddjiid searvvi jođiheaddji 1983-87.
Intervjueren Per Lars Tonstad er født i 1955 og oppvokst på Jæren.
Jearahalli Per Lars Tonstad lea riegádan 1955:s ja bajásšaddan Jærenis.
Han har gått Svanvik folkehøgskole i Sør-Varanger og har grunnfag i statsvitenskap.
Son lea vázzán Svanvik álbmotallaskuvlla Mátta-Várjjagis ja sus lea vuođđofága stáhtadiehtagis.
Han har vært journalist i Nord-Norge i 28 år, først i Finnmarken, deretter i Finnmark Dagblad, NTB og Dagbladet.
Son lea bargan journalistan Davvi-Norggas 28 jagi, álggos Finnmarken -aviissas, dasto Finnmark Dagbladis, NTB:s ja Dagbladet-aviissas.
I 1986/87 redigerte han den norskspråklige utgava av Sámi Áigi.
1986/87:s doaimmahii son dárogielat Sámi Áiggi.
Fra 2003 har han vært frilansjournalist med base i Stavanger.
2003 rájes son lea bargan freelancejournalistan Stavangeris.
Tonstad har gitt ut 10 bøker, bl.a. Urbefolkninger i Nord, Samerett for framtida og Mari Boine – Fly med meg!
Tonstad lea almmuhan 10 girjji, earet eará Urbefolkninger i Nord, Samerett for framtida ja Mari Boine – Fly med meg.
Egen skolegang ga lite inspirasjon for å satse på en skolekarriere for Osvald Guttorm.
Osvald Guttorm iežas skuvlavázzin ii gal movttiidahttán bearehaga joatkit skuvlavázzimiin.
Han var en av de mange samebarna som ble sendt på internat og skole uten å kunne et ord norsk.
Son lei okta ollu sámi mánáin gii sáddejuvvui internáhttii ja skuvlii almmá máhtekeahttá sáni ge dárogiela.
– Jeg lærte nok lite de første årene.
– Vuosttaš jagiid gal várra ohppen áibbas uhccán.
Vi hadde heller ikke fullstendige skoleår.
Eai ge mis lean olles skuvlajagit.
Fra første til sjette klasse gikk vi på skole fra august til midt i november, så hadde vi fri til påske.
Vuosttaš luohká rájes guđát luohkkái vácciimet skuvlla borgemánu rájes gaskkamuddui skábmamánu, ja de lei mis skuvllas friddja gitta beassážiidda.
I denne tida var det flyttsamebarna og barn fra fjellstuene som gikk på skole, forteller Osvald Guttorm.
Dien áiggi ledje johttisámemánát ja duottarstobuid mánát skuvllas, muitala Osvald Guttorm.
Tross språkproblemer og kort skoletid, var lærelysten stor.
Oahppanhállu lei stuoris, vaikko ledje ge giellaváttisvuođat ja oanehaš skuvlaáigi.
Og noen fag var lettere enn andre.
Ja muhtun fágat ledje álkibut go eará fágat.
I matematikk var ikke norskkunnskapene så viktige, det var morsomt å holde på med tall.
Matematihkas ii lean dárogielamáhttu nu dehálaš, lei hávski bargat loguiguin.
Etter å ha fullført den linjedelte ungdomsskolen, var Osvald hjemme på gården i to år og hjalp til med forefallende arbeid.
Go Osvald gearggai nuoraidskuvllain, gos oahppit ledje linnjáid mielde sirrejuvvon, de son barggai guokte jagi ruovttus dállodoalus dárbbašlaš bargguid.
Neste stopp ble Den samiske folkehøgskolen i Karasjok (DSF), som var drevet av Norges Samemisjon.
Dasto son bisánii Sámi álbmotallaskuvlii Kárášjogas (DSF), maid Norgga Sámemišuvdna jođihii.
Der gikk han i to år, mens han samtidig leste til lærerskoleprøve.
Doppe son váccii guokte jagi, seammás go logai oahpaheaddjiskuvlla geahččaleapmái.
I 1969 begynte han på første år ved den fireårige lærerskoleutdanningen.
1969:s álggii son vuosttaš jahkái oahpaheaddjiskuvlii mii bisttii njeallje jagi.
De to første årene kunne tas i Alta, de to siste måtte han til Tromsø.
Guokte vuosttaš jagi sáhtii son čuovvut oahpu Álttás, ja guokte maŋemus jagi fertii vuolgit Romsii.
– Vi var tre samisktalende i Alta.
– Leimmet golbma sámegielaga Álttás.
Vi visste at når vi kom til Tromsø, ville vi få undervisning i samisk, der kunne vi bytte nynorsk mot samisk.
Mii diđiimet ahte go Romsii álggiimet, de doppe oaččuimet oahpu sámegielas, doppe sáhtiimet lonuhit sámegiela ođđadárogiela sadjái.
Vi prøvde å få dette til også i Alta. Men det var helt umulig.
Geahččaleimmet dan oažžut Álttás maid, muhto lei áibbas veadjemeahttun.
Vi måtte ta nynorsk.
Mii fertiimet oahppat ođđadárogiela.
For oss var dette uforståelig, det var helt bak mål å ta et fag som vi ville få bytte mot samisk så fort vi kom til Tromsø, sier Osvald Guttorm.
Dat lei midjiide áddemeahttun, lei áibbas dušši oahppat dakkár fága maid mii aŋkke áigguimet válljet eret dakkaviđe go Romsii joavddaimet, lohká Osvald Guttorm.
På DSF hadde de fått undervisning i samisk.
Sámi álbmotallaskuvllas lei sis leamaš sámegieloahppu.
Det kom godt med. Han kunne lese sitt morsmål, og skrev bedre og bedre.
Son máhtii eatnigiela lohkat, ja čálligođii maid dađistaga buorebut.
Lærerutdanningen ble fullført, og i 1973 var Osvald Guttorm tilbake i Karasjok som lærer.
Oahpaheaddjioahppu čađahuvvui, ja 1973:s Osvald Guttorm máhcai Kárášjohkii oahpaheaddjin.
Året etter flyttet han til Kautokeino, hvor han ble i fire år, inkludert et studieår hvor han tok samisk grunnfag.
Jagi maŋŋil son fárrii Guovdageidnui, gos lei oktiibuot njeallje jagi, oktan lohkanjagiin maid geavahii sámegiela vuođđofága lohkamii.
I 1978 ble han tilsatt som rektor ved Skoganvarre skole.
1978:s biddjui son rektorvirgái Skuvvanvári skuvlii.
Osvald Guttorm så daglig hvordan samiske lærere måtte bruke av sin fritid for å produsere læremidler.
Osvald Guttorm oinnii beaivválaččat movt sámegielat oahpaheaddjit šadde astoáiggi geavahit buvttadit oahpponeavvuid.
De sto ved stensilmaskinene seint og tidlig, heftet ark sammen og delte ut lefsene til elevene i timene.
Sii čužžo stensilmašiinnaid luhtte vaikko guđe muttos áiggi, cikco báhpiriid oktii ja juogadedje bábergubáid ohppiide skuvladiimmuin.
Norske lærere kunne velge og vrake mellom fargeglade lærebøker.
Dáru oahpaheaddjit sáhtte ollu ivdnás oahppogirjjiin válljet guđiid háliidedje.
Myndighetene visste om situasjonen.
Eiseválddit gal dihte ahte diekkár dilálašvuohta lei.
Samiske lærere klaget.
Sámi oahpaheaddjit váidaledje.
Men lite ble gjort for å bedre på situasjonen.
Muhto uhccán bargojuvvui buoridan dihtii dili.
Det var bakgrunnen for at samiske skoleansatte ville ta saken i sin egen hånd.
Dat lei duogáš dasa go sámi skuvlabargit hálidišgohte ieža bargagoahtit áššiin.
– En augustdag i 1982 kom vi sammen i Kautokeino.
– Muhtun beaivvi borgemánus 1982 čoahkkaneimmet mii Guovdageidnui.
Oppmøtet var godt, entusiasmen var stor.
Ollugat bohte čoahkkimii, ja lei buorre bargomokta.
Den samiske skolen trengte et løft.
Sámi skuvla dárbbašii ovdánit.
Det skulle vi hjelpe til med. Derfor stiftet vi Sámi oahpaheddjiid searvi (SOS), forteller Osvald Guttorm.
Ja dasa sáhtiimet mii leat veahkkin. Danin vuođđudeimmet Sámi oahpaheddjiid searvvi (SOS), muitala Osvald Guttorm.
Han ledet interimstyret det første året, og ble valgt til leder på det neste årsmøtet i 1983, som ble holdt i Karesuando.
Son jođihii gaskaboddosaš stivrra vuosttaš jagi, ja válljejuvvui jođiheaddjin maŋit jagi jahkečoahkkimis, mii lei Gárasavvonis 1983:s.
SOS var grensesprengende på flere måter.
SOS lei máŋgga dáfus rájiid sirddašeaddji.
Samiske lærere stiftet sin egen fagorganisasjon, de stolte ikke lenger på at den nasjonale fagforeningene kunne gjøre den viktige jobben.
Sámi oahpaheaddjit ledje vuođđudan alcceseaset fágaorganisašuvnna, sii eai luohttán šat dasa ahte našunála fágasearvvit nagodedje dien dehálaš barggu bargat.
SOS skulle også organisere lærere på tvers av riksgrensene.
SOS galggai maid leat organisašuvdnan oahpaheddjiide rastá riikkarájiid.
Det var lokallag både på svensk og finsk side.
Ledje báikkálaš searvvit sihke ruoŧa bealde ja suoma bealde.
Problemene var de samme der.
Doppe ledje seammalágan váttisvuođat.
– Samiske lærere la ned mye ekstraarbeid som det ikke ble kompensert for.
– Sámi oahpaheaddjit barge hui ollu liigebarggu, man ovddas eai ožžon mávssu.
Det var heller ikke verdig at samiske skolebarn skulle nøye seg med stensilark der de norske medelevene satt med stadig nye lærebøker, sier Guttorm.
Ja dat ii čájehan seamma árvvu go sámi skuvlamánát galge duhtat stensiilabáhpiriidda seammás go dáru mieldeoahppit čađat besse bargat ođđa girjjiiguin, muitala Guttorm.
Dristig billotteri
Duostilis biilavuorbádeapmi
Denne situasjonen opprørte de samiske lærerne.
Diet dilálašvuohta eaddudii sámi oahpaheddjiid.
Fulle av glød tok de fatt på arbeidet i SOS. Målet var det viktigste, å oppnå resultater, det rent organisatoriske kom i andre rekke.
Sii bargagohte buolli movttain Sámi oahpaheddjiid searvvis. Ulbmil lei deháleamos, dat ahte galge olahit bohtosiid, organisatoralaš bargu duvdiluvvui veaháš duogábeallái.
Forholdet til de andre fagforeningene var ikke avklart, folk kunne være medlemmer begge steder.
Oktavuohta eará fágaservviide ii lean čielggaduvvon, olbmot sáhtte leat miellahttun goappašat servviin.
Norsk Lærerlag var mer og mer frampå og smisket med SOS.
Norgga oahpaheddjiid Searvi lahkonišgođii eanet ahte eanet ja njálggistii Sámi oahpaheddjiid searvái.
– Vi var ikke så sterke, egentlig.
– Duohtavuođas eat lean mii nu nannosat.
Økonomien skapte konstant hodebry.
Geažosáiggi šattaimet guorahallat ruhtadili.
Det kostet å reise, holde møter, sende ut materiell.
Lei divrras mátkkoštit, lágidit čoahkkimiid, sáddet dieđuid.
Ofte tok vi av egen lomme for å dekke utgifter, forteller Osvald Guttorm.
Dávjá fertiimet goluid máksit iežamet burssas, muitala Osvald Guttorm.
Slik kunne det ikke fortsette.
Nie ii sáhttán joatkit.
Økonomien måtte bli bedre og mer forutsigbar.
Ruhtadilli fertii buorránit vai buorebut sáhtii ovdagihtii diehtit mo dilli lea.
I 1984 kom en kreativ sjel på ideen om å lodde ut en bil.
1984:s fuobmái muhtun jurddašeaddji siellu ahte mii sáhttit vuorbádit biilla.
Det var et dristig prosjekt.
Dat lei duostilis prošeakta.
– Herrefred som vi jobbet med den saken.
– Vuoi, vuoi movt barggaimet dieinna áššiin.
Bilen, jeg tror det var en Mitsubishi, ble kjøpt inn og så var det å selge lodd.
Osttiimet vuos biilla, jáhkán dat lei Mitsubishi, ja de vuovdigođiimet vurbbiid.
Regnskapet ble gjort og vi kom faktisk ut i pluss.
Rehketdoallu dahkkui, ja duođai das bázii midjiide vuoitu.
Men vi vant ikke akkurat i lotto, og kunne nok gjort mer penger på å jobbe ekstra hver for oss og gi pengene til SOS, humrer Osvald Guttorm.
Muhto ii sáhte gal dadjat ahte mii jur lottos leimmet vuoitán, ja livččiimet várra čohkken eanet ruđa jus livččiimet guhtege bargan liigebarggu ja addán ruđaid Sámi oahpaheddjiid searvái, bogostallá Osvald Guttorm.
I 1986 var SOS involvert i en rettssak i Karasjok.
1986:s lei Sámi oahpaheddjiid searvi mielde diggeáššis Kárášjogas.
Organisasjonen mente at en av dens medlemmer ble forbigått ved ansettelse av internatleder.
Organisašuvdna oaivvildii ahte searvvi miellahtuid ledje garván internáhttajođiheaddji virgáibidjamis.