pere/sami_parallel huggingface dataset:
Forsøksrådet for skoleverket godkjente det praktiske opplegget for kurset i brev av 18/8 1959 og uttalte da bl. a. : « Selve innholdet i kurset virker gjennomtenkt og underbygd og ser ut til å konsentrere seg om vesentlige emner som vil få stor betydning for elevene i deres yrkesarbeid .
Skuvladoaimmahaga geahččalanráđđi ( Forsøksrådet for skoleverket ) dohkkehii reivvestis beaiváduvvon 18/8 1959 praktihkalaš oasi dán evttohusas , ja čállá ee. ná : « Dán kurssa sisdoallu orru dárkilit jurddašuvvon ja ákkastuvvon ja orro čiekŋudeame dehálaš osiide mat mearkkašit ollu ohppiid barggus .
Med flyttsame-kunnskapen som bakgrunn er det grunn til å vente seg mye av dette kursopplegget . »
Boazodoallosuorggi meahccekurssa oahppi oahppá gárrat bohccuid . Gorbovuona lahka , Porsáŋggus , 1959 .
Med denne tillitserklæring i ryggen har vi så fra år til år søkt å forbedre kursoppleggene til vi foran 1963-kursene står med planer som vi anser tilfredsstillende , men ikke endelige .
Dáinna luohttámušduođaštusain leat mii de jagis jahkái geahččalan buoridit kurssaid nu ahte ovdalgo1963-kurssaid álggahit , de lea mis dohkálaš plána , vaikko dat ii leat loahpalaš .
I mellomtiden bør ikke kurset være bundet til bestemte kurssteder eller bestemte arbeidsformer .
Dan botta ii berre kurssa čatnat dihto báikkiide dehe dihto bargovugiide .
En må prøve seg fram – med omtanke – og i samarbeid med flyttsamer og andre sakkyndige . »
Ferte geahččaladdat – fuolalašvuođain – ovttasráđiid johttisápmelaččaiguin ja eará áššedovdiiguin . »
Et av de største problemene ved innføring av reindriftsfag var å skaffe lærerkrefter som kunne ta undervisningen på skolen og dessuten lede fjellkursene .
Okta dain stuorámus hástalusain go álggaheimmet boazodoallofága lei gávdnat oahpahannávccaid mat sáhtte oahpahit skuvllas ja maiddái lágidit meahccekurssaid .
I mangel av noen bedre måtte undertegnede påta seg dette .
Go ii lean buoret , de fertii vuolláičálli váldit badjelasas dan barggu .
Oppgavene har vært interessante og lærerike , men på grunn av de uløste oppgaver hele den linjedelte ungdomsskolen sto overfor , har det alltid blitt for liten tid til overs for arbeidet med denne spesielle linje .
Barggut leat leamaš miellagiddevaččat ja ollu lea oahppan das , muhto go olles dan suorgejuhkkojuvvon nuoraidskuvllas ledje barggut mat eai lean čovdojuvvon , de lea álo leamaš beare unnán liigeáigi bargat dainna earenoamáš surggiin .
I 1960 fikk skolens lærerstab en verdifull tilvekst ved lærerinne Kirsten Ravna Porsanger som er av flyttsameslekt og er oppvokset i reindriftsmiljøet .
1960:s oaččui skuvlla oahpaheaddjijoavku divrras veahki oahpaheaddjis Kirsten Ravna Porsangeris , gii lea johttisámisogas ja bajásšaddan boazodoallobirrasis .
Vi har delt undervisningen i flyttsamekunnskap mellom oss og har ledet hvert vårt fjellkurs , hun med 9. klasse på Østfjellet og undertegnede med 8. klasse på Vestfjellet .
Moai letne juogadan oahpahusa johttisámemáhtus ja letne goabbat meahccekurssaid lágidan , son 9. luohká nuorttabealde ja mun 8. luohká oarjjabealde . Muđui letne váldán vehkkeoahpaheddjiid oahpahussii maid sii máhtte bures .
Nevnes bør særskilt : Dyrlege Sven Skjenneberg , beitekonsulent Erling Lyftingmo , kaptein Knut Spilling , idrettskonsulent Odd Hagen , flyttsamene Elen Marie Anti og Anders Bær jr. .
Dás ferte earenoamážit namuhit šibitdoaktára Sven Skjenneberg , guohtunoaivadeaddji Erling Lyftingmo , kapteainna Knut Spilling , valáštallanbagadalli Odd Haugen , johttisápmelaččaid Ellen Marie Anti ja Anders Bær jr. .
Ellers har vi benyttet en rekke andre flyttsamer som rådgivere og hjelpelærere .
Muđui leat geavahan eará johttisápmelaččaid ráđđeaddin ja veahkkeoahpaheaddjin .
Under fjellkursene benytter vi flyttsamer fra de respektive beiteområder .
Meahccekurssaid áiggi ávkkástallat johttisápmelaččaid mat gullet daidda orohagaide gos ain leat .
Et meget følbart problem i reindriftsundervisningen har vært mangelen på lærebøker .
Váttisvuohta maid leat dovdan bures , lea go váilot oahppogirjjit .
En har plukket stoff av fagskrifter , pressen , håndbøker og private notater .
Leat čoakkašan fáttáid fágačállosiin , áviissain , giehtagirjjiin ja priváhta čállosiin .
Men sjelden har en funnet noe som var skreddersydd til vårt bruk .
Hui hárve leat gávdnan maidege mii leat juste heivehuvvon min atnui .
Landslaget for tamrein ved Ingvald Brudeli har gjort en meget prisverdig innsats på opplysningssektoren ved å utgi boka Norsk Tamreindrift og tidsskriftet Fjell-Nytt .
Landslaget for tamrein ( Boazoriikkasearvi ) lea Ingvald Brudeli bokte dahkan buori barggu bajásčuvgehussuorggis go leat almmuhan girjji Norsk tamreindrift ja áigečállaga Fjell-Nytt .
Ved siden av Reindriftsbladet som utgis av Norges Reindriftsamers Landsforening , kan disse gi oss verdifullt stoff til undervisningen .
Earret Reindriftsbladet ( Boazodoallobláđđi ) nammasaš áigečállaga man Norgga Boazosápmelaččaid Riikkasearvi almmuha , de addet namuhuvvon čállagat mávssolaš oahpponeavvuid oahpahussii .
Svenska Renforskningens skrifter har også vært gode håndbøker for lærerne .
Svenska Renforskningena ( Ruoŧa boazodutkan ) čállosat leat leamaš buorit veahkkeneavvut oahpaheddjiide .
Beitekonsulent Lyftingsmo har skrevet en kort og grei beitelære for reindriftslinjen , og dyrlege Skjenneberg er på det nærmeste ferdig med manuskriptet til sin lærebok om Rein og reindrift ( ca. 200 sider pluss billeder ) .
Guohtunoaivadeaddji Lyftingsmo lea čállán oanehis ja álkis guohtunoahppogirjjáža boazodoallosuorgái , ja šibitdoavttir Skjenneberg lea measta geargan giehtačállosiin Rein og reindrift nammasaš oahppogirjjiin ( sullii 200 siiddu ja govat ) .
Disse tiltak betyr verdifulle skritt fram mot løsningen av lærebok-problemet .
Dát barggut mearkkašit ollu go galget čoavdit oahppogirjevátnivuođa váttisvuođaid .
Etter konferanse med landbrukssjef Bartholdsen og undertegnede har Sven Skjenneberg også utarbeidet en plan for et 3 måneders spesialkurs for lærere på reindriftslinja .
Maŋŋel konferánssa eanandoallohoavddain Bartholdseniin ja vuolláičálliin lea Sven Skjenneberga ráhkadan plána golmma mánnosaš erenoamáškursii boazodoallosuorggi oahpaheddjiide .
Det er grunn til å vente seg meget av dette .
Das gal sáhttá ollu vuordit .
Hvis de skoler som tenker å sette i gang reindriftsundervisning , sender lærere til kurset , vil det kunne få betydning for reindriftsnæringen i hele landet .
Jus dat skuvllat mat áigot álggahit boazodoallooahpahusa sáddejit oahpaheddjiid dákkár kursii , de dat váikkuhivččii boazodoaloealáhussii oba riikkas .
Det er visstnok tanken å legge dette kurs til en landbruksskole .
Lea várra jurdda dán kurssa bidjat soames eanandoalloskuvlii .
Selv om reindriftsfaget nå er etablert i den linjedelte ungdomsskolen , er dermed ikke problemene løst .
Ruovttufidnoskuvla sámiide Guovdageainnus lea lunddolaš báiki dasa , jus fal oahpahannávccaid sáhttá oažžut .
Det må stadig foregå en vekst fram mot mer hensiktsmessige og dagsaktuelle former for undervisning .
Vaikko boazodoallosuorgi leage sajáiduvvan suorgejuhkkojuvvon nuoraidskuvlii , de ii leat čoavdán buot váttisvuođaid .
Det oppstår også organisatoriske problemer .
Gártet maid organiseremis váttisvuođat .
Faget flyttsamekunnskap har hittil tatt engelskens plass på fagfordelingsplanen .
Boazodoallofága lea dán rádjái váldán eŋgelasgiela saji fágajuohkinplánas .
I fjor ble imidlertid engelsk innført i 6. klasse i flyttsameskolen , og da bør elevene få fortsette med dette på reindriftslinja .
Diibmá álggahuvvui eŋgelasgiella 6. luohkkái johttisámeskuvllas , ja de berrejit oahppit beassat joatkit dainna maiddái boazodoallosuorggis .
Dette skoleår har flyttsamekunnskap i 7. klasse måttet avgi 2 av sine 3 uketimer til engelsk .
Dán oahppojagi leat johttisámeoahpus váldán guokte diimmu golmma diimmus vahkkui eŋgelasgillii .
Vi har løst problemet på den måten at flyttsamekunnskap ( 1 t. ) er lagt under samme lærer som har biologi ( 2 t. ) og geografi ( 2 t. ) i klassen .
Mii leat dán rádjái čoavdan dan dainna lágiin ahte leat bidjan johttisámemáhtu ( 1 diimmu ) seamma oahpaheaddjái go das geas lea biologiija ( 2 diimmu ) ja geografiija ( 2 diimmu ) luohkás .
Ved samkjøring av lærestoff fra botanikk og zoologi samt geografi med etnografi , håper vi likevel å få gjennomført det meste av 7. klasses pensum i flyttsamekunnskap .
Go ovttas oahpaha botanihka ja zoologiija ja maiddái geografiija ovttas etnografiijain , de sávvat ahte dainna lágiin čađahuvvo eanas oassi 7. luohká johttisámemáhtu lohkanmearis .
Vi må nå finne frem til en løsning for de elever som vil lese engelsk i 8. klasse på reindriftslinja neste år og eventuelt senere i 9. klasse .
Dál fertet gávdnat lohkamuša daidda ohppiide 8. luohkás geat háliidit boahtte jagi lohkat eŋgelasgiela boazodoallosuorggis , ja maŋŋel 9. luohkás .
Fagtrengselens spøkelse brer seg nå også over reindriftslinja !
Fágagáržžádusa ballu lea čuohcan maiddái boazodoallosuorgái !
For det enkelte årskull kan det være så få flyttsamebarn i Karasjok at det ikke blir nok elever til egen reindriftslinje .
Muhtin jagiid sáhttet leat nu unnán johttisámemánát Kárášjogas ahte eai deavdde olles luohká boazodoallosuorggis .
De som vil ha yrkesforberedende opplæring i 9. klasse , må kunne få en egen gren for reindrift .
Sii geat háliidit fidnoráhkkanan oahpahusa 9. luohkás , galget sáhttit oažžut sierra suorggi boazodoalus .
Men hva med reindriftsfaget for disse i 7. og 8. klasse ?
Muhto movt lea boazodoallofágain dáin ohppiin 7. ja 8. luohkáin ?
Og hva med den praktiske trening hos foreldrene eller på fjellkurs når elevene skal være på skolebenken fra august til juni ?
Ja movt šaddá dainna praktihkalaš hárjehallamiin váhnemiid luhtte dehe meahccekurssas go oahppit galget leat skuvllas borgemánus geassemánnui ?
Om de interesserte parter viser den samme forståelse og velvilje som hittil , skulle det tross alt være mulig å finne frem til brukbare løsninger .
Jus berošteaddji bealit čájehit seamma beroštumi ja buorredáhtu go dán rádjai leat dahkan , de livččii ain vejolaš gávdnat heivvolaš čovdosiid .
En bør ikke vike tilbake for særordninger som har livets rett , selv om de betyr en belastning for skolens administrasjon .
Ii berre hilgut sierra ortnegiid mat leat seailluhanveara , vaikko dát čuhcet skuvlla hálddašeapmái .
Det er naturlig å følge forbindelseslinjene for faget flyttsamekunnskap også nedover i skolen .
Lea maid lunddolaš čuovvut oktavuođalinnjáid vulosguvlui skuvllas johttisámeoahpu fágas .
En tenker da på heimstadlæren og orienteringsfagene i barneskolen .
Dás jurddaša ruovttudoallooahpu ja o-fága ( luonddufágaid ja servodatfágaid ) birra mánáidskuvllas .
Her har Sveriges nomadskolor solide tradisjoner som vi kan øse av .
Ruoŧa sámeskuvllain leat das nana árbevierut maid mii sáhttit ávkkástallat .
Flyttsameskolen bør ha sin egen læreplan i heimstadlære ( l. – 3. klasse ) .
Johttisámeskuvllas berre leat sierra oahppoplána ruovttudoallooahpus ( 1.–3. luohkás ) .
I likhet med heimstadlæren i andre skoler skal den med heimen som sentrum gjøre barna bedre kjent med livet omkring dem , lære dem visse arbeidsformer og legge grunnlaget for den senere opplæring i orienteringsfagene .
Nu go eará ruovttudoallooahpuin eará skuvllain galgá dát fága , mas ruoktu lea guovddážin , oahpasnuhttit mánáid iežaset lagasbirrasii , oahpahit sidjiide dihto bargovugiid ja dahkat vuođu maŋitáiggiid servodat- ja birasoahpu oahpahussii .
For flyttsameskolen må følgelig heimstadlæren hente mye av sitt stoff fra samenes liv , deres arbeid , redskaper og omgivelser , fra dyreliv og vekstliv i fjellet .
Johttisámeskuvla ferte ruovttudoalloohppui viežžat dieđuid sámiid eallimis , sin bargguin , biergasiin dehe reaidduin ja birrasis , elliin ja šattuin meahcis .
Et forslag til læreplan i heimstadlære for flyttsameskolen ble utarbeidet av undertegnede for noen år siden og prøvet i småskolen .
Vuolláičálli lea moadde jagi áigi čállán evttohusa johttisámeskuvlla ruovttudoallooahpa oahppoplánii , mii lea geahččaluvvon smávvaskuvllas .
Saken ble dessverre skjøvet til side for mer påtrengende oppgaver på ungdomsskoletrinnet .
Dát ášši šattai dađibahábut duvdiluvvot eret losit bargguid geažil nuoraidskuvlladásis .
For orienteringsfagene i 4.–6. klasse ( geografi , historie , samfunnskunnskap og naturfag ) bør det også være adgang til mindre avvik i lærestoffet , slik at det kan bli utvidet heimstadlære eller « nomadkunnskap » som det kalles i Sverige .
Servodat- ja birasoahpu 4.-6. luohkáide ( geografiija , historjá , servodatoahppu ja luonddufága ) berre sáhttit rievdadit veahá , nu ahte sáhttá šaddat viidát ruovttudoallooahppu , dehe « nomádaoahppu » , manin Ruoŧas dat gohčoduvvo .
Det kan enten skje ved at en legger særlig vekt på det som er aktuelt for elevenes eget miljø eller ved at det avgis l time pr. uke til « samekunnskap » som orienteringsfag med bl. a. kulturhistorisk stoff .
Dan sáhttá dahkat jogo nu ahte earenoamážit deattuha dan mii lea oahppi lagasbirrasis dehege várrejuvvo juohke vahkku okta diibmu « sámiohppui » mii lea servodat- ja birasoahppu , mas ee. lea kulturhistorjjálaš fáddá .
Svenskenes plan i nomadkunnskap gir gode holdepunkter .
Ruoŧŧelaččaid plánas « nomadkunnskapas » ( johttisámemáhtus ) leat buorit dovdomearkkat dasa .
Det er grunn til å understreke at reindriftsfaget ikke står isolert i skolen og stjeler tid fra den ordinære fagkrets .
Ferte deattuhit ahte boazodoallofága ii leat áibbas sierra skuvllas ja suoláda áiggi dábálaš fágain .
Vesentlige biprodukter av det yrkesmerkte fag kommer de andre fag til gode .
Dehálaš liigeoasit dán fidnomerkejuvvon fágas bohtet buorrin eará fágaide .
Det brukes mye arbeidsbok i faget , og elevene får stadig arbeidsoppgaver som de skal løse .
Adnojit ollu bargogirjjit dán fágas , ja oahppit ožžot dávjá bargobihtáid maid galget čoavdit .
De må bruke faglitteratur .
Sii fertejit atnit fágagirjjálašvuođa .
Dette kommer faget norsk til gode .
Dát boahtá ávkin dárogielfágii .
Tilskuddet blir ikke mindre av at det stadig leses om og skrives om ting som elevene er interessert i og har kontakt med i heimelivet .
Lassioahppu ii šatta unnit go duos dás ain lohkat ja čállit daid áššiid birra main oahppit beroštit ja main lea oktavuohta sin ruovttuide .
Den grundige behandling av reinsdyret , reinsykdommer og parasitter gir vesentlige tilskudd til kunnskapene i biologi og fysiologi .
Vuđolaš oahpahus bohcco , boazodávddaid ja luhtehiid birra , lasiha máhtuid biologiijas ja fysiologiijas .
Ernæringslæren og slaktelæren kommer faget heimkunnskap til gode .
Biebmooahppu ja njuovvanoahppu boahtá buorrin ruovttudoalloohppui .
Geografifaget får tilskudd fra flyttsamekunnskap på alle klassetrinn og fra fjellkursene .
Geografiija fága oažžu lasáhusaid johttisámeoahpus buot luohkkádásiin ja meahccekurssain .
Kursene dekker også visse emner i kroppsøving .
Kurssat maid gokčet osiid lášmmohallanfágas .
Fagene regning , historie , samfunnskunnskap og tegning får også sin del gjennom de mange emner og aktiviteter reindriftsfaget spenner over .
Fágat rehkenastin , historjá , servodatoahppu ja sárgun ožžot maid gokčojuvvot osiid daid ollu fáttáid ja doaimmaid bokte mat leat boazodoallofágas .
Dette yrkesmerkte fag kan derfor i høy grad også sies å være allmenndannende med elevens egen heimekultur som utgangspunkt .
Sáhttá roahkka lohkat ahte dát fidnomerkejuvvvon fága dahká ohppiid buotbeallásažžan mas vuolggasadji lea sin ruoktokultuvra .
Ellen Marie Anti var reindriftssame og deltok som lærer i reindriftslinjas fjellkurs .
Ellen Marie Anti lei badjeolmmoš ja searvvai boazodoallosuorggi meahccekursii oahpaheaddjin .
Her fyrer hun opp bålet i lavvoen .
Dá son dahká dola árranii .
I bakgrunnen Kirsten Anne Turi .
Duogážis Kirsten Anne Turi .
Bildet er tatt nær Indre Billefjord i Porsanger , 1959 .
Gorbovuona lahka , Porsáŋggus , 1959 .
I hvilken utstrekning reindriftsfaget indirekte styrker de andre fag er det umulig å si med sikkerhet .
Lea veadjemeahttun dadjat juste man muddui boazodoallofága doarju daid iežá fágaid eahpenjuolgadit .
Det bør kanskje nevnes at reindriftslinja ved årsprøver og avgangseksamen får de samme oppgaver som allmenn praktisk linje .
Dás soaitá fertet namuhit ahte jahkegeahččalemiin ja loahpalaš eksámenis ožžot seamma bargobihtáid go dábálaš praktihkalaš suorggis .
Gjennomsnittsresultatene har hittil ligget på omtrent samme nivå for begge linjer , selv om R-linjen har 11 uker kortere skoletid pr. år .
Gaskamearálaš bohtosat leat sullii seamma dásis goappašat luohkáin , vaikko R-suorggis leat 11 vahkku oanehit skuvlaáigi jahkái .
Flere forhold kan her spille inn , bl. a. at R-linjen har færre elever i klassene , men ett og annet tyder på at de gjennom reindriftsfaget har fått et visst praktisk grep når det gjelder å bruke skolekunnskapene .
Dása sáhttet leat ollu sivat , omd. ahte R-suorggis eai leat nu ollu oahppit , muhto juoga goitge čájeha dan ahte sii leat boazodoallofága čađa ožžon vissis praktihkalaš máhtu atnit skuvladáidduideaset .
En kan med noen rett bruke utrykket : « Spesialutdanning er den beste allmenndanning . »
Lea goit veahá riekta dadjat « erenoamáš oahppu dahká buoremusat ohppiid buotbeallásažžan . »
Som en konklusjon på denne utgreiing kan vel sies at en del er gjort for reindriftsundervisnmgen .
Loahppacealkámuššan dán čállosis sáhttá lohkat ahte oassi lea juo dahkkon boazodoallooahpahussii .
Mye står igjen , men en del av det ugjorte er innen synsvidde .
Ain váilu ollu , muhto das gal lea oassi olámuttos .
I en travel oppbyggingstid for skolen kunne det være fristende å skyve denne oppgaven fra seg og vente på at bedre kvalifiserte folk skulle gjøre grunnarbeidet .
Huksenáigodagas , go lea álo hoahppu , de livččii álki duvdilit dán barggu eret ja vuordit dassážii go bohtet eanet oahppan olbmot geat barggaše vuođđobargguid .
Noen måtte imidlertid gjøre begynnelsen – og dumme seg som amatører ofte gjør .
Muhtin fertii goitge álggu dahkat – ja čurbošit nu go aiddoálgit dávjá dahket .
Så får korrektivene komme etter hvert .
De fertejit njulgehusat boahtit dađistaga .
Landbruksundervisningen trengte også en modningstid og gjennomgår visst ennå forbedringer .
Eanandoallooahpahus dárbbašii maid láddanáiggi ja dan leat várra ain buorideame .
Kimene til mer rasjonelle tenkemåter er imidlertid lagt og vil forhåpentlig slå ut i praktisk handling når disse elever er modne menn og kvinner med innflytelse i sine reinbyer .
Gálggat / čuolmmat jurddašit ulbmillaččat leat goitge biddjojuvvon , ja sávvamis dát bohtet oidnosii duohtadili daguin go dát nuorat leat rávisolbmot ja váikkuhišgohtet iežaset siiddain .
En utvikling som ikke lar seg stanse er begynt .
Ovdáneapmi man ii šat sáhte bissehit lea álggahuvvon .
Det er all grunn til å tro at den kommende generasjon av flyttsamer vil finne nye og mer lønnsomme former i sine fedres tradisjonsrike næring .
Lea ágga jáhkkit ahte boahtte buolva johttisápmelaččat gávdnet ođđa ja eanet gánnáhahtti vugiid sin áhčiid rikkis árbevirolaš ealáhusas .
Artikkel i boka Samisk skolehistorie 1 .
Artihkal girjjis Sámi skuvlahistorjá 1 .
Internatet som sosialt bygdesentrum
Internáhtta sosiálalaš giliguovddážin
Bjørn Aarseth , Bærum 2003 ( Foto : Basia Głowacka )
Bjørn Aarseth , Bærum 2003 ( Foto : Basia Głowacka )
Bjørn Aarseth var lærer og rektor i Karasjok 1949-73 .
Bjørn Aarseth lei oahpaheaddji ja rektor Kárášjogas 1949-73 .
Han er født i Kautokeino i 1926 , oppvokst der og i Vadsø .
Son riegádii Guovdageainnus 1926:s , bajásšattai doppe ja Čáhcesullos .
Han arbeida i vegvesenet og forsvaret før han tok lærerskolen .
Son barggai geaidnodoaimmahagas ja militearas ovdalgo čađahii oahpaheaddjiskuvlla .
Seinere har han tatt utdanning i samisk , historie , pedagogikk og etnologi .
Maŋŋá son lea váldán lasseoahpu sámegielas , historjjás , pedagogihkas ja etnologiijas .
Fra 1973 arbeida han ved Tromsø Museum . Fra 1982 til 1993 leda han samisk avdeling ved Norsk Folkemuseum i Oslo .
1973 ’ rájes son barggai Romssa Museas , 1982:s gitta 1993 ’ rádjái jođihii son Norgga Álbmotmusea sámi ossodaga Oslos .
I tillegg har han undervist ved universitetene i Tromsø og Oslo , samt landbrukshøgskolen .
Dasa lassin lea son oahpahan Romssa ja Oslo universitehtain , ja eanandoalloallaskuvllas .
Han har skrevet et utall skrifter om samisk historie og hatt ei mengde verv .
Son lea čállán lohkameahttun čállosiid sámi historjjás ja sus leat leamaš ollu luohttámušdoaimmat .
Den artikkelen som trykkes her , er et innlegg han holdt på internatkonferansen som Statens utdanningskontor i Finnmark arrangerte i Kautokeino i 1999 .
Artihkal maid dás almmuhat , lea logaldallan maid son doalai internáhttakonfereanssas maid Stáhta Oahpahuskantuvra Finnmárkkus lágidii Guovdageainnus 1999:s .
Det behandler først og fremst gjenreisingstida etter 1945 og fram til 1960-årene , og med hovedvekt på Karasjok .
Dát lea vuosttažettiin ođđasithuksenáiggi birra maŋŋá 1945 ja 1960-lohkui , ja eanaš Kárášjoga birra .
Et situasjonsbilde fra Finnmarksbygdene på 1800-tallet
Finnmárkku giliid dilálašvuohta 1800-logus
" Skoler savnes ikke ganske i Finmarken " , skriver Rode i 1834 , " men hvordan er skolerne , og hvordan er deres lærere ?
" Skuvllaid eai váillat veahášge Finnmárkkus " , čálii Rode 1934:s , " muhto makkárat leat skuvllat ja makkárat leat oahpaheaddjit ?
Der var i 1834 4 faste skoler i Vestfinmarken , og disse var da alle forholdsvis nye .
1834:s ledje njeallje bistevaš skuvlla Oarje-Finnmárkkus , ja dát ledje buot oalle ođđasat .
Den ene var i Hammerfest kjøbstad og de 3 andre i Alten-Talvik præstegjeld , nemlig en ved Kaafjord kobberværk , en paa Elvebakken og den tredje i Talvik .
Okta lei Hámmarfeastta gávpeguovddážis ja golbma eará fas Álttá-Dálbmeluovtta báhpasuohkanis , namalassii okta Gávvuona veaikeruvkki lahka , nubbi Joganjálmmis ja goalmmát Dálbmeluovttas .
Hvert enkelt barn fik 2 høist 3 maaneders undervisning aarlig .
Juohke mánná oaččui guokte ja eanemusat golbma mánu oahpahusa jagis .
Ellers var der omreisende skoleholdere , men ikke i tilstrekkelig antal .
Muđui ledje johtti oahpaheaddjit , muhto eai doarvái .
I de fleste sogne var der kun en eller to .
Eanaš suohkaniin ledje dušše okta dahje guokte oahpaheaddji .
De fleste børn fik kun nogle faa dages undervisning aarlig , og denne var i almindelighed maadelig .
Eanaš mánát ožžo dušše moatti beaivásaš oahpahusa jahkásaččat , ja dát lei dábálaččat oalle heittot .
Man havde forsøgt , skjønt med lidet held , at opføre smaa skolestuer , hvori den omreisende skoleholder og den skolesøgende ungdom kunde finde tilhold nogle uger itræk .
Ledje gal geahččalan , vaikko unnán lihkostuvve , ásahit smávva skuvlastobožiid , gos johtti oahpaheaddji ja skuvliiohcaleaddji nuorat sáhtte gávnnadit moadde vahkku ain háválassii .
Ungdommens undervisning var for største delen overladt til foreldrene ; disse selv kunde ofte neppe læse indeni bog .
Nuoraid oahpahus lei eanaš duvdiluvvon váhnemiid háldui ; dat geat ieža eai máhttán oppanassiige lohkat girjjiid .
Børnene havde i den alder , da de skulde konfirmeres , som oftest lidet eller intet lært .
Mánát , go ledje ollen rihppaskuvlla ahkái , máhtte unnán dahje eai lean oahppan maidige .
De kunde tankeløst ramse op de 10 bud og Fadervor , naar de skulde forberedes til konfirmation ; hvis enkelte havde bragt det noget videre , saa var der omvendt langt flere , som ikke engang kunde stave .
Sii máhtte áddekeahttá bajillohkat logi báhkkoma ja Áhččámet , go álge rihppaskuvlii ; jos muhtimat máhtte veaháš eanet , de ledje baicca eatnašat dan dilis ahte eai máhttán eai stávetge .
Præsten nødtes ofte til at konfirmere dem med den smule kundskab , der kunde bibringes dem , thi erfaring viste , at de , som blev tilbageviste , kom igjen aaret efter lige uforberedte og ofte mere fordærvede . "
Báhppa fertii dávjá konfirmeret sin dáiguin unnán dieđuigun mat sis ledje , go buot vásáhusat čájehedje ahte dáid geaid čulddii , sii bohte fas maŋit jagi ja dalle ledje vel čuorbbit . "
Skoleloven av 1860 førte til kraftige løft for folkeskolen , men foreløpig fikk den liten virkning for skolene i de glissgrendte strøk i Finnmark .
1860 ’ skuvlaláhka buoridii álbmotskuvlla albmaláhkai , muhto dalle gal vuos váikkuhii dat unnán Finnmárkku boaittobeale guovlluide .
Omgangskolene viste seg lite effektive for å gi ungdommene det minimum av kunnskaper som loven krevde .
Johttiskuvllat eai nákcen dange unnánaš oahpu addit nuoraide maid láhka gáibidii .
Sjøl om internata skulle være institusjoner for norsk språk og kultur , måtte man noen ganger ta hensyn til samisk levemåte .
Vaikko internáhtat galge leat dárogiela ja dáža kultuvrra nannenásahusat , fertii muhtumin váldit sámiid eallinlági vuhtii .
På internata i indre Finnmark var det egne rom for senning av skaller .
Sis-Finnmárkku internáhtain ledje sierra suidnenlanjat .
Dette bildet er fra internatet i Guovdageaidnu en gang mellom 1935 og 1940 .
Dát govva lea Guovdageainnu internáhtas áigodagas 1935-40 .
( Kilde : Muitalusat ja dáhpáhusat Guovdageainnus 8 )
( Gáldu : Muitalusat ja dáhpáhusat Guovdageainnus 8 )
Internatdrift har ikke vært noe spesielt for Finnmark og for grensebygdene . "
Internáhttadoaibma ii leat leamaš dakkár mii gávdnui dušše Finnmárkkus ja boaittobeale giliin . "
Flyndreloftene " i Nordland og Troms , der barna var innlosjert på kvisten over skolestua , var vel kjente langt opp i 1900-årene .
Sánddatlovttat " Nordlánddas ja Romssas gos mánát orro skuvllastobu bajábealde , ledje dábálaččat gitta 1900-lohkui .
Fiskekassen og potetsekken fulgte med barna til " internatet " .
Guollekássa ja buđetseahkka čuovui mánáid mielde " internáhttii " .
Hver familie måtte sjøl sørge for kosten , og det var ansatt en kokkepike som sørget for å koke middag .
Juohke bearaš fertii ieš omardit biepmuid , ja koahkkanieidda bargun lei vuoššat mállása .
De fleste internatene var kommunale , og også i Finnmark var det en del kommunale internater ute ved kysten .
Eanaš internáhtat ledje gieldda hálddus , ja maiddái Finnmárkku rittus ledje muhtun gieldda internáhtat .
Det var det fattig-Norge hadde råd til den gangen , og barnepsykologien som fag var ennå i begynnerstadiet .
Dát lei masa geafes-Norggas lei várri dalle , ja mánáidpsykologiija fágan lei ain álgodásis .
Kommunene presset på for å få staten til å overta internatdriften .
Gielddat hoahpuhedje stáhta váldit badjelasas internáhttadoaimma .
Det var ansett at statsinternatene holdt en høyere standard , men den tilfredsstilte langt fra nåtidens krav .
Olbmot jáhkke ahte stáhtainternáhtain lei buoret dássi , muhto dat guhkin eret duhtadedje dáláš gáibádusaid .
Standarden må bedømmes ut fra den tids krav , og internatene var foretrukket framfor privat innlosjering .
Dási ferte árvvoštallat daláš gáibádusaid ektui , ja internáhtat ledje buorebut go priváhta olbmuid luhtte orrut .
Sameskolen i Havika ( nær Namsos ) ble fra 1910 til 1951 søkt av samer fra sørsame-områdene .
Sámeskuvlii Haviikkas ( Namsosa lahka ) bohte sápmelaččat lullisámiguovlluin . Dan jođihii Norgga Sámemiššuvdnasearvi .
Lærer Bjørn Arnfinn Devik har skrevet en hovedfagsavhandling om skolen .
Oahpaheaddji Bjørn Arnfinn Devik lea čállán váldofágadutkosa skuvlla birra .
Ut fra denne boka og samtaler med sørsamer sitter jeg igjen med inntrykket av at internatdriften neppe hadde noen høy standard , men internatskolen ble likevel flittig søkt av sørsamefamilier .
Dán girjji vuođul ja ságastallamiiguin lullisámiin lea munnje báhcán millii ahte internáhttadoaibma ii lean gal alla dásis , muhto internáhttaskuvlii dattetge bohte viššalit lullisámi bearrašat .
Skolen ble drevet for innsamlede midler , og det måtte spares på alle kanter .
Skuvlla jođiheapmái ledje ruđaid čoaggán , ja fertejedje seastit juohke láhkai .
Blant tidligere elever var det samstemmighet om at skolen var et sosialt samlingspunkt for sørsamene .
Ovddeš oahppit ledje buohkat ovttamielas das ahte skuvla lei sosiálalaš čoaggananbáikin lullisámiide .
Den ble også et arnested for sørsamisk organisasjonsarbeid .
Dát šattai maiddái lullisámi organisašuvdnabarggu vuolggabáikin .
Det var her de kunne møtes .
Dáppe sii sáhtte deaivvadit .
Sameskolen ble en felles arena for den fåtallige og spredte sørsamiske minoritet som var hjemmehørende fra Femundsmarka og til Nord-Rana , en distanse på over 1000 km. .
Sámeskuvla šattai oktasaš deaivvadanbáikin hárvelohkosaš ja hádjánan lullisámi minoritehtii geaid ruovttut ledje Femundmárkkus gitta Davvi-Rátnui , - badjel 1000 km guhkkosaš guovlu .
Både for elevene og for foreldrene var skolen et sosialt felles anliggende , der de kunne diskutere også andre spørsmål som opptok dem .
Sihke ohppiide ja váhnemiidda lei skuvla sosiálalaš , oktasaš báiki , gos sii sáhtte digaštallat maiddái eará áššiid mat sidjiide ledje gullevaččat .
De første tilløp til organisering av samene i Norge hadde sitt utspring i Havika-skolen .
Norgga sámiid álgoorganiserema rahčamušat álggahuvvojedje Haviika-skuvllas .
Den hadde årlig ca 20 elever som frivillig søkte skolen , og alle var sørsamer .
Dán skuvllas ledje jahkásaččat sullii 20 oahppi geat iešdáhtolaččat bohte deike , ja buohkat ledje lullisámit .
Det ble ikke undervist i samisk , bl.a. i mangel av et felles sørsamisk skriftspråk og samiskkyndige lærere .
Sámegillii ii gal oahpahuvvon , ee. go váillui oktasaš lullisámi čállinvuohki ja sámegiela oahpaheaddjit .
Men elevene kunne gå i sine samiske klær og snakke samisk i skolemiljøet . I bygdeskolene følte mange sørsamiske barn at de var tilsidesatt og sosialt stigmatisert .
Muhto oahppit besse sámi gárvvuid geavahit ja hállat sámegiela skuvlabirrasis , giliskuvllain dovde máŋga lullisámi máná ahte sin olgguštedje ja sosiálalaččat hávvádahtte .
Lars Danielsen , den første formann i Norske reindriftsamers landsforbund , uttalte i mitt nærvær om bygdeskolen : " Jeg gikk der mindre aktet enn en hund . "
Lars Danielsen , Norgga Boazosápmelaččaid Riikkasearvvi vuosttaš ovdaolmmoš , dajai munnje giliskuvlla birra ná : " Mun doppe ledjen unnit árvosaš go beana " .
Både han og broren Paul Danielsen som etterfulgte Lars som leder , hadde begge hatt deler av sin skolegang i Havika .
Sihke son ja su viellja Paul Danielsen , gii lei ovdaolmmoš vieljas maŋis , vácciiga osiid skuvlla Haviikkas .
Også flere andre styremedlemmer i organisasjonens første 12 år hadde vært elever ved sameskolen i Havika .
Maiddái máŋga eará stivralahtu organisašuvnna 12 vuosttaš jagi ledje leamaš oahppin Haviikka sámeskuvllas .
Reindriftsamenes landsmøte i Tromsø juni 1948 , som også var stiftelsesmøte for organisasjonen , brukte ganske mye tid til å drøfte reindriftsamenes skolespørsmål .
Boazosápmelaččaid riikkačoahkkin Romssas 1948:s , mii maiddái lei organisašuvnna vuođđudančoahkkin , geavahii oalle ollu áiggi guorahallat boazosápmelaččaid skuvlaáššiid .
Sørsamene krevde en internatskole som skulle drives av staten .
Lullisámit gáibidedje internáhttaskuvlla man stáhta jođihii .
Kravet resulterte i sameskolen for Midt-Norge i Hattfjelldal fra 1951 .
Dán gáibádusa boađus lei ahte Gaska-Norgga sámeskuvla ásahuvvui Aarbortii 1951:s .
Seinere kom også en sameskole med internat i gang i Snåsa i Nord-Trøndelag .
Maŋŋá ásahuvvui maiddái sámeskuvla internáhtain Snåasii Davvi-Trøndelágii .
l 1970-80 årene ble det , med sterk statlig og fylkeskommunal innsats , reist samiske kultursentra i tilknytning til disse skoler .
1970-1980 jagiid ásahedje maiddái sámi kulturguovddážiid dáid skuvllaid olis , ja maid stáhta ja fylkkagielda ruhtadedje .
Samer fra Karasjok reiste på dette landsmøtet krav om statsinternat for sine skolebarn .
Kárášjoga sápmelaččat gáibidedje dán riikkačoahkkimis stáhtainternáhta hukset skuvlamánáidasaset .
De var misfornøyd med ordningen med privat innlosjering , og ville ha skoleinternat slik det hadde vært i Kautokeino og Polmak .
Sii eai lean duhtavaččat priváhta olbmuid luhtte orrumiin ja háliidedje skuvlainternáhta nugo lei leamaš Guovdageainnus ja Buolbmágis .
Det ble uttalt at reingjeterhytter gav dårlige kår for lekselesing og regelmessig skolegang .
Daddjui ahte badjeolbmuid guođohanbarttain bihtáidlohkan ja jeavddalaš skuvlavázzin ii lihkostuvvan .
I disse stuene fulgte man ikke skolens døgnrytme .
Dáin barttain eai čuvvon skuvlla jándorritmma .
For øvrig gikk reindriftsamene på dette møtet inn for en mer samisk preget undervisning .
Ja muđui dán čoahkkimis badjesápmelaččat dorjo eanet sámi hábmejuvvon oahpahusa .
Dette var faktisk den eneste helt positive høringsuttalelse til Samordningsnemndas innstilling om samiske skoleforhold av 1948 .
Dát lei vissa áidna áibbas positiivvalaš gulaskuddancealkámuš 1948 ’ Ovttastahttinlávdegoddi ( Samordningsnemnda ) árvalussii sámi skuvladilálašvuođaid birra .
Under en rekke seinere landsmøter for reindriftssamene har skoleforhold stått på dagsorden .
Ollu eará maŋŋá dollojuvvon boazosápmelaččaid riikkačoahkkimiin leat skuvladilálašvuođat leamaš áššin .
Primitiv internatdrift i gjenreisingstiden
Primitiivvalaš internáhttadoaibma ođđasishuksenáigodagas
Det er fra offisielt hold uttalt at i 1940 var skoleorganisering i Finnmark bedre enn i Akershus fylke .
Eiseválddiid bealis lea daddjon ahte 1940:s lei skuvlalágideapmi Finnmárkkus buoret go Akershusa fylkkas .
I 1944 ble de fleste skoler og internater brent under tyskernes tilbaketrekning .
1944:s eanaš skuvllat ja internáhtat boldojuvvojedje go duiskalaččat guđđe guovllu .
Det første kurs de nye lærerne fikk delta i , var et kveldskurs i samisk .
Vuosttaš kursa maid ođđa oahpaheaddjit čađahedje , lei sámegiela eahketkursa .
For noen av lærerne dannet dette grunnlaget for samiskkyndighet som kunne brukes i skole- og internatsituasjonen .
Muhtun oahpaheddjiide dát kursa lei sámegiela gelbbolašvuođa lokten man maŋŋá sáhtte dán gealbbu geavahit skuvla- ja internáhttadilálašvuođas .
Jeg tilføyer at jeg hadde mine første leveår og også skoleår mens familien bodde i bestyrerfløyen på Kautokeino internatskole .
Mun dása lasihan ahte mu iežan álgojagiid ja maiddái skuvlajagiid mun orron Guovdageainnu internáhttaskuvllas go min bearaš orui hoavdaásodatoasis .
Jeg reflekterte den gang ikke så mye over det som fortonte seg om en normal tilværelse , men jeg husker jo en del .
Mun dan áigge ii smiehttan nu ollu internáhttadilis go munnje lei dat dábálaš dilli , muhto dieđusge muittán ollu dáhpáhusaid .
Internatet var et tilbud , og ifølge regelverket skulle foreldre som hadde råd til det , betale noe for barnas underhold .
Internáhtta lei fálaldat , ja njuolggadusaid mielde galge váhnemat geain lei várri , máksit mánáid fuolaheamis .
Dette ble vistnok praktisert slik at kommunen betalte for barn fra fattige familier , og staten dekket for et begrenset antall friplasser .
Dát vissa dáhpáhuvai nu ahte gielda mávssii geafes bearrašiid mánáid ovddas ja stáhta juolludii doarjaga ráddjejuvvon mávssekeahtes sajiid ovddas .
Ofte skjedde betalingen fra foreldrene i form av naturalia .
Dávjá váhnemat mákse luonddubuktagiiguin .
I 1912 skriver skoledirektøren i Finnmark : " Befolkningen har vært slappe til at bringe kjøtt med til sine børns forpleining . "
1912:s čállá Finnmárkku skuvlladirektevrra : " Olbmot leat leamaš dilssit buktit bierggu máksun mánáideaset dikšumis . "
Det var mye uenighet mellom kommunen og staten om hvem som skulle betale innlosjeringsutgiftene .
Gielda ja stáhta nággiiga gaskaneaset goabbá galggai máksit orrungoluid .
Fra 1936 overtok staten disse utgifter , men kommunen skulle betale for lys , varme og renhold av klasserommene .
1936:s válddii stáhta badjelasas dáid goluid , muhto gielda galggai máksit elrávnnji , lieggasa ja klássalanjaid buhtisin doallama .
I Sverige har det vært en diskusjon om hvorvidt en del av barnetrygden burde overføres til internatdriften .
Ruoŧas leat digaštallan galgetgo doallat oasi mánáidoajus internáhttajođiheami máksimii .
Kravet fra myndighetene ble frafalt .
Eiseválddit gesse ruovttoluotta dán gáibádusa .
I Norge har ikke spørsmålet vært reist .
Norggas eai leat dán ášši oppanassiige lokten .
Den vanlige ordninga på internata var et stort rom for guttene og et for jentene .
Dábálaš vuogi mielde lei internáhtain stuora latnja bártniide ja nubbi fas nieiddaide .
Det kunne bli livlig på romma , men når husmor sto i døra , blei det stille .
Sáhtii šaddat ollu rigeren lanjain , muhto go dáloeamit iđii uksaráigii , de jávohuvve .
( Tegning av Inger Seierstad , fra Boahtte-áigge-bárdni ja Stuora-Ovllá )
( Inger Seierstad sárgun , girjjis Boahtte-áigge-bárdni ja Stuora-Ovllá )
Internatdriften på Karasjok Gjestgiveri
Internáhttadoaibma Kárášjoga Guosseviesus
Fra 1947 og frem til 1952 var om lag 70 barn innlosjert i 2. etasje på Karasjok Gjestgiveri .
1947:s gitta 1952 rádjái orro sullii 70 máná Kárášjoga Guosseviesu nuppi gearddis .
Gjestgiveriet var mindre den gang enn nå , i det en ny fløy ble bygget omkring 1970 .
Guosseviessu lei unnit dalle go dál lea , ođđa oasi huksejedje sulii 1970:s .
I 2. etasje var det flere mindre rom på begge sider av korridoren .
Nuppi gearddis ledje máŋga smávva lanja goappat bealde feaskára .
I enden av denne var det 2 større køyerom .
Feaskára gežiin ledje guokte stuorit oađđenlanja .
I disse sov som regel to i hver køy , ofte søsken .
Dáppe dábálaččat ođđe guovttis bálddalagaid , dávjá oappážagat dahje vieljažagat .
Husmora hadde også et lite rom i denne etasjen .
Dálueamidis lei maiddái smávva latnja dán gearddis .
I første etasje var det to " klasserom " , nemlig peisestua og hallen foran resepsjonen .
Vuosttaš gearddis ledje guokte " klássalanja " , namalassii biisestoboš ja resepšuvdna feaskáris .
I kjelleren var det også to klasserom som neppe ville blitt godkjent som undervisningsrom i dag .
Kealláris ledje maiddái guokte klássalanja mat dáláš mearrádusaid mielde eai várra livčče lean dohkálaččat oahpahuslatnjan .
I første etasje var det en lærerhybel og 2 rom for betjeningen .
Vuosttaš gearddis lei oahpaheaddji orrunlatnja ja guokte lanja biiggáide .
I betjeningsfløyen skulle det etter avtale være 12 senger reservert for fjellstuedrift mens skoleinternatet var i gang .
Biiggáid oasis galge šiehtadusa mielde várrejuvvot 12 seaŋgga duottarstohpoatnui skuvlainternáhta doaimmahettiin .
Flyttsamebarn brukte internatet fra november til påske , avbrutt av en knapp juleferie .
Badjemánát orro internáhtas skábmamánus beassážiidda , oanehis juovlaluomus gal ledje .
Flere som hadde boliger nær bygdesentret ville gjerne ha sine barn på internatet .
Máŋggas , geain lei stohpu giliguovddáža lahkosis háliidedje mánáid internáhttii .
Dette gjaldt både fastboende og flyttsamer .
Nu dahke sihke dálonat ja badjeolbmot .
Boligsituasjonen var så som så i gjenreisingstiden .
Dálut eai lean nu ráhpadat ođđasishuksenáigge .
Det var trangt om plassen i de provisoriske boligene og dårlige kår for leksearbeid .
Gaskaboddosaš dálut ledje gáržžit ja bihtáidbargamat bázahalle .
Internatlærerne hadde tilsyn med barnas leksearbeid fra kl. 17 til 19 , og ofte var de også sammen med dem i fritiden .
Internáhttaoahpaheaddjit bearráigehčče mánáid bihtáidbargamiid diibmu 17.00 ’ rájes gitta 19.00´ rádjái , ja dávjá sii maiddái servvoštalle singuin asttuáiggis .
Ved skolens slutt omkring l. juni jobbet internatlærerne dag og natt med å lakkere pultene , olje gulvene og stable bort alt skoleinventar og materiell i et rom i kjelleren .
Go skuvla nogai sullii geassemánu 1. beaivve , de barge internáhttaoahpaheaddjit ijat beaivái láhkket ohppiid bevddiid , oljet láhttiid ja rádjat buot skuvlastohpogálvvuid ja dávviriid keallirlatnjii .
Så kunne Nord-Norsk Hotelldrift overta og drive gjestgiveriet i 3 sommermåneder .
De sáhtii Nord-Norsk Hotelldrift ( Davvi-Norgga Hotealladoaibma ) badjelasasváldit dálu ja jođihit guosseviesu golbma geassemánu .
Et spesielt minne var stressingen med å holde petromaksene i gang .
Erenoamáš muitu lei ahte galggai váruhit olles áigge ahte petromávssain bisui čuovga .
Gjestgiveriet hadde et aggregat som forsynte rommene med lys og holdt oljefyren i gang .
Guosseviesus lei aggregáhta mii attii čuovgga lanjaide ja jurahii oljoliggenmášiinna .
Men i perioder , og særlig når det var kaldvær , streiket aggregatet .
Muhto gaskkohagaid , ja erenoamážit dalle go lei buolaš , de aggregáhta billánii .
Men skolen og internatdriften måtte jo holdes i gang .
Muhto skuvlla ja internáhttadoaimmahan fertii jođihit .
Det ble fyrt kraftig i peisen i det ene klasserommet i peisestua .
Mii liggiimet garrasit biisiin mii lei áidna klássalanjas .
I de andre rommene tjente petromaksen både til belysning og oppvarming .
Eará lanjain petromáksa attii sihke čuovgga ja lieggasa .
Disse gikk ofte " sur " og måtte renses og pumpes .
Dát dávjá suovastišgohte ja dalle fertii buhtistit ja pumpet .
Jeg kan huske at jeg flere ganger måtte opp om natta for å fylle parafin på petromaksene og pumpe dem opp .
Mun muittán ahte mun máŋgii ijas fertejin lihkkat deavdit parafiinna petromávssaide ja pumpet daid .
Jeg følte at jeg gikk i " parafinrus " .
Orron " juhkaluvvan parafiidnahájain " .
En sosialt hektisk , men også rik tid
Sosiálalaččat dilihis , muhto maiddái rikkis áigi
Det var 6 skoletimer pr. dag i 6 dager pr. uke , og med ordnet lekselesing 5 av ettermiddagene .
Vaikko internáhtas lei nu nákkis , ja skuvlavahkkut ledje guhkit , de ii oktage váidalan .
Praktisk talt alle som fulgte internatskoleordningen benyttet seg av tilbudet om internatplass .
Juohke beaivve ledje guhtta skuvladiimmu guhtta beaivvi vahkkus , ja vihtta eahketbeaivve lágiduvvojedje bihtáidlohkamat .
Det var også et visst press fra nærboende om å ta barna inn på internatskolen .
Measta buohkat geat vázze internáhttaskuvlaortnega , vuostáiválde internáhta fálaldaga .
Kostholdet på internatet virket nok fremmed på enkelte . "
Lagasbirasorrut maiddái gáibidedje oažžut mánáideaset internáhttaskuvlii .
Lørdagsgrøten " var en noe kontroversiell sak .
Internáhta biepmut ledje várra apmasat muhtumiidda . "
Noen var begeistret for grøt , og andre betraktet den som ubrukbar til menneskeføde .
Muhtumat liikojedje suohkadii , ja earát fas oaivvildedje ahte dat ii leat olbmoborramuš .
Stort sett tør jeg si at hjemmene var glade for internattilbud , og syntes det var en god avlasting i en trangbodd tid .
Duosttan dadjat ahte eanaš ruovttut ledje duhtavaččat go lei internáhttafálaldat , ja sin mielas lei buorre veahkkin nákkisvuođas .
Noen foretrakk å gå opp til en mil til skolen hver vei .
Muhtumat válljejedje vázzit beanagullama skuvlii nuppi guvlui .
Andre var innlosjert privat , og de syntes det var svært utrivelig .
Earát fas orro olbmuid luhtte , ja sin mielas lei dát hui givssálaš .
En kvinne fortalte at da hun var 8 år og privat innlosjert , måtte hun bake brød selv av egen melsekk og sove på gulvet i et trekkfullt hus .
Muhtun nissonolmmoš muitalii ahte go son lei 8-jahkásaš ja fertii orrut olbmuid luhtte , de fertii ieš láibut iežas jáffuiguin , ja oađđit láhttis galbma viesus .
Da hun fikk yngre søsken til innlosjering , måtte hun lage mat og stelle klærne også for dem .
Go su nuorat oarbinat fárrejedje dáid olbmuid lusa , de fertii son ráhkadit borramušaid ja doalahit biktasiid ortnegis maiddái sidjiide .
Noen hadde det kanskje bedre , men det er jo som regel de som var misfornøyd med tilstanden som gjerne snakker om den .
Muhtumin soittii leat buoret dilli , muhto leat han siige geain lea leamaš heajos dilli , geat muitalit dan birra .
Arbeidsplikter på internatet
Bargogeatnegasvuođat internáhtas
De store jentene dekket bordene i spisesalen .
Stuorranieiddat láhče beavddi boradansálas .
De var inndelt i arbeidspartier , og i tur og orden vasket de gulvet og tavla i klasserommene .
Sin ledje juohkán bargojoavkkuide , ja vurrolagaid sii basse láhttiid ja távvaliid klássalanjain .
Det var mange å deles om jobbene .
Ledje ollosat geat juogadedje dáid bargguid .
De store guttene hentet melk i spann fra gårdene omkring .
Stuorragánddat vižže mielkki spánnjain boandadáluin lahkosis .
Meieri og butikksalg av melk kom seinere .
Meieriijat ja buvddat vuovdigohte mielkki easka maŋŋá .
Fra gårder lenger borte kjørte bonden melka til internatet .
Boandadáluin mat ledje guhkkelis eret , boanda vuoji buvttii mielkki internáhttii .
De var vant til å måtte delta i arbeid hjemme .
Ii oktage váidalan ahte ohppiid geavahedje dákkár bargguide .
Sannsynligvis var denne arbeidsvirksomheten på internatet i strid med loven , men det visste vi ikke den gang .
Dát barggahanvierru čuovui ovddeš internáhtain , ja orui vuoigat ahte stuorra mánát oassádálle dálubargguin ja sullasaš bargguin go orro nuvttá .
Fra Kautokeino husker jeg grove guttestemmer som om ettermiddagen ropte : " Muorraviessui , muorraviessui ! "
Guovdageainnus muittán ahte roagga gándajienat eahketbeaivve huike : " Muorravissui , muorravissui ! " .
De store guttene var inndelt i vedbærergjenger , og det var deres egne formenn som noe brutalt jaget sine underordnede til vedsjåen .
Stuorra gánddat ledje muorraguoddinjoavkkuide juogaduvvon , ja ledje iežaset ovdaolbmot geat garrasit ádje vuolibuččaideaset muorravissui .
Situasjonen var den at både kjøkkenkomfyren og ovnene i klasserommene , i sovesalene og i andre oppholdsrom var fyrt med bjørkeved .
Dilli lei nu ahte sihke gievkkanuvdna , klássalanjaid , oađđensálaid ja eará orrunlanjaid uvnnat ledje liggejuvvon soahkemuoraiguin .
Favnveden ble kjørt til internatet med rein , og dette var en biinntekt for flere småbrukere .
Muoraid bukte internáhttii herggiiguin , ja dát lei lassesisaboahtu máŋgga smávvadálolažžii .
En bygdeorginal som også var bygdas musikant ( trekkspill ) , sto for vedsagingen med hand , mens skoleguttene sørget for vedbæringen .
Gilioriginála gii maiddái lei gilimusihkkár ( geasanas ) , sahái muoraid giehtasaháin , ja gánddat gudde muoraid sisa .
Såvidt jeg kan huske , bortfalt ovennevnte arbeidsplikter etter at skolen og internatet flyttet over i permanente og moderne lokaler .
Jos muittán riekta , de nohke dát barggut maŋŋágo skuvla ja internáhtta fárrehuvvui bissovaš ja ođđaáigásaš vissui .
Det sosiale samvær mellom elevene
Sosiálalaš oktavuohta ohppiid gaskkas
Flyttsamebarna brukte sin fritid , ja til og med friminuttene , til å " leke rein " ( bohccostallat ) .
Dalle lei guosseviessu boaittobeale márkana ja meahcci lea dastán . Badjemánát asttuáiggis , ja maiddái bottuin , bohccostalle .
De agerte reinflokker , flyttinger , kastet lasso osv. .
Sii dahkaludde ja dáhpádedje ealuid , johtimiid , njorostemiid jna. .
Også de fastboende barn som gikk vår og høst på skolen , brukte utmarka flittig til private aktiviteter .
Maiddái dálumánát geat vázze skuvlla giđđat ja čakčat , ledje viššalat leat meahcis iežaset bargguide .
Da internatskolen flyttet ned til en inngjerdet skolegård hvor også en annen skole holdt til , ble det mindre av de typisk samiske aktivitetene i friminuttene .
Go internáhttaskuvlla fárrehedje vulos áidojuvvon skuvlašilljui gos maiddái nubbi skuvla lei , de jávkagohte mihtilmas sámi doaimmat bottuin .
Språket var samisk i omgang mellom elevene og til dels med også betjeningen .
Sámegiela geavahedje oahppit gaskaneaset , ja internáhttabargit maiddái muhtumat hálle sámegiela .
Enkelte barn som ikke var vant til å snakke samisk , ble etter hvert meget flinke i språket .
Muhtun mánát geat eai lean hárjánan sámegiela hállat , čehppo dađistaga sámegiela geavaheamis .
Det var bare i skoletimene at norsk var hovedspråket , med samisk som hjelpespråk Fra min barndom i Kautokeino husker jeg at lekespråket var samisk om vinteren , også blant de få norsktalende barna .
Lei dušše skuvladiimmuin ahte dárogiella lei váldogiella , ja sámegiella geavahuvvui veahkkegiellan . Mu mánnávuođas Guovdageainnus muittán ahte duhkoraddangiella lei sámegiella dálvet , maiddái dan moatti dárogielat máná gaskkas .
Joiking ble utøvet i rikt monn i internatmiljøet .
Internáhttaskuvla duođai nannii sámegiela dili .
De som kunne bare noen få joiker , lærte mange nye i internatmiljøet .
Sii geat máhtte dušše moadde luođi , ohppe máŋga ođđa luođi internáhtas orodettiin .
Det ble spilt mye på " Bongolaika " , et enstrengsinstrument .
Ollu čuojahedje " Bongoláikka " , ovttastreaŋggat čuojanasa .
Det eksisterte ikke noe forbud mot joiking , men av hensyn til de mindre skolebarna som trengte mer søvn , måtte det være ro etter sengetid .
Juoigan ii lean gildojuvvon , muhto unnit mánáid dihtii geat dárbbašedje eanet oađđit , fertii leat jaskat maŋŋá nohkkanáigge .
Dempet joik kunne nok høres etter den tid .
Vuollegis juoigan gullui gal maŋŋelaš dán áiggege .
Sosialisering av barn som ellers så lite til hverandre :
Mánáid sosiáliseren geat muđui unnán oaidnaledje :
Flyttsamebarna : Noen flyttet om våren helt ut til Nordkyn i Øst-Finnmark eller til halvøya mellom Tanafjord og Laksefjord , og noen til den store halvøya mellom Laksefjord og Porsanger ( Karasjok Østfjell ) .
Badjemánát : Muhtumat johte giđđat gitta Čorgašii Nuorta-Finnmárkui dahje njárgii mii lea Deanuvuona ja Lágesvuona gaskkas , ja muhtumat stuorra njárgii mii lei Lágesvuona ja Porsáŋggu gaskkas ( Kárášjoga nuorttabeallái ) .