pere/sami_parallel huggingface dataset:
Det er likevel en kjensgjerning at de samiske elevene i sin skolehverdag har mange utfordringer .
Liikká lea duohtavuođas dat nubbi bealli ahte sámi ohppiin leat ollu hástalusat beaivválaš dilis skuvllas .
Noen av disse utfordringene er knyttet direkte til elevens samiske bakgrunn .
Muhtun dain hástalusain vulget njuolgut das go oahppis lea sámi duogáš .
Samiske barn utsettes for mobbing på grunn av sin samiske bakgrunn .
Sámi mánáid givssidit danin go sis lea sámi duogáš .
Sametinget tar dette på alvor og ønsker en bredere samfunnsdebatt om samiske barn og unges oppvekstvilkår i Norge , herunder diskriminering av samiske barn og unge .
Sámedikki mielas lea dat hui duođalaš ášši , ja danin diggi háliida viidát servodatságastallama sámi mánáid ja nuoraid bajásšaddandili birra Norggas , máiddái dan birra go sámi mánát ja nuorat vealahuvvojit .
Likevel er det mange samiske barn og unge som er stolt av sin identitet og som er med på å fremme og utvikle samisk kultur på deres egen måte , gjennom blant annet kulturmønstringer , kunst , litteratur , film , festivaler og politisk arbeid .
Liikká leat ollu sámi mánát ja nuorat mat bures áktejit ja árvvusatnet iežaset identitehta , ja servet sámi kultuvrra ovddidanbargguide iežaset vuogi mielde , earet eará kultuvrralaš deaivvademiin , dáidagiin , girjjálašvuođain , filmmain , festiválain ja politihkalaš bargguin .
Det samiske samfunnet og Sametinget som politisk organ anerkjenner at samiske elever er vårt samfunns viktigste ressurser .
Sámi servodat ja politihkalaš ásahus Sámediggi dohkkehit ahte sámi oahppit leat min servodaga deháleamos riggodat .
Det å beherske samisk språk og få kunnskap om samisk kultur er viktig både for eleven selv og for det samiske samfunnet .
Sámegielmáhttu ja dat ahte oažžut oahpu sámi kultuvrras lea dehálaš sihke oahppái alcces ja maiddái sámi servodahkii .
Dette vil kunne åpne mange muligheter til ulike yrkesvalg senere .
Dat rahpá ollu vejolašvuođaid go maŋit áiggis galgá válljet barggu .
Sametinget vil med denne meldingen sette fokus på utdanningspolitiske utfordringer og prinsipielle sider ved Sametingets rolle i utdanningspolitikken .
Dáinna dieđáhusain áigu Sámediggi čalmmustahttit oahpahuspolitihkalaš hástalusaid ja prinsihpalaš beliid mat gusket Sámedikki rollii oahpahuspolitihkas .
Formålet med meldinga er å utarbeide en overordnet politikk for opplæringsområdet .
Ulbmil dieđáhusain lea hábmegoahtit bajitdási politihka oahpahussuorggis .
Som første helhetlige melding om opplæringspolitikk på Sametinget , så er det behov for å klargjøre prinsipielle spørsmål , herunder spørsmålet om hvordan man kan sikre seg at samiske elevers rett til opplæring i og på samisk sikres nasjonalt .
Go dá lea vuosttaš dieđáhus mii gieđahallá Sámedikki oahpahuspolitihka ollislaš oktavuođas , de lea dárbu čielggadit muhtun prinsihpalaš gažaldagaid , nugo mat dan movt sáhttá sihkkarastit sámi oahppi rievtti oažžut oahpu sámegielas ja sámegillii našuvnnalaččat .
Det er mye positivt som skjer innenfor samisk utdanning , som ofte ikke får oppmerksomhet i mediene .
Leat ollu buorit bealit sámi oahpahusas , maidda hárve giddejit fuomášumi mediain .
Meldingen skal også belyse de positive utviklingstrekkene i samisk utdanningspolitikk .
Dieđáhus galgá maid čuvget sámi oahpahuspolitihka buriid ovdánanbeliid .
Innenfor rammene til en sametingsmelding er det lite rom for å grundig behandle enkeltsaker eller å drøfte alle problemstillinger på en fullgod måte .
Dan viidodaga siste mii dákkár sámediggedieđáhusas lea , lea unnán vejolašvuohta gieđahallat eaŋkiláššiid vuđolaččat dahje digaštallat dohkálaš vugiin čuolmmaid mat dagahit váttisvuođaid .
Sametingsrådet forventes derfor å følge opp sametingsmeldingen gjennom særskilte tiltak i samarbeid med relevante institusjoner .
Danin ferte vuordit ahte Sámediggeráđđi čuovvola sámediggedieđáhusa sierra doaimmaiguin searválaga institušuvnnaiguin maiguin lea lunddolaš ovttasbargat .
Meldingen drøfter hvilken rolle og politisk myndighet Sametinget har og bør ha som samenes folkevalgte organ innen opplæring .
Dieđáhus suokkarda makkár rolla ja politihkalaš váldi Sámedikkis lea ja galggašii leat oahpposuorggis , nugo sámiid álbmotválljejuvvon ásahusas .
Den drøfter om Sametinget skal være en politisk premissleverandør , en konsultasjonspartner , en tilsynsmyndighet , opptre som direkte forvaltningsmyndighet eller som forvalter av tilskuddsordninger , eller om Sametinget skal gå så langt som å opptre som skoleeier .
Dat suokkarda galgá go Sámediggi leat politihka vuolggaheaddji , gulahallanbeallelaš , bearráigeahččanásahus , galgá go leat čielga hálddašaneiseváldi dahje doarjjaortnegiid hálddašeaddji , dahje galgá go Sámedikki doaibmá viiddiduvvot nu viidát ahte diggi maid doaibmagoahtá skuvlaoamasteaddjin .
Forholdet mellom Sametinget og fylkeskommuner , kommuner og andre offentlige og private organer innenfor opplæringsområdet behøver en nærmere drøfting i Sametinget .
Sámediggi ferte dárkileappot digaštallat iežas oktavuođa fylkasuohkaniidda , suohkaniidda ja eará almmolaš ja priváhta ásahusaide oahpposuorggis .
Et hovedspørsmål er hvilken ansvarsfordeling som vil være fornuftig for å sikre de utdanningspolitiske målene Sametinget setter seg .
Váldogažaldat lea movt ovddasvástádusa jierpmálaččat sáhtášii juohkit vai sihkkarastá daid oahpahuspolitihkalaš ulbmiliid mat Sámedikkis leat .
Videre vil forholdet og dialogen med sentrale myndigheter være avgjørende for om Norge overholder sine folkerettslige forpliktelser overfor samiske barn og unge , og det samiske folk som helhet .
Dasa lassin lea oktavuohta ja gulahallan guovddáš eiseválddiiguin mearrideaddjin dasa ahte doallá go Norga iežas álbmotrievttalaš geatnegasvuođaid mat gusket sámi mánáide ja nuoraide , ja sámi álbmogii ollislaččat .
1.2 Samisk skolehistorie Samisk skolehistorie er historia om samiske elevers møte med en skole de forsto lite eller ingenting av , om foreldrenes fortvilelse over å måtte sende bort ungene til et ukjent miljø i 7-årsalderen , om lærere som ikke hadde noe felles språk med elevene .
1.2 Sámi skuvlahistorjá Sámi skuvlahistorjá lea historjá sámi ohppiid deaivvadeami birra skuvllain mas sii eai ipmirdan báljo maidege dahje eai maidege . Dat lea váhnemiid váivvádusaid historjá , go šadde 7-jahkásaš mánáid sáddet amas dillái , ja dat lea oahpaheddjiid historjá geain ii lean seamma giella go mánáin .
Det er også historia om samiske læreres , foreldres , elevers og politikeres kamp for en skole med elevenes språk og kultur som grunnlag .
Dat lea maid historjá mii muitala sámi oahpaheddjiid , váhnemiid , ohppiid ja politihkkáriid rahčamušaid oažžut dakkár skuvlla man vuođđun lea ohppiid giella ja kultuvra .
Det er historia om myndighetenes hardnakka kamp gjennom et hundreår for å utrydde samisk språk og kultur og om strevet i nyere tid for å bruke skolen til å gjenvinne samisk språk og kultur i fornorska områder .
Dat lea historjá dan birra movt eiseválddit čuođenare jagi geavahedje skuvlla luohttahuhttit sámegiela ja sámi kultuvrra ja movt dál skuvla galgá leat mielde ealáskahttit fas sámegiela ja kultuvrra dáruiduvvon guovlluin .
Og mye , mye mer .
Ja ollu , ollu eambbo . .
- Forord , Sámi skuvlahistorja 1 / Saemien skuvle-vaajese 1 / Samisk skolehistorie 1 Den samiske skolehistorien er en historie preget av kontraster .
- Ovdasátni , Sámi skuvlahistorjá 1 / Saemien skuvle-vaajese 1 / Samisk skolehistorie 1 Sámi skuvlahistorjjás leat ollu vuostálasvuođat .
Gjennom historien har det vært dramatiske endringer av skolesystemet , skolen har gjennomgått forandring fra å være et verktøy for misjonærer , senere et politisk verktøy for assimilering til i dag å være en arena for samisk språkutvikling og kulturformidling .
Čađa historjjá leat leamaš ollu dramáhtalaš nuppástusat skuvlavuogádagas . Álggos lei skuvla mišunearaid bargoneavvu , ja de nuppástuvai ja šattai politihkalaš veahkkeneavvun assimileremis ja dál lea rievdan ja šaddan báikin gos giela ovddidit ja kultuvrra gaskkustit .
Ved videreutviklingen av en samisk utdanningspolitikk vil samisk Møtesekretærer : Ellen Aina Eira
Čoahkkingirjji čállit : Marit Ellen Mienna
Side 55 av 175
55 siidu 177 siiddus
skolehistorie danne et viktig bakteppe , blant annet når det kommer til målsetningene for og innholdet i opplæringen .
oahpahuspolitihka bargguin viidáseappot galgá sámi skuvlahistorjá leat dehálaš duogáš , earet eará go galgat hábmet ulbmiliid ja oahpahusa sisdoalu .
1.3 Innhold og avgrensninger Sametingsmeldingen favner bredt og berører det meste som angår samisk oppvekst og utdanning .
1.3 Sisdoallu ja ráddjen Sámediggedieđáhus fátmmasta viidát ja guoskkahallá eanas áššiid mat gusket sámi bajášsaddamii ja oahpahussii .
Dette innebærer naturligvis begrensninger i mulighetene til å drøfte enkeltproblemstillinger eller sektorproblemstillinger innenfor opplæringspolitikken .
Dat mielddisbuktá diehttelas ahte šaddá ráddjet , go ii leat vejolaš suokkardit eaŋkilváttisvuođaid dahje áššiid mat leat váttisvuohtan čuolbmašuvvan muhtun surggiin oahpahuspolitihkas .
Meldingen er lagt opp som en oversikt over og vurdering av de overordnede problemstillingene innenfor utdanningspolitikken .
Dieđáhus lea čállojuvvon nu ahte čuvge oahpahuspolitihka bajitdási čuolmmaid ja árvvoštallá daid .
Politiske saker som hører til under utdanningssektoren , kan være av svært ulik karakter , avhengig av geografisk område , om eleven eller lærlingen er samiskspråklig eller ikke , om han eller hun har samiskspråklige foreldre eller miljø rundt seg , bor utenfor eller innenfor forvaltningsområdet for samisk språk , går i samisk klasse eller ikke , må reise langt til skolen eller har kort veg til lærestedet osv. .
Politihkalaš áššit mat gullet oahpahussuorgái , sáhttet leat máŋgga hámis , dađi mielde makkár geográfalaš guvlui dat gullet ; omd. lea go oahppi dahje fidnooahppi sámegielat vai ii , leat go sus sámegielat váhnemat dahje biras , ássá go sámegiela hálddašanguovllus vai dan olggobealde , vázzá go sámegiel luohkás vai ii , lea go guhkes vai oanehaš mátki skuvlii dahje oahpahusbáikái jna. .
Kort sagt vil den samiske elevens og lærlingens hverdag , som meldingen skal ta utgangspunkt i , utarte seg svært ulikt .
Oanehaččat dadjat ; sámi oahppi ja fidnooahppi beaivválaš skuvladilli mii lea dán dieđáhusa vuolggabáiki , lea hui máŋggalágan .
Individets opplevelse av sin skolehverdag påvirkes av svært mange faktorer som elevene i liten grad selv kan råde over .
Leat ollu faktorat mat váikkuhit juohke oahppi beaivválaš skuvlavásáhusaide , dakkár diŋggat maid oahppi ieš hui unnán sáhttá stivret .
I stor grad gjelder dette rammer for utdanning i form av lover og forskrifter , og kommunale og fylkeskommunale politiske og administrative vedtak angående skolestruktur og tilbud og samarbeid med arbeidslivet om læreplasser .
Eanas dat leat dakkár áššit nugo oahpahusa rámma mii lea mearriduvvon lágain ja láhkaásahusain , suohkaniid ja fylkasuohkaniid politihkalaš ja hálddahuslaš mearrádusat mat gusket skuvllaide ja daid fálaldagaide , ja makkár ovttasbargu lea fidnodagaiguin gos fidnooahppit galget oažžut oahpu .
Sametinget mener at samiske elever har særlige utfordringer som bør få større oppmerksomher i den samepolitiske debatten .
Sámediggi oaivvilda ahte sámi ohppiin leat earenoamáš hástalusat mat galggaše oažžut stuorát beroštumi ja saji sámepolitihkalaš ságastallamiin .
Sametingsmeldingen om opplæring er derfor et viktig grunnlagsdokument for det videre arbeidet med de ulike konkrete problemstillingene innenfor samisk utdanningspolitikk .
Danin lea ge Sámedikki oahpahusdieđáhus dehálaš vuođđodokumeanta go galgá bargat viidáseappot daid áššiiguin mat leat čuolbmašuvvan sámi oahpahuspolitihkas .
Meldingen er avgrenset til å omfatte grunnopplæring ( grunnskole og videregående opplæring ) samt voksenopplæring .
Dieđáhusas gieđahallat dušše vuođđooahpaheami ( vuođđoskuvlla ja joatkkaoahpahusa ) ja rávisolbmuid oahpahusa .
Det vil komme en egen revidert melding om barnehager i løpet av 2012 .
Jagi 2012 mielde galgá ilbmat sierra dieđáhus mii gieđahallá mánáidgárddiid .
Sametinget har også samisk høyere utdanning og forskning som innsatsområder .
Sámedikki nannensurggiide gullá maid sámi alitdási oahppu ja dutkan .
Disse områdene vil heller ikke bli direkte berørt i denne meldingen , men vi ser at problemstillinger som er knyttet til opplæring på grunnskolenivå ofte også er relevante med hensyn til samisk forskning og høyere utdanning .
Eat gieđahala daid surggiid ge jur njuolgut dán dieđáhusas , muhto mii oaidnit diehttelas ahte dat mii vuođđoskuvladási oahpaheamis čuolbmašuvvá , čatnasa dávjá sámi dutkamii ja alitdási ohppui .
Sametinget er derfor opptatt av å se opplæringsmeldingen i sammenheng med livslang læring og slik trekke de viktigste paralleller til disse andre politikkområdene .
Danin Sámediggi dáhttu gieđahallat oahpahusdieđáhusa olles eallináiggi oahppama oktavuođas , ja nu ráhkadit čanastagaid daid eará politihkkasurggiide .
1.4 Prosessen i meldingsarbeidet Sametingsrådet la fram redegjørelse om opplæring og utdanning for plenum i juni 2011 .
1.4 Dieđáhusa gárvvisteami mannolat Sámediggeráđđi ovddidii oahpaheami ja oahpahusa čielggadeami geassemánu 2011 dievasčoahkkimii .
Debatten i plenum var retningsgivende for hvilke spørsmål meldingen har lagt størst vekt på .
Dievasčoahkkima ságastallan lei láidesteaddjin dasa makkár gažaldagaide galgá bidjat eanemus deattu dieđáhusas .
Det har vært informasjon om meldingsarbeidet på Sametingets hjemmeside , der interesserte har blitt invitert til å komme med innspill på oahppu@samediggi.no .
Dieđáhusa bargguid birra lea čállojuvvon Sámedikki ruovttusiiddus , gos leat bivdán berošteddjiin oaiviliid ja bidjat daid deike : oahppu@samediggi.no .
Denne informasjonen var også linket til sosiale medier slik som Facebook og Twitter .
Dát diehtu lei maid biddjojuvvon sosiála mediaide Facebookii ja Twitterii .
Videre har det vært avisinnlegg og nettartikler om det pågående arbeidet med opplæringsmeldingen .
Dasa lassin leat čállojuvvon áviisačállosat ja neahttaartihkkalat oahpahusdieđáhusbarggu birra .
Det har vært foretatt intervjuer med skoleeiere , lærere og foreldre i sør , - lule og nordsamiske områder .
Leat čađahuvvon jearahallamat skuvlaoamasteddjiiguin , oahpaheddjiiguin ja váhnemiiguin lulli , - julev- ja davvisámi guovlluin .
Det ble gjort et tilfeldig utvalg av informanter .
Informánttat válljejuvvo veaháš gos ge .
Intervjuene er foretatt både innenfor og utenfor forvaltningsområdet for samisk språk og er foretatt både på små og store plasser ( bykommuner ) .
Jearahallamiid leat čađahan sihke sámegiela hálddašanguovllus ja dan olggobealde , ja sihke smávit ja stuorát báikkiin ( gávpotsuohkaniin ) .
Det har ikke vært foretatt intervjuer av elever i denne prosessen .
Dieđuid čohkken informánttain lei hui ávkkálaš dieđáhusbargui .
Meldingen bygger på konklusjonene fra elevundersøkelsene som er gjennomført av Nordlandsforskning som et ledd i evalueringen av Kunnskapsløftet-samisk .
Dán barggus eat leat jearahallan ohppiid . Dieđáhus hukse Nordlandsforskning loahppaárvvoštallamiidda ohppiidiskkadeamis maid čađahii oassin Máhttolokten-sámi árvvoštallamis .
Det er behov for å inkludere både Sametingets Ungdomspolitiske Utvalg ( SUPU ) og samiske elever på en tettere måte under utarbeidelsen av samepolitiske tiltaksplaner for utdanning og opplæring enn det som er gjort under arbeidet med Sametingsmeldingen .
Lea dárbu bargat vel buorebut searválaga sihke Sámedikki Nuoraidpolitihkalaš lávdegottiin ja sámi ohppiiguin go galget ráhkaduvvot sámepolitihkalaš doaibmaplánat oahpahussii ja oahpaheapmái , go dan maid leat dahkan dán Sámediggedieđahusa barggus .
Meldingen var tema på sametingsrådets folkemøter i forbindelse med rådsmøtene i Kautokeino 26.04. og i Røyrvik 22.06.11 .
Dieđáhus lei fáddán sámediggeráđi álbmotčoahkkimiin mat lágiduvvo ráđđečoahkkimiid oktavuođas Guovdageainnus 26.04 ja Ráureviikkas 22.06.11 .
Det har vært avholdt et eget folkemøte om meldingen på Drag i Tysfjord den 20.06.11 .
Ájluovttas Divttasvuonas lágiduvvui 20.06.11sierra Čoahkkingirjji čállit : Marit Ellen Mienna
Under folkemøtene har det vært deltakelse fra ungdom i videregående skolealder og samiske unge som arbeider som førskolelærere og lærere .
Álbmotčoahkkimiin ledje oasseváldin joatkkaskuvllaid nuorat ja sámi nuorat mat barget ovdaskuvlaoahpaheaddjin ja oahpaheaddjin .
Innspillene fra folkemøtene har vært mange , og av ulik karakter .
Álbmotčoahkkimiin leat ožžon máŋggalágan dieđuid ja oaiviliid .
De fleste av innspillene gjelder konkrete tiltak som unge og voksne samer mener Sametinget skal iverksette som et ledd i utviklingen av en helhetlig utdanningspolitikk .
Eanas áššit gusket dihto doaimmaide maid sihke sámi nuorat ja rávisolbmot dáhtoše Sámedikki ásahit , oassin ollislaš oahpahuspolitihka ovddideamis .
Sametingets egne vedtak og utredninger har også vært viktig bakgrunnsgrunnlag for meldingen .
Maiddái Sámedikki iežas mearrádusat ja čielggadeamit leamaš ávkkálaččat dieđáhusa vuođđoávnnasin .
I meldingsarbeidet har man også sett på nasjonale føringer innen opplæring , statistikk og evalueringsrapporter .
Barggadettiin dieđáhusain leat maid geahčadan našuvnnalaš láidestemiid , statistihkaid ja árvvoštallanraporttaid .
Det er mange offentlige utredninger , statistikker , forskningsprosjekter og evalueringer som er relevant ved utformingen av en samisk utdanningspolitisk melding .
Leat ollu almmolaš čielggadeamit , statistihkat , dutkanprošeavttat ja árvvoštallamat main leat ávkkálaš dieđut maid dákkár dieđáhusbarggus sáhttá atnit veahkkin .
Av hensyn til meldingens lengde , vil ikke alle disse bli behandlet i meldingen .
Buot dieid eat sáhte gieđahallat dieđáhusas , vai ii šatta menddo guhkki .
En liste over aktuelle NOUer og Stortingsmeldinger er vedlagt denne meldingen .
Muhto loahpas dieđáhusa gávdná listtu mas oaidná Norgga Almmolaš Čielggadusaid ja Stuoradiggedieđáhusaid mat leat áigeguvodilat dán dieđáhusa ektui .
1.5 Definisjoner For å kunne ha samme forståelsesramme og felles utgangspunkt er det viktig å klargjøre noen begreper som vil være sentrale i meldingen .
1.5 Definišuvnnat Lea dárbu čielggadit muhtun fáhtehusaid ja doahpagiid maid olu geavahit dán dieđáhusas , vai oažžut seamma ipmárdusa das mas lea sáhka .
Både i opplæringsloven , i Læreplanverket Kunnskapsløftet ( LK06 ) , og i læreplanverket Kunnskapsløftet - samisk ( LK06-S ) , finnes begreper som kan tolkes ulikt .
Sihke oahpahuslágas , Máhttolokten ( LK06 ) oahppoplánabuktosiin , ja Máhttolokten - sámi ( LK06-S ) oahppoplánabuktosiin gávdnojit fáhtehusat ja doahpagat maid sáhttá dulkot iešguđetládje .
Det blir derfor viktig å klargjøre hvordan Sametinget forstår disse begrepene .
Danin lea ge dehálaš čilgestit movt Sámediggi ipmirda daid .
Internasjonale konvensjoner og Urfolkserklæringa bruker begrepet education både om grunnopplæring og høyere utdanning , og begrepet er ofte oversatt til utdanning .
Internašunála konvenšuvnnain ja Eamiálbmotjulggaštusas geavahit fáhtehusa education sihke vuođđooahpahusa ja alitoahpahusa dáfus , ja dat fáhtehus lea dávjá jorgaluvvon oahpahussan .
ILO-konvensjon nr. 169 bruker i tillegg begrepet vocational training , som er oversatt til yrkesopplæring .
ILOkonvenšuvdna nr. 169 geavaha dasa lassin fáhtehusa vocational training , mii lea jorgaluvvon fidnooahpahussan .
Den norske opplæringsloven gjelder grunnskole , videregående opplæring og voksenopplæring .
Norgga oahpahusláhka guoská vuođđoskuvlii , joatkkaoahpahussii ja rávisolbmuid oahpahussii .
Etter innføring av LK 06 brukes begrepet grunnopplæring , som omfatter både grunnskole og videregående opplæring .
Maŋŋel go LK 06 váldojuvvui atnui , de leat geavahišgoahtán doahpaga vuođđooahpahus , mii fátmmasta sihke vuođđoskuvlla ja joatkkaoahpahusa .
Videregående opplæringen er organisert i studieforberedende og yrkesfaglige utdanningsprogram , og opplæringsloven omtaler utdanningsprogram i videregående opplæring .
Joatkkaoahpahus lea lágiduvvon studerenráhkkanahtti ja fidnofágalaš oahppoprográmman , ja oahpahuslágas lea sáhka joatkkaoahpahusa oahppoprográmmain .
Begrepene utdanning og opplæring er synonymer , men opplæring brukes ofte om grunnopplæring ( grunnskole og videregående opplæring ) og voksenopplæring , mens ordet utdanning brukes om høyere utdanning .
Oahpahus , oahppu ja oahpaheapmi leat synonymat , muhto dávjá geavahuvvo oahpaheapmi go lea sáhka vuođđooahpaheamis ( vuođđoskuvla ja joatkkaoahpahus ) ja rávisolbmuid oahpaheamis , ja oahpahus dahje oahppu sátni geavahuvvo fas go lea sáhka alitdási oahpus .
I denne meldinga brukes begrepet utdanning som overordnet begrep for opplæring og utdanning .
Dán dieđáhusas geavahuvvo oahpahus-sátni bajitdási doaban nu ahte gokčá sihke oahpaheami , oahpu ja oahpahusa .
Når ordet opplæring er brukt alene , menes det grunnskole , videregående opplæring og voksenopplæring .
Sámi guovlu : Sámi guovlun gohčoduvvojit dat suohkanat mat gullet sámegiela hálddašanguvlui ( Sámelága § 3-1 ) .
Det er for tiden følgende ni kommuner : Karasjok , Kautokeino , Nesseby , Porsanger , Tana , Kåfjord , Tysfjord , Lavangen og Snåsa .
Hálddašanguvlui gullet dál dát ovcci suohkana : Kárášjohka , Guovdageaidnu , Unjárga , Porsáŋgu , Deatnu , Gáivuotna , Divttasvuotna , Loabát ja Snåase . ”
Betegnelsen ” den samiske skolen ” er en del av fellesskolen og omfatter en skole eller gruppe hvor grunnopplæringen følger Lærerplanverket for Kunnskapsløftet – samisk ( LK06-S:31 ) .
Sámi skuvla ” lea oassi oktasaš skuvllas ja sisttisdoallá skuvlla dahje joavkku mii čuovvu Máhttolokten sámi ( LK06-S:31 ) oahppoplánabuktosa .
Den samiske skolen skal bygge på og ivareta mangfoldet i elevenes bakgrunn og forutsetninger og legge til rette for at elevene får en kvalitetsmessig god opplæring med basis i samisk språk , kultur og samfunnsliv ( LK06-S:31 ) .
Sámi skuvla galgá hukset ja áimmahuššat ohppiid duogáža girjáivuođa ja dat galgá dahkkot oahppi eavttuid mielde . Sámi skuvla galgá maid láhčit dili nu ahte oahppit ožžot buorrevuođa dáfus dohkálaš oahpahusa man vuođđun lea sámegiella , sámi kultuvra ja eallindilli ( LK06-S:31 ) .
Mange samiske skoler er små skoler i nasjonal målestokk .
Ollu sámi skuvllat leat našunála mihtuid ektui oalle unnit .
Grendeskoler er fådelte skoler , der to eller flere årstrinn går sammen .
Giliskuvllain leat guokte dahje eanet jahkeceahki seamma luohkás .
Skolene er ofte selve livsnerven i mindre bygdesamfunn og har en viktig funksjon i bevaring og videreføring av samisk språk , kultur og tradisjonell kunnskap .
Skuvllat leat dávjá giliservodagaid náhpečoalli , ja dain lea dehálaš doaibma sámegiela , kultuvrra ja árbedieđuid áimmahuššamis ja viidásit fievrredeamis .
Den samiske eleven er en elev som har rett til opplæring i samisk språk eller opplæring i og på samisk , eller som får opplæring etter læreplanverket Kunnskapsløftet - samisk ( LK06-S ) .
Sámi oahppis lea riekti oažžut oahpahusa sámegillii dahje sámegielas , sámi oahppi lea maid oahppi geasa oahpahuvvo Máhttolokten - sámi ( LK06-S ) oahppoplánaid mielde .
Ofte opererer offentlige dokumenter kun med de tre mest utbredte samiske språkene nord , - lule og sørsamisk .
Dábálaččat namuhuvvojit almmolaš dokumeanttain dušše dat golbma giela davvi , - julev- ja lullisámegiella maid eanemus olbmot hupmet .
Det må presiseres at Sametinget ved utarbeidelsen av konkrete utdanningspolitiske tiltak så må pite- og østsamisk som samiske Møtesekretærer : Ellen Aina Eira
Ferte earenoamážit fuomášahttit ahte go Sámediggi hábmegoahtá konkrehtalaš oahpahuspolitihkalaš doaimmaid , de dain galgá ábaida čalmmustahttit bihtán- ja nuortalašgielaid .
Side 57 av 175
57 siidu 177 siiddus
Når meldingen henviser til samisk språk så inkluderes alle språkvariantene hvis ikke noe særskilt er nevnt .
dieđáhusas čállojuvvo sámegiella , de dat guoská buot sámegielaide , jus ii čujuhuvva guđege gillii earenoamážit .
Den samiske eleven kan i sin videste betydning omfatte alle elever innenfor forvaltningsområdet for samisk språk , uavhengig av etnisk eller språklig bakgrunn .
Sámi oahppin sáhttá viiddis ipmárdusain gohčodit buot ohppiid sámegiela hálddašanguovllus , beroškeahttá čearddalaš gullevašvuođas ja gielladuogážis .
RAMMER OG GJELDENDE FORVALTNING INNENFOR OPPLÆRING 2.1 Verdigrunnlaget for den samiske skolen Den norske grunnskolen er bygget på prinsippet om faglig mangfold .
RÁMMAT JA DÁLÁ HÁLDDAŠEAPMI OAHPAHUSSUORGGIS 2.1 Sámi skuvlla árvovuođđu Norgga vuođđoskuvla lea huksejuvvon dan vuođđoipmárdussii ahte skuvla galgá leat fágalaččat máŋggabealat .
Opplæringslovens formålsparagraf bygger på dette brede verdigrunnlaget .
Oahpahuslága ulbmilparagráfa hukse maid dien viiddis árvovuđđui .
Skolen skal gi historisk og kulturell forståelse og forankring , innsikt i kulturelt mangfold , fremme demokrati og likestilling samt vitenskapelig tenkemåte .
Skuvllas galget nannet historjjálaš ja kultuvrralaš ipmárdusa ja čanastaga , oahppat máŋggakultuvrralašvuođa birra , ovddidit demokratiija ja dásseárvvu ja maiddái oahppat dieđalaš jurddašeami .
Elevene skal få utfolde skaperglede , engasjement og utforskertrang .
Oahppit galget beassat hutkáivuođa iluin ovddidit , oahppat atnit beroštumi ja dutkanhálu .
Elevene skal videre lære å tenke kritisk og handle etisk og miljøbevisst ( se opplæringslovens § 1-1 ) .
Oahppit galget maid oahppat kritihkalaččat jurddašit ja doaibmat etihkalaččat ja birra árvvusatnimiin ( geahča oahpahuslága § 1-1 ) .
Det er også et grunnprinsipp i den norske skolen at opplæringen skal være tilpasset den enkelte elevs evner og forutsetninger ( jf. oppll .
Lea maid vuođđoprinsihppa Norgga skuvllas ahte oahpaheapmi galgá heivehuvvot oahppi návccaide ja eavttuide ( gč. oahpl .
Norske skoler , også de samiske , skal bygge opp om verdier som likeverd og aksept for forskjellighet .
Norgga skuvllat , nu maiddái sámi skuvllat , galget leat vuođustuvvon árvvuide nugo dásseárvui ja galget oahppat dohkkehit ahte olbmot leat iešguđetláganat .
Disse prinsippene er utdypet i læreplanverket , særlig i den generelle delen .
Diet vuođđoipmárdus lea čilgejuvvon oahppoplánain , earenoamážit oppalaš oasis .
Kan man så skille mellom verdigrunnlaget for norske og samiske skoler ?
Sáhttá go dasto earuhit dáru ja sámi skuvllaid árvovuođu ?
Verdigrunnlaget for de samiske skolene er i utgangspunktet det samme som for de norske skolene .
Sámi skuvllaid árvovuođđu lea gal álgogeahčasteamis seammalágan go dáru skuvllaid .
Samiske verdier og samisk opplæringsfilosofi er generelt lite synlig i læreplanverket , men samiske verdier forutsettes reflektert i læreplaner og i prinsipper for opplæringen .
Sámi árvvut ja sámi oahpahanfilosofiija lea oppalaččat hui čihkosis oahppoplánain , muhto oahppoplánat ja oahpahanprinsihpat galggaše speadjalastit oahpahusa sámi árvvuid .
Spørsmålet er hvordan samepolitikken kan virke inn på eller om den kan virke inn på verdigrunnlaget for opplæringen av samiske barn , unge og voksne .
Gažaldahkan lea movt sámepolitihkka sáhttá váikkuhit sámi mánáid , nuoraid ja rávisolbmuid oahpaheami árvovuđđui , dahje sáhttá go oppalohkái dasa váikkuhit .
Sametinget har i dag en rolle i fastleggingen av læreplanverkene , enten ved at vi utarbeider læreplaner eller er med på å påvirke innholdet i læreplaner som fastsettes sentralt .
Sámedikki rolla otná dilis lea ahte diggi mearrida oahppoplánaid , mii sáhttit juogo ráhkadit oahppoplánaid dahje váikkuhit oahppoplánaid sisdollui maid guovddáš eiseválddit mearridit .
Sametinget som samenes folkevalgte organ har også en rolle når det gjelder diskusjoner om og videreutvikling av verdigrunnlaget for samiske skoler .
Sámedikkis nugo sápmelaččaid álbmotválljejuvvon ásahusas lea maid sadji digaštallamiin mat gusket sámi skuvllaid árvovuođu ovddideapmái .
Sametinget påvirker verdispørsmål på flere nivåer , gjennom faglig virksomhet slik som fastsettelse av læreplaner , gjennom utvelgelse av læremiddelprosjekter og gjennom politisk virksomhet .
Sámediggi báidná árvogažaldagaid fágalaš doaimmaid bokte , nugo ovdamearkkadihte oahppoplánaid mearrideamis , oahpponeavvoprošeavttaid válljemis ja politihkalaš doaimmain Sámi oahppi ja oahpaheaddji leat čađahan ollu ođastusaid .
Læreplanverket for Kunnskapsløftet – samisk har som hovedprinsipp , nedfelt i samisk læringsplakat , at den samiske skolen og lærebedriften skal legge til rette for at elevene / lærlingene får en kvalitetsmessig god opplæring med basis i samisk språk , kultur og samfunnsliv .
Máhttolokten - sámi oahppoplánaid váldoprinsihppa , nugo dat lea čállojuvvon sámi oahppoplakáhttii , lea ahte sámi skuvla ja oahppofidnodat galgá láhčit dili nu ahte oahppi / fidnooahppi oažžu kvalitehta dáfus buori oahpahusa , mii lea vuođđuduvvon sámegillii , sámi kultuvrii ja servodateallimii .
Sametingets målsetning er å ha en opplæringspolitikk som støtter opp om dette prinsippet .
Sámedikki ulbmil oahpahuspolitihkain lea doarjut dien vuođđojurdaga .
Et hovedprinsipp for den nasjonale opplæringspolitikken er at elever skal føle trygghet både i skolesituasjonen og i hele sin hverdag .
Našunála oahpahuspolitihka váldoprinsihppa lea ahte oahppit galget dovdat oadjebasvuođa sihke skuvllas ja iežaset beaivválaš eallimis minddar .
Dette gjelder også den samiske skolen .
Dat guoská maid sámi skuvlii .
Opplæringsloven gir klare føringer på dette i kapittel 9 a om elevenes skolemiljø .
Oahpahuslágas leat dasa čielga láidesteamit 9a. kapihttalis , mii lea ohppiid skuvlabirrasa birra .
I § 9a-3 heter det : Skolen skal aktivt og systematisk arbeide for å fremje eit godt psykososialt miljø , der den enkelte eleven kan oppleve tryggleik og sosialt tilhør .
§ 9a-3 čuodjá ná : Skuvla galgá áŋgirit ja systemáhtalaččat bargat ovddidit buori psykologalaš birrasa , dakkára gos juohke oahppi dovdá oadjebasvuođa ja sosiálalaš gullevašvuođa .
Blant annet står det at skolene skal tilrettelegge og drives slik at det blir tatt hensyn til elevenes trygghet , helse , trivsel og læring .
Ja daddjo vel earet eará ahte skuvllaid galgá láhčit ja jođihit nu ahte vuhtiiváldá ohppiid oadjebasvuođa , dearvvašvuođa ja oahppama .
Det er skoleledelsens plikt å legge til rette for at elevene får et godt fysisk og psykososialt læringsmiljø i skolen .
Lea skuvlajođiheaddji ovddasvástádus bearráigeahččat ahte ohppiin lea buorre fysalaš ja psykososiálalaš oahppanbiras skuvllas .
Opplæringsloven gir også klare føringer på at eleven skal få rom og mulighet til selvutvikling på egne premisser .
Oahpahuslágas leat maid čielga láidesteamit dasa movt oahppái galgá láhčit dili ja vejolašvuođaid beassat ieš ovdánit iežas eavttuid mielde .
Tett samspill mellom skolen og hjemmet er med på å skape trygge rammer for barn og unge .
Skuvlla ja ruovttu lagas ovttasbargu lea mielde ásaheamen oadjebas birrasa mánáide ja nuoraide .
Eleven trenger å føle tilhørighet i et fellesskap der ulikheter blir akseptert og respektert , og en trygg identitet er med på å gi trygghet .
Oahppi dárbbaša dovdat dakkár searvevuhtii gullevašvuođa gos dohkkehit ja áktejit máŋggabealátvuođa , ja oadjebas identitehta duddjo oadjebas dili .
Samiske elever skal kunne være stolt av sin opprinnelse .
Sámi oahppit galget rámiin diehtit makkár duogážii gullet .
Skolen skal fremme flerkulturell forståelse og ivareta og styrke elevenes identitet og på den måten bidra til at den enkelte får et Møtesekretærer : Ellen Aina Eira
Skuvla galgá ovddidit máŋggakultuvrralaš ipmárdusa ja áimmahuššat ja nannet ohppiid identitehta ja nu váikkuhit dasa ahte oahppi oažžu buori iešdovddu ja buori dovddu iežas kultuvrii .
Det gjelder for eksempel i forhold til aksept av og respekt for sin bakgrunn .
Das lea sáhka ovdamearkkadihte das ahte dohkkehit ja áktet iežas duogáža .
Det kan synes som det er allment akseptert at det er greit å harselere med samisk kultur , og dette skaper utrygghet for elever med samisk bakgrunn .
Orro leamen nu ahte lea juo almmolaččat dohkkehuvvon ahte sámi kultuvrra galgá beassat atnit bilkun , ja dat dagaha dorvvohisvuođa ohppiide geain lea sámi duogáš .
Sametinget er samenes folkevalgte organ .
Sámediggi lea sápmelaččaid álbmotválljejuvvon ásahus .
Som folkevalgt organ for det samiske folk , skal Sametingets virksomhet innenfor opplæring ha sitt grunnlag i samiske verdier og i det overordnede samepolitiske prinsippet om samenes selvbestemmelse og samefolkets samarbeid over riksgrensene .
Sámi álbmoga álbmotválljejuvvon ásahussan galgá Sámediggi jođihit doaimmas oahpahussuorggis nu ahte dat lea vuođđuduvvon sámi árvvuide ja bajitdási sámepolitihkalaš prinsihpaide mat gusket sámi iešmearrideapmái ja sápmelaččaid riikkaidgaskasaš ovttasbargui .
Hva som mer konkret ligger i dette , må fastlegges innenfor ulike politikkområder og harmoniseres mellom politikkområdene .
Mii dieid fáhtehusaid duohta sisdoallu galgá leat , dan ferte mearridit iešguđetge politihkkasuorggis ja dat ferte harmoneret politihkkasurggiid gaskka .
Sametingets budsjettvedtak griper inn i alle Sametingets politikkområder .
Sámedikki bušeahttamearrádusat gusket buot Sámedikki politihkkasurggiide .
Samiske verdier beskrives på denne måten i budsjettet : ” Sametingets arbeid for å styrke og utvikle samiske samfunn bygger på grunnleggende samiske verdier .
Bušeahtas čilgejuvvojit sámi árvvut ná : ” Sámedikki bargu nannet ja ovddidit sámi servodaga lea vuođustuvvon sámi árvvuide .
Med verdier mener vi i denne sammenheng holdninger og oppfatninger som ligger til grunn for våre prioriteringer og valg , og som kan oppfattes som felles for de samiske samfunnene .
Árvvuid fáhtehusain oaivvildit dán oktavuođas guottuid ja ipmárdusaid mat leat vuođđun min vuoruhemiide ja válljemiidda , ja mat ipmirduvvojit oktasažžan sámi servodagain .
I arbeidet med budsjettet er det aktuelt å trekke fram verdier som samisk språk og kultur , likeverd og respekt for egen og andres kultur , og samarbeid og solidaritet .
Bušeahttabarggus lea áigeguovdil čalmmustahttet árvvuid nugo sámegiela ja kultuvrra , ovttadássášasvuođa ja dan ahte ákte iežas ja earáid kultuvrra , ja maiddái ovttasbarggu ja solidaritehta .
Respekt , samarbeid og solidaritet er andre grunnleggende verdier i samisk samfunnsutvikling .
Eará vuođđoárvvut sámi servodaga ovdánahttimis leat ákten , ovttasbargu ja solidaritehta .
Samtidig er respekt og samarbeid en måte å møte utfordringer som er avgjørende for å fremme samisk språk og kultur i alle sammenhenger .
Ákten ja ovttasbargu leat maid mearrideaddjin dasa go galgá lihkostuvvat sámegiela ja kultuvrra ovddidemiin buot oktavuođain .
Respekt , samarbeid og solidaritet er både verdier og verktøy for å fremme disse verdiene . ”
Ákten , ovttasbargu ja solidaritehta leat sihke árvvut ja veahkkeneavvut maiguin ovddida daid árvvuid . ”
Opplæring i en samisk kontekst vil , uavhengig av hvor eleven eller lærlingen befinner seg eller hvilket fag det undervises i , alltid bringe fram spørsmål om hvilke verdier opplæringen bygger på , og hvilke grunnleggende verdier barn og unge skal tilegne seg gjennom opplæringen .
Oahpaheapmi mii dáhpáhuvvá sámi birrasis , beroškeahttá das gos oahppi dahje fidnooahppi lea dahje makkár fágain oahpahuvvo , boktá álo gažaldaga ahte makkár árvvut leat vuođđun oahpahusas , ja makkár vuođđoárvvuid mánát ja nuorat galget oahppat skuvllas .
Slike grunnleggende samiske verdier er knyttet til morsmål , mangfold , respekt , trygghet , tradisjonell kunnskap , fellesskap , flerkulturell kompetanse og forutsigbarhet .
Diekkár sámi vuođđoárvvut leat čadnon eatnigillii , máŋggabealátvuhtii , áktemii , oadjebasvuhtii , árbedieđuide , searvevuhtii , máŋggakultuvrralaš gelbbolašvuhtii ja dasa ahte diehtá mii boahtá dáhpáhuvvat .
Denne opplistingen av verdier , som kan sies å være sentrale innenfor samisk læring og utdanning , er ikke uttømmende .
Dán árvolisttu , maid sáhttá gohčodit guovddáš áššin sámi oahpaheamis ja oahpahusas , sáhtášii vel guhkibun čállit .
Det kan føyes til også andre verdier som er viktige i en slik kontekst .
Dasa sáhtášii lasihit vel eará árvvuid mat diekkár oktavuođas leat dehálaččat .
2.2 Det internasjonale rammeverket 2.2.1 Retten til utdanning som grunnleggende menneskerettighet
2.2 Internašunála rámmat 2.2.1 Riekti oažžut oahpu – vuđolaš olmmošvuoigatvuohta
Retten til utdanning er en fundamental menneskerettighet .
Riekti oažžut oahpu lea vuđolaš olmmošvuoigatvuohta .
Det fremgår av blant annet § 26 i Verdenserklæringen om menneskerettigheter at enhver har rett til undervisning .
Dat boahtá ovdan earet eará Olmmošvuoigatvuođaid máilmmijulggaštusa § 26:s , gos daddjo ahte juohkehaččas lea riekti oažžut oahpu .
Denne rettigheten er altså ikke begrenset av forutsetninger som f.eks. kjønn , evner , religion eller etnisitet .
Dakkár eavttut go sohkabeali , návccat , osku dahje čearddalaš gullevašvuohta eai sáhte dien rievtti ráddjet .
Det står også at elementær undervisning skal være gratis og obligatorisk .
Daddjo maid ahte vuođđooahpaheapmi galgá leat nuvttá ja geatnegahttojuvvon oahppu .
Det har vært nødvendig å vedta andre internasjonale avtaler som er juridisk forpliktende for de stater som har ratifisert eller tiltrådt de , som utdyper og presiserer hva det vil si i praksis at retten til utdanning er en menneskerettighet .
Lea leamaš dárbu mearridit eará riikkaidgaskasaš juridihkalaš čadni soahpamušaid daid stáhtaide mat dieid julggaštusaid leat ratifiseren dahje dohkkehan , mat čielgaseappot presiserejit maid dat duohta dilis mearkkaša ahte riekti oažžut oahpu lea olmmošvuoigatvuohta .
Dette er gjort blant annet i FNs Barnekonvensjon slik det fremgår nedenfor .
Dat lea earet eará dahkkon ON mánáidkonvenšuvnnas , nugo dás vuolábealde oaidná .
FNs Generalforsamling har vedtatt at årene 2003-2012 skal være FNs Alfabetiseringstiår .
ON Váldočoahkkin lea mearridan jagiid 2003-2012 ON Alfabetiserenlogijahkin .
Målet med tiåret er at flere skal lære seg å lese og skrive .
Dien logijagi ulbmil lea oažžut eanebuid oahppat lohkat ja čállit .
Alfabetiseringstiåret er en del av et større internasjonalt arbeid innen utdanning og utvikling , hvor en av hovedsatsingene er prosjektet Education for All ( Utdanning for alle ) .
Alfabetiserenlogijagi leat oassi stuorát internašunála barggus oahpahus-ja ovddidansuorggis , gos okta váldonannendoaimmain lea prošeakta Education for All ( Buohkaide oahppu ) .
FN organisasjonen UNESCO har fått et særskilt ansvar for å koordinere denne innsatsen .
ON organisašuvdna UNESCO lea ožžon earenoamáš ovddasvástádussan ovttastahttit dieid nannenbargguid .
Også Sametinget har rettet fokus på utdanningspolitikk og alfabetiseringsprosjekter som en del av vår innsats for å oppnå målene FN har satt seg .
Maiddái Sámediggi lea čalmmustahttán oahpahuspolitihka ja alfabetiserenprošeavttaid oassin daid doaimmaide maid mii bargat joksan dihtii meriid maid ON lea bidjan .
2.2.2 FNs Barnekonvensjon
2.2.2 ON Mánáidkonvenšuvdna
FNs menneskerettighetskonvensjoner beskytter alle individer uansett alder , opprinnelse eller andre egenskaper , og dermed også barn og unge .
ON olmmošvuoigatvuođakonvenšuvnnat suodjalit buot olbmuid , beroškeahttá agis , duogážis dahje eará iešvuođain , ja nu dat suodjalit ge mánáid ja nuoraid maid .
Norge har ratifisert FNs konvensjon om barnets rettigheter ( barnekonvensjonen ) i 1991 .
Norga lea ratifiseren ON konvenšuvnna mii
Også FNs konvensjon om sivile og Møtesekretærer : Ellen Aina Eira
Čoahkkingirjji čállit : Marit Ellen Mienna
Side 59 av 175
59 siidu 177 siiddus
politiske rettigheter ( SP ) inneholder en egen bestemmelse om barn i artikkel 24 .
Maiddái ON konvenšuvdna siviila ja politihkalaš vuoigatvuođaid birra ( SP ) sisttisdoallá 24. artihkkalis sierra mánáide guoski mearrádusaid .
Barnekonvensjonen ble inkorporert gjennom menneskerettsloven i 2003 og har dermed forrang fremfor norsk lov og forutsettes å være uttrykk for gjeldende norsk rett .
Mánáidkonvenšuvdna váldojuvvui láhkaásahusaide mielde olmmošvuoigatvuođalágain 2003:s ja nu dat lea ge biddjojuvvon ovddabeallái Norgga lágaid , ja vurdojuvvo ahte dat galgá vuhttot dain lágain mat Norggas leat dál .
Konvensjonen bygger på tre pilarer , nemlig beskyttelse , ytelse og deltakelse .
Konvenšuvdna lea huksejuvvon golmma caggai , namalassii suodjalus , doarjja ja searvan .
Konvensjonens fire grunnprinsipper er ikke-diskriminering ( art. 2 ) , barnets beste ( art. 3 ) , barnets rett til liv og utvikling ( art. 6 ) og barnets rett til å delta og bli hørt ( art. 12 ) .
Konvenšuvnna njeallje vuođđoprinsihpa leat ii-vealaheapmi ( art. 2 ) , mii mánnái lea buoremus ( art. 3 ) , máná riekti eallit ja beassat ovdánit ( art. 6 ) ja máná riekti beassat searvat ja vuhtiiváldojuvvot ( art. 12 ) .
Denne prioriteringen følger av barnekomiteens retningslinjer for statsrapporter .
Diet vuoruheapmi čuovvu mánáidlávdegotti stáhtaraporttaid njuolggadusaid .
Rettighetene i barnekonvensjonen gjenspeiler i hovedsak rettigheter som finnes i FNs konvensjon om sivile og politiske rettigheter og FNs konvensjon om økonomiske , sosiale og kulturelle rettigheter ( ØSK ) .
Mánáidkonvenšuvnna vuoigatvuođat speadjalastet eanas daid vuoigatvuođaid mat leat ON siviila ja politihkalaš vuoigatvuođaid konvenšuvnnas ( SP ) ja ON konvenšuvnnas mii válddahallá ekonomalaš , sosiála ja kultuvrralaš vuoigatvuođaid ( ESK ) .
Utdannelse reguleres av artiklene 28 og 29 .
Oahpahusa regulerejit artihkkalat 28 ja 29 .
Andre relevante konvensjonsbestemmelser er ØSK artikkel 13 , SP artikkel 18 nr. 4 og Den europeiske menneskerettskonvensjon ( EMK . )
Eará guoskivaš konvenšuvdnamearrádusat leat ESK artihkal 13 , SP artihkal 18 nr. 4 ja Eurohpálaš olmmošvuoigatvuođakonvenšuvnna ( EOK . )
første tilleggsprotokoll artikkel 2 .
vuosttaš lassiprotokolla artihkal 2 .
Barnekonvensjonens artikkel 29 tar for seg innholdet i utdannelsen , mens artikkel 28 mer er rettet mot retten til utdannelse .
Mánáidkonvenšuvnna artihkal 29 válddahallá oahpahusa sisdoalu , ja artihkal 28 gieđahallá vuoigatvuođa oažžut oahpu .
Det fremgår av artikkel 28 nr. 1 at retten til utdannelse skal realiseres gradvis .
28. artihkal nr 1 dadjá ahte riekti oažžut oahpu galgá dađistaga duohtandahkkojuvvot .
Likhetskravet er absolutt etter bestemmelsens første punktum 1. Første ledd i artikkelen går eksplisitt på retten til utdannelse .
Mearrádusa vuosttaš čuoggá mielde lea dásseárvogáibádus áibbas vealttakeahttá . 1 Artihkkala vuosttaš lađas namuha eandalii rievtti oažžut oahpahusa .
Grunnutdannelsen skal i henhold til litra a være pliktig og gratis .
Bustáva ) ( litra a vuođul galgá vuođđooahpahus leat geatnegahttojuvvon ja nuvttá .
Videregående opplæring , som et trinn to , skal være tilgjengelig og oppnåelig for alle barn .
Nubbi ceahkki , joatkkaoahpahus , galgá leat gávdnamis ja dasa galget buot mánát sáhttit beassat .
Det skal være et siktemål at også denne er gratis for barna .
Olahusmearrin galgá leat ahte maiddái dat oahpahus lea nuvttá mánáide .
Høyere utdannelse etter litra c skal være tilgjengelig for alle , men nå avhengig av den enkeltes evner .
Alitdási oahpahus , galgá bustáva ( litra ) c mielde leat nu ahte buohkat dasa sáhttet beassat , muhto dan olaheapmi lea guđege návccaid duohken .
Personer som tar høyere utdannelse , vil gjerne være mer enn 18 år og dermed ikke lenger barn i konvensjonens forstand .
Olbmot geat álget allaohppui , leat dábálaččat badjel 18 jagi , ja de eai leat ge šat mánáidkonvenšuvnna ipmárdusa mielde mánát .
Bestemmelsen er relevant både fordi den forutgående utdannelsen skal være kvalifiserende for høyere utdannelse , og fordi bestemmelsen gir direktiver til staten så å si uavhengig av eventuelle rettighetshavere .
Mearrádus lea dása guoskivaš , sihke danne go ovdalaš oahpahus galgá gealbudit alit ohppui , ja maiddái danne go mearrádus bidjá direktiivvaid stáhtii goasii dadjat juo áibbas beroškeahttá vejolaš vuoigatvuođaoamasteddjiin .
2 Barnekonvensjonens artikkel 29 omhandler formålet med utdanningen .
2 Mánáidkonvenšuvnna artihkal 29 lea oahpahusa ulbmila birra .
Det er særlig grunn til å merke seg at artikkel 29 b ) og c ) legger til grunn at barnas utdanning skal bidra til å utvikle respekt for menneskerettighetene og respekt for barnets egne kulturelle identitet , språk og verdier .
Lea earenoamáš ágga mearkkašit ahte 29 b ) ja c ) artihkal geavaha vuođđun dan ahte mánáid oahpaheapmi galgá ovddidit olmmošvuoigatvuođaid doahttaleami ja maiddái oahpahit máná gudnijahttit iežas identitehta , giela ja árvvuid .
Videre skal barna få respekt for andre kulturer enn den som barnet selv er en del av .
Dasa lassin galget mánát oahppat árvvusatnit eará kultuvrraid go dan mas mánát ieža leat oassin .
Dette er et viktig direktiv for norsk og samisk utdanningspolitikk .
Die lea dehálaš direktiiva Norgga ja sámi oahpahuspolitihkkii .
Artikkel 30 omhandler barn som tilhører en minoritet eller et urfolk .
Artihkal 30 lea gieđahallá unnitlogu álbmogiid dahje eamiálbmogiid mánáid .
Bestemmelsen bygger i store trekk på SP artikkel 27 .
Mearrádusat leat buoremuddui vuođustuvvon SP 27. artihkkalii .
Under denne bestemmelsen finnes det flere individklagesaker for FNs menneskerettighetskomité samt en generell kommentar .
Dien mearrádusas gávdnojit máŋga individaášši mat leat váidojuvvon ON olmmošvuoigatvuođalávdegoddái ja maiddái oppalaš mearkkašeapmi .
Se i denne sammenheng også art. 23 og UNESCO-konvensjonen mot diskriminering i undervisning av 1960 .
Geahča dán oktavuođas maid art. 23 ja 1960 UNESCO-konvenšuvnna mii gieldá vealaheami oahpahusas .
Barnekomiteen har utarbeidet en generell kommentar om innholdet i undervisningen , som på noen områder også tar inn art. 28 .
Mánáidlávdegoddi lea ráhkadan oppalaš mearkkašemiid oahpahusa sisdollui , mat muhtun surggiin maid siskkistit art. 28 .
Se General Comment No. .
Geahča General Comment No .
1 The Aims of Education ( CRC .
1 The Aims of Education ( CRC .
/ GC/2001/1 ) .
/ GC/2001/1 ) .
FNs komité for økonomiske , sosiale og kulturelle rettigheter har utarbeidet to relevante generelle kommentarer om henholdsvis utdannelse og funksjonshemmede , se CESCR General Comment No. .
ON ekonomalaš , sosiála ja kultuvrralaš vuoigatvuođaid komitea lea ráhkadan guokte guoskivaš mearkkašeami ; oahpu birra ja nubbi lea doaimmashehttejuvvon olbmuid birra , geahča CESCR General Comment No .
13 1999 ( E ) / C.12/1999 10 / og CESCR General Comment No. .
13 1999 ( E ) / C.12/1999 10 / ja CESCR General Comment No .
5 1994 ( E/1995/22 ) .
5 1994 ( E/1995/22 ) .
3 4 se General Comment No. .
3 Geahča General Comment No .
23 ( CCPR ) / C/21/Rev.1/Add .
23 ( CCPR ) / C/21/Rev.1/Add .
Side 60 av 175
60 siidu 177 siiddus
innhold som SP artikkel 27 , bidrar også praksis rundt denne bestemmelsen til å kaste lys over det nærmere innhold i artikkel 30 .
Go lea celkojuvvon ahte Vuođđolága § 110a galgá sisttisdoallat seamma go SP 27. artihkal , de sáhttá dán mearrádussii guoskivaš praksis čuvget 30. artihkkala sisdoalu čielgaseappot .
Barnekonvensjonens artikkel 30 er ( i likhet med SP art. 27 ) formulert slik at den gir individuelle rettigheter .
Mánáidkonvenšuvnna artihkal 30 lea ( seammaládje go SP art. 27 ) sátnáduvvon nu ahte das lea sáhka juohkehažžii sierra ( individuála ) vuoigatvuođain .
Ingen av disse to bestemmelsene inneholder noen definisjon av begrepet minoritet eller urfolk .
Ii goappás ge diein mearrádusain leat unnitloguálbmot dahje eamiálbmot doaba dárkileappot čilgejuvvon .
I Norge er det imidlertid sikker rett at samene er anerkjent av statlige myndigheter som Norges urfolk , dette fremgår blant annet av Stortingsmeldingen om samepolitikken .
Norggas lea almmatge sihkkaris ášši dat ahte stáhta eiseválddit leat dohkkehan sápmelaččaid Norgga eamiálbmogin . Dan oaidná earet eará Stuoradiggedieđáhusas sámepolitihka birra .
FNs barnekomité har i behandlingen av Norges siste periodiske rapport om oppfølgningen av barnekonvensjonen kommet med følgende anbefaling5 : ” 61 .
ON mánáidlávdegoddi lea buktán čuovvovaš ávžžuhusa , dalle go meannudii Norgga maŋemus áigodatraportta mánáidkonvenšuvnna čuovvoleami birra : 5 ” 61 .
Komiteen anbefaler parten å gjøre sitt ytterste for å sikre at barn med etnisk minoritetsbakgrunn og barn fra urbefolkningsgrupper har samme tilgang til alle rettigheter som andre barn , herunder tilgang til velferd , helsetjenester og skoler , og at de blir beskyttet mot fordommer , vold og stigmatisering . ”
Lávdegoddi ávžžuha guoskivaš stáhta bargat nu bures go nagoda sihkkarastin dihtii čearddalaš unnitloguide gullevaš mánáide ja eamiálbmotjoavkkuid mánáide seamma vejolašvuođa joksat buot vuoigatvuođaid mat eará mánáin leat , dasa gullá dat ahte galget oažžut seamma buresbirgejumi , dearvvašvuođabálvalusaid ja skuvlla , ja sin galgá suodjalit ovdagáttuid , veahkaválddi ja stigmatiserema vuostá . ”
2.2.3 FNs Urfolkserklæring av 2007
2.2.3 ON Eamiálbmotjulggaštus 2007