pere/sami_parallel huggingface dataset:
I 2016 omfattet STN-området 21 kommuner og 10 kommunedelområder (Slaastad 2016).
Jagis 2006 fátmmastii SED-guovlu 21 suohkana ja 10 gielddaoasseguovlluid (Slaastad 2016).
Av disse 31 kommunene ligger 13 i Finnmark, 14 i Troms og fire i Nordland.
Dan 31 suohkanis ledje 13 suohkana Finnmárkkus, 14 Romssas ja njealje Nordlánddas.
Jeg følger Skålnes (2014) og tar ut bykommunene Alta, SørVaranger og Tromsø.
Čuovvolan Skålnesa (2014) ja guođán gávpotsuohkaniid Álaheaju, Mátta-Várjjaga ja Romssa.
I tillegg gjør jeg ytterligere en avgrensing ved å ta ut de fire kommunene i Nordland fylke som inngår i STN-området.
Dasa lassin dagan vel ovtta ráddjejumi go váillidan dan njealji suohkana Nordlándda fylkkas mat leat oassin SED-guovllus.
Dette vil forenkle beregningene av verdiskapning, og i tillegg utgjør den samiske befolkningen majoriteten av befolkningen i bare en av de fire kommunene (Tysfjord).
Dát álkida rehkenastimiid árvoháhkamis ja dasa lassin lea duššo okta dan njealji suohkanis (Divttasvuotna) gos sámi álbmot dahká eanetlogu álbmogis, nu ahte olles suohkan lea oassin SED-guovllus.
Siden deler av kommuner ikke kan tas ut, velger jeg å inkludere alle kommunene i Troms og Finnmark der deler av kommunene ligger i STN-området.
Dan dihte go oasit suohkaniin eai sáhte leat oassin, lean válljen fátmmastit buot suohkaniid Romssas ja Finnmárkkus, main oasit suohkanis gullet SED-guvlui.
Kommunene som inkluderes, er dermed som vist i tabell 3.1: Metoden beskrevet over vil altså måle samlet verdiskapning i kommunene i tabell 1 slik at vi måler verdiskapningen i kommunene i Troms og Finnmark fylker der hele eller deler av kommunen er innenfor STN-området.
Suohkanat mat leat fátmmastuvvon leat vuosihuvvon tabeallas 3.1.: Bargovuohki maid badjelis lean čilgen galgá nappo mihtidit obbalaš árvoháhkama tabealla 1 suohkaniin, nu ahte sáhttit mihtidit árvoháhkama suohkaniin Romssa ja Finnmárkku fylkkain main olles dahje oasit suohkanis leat SED-guovllu siskkobealde.
3.3 Beregnet verdiskapning
3.3 Meroštallojuvvon árvoháhkan
Dette avsnittet presenterer de beregnede verdiene for verdiskapning i STN-området basert på målet beskrevet i avsnittet foran.
Dán oasis ovdanbuvttán meroštallojuvvon árvvuid mat gullet árvoháhkamii SED-guovllus, mat leat rehkenaston daid mihtuid vuođul maid badjelis lean válddahan.
Beregningene baseres på data fra 2016, siden det er de nyeste nasjonalregnskapsdata på fylkesnivå som er publisert.
Meroštallamiid vuođđun leat dáhtat jagi 2016 rájes, dan dihte go dát leat ođđaseamos nationálarehketdoallodáhtat fylkadásis mat leat almmuhuvvon.
I tillegg har jeg gjort tilsvarende beregninger basert på data fra 2013 for å illustrere hvordan målet kan benyttes til å studere utviklingen i verdiskapning over tid.
Dasa lassin lean dahkan sullasaš rehkenastimiid dáhtaid vuođul jagis 2013 govvidan dihte movt mihtu sáhttá atnit guorahallat árvoháhkama ovdáneami áiggi badjel.
Alle data er hentet i Statistikkbanken i SSB.
Buot dáhtat leat vižžon SGD:a Statistihkkabáŋkkus.
Tall for verdiskapning er hentet fra nasjonalregnskapsstatistikken.
Árvoháhkama logut leat vižžon nationálarehketdoallostatistihkas.
Data for sysselsetting er registerdata hentet fra arbeidsmarkedsstatistikken.
Dáhtat barggolašvuođas leat registtardieđut vižžon bargomárkanstatistihkas.
I analysene under benyttes også data for folketall, alderssammensetning og andre egenskaper ved befolkningen.
Lađastallamis vuolleleappos anán maiddái dáhtaid olmmošlogus, ahkečoahkkádusas ja álbmoga eará iešvuođain.
Her er data hentet fra KOSTRA (Kommune-Stat-Rapportering) i SSB.
Daid dáhtaid lean viežžan SGD:a KOSTRA:s (Suohkan-Stáhta-Raporteren).
Tall for verdiskapning sier ofte lite i seg selv, og det er derfor nyttig å sammenlikne med tall for andre områder.
Árvoháhkama logut iešalddis muitalit dávjá unnán ja lea danin ávkkálaš buohtastahttit eará guovllu loguiguin.
Her har jeg valgt å benytte bruttoproduktet for Troms og Finnmark samlet sett som sammenlikningsgrunnlag.
Dás lean válljen atnit Romssa ja Finnmárkku bruttobuktaga čoahkkehámis buohtastahttinvuođđun.
Dette er det samme som de faktiske tallene publisert av SSB i nasjonalregnskapsstatistikken, bortsett fra at verdien av boligtjenester er fratrukket.
Dát leat seamma go dat duohta logut maid SGD almmuha nationálarehketdoallostatistihkas, earetgo ahte viessobálvalusaid árvvut leat váilliduvvon.
Ulempen ved å sammenlikne med fylket er at verdiskapningen i STN-området vil inngå også i sammenlikningsgrunnlaget, mens fordelen er at man sammenlikner med områder som er rimelig like i næringssammensetning og bosettingsmønster.
Váivvádus fylkkain buohtastahttit lea ahte árvoháhkan SED-guovllus fátmmastuvvo maiddái buohtastahttinvuođus, ja ovdamunni lea fas ahte buohtastahttit guovlluid mat leat oba ovttalágánat ealáhusčoahkkádusa ja ássanmálle dáfus.
Tabell 3.2 presenterer beregningene.
Tabealla 3.2. ovdanbuktá meroštallamiid.
Resultatene viser at i 2016 var bruttoproduktet, eller samlet verdiskapning, i STN-området på vel 19 milliarder kroner.
Bohtosat čájehit ahte jagis 2016 lei bruttobuvtta, dahje ollislaš árvoháhkan, SED-guovllus roahkka 19 miljárdda ruvnno.
Vareide og Roncossek (2016) beregnet samlet verdiskapning, kun basert på regnskapsinformasjon, til å være på 4,5 milliarder kroner i 2015. Den store forskjellen mellom beregningene skyldes at målet på verdiskapning som er utviklet her, omfatter all produksjon, inkludert offentlig sektor.
Vareide ja Roncossek (2016) rehkenasttiiga ollislaš árvoháhkama, duššo rehketdoallodieđuid vuođul, leat 4,5 miljárdda ruvdnon jagis 2015. Meroštallamiid gaskkas stuora erohusa sivvan lea ahte árvoháhkama mihttu, maid dás leat hábmen, fátmmasta buot buvttadeami, maiddái almmolaš sektoris.
Det bør også nevnes at noe av forskjellen kan skyldes at målet i denne artikkelen kan overvurdere verdiskapningen noe, på grunn av at verdiskapning per sysselsatt i de ulike næringene i STN-området er antatt å være lik snittet for fylkene.
Seahtit maiddái namuhit ahte oassi erohusas sáhttá boahtit das go dán artihkkala mihttu sáhttá veaháš liiggás veardidit árvoháhkama, daningo árvoháhkan juohke bargi nammii SED-guovllu iešguđetlágán ealáhusain lea navdon leat seamma go fylkkaid gaskamearri.
I 2013 var bruttoproduktet i STN-området på 15,7 milliarder kroner, noe som betyr en vekst på 21,4 prosent over de tre årene fra 2013 til 2016. Omsatt til årlige vekstrater tilsvarer dette en gjennomsnittlig årlig vekst på om lag 6,7 prosent.
Jagis 2013 lei bruttobuvtta SED-guovllus 15,7 miljárda ruvnno, mii mearkkaša ahte lei lassánan 21,4 proseanttain golmma jagis 2013 rájes 2016 rádjái. Rehkenastojuvvon jahkásaš goargŋumii lea dat seammgo 6,7 proseantasaš gaskamearálaš jahkásaš lassáneapmi.
Alle tall er i løpende priser, dvs. nominelle størrelser, noe som vil si at det ikke er tatt hensyn til prisveksten i samme periode.
Buot logut leat rievddadeaddji hattit, namalassii nominealla mahtodagat, mii mearkkaša ahte haddegoargŋun seamma áigodagas ii leat vuhtiiváldon.
Hvis vi antar at prisveksten for det som er produsert av verdier i STN-området, er lik prisveksten for alt som er produsert i Fastlands-Norge i samme periode, er realveksten på 12,5 prosent.
Jus navdit ahte haddegoargŋun árvvuin mat leat buvttaduvvon SED-guovllus lea seamma go haddegoargŋun visot dain mat leat buvttaduvvon Nannan-Norggas seamma áigodagas, de lea reálagoargŋun 12,5 proseanta.
Real- eller volumvekst får vi ved å ta ut den delen av veksten som skyldes inflasjonen mellom 2013 og 2016 og ikke skyldes vekst i produsert kvantum.
Reála- dahje hivvodatgoargŋuma oažžut go váillidit dan oasi goargŋumis mii lea šaddan inflašuvnna dihte gaskal 2013 ja 2016, ja ii leat šaddan hivvodat buvttadeami dihte.
Dette betyr at hvis vi tenker oss at alt som produseres i området, kan slås sammen til en vare, ville det i 2016 blitt produsert 12,5 prosent flere enheter av denne varen enn i 2013. Veksten er altså betydelig.
Dát mearkkaša ahte jus jurddašit ahte visot mii buvttaduvvo guovllus sáhttá oktiičaskkit oktan buvttan, de livčče jagis 2016 buvttaduvvon 12,5 proseanta eanet gáhppálagat dán buktagis go jagis 2013, nappo lea lassáneapmi fuopmášahtti.
For å sammenlikne verdiskapning mellom geografiske områder av ulik størrelse, som land eller regioner, skaleres ofte bruttoprodukt (for regioner) og brutto nasjonalprodukt (for land) med innbyggertallet i de aktuelle områdene.
Go galgá buohtastahttit árvoháhkama geográfalaš guovlluid gaskkas, mat leat iešguđetlágán mahtosaččat, nugo riikkaid dahje regiovnnaid, de dávjá heivehit bruttobuktaga (regiovnnaid) ja brutto nationálabuktaga (riikkaid) áššáigullevaš guovlluid ássiidloguide.
I STN-området var bruttoproduktet, eller verdiskapningen, på 334 567 kroner per innbygger i 2016. Folketallet i perioden var rimelig stabilt, slik at veksten på 21,7 prosent er omtrent like stor som veksten i total verdiskapning.
SED-guovllus dagai bruttobuvtta, dahje árvoháhkan, 334 567 ruvnno juohke ássi nammii jagis 2016. Olmmošlohku áigodagas lei oalle stáđis, nu ahte lassáneapmi, mii lei 21,7 proseanta, lei sullii seamma mahtosaš go obbalaš árvoháhkama lassáneapmi.
I tabell 2 presenteres også tallene for Troms og Finnmark samlet sett.
Tabeallas 2 ovdanbuvttán maiddái Romssa ja Finnmárkku loguid čoahkkehámis.
En sammenlikning viser at verdiskapningen per innbygger i STN-området i 2016 var vel 84 prosent av tilsvarende verdi for Troms og Finnmark.
Okta buohtastahttin mii lea dahkkon vuosiha ahte árvoháhkan juohke ássi nammii SED-guovllus jagis 2016 lei goit 84 proseanta Romssa ja Finnmárkku vástideaddji árvvus.
I 2013 var imidlertid verdiskapningen per innbygger bare vel 80 prosent av det den var for Troms og Finnmark, så forskjellen er redusert på grunn av den sterkere veksten i STN-området.
Jagis 2013 lei árvoháhkan juohke ássi nammii duššo birrasiid 80 proseanta Romssa ja Finnmárkku árvvus, nu ahte erohus lea unnon SED-guovllu garra lassáneami dihte.
Helt nederst i tabell 2 vises tallene for Norge totalt.
Áibbas vuolemusas tabeallas 2 oaidnit loguid mat leat Norgii obbalaččat.
Dette er summen av bruttoproduktene beregnet fylkesvis og vil derfor avvike fra de offisielle tallene for veksten i brutto nasjonalprodukt (BNP) for hele landet.
Dát lea submi bruttobuktagiin mat leat rehkenaston juohke fylkkas ja mat danin spiehkastit almmolaš loguin čadnon olles riikka brutto nationálabuktaga (BNB) lassáneapmái.
Det fremgår at verdiskapningen per innbygger både i STN-området og i Troms og Finnmark er betydelig lavere enn landsgjennomsnittet, slik som tidligere studier også har vist.
Ovdanboahtá ahte árvoháhkan juohke ássi nammii sihke SED-guovllus ja Romssas ja Finnmárkkus lea mealgat vuolleleappos go riikagaskamearri, nugo dutkamat ovdal maiddái leat vuosihan.
Samtidig er det sterkere vekst både i Troms og Finnmark samlet sett og i STN-området, slik at forskjellen er redusert i løpet av perioden.
Seammás lea garra lassáneapmi sihke Romssas ja Finnmárkkus obbalaččat ja SED-guovllus, nu ahte erohusat leat unnon áigodagas.
Hva er forklaringen på at verdiskapningen per innbygger er lavere i STN-området enn i Troms og Finnmarks samlet sett?
Mii lea čilgehus dasa ahte árvoháhkan juohke ássi nammii lea vuollegeappos SED-guovllus go Romssas ja Finnmárkkus obbalaččat?
Verdiskapningen per sysselsatt i de ulike næringene er per antakelse den samme, så det kan utelates som forklaring.
Árvoháhkan juohke bargi nammii dain iešguđetlágan ealáhusain navdit leat seamma, nu ahte dat ii dohkke čilgehussan.
Men næringssammensetningen er forskjellig, og hvis det er slik at STN-området har en «ugunstig» næringssammensetning i den forstand at en større andel av de sysselsatte jobber i næringer med lav verdiskapning, kan dette gi en lavere verdiskapning.
Muhto ealáhusčoahkkádus ii leat ovttalágán ja jus lea nu ahte SED-guovllus lea «gánnáhahtekeahtes» ealáhusčoahkkádus, daningo stuorimus oassi bargiin barget ealáhusain main lea unnán árvoháhkan, de dát sáhttá dagahit vuollegeappot árvoháhkama.
Det kan undersøkes ved å relatere bruttoproduktet til antall sysselsatte i stedet for til folketallet.
Dán sáhttá iskkat go čatná bruttobuktaga bargiid lohkui, baiccago olmmošlohkui.
Dette er gjort i tabell 3.3.
Tabeallas 3.3. lea nu dahkkon.
Tallene i tabell 3.3 viser at i 2013 var verdiskapningen per sysselsatt i STN-området 98 prosent av tilsvarende størrelse for Troms og Finnmark samlet sett.
Logut tabeallas 3.3 čájehit ahte jagis 2013 lei árvoháhkan juohke bargi nammii SED-guovllus 98 proseanta vástideaddji mahtodagas Romssas ja Finnmárkkus obba hámis.
Det betyr at noe av avviket i verdiskapning mellom STN-området og Troms og Finnmark kan forklares av næringssammensetning.
Dat mearkkaša ahte oasáš spiehkasteamis gaskal SED-guovllu ja Romssa ja Finnmárkku sáhttá čilget ealáhusčoahkkádusain.
I 2016 er imidlertid verdiskapningen per sysselsatt høyere i STNområdet, slik at næringssammensetning isolert sett bidrar til høyere verdiskapning enn i Troms og Finnmark samlet sett.
Jagis 2016 lei aŋkke árvoháhkan juohke bargi nammii badjelis SEDguovllus, nu ahte ealáhusčoahkkádus akto buktá eanet árvoháhkama go Romsa ja Finnmárku čoahkkehámis.
Denne endringen er også noe av forklaringen på at verdiskapningen per innbygger i STN-området er mer lik resten av Troms og Finnmark i 2016 enn i 2013. Siden forskjeller i næringssammensetning, noe som vi i denne sammenhengen forstår som forskjeller i verdiskapning per sysselsatt, ikke kan forklare hvorfor verdiskapningen per innbygger er lavere i STN-området enn i fylkene totalt sett, må det åpenbart henge sammen med sysselsettingsandelen i befolkningen.
Dát nuppástuvvan lea maiddái oassi čilgehusas dasa ahte árvoháhkan juohke ássi nammii SED-guovllus eanet sulastahttá Romssa ja Finnmárkku jagis 2016, go jagis 2013. Daningo erohusat ealáhusčoahkkádusas, maid mii dán oktavuođas ipmirdit erohussan árvoháhkamis juohke bargi nammii, eai nagot čilget manin árvoháhkan juohke ássi nammii lea unnánit SED-guovllus go fylkkain obba hámis, de ferte dat áibbas čielgasit leat čadnon álbmoga bargiidoassemearrái.
Tall for sysselsettingsandelen, både målt i forhold til totalt innbyggertall og antall innbyggere i alderen 16–66 år, er presentert i tabell 4. Tallene i tabell 4 viser en sysselsettingsandel, målt i forhold til innbyggertallet, som er om lag 10 prosentpoeng lavere i STN-området enn det som er snittet for Troms og Finnmark for begge årene, og det er en betydelig forskjell.
Barggolašvuođaoassemeari logut, sihke mihtiduvvon obbalaš ássiidlogu dáfus ja loguid dáfus ássiin mat ledje gaskal 16-66 jagi, lea vuosihuvvon tabeallas 4. Logut tabeallas 4 čájehit barggolašvuođaoassemeari meroštallojuvvon ássiidlogu ektui, mii SED-guovllus lea birrasiid 10 proseantapoeaŋŋa vuollelis go Romssa ja Finnmárkku gaskamearri, goappaš jagiide, ja das lea mihtilmas erohus.
Forskjellen er enda større når andelen måles i forhold til antall innbyggere i alderen 16–66 år.
Erohus lassána vel eanet go oassemearri meroštallojuvvo ássiidlogu ektui ássiin mat leat gaskal 16-66 jagi.
Hvor mye dette betyr, kan illustreres ved et tankeeksperiment der vi tenker oss at andelen sysselsatte i STN-området øker til gjennomsnittet for Troms og Finnmark.
Man ollu mearkkašupmi das lea, sáhttá govvidit jurddaeksperimeanttain mas jurddašit ahte bargiid oassemearri SED-guovlluin lassánii Romssa ja Finnmárkku gaskameari rádjái.
Dette ville i 2016 gitt om lag 4 000 flere sysselsatte.
Dát livččii jagis 2016 addán birrasiid 4 000 eanet bargi.
Hvis vi også tenker oss at de nye sysselsatte hadde fordelt seg på næringer som fantes i 2016, slik at det hadde blitt en prosentvis like stor sysselsettingsvekst i alle næringer, ville det gitt et bruttoprodukt på 393 000 per innbygger.
Jus jurddašit ahte dát ođđa bargit livčče juohkásan ealáhusaide dego 2016:s, nu ahte livččii gártan seamma proseantasaš stuoru bargguiduhttinlassáneapmi buot ealáhusain, de livččii dagahan ahte bruttobuvtta lei šaddat 393 000 juohke ássi nammii.
Da ville verdiskapningen vært 99,1 % av snittet for Troms og Finnmark, noe som betyr at nesten hele forskjellen i verdiskapning per innbygger kan forklares med at sysselsettingsandelen er lavere i STN-området.
Dalle livččii árvoháhkan leamašan 99,1% Romssa ja Finnmárkku gaskamearis, mii máksá ahte goasii olles erohusa árvoháhkamis juohke ássi nammii sáhttá čilget dainna ahte barggolašvuođaoassemeari lea vuollegeappot SED-guovllus.
Klarer vi å forklare hvorfor sysselsettingsandelen er lavere?
Nagoditgo čilget manin barggolašvuođaoassemearri lea vuollegeappot?
Alderssammensetningen i befolkningen er en viktig faktor.
Álbmoga ahkečoahkkádus lea dehálaš buvttadahkki.
En lav andel innbyggere i alderen som normalt sett er yrkesaktiv, vil gi en lavere sysselsettingsandel.
Go ássiid, mat leat dan agis goas dábálaččat leat bargoárjjalaččat, oassemearri lea unni, de dat addá vuollegeappot barggolašvuođaoassemeari.
For å undersøke dette har jeg sammenliknet andelen av innbyggere i alderen 16–66 år.
Iskkan dihte dán lean mun buohtastahttán oassemeari ássiin gaskal 16-66 jagi.
Selv om mange av de yngste går på skole, er det denne aldersgruppen som vanligvis regnes som arbeidsstyrken.
Vaikko oallugat dain nuoramusain vázzet skuvllaid, de lea aŋkke dát ahkejoavku maid dábálaččat navdet bargoveahkan.
Tallene i tabell 4 viser at STNområdet har en noe lavere andel i alderen 16–66 år enn snittet for Troms og Finnmark, og årsaken er i første rekke en høyere andel eldre i befolkningen.
Tabealla 4 logut vuosihit ahte SED-guovllus lea oassemearri gaskal 16-66 jagi veaháš vuollegeappos go Romssa ja Finnmárkku gaskamearri, ja ágga dása lea vuosttažettiin ahte vuorrasit olbmuid oassemearri lea alladeappot.
Det må derfor forventes at yrkesdeltakelsen i området er lavere.
Ferte danin vuordit ahte fidnooassálastin guovllus lea vuollegeappot.
For å si noe om utviklingen fremover presenteres også andelen av befolkningen som var under 17 år i 2016. Den er også lavere i STN-området og indikerer at utfordringen med en relativt lav andel av befolkningen i arbeidsstyrken vil forsterkes i årene fremover.
Vai sáhttá dadjat juoidá ovdáneamis ovddasguvlui, de ovdanbuktojuvvo maiddái oassemearri álbmogis geat ledje vuollel 17 jagi 2016:s. Dat lea maiddái vuollegeappot SED-guovllus ja čujuha ahte hástalus das ahte oalle vuollegis oassemearri álbmogis leat bargoveagas, dat lassána jagiin mat bohtet.
Et annet forhold som kan forklare forskjellen, er variasjon i andelen av dem som normalt sett er i arbeidsstyrken, men som ikke er i arbeid for eksempel fordi de er arbeidsledige eller av andre grunner er falt ut av arbeidsstyrken.
Eará dilálašvuohta mii sáhttá čilget erohusa lea molsašuvvan oassemearis sis geat dábálaččat leat bargoveagas, muhto geat eai leat barggus, ovdamearkka dihte daningo sis ii leat bargu dahje eará ákkaid dihte leat gártan bargoveaga olggobeallái.
Jeg har undersøkt dette ved å se på data for antall registrerte som uførepensjonister eller som arbeidsledige, begge størrelsene målt i forhold til antall innbyggere i aldersgruppen 16–66 år.
Lean guorahallan dán go lean geahččan dáhtaid mat vuosihit loguid sis geat leat čálihuvvon bargonávccahisvuođapensionistan dahje geat leat bargguhisvuođas, goappaš mahtodagat meroštallojuvvon logu ektui ássiin geat leat gaskal 16-66 jagi.
Tallene er rapportert i tabell 4 og viser at uføreandelen er høyere i STN-området.
Loguid lean raporteren tabeallas 4 ja dat čájehit ahte bargonávccahisvuođaoassemearri lea stuoribut SED-guovllus.
I 2016 var antall uførepensjonister i forhold til innbyggertallet i alderen 16–66 i overkant av 13 prosent og om lag sju prosentpoeng høyere enn snittet i Troms og Finnmark.
Jagis 2016 lei bargonávccahisvuođapensionisttaid lohku, logu ektui ássiin gaskal 16-66 jagi, badjelaš 13 proseanta ja birrasiid čieža proseantapoeaŋŋa badjelis go Romssa ja Finnmárkku gaskamearri.
Videre er andelen arbeidsledige noe høyere.
Joatkevaččat lea sin oassemearri, geat leat bargguhisvuođas, veaháš vel badjelis.
I de to årene tallene er beregnet for, er ledigheten om lag et halvt prosentpoeng høyere i STN-området enn snittet for Troms og Finnmark.
Dan guovtti jagis, go meroštallamat leat dahkkon, lea bargguhisvuohta birrasiid bealle proseantapoeaŋŋa badjelis SED-guovllus go Romssa ja Finnmárkku gaskamearri.
Dette er lavere enn rapportert av NAV, men det skyldes at her er ledigheten målt i forhold til antall personer i aldersgruppen 16–66 år, og ikke i forhold til arbeidsstyrken, som er lavere.
Dát lea vuollelis go maid NAV raportere, muhto dat lea dan dihtego dás lea bargguhisvuohta mihtiduvvon logu ektui olbmuin geat ledje ahkejoavkkus 16-66 jagi, ja ii bargoveaga ektui, mii lea vuollegeappot.
3.4 Oppsummering
3.4 Oktiigeassu
I denne artikkelen har jeg foreslått et opplegg for å beregne samlet verdiskapning i STNområdet.
Dán artihkkalis lean árvalan vuogi movt sáhttá meroštallat SED-guovllu obbalaš árvoháhkama.
Hvordan beregningsopplegget kan brukes, er illustrert ved å beregne målet for årene 2013 og 2016. Beregningene viser at verdiskapningen målt per innbygger er betydelig lavere i STN-området enn gjennomsnittet for Troms og Finnmark.
Mainna lágiin meroštallanvuogi sáhttá atnit lea govviduvvon meari rehkenastimiin jagiide 2013 ja 2016. Meroštallamat čájehit ahte árvoháhkan meroštallojuvvon juohke ássi nammii lea mealgat vuollelis SED-guovllus, dan ektui mii dahká Romssa ja Finnmárkku gaskameari.
Forklaringen på dette er lavere yrkesdeltakelse i befolkningen.
Čilgehussan dasa lea vuollegeappot fidnooassálastin SED-guovllu álbmoga siskkobealde.
Noe av dette skyldes en høy andel eldre i befolkningen, men den viktigste forklaringsfaktoren er lavere yrkesdeltakelse i aldersgruppen som normalt sett utgjør arbeidsstyrken, enn det som er gjennomsnittet i Troms og Finnmark.
Muhtin oassi sivas manin ná lea, guoddá dat ahte doppe lea stuorra oassi álbmogis vuorrasit olbmot, muhto deháleamos čilgehusbuvttadahkki lea ahte fidnooassálastin lea vuollegeappos ahkejoavkkus mii dábálaš dilis dahká bargoveaga, go buohtastahttá Finnmárkku ja Romssa gaskameriin.
Hvis yrkesdeltakelsen hadde økt til snittet for de to fylkene, ville verdiskapningen per innbygger også vært oppe på gjennomsnittet for fylkene.
Jus fidnooassálastin SED-guovllus livččii lassánan dan dássái mas dán guovtti fylkka gaskamearri lea, de livččii árvoháhkan juohke ássi nammii maiddái leamašan fylkkaid gaskameari dási rájes.
Dette betyr at det er et stort potensial i området når det gjelder vekst i næringsutviklingen fremover.
Dát muitala ahte guovllus leat nanu vejolašvuođat lassánahttit ealáhusovdáneami ovddas guvlui.
3 Vold, overgrep og helseplager blant samer i Norge
3 Veahkaválddálašvuohta ja illasteapmi sápmelaččaid gaskkas Norggas
Astrid Margrethe Anette Eriksen, forsker, Senter for samisk helseforskning (SSHF), UiT Norges arktiske universitet;
Astrid Margrethe Anette Eriksen, Dutki, Sámi dearvvašvuođadutkama guovddáš (SDDG), UiT- Norgga árktalaš universitehta;
OsloMet – storbyuniversitetet.
OsloMet- Storbyuniversitetet (Stuora gávpot universitehta)
Sammendrag Vold og seksuelle overgrep er et betydelig samfunnsproblem i Norge.
Čoahkkáigeassu Veahkaválddálašvuohta ja seksuála illasteapmi lea čielga servodatváttisvuohta Norggas.
Formålet med dette kapitlet er å gi en kunnskapsoversikt over vold og overgrep og sammenhengen med helseplager.
Ulbmil dáinna kapihttaliin lea čájehit listu máhtus mii lea veahkaválddálašvuođaid ja illastemiid birra ja movt dat čatnasa dearvvašvuođaváttuide.
Vi har kartlagt forekomsten av ulike former for vold og overgrep blant voksne samer sammenlignet med ikke-samer i alderen 18–69 år og analysert sammenhengen mellom selvrapportert vold i barndom og helseplager som voksen.
Mii leat kárten makkár veahkaválddálašvuođa ja illasteami gávdnojit rávis sápmelaččaid gaskkas, go leat buohtastahttán earáiguin, geat eai leat sápmelaččat, agis 18-60 jahkásaččain. Mii leat maid guorahallan makkár gaskavuohta lea iešdieđihuvvon veahkaválddálašvuođas mánnávuođas ja dearvvašvuođaváttuin rávisolmmožin.
Datagrunnlaget er en del av SAMINOR 2, en spørreskjemaundersøkelse om helse og levekår i områder med samisk og norsk bosetning i distriktsområder i Nord-Norge og Trøndelag.
Diehtovuođđu lea oassi SAMINOR 2, jearahallanskoviiskkadeapmi dearvvašvuođa- ja eallindilli birra sámi ja dáčča ássamis DavviNorgga ja Trøndelága doaresbealguovlluin.
Alle innbyggere i alderen 18–69 år i utvalgte kommuner ble invitert til å delta, med en svarprosent på 27. Datagrunnlaget inkluderer 2197 samer (19 %) og 9099 ikke-samer (81 %).
Buot ássit agis 18-69 jahkásaččain dihto suohkaniin jerrojedje oasálastit, mas vástidanproseanta lei 27. Diehtovuođđu fátmmasta 2197 sápmelačča (19 %) ja 9099 eará olbmo, geat eai leat sápmelaččat (81 %).
Funnene viser at en betydelig høyere andel av de samiske kvinnene rapporterer om emosjonell, fysisk og seksuell vold både i barndom og som voksen sammenlignet med de ikke-samiske kvinnene.
Gávdnosat čájehit ahte leat arvat eambbo sámi nissona geat dieđihit ahte leat gillán dovdduide čuohcci, fysalaš ja seksuálalaš veahkaválddálašvuođa sihke mánnán ja rávisolmmožin, go buohtastahttá eará nissoniiguin, geat eai leat sápmelaččat.
Blant menn rapporterer en betydelig høyere andel av samiske menn om emosjonell og fysisk vold både i barndom og som voksen sammenlignet med ikke-samiske menn.
Sámi dievdoolbmot muitalit arvat eambbo go earát, geat eai leat sápmelaččat, ahte leat gillán dovdduide čuohcci ja fysalaš veahkaválddálašvuođa sihke mánnán ja rávisolmmožin.
Færre menn enn kvinner rapporterte om seksuell vold, og blant menn er det ingen etniske forskjeller.
Leat unnit dievdoolbmot go nissonolbmot geat dieđihit seksuálalaš veahkaválddálašvuođa, ja dievdoolbmuid gaskkas eai leat čearddalaš erohusat.
I tillegg rapporterte en høyere andel av samer om vold og overgrep siste 12 måneder sammenlignet med ikke-samiske.
Dasa lassin almmuhedje eambbo sápmelaččat go earát, geat eai leat sápmelaččat, veahkaválddálašvuođaid ja illastemiid maŋemus 12 mánus.
Omtrent en tredel av utvalget har opplevd to eller tre typer vold.
Sullii goalmmádas oassi sin gaskkas geat vástidedje leat vásihan guovtte dahje golmmalágan veahkaválddálašvuođa.
Andelen var høyest blant kvinner, og der var det ingen etniske forskjeller.
Stuorimus oasis ledje nissonolbmot ja das eai lean makkárge čearddalaš erohusat.
Imidlertid rapporterte en høyere andel av samiske menn om to eller tre typer vold sammenlignet med ikke-samiske menn.
Stuorit oassi sámi dievdoolbmuin almmuhedje guovtte dahje golmmalágan veahkaválddálašvuođa, go buohtastahttá earáid ektui, geat eai leat sápmelaččat.
Voldsutøver var hovedsakelig en kjent person for voldsutsatte, ikke en fremmed.
Veahkaváldi lei dávjjimus oahpes olmmoš sutnje gii gillái veahkaválddálašvuođa, ii lean amas olmmoš.
Voldsutøver var hovedsakelig en person utenfor familie/slekt.
Eanas olbmuin lei veahkaváldi dakkár gii ii lean bearaš/sohka.
Blant både samer og ikke-samer er det en sterk sammenheng mellom vold i barndom og psykiske plager og kroniske smerter som voksen.
Sihke sápmelaččaid ja earáid gaskkas, geat eai leat sápmelaččat, lea nanu čanastat gaskal mánnávuođa veahkaválddálašvuođa ja bissovaš bákčasiin rávis olmmožin.
Sammenhengen mellom vold i barndom og kroniske smerter som voksen er derimot svakere for samiske menn enn for ikke-samiske menn.
Čanastat mánnávuođa veahkaválddálašvuođas ja bissovaš bákčasiin rávisolmmožin leat unnit sámi dievdoolbmuid gaskkas go earáid, geat eai leat sápmelaččat.
Den samiske befolkningen rapporterer om noe høyere forekomst av psykiske plager og flere symptomer på post-traumatisk stress enn den ikke-samiske.
Sámi álbmogis almmuhit eambbo go earát, geat eai leat sápmelaččat, ahte leat psyhkalaš eambbo váttut ja eambbo symptomaid post-traumáhtalaš hušas.
Vold i barndommen kan forklare noe av den etniske forskjellen i mentale helseplager både blant kvinner og menn.
Veahkaválddálašvuohta mánnávuođas sáhttá čilget juoidá čearddalašvuođa erohusas mentála dearvvašvuođaváttuin, sihke nissonolbmuid ja dievdoolbmuid gaskkas.
3.1.1 Vold og overgrep generelt
3.1.1 Veahkaválddálašvuohta ja illasteapmi obbalaččat
Verdens helseorganisasjon har stadfestet vold og seksuelle overgrep som et globalt folkehelseproblem som kan ha stor innvirkning på helse og livskvalitet (1, 2).
Máilmmi Dearvvašvuođaorganisašuvdna lea nannen veahkaválddálašvuođa ja seksuála illasteami máilmmi viidosaš álbmotdearvvašvuođa váttisvuohtan, mas sáhttá leat ollu dadjamuš dearvvašvuhtii ja eallinkvalitehtii (1, 2).
Norske befolkningsundersøkelser viser at også i Norge er vold og seksuelle overgrep et alvorlig samfunns- og folkehelseproblem, og det rammer en betydelig del av befolkningen (3).
Norgga álbmotiskkadeamit čájehit ahte maiddái Norggas lea veahkaválddálašvuohta ja seksuála illasteapmi duođalaš servodat- ja álbmotdearvvašvuođaváttisvuohta, ja čuohcá oallugiidda álbmogis (3).
For eksempel rapporterte 33,6 % kvinner og 11,3 % menn om seksuelle overgrep i løpet av livet.
Ovdamearkka dihte almmuhedje 33,6 % nissonolbmuin ja 11,3 % dievdoolbmuin ahte leat gillán veahkaválddálašvuođa iežaset eallimis.
Like mange menn (5,1 %) som kvinner (4,9 %) har opplevd alvorlig fysisk vold fra foresatte i barndommen (3).
Seamma ollu dievddut (5,1% go nissonolbmot (4,9%) leat vásihan duođalaš fysalaš veahkaválddálašvuođa mánnán váhnemiin (3).
Tidligere befolkningsundersøkelser har ikke inkludert spørsmål om samisk etnisitet.
Ovddit álbmotiskkadeamit eai leat fátmmastan gažaldaga sámi čearddalašvuođas.
Det har derfor vært kunnskapsmangel om denne problematikken i den samiske befolkningen i Norge.
Danne lea leamaš váilevašvuohta dieđuin dán váttisvuođa hárrái sámi álbmoga ektui Norggas.
Regjeringen har de siste årene lagt frem tre handlingsplaner mot vold: Regjeringens handlingsplan mot vold i nære relasjoner («Et liv uten vold» 2014–2017), Regjeringens handlingsplan mot tvangsekteskap, kjønnslemlestelse og alvorlige begrensninger av unges frihet (2013–2016), og Regjeringens handlingsplan mot voldtekt (2019–2022).
Ráđđehus lea daid maŋemus jagiid ovddidan golbma doaibmaplána veahkaválddálašvuođa ektui: Ráđđehusa doaibmaplána veahkaválddálašvuođas lagas birrasis (“Et liv uten vold” (Eallin veahkaválddálašvuođa haga) 2014-2017). Ráđđehusa doaibmaplána bággonáitaleapmái, vuolledáhpečuohppan, ja duođalaš gáržžideami nuoraid friddjavuođas (2013-2016). Ráđđehusa doaibmaplána veagalváldima vuostá (2019-2022).
De som utsettes for vold og overgrep, kan oppleve en vesentlig forringelse av helse og livskvalitet.
Go vásiha veahkaválddálašvuođa ja illasteami, de sáhttá mielddisbuktit ahte dearvvašvuohta ja eallindilli vearáska sin gaskkas geaidda dat guoská.
Felles fokusområder i alle de tre handlingsplanene er da også forebygging, synliggjøring, kompetanse, samarbeid og målet om at alle skal nås.
Oktasaš fokussuorggi buot dan golmma doaibmaplánas leat maiddái eastadeapmi, oainnusin dahkan, gelbbolašvuohta, ovttasbargu ja mihttu ahte buohkaid galgá olahit
3.1.1.1 Vold og overgrep blant urbefolkninger
3.1.1.1 Veahkaválddálašvuohta ja illasteapmi eamiálbmogiid gaskkas:
Internasjonal forskning viser at urbefolkninger rapporterer om høyere forekomst av vold og seksuelle overgrep sammenlignet med majoritetsbefolkningen i de respektive landene (4, 5).
Gaskariikkalaš dutkan čájeha ahte eamiálbmogat almmuhit eambbo veahkaválddálašvuođa ja seksuálalaš illasteami go buohtastahttá eanetlohkoálbmogiiguin dain guoskevaš riikkain (4, 5).
Helse- og levekårsundersøkelser fra Grønland viser at vold og seksuelle overgrep er et utbredt problem (6).
Dearvvašvuođa- ja eallindilleiskkadeapmi Ruonáeatnamis čájeha ahte veahkaválddálašvuohta ja seksuála illasteapmi lea viiddis váttisvuohta.
En studie som sammenlignet Grønland og Danmark, fant at forekomsten av vold og seksuelle overgrep var betydelig høyere på Grønland (7).
Muhtin dutkan mii buohtastahtti Ruonáeatnama ja Dánmárkku čájehii ahte Ruonáeatnamis ledje arvat eambbo veahkaválddálašvuođat ja seksuálalaš illasteamit dáhpáhuvvan (7).
I Alaska er vold og overgrep blant urfolk ansett som en samfunnsutfordring (8).
Alaska eamiálbmogiid gaskkas gehččojuvvo veahkaválddálašvuohta ja illasteapmi servodatváttisvuohtan (8).
En rapport fra 2000 som oppsummerer internasjonale studier, viser at canadiske urfolkskvinner og -jenter har tre ganger så høy risiko for å bli utsatt for vold og overgrep sammenlignet med majoritetsbefolkningen (9).
Raporta, mii lea čállon 2000 ja mii čoahkkáigeassá riikkaidgaskasaš dutkamiid čájeha ahte Kanádalaš eamiálbmotnissoniin ja nieiddain lea golmma geardde eambbo várra vásihit veahkaválddálašvuođa ja illastemiid go buohtastahttá eanetloguálbmogiin (9).
I de siste årene har det også vært et sterkt internasjonalt søkelys på at mange urfolkskvinner i Canada blir drept eller forsvinner uten at dette etterforskes av politiet (10).
Dan golmma maŋemus jagis lea maid leamaš viiddis riikkaidgaskasaš fuomášupmi das ahte ollu eamiálbmotnissona Kanádas gottáhallet dahje láhppojit, almma politiijaid dutkamiid haga (10).
I en rapport fra juni 2019 blir det dokumentert at statlige institusjoner i Canada har vært passive tilskuere til den utbredte volden mot urfolksjenter og -kvinner i Canada.
Muhtin raporttas mii lea čállon geassemánu 2019 duođaštuvvo ahte stáhtalaš ásahusat Kanádas leat leamaš passiivvalaš geahččin dan viiddis veahkaválddálašvuhtii mii lea dáhpáhuvvan Kanádalaš eamiálbmotnissoniid- ja nieiddaid vuostá.
Tusenvis har blitt drept eller forsvunnet de siste tiårene.
Duháhiid mielde leat gottáhallon ja láhppon daid maŋemus logijagiin.
Rapporten omtaler dette som et folkemord med røtter tilbake til kolonitiden (11).
Raporta gohčoda dan álbmotgoddin, mas leat ruohttasat gitta koloniijaáigodahkii (11)
3.1.1.2 Oppmerksomhet om vold og overgrep i samiske miljøer
3.1.1.2 Veahkaválddálašvuođa ja illastemiid fuomášuhttin sámi birrasiin:
Vold og overgrep i Norge får fra tid til annen nasjonal oppmerksomhet, og da spesielt seksuell vold mot barn og unge.
Veahkaválddálašvuođat ja illasteamit ožžot duollet dálle riikaviidosaš fuomášumi, ja earenoamážiid veahkaválddálašvuohta, mii dáhpáhuvvá mánáid ja nuoraid vuostá.
Vold i samiske miljøer og debatt rundt denne problematikken har vært mye preget av taushet.
Veahkaválddálašvuohta sámi birrasiin ja ságastallan dan váttisvuođa birra, dasa lea jávohisvuohta ollu váikkuhan.
Det er likevel et par saker som har fått nasjonalt fokus.
Leat goitge muhtin áššit mat leat ožžon riikaviidosaš fuomášumi.
Et eksempel på dette er Kautokeino-saken fra 2006–2007. Den gjaldt seksuell omgang med mindreårige jenter.
Okta ovdamearka dasa lea Guovdageainnu ášši 2006-2007, mii lei seksuála servvoštallama birra vuolleahkásaš nieiddažiiguin.
I 2007 sendte en pappa fra Tysfjord et brev til statsministeren der han bønnfalt om hjelp til å stoppe seksuelle overgrep mot samiske barn i Tysfjord (12).
2007 ges sáddii muhtin áhčči Divttasvuonas reivve stádaministarii, mas son ohcalii veahki bissehit seksuálalaš illastemiid sámi mánáid vuostá Divttasvuonas (12).
I kjølvannet av dette stod også flere samiske ofre frem og fortalte sine historier.
Dan oktavuođas almmuhedje ja muitaledje maiddái máŋga sámi gillájeaddji iežaset muitalusaid.
Det skapte mange nyhetsoppslag i nasjonale medier, men lite debatt i samiske miljøer.
Dat dagahii ollu ođasášši riikaviidosaš mediain, muhto unnán ságastallama sámi birrasiin.
I 2011 ble det utgitt en rapport av Minde og Utsi: Voldens mange ansikter i samiske miljøer, der sentrale personer involvert i Kautokeino-saken ble intervjuet om prosessen før, under og etter rettssakene.
2011 almmuheigga Minde ja Utsi raportta: “Veahkaválddálašvuođa máŋga ámadaju sámi birrasiin”, mas guovddáš olbmot, geat ledje sorron Guovdageainnu áššái, jearahallojedje proseassa birra ovdal diggeášši, diggeášši vuolde ja maŋŋil diggeáššiid.
Forfatterens artikkel om utbredelsen av vold og overgrep i 2015 skapte også nasjonal debatt (13).
Čálli artihkal veahkaválddálašvuođa ja illastemiid birra 2015 dagahii maid riikaviidosaš ságastallama (13).
Året etter, 11. juni 2016, publiserte VG helg en reportasje der samiske kvinner og menn forteller om vold og seksuelle overgrep i Tysfjord.
Jagi maŋŋil, geassemánu 11. beaivvi 2016, almmuhii VG helg ovtta reportáša mas 11 sámi nissonolbmo ja dievdoolbmo muitaledje veahkaválddálašvuođa ja seksuála illastemiid birra Divttasvuonas.
Journalistene hadde i alt 47 navn på personer som hadde fortalt sine personlige historier om vold og overgrep, alle samiske (12).
Journalisttain ledje oktiibuot 47 nama olbmuin geat ledje muitalan iežaset persovnnalaš muitalusaid veahkaválddálašvuođain ja illastemiin, ja buohkat ledje sápmelaččat (12).
Saken ble løftet til nasjonalt nivå.
Ášši loktejuvvui našuvnnalaš dássái.
I 2015–2016 satte Sametinget for alvor vold og overgrep på den politiske agendaen.
Sámedikkis bidje 2015-2016 veahkaválddálašvuođa ja illastemiid politihkalaš agendai.
De siste årene har det vært et omfattende fokus på denne problematikken fra både nasjonale myndigheter, Sametinget, Senter for samisk helseforskning, Norges nasjonale institusjon for menneskerettigheter (NIM), samisk nasjonalt kompetansesenter – psykisk helsevern og rus (SANKS) og andre samiske interesseorganisasjoner.
Daid maŋemus jagiid lea leamaš viiddis fokus dán váttisvuođa hárrái sihke riikaviidosaš eiseválddiin, Sámedikkis, Sámi dearvvašvuođa dutkama guovddážis, Norgga našuvnnalaš olmmošvuoigatvuođa institušuvnnas, Sámi našuvnnalaš gealbobálvalus – psyhkalaš dearvvašvuođasuddjen ja gárrendilledikšu (SANAG) ja eará sámi beroštupmeorganisašuvnnain.
3.2 Definisjoner
3.2 Definišuvnnat
Verdens helseorganisasjon definerer vold slik: Tilsiktet bruk av fysisk tvang eller makt, truet eller faktisk, mot seg selv, en annen person, eller mot en gruppe eller samfunn, som enten resulterer i eller har en høy sannsynlighet for å resultere i personskade, død, psykologisk skade, underutvikling eller deprivasjon (1).
Máilmmi dearvvašvuođaorganisašuvdna lea defineren veahkaválddálašvuođa dáinna lágiin: “Dihtomielalaččat bágget fysalaččat dahje fámuin, áitin dahje duođalašvuohta, iežas vuostá, nuppi olbmui, dahje joavkku dahje servodaga vuostá, mas boađus šaddá dahje lea várra ahte olmmoš vaháguvvá, jápmá, psyhkalaččat vaháguvvá, váilevaš ovdáneapmi dahje šaddá lossamiella”.
Isdal (2000), en norsk psykologspesialist som har jobbet med voldsproblematikk siden 1980- tallet, definerer vold på følgende måte: Vold er enhver handling rettet mot en annen person som gjennom at denne handlingen skader, smerter, skremmer eller krenker, får denne personen til å gjøre noe mot sin vilje eller slutte å gjøre noe den vil (14).
(1) Norgga psykologiijaspesialista Isdal (2000), gii lea bargan veahkaválddálašvuođa váttisvuođain 1980-logu rájes, definere veahkaválddálašvuođa čuovvovaččat: “Veahkaválddálašvuohta lea juohke dahkku mii dahkko nuppi vuostá ja man bokte dahkku nuppi olbmo vaháguhttá, bávččagahttá, baldá dahje loavkašuhttá, ja mii dagaha ahte dat olmmoš dahká juoidá iežas miela vuostá dahje heaitá dahkamis dan maid háliida” (14).
Vold forstås og tolkes ulikt i ulike kulturer (14, 15).
Veahkaválddálašvuohta ipmirduvvo ja dulkojuvvo iešguđet ládje iešguđetlágan kultuvrrain (14, 15).
I mange land er for eksempel vold mot kvinner og barn ansett som et privat anliggende (15).
Máŋgga riikkas gehččojuvvo ovdamearkka dihte veahkaválddálašvuohta nissonolbmuid ja mánáid vuostá priváhta áššin (15).
I Norge er nå alle former for vold, også i nære relasjoner som for eksempel vold mot barn og partnervold, straffbare handlinger, uavhengig av hvem som utøver volden og hvor den finner sted (16).
Norggas lea dál juohkelágan veahkaválddálašvuohta rihkolaš dahkku, maiddái lagas oktavuođain nugo ovdamearkka dihte veahkaválddálašvuohta mánáid ja guoimmi vuostá, beroškeahttá gii dahká dan ja gos dat dahkko(16).
3.3 Forekomst av vold og seksuelle overgrep i Norge
3.3 Veahkaválddálašvuohta ja seksuálalaš illasteamit mat gávdnojit Norggas
I 2014 kom en omfattende befolkningsundersøkelse fra Nasjonalt kunnskapssenter om vold og traumatisk stress (NKVTS): Vold og voldtekt i Norge – en nasjonal forekomststudie av vold i et livsløpsperspektiv (3).
2014 bođii viiddis álbmotiskkadeapmi Nationála máhttoguovddážis veahkaválddi ja traumáhtalaš huša birra (NKVTS) “Veahkaválddálašvuohta ja veagalváldin Norggas – našuvnnalaš veahkaválddálašvuođa dutkan mii dáhpáhuvvá eallinagi perspektiivvas” (3).
Noen viktige funn i rapporten er at 8 % kvinner og 2 % menn har opplevd alvorlig partnervold.
Muhtin mávssolaš fuomášumit mat ovdanbohte raporttas leat ahte 8 % nissonolbmuin ja 2 % dievdoolbmuin leat vásihan duođalaš veahkaválddálašvuođa, maid guoibmi dagaha.
Bare én av fire anmeldte saken til politiet.
Dušše okta njealljásis lea dieđihan ášši politiijaide.
Bare én av tre kvinner som har vært utsatt for vold eller overgrep, hadde kontaktet hjelpeapparatet.
Dušše okta golbmasis geat leat vásihan veahkaválddálašvuođa dahje illasteami leat váldán oktavuođa veahkkebálvalusain.
Nær én av ti kvinner blir voldtatt i løpet av livet, halvparten før fylte 18 år.
Lagabui okta logi nissonolbmos veagalváldojit eallinagis, ja bealli veagalváldimiin leat dáhpáhuvvan go devddii 18 jagi.
Bare 11 % søkte medisinsk hjelp etterpå, og 10 % anmeldte voldtekten.
Dušše 11 % ohce medisiinnalaš veahki maŋŋil ja 10 % váide veagalváldima.
Én av tre hadde aldri fortalt om voldtekten til noen.
Okta golbmasis ii lean goassege muitalan oktiige veagalváldima birra.
Forekomsten av voldtekt var 1 % hos menn.
1 % dievdoolbmuin leat vásihan veagalváldima.
Ca. 5 % hadde opplevd alvorlig fysisk vold fra foresatte i barndommen.
Sullii 5 % ledje vásihan duođalaš fysalaš veahkaválddálašvuođa váhnemiin dahje ovddasteddjiin mánnán.
De viktigste gruppene av overgripere var kjente voksne, familie og slekt annet enn foresatte (3).
Veagalváldit ledje eanas oassi lagas rávis olbmot, bearaš dahje eará fuolkkit geat eai lean váhnemat dahje ovddasteaddjit (3)
3.4 Kategorier av vold og overgrep
3.4 Veahkaválddálašvuođa ja illastemiid šlájat
Verdens helseorganisasjon har utviklet en kategori over vold og overgrep ut ifra hvem som utfører volden (fig.1) (1).
Máilmmi dearvvašvuođaorganisašuvdna lea ráhkadan veahkaválddálašvuođa ja illastemiid šlájaid dan ektui geat dahket veahkaválddálašvuođa (govus 1) (1).
Den inndeles i selvpåført vold, mellommenneskelig vold og kollektiv vold.
Dat juhkko čuovvovaččat: ieš alcces dagahan veahkaválddálašvuođa, olmmošgaskasaš veahkaválddálašvuohta ja kollektiiva veahkaválddálašvuohta.
I tillegg er den mellommenneskelige volden videre inndelt i to undergrupper: vold fra partner og familiemedlemmer og som ofte begås i hjemmet, og vold påført av andre i miljøet og som oftest begås utenfor hjemmet.
Dasa lassin juhkko olmmošgaskasaš veahkaválddálašvuohta vel guovtti vuolitjoavkkuide: veahkaválddálašvuohta maid guoibmi ja bearašlahtut dagahit ja mat dávjjimusat dáhpáhuvvet ruovttus, ja veahkaválddálašvuohta maid earát birrasis dagahit ja mat dáhpáhuvvet dávjjimusat olggobealde ruovttu.
Den tredje omtales som kollektiv vold og refererer ofte til vold utført av myndigheter mot en bestemt gruppe.
Goalmmát ges gohčoduvvo kollektiiva veahkaválddálašvuohta ja refererejuvvo dávjá ahte lea veahkaválddálašvuohta, maid eiseválddit dagahit muhtin dihto joavkku vuostá.
I denne artikkelen er det mellommenneskelig vold (fysisk, seksuell og emosjonell/psykologisk, se fig. 1) som er målt, og overgriperen kan enten være partner, familiemedlemmer, andre kjente eller ukjente.
Dát artihkal lea olmmošgaskasaš veahkaválddálašvuohta (fysalaš, seksuálalaš ja dovdduide čuohcci/psykologalaš, geahča govus 1) mii lea mihtiduvvon, ja veahkaváldi sáhttá leat sihke guoibmi, bearašlahtut, eará oahppásat dahje amas olbmot.
Figur 3.1 Kategorier av vold og overgrep
Govus 3.1 Veahkaválddálašvuođa ja illastemiid šlájat
Eriksen AMA, 2017: Bearbeidet etter WHOs oversikt over ulike typer vold.
Eriksen AMA, 2017: Ráhkaduvvon Máilmmi dearvvašvuođaorganisašuvnna listu vuođul dain iešguđet lágan veahkaválddálašvuođain.
3.5 Faktorer som påvirker vold og overgrep
3.5 Fáktorat mat váikkuhit veahkaválddálašvuođaide ja illastemiide
Årsakene til vold og overgrep kan være både strukturelle, situasjonsbestemte og individuelle forhold, og samspillet mellom disse.
Veahkaválddálašvuođaid ja illastemiid sivat sáhttet leat struktuvrralaččat, lea dilálašvuohta mii mearrida ja individuála dilálašvuođat, ja lea čanastat daid gaska.
Verdens helseorganisasjon har utviklet en modell over faktorer som øker risikoen for vold og overgrep (fig. 2).
Máilmmi Dearvvašvuođaorganisašuvdna lea ráhkadan modealla šlájain mat lasihit riska dagahit veahkaválddálašvuođa ja illasteami (govus 2).
Det er ikke én enkeltfaktor som gir utslag, men samspillet mellom flere ulike faktorer på ulike nivå, både på individ-, partnerforhold-, nærmiljø- og samfunnsnivå.
Ii leat okta eaŋkilfáktor mii váikkuha, muhto leat máŋgga iešguđet lágan fáktoriid ovttasdoaibman iešguđet dásiin, mii guoská indiviida, guoibmedilálašvuhtii, lagasbirrasii ja servodahkii.
På samfunnsnivå nevnes økonomiske og politiske føringer som opprettholder eller øker sosiale og økonomiske ulikheter i befolkningen.
Servodatdásis namuhuvvojit ekonomalaš ja politihkalaš láidehusat mat bisuhit dahje lasihit sosiála ja ekonomalaš iešguđetláganvuođaid álbmogii.
Videre kan sosiale og kulturelle normer, som mannens dominans over kvinnen og foreldres dominans over barn påvirke voldsadferd.
Viidásit sáhttet sosiála ja kultuvrralaš norpmat, nugo dievdoolbmo mearrideapmi nissonolbmo badjel ja váhnemiid mearrideapmi mánáid badjel váikkuhit veahkaválddálašvuođa láhttemii.
Risikofaktorer som påvirker voldsadferd i nærmiljøet, kan for eksempel være høy arbeidsledighet og fattigdom, og tilgang til rusmidler.
Riskafáktorat, mat váikkuhit veahkaválddálašvuođa láhttemii lagasbirrasis, sáhttet ovdamearkka dihte leat alla bargguhisvuohta ja geafivuohta, ja ahte gárrenmirkkot leat olámuttos.
I parforhold er konflikter og patriarkalsk familiestruktur risikofaktorer.
Báraid gaskkas leat riiddut ja patriárkkalaš bearašstruktuvra mat leat riskafáktorat.
På individnivå vil tidligere eksponering for vold, alkoholinntak og personlig forhold til familie, venner og partner være risikofaktorer.
Indiviidadásis sáhttet riskafáktorat leat ovdalaš veahkaválddálašvuohta mii čuovvu, persovnnalaš bearašdilálašvuohta, olbmát ja guoibmi.
Figur 3.2 Faktorer som påvirker vold og overgrep
Govus 3.2 Fáktorat mat váikkuhit veahkaválddálašvuođa ja illasteami
Eriksen AMA, 2019: Bearbeidet etter WHOs modell.
Eriksen AMA, 2019: Ráhkaduvvon Máilmmi dearvvašvuođaorganisašuvnna modealla vuođul.
3.6 Helsekonsekvenser
3.6 Dearvvašvuođaváikkuhusat
Forskning viser samvariasjon mellom vold og overgrep og kroniske smerter.
Dutkan čájeha ahte veahkaválddálašvuohta ja illasteapmi ja bistevaš bákčasat heivejit oktii.
Vedrørende psykisk helse har ofte angst og depresjon vært mest undersøkt i studier som har sett på konsekvenser av vold.
Psyhkalaš dearvvašvuođa hárrái lea dávjá ballu ja lossamiella mii lea eanemus dutkojuvvon dutkamiin, main leat geahččan makkár váikkuhus lea veahkaválddálašvuođas.
Studier har funnet at også post-traumatisk stress, søvn- og spiseforstyrrelser og selvmordsforsøk er knyttet til vold og overgrep.
Dutkamiiguin leat maid gávnnahan ahte post-traumáhtalaš hušša, oađđin- ja borranváttut ja iešsoardingeahččaleapmi čatnasit veahkaválddálašvuhtii ja illasteapmái.
Videre kan det å bli utsatt for vold og overgrep også få konsekvenser for seksuell og reproduktiv helse som uønsket graviditet, seksuelt overførbare sykdommer og kroniske underlivssmerter.
Viidásit sáhttá veahkaválddálašvuohta ja illasteapmi mielddisbuktit maid seksuála ja reproduktiiva dearvvašvuođa nugo sávakeahtes áhpehisvuođa, nuoskkesdávddaid njoammuma ja bistevaš bákčasiid vuolledábiin.
Atferdsmessige konsekvenser er knyttet til alkohol- og rusmisbruk, mange seksualpartnere, samt valg av partner som utøver vold (1, 2, 5, 15).
Láhttema váikkuhusat čatnasit alkohola- ja gárrenmirkogeavaheapmái, máŋga seksuálaguoimmi, ja ahte dávjá vállje veahkaválddálaš guoimmi (1,2,5,15).
3.7 Om studien SAMINOR 2
3.7 SAMINOR 2 dutkama birra
Den andre helse- og levekårsundersøkelsen i områder med samisk og norsk bosetting, SAMINOR 2, spørreskjemaundersøkelsen, ble gjennomført av Senter for samisk helseforskning, UiT Norges arktiske universitet i 2012 (17).
Nubbi Dearvvašvuođa- ja eallindilleiskkadeapmi guovlluin gos ásset sihke sápmelaččat ja dáččat, SAMINOR 2, mii lei jearahallanskoviiskkadeapmi, ja maid Sámi dearvvašvuođadutkama guovddáš, UiT Norgga árktalaš universitehta čađahii 2012 (17).
Undersøkelsen ble gjennomført i 25 kommuner med samisk og norsk bosetting i Nord-Norge og Trøndelag.
Iskkadeapmi čađahuvvui 25 Davvi-Norgga ja Trøndelága suohkaniin, gos ásse sihke sápmelaččat ja dáččat.
Undersøkelsen ble gjennomført i de samme områdene som SAMINOR 1 (gjennomført i 2003/2004).
Iskkadeapmi čađahuvvui seamma guovlluin go SAMINOR 1 čađahuvvui 2003/2004.