pere/sami_parallel huggingface dataset:
Naturressursene , råvarene , det nordiske klimaet og de store sesongvariasjoner er utgangspunktet for den norske matkulturen og det nordiske kjøkkenet .
Luonddu valljodagat , ávdnasat , davviguovlluid dálkkádat ja áigodagaid čielga molsašuddan addet vuođu norgga borramuškultuvrii ja davviriikkalaš gievkkanii .
Maten er et viktig kontaktpunkt i samfunnet og en del av vår felles kulturarv .
Borramuš lea servodaga mávssolaš čanussadji , ja okta mávssolaš kulturárbámet oassi .
Endringene i det norske samfunnet speiles i matkulturen vår .
Norgga servodaga rievdadusaid vuohttá min borramuškultuvrras .
Vi er blitt mer kvalitetsbevisste og opptatt av matens historie og opprinnelse .
Mii leat šaddan diđolaččabut kvaliteahta hárrái ja beroštit eanet das , ahte gos ja man láhkai borramuš midjiide boahtá .
Og norsk matkultur er et utgangspunkt for innovasjon i næringen .
Norgga borramuškultuvra vuolggaha maid innovašuvnna ealáhussii .
Vi er velsignet med mange dyktige kokker som sammen med flere løfter fram de norske matskattene .
Min sivdnádussan leat ollu čeahpes málesteaddjit , geat ovttas loktejit oidnosii norgga borramušártnaid .
Vi er den fremste matnasjonen i Norden .
Mii leat davviriikkaid njunnošis borramušnašuvdnan .
Nå er målet å etablere våre matopplevelser i verdenstoppen .
Dál min ulbmil lea oažžut iežamet borramušvásáhusaid cieggat máilmminjunnošii .
En kjele bidos servert ute på Vidda inngår absolutt blant slike opplevelser .
Biđusruitu duoddaris gullá ollásit dakkár vásáhusaid searvái .
Unike Smaksopplevelser Varanger vilt i Bugøynes leverer varer som er godkjent av Matmerk som spesialiteter .
Áidnalunddot máistovásáhusat Buođggáid Varanger vilt doaimmaha gálvvuid , maid Matmerk lea dohkkehan erenoamášvuohtan ( spesialitehtan ) .
Det samme gjør Nordlysmat i Alta .
Nu dahká maid Álaheaju Nordlysmat .
Slike matspesialiteter er etterspurte , viser de ferskeste tallene fra Matmerk .
Dakkár erenoamáš borramušaid ohcalit , čájehit Matmerk varraseamos logut .
Omsetningen av norske matspesialiteter økte med 13 % fra september 2010 til september 2011 år , en vekst som er tre-fire ganger større vekst enn i totalmarkedet for mat og drikke .
Norgga erenoamáš borramušaid vuovdin lassánii 13 % čakčamánus 2010 gitta čakčamánnui 2011 , dat lea golbma dahje njeallje geardde eanet go borramuš- ja juhkamušmárkan muđui .
Dette er klar tale fra forbrukerne : De vil ha mangfold !
Geavaheaddjit almmuhitge čielgasit : Sii háliidit máŋggabealatvuođa !
Enten det er Nordlysgløgg fra Alta , Gulløye fra Nord-Norge eller ytrefilét av rein fra Varanger , er forbrukerne villige til å betale for den kvaliteten de opplever slike matvarer har .
Leaš dal sáhka Álaheaju Nordlysgløggas , Davvi-Norgga Gulløyes dahje Várggáid bohcco savodeahkis , de leat geavaheaddjit gergosat máksit kvaliteahtas , maid sii vásihit dakkár borramušgálvvuin .
Denne etterspørselen etter identitet og det unike , gir landbruket muligheter for regional utvikling .
Go olbmot ohcalit identitehta ja áidnalunddot borramuša , de dat addá eanandollui vejolašvuođa ovdánahttit guovlluid .
Den norske forbrukeren er villig til å betale for god kvalitet og unike smaksopplevelser .
Norgga geavaheaddji lea gearggus máksit buori kvaliteahtas ja áidnalunddot máistovásáhusain .
Den norske forbrukeren er stolt av norsk lokalmatproduksjon .
Norgga geavaheaddji lea čeavlái norgga báikkálaš borramuša buvttadeamis .
Lokalmatprogrammet er vårt viktigste verktøy for å utvikle matområdet i Norge .
Báikkálaš borramuša prográmma lea min mávssoleamos reaidu , mainna ovddidit Norgga borramušsuorggi .
Hele programmet hviler på tre pilarer som til sammen gir en helhetlig plattform : bedriftsstøtte , kompetanse og omdømmebygging .
Olles prográmma vuođđuduvvá golmma oassái , main šaddá ollislaš geađgejuolgi : fitnodatdoarjja , gelbbolašvuohta ja beaggima ovddideapmi .
Målet er å bidra til økt verdiskaping og bedre lønnsomhet for produsentene .
Min ulbmil lea bargat dan ovdii , ahte árvoráhkadeapmi lassána ja buvttadeami gánneheapmi buorrána .
Siss Heidi Hansen er et godt eksempel på det med unike smaker .
Siss Heidi Hansen lea buorre ovdamearka , go lea sáhka áidnalunddot máisttuin .
Hun er fra Rolvsøy i Måsøy kommune i Finnmark , en times båttur nordøstover fra Hammerfest .
Son lea eret Gádde-Iččáin Málatvuomi gielddas , Finnmárkkus . Feargamátki Hámmárfeasttas davvenuorttas ádjána sullii diimmu .
Der produserer hun blant annet honning og luksusmulter som i sjøsprøyt og midnattssol langsomt har vokst seg til små smaksekspolosjoner .
Doppe son buvttada earret eará honnega ja ereliiggán fiinna luopmániid , mat mearragáttis , gaskaija beaivvážis leat gulul láddan erenoamáš máistobáhkkan .
Mer eksklusivt får du det ikke .
Erenoamážat ii sáhte šaddat .
Siss Heidi Hansen har grepet mulighetene , og har skapt seg et levebrød basert på det Arktiske landbrukets fortrinn og mulighetene i utmarksnæringen .
Siss Heidi Hansen lea oaidnán vejolašvuođaid , ja lea ásahan alcces eallinlági arktalaš eanandoalu ovdamuniin ja meahcceealáhusaid vejolašvuođaiguin .
Dette er ingen enkel løsning .
Dat ii leat álkes čoavddus .
Den er ikke for alle .
Dat ii heive buohkaide .
Men det er en løsning for noen .
Muhto muhtumiidda gal .
Bedre gjennom samarbeid De siste årene har samarbeid vært helt sentralt i alt arbeid vi gjør innenfor Lokalmatprogrammet .
Buoret ovttasbargguin Maŋimuš jagiid lea ovttasbargu leamaš váldun buot Báikkálaš borramuša prográmma doaimmain .
Den norske standen på Grüne Woche i Berlin hver januar er et godt eksempel på et slikt stort samarbeidsprosjekt der også Finnmark ofte er representert .
Norgga vuovdinbeavddit Berlina Grüne Woches ođđajagemánus lea maid buorre ovdamearka dakkár stuorra ovttasbargoprošeavttas , mas maiddái Finnmárku lea dávjá mielde .
Jeg er overbevist om at de produsentene som greier å samarbeide regionalt , er de som lykkes best i markedet .
Jáhkán nannosit , ahte buvttadeaddjit , geat nagodit ovttasbargat guovllu dásis , lihkostuvvet buoremusat márkanis .
Det er rikelig med belegg fra andre land for en slik påstand – for eksempel fra området rundt Parma-området i Italia .
Maiddái eará riikkaid vásáhusat dorjot mu čuoččuhusa , gehččot ovdamearkka dihte Italia Parma-guovllu , mas leat dahkan sihke parmesánavuosttá ja pármasáltečoarbbealbierggu máilmminamman .
Der har de gjort verdensnavn av både parmesanost og parmaskinke .
Mun lean beassan guorahallat dan seammá máŋgga oktavuođas . ”
Lofoten mat ” et annet eksempel på hvordan man gjennom samarbeid kan spille hverandre bedre .
Lofoten mat ” lea nubbi ovdamearka , mii čájeha , ahte ovttasbarggus lea goabbáige ávki .
Det handler ikke om at man ikke skal konkurrere .
Ii leat sáhka das , ahte ii galgga gilvalit .
Det handler om å ” ta en Eggen ” – å spille hverandre bedre .
Muhto galgat dahkat nu mo Eggen ávžžuha – speallat ovttas nu ahte goabbáge šaddá buorebun
Løft for bygdenæringer Jeg nevnte næringskombinasjoner tidligere .
Giliealáhusat ovdánit Namuhin eske lotnolasealáhusaid .
Det er et økende marked for unike smaker og opplevelser .
Áidnalunddot máisttuid ja vásáhusaid márkan viidu .
Landbruket må gripe denne muligheten , for markedet er der .
Eanandoallu ferte geavahit dan vejolašvuođa , danin go márkan lea gearggus .
Dette kan være alt fra
Sáhttá leat sáhka
produksjon av matspesialiteter ,
erenoamáš borramušaid buvttadeamis ,
naturbasert reiselivstilbud ,
bivddu ja guolásteami láigobuktagiin ,
vann- og vindkraftproduksjon
čáhce- ja bieggafámu buvttadeamis
og tjenester innenfor utdannings- , oppvekst- , helse- og omsorgssektoren .
ja bálvalusain , mat gusket oahpahussii , bajásšaddamii , dearvvašvuođa- ja fuolahansuorgái .
I meldinga kaller vi dette ” bygdenæringer ” .
Dieđáhusas mii gohčodit daid ” giliealáhussan ” .
Bygdenæringene er en viktig del av det brede landbruksbegrepet og gir økt aktivitet over hele landet
Giliealáhusat leat eanandoalu viiddis doahpaga mávssolaš oassi ja dat bohciidahttet eanet doaimmaid miehtá riikka .
Vi skal løfte bygdenæringene
Mii galgat ovddidit giliealáhusaid .
Vi skal bidra til at de kan øke verdiskapingen basert på egne ressurser og på de muligheter som finnes i markedet .
Mii galgat bargat dan ovdii , ahte sii sáhttet lasihit árvoráhkadeami iežaset resurssaiguin ja daid vejolašvuođaiguin , mat márkanis leat .
Moderne eiendomspolitikk og attraktive boplasser En nøkkelfaktor for å utnytte ressursene på norske landbrukseiendommer er eiendomspolitikken .
Ođđaáigásaš opmodatpolitihkka ja bivnnuhis ássansajit Opmodatpolitihkka lea čoavddafáktor , go áigut oažžut ávkki Norgga eanandoalloopmodagaid resurssain .
Regjeringen foreslår flere grep for å modernisere eiendomspolitikken .
Ráđđehus árvala ođasmahttit opmodatpolitihka máŋgga láhkai .
Vi vil gjøre det lettere å utnytte eiendommens verdier .
Mii háliidit ahte galgá leat álkit ávkkástallat opmodaga árvvuiguin .
Og vi skal styrke eiendomsretten .
Mii háliidit maid nannet opmodatrievtti .
Vi vil gjøre det lettere å dele fra attraktive tomter for at flere skal få muligheten til å finne sin drømmeplass i Distrikts-Norge .
Mii háliidit dahkat álkibun laiget opmodagas bivnnuhis huksensajiid , nu ahte eambbosat besset gávdnat Guovlo-Norggas iežaset saji , gos ollašuhttit niehkuset .
Vi vil gjøre det lettere for dem som vil satse på jordbruket , å få kjøpt de arealene de driver .
Mii háliidat álkidahttit sin dili , geat duođas háliidit bargat eanandoaluin , vai sii besset oastit eatnamiid , maiguin sii barget .
Vi vil ha ned omfanget av leiejord .
Mii háliidit geahpedit eatnamiid láigoheami .
Det skal bli lettere for ungdom å komme inn i næringa .
Nuoraide galgá leat álkit beassat ealáhussii .
Vi vil legge grunnlag for mer rasjonelle driftsenheter i skogen , slik at det blir mer attraktivt å drive effektivt .
Mii háliidit bargat dan ovdii , ahte vuovddi doaibmaovttadagat šaddet rationálabut , nu ahte šaddá bivnnuhut bargat beaktilit .
Befolkningen øker .
Ássiidlohku lassána .
Behovet for norsk matproduksjon er større enn på lang tid .
Norggas dárbbašit eanet borramušbuvttadeami , go guhkes áigái .
Dette forutsetter langsiktighet .
Dat eaktuda ahte plánet guhkes áiggi ovddos guvlui .
Dette forutsetter en ambisiøs og fast politikk .
Dat eaktuda gudneáŋgiris ja bistevaš politihka .
Derfor legger vi med denne landbruks- og matmeldingen opp til :
Danin mii dán eanandoallo- ja borramušdieđáhusas áigut :
En stor økning i norsk matproduksjon .
Lasihit norgga borramušbuvttadeami ollu .
Vi skal legge vekt på bruk av norske ressurser .
Mii deattuhit norgga resurssaid geavaheami .
For å få det til skal vi ha et variert landbruk over hele landet .
Dan lihkostuvvan eaktuda , ahte olles riikkas lea máŋggabealat eanandoallu .
Med dette er regjeringens nye stortingsmelding om landbruks- og matpolitikken servert .
Dáid sániiguin lean dárjon didjiide ráđđehusa ođđa stuorradiggedieđáhusa eanandoallo- ja biebmopolitihka birra .
Velbekomme !
Lehket buorit !
Presentasjon av Melding til Stortinget om landbruks- og matpolitikken på åpent folkemøte i Karasjok
Stuorradiggedieđáhus eanandoallo- ja biebmopolitihka birra - rabas álbmotčoahkkin Kárášjogas
Det handler om å ” ta en Eggen ” – å spille hverandre bedre .
Muhto galgat dahkat nu mo Eggen ávžžuha – speallat ovttas nu ahte goabbáge šaddá buorebun .
Det skal bli lettere for ungdom å komme inn i næringa
Nuoraide galgá leat álkit beassat ealáhussii .
Tale / artikkel , 01.08.2011
Sárdni / artihkal , 01.08.2011
Statsministerens minneord i Stortinget
Stáhtaministara muitosánit Stuorradikkis
Deres Majestet , Deres Kongelige høyhet , President ,
Majestehta , Gonagaslaš allavuohta , Presideanta ,
Det norske folk ble satt på en ugjenkallelig prøve 22 .
Norgga álbmot vásihii máhcakeahtes geahččalusa suoidnemánu 22 .
Kartet ble sprengt .
Kárta bávkaluvvui .
Kompasset skutt i filler .
Kompássa bávkaluvvon moallun .
Hver og en måtte velge sin sti i et landskap av sjokk , frykt og fortvilelse .
Juohke áidna šattai válljet bálgásteaset birrasis gos lei stuora surgatvuohta , ballu ja moraš .
Det kunne endt galt .
Livččii sáhttán mannat boastut .
Vi kunne gått vill .
Mii livččiimet sáhttá láhppot .
Men det norske folk fant fram .
Muhto Norgalaš olbmot gal dádjadedje .
Ut av mørket og uvissheten vendte vi hjem til Norge igjen .
Eret seavdnjadasas ja diehtemeahttunvuođas mii máhcaimet fas ruoktot Norgii .
Det vil jeg takke for i dag .
Dan ovddas giitán odne .
Vi er fortsatt et land i sorg .
Min riikka lea ain morašdilis .
Nå begraver vi våre døde fra Utøya og regjeringskvartalet .
Dál mii hávdádit sin geat jápme Utøyas ja ráđđehuskvartálas .
Foreldre våker ved sykesengene .
Váhnemat gohcet buohcanseaŋggaid guoras .
Mange gråter .
oallugat čirrot .
Hjerter blør .
Váibmu vardá .
Fortsatt skal vi trøste de som sørger .
Mii fertet ain jeđđet sin geat moraštit .
Gi omsorg til de som sliter .
Atnit fuola olbmuin geat rahčet .
Ære de døde .
Gudnijahttit sin geat jápme .
Men i tillegg er det tid for å si takk .
Muhto dasa lassin lea maid dárbun giitit .
Jeg vil takke hans majestet Kongen , hans kongelige høyhet Kronprinsen og hele den kongelige familie for varm deltakelse og nærvær .
Mun háliidan giitit majesteahta Gonagasa , gonagaslaš allavuođa kruvdnaprinssa ja olles gonagaslaš bearraša go liekkusvuođain leat searvan morašteapmái .
Jeg takker Stortinget for evne og vilje til å stå samlet da nasjonen trengte enhet .
Mun giitán Stuorradikki go lea čájehan cuokka ja dáhtu čuožžut searválaga go riikka dárbbašii ovttalašvuođa .
Det er mange flere som fortjener vår takk .
Lea oallugat geat ánssášit min giitámušaid .
Politiet Brann- og redningsetaten Helsepersonell Forsvaret Sivilforsvaret Den norske kirke og andre tros- og livssynssamfunn
Politiijat Buollin- ja gádjunossodat Dearvvašvuođabargit Suodjalus Siviilasuodjalus Norgga girku ja eará osku- ja eallinoaidnoservodagat
Frivillige organisasjoner Frivillige som gjorde en uvurderlig innsats i Regjeringskvartalet og ved Utøya Ansatte i berørte departementer Personellet på Sundvolden hotell Alle de som resolutt handlet fra strendene ved Tyrifjorden .
Eaktodáhtolaš organisašuvnnat Buohkat geat eaktodáhtolaččat barge dehálaš barggu Ráđđehuskvartálas ja Utøyas Bargit guoskevaš departemeanttain Bargit Sundvolden hoteallas Buohkat geat Tyrivuona gáttiin veahkehedje .
Mange satte egne liv i fare .
Oallugat iežaset heakkavárain .
Søndag 21. august vil vi hylle deres mot under en nasjonal minnemarkering for de som er rammet og alle som hjalp til .
Sotnabeaivvi borgemánu 21. beaivvi našunála doaluin mas muittašit sin geat gillájedje ja buohkaid geat veahkehedje mii rámidit sin duostilvuođa ovddas .
Jeg vil også takke for omtanke og kondolanser fra en hel verden .
Mun háliidan maiddái giitit olles máilmmi ovddasmorraša ja oassádallama ovddas .
For brev , blomster , støtte på Facebook og andre sosiale medier .
Go oaččuimet reivviid , liđiid , doarjaga Facebookas ja eará sosiála mediaid bakte .
Vi har fått føle at vi ikke er alene .
Mii leat vásihan ahte mii eat leat akto .
Det gir styrke .
Dat gievrudahttá .
Den varmeste takken går til det norske folk .
Lieggaseamos giitámušaid sádden Norgga álbmogii .
Som tok ansvar da det ble krevet .
Go válde ovddasvástádusa dalle go dat gáibiduvvui .
Som beholdt verdigheten .
Geat bisuhedje árvvolašvuođa .
Som valgte demokratiet .
Geat válljejedje demokratiija .
Og størst blant folket er de unge .
Ja stuorimusat álbmoga gaskkas leat nuorat .
AUF ble skutt på .
AUF dat báhčaledje .
Men en hel generasjon reiste seg i tårevåt protest .
Muhto olles buolva čuožžilii ganjalčalmmiiguin ja vuosttaldeapmái .
22.juli-generasjonen er våre helter og vårt håp .
Suoidnemánu 22. beaivvi buolva leat min sáŋgárat ja min doaivva .
De gjør at vi kan rette blikket framover med fornyet tro på våre grunnleggende verdier .
Sii dagahit ahte mis ovddasguvlui ođđasit jáhkkit min vuođđudeaddji árvvuide .
Og med håp om at spiren til mer anstendig dialog og toleranse slår rot .
Ja dainna sávaldagain álggahuvvon ávddalaš gulahallan ahtanuššá ja ceavzá .
Mange av oss bruker sørgetiden til å stoppe opp og tenke over egne holdninger .
Oallugat mis bisánaddet ja jurddašit iežamet guottuid birra .
Til å reflektere over hva vi har tenkt , sagt og skrevet .
Jurdilit maid mii ieža leat jurddašan , dadjan ja čállán .
Med 22. juli som ballast kan det opplagt være noe vi skulle ønske vi hadde formulert annerledes .
Suoidnemánu 22. beivviin muittus dáidá leat nu ahte muhtumat mis sávvet ahte leat dajaldagat maid livččiimet galgan hábmet eará ládje .
Noe vi i framtiden vil uttrykke med større følsomhet .
Juo man mii ovddasguvlui áigut báhkkodit stuorit várrogasvuođain ja hearkivuođain .
Det er lov .
Dat lea lohpi .
Jeg vil fra denne talerstolen be om at vi ikke starter en heksejakt på ytringer .
Mun dál bivddán dán sárdnestuolus ahte mii eat álggat garasvuođain oaguhišgoahtit cealkámušaid ja báhkkodemiid .
Samholdet vi har vist disse uvirkelige dagene kaller på fortsatt raushet .
Maŋimus jurddašmeahttun beivviid oktavuohta lea duođaštan ahte ovddasguvlui ain dárbbašan utnolašvuođa .
Vi har alle noe å lære av tragedien .
Mii fertet surgadis dáhpáhusain oahppat .
Vi kan alle ha behov for å si ” Jeg tok feil ” – og bli respektert for det .
Mis dáidá buohkain leat dárbu nai dadjat ” mus lei boastut ” – ja doahttaluvvot danin .
Det gjelder i hverdagspraten og i samtalene i det offentlige rom .
Dát guoská árgabeaivválaš ságastallamiidda ja almmolašvuođas .
Det gjelder for politikere og redaktører .
Dat guoská politihkkariidda ja váldodoaimmaheddjiide .
I kantina og på nettet .
Boradanlanjas ja neahtas .
Det gjelder oss alle .
Dat guoská midjiide buohkaide .
Vårt løfte er at vi tar med oss ånden fra 22. juli når den politiske arbeidsdagen starter opp igjen .
Min lohpádus lea ahte mii mielde guoddit suoidnemánu 22. beaivvi vuoiŋŋa go politihkalaš bargobeaivi fas álgá .
Vi skal opptre med samme klokskap og respekt som det norske folk .
Mii galgat doaibmat seamma viissisvuođa ja doahttalemiin go maid Norgga álbmot lea dahkan .
Med det frie ord som våpen , og i denne sals ånd skal vi sammen la menneskeverd og trygghet vinne over frykt og hat .
Friddja sátni vearjun , ja dán sála vuoiŋŋan galgat mii ovttas diktit olmmošárvvu ja dorvvolašvuođa vuoitit balu ja vaššivuođa badjel .
Det skylder vi det norske folk .
Dan Norgga álbmot mis vuordá .
Taler og artikler
Sártnit ja artihkkalat
Bruk menyen til venstre for å velge underkategori .
Dearvvuohtasárdni 2009 guovvamánu 6. beaivvi
FFO 60 år [ 21.09.2010 ]
Romssa gávpoga kulturviessu
Behov for nye tanker i arbeidspolitikken
Sártni Sámi álbmotbeaivvi guovvamánu 6. 2009
Kronikk av arbeidsminister Hanne Bjurstrøm i LO-aktuelt nr. 12 2010 .
Dearvvahansárdni 19. sámekonferánsii Roavvenjárggas
Ingen vei utenom reform
Golggotmánnu 29 b. 2008
Kronikk av arbeidsminister Hanne Bjurstrøm i Dagsavisen 23. juli 2010 .
Stáhtačálli Raimo Valle , Bargo- ja searvadahttindepartemeanttas
Fem år med NAV
Guovdageainnus , golggotmánu 24.-26. b 2008-10-24
Kronikk av arbeidsminister Hanne Bjurstrøm i Dagbladet 1. juli 2010 .
Stáhtačálli Raimo Valle , Bargo- ja searvadahttindepartemeanta .
Utfordringer i seniorpolitikken
Julevsáme æjgát- ja giellakonferánssa .
Arbeidsminister Hanne Bjurstrøms hilsen til det nye Statens seniorråd , Oslo 10. juni 2010 .
Sáhkavuorru Sámi allaskuvlla skuvlajagi 2008/2009 rahpamii Guovdageainnus borgemánu 28. beaivvi 2008
Tale holdt av arbeidsminister Hanne Bjurstrøm på høringskonferanse om Hjelpemiddelutvalgets rapport .
Stáhtačálli Raimo Valle , Bargo- ja searvadahttindepartemeanta .
Det norske teatret , Oslo , 10. juni 2010 . Mulighetskonferansen 2010
Dearvvahansárdni oahpásmahtidettiin áigodaga 2008-2009 ođđa sámi ofelaččaid
Tale holdt av arbeidsminister Hanne Bjurstrøm på konferanse for NAV-ansatte .
[ 12.07.2008 ] Stáhtačálli Raimo Valle , Bargo- ja searvadahttindepartemeanta
Clarion Hotel Oslo Airport , Gardermoen , 7. juni 2010 .
Sártni Oslo Ráđđeviesus Sámi álbmotbeaivvi guovvamánu 6. 2008
Tale til NAVs toppledersamling
Iešmearrideapmi ja sámit
Tale holdt av arbeidsminister Hanne Bjurstrøm på NAVs toppledersamling 14. april 2010 .
» Sámi Self-Determination ” - konferánssa álgosáhkavuorru : Stáhtačálli Raimo Valle 04.02.2008
Ragnhild Sandøy :
Ragnhild Sandøy :
Fornorsking av Finnmark blei deres liv
Finnmárkku dáruiduhttin šattai sin eallimin
Samiske lærerpionerer fra Tanafjorden
Sámi oahpaheaddjipionerat Deanuvuonas
Ragnhild Sandøy ( Foto : Haavard Stangnes , Nordlys )
Ragnhild Sandøy ( Govva : Haavard Stangnes , Nordlys )
Likevel blei seks samtidige samer fra Vestertana [ 1 ] lærere , og til sammen virka de som lærere fra 1912 til sist på 1960-tallet .
Dattetge šadde dán áigge guhtta Deanodaga [ 1 ] sápmelačča oahpaheaddjin , ja oktiibuot ledje sii oahpaheaddjin 1912 rájes gitta 1960-logu loahpageahčái .
En av dem var Pavel Anderssen , og her skriver hans datterdatter om de seks og hvordan de var med og fornorska Finnmark .
Okta sis lei Pavel Anderssen , ja dás čállá su nieiddanieida dán guhttasa birra ja guđe ládje sii ledje mielde dáruiduhttime Finnmárkku .
Ragnhild Sandøy er født i 1953 og vokste opp i Sørøysund , på Sunnmøre og i Salten .
Ragnhild Sandøy lea riegádan 1953:s ja bajásšattai Sállannuoris , Sunnmøres ja Sálttos .
Ho er naturforvaltningskandidat fra Norges landbrukshøgskole , og har studert arkeologi og samisk ved Universitetet i Tromsø .
Son lea Norgga eanandoalloallaskuvlla luondduhálddašankandidáhta , ja lea lohkan arkeologiija ja sámegiela Romssa universitehtas .
Ho har arbeida bl. a. i Reindriftsadministrasjonen , Statens Skoger , Forskningsrådet og Tromsø kommune .
Son lea bargan earret eará Boazodoallohálddahusas , Stáhta vuvddiin ( Statens Skoger ) , Dutkanráđis ( Forskningsrådet ) ja Romssa gielddas .
Ho har bodd i Tromsø siden 1988 og er i dag daglig leder i Ishavskysten friluftsråd .
Son lea orron Romssas 1988 rájes ja lea dál Jiekŋamearrarittu olgonastinráđi ( Ishavskysten friluftråd ) beaivválaš jođiheaddji .
Ragnhild Sandøy har vært samepolitisk engasjert , har deltatt i offentlige utredninger og har redigert og skrevet ei rekke rapporter og artikler i aviser , tidsskrifter og bøker innen ressursforvaltning , landskap og landskapshistorie i nord .
Ragnhild Sandøy lea leamaš áŋgir sámepolitihkas , lea searvan almmolaš čielggademiide ja doaimmahan ja čállán ollu raporttaid ja artihkkaliid aviissain , áigečállagiin ja girjjiin davviguovlluid valljodathálddašeami , eanadaga , ja eanadathistorjjá birra .
I denne boka er ho og medforfatter av artikkelen Hammerfest – by med mange « komagtupper » i skolehistoria og ho har bidratt med å skaffe fram arkivmateriale og eldre tidligere upubliserte artikler .
Dán girjjis lea son maiddái artihkkala Hámmárfeasta – gávpot man skuvlahistorjjás leat ollu " čázetnjunit " mielčálli ja lea leamaš veahkkin skáhppome arkiivamateriála ja boarráset artihkkaliid mat eai leat almmuhuvvon ovdal .
Min bestefar Pavel Anderssen , hans søster Anna , og deres søskenbarn Per og Gunhild Pavelsen [ 2 ] vokste opp i Bonjákas .
Mu áddjá Pavel Anderssen , su oabbá Anna , ja sudno vilbealli ja oambealli Per ja Gunhild Pavelsen [ 2 ] šadde bajás Bonjáhasas .
Forfedrene flytta i generasjoner med rein mellom Utsjoki og Inari og Nordkynhalvøya / Digermullandet ( Čorgas ) / Johkan og Vestertana .
Máttut johte buolvvas bulvii bohccuiguin Ohcejoga ja Anára ja Čorgašnjárgga / Johkannjárgga ja Deanodaga gaskka .
Siidaen blei sterkt berørt av grensestengningene i 1852 , og bestefaren , Pavel Olsen Ravne , og hans brødre tok tilhold ved Tanafjorden , med fiske , fedrift og båtbygging som leveveg .
Rájáid gidden 1852:s čuozai siidii garrasit , ja áddjá , Pavel Olsen Ravne , oktan vieljaidisguin ásaiduvve Deanuvutnii , ja birgenláhkin šattai guolásteapmi , šibitdoallu ja fanashuksen .
Pavel Olsen Ravne sine etterkommere ( « Bávvalaččat » ) var politikere , forretningsfolk og karismatiske personligheter som manøvrerte mellom myndigheter , menighet og etnopolitikk .
Pavel Olsen Ravne maŋisboahttit ( Bávvalaččat ) ledje politihkkarat , gávpealbmát ja karismáhtalaš olbmot mat bisohalle gaskal eiseválddiid , searvegotti ja čeardapolitihka .
Per Fokstad er kjent som forkjemper for samisk språk og kultur .
Per Fokstad lea dovddus sámi giella- ja kulturdáistaleaddjin .
Jeg visste at bestefar på mange vis vendte seg bort fra det samiske .
Mun dihten ahte áddjá ollu dáfus jorralii sámis eret .
Tilsynelatende gjorde de svært ulike valg .
Soai oruiga válljeme hui iešguđetládje .
Jeg ville vite mer .
Mun háliidin diehtit eambbo .
Jeg kryssforhørte mine foreldre og oppsøkte slektninger og tidligere elever av de seks , samt lokalhistorikere .
Mun jearahallen váhnemiinnán russolassii ja ohcen oktavuođa dán guhttasa fulkkiiguin , sin ovdalaš ohppiiguin ja báikkálaš historihkariiguin .
Jeg leste alt jeg kom over om Finnmark og om lokal historie , dukka ned i mappene til Finnefondet [ 4 ] og Skoledirektøren på Statsarkivet .
Mun lohken buot maid gávdnen Finnmárkku birra ja báikkálaš historjjá birra , buokčalin Sámefoandda ( Finnefondet ) [ 5 ] ja Skuvladirektevrra máhpaide Stáhtaarkiivvas .
Jeg vandra på gjengrodde stier og reiste i tid og rom , etter hvert kunne jeg se deres liv , i skolen og i landskapet rundt .
Mun vánddardin eanaluvvan bálgáin ja mátkkoštin áiggis ja sajis , suolggaid sáhtten oaidnit sin eallima , skuvllas ja birastahtti eanadagas .
Klondyke og kolonisering
Klondyke ja koloniseren
Endringer i riksgrenser , regimer og regelverk har berørt Tana i særlig grad .
Stuorrafámut leat čuohtejagiid gilvalan oažžut válddi Finnmárkku valljodagaide ja álbmogii .
De som gikk på skole i Tana fram til 1880-tallet , lærte å lese og skrive samisk .
Riikkarájiid earáhuhttin , ráđđenvuogit ja njuolggadusat leat guoskkahan earenoamážit Deanu [ 6 ] .
Lærernes rapporter i første del av 1900-tallet viser at med unntak av de store fiskeværene , var språket på kysten samisk .
Oahpaheddjiid raporttat 1900-logu vuosttaš oasis čájehit ahte earret stuorra guollevearain , lei rittu giella sámegiella .
De som gikk på skole i Tana fram til 1880-tallet lærte å lese og skrive samisk .
Sii geat vázze skuvlla Deanus 1880-logu rádjái ohppe lohkat ja čállit sámegiela .
I tråd med Stockfleth [ 6 ] var skolelærerne lesekyndige samer , og fram til omlag 1870 blei lærebøkene gitt ut med tekst på norsk og samisk .
Stockfletha [ 7 ] mielde ledje skuvlaoahpaheaddjit sápmelaččat geat máhtte lohkat , ja gitta sullii 1870 rádjái almmuhuvvojedje oahppogirjjiid teavsttat sihke dárogillii ja sámegillii .
Fra 1860 var det stor vekst innen fiskeri og handel , og pomorhandelen var livsnerven langs kysten .
1860 rájes sturro guolásteapmi ja gávppašeapmi , ja pomorgávppašeapmi lei rittu birgenlági vuođđun .
Havnevesen , merkevesen og fyrvesen sørga for sikrere ferdsel på sjøen , og fra 1880 blei kommunikasjonene revolusjonert med post , telegraf og rutebåter .
Hápmandoaimmahat , mearkadoaimmahat ja čuovgadoardnadoaimmahat fuolahedje sihkkareappo johtaleami mearas , ja 1880:s earáhuvve kommunikašuvnnat poasttain , telegráfain ja ruvttofatnasiiguin .
Her var penger å tjene , folk strømma nordover , fiskeværene blei nye knutepunkter fra Vesterålen til Varanger .
Dás lei ruhta dinemis , olbmot márre davás , guollevearat šadde ođđa čanastahkan Viestterállasis Várjjagii .
Samtidig befesta staten stillinga overfor den samiske allmuen med lovverk og « vesener » . Jordsalgskontoret dreiv salg av " Statens grunn " , og Landbruksselskapet belærte folk om jordbruk .
Eananvuovdinkantuvra ( Jordsalgskontoret ) doaimmahii « Stáhta eatnama » vuovdima eanančujuheami ( jordutvisning ) , ja Eanadoallosearvi ( Landbruksselskapet ) oahpahii olbmuide eanandoalu birra .
Topografiske kart med nye stedsnavn [ 7 ] blei utgitt .
Topográfalaš kárttat ođđa báikenamaiguin [ 8 ] almmuhuvvojedje .
Skolen blei styrka med utvida undervisningstid , flere lærere og Finnefondet som finansierte internater og lønnstillegg til lærerne .
Skuvla nannejuvvui oahppoáiggi lassánemiin , eambbo oahpaheddjiiguin ja Sámefoanda ruhtadii internáhtaid ja bálkálasáhusaid oahpaheddjiide .
Embetsspråket , handelsspråket og skolespråket var norsk [ 8 ] , likevel holdt samisk stand som morsmål på kysten til 2. verdenskrig .
Virgegiella , gávpegiella ja skuvlagiella lei dárogiella [ 9 ] , dattetge bisui sámegiella eatnigiellan rittus gitta 2. máilmmisoađi rádjái .
Mannfolkene var borte på sesongarbeid og fiske , mens kvinnfolkene rådde heime i hus og fjøs .
Dievddut ledje jávkosis áigodatbarggus ja guolásteamis , ja nissonat ráđđejedje fas ruovttus viesus ja návehis .
Finnkongkeila ( Sieidevuotna ) var et fiskevær ytterst i Tanafjorden , nåværende Gamvik kommune .
Sieidevuotna lei vearra olggut Deanuvuonas , dála Gáŋgaviikka gielddas .
Plassen hadde vært brukt av samene i Tanafjorden og helt fra Utsjok under vårfisket i lang tid .
Deanuvuona ja vel Ohcejoga sápmelaččat ledje guhká geavahan veara giđđabivddu olis .
Midt på 1800-tallet etablerte norske fiskekjøpere seg her , og det blei fast bosetting i været .
1800-logu gaskamuttus ásaiduvve dáža guolleoastit deike , ja earát maid ásaiduvve verrii .
På det meste rodde omlag 1000 fiskere fra Finnkongkeila .
Gitta 1000 bivdi leat suhkan Sieidevuonas .
Fiskeværet blei brent under krigen , men ikke bygd opp igjen .
Vearra boldojuvvui soađis , muhto ii huksejuvvon ođđasit .
Bildet er tatt omlag 1910 .
Govviduvvon birrasiid 1910 .
Sjøsamer i Nesseby , 1867
Unjárgga mearrasámit , 1867 .
Tanafjorden – et knutepunkt i Sápmi
Deanuvuotna – guovddáš Sámis
Historisk bestod Tana kommune og prestegjeld av det som i dag kalles Nedre Tana og store deler av dagens Gamvik og Berlevåg kommuner .
Historjjálaččat lei Deanu gielda ja báhpasuohkan dat mii dál gohčoduvvo Vuolit Deatnu ja dasa lassin stuorra oasit otná Gáŋgaviikka ja Bearalvági gielddain .
I dag forbinder nok de fleste navnet Tana først og fremst med elva og dalen .
Dál dovdet eatnasat Deatnu-namain vuosttažettiin deanuin ja legiin [ 10 ] .
Tanafjorden med fiske og båttrafikk var både livet og levevegen for allmuen .
Deanu álbmogii lei Deanuvuotna fatnasiiguin , guolástemiin ja bivdimiin sihke eallin ja birgenláhki .
Det var nær kontakt mellom kysten og innlandet .
Lei lagas oktavuohta mearragátti ja siseatnama gaskkas .
Under vårtorskefisket var det mange « fiskerlapper » fra Tana og Utsjok som rodde fra Finnkongkeila .
Suoidnemánu 1919:s dollojuvvui nubbi sámekonferánsa Bonjáhasas , oasseváldiiguin gitta Mátta-Norggas [ 11 ] .
Bygdene ved Tanafjorden var sentrale i den samiske kulturreisinga i tiårene rundt 1900 .
Bygdene ved Tanafjorden var sentrale i den samiske kulturreisinga i tiårene rundt 1900 .
Johan Eriksen Soffa i Stáhpogieddi redigerte sammen med Christian Andreassen den første samiske avisa , « Muitalægje » i 1873–1875 , og Ole A. Andersen redigerte « Nuorttanaste » fra Lávvonjárga i årene 1912–1916 .
Johan Eriksen Soffá i Stáhpogieddi redigerte sammen med Christian Andreassen den første samiske avisa , « Muitalægje » i 1873–1875 , og Ole A. Andersen redigerte « Nuorttanaste » fra Lávvonjárga i årene 1912–1916 .
Flere i Tana var aktive debattanter i disse samiske organene .
Flere i Tana var aktive debattanter i disse samiske organene .
I juli 1919 blei den andre samekonferansen holdt i Bonjákas , med deltakere helt fra Sør-Norge .
I juli 1919 blei den andre samekonferansen holdt i Bonjákas , med deltakere helt fra Sør-Norge .
T. v. : Johan Eriksen Soffa i Stáhpogieddi var omgangsskolelærer i Tanafjorden sist på 1800-tallet , men skolestyret erstatta han med en norsk seminarist .
T. v. : Johan Eriksen Soffá Stáhpogiettis lei johtti oahpaheaddji Deanuvuonas 1800-logu loahpas , muhto skuvlastivra buhttii su dáža seminaristtain .
Han var med å stifta og redigere den første samiske avisa , « Muitalægje » ( 1873–1875 ) , og blei seinere den første samiske emmisæren for Norsk Finnemisjon .
Son lei mielde álggaheamen ja doaimmaheamen vuosttaš sámi aviissa , « Muitalægje » ( 1873-75 ) ja son šattai maŋŋá Norgga Sámemiššovnna vuosttaš sámi emissearan .
T. h. : Ole A. Andersen fra Lávvonjárga var redaktør av Nuorttanaste 1912-16 ( Foto utlånt av Yngve Johansen )
T. h. : Ole A. Andersen Lávvonjárggas lei Nuorttanastte doaimmaheaddji 1912-16 . ( Gova luoikan Yngve Johansen )
I Tanafjorden var samisk så godt som enerådende språk .
Deanuvuonas lei sámegiella nu dadjat áidna giella .
Etter grensestengningene kom flere kvenfamilier til Tanadalen , og i Bonjákas , i Boftsa og oppover i dalen blei det i tillegg til samisk snakka finsk / kvensk .
Maŋŋil rádjegiddema bohte moanat kveanabearraša Deanuleahkái , ja Bonjáhasas , Bovccás ja bajás leagis hállojuvvui suomagiella / kveanagiella sámegillii lassin .
Langnes var en norsk enklave med prest , doktor , sorenskriver , handel , post og telegraf .
Guhkesnjárga lei dárogielat báiki , gos lei báhppa , doavttir , sundi , gávpi , poasta ja telegráfa .
Flere av familiene der holdt norske huslærere .
Doppe muhtin bearrašiin ledje dárogielat viessooahpaheaddjit .
I skolestuer og - gammer underviste samiske lærere .
Skuvlastobožiin ja - gođiin skuvlejedje sámi oahpaheaddjit .
Rundt 1900 kom innvandrere sørfra ; lærere , vegarbeidere til anlegget over Ifjordfjellet og bureisere i Masjok og Luftjok .
Birrasiid 1900 bohte sisafárrejeaddjit máddin ; oahpaheaddjit , luoddabargit Idjavuonduoddara badjel ja ođđaássit Máskejohkii ja Luovttejohkii .
Både i 1919 og 1920 blei det arrangert samiske stormøter i Bonakas .
Sihke 1919:s ja 1920:s lágiiduvvui sámi stuoračoahkkin Bonjáhasas .
Bildet viser 1920-møtet , som hadde omlag 100 deltakere .
Govva čájeha 1920-čoahkkima , masa serve čuođenáre olbmo .
Personene på bildet er : 1 .
Govas leat dát olbmot : 1 .
Klemet Pedersen Solbakken , 2 .
Klemet Pedersen Solbakken , 2 .
Hans Baukop , 3 .
Hans Baukop , 3 .
Ole Erik Nilsen Tapio , 4 .
Ole Erik Nilsen Tapio , 4 .
Kristine Pavelsen g Lukkasen , 5 .
Kristine Pavelsen n. Lukkasen , 5 .
Marie Laura , 6 .
Marie Laura , 6 .
Berit Siri , 7 .
Berit Siri , 7 .
Karen Johansen , 8 .
Karen Johansen , 8 .
Hansine Ravna g Krogh , 9 .
Hansine Ravna n. Krogh , 9 .
Anna Mathisen , 10 .
Anna Mathisen , 10 .
Agnes Ravna g Øvre , 11 .
Agnes Ravna n. Øvre , 11 .
Sofie Olsen , 12 .
Sofie Olsen , 12 .
Louise Gakko , 13 .
Louise Gakko , 13 .
Ragnhild Andersen g Jensen , 14 .
Ragnhild Andersen n. Jensen , 14 .
Henrik Ravna , 15 .
Henrik Ravna , 15 .
Per Pavelsen Fokstad , 16 .
Per Pavelsen Fokstad , 16 .
Nils Pavelsen , 17 .
Nils Pavelsen , 17 .
Sabba Sabbasen , 18 .
Sabba Sabbasen , 18 .
Jakob Tapio , 19 .
Jakob Tapio , 19 .
Gunhild Mathisen g Solheim , 20 .
Gunhild Mathisen n. Solheim , 20 .
Marit Olsen , 21 .
Marit Olsen , 21 .
A. O. Henriksen Lavonjarg , 22 .
A. O. Henriksen , Lávvonjárga , 22 .
Anna Pavelsen g Samuelsen , 23 .
Anna Pavelsen n. Samuelsen , 23 .
Marit Sofie Pavelsen g Henriksen , 24 .
Marit Sofie Pavelsen n. Henriksen , 24 .
Gunhild Anderssen g Hirsti , 25 .
Gunhild Anderssen n. Hirsti , 25 .
Samuel Olsen , 26. … Pavelsen , 27 .
Samuel Olsen , 26. … Pavelsen , 27 .
Ragnhild Katrine Lavde g Børresen , 28 .
Ragnhild Katrine Lavde n. Børresen , 28 .
Josef Pedersen , 29 .
Josef Pedersen , 29 .
Hans Lavde ?
Hans Lavde ?
Ole Johansen , 31 .
Ole Johansen , 31 .
Magga Henriksen , 32. Journalist-par, 33 .
Magga Henriksen , 32. Journalista-párra, 33 .
John Haug , 34 .
John Haug , 34 .
Elsa Laula Renberg , 35 .
Elsa Laula Renberg , 35 .
Daniel Mortenson , 36 .
Daniel Mortenson , 36 .
Lars Pedersen , 37 .
Lars Pedersen , 37 .
Marit . .
Marit . .
Per Hirsti , 39 .
Per Hirsti , 39 .
Isak Hirsti , 40 .
Isak Hirsti , 40 .
Inga Iversen 41 .
Inga Iversen 41 .
Anna Samuelsen , 42 .
Anna Samuelsen , 42 .
Ellen Marit Wigelius , 43 .
Ellen Marit Wigelius , 43 .
Ellila , bak nr. 15 . : Ole Henriksen
Ellila , Nr. 15. duohken : Ole Henriksen
Utlånt av Noras govvavuorká .
Luoikan Noras govvavuorká .
Tegninga er tatt fra boka Solbakk :
Sárggus lea girjjis Solbakk :
- dasgo eallin gáibida min soahtái / - selve livet kalder os til kamp .
- dasgo eallin gáibida min soahtái / - selve livet kalder os til kamp
Cálliidlágádus 1999 .
Cálliidlágádus 1999 )
Uro for hjertespråket
Váibmogiela jávkama bállu
Under en visitas i Tana ba to unge samegutter biskop Johannes N. Skaar hjelpe med kristendomsopplæring på samisk .
Bismavisitásas Deanus bivddiiga guokte nuorra sámegándda bismma Johannes N. Skaaras veahki risttalašvuođaoahpahussii sámegillii .
« Samisk er vårt hjertespråk , og dersom vi skal forstå de åndelige sannheter på en rett måte , må vi få høre dem på hjertespråket . »
« Sámegiella lea váibmogiellamet , ja jus mii galgat áddet daid vuoiŋŋalaš duohtavuođaid rievttesládje , fertet mii beassat gullat daid váibmogillii . »
[ 11 ] 22. november 1892 vedtok Tana skolestyre at samisk ikke lenger skulle brukes i skolen , verken som undervisningsspråk i kristendom eller som hjelpespråk i andre fag .
[ 13 ] Skábmamánu 22. beaivvi 1892:s mearridii Deanu skuvlastivra ahte sámegiella ii galgan leat risttalašvuođa oahpahusgiellan iige eará fágaid veahkkegiellan .
Flere foreldre holdt da barna borte fra skolen . I 1893 var skoleforsømmelsen 15 % mot 8,5 % året før .
Ollu váhnemat dolle dalle mánáideaset eret skuvllas , 1893:s lei skuvlajávkan 15 % jagi ovdal lei lohku 8,5 % .
Sogneprest Berglands [ 12 ] måte å lede sognet og skolestyret på førte til uro .
Suohkanbáhppa Berglanda [ 14 ] , vuohki jođihit suohkana ja skuvlastivrra dagahii moivvi .
Randi Thrane [ 13 ] skriver at forsømmelsene økte kraftig fra 1893 og utover , noe både ho og daværende skolestyre forklarer med fattigdom og avstander .
Randi Thrane 1 čálii ahte jávkan lassánii hirbmosit 1893:s ja ovddosguvlui , juoga maid sihke son ja dalá skuvlastivra čilgejit geafivuođain ja gaskkaiguin .
Foreldrene i Vestertana og Stáhpogieddi skolekrets skreiv 13. januar 1896 et brev til Tana skolestyre [ 14 ] , der de refsa presten og autoritetene i bibelske vendinger .
Deanodaga ja Stáhpogietti skuvlabiire váhnemat čálle ođđajagemánu 13. beaivvi 1896:s reivve Deanu skuvlastivrii [ 15 ] , mas huvdejedje báhpa ja eiseválddiid biibala dadjanvugiiguin .
De framsatte sin motstand mot 1 ) at undervisninga i alle fag var på norsk , 2 ) at dr. Erik Pontoppidans forklaring var lagt til side og 3 ) at Nordahl Rolfsens lesebok blei brukt som lesebok .
Sii ovddidedje vuosteháguset dán vuostá 1 ) ahte oahpahus buot fágain lei dárogillii , 2 ) ahte dr. Erik Pontoppidana čilgehus lei hilgojuvvon 3 ) ahte Nordahl Rolfsena lohkangirji geavahuvvui lohkangirjin .
Brevet var ført i pennen av John Samuelsen Måsø ( Gándda-Jovnna ) , kjøpmann i Gárggogeahči .
Reivve čálli lei John Samuelsen Måsø ( Gándda-Jovnna ) , gávpealmmái Gárggogeažis .
Formannen la aldri brevet fram for skolestyret .
Ovdaolmmoš ii bidjan goassege reivve skuvlastivrra ovdii .
Brevet blei trykt i « Nuorttanaste » 28. februar 1903 .
Reive deaddiluvvui « Nuorttanasttes » guovvamánu 28. beaivvi 1903:s .
Debatten som fulgte nørte opp under uroen staten hadde forårsaka med å sette inn restriksjoner på tanasamenes bruk av land og vann .
Digaštallan mii čuovui biepmai moivvi maid stáhta lei dagahan go bijai gáržžidemiid deanusápmelaččaid eanan- ja čáhcegeavaheapmái .
Vedtaket i Tana skolestyre blei stående og satte strenge rammer for lærernes praksis i skolen , der de aller fleste starta uten å kunne norsk .
Deanu skuvlastivrra mearrádus bisui ja bijai garra rámmaid oahpaheddjiid bargamii skuvllas , gosa eatnasat álge almmá máhtekeahttá dárogiela .
Tross dette ville seks unge fra Tanafjorden utdanne seg .
Beroškeahttá dás áigo guhtta Deanuvuona nuora vázzit oahpu .
Lærerskolen var eneste alternativet , og dit var vegen lang og kronglete .
Oahpaheaddjiskuvla lei áidna vejolašvuohta , ja dohko lei luodda guhki ja moalkái .
Deretter var det et slit å komme gjennom og klare eksamen .
Dasto lei rahčat čađahit ja nákcet eksámena .
Både Per og Gunhild Fokstad og Pavel og Anna Anderssen utdanna seg ved seminaret i Tromsø .
Njealjis vázze oahpu Romssa semináras , sis fertii Anna duhtat 1-jagáš nissonoahpaheaddjikursii .
Gunnar Olsen ( Lille ) fra Geresgohppi i Austertana og Per Erik Saraksen fra Auskarnes / Ávskár tok lærerutdanning i Kristiania ( Oslo ) .
Gunnar Olsen ( Lille ) Geresgohpis Juovlavuonas eret ja Per Erik Saraksen Ávskáris eret vácciiga oahpaheaddjioahpu Oslos .
Her portretteres de seks og deres gjerning i skole og samfunn .
Dás govviduvvojit dát guđas ja sin dagut skuvllas ja servodagas .
Pavel Anderssen – gjenreiseren
Pavel Anderssen – ođđasithuksejeaddji
Min bestefar , Pavel Anderssen ( 1887 – 1963 ) var nest eldst av ti søsken .
Mu áddjá , Pavel Anderssen ( 1887–1963 ) lei nubbin boarráseamos logi oarbinaččas .
Foreldrene Anders Anderssen , Stáhpugiette-Ánde , og Anna Pavelsen Ravna , Bávval-Ánne , var fra Tanafjorden .
Váhnemat Anders Anderssen , Stáhpogietti-Ánde , ja Anna Pavelsen Ravna , Bávval-Ánne , leigga Deanuvuonas eret .
De var strengt religiøse og levde av fiske og gårdsbruk i Bonjákas .
Soai leigga garra oskkolaččat ja eliiga guolástemiin ja eanandoaluin Bonjáhasas .
Familiebilde fra 1908 eller 1909 .
1908 dahje 1909 bearašgovva .
Foreldra er Anders Anderssen , ( Stáhpogietti-Ánde ) , og Anna Pavelsen Ravna , ( Bávval-Ánne ) , Foran Petter Erik , de fire jentene fra v. Ragnhild Kristine , Gunhild , Anna Katrine , Marit , de fire guttene ; fra v. Ole , Pavel , Nils og Anders .
Váhnemat leaba Anders Anderssen ( Stáhpogiette-Ánde ) ja Anna Pavelsen Ravna ( Bávval-Ánne ) . Ovdabealde Petter Erik , njeallje nieidda g. b. Ragnhild Kristine , Gunhild , Anna Katrine , Marit , njeallje gándda ; g. b. Ole , Pavel , Nils ja Anders .
Pavel la opp penger på fiske fra Finnkongkeila , og trass farens skepsis begynte han på lærerskole i Tromsø .
Pavel čohkkii ruđa guolásteamis Sieidevuonas , ja vaikko áhčči eahpidiige , álggii son oahpaheaddjiskuvlii Romssas .
Han ville ” virke oppe i Finmarken iblandt min nation ( laperne ) ” skriver han i stipendsøknad til skoledirektøren .
Son áiggui « doaibmat Finnmárkkus iežan álbmoga ( sámiid ) gaskkas » son čálii stipeandaohcamisttis skuvladirektevrii .
Etter eksamen i 1913 vikarierte han i kretsen Finnkongkeila – Kvitnes ytterst i Tanafjorden .
Maŋŋil eksámena 1913:s son lei sadjásaš oahpaheaddjin Sieidevuona – Guitanasa-biiriin olggumusas Deanuvuonas .
I 1914 fikk han lærerpost i Hammerfest landsogn i Vinna , – Storvik – Mefjord seinere i Rypefjord – Storvik .
1914:s son oaččui oahpaheaddjivirggi Hámmárfeastta suohkanis , Skihččola – Rumašluovtta – Girkovuona-biiriin , maŋŋil oaččui Lávželuovtta – Rumašluovtta .
Han hadde flere studieopphold på Askov højskole [ 16 ] og på landbruksskolen i Bodø .
Son lei moadde háve oahpogalledeamis Askov allaskuvllas [ 17 ] . ja eanadoalloskuvllas Bådådjos .
Han var først og fremst opptatt av håndverksfag og jorddyrking .
Sus lea vuosttažettiin beroštupmi giehtaduodjefágaide ja eanangilvimii .
I 1920 tiltrådte han som styrer på det staselige statsinternatet i Kårhamn .
1920:s son álggii jođiheaddjin čáppa stáhtainternáhttii Jáhkogohpis .
T. v. : Ungdomsbilde av Pavel Anderssen .
T. v. : Pavel Anderssen nuorran .
T. h. : Dette brevet som Pavel Anderssen skreiv til skoledirektøren i 1910 viser hvor vanskelig det kunne være å finansiere lærerutdanning .
T. h. : Dát reive maid Pavel Anderssen čálii skuvladirektevrii 1910 čájeha man váttisin sáhtii leat oahpaheaddjioahpu ruhtadit .
Merk at han ønsker å arbeide " iblandt min nation ( laperne ) " .
Fuomáš ahte háliidii bargat « iežan álbmoga gaskkas ( sápmelaččat ) » .
( Kilde : Statsarkivet i Tromsø )
( Gáldu : Romssa Stáhtaarkiiva )
Han gifta seg i 1927 med Gerda Hartvigsen , som blei min bestemor .
Son náitalii 1927:s Gerda Hartvigseniin , gii šattai mu áhkkun .
Ho var fra Akkarfjord på Kvaløya , var 13 år yngre enn bestefar og av « blanda herkomst » .
Son lei Áhkárvuonas Fálás eret , lei 13 jagi nuorat go áddjá ja « seaguhus čearddat » .
De hadde to barn som levde opp .
Sudnos ledje guokte máná geat elle ollesolbmo ahkái .
Kårhamn lå sentralt i leia og var et stort sted med fisketilvirking , doktor , jordmor , rutebåt og handel .
Jáhkogohppi lei guovddážis ja lei stuorra báiki gos lei guollebuvttadus , doavttir , sealgeeadni , ruvttofanas ja gávppašeapmi .
Bestemor hadde tjent hos nessekongen Bull i Repvåg og på Grand hotell i Hammerfest og vikarierte flere ganger som internathusmor .
Áhkku lei bálvalan njárgagonagasa Bull luhtte Reihvágis ja Grand hoteallas Hámmárfeasttas ja lei ollu háviid leamaš sadjásaš internáhttadálueamidin .
De hadde gårdsdrift og bygde sæter .
Sudnos lei oapmedállu ja huksiiga geassesaji .
De trivdes i Kårhamn .
Soai lovttiiga Jáhkogohpis .
Pavel Anderssen satt for Venstre i kommunestyre og formannskap , skolestyre og vergeråd .
Pavel Anderssen čohkkái Gurutbellodaga ovddas gielddastivrras ja ovdagottis , skuvlastivrras ja fuolaheaddjiráđis .
Han var revisor for kommunen og trygdekassa og formann i Sørøysund sparebanks forstanderskap .
Son lei revisora gieldda ja oadjokássa ovddas ja Sállannuori seastinbáŋkku oaivámušgotti ovdaolmmoš .
I november 1944 blei familien evakuert til Helgeland , derfra dro de til Bergen der bestemor hadde tre søsken .
Čakčamánus 1944:s evakuerejuvvui bearaš Helgelándii , dás sii vulge Bergenii , gos áhkus lei oabbá ja guokte vielja .
I Hammerfest og Sørøysund brente tyskerne så godt som alle bygg .
Duiskalaččat bolde measta buot visttiid Hámmárfeasttas ja Sállannuoris .
Bare kapellet i Hammerfest , setra til bestemor og bestefar og et par hus ellers blei stående .
Dušše Hámmárfeastta kapealla , áhku ja ádjá geassesadji ja vel moadde viesu báhce ceaggát .
Bestefar blei beordra til Finnfjordbotn skoleleir .
Áddjá gohččojuvvui Vuotnabađa skuvlaleirii .
Der han var til leiren blei avvikla høsten 1949 , store deler av tida var han styrer .
Doppe son lei dassážii go leaira heaittihuvvui 1949 čavčča , stuora oassi dan áiggis son lei skuvlastivrrárin .
Bestemor vikarierte som internathusmor på Finnfjordbotn og seinere på flere av de midlertidige internata i Sørøysund .
Áhkku lei sadjásaš internáhttadálueamidin Vuotnabađas ja maŋŋil moatti gaskaboddosaš internáhtas Sállannuoris .
Som styrer ved Fjordtun og skoleinspektør fra 1950 til 1956 var bestefar sentral i gjenreisinga av skolesystemet , og flere år etter pensjonsalder satt han fortsatt som skoleinspektør .
Fjordtuna jođiheaddjin ja skuvlagoziheaddjin 1950 rájes 1956 rádjái lei áddjá guovddážis skuvlavuogádaga ođđasithuksemis , ja ollu jagiid maŋŋil ealáhatagi čohkkái son ain skuvlagoziheaddjin .
Han brukte mye krefter for å gjenreise Kårhamn og statsinternatet , men etterkrigstidas Sørøysund var prega av strid .
Son geavahii ollu návccaid ođđasitcegget Jáhkogohpi ja stáhtainternáhta , muhto maŋŋil soađi lei ollu riidu Sállannuoris .
Med skoledirektør Gjermundsens [ 17 ] medvirkning blei sentralisering av skolestrukturen vedtatt i 1958 .
Skuvladirektevrra Gjermundsena [ 18 ] mielváikkuhemiin mearriduvvui skuvlastruktuvrra lávdadeapmi 1958:s .
Denne løysinga var sår for Pavel .
Dát čoavddus bávččagahtii Pavela .
Ved Fjordtun blei det problemer , det gikk inn på han .
Fjordtunas šadde váttisvuođat , dát čuzii sutnje .
Sårt var det og at barna med familier forlot kommunen .
Bávččagahtii maid ahte mánát oktan bearrašiiddisguin guđđe gieldda .
Derfor vantrivdes de og planla å flytte sørover etter barna .
Danne láittastuvaiga soai ja plániiga fárret máttás mánáid maŋŋái .
Men etter et besøk på Møre våren 1959 skreiv han : « ... Jeg lengtet nordover til Finnmark .
Muhto guossástallama maŋŋil Møres 1959:s čálii son : « ... Mun áibbašin davás Finnmárkui .
Jeg er nemlig 100 % finnmarking .
Mun lean namalassii 100 % finnmárkolaš .
Jeg kunne aldri bli fortrulig med folket der nede og deres skikker og seder . »
Mun in livčče goassege sáhttán doahppáduvvat álbmogii dáppe ja sin vieruide ja dábiide . »
De hadde bygd hus i Rypefjord i 1951 , og der blei de .
Soai leigga huksen viesu Lávželuktii 1951:s , ja doppe bisuiga .
Hele sitt yrkesaktive liv virka han i skolen i Sørøysund , i 1963 mottok han Kongens fortjenestemedalje i sølv .
Olles su virgeeallima son doaimmai skuvllas állannuoris , 1963:s son oaččui Gonagasa ánsomedáljja silbbas .
Kårhamn internat 1925 .
Jáhkogohpi internáhta su. 1925 .
Pavel Anderssen til venstre .
Pavel Anderssen gurut bealde .
Pavel Anderssen var en ivrig turmann .
Pavel Anderssen lei áŋgiris meahcásteaddji .
Her poserer han i Kårhamn med ørret han har fiska i Tverrfjordelva på Seiland .
Dá lea Jáhkogohpis dápmohiiguin maid lea bivdán Doaresvuonjogas Sievjjus .
Han omtales som en respektert og rettferdig lærer .
Son máinnášuvvo árvvusadnojuvvon ja vuoiggalaš oahpaheaddjin .
Han snakka samisk med de eldre , men brukte ikke samisk i skolen .
Son hálai sámegiela boarrásiiguin , muhto ii geavahan sámegiela skuvllas .
Per Fokstads idéer om samisk skole hadde han lita tru på .
Per Fokstada jurdagiidda son ii jáhkkán bearehaga .
Han gikk med hatt og frakk , og omgikkes øvrighet og kulturpersoner .
Son váccii háhtain ja fráhkain , ja servvoštalai alla seađot olbmuiguin ja kulturolbmuiguin .
Selv om bestemor kunne samisk i oppveksten , brukte de aldri samisk heime .
Vaikko áhkku máhtiige sámegiela bajásšattadettiin , de soai eaba geavahan goassege sámegiela ruovttus .