pere/sami_parallel huggingface dataset:
Særlig vil det være behov for dette i områder utenfor de samiske kjerneområdene .
Erenoamážit dárbbašuvvo dát guovlluin mat leat sámi guovddášguovlluid olggobealde .
9.2.2 Personalet i samiske barnehager
9.2.2 Sámi mánáidgárddiid bargit
Personalets kunnskaper i samisk språk og kultur vil være avgjørende forutsetninger for at barn i samiske barnehager skal få styrket og utviklet sitt språk og sin identitet .
Bargiid sámi giela ja kultuvrra máhttu ja diehtu lea mearrideaddji ovdehussan go mánát sámi mánáidgárddiin galget oažžut nannejuvvot ja gárgeduvvot iežaset giela ja identitehta .
Det er en utfordring å sikre rekruttering av personale med samiskspråklig kompetanse , særlig pedagogisk personale , men også assistenter .
Hástalussan lea váfistit sámegiela gelbbolaš bargiid bestema , erenoamážit pedagogalaš bargiid , muhto maiddái assisteanttaid .
Det er videre viktig å beholde dem som allerede er i sektoren .
Dasto lea deaŧalaš bisuhit sin geat leat juo suorggis .
Det er stort behov for etter- og videreutdanning .
Dárbu lasse- ja joatkkaohppui lea stuoris .
Særlig oppmerksomhet må rettes mot behovet utenfor det samiske forvaltningsområdet .
Erenoamáš fuopmášumi ferte giddet dárbui mii lea sámi hálddahanguovllu olggobealde .
Rapporten fra NIBR viser at det er et betydelig behov for språklig kompetanseoppbygging i de samiske barnehagene .
NIBR-raporta čájeha ahte sámi mánáidgárddiin lea mearkkašahtti dárbu gielalaš gelbbolašvuođahuksemii .
Kommunene har ansvar for at personalet i barnehagene har den nødvendige kompetansen .
Gielddain lea ovddasvástádus das ahte mánáidgárddiid bargiin lea dárbbašlaš gelbbolašvuohta .
Flere kommuner har ansatt egne språkmedarbeidere i samisk som veileder barnehager og skoler i utviklingen av det samiske innholdet i rammeplan og læreplan .
Máŋga gieldda leat virgádan sierra sámegiela giellamielbargiid geat oaivadit mánáidgárddiid ja skuvllaid rámmaplána ja oahppoplána sámi sisdoalu gárgedeamis .
Karasjok kommune har utviklet en tospråklighetsplan for sine barnehager og skoler .
Kárášjoga gielda lea gárgedan guovttegielatvuođaplána mánáidgárddiidasas ja skuvllaidasas .
Det er i den forbindelse utarbeidet etterutdanningsplaner for barnehagepersonalet som utgangspunkt for å utvikle egnede organiseringsformer , metoder ( for eksempel språkbad ) og strategier for pedagogisk utvikling i et tospråklig perspektiv .
Dan oktavuođas leat ráhkaduvvon lasseoahppoplánat mánáidgárdebargiide mat galget leat vuolggasadjin gárgedit heivvolaš organiserenhámiid , metodaid ( ovdamearkka dihtii giellalávggu ) ja strategiijaid pedagogalaš gárgedeapmái guovttegielat perspektiivvas .
Samisk høgskole i Kautokeino er den eneste høgskolen som utdanner førskolelærere med samiskspråklig kompetanse .
Sámi allaskuvla Guovdageainnus lea áidna allaskuvla mii addá oahpu ovdaskuvlaoahpaheddjiide geain lea sámegiela gelbbolašvuohta .
Samisk høgskole har enkelte år ikke hatt stort nok søkergrunnlag til å igangsette studiet .
Sámi allaskuvllas ii leat buot jagiin leamaš doarvái ohccivuođus álggahit oahpu .
En av årsakene er mangel på studiekompetanse hos søkerne .
Okta sivva lea leamaš ohcciid váilevaš lohkangelbbolašvuohta .
Samisk høgskole arbeider med ulike strategier for å møte behovet om generell studiekompetanse .
Sámi allaskuvla bargá iešguđetlágan strategiijaiguin ovddaldastin dihtii dábálaš lohkangelbbolašvuođa dárbbu .
I tillegg vurderes ulike modeller for desentraliserte tilbud for førskolelærerutdanning og ulike etterutdanningstilbud for barnehagepersonalet .
Lassin árvvoštallojuvvojit iešguđetlágan lávdaduvvon fálaladatmállet ovdaskuvlaoahpaheaddjeohppui ja mánáidgárdebargiid iešguđetlágan lasseoahppofálaldagaide .
Enkelte kommuner har gitt stipend til samiske studenter som tar førskolelærerutdanning mot at de binder seg til å arbeide i kommunen en viss periode .
Muhtun gielddat leat addán stipeandda sámi studeanttaide geat váldet ovdaskuvlaoahpaheaddjeoahpu dainna eavttuin ahte čatnet iežaset bargat gielddas dihto áigodahkii .
Utvalget som har sett på den samiske lærerutdanningen ( NOU . 2000 : 3 Samisk lærerutdanning ) , foreslår at det etableres særlige stipendordninger for å øke rekrutteringen til samisk lærerutdanning .
Lávdegoddi mii lea geahčadan sámi oahpaheaddjeoahpu ( NA— 2000 : 3 Sámi oahpaheaddjeoahppu ) evttoha ahte álggahuvvojit vásedin stipeandaortnegat lasihan dihtii bestema sámi oahpaheaddjeohppui .
Det er grunn til å tro at en stipendordning vil motivere flere unge til å søke førskolelærerutdanning .
Árta lea jáhkkit ahte stipeandaortnet arvvosmahttá eambbo nuoraid ohcat ovdaskuvlaoahpeaddjeohppui .
Barne- og familiedepartementet vil , i samarbeid med Sametinget , utrede spørsmålet om stipend for studenter som tar samisk førskolelærerutdanning .
Mánáid- ja bearašdepartemeanta áigu , ovttasbarggus Sámedikkiin , čielggadit gažaldaga stipeanddas studeanttaide geat váldet sámi ovdaskuvlaoahpaheaddjeoahpu .
For å tilføre , beholde og videreutvikle kompetansen i samiske barnehager , er det nødvendig å iverksette ulike typer etter- og videreutdanningstiltak .
Vai sámi mánáidgárddit háhket , bisuhit ja viidásetgárgedit gelbbolašvuođa , de lea dárbu bidjat doibmii iešguđetlágan lasse- ja joatkkaoahppodoaibmabijuid .
I NOU 2000 : 3 Samisk lærerutdanning , foreslås det å utvikle et studietilbud i kulturfag med hovedvekt på tradisjonskunnskap .
NA— 2000 : 3 Sámi oahpaheaddjeoahppu evttoha gárgedit kulturfága oahppofálaldaga mas váldodeaddu lea árbevierrodieđus ja - máhtus .
I tillegg til å være en del av både allmennlærer- og førskolelærerutdanningen , bør deler av faget kunne tilbys som etter- og videreutdanningstilbud .
Dan lassin ahte lea oassin sihke dábálašoahpaheaddje- ja ovdaskuvlaoahpaheaddjeoahpus , de berre fága sáhttit fállojuvvot lasse- ja joatkkaoahppofálaldahkan .
Det er viktig å bygge opp slik kompetanse hos barnehagepersonalet i de samiske barnehagene i alle de tre samiske språkområdene .
Deaŧalaš lea hukset diekkár gelbbolašvuođa buot dan golmma sámi giellaguovllu sámi mánáidgárddiid mánáidgárdebargiide .
Særlig nødvendig er det å stimulere til tiltak i kommuner som ligger utenfor samisk forvaltningsområde og som er i en revitaliseringsprosess .
Erenoamáš dárbbašlaš lea arvvosmahttit doaibmabijuid gielddain mat leat sámi hálddahanguovllu olggobealde ja mat leat ođđasislihkkanproseassas .
Barne- og familiedepartementet vil utrede behovet for etter- og videreutdanningstiltak , i samarbeid med Sametinget og berørte fylkesmenn .
Mánáid- ja bearašdepartemeanta áigu čielggadit lasse- ja joatkkaoahppofálaldagaid dárbbu , ovttasbarggus Sámedikkiin ja guoskevaš fylkkamánniiguin .
Tiltakene som er nevnt ovenfor vil blant annet bli sett i sammenheng med Barne- og familiedepartementets treårige kvalitetssatsing i barnehagesektoren ( 2001–2003 ) .
Doaibmabijut mat leat namahuvvon bajábealde gehččojuvvojit Mánáid- ja bearašdepartemeantta mánáidgárdesuorggi golmmajahkásaš kvalitehttanannema olis ( 2001–2003 ) .
9.2.3 Veilednings- , forsøks- og utviklingsarbeid
9.2.3 Nevvodan- , geahččaladdan- ja gárgedanbargu
Undersøkelsen fra NIBR viser at samiske barnehager har et stort behov for veiledning , informasjon og erfaringsutveksling .
NIBR guorahallan čájeha ahte sámi mánáidgárddiin lea stuorra dárbu nevvodeapmái , informašuvdnii ja dovddiiduslonohallamii .
Det bør stimuleres til mer aktivt veilednings- og utviklingsarbeid i den samiske barnehagesektoren .
Eanet doaibmevaš nevvodan- ja gárgedanbargu berre arvvosmahttojuvvot sámi mánáidgárdesuorggis .
Videre blir det viktig å bygge nettverk mellom samiske barnehager for informasjons- og erfaringsutveksling .
Viidáseappot šaddá deaŧalažžan hukset fierpmádagaid sámi mánáidgárddiid gaskii informašuvdna- ja dovddiiduslonohallama nammii .
Det er fortsatt stort behov for å utvikle pedagogisk materiell til bruk i de samiske barnehagene .
Ain lea stuorra dárbu gárgedit pedagogalaš ávdnasiid sámi mánáidgárddiid atnui .
Opplæringsavdelingen i Sametinget har dette som et viktig satsingsområde .
Sámedikki oahpahusossodagas lea dát deaŧalaš nannenduovddan .
Sametinget styrkes med midler fra Barne- og familiedepartementet til utvikling av pedagogisk materiell til bruk i samiske barnehager og til forsøks- og utviklingsarbeid .
Sámediggi nannejuvvo Mánáid- ja bearašdepartemeantta ruđaiguin maiguin galget gárgeduvvot pedagogalaš ávdnasat sámi mánáidgárddiid atnui ja geahččaladdan- ja gárgedanbargui .
Kommunen som barnehageeier og barnehagemyndighet har ansvar for å stimulere utviklingsarbeid og nettverksbygging .
Gielddas mánáidgárdeeaiggádin ja mánáidgárdeeiseváldin lea ovddasvástádus arvvosmahttit gárgedanbarggu ja fierpmádathuksema .
Også interkommunalt samarbeid vil være viktig for å spre erfaringer , knytte kontakter , for motivasjon og inspirasjon .
Maiddái gielddaidgaskasaš ovttasbargu lea deaŧalaš dovddiidusaid juogadeapmái , oktavuođaid čatnamii , arvvosmahttimii ja oaivadeapmái .
Opplæringsavdelingen i Sametinget og fylkesmennene i Finnmark og Troms har arrangert konferanser for ansatte i samiske barnehager .
Sámedikki oahpahusossodat ja Finnmárkku ja Romssa fylkkamánnit lea lágidan konfereanssaid sámi mánáidgárddiid bargiide .
Det er viktig og nødvendig å tilrettelegge møteplasser for de ansatte i samiske barnehager .
Deaŧalaš ja dárbbašlaš lea lágidit gávnnadanbáikkiid sámi mánáidgárddiid bargiide .
I arbeidet rettet mot kommunene , utgjør fylkesmennene , særlig i Finnmark og Troms , en viktig ressurs og samarbeidspart for Sametinget i utviklingen av den samiske barnehagesektoren .
Barggus mii lea oaivvilduvvon gielddaide leat fylkkamánnit , erenoamážit Finnmárkkus ja Romssas , deaŧalaš nákcan ja ovttasbargoguoibmin Sámediggái sámi mánáidgárdesuorggi gárgedeamis .
9.3 Barnevernet
9.3 Mánáidsuodjalus
NOU 1995 : 6 Plan for helse- og sosialtjenester for den samiske befolkning i Norge gav et bilde av en barneverntjeneste som kan bli bedre tilpasset brukerne , deres språk , kultur og det lokalsamfunn de er en del av .
NOU 1995 : 6 Plan for helse- og sosialtjenester for den samiske befolkning i Norge ( Dearvvasvuođa- ja sosiálabálvalusaid plána Norgga sámi veahkadahkii ) govvidii mánáidsuodjalusbálvalusa mii buorebut sáhttá heivehuvvot geavaheddjiide , sin gillii , kultuvrii ja báikkálašservodagaide maidda sii gullet .
I forbindelse med oppfølging av NOU 1995 : 6 har Barne- og familiedepartementet gitt støtte til tiltak som tar sikte på å styrke det samiske perspektivet og kompetansen i barnevernet .
NOU 1995 : 6 čuovvoleami oktavuođas lea Mánáid- ja bearašdepartemeanta addán doarjaga doaibmabijuide mat barget dan guvlui ahte mánáidsuodjalusa sámi perspektiiva ja gelbbolašvuohta nannejuvvo .
Barne- og familiedepartementet har gjennom « Program for foreldreveiledning » utviklet materiell til foreldre og til bruk på helsestasjoner som skal gi støtte til foreldre i omsorgs- og oppdragerrollen .
Mánáid- ja bearašdepartemeanta lea « Váhnennevvodeami prográmma » bokte gárgedan ávdnasiid váhnemiidda ja dearvvašdivššohagaid atnui mat galget doarjut váhnemiid fuolaheaddjin ja bajásgeassin .
Det er også utviklet materiell til bruk i skolen .
Maiddái leat gárgeduvvon ávdnasat skuvlla atnui .
Barne- og familiedepartementet vil sikre at alt relevant materiell oversettes til samisk .
Mánáid- ja bearašdepartemeanta áigu váfistit ahte buot čuožžovaš ávdnasat jorgaluvvojit sámegillii .
Når det gjelder kompetanseutvikling om et flerkulturelt barnevern for øvrig , kanaliserer Barne- og familiedepartementet i hovedsak sine tilskudd til Barnevernets utviklingssenter i Nord-Norge i form av driftstilskudd .
Mii gusto gelbbolašvuođaovdáneapmái máŋggakultuvrrat mánáidsuodjalusa birra muđui , de juolluda Mánáid- ja bearašdepartemeanta eanaš iežas doarjagiid Davvi-Norgga mánáidsuodjalusa gárgedanguovddážii doaibmadoarjjan .
Barnevernets utviklingssenter i Nord-Norge skal ivareta spørsmål knyttet til samiske barn og unge .
Davvi-Norgga mánáidsuodjalusa gárgedanguovddáš galgá áimmahuššat gažaldagaid mat čatnasit sámi mánáide ja nuoraide .
En viktig oppgave for senteret er å bidra til utvikling av et barnevern som tar hensyn til den samiske befolkningens kultur .
Guovddáža deaŧalaš dahkamuššan lea veahkehit gárgedit mánáidsuodjalusa mii atná deastta sámi veahkadaga kultuvrras .
9.3.1 Hovedmål og nye perspektiver
9.3.1 Váldojuksanmearri ja ođđa perspektiivvat
Regjeringens mål om et barnevern til barnets beste , innebærer et barnevern til samiske barns beste der også samisk språk og kultur oppleves som viktig og likeverdig .
Ráđđehusa juksanmearri ahte mánáidsuodjalus galgá leat máná buorrin mearkkaša maiddái ahte mánáidsuodjalus galgá leat sámi mánáid buorrin nu ahte maiddái sámi giella ja kultuvra vásihuvvo deaŧalažžan ja ovttaárvosažžan .
Ideelt sett betyr dette at barneverntjenesten i kommuner med samisk befolkning har kunnskap om og tar hensyn til det samiske kulturelle perspektivet i samhandling med klienten , i sine beslutningsprosesser og i sine avgjørelser / tiltak .
Jurddalaččat oaivvilda dát ahte mánáidsuodjalusbálvalusas gielddain main lea sámi veahkadat , dihtet ja atnet deastta sámi kultuvrralaš perspektiivvas áššehasain ovttasdoaimmadettiin , iežas mearridanproseassain ja iežas mearrádusain / doaibmabijuin .
Kunnskapsinnhenting og dokumentasjon bør ligge til grunn for en målrettet innsats og for framtidige strategier og tiltak for å øke den kulturelle og språklige kompetansen i det kommunale og det fylkeskommunale barnevernet .
Diehtoháhkan ja duođašteapmi berre leat vuođusin mearrediđolaš vuoruheapmái ja boahttevaš strategiijaide ja doaibmabijuide mat galget lasihit gielddalaš ja fylkkagielddalaš mánáidsuodjalusa kultuvrralaš ja gielalaš gelbbolašvuođa .
Dette gjelder også tiltak i kommuner / områder utenfor forvaltningsområdet for samisk språk .
Dát gusto maiddái doaibmabijuide gielddain / guovlluin olggobealde sámi giela hálddahanguovllu .
9.3.2 Framtidige utfordringer og strategier
9.3.2 Boahttevaš hástalusat ja strategiijat
Det er fortsatt behov for å styrke og integrere det samiske perspektivet og kompetansen i barnevernet .
Ain lea dárbu nannet ja ovttaiduhttit sámi perspektiivva ja gelbbolašvuođa mánáidsuodjalussii .
Det kan bidra til bedre utnyttelse av kompetanse og kapasitet og til at kommunene / regionen beholder fagfolk .
Dat sáhttá veahkehit buorebut ávkkástallat gelbbolašvuođa ja cuokka ávkkástallama ja ahte gielddat bisuhit fágaolbmuid .
Barne- og familiedepartementet ønsker å være i dialog med Sametinget om fremtidige strategier .
Bearaš- ja mánáid departemeanta háliida gulahallat Sámedikkiin boahttevaš strategiijaid hárrái .
Barnevernets utviklingssenter i Nord-Norge vil også framover arbeide med kunnskap om barnevernet for den samiske befolkningen .
Davvi-Norgga mánáidsuodjalusa gárgedanguovddáš áigu maiddái ovddasguvlui bargat dieđuin sámi veahkadaga mánáidsuodjalusa birra .
Senteret er en av fire nasjonale utviklingssentre for barnevernet og det pågår nå en evaluering av sentrene som skal være avsluttet første halvår 2001 .
Guovddáš lea okta njealji riikkagottálaš mánáidsuodjalusa gárgedanguovddážis , ja dál leat guovddážat árvvoštallojuvvomin ja árvvoštallan galgá leat loahpahuvvon vuosttas jahkebealis 2001 .
Boks 9.17 Mestring hos samiske barn og unge
Boksa 9.17 Sámi mánáid ja nuoraid nákcen
Prosjektet Mestring hos samiske barn og unge – kartlegging og evaluering helse- og sosialtjenester for den samiske befolkningen i et spesialpedagogisk perspektiv pågikk fra 1996–2000 og undersøkte hvilke typer tiltak og ordninger som fremmer kulturell og etnisk mestring blant samiske barn og unge .
Projeakta Sámi mánáid ja nuoraid nákcen – sámi veahkadaga dearvvasvuođa- ja sosiálabálvalusaid kárten ja árvvoštallan erenoamášpedagogalaš perspektiivvas čađahuvvui 1996–2000 , ja guorahalai makkár doaibmabijut ja ortnegat dat ovddidit sámi mánáid ja nuoraid kultuvrralaš ja etnalaš nákcema .
Nordisk Samisk Institutt var faglig ansvarlig .
Sámi Instituhtta lei fágalaš ovddasvástideaddji .
Prosjektet har hatt som et formål å fremheve barn og unge som satsingsfelt i urfolkstiåret og har fokusert på tiltak og ordninger som fungerer positivt for den samiske folkegruppen .
Projeavtta ulbmilin lea leamaš deattuhit mánáid ja nuoraid nannenduovddan eamiálbmotlogijagis , ja lea guovdilastán doaibmabijuid ja ortnegiid mat doibmet positiivvalaččat olles sámi álbmotjovkui .
Det er foretatt en undersøkelse av planverk innenfor helse- og sosialsektoren i Finnmark Fylkeskommune og kommunene Karasjok , Nordkapp og Sør-Varanger .
Finnmárkku fylkkagieldda ja Kárášjoga , Davvenjárgga ja Mátta-Várjjaga gieldda dearvvasvuođa- ja sosiálasuorggi plánat leat guorahallojuvvon .
Det er også gjennomført en spørreundersøkelse der 230 elever i 9. og 10. klasse i de tre kommunene er med .
Maiddái lea čađahuvvon gažadanguorahallan mas 230 oahppi 9. ja 10. luohkás dán golmma gielddas leat mielde .
Undersøkelsen retter søkelyset mot hva som fører til en positiv ladet identitet hos ungdommene , og dette gjøres ved å finne frem til mestringsgrunnlaget deres .
Guorahallan geahččala gávnnahit mii dagaha positiiva identitehta nuoraide , ja dát dahkkojuvvo nu ahte sin nákcenvuođus gávnnahuvvo .
Man har undersøkt hverdagslivssituasjoner , hva de liker å holde på med , hvordan de selv mener at de har det , samt hvordan de opplever offentlig tjenesteyting .
Guorahallojuvvon leat árgabeaidáhpá-husat , maiguin sii liikojit buđaldit , mo sin iežaset mielas lea sin dilli , ja mo sii vásihit almmolaš bálvalusaddima .
Samisk ungdom er definert ut fra om de har en verdimessig tilknytning til samiske forhold i samfunnet , som samisk språk , primærsamfunnsaktiviteter osv. .
Sámi nuorat leat meroštallojuvvon dan vuođul leago sis gulle-vašvuohta sámi dilálašvuođaide servodagas árvvuid dáfus , nugo sámi giela , vuođđoservodatdoaimmaid jna. hárrái .
Det er i undersøkelsen fremkommet resultater som tyder på forskjeller mellom de med samisk tilknytning og de som ikke har det , når det gjelder tilbud om hjelp fra offentlige instanser .
Guorahallan lea buktán bohtosat mat čujuhit dan guvlui ahte leat erohusat sin gaskkas geain lea sámi gullevašvuohta ja geain ii leat , ja veahkkefálaldagaid hárrái almmolaš lágádusain .
Dette med unntak av Karasjok kommune som ligger i forvaltningsområdet for samisk språk .
Dás spiehkasta Kárášjoga gielda mii lea sámi giela hálddahanguovllus .
Dette kan ha relevans for utforming av tjenestene og det kulturelle innholdet de representerer .
Dás sáhttá leat čuožžovašvuohta bálvalusaid hábmemii ja kultuvrralaš sisdollui mii bálvalusain lea .
9.4 Tiltak
9.4 Doaibmabijut
Barne- og familiedepartementet og Sametinget vil i løpet av 2001 utgi et hefte som vil gi oversikt over ulike tilbud til samiske barn og ungdom .
Mánáid- ja bearašdepartemeanta ja Sámediggi áigot 2001 mielde olggosaddit gihppaga mas lea sámi mánáid ja nuoraid iešguđetlágan fálaldagaid oppalašgeahčaldat .
Regjeringen vil samarbeide med Sametinget om en videre utvikling av en samisk barne- og ungdomspolitikk og rutiner for innspill fra samiske barn og ungdom til dette arbeidet .
Ráđđehus áigu ovttasbargat Sámedikkiin viidáseappot gárgedit sámi mánáid- ja nuoraidpolitihka ja dagaldusaid sámi mánáid ja nuoraid oainnuid vuostáváldimii dán bargui .
Regjeringen vil , i samarbeid med Sametinget , vurdere en undersøkelse om barnehagebehovet blant samiske foreldre .
Ráđđehus áigu , ovttasbarggus Sámedikkiin , árvvoštallat guorahallat sámi váhnemiid mánáidgárdedárbbu .
Særlig vil det være behov for dette i områder utenfor de samiske kjerneområdene .
Erenoamážit dát dárbbašuvvo guovlluin mat leat sámi guovddášguovlluid olggobealde .
Regjeringen vil , i samarbeid med Sametinget , utrede spørsmålet om stipend for studenter som tar samisk førskolelærerutdanning .
Ráđđehus áigu , ovttasbarggus Sámedikkiin , čielggadit gažaldaga stipeanddas studeanttaide geat váldet sámi ovdaskuvlaoahpaheaddjeoahpu .
Regjeringen vil utrede behovet for etter- og videreutdanningstiltak på barnehagesektoren i samarbeid med Sametinget og berørte fylkesmenn .
Ráđđehus áigu čielggadit lasse- ja joatkkaoahp ­pofálaldatdárbbu mánáidgárdesuorggis ovttasbarggus Sámedikkiin ja guoskevaš fylkkamánniiguin .
8 Helsespørsmål
8 Dearvvašvuođaáššit
8.1 Grunnlaget for helsepolitiske tiltak overfor den samiske befolkning
8.1 Sámi álbmoga vástesaš dearvvašvuođapolitihkalaš doaimmaid vuođđu
Regjeringen har som mål at befolkningen skal ha likeverdige tilbud av helse- og sosialtjenester uavhengig av språklig og kulturell bakgrunn .
Ráđđehusa ulbmil lea ahte álbmogis galget leat ovttadássásaš dearvvašvuođa- ja sosialbálvalusfáladagat guđe gielalaš ja kultuvrralaš duogáš dal leažžá .
Gjennom prosedyrer for samarbeid mellom Helse- og omsorgsdepartementet og Sametinget vil regjeringen sikre at et samisk perspektiv integreres i arbeidet med utviklingen av helse- og sosialtjenester til den samiske befolkning .
Ráđđehus áigu ovttasbargovugiid bokte gaskal Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeantta ja Sámedikki sihkkarastit ahte sámi perspektiiva lea fárus go ovdánahttet dearvvašvuođa- ja sosialbálvalusaid sámi álbmogii .
Overfor kommunal sektor vil Helse- og omsorgsdepartementet legge vekt på forsk ­ning og kunnskapsutvikling , bruken av pedagogiske virkemidler , økonomisk støtte til prioriterte utviklingstiltak og til utvikling av tilsynsmetodikk .
Go lea sáhka suohkansuorggis , de áigu ­Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta deattuhit dutkama ja máhttoovddideami , pedagogalaš gaskaomiid geavaheami , ekonomalaš doarjaga ­vuoruhuvvon ovdánahttindoaimmaide ja bearráigeahččometodihka ovddideami .
I spesialisthelsetjenesten vil Helse- og omsorgsdepartementet ivareta den samiske befolkningens tjenestetilbud gjennom eierstyring .
erenoamášdearvvašvuođabálvalusas áigu Dearvvašvuođa- ja ­fuolahusdepartemeanta vuhtiiváldit sámi álbmoga bálvalusfálaldagaid eaiggátstivrema bokte .
De regionale helseforetakene skal etterspørre og synliggjøre de samiske pasientenes rett og behov for tilrettelagte tjenester i planlegging , utredning og når beslutninger tas .
Guovllu dearvvašvuođaásahusat galget ohcat ja oainnusin dahkat sámi buhcciid vuoigatvuođaid ja dárbbuid go lea sáhka heivehuvvon bálvalusain plánemis , čielggadeamis ja go mearrádusat dahkkojuvvojit .
Likeverdige helse- og omsorgstjenester forutsetter at den samiske befolkning blir møtt av personell med kompetanse på samisk språk og kultur .
Ovttadássásaš dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusat eaktudit ahte sámi álbmogiin deaivvadit dakkár bargit geain lea gelbbolašvuohta sihke ­sámegielas ja sámekultuvrras .
I samiske kjerneområder bør muligheten for dette være god .
Sámi guovddáš ­guovlluin dáidet diet vejolašvuođat leat buorit .
God kvalitet i tjenestetilbudet forutsetter at det finnes personell med kompetanse i samisk språk og kultur .
Jus galgá leat buorre kvalitehta bálvalusain , de fertejit gávdnot bargit geain lea gelbbolašvuohta sámegielas ja sámi kultuvrras .
Samisk kulturelt og historisk perspektiv må i langt større grad få innpass i de helsefaglige grunnutdanningene i landsdelen .
Sámegiella ja oppalaš kultuvrralaš ja historjjálaš perspektiivvas ferte leat ollu eambbo sadji riikkaguovllu dearvvašvuođafágalaš vuođđooahpuin .
Helse- og omsorgsdepartementet legger til grunn at eksisterende kvoteordninger ved studieopptak skal fortsette .
Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta lohká galgat joatkit dálá kvohtaortnegiiguin go váldet sisa studeanttaid skuvllaide .
Kommune , fylkeskommune og helseforetak skal sørge for nødvendig tolkehjelp hvis personell ikke har nødvendig språk- og kulturkompetanse .
Suohkanat , fylkkagielddat ja dearvvašvuođafitnodagat galget fuolahit dárbbašlaš dulkaveahki jus bargiin ii lea doarvái giella- ja kulturgelbbolašvuohta .
Tolketjenester er i varierende grad tilgjengelig i kommunehelsetjenesten , eksempelvis hos fastlegene .
Dulkonbálvalusat eai leat álo gávdnamis ­suohkandearvvašvuođabálvalusas , ovdamearkka dihte fásta doaktáriin .
En brukerundersøkelse foretatt av Senter for samisk helseforskning viser misnøye med samisk språkkompetanse hos helsepersonell og funnene understreker klart at tolking er en nødløsning .
Geavaheddjiid iskkadeapmi maid Sámi dearvvašvuođadutkanguovddáš lea ­dahkan čájeha olbmuid leat duhtameahttumin ­dulkonbálvalusaiguin , ja bohtosat deattuhit vel ahte dulkon lea heahtečoavddus .
Manglende språkforståelse hos helsepersonell kan medføre feilbehandling og at tegn på alvorlig sykdom ikke blir oppdaget i tide .
Jus dearv ­vašvuođabargiin ii leat doarvái giellaipmárdus , de sáhttet šaddat boasttu dikšumat eai ge várálaš dávddat soaitte áiggemunis fuomášuvvot .
I oppdragsdokumentet for 2008 til de regionale helseforetakene har Helse- og omsorgsdepartementet vektlagt at samiske pasienters rett og behov for tilrettelagte tjenester etterspørres og synliggjøres i planlegging , utredning og når beslutninger tas .
Guovllu dearvvašvuođaásahusaid bargodokumeanttas 2008 hárrái lea Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta deattuhan ahte sápmelaš buhcciid riekti ja dárbbut oažžut heivehuvvot bálvalusaid čohkkejuvvojit ja oainnusin dahkkojuvvojit plánemis , čielggademiin ja go mearrádusat mearriduvvojit .
For å ivareta den samiske befolkningens behov for tjenester er det viktig at helseforetakene bidrar til at personellet har nødvendig forståelse for samiske språk og kultur .
Go galgá váldit vuhtii sámi álbmoga bálvalusdárbbuid , de lea deaŧalaš ahte dearvvašvuođafitnodagat leat mielde das ahte bargiin lea dárbbašlaš ipmárdus sámi gielas ja kultuvrras .
Helse Nord RHF opplyser i sin årlige melding for 2007 til Helse- og omsorgsdepartementet at samisk tolketjeneste finnes og kan innhentes ved behov .
Davvi Dear ­vvašvuohta RHF muitala iežas juohke jahkásaš dieđáhusas 2007 hárrái Dearvvašvuođa ja fuolahusdepartementii ahte sámi dulkonbálvalus gávdno ja ahte dan sáhttá atnit go lea ain dárbu .
Den viktigste utfordringen synes å være bedre rutiner som sikrer at fagfolk er kjent med ordningene og at det må være gode rutiner knyttet til bruken av tolketjenester .
Deaŧaleamos hástalussan orrot leame dat ahte ráhkadit buoret rutiinnaid mat sihkkarastet fágaolbmuid dovdat daid ortnegiid mat leat ja ahte fertejit leat buorit rutiinnat dulkonbálvalusaid geavahettiin .
For å følge opp tolketjenestene til den samiske befolkning , har Helse Nord RHF bedt om særlig rapportering om dette i oppdragsdokumentet til helseforetakene for 2008 .
Čuovvolan dihte dulkonbálvalusaid sámi álbmogii , lea Davvi Dearvvašvuohta RHF bivdán erenoamáš raporterema dan birra dan bargodokumeanttas mii lea dearvvašvuođaásahusaide 2008 hárrái .
Departementet vil vurdere hvordan disse forholdene kan bedres .
Departemeanta áigu guorahallat movt dien dili sáhttá buoridit .
Flere pasientombud i de nordligste fylkene har ikke systematisk skilt ut henvendelser fra den samiske befolkning i de mottatte henvendelsene .
Ollu buhcciidáittardeaddjit davimus fylkkain eai leat systemáhtalaččat bidjan daid jearaldagaid sierra mat sámi álbmogis leat leamaš boahtán .
De henvendelsene som er mottatt fra den samiske befolkning er primært knyttet til manglende tolketilbud i helsetjenesten .
Dalle go sámi olbmot leat váldán oktavuođa , de lea ovddemustá leamaš danne go lea váilon dulkonbálvalus dearvvašvuođabálvalusas .
Gjennom virksomhetene til Senter for samisk helseforskning ved Universitetet i Tromsø har fagmiljøer og myndigheter fått økt innsikt i helse og levekår i den samiske befolkning .
Fágabirrasat ja eiseválddit leat Sámi dearv ­vašvuođadutkanguovddáža bokte , mii lea Romssa universitehtas , ožžon eambbo dieđuid sámi álb ­moga dearvvašvuođa- ja eallindili birra .
I forsk ­ningsresultatene så langt synes det å være et hovedtrekk at det ikke er påvist nevneverdige forskjeller i helsetilstanden mellom samisk og øvrig befolkning i de samiske bosetningsområdene .
Dutkanbohtosat čájehit dán rádjái eanemustá ahte eai leat namuhan veara erohusat dearvvašvuođadilis gaskal sápmelaččaid ja muđui dan álbmogis mii orru sámi guovlluin . Sámi álbmot ii leat nu duhtavaš dearvvašvuođabálvalusain go muđui álbmot .
I den grad møtet mellom helse- og omsorgstjenestene og samiske brukere er preget av dårlig språklig og kulturell kommunikasjon , vil brukernes nytte av tjenestetilbudene reduseres .
Jus leažžá nu ahte dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusa ja sámi geavaheddjiid gaskkas lea heajos gielalaš ja kultuvrralaš gulahallan , de eai ane sámit nu ollu ávkki dain bálvalusain .
Språklige misforståelser kan skape store problemer for behandlingsforløpet .
Gielalaš boasttuipmárdusat sáhttet dagahit stuora váttisvuođaid dikšumis .
Departementets tilskudd til helse- og sosialtjenester til den samiske befolkning bevilges over kapittel 724 .
Departemeantta juolludeamit dearvvašvuođa- ja sosialbálvalusaide sámi álbmogii juolluduvvojit kapihttal 724 bokte .
Det er for 2008 avsatt 13 mill. kroner til videreføring av tiltak på grunnlag av handlingsplanen « Mangfold og likeverd » .
Jahkái 2008 lea biddjojuvvon 13 milj. ruvnno dasa ahte ain doalahit doaibmabijuid doaibmaplána vuođul man namma lea » Máŋggabealatvuohta ja ovttadássásašvuohta » .
Midlene forvaltes av Helsedirektoratet som tilskuddsmidler blant annet til Sametinget og til Senter for samisk helseforskning .
Dearvvašvuođadirektoráhtta hálddaša daid ruđaid mat leat doarjjaruhtan earret eará Sámediggái ja Sámi dearvvašvuođadutkanguovddážii .
Midlene omfatter også et grensekommunesamarbeid mellom kommuner i Nord-Finland , Finnmark og Nord-Troms .
Daidda ruđaide gullá maid rádjesuohkaniid ovttasbargu dain suohkaniin mat leat Davvi-Suomas , Finnmárkkus ja Davvi-Romssas .
Over kapittel 743 er det til Samisk nasjonalt kompetansesenter for psykisk helsevern bevilget 27,5 mill. kroner for 2008 fra opptrappingsplan for psykisk helse .
Kapihttal 743 bokte lea juolluduvvon 27,5 milj. ruvnno jahkái 2008 Sámi nationála gelbbolašvuođaguovddážii psykalaš dearv ­-vašvuođagáhttema várás vai besset bargat eambbo psykalaš dearvvašvuođain .
8.1.1 Lovgrunnlag og ansvarsfordeling i helsetjenesten
8.1.1 Láhkavuođđu ja ovddasvástádusa juogadeapmi dearvvašvuođabálvalusas
Helselovgivningen regulerer forholdet mellom helsetjenestens virksomheter , utøvere og helsetjenestens brukere .
Dearvvašvuođalágat ráddjejit movt oktavuohta galgá leat dearvvašvuođadoaimmaid , bargiid ja ­dearvvašvuođageavaheddjiid gaskkas .
Pasientrettighetene er i hovedsak regulert av pasientrettighetsloven .
Buhcciid vuoigatvuođaid ráddje ovddemustá buhcciidvuoigatvuođaláhka .
Loven gir regler om forholdet mellom pasient og helsetjeneste / helsepersonell og setter fokus på pasienten og pasientens behov .
Lágas leat njuolggadusat movt okta ­vuohta galgá leat buhcciid ja dearv vašvuođabálvalusa / dearvvašvuođabargiid gaskkas ja dat čalmmustahttá buohcci ja buohcci dárbbuid .
Loven må imidlertid sees i sammenheng med andre lover som berører helsetjenesten , herunder helsepersonelloven , spesialisthelsetjenesteloven , kommunehelsetjenesteloven , tannhelsetjenesteloven og lov om psykisk helsevern .
Lága ferte geahččat ovttas eará lágaiguin mat gusket dearvvašvuođabálvalussii , nu go dearv vaš ­vuođabargiid lága , spesialista dearv , vaš ­vuođabálvaluslága suohkan dearvvašvuođabálvalus lága , bátnedikšunbálvalus- lága ja psykalaš dearvvašvuođagáhtten lága .
Sameloven har i tillegg regler som gir den samiske folkegruppen i Norge en utvidet rett til bruk av samisk for å ivareta egne interesser overfor lokale og regionale helse- og sosialinstitusjoner .
Sámelágas leat dasa lassin njuolggadusat mat addet Norgga sámi ál-bmogii viiddiduvvon vuoigatvuođa atnit sámegiela vai besset fuolahit iežaset beroštumiid báikkálaš ja guovllu dearvvašvuođa- ja sosialásahusaid ektui .
Ansvarsfordelingen i helse- og sosialsektoren definerer hvem som har ansvar for å oppfylle brukernes rettigheter innenfor denne sektoren .
Ovddasvástádusa juohkin dearvvašvuođa- ja sosialsuorggis čilge geas lea ovddasvástádus deavdit geavaheddjjiid vuoigatvuođaid dan suorggis .
Fra 2002 er ansvarsfordelingen for helsetjenesten til befolkningen i Norge slik :
2002 rájes lea ovddasvástádusa juohkin Norgga álbmoga dearvvašvuođabálvalusas na :
Staten har ansvar for trygdeytelser , sykehus og annen spesialisthelsetjeneste ( inkludert psykisk helsevern og spesialisert rusomsorg ) og spesialiserte barneverntjenester , samt statlig tilsynsvirksomhet .
Stáhtas lea ovddasvástádus oaju máksimis , ­buohcciviesuin ja eará spesialistadearvvaš-vuođabálvalusas ( maiddái psykalaš dearvvaš-vuođagáhttemis ja spesialiserejuvvon gárrenvuođafuolahusas ) ja spesialiserejuvvon mánáid-suodjalusa bálvalusain , ja maid stáhtalaš bearráigeahččandoaimmas .
Fylkeskommunene har ansvar for tannhelsetjenester og familievernet .
Fylkkasuohkanis lea ovddasvástádus bátnedikšunbálvalusas ja bearašsuodjalusas .
Kommunene har ansvaret for allmennlegetjenesten , fysioterapitjenesten , jordmortjenesten , helsestasjons- og skolehelsetjenesten , pleie- og omsorgstjenester , er første behandlingsnivå innen psykisk helsearbeid , rusvern og barnevern , samt ansvarlig for øvrige sosialtjenester .
Suohkaniin lea ovddasvástádus dábálašdoavttirbálvalusas , fysioterapiijabálvalusas , jortamovrabálvalusas , dearvvašvuođastašuvnna- ja skuv ­ladearvvašvuođabálvalusas . Dikšun- ja fuolahusbálvalusat lea vuosttaš dikšundássi psykalaš dearvvašvuođabarggus , gárrenvuođa-suodjalusas ja mánáidsuodjalusas , ja das lea maid ovddasvástádus eará sosialbálvalusain .
Kommunesektoren har et selvstendig ansvar for å utvikle sine helse- og omsorgstjenester planmessig slik at de er tilpasset den samiske befolkningen i området .
Suohkansuorggis lea iešheanalaš ovddasvástádus ovddidit iežaset dearvvašvuođa- ja fuollabálvalusa plánaid mielde vai dat livččii heivehuvvon guovllu sámi álbmogii .
8.1.2 Sametingets rolle i utformingen av helsepolitikken
8.1.2 Sámedikki rolla dearvvašvuođapolitihka hábmemis
Sametinget er en sentral dialogpartner for statlige myndigheter med hensyn til politikkutviklingen og overfor dem som har ansvar for tjenesteutøvelsen overfor den samiske befolkningen .
Sámediggi lea stáhta eiseválddiid guovddáš ságastallanbealli go lea sáhka politihkkahábmemis ja sin hárrái geain lea ovddasvástádus bálvalusaid fállat sámi álbmogii .
Konsultasjonsavtalen mellom statlige myndigheter og Sametinget gjelder også på det helsepolitiske området .
Ráđđádallanšiehtadus gaskal stáhta eiseválddiid ja Sámedikki guoská maid dearvvašvuođapolitihkalaš suorgái .
Sametinget foreslår kandidater fra de samiske miljøene til styrene i helseforetakene .
Sámediggi evttoha sámi birrasiin evttohasaid dearvvašvuođaásahusaid stivrraide .
Det er etablert et samarbeidsorgan mellom Sametinget og regionale helseforetak .
Leat ásahan ovttasbargoorgána gaskal Sámedikki ja guovllu dear ­v-vašvuođaásahusaid .
Helse Nord ved Helse Finnmark og Sametinget har det mest konkrete samarbeidet .
Davvi Dearvvašvuohta Finnmárkku Dearvvašvuođa ja Sámedikki bokte lea eanemus konkrehta ovttasbargu .
Ulike faglige organisasjoner / institusjoner ber også Sametinget om å oppnevne representanter til fagråd , styrer og medlem i styringsgrupper som skal representere og ivareta de samiske interesser .
Iešguđetlágan fága organisašuvnnat / ásahusat bivdet maid Sámedikki nammadit áirasiid fágaráđiide , stivrraide ja stivrajoavkkuid miellahttun mat galget ovddastit ja vuhtii váldit sámi beroštumiid .
Disse representantene vil således være viktige premissleverandører til regjeringens helse- og sosialpolitikk .
Nu leat dat áirasat deaŧalaš eavttuidaddit ráđđehusa dearvvašvuođa- ja sosialpolitihkas .
Gjennom fordeling av tilskuddsmidler til lokale prosjekter i fylkeskommuner og kommuner har Sametinget også en påvirkningsmulighet for helse- omsorgstjenesten til den samiske befolkning .
Daid doarjjaruđaid bokte maid juhket báikkálaš prošeavttaide fylkkagielddain ja gielddain lea maid Sámedikkis váikkuhanvejolašvuohta dearvvašvuođa- ja fuollabálvalusas sámi álbmogii .
Sametinget har de siste årene fått tildelt i underkant av 6 mill. kroner årlig til sitt arbeid på helse- og omsorgsektoren .
Sámediggi lea maŋimus jagiid ožžon measta 6 milj. ruvnno juohke jagi iežaset dearvvašvuođa- ja fuollasuorggi bargui .
Prosjektmidlene som Sametinget har delt ut til tilrettelegging av helse- og sosialtjenester for den samiske befolkning , har sin bakgrunn i NOU 1995:6 Plan for helse- og sosialtjenester for den samiske befolkning .
Daidda prošeaktaruđaide maid Sámediggi lea juolludan heivehit dearvvašvuođa- ja sosialbálvalusaid sámi álbmogii lea duogážin NOUs 1995:6 Plan for helse- og sosialtjenester for den samiske befolkning .
NOUen synliggjorde at samiske tjenestemottakere og norsk helsetjeneste hadde betydelige utfordringer med å forstå hverandre .
NOU dagai oainnusin ahte sámi dearvvašvuođa vuostáiváldiin ja Norgga dearvvašvuođabálvalusas ledje stuora hástalusat go galge guđetguimmiideaset ipmirdit .
Dette ble så fulgt opp i Stoltenberg I-regjeringens handlingsplan : Mangfold og likeverd .
Dan barggu čuovvoledje Stoltenberg I-ráđđehusa doaibmaplánas . Máŋggabealatvuohta ja ovttadássásašvuohta .
Med denne handlingsplanen fulgte prosjektmidler for å iverksette tiltak i planen .
Dan doaibmaplána mielde čuvvo prošeaktaruđat maiguin sáhtte bidjat johtui muhtin doaibmabijuid plánas .
Sametinget har fastsatt retningslinjer for prosjektmidlene , og i henhold til disse fastsetter Sametingsrådet hvert år satsingsområder for midlene .
Sámediggi lea mearridan njuolggadusaid prošeaktaruđaid ektui ja daid njuolggadusaid mielde , de mearrida Sámediggeráđđi juohke jagi makkár nannensurggiide ­bidjet ruđaid .
Ved behandling av søknader legges det vekt på geografisk spredning og spredning mellom ulike fagfelt innen helse- og sosialsektoren .
Go meannudit ohcamušaid , de deattuhit nannet doaimmaid viidát geográfalaččat ja ahte galget doarjut iešguđet fágasurggiid dearvvašvuođa- ja sosialsuorggis .
Tildelte prosjektmidler de siste årene har vært knyttet til områder som :
Juolluduvvon prošeaktaruđat maŋemus jagiid leat čadnojuvvon dakkár surggiide go :
Svangerskap , fødsel og barselomsorg . Ungdom og rus .
áhpehisvuohta , riegádahttin ja mánnaoažžun-fuolla .
Tilrettelegging av helsetjenester til den samiske befolkning .
Nuorat ja gárrenvuohta . Dearvvašvuođabálvalusaid heiveheapmi sámi álbmogii .
Utvikling av tolketjeneste til den samiske befolkning med henblikk på helsetjenesten .
Dulkonbálvalusaid ráhkadeapmi sámi álbmogii mas deattuhuvvo dearvvašvuođabálvalus .
Aldring og eldreomsorg med spesiell vinkling på demensomsorg .
Boarásnuvvan ja boarisvuođafuolla mas erenoamážit gehččet demeansafuola .
Se også Sametingets årsmelding 2007 , punkt 11 .
Geahča maiddái Sámedikki 2007 jahkedieđáhusa 11. čuoggá .
8.2 Psykisk helsevern
8.2 Psyhkalaš dearvvašvuođasuodjalus
Som en del av opptrappingsplanen for psykisk helse er det etablert nasjonale kompetansefunksjoner for psykisk helsevern for den samiske befolkning .
Psyhkalaš dearvvašvuođa buoridanplána galgá ođastuvvot ja dalle leat ásahuvvon nationála gelbbolašvuođadoaimmat sámi álbmoga psykalaš dearvvašvuođasuodjalussii .
Kompetansefunksjonene for barne- og ungdomspsykiatrien er etablert i Karasjok og for voksenpsykiatrien i Lakselv .
Gelbbolašvuođadoaim ­mat mánáid- ja nuoraidpsykiatriijii lea ásahuvvon Kárášjohkii ja Leavnnja rávisolbmopsykiatriijii .
Disse er organisatorisk samlet i Samisk nasjonalt kompetansesenter for psykisk helsevern ( SANKS ) .
Dat leat organisatuvrralaččat čohkkejuvvon Sámi nationála psykalaš dearvvašvuođasuddjema gelbbolašvuođaguovddážii ( SANKS ) .
SANKS har et nasjonalt ansvar for å bidra til utviklingen av et likeveldig tilbud innen psykisk helsevern for den samiske befolkning i hele Norge .
SANKS guovddážis lea našuvnnalaš ovddasvástádus leat fárus olaheame ovttadássásaš psykalaš dearvvašvuođa-suddjen fálaldaga olles Norgga sámi álbmogii .
De særskilt avsatte midlene i opptrappingsplanen har hatt stor effekt , og SANKS har knyttet til seg en sterk samisk fagstab .
Sierra várrejuvvun juolludemiin ođastanplánas lea leamaš stuora váikkuhus , ja SANKS lea čatnan alcces nana sámi fágabargoveaga .
SANKS har ved den voksenpsykiatriske døgnenheten i Lakselv etablert samarbeid med kommunene om veiledning og samarbeidsmøter som bidrar til at kommunehelsetjenesten settes i stand til å motta utskrevene pasienter .
SANKS lea Leavnnjas ja dat lea rávis-olbmuid psykiátralaš jándorfálaldaga bokte ásahan ovttasbarggu suohkaniiguin . Das galget bargat ovttas bagadallama ektui ja doallat ovttasbargo-čoahkkimiid mat dagahit suohkana dearvvaš-vuođabálvalusa gearggusin váldit vuostá daid buhcciid geat leat beassan ruoktot .
Det er fortsatt en utfordring å synliggjøre virksomheten til SANKS innad i det regionale helseforetaket og overfor kommunene i egen og andre regioner , slik at kompetansen kan komme flest mulig pasienter til gode .
Ain lea hástalussan oainnusin dahkat dan doaimma mii lea SANKS:s regiunála dearvvašvuođafitnodaga siskkobealde ja maid iežaset suohkaniid ektui ja eará guovlluid ektui , vai gelbbolašvuohta boađášii eambbo geavaheddjiide ávkin .
8.2.1 Tiltak for å forebygge seksuelle overgrep mot barn og unge
8.2.1 Doaibmabijut maiguin eastadit mánáid ja nuoraid seksuála illásteami
Det samiske samfunnet har i de siste årene opplevd at overgrepssaker har fått stor oppmerksomhet i pressen .
Sámi servodat lea maŋimus jagiid vásihan ahte veagal ­váldináššit leat ožžon ollu beroštumi preassas .
Seksuelle overgrep mot barn forekommer mange steder i landet , og er ikke et spesielt samisk fenomen .
Seksuála veagalváldin mánáid vuostá dáhpáhuvvá máŋgga báikkis , ii ge dat leat erenoa-máš sámi iđa .
I arbeidet med å motvirke seksuelle overgrep mot barn i samiske bygder er det imidlertid nødvendig med kompetanse om samisk kultur i tillegg til kompetanse om seksuelle overgrep generelt .
Go barget mánáid seksuála veagalváldima vuosttaldemiin sámi gilážiin , de dalle ferte leat gelbbolašvuohta sámi kultuvrras lassin dasa ahte lea gelbbolašvuohta oppalaččat seksuála veagalváldima birra .
I regi av SANKS ble det i 2007 etablert et fagteam ved to psykologer i Kautokeino kommune .
SANK ásahii 2007:s fágajoavkku Guovdageain-nu suohkanii ja mas leat guokte psykologa .
Disse har i hele 2007 tilbudt kliniske tjenester rettet mot barn og unge som har vært utsatt for seksuelle overgrep i kommunen .
Dat guovttos leaba olles 2007:s fállan klinihkalaš bálvalusaid mat leat jurddašuvvon daid suohkana mánáide ja nuoraide geat leat vásihan seksuála veagalváldima .
Det er lagt vekt på undervisning i skolen , gruppemøter med ungdom og møter med foreldrene .
Das leat deattuhan oahpahusa skuvl , ­las joavkočoahkkimiid nuoraiguin ja čoahkkimiid váhnemiiguin .
Det er etablert en telefontjeneste i kommune .
Suohkanii leat ásahan telefonbálvalusa .
Det er også gitt tilbud om hjelp til overgripere .
Ja veagalváldiide maid leat fállan veahki .
Lignende tiltak er nå under etablering i Tysfjord kommune på bakgrunn av de erfaringer man har gjort i Kautokeino .
Sullasaš doaibmabijuid leat dál ásaheame Divttas-vuona suohkanii daid vásáhusaid vuođul maid Guovdageainnus leat vásihan .
8.3 Somatisk spesialisthelsetjeneste
8.3 Somáhtalaš spesialistadearvvašvuođabálvalus
Spesialistlegesenteret i Karasjok ble etablert for å kunne betjene den samiske befolkning på grunnlag av kompetanse innen samisk språk og kultur .
Spesialistadoavtterguovddáš Kárášjogas lea ásahuvvon danne vai bálvala sámi álbmoga dainna gelbbolašvuođain mii sis lea sámegielas ja kultuvrras .
Senteret har fra starten hatt tilbud innenfor indremedisin , øre-nese-hals og revmatologi .
Guovddážis lea álggu rájes leamaš fálaldat sismedisiinnas , beallje-njunne-čotta dálkkodeamis ja revmatologiijas .
Senteret har også tilbud innen ortopedi og kirurgi , samt hudlidelser .
Guovddážis lea maid fálaldat ortopediijas ja kirurgiijas ja liikkeváttuin .
Senteret er utstyrt med røntgenavdeling , blodlaboratorium og høresentral .
Guovddážis lea suojusgovvaossodat , varralaboratoria ja gullanguovddáš .
8.4 Habilitering og rehabilitering
8.4 Habiliteren ja rehabiliteren
I Soria Moria-erklæringen er det slått fast at re ­habilitering og opptrening skal sikres til alle som trenger det etter sykdom eller skade .
Soria Moria-julggaštusas lea celkojuvvon ahte rehabiliteren ja lášmmohallan galgá sihkkarastojuvvot buohkaide geat dan dárbbašit maŋŋil buozalmasvuođa dahje roasmmohuvvama .
Regjeringen vil også arbeide for at barn med funksjonshemminger eller kronisk sjukdom får et godt og tverrfaglig habiliteringstilbud .
Ráđđehus áigu maid bargat dan ala ahte mánát geat leat doaibmaváillagat dahje geain lea bistevaš dávda , galget oažžut buori ja fágaidgaskasaš habiliterenfálaldaga .
Helse- og omsorgsdeparte men ­tet la fram Nasjonal strategi for habilitering og rehabilitering sammen med St.prp. nr. 1 ( 2007 – 2008 ) .
Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta bijai ovdan Nationála strategiija habiliteremii ja rehabiliteremii oktanaga Sd.prp. nr. 1 ( 2007 – 2008 ) .
Strategien omtaler tilbudet til samisk befolkning .
Strategiijas lea čállojuvvon fálaldagaid birra mat leat sámi álbmogii .
Den enkeltes rett til rehabilitering er i dag sikret gjennom lovgivningen , både i kommunehelsetjenesteloven og i spesialisthelsetjenesteloven .
Ovttaskas olbmo riekti rehabiliteremii lea dál sihkkarastojuvvon lágaid bokte , sihke suohkan ­dearvvašvuođabálvalusálága bokte ja erenoamáš-dearvvašvuođabálvaluslága bokte .
Den samiske befolkningen skal tilbys habiliterings- og rehabiliteringstjenester innenfor det ordinære tjenestetilbudet .
Sámi álbmogii galget fállojuvvot habiliteren- ja rehabiliterenbálvalusat dábálaš bálvalusfáladaga siskkobealde .
Utfordringen er å bygge opp samisk språkkunnskap og kulturforståelse der det er aktuelt .
Hástalus lea hukset sámi giellamáhtu ja kulturipmárdusa doppe gos lea dárbu .
Tiltak for å styrke en slik forståelse er fortsatt nødvendig .
Diekkár ipmárdusa nannendoaimmat leat ain dárbbašlaččat .
Mennesker med kognitiv svikt som følge av sykdom eller skader , har et særlig behov for et rehabiliteringstilbud hvor språk- og kulturforståelse ligger til grunn for samhandlingen .
Dakkár olbmot geain lea kognitiiva váili buozalmasvuođa dahje roasmmohuvvama dihte , dárbbašit erenoa-mážit dakkár rehabiliterenbálvalusa gos giella- ja kulturipmárdus lea vuođđun ovttasdoaibmamii .
Helsesenteret Sonjatun i Nordreisa er blant annet et statlig spesialpedagogisk tyngdepunkt for rehabilitering av pasienter med afasi og stemmeproblemer .
Dearvvašvuođaguovddáš Sonjatun Ráissas lea earret eará stáhtalaš erenoamášpedagogalaš rehabiliterenbáiki dakkár buhcciide geain lea afasiija dahje geain leat jietnaváttut .
Senteret er også en del av spesialisthelsetjenesten ved Universitetssykehuset i Nord-Norge HF .
Dat guovddáš lea maid oassin Davvi- Norgga Universitehtabuohcciviesu HF erenoamášdearvvašvuođa bálvalusas .
Helsedirektoratet finansierer en stilling til samiskspråklig logoped ved senteret gjennom årlige prosjektmidler for å sikre at samiskspråklige blir møtt med språk- og kulturforståelse .
Dearvvaš-vuođadirektoráhtta ruhtada ovtta sámegielat logopeda virggi dan guovddážis prošeaktaruđaid bokte juohke jagi vai sihkkarastet ahte sámegielat ol-bmuiguin deaivvadit dakkárat geain lea giella- ja kulturipmárdus .
Helsedirektoratet arbeider med nasjonale faglige retningslinjer for forebygging , behandling og rehabilitering ved hjerneslag .
Dearvvašvuođadirektoráhtta bargá maid nationála fágalaš eastadan- , dikšun- ja vuoiŋŋaščaskkástaga rehabiliteren njuolggadusaiguin .
Det vil i dette arbeidet blir vurdert om det er behov for særskilte tiltak for å implementere retningslinjene i befolkningen der kultur og språk kan utgjøre barrierer .
Dan barggus árvvoštallet ahte lea go dárbu erenoamáš doaimmaide go galgá implementeret njuolggadusaid dakkár álbmogii mas kultuvra ja giella sáhttet dagahit heđuštemiid .
Boks 9.1 Samisk virkelighetsoppfatning og kulturforståelse i pleie- og omsorgstjenesten
Boksa 9.1 Sámi máilmmiipmárdus ja kulturipmárdus dikšun- ja fuolahusbálvalusas
Figur 9.2 Storfjord kommune i Troms
Govus 9.2 Omasvuona suohkan Romssa fylkkas
Viktige faktorer i arbeidet er å etablere en praksis med systematisk kunnskapsutvikling , dokumentasjon og iverksetting av den livskunnskapen brukere , pårørende og ansatte har .
Deaŧálaš oasit dan barggus leat ásahit dakkár barggu mas lea systemáhtalaš máhttoovdánahttin , dokumentašuvdna ja johtui bidjan dan eallinmáhtus mii lea geavaheddjiin , lagaš olbmuin ja bargiin .
Det er også av betydning å ha et sterkt fokus på lokalmiljøets verdier og tradisjoner .
Ja lea maid deaŧalaš ahte báikkálaš birrasa árvvut ja árbevierut čalmmustahttojuvvojit .
Arbeidet har medført stor motivasjon og interesse fra ansatte , brukere og pårørende .
Diet bargu lea dagahan ahte bargiin , geavaheddjin ja lagaš olbmuin lea mokta ja beroštupmi .
Kulturforståelse og tiltak er nå nedfelt i alle avdelingene i årsrapporter og tiltaksplaner .
Kulturipmárdus ja doaibmabijut leat dál čállojuvvon buot ossodaga jahkerapporttaide ja doaibmaplánaide .
Videre er det et emne ansatte gjerne velger å utvikle i videre- og etterutdanning .
Muđui de lea dat dakkár fáddá masa bargit áinnas válljejit iežaset čiekŋudit lasse- ja joatkkaoahpus .