pere/sami_parallel huggingface dataset:
Initiativtakerne til festivalen var Stuornjárgga sámenuorak , i dag er det etablert en egen forening for festivalen .
Festivála álggaheaddjit ledje Stuor ­njárgga sámenuorak . Dál lea ceggejuvvon sierra searvi festivála nammii .
Festivalen som startet som en liten ungdomsfestival , ble avholdt for åttende gang i juli 2007 med over 2700 besøkende .
Festivála mii álggii uhca nuoraidfestiválažin , dollojuvvui gávccát geardde suoidnemánus 2007 ja doppe fitne badjel 2700 guossi .
Lavangen kommune har som den eneste kommunen i regionen i februar 2008 vedtatt at kommunen vil søke om innlemmelse i forvaltningsområdet for samisk språk .
Loabága gielda lea áidna gielda regiovnnas mii guovvamánus 2008 lea mearridan ahte gielda dáhttu ohcat beassat mielde sámegiela hálddašanguvlui .
Lavangen kommune har etablert en egen sameskole ( grunnskole ) og en tospråklig samisk / norsk barnehage .
Loabát gielda lea ásahan sierra sámeskuvlla ( vuođđoskuvlla ) ja guovttegiel sámi / dáro mánáidgárddi .
Samisk tun i Gratangen , Gamtofta i Sørreisa kommune og Samisk hus på Senja er andre institusjoner med betydning for synliggjøring av samisk kultur i det markasamiske området .
Sámi šillju Rivttágis , Gamtofta Ráisavuona gielddas ja Sámi viessu Sáččás leat eará ásahusat main lea mearkkašupmi čalmmustahttit sámi kultuvrra márkosámi guovllus .
I Bjerkvikområdet og i Skånland er det stor aktivitet knyttet til duodji .
Ráhkkáguovllus ja Skániin leat olu doaimmat duoji oktavuođas .
Det er mange aktive sameforeninger i det markasamiske området .
Márkosámi guovllus leat ollu doaimmalaš sámesearvvit .
2.7 Bysamer
2.7 Gávpotsámit
Mangfoldet i utdanningstilbud , arbeids- og fritidstilbud gjør byene også attraktive for mange samer .
Máŋggabealat oahppofálaldagat , bargo- ja astoáigefálaldagat dahket gávpogiidge geasuheaddjin ollu sápmelaččaide .
Denne retten og dette kravet gjelder også for samiske innbyggere i byene .
Dát vuoigatvuohta ja gáibádus guoská daid sápmelaččaidege guđet ásset gávpogiin .
Oslo og Tromsø er byer med mange samiske innbyggere .
Oslo ja Romsa leat gávpogat gos ollu sápmelaččat ásset .
Den samiske befolkningen i disse byene består i dag av samer fra alle deler av Sápmi , og representerer dermed et stort samisk mangfold .
Dáid gávpogiid sápmelaččat leat boahtán buot osiin Sámis , ja ovddastitge diekko bokte stuorra sámi máŋggabealatvuođa .
Etter hvert har også andre byer og sentra , særlig i nord , fått et betydelig antall samiske innbyggere .
Dađistaga leat eará gávpogat ja guovddážatge , erenomážit davvin , ožžon arvat ollu sámi ássiid .
Regjeringen er opptatt av å skape gode og trygge oppvekst- og opplæringsvilkår for barn og unge , samt å sikre alle innbyggere i Norge gode og likeverdige velferdstilbud .
Ráđđehusas lea stuorra beroštupmi heivehit buriid ja oadjebas bajásšaddan- ja oahppodiliid mánáide ja nuoraide , ja vel sihkkarastit buot ássiide Norggas buriid ja dásseárvosaš čálgofálaldagaid .
Det er viktig at kommunene legger til rette for at samiske innbyggere i byene får et opplærings- og velferdstilbud som ivaretar deres behov .
Lea dehálaš ahte gielddat láhčet dili vai sápmelaš ássit gávpogiin ožžot oahppo- ja čálgofálaldagaid mat duhtadit sin dárbbuid .
Dette kan være samisk barnehagetilbud , samiskopplæring i skolen , helse- og sosialtjenester og eldreomsorg som ivaretar samiske brukere , og arenaer for utøvelse av samisk språk og kultur .
Dát sáhttet leat sámi mánáidgárdefálaldat , sámegieloahpahus skuvllas , dearvvasvuođa- ja sosiálabálvalusat ja boarrásiidfuolla mat áimmahuššet sámi geavaheddjiid , ja arenat gos sáhttá geavahit sámi giela ja kultuvrra .
Oslo kommune tilbyr alle elever som ønsker det , opplæring i samisk .
Oslo gielda fállá oahpahusa sámegielas buot ohppiide guđet dan dáhttot .
Organiseringen av opplæringen i samisk er lagt til Kampen skole .
Sámegieloahpahusa ordnen lea biddjon Kampen skuvlii .
Tilbudet kommer i tillegg til den ordinære opplæringen og er et bydekkende tilbud .
Fálaldat lea lassin dábálaš oahpahussii ja gokčá olles gávpoga dien dáfus .
Det samiske miljøet i Oslo har over flere tiår arbeidet for å fremme den samiske befolkningens rettigheter sosialt , kulturelt og økonomisk .
Sámi biras Oslos leat máŋggaid logiid jagiid bargan sápmelaš ássiid ovddas sosiálalaš , kultuvrralaš ja ekonomalaš vuoigatvuođaid dáfus .
Den samiske barnehagen i Oslo , Cizáš ( Spurv ) , ble på initiativ fra Oslo sameforening opprettet i 1986 av Oslo kommune .
Sámi mánáidgárddi Oslos , Cizáš , ásahii Oslo gielda 1986:s go Oslo sámesearvi ovddidii jurdaga .
Barnehagen har vært og er en viktig institusjon for samer i Oslo .
Mánáidgárdi lea leamaš ja lea ain dehálaš ásahus sámiide Oslos .
Foreningen Samisk hus ble opprettet i desember 2004 og samene i Oslo fikk med denne opprettelsen et felles møtested sentralt i Oslo .
Samisk hus-searvi ásahuvvui juovlamánus 2004 ja sápmelaččat Oslos ožžo dán ásaheami bokte oktasaš deaivvadanbáikki guovddáš Oslos .
Sametinget har uttrykt et ønske om å utarbeide en samarbeidsavtale med Oslo kommune .
Sámediggi lea cealkán dáhtu soahpat ovttasbargošiehtadusa Oslo gielddain .
Boks 3.2 Markeringen av 6. februar 2008 i byene Samefolkets dag 6. februar 2008 ble feiret med flaggheising utenfor Oslo rådhus .
Gávpot lea guovdu árbevirolaš sámi ássanguovllu , ja lea guhkes áiggi leamaš dehálaš guovddáš mearrasápmelaččaide ja boazosápmelaččaide Davvikalohtas .
Samefolkets sang ble samtidig spilt på klokkespillet i rådhusets tårn .
Dáppe lea sámi skuvlafálaldat sihke vuođđoskuvlladásis ja joatkkaskuvlladásis .
Feiringen av Samefolkets dag fortsatte videre i Festgalleriet hvor det var duket til frokost for 130 deltakere .
Ovtta vuođđoskuvllas lea sierra sámi luohkká , seammás go sámegieloahpahus lea eará skuvllainge gielddas .
Oslos ordfører ønsket velkommen .
Romssas leat guokte sámi mánáidgárddi .
Oslo sameforening arrangerer i tilknytning til 6. februar en årlig Samisk vinterfestival med kulturarrangementer .
Romssa Universitehtas fállet oahpahusa sámegielas buot dásiin ( gč. vel 12.2 kap. ) .
I Tromsø ble Samefolkets dag markert på det nye rådhuset med Samefolkets sang og tale av ordføreren . Dagen ble også feiret i Tromsdalen kulturhus med joikekonsert og barneforestillinger .
Romssa gielda ja Romssa sámesearvi leat ovdalis soahpan oččodit Romssa riikkaidgaskasaš eamiálbmotgávpogin , mii lea čállon Romssa fylkkagieldda ja Sámedikki gaskasaš ovttasbargošiehtadussii .
Troms fylkeskommune feiret dagen med flaggheising og hovedmarkering på Kvaløya videregående skole . Mange skoler og barnehager har temadag eller temauke i tilknytning til Samefolkets dag .
Romssa universitehttii lea jurddašuvvon dehálaš rolla áimmahuššat riikkaidgaskasaš dimenšuvnna « Tromsø son internasjonal urfolksby » ( Romsa riikkaidgaskasaš eamiálbmotgávpogin ) prošeavttas .
I Bodø ble Samefolkets dag markert for første gang i 2008 , i et samarbeid mellom Bodø kommune og Nordland fylkeskommune .
Sámi álbmotbeaivi guovvamánu 6. b. 2008 ávvuduvvui leavgageassimiin olggobealde Oslo ráđđeviesu . Seammás čuojahuvvui Sámi soga lávlla ráđđeviesu biellodoartnas .
Den offisielle delen av markeringen foregikk i bystyresalen på Bodø rådhus .
Sámi álbmotbeaivvi ávvudeapmi joatkašuvai Festgalleriet:s gos lei iđitbiebmu 130 guossái .
Tromsø har stor samisk innflytting .
Oslo sátnejođiheaddji sávai bures boahtima .
Det er etablert samisk skoletilbud både på grunnskolenivå og videregående nivå .
Prográmmas ledje sihke juoigan , sártnit ja diktalohkan , ee. Oslo sámi mánáidgárddi mánáin .
Det fins to samiske barnehager i Tromsø .
Romssas čalmmustuvvui Sámi álbmot ­beaivi ođđa ráđđeviesus Sámi soga lávlagiin ja sátnejođiheaddji sártniin .
Tromsø kommune og Tromsø sameforening har tidligere blitt enige om å utvikle Tromsø som internasjonal urfolksby , noe som også er nedfelt i samarbeidsavtalen mellom Troms fylkeskommune og Sametinget .
Romssa fylkkagielda ávvudii beaivvi leavageassimiin ja váldočalmmustemiin Sálnjárgga joatkkaskuvl ­las . Máŋgga skuvllas ja mánáidgarddis lea fáddábeaivi dahje fáddávahkku Sámi álbmotbeaivvi oktavuođas .
Erkjennelsen av Tromsø som en urfolksby er en synliggjøring og tydeliggjøring av byens og regionens historie og nåtid i forhold til samisk kultur , tilstedeværelse og språk .
Guovvamánu 6. b. oktavuođas leat daid maŋimuš jagiid lágiduvvon sámi vahkku , dáidda- ja kulturfálaldagaiguin , sámi filmmaiguin , logaldallamiiguin , sámi márkaniiguin , sámi valáštallangállain , ja NM heargegilvovuodjimiin .
Universitetet i Tromsø er tiltenkt en viktig rolle i å ivareta den internasjonale dimensjonen av prosjektet « Tromsø som internasjonal urfolksby » .
Bådådjos čalmmustuvvui Sámi álbmotbeaivi vuosttaš geardde 2008:s , ovttas Bådådjo gielddain ja Nordlándda fylkkagielddain .
Samene i Tromsø har lenge arbeidet for et samisk samlingssted / kulturhus .
Čalmmusteami virggálaš oassi lei Bådådjo ráđđeviesu gávpotstivrasáles .
Vi vet i dag lite om livsvilkårene og levekår for samer som bor i byer .
Dál diehtit uhcán gávpotsápmelaččaid birgenlági ja eallindili birra .
Noe forsk ­ning omkring dette har vært knyttet til Oslo .
Dán birra lea dutkan leamaš dušše Oslo birrasiin .
2.8 Strategier og tiltak
2.8 Strategiijat ja doaibmabijut
Regjeringen har i 2008 satt av midler til å styrke østsamisk / skoltesamisk språk og kultur .
Ráđđehus lea 2008:s várren ruđa nannet nuortalaš / golttáid giela ja kultuvrra .
Aktuelle tiltak vil bli utformet i dialog med østsamene og Sametinget .
áigeguovdilis doaibmabijut heivehuvvojit ovttasráđiid nuortalaččaiguin ja Sámedikkiin .
Regjeringen vil arbeide for å styrke østsamisk / skoltesamisk språk og kultur ved grenseoverskridende samarbeid mellom de østsamiske / skoltesamiske miljøene og myndighetene i Norge , Finland og Russland .
Ráđđehus áigu nannet nuortalaš / skoaltalaš giela ja kultuvrra rádjarasttildeaddji ovttasbarggu bokte gaskal nuortalaš / golttáid birrasiid ja Norgga , Suoma ja Ruošša eiseválddiid .
Regjeringen oppfordrer Sør-Varanger kommune , Finnmark fylkeskommune og Sametinget til å etablere et målrettet samarbeid med sikte på å styrke østsamisk kultur i vid forstand , i nær dialog med østsamene / skoltesamene og deres organisasjoner .
Ráđđehus ávžžuha Mátta-Várjjat gieldda , Finnmárkku fylkagieldda ja Sámedikki ásahit ul ­bmillaš ovttasbarggu dainna áigumušain ahte nannejuvvo nuortalaš kultuvra , lagaš ovttasráđiin nuortalaččaiguin / golttáiguin ja sin organisašuvnnaiguin .
Sametinget , aktuelle kommuner og fylkeskommuner og andre vil bli invitert til å delta i dette arbeidet .
Sámediggi , guoski gielddat ja fylkkagielddat ja earát bovdejuvvojit searvat dán bargui .
Regjeringen vil sammen med Sametinget sikre at det utvikles et sørsamisk korrekturprogram for elektronisk tekstbehandling .
Ráđđehus áigu ovttas Sámedikkiin sihkkarastit ahte ráhkaduvvo lullisámegiela korrekturprográmma elektrovnnalaš teakstameannudeapmái .
Kommunale og regionale myndigheter har et viktig ansvar for at samisk kultur og språk skal kunne bevares og utvikles også i byer og tettsteder .
Gieldda ja regionála eiseválddiin lea dehálaš ovddasvástádus das ahte sámi kultuvra ja giella galgá seailut ja ovdánit gávpogiin ja čoahkkebáikkiinge .
Nordisk samekonvensjon , side 137 .
Davviriikkalaš sámekonvenšuvdna , s. 137 .
Utkast fra finsk-norsk-svensk-samisk ekspertgruppe .
Suoma-Norgga-Ruoŧa-Sámi áššedovdi joavkku álgohápmi .
Avgitt 26. oktober 2005 .
Geigejuvvui golggotmánu 26. b. 2005 .
Artikkel i boka Samisk skolehistorie 4 . Davvi Girji 2010 .
Artihkal girjjis Sámi skuvlahistorjá 4 Davvi Girji 2010 .
300 års strid om skolespråket
300 jagi riidu skuvlagiela alde
I utdrag samla av Svein Lund
Svein Lund dahkan čoahkkáigeasu
Uttrykket « fornorsking » har blitt brukt i flere forskjellige betydninger .
Namahus « dáruiduhttin » adno máŋggain iešguđetlágán sisdoaluin .
Det har blitt brukt om opplæring av samer , kvener og andre minoriteter i norsk språk .
Lea geavahuvvon dárogieloahpahusa birra sámiide , kvenaide ja eará unnitloguide Norggas .
Knapt noen kunne være mot fornorsking i denne betydninga .
Dán mearkkašumis ii báljo oktage sáhte leat dáruiduhttima vuostá .
Men myndighetene ønska i perioder at norsk skulle overta som minoritetenes eneste språk , og at andre språk ikke skulle brukes verken i skole , kirke eller offentlig liv .
Muhto eiseválddit leat gaskkohagaid sávvan ahte dárogiella galggai leat unnitloguid áidna giellan , ja ahte eará gielat eai galgan geavahuvvot skuvllas , eai ge girkus eai ge eará almmolaš oktavuođain .
Overfor samene innebar fornorskingsprosessen i tillegg til det språklige også et sterkt press for å gå over til norsk kultur , klesdrakt , levemåte og næringsdrift .
Sámiid hárrái dáruiduhttinproseassa mearkkašii giellamolsuma lassin garra deattu dasa ahte galget váldit alcceseaset dáčča kultuvrra , bivttasmálliid , eallinlági ja ealáhusaid .
Fra 1851 var det en klar vedtatt statlig politikk .
1851 rájes dat lei čielga mearriduvvon stáhtalaš politihkkan .
I flere perioder var misjon og undervisning dominert av deres syn .
Máŋgga áigodagas dat oaidnu hálddašii miššovnnas ja oahpahusas .
Etter denne artikkelen følger , i noenlunde kronologisk orden , dokumenter eller utdrag av skrifter som argumenterer for eller mot fornorsking , for eller mot bruk av samisk språk .
Dán artihkkala maŋis čuvvot , oalle bures ortnega mielde , dokumeanttat dehe ovdamearkkat čállosiin main ákkastallojuvvo dáruiduhttima beali dehe dan vuostá , sámegiela geavahusa beali dehe dan vuostá .
Disse er gjengitt slik de blei skrevet som brev eller trykt som innlegg i aviser , tidsskrifter eller bøker .
Daid mii leat deaddilan nu go ledje aviisačálusin , áigečállagiin dehe girjjiin .
Vi har lagt til noen innledende kommentarer og fotnoter , for å lette forståelsen for dagens lesere .
Mii leat lasihan daidda muhtun álgokommentáraid ja vuolitravdadieđuid , vai dálá lohkkiide livččii álkit ipmirdit daid .
I denne innledninga har vi satt dokumentene inn i en historisk sammenheng og utheva forfatterne med feit skrift .
Dán álggaheamis mii leat bidjan dokumeanttaid historjjálaš oktavuhtii ja čállán čálliid namaid gassa bustávaiguin .
I denne omgang stopper vi før utbruddet av 2. verdenskrig .
Dán háve mii bisánit ovdal 2. máilmmisoađi álggu .
Dokumentasjon på hvordan det gikk videre med fornorskinga under og etter krigen vil vi komme tilbake til i neste bind av Samisk skolehistorie .
Mot manai dáruiduhttimiin soađi áigge ja dan maŋŋil , dasa mii almmuhit dokumeanttaid Sámi skuvlahistorjjá boahtte girjjis .
Morsmål eller riksspråk ?
Eatnigiela dehe riikagiela ?
I eldre tider var misjon og opplæring for samer to sider av samme sak .
Dološ áigge gulai miššovdna ja sápmelaččaid oahpahus oktii .
Samene i utkanten av det samiske bosettingsområdet blei utsatt for kristen påvirkning og misjonsframstøt i alle fall fra 1200-1300 tallet .
Sámi ássanguovllu ravddaid álbmoga geahččaledje báidnit risttalašvuođain ja miššoneremiin oažžu dadjat juo 1200–1300 logu rájes .
Men vi vet i dag lite om misjonen i katolsk tid og språkbruken fra kirka si side overfor samene .
Dán áigge goitge diehtit unnán katolalaš áigge miššovnna birra ja girkku giellageavahusa sámiid guovdu .
I 1536 blei Norge et lydrike under Danmark , samtidig som kong Christian 3. innførte reformasjonen .
1536:s šattai Norga Dánmárkui gullevaš riikan , dalle go Christian 3. buvttii deike reformašuvnna .
En av sidene ved Martin Luthers reformasjon var prinsippet om at alle folk skulle få lese Bibelen på eget språk .
Okta bealli Martin Luthera reformašuvnnas lei dat vuođđonjuolggadus ahte buot álbmogat galge beassat lohkat Biibbala iežaset gillii .
Men siden reformasjonen i Danmark – Norge blei innført ovafra , som ledd i styrkinga av kongemakta og Danmark – Norge som ett rike , blei dette her tolka slik at hvert land skulle få Bibelen på statens språk , altså dansk .
Muhto go Danmárkkus-Norggas mearridedje bajimus eiseválddit reformašuvnna , de atne dan oktan vuohkin mot nannet gonagasa fámu ja dan guovtti riika oktan riikan . De sii maiddái navde ahte goappašat dat riikkat galge oažžut Biibbala riika gillii , namalassii dánskagillii .
Den første hele bibelen på dansk kom i 1550 .
Vuosttaš Biibbal dánskagillii bođii 1550:s .
Med reformasjonen blei kirka ei statskirke med kongen som øverste sjef .
Reformašuvnna geažil šattai girku stáhtagirkun mas gonagas lei oaivámužžan .
[ 2 ] Denne motsetninga har gått igjen innafor kirke og skole fram til vår tid .
Sii guđet vuoruhedje Gonagasa , sii adde dan dánskagillii [ 2 ] Dát vuostevuohta lea čuvvon girko ja skuvlla dán áiggi rádjái .
Presten og sørsamene ( Tegning : Ingunn Utsi )
Báhppa ja lullisámit ( Sárggus : Ingunn Utsi )
« Som Lappe-Sproget lære skal »
« Guhte galgá oahppat sámegiela »
Men biskopen var slett ikke enig i dette , han mente samene skulle vennes til å forstå dansk og at informatorene ikke trengte å kunne samisk .
De ges bisma ii lean mielas dasa , son oaivvildii sápmelaččat galge hárjánit ipmirdit dánskkagiela , eai informahtorat galgan dárbbašit máhttit sámegiela .
Når så Misjonskollegiet satte i gang misjon under ledelse av Thomas von Westen , blei det en bitter konflikt om hvordan misjonen skulle drives og hvilket språk det skulle undervises på .
Go Miššonvirgegoddi dasto álggahii miššonbarggu mas Thomas von Westen lei jođiheaddjin , de riidališgohte das mot galge miššoneret ja man gillii galge oahpahit .
Biskopen og misjonslederen sendte atskillige brev til misjonskollegiet og klaga på hverandre , men sjølve breva ser dessverre ut til å ha blitt borte i bybrannen i København sist på 1700-tallet .
Bisma ja miššonjođiheaddji sáddiiga goabbat reivve miššonvirgegoddái ja váiddiiga goabbatguommiska , muhto dat reivvet gal leat vissa mannan duššái dalle go Københámmana gávpot bulii 1700-logu loahpageahčen .
De utdraga som er kjent er på ei blanding av dansk og latin .
Dain čálusosiin maid diehtit lea seahkálassii dánskagiella ja latiinnagiella .
Krog skriver at han ikke tror på « de felice Finnorum Lapporumqve noviter instituta catechisatione prolytismo » ( den lykkelige omvendingen av lappene og finnene gjennom den nylig gjennomførte katekisering ) .
Krog čállá ahte son ii doaivvo « de felice Finnorum Lapporumqve noviter instituta catechisatione prolytismo » ( lihkostuvvá oažžut sápmelaččat dahkat jorgalusa dainna gieskat álggahuvvon kateketiseremiin . )
I samsvar med Thomas von Westens ideer om undervisning på morsmålet oversatte hans misjonær Morten Lund Luthers lille katekisme til samisk .
Thomas von Westena eatnigieloahpahusa jurdagiid mielde jorgalii su miššoneara Morten Lund Luthera uhca katekismusaža sámegillii .
Dette var den første boka som blei utgitt på samisk i Norge .
Dát lei vuosttaš sámegiel girji mii ilmmai Norggas .
Biskop for tospråklighet
Riidu bisttii čađat 1700-logu .
Etter Thomas von Westens død i 1727 , fikk fornorskingstilhengerne overtaket , men etter et par tiår kom forkjemperne for opplæring på samisk sterkt tilbake .
Maŋŋel go Thomas von Westen jámii 1727:s , de besse dáruiduhttima bealušteaddjit vuoittu beallái , muhto moaddelogi jagi maŋŋil ožžo fas sámegiela bealušteaddjit sakka eanet fámu .
Dog bør derhos det Danske Sprog ey af Finnerne forsømmes , men alvorligen paadrives , at de samtlig lærer samme . »
Goitge ii galgga dánskagiella healbaduvvot sápmelaččaid gaskkas ge , galgá baicca čavgadit bearráigehččot ahte sii ohppet maiddái dan . »
Sjøl om Harboe her går inn for undervisning i dansk , skiller han seg klart ut fra forgjengeren Krog som mente samene skulle lære dansk / norsk så « de nedlagde deres eget finske Tungemaal » .
Vaikko Harboe dás doarju oahpahusa dánskagillii , de su oaivilat leat áibbas earáláganat go ovddit virgeolbmás Krogas , gii oaivvildii ahte sápmelaččat galge oahppat dánskagiela / dáru vai « heitet iežaset eatnigiela , sámegiela . » .
Ludvig Harboe ( Foto utlånt av Nidaros bispedømme )
Bisma Ludvig Harboe ( Gova luoikan Nidaros bismagoddi )
Harboe blei etterfulgt som biskop og misjonsleder av Fredrik Nannestad .
Harboe maŋis šattai Fredrik Nannestad bisman ja miššonhoavdan .
Han konstaterte i 1752 det sørgelige faktum at det da ikke var en eneste prest som kunne samisk , og sørga samme år for at Seminarium Lapponicum blei gjenoppretta .
Son oinnii 1752:s dan surgadis dili ahte ii oktage báhppa máhttán sámegiela , ja seamma jagi son lágidii Seminarium lapponicum vuođđudeami .
Leder for dette seminaret var Knud Leem , og vi gjengir her et utdrag av hans Gjet-Kirjatzh fra 1764 .
Dan seminára jođiheaddjin lei Knud Leem , ja mii deaddilit dás oasi su Gjet-Kirjatzh , mii bođii 1764:s .
« Det finske Sprog mest muligt kasseret »
« Sámegiela galgá duššadit buoremus lági mielde »
Sjøl om biskopene i perioden 1743–73 hadde et positivt syn på samisk , var det hele tida innflytelsesrike personer i statsforvaltninga med motsatt syn .
Vaikko bismmain lei miehttemiella sámegillii 1743–73 áigodagas , de čađat fámolaš olbmuin stáhtahálddahusas lei áibbas eará áigumuš .
Blant dem var amtmann Gunder Hammer , som i 1758 sendte misjonskollegiet et forslag om sameungdommens undervisning og konfirmasjon .
Sin searvái gulai ámtamánne Gunder Hammer , gii 1758:s sáddii miššonvirgegoddái sámi nuoraid oahpahusa ja konfirmašuvnna guoskevaš evttohusa .
Han mente denne burde foregå på norsk og at prestene burde nekte å konfirmere dem som ikke hadde lært sin kristendom på norsk .
Su mielas dat galggai dárogillii ja báhpat galge gieldit konfirmeremis sin geat eai lean oahppan risttalašvuođa dárogillii .
I første omgang vant de ikke fram .
Álgoáiggiid gal eai ožžon miehttemiela .
Men presset for å gå over til norsk fortsatte .
[ 9 ] Goitge lei ain beanta bággu heaitit sámegielain ja álgit dárogielain .
Amtmann Christen Heiberg og prost Christopher Garmann foreslo at samene burde nektes å gifte seg så lenge de ikke hadde lært norsk .
Ámtamánne Christen Heiberg ja proavás Christopher Garmann evttoheigga ahte sápmelaččaid galggai gieldit náitaleamis jos eai lean oahppan dárogiela .
[ 11 ] I 1774 blei bispesetet overtatt av dansken Markus Frederik Bang , som var en uforsonlig motstander av samisk språk og uttalte at Gud ikke hører bønner på samisk .
1774:s šattai dánskalaš Markus Frederik Bang bisman , ja son lei birgemeahttun garra sámegiela vuosttaldeaddji ja dajai ahte Ipmil ii gula sámegiel rohkosiid .
Han sørga for at Seminarium lapponicum blei nedlagt ved en kongelig resolusjon i 1774 , der det heter : « ... Seminarium lapponicum er opphevet , hvorimod det norske Sprog skal indføres blandt Lapperne , og de unge tilholdes at lære deres Kristendom paa Norsk » .
Son daguhii ahte Seminarium lapponicum heaittihuvvui gonagasa mearrádusain 1774:s , ja das daddjo : « ... Seminarium lapponicum lea heaittihuvvon , ja dasto galgá dárogiella šaddat sápmelaččaid giellan nai , ja nuorat galget gohččojuvvot oahppat risttalašvuođaset dárogillii . »
Hans etterfølger som biskop , Johan Christian Schønheyder , var like uforsonlig mot samisk språk .
Son guhte šattai bisman Banga maŋis , Johan Christian Schønheyder , vuosttaldii maiddái sámegiela hui garrasit .
Thi Sproget selv er aldeles ubrugt og uvant til aandelige Ideer , indskrænket til de sandselige og faa Ting hvormed disse uopdragne Mennesker i deres indskrænkede Brug af Naturen og Menneskelighedens Kræfter , behielpe sig . »
Danne go sin giella ii leat adnon iige heivehuvvon vuoiŋŋalaš jurddašeapmái , dat ii dohkke earágo dan oinnolaš moatti dillái maid dat oahppameahttun olbmot dárbbašit sin ovttageardánis gáržžes luonddugeavahusas ja gorutbargguin . »
Først på 1800-tallet skjedde det flere hendinger som skulle påvirke opplæringa for samer .
ja son cuiggodii báhpaid go « čigŋáivuođaineaset ledje ráhkásnuvvan sápmelaččaid gillii . » .
I 1804 blei Nidaros bispedømme delt , og det blei egen biskop for « Nordlandene og Finmarken » .
1804:s juhkkojuvvui Nidaros bismagoddi guovtti sadjái , šattai sierra bisma « Nordlánddaide ja Finnmárkui » .
Misjonsvirksomheten hadde lenge vært mer eller mindre i oppløsning , og i de fleste misjonsdistriktene blei arbeidet overtatt av ordinære prester og lærere .
Miššondoaibma lei guhká juo bieđganaddan , ja eanas miššonguovlluin ledje ordinerejuvvon báhpat ja oahpaheaddjit váldán dan doaimma badjelasaset .
I dansketida blei misjon og skole blei styrt fra misjonskollegiet i København , med det norske senteret i Trondheim .
Dánskaáigge stivrii miššonvirgegoddi Københámmanis miššovnna ja skuvllaid , ja dan guovddáš Norggas lei Troandimis .
Nå blei Kirke- og undervisningsdepartementet i Christiania [ 14 ] den øverste ledelsen og bispesetet som fikk med de fleste samene å gjøre blei først plassert i Alstadhaug , seinere i Tromsø .
De šattai Girko- ja oahpahusdepartemeanta Christianias [ 13 ] doaimma bajimus eiseváldin , ja bismagoddi , mii galggai doaibmat eanas sápmelaččaid guovdu , biddjui Alstahaugii , ja maŋŋil Romssa gávpogii .
To biskoper med motsatt syn på samisk språk : T.v. Johan Christian Schønheyder
Johan Christian Schønheyder ( Gova luoikan Nidaros bismagoddi )
T.h. Mathias Bonsach Krogh ( Etter maleri av Joh. Løvholt i Vågan kirke .
O. b. . Mathias Bonsach Krogh ( Njuohtan Joh. Løvholt , Vågan girku .
« Blevne Hedninger , men ingenlunde fornorskede »
« Šadde báhkimin , eai ge dáruiduvvan veaháge »
Fornorskinga fortsatte i praksis i alle fall til ut på 1820-tallet .
Dáruiduhttin doaimmai duohtadilis ain gitta 1820-logu rádjái goit .
Lapperne vare i 1824 for en stor Del blevne Hedninger , men ingenlunde fornorskede . »
Sápmelaččat ledje 1824:s eatnasat šaddan báhkimin , eai ge dáruiduvvan veaháge . »
Det var prestene Peter V. Deinboll og Nils V. Stockfleth som sto i spissen for ei revurdering og det blei nå laga ei rekke samiske lærebøker som blei innført i skolen .
Báhpaguovttos Peter V. Deinboll ja Nils V. Stockfleth dat leigga ođasteami njunnošis , ja de dahkkoje ollu sámegiel oahppogirjjit mat váldoje skuvlla atnui .
Den første tida hadde de full støtte hos sentrale myndigheter i Christiania og Stockholm .
Álgoáiggiid dorjo Christiania ja Stockholma eiseválddit sudno ollásit .
Bl.a. uttalte den svensk – norske kongen Carl Johan at undervisningen skulle skje på samenes morsmål , « i det Folket af Gud givne Sprog til Guds fremtidige beskyttende Varetægt » [ 16 ]
Ee. dajai Ruoŧa-Norgga gonagas Carl Johan ahte oahpahus galggai sápmelaččaid eatnigillii , « Ipmila iežas addin giella álbmogii galggai Ipmila várjalusa hálddus boahtteáiggis » [ 15 ]
Men fornorskingsforkjemperne hadde på ingen måte gitt seg , og Stockfleth måtte tåle mange harde angrep på sitt arbeid .
Dáruiduhttima áŋgirat goitge eai eisege lean vuollánan , ja Stockfleth šattai gierdat ollu garra vuostehágu .
Fra midten av 1800-tallet vippa det igjen over .
1800-logu gaskkamuttus de fas jorggihii ášši nuppe guvlui .
Som eksempel på hvordan fornorskingsforkjemperne argumenterte og arbeida , har vi tatt med to brev fra slutten av 1850-tallet .
Ovdamearkan dasa mot dáruiduhttima árjjalaččat barge , de leat mii dása váldán guokte reivve mat leat čállon 1850-logu loahpageahčen .
Det første har fogd Martinus Drejer i Tromsø sendt til bestyreren av Tromsø seminar .
Dan ovddibu lea Romssa fáldi Martinus Drejer sádden Romssa seminára hovdii .
Det andre , som er ei oppfølging av det første , er seminarbestyrer Fredrik Hvoslefs brev om samme sak til Stiftsdireksjonen .
Dat nubbi , mii leat dan ovddibu joatkkan , lea seminárahoavdda Fredrik Hvoslefa reive Bismagoddedirekšuvdnii seamma áššis .
Motstand blant samer , kvener og nordmenn
Sápmelaččat , láddelaččat ja dáččat vuosttaldedje
En av dem som protesterte kraftigst mot den fornorskingslinja som da igjen dominerte , var Stockfleths etterfølger som lærer i samisk ved Universitetet i Kristiania , Jens Andreas Friis .
Okta dain gii garrasepmosit vuosttaldii dáruiduhttima mii fas lei boahtán ollásit , lei Stockfletha maŋisčuovvu Kristiania universitehta sámegieloahpaheaddjin , Jens Andreas Friis .
I 1887 skreiv han : « Jeg maa engang for alle for Nutid og Fremtid , ske hvad ske vil , nedlægge saadan Protest mod den Skoleinstruks som nu følges .
1887:s son čálii : « Áiggun dás ja álo boahtteáiggis , šaddos dal mot šattaš , vuosttaldit dan skuvlagohččosa man dál čuvvot .
Jeg vil have min Samvittighed fri , jeg vil ikke have Ansvaret for ikke at have protesteret . »
Mun áiggun buhtistit oamedovddun , go in áiggo guoddit ovddasvástádusa mii livččii jos in vuosttaldivčče dasa . »
Jens Andreas Friis
Jens Andreas Friis
Fornorskinga møtte også motstand blant mange samer .
Ollu sápmelaččat maiddái vuosttaldedje dáruiduhttima .
Men fram til slutten av 1800-tallet er denne motstanden dårlig dokumentert .
1800-logu loahpageahčái lea dat vuosteháhku duođaštuvvon unnán .
Det skyldes bl.a. at samene hadde vanskelig for å uttrykke seg skriftlig , dels på grunn av dårlig utdanning , dels på grunn av mangel på organer der de kunne få sine meninger på trykk .
Sivvan dasa lea ea ea go sápmelaččat eai báljo máhttán čállit , sis lei unnán skuvlaoahppu , ja sis váilo dieđihangaskaoamit maidda sii livčče sáhttán čállit oaiviliideaset .
Et av de få bevarte dokumentene fra 1800-tallet som direkte viser samenes motstand mot fornorskingspolitikken er brevet som John Samuelsen i 1896 skreiv på vegne av sin skolekrets til Tana kommune .
Okta dain hárve dokumeanttain 1800-logus mas njuolgá oaidná sámiid vuostehágu dáruiduhttimii lea dat reive man John Samuelsen čálii 1896:s iežas skuvlabiire ovddas Deanu gildii .
Fra 1873 kom det flere samiske aviser , og her kunne samene gi uttrykk for sin mening om styre og stell , ikke minst om skolepolitikken .
1873 rájes bohte eanet sámi aviissat , ja dain sáhtte sápmelaččat cealkit oaiviliideaset stivrema ja dakkáriid birra , áinnas skuvlapolitihka .
De avisene som først og fremst var samepolitiske organer , gikk alle inn etter ganske få år , men den kristelige avisa Nuorttanaste har holdt stand fra 1879 til i dag .
Dat aviissat mat ovddemusta ledje sámepolitihkalaš gaskaoamit , heaittihuvvoje dušše moadde jagi maŋŋil , dušše risttalaš aviisa Nuorttanaste lea ceavzán 1879 rájes dássážii .
Fra denne avisa har vi saksa 6 kortere innlegg fra perioden 1902–09 , som alle går til angrep på fornorskingspolitikken .
Dan aviissas mii leat ge čuohpastan 6 oanehis čállosa 1902–09 áigodagas , mat buohkat fallehit dáruiduhttinpolitihka .
Noe seinere kom motstanden mot fornorskingspolitikken også til uttrykk i bøker .
Veahá maŋŋil oidnogođii dáruiduhttima vuosteháhku maiddái girjjiin .
Fra kampskriftet Fornorskningen i Finmarken har vi saksa to artikler , skrevet av den samiske læreren Anders Larsen og den norske læreren Johannes Hidle .
Oalgguhančállosis Fornorskningen i Finmarken ( Finnmárkku dáruiduhttin ) leat mii váldán guokte čállosa maid leaba čállán sámi oahpaheaddji Anders Larsen ja dáru oahpaheaddji Johannes Hidle .
Fornorskerne forsvarte seg kraftig , både i aviser og bøker .
Dáruiduhttit bealuštedje iežaset garrasit , sihke aviissain ja girjjiin .
Som eksempel på dette har vi valgt dikteren Nils Collett Vogt og finnmarkspolitikeren Bjarne Hofseth .
Ovdamearkan dasa leat mii válljen diktačálli Nils Collett Vogt ja finnmárkolaš politihkkára Bjarne Hofseth .
Kritikken mot fornorskinga på 1920- og 30-tallet kom både fra samer , kvener og nordmenn , og vi har valgt ut kvenen Johan Beronka og nordmannen Hans Vogt som eksempler .
Sihke sápmelaččat , láddelaččat ( kveanat ) ja dáččat vuosttaldedje garrasit 1920- ja 30-logu dáruiduhttima , ja mii leat dás válljen ovdamearkan láddelačča Johan Beronka ja dáčča Hans Vogt .
Kritikken fra hver av disse blei møtt med svært hissige motangrep fra Finnmarks skoledirektør Christen Brygfjeld , og vi har også tatt med to av hans svar .
Finnmárkku skuvladirektevra Christen Brygfjeld dustii garrasit sudno cuiggodusaid , ja mii leat dása váldán guokte vástádusa sus . Dáruiduhttima máŋga beali
Men samtidig som fornorskingspolitikken blei åpent forsvart av politikere og byråkrater , hadde denne også sine skjulte sider .
Goitge , vaikko politihkkárat ja kánturválddi bargit oinnolaččat bealuštedje dáruiduhttinpolitihka , de ledje sis maiddái muhtun čiegusvuođat .
Blant dem var « Finnmarksnevnden » , et organ som var så hemmelig at de færreste kjente til det , både i datida og ettertida .
Okta dain lei « Finnmarksnevnden » , Finnmárkku lávdegoddi , dakkár ásahus mii lei nu čiegus ahte eai gallis dan diehtán , eai dalle eai ge maŋŋil .
Den blei oppretta etter et initiativ som Forsvarsdepartementet kom med overfor Kirke- og undervisningsdepartementet i 1917 .
Dat vuođđuduvvui maŋŋel Suodjalusdepartemeantta evttohusa Girko- ja oahpahusdepartementii 1917:s .
I Finnmarksnevnden satt et utvalg av innflytelsesrike menn fra forskjellige statsorganer og planla utviklinga av Finnmark , hele tida i et fornorskingsperspektiv .
Finnmárkku lávdegoddái ledje válljejuvvon iešguđet stáhtalaš orgánaid fámolaš olbmát , ja sii plánejedje Finnmárkku boahtteáiggi dáruiduhttima nammii .
Nemnda behandla spørsmål som kommunikasjoner , både internt i fylket og over til Finland , jordbrukskolonisering , kringkasting , statsborgerskap for kvener , kirke- og forsvarsspørsmål .
Lávdegoddi gieđahalai dakkár áššiid nu go kommunikašuvnnaid , sihke fylkka siskkobealde ja Suoma beallái , eanadollui eatnamiid váldima , radiodoaimmaid , láddelaččat stáhtaborgárvuođa , ja girko- ja suodjalusáššiid .
I Riksarkivet har vi funnet Innstilling IV fra Finnmarksnevnden .
Riikaárkiivvas leat mii gávdnan Innstilling IV fra Finnmarksnevnden , Finnmárkkulávdegotti evttohus IV .
På forsida er det skrevet HEMMELIG .
Ovdasiidui lea čállon HEMMELIG – čiegus .
Artiklene som kommer her viser i første rekke den offentlige debatten om fornorskingspolitikk og opplæring for samer .
Artihkkaliin mat dás leat čállon oaidná vuosttažettiin makkár almmolaš digaštallan lei dáruiduhttima ja sápmelaččaid oahpahusa dáfus .
Skolen var en vesentlig del av fornorskinga , men med den korte undervisningstida og de dårlige forholda som skolen arbeida under , kunne skolen aleine ikke føre til en effektiv fornorsking .
Skuvla lei dehálaš oassin dáruiduhttimis , muhto go lei oanehis oahpahusáigi ja heajos skuvladilálašvuođat , de ii nagodan skuvla okto doaimmahit beaktilit dáruiduhttima .
Det ser vi ut fra at det tok så lang tid fra staten satte fornorsking som mål og til språkskiftet blei gjennomført i praksis .
Dan oaidná das go golai nu guhkes áigi dan rájes go stáhta mearridii dáruiduhttima , dassážii go giellamolsun doaibmagođii duohtadilis .
Fornorskingspolitikken var nok tydeligst og mest åpent erklært i skolevesenet , men gjennomsyra etter hvert også mange andre sider av samfunnet , som kommunal og statlig administrasjon , helsevesen , forvaltning av næringer som jordbruk , reindrift og fiske , handel og industriutvikling .
Dáruiduhttinpolitihkka lei álgobáliid čielgasepmosit celkon oahpahusvuogádagas , muhto dat dovdogođii dađistaga eará servodatosiin maiddái , omd. suohkaniid ja stáhtalaš hálddahusain , dearvvašvuođavuogádagas , ealáhusaid hálddašeamis , omd. eanadoalus , boazodoalus ja guolástusain , gávppašeamis ja industriija ovdánahttimis .
Til sammen førte dette til at både samer og andre innbyggere i landet tok til seg oppfatninga at samisk kultur og språk var uten framtid og et hinder på vegen til velstand , trygghet , danning og deltaking i samfunnet .
Buot dát dagahii ahte sápmelaččat ja eará ássit dán riikkas jáhkkigohte ahte sámi kultuvrras ja sámegielas ii lean boahtteáigi ja ahte dat baicca hehttii buresbirgejumi , oadjebasvuođa , olmmošvuođa ovdáneami ja servodahkii oassálastima .
Dokumentene i denne bolken går fram til tida rett før 2. verdenskrig .
Dán oasi dokumeanttat čájehit dan áiggi mii nogai jur ovdalaš 2. máilmmisoađi .
Men debatten fortsatte både under og etter krigen og er ennå ikke over i dag .
Digaštallan goitge bisttii sihke soahteáigge ja soađi maŋŋil , ii ge leat nohkan vel otná dán beaivve ge .
Dokumentene fra seinere tid vil vi komme tilbake til i et seinere bind i serien .
Daid ođđaset áiggiid dokumeanttaide mii máhccat dán ráiddu čuovvovaš girjjiin .
[ 1 ] De forskjellige kildene varierer mellom å bruke « dansk » og « norsk » om skolespråket .
[ 1 ] Iešguđet gáldot čállet lotnolassii « dánskagiella » ja « dárogiella » skuvlagiela dáfus .
I virkeligheten var det på 1700- og 1800-tallet bare snakk om dansk som skriftspråk .
Duohtadilis lei 1700- ja 1800-logus dušše dánskagiella čálagiellan .
Fra 1500-tallet var dansk enerådende skriftspråk i Norge fram til midten av 1800-tallet .
1500-logu rájes dánskagiella lei áidna čállingiellan Norggas gitta 1800-logu gaskkamuddui .
I 1862 kom den første sjølstendige rettskrivningsendring for dansken i Norge , men det dominerende skriftspråket var fortsatt i all hovedsak dansk til 1907 .
1862 bođii vuosttaš sierra riektačállinrievdadus Norgga dánskagillii , muhto váldu čállingiellan lei dánskagiella gitta 1907 rádjái .
Landsmål , / nynorsk som blei utvikla som skriftspråk midt på 1800-tallet , fikk liten innvirking i samiskspråklige områder .
Landsmål / nynorsk dahkkoje čállingiellan easka 1800-logu gaskkamuttus , dat eai váikkuhan sámegiel guovlluin .
På 1700-tallet var en stor del av embetsverket og geistligheten i Norge dansk , og de brukte dansk også som muntlig språk .
1700-logus lei stuora oassi ámmátásahusas ja girkolaš oaivámušain Norggas dánskalaččat , ja sii hupme maiddái dánskagiela .
Det danske skriftspråket påvirka også i stor grad talemålet i overklassen , og mange snakka det som blei kalt « klokkerdansk » , dvs. de snakka som skriftspråket , men med norsk lydverk .
Dánska čálagiella buori muddui báinnii servodaga bajitgearddi giela , ja ollugat hupme dan mii gohčoduvvui « luhkkárdánskagiellan » , sii hupme nu go čálagiella , muhto sis ledje norgalaččaid jietnadagat .
[ 2 ] Anton Hoëm : Fra noaidiens verden til forskerens .
[ 2 ] Anton Hoëm : Fra noaidiens verden til forskerens .
Novus forlag 2007 , særlig s. 72 og 137. [ 3 ] Norske Riksregistranter VI s. 275–277 .
Novus forlag 2007 , erenoamážit s. 72 ja 137. [ 3 ] Norske Riksregistranter VI s. 275–277 .
Sitert etter Oluf Kolsrud : Finnemisjonen fyre Thomas von Westen .
Siterejuvvon Oluf Kolsrud : Finnemisjonen fyre Thomas von Westen .
Studia Septentrionalia 1947 s. 8 [ 4 ] Sitert etter Oluf Kolsrud : Finnemisjonen fyre Thomas von Westen .
Studia Septentrionalia 1947 s. 8 [ 4 ] Siterejuvvon Oluf Kolsrud : Finnemisjonen fyre Thomas von Westen .
s. 13–14 [ 5 ] Baard Tvete : Skolebøker for samebarn i Norge fra Thomas von Westen til i dag .
s. 13–14 [ 5 ] Baard Tvete : Skolebøker for samebarn i Norge fra Thomas von Westen til i dag .
1955 s. 6 [ 6 ] Instruks for Ole Frost , 10.06.1748 , gjengitt etter Adolf Steen : Samenes kristning og Finnemisjonen til 1888. s. 241. [ 7 ] Gjengitt etter Adolf Steen : Samenes kristning . .
1955 s. 6 [ 6 ] Instruks for Ole Frost , 10.06.1748 , gjengitt etter Adolf Steen : Samenes kristning og Finnemisjonen til 1888. s. 241. [ 7 ] Váldon Adolf Steen girjjis : Samenes kristning .
1907 s. 12 [ 10 ] J. K. Qvigstad : Historisk oversikt over Oplysningsarbeidet blant Finnerne i Finmarken .
1907 s. 12 [ 9 ] J. K. Qvigstad : Historisk oversikt over Oplysningsarbeidet blant Finnerne i Finmarken .
1907 s. 12-13 [ 11 ] Adolf Steen : Samenes kristning . . s. 271 [ 12 ] N. V. Stockfleth : Bidrag til Kundskab om Finnerne i Kongeriget Norge .
1907 s. 12–13 [ 10 ] Adolf Steen : Samenes kristning ... s. 271 [ 11 ] N. V. Stockfleth : Bidrag til Kundskab om Finnerne i Kongeriget Norge .
s. 341 [ 13 ] Talvik prestearkiv .
s. 341 [ 12 ] Dálbmeluovtta báhpaarkiivas .
Gjengitt etter Adolf Steen : Samenes kristning . .
Váldon Adolf Steen girjjis : Samenes kristning . .
s. 277. [ 14 ] Byen het offisielt Oslo til 1624 , deretter Christiania til 1877 , Kristiania til 1924 og seinere igjen Oslo .
s. 277. [ 13 ] Gávpoga almmolaš namma lei Oslo 1624 rádjái , ja de Christiania 1877 rádjái , Kristiania 1924 rádjái ja de fas Oslo .
[ 15 ] J. A. Friis : En Sommer i Finmarken , Russisk Lapland og Nordkarelen .
[ 14 ] J. A. Friis : En Sommer i Finmarken , Russisk Lapland og Nordkarelen .
1880 s. 65 [ 16 ] N. V. Stockfleth : Bidrag til Kundskab om Finnerne i Kongeriget Norge .
1880 s. 65 [ 15 ] N. V. Stockfleth : Bidrag til Kundskab om Finnerne i Kongeriget Norge .
s. 31 [ 17 ] Sitert etter Adolf Steen : Samenes kristning ... s. 314–315 .
s. 31 [ 16 ] Váldon Adolf Steen girjjis : Samenes kristning ... s. 314–315 .
( red. ) [ 18 ] Sitert etter Adolf Steen : Samenes kristning . .
[ 17 ] Bájuhuvvon girjjis : Adolf Steen : Samenes kristning . .
s. 325
s. 325
Flere artikler fra Samisk skolehistorie 4
Eará artihkkalat girjjis Sámi skuvlahistorjá 4
Nr. : 36
Nr. : 36
– Regjeringen skal legge fram en bred stortingsmelding om prinsippene i samepolitikken til høsten .
- Ráđđehus áigu ovddidit viiddes stuorradiggedieđáhusa sámepolitihka prinsihpaid birra čakčat .
Før dette ønsker vi oss innspill , avveininger og synspunkter om samepolitiske spørsmål fra flest mulig både i og utenfor de samiske miljøene , sier statsråd Bjarne Håkon Hanssen .
Dan oktavuođas mii dárbbašit evttohusaid , árvvoštallamiid ja oainnuid sámepolitihkalaš áššiid birra nu ollugiin go vejolaš sihke sámi birrasiin ja sámi birrasiid olggobealde , dadjá stáhtaráđđi Bjarne Håkon Hanssen .
I tillegg til muligheten for å si sin mening om samepolitikken inneholder nettportalen blant annet informasjon og bakgrunn for dagens samepolitikk , en grovskisse over temaene i stortingsmeldingen og spørsmål og svar om samepolitikken .
Dan lassin ahte neahttauskkádagas beassá buktit ovdan oaiviliid sámepolitihka birra , de leat das maiddái dieđut dálá sámepolitihka ja dan duogáža birra , oanehaččat stuorradiggedieđáhusa fáttáid birra ja gažaldagat ja vástádusat sámepolitihkkii .
Statsråden vil også invitere til nettmøte på denne siden i løpet av kort tid .
Stáhtaráđđi áigu maiddái bovdet neahttačoahkkimii dán siidui hui fargga .
sier Bjarne Håkon Hanssen .
dadjá Bjarne Håkon Hanssen .
Oppgaver og myndighet i planleggingen
Bargamušat ja váldi plánemis
I § 3-1 er det trukket fram noen viktige samfunnshensyn som planleggingen skal ivareta .
§:s 3-1 leat váldojuvvon ovdan muhtun dehálaš servodatdeasttat maid plánen galgá vuhtii váldit .
sette mål for den fysiske , miljømessige , økonomiske , sosiale og kulturelle utviklingen i kommuner og regioner , avklare samfunnsmessige behov og oppgaver , og angi hvordan oppgavene kan løses
mearridit gielddaid ja regiovnnaid fysihkalaš , biraslaš , ekonomalaš , sosiálalaš ja kultuvrralaš ovddideami ulbmiliid , čielggadit servodatlaš dárbbuid ja bargamušaid , ja čujuhit mo bargamušaid lea vejolaš čoavdit
sikre jordressursene , kvaliteter i landskapet og vern av verdifulle landskap og kulturmiljøer
sihkkarastit eanaresurssaid , eanadaga kvalitehtaid ja árvvolaš eanadagaid ja kulturbirrasiid suodjaleami
sikre naturgrunnlaget for samisk kultur , næringsutøvelse og samfunnsliv
sihkkarastit sámi kultuvrra , ealáhusdoaimmaheami ja servodateallima luondduvuđđosa
legge til rette for verdiskaping og næringsutvikling
láhčit vejolašvuođaid árvoháhkamii ja ealáhusovddideapmái
legge til rette for god forming av bygde omgivelser , gode bomiljøer og gode oppvekst- og levekår i alle deler av landet
láhčit vejolašvuođaid dasa ahte huksejuvvon birrasat , buorit ássanbirrasat ja buorit bajásšaddan- ja eallineavttut hábmejuvvojit vuohkkasit buot riikka osiin
fremme befolkningens helse og motvirke sosiale helseforskjeller , samt bidra til å forebygge kriminalitet
ovddidit álbmoga dearvvašvuođa ja eastadit sosiála dearvvašvuođaerohusaid , ja veahkehit eastadit rihkolašvuođa
ta klimahensyn gjennom løsninger for energiforsyning og transport
váldit dálkkádaga vuhtii energiijalágideami ja fievrrideami čovdosiiguin
fremme samfunnssikkerhet ved å forebygge risiko for tap av liv , skade på helse , miljø og viktig infrastruktur , materielle verdier mv. .
ovddidit servodatsihkkarvuođa nu ahte mii eastadit heaggamassima ja dearvvašvuođa- ja birasvahágiid ja vahágiid dehálaš vuođđostruktuvrii ja ávnnaslaš árvvuide jed. .
Det går videre fram at planleggingen skal fremme helhet ved at sektorer , oppgaver og interesser i et område ses i sammenheng gjennom samordning og samarbeid om oppgaveløsning mellom sektormyndigheter og mellom statlige , regionale og kommunale organer , private organisasjoner og institusjoner , og allmennheten .
Viidáseappot boahtá ovdan ahte plánen galgá ovddidit ollislašvuođa dan láhkai ahte suorggit , bargamušat ja beroštusat gehččojuvvojit gittalagaid go suorgeeiseválddiid gaskasaš , stáhta , regionála ja gieldda orgánaid , priváhta organisašuvnnaid ja ásahusaid , ja almmolašvuođa gaskasaš bargamušat čovdojuvvojit oktiiheivehallamiin ja ovttasbargguin .
Det er understreket at planleggingen skal bygge på økonomiske og andre ressursmessige forutsetninger for gjennomføring og ikke være mer omfattende enn nødvendig .
Lea deattuhuvvon ahte plánema čađaheami vuođus galget leat ekonomalaš ja eará resursaeavttut ii ge dat galgga leat viidát go lea dárbu .
Planer skal også bidra til å gjennomføre internasjonale konvensjoner og avtaler innenfor lovens virkeområde .
Plánat galget maiddái leat veahkkin čađaheamen riikkaidgaskasaš konvenšuvnnaid ja šiehtadusaid lága doaibmaviidodaga siskkobealde .
Vedtatte planer skal være et felles grunnlag for kommunal , regional , statlig og privat virksomhet i planområdet .
Gielddalaš , guvllolaš , stáhtalaš ja priváhta doaimmaid vuođus mat leat plánaguovllus , galget leat mearriduvvon plánat .
I lovkommentaren på departementet hjemmeside er disse punktene utdypet .
Departemeantta ruovttusiiddu láhkakommentáras leat dát čuoggát čilgejuvvon dárkileappot .
4.1 Ansvars- og oppgavefordelingen mellom myndighetene i planleggingen
4.1 Eiseválddiid ovddasvástádus- ja bargamušjuohku plánemis
Den nye loven innebærer ikke noen endringer når det gjelder ansvars- og oppgavefordelingen .
Ođđa láhka ii mielddisbuvtte makkárge rievdadusaid ovddasvástádus- ja bargamušjuogus .
Det framgår av § 3-2 at ansvaret for planlegging etter loven ligger til kommunestyrene , fylkestingene og Kongen , jf. §§ 3-3 til 3-7 .
§:s 3-2 boahtá ovdan ahte ovddasvástádus plánemis lága vuođul gullá gielddastivrraide , fylkkadikkiide ja Gonagassii , geahča §§ 3-3 rájes 3-7 rádjai .
Offentlige organer og private har rett til å fremme planforslag etter reglene i §§ 3-7 og 12-3 , jf. § 12-11 .
Almmolaš orgánain ja priváhta olbmuin lea vuoigatvuohta ovddidit plánaevttohusaid §§ 3-7 ja 12-3 njuolggadusaid vuođul , geahča § 12-11 .
Alle offentlige organer har rett og plikt til å delta i planleggingen når den berører deres saksfelt eller deres egne planer og vedtak , og skal gi planleggingsmyndighetene informasjon som kan ha betydning for planleggingen .
Buot almmolaš orgánain lea vuoigatvuohta ja geatnegasvuohta searvat plánemii go dat guoská daid áššesuorgái dahje daid plánaide ja mearrádusaide , ja dat galget addit pláneneiseválddiide dieđuid main sáhttá leat mearkkašupmi plánemii .
Dette gjelder også for Sametinget .
Dát guoská maiddái Sámediggái .
Fylkesmannen skal påse at kommunene oppfyller plikten til planlegging etter loven .
Fylkkamánni galgá bearráigeahččat ahte gielddat ollašuhttet plánengeatnegasvuođa lága vuođul .
Regional planmyndighet som er fylkeskommunen skal veilede og bistå kommunene i deres planleggingsoppgaver .
Regionála plánaeiseváldi , mii lea fylkkagielda , galgá bagadit ja veahkehit gielddaid daid plánenbargamušain .
4.2 Kommunestyrets myndighet
4.2 Gielddastivrra váldi
Kommunestyret selv har ledelsen av den kommunale planleggingen og skal sørge for at plan- og bygningslovgivningen følges i kommunen .
Gielddastivra ieš jođiha gieldda plánema ja galgá fuolahit ahte plána- ja huksenláhka čuvvojuvvo gielddas .
Kommunestyret skal vedta kommunal planstrategi , kommuneplan og reguleringsplan .
Gielddastivra galgá mearridit gieldda plánastrategiija , gielddaplána ja muddenplána .
Kommunen organiserer arbeidet med den kommunale planleggingen etter kapittel 10 til 12 og oppretter de utvalg og treffer de tiltak som finnes nødvendig for gjennomføring av planleggingen .
Gielda organisere gieldda plánema kapihttaliid 10 ja 12 vuođul ja ásaha daid lávdegottiid ja čađaha daid doaibmabijuid mat dárbbašuvvojit plána čađaheapmái .
Kommunestyret skal sørge for å etablere en særskilt ordning for å ivareta barn og unges interesser i planleggingen .
Gielddastivra galgá bearráigeahččat ahte ásahuvvo sierra ortnet fuolahan dihtii mánáid ja nuoraid beroštusaid plánemis .
Kravet om at det i hver kommune skal være et fast utvalg for plansaker er heller ikke videreført .
Ii ge dat gáibádus ahte juohke gielddas galgá leat bistevaš lávdegoddi plánaáššiin , leat jotkojuvvon .
Det framgår ovenfor hvilke saker kommunestyret selv må behandle .
Bajábealde boahtá ovdan guđe áššiid gielddastivra ieš galgá meannudit .
For øvrig vil det kunne delegeres innenfor rammen av bestemmelsen i kommuneloven .
Muđuid sáhttá váldi fápmuduvvot gielddalága mearrádusa rámma siskkobealde .