pere/sami_parallel huggingface dataset:
Jeg vil hevde både at (1) Riksrevisjonens vurderinger og tilrådinger er inkonsistente, og at (2) både revisjonens tilrådinger og oppfølgingen fra sentralmyndighetene er påfallende gjennomsyret av en instrumentalistisk mål-middel-tenkning.
Viidásit oaivvildan ahte sihke (1) Riikarevišuvnna árvvoštallamat ja ávžžuhusat eai leat logihkalaččat ákkastallon ja (2) ahte sihke revišuvnna ávžžuhusat ja guovddášeiseválddiid čuovvoleapmi lea čielgasit báinnahallon instrumeantalaš mihtuin – gaskageardán jurddašemiin.
Jeg skal kommentere dette nærmere.
Dán áiggun lagabui čilget.
Riksrevisjonen er for det første inkonsistent når man (a) kritiserer myndighetene for ikke å ha operasjonalisert delmålene om økonomisk og kulturell bærekraft og dermed mangler nødvendig styringsinformasjon, samtidig som man (b) tilrår mer effektiv styring og legger mer styrke i gjennomføringen av vedtak.
Vuosttažettiin ii leat Riikarevišuvdna logihkalaččat ákkastallan go (a) cuiggoda eiseválddiid go eai leat doaimmahan oassemihtuid ekonomalaš ja kultuvrralaš ceavzilvuođa ektui ja nu maid váilot dárbbašlaš stivrejumi dieđut seammás go (b) ávžžuha eambbo beaktilis stivrema ja deattuha buorebut čađahit mearrádusaid.
Hvordan skal dette forstås?
Movt dán galgá ipmirdit?
Dersom målet om økologisk bærekraft er fullstendig overordnet målene om økonomisk og kulturell bærekraft, hvorfor er det da så viktig med styringsinformasjon i forhold til disse kriteriene?
Jus ekologalaš ceavzilvuohta boahtá ovdalii go ekonomalaš ja kultuvrralaš ceavzilvuohta, manne de lea nu dehálaš stivrejumi dieđuin daid eavttuid ektui?
For det andre er det påfallende at Riksrevisjonen legger opp til, og at departement og Storting uten videre legger til grunn, et skifte til ensidig ovenfra-og-ned-styring (command and control): «I henhold til reindriftsloven skal reinbeitedistriktene gjennom bruksregler avklare beitebruk og fastsette øvre reintall.
Nubbi lea áibbas čielggas ahte Riikarevišuvdna, ja nu maid departemeanta ja Stuoradiggi, almma makkárge vuođuštusa, rievdadit stivrema ovttabeallásaš stivremin, mas geahččá badjin vulos (command and control): «Boazodoallolága ektui galget orohagat doaibmanjuolggadusaid boktet čielggadit guođoheami ja mearridit alimus boazologu.
Bruksregler er en forutsetning for å nå målet om en økologisk bærekraftig reindrift.
Doaibmanjuolggadus lea eaktu mainna olaha ekologalaš ceavzilis boazodoalu mihtu.
Til tross for at det har hastet med å få vedtatt bruksregler med øvre reintall for å kunne regulere reintallet til et økologisk bærekraftig nivå, har prosessen tatt fire og et halvt år.
Vaikko lea ge leamaš hoahppu oažžut mearriduvvot doaibmanjuolggadusaid, main lea alimus boazolohku mearriduvvon, de lea proseassa ádjánan njeallje ja bealle jagi.
Etter Riksrevisjonens vurderinger er dette for lang tid» (Riksrevisjonen 2012:9).
Riikarevišuvnna árvvoštallama mielde lea dat beare guhkes áigi» (Riikarevišuvdna 2012:9).
Myndighetene er altså utålmodige fordi prosessene som går mellom reindrifta og reindriftsmyndighetene, går for sakte.
Eiseválddiid eai leat gierdevaččat go proseassat gaskal boazodoalu ja boazodoalloeiseválddiid manná nu njozet.
Dette er ikke nytt.
Diet ii leat ođas.
Det var også et gjennomgående tema i stortingsdebatten om reindriftsloven, og en gjentakelse av tidligere stortingsdebatter helt fra 1980-tallet (Gundersen og Riseth 2013).
Diet lea čađa gaskka leamaš fáddán Stuoradiggedigaštallamiin boazodoallolága ektui, ja juoga mii geardduhuvvo ovdalaš Stuoradiggedigaštallamiin 1980-logu rájes (Gundersen og Riseth 2013).
Det kan virke som om grunnen til at man bestemmer seg nå, er at man har større tiltro til tvangshjemlene i den nye loven enn i 1978-loven.
Orru dego dál lea eambbo jáhkku daidda bággoláhkavuođuide dan ođđa lágas go 1978-lágas, go dál mearridit ná.
Sett i et bredere perspektiv er det ikke utypisk at sentralmyndigheter er preget av styring ovenfra og ned, men det påfallende er at når de samme sentralmyndighetene siden 1980-tallet har mislyktes med å vedta og gjennomføre styring ovenfra og ned, og så, i 2007, har vedtatt en ny reindriftslov som gir økt myndighet til reindrifta selv gjennom distrikter og siidaer, så har myndighetene ikke tålmodighet til å la de nye institusjonene komme ordentlig i virksomhet før de må gripe inn og overstyre hele prosessen.
Go viidábut geahččá, de ii leat nu imaš go guovddášeiseválddit leat báinnahallan stivrenvuohkái mas badjin geahččá vulos, muhto lea mearkkašahtti go leat dat seamma guovddášeiseválddit mat eai leat lihkostuvvan 1980-logu rájes mearridit ja čađahit stivrema badjin vulos, ja go de 2007 leat mearridan ođđa lága, mii addá boazodollui alcces eambbo fámu orohagaid ja siiddaid bokte, de ii leat eiseválddiin gierdevašvuohta diktit daid ođđa ásahusaid bures boahtit johtui, ovdal go de báhkkegohtet sisa ja stivregohtet olles proseassa.
Retorisk kan man spørre: Hva er fire og et halvt år mot over 30 år uten positive resultater?
Retoralaččat sáhttá jearrat: Mii lea njeallje ja bealle jagi positiivvalaš bohtosiid haga 30 jagi ektui?
Selv om det står et samstemmig Storting bak dette, er jeg bekymret for hvordan myndighetenes nye styringsforsøk vil virke inn på problemløsningen.
Vaikko leage ovttajienalaš Stuoradiggi duogábealde dán, de fuolastuvan dasa movt eiseválddiid stivrengeahččaleapmi váikkuha váttisvuođaid čoavdimii.
I verste fall kan det bidra til både å forkludre og utsette den.
Sáhttá vel váikkuhit dasa ahte moive ja maŋida dan.
Dette fordi forholdsmessig reduksjon (med, om nødvendig, tvangsmessig gjennomføring) klart vil ramme unge (med lite rein) og andre som har tilpasset seg gjennom å redusere, mest, mens de store nok en gang kommer relativt best ut.
Dan doaivvun go heivehuvvon unnideapmi (bákkuin čađahuvvo, jus lea dárbu) čielgasit čuohcá nuoraide (geain leat unnán bohccot) ja earáide geat juo leat unnidan ealuideaset, seammás go “stuorámusaide” boahtá leat buorrin.
Med andre ord, det er mye som tyder på at tiltakene vil ha liten legitimitet i næringa, og at de heller vil bidra til å skjerpe interne konflikter enn å løse dem.
Eará sániiguin dadjat, de orru čielggas ahte doaibmabijuin lea unnán legitimitehta ealáhussii, ja dat baicca čuohcá siskkáldas riidduide, iige čoavdde daid.
Det viktigste er kanskje at det vil hjelpe lite å redusere reintallet umiddelbart dersom man ikke klarer å etablere stabile løsninger som hindrer reintallet i å vokse på nytt.
Mávssoleamos lea várra dat ahte ii ávkkut unnidit boazologu dakkaviđe, jus eai nagot ásahit stargadis čovdosiid, mii hehtte boazologu lassánit fas ođđasit.
Det vil forutsette et minimum av intern enighet mellom de berørte reineiere.
Dat eaktudivčče unnimusat siskkáldas ovttaoaivilvuođa daidda guoski boazoeaiggádiidda.
For øvrig er det all grunn til å forvente at med det høye beitepresset som det er nå, så vil naturen selv, før eller siden, sørge for reduksjonen, slik det skjedde på 1990-tallet.
Muđui jahkán sáhttá vuordit juo dainna guohtondeattuin mii dál lea, ahte luondu ieš stivregoahtá, muhtumin goit, ja unnidišgoahtá ealuid, nugo dáhpáhuvai 1990-logus.
Både av dyrevernmessige og økonomiske hensyn bør de aktuelle reineierne selvsagt ta ansvaret for å slakte før dette skjer.
Sihke elliidsuodjaleami ja ekonomalačča hárrái, de berrejit dieđusge dat guoskevaš boazoeaiggádat ieža váldit ovddasvástádusa njuovvat ovdal go nu dáhpáhuvvá.
Vi kan likevel konstatere at så langt har ikke reineierne i Kautokeino og Karasjok, eller tilstrekkelig mange av dem, klart, eller ønsket, å samarbeide slik at de vedlikeholder næringas bærekraft.
Sáhttit goitge maid dadjat ahte dássážii eai leat boazoeaiggádat Guovdageainnus ja Kárášjogas, dahje eai leat doarvái sis, geat leat nagodan ja háliidan ovttasbargat, vai doalahit ealáhusa ceavzilvuođa.
Selv om det høye reintallet er et betydelig problem, vil jeg peke på at myndighetene ser bort fra en av de viktigste lærdommene fra fellesressursforskninga: Vellykket ressursforvaltning avhenger av at ressursbrukerne selv, i dette tilfellet reindriftssamene, får ansvaret for å løse sine egne problemer.
Vaikko dat alla boazolohku lea čielga váttisvuođa, de áiggun cuiggodit eiseválddiid go eai beroš dain mávssoleamos oahpuin oktasašresursadutkamis: Lihkostuvvan resursahálddašeapmi eaktuda ahte resursageavaheaddjit ieža, dán oktavuođas boazodoallit, ožžot ovddasvástádusa čoavdit iežaset váttisvuođaid.
Som nevnt var dette også en hovedintensjon med den nye loven.
Nugo maid namuhuvvon, de lei dát maid okta váldoáigumušain dan ođđa lágas.
Fellesressursforskninga (se tekstboks 1) slår altså fast at det må bygges opp institusjonelle systemer hvor ressursbrukerne selv har kontrollen over regler og konfliktløsningsmekanismer.
Oktasašresursadutkamis (geahča teakstaboksa 1) boahtá ovdán ahte ferte huksejuvvot ásahuslaš vuogádagat, gos resursageavaheaddjit ieža stivrejit njuolggadusaid ja gos ieža sáhttet čoavdit riidduid.
Det er slike systemer som blir robuste og kan fungere over mange generasjoner (Ostrom 1990).
Dat leat dakkár vuogádagat mat šaddet stargadat ja sáhttet doaibmat máŋggaid buolvvaid (Ostrom 1990).
Det er tydelig at det for Kautokeino og Karasjok er betydelig ubalanse i samspillet mellom produksjonssystemet og det institusjonelle systemet (se figur 1).
Lea čielggas ahte leaba Guovdageaidnu ja Kárášjohka gos ii leat balansa ovttasbarggus gaskal buvttadanvuogádaga ja dan ásahuslašvuogádaga (geahča govus 1).
Det er behov for å styrke den institusjonelle endringskapasiteten.
Lea dárbu nannet dan ásahuslaš rievdadankapasitehta.
Jeg oppfatter arbeidet med reindriftsloven av 2007 som grunnleggende i så måte.
Oainnán 2007 boazodoallolága bargu lei hui vuđolaš dan ektui.
4.5. Oppsummering og konklusjon
4.5. Čoahkkáigeassu ja konklušuvdna
Innledningsvis pekte jeg på at bærekraft er et meget aktuelt tema ut fra både internasjonal miljøpolitikk og fordi begrepet har spilt en vesentlig rolle i debatten om reindriftspolitikken i over 20 år.
Álggus čujuhin ahte ceavzilvuohta lea hui áigeguovdilis fáddá sihke gaskariikkalaš biraspolitihkas ja ahte das lea leamaš hui dehálaš rolla boazodoallopolitihka digaštallamiin juo badjel 20 jagi.
Jeg understreket også at sett i historisk lys er det ingen selvfølge å ha bærekraft som målsetting i reindriftspolitikken.
Deattuhin maid ahte historjjálaččat ii leat ceavzilvuođa mihttu leamaš diehttelassan boazodoallopolitihkas.
Reindriftsloven av 2007 legger til grunn at reindrifta skal være både økologisk, økonomisk og kulturelt bærekraftig.
2007 Boazodoalloláhka vuođuštuvvo dan ala ahte boazodoallo galgá leat sihke ekologalaš, ekonomalaš ja kultuvrralaš ceavzil.
Jeg har pekt på at for å kunne vurdere om disse intensjonene faktisk blir virkeliggjort, må man svare både på hvilke faktorer som påvirker bærekrafta, og hvordan de virker sammen.
Lean čujuhan ahte jus galgá sáhttit veardidit jus dát áigumušat duođas duohtandahkkojit, de ferte sáhttit vástidit makkár fáktorat váikkuhit ceavzilvuhtii ja movt dat doibmet ovttas.
Vi må også være i stand til å vurdere eller måle hvor god bærekrafta er, eller hvordan den utvikler seg.
Mii fertet maid sáhttit veardidit ja mihtidit man buorre ceavzilvuohta lea, dahje movt dat ovdána.
På et overordnet plan har jeg tatt utgangspunkt i et egenutviklet rammeverk basert på en tilnærming fra fellesressursforskninga.
Bajit plána ektui lea mu vuolggasadji iežan ráhkaduvvon rámmavuogádat, mii lea heivehuvvon oktasašresursadutkama lahkoneapmin.
Dette legger til grunn at samspillet mellom produksjonssystemet og det institusjonelle systemet vil være avgjørende for bærekrafta.
Dat lea vuođđun oktavuhtii gaskal buvttadanvuogádaga ja ásahuslašvuogádaga, mii boahtá leat ceavzilvuođa mearrideaddjin.
Jeg har videre trukket fram de såkalte designprinsippene for robuste fellesressursinstitusjoner og sagt at de bør være retningsgivende for hvordan sosialøkologiske systemer som er basert på fellesressurser, kan forvaltes på en bærekraftig måte.
Dasto lean váldán mielde daid nu gohčoduvvon nanu oktasašresursaásahusaid hábmenprinsihpaid ja lohkan ahte dat berrejit leat ráđđeaddin dasa movt ceavzilvuođa vugiin sáhttá hálddašit sosiálaekologalaš vuogádagaid, mat leat heivehuvvon oktasašresurssaide.
4.5.1 Bærekraft i flere dimensjoner
4.5.1 Ceavzilvuohta máŋgga dimenšuvnnas
Reindriftsloven av 2007 utdyper ikke nærmere hva man legger i de ulike bærekraftbegrepene, og hva som er sammenhengen mellom dem.
2007 Boazodoalloláhka ii čilge dađi eambbo maid dat iešguđetlágan ceavzilvuođa doahpagat mearkkašit ja makkár oktavuohta dain lea.
Som nevnt foran må økologisk bærekraft være grunnleggende for ei naturressursbasert næring.
Nugo namuhuvvon, de ferte ekologalaš ceavzilvuohta leat vuođđun luondduresursa ealáhusas.
Den økologiske bærekrafta dreier seg derfor om å ta best mulig vare på naturgrunnlaget.
Ekologalaš ceavzilvuohta lea danne dakkár movt buoremus lági mielde váldá vára luondduvuođus.
Økonomi defineres ofte som husholdering med knappe ressurser.
Ekonomiija meroštallo dávjá báikedollui mas leat vátna resurssat.
Den kulturelle bærekrafta viser i tillegg til reindriftsloven også til grunnlovens § 110a, til folkeretten og til Norges forpliktelse overfor samene som urfolk.
Dat kultuvrralaš ceavzilvuohta čujuhuvvo lassin boazodoalloláhkii, maiddái §110a vuođđoláhkii, álbmotriektái ja Norgga geatnegasvuhtii sápmelaččaid ektui nugo eamiálbmogiin.
Foreløpig er økologisk bærekraftig operasjonalisert bare gjennom at LMD har etablert indikatorer for økologisk bærekraftig reintall (2008).
Dássážii lea dušše ekologalaš ceavzilvuohta maid EBD lea doaimmahan, go lea ásahan indikáhtoriid ekologalaš ceavzilis boazolohkui (2008).
Det kan være grunn til å peke på at disse kriteriene ikke inkluderer verken reindriftas bidrag til biologisk mangfold eller hvordan ytre trusler mot reindrifta, som tap av beiteland, påvirker bærekrafta.
Sáhttá leat ágga cuiggodit daid eavttuid, movt dat váikkuhit ceavzilvuhtii, go dat eai fátmmas boazodoalu iežas oasi biologalaš máŋggabealatvuhtii dahje olgguldas áitagiid, mat bohtet boazodoalu vuostá, nugo guohtoneatnamiid massin.
Ivaretakelse av ressursgrunnlaget i en videre forstand enn gjennom beitebelegget omfattes med andre ord ikke av kriteriene.
Movt seailluhit luondduvuođu viidáseabbo eará go guohtuma ektui, dan birra ii leat mihkkege eavttuin.
Reindriftas produksjonsteori (Lenvik 1989, Kosmo og Lenvik 1985) etablerer en forbindelse mellom økologi og økonomi.
Boazodoalu buvttadanteoriija (Lenvik 1989, Kosmo ja Lenvik 1985) ráhkada gaskavuođa gaskal ekologiija ja ekonomiija.
De etablerte bærekraftkriteriene bygger på første trinn i denne teorien, optimalisering av beitebelegget.
Dat ásahuvvon ceavzilvuođaeavttut huksejit vuosttaš oasi dán teoriijas; optimaliseret guohtuma.
Det andre trinnet, optimalisering av flokkstrukturen, er et element i den økonomiske bærekrafta, i form av produktivitet.
Nubbi oassi lea optimaliseret eallostruktuvrra, mii lea oassi dan ekonomalaš ceavzilvuođas, buvttadeami dáfus.
Andre viktige elementer i den økonomiske bærekrafta må være taps- og kostnadsnivå, men man må også ta hensyn til andre økonomiske faktorer.
Eará mávssolaš oasit ekonomalaš ceavzilvuođas fertejit leat vahát- ja gollodásit, muhto ferte maid vuhtii váldit eará ekonomalaš fáktoriid.
Den kulturelle bærekrafta dreier seg om reindriftas verdi utover det at den produserer reinprodukter til eget forbruk og varer som kan omsettes med fortjeneste på et marked.
Kultuvrralaš ceavzilvuohta lea boazodoalu árvvuin eará go dat ahte buvttadit bohcco buktagiid iežaset atnui ja gálvvuid maid sáhttá vuovdit ja dinet márkaniin.
Den må som nevnt omfatte tilknytning til samiske tradisjoner og lokale fjellbygdtradisjoner, respekt for, og verdsetting av, reindriftssamenes nedarvede kunnskaper og problemløsningsstrategier, samt opprettholdelse av reindrifta i et omfang som gir grunnlag for levende samiske lokalsamfunn.
Dat fertejit leat, nugo namuhuvvon, čatnasit sámi árbevieruide ja báikkálaš várregiliárbevieruide. De berre gudnejahttit ja árvvus atnit boazosápmelaččaid árbedieđuid ja strategiijaid movt čoavdit váttisvuođaid, seammás go doalaha boazodoalu dakkár dásis, mas lea vuođđu ealli sámi báikkálašservodahkii.
Det er foreløpig heller ikke drøftet politisk hvilken balanse det skal være mellom disse dimensjonene.
Dássážii ii leat politihkalaččat guorahallon makkár balánsa galgá leat gaskal daid ipmárdusaid.
Reindrifta kan for eksempel være økologisk bærekraftig og ha et lite antall enheter som er økonomisk bærekraftige, mens den kulturelle bærekrafta kan være lav fordi man tar for lite hensyn til nedarvede tradisjoner, eller at reindriftsbefolkningen blir for liten eller tilknytningen til det samiske samfunnet blir for svak.
Boazoealáhus sáhttá ovdamearkka dihte leat ekologalaš ceavzil, mas leat unnán ovttadagat mat leat ekonomalaš ceavzilat, seammás go kultuvrralaš ceavzilvuohta sáhttá leat rašši, danne go ii vuhtiiváldde árbejuvvon árbevieruid, dahje ahte boazodoalloálbmot lea nu unni dahje leat heajos čanastagat sámi servodahkii.
4.5.2 Vurdering
4.5.2 Árvvoštallan
Sett i større sammenheng er reindriftas naturgrunnlag truet av naturinngrep som representerer fragmentering av både beiteland og driftsområder, og forstyrrelse både under beiting og driftsoperasjoner.
Go geahččá stuorit oktavuođaide, de áitet luonddu sisabahkkemat boazodoalu luondduvuođu, mii fas biđge sihke guohtoneatnamiid ja doaibmaguovlluid, ja muosehuhttá sihke bohccuid guođudettiin ja doaimmahettiin ealáhusa.
Ikke minst gjennom nordområdepolitikken og myndighetenes satsing på gruvedrift er det grunn til å forvente et tiltakende arealpress mot reindriftas naturgrunnlag framover.
Earret eará davviguovlluidpolitihkain ja eiseválddiid áŋgiruššan ruvkedoaimmaide lea ágga vuordit ahte boazodoalu guohtoneatnamiidda lassánit sisabahkkemat.
Dette rammer all reindrift i Norge.
Diet čuohcá olles boazoealáhussii Norggas.
I denne forbindelsen anser jeg det som bekymringsfullt at myndighetene har avviklet områdestyrene.
Dien oktavuođas fuolastuvan go eiseválddit leat heaittihan guovllustivrraid.
Næringa mangler nå et regionalt politisk sektororgan.
Ealáhusas váilu dál guovllu politihkalaš sektororgána.
Forbindelsen både til fylkeskommunen og Sametinget er dermed tydelig svekket (Riseth 2014).
Oktavuohta sihke fylkkasuohkanii ja Sámediggái lea čielgasit hedjonan (Riseth 2014).
De pågående klimaendringene skaper mange utfordringer for reindrifta (Riseth mfl. 2009), ikke minst kan skogsutbredelsen på områder som Finnmarksvidda bidra til betydelig reduksjon av vinterbeitekapasiteten (Karlsen mfl. 2012).
Klimárievdamat, mat dál dáhpáhuvvet, dagahit hástalusaid boazoealáhussii (Riseth ja earát 2009), earret eará sáhttá guovlluid vuovdiluvvan, nugo Finnmárkku duoddaris, dagahit ahte guohtoneanakapasitehta unnu (Karlsen ja earát 2012).
På barmarksområdene vil reindrifta selv være en viktig bidragsyter til å holde tilgroinga i sjakk gjennom å opprettholde et tilstrekkelig beitepress.
Bievlaeatnamiin lea boazodoallu ieš mii veahkeha ollu, vai ii vuovdiluva nu bahul, go doalaha doarvái guohtondeattu.
Den Herder mfl. (2004) viste at en reintetthet høyere enn 3–4 rein/km holder tilbake vierkratt i Nord-Finland.
Den Herder ja earát (2004) duođaštedje ahte doppe gos leat eambbo go 3-4 bohcco juohke km, doppe ii vuovdiluvvan nu bahul Davvi-Suomas.
Denne studien var utført på områder med fattig vegetasjon.
Diet dutkan čađahuvvui guovlluin gos lei unnán šaddogeardi, nugo čearuin.
På rikere berggrunn vil en kunne ha betydelig større reintall (Olofsson &amp; Oksanen 2005, Riseth &amp; Oksanen 2007, Tømmervik mfl. 2010) før det biologiske mangfoldet reduseres.
Doppe gos lea buoret šaddogeardi, doppe sáhttet leat arvat eambbo bohccot (Olofsson &amp; Oksanen 2005, Riseth &amp; Oksanen 2007, Tømmervik ja earát. 2010) ovdal go biologalaš valljivuohta njiedjá.
Samtidig er reinbeiting av et visst omfang viktig for at mange sårbare fjellplanter skal overleve (Olofsson &amp; Oksanen 2005).
Seammás go boazoguohtun vissis mearis lea mávssolaš, vai ollu hearkkes duottaršattut cevzet (Olofsson &amp; Oksanen 2005).
Med tanke på de overordnede truslene som jeg har skissert ovenfor, er reindriftas overbeiting av lavbeitene i Karasjok og Kautokeino et begrenset problem.
Daid bajit áitagiid ektui, nugo lean čilgen ovdalis, de lea jeageleatnamiid guorban ráddjejuvvon váttisvuohta boazodoalus Kárášjogas ja Guovdageainnus.
Det er også grunn til å minne om det uventet positive resultatet fra overvåkingsprogrammet for disse lavbeitene: Gjenveksten var langt raskere enn tidligere studier tilsa (Tømmervik mfl. 2012).
Lea maid dehálaš muitit daid vuordemeahttumis positiivvalaš bohtosiid maid gozihanprográmma dagai dáin jeageleatnamiin: Ođđasit šaddan dáhpáhuvai mihá jođáneabbo go ovdalaš dutkamat dadje (Tømmervik ja earát 2012).
Likevel er det grunn til å understreke at store deler av reindrifta i Karasjok og Kautokeino verken er økologisk eller økonomisk bærekraftig.
Goitge lea ágga deattuhit ahte stuora oassi Kárášjoga ja Guovdageainnu boazodoalus ii leat ekologalaš dahje ekonomalaš ceavzil.
De sterkt reduserte lavbeitene fører også (som i Finland) til økende tilleggsforing, bl.a. med silo, som også har fått medieoppslag som et begynnende miljøproblem.
Guorban jeageleatnamat dagahit (nugo Suomas) ahte lassibiebman lea lassánan earret eará suinniiguin, mii media bokte lea beaggán ahte lea šaddagoahtán birasváttisvuohtan.
I tillegg er det en stor ekstrakostnad, og det bringer reindrifta ut av den fordelaktige tilpasninga med kun å være avhengig av naturlig beite.
Diet ja lassigollu mii dainna šaddá, mielddisbuktá ahte boazodoalus ii leat šat dat ovdamunni ahte lea heivehuvvon birget dušše dainna lunddolaš guohtumiin.
Jeg har også framført en bekymring for at myndighetenes styringsiver kan medføre en avsporing fra de nødvendige prosessene med reintallsfastsetting og reduksjon.
Lean maid fuolastuvvan dainna go eiseválddiid stivrenáŋgirvuohta sáhttá mielddisbuktit botnjat eret dain dárbbašlaš proseassain, main mearrida bajimus boazologuid ja unnideapmái.
Søkelyset burde i stedet rettes mot å finne tillitsskapende metoder for reduksjon hvor alle aktører kunne komme positivt ut.
Berrešii baicca bargat dan guvlui ahte gávnnahit luohtehahtti vugiid mas buohkaide lea ávki.
Dessuten bør man se nærmere på vinterbeiteområdene.
Fertet maid eambbo fokus leat dálveguohtoneatnamiid ektui.
Nordland og Troms har tre store problemer.
Nordlánddas ja Tromssas lea golbma stuora váttisvuođa.
Det ene er vanskelige vintre.
Vuosttáš lea váttis dálvvit.
Den delen av det man i hvert fall kan gjøre noe med, er å få økt tilgang til sikrere vinterbeiter i Sverige gjennom den norsk-svenske reinbeitekonvensjonen.
Dan oasis mainna sáhttá juoidá dahkat lea oččodit sihkkarit dálveguohtoneatnamiid Ruoŧas Norgga-Ruoŧa boazoguohtonkonvenšuvnna bokte.
Det andre er en altfor liten utnytting av sommerbeiteressursene.
Nubbi ges lea ahte áibbas unnán ávkin atnet geasseguohtonresurssain.
Dette kan også løses gjennom å øke svenske reindriftssamers bruk av sommerområdene – også dette gjennom den norsk-svenske reinbeitekonvensjonen.
Dien sáhtášii čoavdit go Ruoŧa boazosápmelaččat beasašii guođohit dain eatnamiin. Dien ferte maid Norgga-Ruoŧa boazoguohtonkonvenšuvnna bokte čoavdit.
Det er derfor svært viktig at myndighetene følger opp arbeidet til den samiske arbeidsgruppa ledet av Sametinget i Norge og får ratifisert konvensjonen slik de samiske partene er blitt enige om.
Danne lea hui dárbu ahte eiseválddit čuovvolit sámi bargojoavkku barggu, maid Norgga Sámediggi lea jođihan, vai oažžu ratifiseret konvenšuvnna nugo sámi oasálaččat leat soahpan.
Det tredje problemet er veksten i rovdyrstammene.
Goalmmát váttisvuohta lea boraspire lassáneapmi.
I Nord-Trøndelag er dette problemet enda større enn i Nordland og Troms, og det er også et klart problem i Sør-Trøndelag/Hedmark.
Davvi-Trøndelagas lea dát váttisvuohta ain stuorit go Nordlánddas ja Tromssas, ja lea maid hui stuora váttisvuohta vel LulliTrøndelagas/Hedemárkkus maid.
Det er helt nødvendig med en betydelig reduksjon av rovdyrstammene for å gjenvinne bærekrafta på det nivået som er mulig i disse områdene.
Lea hui čielgasit dárbu ollu unnidit boraspiriid, vai fas olahit ceavzilvuođa dan dássái go lea vejolaš dain guovlluin.
Reindrifta i Trollheimen trenger romsligere rammer (Danielsen og Riseth 2010).
Trollheimen boazodoallu dárbbaša viidát rámmaid (Danielsen og Riseth 2010).
Materialet har ikke kunnet bringe fram bærekraftproblemer i tamreinlagenes reindrift.
Boazoservviid boazodoalus ii leat materiálain sáhttán oaidnit ceavzilvuođaváttisvuođaid.
4.5.3 Konklusjon og anbefalinger
4.5.3 Čoahkkáigeassu ja ávžžuhusat
Jeg anser at det vesentlige av reindriftas bærekraftproblemer skyldes ytre forhold som generelt og økende press på driftsarealene og en rovdyrpolitikk som ikke tar hensyn til naturbaserte næringer.
Oainnán dat deháleamos ceavzilvuođaváttisvuođat, mat boazoealáhusas leat, leat olgguldas dilálašvuođat, nugo sisabahkkemat guohtoneatnamiidda, ja boraspirepolitihkka mii ii váldde vuhtii luonddu ealáhusaid.
Store deler av reindrifta i Kautokeino og Karasjok er i økologisk og økonomisk ubalanse, men tilpasningen av reintallet kan ikke skje på en anstendig og effektiv måte uten at myndighetene respekterer reindriftssamenes kultur og selvbestemmelse i samsvar med Norges internasjonale forpliktelser.
Stuora oassi Guovdageainnu ja Kárášjoga boazodoalus ii leat ekologalaš ja ekonomalaš balánssas. Boazologu heiveheapmi gal ii sáhte dáhpáhuvvat ávddalaš ja beaktilis vugiin, nu guhká go eiseválddiid eai doahttal boazosápmelaččaid kultuvrra ja iešmearrideami, nugo Norga lea riikkaidgaskasaččat geatnegahtton.
Nedleggingen av områdestyrene skjedde på tross av tydelige protester fra både NRL og Sametinget.
Guovllustivrraid heaittiheapmi dáhpáhuvai goitge, vaikko sihke NBR ja Sámediggi garrasit vuosttaldedje.
For å styrke bærekrafta i reindrifta vil jeg tilrå følgende:
Vai boazodoalu lea ceavzilvuohta, de ávžžuhan čuovvovaččat:
1) Myndighetene må benytte den kommende stortingsmeldinga om bærekraft i reindrifta til å utvikle en politikk for å styrke beskyttelsen av reindriftas driftsområder.
Eiseválddit fertejit boahtte Stuoradiggedieđáhusas boazodoalu ceavzilvuođa birra ovddidit politihka, mii čielgaseappot gáhtte boazodoalu doaibmaguovlluid.
Myndighetene må også vektlegge reindriftas positive bidrag til å opprettholde et åpent landskap og biodiversitet.
Eiseválddit fertejit maid deattuhit man positiivvalaš lea go boazodoallu doalaha rabas eanadagaid ja biodiversitehta.
2) Konsultasjonsordningen som ble etablert i 2005, må brukes mer aktivt for å utvikle en forpliktende dialog med reindriftssamene, NRL og Sametinget.
Konsultašuvdnaortnet mii álggahuvvui 2005, ferte eambbo aktiivvalaččat geavahuvvot, vai ovddida geatnegahtton gulahallama boazosápmelaččaiguin, NBR ja Sámedikkiin.
Det vil være mer i samsvar med myndighetenes internasjonale forpliktelser.
Dat livčče eambbo nugo eiseválddit leat gaskariikkalaččat geatnegahtton.
3) Myndighetene må gi reindrifta i Finnmark og reindriftas organer ro til å fastsette bruksregler og påfølgende reduksjon av reintall.
Eiseválddit fertejit Finnmárkku boazodollui ja boazodoallo orgánaide addit ráfi mearridit doaibmanjuolggadusaid ja nu maid unnidit boazologu.
Dialog fremmer gjensidig tillit, og det utvikler gode holdninger.
Gulahallan ovddida guovttebealat luohttámuša ja ovddida buriid miellaguottuid.
4) Forslaget fra den samiske arbeidsgruppa ledet av Sametinget i Norge til ny reinbeitekonvensjon med Sverige må søkes ratifisert og iverksatt snarest.
Sámi bargojoavku, maid Norgga Sámediggi jođihii, árvalii boazoguohtonkonvenšuvnna Ruoŧain. Dan ferte ohcat ratifiserejuvvot ja doibmii bidjat jođáneamos lági mielde.
5) Myndighetene må utforme en rovdyrpolitikk som tar mye klarere hensyn til reindrifta og andre beitebrukere.
Eiseválddit fertejit hábmet boraspirepolitihka, mii čielgaseabbo vuhtiiváldá boazoealáhusa ja eará guohtoneana geavaheddjiid.
4 Festivaler med samisk innhold
4 Festiválat main lea sámi sisdoallu
Bente Ovedie Skogvang, førsteamanuensis, Høgskolen i Hedmark
Bente Ovedie Skogvang, vuosttašamanueansa, Høgskolen i Hedmark
Sammendrag Forskning viser at festivalene bidrar til å skape identitet og kulturelle løft med forankring i lokalsamfunn, noe som er særlig tydelig for samiske festivaler, og det viser seg at deres tyngde, gjennomslagskraft og oppslutning skaper ringvirkninger også utenfor det kulturelle nedslagsfeltet.
Čoahkkáigeassu Dutkamat čájehit ahte festiválat leat oasálaččat identitehta hábmemis ja kultuvrra loktemis báikkálašservodagain. Dat lea erenoamáš oinnolaš sámi festiválain, ja orru nu ahte daid deaddu, váikkuhanvejolašvuohta ja olbmuid čohkken, addá vuorrováikkuhusaid maiddái kultuvrralašgietti olggobeallái.
De samiske festivalene bruker blant annet musikk og joik som middel for å nå ungdommen, som skal bringe egen kultur og andres oppfatning av lokalsamfunn videre.
Sámi festiválat geavahit earret eará musihka ja juoigama reaidun olahit nuoraid geat galget doalvut viidáset kultuvrraset ja fievrridit earáide oaiviliid sin báikkálašservodagain.
Festivaler som tar et ansvar for samisk kulturformidling innen aktuelle temaer, mottar støtte fra offentlige organer, og det er derfor viktig at deres aktiviteter synliggjøres.
Festiválat mat váldet ovddasvástádusa sámi kultuvrra gaskkusteamis áigeguovdilis temáiguin ožžot ruhtadeami almmolašorgánain ja danne lea dehálaš ahte sin doaimmat leat oinnolaččat.
I dette kapitlet redegjøres det for ulike festivaler i Norge med samisk innhold.
Dán kapihttalis čielggaduvvot muhtun festiválat Norggas main lea sámi sisdoallu.
Festivalenes vektlegging av det å synliggjøre og formidle samisk kunst, kultur og språk, og deres bidrag til å være kulturelle møteplasser og kulturarenaer for barn og unge, er satt i sentrum.
Guovddážis lea mo festiválat deattuhit dahkat oinnolažžan ja gaskkustit sámi dáidaga, kultuvrra ja giela ja mo sii geahččalit leat kultuvrralaš deaivvadanbáikin ja kulturarenan mánáide ja nuoraide.
De festivalene som mottar direkte støtte på Sametingets budsjett, er beskrevet.
Dás leat čilgen festiválaid mat ožžot doarjaga njuolga Sámedikki bušeahtas.
For innhenting av informasjon har jeg benyttet offentlig tilgjengelig statistikk, gjennomført samtaler med festivalarrangører og festivaldeltakere ansikt til ansikt og via telefon og e-post, samt studert festivalenes nettsider.
Dieđut leat vižžojuvvon almmolaš statistihkain, lean maiddái ságastallan lágideddjiiguin ja festivála oasálastiiguin geaiguin lean deaivvadan ja telefovnna bokte ja e-poasta bokte gulahallan, ja maiddái lean guorahallan festiválaid neahttasiidduid.
Oversikten er ikke uttømmende, da eksakte tall mangler på flere områder.
Oppalašgovva ii leat ollislaš go sihkkaris logut váilot máŋgga ášši ektui.
Alle tallene som fremkommer, er heller ikke direkte sammenlignbare, da de ulike festivalene teller for eksempel publikum og antall besøkende på ulike måter.
Ii sáhte njuolgut buohtastahttit buot loguid mat dás leat, go iešguđetge festiválat lohket ovdamearka dihte guldaleddjiid/gehččiid ja galle guossi leat iešguđet ládje.
Dette understreker også behovet for mer forskning både på samiske festivaler og urfolksfestivaler både her hjemme og internasjonalt.
Dat leage čujuhus dasa ahte dárbbašit eanet dutkamiid sámi festiválain ja álgoálbmotfestiválain sihke dáppe ruovttus ja riikkaidgaskasaččat.
4.1 Innledning
4.1 Álggaheapmi
Festivalbegrepet er relativt nytt i Norge, ifølge Jæger &amp; Mykletun (2009), som har studert festivaler i Finnmark.
Festiváladoaba lea oalle ođas Norggas Jæger &amp; Mykletun (2009) mielde, geat leaba dutkan Finnmárkku festiválaid.
Forskerne slår fast at definisjonen på hva som skal regnes for en festival, er uklar, og at termen heller ikke er listet på Finnmark fylkeskommunes nettsider eller i presentasjonen av kulturen i fylket (Jaeger &amp; Mykletun, 2009, s. 329).
Dutkamušas boahtá ovdan ahte lea eahpečielggas mii rehkenasto leat festivála dan definišuvnna bokte, ja ahte tearbma iige leat Finnmárkku fylkkasuohkana neahttasiidduin dahje fylkka kultuvrra ovdanbuktimis (Jæger &amp; Mykletun, 2009, s. 329).
De fleste festivaler er sosiale tilstelninger og arenaer som representerer en sosial institusjon fra langt tilbake i oldtiden (Falassi, 1987;
Eanas festiválat leat sosiála lágideamit ja arenat mat ovddastit muhtun sosiála institušuvnna guhkás maŋos máttaráigái (Falassi, 1987;
Gold and Gold, 2005;
Gold and Gold, 2005;
Hegnes, 2006).
Hegnes, 2006).
Selv om mange festivaler blir mer og mer kommersialisert, utgjør de fleste fortsatt steder for velvære og lek og for feiringer av skikk og bruk, tradisjoner, myter og tro og ikke minst frihet.
Vaikko máŋga festivála šaddet eanet ahte eanet kommersiálat, de goitge eatnasat ain leat sajit gos hávskkohallet ja stohket ja gos ávvudit vieruid ja dábiid, árbevieruid, myhtaid ja oskku ja iige unnimusat friddjavuođa.
«På festivaler gjør mennesker noe de normalt ikke gjør;
«Festiválain olbmot barget áššiid maid dábálaččat eai bargga;
de avstår fra hverdagen, lever ut ekstrem atferd som normalt er lovregulert med tanke på omfang, og de snur opp-ned på hverdagens sosiale liv» (Falassi, 1987: 3, min oversettelse).
sii luobahit árgabeaivvis, sii dahket duohtan ekstrema láhttema mii dábálaččat lea láhkaráddjejuvvon viidodaga dáfus, ja sii jorgalit jorgguguvlui árgabeaivvi sosiála eallima.
Forskeren slår samtidig fast at festivaler har kvaliteter som kan bidra til å skape og gjenskape identitet, noe som understøttes av Jæger og Mykletun (2013, s. 213), som viser til at festivaler påvirker både menneskers og steders identitet, og at alle prosesser som er relatert til festivaler, påvirker vårt behov for tilhørighet.
» (Falassi, 1987: 3, mu jorgalus) Dutki dadjá maiddái ahte festiválain leat kvalitehtat mat sáhttet doaibmat oasálažžan identitehta ráhkadeamis ja ođđasis hábmemis, dan doarjuba Jæger ja Mykletun (2013, s. 213) geat čujuheaba dasa ahte festiválat váikkuhit sihke olbmuid ja báikkiid identitehtii, ja ahte buot proseassat mat relaterejuvvojit festiválaide váikkuhit min gullevašvuođa dárbui.
Internasjonal forskning på urfolksfestivaler blant annet ved «Globalism Research Centre» ved RMIT University i Australia (Phipps og Slater, 2010, s. 89) underbygger dette og trekker fram bærekraft og trygghet for urfolk i Australia og sier følgende: «…
Álgoálbmotfestiválaid riikkaidgaskasaš dutkamat earret eará Austrálias RMIT University «Globalism Research Centre» bokte (Phipps og Slater, 2010, s.89), dorjot dan ja dasa lassin namuhit ceavzima ja oadjebasvuođa Australia álgoálbmogiidda ja dadjet čuovvovaččat: «…
ved å synliggjøre og anerkjenne urfolksfestivaler kan en skape steder for nytenkning rundt hvordan en skal skape bærekraftige, trygge og fullt utviklede nasjonale kulturer for alle australiere basert på anerkjennelse på tvers av kulturer, respekt, utveksling og kreativitet.
álgoálbmotfestiválaid dohkkeheami ja oainnusmahttima bokte sáhttá ásahit báikkiid gos jurddašit ođđasit mo galggašii hábmet ceavzilis, oadjebas ja ollislaš ovdánan našunála kultuvrraid buot austrálialaččaide main vuođđun lea dohkkeheapmi kultuvrraid rastá, doahttaleapmi, lonohallan ja kreativitehta.
» Gjennom dette bokkapittelet synliggjøres at disse forskernes funn samsvarer med samiske festivaler både med tanke på langvarige sosiale institusjoner, feiringer av tradisjoner og skikker, og at festivalene har kvaliteter til å skape og gjenskape identitet.
» Dán kapihttala bokte oainnusmahtán ahte dieid dutkiid gávdnosat heivejit sámi festiválaide sihke mii guoská daid leat guhkes áigásaš sosiála institušuvdnan, árbevieruid ja dábiid ávvudeapmin, ja ahte festiválain leat kvalitehtat ráhkadit ja ođđasit hábmet identitehta.
Samtidig kan en antyde at også samiske festivaler i dag kan være med på å skape kulturforståelse og fellesskap på tvers av nasjoner, etnisitet og religioner (Skogvang, 2016).
Seammás sáhttá maiddái geažuhit ahte dáláš sámi festiválat leat mielde ásaheame kulturipmárdusa ja oktavuođaid našuvnnaid, čearddalašvuođaid ja oskkuid rastá (Skogvang, 2016).
4.2 Formål og oversikt over kapittelet
4.2 Kapihttala ulbmil ja oppalašgovva
4.2.1 Formål
4.2.1 Ulbmil
I kapittelet gjøres det rede for ulike festivaler i Norge med samisk innhold.
Dán kapihttalis geahččat muhtun festiválaid Norggas main lea sámi sisdoallu.
Jeg vil særlig se på festivalenes vektlegging av synliggjøring og formidling av samisk kunst, kultur og språk, og hvordan festivalene bidrar til å være kulturelle møteplasser og kulturarenaer for barn og unge.
Áiggun erenoamážit geahččat man dettolaččat festiválat oainnusmahttet ja gaskkustit sámi dáidaga, kultuvrra ja giela, ja mo festiválat leat mánáide ja nuoraide kultuvrralaš deaivvadanbáikin ja kulturarenan.
Først og fremst har jeg satt søkelys på de festivalene som mottar direkte støtte på Sametingets budsjett, og jeg beskriver kort hver av festivalene.
Vuosttažettiin geahčadan festiválaid mat ožžot njuolggodoarjaga Sámedikki bušeahtas, ja válddahalan oanehaččat juohke festivála.
Jeg Siden 2009 har jeg forsket på identitetsdanning og fellesskap gjennom bevegelsesaktivitet i tilknytning til Riddu Riđđu-festivalen i Kåfjord i Nord-Troms (Skogvang, 2013;
2009 rájes lean dutkan identitehtaháhkama ja oktavuođaid lihkadanaktivitehtaid bokte Riddu Riđđu festiválas Gáivuonas Davvi-Romssas (Skogvang, 2013;
2015;
2015;
2016).
2016).
Når det gjelder dette bokkapittelet, har jeg kontaktet festivalarrangørene på telefon og e-post, jeg har studert festivalenes nettsider, og jeg har snakket med festivalarrangører og festivaldeltakere.
Dán girjekapihttalii lean gulahallan festiválalágideddjiiguin telefovnna ja e-poastta bokte, lean geahččan festivála neahttasiidduid ja ságastallan festiválalágideddjiiguin ja festiválaoasseváldiiguin.
Det understrekes at denne oversikten ikke er uttømmende, da eksakte tall mangler på flere områder.
Deattuhan ahte dát oppalašgeahčastat ii leat áibbas ollislaš go sihkkaris logut váilot máŋgga ášši dáfus.
Alle tallene som fremkommer, er heller ikke direkte sammenlignbare, da de ulike festivalene teller for eksempel publikum og antall besøkende på ulike måter.
Buot loguid mat almmuhuvvojit, ii leat vejolaš njuolgut buohtastahttit, go iešguđetge festiválat lohket ovdamearka dihte gehččiid/guldaleddjiid ja gussiid logu iešguđet ládje.
4.2.2 Oversikt over kapittelet
4.2.2 Kapihttala oppalašgeahčastat
Først gir jeg en oversikt over de ulike festivalene i Norge som har samisk innhold.
Álggos ovdanbuvttán oppalašgeahčastaga iešguđetge festiválain Norggas main lea sámi sisdoallu.
Her presenterer jeg først omfanget av direkte støtte fra Sametinget i 2015 og 2016. Deretter følger en oversikt over oppstartsår samt hvorvidt festivalene er arrangert hvert år siden oppstarten i tabell 2. Besøkstallene de tre siste årene presenteres i tabell 3, og en oversikt over festivalenes profil skisseres i tabell 4. Tabell 5 gir en oversikt over hvilke typer aktiviteter som tilbys til barn og unge under 18 år, før jeg til slutt går kort inn på de ulike festivalene og deres innhold.
Dás almmuhan vuos viidodaga Sámedikki njuolggodoarjagiin 2015 ja 2016. Dasto čuovvolan oppalašgeahčastagain tabeallas 2, álggahan jagiiguin ja leat go festiválat lágiduvvon juohke jagi álggaheami rájes. Tabeallas 3 almmuhan festiválaid guosseloguid, ja festiválaid profiila čájehuvvo tabeallas 4. Tabeallas 5 lea oppalašgeahčastat das makkár fálaldagat leat mánáide ja nuoraide vuollel 18 jagi.
Jeg gir også en kort beskrivelse av en festival som har vært arrangert tidligere (Skippagurrafestivalen), en festival med lange tradisjoner som fortsatt pågår (Verdde-festivalen) og den nystartede festivalen Beaskànluossa Rock.
Čálán maiddái oanehaččat ovtta festivála birra mii lea lágiduvvon ovdal (Skiippagurra festivála), ovtta festivála birra mas leat guhkes árbevierut ja mii ain lea (Verddefestivála) ja aitto álggahuvvon festivála BeskanLuossaRock.
Avslutningsvis understrekes behovet for mer forskning på samiske festivaler både i Norge, festivaler som avholdes i hele Sápmi og urfolksfestivaler generelt.
Loahpas deattuhan dárbbu eanet dutkamii sámi festiválain Norggas, festiválain mat lágiduvvot olles Sámis ja eamiálbmotfestiválain oppalaččat.
4.3 Festivaler med samisk innhold i Nord-Norge
4.3 Davvi-Norgga festiválat main lea sámi sisdoallu
Festivalene bidrar til å skape identitet og kulturelle løft med forankring i lokalsamfunn, noe som er særlig tydelig for samiske festivaler som for eksempel musikkfestivalen i Kautokeino, Riddu Riđđu-festivalen, påskefestivalen i Karasjok og Márkomeannu.
Festiválat leat oassin identitehta hábmemis ja loktet kultuvrra mas lea čatnašupmi báikkálašservodagain. Dat lea erenoamáš čielggas sámi festiválain nugo ovdamearka dihte Guovdageainnu musihkkafestiválas, Riddu Riđđu festiválas, Kárášjoga beassášfestiválas ja Márkomeanus.
Forskning viser at slike festivalers tyngde, gjennomslagskraft og oppslutning skaper ringvirkninger også utenfor det kulturelle nedslagsfeltet (Skogvang, 2013;
Dutkamat čájehit ahte diekkár festiválaid deaddu, čađahanfápmu ja oassálastin, addá vuorrováikkuhusaid maiddái dobbelii dan kultuvrralaš dáhpáhusa (Skogvang, 2013;
Viken (2013) slår fast at en festival som Riddu Riđđu er av både nasjonal og internasjonal betydning.
Viken (2013) dadjá ahte festiválain dego Riddu Riđus lea sihke našunála ja riikkaidgaskasaš mearkkašupmi.
Vi vet også at musikkbransjen er viktig og toneangivende for ungdom i hele Norge (Jaeger &amp; Mykletun, 2013;
Mii diehtit maiddái ahte musihkkasuorgi lea dehálaš ja váikkuheaddji nuoraide olles Norggas (Jæger &amp; Mykletun, 2013;
Tjora, 2013).
Tjora, 2013).
De samiske festivalene bruker blant annet musikk og joik som middel for å nå ungdommen, som skal bringe egen kultur og andres oppfatning av lokalsamfunn i Finnmark, Troms, Nordland og Trøndelag videre.
Sámi festiválat geavahit earret eará musihka ja juoigama gaskaoapmin olahit nuoraid Finnmárkkus, Romssas, Nordlánddas ja Trøndelágas, geat galget doalvut viidásit iežaset kultuvrra ja fievrridit earáide oaiviliid sin báikkálašservodagain.
Festivalforskning viser at sted og lokalisering er viktig (Tjora, 2013).
Festiváladutkamat čájehit ahte báiki ja lokaliseren lea dehálaš (Tjora, 2013).
Som eksempel vises det til Riddu Riđđu, med dens lokalisering på Senter for nordlige folk, og forskerne slår fast at festivalen har potensial til å bli et kompetansesenter for formidling av urfolkskultur på tvers av kontinenter (Skogvang, 2013;
Ovdamearkan čujuhuvvo Riddu Riđđui mii lea lokaliserejuvvon Davvi álbmogiid guovddážis, dutkit oaivvildit festiválas vejolašvuođa šaddat gelbbolašvuođaguovddážin álgoálbmotkultuvrra gaskkusteapmái rastá kontineanttaid (Skogvang, 2013;
2016;
2016;
Viken 2011;
Viken 2011;
Festivaler som tar et ansvar for samisk kulturformidling innen aktuelle temaer, mottar støtte fra offentlige organer som Sametinget, fylkeskommunen og kommuner.
Festiválat mat váldet ovddasvástádusa sámekultuvrra gaskkusteamis áigeguovdilis fáttáin, ožžot almmolašorgánain doarjaga nugo Sámedikkis, fylkkasuohkanis ja suohkaniin.
Slik sett er det viktig at det synliggjøres hva denne økonomiske støtten går til.
Dan dáfus lea dárbbašlaš oainnusmahttit masa ekonomalaš doarjagat geavahuvvojit.
4.3.1 Festivalsteder
4.2.1 Festiválabáikkit
Det arrangeres flere festivaler i Norge som har noe samisk innhold, men det finnes ingen oversikt over disse.
Lágiduvvojit máŋga festivála Norggas main lea sámi sisdoallu, muhto ii leat makkárge oppalašgeahčastat dain.
Jeg har valgt ut de festivalene som mottar direkte støtte over Sametingets budsjett for 2015 og 2016 under posten samiske festivaler.
Lean válljen festiválaid mat leat ožžon doarjaga njuolga Sámedikki bušeahtas jagiid 2015 ja 2016 poasttas sámi festiválat.
Som oversikten i tabell 4.1 viser, arrangeres tre av festivalene i Finnmark, to i Troms, én i Nordland og én i Sør-Trøndelag.
Nugo tabealla 4.1 čájeha oppalašgeahčastagas de leat golbma festivála Finnmárkkus, guokte Romssas, okta Nordlánddas ja okta Lulli-Trøndelágas.
Festivalene i Karasjok og Kautokeino avholdes i tilknytning til påsken, festivalene i Alta og Tromsø avholdes i sammenheng med feiring av Samefolkets dag 6. februar, mens Riddu Riđđu, Márkomeannu og Julesàme vahkko / Lulesamisk uke arrangeres i juli.
Festiválat Kárášjogas ja Guovdageainnus lágiduvvojit beassážiid, festiválat Álttás ja Romssas lágiduvvojit Sámeálbmotbeaivvi, guovvamánu 6. beaivvi ávvudeami oktavuođas, Riddu Riđđu, Márkomeannu ja Julevsáme vahkko lágiduvvojit suoidnemánus.
4.3.2 Oppstartsår og antall år arrangert
4.3.2 Álggahanjahki ja galle jagi lágidan
Oppstartsår og antall år festivalen er arrangert, avhenger av hvorvidt festival-begrepet eller musikk- og/eller kulturfestival blir brukt om arrangementet.
Álggahanjahki ja galle festivála leat lágiduvvon vuolgá das leago doaba festivála vai musihkka- ja/dahje kulturfestivála geavahuvvon lágideapmái.
Påskearrangementene i Karasjok og Kautokeino er de to eldste samiske tilstelningene som har likheter med dagens festivalarrangementer med røtter langt tilbake i tid før «festival» ble et begrep.
Kárášjoga ja Guovdageainnu beassášdoalut leat guokte boarráseamos lágideami main leat ovttaláganvuođat dáláš lágidemiiguin main lea vuolgga ollu ovdalis go festivála šattai doaban.
Som navnet tilsier, arrangeres de i påsken, som gjennom tidene har vært tidspunktet da flyttsamene kom ned igjen til bygda, og tradisjoner og skikker ble holdt i hevd og videreført gjennom at slekt og venner møttes (Hætta, 2002).
Nu go namas daddjo lágiduvvojit dát beassážiid, mii lei áigodat go johttisápmelaččat bohte gillái fas, ja árbevierut ja dábit doalahuvvojedje ja jotkojuvvojedje go sogat ja ustibat deaivvadedje (Hætta, 2002).
Forfatteren utdyper hvor viktig påskehøytiden var for samer, der slekt og venner samlet seg, og barna ble døpt, konfirmert og folk giftet seg.
Girječálli čilge man dehálaččat beassášbasit ledje sápmelaččaide, go sogat ja ustibat čoahkkanedje, mánát gásttašuvvo, konfirmerejuvvo ja olbmot náitaledje.
Dette er begivenheter som også i dag samler slekt og venner fra hele landet, og Karasjok og Kautokeino er steder der utflyttede folk fortsatt «kommer hjem» for å feire påske.
Dat leat doalut mat maiddái dán áiggi čohkkejit sogaid ja ustibiid olles riikkas, ja Kárášjohka ja Guovdageaidnu leat báikkit gosa fárren olbmot ain bohtet ruoktot ávvudit beassážiid.
Påskefestivalen i Kautokeino ble første gang arrangert i 1972, der Nils-Aslak Valkeapää (Áillohas) holdt åpningskonserten, og musikkfestivalen med Samisk Melodi Grand Prix ble etablert som en del av denne i 1990.
Beassášfestivála Guovdageainnus lágiduvvui vuohččan jagi 1972, dalle Nils-Aslak Valkeapää (Áillohaš) doalai rahpankonseartta, ja musihkkafestivála oktan Sámi Melodi Grand Prix šattai oassin das jagi 1990.
Riddu Riđđu-festivalen er av nyere dato. Den feiret 25-årsjubileum i 2016 og ble startet i 1991. Denne festivalen er på lik linje med de andre blitt et samlingssted der samisk ungdom kommer «hjem» midt i juli og møter slekt og venner og etablerer nye nettverk med urfolk fra hele verden.
Riddu Riđđu festivála ii leat nu áigahaš, 2016 dat ávvudii 25 jagi ja lea álggahuvvon 1991. Dát festivála lea seamma ládje go earát šaddan čoahkkananbáikin sámi nuoraide geat bohtet «ruoktot» suoidnemánu gaskkamuttus ja deivet sogaid ja ustibiid ja ásahit ođđa fierpmádagaid máilmmi álgoálbmogiiguin.
Márkomeannu avholdes også i tilknytning til 6. februar, men her er sommerarrangementet satt i fokus.
Márkomeannu lágiduvvo maiddái guovvamánu 6. beaivvi oktavuođas, muhto geassedoaluin lea eanet deaddu.
Festivalen har vært arrangert hvert år siden 1999, med unntak av at sommerfestivalen ikke ble avholdt i 2014. Samisk uke i Tromsø har pågått i 13 år, Rasten rastah og Lulesamisk uke i Tysfjord i sju år, og Alta Sami festival ble arrangert for sjette gang i 2016.
Festivála lea lágiduvvon jahkásaččat 1999 rájes earret 2014 go ii lágiduvvon geassefestivála. Sámi vahkku Romssas lea leamaš 13 jagi, Raasten rastah ja Julevsáme vahkko Divttasvuonas čieža jagi ja Álttá Sámi festivála lágiduvvui ges guđát gearddi jagi 2016.
4.3.3 Publikum og besøkstall
4.3.3 Festiválaid guosselogut
Innledningsvis er det viktig å nevne at festivalene teller antall besøkende på ulike måter.
Álggahettiin lea dehálaš namuhit ahte festiválat lohket iešguđet ládje galle guossi leat.
Derfor er tallene i tabell 4.3 ikke direkte sammenlignbare. Flere festivaler, f.eks. Riddu Riđđu, opererer både med et besøkstall og et arrangementsbesøkstall, mens de øvrige festivalene kun har registrert besøkstall.
Danne ii leat vejolaš buohtastahttit njuolga loguid tabeallas 4.3. Máŋga festivála, omd. Riddu Riđđu geavahit sihke guosselogu ja lágidemiidguosselogu, ja eará festiválat leat dušše lohkan guosseloguid.