pere/sami_parallel huggingface dataset:
Det finnes barnehager som gir et samisktilbud både på nord-, lule- og sørsamisk språk, som er de mest utbredte samiske språkene i Norge.
Gávdnojit mánáidgárddit main lea sámefálaldat sihke davvi-, julev- ja máttasámegillii, mat leat dábáleamos sámegielat Norggas.
De fleste nordsamiske barnehager ligger i det nordsamiske området innenfor samiske distrikt.
Eanaš davvisámegielat mánáidgárddit leat davvisámi guovllus sámi distrivtta siskkobealde.
Barnehagene er godt etablerte institusjoner, og den første nordsamiske barnehagen ble etablert allerede i 1969 i Kautokeino.
Mánáidgárddit leat bures sajáiduvvan ásahusat, ja vuosttaš davvisámi mánáidgárdi ásahuvvui juo 1969 Guovdageainnus.
Det finnes i dag kun en lulesamisk barnehage i Tysfjord og en lulesamisk avdeling i en norsk barnehage i Bodø.
Dál gávdno dušše okta julevsámi mánáidgárdi Divttasvuonas ja okta julevsámi ossodat norgalaš mánáidgárddis Bådåddjos.
Det er en sørsamisk barnehage på Snåsa og to sørsamiske avdelinger henholdsvis på Røros og i Trondheim.
Snoasas lea okta máttasámi mánáidgárdi, ja Plassjes ja Troanddimis goappásge okta máttasámi ossodat.
Det finnes også pite-, øst- og umesamiske språkbrukere.
Gávdnojit maiddái nuortalašgiela, bihtánsámegiela ja ubmisámegiela hállit.
Pitesamisk, østsamisk og umesamisk skiller seg fra de andre sa miske språkene først og fremst ved å ha svært få språkbrukere i sine tradisjonelle områder i Norge i dag.
Erohussan nuortalašgielas, bihtánsámegielas ja ubmisámegielas eará sámegielaid hárrái lea vuosttažettiin dat ahte dain leat hui unnán geavaheaddjit sin árbevirolaš guovlluin Norggas dál.
Det gis ikke opplæring i disse språkene i noen grunnskole i Norge.
Dáin gielain ii leat oahpahus guđege vuođđoskuvllas Norggas.
Det finnes ingen barnehager der disse språkene blir formidlet, men Sametinget ser viktigheten av at språkene revitaliseres.
Eai gávdno mánáidgárddit gos dát gielat gaskkustuvvojit, muhto Sámediggi atná deaŧalažžan ahte gielat ealáskahttojuvvojit.
Et barnehagetilbud på disse språkene vil være det beste enkelttiltaket for å bevare og utvikle språkene.
Mánáidgárdefálaldat dáin gielain livččii buoremus ovttaskas doaibmabidju dáid gielaid suodjaleames ja ovddideames.
Forvaltning av tilskudd til barnehager
Mánáidgárdedoarjaga hálddašeapmi
Et virkemiddel for å styrke samisk språk og kultur er tilskudd til barnehagene.
Váikkuhangaskaoapmi sámi giela ja kultuvrra nannemii lea doarjja mánáidgárddiide.
Tilskuddet er et av mange tiltak for å nå målet om at samiske barnehagetilbud har samisk innhold som fremmer utvikling, læring og danning.
Doarjja lea okta ollu doaibmabijuin ulbmila juksamis ahte sámi mánáidgárdefálaldagas lea sámi sisdoallu mii ovdánahttá oahppama ja hápmašuvvama.
Tilskuddet er viktig for bedre å kunne legge tilrette for kommunene og private barnehageeiere for å ha et samisk barnehagetilbud.
Doarjja lea deaŧalaš dasa ahte gielddat ja priváhta mánáidgárdeeaiggádat buorebut sáhttet láhčit sámi mánáidgárdefálaldaga.
Tilskuddet skal dekke merutgifter til arbeidet med samisk språk og kultur.
Doarjja galgá geavahuvvot liigegoluide bargui sámi gielain ja kultuvrrain.
Sametinget har følgende tilskuddsordninger for barnehagesektoren:
Sámedikkis leat čuovvovaš doarjjaortnegat mánáidgárdesuorggi várás:
· tilskudd til samiske barnehager · tilskudd til samisk avdeling i norske barnehager · tilskudd til samisk språkopplæring · tilskudd til prosjekter og utviklingsarbeid · tilskudd til pedagogisk materiell · direktilskudd til Árran barnehage til språkmedarbeider (giellatjiehppe)
· Doarjja sámi mánáidgárddiide · Doarjja sámi ossodagaide norgalaš mánáidgárddiin · Doarjja sámi giellaoahpahussii · Doarjja prošeavttaide ja ovddidanbargui · Doarjja pedagogalaš ávdnasiidda · Njuolggadoarjja Árran mánáidgárdái giellabargái (giellatjiehppe)
Sametinget ser at det er nødvendig å tilpasse tilskuddsordningene slik at barnehagene kan arbeide mer strukturert med samisk språk i barnehagene.
Sámediggi oaidná ahte lea dárbu heivehit doarjjaortnegiid nu ahte mánáidgárddit sáhttet eanet struktuvrralaččat bargat sámegielain mánáidgárddiin.
Sametinget ønsker at samiske språk skal bevares og utvikles, og mener derfor at det vil være hensiktsmessig å ha kriterer om at barnehagene aktivt tar i bruk tilpassede modeller for språklæring, bevaring og utvikling.
Sámediggi háliida ahte sámegielat galget suodjaluvvot ja ovddiduvvot, ja oaivvilda danne ahte lea ulbmillaš ahte leat eavttut dasa vai mánáidgárddit árjjalaččat váldet atnui heivehuvvon modeallaid giellaoahpahussii, suodjaleapmái ja ovddideapmái.
Målet må være at barnehagebarn, ved overgang til skolen, er samiskspråklige, og at tilskudds- ordningen er med på å realisere dette.
Mihttomearrin ferte leat ahte mánáidgárdemánát, skuvlii álggedettiin, leat sámegielagat, ja ahte doarjjaortnet lea mielde duohtan dahkamin dan.
Det har blitt tildelt følgende tilskudd i perioden 2016-2018:
Doarjja lea juolluduvvon čuovvovaččat áigodagas 2016-2018:
Tilskudd til barnehager samiske barnehager Språkopplæring prosjekter og utviklingsarbeid Pedagogisk materiell Direkte tilskudd giellatjiehppe Sum
Doarjja mánáidgárddiid e Sámi mánáidgárddiid e Giellaoahpahussi i Prošeavttaide ja ovddidanbargu i Pedagogala š ávdnasiidda Njuolggadoarjj a - giellatjiehppe Submi
6 964 700 1 430 500 462 500 3 029 700 400 000 12 287
6 964 1 430 500 462 500 3 029 700 400 000 12 28 7 400 6 764
6 764 023 2 470 000 3 775 900 1 568 800 410 000 14 988
2 470 000 3 775 900 1 568 800 410 000
7 149 772 2 600 000 3 044 125 1 942 050 420 000 15 155
7 149 2 600 000 3 044 125 1 942 050 420 000
Tabellen ovenfor viser i kroner hva som er tildelt i tilskudd til barnehager fordelt på de ulike tilskuddsordningene.
Tabealla bajábealde čájeha man ollu ruvnnuid lea juogaduvvon doarjja mánáidgárddiide iešguđege doarjjaortnegiin.
Vi ser at det i 2018 ble tildelt kr 15.155.947 totalt i tilskudd til barnehager med samisktilbud.
Mii oaidnit ahte 2018:s lea juolluduvvon oktiibuot 15.155.947 ru doarjja mánáidgárddiide main lea sámefálaldat.
BARNEHAGEPROSJEKT «SÁMI MÁNÁT OĐĐA SEARVELANJÁIN”
MÁNÁIDGÁRDEPROŠEAKTA «SÁMI MÁNÁT OĐĐA SEARVELANJAIN”
Mål og innhold i prosjektet
Prošeavtta mihttomearri ja sisdoallu
Målet for barnehageprosjektet er: Samisk filosofi skal danne grunnlaget for innholdet i samiske barnehager der samiske verdier, naturfilosofi, språk, kultur, lederskap og tradisjonskunnskap er bærende elementer i det pedagogiske arbeidet.
Mánáidgárdeprošeavtta mihttomearrin lea: Sámi filosofiija galgá leat vuođđun sámi mánáidgárddiid sisdollui gos sámi árvvut, luonddufilosofiija, giella, kultuvra, jođiheapmi ja árbedieđut leat pedagogalaš barggu guoddi oasit.
Sametinget har sett behov for strukturelle endringer både pedagogisk og organisatorisk innen barnehagesektoren som tar i bruk og drar nytte av samisk kunnskap.
Sámediggi oaidná ahte mánáidgárdesuorggi siskkobealde lea dárbu struktuvrralaš rievdadusaide sihke pedagogalaš ja organisatuvrralaš, ja geavahišgoahtit sámi máhtu ja ávkkástallat dainna.
Sametinget har derfor satt i gang et prosjekt som fokuserer på innholdet i samiske barnehager, det samiske verdigrunnlaget, samisk språk, tradisjonell kunnskap samt kultur og samfunnsliv.
Danne lea Sámediggi álggahan prošeavtta mas fokuserejuvvojit sámi mánáidgárddiid sisdoallu, sámi árvovuođđu, sámegiella, árbedieđut ja dasto kultuvra ja servodateallin.
I det samiske verdigrunnlaget inngår de materielle, mentale og sosiale dimensjonene i samisk kultur og anbefalinger om hvordan dette skal følges opp i de enkelte barnehager.
Sámi árvovuđđui gullet ávnnaslaš, mentála ja sosiála dimenšuvnnat sámi kultuvrras ja rávvagat movt dat galgá čuovvuluvvot ovttaskas mánáidgárddiin.
Det er behov for å utforme egne vitenskapelige teorier om samisk barnehagepedagogikk og didaktikk.
Dárbu lea hábmet sierra dieđalaš teoriijaid sámi mánáidgárdepedagogihka ja didaktihka birra.
De fleste samiske barnehager har utviklet et innhold og praksis som tar utgangs-punkt i samiske verdier, språk, kultur og tradisjon.
Eanaš sámi mánáidgárddit leat ovddidan sisdoalu ja geavahusa mii váldá vuolggasaji sámi árvvuin, gielas, kultuvrras ja árbevieruin.
Et mangfold av forskning har utviklet teorier om danningsprosessen i samisk barneoppdragelse, som kan anvendes som utgangpunkt og grunnlag for å utvikle en samisk barnehagepedagogikk og didaktikk.
Ollu dutkamat leat ovddidan teoriijaid hápmašuvvanproseassa birra sámi mánáid bajásgeassimis, maid sáhttá geavahit vuolggasadjin ja vuođđun sámi mánáidgárdepedagogihka ja didaktihka ovddideapmái.
I perioden fra 1. oktober 2017 til 31. mars 2018 er det gjennomført et forprosjekt.
Áigodagas 01.10.17 – 31.03.18 lea čađahuvvon ovdaprošeakta.
Der kommer det klart frem at det er et stort behov for å arbeide videre med utvikling av samiske viten-skapelige teorier for å kunne brukes i samisk barnehagekontekst.
Das boahtá čielgasit ovdan ahte lea stuorra dárbu bargat viidáseappot sámi dieđalaš teoriijaid ovddidemiin geavahussii sámi mánáidgárddiid oktavuođas.
Dette bygget på erfaringer og kunnskaper om samiske verdier, formidlingsmetoder og samisk pedagogisk tenkning i den samiske barnehagesfæren.
Dát vuođđuduvvá vásihusaide ja máhttui sámi árvvuid, gaskkustanmetodaid ja sámi pedagogalaš jurddašeames sámi mánáidgárdesuorggis.
Prosjektidéen er presentert for og diskutert med samiske barnehagelærere, Sametingets administrasjon, samiske politikere i Sápmi, fylkesmenn, Utdanningsdirektoratet, Kunnskapsdepartementet og overfor studentene og noen faglærere på Sámi allaskuvla.
Prošeaktajurdda lea ovdan buktojuvvon ja dan birra lea ságastuvvon sámi mánáidgárdeoahpaheddjiiguin, Sámedikki hálddahusain, sámi politihkkariiguin Sámis, fylkkamanniiguin, Oahppodirektoráhtain, Máhttodepartemeanttain ja Sámi allaskuvlla sámi studeanttaiguin ja muhtun fágaoahpaheddjiiguin.
I forprosjektperioden er det utviklet målsettinger og arbeidsplaner for det videre arbeidet med prosjektet.
Ovdaprošeaktaáigodagas leat ovddiduvvon mihttomearit ja bargoplánat prošeaktabargui viidáseappot.
En prosjektbeskrivelse med tydelige mål og gjennomføring av prosjektet er skissert for de kommende fem årene.
Prošeaktačilgehus mas leat čielga mihttomearit ja movt prošeavtta čađahit leat hábmejuvvon boahttevaš viđa jagi várás.
Intensjonene i prosjektet skal implementeres og etableres i barnehagenes hverdag i tråd med rammeplan for barnehagen.
Áigumušat prošeavttas galget implementerejuvvot mánáidgárddiid árgabeaivái dávistettiin mánáidgárddiid rámmaplánii.
Det er ansatt en prosjektleder og nedsatt en prosjektgruppe.
Virgáduvvon lea prošeaktajođiheaddji ja biddjojuvvon prošeaktajoavku.
Denne består av to personer fra Sametingets administrasjon samt to eksterne fagpersoner.
Das leat mielde guokte olbmo Sámedikki hálddahusas ja guokte olggobeale fágaolbmo.
Prosjektet finansieres med tilskuddsmidler fra Kunnskapsdepartement.
Prošeakta ruhtaduvvo Máhttodepartemeantta doarjjaruđaiguin.
Prosjektets gjennomføring Prosjektets gjennomføring består av følgende komponenter:
Prošeavtta čađaheapmi Prošeakta čađahuvvo čuovvovaš osiid mielde:
• Innhente og samle relevant forskning, bevisste og levde erfaringer og kunnskaper om samiske verdier, formidlingsmetoder og samisk pedagogisk tenkning.
· Viežžat ja čohkket relevánta dutkama, dihtomielalaš ja vásihusvuđot vásihusaid, ja máhtu sámi árvvuid, gaskkustanmetodaid ja sámi pedagogalaš jurddašeami birra.
• Utvikle og realisere innholdet og verdigrunnlaget i samiske barnehager bygget på samiske verdier, formidlingsmetoder og samisk pedagogisk tenkning tilpasset og overført til ny tid.
· Ovddidit ja duohtan dahkat sisdoalu ja árvovuođu sámi mánáidgárddiin mat vuođđuduvvet sámi árvvuide, gaskkustanmetodaide ja sámi pedagogalaš jurddašeapmái ja mat leat fievrriduvvon ođđaset áigái.
• Synliggjøre og beskrive behov for kompetanseutvikling i tråd med samisk barnehagefilosofi.
· Oainnusmahttit ja čilget dárbbu gelbbolašvuođa ovddideami ektui sámi mánáidgárdefilosofiijai dávistettiin.
• Synliggjøre og beskrive behov for pedagogisk materiell som tar utgangspunkt i samisk barnehagefilosofi.
· Oainnusmahttit ja čilget dárbbu pedagogalaš ávdnasiid ektui mii váldá vuolggasaji sámi mánáidgárdefilosofiijas.
• Synliggjøre og beskrive behov for veiledningsmateriale for hvordan tilrettelegge læringsmiljøet med utgangspunkt i samiske verdier.
· Oainnusmahttit ja čilget dárbbu bagadanávdnasiid ektui, movt láhčit oahppanbirrasa sámi árvvuid vuođul.
• Iverksette implementeringsarbeid av sterke språkmodeller i barnehager.
· Álggahit nana giellamodeallaid implementerenbarggu mánáidgárddiin.
• Synliggjøre og beskrive behov for veiledningsmateriale for samiske foreldre, som beskriver innholdet i et trygt og godt barnehagemiljø for samiske barn.
· Oainnusmahttit ja čilget dárbbu bagadanávdnasiid ektui sámi vánhemiid várás, mas válddahuvvo sisdoallu oadjebas ja buori mánáidgárdebirrasis sámi mánáid várás.
• Synliggjøre og beskrive behov for kompetanseutvikling og veiledningsmateriale for barnehagemyndigheter og barnehageeiere ut ifra tradisjonskunnskap, samisk språk og kultur.
· Oainnusmahttit ja čilget gelbbolašvuođa ovddideami ja bagadanávdnasiid dárbbu mánáidgárdeeiseválddiide ja mánáidgárddiid eaiggádiidda, árbedieđuid, sámegiela ja sámi kultuvrra vuođul.
INNSATSOMRÅDER
ÁŊGIRUŠŠANSUORGGIT
Innsatsområde 1: Samiskspråklige barn i dagens samfunn
Áŋgiruššansuorgi 1: Sámegielat mánát otnáš servodagas
Sterke språkmodeller i samisk barnehagetilbud
Nana giellamodeallat sámi mánáidgárdefálaldagas
En av utfordringene når det gjelder samisk språk er at det er relativt få språkbrukere og de samiske språkene er truede språk.
Okta hástalus go lea sáhka sámegielas lea ahte leat unnán giellageavaheaddjit ja ahte sámegielat leat áitojuvvon gielat.
Dette medfører at man må ha klare og tydelige strategier og metoder for bevaring og styrking av språkene.
Dát mielddisbuktá ahte fertejit leat čielga strategiijat ja metodat gielaid gáhttemii ja nannemii.
Barnehagen er en viktig språkarena for nettopp et slikt språkarbeid.
Mánáidgárdi lea dehálaš giellaarena juste fal diekkár giellabargguide.
Sametinget vil med sin barnehagepolitikk, legge til rette for at barnehagene tar i bruk sterke språkmodeller som metode tilpasset den enkelte barnehagers lokale behov og språknivå.
Sámediggi háliida mánáidgárdepolitihkainis láhčit dili nu, ahte mánáidgárddit geavahišgohtet nana giellamodeallaid metodan mat leat heivehuvvon ovttaskas mánáidgárddiid báikkálaš dárbbuide ja gielladássái.
En sentral typologi for tospråklig opplæring er utarbeidet av språkforsker Colin Baker (2011).
Gielladutki Colin Baker (2011) lea ráhkadan guovddáš typologiija guovttegielat oahpahussii.
Baker har sett på språkinnlæring internasjonalt og deler opplæring i svake og sterke språkmodeller basert på måling og resultater av språkopplæringen.
Baker lea geahččan giellaoahppama riikkaidgaskasaččat ja juohká oahpahusa geahnohis ja gievrras giellamodeallaide mat vuođđuduvvet giellaoahpahusa mihtuide ja bohtosiidda.
Hans sterke språkmodell viser resultater for elevene og har overføringsverdi til barnehagen.
Su nana giellamodealla čájeha ohppiid bohtosiid ja das lea fievrridanárvu mánáidgárddiide.
En sterk språkmodell kan være en modell hvor opplæring i minoritetsspråket barna skal lære også er i bruk i andre fag enn selve språkfaget.
Nana giellamodealla sáhttá leat modealla mas unnitlogugiella maid mánát galget oahppat oahpahuvvo maiddái eará fágain go duššefal giellafágas.
Sametinget ser at det er utfordrende å jobbe med samisk språkarbeid i barnehagen, og krevende for de ansatte der det også er mangel på personale.
Sámediggi oaidná ahte lea hástalus doaimmahit sámi giellabargguid mánáidgárddis ja ahte dat lea gáibideaddjin bargiide go lea váilevaš bargoveahka.
Språkarbeidet i barnehagene må derfor systematiseres bedre og implementeres i det pedagogiske arbeidet.
Danin ferte mánáidgárddiid giellabargguid systematiseret buorebut ja implementeret pedagogalaš bargui.
Barnehagene må velge arbeidsmetoder ut fra barnas språkbakgrunn slik at dette motiverer til språkutvikling som gir resultater.
Mánáidgárddit fertejit válljet bargometodaid mánáid gielladuogážiid vuođul, nu ahte dat movttiidahttá giellaovdáneapmái mas leat bohtosat.
De ulike samiske barnehagetilbudene skal alle ha som mål at barna skal bli samiskspråklige.
Buot dain iešguđetgelágan sámi mánáidgárdefálaldagain galgá leat mihttun ahte mánát šaddat sámegielagin.
Der det kun er undervisning i minoritetsspråket noen timer i uka, og der all annen undervisning og kommunikasjon foregår på majoritetsspråket, vil etter Bakers kriterier være et eksempel på en svak språkmodell.
Go minoritehtagiella oahpahuvvo dušše moadde diimmu vahkus ja oahpahus ja gulahallan muđui dáhpáhuvvá majoritehtagillii, lea Bakera kriteriaid vuođul heajos giellamodeallaovdamearka.
En slik tilnærming ser vi i norske barnehager der det er samisk språkopplæring.
Diekkár lahkoneami oaidnit mii dáru mánáidgárddiin gos lea sámegieloahpahus.
Dette er ikke bra nok, og det viser seg at barna ikke lærer seg samisk språk i den grad det er ønskelig.
Dát ii leat doarvái buorre ja dat čájeha ahte mánát eai oahpa sámegiela sávahahtti bures.
Derfor blir det viktig med sterke språkmodeller også i slike barnehagetilbud. Barn som ikke har samisk språk, men skal lære seg samisk og barn som kan noe samisk, skal alle få et språktilbud i barnehagen som er tilpasset deres språknivå.
Danin šaddá dehálažžan geavahišgoahtit nana giellamodeallaid maiddái diekkár mánáidgárdefálaldagain, Mánát geain ii leat sámegiella, muhto geat galget oahppat sámegiela ja mánát geat máhttet veaháš sámegiela, galget buohkat oažžut dakkár giellafálaldaga mánáidgárddis mii lea heivehuvvon sin gielladássái.
Det må være klare rammer for hvordan de ulike kategoriene av barnehagetilbud skal tilrettelegges.
Fertejit leat čielga rámmat mo dat iešguđetgelágan mánáidgárdefálaldagaid kategoriijat galget heivehuvvot.
Det må sikres at barna blir samiskspråklige ved at man jobber strukturert etter sterke språkmodeller.
Ferte struktuvrralaččat bargat nana giellamodeallaid vuođul sihkkarastin dihtii ahte mánát šaddet guovttegielagin.
Barna skal ha mulighet til å gå over til samisk skole som samiskspråklige og få opplæring i og på samisk som førstespråk.
Mánáin galgá leat vejolašvuohta álgit sámi skuvlii guovttegielagin ja oažžut oahpahusa sámegielas ja sámegillii vuosttašgielagin.
SáMOS-prosjektet skal være et verktøy for å hjelpe barnehagene i språkarbeidet.
SáMOS-prošeakta galgá doaibmat reaidun ja veahkkin mánáidgárddiid giellabargguin.
Det har blitt overlatt til barnehagene selv hva som er samisk pedagogikk, men Sametinget vil bistå personalet i det daglige virke gjennom prosjektet.
Mánáidgárddit leat šaddan ieža hábmet sámi pedagogihka, muhto Sámediggi háliida prošeavttain veahkehit bargiid sin beaivválaš doaimmain.
Prosjektet skal gjennom forskning beskrive hva samisk pedagogikk er, og hvordan implemente sterke språkmodeller i barnehagen.
Dutkama bokte galgá prošeakta čilget mii lea sámi pedagogihkka ja mo sáhttá implementeret nana giellamodeallaid mánáidgárddis.
Individuell rett til samiskspråklig barnehagetilbud
Oktagaslaš riekti sámegielat mánáidgárdefálaldahkii
Alle barn har, jamfør barnehageloven §12a, rett til plass i barnehage, også samiske barn.
Buot mánáin – maiddái sámi mánáin – lea mánáidgárdelága §12a vuođul riekti mánáidgárdesadjái.
Utfordringen i dag er at samiske barn ikke har rett til samiskspråklig barnehageplass.
Hástalussan odne lea ahte sámi mánáin ii leat riekti sámegielat mánáidgárdesadjái.
Sametinget erfarer at det over en lengre periode har vært lange ventelister til samiske barnehager, og at de barna som ikke får plass i samiske barnehager, får tilbud om plass i norskspråklige barnehager.
Sámediggi vásiha ahte leat leamaš guhkes vuordinlisttut sámi mánáidgárddiide dál guhkit áigge, ja ahte dat mánát guđet eai oaččo saji sámi mánáidgárdái ožžot fálaldaga álgit dárogielat mánáidgárdái.
Samiske barn blir i så måte tatt fra retten til å lære samisk i barnehagen.
Sámegielat mánáin váldojuvvo danin eret riekti oahppat sámegiela mánáidgárddis.
I dag stilles det ulike krav til barnehager innenfor og utenfor samiske språkforvaltningsområder.
Odne leat iešguđetgelágan gáibádusat mánáidgárddiide sámegielaid hálddašanguovlluid siskkobealde ja olggobealde.
Et slikt skille er ikke virkningsfullt, spesielt fordi mange samiske familier velger av ulike grunner å bo i områder utenfor språkforvaltningsområdet.
Dákkár earru ii leat váikkuhanfámolaš, eandalii daningo ollu sámi bearrašat válljejit iešguđetgelágan sivaid geažil orrut guovlluin mat leat giellahálddašanguovlluid olggobealde.
Slik ordningen er i dag er ikke dette presist nok.
Otná ortnet ii leat doarvái aiddolaš.
Konsekvensen av dette kan være at barnehageeiere/ kommuner finner muligheter for ikke å tilby samisk barnehagetilbud og dermed bryte med internasjonale konvensjoner og norske lover.
Váikkuhussan dás sáhttá leat ahte mánáidgárdeeaiggádat/suohkanat gávdnet vejolašvuođaid nu ahte eai fála sámi mánáidgárdefálaldaga ja nu rihkkot riikkaidgaskasaš konvenšuvnnaid ja Norgga lágaid.
Dermed er kommunens plikt i barnehagespørsmål sentral, og Sametinget vil presisere at alle kommuner skal ha plikt til å tilby et samiskspråklig barnehagetilbud etter en sterk språkmodell til alle samiske barn hvor foreldrene ønsker det.
Nu leage suohkaniid geatnegasvuohta mánáidgárdegažaldagain guovddážis ja Sámediggi áigu presiseret ahte buot suohkaniin galgá leat geatnegasvuohta fállat sámegielat mánáidgárdefálaldaga mas lea nana giellamodealla buot sámi mánáide geaid váhnemat háliidit dan.
Sametinget vil arbeide for å sikre at samiske barns rett til samiskspråklig barnehageplass lovfestes.
Okta dain effektiivvamus doaimmain sámegiela ja sámi kultuvrra gáhttemis boahtteáiggis lea ahte sámi mánát fidnejit sámi mánáidgárdesaji.
Kommunens plikt må lovfestes i barnehageloven, slik «NOU 2016:18 Hjertespråket» påpeker.
Suohkana geatnegasvuohta ferte lágalaččat nannejuvvot mánáidgárdelágas, numo “NÁČ 2016: 18 Váibmogiella” cealká.
Sametinget ser at overføring av samiske språk mellom generasjoner er viktig og avgjørende for å kunne bevare og utvikle språkene.
Sámediggi oaidná ahte sámegielaid buolvvaid gaskasaš fievrrideapmi lea dehálaš ja mearrideaddji go galgá bisuhit ja ovdánahttit gielaid.
Ett av målene for Sametingets språkpolitikk er å medvirke til at det i fremtiden blir flere samiske språkbrukere.
Okta Sámedikki giellapolitihka mihtuin lea mielváikkuhit dasa ahte boahttevuođas šaddet eanet sámegielageavaheaddjit.
Sametinget mener at samiske barnehager er viktige arenaer for språk for neste generasjon og vil heve status for det arbeidet som gjøres i barnehagene.
Sámediggi oaivvilda ahte sámi mánáidgárddit leat dehálaš giellaarenat boahtte bulvii ja dat lokte mánáidgárddiid bargguid stáhtusa.
Artikkel 28 i barnekonvensjonen handler om urfolksbarns rett til å lære sitt eget morsmål eller det språket som er mest brukt av det urfolket som de er en del av.
Mánáidgárdekonvenšuvnna artihkkalis 28 čuožžu eamiálbmotmánáid rivttiin oahppat eatnigielaset dahje giela mii eanemusat geavahuvvo dan eamiálbmogis mas sii leat oassin.
For samiske barn i Norge betyr det at de har en rett til å lære et eller flere av de samiske språkene som er mest vanlig blant samer i Norge i dag.
Dat mearkkaša ahte sámi mánáin Norggas sis lea riekti oahppat ovtta dahje eambbo dain sámegielain mat leat dábálaččamusat Norgga sápmelaččaid gaskkas odne.
Store deler av den samiske befolkningen mistet sitt samiske språk som følge av fornorskningspolitikken.
Dáruiduhttima čuovvumuššan lei ahte stuorra oassi sámi álbmogis masse sámegiela.
Sametinget ser nå at flere og flere ønsker å ta tilbake sitt språk og føre det videre til neste generasjon.
Sámediggi oaidná ahte eambbogat ahte eambbogat háliidit váldit gielaset ruovttoluotta ja fievrridit dan viidáseappo boahtte bulvii.
Dette ser man blant annet ved at det i 2018 var 68 flere barn som fikk samisk barnehagetilbud enn det var i 2017.
Dan oaidná earret eará das go 2018:s ledje 68 eambbo máná geat ožžo sámi mánáidgárdefálaldaga go 2017:s.
Sametinget har sett at det er flere og flere sørsamiske barn som har fått tilrettelagt samisk språkopplæring i norske barnehager.
Sámediggi lea oaidnán ahte leat eambbo ahte eambbo lullisámi mánát geaidda lea sámi giellaoahpahus heivehuvvon dáru mánáidgárddiin.
Det er de siste årene opprettet nye samiske barnehager og avdelinger som følge av at foreldre tar bevisste språkvalg og ønsker et fullverdig samiskspråklig barnehagetilbud for sine barn.
Maŋimuš jagiid leat ásahuvvon ođđa sámi mánáidgárddit ja ossodagat. Dát lea čuovvumuššan das go váhnemat leat dihtomielalaččat válljen giela ja háliidit ollislaš sámegielat mánáidgárdefálaldaga mánáidasaset.
Samiske familier lever i forskjellige samfunn, noe som vil påvirke språksituasjonen.
Sámi bearrašat ellet iešguđetgelágan servodagain ja dat váikkuha gielladillái.
I områder hvor samisk språk er i majoritet er de fleste hjem samiskspråklige, men der er også hjem hvor foreldre har forskjellige morsmål, og barn lærer begge språk samtidig og blir tospråklige.
Guovlluin gos sámegiella lea eanetlogugiellan leat eanaš ruovttut sámegielagat, muhto doppe leat maiddái ruovttut main váhnemiin lea goabbatge eatnigiella ja mánát ohppet goappašat gielaid oktanaga ja šaddet guovttegielagin.
Samisk språk er et levende hverdagsspråk, men er likevel sterkt truet av andre språk som for eksempel norsk/svensk og engelsk.
Sámegiella lea ealli árgabeaigiella, muhto liikká dan váikkuhit eará gielat, nugo ovdamearkka dihtii dárogiella, ruoŧagiella ja eaŋgalasgiella.
I områder hvor samisk språk er i minoritet, opplever samiske familier at norsk språk og norske verdier tar overhånd og står sterkere enn samisk språk og samiske verdier.
Dakkár guovlluin gos sámegiella lea unnitlogugiellan vásihit sámi bearrašat ahte lea dárogiella ja dáru árvvut mat váldet vuitet ja dárogielas ja dáru árvvuin lea nannoseabbo sajádat go sámegielas ja sámi árvvuin.
Her kreves det at foreldre er svært bevisste sine språkvalg.
Dakkár guovlluin gáibiduvvo ahte váhnemat leat dihtomielalaččat giellaválljemiin.
Barnehagen og skolen blir i mange tilfeller de eneste samiskspråklige arenaer utenom barnas hjem.
Máŋgii gártá danin, ahte mánáidgárddit ja skuvllat leat áidna sámegielat arenat ruovttuid lassin.
Pedagogisk materiell for samiske barnehager
Pedagogalaš ávdnasat sámi mánáidgárddiide
Med pedagogisk materiell i denne sammenheng menes trykte materiell, leker og digitale verktøy, som er utarbeidet spesielt til bruk i barnehagen.
Pedagogalaš ávdnasiiguin dán oktavuođas oaivvildit deaddiluvvon ávdnasiid, duhkorasaid ja digitála reaidduid mat leat ráhkaduvvon erenoamážit mánáidgárddiid atnui.
Det kan være for eksempel bøker, spill, puslespill, musikk, applikasjoner og annet materiell som naturlig befinner seg i omgivelsene innenfor og utenfor barnehagen.
Dát sáhttet leat ovdamearkka dihtii girjjit, spealut, bihttáspealut, musihkka, applikašuvnnat ja eará reaiddut mat gávdnojit mánáidgárddi birrasis, sihke siskkobealde ja olggobealde mánáidgárddi.
Pedagogisk materiell for barnehager med samisktilbud skal fungere som verktøy for barnehageansatte i arbeidet med å videreføre den samiske kulturarven.
Pedagogalaš ávdnasat mánáidgárddiide main lea sámegielfálaldat galget doaibmat reaidun bargiide go galget fievrridit sámi kulturárbbi viidáseappot.
Gjennom pedagogisk materiell skal dette arbeidet konkretiseres og dermed bidra til å styrke det samiske språket og den samiske kulturen, og slik skape nysgjerrighet og stolthet for sin kulturbakgrunn.
Pedagogalaš ávdnasiiguin galget dát barggut konkretiserejuvvot ja nu doaibmat veahkkin sámegiela ja sámi kultuvrra nannemis, ja nu hábmet sáhkkiivuođa ja rámisvuođa iežaset kulturduogážii.
Rammeplan for barnehagen sier at «barnehagen skal bruke ulikt materiell og utstyr, teknologi og digitale verktøy, spill, bøker og musikk i arbeidet med fagområdene» (2017:47).
Mánáidgárddi rámmaplánas čállo ahte “Mánáidgárdi galgá geavahit iešguđet materiálaid ja rusttegiid, teknologiija ja digitála reaidduid, spealuid, girjjiid ja musihka fágasuorgebarggus” (2017: 47).
Samtidig presiserer rammeplanen at i samiske barnehager skal det i arbeidet med fagområdene tas utgangspunkt i samisk språk, kultur og tradisjonskunnskap.
Seammás presiserejuvvo rámmaplánas ahte go fágasuorgebargguin sámi mánáidgárddiin galgá vuolggasadjin leat sámegiella, sámi kultuvra ja árbevirolaš máhttu.
Sametingets læremiddelsentral har flere kofferter med samiske artefakter til utlån.
Sámedikki oahpponeavvoguovddážis leat máŋga koaffara main leat sámi artefávttat ja maid dat luoiká.
Innholdet består av koftesett til dukker og barn og forslag til samiske temaopplegg til bruk i barnehagene.
Koaffaris leat gáktegárvvut dohkáide ja mánáide ja evttohusat sámi fáddádoaimmaide maid mánáidgárddit sáhttet váldit atnui.
Sametinget er i gang med å utarbeide flere kofferter, da vi ser at det er stor etterspørsel.
Sámediggi lea álgán hábmet eambbo koaffariid, daningo oaidnit ahte lea stuorra beroštupmi daidda.
Utfordringen er mangel på pedagogisk materiell til bruk i et samisk barnehagetilbud.
Hástalussan lea váilevaš pedagogalaš ávdnasat sámi mánáidgárdefálaldahkii.
Sametinget ser at det er behov for at det utvikles materiell på alle samiske språk.
Sámediggi oaidná ahte lea dárbu hábmet ávdnasiid buot sámegielaide.
Sametinget vil så langt som mulig jobbe for at det bevilges midler til materiell på nord-, lule- og sørsamisk språk, og tilpasset førskolebarn i alle aldre.
Sámedikki áigumuššan lea maiddái nu guhkás go vejolaččat bargat nu, ahte juolluduvvojit ruđat davvi-, julev- ja lullisámegielat ávdnasiidda mat leat heivehuvvon buot agát ovdaskuvlamánáide.
• Samiske barn får styrket og utviklet sitt samiske språk.
· Sámi mánáid sámegiella nannejuvvo ja ovdánahttojuvvo.
Flere samiskspråklige barn.
Eambbo sámegielat mánát.
Barnehager innarbeider sterke språkmodeller for revitalisering, bevaring, styrking og utvikling av samiske språk.
Mánáidgárddit hábmejit nana giellamodeallaid sámegielaid revitaliseremii, doalaheapmái, nannemii ja ovdánahttimii.
• Sikre og bevare for tidlig språkstimulering gjennom samisk barnehagetilbud.
· Sihkkarastit ja doalahit árra giellastimulerema sámi mánáidgárdefálaldagain.
• Bidra til å sikre systemer for at samiske barnehagene kan ta i bruk sterke språkmodeller.
· Veahkkin sihkkarastit ahte sámi mánáidgárddit sáhttet atnigoahtit nana giellamodeallaid.
• Bidra til at det utvikles pedagogisk materiell til bruk i samisk barnehagetilbud
· Veahkkin ovdánahttit pedagogalaš ávdnasiid sámi mánáidgárdefálaldagaide.
Innsatsområde 2: Tradisjonell kunnskap i ny tid
Áŋgiruššansuorgi 2: Árbevirolaš máhttu ođđa áiggis
Den samiske barnehagen, som en viktig institusjon for samiske barns oppvekstmiljø, må være rustet for å imøtekomme de behov som det samiske samfunnet har til enhver tid.
Sámi mánáidgárdi, mii lea dehálaš institušuvdna sámi mánáid bajásšaddanbirrasis, ferte leat gearggus dustet sámi servvodaga dárbbuid goas beare.
Sametinget vil gjennom sin barnehagepolitikk styrke den samiske barnehagens stilling som en sentral samisk kulturbærer.
Sámediggi háliida mánáidgárdepolitihkastis nannet sámi mánáidgárddi sajádaga guovddáš sámi kulturguoddin.
Dette gjøres ved at barnehagene blant annet skal bygge på samisk tradisjonell kunnskap (árbediehtu).
Dát dahkkojuvvo go mánáidgárddit váldet vuolggasaji árbevirolaš máhtus (árbedieđus).
Et godt kunnskapsgrunnlag om samisk tradisjonell kunnskap er avgjørende for å sikre gode beslutningsprosesser hos aktørene rundt samisk barnehagetilbud.
Buorre máhttovuođđu sámi árbevirolaš máhtus lea mearrideaddjin sihkkarastin dihtii buriid mearrádusproseassaid sámi mánáidgárdefálaldagaid birrasaš aktevrrain.
Samisk tradisjonell kunnskap har i dag en vesentlig plass i samiske barnehager.
Odne lea sámi árbevirolaš máhtus mearkkašahtti sadji sámi mánáidgárddiin.
De samiske barnehagene legger opp sitt arbeid etter den samiske årstidskalenderen.
Sámi mánáidgárddit heivehit bargguideaset sámi kaleandara mielde.
Det vil si at barnehagen knytter det pedagogiske arbeidet til årets gang og endringene i naturens årssyklus.
Dat mearkkaša ahte mánáidgárdi čatná pedagogalaš bargguid jagi mielde ja luonddu jahkodatvuogádaga rievdadusaide.
Sametinget vil arbeide for å styrke dette kunnskapsgrunnlaget som en del av innholdet for å sikre kunnskapsoverføring til fremtidige generasjoner.
Sámediggi háliida nannet dán máhttovuođu oassin sisdoalus sihkkarastin dihtii máhttosirdima boahttevaš buolvvaide.
Samisk tradisjonell kunnskap inneholder ikke bare praktisk kunnskap og kompetanse, men like mye informasjonsbytte, samspill, deltakelse, og diskusjoner om praktiske oppgaver med det enkelte individ, og også med storfamilien der flere generasjoner deltar.
Sámi árbevirolaš máhttu ii sisttisdoala dušše praktihkalaš máhtu ja gelbbolašvuođa, muhto maiddái diehtolonohallama, ovttasdoaibmama, oasálastima ja digaštallamiid praktihkalaš bargguid birra ovttaskas indiviiddain ja maiddái stuorabearrašiin gos máŋga buolvva oasálastet.
Det samiske ordtaket “gal dat oahppá go stuorrula» kan brukes for å forstå innholdet i samiske barnehager.
Sámi dajaldat “gal dat oahppá go stuorrula” sáhttá geavahuvvot ádden dihtii sámi mánáidgárddiid sisdoalu.
Innholdet i dette utsagnet ligger i samisk filosofi om barn og læring.
Dán dajaldaga sisdoalus lea sámi filosofiija mánáid ja oahppama birra.
Alle barn lærer, men barn lærer ulikt og tilegner seg kunnskap fordi alle har ulike forutsetninger for læring.
Buot mánát ohppet, muhto mánát ohppet ja háhket dieđu iešguđetge láhkai daningo buohkain leat iešguđetgelágan eavttut oahppamis.
Innholdet i utsagnet samsvarer med rammeplan for barnehagen (2017: 40) som sier at barnehagen skal tilpasse allmennpedagogiske tilbudet etter barnas behov og forutsetninger, også når barn har behov for ekstra støtte i kortere eller lengre perioder.
Sisdoallu dajaldagas oktiivástida mánáidgárddi rámmaplánain (2017: 50) mas daddjo ahte mánáidgárdi galgá heivehit dábálašpedagogalaš fálaldaga mánáid dárbbuid ja eavttuid mielde, maiddái go mánás lea dárbu liigedoarjagii oanehut dahje guhkit áigge.
Tradisjonell kunnskap i barnehagen
Árbevirolaš máhttu mánáidgárddis
Samisk tradisjonell kunnskap er en kollektiv kunnskap, som består av praktisk ferdigheter som er utviklet og bearbeidet av den samiske befolkningen gjennom århundrer.
Sámi árbevirolaš máhttu lea kollektiivvalaš máhttu, mas leat praktihkalaš dáiddut maid sámi álbmot lea ovdánahttán ja hábmen jahkečuđiid áigge.
Denne kunnskapen er videreført til generasjoner gjennom fortellinger og handlinger.
Dát máhttu lea fievrreduvvon buolvvaid gaskka máidnasiiguin ja daguiguin.
Tradisjoner består, bevares og tas naturlig med inn i ny tid og nye rom.
Árbevierut bissot, doalahuvvojit ja ávkkástallojuvvojit lunddolaččat ođđa áiggis ja báikkis.
Kultur og tradisjon handler om arv, men samtidig om å vedlikeholde, skape og fornye.
Kultuvrras ja árbevierus lea sáhka árbbis, muhto maiddái áimmahuššamis, duddjomis ja ođasteames.
Konvensjonen om biologisk mangfold (1992) er et sentralt dokument i internasjonal miljørett.
Biologalaš girjáivuođa konvenšuvdna (1992) lea guovddáš dokumeanta riikkaidgaskasaš birasrievttis.
I konvensjonens artikkel 8j, slås det fast at statene skal respektere, bevare og opprettholde urbefolkningenes og lokalsamfunnenes kunnskap, innovasjoner og praksis i bruk og bevaring av biologisk mangfold.
Konvenšuvnna artihkkalis 8j daddjo ahte stáhtat galget respekteret, seailluhit ja bisuhit eamiálbmogiid ja báikkálaš servodagaid máhtu, innovašuvnnaid ja geavahusa biologalaš girjáivuođa geavaheames ja seailluheames.
Sametinget mener at denne konvensjonen må brukes mer aktivt i møte med barnehagemyndigheter for å vise at den berører virksomheter som samiske barnehager der samisk tradisjonell kunnskap lever og brukes i dag.
Sámediggi oaivvilda dán konvenšuvnna ferte geavahit aktiivvalaččabut go deaivvada mánáidgárdeeiseválddiiguin, čájehan dihtii ahte dat guoskkaha maiddái doaimmahusaid nugo sámi mánáidgárddiid, gos sámi árbevirolaš máhttu eallá ja geavahuvvo odne.
Rammeplan for barnehagen (2017:25) styrker det artikkel 8j i konvensjonen sier om biologisk mangfold:» Samiske barnehager skal bygge på en samisk forståelse av naturen og bidra til at barna kan leve i harmoni med naturen, nyttiggjøre seg og høste av naturen og utvikle respekt for naturfenomener.
Mánáidgárddi rámmaplána (2017: 25) nanne dan mii daddjo konvenšuvnna artihkkalis 8j biologalaš girjáivuođas: “Mánáidgárdi galgá vuođđuduvvot sámi luondduáddejupmái ja váikkuhit dasa ahte mánát sáhttet eallit harmonalaččat luonddus, ávkkástallat luonddu ja ovdánahttit árvvusatnima luonddufenomenaide.
» Derfor er det viktig at samisk tradisjonell arbeid tar utgangspunkt i de samiske barnehager sitt pedagogiske arbeid.
” Danin lea dehálaš ahte sámi árbevirolaš bargguid vuolggasadjin leat sámi mánáidgárddiid pedagogalaš barggut.
Deklaration Tråante, artikkel 30 (2017:05) nevner tradisjonell kunnskap og sier at denne kunnskapen er sterkt tilkyttet samenes tradisjonelle land-og bosettingsområde.
Tråante deklarašuvnnas, artihkkalis 30 (2017: 05) namuhuvvo árbevirolaš máhttu ja das daddjo ahte dan máhtus lea nana čanastat sámiid árbevirolaš eana- ja ássanguovlluide.
«Utgångspunkten för staternas politik och policys i förhållande till samisk språk, samisk tradisjonell kunskap och samiska traditionella utryck, ska vara att dessa är starkt tillknutna våra traditionella land- och bosättningsområden.
«Utgångspunkten för staternas politik och policys i förhållande till samisk språk, samisk tradisjonell kunskap och samiska traditionella utryck, ska vara att dessa är starkt tillknutna våra traditionella land- och bosättningsområden.
» Den tradisjonelle samiske kulturen er i dag høyst levende på svært mange områder.
» Árbevirolaš sámi kultuvra lea vel odnege ealli kultuvra máŋgga oktavuođas.
De gamle tradisjonene blir holdt i hevd, selv om ikke alle går i kofte og ikke arbeider i de samiske primærnæringene.
Boares árbevierut seilot, vaikke eai buohkat geavat gávtti, eaige bargga sámi ealáhusaiguin.
Men i likhet med alle andre kulturer er også den samiske kulturen i utvikling og endring.
Numo earáge kultuvrrat, de maiddái sámi kultuvra ovdána ja rievddada.
Samiske barn pendler i dag mellom samisk og norsk kultur.
Sámi mánát jođašit odne sámi ja dáru kultuvrra gaskka.
Kulturell identitet i dag handler om å ta individuelle valg.
Otná kultuvrralaš identitehtas lea sáhka ovttaskas válljejumiin.
Og det er mange måter å være same på.
Leat máŋga vuogi leat sápmelažžan.
Det er også mange samiske kulturer, blant annet sørsamisk, lulesamisk og nordsamisk.
Leat maiddái máŋga sámi kultuvrra, earret eará lullisámi, julevsámi ja davvisámi.
Den lokale kulturen skal være et naturlig utgangspunkt for det som skjer i den samiske barnehagen.
Báikkálaš kultuvra galgá leat lunddolaš vuolggasadjin dasa mii dáhpáhuvvá sámi mánáidgárddis.
Det er derfor viktig at samarbeidet mellom hjem og barnehagen fungerer godt, slik at de ulike samiske språkene, verdiene og tradisjonene overføres og gjenspeiler det daglige arbeidet i barnehagen.
Lea danin dehálaš ahte ovttasbargu gaskal ruovttu ja mánáidgárddi doaibmá bures, nu ahte dat iešguđetgelágan sámegielat, sámi árvvut ja árbevierut fievrriduvvojit ja speadjalastet mánáidgárddiid beaivválaš bargguid.
Det er også viktig at de som arbeider i barnehagene har kulturkunnskap og kulturforståelse, slik at den lokale tradisjonelle kunnskapen kan transformeres til ny tid slik at samiske barn skal knytte tilhørighet til sitt lokale nærområde og på den måten få styrke sitt, språk og sin samiske identitet.
Lea maiddái dehálaš ahte sis geat mánáidgárddiin barget lea kulturmáhttu ja kulturáddejupmi. Dalle báikkálaš árbevirolaš máhttu sáhttá transformerejuvvot ođđa áigái nu, ahte sámi mánát čatnet gullevašvuođa iežaset lagasbirrasii ja dainna lágiin nannejit gielaset ja sámi identitehtaset.
Rammeplan for barnehagen (2017:24) er tydelig på at samisk kultur og tradisjonskunnskap skal videreføres i samiske barnehager.
Mánáidgárddi rámmaplána (2017: 24) lea čielggas das, ahte sámi kultuvra ja árbevirolaš máhttu galgá fievrriduvvot sámi mánáidgárddiide.
Det heter at samiske barnehager skal bidra til å bevare og videreutvikle den samiske kulturarven og synliggjøre samisk språk, kultur, levemåter og verdier i vår tid.
Das čuožžu ahte sámi mánáidgárddit galget veahkehit seailluhit ja ovdánahttit sámi kulturárbbi ja oainnusmahttit sámegiela, sámi kultuvrra, eallinvuogi ja árvvuid min áiggis.
Barnehagen skal også bidra til at barna kan bli kjent med mangfoldet i egen og andres kultur, og at barna kan utvikle respekt og fellesskapsfølelse for hele det samiske mangfoldet.
Mánáidgárdi galgá maiddái veahkehit mánáid oahpásmuvvat iežas ja earáid kultuvrraid girjáivuhtii ja ahte mánát sáhttet hábmet gudnejahttima ja searvevuođadovddu olles sámi girjáivuhtii.
Samiske barnehager utenfor samiske språkforvaltningsområder arbeider også med samisk tradisjonell kunnskap.
Sámi mánáidgárddit olggobeale sámi giellahálddašanguovlluid barget maiddái sámi árbevirolaš máhtuin.
Det kan være utfordringer med dette dersom det ikke finnes kompetanse på området blant personalet.
Dainna sáhttet leat hástalusat jus bargiin ii leat máhttu dan oasis.
Rammeplan for barnehagen sier at: ”Samiske barnehager skal ta i bruk tradisjonelle lærings-og arbeidsmetoder, på barns premisser i vår tid.
Mánáidgárddi rámmaplánas daddjo ahte: “Sámi mánáidgárddit galget geavahit árbevirolaš oahpahallan- ja bargovugiid, mánáid eavttuid vuođul dálááiggis.
Barnehagen skal gi barna mulighet til aktiv deltakelse i tradisjonelle aktiviteter der personalet gir veiledning og slik hjelper barna til å bli selvstendige.
Mánáidgárdi galgá addit mánáide vejolašvuođa aktiivvalaččat searvat árbevirolaš doaimmaide mas bargit bagadallet ja nu veahkehit mánáid šaddat iešheanalažžan.
” For at de ansatte i samiske barnehager skal kunna lære seg hvordan arbeide med samisk tradisjonell kunnskap i vår tid som rammeplanen krever, mener Sametinget at det er svært viktig å prioritere økonomiske midler som stipend til kompetansebygging innen samisk tradisjonell kunnskap, for å sikre og videreføre den kunnskapen hos de ansatte i samiske barnehager, også utenfor samiskspråklige områder.
” Vai sámi mánáidgárddiid bargit galget sáhttit oahppat mo bargat sámi árbevirolaš máhtuin otná áiggis, numo rámmaplána gáibida, de oaivvilda Sámediggi ahte lea erenoamáš dehálaš vuoruhit ekonomalaš ruđaid nugo stipeandda sámi árbevirolaš máhtu gelbbolašvuođahuksemii, sihkkarastin- ja fievrridan dihtii máhtu sámi mánáidgárddiid bargiin, maiddái olggobeale sámegielat guovlluid ođđaáiggis.
• Den samiske barnehagen bygger på tradisjonell kunnskap.
· Sámi mánáidgárdi vuođđuduvvá árbevirolaš máhttui.
• Arbeide for at samiske barnehager har gode rammebetingelser som kulturbærende
· Bargat nu, ahte sámi mánáidgárddiin leat buorit rámmaeavttut kulturguoddi institušuvdnan.
• Arbeide for virkemiddelordninger som støtter opp om tradisjonell kunnskap og kulturell
· Oažžut váikkuhangaskaoapmeortnegiid mat dorjot árbevirolaš máhtu ja kultuvrralaš ceavzilvuođa.
Innsatsområde 3: Kunnskap og kompetanse bygger fremtidens barnehager
Áŋgiruššansuorgi 3: Máhttu ja gelbbolašvuohta huksejit boahttevaš mánáidgárddiid
Kunnskap og kompetanse i barnehagesektoren
Máhttu ja gelbbolašvuohta mánáidgárdesuorggis
Kunnskap og kompetanse er avgjørende for å sikre utvikling i den samiske barnehagesektoren.
Máhttu ja gelbbolašvuohta leat mearrideaddjit sámi mánáidgárdesuorggi ovdánahttima sihkkarastimis.
Det foregår prosesser på flere plan der både myndighetene, kommunene, barnehageeiere, barnehageansatte, foreldre og andre er med.
Máŋgga dásis leat proseassat jođus mas sihke eiseválddit, suohkanat, mánáidgárdeeaiggádat, mánáidgárdebargit, váhnemat ja earát leat mielde.
For å kunne medvirke og involveres i forvaltningen av samiske barnehager, må kunnskapsgrunnlaget heves for alle involverte parter.
Jus sámi mánáidgárddiid hálddašeapmái galgá sáhttit váikkuhit ja fátmmastuvvot, de ferte máhttovuođu dássi loktejuvvot buot oasseváldiin.
Sametinget vil arbeide for at alle våre samarbeidspartnere og aktører i barnehagesektoren skal ha kunnskaper om hva en samisk barnehage er og hvordan institusjonen plasserer seg i samfunnet som en viktig kulturbærer for det samiske folk.
Sámediggi áigu bargat nu, ahte buot min ovttasbargoguimmiin ja aktevrrain mánáidgárdesuorggis galgá leat máhttu das mii sámi mánáidgárdi lea ja makkár sajádat institušuvnnas lea servodagas dehálaš kulturguoddin sámi álbmogii.
Først når kunnskapsnivået heves blant folk, vil samfunnet kunne forstå de samiske barnas utfordringer i det å være tokulturelle og tospråklige.
Easkka dalle go máhtolašvuođadássi loktejuvvo olbmuin sáhttá servodat áddet sámi mánáid hástalusaid leat guovttekultuvrralaš ja guovttegielat mánnán.
Først da vil samfunnet kunne få positive holdninger til det å være same, til det å ha et annet språk enn majoriteten, til det å leve med en annen kultur enn majoriteten og til det å tilhøre et urfolk.
Easkka dalle sáhttá servodat háhkat positiivvalaš guottuid sámevuhtii, ahte lea eará giella go eanetlogus, ahte lea eará kultuvra go eanetlogus ja dasa ahte gullá eamiálbmogii.
I dag har vi endelig kommet så langt at alle barn i barnehager i landet skal få kjennskap til samene som urfolk, alle barnehagelærerstudenter i landet likeså, og et samisk innhold i skolen er også et krav for alle elever.
Odne leat mii viimmat buvttahan nu guhkás ahte buot mánáidgárdemánát ja maiddái mánáidgárdeoahpaheaddjeoahpu studeanttat galget oahppat ahte sápmelaččat leat eamiálbmot, ja gáibádussan lea ahte galgá leat sámi sisdoallu skuvllas buot ohppiide.
Men også myndigheter og de som fastsetter lover og regler behøver økt kunnskap om temaet.
Muhto maiddái eiseválddit ja sii geat mearridit lágaid ja njuolggadusaid dárbbašit eanet máhtu fáttás.
Store endringer i barnehagesektoren de siste årene har ført til et utvidet kompetansebehov hos barnehagens ansatte.
Mánáidgárdesuorggi stuorra rievdadusat maŋimuš jagiid leat daguhan viidát gelbbolašvuođadárbbuid mánáidgárdebargiide.
Personalet og deres kompetanse er barnehagens viktigste ressurs og en forutsetning for at barnehagen skal være en god arena for omsorg, lek, danning og læring.
Bargit ja sin máhttu lea mánáidgárddi deháleamos resursa ja lea eaktun dasa ahte mánáidgárdi sáhttá leat buorre arena ovddasmorrašii, stoahkamii, ávdnemii ja oahppamii.
Rammeplan for barnehagen er tydelig når det gjelder barnehagens forpliktelser til et systematisk pedagogisk arbeid.
Mánáidgárddi rámmaplána lea čielggas go lea sáhka mánáidgárddi geatnegasvuođain systemáhtalaš pedagogalaš bargguin.
Rammeplanen gir føringer for hvordan eier, styrer, barnehagelærere og andre ansatte skal arbeide for at alle barn skal få et barnehagetilbud av høy kvalitet.
Rámmaplána láidesta eaiggáda, jođiheaddji, mánáidgárdeoahpaheddjiid ja eará bargiid das mo galget bargat ahte buot mánáide fállojuvvo mánáidgárdefálaldat alla kvalitehtas.
Kvalitetsutvikling i barnehagen innebærer derfor en stadig utvikling av personalets kompetanse for å sikre realisering av rammeplanens intensjoner.
Kvalitehtaovdánahttin mánáidgárddis sisttisdoallá danin bargiid máhtolašvuođa dađistaga ovdáneami sihkkarastin dihtii rámmaplána áigumušaid duohtandahkama.
Det er barnehageeiers ansvar å sørge for at personalet har riktig og nødvendig kompetanse.
Lea mánáidgárdeeaiggáda ovddasvástádus sihkkarastit ahte bargiin lea rievttes ja dárbbašlaš gelbbolašvuohta.
Flere samiske barnehagelærere med kompetanse på mastergradsnivå i barnehagen vil kunne bidra til utvikling av en kunnskapsbasert praksis.
Eanet sámi mánáidgárdeoahpaheaddjit geain lea masterdási gelbbolašvuohta ja geat barget mánáidgárddiin sáhttet oasálastit máhttovuđot bargguid ovdánahttimis.
Økt kunnskap og kompetanse
Lassi máhttu ja gelbbolašvuohta
Utvikling av kvalitet i de samiske barnehagene er avhengig av at de ansatte får mulighet til å heve sin kompetanse individuelt og i et faglig fellesskap.
Sámi mánáidgárddiid kvalitehta ovdánahttimis lea čatnagasas das ahte bargiide fállojuvvo vejolašvuohta loktet máhtuset sihke oktagaslaččat ja fágalaš searvevuođas.
En utfordring er å heve kompetansen i barnehagesektoren som er tilpasset sektorens behov.
Hástalussan lea loktet gelbbolašvuođa mánáidgárdesuorggis mii lea heivehuvvon suorggi dárbbuide.
Sametinget ønsker å bidra til at barnehageeiere og ledelse iverksetter kollektive utviklings- og endringsprosesser.
Sámediggi háliida veahkehit mánáidgárdeeaiggádiid ja jođiheddjiid álggahit kollektiivvalaš ovdánahttin- ja rievdadanproseassaid.
Dette nevnes i den nasjonale strategien «Kompetanse for fremtidens barnehage» (2018-2022).
Dát namuhuvvo nationála strategiijas “Kompetanse for fremtidens barnehage” (20182022).
Strategien sier at arbeid med satsingsområdene må ses i sammenheng med pågående nasjonale satsinger.
Strategiijas daddjo ahte áŋgiruššansurggiid bargguid ferte geahččat nationála viggamušaid oktavuođas.