pere/sami_parallel huggingface dataset:
Et oppsummerende og overordnet bilde av alders- og kjønnsfordelingen i Sametingets valgmanntall per 2009 kan gis i form av følgende figur og punktvise oppsett: I 2009 utgjorde aldersgruppen under 30 år 15 % av valgmanntallet.
Čoahkkáigeassi ja ollislaš govahallan Sámedikki jienastuslogu ahke- ja sohkabealejuogus 2009 jagi, sáhttá leat dakkár hámis go čuovvovaš Govadat lea oktan čuoggáide biddjon čilgehusai  2009 lei ahkejoavku vuollil 30 jagi 15 % jienastuslogus.
Kvinnene var i denne gruppen i flertall med en andel på 55 %.
Dan joavkkus ledje nissonat eanetlogus 55 %.
Aldersgruppen bestående av personer mellom 30 og 49 år tilsvarte i 2009 en manntallsandel på 40 %.
 Ahkejoavku olbmuin gaskal 30 ja 49 jagi dahke jagi 2009 jienastuslogus 40 %.
Her var kvinneandelen på 48 %.
Das lei nissonoassi 48%.
Manntallsinnmeldte over 50 år utgjorde med sine 45 % den største aldersgruppen i valgmanntallet i 2009. Dette var dessuten den aldersgruppen som hadde lavest kvinneandel, nemlig 43 %.
 Čáliheaddjit jienastuslohkui agis badjel 50 jagi ledje 45 %, nu stuorimus ahkejoavkun jienastuslogus 2009. Dat lei maiddái ahkejoavku unnimus nissonosiin, mii lei 43 %.
Innledningsvis i forrige underkapittel ble det vist til Sametingets beregning om at det i 2001 var 4 % av de manntallsinnmeldte som var under 25 år.
Ovddit vuollekápihttala álggahusas čujuhuvvui Sámedikki meroštallamii ahte 2001 ledje 4 % jienastuslogu čálihuvvon olbmuin vuollel 25 jagi.
I henhold til de aldersgrupperinger som er brukt i denne framstillingen, var det i 2009 1 165 av de innmeldte som var 26 år eller yngre.
Ahkejoavkkuid juohkima ektui mii dás lea dahkkon, ledje 2009 1.165 čálihuvvon olbmuin 26 jagi dahje nuorabut.
Disse utgjorde 8,4 % av hele valgmanntallet.
Sii ledje 8,4 % olles jienastuslogus.
I et slikt perspektiv kan det slås fast at det har vært noe forbedring i forhold til det som var valgmanntallets ungdomsprofil i 2001.
Dien perspektiivvas sáhttá dadjat ahte lea veaháš buorráneapmi dan ektui mii lei jienastuslogu nuoraidprofiila jagi 2001.
3.5 Utmeldinger
3.5 Eret dieđiheamit jienastuslogus
Sametingets valgmanntall telles i prinsippet opp i forkant av hvert valg.
Sámedikki jienastuslohku lohkkojuvvo prinsihpalaččat ovddabealde juohke válgga.
Innmelding i valgmanntallet kan likevel skje fortløpende.
Jienastuslohkui sáhttá goitge čálihit jotkkolaččat.
En innmelding gjelder til det eventuelt gjøres en aktiv utmelding.
Čáliheapmi lea gustojeaddji dassái go vejolaččat aktiivvalaččat dieđiha eret.
For valgmanntallets første 15 år foreligger det ikke sikre data om hva som var utmeldinger, og hva som var flyttinger (eller dødsfall) når navn ble borte fra en gitt kommunes valgmanntall.
Jienastuslogu vuosttaš 15 jahkái eai leat sihkkaris datat dasa mat ledje eret dieđiheamit ja mat ledje fárremat (dahje jápmimat) go namat jávke muhtun suohkana jienastuslogus.
Informasjon om dette har imidlertid blitt bedre etter at manntallet ble knyttet direkte opp mot Folkeregisteret.
Dan birra lea dieđiheapmi buorránan maŋŋilgo jienastuslohku čatnasii njuolgut Álbmotregistarii.
Spesielt viktig er det at flyttinger nå registreres automatisk.
Erenoamáš dehálaš dál lea go fárremat registrerejuvvojit automáhtalaččat.
I 2005 ble dessuten selve føringen av manntallet sentralisert til sametingsadministrasjonen, noe som i seg selv bidrar til mer ensartet praksis.
2005 sirde maiddái jienastuslogu čállima sámediggehálddahussii, mii dagaha ovttalágan meannudeami áššiin.
Per juli 2010 er det fra og med 2004 registrert til sammen 65 aktive utmeldinger fra Sametingets valgmanntall.
Suoidnemánu 2010 leat registrerejuvvon 2004 jagi rájes oktiibuot 65 aktiivvalaš eret dieđiheami Sámedikki jienastuslogus.
Sett i lys av at manntallets store vekst i løpet av disse årene kan dette knapt kalles noe stort frafall.
Go dan geahččá oktan jienastuslogu stuora lassánemiin daid jagiid, de ille sáhttá dan gohčodit stuora luobadeapmin.
Utmeldingene fordeler seg kjønnsmessig likt med 33 menn og 32 kvinner.
Eret dieđiheamit juohkásit ovttaládje sohkabeliid dáfus, 33 dievddu ja 32 nissona.
Tre av utmeldingene er fra kvinner som har meldt seg ut i løpet av første halvår i 2010. Figur 3.14 under illustrerer hvordan de resterende 62 utmeldingene har fordelt seg på menn og kvinner per år i tidsrommet 2004–2009.
Golbma eret dieđiheami leat nissoniin geat leat dieđihan eret vuosttaš jahkebeali jagi 2010. Govadat 3.14 vuolábealde govvida mo dat loahppa 62 eret dieđiheami juohkásit dievdduid ja nissoniid gaskkas jahkásaččat áigodagas 2004-2009.
I 2005 var det 17 som meldte seg ut, i 2009 var det 22. En slik opphopning synes rimelig all den tid det er i valgår at Sametingets valgmanntall blir sterkest fokusert i offentligheten.
Jagis 2005 dieđihedje eret 17, 2009 ges 22. Dakkár čoagganeapmi orru vejolaš go olles dan áiggis Sámedikki jienastuslohkui lea leamaš válgajagiid eanemus fokus almmolašvuođas.
I henhold til Sametingets egne grunnlagsdata er det ellers ikke noe som tyder på at utmeldinger fra manntallet er spesielt utbredt i enkelte kommuner.
Sámedikki iežaset vuođđodataid mielde ii leat muđuige mihkkege mii orru čujuheame ahte eret dieđiheamit jienastuslogus leat erenoamážit ollu muhtun suohkaniin.
De kommunene som har flest registrerte utmeldinger, er Alta med ni, Karasjok med syv og Tana med seks.
Suohkanat main leat eanemus registrerejuvvon eret dieđiheamit leat Áltá ovcciin, Kárášjohka čiežain ja Deatnu guđain.
Disse utmeldingene har likevel skjedd over flere år og er neppe mange nok til at de kan sies å representere noen opphopning.
Dat eret dieđiheamit leat goitge máŋgga jagi badjel deaividan, eaige dáidde dan mađe ollu ahte sáhttet ovddastit čoagganeami.
De utmeldte personene har også stor spredning med hensyn til fødselsår.
Eret dieđihuvvon olbmot leat maiddái bieđgut riegádanjagi ektui.
Det foreligger ingen eksakt kunnskap om hvorfor personer velger å melde seg ut av Sametingets valgmanntall.
Ii leat makkárge diehttelas diehtu manne olbmot válljejit dieđihit eret Sámedikki jienastuslogus.
Over tid har det i ulike media framkommet utsagn hvor enkeltpersoner har gitt uttrykk for at de av politiske årsaker ikke lenger ønsker å være en del av Sametingets politiske grunnlag.
Áiggi mielde lea iešguđegelágan medias boahtán ovdan cealkámušat main ovttaskasolbmot leat dovddahan ahte politihkalaš ákkaid geažil eai šat áiggo leat oassin Sámedikki politihkalaš vuođus.
Det kan selvsagt godt hende at utmeldinger blir gjort med en slik begrunnelse.
Diehttelasat sáhttet muhtumat dieđihan eret diekkár ákkaiguin.
Ut fra det relativt lave frafallet fra valgmanntallet er det imidlertid lite som tyder på at denne typen politisk motiverte utmeldinger er noe som forekommer ofte og systematisk.
Muhto relatiivalaš vuollegis jienastuslogu luohpan loguid ektui, orru unnán čujuheame diekkár politihkalaš motiivvaid dáhpáhuvvame dávjá ja systemáhtalaččat eret dieđihemiin.
3.6 Valgdeltakelse
3.6 Válgaoassálastin
Mens stemmerett ved de øvrige valg i Norge er knyttet til bosted og botid, er stemmeretten ved sametingsvalg, i tillegg til de alminnelige stemmerettskriterier, knyttet til de samiske kriteriene for å stå i valgmanntallet og til det at innmelding i valgmanntallet faktisk finner sted.
Jienastanvuoigatvuohta Norggas eará válggain lea čadnon orrunbáikái ja orrunáigái. Sámediggeválggas lea, lassin dieidda dábálaš jienastanvuoigatvuođa eavttuide, vel čadnon sámi eavttut beassat čuožžut jienastanlogus, ja dat ahte duođai leat dieđihan iežat jienastanlohkui.
For å få stemme ved et gitt sametingsvalg må innmelding i valgmanntallet være gjort innen tidsfristen for dette i det aktuelle valgåret.
Jus galgá beassat jienastit sámediggeválggas, de ferte dieđihan iežas jienastanlohkui ovdal dan mearriduvvon áigemeari dan válgajagis.
Denne fristen er satt til 30. juni.
Diet áigemearri lea biddjon geassemánu 30. beaivái.
Personer som ikke er innmeldt på denne dato, får ikke avlegge stemme det året.
Sii geat eai leat dieđihan dien dáhtonii, eai beasa jienastit dan jagi.
En slik frist har som én konsekvens at personer som eksempelvis opplever et "nyvåknet" samepolitisk engasjement i løpet av en valgkampperiode, ikke kan stemme ved valget samme år.
Diekkár áigemearri čuohcá sidjiide, geat ovdamearkka dihte leat aitto beroštišgoahtán sámepolitihkas válgagičču oktavuođas, go sii eai beasa jienastit dan jagi válggas.
Et annet forhold som kan komplisere valgdeltakelse ved sametingsvalg, er at det er noen – særlig blant ungdom og eldre – som ifølge lokale valgmedarbeidere på ulike måter misforstår kravet til at innmelding i Sametingets valgmanntall skal skje særskilt.
Eará diŋga, mii sáhttá heađuštit sámediggeválgga oassálastimii, lea go leat (ain) soapmásat – earenoamážiid nuorat ja vuorrasit olbmot – geat válgamielbargiid dieđuid mielde, iešguđege ládje leat boastut ipmirdan dan gáibádusa, ahte Sámedikki jienastuslohkui galgá ieš iežas dieđihit sisa.
Dermed oppstår iblant situasjoner der personer som har ønske om å stemme, ikke får gjort det fordi de ikke er registrert i valgmanntallet.
Nu šaddet muhtomin dakkár dilálašvuođat, ahte olbmot, geat háliidivčče jienastit, eai beasa dan dahkat go eai leat dieđihuvvon jienastuslohkui.
Slike manntallsrelaterte ekstrabarrierer for å stemme ved sametingsvalg må óg tas i betrakting når valgdeltakelse ved sametingsvalg skal vurderes.
Diekkár jienastuslogu čuohcci lassiheađuštusaid sámediggeválgga jienasteamis ferte vuhtii váldit, go sámediggeválgga oassálastima galgá árvvoštallat.
I delkapittelet omtales valgdeltakelse totalt og på kretsnivå.
Oassekapihttalis muitaluvvo válgaoassálastima birra obbalaččat ja biriid dásis.
Det er i skrivende stund ikke tilgang til data for valgdeltakelse ved sametingsvalg på kommunenivå.
Dán čálliáigodagas ii leat vejolašvuohta oažžut sámediggeválgga válgaoassálastima birra dieđuid suohkaniid dásis.
Det er heller ikke tilgang til data om valgdeltakelse fordelt på kjønn og på aldersgrupper.
Iige leat vejolašvuohta oažžut dieđuid válgaoassálastima birra dieđuid, mat leat juhkkon sohkabeali ja agi ektui.
Også dette må derfor ligge i denne omgang.
Maiddái dieid dieđuid haga fertet birget dán vuoru.
3.6.1 Valgdeltakelse ved ulike valgtyper i Norge 1987–2009
3.6.1 Válgaoassálastin iešguđetlágan válggain Norggas 1987- 2009
Figur 3.15 under viser valgdeltakelse ved de seks sametingsvalgene som ble avholdt i tidsrommet 1989–2009. Selv om valgdeltakelse ved sametingsvalg ikke kan sammenlignes direkte med deltakelsen ved de andre valgtypene i Norge, er det av interesse å se hvordan oppslutningen om de ulike valgtypene plasserer seg i forhold til hverandre.
Govva 3.15 vuollelis čájeha válgaoassálastima dan guđa sámediggeválggas, mat leat čađahuvvon áigodagas 1989-2009. Vaikko sámediggeválgga ii sáhte njuolga buohtastahttit eará válggaiguin Norggas, de lea goitge beroštahtti geahččat man oallugat leat jienastan dain iešguđege válggain ja buohtastahttit daid.
Figur 3.15 illustrerer derfor også valgdeltakelsen ved stortingsvalgene i samme tidsrom, samt ved de seks kommune- og fylkestingsvalgene som ble avholdt i tidsrommet 1987–2007.
Govva 3.15 čájeha danne maid válgaoassálastima stuoradiggeválggain seamma áigodagas, ja vel dat guhtta suohkan- ja fylkkadikkeválggain, mat čađahuvvojedje áigodagas 1987-2007.
Som det framgår av figur 3.15, er hovedtendensen i aktuell tidsperiode at valgdeltakelse ved sametingsvalgene ligger noe, men ikke mye, under deltakelsen ved stortingsvalg i samme år.
Nugo čájehuvvo Govva 3.15, de lea dien áigodaga váldotendeansa, ahte sámediggeválggaid válgaoassálastin lea veahá, muhto ii ollu, vuollelis stuoradiggeválggaid válgaoassálastima seamma jagis.
Størst var forskjellen i 2001 med 8 %.
Stuorimus erohus lei 2001, go lei 8 %.
Minst forskjell var det i 1997 med 1 %.
Unnimus erohus lei 1997, go lei dušše 1 %.
Samtidig har den relative oppslutningen om sametingsvalg i hele perioden ligget markant over deltakelsen ved valg til kommune- og fylkesting.
Seammás leat sámediggeválgii, olles dán áigodagas, leamaš ollu eambbo válgaoassálastin go suohkan- ja fylkkadiggeválggaide.
Når det gjelder de seks sametingsvalgene sett for seg, har valgdeltakelsen ved disse variert mellom 78 % som det høyeste i 1989, og 68 % som det laveste i 2001. Den høyeste valgdeltakelsen så langt var altså ved det første sametingsvalget som ble avholdt.
Go buohtastahttá sierranasat dan guhtta sámediggeválgga válgaoassálastima, de lea rievddadan gaskal 78 %, mii lei 1989, ja 68 % mii lei 2001. Stuorimus válgaoassálastin lea dassážii leamaš dan vuosttaš sámediggeválgii.
Figur 3.15 illustrerer hvordan valgdeltakelsen ved sametingsvalg hadde en jevnt fallende tendens fram til valget i 2001. Ved 2005-valget gjorde deltakelsen et hopp på 5 % opp, men ved valget i 2009 var fire av disse prosentene borte igjen.
Govva 3.15 čájeha movt válgaoassálastin lea dássedit njiedjan gitta 2001 válgii. 2005 válggas lassánii sámediggeválgga oassálastin 5 %, muhto 2009 válggas fas sihkastuvvojedje njeallje proseanta eret.
Prosentvis valgdeltakelse beregnes på grunnlag av hvor mange som ved hvert valg er innmeldt i Sametingets valgmanntall.
Proseanttaid mielde válgaoassálastima rehkenastojit dan vuođul man oallugat lea dieđihan iežaset Sámedikki jienastuslohkui juohke válgii.
Dette er imidlertid bare én del av et større bilde.
Diet leat dušše oassin stuorit govas.
Over tid må valgdeltakelse ved sametingsvalg også ses i lys av den kontinuerlige og markante økningen av antall innmeldte i valgmanntallet.
Go geahččá guhkes áiggi badjel Sámedikki válgaoassálastima, de ferte geahččat jienastuslogu oktilaš ja stuora lassáneami ektui.
Dette forholdet illustreres med figur 3.16.
Diet dilli čájehuvvo Govva 3.16 dás vuollelis.
Figuren viser hvordan både antall manntallsregistrerte og antall avgitte stemmer har økt for hvert av de seks sametingsvalgene i tidsrommet 1989–2009. Dette tilsier at selv om den prosentvise deltakelsen ved sametingsvalg har hatt en synkende trend og i 2009 var 9 % lavere enn i 1989, så var det i rene tall langt flere som faktisk deltok ved sametingsvalget i 2009, enn det var i 1989.
Govva 3.16 čájeha sihke man ollu lea registrerejuvvon jienastuslohku lassánan, ja man oallugat leat jienastan juohke sámediggeválgii áigodagas 1989-2009. Diet mearkkaša vaikko proseanttaid mielde lea válgaoassálastin njiedjan, 2009 lei 9 % unnit go 1989, de ledje ráinnas loguid ektui eambbogat geat jienastedje sámediggeválggas 2009 go 1989.
Samtidig er det verdt å merke seg at det er en noe forskjellig utviklingstakt når det gjelder antall manntallsinnmeldte og antall avgitte stemmer.
Seammás lea mearkkašanveara, ahte lea goabbatlágan ovdánantákta go guoská man oallugat leat jienastuslohkui dieđihan ja man oallugat leat jienastan válggas.
Førstnevnte økte i tidsrommet fra 1989 til 2009 med 8 385, mens det i 2009 ble avlagt 5 314 flere stemmer enn i 1989. De totale økningene var dermed på 152 % for antall innmeldte og 129 % for antall avlagte stemmer.
Jienastuslohku lassánii 8385 olbmuin áigodagas 1989 gitta 2009, ja 2009 ledje 5314 olbmo eambbo jienastan go 1989. Obbalaš lassáneapmi lei 152 % jienastuslogus ja 129 % ges jienastedje.
Det er også noe variasjon med hensyn til i hvilken grad det har vært samsvar mellom økning i antall innmeldte og økning i antall avgitte stemmer mellom to valg.
Lea leamaš veahá variašuvdna dan ektui man ollu lea ovttaláganvuohta jienastuslogu lassáneamis ja lassáneamis dan ektui man oallugat leat jienastan guovtti válggas.
Dette illustreres i figur 3.17.
Diet čájehuvvo Govva 3.17:
Til sammenligning sank valgdeltakelsen ved stortingsvalg i samme periode med 7 %.
Go buohtastahttá stuoradiggeválgga oassálastimiin seamma áigodagas, de njiejai doppe maid 7 %.
økte antall stemmeberettigede med 11 % (fra 3 190 311 til 3 530 785), mens antall avgitte stemmer økte med knappe 2 % (fra 2 653 173 til 2 696 366).
Seammás lassánedje jienasteddjiidlohku 11 % (3 190 311 gitta 3 530 785 rádjái), ja lohku, sis geat jienastedje lassánii dušše 2 % (2 653 173 gitta 2 696 366 rádjái).
Av figur 3.17 framgår at både økning i antall manntallsregistrerte og økning i antall avlagte stemmer hadde en synkende tendens fra valg til valg fram til 2001. Valget i 2005 framstår deretter som noe av et unntak, ettersom det da ble gjort kraftige byks i både manntalls- og stemmeøkningen.
Govva  3.17  boahtá  ovdán,  ahte  sihke  jienastuslogu  lassáneapmi  ja lassáneapmi  sin  gaskkas  geat  jienastedje,  njidje  válggas  válgii  gitta  2001. 2005 válga spiehkastii veahá, go de dahkkojedje garra čellestagat sihke jienastuslogu- ja jienasteddjiid lassáneami ektui.
Ved valget i 2009 var de respektive økningene om lag tilbake til nivået for 2001.
2009 válggas ledje diet namuhuvvon lassáneamit fas gahččan 2001 dássái.
Det at 2005-valget skiller seg så markant ut, henger trolig sammen med at dette valget var spesielt: I årene etter 2001-valget hadde det vært fokusert mye på en langvarig trend med synkende kvinneandel blant de innvalgte på Sametinget.
Dat ahte 2005 válga lea nu mihtilmas, boahtá jáhkkimis das go diet válga lei earenoamáš: Maŋŋil 2001 válgga lei ollu fokusa das, go guhkit áiggi lei nissonolbmuid lohku njiedjan Sámedikkis.
Et forslag om utjevningsmandater for å styrke kjønnsbalansen blant representantene endte opp med at det ble vedtatt at det skulle fordeles fire utjevningsmandater til de fire kretsene hvor det ble avlagt flest stemmer målt i rene tall. Det totale antallet sametingsrepresentanter ble dermed 43.
Okta árvalus lei ásahit dássenmandáhtaid vai nanosmahttit áirasiid sohkabealebalánssa, mii loahpa loahpas mearriduvvui ahte galge juhkkot njeallje dássenmandáhta dan njealji biirii gos eanemus jienastedje (sámediggeáirasiid lohku šattai de 43).
Disse forholdene bidro trolig til at det i forkant av sametingsvalget i 2005 ble mobilisert spesielt sterkt både til innmelding i manntallet generelt og til det å avlegge stemme spesielt.
Diet šattai jáhkkimis danne go ovdal 2005 sámediggeválgga ávžžuhedje olbmuid dieđihedje iežaset jienastuslohkui ja earenoamážiid jienastit.
Når det gjelder de mer generelle variasjonene som er påpekt i dette underkapittelet, har det altså vært et vedvarende trekk at det er flere som melder seg inn i valgmanntallet, enn det er som avlegger stemme.
Dat mii guoská muđui daidda variašuvnnaide, maid leat čujuhan dan vuolitkapihttalis, de lea guhkit áigge juo leamaš nu, ahte leat eambbogat geat dieđihit iežaset jienastuslohkui go sii geat jienastit.
På den ene siden vil det være ulike årsaker til at stemmeberettigede lar være å stemme ved sametingsvalg, og det er ikke nødvendigvis de "nyinnmeldte" som avstår.
Vuosttažettiin sáhttet leat iešguđetlágan sivat dasa, ahte sii geat besset jienastit eai jienas sámediggeválggas, eaige dat dárbbaš leat dat “ođđa jienastuslogu dieđiheaddjit” geat eai jienas.
På den andre siden kan det noe skjeve forholdet mellom antall manntallsinnmeldte og antall faktisk avlagte stemmer også bidra til å støtte en antakelse om at innmelding i Sametingets valgmanntall har mer ved seg enn det å delta ved sametingsvalg i form av stemmegivning.
Nubbi bealli dien oktavuođas ges sáhttá leat veahkkin doarjume dan jáhku, ahte dieđihit iežas Sámedikki jienastuslohkui, lea juoga eambbo go dat, ahte jienastit sámediggeválggas.
3.6.2 Kretsvis valgdeltakelse ved sametingsvalgene 1989–2005
3.6.2 Biiriid mielde válgaoassálastin Sámediggeválggain 1989-2005
I dette underkapittelet behandles valgdeltakelsen i de 13 kretsene som gjaldt ved sametingsvalgene i 1989–2005. Deretter presenteres data om valgdeltakelsen i de fem valgkretsene i 2009 i et eget underkapittel.
Dán vuolit kapihttalis geahččat válgaoassálastima dan 13 válgabiires, mat ledje sámediggeválggain 1989-2005 rádjái. Dasto almmuhit 2009 válggas válgaoassálastima birra dieđuid dan viđá válgabiires sierra vuolitkapihttalis.
(For informasjon om de gamle og de nye valgkretsenes fulle navn og geografiske utbredelser vises til kapittelets vedlegg A og B.)
(Daid boares ja ođđa válgabiiriid olles namat ja gos dat leat geográfalaččat čájehuvvojit kapihttala mildosiin A ja B).
I figurene 18a og 18b på neste side er den kretsvise valgdeltakelsen ved de fem første sametingsvalgene delt mellom henholdsvis kretsene 1–6 og kretsene 7–13. Todelingen er gjort for å gjøre figurene mest mulig lesbare, men det kan også være verdt å merke seg at kretsene 1–6 utgjorde kretsene som lå i Finnmark fylke.
Biiret leat juhkkon guovtti oassái biiriin 1-6 ja biiriin 7-13 (leat guovtti oassái juohkán, vai govaid galgá leat álki lohkat, muhto lea maid mearkkašanveara ahte biiret 16 ledje Finnmárkku fylkkas).
Basert på disse to figurene er det generelle inntrykket at valgdeltakelsen var nokså stabil i de fleste av de 13 gamle valgkretsene.
Go geahččá dien guovtti govvii, de oaidná ahte válgaoassálastin lei oalle dásset eanas dan 13 boares válgabiires.
Alta/Kvalsund, Sør-Troms og SørNorge peker seg ut som kretsene med størst svingninger – beregninger viser at avstanden fra laveste til høyeste valgdeltakelse i disse kretsene lå mellom 13 % og 16 %.
Áltá-Fálesnuori, Lulli-Romssa ja Lulli-Norgga válgabiiriin rievddadii válgaoassálastin eanemus; rehkenastin čájeha, ahte vuolimus ja bajimus válgaoassálastima gaska lei 13 % ja 16 %.
Valgkretsen Porsanger peker seg ut ved å ha hatt relativt sett lavest deltakelse over tid – kun ved ett valg var deltakelsen der på over 70 %.
Porsáŋggu válgabiires lea unnimus válgaoassálastin leamaš guhkit áigge; dušše ovtta válggas lei válgaoassálastin badjel 70 %.
I valgkretsen Tana var valgdeltakelsen aldri under 75 %.
Deanu Válgabiires ges ii lean válgaoassálastin goassege vuollel 75 %.
Den laveste kretsvise valgdeltakelse som noen gang ble registrert i en av de gamle valgkretsene, var 60 % i kretsen Porsanger i 2001. Den nest laveste var 61 % i kretsene Alta/Kvalsund og Sør-Norge samme år.
Go daid boares biiriid mielde geahččá válgaoassálastima, de lea Porsáŋggu válgabiires registrerejuvvon heajumus válgaoassálastin goassege, dušše 60 % 2001. Nubbin heajumus válgaoassálastin lei 61 % Áltá-Fálesnuori ja Lulli-Norgga válgabiiriin seamma jagi.
Høyest har valgdeltakelsen vært i Sør-Troms med 89 % i 1989 og 83 % i 1993. Også valgkretsen Tana passerte 80grensen én gang med 81 % i 1989.
Alimus válgaoassálastin lea leamaš Lulli-Romssas 89 % 1989 ja 83 % 1993. Maiddái Deanu válgabiire lea olahan 80-ráji oktii, go lei 81 % 1989.
Det må her understrekes at på samme måte som for vurdering av valgdeltakelse ved sametingsvalg sett under ett, må også vurdering av kretsvis valgdeltakelse relateres til utviklingen i manntallsstørrelse i hver av kretsene.
Ferte maiddái dás deattuhit seamma ládje go sámediggeválgga válgaoassálastima árvvoštallamis, ahte go árvvoštallá válgaoassálastima biiriid mielde, de ferte geahččat movt jienastuslogu sturrodat ovdána.
Det faller imidlertid utenfor arbeidet med dette kapittelet å gå i detalj om dette for de 13 gamle kretsene.
Dán kapihttalis ii sáhte gal bienasta bitnii guorahallat juohke dan 13 boares válgabiire.
3.6.2 Kretsvis valgdeltakelse ved sametingsvalget i 2009
3.6.3 Biiriid mielde válgaoassálastin 2009 Sámediggeválggas
Når det gjelder valgdeltakelsen i de syv kretsene som ble tatt i bruk fra og med valget i 2009, framgår denne av figur 3.19.
Go guoská válgaoassálastimii dan čieža válgabiires, mat ásahuvvojedje 2009 válgga rájes, de čájehuvvo dat Govva 19 dás vuolábealde.
For informasjon om de nye valgkretsenes fulle navn og geografiske utbredelse vises til kapittelets vedlegg B. Kartene 4a og 5a i vedlegg C illustrerer hvilke kommuner i hver valgkrets som hadde mer enn 30 manntallsregistrerte i 2005, det vil si i hvilke kommuner sametingsvelgerne kunne avlegge stemme på valgdagen ved valget i 2009.
Eambbo dieđut daid ođđa válgabiiriid olles namain ja gos dat leat geográfalaččat, čájehuvvojit kapihttala Mielddus B. Kárttat 4a ja 5a Mielddus C čájehit makkár suohkaniin juohke válgabiires ledje eambbo go jienastuslogus 2005, mii mearkkaša makkár suohkaniin sámedikkejienasteaddjit sáhtte jienastit válgabeaivvi 2009.
En iøynefallende tendens i figur 3.19 er at valgdeltakelsen faller gradvis jo lenger sør i landet en valgkrets befinner seg.
Mearkkašanveara tendeansa Govva 3.19 lea, ahte válgaoassálastin njiedjá veahážiid mielde, mađi lullelis riikkas muhtin válgabiire lea.
Alle de tre sørligst beliggende kretsene hadde en valgdeltakelse som var lavere enn sametingsvalgets gjennomsnittlige valgdeltakelse dette året, det vil si 69 %.
Buot dain lulimus válgabiiriin lei válgaoassálastin unnit, go gaskamearálaš sámediggeválgga válgaoassálastin lei dan jagi, mii lei 69 %.
Valgdeltakelsen på 54 % i kretsen SørNorge er den laveste kretsvise valgdeltakelse som noensinne er registrert ved et sametingsvalg.
Lulli-Norgga válgabiires lei heajumus válgaoassálastin, mii goassege lea registrerejuvvon sámediggeválggas, go de lei dušše 54 %.
Det ligger utenfor dette kapittelets tematiske ramme å gå inn på årsaker til den lave valgdeltakelsen i Sør-Norge.
Eat sáhte guorahallat daid sivaid nie heajos válgaoassálastimii Lulli-Norgga válgabiires, go dat ii guoská dan kapihttala temáhtalaš rámmaid siskkobeallái.
En relevant påpekning kan likevel være at SørNorge-kretsen økte med 461 i manntallet fra 2005 til 2009, noe som utgjorde nesten 35 % av manntallets totale økning i perioden (jamfør omtale ovenfor).
válgabiires lassánedje 461 jienasteaddji 2005 gitta 2009 rádjái, mii daguhii ahte jienasteaddjit obbalaččat lassánedje gosii 35 % dien áigodagas (buohtastahtte namuhemiin badjelis).
73 % av denne manntallsøkningen kom i kommuner som hadde færre enn 30 i manntallet i 2005, det vil si i kommuner hvor det bare kunne forhåndsstemmes ved sametingsvalget 2009. Dette kan ha hatt betydning for kretsens totale valgdeltakelse.
73 % jienastuslogu lassáneapmái bohte suohkaniin, gos ledje unnit go 30 jienastuslogus 2005, mii mearkkaša suohkaniin sáhtii dušše ovdagihtii jienastit 2009 sámediggeválggas.
Dog var likevel ca 40 % av valgkretsens innmeldte bosatt i en av kommunene som hadde minst 30 i manntallet ved valget i 2005, nemlig Oslo, Bergen og Bærum (762 av 1 856).
Ledje goitge sullii 40 %, geat ledje dieđihan iežaset válgabiirii ja orro muhtin suohkanis gos ledje unnimus 30 jienastuslogus 2005 válggas, namalassii Oslos, Bergenis ja Bærumis (762is 1856 jienasteaddjis.
3.7 Sluttkommentar
3.7 Loahppacealkámuš
Kunnskap om Sametingets valgmanntall er viktig fordi valgmanntallet på mange måter utgjør selve fundamentet for sametingsvalgene.
Máhttu Sámedikki jienastuslogu birra lea dárbbašlaš, go jienastuslohku lea máŋgga dáfus dehálaš oassi sámediggeválggain.
Én grunn til viktigheten av slik kunnskap er det rent valgtekniske: Fra og med valget i 2009 er det antall innmeldte i valgmanntallet ved et gitt valg som avgjør mandatfordeling mellom valgkretsene ved det påfølgende valget, samt i hvilke kommuner det da skal være mulig å avlegge stemme på valgdagen.
Okta sivva dien máhtu mávssolašvuhtii lea válgateknihkalaš sivaid geažil: 2009 válgga rájes lea dat lohku, mii lea válgajagi jienastuslogus, mii mearrida áirraslogu guđege válgabiires, ja vel makkár suohkanis dasto válgabeaivvi galgá jienastit.
En annen grunn til at det er viktig med systematisk basisinformasjon om valgmanntallets størrelse og dets kjønns- og alderssammensetning, er at ulike aktører ofte behøver denne typen informasjon for å kunne fortolke og sammenligne valgprosesser og valgutfall i tid og rom.
Eará sivva manne lea dehálaš systemáhtalaččat vuođđodieđuid čohkket jienastuslogu sturrodagas ja geahččat sohkabeali ja agi ektui, lea go iešguđege aktevrrat dávjá dárbbašit diekkár dieđuid, go galget sáhttit dulkot ja buohtastahttit válgaproseassaid ja válgabohtosiid áiggi ja sturrodaga ektui.
Det betinges da at informasjonen er tilgjengelig på ulike geografiske nivå.
Diet eaktuda ahte dieđuid lea vejolaš oažžut iešguđege geográfalaš dásis.
Siden 2004 har Sametinget selv hatt ansvar for føring av valgmanntallet.
2004 rájes lea Sámedikkis alddis leamaš ovddasvástádus čállit jienastusloguid.
Etter valget i 2005 fikk Statistisk sentralbyrå ansvar for utarbeiding av valgstatistikk for sametingsvalg.
Maŋŋil 2005 válgga lea Statistihkalaš guovddášbyrå, geas lea leamaš ovddasvástádus ráhkadit sámediggeválgga válgastatistihka.
Med dette som utgangpunkt burde det derfor nå la seg gjøre å utforme et opplegg for utvidet publisering av data om så vel valgmanntallet som om selve sametingsvalget.
Go diet lea vuolggasadji, danne berrešii sáhttit viidábut almmuhit jienastuslogu dieđuid, seammaládje go iežas dan sámediggeválgga birra.
Slik utvidet publisering kan eksempelvis omfatte et sett faste tabeller med manntallsdata på henholdsvis valgkrets- og kommunenivå.
Diekkár viiddiduvvon almmuheapmi sáhttá ovdamearkka dihte sisttisdoallat fásta tabeallaid, main oaidná jienastuslogu birra dieđuid, nugo válgabiiriid- ja suohkaniiddásis.
For kommuner med mer enn 30 manntallsførte bør det kunne publiseres kommunevise tabeller om valgdeltakelse og om oppslutningen om aktuelle lister.
Suohkaniin, gos leat eambbo go 30 jienastuslohkui 2013 válggas šaddet vel vihtta eambbo suohkana Lulli-Norgga
I kommuner med noe større valgmanntall bør valgdeltakelse kunne oppgis fordelt på kjønn og alder.
čállojuvvon, berre sáhttit almmuhit suohkaniid mielde tabeallaid válgaoassálastimis ja man oallugat leat jienastan daid iešguđege listtuid.
Denne typen rutinisert publisering av mer detaljerte tabeller vil være ett grep for å senke terskelen for å studere og sammenligne omfang av og årsaker til endringer både i Sametingets valgmanntall og i valgdeltakelse blant dem som har valgt å melde seg inn i dette manntallet.
Diekkár systemáhtalaččat ordnejuvvon almmuheapmi tabeallain, main leat detáljjaid mielde, álkidahtášii guorahallat ja buohtastahttit viidodaga ja sivaid rievdadusaide, sihke Sámedikki jienastuslogus ja válgaoassálastimis, sin gaskkas, geat leat válljen dieđihit iežaset dan jienastuslohkui.
Når det gjelder konkrete kunnskapsutfordringer i nærmeste framtid, er det flere steder i det foreliggende kapittel antydet behov for innsikt i mulige sammenhenger mellom manntallsutvikling og visse demografiske endringer i en gitt befolkning, det vil si endringer i dens størrelse, kjønnsfordeling og aldersstruktur.
Go guoská konkrehtalaš oahppohástalusaide lagamus boahtteáiggis, de leat máŋgga sajis ovddit kapihttalis geažuhuvvon man dárbu lea máhttui vejolaš oktavuođain gaskal jienastusloguovdáneami ja muhtin rievdamat ássiidválddahallamis muhtin dihto álbmogis (mii mearkkaša dan sturrodat, sohkabeallejuohku ja ahkestruktuvra).
Eksempelvis kan søkelyset i så måte settes på demografiske endringer i alle eller noen STN-kommuner.
Ovdamearkka dihte sáhtášii geahččat ássiidválddahallamis rievdamiid juohke dahje muhtin SED-suohkaniid.
Søkelyset kan også settes mer generelt på i hvor stor grad krets- og/eller kommunevise endringer i Sametingets valgmanntall skjer på grunn av genuine nyinnmeldinger versus på grunn av flyttinger.
Sáhtášii maid obbalaččat geahččat biiriid- ja/dahje suohkaniid mielde rievdamiid jienastuslogus, go šaddet ođđa sisadieđiheamit ja fárremat.
Vedlegg C: Kart over kommuner med minst 30 i valgmanntallet i 2005 og 2009
Mielddus C: Kárta suohkaniin gos ledje unnimus 30 jienastuslogus 2005 ja 2009
Kartene på de to neste sidene illustrerer hvilke kommuner som hadde minst 30 personer innmeldt i Sametingets valgmanntall ved valgene i henholdsvis 2005 og 2009. De aktuelle kommunene er markert med grønt.
Kárttat boahtte guovtti siiddus čájehit makkár suohkaniin ledje unnimus 30 olbmo dieđihan iežaset Sámedikki jienastuslohkui 2005 ja 2009 válggain. Diet suohkanat leat merkejuvvon ruonádin kárttas.
Av plasshensyn er det for hvert valgår laget separate kart for kretsene 1–5 og 6–7. Kartene er utarbeidet av Sametinget.
Saji dihte leat ferten juohke válgajahkái ráhkadit sierra kártta biiriide 1-5 ja 6-7. Kárttaid lea Sámediggi ráhkadan.
I dette kapittelet har det vært lagt vekt på å sammenligne manntallets utvikling over tid.
Dan kapihttalis leat deattuhan buohtastahttit jienastuslogu ovdáneami guhkit áigge badjel.
Av den grunn er kartet for kretsene 1–5 ved valget i 2005 sammenstilt med tilsvarende kart for valget i 2009 (kartene 4a og 4b).
Dan dihte lea biiriid 1-5 badjel kárta 2005 válggas buohtastahttojuvvon vástideaddji kárttain 2009 válggas (kárttat 4a ja 4b).
Det samme gjelder for kretsene 6–7 (kartene 5a og 5b).
Seamma leat dahkan biiriin 6-7 (kárttat 5a ja 5b).
Vedlegg B gir en fullstendig oversikt over alle kommuner i hver valgkrets.
Mielddus B čájeha ollislaš listu buot suohkaniin juohke válgabiires.
Tabell 3.4 viser eksakt antall manntallsregistrerte per kommune for kommuner med et visst antall innmeldte i 2005 og 2009. Tabellen forteller at ved valget i 2009 passerte følgende 8 kommuner grensen på 30 registrerte i Sametingets valgmanntall (sortert etter valgkrets og manntallsstørrelse):
Tabealla x čájeha juste man oallugat ledje dieđihan iežaset jienastuslohkui juohke suohkanis, suohkaniin gos ledje vissis lohku dieđihuvvon jienastuslohkui 2005 ja 2009 válggain. Tabealla čájeha maid, ahte ledje gávcci suohkana 2009 válggas, mat olahedje 30 registrerejuvvon ráji.
Krets 1: Båtsfjord Krets 6: Steinkjer, Hattfjelldal Krets 7: Skedsmo, Stavanger, Drammen, Lørenskog, Asker
Biire 1: Báhcavuotna Biire 6: Steinkjer, Hattfjelldal Biire 7: Skedsmo, Stavanger, Drammen, Lørenskog, Asker
Hva mener du om samepolitikken ?
Maid don oaivvildat sámepolitihka birra ?
- regjeringen.no
Historjjálaš arkiiva
Hva mener du om samepolitikken ?
Almmustahtti: Bargo- ja searvadahttindepartemeanta
– Regjeringen skal legge fram en bred stortingsmelding om prinsippene i samepolitikken til høsten.
- Ráđđehus áigu ovddidit viiddes stuorradiggedieđáhusa sámepolitihka prinsihpaid birra čakčat.
Før dette ønsker vi oss innspill, avveininger og synspunkter om samepolitiske spørsmål fra flest mulig både i og utenfor de samiske miljøene, sier statsråd Bjarne Håkon Hanssen.
Dan oktavuođas mii dárbbašit evttohusaid, árvvoštallamiid ja oainnuid sámepolitihkalaš áššiid birra nu ollugiin go vejolaš sihke sámi birrasiin ja sámi birrasiid olggobealde, dadjá stáhtaráđđi Bjarne Håkon Hanssen.
På et folkemøte i Karasjok i dag lanserer han derfor nettportalen www.samepolitikken.no som en kanal for meninger og innspill fra befolkningen.
Álbmotčoahkkimis Kárášjogas odne almmuha son neahttauskkádaga www.samepolitikken.no álboga oaiviliid ja evttohusaid várás.
I tillegg til muligheten for å si sin mening om samepolitikken inneholder nettportalen blant annet informasjon og bakgrunn for dagens samepolitikk, en grovskisse over temaene i stortingsmeldingen og spørsmål og svar om samepolitikken.
Dan lassin ahte neahttauskkádagas beassá buktit ovdan oaiviliid sámepolitihka birra, de leat das maiddái dieđut dálá sámepolitihka ja dan duogáža birra, oanehaččat stuorradiggedieđáhusa fáttáid birra ja gažaldagat ja vástádusat sámepolitihkkii.
Statsråden vil også invitere til nettmøte på denne siden i løpet av kort tid.
Stáhtaráđđi áigu maiddái bovdet neahttačoahkkimii dán siidui hui fargga.
– Jeg håper nettportalen vil bli brukt aktivt !
- Sávan ahte neahttauskkádat geavahuvvo árjjalaččat !
sier Bjarne Håkon Hanssen.
dadjá Bjarne Håkon Hanssen.
3 Den samiske kulturskolen
3 Sámi kulturskuvla
Dag Broch, er utdannet adjunkt (1996) fra Høgskolen i Hedmark, avdeling for lærerutdanning, musikklinjen, Hamar og Høgskolen i Oslo, avdeling for estetiske fag, drama og teaterkommunikasjon.
Dag Broch, adjunkta (1996) Høgskolen Hedemárkkus, musihkka ossodagas, oahpaheddjiid oahpus, Hamaris ja Oslo allaskuvla, ossodagas estehtalaš fágain, drámá ja teáhtergulahallan.
Har vært rektor ved Tana kulturskole siden 2000.
Rektor Deanu kulturskuvllas maŋŋil 2000.
Kulturskole-Norge består av over 400 kommunale kulturskoler av varierende størrelse og kvalitet.
Norgga kulturskuvllat leat badjel 400 suohkanlaš kulturskuvlla iešguđetge mahtodagas ja kvalitehtas.
Kulturskolene er prisgitt lokaldemokratiets økonomiske prioriteringer.
Kulturskuvllat leat báikkálašdemokratiija ekonomalaš vuoruhemiid dávvirat.
Flere kulturskoler opplever ofte nedskjæringer når kommunen skal vedta sine budsjett.
Ollu kulturskuvllat vásihit dávjá unniduvvon juolludeami go suohkanat mearridit bušeahtaid.
Levende kulturskoler er viktig for at barn og unge skal få utvikle sine kreative og kunstneriske sider.
Ealli kulturskuvllat leat dárbbašlaččat vai mánát ja nuorat besset ovddidit kreativitehtaset ja dáiddalašvuođaset.
Kulturskolene gir barn og unge sjøltillit, skaper vinnere, er helsebringende og skaper bolyst.
Kulturskuvllat addet mánáide ja nuoraide iešdovddu, hábmejit bures birgejeddjiid, dat nannejit dearvvašvuođa ja ássanhálu.
Kulturskolene i samiske områder sørger for at samiske barn og unge får utvikla sine kreative og kunstneriske sider.
Sámi guovlluin kulturskuvllat áimmahuššet ahte sámi mánát ja nuorat besset ovdánit kreatiivvalaččat ja dáiddalaččat.
Kulturskolen skal være for alle.
Kulturskuvla galgá leat buohkaid várás.
3.1 Innledning
3.1 Álggahus
Kulturskole er et lovpålagt kommunalt skoleslag.
Kulturskuvla lea skuvlašládja maid láhka geatnegahttá suohkaniid fállat.
Skolen rekrutterer elever i hovedsak fra grunnskolen, men i noen kommuner finnes det også tilbud til barnehagebarn og voksne.
Skuvla beste ohppiid eanas vuođđoskuvllas, muhto muhtun suohkaniin lea maiddái fálaldat mánáidgárdemánáide ja rávisolbmuide.
Kulturskoletilbudet er delfinansiert av brukerbetaling.
Kulturskuvlafálaldat ruhtaduvvo muhtun muddui geavaheaddjemávssu bokte.
I denne artikkelen vil jeg se på hvordan det står til med kulturskoletilbudene for samiske barn og unge.
Dán artihkkalis geahččat makkár kulturskuvlafálaldagat leat sámi mánáide ja nuoraide.
I hvilken grad har samiske barn og unge mulighet til å være elever i kulturskolen i sin kommune og dermed få stimulert og utviklet sine kreative og kunstneriske sider?
Movt leat sámi mánáid ja nuoraid vejolašvuođat álgit oahppin suohkaniid kulturskuvllaide ja nu beassat nannet ja ovddidit kreatiivvalaš ja dáiddalaš máhtuideaset.
Jeg undersøker også om det finnes kulturskoletilbud innafor samisk kultur.
Guorahalan maiddái leat go kulturskuvlafálaldagat main lea sámi kultuvra sisdoallun.
De kommunene vi undersøker, er avgrensa til forvaltningsområdet: Guovdageaidnu/Kautokeino, Kárášjohka/Karasjok, Deatnu/Tana, Unjárga/Nesseby og Porsáŋggu/Porsanger kommuner i Finnmark, Gáivuotna/Kåfjord og Lavangen kommuner i Troms, Tysfjord kommune i Nordland, Snåase/Snåsa og Røyrvik kommuner i Nord-Trøndelag.
Suohkaniid maid guorahallat leat ráddjen hálddašanguvlui: Finnmárkkus suohkanat Guovdageaidnu/Kautokeino, Kárášjohka/Karasjok, Deatnu/Tana, Unjárga/Nesseby ja Porsáŋggu/Porsanger, Romssas suohkanat Gáivuotna/Kåfjord ja Loabák/Lavangen, Nordlánddas Divttasvuona suohkan, Davvi- Trøndelágas suohkanat Snoasa/Snåsa ja Raavrhvijhke.
3.2 Lovforankring
3.2 Láhka čatnaseapmi
I opplæringsloven §13-6 Musikk- og kulturskoletilbod heter det: «Alle kommunar skal aleine eller i samarbeid med andre kommunar ha eit musikk- og kulturskoletilbod til barn og unge, organisert i tilknyting til skoleverket og kulturlivet elles.
Oahpahusláhka, § 13-6. Musihkka- ja kulturskuvlafálaldat, dadjá ahte: «Buot suohkaniin galgá juogo alddis dahje ovttas eará suohkaniiguin leat musihkka- ja kulturskuvlafálaldat mánáide ja nuoraide, organiserejuvvon lahkalaga skuvllain ja muđui kultureallimiin».
» Anbefalinger fra Undervisningsdepartementet var da lovparagrafen kom i 1997, at kommunene selv bestemmer omfanget og innholdet i det tilbudet som musikk- og kulturskolen skal gi.
Oahpahusdepartemeantta ávžžuhusat ledje, dalle go láhkaparagráfa bođii 1997, ahte suohkanat ieža galge mearridit musihkka- ja kulturskuvla fálaldaga mahtodaga ja sisdoalu.
Tilbudet skal omfatte både musikkopplæring og opplæring i andre kulturuttrykk.
Fálaldat galgá fátmmastit sihke musihkkaoahpahusa ja oahpahusa eará kulturovdanbuktimiin.
Ved alle musikk- og kulturskoler bør det finnes minst tre ulike tilbud innen musikk og tre ulike tilbud innen andre kulturuttrykk.
Juohke musihkka- ja kulturskuvllas galggaše gávdnot unnimusat 3 iešguđetlágán fálaldaga musihkkasuorggis ja 3 iešguđetlágán fálaldaga eará kultuvrralaš olggosbuktimiin.
Variasjonene i hvordan hver kommune løser organiseringa av sin kulturskole, er store.
Ledje stuora variašuvnnat das movt suohkanat ledje organiseren kulturskuvllaideaset.
I 2005 framsatte regjeringa Kulturløftet I i Soria Moria-erklæringen. Her var visjonen for kulturskolene at alle barn skulle ha et tilbud om plass i kulturskolen til en rimelig pris
Jagi 2005 ovdanbuvttii ráđđehus Soria Moria-julggaštusas Kulturlohpádus I. Das lei višuvdna kulturskuvllaide ahte buot mánáide galggai fállot sadji kulturskuvllas govttolaš haddái.
Dette ble fulgt opp i pkt. 4 i Kulturløftet II i 2009: «Det skal gjennomføres et kulturskoleløft slik at alle barn som ønsker det får et kulturskoletilbud av god kvalitet til en rimelig pris.»
Dán čuovvuledje jagi 2009 Kulturlohpádus II 4. čuoggás: «Galgá čađahuvvot kulturskuvlalokten vai buot mánát geat háliidit ožžot kulturskuvlafálaldaga mas lea buorre dássi ja govttolaš haddái»
3.2.1 Rammeplanen for kulturskolen
3.2.1 Kulturskuvlla rámmaplána
Kulturskolene i Norge har i 2016 fått en rammeplan «Mangfold og fordypning».
Dál leat bargame kulturskuvllaid Rámmaplánain «Mangfold og fordypning» (bargguin álge 2014, oppalašoassi lea mearriduvvon, fágaplánaoassi lei gulaskuddamis ođđajagimánus– cuoŋománnui 2016).
Rammeplanen skal være et styringsverktøy til hjelp for å utvikle kulturskolene, og skal kvalitetssikre at opplæringa blir mer lik i hele Norge.
Rámmaplána galgá doaibmat stivrenreaidun kulturskuvllaid ovddideapmái, ja kvalitehtasihkkarastit oahpahusa nu ahte dat šaddá ovttasullasaš miehtá Norgga.
I rammeplanen er kulturskolens formål: «Kulturskolen skal gi opplæring av høy faglig og pedagogisk kvalitet til alle barn og unge som ønsker det.
Rámmaplánas lea Kulturskuvlla ulbmil: «Kulturskuvla galgá fállat alla dási fágalaš ja pedagogalaš oahpahusa mánáide ja nuoraide geat háliidit dan.
Formålet med opplæringen er å lære, oppleve, skape og formidle kulturelle og kunstneriske uttrykk.»
Ulbmil oahpahusas lea oahppat, vásihit, hábmet ja gaskkustit kultuvrralaš ja dáiddalaš ovdanbuktimiid.»
Videre er kulturskolens mål: «Kulturskolen skal gi alle elever mulighet til å utvikle kunnskaper og ferdigheter i kunstfag, gi alle elever mulighet til å finne og formidle egne kunst- og kulturuttrykk, styrke elevenes estetiske, sosiale og kulturelle kompetanse, styrke elevenes evne til kritisk refleksjon og selvstendige valg, gi fordypningsmuligheter som kan danne grunnlag for videregående og høyere utdanning innen kunst- og kulturfag, i samarbeid med skoleverket bidra til et helhetlig kunst- og kulturfaglig tilbud til alle barn og unge, som lokalt ressurssenter medvirke til å styrke kulturell kompetanse og utfoldelse, i samarbeid med kulturlivet tilby kunst- og kulturfaglig støtte til opplæring og formidling til hele lokalsamfunnet.»
Viidásit lea kulturskuvlla mihttu: «Kulturskuvla galgá buot ohppiide addit vejolašvuođa ovddidit oahpu ja máhtolašvuođa dáiddafágas, addit buot ohppiide vejolašvuođa fuomášit ja gaskkustit iežaset dáidda- ja kulturovdanbuktimiid, nannet ohppiid estehtalaš, sosiála ja kultuvrralaš gelbbolašvuođa, nannet ohppiid máhtu suokkardallat kritihkalaččat ja válljet iešheanalaččat, addit čiekŋudanvejolašvuođaid mat sáhttet leat vuođđun joatkkaskuvlla ja alit oahpu dáidda- ja kulturfágaide, ja kulturskuvla galgá ovttas skuvladoaimmahagain addit ollislaš dáidda- ja kulturfágalaš fálaldaga buot mánáide ja nuoraide, ja dat galgá báikkálaš resursaguovddážin leat mielde nannet kultuvrralaš gelbbolašvuođa ja leavvama, ja ovttas kultureallimiin fállat dáidda- ja kulturfágalaš doarjaga oahpahussii ja gaskkusteami olles báikkálašservodahkii.»
Kommunens ansvar som skoleeier er at kulturskolens tilbud følger nasjonale føringer gitt i rammeplanen.
Suohkana ovddasvástádus skuvlaeaiggádin lea ahte kulturskuvlla fálaldagat čuvvot našunála čujuhusaid mat leat rámmaplánas.
Kulturskolen skal inngå i kommunens plandokumenter og kan være en del av kommunens strategiarbeid både innen utdanning, kultur og helse.
Kulturskuvla galgá leat mielde suohkana plánadokumeanttain ja sáhttá leat oassin suohkana strategiijabarggus sihke oahpahusa, kultuvrra ja dearvvašvuođa bealis.
3.3 Samiske kulturskoletall forteller
3.3 Sámi kulturskuvlalogut muitalit
Tallmateriale fra GSI (grunnskolenes informasjonssystem) vil belyse i hvor stor grad samiske barn og ungdom får muligheten til å utvikle sin kreativitet og sine kunstneriske sider gjennom kommunale kulturskoler.
GSI (vuođđoskuvllaid diehtojuohkinvuogádat) lohkomateriálas sáhttá oaidnit makkár vejolašvuođat sámi mánáin ja nuorain leat ovddidit kreativitehtavuođa ja dáiddalaš beliid suohkaniid kulturskuvllain.
Den nasjonale målsettinga er at 30 % av grunnskoleelevene skal gå i kulturskolen (Stortingsmelding nr. 40 (1992–93) «…
Našunála mihttu lea ahte 30% vuođđoskuvlaohppiin galget kulturskuvllaide (Stuoradiggedieđáhus nr.40 (1992-93) «…
vi smaa en alen lange»). Tabell 3.4 og 3.5 viser til dels store variasjoner fra år til år i enkelte kommuner.
vi smaa en alen lange»)) Tabealla 3.4 ja 3.5 čájehit oalle stuora variašuvnna jagis jahkái guhtege suohkanis.
Dette kan skyldes flytende grenser mellom kulturskole og grunnskoleressurser, varierende praksis og metode på å telle undervisningstimer og varierende tilgang på lærerkrefter.
Dat sáhttá danne go eai leat nu čielga rájit kulturskuvlla ja vuođđoskuvlla resurssaid gaskkas, lea rievddadeaddji doaimmaheapmi ja vuohki mo lohket oahpahusdiimmuid ja go vejolašvuohta oažžut oahpaheddjiid rievddada.
GSI bærer dessverre preg av for liten kvalitetssikring av innsamlede data fra kommunene.
GSI loguin vuhtto unnán kvalitehtasihkkarastin dáhtain maid leat čohkken suohkaniin.
Enkelte av variasjonene ovenfor kan derfor skyldes tastefeil ved registrering.
Muhtun variašuvnnat badjelis sáhttet danne šaddan boasttudeaddileami dihte registreredettiin.
I småkommuner er det stadig et problem å få ansatt kvalifiserte lærere, da det ofte er snakk om små stillingsprosenter.
Smávva suohkaniin lea dávjá váttisvuohta virgádit gelbbolaš oahpaheddjiid, go dávjá lea sáhka unna virggážiin.
Det anbefales å opprette interkommunale kulturskolelærerstillinger for å få tak i kvalifisert undervisningspersonell til gode for våre barns kunstneriske utvikling.
Ávžžuhuvvo ahte ásahit suohkangaskasaš kulturskuvlaoahpaheaddjevirggiid vai háhket gelbbolaš oahpaheaddjebargiid buorrin min mánáid dáiddalaš ovdáneapmái.
Figur 3.2 Høyeste brukerbetalingssats i kr for ett skoleår (de fleste skolene har søskenmoderasjon og rabatt for deltakelse på flere kurs)
Figuvra 3.2 Alimus geavaheaddjemáksu ru. skuvlajagis (eanas skuvllain lea hálbbiduvvon haddi oappá-/vieljažagaide ja jus oassálastá máŋgga kurssas)
Figur 3.2 viser at det koster dobbelt så mye å være kulturskoleelev i Porsanger som i Nesseby, Kåfjord og Kautokeino.
Figuvra 3.2 čájeha ahte máksá beali eanet leat kulturskuvlaoahppi Porsáŋggus go Unjárggas, Gáivuonas ja Guovdageainnus.
Visjonen fra Kulturløftet 1 og 2 er «Kulturskole for alle».
Kulturloktema/Kulturløftet 1 ja 2 višuvdna lea «Kulturskuvla buohkaide».
Kan slagordet «Kulturskole for alle» brukes så lenge det koster penger å gå der?
Sáhttá go dadjat «Kulturskuvla buohkaide» go kulturskuvllas máksá ruđaid oassálastit?
Bør tilbudet være gratis?
Galggašii go fálaldat nuvttá?
3.4 Den samiske kulturskolen
3.4 Sámi kulturskuvla
Etter å ha kartlagt i hvor stor grad samiske barn går i kulturskole, skal vi nå se på om kulturskolene tilbyr kurs innafor samisk kultur, og om det samiske språket er i bruk.
Leat kárten man mađe sámi mánát oassálastet kulturskuvllain ja dál galgat geahččat fállet go kulturskuvllat kurssaid sámi kultuvrra siskkobealde ja geavahit go sámegiela.
Kulturskoler innafor forvaltningsområdet bør ha et særskilt ansvar for å ha samisk kultur på timeplanen, samt sørge for at noen av kursene har samisk som undervisningsspråk.
Hálddašanguovllu kulturskuvllain galggašii leat erenoamáš ovddasvástádus bidjat sámekultuvrra diibmoplánii, ja láhčit dili nu ahte muhtun kurssain lea sámegiella oahpahusgiellan.
3.5 Drømmestipendet
3.5 Niehkostipeanda
Kulturskolene er leverandører av framtidens kunstnere.
Kulturskuvllat buvttadit boahtteáiggi dáiddáriid.
Norsk kulturskoleråd har sammen med Norsk tipping opprettet Drømmestipendet, 1 000 000 kroner som deles ut hvert år til 100 talentfulle ungdommer, 10 000 kr til hver.
Norgga kulturskuvlaráđđi lea searválaga Norsk Tippingain ásahan Niehkostipeandda. 1 000 000 ruvnno juhkkojuvvo jahkásaččat 100 čeahpes nuorra olbmui.
Hver kulturskolerektor i Norge oppfordres hvert år til å nominere unge kunstnerspirer fra sin kommune til drømmestipendet.
Juohke kulturskuvlasektorii Norggas lea ávžžuhus jahkásaččat evttohit suohkanis nuorra dáiddára niehkostipendii.