pere/sami_parallel huggingface dataset:
Ideen med prosjektet er at den skal være en lulesamisk hendelse, en uke med språk, kultur og idrettsgleder»
Prošeavtta jurdda lea ahte galgá leat vahkkosaš julevsámi dáhpáhus mas leat giella-, kultur- ja valáštallansuohttasat (http://dsj.no/).
Idretten har en stor sosial betydning for barn og ungdom i samiske samfunn, og dette gjenspeiles også i Julevsáme Vahkko. De organiserte tilbudene på norsk side knytter seg hovedsakelig til DSJs virksomhet.
Valáštallamis lea dehálaš sosiála mearkkašupmi sámi servodaga mánáide ja nuoraide, ja dat vuhtto maiddái Julevsáme vahkkos. Organiserejuvvon fálaldagat norgga beale čatnasit eanas DSJ doibmii.
DSJ har som hovedformål «å styrke samiske barns og unges identitet, blant annet gjennom å arrangere sommeraktiviteter innen kultur, idrett og språk».
DSJ váldomihttu lea: «... nannet sámi mánáid ja nuoraid identitehta, earret eará dan bokte ahte lágidit kultuvrralaš, valáštallan ja giella aktivitehtaid geasset».
DSJ arrangerer festivalen hver sommer, og festivaluka avsluttes med fotballcupen HellmoCup.
DSJ lágida festivála juohke geasi, ja festiválavahkku loahpahuvvo ráidočiekčamiin HellmoCup.
I 2016 er det 7. året på rad Julevsáme vahkko arrangeres.
Jagi 2016 lágiduvvui Julevsámi vahkko čihččet geardde maŋŋálaga.
Første gang festivalen ble arrangert, var i 2010, men HellmoCup (som er en viktig del av Julevsáme vahkko) har blitt arrangert siden 1972.
Vuohččan lágiduvvui festivála jagi 2010, muhto HellmoCup (mii lea dehálaš oassi Julevsáme vahkkos) lea lágiduvvon 1972 rájes.
Uka skal inneholde aktiviteter og kurs som er rettet mot språk og kultur, og i 2016 ble det avholdt en fotballskole for barn og unge, i tillegg til den tradisjonelle samiske fotballturneringen HellmoCup.
Vahkku galgá sisdoallat aktivitehtaid ja kurssaid sámegiela ja kultuvrra váste, ja jagi 2016 dollui spábbačiekčanskuvla mánáide ja nuoraide, lassin árbevirolaš sámi spábbačiekčan ráidočiekčamii HellmoCup.
Her deltar lokale lag med tilknytning til tradisjonelle lulesamiske bosetningsområder i kommunen.
Das oasálastet báikkálaš joavkkut main lea gullevašvuohta suohkana árbevirolaš sámi ássanguovlluide.
HellmoCup regnes av mange som sommerens høydepunkt (http://dsj.no/).
HellmoCup rehkenasto leat okta geasi deháleamos dáhpáhusain (http://dsj.no/).
Flere av aktivitetene er også tilknyttet Árran – julevsáme guovdásj / lulesamisk senter i Tysfjord og Samernas Utbildningscentrum / Sámij åhpadusguovdásj i Jåhkamåhkke / Jokkmokk.
Máŋga aktivitehta leat maiddái čatnon Árran – julevsámi guovddážii Divttasvuonas ja Sámij Åhpadusguovdásj Johkamohkis.
Spesielt har festivalen og miljøet gjort at duodji-linjen ved Samernas Utbildningscentrum har tiltrukket seg unge også fra norsk side (http://www.saminuorra.org/).
Festivála oktan birrasiin lea erenoamážit dahkan ahte Sámij Åhpadusguovdásj duodjesuorgi lea geasuhan nuoraid norgga beale maiddái.
Følgende aktiviteter ble arrangert i 2016: «Naturen som lekeplass» (uteaktiviteter i fjæra og kunst som blant annet er laget av skjell og krabber), doudje-kurs for barn, foreldre og besteforeldre, orienteringsløp, fiskekonkurranse, fotballturneringen HellmoCup for barn og unge, volleyball, lavvokveld, fiskekonkurranse, turkonkurranse, volleyball, orienteringsløp og fotballskole som avsluttes med lavvokveld med fortellerstund og sang i Storlavvoen.
Čuovvovaš aktivitehtat lágiduvvojedje jagi 2016: «Luonddo ståhkamsaddjen» (olgodoaimmat fiervvás ja dáidda mas earret eará atne skálžžuid ja reappáid), duodjekursa mánáide, váhnemiidda ja áhkuide ja ádjáide, meahcceviehkan, oaggungilvu, spábbačiekčamat HellmoCup mánáide ja nuoraide, volleyspáppastallan, lávvoeahket, mátkegilvu, čiekčanskuvla mii loahpahuvvui lávvoeahkediin Stuoralávus mas lei máinnas- ja lávlunboddu.
4.8.7 Samisk uke i Tromsø
4.8.7 Sámi vahkku Romssas
Samisk uke i Romssa/Tromsø by er et godt etablert kulturarrangement, og festivaluka er blitt arrangert siden (http://www.msm.no/index.php?id=543463).
Sámi vahkku Romssas/ Romssa gávpogis leat bures sajáiduvvon kulturdoalut, ja festivála vahkku lea lágiduvvon 2005 rájes (http://www. msm.no/index.php?
Graver, sieidi-er (offersteder) og samiske navn på fjell og øyer viser at samisk kultur går langt tilbake i Romssa/ Tromsø.
id=543463). Hávddit, sieiddit ja sámi báikenamat váriin ja sulluin čájehit ahte sámi kultuvra lea áigahaš Romssas.
I dag holdes språket i hevd i Moskavuotna / Ullsfjord lengst øst i Tromsø, samt av innflyttere fra hele Nordkalotten.
Dál doalahit giela Moskavuonas siskkimusas nuorttabealde Romssas, ja maiddái sis geat leat fárren dohko eará guovlluin Davvikalohtas.
Dermed er Tromsø en av de største samekommunene i Norge, og samisk brukes både i barnehage og i skoleverket.
Dainna lágiin lea Romsa okta stuorimus sámesuohkaniin Norggas, ja sámegiella geavahuvvo sihke mánáidgárddiin ja skuvladoaimmahagas.
Hvert år i februar ønskes publikum velkommen til en spennende uke med et variert kulturprogram basert på samisk kultur.
Jahkásaččat guovvamánus bovdejuvvojit olbmot gelddolaš vahkkui mas lea máŋggabealat sámi kulturprográmma.
Festivalarrangøren Stiftelsen Midnight Sun Marathon slår fast at de sammen med sine samarbeidspartnere byr på unike og mangfoldige opplevelser av samisk kultur midt i en travel og moderne by.
Festiválalágideaddjit vuođđudus Midnigth Sun Marthon dadjet ahte sii searválaga ovttasbargoguimmiiguin fállet erenoamáš ja máŋggabealat vásáhusaid sámi kultuvrras gasku hohppos ja ođđaáigásaš gávpogis.
I løpet av noen hektiske dager vil man kunne oppleve et vidt spekter av samiske kultur- og idrettsarrangementer.
Moatti beaivvis sáhttá vásihit viiddis fálaldagaid sámi kultuvrras ja sámi valáštallanlágidemiin.
Et omfattende seminarprogram der relevant forskning og samiske spørsmål drøftes, arrangeres hvert år i samarbeid med UiT.
Doppe lea viiddis semináraprográmma mas ságaškuššet áigeguovdilis dutkama ja sámegažaldagaid, dat lágiduvvo jahkásaččat ovttas UiT:n.
sentrum fylles med et arktisk vintermarked, og i Storgata foregår det NM i lassokasting og Nordisk norsk mesterskap i reinkappkjøring.
Romssa guovddáš márkanbáikkis leat árktalaš márkanat, gávpoga váldogáhtas leat NM njoarosteamis ja Davviriikkalaš norgga meašttirgilvvut heargegilvovuodjimis.
I tilknytning til feiring av Samefolkets dag 6. februar setter Samisk uke et sterkt preg på bybildet i en ellers kald årstid i nord.
Lassin Sámi álbmotbeaivvi, guovvamánu 6. beaivvi, ávvudeapmái, de lea Sámi vahkkus nanu sadji gávpogis, muđui čoaska áigodagas davvin.
I tillegg har festivalen et nært samarbeid med Midnight Sun Maraton (http://www.msm.no/index.php?id=543463).
Dasa lassin lea festiválas lagas ovttasbargu Midnigth Sun Maraton lágidemiin (http://www. msm.no/index.php?
Stiftelsen Midnight Sun Marathon har arrangements- og koordineringsansvar for Samisk uke og samarbeider med ulike organisasjoner for å tilby et variert program gjennom uka.
Vuođđudusas Midnigth Sun Maratonas lea lágidan ja koordinerenovddasvástádus Sámi vahkkui ja bargá ovttas máŋggain organisašuvnnain vai sáhttet fállat máŋggabealat prográmma olles vahkku.
Det foregår mange ulike aktiviteter gjennom hele uka, og arrangørene viser til utstillinger på Tromsø museum, samisk teater, filmer, kurs i samisk språk og aktiviteter på Tromsø bibliotek, for å nevne noen av de mange programpostene.
Sis leat ge máŋggat, iešguđetlágan aktivitehtat vahkkus, ja dás namuhit muhtumiid maidda lágideaddjit leat čujuhan, čájáhusat Romssa museas, sámi teáhter, filmmat, sámegielkursa ja doaimmat Romssa girjerádjosis.
Markering av Samefolkets dag 6. februar er et av de sentrale arrangementene, og i 2016 var det konsert med Mari Boine på den store dagen.
Sámi álbmotbeaivvi lágideapmi lea okta váldo lágidemiin, ja jagi 2016 lei konsearta Mari Boiniin dan beaivvi.
Uka ble i 2016 avsluttet søndag 7. februar med Nordisk mesterskap i reinkappkjøring i Storgata.
Vahkku loahpahuvvui jagi 2016 sotnabeaivvi guovvamánu 7. beaivvi davviriikkalaš heargegilvovuodjimiin váldogáhtas, Storgatas.
På søndagen sperres Storgata av, og blir til selve banen for reinkappkjøringa.
Sotnabeaivvi giddejuvvo Storgata, ja ráhkaduvvo heargegilvovuodjin šilljun.
Starten går i nordenden av Storgata.
Vuolgga lea gáhta davágeahčen.
Selve starten foregår fra to startbokser hvor to og to konkurrerer mot hverandre langs en 201 meter lang bane.
Guokte hearggi buohtalaga guovtti vuolginhiŋgalis ruohtastit ja nu guovttes ja guovttes gilvalit 201 mehtera guhkes bánas.
Når starten går, kaster rein seg i fullt firsprang sørover Storgata med en spedbygd kusk hengende etter på ski.
Hearggit ruohtastit vuolgaga rájes gomogazzii lulás guvlui Storgata, vuoddjit leat geahppasat ja heaŋgájit sabehiiguin maŋis.
Det er en stor fordel å være lettest mulig, men kusken må ikke veie under 60 kg inkludert ski og utstyr.
Lea ovdamunni leat geahpas, muhto vuoddjit eai oaččo geahppaseappot go 60 kilo oktan sabehiiguin ja eará diŋggaiguin.
Målgang er i sørenden av gågata.
Moalla lea vázzingáhta lulágeahčen.
De tolv beste reinene fra Norge og Finland stiller til start.
Guoktenuppelohkái buoremus hearggi Norggas ja suomas gilvalit.
Åtte rein blir hvert år tatt ut til mesterskapet.
Jahkásaččat besset gávcci hearggi meašttirgilvvuide.
Uttak og kvalifisering skjer etter resultater fra foregående sesong og konkurranser.
Hearggit leat kvalifiseren gilvui ovddit sesoŋŋa rátkkagilvvuin.
Det skilles ikke mellom dame- og herrekusk; det er raskeste rein som teller.
Nisson- ja dievdovuoddjit eai sirrejuvvo, logahallet baicca falimus hearggi.
I tillegg til seniorklassen kjører også fire juniorer utenfor mesterskapet.
Lassin seniora luohkkái, de gilvalit maiddái nuorat, muhto eai meašttirgilvvuin.
4.8.8 Alta Sami Festival
4.8.8 Álttá Sámi festivála
Alta Sami festival ble startet opp i 2011 og arrangeres i Alta i tilknytning til Samefolkets dag 6. februar.
Álttá sámi festivála álggahuvvui jagi 2011 ja lágiduvvo Álttás Sámi álbmotbeaivvi, guovvamánu 6. beaivvi, oktavuođas.
Alta-NSR har stått for arrangementene, og de siste årene har festivalen samarbeidet med Sami Music Week og Sami Fashion Week, som pågår samtidig, og det er inngått et samarbeid med selskapet Audioland, som eies og drives av Olga Solyanik. Artister og arrangementer i 2016 var: filmen «Eallin ja Ivnnit» / «Fargene og livet», foredrag om Altas
Álttá NSR lea ovddastan lágidemiid, ja maŋemus jagiid lea festivála bargan ovttas Sámi Music Week ja Sámi Fashion Week lágidemiiguin mat leat oktanaga, ja leat bargagoahtán ovttas fitnodagain Audioland man eaiggáda Olga Soyanik. Artisttat ja lágideamit 2016 ledje: Filbma «Eallin ja ivnnit», logaldallan Álttá sámi historjjás, mánáid čájálmas «Rievvárnieida», Sámeálbmotbeaivvi guovvamánu 6. beaivvi ávvudeapmi, lávlagat čuovgga birra, doarjjakonsearta báhtareddjiide, Lars Bremnes, Máret ja earát konsearta.
samiske historie, barneforestillingen Rievvarnieida, feiring av Samefolkets dag 6. februar, sanger om lyset, solidaritetskonsert for flyktninger, konserter med Lars Bremnes, Máret ofl. Det ble også arrangert egen salmekveld med samiske og kvenske salmer, motefotokurs for ungdom, seminaret «Kystkofta og dens framtid – hvorfor er det så populært å sy seg Altakofte?
Lágiduvvui maiddái sálbmaeahket sámi ja kvena sálmmaiguin, nuoraide lei bivttasgovven kursa, seminára «Riddogákti ja dan boahtteáigi – manne lea nu ollugat háliidit goarrut Álttá gávtti?
», fletting av samiske bånd, kråkesølv-kurs og veskesøm-kurs.
», doppe lei sámi báttiid bárgideapmi, riebansilba kursa ja veaskogoarrunkursa.
I tilknytning til festivalen avholdes det også samisk gudstjeneste (http://www.altasamifestival.no/hjem.234222.no.html).
Festivála oktavuođas lágiduvvo maiddái sámi ipmilbálvalus (http://www. altasamifestival.
4.9 Andre festivaler med samisk innhold
4.9 Eará festiválat main lea sámi sisdoallu
4.9.1 Verdde-turneringen
4.9.1 Verddečiekčamat
Verdde-festivalen er et kulturarrangement der flyttsamer og andre samer og nordmenn danner fotballag sammen og konkurrerer i en stor fotballturnering i Burfjord i Nord-Troms.
Verddečiekčamat leat kulturdoalut mas boazosápmelaččat ja eará sápmelaččat ja dáččat ráhkadit searválaga spábbačiekčan joavkkuid ja gilvvohallet stuora spábbačiekčan rátkkačiekčamiin Buvrovuonas, Davvi-Romssas.
Dette møtestedet har gjennom tidene vært en møteplass for samer og nordmenn der idrett, handel og kultur har vært utvekslet.
Dát lea leamaš áiggiid čađa deaivvadanbáikin sápmelaččaide ja dáččaide gos kultuvrralaš lonohallan lea dáhpáhuvvan, gos leat valáštallan ja gávppašan.
Om kveldene tilbys ulike kulturarrangementer og sosiale tilstelninger for fotballspillere og støtteapparat og andre tilreisende.
Eahkediid fállet iešguđetlágan kulturfálaldagaid ja sosiála lágidemiid spábbačikčiide ja sin doarjaleddjiide ja earáide.
Det samiske ordet verdde kan oversettes til norsk som «gjestevenn», et verdde-forhold (verdevuohta) kan oversettes til «gjestevennforhold».
Sámegiel sáni verdde sáhttá čilget dárogillii «guosseolmmái», verddevuohta sáhttá jorgaluvvot «guosseolmmái-oktavuohtan».
Dette var et forhold til gjensidig nytte som reindriftssamer tradisjonelt hadde både til fastboende på innlandet (dálomat) og til fiskerbøndene ved kysten (meonat).
Dát lei oktavuohta mii lei lotnolassii ávkkálaš, boazosápmelaččain ledje árbevirolaččat sihke dálu olbmot siseatnamis (dálonat) ja guolleboanddat rittus (meronat) verdden.
To mennesker som hadde et slikt forhold, tiltalte hverandre som «verdde» (Regjeringen, 2001)
Guokte olbmo gean guovttos lei dákkár oktavuohta gohčodeigga goabbat guoimmiska «verdden» (Regjeringen, 2001) https://www.
https://www.regjeringen.no/no/dokumenter/nou-2001-34/id379485/sec5?q=verdde#match_0.
34/id379485/sec5?
Verdde-turneringen ble i 2016 arrangert for 14. gang.
q=verdde#match_0. Verddečiekčamat lágiduvvojedje 14. geardde jagi 2016.
Her spilles det sjuer-fotballkamper utendørs, og turneringen har som formål å skape samhold mellom reindriftsfolket og kystfolket.
Doppe čikčet čižeš čiekčamiid olgun, ja rátkkačiekčamiin lea mihttun nannet oktavuođaid boazosápmelaččaid ja mearragátte olbmuid gaskkas.
I 2016 deltok 50 lag (335 herrelag og 15 damelag), der ca. 600 spillere spilte totalt 120 fotballkamper https://www.facebook.com/Verddeturneringen.
Jagi 2016 oasálaste 50 joavkku (35 dievdojoavkku ja 15 nissonjoavkku), ja sullii 600 čiekči čikče oktiibuot 120 čiekčama https://www.
Lagene representerer reinbeitedistrikter og kystbygder/grender hovedsakelig fra Nord-Troms og Finnmark.
Joavkkut ovddastit boazodoalloorohagaid ja riddogiliid eanas Davvi-Romssas ja Finnmárkkus.
Idrett og friluftsliv har alltid vært sentralt i den samiske kulturen (Pedersen, 2011;
Valáštallan ja olgunastidoaimmat leat álo leamaš guovddážis sámi kultuvrras (Pedersen, 2011;
2013), og samene var kjent for å være gode skiløpere lenge før nordmenn begynte å arrangere skirenn (Birkely, 1994).
2013) ja sápmelaččat ledjege beakkán buorit čuoigit ollu ovdal go dáččat álge lágidit čuoigangilvvuid (Birkely, 1994).
Flere av de store og mest kjente musikkfestivalene har, akkurat som Verddefestivalen, idrett og fysisk aktivitet på programmet; påskefestivalene i Kautokeino og Karasjok, Riddu Riđđu-festivalen, men også de andre festivalene, som for eksempel Samisk uke i Tromsø og Verdde-festivalen, vektlegger samisk idrett som en viktig kulturbærer.
Ollu stuora ja dovdoseamos musihkkafestiválain, lea nugo Verddečiekčamiin, valáštallan ja fysalaš aktivitehta prográmmas: Guovdageainnu ja Kárášjoga beassášfestiválain, Riddu Riđđu festiválas, muhto maiddái eará festiválain nugo Sámi vahkus Romssas ja Verdde festivála deattuha sámi valáštallama dehálaš kulturguoddin.
Den organiserte idretten er imidlertid relativt ny i samisk sammenheng, i dag representert ved Samenes Norske idrettsforbund, Samiid Valastallanlihttu – Norga, og SVLN, som er medlem av Samenes Idrettsforbund (Norge, Sverige og Finland).
Organiserejuvvon valáštallan lea goitge oalle ođas sámi oktavuođain, maid dál ovddastit Sámi valáštallansearvi, Sámiid valáštallanlihttu – Norga, SVLN, mii lea miellahttu Sámi valáštallansearvvis (Norggas, Ruoŧas ja Suomas).
Samisk idrett omfatter i dag både tradisjonelle idrettsgrener og særskilte samiske grener som lassokasting og reinkappkjøring.
Sámi valáštallan fátmmasta dál sihke árbevirolaš valáštallansurggiid ja erenoamáš sámi surggiid nugo njoarosteami ja heargegilvovuodjima.
Det er viktig at samiske miljøer får muligheten til å ivareta den kulturtradisjonen idrett representerer i samiske miljøer.
Lea dehálaš ahte sámi birrasiin lea vejolaš áimmahuššat dan kulturárbbi maid valáštallan ovddasta sámi birrasiin.
Idrettsaktivitet i samisk regi bidrar til å bevare samisk kultur, språk og identitet, noe som ikke minst er viktig med tanke på barn og unge.
Valáštallanaktivitehta sámi láhkái lea mielde seailluheame sámi kultuvrra, giela ja identitehta, mii lea dehálaš mánáide ja nuoraide.
Samisk idrett bidrar også til å styrke kontakten over landegrensene.
Sámi valáštallan nanne maiddái oktavuođaid riikkarájiid rastá.
Fra 2005 går en øremerket andel av de sentrale spillemidlene til samisk idrett via Sametinget.
2005 rájes manná merkejuvvon oassi guovddáš speallanruđain sámi valáštallamii Sámedikki bokte.
Fylkesrådene bidrar også med grunn- og aktivitetsstøtte til samiske idrettslag (Finnmark fylkeskommunes budsjett 2016).
Fylkkaráđit dorjot maiddái vuođđo- ja doaibmadoarjagiin sámi valáštallanservviid (Finnmárkku fylkkasuohkana bušeahtta 2016).
4.9.2 Skiippagurrafestivalen
4.9.2 Skiippagurra festivála
Festivalen ble arrangert i perioden 2003–2011 som et tiltak i prosjektet «Tana i endring».
Festivála lágiduvvui áigodagas 2003-2011 doaibmabidjun prošektii «Tana i endring».
Den første festivalen hadde 750 besøkende, mens 4000 besøkte den i 2006. Festivalens fokus var kulturformidling, og Skiippagurrafestivalen tok sikte på å tilføre det samiske samfunnet stolthet og tro på seg selv.
Vuosttaš festiválas ledje 750 guossi, ja 4000 guossi ledje jagi 2006. Festivála fokus lei kulturgaskkusteapmi ja Skiippagurra festivála áigumuš lei háhkat sámi servodahkii rámisvuođa ja jáhku alcceseaset.
Festivalledelsen slo fast at «Vi viser oss selv og andre at vi som bor her, kan få til noe som er større enn oss selv».
Festiválajođiheapmi celkkii: «Mii čájehit alcceseamet ja earáide ahte mii sáhttit lágidit juoidá mii lea stuorit go mii ieža.
Dette var en rockefestival med et klart stedsbundet tilsnitt gjennom musikk, aktiviteter, beliggenhet og visuelle uttrykk.
» Dát lei rockafestivála mas lei čielga báikái gullevašvuohta musihka, doaimmaid, sajádaga ja visuála ovdanbuktimiid bokte.
Festivalen var lokalisert ved Tanaelvas bredd, og arrangørene ønsket å vise kulturelt mangfold og sette Tana på kartet nasjonalt gjennom å ha artister av nasjonal og internasjonal kaliber.
Festivála báiki lei Deatnogáttis, ja lágideaddjit sávve čájehit kultuvrralaš máŋggabealatvuođa ja bidjat Deanu kártii našunálalaččat dainna lágiin go bovdejedje našunála ja riikkaidgaskasaš artisttaid.
Festivalarrangørene var spesielt stolte av å kunne presentere Tanabreddens Ungdom i sine rette omgivelser – ved Tanabredden!
Festiválalágideaddjit ledje erenoamáš duhtavaččat go besse čájehit Deatnogátte nuoraid sin rievttes báikkis –Deatnogáttis!
Store band som Big Bang, Raga Rockers, deLillos, Waterboys, The Rasmus, Ane Brun og Mari Boine spilte på festivalen, som også la stor vekt på å ha med samiske artister.
Stuora joavkkut nugo Big Bang, Raga Rockers, de Lillos, Waterboys, The Rasmus, Ane Brun ja Mari Boine čuojahedje festiválas, mas lei nana deaddu sámi artisttaide.
I kjølvannet av ulykka under Hellbillies’ opptreden i 2009, der vokalisten ble alvorlig skadd etter et fall fra scenen, ble det mye negativ medieomtale, og festivalledelsen jobbet mest med rettsak og forhandlinger.
Maŋŋil Hellbillies lihkohisvuođa su čuojaheamis 2009, go vokalista bávččagii bahuid go gahčai lávddis, de bekkii negatiiva sáhka medias ja festiválajođiheapmi barggai eanas riekteáššiin ja šiehtadallamiin.
Resultatet ble publikumssvikt, og festivalen ble nedlagt etter 2011-festivalen.
Boađusin gárttai ahte olbmot eai boahtán šat nu ollu ja festivála loahpahuvvui maŋŋil 2011festivála.
4.9.3 BeaskánluossaRock
4.9.3 BeskánLuossaRock
BeaskánluossaRock er en nystartet festival med samisk innhold som første gang ble arrangert i 2014. Festivalen har vært arrangert de tre siste årene og legger vekt på samisk kultur, laksefiske og rock.
BeskánLuossaRock lea aitto álggahuvvon festivála mas lea sámi sisdoallu ja lei vuohččan 2014. Festivála lea lágiduvvon golbma maŋemus jagi ja das lea fokus sámi kultuvrii, luossabivdui ja rockii.
Festivalen er oppkalt etter Bieskkán eller Anders Andersen Biti, som sloss med det samiske trollet Stallu og drepte det.
Festivála namma lea vuolgán Bieskkánis dahje Anders Andersen Bitis, gii doarui stáluin ja gottii dan.
Det arrangeres laksefiske på dagen og rockekonserter på kvelden og natta i Beaskenjárga, ca. 1,8 mil sør for Karasjok sentrum.
Beaivet lágidit luossabivddu ja rockakonseartta eahkes ja ihkku Bieskenjárggas, sullii 1,8 miilla lulábealde Kárášjoga márkanbáikki.
Voksne må betale for å fiske, mens både fiske og fluekastekurs er gratis for barn.
Rávisolbmot fertejit máksit jus áigot bivdit, muhto mánáide lea sihke guollebivdin ja dolgevuoggabálkun kursa nuvttá.
4.10 Behov for videre forskning
4.10 Dárbu eanet dutkamiidda
Det er gjort en del internasjonale studier på urfolksfestivaler blant annet ved «Globalism Research Centre» ved RMIT University i Australia (Phipps &amp; Slater, 2010), som blant annet slår fast at festivaler er steder for nytenkning i å skape bærekraftige, trygge og utviklede nasjonale kulturer for alle australiere, basert på anerkjennelse på tvers av kulturer, respekt, utveksling og kreativitet.
Muhtun ráje riikkaidgaskasaš guorahallamat leat dahkkon álgoálbmotfestiválain earret eará ásahusas Austrália RMIT University «Globalism Research Centre» (Phipps &amp; Slater, 2010), mii earret eará cealká ahte festiválat leat sajit ođđajurddašeapmái hábmet ceavzilis, oadjebas ja ovdánan našunála kultuvrraid buohkaide Austrálias, man vuođđun lea dohkkeheapmi rastá kultuvrraid, doahttaleapmi, lotnolasvuohta ja kreativitehta.
I Norge har Kari Jæger forsket på festivalers betydning for reiseliv i Norge (Jaeger, &amp; Mykletun, 2009), og Aksel Tjora har redigert en bok om festivaler i Norge (2013), der to kapittel er viet Riddu Riđđu-festivalen (Skogvang, 2013 og Viken, 2013).
Norggas lea Kari Jæger dutkan festiválaid mearkkašumis Norgga mátkkoštanealáhussii (Jæger, &amp; Mykletun, 2009), ja Aksel Tjora lea doaimmahan girjji Norgga festiválaid birra (2013), mas guokte kapihttala leat Riddu Riđu festivála birra (Skogvang, 2013 ja Viken, 2013).
Det er imidlertid fortsatt behov for mer forskning på denne type festivaler og deres betydning for samisk språk, kultur og kulturformidling, samt hvilken betydning festivaler kan ha for å bygge bærekraftige lokalsamfunn, og skape kulturforståelse på tvers av etnisitet og landegrenser.
Goitge lea ain dárbu eanet dutkamii dákkár festiválain ja dain mearkkašumis sámegillii, kultuvrii ja kulturgaskkusteapmái, ja maiddái makkár mearkkašupmi festiválain sáhttá leat hukset ceavzilis báikkálašservodagaid, ja maiddái ásahit kulturipmárdusa rastá čearddalašvuođa ja riikkarájiid.
Å studere nærmere hvordan festivaler som bruker besteforeldregenerasjonen som medhjelpere for å lære barna om gamle tradisjoner og skikker, kan også være interessant.
Sáhtášii maiddái leat miellagiddevaš guorahallat festiválaid mat geavahit áhkuid ja ádjáid buolvva veahkkin oahpahit boares árbevieruid ja dábiid.
Behovet for mer forskning omfatter både samiske festivaler i Norge, festivaler som avholdes i hele Sápmi, og urfolksfestivaler generelt.
Sihke Norgga sámi festiválaid, festiválaid mat leat vaikko gos Sámis ja álgoálbmotfestiválaid muđuige lea dárbu eanet dutkat.
Her vil et forskningssamarbeid med urfolksforskere over hele verden være både relevant og nyttig.
Dan dáfus livčče relevánta ja ávkkálaš dutkanovttasbargu álgoálbmotdutkiid gaskkas miehtá máilmmi.
4 Samisk som andrespråk
4 Sámegiella nubbingiellan
Kevin Johansen, cand.polit. UiT / Universidad de Granada.
Kevin Johansen, cand.polit. UiT / Universidad de Granada.
Seniorrådgiver hos Fylkesmannen i Nordland
Seniorráđđeaddi Nordlándda Fylkkamánnis
Sammendrag: Samisk som andrespråk har vært sterkt vektlagt av politikere og de som arbeider med samiskopplæring.
Čoahkkáigeassu: Politihkkarat ja sii geat barget sámegieloahpahusain leat ollu fuomášuhttán nubbingielat sámegiela.
Det har vært interesse for både elevtallsutvikling og i hvilken grad elevene oppnår tospråklighet.
Leat ollu beroštan ohppiidlogoovdáneamis ja man muddui oahppit olahit guovttegielatvuođa.
I denne artikkelen har jeg sett på elevtallsutviklinga de siste ti år.
Dán artihkkalis lean geahčadan ohppiidlogoovdáneami dan maŋemus logi jagis.
Den viser en betydelig nedgang for nord- og sørsamisk, men en markant oppgang for lulesamisk.
Dat čájeha ahte lea hirbmadit njiedjan davvi- ja lullisámegielas, ja mearkkašahtti ollu lassánan julevsámegielas.
Hvis man ser utviklinga de siste fem årene, har imidlertid nedgangen stoppet opp, og elevtallene har stabilisert seg for nord- og sørsamisk.
Jus geahččat dan vihtta maŋemus jagi ovdáneami, de oaidnit ahte davvi- ja lullisámegielas lea njiedjan bisánan ja ohppiidlohku lea stáđásmuvvan.
For lulesamisk har oppgangen fortsatt, men noe svakere enn de fem årene før det.
Julevsámegielas lea lassáneapmi joatkkašuvvan, muhto ii šat nu ollu go dan vihtta vuosttaš jagi.
Artikkelen finner ikke grunnlag for å påstå at de fleste andrespråkselevene ikke blir tospråklige.
Artihkkalis ii leat vuođđu dadjat ahte eanas nubbingielatoahppit eai šatta guovttegielagiin.
Dette kommer av de gode karakterene andrespråkselevene gjennomgående oppnår i faget, som er langt bedre enn karakterene i både norsk hovedmål og sidemål i Nord-Norge.
Dat boahtá das go nubbingielatohppiin leat dássedis buorit árvosánit fágas, ja dat leat ollu buorebut go árvosánit Davvi-Norgga dárogiela váldogielas ja nubbingielas.
Spesielt i muntlig skårer samiskelevene godt.
Earenoamážiid njálmmálaččat nagodit sámegieloahppit bures.
Språkopplæring tar tid, og artikkelen viser til internasjonal forskning som viser at det er en myte at barn nødvendigvis lærer språk så mye raskere enn voksne under ellers like vilkår.
Giellaoahpahallan váldá áiggi ja artihkal čujuha riikkaidgaskasaš dutkamii, mii čájeha ahte lea myhta ahte mánát ohppet giela nu ollu jođáneappot go rávis olbmot, dalle go leat seammalágan eavttut oahppamii.
Tålmodighet i språkopplæringa er derfor viktig.
Gierdevašvuohta lea mávssolaš giellaoahpahallamis.
Samtidig er det viktig å ha fokus på gode metoder for andrespråksopplæring og derfor vil kompetanseheving for samisklærere, spesielt i Ulpan-metoden, kunne ha stor innflytelse på læringsutbyttet for samiskelever.
Seammás lea dehálaš fuomášuhttit buriid vugiid nubbingielatoahpahussii. Danne lea sámegieloahpaheddjiide ávkkálaš gelbbolašvuođa loktet, earenoamážiid Ulpan-vuohki livčče hui ávkkálaš sámegieloahpahallamii sámegielat ohppiide.
I denne artikkelen vil vi se på elevtallsutviklinga i samisk som andrespråk i grunnskolen i Norge etter at det nye læreplanverket Kunnskapsløftet LK06 ble utvikla.
Dán artihkkalis áigut geahččat sámegiela nubbingielat ohppiidlogu ovdáneami vuođđoskuvllain Norggas, maŋŋil go ođđa oahppoplána Máhttolokten LK06 ráhkaduvvui.
Artikkelen vil se på lovverket som gir samiske elever rett til opplæring i samisk, innholdet i læreplanen for samisk som andrespråk og hvordan elevtallsutviklinga har vært for samisk som andrespråk.
Artihkal geahčada láhkaásahusa, mii addá sámegielat ohppiide rievtti oahppat sámegiela, sámegiela nubbingielat oahppoplána sisdoalu ja movt sámegiela nubbingielat ohppiidlohku lea ovdánan.
Deretter vil vi drøfte årsaker til elevtallsutviklinga og i hvilken grad kompetansemålene i læreplanen oppnås.
Dasto áigut guorahallat sivaid ohppiidlogu ovdáneapmái ja man muddui oahppoplána gelbbolašvuođamihtut olahuvvojit.
På bakgrunn av dette vil ulike mulige metoder for å styrke samiskopplæringa i andrespråk diskuteres.
Dieinna duogážiin áigut digaštallat iešguđetlágan vugiid mainna nanne nubbingielat sámegieloahpahusa.
I avslutninga av artikkelen blir tilrådinger skissert.
Loahpas dán artihkkalis ovdanbuktit neavvagiid dan ektui.
4.1.1 Lovhjemmel
4.1.1 Láhkavuođđu
Opplæringsloven kapittel seks regulerer rettigheter for samisk opplæring i Norge.
Oahpahuslága kapihttal guhtta ásaha rievtti sámegiel oahpahussii Norggas.
§ 6-2 sier: I samiske distrikt har alle i grunnskolealder rett til opplæring i og på samisk.
§ 6-2 cealká: «Sámi guovlluin lea buohkain vuođđoskuvlla ahkásaččain riekti oažžut oahpahusa sámegielas ja sámegillii.
Utanfor samiske distrikt har samar i grunnskolealder rett til opplæring i samisk.
Olggobealde sámi guovlluid lea vuođđoskuvlla ahkásaš sápmelaččain riekti oažžut oahpahusa sámegielas.
Departementet kan gi forskrifter om alternative former for slik opplæring når opplæringa ikkje kan givast med eigna undervisningspersonale på skolen.
Departemeanta sáhttá láhkaásahusaid bokte mearridit molssaevttolaš oahpahusvugiid go oahpahusa ii sáhte fállat skuvlla iežas oahpaheddjiiguin».
Opplæringslovutvalget og departementet behandla grundig spørsmålet om samisk opplæring i henholdsvis NOU 1995: 18 og Prp. 46. Langt på veg bygger reglene på den tidligere grunnskoleloven § 40 a.
Oahpahusláhkalávdegoddi ja departemeanta meannudedje vuđolaččat sámegieloahpahus gažaldaga NOU 1995: 18 ja Prp. 46 vuođul. Ollu njuolggadusat leat huksejuvvon ovddit vuođđoskuvlalága § 40 a ektui.
I NOU 1995: 18 s. 254–258 presiseres at det i forbindelse med opplæring i og på samisk er viktig å ta utgangspunkt i grunnskolelova § 108, samt i de folkerettslige forpliktelser Norge har.
NOU 1995: 18 s. 254–258 dárkkuha ahte go guoská oahpahussii sámegielas ja sámegillii, de lea mávssolaš vuolggasadji Vuođđolágas § 108, ja dat álbmotrievttalaš geatnegasvuođat mat Norggas leat.
Alle samiske elever har rett til samiskopplæring i Norge.
Buot sápmelaš ohppiin lea riekti sámegieloahpahussii Norggas.
Denne retten er ubestridelig og avhenger således ikke av om skoleeier kan skaffe lærere, osv. Det er også slik at eleven sjøl velger hvilket samisk språk de vil ha opplæring i.
Dan rievtti ii sáhte gieldit ja lea sorjjasmeahttun dasa ahte nagoda go skuvlaeaiggát háhkat oahpaheddjiid vai ii ja nu ain. Lea maid nu ahte oahppi ieš mearrida makkár sámegielas áigu oahpahusa.
Fra og med åttende trinn kan eleven sjøl velge om hun/han fortsatt skal ha samiskopplæring, på lik linje med at elevene sjøl velger hvilken målform de skal ha som hovedmål og sidemål.
Gávccát klássa rájes sáhttá oahppi ieš válljet jus áigu joatkit sámegieloahpahusain seamma ládje go oahppit ieža válljejit makkár giela áigot vuosttašgiellan ja nubbingiellan.
4.1.2 Historisk tilbakeblikk på læreplanverk i skolen
4.1.2 Ruovttoluottageahčastat skuvlla oahppoplánaid historjái
Helt tilbake til 1959 sa folkeskoleloven at samisk kunne brukes som opplæringsspråk etter bestemmelse fra departementet.
1959 rájes celkkii álbmotskuvlaláhka ahte sámegiela galgá sáhttit atnit oahpahusgiellan nugo departemeanta lei mearridan.
Det tok noen år før dette ble praksis, og det var også misnøye fra samisk hold med at det samiske ikke kom sterkere med i utkastene til Mønsterplanen for grunnskolen fra 1974, M74.
Manai muhtin jagiid ovdal go praktihkalaččat doaimmahuvvui ja sápmelaččaid bealis moite go sámegiella ii boahtán čielgaseappot ovdán Vuođđoskuvlla minsttarplána 1974 – M74 álgoárvalussii.
Da M74 ble vedtatt, sto det i forordet:
Go M74 mearriduvvui, de čuoččui álgosánis ná:
I samsvar med ønsker som er kommet fram i Stortinget og på annet hold, er innslaget om samisk kultur og historie styrket gjennom hele planen.
«Sávaldagaid ektui mat leat boahtán ovdán Stuoradikkis ja eará sajiin, de lea sámi kultuvra ja historjá nannejuvvon olles plánas.»
Det neste læreplanverket, Mønsterplanen for grunnskolen fra 1987, M87, la til grunn at M74 ikke tok høyde for opplæring for samiske elever tuftet på samisk språk og kultur.
Nubbi oahppaplána, Vuođđoskuvlla minsttarplána 1987 – M87, vuođđuduvvui dan ala ahte M74 sápmelaš ohppiin váillui oahpahus, mii lei vuođđuduvvon sámi giela ja kultuvrra ala.
M87 slo fast:
M87 deattuhii:
Skoletilbudet for samiske barn bygger på det grunnleggende prinsipp at skolen skal være en integrert del av samfunnet.
“Skuvlafálaldat sámi mánáide huksejuvvo dan vuđolaš prinsihpas ahte skuvla galgá leat fátmmasteaddji oassin servodagas.
Samenes etniske identitet, knyttet til sosiale og kulturelle forhold, danner en viktig forutsetning for læring.
Sápmelaččaid čearddalaš identitehta, mii lea čadnon sosiála ja kultuvrralaš dilálašvuođaide, ásaha mávssolaš eavttuid oahppamii.
Ved å ta utgangspunkt i den samiske kulturen vil skolen på den ene side styrke elevenes identitetsfølelse og selvtillit, og på den andre side være med på å bevare og videreutvikle den samiske kulturarven.
Go sámi kultuvra lea vuolggasadjin, de skuvla nanne ohppiid identitehtadovddu ja iešluohttámuša, ja nuppe dáfus fas seailluha ja ovdánahttá sámi kulturárbbi.
1987 var også året da andrespråksopplæring i samisk ble innført i Norge.
” 1987 lei maid jahki go nubbingielat oahpahus ásahuvvui Norggas.
Målsettingen var at elevene skulle bli funksjonelt tospråklige.
Ulbmil lei ahte oahppit galge šaddat doaibmi guovttegielagiin.
Sjøl om flere hevder at skolen i praksis ikke oppfylte målsettingene nedfelt i M87, gir dette likevel et signal om at det samiske skulle tas mer på alvor i den nasjonale skolen.
Vaikko máŋggas oaivvildit ahte skuvla duohtadilis ii ollašuhttán M87 ulbmiliid, de addá dat signála ahte sámevuohta galggai eambbo duođas váldot našuvnnalaš skuvllas.
1997 var imidlertid det kanskje viktigste merkeåret i samisk skolehistorie.
1997 lea goitge dat mávssoleamos mearkajahki sámi skuvlahistorjjás.
Da fikk samiske elever et eget læreplanverk, L97S, som skulle være likeverdig med de nasjonale læreplanene.
De ožžo sápmelaš oahppit sierra oahppoplána, L97S, mii galggai leat dássálaga našuvnnalaš oahppoplánaiguin.
Et likeverdig læreplanverk betydde ikke at det skulle være identisk.
Ovttaárvosaš oahppoplána mearkkaša ahte ii dárbbaš leat juste seammalágan.
Den samiske læreplanen skulle blant annet legge vekt på særskilte kompetansebehov i samiske samfunn.
Sámi oahppoplána galggai earret eará fuomášuhttit sierralágan gelbbolašvuođadárbbuid sámi servodagas.
Ole Henrik Magga, som på det tidspunktet enda var sametingspresident, beskriver i sin artikkel «Den samiske læreplanen for grunnskolen – en arbeidsulykke?
Ole Henrik Magga, gii dalle lei vuos sámediggepresideanta, čilge artihkkaliiddis Den samiske læreplanen for grunnskolen – en arbeidsulykke?
» (1999) prosessen fram til at læreplanen ble et faktum.
(1999) movt oahppoplánaproseassa šattai duohtan.
L97S ble ikke til uten betydelig arbeidsinnsats fra Sametinget og daværende Samisk utdanningsråd.
L97S ii šaddan Sámedikki ja dalá Sámi oahpahusráđi rahčamušaid haga.
L97S skulle dyktiggjøre samiske elever til å fungere både i samiske samfunn og i storsamfunnet.
L97S galggai dahkat sámi ohppiid čeahpibun doaibmat sihke sámi servodagas ja stuora servodagas.
Imidlertid ville ikke alle samiske elever få anledning til å følge den samiske læreplanen.
Goitge ii lean vejolašvuohta buot sámi ohppiin čuovvut sámi oahppoplána.
Det ble avgjort at de som bodde i forvaltningsområdet for samisk språk, skulle benytte den.
Mearriduvvui ahte sii geat orrot sámegiela hálddašanguovllus sáhtte čuovvut dan.
Dette skapte betydelige reaksjoner fra enkelte foreldre i blant annet Tana, og det førte til opprettinga av en privatskole i bygda.
Dat dagahii hirbmat reakšuvnna muhtin váhnemiin earret eará Deanus, mii maid mielddisbuvttii ahte dohko ásahedje priváhtaskuvlla.
Utenfor forvaltningsområdet fulgte samiske elever det nasjonale læreplanverket L97, men fulgte samisk læreplan i faget samisk.
Olggobealde sámegiela hálddašanguovllu čuvvo sámi oahppit našuvnnalaš oahppoplána L97, muhto čuvvo sámi oahppoplána sámegielfágas.
Man kan hevde at dette førte til ei forskjellsbehandling av samiske elever.
Sáhttá dadjat ahte dan dihte sámi oahppit vealahuvvojedje.
Samtidig ville det vært krevende for lærere å forholde seg til elever som fulgte to ulike læreplanverk i samme klasserom.
Seammás livčče oahpaheddjiide šaddan gáibideaddjin go muhtin oahppit seamma klássalanjas čuvvot guokte oahppoplána.
I det nasjonale læreplanverket skulle det imidlertid være «samiske stolper» med mål for hva elevene skulle lære om samiske forhold.
Našuvnnalaš oahppoplánas galge leat “sámi stoalpput” maid mihttu galggai leat dat maid oahppit galge oahppat sámi dilálašvuođaid birra.
I Norge har det vært tradisjon for med jevne mellomrom å gjennomføre skolereformer.
Norggas lea leamaš árbevierru gaskkohagaid čađahit skuvlaođastusaid.
I juni 2004 vedtok Stortinget reform i grunnskolen og videregående opplæring.
Geassemánu 2004 mearridii Stuoradiggi reforpma vuođđoskuvlii ja joatkkaskuvlii.
Denne reformen førte til Kunnskapsløftet LK06 og LK06S for forvaltningsområdet for samisk språk.
Dát reforbma mielddisbuvttii Máhttoloktema LK06 ja LK06S sámegiela hálddašanguvlui.
Artikkelforfatteren var prosjektleder i Sametinget med ansvar for å sikre det samiske innholdet i Kunnskapsløftet og kjenner det således fra innsiden.
Artihkalčálli lei Sámedikki prošeaktajođiheaddji, geas lei ovddasvástádus sihkkarastit sámi sisdoalu Máhttoloktemii ja dakko bokte dovdá bures dan siskkáldasat.
Arbeidet med L97S medførte at mye av de juridiske avklaringene for et samisk likeverdig læreplanverk alt var avklart.
L97S bargu mielddisbuvttii ahte sámi ovttadássásaš oahppoplána ektui ledje ollu juridihkalaš čielggadeamit juo čielggaduvvon.
Derfor var ikke dette noe det måtte arbeides mye med ved utarbeidingen av de likeverdige parallelle samiske læreplanene.
Danne eai dárbbašan daiguin bargat nu ollu go ráhkadedje ovttadássásaš buohtalas oahppoplánaid.
I LK06 er det nedfelt kompetansemål som elevene skal oppnå i opplæringsløpet.
LK06 lea biddjon gelbbolašvuođamihttu maid oahppit galget olahit oahpahusas.
Læreplanene har status som forskrift slik at elevene har rett til å få opplæring til de ulike kompetansemålene.
Oahppoplánat lea láhkaásahusa stáhtus, vai ohppiin lea riekti oažžut oahpu dain iešguđet gelbbolašvuođamihtuin.
I hvilken grad kompetansemålene faktisk blir innfridd, vil vi komme tilbake til seinere i artikkelen.
Man muddui gelbbolašvuođamihtut olahuvvojedje, dan birra mii ságastallat maŋŋelis artihkkalis.
Man kan hevde at L97S var banebrytende for samiskopplæring, siden læreplanen for samiske elever var noe helt annet enn tidligere læreplaner.
Sáhttá lohkat ahte L97S lei ovdavázzin sámegieloahpahussii, go oahppoplána sámi ohppiide lei áibbas earálágan go ovdal lei leamaš.
Samtidig hadde LK06 en enda sterkere vektlegging av samisk.
Seammás lei LK06 sámevuohta nannosit deattuhuvvon.
Aldri før hadde det vært så mange samiske kompetansemål i et læreplanverk.
Eai goassige ovdal lean leamaš nu eatnat sámi gelbbolašvuođamihtut oahppoplánas.
På dette tidspunktet slo opplæringsloven fast at Sametinget hadde myndighet til å fastsette samiske kompetansemål i nasjonale læreplaner innenfor rammer og omfang gitt av departementet.
Dan áigodagas daddjui ahte Sámedikkis lei váldi mearridit gelbbolašvuođamihtuid našuvnnalaš oahppoplánaide daid rámmaid ja viidodaga siskkobealde maid departemeanta lea addán.
Når det gjelder læreplanene i samisk språk, ble de fastsatt av Sametinget.
Go guoská oahppoplánaide sámegiela ektui, de daid mearrida Sámediggi.
Da læreplanutkastene ble lagt ut til høring, skapte det økte innholdet av samiske kompetansemål sterke reaksjoner i media.
Go oahppoplánaálgoárvalusat biddjojedje gulaskuddamii, de dat lasihuvvon sámi gelbbolašvuođamihtut dagahedje rieja medias.
Flere mente at det var altfor mye samisk innhold.
Oallugat oaivvildedje ahte lei beare ollu sámi sisdoallu.
Noen mente dette var politisk overkorrekt, andre mente Sametinget hadde fått altfor stor makt i læreplanarbeidet.
Muhtimat ges oaivvildedje ahte lei politihkalaš badjelmearálašvuohta, ja earát fas oaivvildedje ahte Sámedikkis lei beare ollu fápmu oahppoplánabarggus.
Undertegnede sammenfattet høringen av flere av læreplanene for Utdanningsdirektoratet.
Artihkkala čálli lea čoahkkáigeassán máŋga oahppoplána Oahpahusdirektoráhta ovddas.
Blant dem som avga høringsuttalelse, var det ei unison holdning at det samiske hadde fått for stor plass i læreplanverket.
Ledje earret eará sii, geat bukte cealkámuša gulaskuddamis, geat oaivvildedje ahte sámevuohta lei ožžon beare stuora saji oahppoplánas.
Spesielt læreplanene i norsk, der elevene også skulle lære samiske bokstaver, og læreplanen i historie med fem samiske kompetansemål vakte reaksjoner.
Reakšuvnnaid dagahedje earenoamážiid dárogiela oahppoplánas, mas oahppit galge maid oahppat sámi bustávaid, ja historjjá oahppoplánas mas ledje vihtta sámi gelbbolašvuođamihtu.
Da LK06 ble vedtatt, var derfor det samiske innholdet noe redusert sammenliknet med høringsutkastet, men omfanget av samisk innhold var likevel mer omfattende enn i noe tidligere læreplanverk.
Go LK06 mearriduvvui, de lei dan geažil sámi sisdoallu unniduvvon gulaskuddanárvalusa ektui, muhto goitge lei sámi sisdoallu eambbo viidát go goassege ovdal lei leamaš oahppoplánas.
Det mest interessante i debatten var likevel ikke reaksjonene som kom fra voksne, men den betydelige forskjellen i tilnærmingsmåte til samiske spørsmål mellom generasjonene.
Eanemus beroštahtti áššit digaštallamis eai lean reakšuvnnat rávis olbmuin, muhto dat stuora erohusat das movt buolvvaid gaskkas lahkonedje sámi gažaldagaide.
Alle skoleelever som ble intervjuet i de mange nyhetsreportasjene om saken, var udelt positive til å lære mer om samiske forhold.
Buot oahppit, geaid jearahalle dán áššis daid oallut ođasreportášaiguin ledje eanas positiivvalaččat, go besse oahppat eambbo sámi dilálašvuođaid birra.
4.2 Læreplaner i samisk som andrespråk
4.2 Sámegiela nubbingielat oahppoplánat
Læreplanene i samisk språk var det derimot ingen reaksjoner mot i høringen.
Sámegiela oahppoplánaide ii lean makkárge reakšuvdna gulaskuddamis.
Departementet avgjorde at de samiske læreplanene skulle være «likeverdige, parallelle læreplaner» og således ha samme status som læreplanene i norsk.
Departemeanta mearridii ahte sámegiela oahppoplánat galge leat “ovttaárvosaččat, buohtalas oahppoplánat” ja nu de lea seamma stáhtus go dárogiela oahppoplánain.
De samiske læreplanene skulle være gjennomgående, det vil si at de omfattet hele grunnopplæringa fra Vg1 til siste år på videregående.
Sámi oahppoplánat galge sisttisdoallat olles vuođđooahpahusa Jk1 rájes gitta maŋemus jahkái joatkkaskuvllas.
Imidlertid var det en sentral forskjell på de samiske læreplanene og nasjonale læreplaner.
Goitge lei guovddáš erohus sámi oahppoplánain ja našuvnnalaš oahppoplánain.
Sametinget tok høyde for det faktum at samiske barn begynner med samiskopplæring i skolen til ulike tidspunkt.
Sámediggi oaivvildii ahte sámi mánát oahppagohtet sámegiela skuvllas iešguđet agis.
I andre fag følger man oppsettet med at man begynner med faget på det og det trinnet.
Eará fágain čuovvu dan fága oahpahusa duon ja duon klássa rájes.
Samiske elever kan i prinsippet begynne med samisk på alt fra første til tiende klasse, og til og med motta begynneropplæring i samisk på videregående med den nye læreplanen samisk 4. På bakgrunn av dette ble de samiske læreplanene ikke trinninndelt, men nivå inndelt.
Sámegiela oahppit sáhttet prinsihpalaččat álgit sámegielain vuosttaš gitta logát klássa rájes, ja goitge beassat álgit álggahalli oahpahussii sámegielas joatkkaskuvllas dainna ođđa sámegiela 4 oahppoplánain. Dainna duogážiin eai juhkkojuvvon sámegiela oahppoplánat cehkiid mielde, muhto dásiid mielde.
Læreplanen er delt inn i nivå 1b, 2b og 3b (som gjelder for barnetrinnet), deretter nivå 1–9. Det vil si at en førsteklassing som begynner med samisk, da starter på 1b.
Oahppoplána lea juhkkon dásiid mielde, nugo 1b, 2b ja 3b (mii guoská mánáidceahkkái), dasto dássi 1-9. Dat mearkkaša ahte vuosttaš klássa mánná, mii oahppagoahtá sámegiela álgá 1b.
Dette er begynneropplæring der eleven ofte ikke kan lese og skrive enda.
Dat lea álggahalli oahpahus mas oahppi dávjá ii máhte vuos lohkat ja čállit.
En femteklassing som begynner med samisk, begynner på nivå 1, som er det fjerde laveste nivået, men som ikke lenger er begynneropplæring i lesing og skriving.
Viđat klássa mánná gii álgá sámegieloahpahusain, álgá dássi 1, mii leat dat njealját vuolemus dássi, mii ii leat šat álggahallioahpahus lohkamis ja čállimis.
Totalt sett har vi tre læreplaner i samisk som andrespråk: Samisk som andrespråk 2 (som er den andrespråklæreplanen som legger til grunn høgest måloppnåelse), Samisk som andrespråk 3 (som erstattet den tidligere læreplanen i samisk språk og kultur) og Samisk som andrespråk 4 (som er beregnet for dem som begynner med samisk i videregående opplæring).
Sámegiela nubbingiella 2, lea dat nubbingielat oahppoplána mii vuođđuduvvo dan ala ahte joksá alimus mihtuide. Sámegiela nubbingiella 3 (mii bođii sámi giela ja kultuvrra oahppoplána sadjái) ja sámegiela nubbingiella 4, mii lea ovdal juo namuhuvvon, lea oaivvilduvvon sidjiide geat álget sámegielain joatkkaskuvllas.
De samiske læreplanene er ellers bygget opp som øvrige læreplaner med formål, grunnleggende ferdigheter i muntlig, skriftlig, lesing, regning og i bruk av digitale verktøy.
Sámegiela oahppoplánat leat muđui huksejuvvon nugo eará nai oahppoplánat, maid ulbmil lea oahppat vuođđomáhttu njálmmálaččat, čálalaččat, lohkamis, rehkenastimis ja go geavaha digitála veahkkeneavvuid.
I formålet til læreplanen står det:
Oahppoplána ulbmiliin čuožžu:
Faget samisk som andrespråk skal sammen med faget norsk legge grunnlaget for utvikling av elevenes funksjonelle tospråklighet, og bidra til at den enkelte elev får kunnskaper, motivasjon og trygghet til å velge samisk som kommunikasjonsspråk.
Sámegielfága nubbingiellan galgá searválaga dárogielfágain addit vuođu ohppiid doaibmi guovttegielatvuhtii, ja leat veahkkin dasa ahte juohke oahppi oažžu máhtu, movtta ja oadjebasvuođa válljet sámegiela gulahallangiellan.
For elever med tospråklig opplæring er det derfor viktig med et nært samarbeid mellom de to fagene.
Ohppiin geain lea guovttegielat oahpahus lea dan dihte dehálaš ahte diet guovtti fágas lea lagas ovttasbargu.
Videre er læreplanene delt inn i hovedområder som omhandler skriftlig, muntlig og språk, kultur og litteratur.
Viidásit lea oahppoplána juhkkon guovtti váldooassái mii válddahallá ahte oahppi birge čálalaččat ja njálmmálaččat ja oahppá giela, kultuvrra ja girjjálašvuođa birra.
Innenfor hvert av hovedområdene er det nedfelt kompetansemål som eleven skal oppnå i løpet av opplæringa.
Juohke váldosuorggis lea biddjon gelbbolašvuođamihttu maid oahppi galgá olahit oahpahusa áigodagas.
4.3 Fag- og timefordelingen
4.3 Fága- ja diibmojuohku
Fag- og timefordelingen har alltid vært et utfordrende tema for samiskelever.
Fága- ja diibmojuohku lea álo leamaš hástaleaddji fáddá sámegielohppiide.
I praksis har sentrale myndigheter og Sametinget hatt et ulikt utgangspunkt her.
Duohtadilis lea guovddáš eiseválddiin ja Sámedikkis leamaš goabbatlágan vuolggasadji dan ektui.
Departementet har ment at samiske elever skal ha alt innhold i øvrige fag i lik grad som andre elever, og at samisk skal komme på toppen, mens Sametinget har ment at samisk skal implementeres i opplæringa slik at det ikke kommer utenom ordinær opplæringstid.
Departemeanta lea oaivvildan ahte sámegielohppiin galgá leat visot sisdoallu dain eará fágain seamma ládje go eará ohppiin ja sámegiella galgá boahtit lassin vel dasa. Sámedikki bealis ges leat oaivvildan ahte sámegiela galgá sisagođđit oahpahussii, vai dat ii gártta olggobeallái dábálaš oahpahusáiggi.
Det er flere årsaker til dette.
Leat máŋga siva dasa.
Blant annet mener man naturligvis at samisk bør behandles som andre fag.
Earret eará oaivvilduvvo ahte sámegiella ferte meannuduvvot nugo eará nai fágat.
Like viktig er det at erfaringer viser at om samiskelever må sitte igjen på skolen og ha samisk opplæring når andre elever går hjem, så er det lite motiverende å følge slik opplæring.
Seamma dehálaččat leat vásáhusat mat čájehit ahte sámegieloahppit fertejit báhcit skuvlii ja oahppat sámegiela go eará oahppit mannet ruoktot, mii fas ii movttiidahtte čuovvut dakkár oahpahusa.
Som regel har departementet og Sametinget funnet fram til pragmatiske kompromisser på dette området.
Dábálaččat leat departemeanttas ja Sámedikkis gávdnan pragmáhtalaš gaskaneassoahpamuša dán áššis.
Artikkelforfatteren gir i sin jobb veiledning overfor kommuner som har elever med samiskopplæring.
Artihkkalčálli addá iežas barggu oktavuođas ráđi suohkaniidda main leat oahppit sámegieloahpahusas.
Det vanligste spørsmålet jeg får, er hvor timene til samisk skal tas fra.
Dábáleamos gažaldat maid oaččun lea ahte gos sámegiel diimmuide galget juolludit diimmuid.