pere/sami_parallel huggingface dataset:
De ville laksebestandene er i mange områder av stor betydning for samisk kultur og samfunnsliv .
Sámi kultuvrii ja servodateallimii leat luonddu luossamáddodagat hui mávssolaččat eatnat guovlluide .
Dette gjelder ikke minst i Finnmark , som sammen med Kolahalvøya har de mest livskraftige bestandene av atlantisk villaks i hele artens utbredelsesområde .
Dát guoská vuosttamuččat Finnmárkui , mii lea dat guovlu , oktanis Guoládagain , gos gávdnojit atlánttalaš luondduluosaid eallinnávccalaččamus máddodagat mat oppalohkái leat šlája viidánusguovllus .
Her har vi også Tanavassdraget , der det tradisjonelle samiske laksefisket utgjør en svært viktig kulturbærer . Regjeringen er nå i ferd med å ta et vesentlig løft for å sikre de ville laksebestandene , jf. St.meld. nr. 33 ( 1999–2000 ) Om regjeringens miljøvernpolitikk og St.meld. nr. 24 ( 2000–2001 ) Om rikets miljøtilstand .
Ráđđehus lea dál bargagoahtán váldit dettolaš loktema váfistan dihtii luonddu luossamáttdodagaid , veardit st.meld. nr. 33 ( 1999–2000 ) Om regjeringens miljøvernpolitikk ( st. dieđ. nr. 33 ( 1999–2000 ) Ráđđehusa birasgáhttenpolitihka birra ) ja st.meld. nr. 24 ( 2000–2001 ) Om rikets miljøtilstand ( st. dieđ. nr. 24 ( 2000–2001 ) Riikka birasdili birra ) .
14.3.10 Tiltak – fiskeri
14.3.10 Doaibmabijut – guolástus
Regjeringen vil gå gjennom problemstillingene omkring infrastruktur og mottaksanlegg og vurdere egnede virkemiddeltiltak .
Ráđđehus áigu guorahallat čuolbmabidjamiid mat gusket infrastruktuvrii ja guollevuostáváldinrusttegiidda ja árvvoštallat heivvolaš váikkuhangaskaomiid .
Regjeringen vurderer nå forslag fra Grensedragningsutvalget om regler for snurrevad .
Ráđđehus árvvoštallá dál Rádjegeassinlávdegotti snoranuohttenjuolggadusaide guoski evtto-husa .
Regjeringen vil legge til rette for en forsvarlig forvaltning av kongekrabben og i den forbindelse vurdere forslagene som kommer fra arbeidsgruppen nedsatt av Fiskeridepartementet .
Ráđđehus áigu láhčit dili vai gonagasreappá hálddaheapmi šaddá dohkkehahttin ja dan oktavuođas áigu árvvoštallat evttohusaid , mat bohtet Guolástusdepartemeantta nammadan bargolávdegottis .
Det legges opp til å tildele to oppdrettskonsesjoner , med spesielle tilleggsforutsetninger , lokalisert til Hellemofjorden i Tysfjord kommune
Lea áigumuššan juohkit guokte biebmankonsešuvnna , main leat sierra lasseeavttut , ja báiki lea Oarjjevuodna Divttasvuona suohkanis
Rettighetshavere og lokalsamfunn vil få et større ansvar for forvaltningen av laksefisket , samtidig som Sametinget vil bli trukket inn i lakseforvaltningen i områder med samisk bosetting .
Vuoigatvuođalaččaide ja báikkálašservodagaide addojuvvojuvvo stuorát ovddasvástádus luossabivddu hálddaheamis , dan seammás go Sámediggi gessojuvvo mielde luossahálddaheapmái dain guovlluin gos ásset sámit .
14.4 Næringskombinasjoner
14.4 Lotnolasealáhusat
Kombinasjonstilpasning gir en fleksibel utnyttelse av naturressursene .
Lotnolasheiveheapmi addá vejolašvuođa máškkidis vugiin atnit ávkki luondduvalljodagain .
Denne formen for ressursutnyttelse kjennetegnes av allsidighet og balanse i ressursuttaket .
Dán valljodatávkkástallama dovdomearkan lea máŋggabealátvuohta ja dássedeaddu valljodatvárreváldimis .
Marginale ressurser gir ofte ikke tilstrekkelig økonomisk grunnlag for å basere næringsdrift på én type virksomhet eller ett yrke .
Marginála valljodatvárit dávjá eai atte doarvái ekonomalaš vuđđosa vuođđudit ealáhusdoaimma duššefal ovttašlájat doibmii dahje fidnui .
Næringslivet i de samiske bosettingsområdene har gått gjennom mange av de samme endringsprosessene som i landet for øvrig , med tiltakende spesialisering innen primærnæringene .
Sámi ássanguovlluid ealáhuseallin leat čađamannan ollu dain seammá rievdanproseassaid mat muđuige riikkas leamašan , mas vuođđoealáhusain lea lassáneaddji suorgáseapmi .
Faktorer som klima , ressurs- og arealgrunnlag samt tradisjon og geografisk lokalisering har likevel gjort at næringskombinasjoner spiller en større rolle i samiske enn i de fleste norske bosettingsområder .
Bealit , nu mo dálkkádagat , valljodatvárit ja areálavuođus ja nu maiddái árbevierut ja geográfalaš sajusteapmi , leat dattege dagahan lotnolasealáhusaid mearkkašumi stuorábun sámi ássanguovlluin go eanaš dážaid ássanguovlluin .
Et slående trekk ved samenes materielle tilpasning er allsidigheten i ulike typer kombinasjon av næringer .
Sámi ávnnašlaš heiveheami mihtilmaš iešvuohtan lea máŋggabealátvuohta ealáhusaid iešguđet lotnolasšlájain .
Denne allsidigheten har vært en nødvendig forutsetning for eksistens i marginale områder .
Máŋggabealátvuohta lea leamaš dárbbašlaš ovdehussan marginála guovlluid birgenlágis .
Kombinasjonstilpasning av nyere virksomheter synes like naturlig som de mer tradisjonelle næringskombinasjonene .
Ođđa ealáhusaid lotnolasheiveheapmi orru leamen seamma lunddolaš go árbevirolaš lotnolasealáhusat .
Regjeringen vil arbeide for at rammevilkårene for næringskombinasjonene tilpasses behovene og at det fortsatt legges til rette for kombinasjonsbruk i områder med samisk befolkning .
Ráđđehus áigu bargat dan ala ahte lotnolasealáhusaid rámmaeavttut heivehuvvojit dárbbuide ja ahte galgá ain láhččojuvvot dilli lotnolasdoaluide dain guovlluin gos ásset sámit .
Støtte til og utvikling av næringskombinasjoner bør være et særlig ansvar for Samisk utviklingsfond .
Sámi ovddidanfoandda vásedin ovddasvástádus berre leat addit doarjaga ja gárgedit lotnolasealáhusaid .
14.4.1 Duodji – samisk håndverk og husflid
14.4.1 Duodji – sámi giehtaduodji
Duodji er i ferd med å få økt betydning som næring og har stor betydning , spesielt for samiske kvinner .
Duojis lea šaddagoahtán lassáneaddji mearkkašupmi ealáhussan , ja dat lea hui deaŧalaš erenoamážit sámi nissoniidda .
Støtte til næringskombinasjoner fra Samisk utviklingsfond gir god mulighet til å utøve duodji sammen med andre næringer .
Lotnolasealáhusdoarjja Sámi ovddidanfoanddas addá buriid vejolašvuođaid bargat dujiin lotnolasat eará ealáhusaiguin .
En utfordring er å forbedre distribusjon og markedsføring av duodjiprodukter .
Hástalussan lea buoridit duodjegálvvuid juohkášumi ja márkanfievrrideami .
Gjennom « læreplan i duodjiš har duodji fått en plass som fag i skolen .
Duodji lea « duoji oahppoplánain » šaddan fágan skuvlii .
Duodji har også status som verneverdig fag .
Duodji lea maiddái olahan gáhttenveara stáhtusa .
Det er utviklet retningslinjer for å avlegge svennebrev i duodji .
Duoji fágareivve váldimii leat ráhkaduvvon njuolggadusat .
Svennebrevordningen har sikret formidling av verdifull kompetanseoverføring fra eldre og erfarne duodjiutøvere til lærlinger .
Fágareiveortnegiin váfistuvvo árvvolaš gelbbolašvuođasirdášumi gaskkusteapmi boarráset ja hárjánan duojáriin bargoohppiide .
Det er viktig å videreutvikle lærlingeordningen for å sikre rekruttering til faget .
Bargooahppiortnega lea dárbbašlaš gárgedit vai váfista bestema fágii .
Sametinget understreker det betydelige utviklingspotensialet duodji har som fag , kultur og næring , dersom rammebetingelsene legges til rette .
Sámediggi deattuha duoji mealgadis gárgedanvejolašvuođa fágan , kultuvran ja ealáhussan , juos beare láhččojuvvojit rámmaeavttut .
Sametinget peker også på betydningen av duodji for kvinner , for samisk språk og som identitetsskapende samisk aktivitet .
Sámediggi maiddái fuomášuhttá man stuorra mearkkašupmi duojis lea nissoniidda , sámi gillii ja identitehta nannejeaddji sámi doaibman .
For blant annet å stimulere til næringsetablering , har Sametinget utarbeidet et femårig utviklingsprogram for duodji .
Ealáhusálggaheami movttiidahttima várás lea Sámediggi ráhkadan viđajagi gárgedanprográmma duodjái .
14.4.2 Innlandsfiske
14.4.2 Jávrebivdu
Innlandsfiske har fra gammelt av vært en viktig del av næringsgrunnlaget for den samiske befolkningen .
Sámi veahkadahkii lea jávrebivdu doloža rájes leamaš deaŧalaš oassin ealáhusvuđđosis .
Fremdeles er innlandfiske en viktig inntektskilde for enkelte kombinasjonsutøvere .
Velá dálge lea jávrebivdu deaŧalaš áigáboahtu muhtun lotnolasealáhusdolliide .
Kultivering av utvalgte vann vil kunne øke mengden kvalitetsfisk både for næringsfiskere og fritidsfiskere , og dermed inntektsmulighetene i enkelte samiske områder .
Go dikšu dihto jávrriid , sáhttá oažžut guliid lassánit main lea buorre kvalitehtta sihke ealáhusguolásteddjiid ja astoáiggeguolásteddjiid várás , ja dainna lágiin lasihit sámi guovlluid boahtovejolašvuođaid muhtun guovlluin .
En økt satsing på innlandsfiske bør følges opp av en bevisst satsing på forskning og kompetanseoppbygging for å finne optimalt bærekraftig høstingsnivå i ulike typer innsjøer , samt mer kostnads- og arbeidseffektive fiskeredskaper og metoder .
Go dál eambbo bidjá návccaid jávrebivdui , berre dán čuovvolit dihtomielalaš dutkamiin ja gelbbolašvuođaloktemiin vai gávnnaha optimála bissovaš bivdindási iešguđetge jávrris , ja guolástanneavvuid ja - vugiid , mat geahpedit goluid ja barggu .
Ved hjelp av regionale virkemidler skal det bygges et mottaks- og serviceanlegg for innlandsfisk i Karasjok .
Guovlluguovdasaš váikkuhangaskaomiiguin galgá huksejuvvot guollevuostáváldin- ja bálvalusrusttet Kárášjohkii .
Innlandsfiskenæringen er avhengig av et slikt mottaksanlegg som er tilgjengelig når fisket pågår .
Jávrebivdu dárbbaša divdna dákkár vuostáváldinrusttega mii lea olámuttos dalle go guolásteapmi dáhpáhuvvá .
Salg og markedsføring av fisken bør i størst mulig grad koordineres for å få ned kostnadene i forbindelse med omsetningen .
Guliid vuovdin ja márkanfievrrideapmi berre eanemus lágis oktiiordnejuvvot vai seastá goluid gávpejoru oktavuođas .
På ulike måter kan innlandsfiske inngå som aktivitetstilbud i en målrettet reiselivssatsing .
Jávrebivdu sáhttá iešguđetlágan vugiin leat oassin ulbmillaš mátkeeallinealáhusbarggu nannemis .
En sentral utfordring vil være å få til samarbeid mellom innlandsfiskere og fritidsfiskere .
Guovdilis hástalussan lea hukset ovttasbarggu jávrebivdiid ja astoáiggebivdiid gaskii .
På sikt kan oppdrett av ulike arter innlandsfisk bli en vekstnæring i samiske områder .
Guhkit áigái sáhttá iešguđetlágan jávreguliid biebman šaddat ovdánusealáhussan sámi guovlluin .
For å få til dette , er det nødvendig med forskning og utviklingsarbeid for å finne frem til landbaserte oppdrettsanlegg som er sikre i forhold til forurensning , rømming og sykdomsspredning .
Go dán galgá ollašuhttit , dárbbašá čađahit dutkan- ja gárgedanbargu gávnnahan dihtii gáddevuđđosaš biebmanrusttegiid , mat leat oadjebasat nuoskkideami , lovpema ja dávddaidnjoammuma vuostá .
Oppdrettsfisk vil kunne øke mengden fisk til mottaksanlegg for innlandsfisk , og således forlenge slaktesesongen og øke lønnsomheten for slike anlegg .
Biebmoguolit sáhttet lasihit guollehivvodaga jávreguollevuostáváldinrusttegii , ja dainna lágiin guhkiduvvo njuovvanáigodat ja nu lassána dákkár rusttegiid gánnáhahttivuohta .
14.4.3 Tiltak
14.4.3 Doaibmabijut
Regjeringen vil arbeide for at rammevilkårene for næringskombinasjonene tilpasses behovene og at det fortsatt legges til rette for kombinasjonsbruk i områder med samisk befolkning .
Ráđđehus áigu bargat dan ala ahte lotnolasealáhusaid rámmaeavttut heivehuvvojit dárbbuide ja ahte galgá ain ovddasguvlui láhččojuvvot dilli lotnolasdoaluide guovlluin gos lea sámi veahkadat .
Regjeringen vil arbeide for at Sametinget kan få økt innflytelse og ansvar i næringspolitikken .
Ráđđehus áigu bargat dan ala ahte Sámediggi oažžu eambbo váikkuhanválddi ja stuorát ovddasvástádusa ealáhuspolitihkas .
14.5 Jordbruk
14.5 Eanadoallu
14.5.1 Status
14.5.1 Dilli
I følge Sametingets jordbruksplan , er næringslivet i samiske bosettingsområder preget av at en stor andel ( 12,9 pst. ) er sysselsatt i primærnæringene ( jordbruk , skogbruk og fiske ) , tilsvarende tall for Nord-Norge er 7,7 pst. og landet for øvrig ca. 4 pst. .
Sámedikki eanadoall plána mielde , leat sámi ássanguovlluid ealáhuseallima mihtilmasvuohta lea ahte stuorra oassi ( 12,9 pst. ) bargá vuođđoealáhusain ( eanadoalous , vuovdedoalus ja guolásteamis ) , ja vástideaddji lohku Davvi-Norggas lea 7,7 pst. ja riikkas muđui sullii 4 pst. .
Datagrunnlaget er 16 kommuner i de tre nordligste fylkene .
Dáhtavuđđu lea 16 gieldda golmma darimus fylkkas .
I samme periode var nedgangen i landet som helhet på 28 pst. ( SSB-jordbrukstellingene ) .
Seamma áigodagas lei geahppáneapmi riikkas oppalohkái 28 pst. ( SSB-eanadoallolohkamat ) .
I de samiske bosettingsområdene er det en klar tendens til sentralisering av jordbruket mot noen fjord- og innlandskommuner .
Sámi ássanguovlluin manná čielgasit dan guvlui ahte eanadoallu guovdduštuvvo muhtun vuotna- ja siseatnangielddaide .
Ytre fjord- og kystkommuner har hatt en dramatisk nedgang i antall bruk .
Olggut vuotna- ja riddogielddain leat doalut sakka vádjáguššan .
For en del kystkommuner er nedgangen så stor at det er snakk om en utradering av jordbruket .
Muhtun riddogielddain lea eanadoallu mannan nu ollu maŋás ahte lea sáhka eanadoalu eretjávkadeamis dáin guovlluin .
Det er de sjøsamiske områdene som rammes hardest .
Mearrasámi guovlluide čuohcá dát eanemusat .
Melkeproduksjonen er fortsatt bærebjelken i distriktsjordbruket , så også i de samiske områdene .
Mielkebuvttadeapmi lea ain boaittobealeanadoalu guoddinvule , maiddái sámi guovlluin .
Melkeproduksjonen har den største verdiskapningen pr. bruk og gir betydelige ringvirkninger for kommuner og lokalsamfunn .
Mielkebuvttadeapmi addá stuorámus árvoloktema juohke doalu nammii ja mearkkašahtti oalgeváikkuhusaid gielddaide ja báikkálašservodagaide .
I perioden 1989 til 1999 har antall melkeproduksjonsbruk blitt redusert med 25 pst. .
áigodagas 1989 rájes 1999 rádjai geahppánedje mielkebuvttadandoalu 25 pst. .
Største delen av denne nedgangen kan knyttes opp mot ordningen med kjøp og salg av melkekvoter .
Dán geahppáneami stuorámus oassi sáhttá čadnojuvvot mielkeeriid oastin- ja vuovdinortnegii .
Denne ordningen har slått uheldig ut for jordbruket i de samiske områdene .
Dát ortnet lea váikkuhan vuotnaheamet sámi guovlluid eanadollui .
I stor grad har melkeproduksjons- og kjøttproduksjonsbrukene i samiske områder dratt god økonomisk nytte av de spesielle distriktstilskuddene på melk og kjøtt ( NILF notat nr. 2001-8 ) .
Oalle olu leat mielkebuvttadan- ja biergobuvttadandoalut sámi guovlluin atnán buorre ávkki vásedin boaittobealdoarjagiin mielkkis ja bierggus ( NILF notáhta nr. 2001–8 ) .
Bruk med sau og geit har blitt redusert med 42 pst. eller nærmere 300 bruk i perioden 1989-1999 .
Sávza- ja gáicadoalut geahppánedje 42 pst. dahje lagabui 300 doaluin áigodagas 1989–1999 .
For nasjonen som helhet har reduksjonen vært på 21 pst. i samme periode .
Riikkagottálaš dásis leat sávza- / gáicadoalut geahppánan 21 pst. seamma áigodagas .
På den annen side er gjennomsnittsstørrelsen nærmest fordoblet fra 23 vinterfora sau / melkegeiter i 1989 til 32 vinterfora sau / melkegeiter i 1999 .
Nuppi bealis lea sávza- / gáicadoaluid gaskamearálaš sturrodat measta duppalit sturron go jagis 1989 ledje 23 dálvvibadjel sávzza / mielkegáicca ja fas jagis 1999 ledje 43 .
Gjennomsnittsstørrelsen på sau- / geitbruk i samiske kommuner er i dag over landsgjennomsnittet ( SSB-jordbrukstellingene ) .
Sámi ássanguovlluid sávza- / gáicadoaluid gaskamearálaš sturrodat lea dál badjelis go riikka gaskamearálaš logut .
14.5.2 Virkemidler
14.5.2 Hástalusat ja doaibmabijut sámi eanadoalus
Gjennom de generelle landbrukspolitiske virkemidlene kanaliseres virkemidler i et betydelig omfang til jordbruket i samiske bosettingsområder .
Oppalaš eanadoallopolitihkalaš váikkuhangaskaomiid bokte juhkkojuvvojit oalle olu ruđat sámi ássanguovllu eanadollui .
Regjeringen har spesielt lagt vekt på å styrke økonomien på melkeproduksjonsbruk i marginale områder .
Ráđđehus lea erenoamážit deattuhan nannet marginála guovlluid mielkebuvttandoaluid ekonomiija .
I tillegg er 2,0 mill. kr av bygdeutviklingsmidlene , som fordeles over jordbruksavtalen , avsatt til Sametinget som virkemidler til samisk jordbruk og næringskombinasjoner .
Lassin leat 2,0 milj. kr giligárgedanruđain , mat juogaduvvojit eanadoallošiehtadusa bokte , várrejuvvon Sámediggái váikkuhangaskaoapmin sámi eanadoalu ja lotnolasealáhusaid várás .
Utover dette forvalter Sametinget midler gjennom Samisk Utviklingsfond og driftsstøtte til næringskombinasjoner og duodji .
Dán lassin hálddaha sámediggi ruđaid Sámi ovddidanfoandda bokte ja doaibmadoarjaga lotnolasealáhusaide ja duodjái .
14.5.3 Jordbrukspolitiske mål , retningslinjer og tiltak innenfor samiske områder
14.5.3 Eanadoallopolitihkalaš juksanmearit , njuolggadusat ja doaibmabijut sámi guovlluin
Samisk næringstilpasning har tradisjonelt vært preget av kombinasjonsnæringer .
Sámi ealáhusheiveheapmi lea árbevirolaččat leamaš lotnolasealáhusaide vuođđuduvvan .
Det er derfor viktig at grunnlaget for at slike tilpasninger kan opprettholdes i disse områdene:š
Danne lea deaŧalaš ahte diekkár heivehemiid vuođus sáhttá bisuhuvvot dáid guovlluin . »
Sametinget har utarbeidet en egen Samisk jordbruksplan .
Sámediggi lea ráhkadan sierra Sámi eanadoalloplána .
Under Sametingets plenumssak 8/01 Jordbruket i samiske områder , ble følgende overordnede mål vedtatt : å sikre stabil sysselsetting slik at man gjennom dette kan bevare og utvikle samisk språk og kultur .
Sámedikki dievasčoahkkináššis 8/01 Sámi guovlluid eanadoallu ( Jordbruket i samiske områder ) , mearriduvvui čuovvovaš bajit juksanmearri : váfistit bissulis barggahusa nu ahte dáinna lágiin sáhyttá seailluhit ja gárgedit sámi giela ja kultuvrra .
For å oppnå dette , går Sametinget inn for følgende innsatsområder : inkorporere samisk landbrukspolitisk sone i et nasjonalt landbruksperspektiv , verdiskapingsprogram for samisk jordbruk , tilpasse Sametingets virkemiddelbruk innenfor jordbruket .
Dán olaheami dihtii lea Sámediggi bidjan čuovvovaš nannenduovdaga : lahttudit sámi eanadoallopolitihkalaš avádaga riikkagottálaš eanadoalloperspektiivii , árvoloktenprográmma sámi eanadollui , heivehit Sámedikki váikkuhangaskaoapmegeavaheami eanadoalus .
For å møte utfordringene i samisk jordbruk står følgende utfordringer sentralt : bedre produksjonsbetingelsene , redusere kostnadene , øke verdiskapingen og øke kompetansen .
Ovddaldastimis hástalusaid sámi eanadoalus leat čuovvovaš hástalusat guovdilat : buoridit buvttadaneavttuid , geahpedit goluid , lasihit árvoloktema ja loktet gelbbolašvuođa .
Regjeringen vil :
Ráđđehus áigu :
invitere Samtinget til å drøfte utformingen av jordbrukspolitikken generelt , og utfordringene i det samiske jordbruket spesielt , i forkant av de årlige jordbruksoppgjørene
bovdet Sámedikki ságáškuššat eanadoallopolitihka hábmema birra , ja hástalusaid birra sámi eanadoalus sierra , ovdal jahkásaš eanadoallošiehtadallamiid
sammen med Sametinget utrede et verdiskapingsprogram for samiske områder .
ovttas Sámedikkiin čielggadit árvoloktenprográmma sámi guovlluide .
Programmet må samordne utfordringer og muligheter knyttet til jordbruk , reindrift , fiske og tradisjonelt håndverk ut fra den sterke tradisjonelle integrasjonen som har eksistert mellom disse næringene i samiske bosettingsområder .
Prográmma ferte bálddalastit hástalusaid ja vejolašvuođaid mat čatnasit eanadollui , boazodollui , guolásteapmái ja árbevirolaš duodjái árbevirolaš ovttaiduhttima mielde mii lea leamaš dáid ealáhusaid gaskkas sámi ássanguovlluin
vurdere tiltak for å sikre melkeproduksjonen og andre produksjonsformer i de samiske områdene
ovttas Sámedikkiin árvvoštallat doaibmabijuid mat váfistit mielkebuvttadeami ja eará buvttadanvugiid sámi guovlluin
bidra til utvikling av modeller som sikrer en langsiktighet i bruken av utmarksressursene i samiske bosettingsområder
veahkehit gárgedahttit málliid mat váfistit guhkesáiggejurddašeami sámi ássanguovlluid meahccevalljodatváriid geavaheamis
følge opp prosjektet « Landbruksbygg i arktiskš , med sikte på å utvikle billigere og bedre landbruksbygg
čuovvolit projeavtta « Eanadoallovisttit arktisas » dainna áigumušain ahte gárgeduvvojit hálbbit ja buoret eanadoallovisttit
integrere utfordringer knyttet til samisk jordbruk og innlandsfiske som en del av ansvarsområdet til kompetansesenteret for nordnorsk landbruk .
ovttaidahttit hástalusa sámi eanadoalu ja jávrebivddu hárrái , oassin davvinorgalaš eanadoalu gelbbolašvuođaguovddáža ovddasvástádusduovdagii .
Det vil være viktig at samiske institusjoner og fagmiljøer blir knyttet til nettverket som totalt skal utgjøre senterets fagsentre .
Deaŧalaš lea ahte sámi institušuvnnat ja fágabirrasat čadnojuvvojit fierpmádahkii mii oktiibuot galgá dahkat guovddáža fágaguovddážiid .
øke satsningen på samarbeidstiltak og samdrifter i jordbruket i samiske områder .
áŋgiruššat eanet sámi guovlluid eanadoalu ovttasloargo doaibmabijuid ja ovttasdoaimmahoami avdii .
14.6 Industri og bergverk
14.6 Industriija ja báktedoaibma
I Norge har det vært en sterk omstilling innen mineralnæringen fra metallgruver til produksjon av industrimineraler .
Norggas lea minerálaealáhus sakka nuppástuhttojuvvon metállaruvkkes industriijaminerálaid buvttadeapmái .
Mange av disse nye mineralske råstoffene er lavkostprodukter .
Ollu dát ođđa minerálalaš vuođđoávdnasat leat hálbbeshaddebuktagat .
Kystnær beliggenhet vil derfor være av vesentlig betydning for lønnsomheten .
Rittulagas sajádat mearkkaša danne dettolaččat gánnáhahttivuhtii .
I Finnmark er mindre enn én promille av arealet tatt i bruk til mineralutvinning .
Finnmárkku areálain lea vuollel okta promilla areálain adnojuvvon minerálroggamii .
I enkelte tilfeller vil det kunne oppstå interessekonflikter mellom mineralnæringen og samiske interesser .
Muhtun dáhpáhusain sáhttet čuožžilit beroštusriiddut minerálaealáhusa ja sámi beroštusaid gaskii .
Norsk mineralindustri har en omsetning på 7 milliarder kroner og sysselsetter 5500 personer .
Norgga minerálaindustriija gávpejorru lea 7 millijárdda kruvnnu ja das lea bargosadji 5500 olbmui .
Næringen er viktig for distriktene , og den er spredt ut over hele landet , spesielt langs kysten .
Ealáhus lea deaŧalaš boaittobealbáikkiide , ja dat gávdno miehtá riikka , erenoamážit riddogáttiin .
Når det gjelder antall ansatte i mineralproduksjonen , er Finnmark på femteplass etter fylkene Nordland , Møre og Romsdal , Rogaland og Vestfold .
Go geahččat galle olbmo leat minerálabuvttadanbargguin , lea Finnmárku viđát sajis maŋŋelis fylkkaid Nordlánda , Møre ja Romsdal , Rogalánda ja Vestfold .
I Finnmark har Norges geologiske undersøkelse ( NGU ) og større prospekteringsselskaper gjennomført relativt omfattende kartlegginger og undersøkelser etter gull , kobber og nikkel , med forholdsvis dårlig resultat .
Finnmárkkus leat Norgga geologalaš iskkadeapmi ( Norges geologiske undersøkelse / NGU ) ja stuorát prospekterenfitnodagat čađahan oalle viiddis kártemiid ja iskkademiid ja ohcan golli , veaikki ja nihkkela , oalle heajos bohtosiin .
Det ser i dag ikke ut til at området har et stort potensiale for malmforekomster , selv om ny kunnskap og nye letemetoder kan gi andre konklusjoner .
Dálá dilis ii oro leamen dán guovllu málbmagávdnosiin nu stuorra potensiála , vaikko ođđa máhttu ja ođđa rogganvuogit sáhttet addit eará loahppaárvalusaid .
Diamantfunn i Finland har således ført til interesse for å lete etter diamantførende bergarter ( kimberlitter ) i Finnmark .
Diamántagávdnosat Suomas leat dagahan beroštumi ohcat diamántasisdoalli báktešlájaid ( kimberlihtaid ) Finnmárkkus .
Foreløpig er imidlertid interessen fra utenlandske selskaper liten , og selskapene konsentrerer sitt arbeid i Finland og Sverige .
Dattege lea dál vuosttain olggoriikkalaš fitnodagain unnán beroštupmi , ja fitnodagat čohkkejit bargguset Supmii ja Ruŧŧii .
Etter NGUs vurdering står ikke Finnmark foran en sterk pågang fra prospekteringsselskaper med mindre man legger forholdene så godt til rette at selskapene vil investere i nye undersøkelser av mineralressurser .
NGU árvvoštallamiid vuođul eai dáidde stuorra prospekterenfitnodagat bahkkemin Finnmárkui nu sakka , eambbo juos láhččojuvvo dilli nu bures ahte fitnodagat dáhttot investeret ođđa minerálavalljodagaid guorahallamii .
14.6.1 Mineralloven
14.6.1 Minerálaláhka
Dette gjelder spesielt forholdet mellom mineralnæringens behov og grunneiernes interesser .
Dát guoská erenoamážit minerálaealáhusa dárbbuid ja eanaeaiggádiid beroštusaid gaskavuođaide .
I forbindelse med dette arbeidet vil også forholdet mellom minerallovgivningen og samiske rettigheter bli gjennomgått .
Dáid beliid árvvoštallama oktavuođas guorahallojuvvojit maiddái minerálalágaid ja sámi vuoigatvuođaid gaskavuođat .
14.7 Reiseliv
14.7 Mátkeeallin
Svært sentralt i politikken er at verdiskapingen og lønnsomheten i næringen må økes , blant annet for at næringene skal kunne konkurrere om den framtidige arbeidskraften .
Politihkas lea hui guovdil dat ahte ealáhusa árvoráhkadeapmi ja gánnáhahttivuohta galgá lassánit , earret eará vai ealáhus nagada gilvalit boahtteáiggi bargonávccaid alde .
Satsing på reiselivsprodukter som turistene etterspør , utvikling av attraktive reisemål i de ulike landsdelene samt markedsføring og profilering av Norge som reisemål , er sentrale satsingsområder .
Viggamuššan oažžut áigái mátkeeallinealáhusbuktagiid maid turisttat jearahit , gárgedit geasuheaddji mátkebáikkiid iešguđege osiin riikkas ja nu maiddái Norgga márkanfievrridit ja čalmmustahttit mátkebáikin leat hui guovdilis viggamušsuorggit .
Samisk kultur bør i fremtiden kunne være den vesentlige innsatsfaktoren i reiselivsnæringen i samiske områder .
Sámi kultuvra berre boahtteáiggis sáhttit leat dettolaččamus viggamušbuvttadahkkin sámi guovlluid mátkeeallinealáhusas .
I forbindelse med Stortingets behandling av reiselivsmeldingen , St.meld. nr. 15 ( 1999–2000 ) Lønnsomme og konkurransedyktige reiselivsnæringer , uttalte Stortingets næringskomité :
Dalle go Stuorradiggi gieđahalai mátkeeallinealáhusdieđáhusa , st.meld. nr. 15 1999–2000 ) Lønnsomme og konkurransedytkige reiselivsnæringer ( Gánnáhahtti ja gilvonávccalaš mátkeeallinealáhusat ) , celkkii Stuorradikki ealáhuskomitea ná :
Komitéen mener at reiseliv også i de samiske områdene vil kunne bli en bærekraftig næring , som kan sikre sysselsetting og bosetting .
« Komitea oaivila mielde sáhttá mátkeeallinealáhus maiddái sámi guovlluin šaddat guoddinnávccalaš ealáhussan , man bokte váfistuvvojit bargosajit ja ássan .
Komitéen ser positivt på en utvikling av samiske reiselivstilbud .
Komitea lea positiivvalaš sámi mátkeeallinealáhusfálaldagaid gárgedeapmái .
Det vil være viktig at samisk kultur gjenspeiles i dette tilbudet .
Lea deaŧalaš ahte fálaldagat speadjalastet sámi kultuvrra .
Komitéen mener at reiselivsvirksomhet i kombinasjon med andre næringer , har et stort potensial i samiske områder .
Komitea oaivvilda ahte mátkeeallinealáhusdoaimmas leat stuorra ovdánanvejolašvuođat sámi guovlluin lotnolasat eará ealáhusaiguin .
Komitéen vil vektlegge at målet for samisk reiseliv må være lønnsomme og konkurransedyktige bedrifter av høy kvalitet .
Komitea háliida deattastit ahte sámi mátkeeallinealáhusaid juksanmearrin galget leat allakvalitehtalaš gánnáhahtti ja gilvonávccalaš fitnodagat .
Komitéen ser det som viktig at sa-miske miljøer både lokalt , regionalt og nasjonalt er med på å utvikle samisk reiseliv og nye reiselivsprodukter .
Komitea oaivvilda deaŧalažžan ahte sámi birrasat sihke báikkálaččat , guovlluguovdasaččat ja riikkagottálaččat leat searvvis sámi mátkeeallinealáhusaid ja mátkeeallinealáhusbuktagiid gárgedeamis .
En helhetlig samisk reiselivsplan kan her være en premissleverandør for reiselivets plass i samisk nærings- og kulturliv .
Ollislaš sámi mátkeeallinealáhusplána sáhttá leat mátkeeallinealáhusaid saji eavttuidbiddjin sámi ealáhus- ja kultureallimis . »
Kulturminner , museer og salg av duodji danner potensiale for samisk reiseliv .
Kulturmuittut , dávvirvuorkkát ja duoji vuovdin dahket sámi mátkeeallinealáhussii vejolašvuođaid .
Imidlertid skaper stor turisttrafikk og ukritisk bruk av samisk kultur i reiselivssammenheng en rekke utfordringer .
Dattege buktá stuorra turistajohtalus ja sámi kultuvrra árvvoštalakeahtes geavaheapmi mátkeeallinealáhusa oktavuođas moanaid hástalusaid .
Samisk reiseliv må utformes på samiske premisser , og det vil være avgjørende med lokal deltakelse i slik virksomhet .
Sámi mátkeeallinealáhusa galgá hábmet sámi eavttuid vuođul , ja mearrideaddjin lea ahte leat báikkálaš oassálastit fárus dákkár doaimmas .
Næringslivet i de samiske områdene består i hovedsak av små og mellomstore bedrifter .
Sámi ássanguovlluid ealáhusat leat eanaš smávva ja gaskasturrosaš fitnodagat .
Reiselivsbedrifter med lokal forankring er ofte kombinert med andre næringer .
Mátkeeallinealáhusfitnodagat , main lea báikkálaš gullevašvuohta , barget dávjá lotnolasat eará ealáhusain .
Det satses gjerne på individuell turisme , med hovedvekt på opplevelse , både med kultur- og naturbaserte produkter .
Dávjá barget oktagaslaš turismmain , mas váldodeaddu lea muosáhusain main leat sihke kultur- ja luondduvuđđosaš buktagat .
En hovedforutsetning må være at slike bedrifter er levedyktige og økonomisk bærekraftige .
Váldoovdehussan galgá leat ahte dát fitnodagat galget leat ceavzilat ja ekonomalaččat guoddinnávccalaččat .
SND har medvirket til etableringer innen småskalaproduksjon når det gjelder håndverk , mat og anlegg for aktiviteter .
SND lea mieldeváikkuhan álggahit smávvadoallobuvttadeami duojis , rusttegiid biepmuide ja doaimmaide .
Noe av innsatsen har vært rettet mot nettverksbygging og etableringer for kvinner .
Muhtun oassi dán viggamušas lea heivehuvvon fierpmádathuksemiidda ja nissoniid álggahemiide .
Reindriftsnæringen synes å ha et svært attraktivt potensiale som reiselivsprodukt .
Boazodoallu orru leamaš hui geasuheaddji vejolašvuohta mátkeeallinealáhusbuvttan .
Reindriftsbasert turisme kan være en mulig binæring .
Boazodoallovuđđosaš turisma sáhttá leat lasseealáhussan .
Et problem er at reiseliv knyttet til reindriftsaktiviteter vil kunne kreve transport utover det som dagens motorferdsellov hjemler .
Váttisvuohtan sáhttá leat go mátkeeallinealáhus , mii čadnojuvvo boazodoallobargguide , sáhttá dagahit sáhtosteami olggobeale dálá mohtorjohtolatlága mearrádusaid .
Et annet potensiale er bruk av utmarks- og maritime miljøer og ressurser .
Nubbi eará vejolašvuohta lea geavahit meahcce- ja mearrabirrasiid ja - valljodatváriid .
Det er viktig at dette skjer med lokal tilpasning slik at verdiskapingen kan beholdes lokalt .
Dáid lea deaŧalaš geavahit báikkálaš heiveheami vuođul vai árvolokten sáhttá bisuhuvvot báikkálaččat .
Turisme i samiske områder har utvilsomt et stort utviklingspotensiale .
Turisma sámi guovlluin addá eahpitkeahttá stuorra ovdánanvejolašvuođa .
Men en slik utvikling forutsetter en langsiktig planlegging , en kompetanseforhøyelse og økt samordning .
Muhto dákkár gárgedeapmi gáibida guhkesáigái plánema , gelbbolašvuođa loktema ja eambbo bálddalastima .
Dette er et arbeid der de respektive fylkenes turistorganisasjoner har et stort ansvar .
Dán barggus lea guoskevaš fylkkaid turistaorganisašuvnnain stuorra ovddasvástádus .
En helt klar forutsetning er også at viljen til å drive turistsatsing kommer fra samene selv .
Maiddái čielga ovdehussan lea ahte sámiin alddiineaset lea dáhttu turismadoaimmaid nannet .
Med et slikt utgangspunkt kan man få til en bærekraftig turisme i disse områdene som verken truer områdets natur eller samenes kultur .
Dákkár vuolggasadji sáhttá addit guoddinnávccalaš turismma dáidda guovlluide mii ii leat áittan lundui iige sámi kultuvrii .
Boks 14.27 Turisme på samiske premisser
Boksa 14.27 Turisma sámi eavttuid alde
Det er et økende antall turister som ønsker å få innblikk i lokalsamfunnenes egenart , historie og kultur .
Lea lassáneamen turisttaid lohku , geat háliidit oahppat dovdat báikkálašservodagaid iešlá-giid , historjjá ja ksultuvrra .
Reiselivsnæringen må bidra til at kulturminner bevares .
Mátkeeallinealáhus galgá veahkkin bargat kulturmuittuid suodjaleamis .
Produktutvikling , informasjon og markedsføring av samisk kultur bør ha en språkform som samer selv kan stå inne for .
Buvttagárgedeamis , informa-šuvnnas ja sámi kultuvrra márkanfievrrideamis galgá gielalaš hápmi leat dakkár maid sámit ieža dovddastit leat iežaset .
Det er viktig at presentasjonen av samisk kultur skjer på samiske premisser og bygger på ekthet , originalitet , styring og engasjement fra det samiske miljøet lokalt , regionalt og nasjonalt .
Lea deaŧalaš ovdandivvut sámi kultuvrra sámi eavttuid vuođul mas lea buigavuohta , álgosašvuohta , ja stivrejupmi ja indu báikkálaš , guovlluguovdasaš ja riikkagottálaš dási sámi birrasiin .
Kultur som formidles må ha en ekthet og en troverdighet som ivaretar et etisk nivå og som er i samsvar med , og ikke virker støtende på , samiske verdier , normer og skikker .
Kultuvrras mii gaskkustuvvo galgá leat buigavuohta ja buorredohkálašvuohta mii áimmahušša etihkalaš dási ja lea oktiisoahpavaš , iige leat norddasteaddji sámi árvvuid , norpmaid ja vieruid ektui .
Det er behov for å bygge opp kulturell kompetanse og lokal kunnskap som tar hensyn til dette .
Dárbbašuvvo hukset kultuvrralaš gelbbolašvuođa ja báikkálaš máhtu mii dáid beliid vuhtiiváldá .
13 Samisk kultur , tradisjonell kunnskap og opphavsrett
13 Sámi kultuvra , árbediehtu ja dahkkivuoigatvuohta
Gjennom ratifikasjonen av FN-konvensjonen om biologisk mangfold 9. juli 1993 har Norge forpliktet seg til å ivareta samers og lokalsamfunns tradisjonelle kunnskaper knyttet til biologisk mangfold .
Go Norga vuoláičálii ON-konvenšuvnna biologalaš šláddjiivuođa birra suoidnemánuu 9. b. 1993 , de ­geatnegahtii Norga iežas seailluhit sámiid ja báikegottiid báikkálaš árbedieđuid mat čatnasit biologalaš šláddjiivuhtii .
Dette er omtalt i NOU 2004:28 Lov om bevaring av natur , landskap og biologisk mangfold ( naturmangfoldloven ) .
Dát lea válddahallojuvvon čielggadeamis NOU 2004:28 Láhka luonddu , eanadaga ja biologalaš šláddjiivuođa birra ( luond ­dušláddjiivuođaláhka ) .
UNESCOs konvensjoner om immateriell kulturarv og om et mangfold av kulturuttrykk , har også betydning for tradisjonell kunnskap .
UNESCO konvenšuvn ­nain vuoiŋŋalaš kulturárbbi birra ja kulturdovdda ­hemiid šláddjiivuođa birra lea maiddái mearkkašupmi árbedihtui .
Arbeidet i WIPO ( World Intellectual Property Organization ) er også viktig i denne sammenheng .
Bargu WIPOs ( World Intellectual Property Organization ) ge lea dehálaš dán oktavuođas .
13.1 Samisk tradisjonell kunnskap og biologisk mangfold
13.1 Sámi árbediehtu ja biologalaš šláddjiivuohta
13.1.1 Arbeidet på internasjonalt og nordisk nivå
13.1.1 Bargu riikkaidgaskasaš ja davviriikkalaš dásis
FN-konvensjonen om biologisk mangfold ( CBD ) fra 1992 omhandler ( i ) bevaring av biologisk mangfold , ( ii ) bærekraftig bruk av komponenter av mangfoldet og ( iii ) rimelig og likeverdig fordeling av fordelene som følger fra utnytting av genetiske ressurser .
ON-konvenšuvdna biologalaš šláddjiivuođa birra ( CBD ) mii mearriduvvui jagi 1992 , válddahallá ( i ) biologalaš šláddjiivuođa bisuheami , ( ii ) šláddjiivuođa osiid ceavzilis geavaheami ja ( iii ) daid ­ovdamuniid mat čuvvot genehtalaš resurssaid geavaheamis , govttolaš ja ovttadássásaš juogadeami .
Konvensjonen omtales ofte som en rammekonvensjon .
Konvenšuvnna gohčodit dávjá rámmakonvenšuv ­dnan .
I det ligger at mye av innholdet i de konkrete forpliktelsene presiseres gjennom vedtak i partsmøter .
Dat mearkkaša ahte konkrehta geatnegasvuođaid sisdoalu stuorra oassi aiddostahttojuvvo oasehasaid čoahkkimiid mearrádusain .
Urfolks- og lokalsamfunns kunnskaper , innovasjoner og praksiser for bevaring av biologisk mangfold er omtalt i art. 8 ( j ) og 10 ( c ) .
álgoálbmot- ja báikkálaš servodagaid dieđut , hutkosat ja geavadat seailluhit biologalaš šláddjiivuođa leat válddahallojuvvon artihkkaliin 8 ( j ) ja 10 ( c ) .
Her sies det at hver kontraherende part skal så langt det er mulig og hensiktsmessig
Dás daddjojuvvo ahte juohke šiehtadalli bealli galgá nu bures go lea vejolaš ja ulbmillaš
under hensyntagen til sin nasjonale lovgivning , respektere , bevare og opprettholde de urfolks- og lokalsamfunnenes kunnskaper , innovasjoner og praksiser , som representerer tradisjonelle livsstiler av betydning for bevaring og bærekraftig bruk av biologisk mangfold , og fremme en bredere anvendelse av disse , med samtykke og medvirkning fra innehavere av slike kunnskaper , innovasjoner og praksiser , samt oppfordre til en rimelig fordeling av fordelene som følger av utnyttelsen av slike kunnskaper , innovasjoner og praksiser ( 8 j . )
vuhtiiválddidettiin iežas nationála lágaid , árvvus atnit , bisuhit ja doalahit daid álgoál ­bmot- ja báikegottiid dieđuid , ođđahutkagiid ja geavadiid mat ovddastit dakkár árbevirolaš eallinvugiid mat leat dehálaččt biologalaš šláddjiivuođa bisuheapmái ja ceavzilis geavaheapmái , ja ovddidit dáid viidáset geavaheami dan láhkai ahte dat geain leat dát dieđut , ođđahutkagat ja geavadat , galget miehtat ja leat mielde váik ­kuheamen dasa , ja vel ávžžuhit govttolaččat ­juogadit daid ovdamuniid mat čuvvot dakkár dieđuid , hutkagiid ja geavadiid geavaheamis ( 8 j ) ;
beskytte og oppmuntre sedvanlig bruk av biologiske ressurser etter tradisjonelle kulturelle metoder , som er forenlige med forutsetningene for bevaring og bærekraftig bruk ( 10 c ) .
suodjalit ja movtiidahttit virolaččat geavahit biologalaš resurssaid dakkár árbevirolaš kultuvrralaš vugiid vuođul , mat sohpet seailluheami ja ceavzilis geavaheami eavttuide ( 10 c ) .
Statene som har ratifisert konvensjonen har forpliktet seg til å bevare og opprettholde urfolks tradisjonelle kunnskap som er forenlige med vern og bærekraftig bruk , slik at denne kunnskapen kan formidles til kommende generasjoner .
Stáhtat mat leat vuolláičállán konvenšuvnna , leat geatnegahttán iežaset seailluhit ja doalahit álgoál ­bmogiid árbevirolaš dieđuid mat leat soahppevaččat suodjaleapmái ja ceavzilis geavaheapmái , nu ahte daid dieđuid lea vejolaš sirdit boahttevaš buolvvaide .
Under konvensjonen pågår nå forhandlinger om et system for å sikre tilgang til genressurser og rettferdig fordeling av utbytte fra bruk av disse .
Konvešuvnna oktavuođas leat dál šiehtadallamin dakkár vuogádaga birra mii galgá sihkkarastit genaresurssaid fidnema ja daid vuoittu njuolggalaš juogadeami .
Tradisjonell kunnskap knyttet til genressurser vurderes også i drøftingen .
árbedieđut mat čatnasit genaresurssaide , árvvoštallojuvvojit maiddái šiehtadallamiin .
Regjeringen legger vekt på at urfolk skal gis muligheter til å bidra i forhandlingene , og at deres rettigheter blir inkludert i arbeidet .
Ráđđehus deattuha ahte álgoálbmogat galget oažžut vejolašvuođa searvat šiehtadallamiidda , ja ahte daid vuoigatvuođat siskkáldahttojuvvojit dán bargui .
Konvensjonen har et eget arbeidsprogram for urfolksrelaterte saker knyttet til oppfølging av artikkel 8(j ) .
Konvenšuvnnas lea sierra bargoprográmma álgoálbmogiidda guoski áššiid várás mii čatnasa artihkkala 8(j ) čuovvoleapmái .
Arbeidsprogrammet for urfolksrelaterte saker ble vedtatt på det femte partsmøtet i Nairobi i 2000 ( COP5 ) .
álgoálbmotáššiid bargoprográmma mearriduvvui viđat oasehasčoahkkimis Nairobis jagi 2000 ( COP5 ) .
Det er etablert en egen åpen arbeidsgruppe for å vurdere framgang i arbeidsprogrammet , og forberede vedtak til partsmøtene .
Sierra rabas bargojoavku lea ásahuvvon árvvoštallan dihtii bargoprográmma ovdáneami , ráhkkanahttin dihtii oasehasčoahkkimiid mearrádusaid .
Dette er en arena som er organisert slik at urfolksgrupperinger « sidestilles » med partene til konvensjonen mht. til taletilgang og tid .
Dát lea dakkár arena mii lea nu organiserejuvvon ahte álgoálbmotovttastusat « bálddastahttojuvvojit » konvenšuvnna oasehasaiguin sátnevuoru oažžuma ja hállanáiggi dáfus .
Det skjer ikke i andre fora under konvensjonen .
Dat ii dáhpáhuva konvenšuvnna eará forain .
Internasjonalt har urfolksarbeidet under konvensjonen blitt konkretisert ved :
Riikkaidgaskasaččat lea álgoálbmotbargu konvenšuvnna olis konkretiserejuvvon go :
Utvikling av et eget arbeidsprogram om 8(j ) og beslektede saker .
Ovddidit sierra prográmma 8(j ) birra ja sullasaš áššiid birra .
Etablering av en egen arbeidsgruppe for å følge opp dette arbeidet .
ásahit sierra bargojoavkku mii galgá čuovvolit dán barggu .
Integrering av urfolkshensyn i alle relevante arbeidsprogrammer under konvensjonen .
Ovttastit álgoálbmotdeastagiid buot áššáigulli bargoprográmmaide konvenšuvnna olis .
Samhandling med FNs Permanente forum for urfolk .
Ovttas doibmet ONa Bistevaš álgoálbmotforumiin .
Arbeidet har bidratt til å synliggjøre urfolkshensyn under konvensjonen .
Bargu lea váikkuhan dasa ahte álgoálbmotdeastagat leat čalmmustuvvon konvenšuvnna oktavuođas .
Av konkrete resultater kan nevnes « Akwé : Kon Guidelines » , som er frivillige retningslinjer med anbefalinger om hvordan konsekvensanalyser for tiltak som berører urfolks hellige steder , land og vann bør gjennomføres , slik at de kan innbefatte miljømessige , sosiale og kulturelle hensyn .
Konkrehta bohtosiin sáhttá namahit « Akwé : Kon Guidelines » , mat leat eaktodáhtolaš njuolggadusat rávvagiiguin das mo váikkuhusat álgoálbmogiidda guoski bassi báikkiide , eatnamiid-da ja čáziide berrejit čielggaduvvot , nu ahte biraslaš , sosiála ja kultuvrralaš deastagat šaddet mielde .
Under artikkel 8(j ) er det utviklet en rapportserie kalt « Composite Reports on the Status and Trends Regarding the Knowledge , Innovations and Practices of Indigenous and Local Communities » .
Artihkkalis 8(j ) lea ovddiduvvon raportaráidu mii gohčoduvvo « Composite Reports on the Status and Trends Regarding the Knowledge , Innovations and Practices of Indigenous and Local Communities » .
Her omtales også samiske forhold .
Dás válddahallojuvvojit sámi dilálašvuođat ge .
Permanent forum for urfolk har som rådgivende og koordinerende organ for urfolksspørsmål i FN avholdt workshops og ekspertgruppemøter knyttet til Konvensjonen om biologisk mangfold og spørsmål om tradisjonell urfolkskunnskap .
álgoálbmogiid bistevaš forum lea ONa álgoál ­bmotáššiid rávvejeaddji ja oktiiordnejeaddji orgánan lágidan bargobájit ja áššedovdijoavkkuid čoahkkimiid Biologalaš šláddjiivuođa ja árbevirolaš álgoálbmotdieđuid gažaldagaid birra .
Systemer for å sikre rettigheter til kunnskap og erfaring som er oppbygd etter kollektive strukturer er en utfordring det arbeides med i flere fora .
Máŋgga fora barget hástalusain ovddidit vuogádagaid mat galget kollektiiva struktuvrraid veagal sihkkarastit vuoigatvuođaid čohkkejuvvon dieđuide ja vásáhusaide .
Urfolksgruppene selv ser imidlertid ut til å verdsette den inkluderende arbeidsformen som er oppnådd for dette temaet i konvensjonen .
álgoálbmotjoavkkut ieža orrot buorrin atnimin searvadahtti bargovuogi mii lea šaddan dán fáttá konvenšuvnabargui .
Arktisk Råd har anerkjent tradisjonell kunnskap som et av de viktigste elementene ved tiltak som skal støtte opp om bærekraftig utvikling .
árktalaš Ráđđi lea dohkkehan árbevirolaš dieđuid daid doaibmabijuid oktan deháleamos oassin , mat galget doarjut ceavzilis ovdáneami .
Tradisjonell kunnskap er en viktig kilde til informasjon ved vurderinger av hvilke virkninger ulike tiltak vil få for urfolks kultur .
árbevirolaš dieđut leat dehálaš diehtojuohkingáldu go olmmoš galgá árvvoštallat mo iešguđetlágan doaibmabijut váikkuhit álgoálbmogiid kultuvrii .
Slike kunnskaper vil både supplere vitenskapelig kunnskap , og bidra til å øke forutsigbarheten rundt de konsekvensene som ulike tiltak kan medføre .
Dákkár dieđut sihke ollistit diehtaga dieđuid , ja váikkuhit dagahit daid váikkuhusaid eambbo ein ­nostahttin dan maid iešguđetlágan doaibmabijut sáhttet mielddisetbuktit .
ACIA , klimarapporten fra Arktisk Råd , er et eksempel på det .
ACIA , árktalaš Ráđi dálkkádatraporta , lea dasa buorra ovdamearka .
Arbeide for at urfolks kunnskap og observasjoner blir sentrale i oppfølgingen av Arktisk Råds klimarapport , ACIA .
álgoálbmogiid árbedieđut leat duođaštuvvon ávkkálažžan dálkkádatrievdamiid ja iešguđetlágan heivehanstrategiijaid bargui .
Boks 14.1 Arbeidet med art. 8 ( j ) i Sverige
Boksa 14.1 Bargu artihkkaliin 8 ( j ) Ruoŧas
Sverige har utviklet « NAPTEK – nationella programmet för lokal och traditionell kunnskap relatered till bevarande och hålbart nyttjande av biologisk mangfald » , et 6-årig program fra 2006 som er lagt til Centrum för biologisk mångfald ( CBM ) .
Ruoŧŧa lea ovddidan « NAPTEK – báikkálaš ja árbevirolaš dieđuid nationála prográmma mii guoská biologalaš šláddjiivuođa seailluheapmái ja ceavilis geavaheapmái » , 6-jagi prográmma 2006 rájes mii lea biddjojuvvon ásahussii Centrum för biologisk mångfald ( CBM ) .
Det er bl.a. publisert bøker om gammel kunnskap .
Prentejuvvon leat earret eará girjjit dološ dieđu birra .
De viktigste forslagene Sverige arbeider med er :
Deháleamos evttohusat maiguin Ruoŧŧa lea bargamin , leat :
ett nationellt program för mångfaldskonven ­tionens artikel 8 j och relaterade frågor
riikkalaš prográmma šláddjiivuođakonvenšuvnna artihkkala 8 j várás ja dasa guoski gažaldagaid várás
ett nationellt register för traditionell kunskap
árbedieđuid riikkalaš registtar árbedieđuide guoski oahpponeavvut
samverkansgrupper för hantering av traditionella lokalsamhällens frågor
ovttasdoaibmanjoavkkut mat galget gieđahallat árbevirolaš báikegottiid gažaldagaid
Sametinget i Sverige har sammen med CBM gjennomført utredningen « Traditionell kunskap och sedvänjor inom den samiska kulturen – relaterat till bevarande och hållbart nyttjande av biologisk mångfald » .
Ruoŧa Sámediggi lea ovttas CBMin ráhkadan čielggadeami « Traditionell kunskap och sedvänjor inom den samiska kulturen – relaterat till bevarande och hållbart nyttjande av biologisk mångfald » .
Her pekes det bl.a. på disse utfordringene :
Das čujuhovvo earret eará dáidda hástalusaide :
kan en systematisk dokumentation och spridning av samisk traditionell kunskap bevara och upprätthålla samiska traditioner och därmed också deras värde för den biologiska mångfalden ?
sáhttá go sámi árbedieđuid systemáhtalaš duođašteapmi ja gilvin bisuhit ja doalahit sámi árbevieruid ja nu maiddái daid mávssolašvuođa biologalaš šláddjiivuhtii ?
kan samiskt naturresursnyttjande baserat på traditionell kunskap för framtiden avvärja hoten mot att sameområdets ekosystem och arternas livsmiljöer försämras eller förstörs ?
sáhttá go sámiid árbevirolaš luondduresursageavaheapmi mii lea vuođđuduvvon árbedieđuide , boahtteáiggi caggat sámeguovl-luid ekovuogádaga ja šlájaid eallinbirrasiid hedjoneames ja billašuvvamis ?
kan samiskt traditionellt naturresursutnyttjande utvecklas och leda till en långsiktig hållbar utveckling , socialt , kulturellt , ekonomiskt och ekologiskt , för sameområdet ?
sáhttá go sámiid árbevirolaš luondduresursageavaheapmi ovddiduvvot ja dagahit guhkes áigái ceavzilis ovdáneami , sosiálalaččat , kultuvrralaččat , ekonomalaččat ja ekologalaččat , sápmái ?
Med utgangspunkt i denne utredningen utlyser CBM og det svenske Sametinget 600 000 kroner til gjennomføring av 1 – 3 pilotprosjekter for metodeutvikling av dokumentasjon av den lokale samiske tradisjonelle kunnskapen innen et avgrenset geografisk område .
Dán čielggadeami vuođul almmuha CBM ja Ruoŧa Sámediggi 600 000 ruvdnosaš supmi 1 – 3 dakkár ovddasmanni prošeavtta čađaheapmái main galget ovddidit metoda duođaštit báikkálaš sámi árbedieđuid ráddjejuvvon geográfalaš guovllu siskkobealde .
Hensikten er at pilotprosjektet / - prosjektene skal ligge till grunn for en større flerårig satsning på kartlegging , dokumentasjon , opprettholdelse og overføring av samisk tradisjonell kunnskap .
áigumuš lea ahte ovddasmanni prošeakta / - prošeavttat galget biddjojuvvot máŋggajahkásaš áŋgiruššama vuođđun man ulbmil lea kártet , duođaštit , bisuhit ja sirddihit boahttevaš buolvvaide sámi árbedieđuid .
Regjeringene i Sverige , Finland og Norge vil videreføre arbeidet med en nordisk samekonvensjon .
Ruoŧa , Suoma ja Norgga ráđđehusat áigot viidá ­seappot bargat davviriikkalaš sámekonvenšuvnnain .
Det skjer gjennom nasjonalt arbeid med høringsoppfølging og eventuelle konsekvensanalyser .
Dat čađahuvvo riikkalaš bargguin ja gulaskuddančuovvolemiin ja vejolaš váikkuhusiskkadallamiiguin .
Artikkel 31 i utkastet til Nordisk samekonvensjon omhandler tradisjonelle kunnskaper og kulturytringer .
Davviriikkalaš sámekonvenšuvnna evttohusa artihkal 31 cealká árbedieđuid ja kulturdovddahemiid birra .
Konvensjonsutkastet sier bl.a. « Statene skal respektere det samiske folkets rett til å forvalte sin tradisjonelle kunnskap og sine tradisjonelle kulturelle uttrykk , samt arbeide for at samene kan bevare , utvikle og formidle dem til kommende generasjoner . »
Konvenšuvdnaevttohus cealká earret eará : « Stáhtat galget árvvus atnit sámi álbmoga vuoigatvuođa hálddašit iežas árbevirolaš dieđuid ja iežas kulturdovddahemiid , ja vel bargat dan ala ahte sámit sáhttet bisuhit , ovddidit ja gaskkustit daid boahttevaš buolvvaide . »