pere/sami_parallel huggingface dataset:
En av informantene satt i styret i ASS, og var med på å stifte Samisk studentforbund, som også ble en viktig intern arena.
Okta informánttain čohkkái Álttá sámi searvvi stivrras, ja lei mielde ásaheamen Sámi studeantalihtu, mii maid šattai dehálaš siskkáldas arenan.
Jeg spurte om studentene under studieperioden ble utsatt for diskriminering eller rasisme i Alta-samfunnet.
Mun jerren studeanttain ahte vásihedje go Álttá servodaga bealis rasismma dahje vealaheami, dalle go vázze Álttás oahpu.
En informant bruker begrepet uteglemt: «Ikke direkte diskriminering, men kanskje heller at det samiske hele tida ble uteglemt både på skolen og ellers i samfunnet.
Okta informánttain geavaha doahpaga vajálduvvan: «Ii njuolgut vealaheami, muhto baicca ahte dat sámevuohta álo vajálduvai sihke skuvllas ja muđui servodagas.
For eksempel det med samiske barnehager, samisk språk på skolen etc. Det var hele tiden en kamp man måtte drive med for å beholde språket hos egne barn.
Ovdamearkka dihte sámi mánáidgárdi, sámegiella skuvllas jna. Diet lei álo dakkár soahti maid šattai soahtat jus galggai seailluhit sámegiela mánástis.
Også på høgskolen måtte vi hele tiden kjempe for å få mer samisk språk og samiske emner i andre fag enn samiskfaget».
Maiddái allaskuvllas fertiimet álohii rahčat vai oččoleimmet eanet sámegiela ja sámi fáttáid eará fágain go sámegielfágas».
En annen sier at «det var nok noen bemerkninger når jeg snakket samisk med barna mine eller med medstudenter».
Muhtun iežá lohká ná: «dat ledje gal cuiggodeamit go hupmen sámegiela mánáidanguin dahje mielstudeanttaiguin».
En opplevde holdningene fra lokalsamfunnet som motsetningsfulle, som påpekt ovenfor.
Okta vásihii ahte lagasservodaga guottut ledje hui vuostá dan sámevuođa, nugo ovdalis namuhuvvon.
Det var ro så lenge det samiske ikke ble markert.
Lei ráfálaš nu guhká go sámevuohta ii oidnon iige gullon.
Men ved bruk av samiske klesplagg som for eksempel, altså markering av det samiske, opplevde en informant rasisme med negative tilrop.
Muhto dakkaviđe go sámi biktasiid coggá badjelasas, ovdamearkka dihte luhka, nappo sámevuođa čájehedje, de vásihii goit okta informánttain rasismma ja váivves čuorvumiid.
To informanter kan ikke huske å ha opplevd rasisme, for som den ene sier: «Men jeg var jo heller ikke helt ytterst på barrikadene for det samiske».
Guokte informántta lohkaba ahte eaba muitte vásihan rasismma, dehe nu go dat nubbi dadjá: «Muhto in mun leange njunnošis sámevuođa ovddideame.»
Jeg spurte om hvilke tilbud studentene fikk på samisk språk og om samisk språk, kultur og historie: «Vi måtte kjempe for å få tilbud i og på samisk; måtte bevise at vi hadde krav på dette.
Jerren makkár fálaldaga studeanttat ožžo sámegillii, ja sámegiela, kultuvrra ja historjjá birra: «Mii fertiimet rahčat vai oaččuimet sámegielfálaldaga, sihke sámegillii ja sámegiela birra, fertiimet duođaštit ahte mis lei gáibádus dasa.
Men skolens begrunnelse var jo nettopp å utdanne for samiske områder (og grisgrendte strøk).
Muhto skuvlla ágga lei ahte sii galgege oahpahit olbmuid sámi guovlluide (ja boaittobealbáikkiide).
Hadde vi ikke protestert hadde vi blitt utdannet til å fornorske de samiske områdene.
Jus eat livčče mannan vuostá dien de livččiimet oahpahuvvon dáruiduhttit sámi guovlluid.
Kjærligheten og følelsene for det samiske var så sterk».
Ráhkisvuohta ja dovddut sámevuhtii ledje nu nannosat.
Undervisningen på samisk foregikk den første tida på ettermiddags- og kveldstid og til dels i et kjellerlokale uten vinduer.
» Sámegieloahpahus lei dan vuosttaš áiggi maŋŋelgaskabeivviid ja eahkediid. Muhtumin lei dat muhtun geallerlanjas gos eai lean láset ge.
Undervisning på samisk forekom bare i samisk språk og historie og en del emner innen pedagogikk.
Oahpahus sámegillii lei dušše sámegielfágas ja historjjás, ja muhtun fáttát pedagogihkas.
«Av og til gjesteforelesere i pedagogikk.
«Muhtumin lei guosselogaldalli pedagogihkas.
Vår ped. lærer Jostein Hansen leide av og til inn Jan Henry Keskitalo på emner i pedagogikk».
Min pedagogihka oahpaheaddji Jostein Hansen láigohii muhtumin Jan Henry Keskitalo soames fáttáid oahpahit pedagogihkas.
Undervisning om samisk språk, kultur og historie foregikk i det alt vesentlige på samisk avdeling.
Oahpahus sámegiela, kultuvrra ja historjjá birra lei eanas áigge sámi ossodagas.
Men det fantes unntak: «Det jeg kan huske er at ped. læreren (Jostein Hansen) var meget dyktig til å integrere samisk problematikk inn i fagstoffet og relatere dette til situasjoner som vi kunne kjenne oss igjen i og problematisere.
Earretgo dán fearána: «Dan maid mun sáhtán muitit lei ahte pedagogihka oahpaheaddji (Jostein Hansen) lei čeahppi váldit mielde sámi čuolmmaid fágaáššiide ja bidjat daid dakkár dilálašvuhtii mii midjiide lei oahpis ja maid sáhtiimet suokkardallat.
Kanskje noe av grunnen til at jeg husker dette så godt, er at de ikke-samiske studentene la opp til formelle protester mot denne læreren.
Soaittán muitit dán nu bures, danin go muhtun studeanttat geat eai lean sámit, vuosttaldedje dán oahpaheaddji vuostá formálalaččat.
Dette førte faktisk til at vedkommende ble skiftet ut.
Dát mielddisbuvttii ahte dien oahpaheaddji lonuhedje earáin.
Jeg husker det også like godt at alle de samiske studentene var uenige i dette og fremmet det overfor skolen.
Muittán lihka bures ahte ii oktage sámi studeanttain lean dása mielas ja ovddidii dan skuvlla ovdii.
Denne handlingen var vel det nærmeste man kunne kalle for ‘rasisme’».
Diet dáiddii lean dat lagamus maid sáhtálii gohčodit ‘rasisman’.
En konsekvens av denne motstanden fra norske studenter ble etter hvert at de samiske studentene ble mer permanent organisert som en egen enhet utenfor klassen.
» Boađusin dáža studeanttaid vuosttaldeamis lei ahte áiggi mielde šadde sámi studeanttat organiserejuvvot oalát sierra ovttadahkan olggobeallái luohká.
Denne informanten er nøye med å understreke at det var unntak blant de norske studentene som «absolutt hadde forståelse for den flerkulturelle virkelighet samfunnet var omgitt av».
Dát informánta deattuha nannosit ahte eai buot dáža studeanttat lean seammalágánat, ja muhtumat «gal duođaš ipmirdedje dan máŋggakultuvrralaš duohtavuođa mii lei min servodagas».
En annen informant sier hun skrev om samiske temaer i pedagogikk, men dette ble avvist av lærerne som ikke-eksisterende.
Okta iežá studeanta muitala ahte son čálii sámi fáttáid birra pedagogihkas, muhto oahpaheaddji ii atnán dan maninge.
Og i samme gate ligger følgende svar: «Ellers pleide vi samiske studenter selv å spørre foreleserne om det samiske, og det opplevde jeg ofte at man ikke riktig likte.
Ja lea vel okta sullásaš vástádus: «Muđui láviimet mii sámi studeanttat ieža jearrat logaldalliin sámi birra, muhto dan gal viguimet ahte dasa dat eai riekta liikon.
Vi ble vel sett på som plageånder ved å minne alle på at Finnmark egentlig var samisk først».
Min dieđusge navde vuorjalassan, geat álo muittuheimmet ahte Finnmárku álgoálggus lei sámi guovlu».
Studentene prøvde å få inn det samiske perspektivet i de andre faga, men lyktes bare i forming.
Studeanttat geahččaledje oččodit sámi geahččanguovllu sisa eará fágaide, muhto eai lihkostuvvan earágo hábmenfágas.
Det var også et «meget begrenset» perspektiv i norsk og historie.
Sámi geahččanguovllu lei maid hui gárži dárogielas ja historjjás.
Motstand fra lærere
Oahpaheddjiid vuosttaldeapmi
Til tross for alle problemene med å få gjennomslag for det samiske perspektivet trivdes de fleste av mine informanter på Lærerutdanninga.
Vaikko vásihedje olu váttisvuođat sámi geahččanguovllu oččodeamis sisa oahpahussii, de goitge mu informánttat lokte áiggi oahpaheaddjiskuvllas.
«Jeg trivdes i grunnen godt i det daglige, fordi de samiske ‘øyene‘ på det norske ‘storhavet’ (ALH) gjorde at vi ikke druknet i det norske».
«Beaivválaš dilis mun lokten áiggi bures, go ‘Sámi čalmmit’ čuvvo mielde dan dáru ‘ábi’ (Álttá oahpaheaddjiskuvlla), ja de mii eat jur hávkan dáruvuođa gaski».
På spørsmål om trivsel sier en informant både ja og nei: «Ja, sammen med mine medstudenter på samisk avdeling.
Go jearan lovttii go áiggi bures, de vástida okta informánta sihke juo ja ii: «Jua, ovttas iežan mielstudeanttaiguin sámi ossodagas.
Nei, fordi vi kjempet mye for å få inn det samiske perspektivet, men møtte mye motstand fra lærerne».
In, danne go ražaimet garrasit oažžut sámi geahččanguovllu sisa, muhto oahpaheaddjit barge min vuostá».
En informant som var svært ung sier at opplevelsene på Lærerutdanninga var så sterke at «jeg i ettertid har store vanskeligheter med å konkludere med noen få ord.» Det var veldig hardt å være ung og hele tida konfrontert med sin samiske bakgrunn, særlig tungt for oss som markerte det samiske.
Okta informánta, guhte lei hui nuorra dalle, lohká ahte vásáhusat oahpaheaddjiskuvllas ledje nu lossadat, ahte «mun maŋit áiggis anán váttisin mottiin sániin čilget movt doppe obbalohkái lei. Lei hui lossat leat nuorra ja ovttat ládje vuortnuhuvvot iežas sámi duogáža geažil.
Turte ofte ikke gå inn i det.
In duostan álo dan dahkat.
Møtte ofte også direkte motstand fra lærerne. Ved spørsmål om det samiske var piggene ute med en gang.
Dávjá maid oahpaheaddjit njuolgut vuostá barge min. Go olbmot jearahalle sámevuođa birra, de ledje gaccat olgun dakkaviđe.
Opplevde til og med verbale angrep fra de ansatte.»
Vásihin maid njálmmálaš vašuheami bargiid bealis».
Deltok de samiske studentene i studentpolitiske aktiviteter/organisasjoner?
Oassálaste go sámi studeanttat studeantapolitihkalaš doaimmaide/ organisašuvnnaide?
Halvparten av mine informanter var aktive: «Jobbet mest med samepolitiske saker slik som rett til utdanning på eget språk, egne fag- og studieplaner, flere lærere som kunne samisk og hadde kjennskap til det samiske».
Bealli mu informánttain gal ledje aktiivvalaččat: «Bargen eanas sámepolitihkalaš áššiiguin nu go riekti oažžut oahpahusa iežas gillii, sierra fága- ja oahppoplánat, eanet oahpaheddjiid geat máhttet sámegiela ja dovdet sámi diliid».
Mye av dette arbeidet foregikk i Samisk studentforbund.
Olu dákkár barggut ledje Sámi studeanttaidlihtus.
Det sentrale her var organisering og innhold i den samiske lærerutdanningen.
Guovddáš barggut dás ledje sámi oahpaheaddjioahpu organiseren ja sisdoallu.
En informant hadde et senere opphold ved Høgskolen i Finnmark, og var da representant for de samiske studentene i høgskolestyret: «Her fremmet vi en gang forslag om at det bør etableres en egen samisk høgskole.
Okta informánta lei maŋŋel vel Finnmárkku allaskuvllas, ja dalle son ovddastii sámi studeanttaid allaskuvlastivrras: «Doppe mii oktii geahččaleimmet árvalit ahte berre ásahuvvot sierra sámi allaskuvla.
Da ble vi høylydt flirt av på styremøtet.
Dalle gal boagustedje min. Muittán ahte atnen dan hui unohassan.
--- Det var en lang politisk kamp å artikulere en start på de samiske samfunnstema, som gjorde det mulig å begynne på dialog og forståelse».
--- Lei guhkes politihkalaš rahčamuš ovddidit sámi servodatgažaldagaid, mat dahke vejolažžan álggahit ságastallamii ja addit ipmárdusa».
En informant fremhever ASS som en hjørnestein for studentene.
Okta informánta deattuha Álttá sámi searvi nana ladnin studeanttaide.
Tore Bongo og Ellen Marit Gaup Dunfjell var her sentrale personer.
Tore Bongo ja Ellen Marit Gaup Dunfjell leigga guovddáš olbmot dalle.
De ansatte på samisk avdeling, som alle var samepolitiske aktivister, hadde bruk for de unge og engasjerte studentene.
Sámi ossodaga bargit, geat buohkat ledje sámepolitihkalaš aktivisttat, dárbbašedje nuorra ja áŋgiris studeanttaid.
Svært mange av disse studentene havnet senere i lederposisjoner.
Oallugat sis gárte maŋŋel jođiheaddji virggiide.
De samiske studentene ble på mange måter det samiske samfunnets idealister, de staka ut veien for det samepolitiske arbeidet.
Sámi studeanttat gárte máŋgga ládje leat sámi servodaga idealisttat. Sii ledje bálggesčuollit sámepolitihkalaš bargguin.
På spørsmål om studentene opplevde diskriminering eller rasisme på grunn av sin samiske bakgrunn på Lærerutdanningen og i undervisningstimene, er erfaringene delte.
Go jearan leat go studeanttat vásihan vealaheami dahje rasismma sámi duogáža geažil Oahpaheaddjiskuvllas dehe skuvladiimmuin, de sis leat iešguđet lágan vásáhusat.
En informant sier at hun ikke opplevde noe negativt fordi hun var same, og at hun fikk positive erfaringer fra kollokviegrupper med ikke-samer.
Okta informántta lohká ahte sus eai leat negatiiva vásáhusat dan geažil go lea sápmelaš, ja son oaččui buriid vásáhusaid kollokviejoavkkustis, gos ledje dážat ja rivgut.
En informant opplevde voldsom harde diskusjoner med klassen, og hadde store problemer med å få forståelse for det samiske perspektivet.
Okta eará informántta ges lohka vásihan garra digaštallamiid iežas luohkás, ja lei váttis oažžut daid earáid ipmirdit sámi geahččanguovllu.
Hun opplevde også direkte motstand fra lærere utenfor samisk avdeling, til og med verbale angrep.
Son maid vásihii njuolgut vuosttaldeami dain oahpaheddjiin geat eai bargan sámi ossodagas, maiddái soaibmama.
En annen informant uttaler følgende: «Ved et par anledninger opplevde jeg diskriminering ved Lærerutdanninga.
Okta eará informánta lohká ná: «Moatte háve vásihin vealaheami oahpaheaddjiskuvllas.
En gang var på kantina av en student (fra kysten) fra en annen klasse som spurte hvorfor jeg snakket kystnorsk når jeg påsto at jeg var same (hun angrep min sjøsamiske identitet), og en annen gang av en foreleser som sa at samisk språk egentlig ikke kunne regnes som et offentlig språk fordi så få mennesker snakket det.
Oktii lei kantiinnas, okta studeanta (mearariikkalaš) guhte jearai manne mun hupmen mearrasuopmandáru go čuoččuhan ahte lean sápmelaš (son rohkkáhii mu mearrasámi identitehta), ja oktii lei okta logaldalli guhte logai ahte sámegiella ii sáhttán rehkenastot almmolaš giellan go juo nu moattes hupmet sámegiela.
Han visste ikke at for eksempel så snakket 95 % av befolkningen i Kautokeino samisk til daglig den gangen.
Son ii diehtán ovdamearkka dihte dan ahte dalle humai 95% Guovdageainnu álbmogis sámegiela beaivválaččat.
Det nyttet ikke å argumentere mot ham heller, og resten av klassen lo av meg.
Ii ge lean ávki ákkastallat suinna, go buohkat earát boagustedje mu.
Og det såret meg mest».
Dat dat lei mii sorddii mu eanemusat».
Studentene opplevde også stor usikkerhet fra lærerne utenfor samisk avdeling om det samiske samfunnet, også fornekting: «Ble nok av og til stoppet i diskusjonen om det samiske.
Studeanttat vásihedje maid ahte oahpaheaddjit earret sámi ossodaga ledje hui eahpesihkkarat dasa mii guoskkai sámi servodahkii, ja vásihedje maid gielddahallama: «Muhtumin gal bissehedje ságastallama sámi áššiid birra.
Det skyldes trolig at lærer følte å miste kontroll over situasjonen, eller ikke hadde nok kompetanse.
Dáidá lean danne go oahpaheaddji balai hálddašeami massimis dan dilálašvuođas dehe ahte sus ii lean doarvái gelbbolašvuohta.
» Eksempel på negative erfaringer er også følgende: «Det var noen episoder der vi samiske studenter måtte minne ALH om at samisk var en del av vår lærerutdanning.
» Ovdamearkkat heajos vásáhusain lea maid dákkárat: «Dat dáhpáhuvai maid moddii nu ahte fertiimet muittuhit Álttá oahpaheaddjiskuvlii ahte sámegiella lei okta oassi min oahpaheaddjioahpus.
Det var jo i timene at disse episodene fant sted, ofte mellom foreleserne og oss.
Lei oahpahusdiimmuin ahte nie dáhpáhuvai, máŋgii min ja logaldalliid gaskkas.
Vi opplevde det som lite hyggelig at samisk og samiske emner (samiske elever) ble sett på som annenrangs i forhold til norsk og norske emner.
Min mielas lei váivi ahte sámegiella ja sámi fáttát (sámi oahppit) gehččojuvvoje dego veahá earálágánin dážaid ja dáža ohppiid ektui.
Vi opplevde også det motsatte av noen forelesere, at de tok vårt parti og ble ‘frosset ut‘ av majoriteten, både studenter og forelesere.
Mii vásiheimmet maid juste nuppe ládje, ahte muhtin logaldalli čuolai min beali ja ahte majoritehta olgguštii su, sihke studeanttat ja eará logaldallit.
Det var lite populært å fronte det samiske; selv andre 68-ere kviet seg for det».
Ii lean beare bivnnut ovddidit sámevuođa, eai eará «68-at» ge báljo duostan dan.
Ringen sluttet
Gierdu loahpahuvvon
Som nevnt blei jeg som nyutdanna og nyansatt ved Lærerutdanninga i Alta i 1974 umiddelbart satt til å lede et prosjektet om ungdommens situasjon i Guovdageaidnu.
Nu go ovdalis namuhin, de ledjen aiddo oahppan oahpaheaddjin 1974:s, go álgen bargui Álttá oahpaheaddjiskuvlii. Doppe biddjojin dakkaviđe jođihit prošeavtta Guovdageainnu nuoraid dili birra.
Dette ble inngangsporten til en livslang interesse for den samiske minoriteten og mer generelt om etniske minoriteter, etniske relasjoner og verdens urfolk.
Dán barggu bokte ožžon agibeaivái beroštumi sámi minoritehtii ja maid obbalaččat etnalaš minoritehtaide, etnalaš oktavuođaide ja máilmmi eamiálbmogiidda.
Når jeg nå har skrevet denne artikkelen, samtidig som jeg i år går av med pensjon, er på en måte ringen sluttet: jeg er tilbake der jeg startet med fokus på den samiske folkets situasjon.
Go dál lean čállán dán artihkkala, ja seammás dán jagi mielde manan ealáhahkii, de orru dego gierdu livččii ollašuvvan; lean ollen ruovttoluotta dohko gos álgen;
Historien om de samiske studentene ved Lærerutdanninga i Alta / Høgskolen i Alta er en dramatisk historie preget av kulturelle motsetninger, mangel på ressurser og forståelse for hva som krevdes for å få til en samisk lærerutdanning.
Historjá sámi studeanttaid birra Álttá oahpaheaddjiskuvllas/ Finnmárkku allaskuvllas lea dramáhtalaš historjá mas kultuvrralaš vuostálasvuođat, resursavátnivuohta ja ipmárdus das mii gáibiduvvui oažžut áigái sámi oahpaheaddjioahpu, ledje guovddážis.
Disse motsetningene går som en rød tråd gjennom hele skolens historie fra 1973 til etableringa av Sámi allaskuvla i 1989.
Diet vuostálasvuođat čuvvot čađat skuvlla historjjás 1973 rájes gitta Sámi allaskuvlla álggaheapmái 1989:s.
Men det er også historien om en pionerinnsats av de ansatte på samisk avdeling.
Muhto dat lea maid historjá sámi ossodaga bargiid ovddasmanni rahčamušaid birra.
Arkivet ved Høgskolen i Finnmark Odd Mathis Hættas private arkiv. Intervju av 6 tidligere studenter Egne erfaringer 1974 – 2008
Finnmárkku allaskuvlla arkiiva Odd Mathis Hætta arkiiva 6 ovddeš studeantta jearahallamat Iežan vásáhusat 1974 – 2008
Samisk:
Buorre beaivi !
Norsk:
- Hyvvää päivää !
Velkommen til vår lydutstilling, en utstilling om kvenenes historie og hverdag.
Bures boahtin jietnačájáhussii ! Dát čájáhus muitala kveanaid historjjá ja árgabeaivvi birra.
Først får du lære et par ord på kvensk. Hyvää päivää.
Álggus don oahpat muhtun sáni kveanagillii: Hyvvää päivää.
Lydene forteller deg om tradisjonene og levemåten, om livet langt nord for polarsirkelen.
Čájáhusa eará jienat muitalit kveanaid árbevieruid, birgejumi ja eallima birra.
Kvenene blir ofte kalt for det tause folket.
Máŋgii gohčodit kveanaid " jávohis álbmogin ".
Derfor har vi valgt å bruke kvenenes egne stemmer og lydene fra hverdagen til å formidle kvenenes historie.
Danin dán jietnačájáhusas kveanat ieža muitalit iežaset eallima ja historjjá birra.
Festsalen i Børselv er akustisk sett også én av de beste konsertsalene på Nordkalotten, så salen i seg selv fortjener å bli fylt opp av lyd.
Bissojoga Feastasáles lea buorre akustihkka, ja dat leage okta dain buoremus konsertasáliin olles Davvikalohtas.
De forskjellige historiene danner et sydende lydteppe i salen, samtidig som de hver for seg har en historie å fortelle.
Danin jietnačájáhusa heive bures guldalit justa dán sáles.
Ta deg tid til å stoppe opp.
Bisán donge ja guldal !
Lydutstillingen er designet og utviklet av Anstein Mikkelsen i samarbeid med Kainun institutti - Kvensk institutt.
Jietnačájáhusa lea hábmen ja ollašuhttán Anstein Mikkelsen ovttas Kveana instituhtain / Kainun institutti-Kvensk institutt.
Denne casestudien undersøker hvordan tospråklige elever som snakker nordsamisk og norsk bruker begge språkene i samtaler rundt naturfaglige begreper.
Dát casedutkamuš iská movt guovttegielat oahppit geat hálddašit davvisámegiela ja dárogiela geavahit goappaš gielaid go ságastallat luonddufága doahpagiid birra.
Casene i studien er to elevgrupper fra ungdomsskole og videregående skole.
Case:t leat guokte ohppiidjoavkku nuoraidskuvllas ja joatkkaskuvllas.
Formålet var å finne ut hvilke språklige praksiser elevene bruker, og hvordan de to språkene brukes for å søke etter eller uttrykke begrepsforståelse.
Ulbmilin lei gávnnahit makkár gielalaš praksisat ohppiin leat, ja movt sii geavahit guokte giela go ohcalit dahje čájehit ipmárdusa luonddufága doahpagiin.
Studien er forankret i sosiokulturell læringsteori.
Dutkamuša vuođus lea sosiokultuvrralaš oahppanteoriija.
Litteratur om læring av naturfagspråk, samt litteratur om tospråklighet og transspråking, utgjør det teoretiske rammeverket.
Teorehtalaš rámma lea litteratuvra luonddufága giela oahppama birra, ja guovttegielatvuođa ja translanguaging birra.
Studien har en kvalitativ tilnærming der to elevgrupper med totalt syv elever ble observert i deres naturfagtimer.
Dán casedutkamušas lea kvalitatiiva lahkoneapmi, ja mun lean áican luonddufágadiimmuin guokte ohppiidjoavkku main ledje oktiibuot čieža oahppi.
Lydopptak fra observasjonene ble transkribert og dannet utgangspunktet for en deskriptiv analyse.
Jietna báddejuvvui ja deskriptiiva analysa vuođđun leat transkriberejuvvon báddemat.
Resultatene viser at elevene brukte kun samisk, kun norsk eller transspråklige praksiser i samtalene rundt naturfaglige begreper.
Bohtosat čájehit ahte oahppit geavahedje dušše sámegiela, dušše dárogiela ja translanguaging go ságastalle luonddufága doahpagiid birra.
Norske ord for naturfaglige begreper ble ofte brukt i samtalene på samisk.
Sii geavahedje dávjá dárogielat sániid luonddufága doahpagiidda go ságastalle sámegillii.
Lærerens og lærebokas språk påvirket elevenes språklige praksiser, og det er en tendens til at norske ord oftest ble brukt for begreper med et høyt taksonomisk nivå og stor avstand til hverdagsspråket.
Oahpaheaddji ja oahppogirjji giella váikkuhii ohppiid gielalaš praksisiid, ja orrot adnome eambbo dárogielat sánit go doahpagiin lea alla taksonomalaš dássi dahje leat guhkkin eret sámegiel beaivválaš gielas.
Uansett om elevene brukte norske eller samiske ord for naturfaglige begreper, brukte de samisk for å diskutere meningsinnholdet i begreper.
Beroškeahttá das geavahedje go oahppit sámegiel- dahje dárogielsániid doahpagiidda, de sii ságastalle doahpagiid sisdoalu birra sámegillii.
Elevene vekslet fleksibelt mellom språkene og transspråking ser ikke ut til å ha hindret begrepsforståelse.
Sii lonohalle njuovžilit gielaid gaskkas, ja translanguaging ii orron hehtteme doahpagiid ipmirdeames.
Ellen Marie Vars er født i 1957 og oppvokst i Láhpoluoppal i Guovdageaidnu.
Elle Márjá Vars lea riegádan 1957 ja bajásšaddán Láhpoluobbalis, Guovdageainnus.
Ho har gått grunnskole i Guovdageaidnu, videregående skole der og i Alta, lærerskole i Alta og har lest samisk grunnfag i Tromsø og journalistikk/samfunnsfag og tolkeutdanning ved Samisk høgskole.
Son vázzii vuođđoskuvlla Guovdageainnus, joatkkaskuvlla Guovdageainnus ja Álttás. Son lea vázzán oahpaheaddjiallaskuvlla Álttás ja lea lohkan sámegiela vuođđofága Romssas ja journalistihka/servodatfága ja dulkaoahpu Sámi allaskuvllas.
Ellen Marie har arbeida som grunnskolelærer på svensk og norsk side, språkkonsulent, journalist, tolk og oversetter.
Elle Márjá lea bargan vuođđoskuvlaoahpaheaddjin ruoŧa- ja norggabeale Sámis, giellakonsuleantan, journalistan, dulkan ja jorgaleaddjin.
Ho har vært redaktør for avisa Áššu og ungdomsbladet Š, sekretær for NSR og Samisk kunstnerråd.
Son lea leamaš aviisa Áššu ja Š-bláđi váldodoaimmaheaddjin, NSR' ja Sámi dáiddárráđi čállin.
Ellen Marie har skrevet mange bøker for barn, ungdom og voksne.
Elle Márjá lea čállán máŋga girjji sihke mánáid, nuoraid ja rávesolbmuid várás.
Ho har skrevet alle bøkene på nordsamisk, noen av dem er oversatt til norsk, grønlandsk og til andre samiske dialekter.
Son lea čállán buot iežas girjjiid davvisámegillii, muhtin girjjit leat jorgaluvvon dárogillii, inuihtagillii ja eará sámegiel suopmaniidda.
- Mamma, jeg vil ikke reise til internatet!
— Eadni, mun in hálit vuolgit internáhttii in goassege!
Jeg vil være her hjemme, hos bestemor, hos deg og pappa!
Mun aiggun ruovttus álo orrut. Áhku luhtte ja du ja áhči luhtte.
Kátjá gråt.
Kátjá čierostuvai.
Hun var snart syv ar gammel og skulle begynne på skolen.
Son lei fargga čieža jahkásaš ja galggai skuvlii álgit.
Mor forsøkte å trøste henne: Ikke vær redd. Du er jo ikke alene, Biret er der, og Risten og Biera.
Eadni sártnuhii ja jeđđedii su. — Ii leat váralaš go Biret ja Risten ja Biera leat doppe.
De tar vare på deg og hjelper deg.
Gal sii goit du atnet váras ja veahkehit du birget skuvllas.
Om et par år går lillebror også på skolen, det blir vel artig.
Jurddaš moatti jagi geahčen šaddá unna vieljaš nai skuvlii.
Da er du allerede ei stor jente.
De leat don juo stuora biigá.
Far prøvde også å trøste: - Du trenger ikke bo så veldig lenge på internatet. Dere får komme hjem til jul...
Áhčči maid vikkai jeđđet su: — It don goit dárbbaš nu guhká internáhtas orrut, dii beassabehtet ruovttus fitnat juovllaid.
og det er jo snakk om at vi skal få vei hit snart, da får dere komme hjem enda oftere.
ja ammat dál gullo ahte min gillái galgá biilaluodda ráhkaduvvot. De soaitibehtet dávjjit beassat ruovttus finadit.
Men Kátjá lot seg ikke trøste. Hun sprang til stabburet, hvor bestemor satt og romsterte i kista si.
Kátjá ii gillen gullat, son viehkalii áitái áhku lusa. Áhkku lei čippostallamin ja burgimen iežas giissá.
Kátjá la armene om halsen hennes og hylte; Bestemor!
Kátjá viegai ja dollii su čeabetbirra ja čurvii bárgumiin: — Áhkku!
Si til mamma og pappa at jeg ikke vil dra på internatet!
Ale suova eatni ja áhči mu bágget skuvlii vuolgit, mun in hálit dohko.
Jeg vil være hos deg, jeg er jo din lille hjelper!
Mun lean du unna biiggáš!
Kátjá storgråt. Bestemor vugget henne lenge i armene sine.
Kátjá bárgugođii duođas ja áhkku válddii su sallasis.
Hun var taus. Visste rett og slett ikke hva hun skulle si.
Mealgat vuhtodii son Kátjá salas, álggos jávohaga, danin go son ii diehtán maid galggai dadjat.
Hun begynte å synge, ganske lavt, mens hun vugget Kátjá sakte fram og tilbake. Helt til hun sluttet å gråte.
Son lávlugođii siivvut ja ain vuhtodii unna Kátjáža dassažii son heittii čierrumis.
Da Kátjá ble rolig igjen, begynte bestemor å fortelle om gamle dager. Det visste hun at Kátjá likte å høre om.
Go Kátjá jávohuvai, de álggii áhkku muitalit dološ dáhpáhusaid maid son diđii Kátjá liiko gullat.
Kátjá kjempet imot, men ingenting nyttet. Hun måtte begynne på skolen. Veien var trist og lang.
Das ii lean árbmu, skuvlii son aŋkke fertii vuolgit. Ja skuvlageaidnu lei lossat, váivi ja guhkki.
Hun,de andre barna og far gikk i mange timer før de nådde bilveien.
Sii fertejedje vuos vázzit máŋga diimmu ovdal go ollejedje biilageainnu lusa.
Stien de fulgte gikk langs flere vann, over myrer og små bekker.
Bálggis manai jávrrážiid guora, jekkiid ja jogaid rastá.
Kátjás skritt ble tyngre og tyngre.
Kátjá lávkkit njohco ja njohco dađi guhkkelii ruovttus eret sii jovde.
Hun ønsket at de aldri skulle nå fram.
Son sávai ahte sii eai galggaše goassege joavdat.
De stanset halveis for å koke kaffe og spise. Far var sliten, for han bar all bagasjen deres.
Bealle mátkkis sii gáfestalle, áhčči lei váiban, gii guttii sealggis visot biktasiid maid sii dárbbašedje internáhtas.
Men Kátjá ville ikke spise. Hun var ikke sulten, for det gjorde så vondt inni henne.
Muhto Kátjá ii sáhttán boradit, sus lei nu bávččas váimmus.
Det var en rar, trist smerte.
Dakkár imaš, váivves bávččas.
Far snakket hele tiden om bilveien som skulle komme neste sommer.
Áhčči humai čađat. Son muitalii ahte biilaluotta áigot nuppi geasi juo álgit ráhkadit.
Da slipper vi å gå, dere kan kjøre helt fram til huset.
— De mii eat dárbbaš šat vázzit, beassabehtet biillain gitta viessouksii.
Barna svarte ikke.
Mánát eai jienádan olus maidege.
De gruet seg til å komme tilbake til internatet igjen. Selv Biret var redd, hun som hadde vært der i mange år.
Buohkat balle internáhttii fas boahtit, vel Biret nai gii lei ollu jagiid juo doppe orron.
Endelig kom de til bilveien og de få husene som lå langs den.
Viimmat ollejedje sii biilageainnu lusa. Doppe ledje moadde dálu.
Far gikk inn i et hus for å ringe til skolen og fortelle at de var framme ved veien.
Áhčči manai ovtta vissui riŋget skuvlii vai sii bohtet viežžat.
De måtte vente lenge før skolebussen kom. Kátjá tviholdt hånda til far da de klatret inn i bussen.
Orui nu guhkki vuordit ovdal go skuvlabusse bođii. Kátjá doalai čavga áhči giedas go sii gorbmo skuvlabusse sisa.
Kátjá synes de hadde kjørt i evigheter før internatet dukket opp, stort og fremmed.
Sii vudje mealgat, ja de iđii internáhtta. Nu issoras stuoris ja amas.
- Et uhyre, sukket far stille.
Olles balddonas, jurdilii áhčči ja šuohkehii.
Ei fin dame møtte dem i skolegården.
Skuvlašilljus bođii rivgu sin ovddal ja buorastáhttii áhči.
Hun hilste på far og ba dem følge med for å se hvor de skulle sove.
Son dáhtui sin čuovvut iežas mielde, son galggai čájehit sidjiide oađđenlanjaid.
De gikk først gjennom en lang korridor, så forbi mange dører, og så opp to trapper.
Sii čuovvoledje rivgu ja manne vuos guhkes feaskára čađa, ollu uvssaid meattá ja moadde tráhpa bajás.
Kátjá var helt forskrekket.
Kátjá lei áibbas hirpmástuvvan.
Hvordan i all verden kunne noen bo her?
Mot ipmašiid bat dáppe sáhttet olbmot orrut?
Omsider var de framme..
Viimmat bohte sii rievttes uvssa lusa.
Dama åpnet døra.
Rivgu rabestii uvssa.
Det var et stort rom, fylt av senger og fremmede barn som stirret olmt på Kátjá.
Siskkobealde uvssa lei stuora latnja ja ollu seaŋggat. Doppe ledje dievva amas mánát geat gehčče Kátjái bahás čalmmiiguin.
Her skulle hun sove. Biret og Risten skulle få et annet rom.
Bireha guovttos Risteniin galggaiga fas eará lanjain oaddit.
Og Biera skulle sove et helt annet sted, der det bare var gutter.
Ja Biera šattai áibbas eará sadjái. Eará bártnážiid lusa.
- Får vi ikke sove i samme rom hvisket Kátjá. Tårene blendet henne!
— Eat go mii beasa seammá lanjas oađđit, savkalii Kátjá áhččái ganjal čalmmiid.
- Det ser ikke slik ut, svarte far.
— Na, vástidii áhčči, ehpet dii oro gal seammá latnji beassame.
Den dagen og kvelden ble den verste Kátjá hadde opplevd.
Dat lei dat vearrámus beaivi ja vearrámus eahket Kátjá eallimis.
Hun niholdt i farens hånd, ville ikke slippe den, men da kvelden kom måtte han reise.
Son doalai nu čavga áhči gieđas čađat. Muhto áhčči fertii vuolgit eahkes.
Han forsøkte å trøste henne, sa at det bare var i begynnelsen det var leit og trist. Men det var ingen trøst for Kátjá.
Son vikkai Kátjái muitalit ahte lea váivi dušše álggos. Muhto ii dat ábuhan.
Da han forsvant ut av de store ytterdørene, 1øp hun gråtende etter han;
Go áhči sealgi jávkkai daid stuora internáhta olgouvssaid duohkái, de viegai Kátjá su maŋis, čierui ja geaigguhii giedaid áhči maŋŋái.
- Far!
— Áhčči!
Ikke gå, ikke gå fra meg, far!
Ale guode goit mu deike! Áhčči!
Men faren gikk, og hun kunne ikke forstå at han kunne gjøre det mot henne som var så redd.
Muhto áhčči aŋkke manai. Kátjá ii ipmirdan mot áhčči sáhtii su guođđit deike.
Var han ikke glad i henne mer?
— Ii go áhčči beroš šat mus?
Bestemor ville aldri ha gått fra henne.
Áhkku goit ii livčče guođđán mu! Ii livčče!
Det var ingen trøst å få fra Biret og Risten.
Ii das lean ávki go Biret ja Risten leigga dáppe.
De hadde sine venner, og våget ikke bry seg for mye om Kátjá.
Sudnos dat han ledje eará olbmát, eaba ge gillen eaba ge duostan Kátjá riebu jeđđet.
Alt var så forferdelig.
Buot lei nu váivi ja issoras.
Til og med sengekherne hadde en fremmed lukt.
Gávnniin lei nu amas hádja.
Hun lengtet etter den varme huden og gode lukten til bestemor.
Son ohcalii čieročalbmái áhku litna muođu, ja áhku hája.
Da morgensola skinte inn gjennom de store vinduene, var Kátjás øyne så hovne av gråt at hun knapt kunne se.
Go viimmat iđđesbeaivváš idii daid stuora internáhta lásiid čađa, de ledje Kátjás čalmmit nu bákčasat ahte illá sáhttá geahččat.
Stille fulgte hun Biret til den kjempestore spisesalen.
Son čuovui oappás Bireha dohko dan stuora boradan latnjii.
Men hun fikk ikke ned en matbit, for klumpen i halsen var så stor.
Muhto boradit son gal ii sáhttán.
Bråket var øredøvende.
Ja nu hirbmat rigearra maid lei.
Barna kastet brødbiter på hverandre og sloss om maten.
Mánát bálko láibebihtáid ja dorro biepmuid alde.
Ikke engang de eldste brydde seg om dama som fortvilet prøvde å få ro i spisesalen.
Eai ge dat stuorámusat jeagadan go rivgu cearggui singuin ja dáhtui sin čohkkát jaska.
Hun tagg dem om å sitte stille, men til ingen nytte.
Go gerge boradeamis, de galge skuvlii vuolgit.
Kátjá fulgte med Biret til klasserommene etter frokost.
Kátjá čuovui Bireha mielde skuvlalanjaid lusa.
Biret ante ikke hvilket rom Kátjá skulle være i. - Stå her og vent til læreren din kommer og viser deg klasseromet, sa hun fort og forlot Kátjá i den lange korridoren.
Biret dajai ahte son ii dieđe gosa Kátjá galgá mannat. — Don fertet dás vuordit dassá du oahpaheaddji boahtá, gal son čájeha goal du skuvlalatnja lea, dajai son ja guđii Kátjá čuožžut dan stuora guhkes gáŋgenii.
Kátjá kjente ingen av barna som sprang forbi henne.
Mánát viegadedje ovddos maŋás, Kátjá ii dovdan ii ovttage sis.
Hun presset seg mot veggen, og kastet redde blikk oppover og nedover korridoren.
Son čuoččui áibbas jaska, geahčai duohkot deike ja balai.
Plutselig ringte skoleklokka.
Fáhkkestaga riŋgii skuvlabiellu.
Kátjá skvatt.
Kátjá suorganii.
Hva ville skje nå? Barna stilte seg i rekker foran klasserommene.
Buot mánát manne viega ja čuoččahedje maŋŋálaga miehtá gáŋgena.
Der ventet de til læreren kom og slapp dem inn.
Sii čužžo dassážii oahpaheaddjit bohte ja luite sin sisa.
Alle forsvant, Kátjá sto igjen ganske alene.
Ja de manne buohkat sisa, Kátjá bázii okto.
Hun tenkte på bestemor. Klumpen satt fortsatt i halsen.
Son álggii čierrut ja jurddašii áhku birra.
- Hvorfor vil Gud at jeg skal være her? Hva galt har jeg gjort?
Maid mun lean baháid bargan go Ipmil doalvvui mu dán váivves báikái?
Hun ble redd da en mann kom bort til henne og spurte om noe hun ikke forsto.
Son suorganii go okta dáčča bođii su lusa ja jearralii sus juoidá maid son ii ipmirdan.
Han tok henne med til ei dame som snakket samisk på en rar måte.
Dáčča doalvvui su ovtta rivgu lusa gii humai hui imaš sámegiela.
Dama fulgte Kátjá til det riktige klasserommet.
Rivgu doalvvui su rievttes skuvlalatnjii.
Der satt masse fremmede barn ved små bord.
Sis lei juohkehaččas sierra beavdi ja stuollu.
Lærerinnen hadde kofte på seg.
Oahpaheaddjis lei gákti alde.
Hun viste Kátjá hvor hun skulle sitte.
Son bođii Kátjá lusa ja láidii su ovtta guoros beavddi ja stuolu lusa.
Kátjá var livende redd, men det hjalp ikke stort. Nå var hun på skolen.
Kátjá balai — muhto dál ii ábut bárgut — dál son lei juo skuvllas.
Den første skoledagen og dagene som fulgte var helt like.
Vuosttaš skuvlabeaivi ja dat čuvvovas beaivvit ledje buot ovttalágánat.
Kátjá lærte fort hvordan det var å gå på skolen og bo på internatet.
Kátjá oahpai moatti beaivvis mii skuvla ja internáhtta duođai lea.
Hun forstod ikke hvorfor, man ikke burde snakke om foreldrene sine og hjemmet.
Álggos son ii ipmirdan ahte ii galgga oktiige duođa muitalit ruovttu birra.
Men allerede første kvelden fikk hun klar beskjed, da hun fortalte hvor hun var fra. De to jentene som kom bort til henne virket greie.
Danin son beahtahalai ja hirpmástuvai nu issorasat vuosttaš eahkeda internáhtas go guokte stuorit nieiddaža doaškaleigga su go son muitalii gos son lea eret.
- Hva heter du, og hvor er du fra?
Mii du namma lea ja gos don leat eret?
Kátjá svarte ivrig. Snakket om de hjemme og om bestemor.
Kátjá doapmalii vástidit, ja muitalasttii vel ahte sus lea áhkku maid doppe ruovttus.
- Har dere rein?
— Leat go dis bohccot?
spurte jentene.
jearaiga soai?
- Nei, vi har ikke rein, vi har kuer og sauer, svarte Kátjá lavt.
— Eai mis leat bohccot, muhto gusat ja sávzzat, vástidii Kátjá vuollegaččat.
Jentene begynte å hånflire. Den ene av dem sparket til henne og sa: - Hvorfor går du med kofte da?
Ja de álggiiga nieiddaguovttos boagustit ja nubbi čievččastii su ja dajai: — Don it de oaččo gávttiin vázzit, it ge oaččo orrot dán internáhtas!
Alle samebarn har rein.
Ja buot sámi mánáin leat bohccot!
De slo etter Kátjá og jaget henne ut av internatet.
Soai álggiiga bieguhit Kátjá ja bággiiga su mannat olggos internáhtas.
Kátjá løp, gråtende.
Kátjá ballái ja viehkalii čierudettiin olggos.
Bort fra internatet, mot bygda.
Son viegai guhkás internáhtas eret, márkan guvlui.
På veien møtte hun noen barn på sykler.
Luotta alde bohte muhtin mánát su ovddal sykkeliiguin.
De hadde ikke kofter.
Sis ii lean gákti alde.
En av dem pekte på henne og ropte noe hånlig.
Sii bisánedje Kátjá ovddabeallái, ja cagge su vai son ii beasa viidaseappot.
Kátjá forstod ikke hva han sa, for han snakket norsk.
Muhto Kátjá ii ipmirdan maid son oaivvildii go son humai dárogiela.
De andre flirte og hermet etter hvordan samene snakket norsk.
Earát sis boagustedje ja ađestalle mot sápmelaččat hupmet dárogiela.
De skubbet syklene sine truende mot Kátjá.
Sii hoige sykkeliid jur Kátjá njeaiga.
Hun ble vettskremt og la på sprang tilbake til internatet.
Son jorggihii ja doamihii viehkalit nu jodánit go sáhtii fas internáhttii.
Men de tok henne igjen, rev lua av henne og kastet den i veigrøfta.
Sii bohte maŋis ja gaikkihedje. sus gahpira eret ja bálkestedje dan láirái luoddaguoras.
Hun torde ikke hente den, sprang bare videre så fort hun orket. Hun lette desperat etter et gjemmested på internatet.
Kátjá ii duostan jorggihit gahpira viežžat, son viegai njuolga internáhta feaskarii ja ozai doppe suorganemiin čiehkadansaji.
Hun så et skap i et hjørne. Det sto litt ut fra veggen.
Son fuomášii ovtta čiega gos lei skábe man duohken lei veaháš guoros sadji.
Hun presset seg bak skapet, stiv av skrekk.
Son viegai ja nađui dan čihkii ja doaivvui ahte son dál galgá jápmit.
Knep øynene igjen og klemte handa over munnen så ingen kunne høre gråten.
Son bijai čalmmiid gitta, ja dettii gieđa njálmmi vuostá vai čierrunjietna ii gulloše.
- Om jeg lukker øynene hardt nok, kommer jeg kanskje til bestemor, tenkte hun. Bestemor!
Jus čarvvun čalmmiid hui guhká gitta, de soaittán áhku lusa ollet, jurddašii son ja dovddai mot čierrun easka vikkai hávkadit su. Áhku lusa!
Til slutt orket hun ikke sitte klemt bak skapet lengre.
Ii ge son duostan lihkastit ovdal go bakkus fertii danin go nu unohasaid čohkkái.
Forsiktig krøp hun fram, speidet til alle kanter, lyttet og ventet.
Siivvut njágai son eret čiegas ja geahčai juohke guvlui, váruhii ja guldalii, ja balai.
Det var ingen der. Fort snek hun seg ut for å lete etter lua.
Go son oinnii ahte olggobealde ii oidnon oktage, de son viehkalii ohcat iežas gahpira.
Den lå i veikanten, gjennomtrukket av klissete leire.
Son gávnnai dan, muhto dat lei visot láirin.
Hun stormet tilbake, fant et toalett i internatet, og begynte å skrubbe lua. Det meste av skitten forsvant, men klumpen i halsen ble ikke borte.
Kátjá viegai fas internáhttii — njágai ovtta hivssegii ja álggii ganjalčalmmiid gahpiris oččodit eanas láirri eret.
Dagene, kveldene og nettene var like forferdelige.
Beaivvit, eahkedat ja ijat ledje ovttalágánat.
Kátjá var alltid sulten, men klarte ikke å spise, bare gråte.
Kátjás lei álo borranmiella, muhto ii sáhttán borrat. Son čierui álo.
Ingen av de voksne, ikke engang lærerinnen, spurte hvorfor hun gråt så mye. De brydde seg heller ikke om at de andre barna slo henne, selvom de så det ofte.
Ii ge oktage stuoraolmmos — ii oahpaheaddji eai ge internáhta bargit jearran goassege manin sus lei nu váivi, eai ge veahkehan su vaikko dávjá oidne go earát doaruhedje su.
Barna slo og sparket og lugget henne, men de voksne gjorde ingenting for å stanse det.
Eará mánát doško ja huško su ja gaiko su vuovttaid, muhto stuora olbmot eai beroštan.
Snart hatet Kátjá alle voksne og flyttsamebarna, de som plaget henne aller mest.
Boazosápmelaš mánát ledje vearrámusat, sii hárde álohii go Kátjá vánhemiin eai leat bohccot.
- Du er en fattiglus, ertet de.
— Don leat geafi, dadje sii.
Alle som ikke har rein er noen fattige jævler.
— Buohkat geain eai leat bohccot leat geafes diŋggat.
Hun hadde ingen venninner, men hun ville ikke leke med noen heller, for hun lengtet så veldig hjem.
Kátjás ii lean oktage olmmái, ii ge son livčče háliidan ge ovttain ge stoahkat.
Smerter hadde hun også hele tida, men det var hjemlengselen som verket mest.
Sus lei álohii juoga sajes bávččas. Eanemus bávččastii su siste danin go son nu háliidii ruoktot.
Bare tanken på bestemor fikk tårene til å piple fram, til og med i klasserommet.
Go jurdilii áhku birra, de golgagohte gatnjalat vel skuvllas nai.
Men bestemor var langt borte.
Muhto áhkku lei nu ollu váriid duohken.
- Hvis jeg bare visste veien hjem, flyktet jeg straks, tenkte Kátjá ofte i skoletimene.
Jus mun dieđášin gokko galggašin vuolgit, guđe guvlui, de báhtarivččen dáppe eret, láve Kátjá skuvladiimmuin jurddasit.
Den første snøen kom, men det gjorde ikke Kátjá glad.
Ii ge lean mihkkige suohttasiid de ge go vuosttaš muohta bođii čakčat.
Hjemme var det alltid en stor dag.
Vaikko dat láve ruovttus stuora beaivi.
Bestemor pleide å vekke henne tidlig og hviske hemmelighetsfullt: Kikk ut av vinduet, lillehjelper!
Áhkku láve su boktit juo iđđesija, jus ihkku lea muohttán ja láve savkalit: — Guovlal mis dál olggos biiggážan!
Og Kátjá løp til vinduet før hun hadde våknet ordentlig.
Ja son láve viehkat lásii nagir čalmmiid.
Trøttheten var som blåst bort da hun så den rene, hvite snøen.
Nahkárat lávejit dego sihkastuvvot eret go son fuomáša dan ráinnas, vilges muohttaga.
Det var alltid så artig!
Vuoi man somá dat láve!
Men her på skolen var det ingen som brydde seg om bestemor og nysnøen.
Muhto skuvllas eai beroš áhkus eai ge muohttagis.
En dag, da det allerede hadde kommet tjukt med snø, kom Biret til henne og fortalte at om to dager kom far for å hente dem hjem til jul.
Ovtta beaivvi arvat maŋŋil — go lei juo assás muohta ja buolaš, de bođii Biret su lusa muitalit ahte sii leat guovtti beaivvi geahčen ruoktot vuolgime juovllaide.
Til bestemor.
Áhku lusa!
Bestemor!
Áhku lusa!
Da hun kom hjem, kastet hun seg i bestemors fang og strigråt så hele den vesle kroppen skalv.
Go son viimmat ollii ruoktot, áhči mielde, de viegai son njuolga áhku sallii ja čierrugođii nu go doarggistii vel.
Hun klamret seg til bestemor.
Ii sus boahtán sátni ge.
Det var som om hun ikke hadde ord mer, bare tårer.
Ii son orron hupmat máhttime, dušše čierui ja doalai áhku birra čeabeha nu čavga.
Bestemor strøk henne over ansiktet, og småpratet kjærlig. Kátjá gråt lenge, lenge, til hun sovnet i fanget til bestemor.
Áhkku njávkkadii su litna gieđaiguin ja sártnohalai su. Guhká, guhká čierui Kátjá áhku askkis.
Bestemor bar henne til sengs.
Maŋemus ribahii son nahkáriid.
- Kan skolen være bra for samebarn, sukket hun. øynene var fulle av sorg da hun så på den sovende lillehjelperen sin.
— Mot sáhtta skuvla buori dahkat sámimánáide, šuohkehii son ja geahčai moraš čalmmiiguin iežas unna biiggážii.
- Stakkars vesla. Tro hva du har gått gjennom?
— Mánná riehpu, maid son don gis leat čađamannan?
Og dette er bare begynnelsen!
Ja dat lea easka álgu!
Hun satt lenge ved det sovende barnet.
Son čohkkái oanehaš ja geahčai dan oađđi mánnái.
Tenkte på den kvelden da Kátjá ble født i det forferdelige uværet.
Su muitui badjánii dat eahket go Kátjá riegádii. Hirbmat dálkki čađa.
Var det tegn på at hun måtte leve et stormfullt liv?
Lei go son dat mearkan ahte son šaddá eallit garra roasuid čađa ja vuostá?
- Måtte du, kjære Gud, gi henne styrke til å klare det!
— Ipmil, attášit sutnje fámu dan nagodit.
Den lange og triste vinteren tok endelig slutt.
Nu nogai aŋkke dat guhkes, váivves skábma.
Sola kom fram bak de bleke skyene, og med sola ble det vår i lufta.
Šovkes balvvaid čađa idii beaivi ja beaivvi fárus bođii fas giđđa ilbmi.
Men Kátjá følte ikke at det var vår.
Kátjá ii nagodan oaidnit ii ge dovdat gida boahtima.
Det var ikke mulig å høre våren komme mens hun var på skolen, eller lukte den.
Márkanis han lei veadjemeahttun gullat giđa jienaid ja haksit giđa hájaid.
Hun tenkte ofte på det, i de endeløse ettermiddagene etter skoletid, mens hun stirret ut av vinduene. - Hvorfor er vårsola så fremmed og kald her?
Daid ollu maŋŋelgaskabeivviid, go son guovlladii áibbašemiin daid stuora skuvlalásiid čađa olggos, jurddašii son máiigga geardde imaštallamiin: Oba ártet go giđđa beaivváš lea nu amas ja galmmas dáppe márkanis.
Den har sikkert smelta noe av snøen allerede. I hvert fall så mye at far kan koke kaffe på tørrmark når han er ute på andejakt.
Ruovttus lea dat nu liekkas, lea várra dáljuo suddadan nu stuora bievllaid ahte áhčči beassá bievllas gáfestallat loddedettiin.
Tro om han har fått mange fugler i vår?
Lea go son áhčči goddán ollu lottiid dán giđa?
Tro om lillebror er blitt så stor at han kan springe far i møte når han kommer hjem fra andejakta? Kanskje lillebror har lært seg navnene på de forskjellige fuglene?
Lea go son unna vieljaš nu searra ahte viehká áhči ovddal go áhčči boahtá loddemis, ja dovdá go son unna vieljaš lottiid namaid?
Tro om far savner meg når jeg ikke er der og spør hva han har opplevd på jaktturen?
Váillaha go son áhčči mu dán giđa? Go in leat jearaheame meahccái ságaid.
Mor har jo ikke tid til å spørre om hvilke fugler som allerede er kommet.
Ii eadni goit várra astta jearrat áhčis man galle lágán lottit leat juo boahtán.
Og bestemor trenger ikke spørre far om noe. Hun vet jo alt selv.
Ja áhkku ii dárbbaš áhčis maidege jearrat, áhkku diehtá ieš buot.
Åh, som jeg ønsker at jeg fikk se når isen går! Bli med mor og far når de setter båten på vannet.
Vuoi man ahkit lea go in beasa balduid oaidnit go golget, in ge beasa áhči ja eatni mielde fatnasa bidjat čáhcái ja jieŋaid čađa dainna johtit.
Så morsamt det pleier å være!
Dat láve nu somá!
Der isen gikk, satte de garn.
Ja de bidjat firpmiid jiekŋaravdii.
Far hadde alltid hagla med seg på slike turer.
Áhčis láve vel álo bissu mielde fíerpmodettiin.
Han hørte endene, lenge før de nærmet seg.
Son láve áigá juo gullat go čáhcelottit lahkonišgohtet.
Fort festet han garnet i båten og tok fram hagla.
De láve son čanastit fierbmegeaži gitta ja dohppet bissu.
Kátjá pleide å gjemme seg foran i båten og vente spent.
Ja Kátjá láve skohttasii náđđat amas baldit lottiid eará guvlui.
Havellene hørte man på lang avstand.
Haŋŋáid láve áigájuo gullat go dat bohtet.
De fløy i flokker og lagde et veldig leven.
Dat lávejit girdit stuora doahkkin. ja rigeret.
Svartendene kom plutselig, bare to eller fire fugler i lag.
Njurgot lávejit fas idistit báifáhkka dušše guokte dahje njeallje lotti.
Hun hadde aldri riktig skjønt hvordan de laget den fine plystrelyden når de fløy.
Kátjá ii láve goasse háhppehit oaidnit daid riekta mot dat láhttejit go njurgot nu čábbát.
Maten på internatet virket enda mer uappetittelig når hun tenkte på fersk andestek.
Internáhia biebmu orui easka šaddame nu heitot go son jurddašii varas loddemállása birra.
Men våren brakte sammeren med seg, og Kátjás første sko1eår tok endelig slutt.
Giđđa buvttii goit ge geasi, ja Kátjá vuosttas skuvlajahki lei viimmat nohkan.
Det var rart å komme tilbake til de kjente fjellviddene.
Orui nu ártet boahtit fas oahpes eatnamiidda.
Straks skolebussen var fremme, så de far som satt og kokte kaffe et stykke unna. Kátjá følte at hun var kommet hjem.
Dakkaviđe go skuvlabusse ollii luoddageahcái, ja sii njuiko olggos ja fuomášedje áhči dolasteame dievvánjunis, de orui Kátjá mielas juo ahte son lea ruoktot ollen.
Hun sprang mot han. Føttene kjentes så lette.
Son viegai áhči lusa, juolggit eai deaddán eai maidege.
Far! Far!
— Áhčči!
Han reiste seg og løftet henne opp på skuldrene: Neimen kjære deg, du veier jo ingenting!
Áhčči! Áhčči čuoččahii ja loktii Kátjá bajás olggiid ala: — Vuoi mot don leat guoiran!
Så tynn du er blitt.
It don deatte šat it maidege.
Nå må du først spise tørkakjøtt så du orker å gå hjem!
Dál gal fertet borrat vuos goikebierggu vai nagodat ruoktot vázzit.
Men Kátjá hadde ikke ro til å sitte og spise. Hun måtte springe omkring, for hun var plutselig blitt så lett. Det var nesten som hun fløy. Turen hjem gikk som en drøm.
Muhto Kátjá ii. stađđan čohkkedit boradit ovdal go lei viegadan vuos mealgat. Son lei nu geahpas, orui measta girdit sáhttime. Ja mátki ruoktot manai nu álkit.
Kátjá løp foran de andre langs den kronglete stien, ivrig etter å se om de snart var hjemme.
Son viegai ain guhkás ovdalii áhči bálgá mielde ja várdái jugo ihtá ruoktu.
Da far stoppet på den vanlige rasteplassen, hadde ikke Kátjá det minste lyst til å hvile. Hun var ikke sliten, trengte ikke å hvile.
Ja go áhčči bisánii dan johkagáddái gaskomátkki gos sii lávejit vuoiŋŋastallat ja gáfe vuoššat, de ii háliidan Kátjá bisánit.