pere/sami_parallel huggingface dataset:
Men skal det ha noen mening, er vi helt avhengig av at arbeidslivet tar imot denne arbeidskraften.
Muhto jos dát galggaš boahtit ávkin, de lea dat dan duohken ahte bargoeallin bures váldá vuostá dán bargofámu.
Ledere både i offentlig og privat sektor må ta ansvar for å gjøre mer og tilrettelegge bedre enn i dag, sa statsminister Jens Stoltenberg til NHOs årskonferanse onsdag.
Almmolaš ja priváhta suorggi jođiheaddjit fertejit dál váldit ovddasvástádusa ja eanet ráhčat ja láhčit diliid buorebut, celkkii stáhtaministtar Jens Stoltenberg NHO jahkekonfereanssas gaskavahku.
Nærmere 300 000 flere flere sysselsatte siden 2000
Ráđđehus čađaha maiddái olu eará doaibmabijuid dainna ulbmilin ahte lasihit bargofámuid.
Statsminister Jens Stoltenberg taler til årets NHO-konferanse.
Stáhtaministtar Jens Stoltenberg sárdnida dán jagi NHO-konfereanssas.
Foto: Statsministerens kontor.
Govven: Stáhtaministtar kantuvra.
Se flere bilder på Flickr.
Geahča eanet govaid dáppe: Flickr.
Pensjonsreformen vil bidra til at tilgangen på arbeidskraft øker vesentlig i årene som kommer.
Penšuvdnaođastus mielddisbuktá ahte bargofápmu sakka lassána boahttevaš jagiid.
Stoltenberg nevnte også blant annet NAV-reformen, arbeidet for et inkluderende arbeidsliv og ny pensjonistbeskatning som eksempler på tiltak som skal bidra til økt tilgang på arbeidskraft.
Stoltenberg namuhii maiddái earret eará NAV-ođastusa, čáhkkilis bargoeallima ja ođđa penšuvdnavearuhusa ovdamearkan doaibmabijuide mat galget váikkuhit dasa ahte eanet bargofápmu lea gávdnamis.
– Vi må sammen sørge for å legge til rette for en gradvis overgang til pensjonisttilværelsen for de som ønsker det, og for å ha plass i arbeidslivet også til dem som av ulike grunner ikke kan yte full innsats 100 prosent av tiden.
– Mii fertet ovttasráđiid sajáiduhttit čovdosiid vai sii geat háliidit ealáhahkii mieđaid mieđaid sáhttet dan dahkat, ja sidjiide geat fas iešguđetlágan sivaid geažil eai sáhte bargat 100 proseantta galgá maid sadji bargoeallimis.
Vi må ha plass til seniorer og til de som har helseproblemer, sa Stoltenberg.
Mis galgá sadji báris ahkásaččaide ja sidjiide geain leat dearvvašvuođa váttisvuođat, logai Stoltenberg.
– Sammen må vi se etter og fjerne hindre, og sørge for at det faktisk er mulig å stå i arbeidslivet lenger for de som ønsker det.
– Ovttasráđiid mii fertet guorahallat ja jávkadit hehttehusaid, ja fuolahit ahte sii geat háliidit guhkit áiggi bissut bargoeallimis galget oažžut dan vejolašvuođa.
Her har både offentlig og privat sektor en stor oppgave, sa Stoltenberg.
Dán oktavuođas lea almmolaš ja priváhta suorggis stuora ovddasvástádus, dajai Stoltenberg.
Den samiske reindriften står i dag ved en skillevei – sammen med norske myndigheter.
Sámi boazodoallu lea dál boahtán luoddaerrui – fárrolaga norgalaš eiseválddiiguin.
Veivalget handler om man fortsatt vil opprettholde den siste samiske kulturbærende næring eller om man vil handle på tvers av folkerettslige forpliktelser, lovfestede rettigheter og allmenn politisk anstendighet.
Geainnu válljen lea das lea go áigumuššan bisuhit dan maŋemus sámi kulturguoddi ealáhuslági vai rihkkut álbmotrievtti geatnegasvuođaid, láhkaduođaštuvvon vuoigatvuođaid ja dábálaš politihkalaš olmmošvieru.
Reindriftens skjebne er at den alltid har vært forvaltet og forstått gjennom de ideologiske oppfatninger som til enhver tid har hersket i det norske samfunn.
Boazodoalu vuorbi lea leamaš álo hálddašuvvot ja ipmirduvvot ideologalaš fáhtehusaid bokte mat guđege áiggi leat leamaš válddis dáčča servodagas.
Det startet med utenrikspolitiske hensyn på 1800-tallet, så ble landbrukets interesser styrende og de siste tiårene er det miljøpolitikk som har definert nordmenns og medias forståelse av hva samisk reindrift handler om.
Álggos ledje olgoriikapolitihkalaš vuhtiiváldámušat 1800-loguin, dasto ledje eanandoalu beroštumit stivrejeaddjin ja maŋemus moattelogi jagis lea biraspolitihkka mii lea hábmen norgalaččaid ja media ipmárdusa das mii dat sámi boazodoalus oktiibuot dáhpáhuvvá.
Politiske tiltak er nå sentrert rundt begreper som ”overbeiting og miljøkriminalitet”.
Politihkalaš bargamušaid guovddážis leat dárogielat doahpagat nugo “overbeiting” ja “miljøkriminalitet”.
Felles for alle tiltak gjennom tidene, er at ingen har tatt utgangspunkt i hvordan reindrift fremstår i et samisk kulturelt univers – det er norsk ideologi, moral og interesser som har definert hvordan reindrift skulle forståes.
Seammahahkan áiggiid čađa bargamušain lea bisson dat ahte ii oktage váldde álggu das makkár boazodoallu lea sápmelažžii sin iežaset máilmmis – leat dáčča jurddavuogit, morála ja beroštumit mat leat mearridan movt boazodoallu galgá ipmirduvvot.
I dag er det industrialisering og Nordområdesatsing som setter rammene rundt reindriftspolitikken.
Dál de lea industrialiseren mii bidjá meriid mat birastahttet boazodoallopolitihka – dahje “Nordområdesatsing” nugo maid gohčoduvvo.
Aldri før har reindriften stått overfor så mange destruktive tiltak – tiltak som i sum er helt uforenlig med reindrift slik vi kjenner det i dag som en samisk samfunnsform.
Ii goassege ovdal leat boazodoallu gávnnadan nu ollu billisteaddji doaimmaiguin go dál – doaimmat mat oktiibuot eai oba soabage leat ovtta sajis boazodoaluin nugo mii dovdat dan sámi searvevuohtan.
Av ytre tiltak er det særlig gruvedrift som påkaller oppmerksomhet.
Olggobeali doaimmain lea erenoamážit ruvkedoaibma mii čuorvu fuomášumi.
Regjeringen har bevilget 100 millioner til mineralleting og undersøkelsesrettighetene til store deler av Finnmark er solgt til det kanadiske selskapet Dalradian Resources.
Ráđđehus lea juolludan 100 millijovnna minerálaohcamii ja vuoigatvuođat iskat stuora osiid Finnmárkkus leat vuvdojuvvon canadalaš fitnodahkii mas lea namma Dalradian Resources.
Disse kan evt. selges videre til andre selskaper som er interessert i å posisjonere seg i nordområdene – slik Kina er det på Grønland og i Arktisk Råd.
Dat sáhttet fas vuvdojuvvot eará fitnodagaide mat dáhtoše oažžut nannoset coavcci ja saji davvi guovlluide – nugo Kiinná mat Ruonáeatnamii ja Árktalaš Ráđđái.
Rettighetene dekker bl.a. størstedelen av vinterbeiteområdene i Karasjok og Kautokeino.
Dieid rivttiid vuollái gullet earret eará eanas oasit Kárášjoga ja Guovdageainnu dálveguohtoneatnamiin.
Mens det for ti år siden var registrert 60 slike rettigheter i Finnmark, er det i dag registrert 2000. Regjeringen har lagt forholdene til rette gjennom en ny minerallov – en lov som ikke tok hensyn til Sametingets folkerettslige anførsler.
Logi jagi dás ovdal ledje registrerejuvvon 60 dákkár rievtti Finnmárkkus, dál leat registrerejuvvon 2000. Ráđđehus lea láhčán dili ođđa minerálalágain – lágain mainna eai váldán vuhtii Sámedikki álbmotriektevuđot cuiggodemiid.
Gruvedrift forutsetter videre infrastruktur i form av kraftforsyning, veibygging etc. Nye vindmølleprosjekter er inne til behandling og flere har allerede fått tillatelse.
Ruvkedoaibma muđui gáibida eará huksejumiid iežas dárbbuide, nugo bieggamilloprošeavttaid, geaidnohuksemiid jna. Ođđa bieggamilloprošeavttaid lea meannudeame ja máŋgasii leat juo addán lobi.
Andre tiltak berører reindriften innenifra og er ytterligere med på å svekke næringen som en samisk kulturytring og livsform.
Eará doaimmat fas siskil váikkuhit boazodoalu ja leat fárus ain eambbo geanohuhtteme ealáhuslági sámi kultuvrra jietnan ja eallinláhkin.
Øverst på dagsorden står reduksjonskravene, et grep som springer ut av Stortingets vedtak om høyeste reintall – bygget på høyst diskutable landbruksøkonomiske modeller.
Bajimusas áššelisttus leat ealuid unnideami gáibádusat, vuohki vátnat mii vuolgá Stuoradikki alimus boazologu mearrádusas – visot huksejuvvon moaittehahtti eanandoalloekonomalaš modeallaid vuođul.
For å vise politisk handlekraft skjærer man så alle reineiere over en kam og forlanger til dels dramatiske reduksjoner hos samtlige – uansett hvilken slaktepraksis den enkelte måtte ha fulgt.
Čájehan dihte politihkalaš searaid, de čogadit buot boazoeaiggádiid ovttain lihkastagain ja gáibidit muhtun oasis sis hirpmuslágán unnidemiid – beroškeahttá das guđe ládje guhtege lea vuovdán ovdal.
Det får konsekvenser for rekrutteringen, ikke minst for de som er i etableringsfasen.
Dat lea dakkár teknologiija mii addá stáhtii ain eambbo vejolašvuođa čalmmis atnit bohccuid ja boazoeaiggádiid.
Videre kommer så departementets beskjed om at forvaltningen skal omorganiseres; områdestyrene skal bort og alt skal legges inn under fylkesmannen.
Dasto de lea vel departemeantta diehtu ahte hálddahus galgá earáládje organiserejuvvot, guovllustivrrat galget eret ja buot biddjot fylkamánni vuollái.
Det betyr at den lovfestede innsigelsesretten muligens må legges til reinbeitedistriktene – hvor man er særdeles dårlig rustet både med kompetanse og økonomi.
Dat máksá dan ahte láhkaduođaštuvvon vuosttaldanriekti jáhkkimis ferte biddjot boazoguohtondistrivttaide – main leat liiggás heitohat sihke gelbbolašvuođa ja ekonomalaš várit.
I møtet med heltidsansatte jurister og fagfolk i norske departementer, bergindustri eller internasjonale industrikonsern, nytter det lite med et kontor på kjøkkenbenken bemannet av mennesker som har norsk som fremmedspråk.
Go galgá deaivvadit ollesáiggi bargi juristtaiguin ja áššečehpiiguin mat leat dáčča departemeanttain ja bákteindustriijas dahje máilmmiviidosaš stuora industriijaovttastumiin, de lea unnán ávki gievkkanbeavdegátti kantuvrras main barget olbmot geain muhtumat eai leat oahppan čállit eatnigielaset ge.
Og fylkesmannen har mange hensyn å ta, hvorav reindriften stort sett har vist seg å stå bakerst i køen.
Ja fylkamánnis lea ollu maid váldit vuhtii, ja das lea čájehuvvon ahte boazodoallu lea doppe maŋemusaid searvvis.
I denne situasjonen står reindriften svært så alene.
Nugo dilli dál lea, de lea boazodoallu báhcán sakka okto ja oarbbisin.
Sametinget har lagt seg på en institusjonsbyggende strategi og har inngått en ”intensjonsavtale” med gruveselskapene – en avtale som selskapene rimeligvis bruker for alt hva den er verdt.
Sámediggi lea válljen ásahushuksejeaddji strategiija ja lea dahkan “áigumuššiehtadusaid” ruvkefitnodagaiguin – šiehtadusaid maid ruvkefitnodagat diehttelasat atnet alcceseaset ávkin nu ollu go sáhttet.
Finnmarkseiendommen (Fefo) som pr. i dag er eier av arealene, er opptatt av markedsmessige hensyn.
Finnmárkkuopmodat (Fefo) mii otná dilis lea eatnamiid eaiggádin, geahččá gávpemárkanlaš vuhtii váldámušaide.
Til tross for at Fefo som styringsorgan er underlagt Finnmarksloven og dens folkerettslige forpliktelser, så agerer Fefo på tvers av disse forpliktelsene.
Vaikko Fefo stivrenorgánan galgá leat Finnmárkkulága vuollásažžan, ja maid dasa gullevaš álbmotrievtti geatnegasvuođaid vuollásažžan, de dat bargá vugiiguin mat dolvot áibbas doarrás diein geatnegasvuođain.
Som grunneier tillater de for eks. bygging av vindmølleparker – prosjekter som de samtidig er medeier i.
Eananeaiggádiin diktá hukset bieggamillopárkkaid – ja dat leat seammás prošeavttat main ieš lea mieleaiggát.
De selger faktisk beiteområder før Finnmarkskommisjonen får tatt stilling til hvilke rettigheter reindriftsamer måtte ha opparbeidet seg gjennom tidene.
Dat duođai vuovdá guohtoneatnamiid ovdal go Finnmárkkukommišuvdna beassá gávnnahit makkár rivttiid boazosápmelaččat sáhttet leat gártadan áiggiid čađa.
Summen av alt dette representerer dramatiske inngrep i reindriften som en urfolksbasert levevei og må antas å være i strid med internasjonal folkerett som Norge har forpliktet seg til.
Oktiibuot dahket dát hirpmus sisabahkkemiid vahágin boazodollui, mii lea álgoálbmotvuđđosaš eallinláhki, ja nu maid rihkkot riikkaid gaskasaš álbmotrievtti.
Det er etter hvert akseptert av myndighetene at de reindriftspolitiske tiltak frem til i dag har vært mer eller mindre mislykkede – ja det er faktisk blitt en begrunnelse for stadig å prøve ut nye tiltak.
Dađi mielde leat eiseválddit dovddahan ja mieđihan ahte sin boazodoallopolitihkalaš bargamušat otná rádjái leat unnit dahje eanet eahpelihkostuvvan – na diet leat juo šaddan ággan geahččaladdat ain juogaman ođđa doaibmavuogi.
Det er derfor på tide med en offentlig utredning som tar for seg hele sakskomplekset.
Danne livččii dál áigi buot osolaččaide dás čoahkkanit ja ásahit kommišuvnna mii iská áššiid diliid ja evttoha čovdosiid.
Departementale landbruksbaserte modeller har for lengst vist seg å ikke fungere og årsakene til reindriftens problemer har aldri vært evaluert.
Departemeanttaid eanandoallomállet modeallaid leat áigá juo oaidnán ahte dat eai doaimma, ja boazodoalu váttisvuođaid sivat eai leat goassege guorahallojuvvon.
En slik utredning må ha både reindriftsfaglig, juridisk og samfunnsvitenskapelig kompetanse og ta for seg reindriftens situasjon i sin helhet.
Diekkár kommišuvnnas ferte leat sihke boazodoallofágalaš, juridihkalaš ja servodatdieđalaš gelbbolašvuohta ja dat ferte váldit ovdan boazodoalu dili obalohkái.
Det er først med en reindriftssamisk legitimitet at nye tiltak kan vise seg relevante og akseptable – både politisk og folkerettslig.
Easka de go dain lea boazosámi legitimitehta sáhttet ođđa doaimmat čájehuvvot deaivása doallat ja leat dohkálaččat – sihke politihkalaččat ja álbmotrievtti dáfus.
Årsmelding 2016 Pasient- og brukerombudene
Jahkedieđáhus 2016 Buhcciid- ja geavaheddjiidáittardeaddjit
i Norge
Norggas
Forord
Álgosátni
Pasient- og brukerombudene behandlet i 2016 rundt 15000 henvendelser, og har som mål å være en viktig leverandør av pasientopplevelser.
Pasieanta- ja geavaheddjiidáittardeaddjit 2016:s meannudedje sullii 15000 jearaldaga, ja sin mihttu lea leat dehálaš lágideaddjin buhcciid vásáhusaide.
Ombudene har fokus på å være en ubyråkratisk og effektiv ordning.
Áittardeaddjit fokuserejit leat doaibmilis ja ii byrokráhtalaš ortnegiin.
Det skal være kort tid fra henvendelse til handling når det kreves.
Dalle go gáibiduvvo, galgá mannat oanehis áigi oktavuođaváldima rájes doaimma rádjái.
Vi er en lavterskel-løsning og gir tilbakemelding til helsetjenestene.
Mii leat fálaldat buohkaid váste ja addit ruovttoluottadieđu dearvvašvuođabálvalusaide.
Vi ser at dialog med partene kan gi et bedre resultat enn en formell klagebehandling som kan bli langvarig.
Mii oaidnit ahte gulahallan osolaččaiguin sáhttá addit buoret bohtosa go formálalaš váiddameannudeapmi mii sáhttá šaddat guhkesáigásažžan.
Arbeidsformen avlaster klageorganenes arbeid.
Bargovuohki geahpida váidalanorgánaid barggu.
Det er viktig at ombudskontorene er tilgjengelige lokalt i hele landet, slik at vi kan bistå direkte der konflikter oppstår.
Lea dehálaš ahte olles riikkas gávdnojit báikkálaččat áittardeaddjikontuvrrat, vai mii sáhttit njuolga veahkehit doppe gos riiddut čuožžilit.
Vi må i møter med pasienter, brukere og pårørende skape realistiske forventninger til hva ombudene kan bidra med, og hva som kan forventes og kreves av helse- og omsorgstjenestene.
Mii fertet doallat čoahkkimiid pasieanttaiguin, geavaheddjiiguin ja oapmahaččaiguin ja hukset realisttalaš vuordámušaid dasa mot áittardeaddjit sáhttet veahkehit, ja maid sáhttá vuordit ja gáibidit dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusain.
Ombudene legger vekt på å ha god kompetanse innen kommunikasjon og relasjonsbygging.
Áittardeaddjit deattuhit buori gelbbolašvuođa gulahallamis ja gaskavuođahuksemis.
Noen saker er så alvorlige at de bør behandles av Fylkesmannen eller det bør søkes om økonomisk kompensasjon.
Muhtun áššit leat nu duođalaččat ahte Fylkkamánni berre daid meannudit, dahje daidda berre ohccot ekonomalaš buhtadus.
Ombudene har bred erfaring med å bistå pasienter og brukere i å få deres sak på det rette sporet.
Áittardeddjiin lea viiddis vásáhus veahkehit pasieanttaid ja geavaheddjiid sin ášši oažžut rievttes geainnu ala.
De som kontakter pasient- og brukerombudet er i hovedsak pasienter, brukere og pårørende som har noe å utsette på den behandling de har fått.
Dábálaččat leat pasieanttat, geavaheaddjit ja oapmahaččat geat oaivvildit vásihan boasttudivššu, geat váldet oktavuođa pasieanta- ja geavaheddjiidáittardeddjiin.
Samtidig vet vi at det gjøres mye godt arbeid i helse- og omsorgssektoren.
Seammás mii diehtit ahte dearvvašvuođa- ja fuolahussuorggis dahkko ollu buorre bargu.
Dette er et perspektiv vi ikke må miste.
Dát lea perspektiiva maid eat ábut massit.
Hver dag legger helsepersonell ned en stor innsats og utgjør en forskjell for enkeltmennesker.
Juohke beaivvi dearvvašvuođabargit barget garrasit ja dahket erohusa ovttaskasolbmuide.
Ombudene heier på helsepersonell.
Áittardeaddjit oalgguhit dearvvašvuođabargiid.
Vi heier på de som bruker sitt yrkesaktive liv på at vi andre skal få god og riktig helsehjelp til rett tid.
Mii oalgguhit daid geat geavahit sin bargonávccalaš eallima vai mii earát oažžut buori ja rievttes dearvvašvuođaveahki go dárbbašit.
Noen ganger går det galt.
Muhtomin manná boastut.
Da er ombudene en tilgjengelig og uavhengig ordning som arbeider for at den enkelte får ivaretatt sine behov, interesser og rettssikkerhet i møte med helsetjenestene.
Dalle leat áittardeaddjit olámuttos ja bealátkeahtes ortnegiin, geat barget vuhtiiváldit juohkehačča dárbbuid, beroštumiid ja riektesihkarvuođa oktavuođas dearvvašvuođabálvalusaiguin.
I årsmeldingen fremhever vi noen av de erfaringer vi har gjort oss i året som har gått, og hvilke anbefalinger vi har til kvalitetsforbedring.
Jahkedieđáhusas mii deattuhit muhtin vásáhusaid maid leat ožžon diimmá jagis, ja makkár rávvagat mis leat kvalitehtabuorideapmái.
Årsmeldingen utarbeides kun elektronisk.
Jahkedieđáhus ráhkaduvvo elektrovnnalaččat.
Årsmeldingen er tilgjengelig på norsk, samisk og engelsk.
Jahkedieđáhus lea dárogillii, sámegillii, ja eŋgelasgillii.
Du finner meldingene på pasientogbrukerombudet.no.
Don gávnnat dieđáhusaid čujuhusas pasientogbrukerombudet.no.
Hilsen Lisa Refsnes, leder for pasient- og brukerombudenes arbeidsutvalg og ombud i Sogn og Fjordane.
Dearvuođat Lisa Refsnes, pasieanta- ja geavaheddjiidáittardeddjiid bargolávdegotti jođiheaddji ja Sogn ja Fjordane áittardeaddji.
Rune Johan Skjælaaen, Hordaland Anne-Lise Kristensen, Oslo og Akershus Tom Østhagen, Hedmark og Oppland Runar Finvåg, Møre og Romsdal Odd Arvid Ryan, Troms Inger-Marie Sommerset, Nordland Torunn Grinvoll, Vestfold Eli Marie Gotteberg, Aust-Agder Mette Elisabeth Eriksen, Finnmark Anne-Lene E. Arnesen, Buskerud Marianne Eek, Østfold Gunhild Solberg, Vest-Agder Gro Snortheimsmoen Bergfjord, Rogaland Elin Hagerup, Sør-Trøndelag Else Jorunn Saga, Telemark Kjell J. Vang, Nord-Trøndelag (til 31.august 2016)
Rune Johan Skjælaaen, Hordálanda Anne-Lise Kristensen, Oslo ja Akershus Tom Østhagen, Hedemárku ja Opplánda Runar Finvåg, Møre ja Romsdal Odd Arvid Ryan, Romsa Inger-Marie Sommerset, Nordlánda Torunn Grinvoll, Vestfold Eli Marie Gotteberg, Aust-Agder Mette Elisabeth Eriksen, Finnmárku Anne-Lene E. Arnesen, Buskerud Marianne Eek, Østfold Gunhild Solberg, Vest-Agder Gro Snortheimsmoen Bergfjord, Rogalánda Elin Hagerup, Lulli-Trøndelága Else Jorunn Saga, Telemárku Kjell J. Vang, Davvi-Trøndelága (31 b. Borgemánu 2016 radjái)
Ombudene anbefaler
Áittardeaddjit ávžžuhit
 en informasjonskampanje rettet mot landets innbyggere for å skape kunnskap om pasient- og brukerrettighetene
 diehtojuohkinkampánjja riikka ássiide vai ožžot gelbbolašvuođa pasieanta- ja geavaheddjiidvuoigatvuođaid birra
 en informasjonskampanje rettet mot tjenesteyterne for å skape kunnskap om pasient- og brukerrettighetene
 diehtojuohkinkampánjja bálvalusdoaimmaheddjiide vai ožžot gelbbolašvuođa pasieanta- ja geavaheddjiidvuoigatvuođaid birra
 at helsetjenestene i større grad må orientere pasienter og brukere om pasient- og brukerombudsordningen
 ahte dearvvašvuođabálvalusat fertejit eambbo muitalit pasieanttaide ja geavaheddjiide pasieanta- ja geavaheddjiidáittardanortnega birra.
 at tilsynsordningen bør styrkes
 ahte bearráigeahččoortnet berre nannejuvvot
 at pasienter som venter over en time etter fastsatt tid hos fastlegen bør slippe å betale
 ahte pasieanttat geat vurdet badjel diimmu beassat fástadoaktára várrejuvvon diibmui eai berre dárbbašit máksit
 at fastlegeordningen bør evalueres
 ahte fástadoavttirortnet berre árvvoštallojuvvot
 at ungdom mellom 16 og 18 år bør slippe å betale egenandel hos fastlegen
 ahte nuorat gaskal 16 ja 18 jagi eai berre dárbbašit máksit iežasoasi fástadoaktára luhtte
Introduksjon til ombudenes virksomhet
Oahpásnuvvan áittardeddjiid doaimmaide
Det er pasient- og brukerombud i hvert fylke og disse har tett kontakt og faglig samarbeid.
Pasieanta- ja geavaheddjiidáittardeaddjit gávdnojit juohke fylkkas ja sis lea lagas oktavuohta ja fágalaš ovttasbargu.
I pasient- og brukerrettighetsloven § 8-1 fremgår det at ombudets arbeid er todelt.
Pasieanta- ja geavaheddjiidvuoigatvuođalága § 8-1:s boahtá ovdan ahte áittardeaddji bargu lea guovtti oasis.
Ombudet skal:
Áittardeaddji galgá:
 arbeide med enkeltsaker
 bargat ovttaskasáššiiguin
 bidra til kvalitetsforbedringer i helse- og omsorgstjenesten
 veahkehit kvaliteahta buoridit dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusas.
Rundt 15 000 personer tok kontakt med pasient- og brukerombudene i 2016 og totalt dreide det seg om 17 600 ulike problemstillinger knyttet til helse- og omsorgstjenestene.
2016:s sullii 15 000 olbmo válde oktavuođa buhcciid- ja geavaheddjiidáittardeddjiiguin ja obbalaččat ledje 17 600 iešguđetlágan áššečuolmma dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusa dáfus.
En person har ofte flere forhold han eller hun ønsker råd, bistand, informasjon eller veiledning om. Problemstillingene fordeler seg slik:
Olbmos leat dávjá eambbo go okta čuolbma masa dárbbaša neavvagiid, ráđđeaddima, dieđuid ja bagadusa. Áššečuolmmat juohkásit ná:
40 % 60 %
40 % 60 %
Kommunal helse- og omsorgstjeneste Spesialisthelsetjeneste
Kommunal helse- og omsorgstjeneste Spesialisthelsetjeneste
Arbeid med enkeltsaker
Bargu ovttaskasáššiiguin
Ombudene er viktige mottakere og formidlere av pasient- og brukeropplevelser.
Áittardeaddjit leat dehálaš vuostáiváldit ja gaskkusteaddjit pasieanta- ja geavaheddjiidvásáhusain.
Enhver kan henvende seg til ombudet.
Juohkehaš sáhttá váldit oktavuođa áittardeddjiin.
De som tar kontakt er pasienter, brukere, pårørende eller ansatte i helse- og omsorgstjenesten.
Pasieanttat, geavaheaddjit, oamehasat ja dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusa bargit váldet oktavuođa.
Det er mulig å ta kontakt anonymt, og tjenesten er gratis.
Bálvalus lea nuvttá ja lea vejolaš anonymat váldit oktavuođa.
Ombudene skal være et tilgjengelig lavterskeltilbud for de som har spørsmål, tilbakemeldinger eller klager i tilknytning til helse- og omsorgstjenestetilbudene.
Áittardeaddjit galget leat olámuttos fálaldahkan buohkaide geain leat gažaldagat, ruovttoluottadieđut dahje váidimat dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid dáfus.
Ombudene vektlegger møtene ansikt til ansikt.
Áittardeaddjit deattuhit oktii ámadajuid čoahkkimiid.
Bistanden går ofte ut på å lytte, stille spørsmål, gi informasjon om muligheter, hjelpe til å sortere og gi råd.
Ráđđeaddimii gullá dábálaččat guldalit, jearahit, addit dieđuid vejolašvuođaid birra, veahkehit sirret ja addit rávvagiid.
Dersom det er grunnlag for å gå videre med saken, skjer det i samarbeid med pasienten.
Jus lea vuođđu váldit ášši viidáset, de dat geavvá ovttas pasieanttain.
Alternativene vil ofte være ett eller flere av disse:
Dávjá lea okta molssaeaktu dahje máŋga molssaeavttu:
 ta opp saken direkte med tjenestestedet, gi tilbakemelding eller be om et dialogmøte
 váldit bajás ášši njuolga bálvalusbáikkiin, addit ruovttoluottadieđu dahje bivdit
 klage til fylkesmannen
 váidit fylkkamánnái
 søke erstatning fra Norsk pasientskadeerstatning
 ohcat buhtadusa Norgga pasieantavahátbuhtadusas
Ombudenes arbeid kjennetegnes ved tett og direkte kontakt med pasienter, brukere, pårørende og tjenestestedene.
Áittardeddjiid barggu dovdomearka lea ahte sii leat lagas ja njuolga oktavuođas pasieanttaiguin, geavaheddjiiguin, oapmahaččaiguin ja bálvalusbáikkiiguin.
Ta opp saken direkte med tjenestestedet
Váldit bajás ášši njuolga bálvalusbáikkiin
De fleste som henvender seg til ombudene, er misfornøyde med noe i tjenesten.
Eatnasat geat váldet oktavuođa áittardeddjiin, leat duhtameahttumat juoga mainna bálvalusas.
Tilliten til tjenestestedet kan være redusert eller borte.
Luohttámuš virgesadjái soaitá unnon dahje nohkan.
Særlig for pasienter og brukere som er avhengig av fortsatte tjenester, kan dette få uheldige konsekvenser.
Sáhttet buktit vahátlaš váikkuhusaid earenomážit pasieanttaide ja geavaheddjiide geat ain dárbbašit bálvalusaid.
Noen ønsker å kontakte tjenestestedet og beskrive sine erfaringer, fremføre en klage eller gi en tilbakemelding.
Muhtumat háliidit váldit oktavuođa bálvalusbáikkiin ja čilget sin vásáhusaid, váidit dahje addit ruovttoluottadieđu.
I en del saker bistår ombudene med å etablere kontakt med tjenesteyter, og ombudene kan også delta i møter.
Muhtun áššiin áittardeaddjit veahkehit váldit oktavuođa bálvalusfálliin, ja áittardeaddjit maiddái sáhttet oassálastit čoahkkimiin.
Hensikten er at pasienten eller brukeren skal få en mulighet til å formidle sine erfaringer, få muligheten til å stille spørsmål, kanskje få en beklagelse, oppleve seg forstått og få gjenopprettet tillit.
Áigumuš lea ahte pasieanta dahje geavaheaddji oažžu vejolašvuođa gaskkustit su vásáhusaid, oažžu vejolašvuođa jearahallat, ja soaitá oažžut šálloša, vásiha ahte lea ipmirduvvon ja ruovttoluotta fas oažžut luohttámuša.
Ombudene er da med og bereder grunnen for en god dialog.
Áittardeaddjit leat mielde ráhkkanahttit vuođu buori gulahallamii.
Slike møter kan ha stor betydning for pasienter, brukere og pårørende og kan gi begge parter en større forståelse og læring.
Dákkár čoahkkimat sáhttet leat hui dehálaččat pasieanttaide, geavaheddjiide ja oapmahaččaide ja sáhttá goappaš osolažžii addit eanet ipmárdusa ja oahppama.
Et vellykket møte kan også resultere i at saker kommer inn på «rett spor» og gi grunnlag for at saken ikke føres over på andre arenaer, men løses gjennom møtet.
Jus čoahkkin manná bures, de sáhttá geavvat ahte ášši “manná rievttes guvlui” ja addá vuođu dasa ahte ášši ii mana viidáset eará sajiide, muhto čovdojuvvo čoahkkima bokte.
Klage til fylkesmannen
Váidalus fylkkamánnái
Fylkesmannen er både klageinstans og tilsynsmyndighet og representerer en sentral rettssikkerhetsfunksjon.
Fylkkamánni lea sihke váidalanásahus ja bearráigeahččaneiseváldi ja ovddasta dehálaš riektesihkarvuođafunkšuvnna.
Det er to typer klager som er aktuelle:
Leat guovttemállet váidalusat mat leat áigeguovdilat:
 rettighetsklage - ved manglende oppfyllelse av en rettighet
 vuoigatvuođaváidalus - go lea váilevaš ollašuhttin vuoigatvuođas
 tilsynsklage - når de mottatte tjenester ikke har vært i samsvar med helselovgivningen
 bearráigeahččováidalus - go vuostáiváldon bálvalusat eai leat leamašan oktiivástidan dearvvašvuođalágaiguin
Enkelte av sakene bør absolutt legges fram for tilsynsmyndigheten.
Muhtin áššiid berre eandalii ovdanbuktit bearráigeahččaneiseváldái.
I andre saker veileder vi pasienter, brukere og pårørende i hva de kan forvente ved å klage til fylkesmannen over en hendelse man ikke er fornøyd med. Dette for å bringe inn en realistisk forventning til hva man kan oppnå.
Eará áššiin mii bagadallat pasieanttaid, geavaheddjiid ja oapmahaččaid maid sii sáhttet vuordit jus sáddejit váidaga fylkkamánnái muhtun dáhpáhusa ovddas mainna eai leat duhtavaččat. Dat lea vai ožžot realisttalaš vuordámušaid maid sii dainna sáhttet olahit.
I slike tilfeller kan vi også anbefale andre måter å følge opp saken på.
Dakkár dilálašvuođain mii sáhttit ávžžuhit eará vugiin čuovvulit ášši.
Erstatning fra Norsk pasientskadeerstatning (NPE)
Norgga pasieantavahátbuhtadusa buhtadus (NPB)
Ombudene gir informasjon om muligheten til å søke erstatning når det har oppstått en pasientskade.
Áittardeaddjit addet dieđuid vejolašvuođas ohcat buhtadusa go lea pasieantavahát čuožžilan.
Ved behov for bistand, hjelper ombudene også til med innsendelse av søknadspapirer.
Go lea dárbu ráđđeaddimii, áittardeaddjit veahkehit nai sáddet ohcanbáhpiriid.
Det er ombudenes erfaring at helsepersonell i ulik grad kjenner til plikten de har til å gi informasjon om muligheten for å søke pasientskadeerstatning.
Lea áittardeddjiid vásáhus ahte rievddada man ollu dearvvašvuođabargit dihtet geatnegasvuođa birra addit dieđuid vejolašvuođa birra ohcat pasieantavahátbuhtadusa.
Helsepersonell har også varierende kunnskap om muligheten til å kontakte pasient- og brukerombudet.
Dearvvašvuođabargiin maiddái rievddada man ollu sii dihtet vejolašvuođa birra váldit oktavuođa pasieanta- ja geavaheddjiidáittardeddjiin.
Vi opplever at kjennskapen til dette er bedre innen spesialisthelsetjenesten enn innenfor de kommunale helse- og omsorgstjenestene.
Mii vásihit ahte spesialistadearvvašvuođabálvalusas dihtet eambbo dán birra go suohkanlaš dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusain.
Fordelingen av saker til NPE fra henholdsvis spesialisthelsetjenesten og de kommunale tjenestene reflekterer også dette.
Spesialistadearvvašvuođabálvalusa ja suohkanlaš bálvalusaid áššiid juohkáseapmi NPE:I maiddái čájeha dán.
Arbeidet med å få til kvalitetsforbedringer i tjenestene
Bargu oažžut bálvalusain kvalitehtabuoridemiid
Ombudene har daglig kontakt med ansatte på tjenestestedene for å løse saker.
Áittardeddjiin lea beaivválaš oktavuohta bargiiguin bargobáikkiin čoavdin dihte áššiid.
Den pasient- og brukererfaring som disse sakene representerer, gir et godt grunnlag for å gi innspill til tjenestestedene på hvordan tjenestene kan forbedres.
Pasieanta- ja geavaheddjiidvásáhusaid maid dát áššit ovddastit, addet buori vuođu buktit árvalusaid bálvalusbáikkiide mot bálvalusaid sáhttá buoridit.
Vi gir viktige tilbakemeldinger innenfor det aktuelle tjenesteområdet, og blir benyttet som rådgivere med et «utenfrablikk».
Mii addit dehálaš ruovttoluottadieđuid guoskevaš bálvalussuorggis, ja min geavahit rávvejeaddjin “bealátkeahtes čalmmiiguin”.
Ombudene møter blant annet i helseforetakenes brukerråd og kvalitets- og pasientsikkerhetsutvalg.
Áittardeaddjit earret eará čoahkkinastet dearvvašvuođadoaimmahagaid geavaheddjiidráđiin ja kvalitehta- ja pasieantasihkarvuođalávdegottiin.
Ombudene møter kommunal ledelse, både den administrative og politiske.
Áittardeaddjit deaivvadit suohkanlaš jođihangottiin,sihke hálddahuslaš ja politihkalaš.
Ombudene har årlige møter med helseforetakene, fylkeslegene, Statens helsetilsyn og andre forvaltningsnivåer og bidrar til nyttig og viktig kunnskapsdeling.
Áittardeddjiin leat jahkásaš čoahkkimat dearvvašvuođadoaimmahagaiguin, fylkkadoaktáriiguin, Stáhta dearvvašvuođabearráigeahčuin ja eará hálddahusdásiiguin ja veahkehit ávkkálaš ja dehálaš máhttojuohkimiin.
Stortingspolitikere får også informasjon om ombudenes erfaringer, både ved ombudenes deltakelse i høringer på Stortinget og direkte kontakt med de ulike fylkesbenkene.
Stuoradiggepolitihkkárat maiddái ožžot dieđuid áittardeddjiid vásáhusaid birra, sihke go áittardeaddjit servet Stuoradikki gažademiide ja go leat njuolggo oktavuođas áirasiiguin geat gullet iešguđet fylkkaide (fylkkabeaŋkkaide).
Pasient- og brukerombudenes erfaringer benyttes i den årlige meldingen til Stortinget om Kvalitet og pasientsikkerhet i helse- og omsorgstjenesten.
Pasieanta- ja geavaheddjiidáittardeaddjit vásáhusat geavahuvvojit jahkásaš dieđáhusas Stuorradiggái mii lea dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusa Kvalitehta ja pasieantasihkarvuođa birra.
Pasient- og brukerombudene bidrar med høringsuttalelser innen vårt arbeidsområde.
Pasieanta- ja geavaheddjiidáittardeaddjit veahkehit min bargosuorggi gulaskuddancealkámušaiguin.
Årsaker til at ombudene kontaktes
Sivat manin áittardeddjiiguin váldet oktavuođa
For å gi mest mulig presise tilbakemeldinger til helsetjenesten, registrerer ombudene tre hovedkategorier som henvendelsene sorteres i. Disse er rettigheter, tjenesteytelse og system og saksbehandling.
Áittardeaddjit sirrejit oktavuođaváldimiid golmma váldokategoriijii vai addet eanemus aiddolaš ruovttoluottadieđuid dearvvašvuođabálvalussii. Dát leat vuoigatvuođat, bálvalusdoaimmat, ja vuogádat ja áššemeannudeapmi.
Godt over 50 prosent av henvendelsene til ombudene dreier seg om misnøye knyttet til selve utførelsen av tjenesten de mottar, det være seg alt fra påført skade til mangelfull omsorg.
Badjel 50 proseantta oktavuođaváldimiin gullet duhtameahttunvuhtii dainna mot iešalddis bálvalus doaimmahuvvo maid sii ožžot, sáhttá leat dagahuvvon vahágahttima rájes gitta váilevaš fuolahusa rádjái.
30 prosent av henvendelsene knyttes til rettigheter, som oftest mistanke om brudd på pasient- og brukerrettigheter.
30 proseantta oktavuođaváldimiin gullet vuoigatvuođaide, dávjjimusat lea várohus ahte pasieanta- ja geavaheddjiidvuoigatvuođat leat rihkkojuvvon.
13 prosent identifiserer vi som svikt i systemer som er laget for å ivareta pasientsikkerhet og flyt i pasientbehandling, samt kunnskapsløshet, rot og sommel i saksbehandling som rammer pasienter og brukere.
13 proseantta mii identifiseret nu ahte vuogádagat leat beahttán mat galget vuhtiiváldit pasieantasihkarvuođa ja pasieantadivššu jođu, ja lea máhtuhisvuođa, moivi ja ájahaddan áššemeannudeamis mii čuohcá pasieanttaide ja geavaheddjiide.
I nesten alle henvendelser finner ombudene elementer av mangelfull eller dårlig informasjon.
Measta juohke oktavuođaváldimis áittardeaddjit gávnnahit váilevaš ja heajos diehtojuohkinosiid.
God og hensiktsmessig kommunikasjon mellom helsepersonell og de som mottar tjenestene, inkludert deres pårørende, er avgjørende for pasientsikkerheten.
Pasieantadorvvolašvuohta lea mearrideaddjin buori ja ulbmilaš gulahallamii dearvvašvuođabargiid ja sin geat ožžot bálvalusaid ja sin oapmahaččaid gaskkas.
Utadrettet informasjon om rettigheter og ombudsordningen
Searvválaš diehtojuohkin vuoigatvuođaid ja áittardanortnega birra
Ombudene arbeider aktivt for å øke kunnskapen om pasient- og brukerrettigheter og ombudsordningen.
Áittardeaddjit barget aktiivvalaččat bajidit máhtolašvuođa pasieanta- ja geavaheddjiidvuoigatvuođaid ja áittardeaddji ortnega birra.
Vi holder foredrag for brukerorganisasjoner, ansatte på sykehus og i kommunale tjenester, studenter, elever, innvandrere på introduksjonskurs, kommunale råd, pensjonistforeninger, politiske og administrative utvalg.
Mii logaldallat geavaheddjiidorganisašuvnnaide, buohcceviesu ja suohkanlaš bálvalusaid bargiide, studeanttaide, ohppiide, sisfárrejeddjiide oahpistankurssain, suohkanlaš ráđiide, pensionistaservviide, politihkalaš ja hálddahuslaš lávdegottiide.
I den utadrettede virksomheten får vi også mye kunnskap om hvordan tjenestene erfares.
Searvválaš doaimmas oažžut maiddái ollu máhtolašvuođa dan birra mot bálvalusat vásihuvvojit leame.
Ombudene benyttes også som foredragsholdere på nasjonale og regionale kurs og konferanser.
Áittardeaddjit maiddái logaldallet nationála ja guvllolaš kurssain ja konferánssain.
Ombudene deltok under Arendalsuka i august med stand, foredrag og deltakelse på arrangementer.
Áittardeaddjit oassálaste doaluin borgemánus Arendal-vahkkus čájáhusbevddiin, logaldallamiiguin ja searvamiin doaluide.
Politikere har ytret ønske om at ombudene skal øke andelen av saker fra de kommunale tjenestene.
Politihkkárat háliidit áittardeaddjit galget oažžut stuorát oasi suohkanlaš bálvalusaid áššiin.
Dette er et ønske ombudene deler.
Áittardeaddjit leat ovttaoaivilis dáinna háliidusain.
For å oppnå dette, er det avgjørende at ombudene reiser rundt der folk bor og der tjenestene gis.
Áittardeaddjit fertejit fitnat báikkiin gos olbmot ásset ja gos bálvalusat addojit vai olahit dán.
Med en økt overføring av tjenester fra spesialisthelsetjenesten til kommunene, blir dette desto viktigere.
Dát šaddá vel deháleabbo go dávjjit sirdašuvvet bálvalusat spesialistadearvvašvuođabálvalusas suohkaniidda.
Dagens ressurser setter begrensninger i omfanget av dette arbeidet.
Otná resurssat ráddjejit dán barggu viidodaga.
Utvalgte tema
Válljejuvvon fáttát
Klagerett kun på papiret?
Váidinvuoigatvuohta dušše báhpiris?
Pasient- og brukerrettighetene skal bidra til «Pasientens helsetjeneste».
Pasieanta- ja geavaheddjiidvuoigatvuođat galget buvttihit «Pasieantta dearvvašvuođabálvalusa».
Dette forutsetter pasienter og brukere som kjenner sine rettigheter, som etterspør de og eventuelt klager dersom de mener de ikke oppfylles.
Dát eaktuda pasieanttaid ja geavaheddjiid geat dovdet iežaset vuoigatvuođaid, ja ohcalit daid ja váidet jus oaivvildit ahte dat eai ollašuva.
Det forutsetter også tjenesteytere som kjenner rettighetene, praktiserer de og sikrer at deres pasienter og brukere er kjent med dem. Videre forutsetter det et klageorgan som effektivt bidrar til å sikre at tjenestene drives i samsvar med lov og forskrift.
Dat maiddái eaktuda bálvalusfálliid mat dovdet vuoigatvuođaid, praktiserejit daid ja sihkkarastet ahte sin pasieanttat ja geavaheaddjit maiddái dovdet daid. Viidáset eaktuda dat váiddaorgána mii beaktilit veahkeha sihkkarastime ahte bálvalusat doaimmahuvvojit lágaid ja láhkaásahusaid olis.
Her er det svikt på alle tre områdene.
Buot golmma suorggis lea beahttin.
Det er et alvorlig rettssikkerhetsproblem at kunnskapen om klagesaksbehandling og pasientrettigheter er mangelfull i helsetjenestene.
Váilevaš máhtolašvuohta váiddaáššemeannudeami ja pasieantavuoigatvuođaid birra dearvvašvuođabálvalusain lea duođalaš riektesihkarvuođačuolbma.
Vi ser at tjenestesteder som mottar en klage, i for mange tilfeller ikke vet hvordan de skal behandle den.
Mii oaidnit ahte bálvalusbáikkit mat ožžot váidaga, dávjá eai dieđe movt dan galgá meannudit.
Noen klager behandles som en ny søknad hvor klager får avslag på ny.
Muhtun váidagat meannuduvvojit ođđa ohcamin mas váidaleaddji ohcan fas biehttaluvvo.
Noen behandler klagen, men sender den ikke videre til fylkesmannen slik de skal dersom de opprettholder den påklagede avgjørelsen.
Muhtumat meannudit váidaga, muhto eai sádde dan viidáset fylkkamánnái nu mot galget jus bisuhit váidaluvvon mearrádusa.
Det er også eksempler på at tjenestestedene ikke har vært i stand til å fange opp at det er tale om en klage.
Leat maiddái ovdamearkkat dasa ahte bálvalusbáikkit eai leat nákcen fuomášit ahte lea sáhka váidagis.
Pasienter og brukere forteller også om situasjoner hvor de føler seg utsatt for press for å la være å klage.
Pasieanttat ja geavaheaddjit muitalit nai dilálašvuođaid birra main dovdet ahte leat bággejuvvon eai váidit.
De får beskjed om at dersom de får innvilget de tjenestene de søker om, vil andre pasienter få et dårligere tilbud.
Sii ožžot dieđu ahte eará pasieanttat ožžot heajut fálaldaga, jus sidjiide mieđihuvvojit bálvalusat maid sii ohcet.
«Vi søkte om et kveldstilsyn for mamma fra hjemmesykepleien.
“Mii ozaimet ruovttubuohccedivššus eadnái eahkesbearráigeahču.
Kommunalsjefen sa at dersom de innvilget dette, så ville det blant annet gå ut over tilbudet til de andre pasientene som trengte hjemmesykepleie.
Suohkanhoavda dajai jus sii mieđihit dan, de dat earret eará čuohcá eará pasieanttaide geat dárbbašit ruovttubuohccedivššu.
Jeg synes det er vanskelig at jeg må ta ansvaret for dette» Noen tjenestesteder har kommet med uttalelser som sidestiller det å klage med forsøk på å «snike seg frem i køen».
Mu mielas lea váttis ahte mun ferten váldit ovddasvástádusa dasa” Muhtun bálvalusbáikkit leat addán cealkámušaid mas váidin bálddastahttojuvvo dainna ahte lea geahččaleame “ beassat ovdalii vuordinráiddus.
Pasienter og brukere forteller at de kvier seg for å klage på helsetjenester fordi de ikke vil bli oppfattet som vanskelige.
” Pasieanttat ja geavaheaddjit muitalit ahte sii ballet váidalit dearvvašvuođabálvalusaid danin go eai hálit áddejuvvot čabuláganin.
Samtidig ser vi at omgjøringsprosenten samlet sett hos fylkesmennene for de som klager, er relativt høy.
Seammás oaidnit mii ahte fylkkamánni rievdadanproseanta obbalaččat daid ovddas geat váidalit, lea oalle badjin.
Det er nødvendig med bevisstgjøring og kompetanseheving om pasientrettigheter og klagemuligheter i helse- og omsorgstjenesten.
Dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusa dárbbaša dihtomielalažžan dahkat pasieantavuoigatvuođaid ja váidalanvejolašvuođaid birra ja sin gelbbolašvuođa dárbbaša bajidit daid áššiid hárrái.
Det bør settes i verk tiltak som gjør at tjenestene på en bedre måte tilrettelegger for klagemuligheter og behandler klager på en riktig og tillitsfull måte.
Berrejit álggahuvvot doaimmat maiguin bálvalusat buoret vuogi mielde láhčet dili váidalanvejolašvuođaide ja meannudit váidagiid rievttes ja luohttevaš vuogi mielde.
Ombudene er også bekymret for den lange saksbehandlingstiden hos enkelte fylkesmannsembeter.
Áittardeaddjit váivašuvvet go áššemeannudeapmi váldá guhkes áiggi muhtin fylkkamánniámmáhiin.
I tillegg er det eksempler på saker der fylkesmannen sender saken tilbake til ny behandling i kommunen, uten at dette medfører en avklaring.
Leat maiddái ovdamearkkat main fylkkamánni lea áššiid sádden ruovttoluotta suohkanii ođđa meannudeapmái, iige dat mielddisbuvtte makkárge čielggadeami.
I stedet blir det en ny runde hos fylkesmannen.
Dan sádjái dat manná vuot fylkkamánnái.
Pasienter og brukere føler seg som kasteballer i systemet, hvor samlet saksbehandlingstid blir så lang at klage ikke lenger er en reell rettighet.
Pasieanttat ja geavaheaddjit dovdet sii gártet máŋgga stuolu gaskii vuogádagas, mas ollislaš áššemeannudanáigi váldá nu guhkes áiggi ahte váidda ii leat šat duohta vuoigatvuohta.
Det er ikke tilstrekkelig å ha politikere som stadig fyller på med nye pasientrettigheter og ulike former for retningslinjer.
Ii leat doarvái ahte politihkkárat addet eambbo ja eambbo pasieantavuoigatvuođaid ja iešguđetlágan njuolggadusaid.
Politikere må også forsikre seg om at helsetjenesten og tilsynsmyndighetene kapasitetsmessig og organisatorisk er i stand til å oppfylle de forventninger rettighetene gir.
Politihkkárat šaddet maiddái sihkkarastit ahte dearvvašvuođabálvalus ja bearráigeahččaneiseválddit nagodit deavdit daid vuordámušaid maid vuoigatvuođat addet sihke kapasitehtalaččat ja organisatoralaččat.
Ombudene har sterkt fokus på å løse saker i samarbeid og i dialog med partene, før det blir en formell klage.
Áittardeaddjit nannosit fokuserejit čoavdit áššiid ovttasbarggus ja gulahallamis osolaččaiguin, ovdalgo šaddá formála váidda.
Det vil ofte være bedre for partene at saken blir løst i samarbeid med ombudet, enn at det kommer et vedtak fra fylkesmannen flere måneder frem i tid.
Dávjá lea buoret osolaččaide čoavdit ášši ovttasbarggus áittardeddjiin, go dan ahte boahtá fylkkamánnis mearrádus máŋga mánu maŋŋel.
Ombudene driver utadrettet virksomhet og har fokus på å bidra der konfliktene faktisk skjer.
Áittardeaddjit doaimmahit olgguldas doaimmaid ja bidjet fokusa veahkehit doppe gos riiddut duođai dáhpáhuvvet.
Vi bruker ofte dialogmøter som verktøy, hvor vi kan bidra med informasjon og realitetsorientering til nytte for både tjenestested og bruker.
Mii dávjá geavahit gulahallančoahkkimiid reaidun, gos mii addit dieđuid ja muitalit realitehta birra mii lea ávkin sihke bálvalusbáikái ja geavaheaddjái.
Denne arbeidsformen gjør at vi ofte kan løse sakene mer effektivt og på lavest mulig nivå.
Dat bargovuohki dahká ahte áššit čovdojuvvot eanet beaktilit ja vuolimus vejolaš dásis.
Det er også mer sannsynlig at tillit til tjenestene kan gjenopprettes og samarbeidet mellom partene bedres, når konflikter løses i fellesskap.
Lea maiddái eambbo jáhkehahtti ahte luohttámuš bálvalusaide sáhttá fas boahtit ruovttoluotta ja ovttasbargu buorrána osolaččaid gaskkas, go ovttas čoavdá riidduid.
Denne måten å jobbe på kan også bidra til økt fokus på kvalitetsarbeid hos tjenestene.
Dát bargovuohki sáhttá veahkehit bálvalusaid bidjat eanet fokusa kvalitehtabargui.
Det er vår målsetting at denne arbeidsmetodikken også skal avhjelpe de kapasitetsproblemer som fylkesmannsembetene opplever.
Min mihttomearri lea ahte dát bargometodihkka maiddái galgá veahkkin daid kapasitehtačuolmmaide maid fylkkamanneámmáhat vásihit.
Ombudene etterlyser og anbefaler:
Áittardeaddjit váillahit ja ávžžuhit:
 en informasjonskampanje rettet mot landets innbyggere for å skape kunnskap om pasient- og brukerrettighetene. Ombudene bidrar gjerne i dette arbeidet.
 diehtojuohkinkampánjja riikka ássiide vai ožžot gelbbolašvuođa pasieanta- ja geavaheddjiidvuoigatvuođaid birra Áittardeaddjit áinnas sáhttet veahkehit dáinna bargguin.
 en tilsvarende informasjonskampanje rettet mot tjenesteyterne
 seammalágan diehtojuohkinkampánnja bálvalusdoaimmaheddjiide.
 en styrking av tilsynsordningen
 nannema bearráigeahččanortnegis
 at helsetjenestene i større grad må orientere pasienter og brukere om pasient- og brukerombudsordningen
 ahte dearvvašvuođabálvalusat fertejit eambbo muitalit pasieanttaide ja geavaheddjiide pasieanta- ja geavaheddjiidáittardanortnega birra
Helseklage – det går fortsatt for tregt
Dearvvašvuođaváidda - manná ain beare njozet
Pasienter som mener de er påført en behandlingsskade som følge av svikt ved ytelsen av helsehjelp, kan søke Norsk pasientskadeerstatning (NPE) om erstatning.
Pasieanttat sáhttet ohcat Norgga pasieantavahátbuhtadusas (NPB) buhtadusa jus oaivvildit sii leat ožžon dikšunvahága dearvvašvuođaveahki addosa beahttima geažil.
Dersom pasientene er uenig i vedtaket som blir fattet, kan de klage til det nasjonale klageorganet for helsetjenesten, Helseklage.
Pasieanttat sáhttet váidit nationála dearvvašvuođabálvalusa váiddaorgánii, Dearvvašvuođaváidalussii, jus eai leat ovttaoaivilis áššemearrádusain.
Dette skal sikre pasientens rett til å få saken vurdert av to uavhengige instanser.
Dát galgá sihkkarastit pasieantta vuoigatvuođa guovtti sierra ásahusas oažžut ášši árvvoštallojuvvot.
Pasientskadenemnda ble 1.januar 2016 omorganisert og flyttet fra Oslo til Bergen.
1.b ođđajagimánus 2016:s pasieantavahátlávdegoddi ođđasisorganiserejuvvui ja fárrii Oslos Bergenii.
Ombudene var, i likhet med flere, allerede på dette tidspunktet kritiske til prosessen og stilte spørsmål ved forarbeidet og realismen i tidsplanen.
Áittardeaddjit, nu go earát ge, dalle dán áigemuttus juo cuiggodedje proseassa ja ovdanbidje gažaldagaid ovdabarggu ja áigeplána ektui.
Historien viser at det var grunnlag for det.
Historjá čájeha ahte dasa lei vuođđu.
Helse- og omsorgsdepartementet (HOD) ble orientert av Pasientskadenemnda (PSN) om at forventet saksbehandlingstid ville øke betraktelig som følge av omorganiseringen.
Pasieantavahátlávdegoddi (PVL) dieđihii Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartementii (DFD) ahte vurdojuvvon áššemeannudanáigi boahtá ollu guhkut ođđasisorganiserema geažil.
Allerede i 2012 konstaterte Riksrevisjonen at Pasientskadenemnda ikke hadde tilstrekkelig kapasitet til å møte økningen i klagesaker.
Riikarevišuvdna lei juo 2012:s gávnnahan ahte Pasieantavahátlávdegottis ii lean doarvái doaibmannákca dustet váiddaáššiid lassáneami.
Situasjonen ble ytterligere forverret med omorganiseringen, om enn forbigående.
Dilli vearáskii eambbo ođđasisorganiserema geažil, vaikko soittii vássevaš.
Før flyttingen var saksbehandlingstiden på 12 måneder.
Áššemeannudanáigi lei 12 mánu ovdal fárrema.
Per 1.april 2016 var det forventet at saksbehandlingstiden ville øke til 24,5 måneder ved utgangen av 2016.
1.b cuoŋománus 2016:s vurde ahte áššemeannudanáigi bođii guhkut 24,5 mánnui 2016 loahpas.
Til pasientene ble det informert om at saksbehandlingstiden var 20 måneder, men at man «i tiden som kommer også må regne med enda lengre saksbehandlingstid».
Pasieanttat ožžo dieđu ahte áššemeannudanáigi lei 20 mánu, muhto “ovddasguvlui fertii vuordit ahte áššemeannudanáigi lea vel guhkit”.
Direktøren i Helseklage har nylig uttalt i media at fremtidig forventet saksbehandling ved årsskiftet 2016- 2017 var nede i 13 -14 måneder.
Dearvvašvuođaváidalusa direktevra lea cealkán medias ahte vurdojuvvon boahttevaš áššemeannudeapmi 2016-2017 jahkemolsumis lei 13- 14 mánu.
Ombudene forventer at erstatningssøkerne gis en tilsvarende informasjon.
Áittardeaddjit vurdet ahte buhtadusohccit ožžot seammalágan dieđu.
Som pasient- og brukerombud er vi opptatt av pasienters rettssikkerhet, og at deres rett til å få sin klage behandlet blir godt ivaretatt.
Pasieanta- ja geavaheddjiidáittardeaddjit beroštit pasieanttaid riektesihkarvuođas, ja ahte sin vuoigatvuohta oažžut váidaga meannuduvvot vuhtiiváldojuvvo bures.
For mange pasienter kan en behandlingsskade føre til store endringer i livet.
Dikšunvahát sáhttá buktit ollu pasieanttaide stuora rievdadusaid eallimis.
Noen faller ut av arbeidslivet.
Muhtumat gáhččet eret bargoeallimis.
Andre må bygge om huset sitt for at de skal kunne fungere i hverdagen.
Earát fertejit hukset olles viesu eará ládje vai beaivválaččat galget sáhttit doaibmat.
Noen pasienter har fått redusert antatt levetid som konsekvens av pasientskade.
Muhtun pasieanttaid eallináigi navdimis oatnu pasieantavahágahttima geažil.
For disse er det av stor betydning at saksbehandlingen tar kortest mulig tid, samtidig som kvaliteten ivaretas.
Sidjiide lea dehálaš ahte áššemeannudeapmi manná nu jođánit go vejolaš, seammás go kvalitehta vuhtiiváldojuvvo.