pere/sami_parallel huggingface dataset:
2. Jo yngre barnet er, jo raskere lærer det språk Det er ingen tvil om at det beste tidspunktet for et barn å begynne å lære et språk er når det er nyfødt.
2. Mađi nuorat, dađi jođáneappot oahppá giela Ii leat eahpádus ge ahte mánnái lea buoremus oahppagoahtit giela njuoratmánnán juo.
Men om man ikke begynner da, mener mange automatisk at jo yngre, jo bedre.
Jus ii álgge dalle, de oaivvildit máŋggas ahte lea buoremus oahppat nu nuorran go vejolaš.
Flere store studier i Storbritannia, Sverige, Sveits og Danmark har påvist det motsatte.
Máŋga dutkamuša Stuora Británnias, Ruoŧas, Sveiccas ja Dánmárkkus leat čájehan baicca nuppe ládje.
En studie med 17 000 elever i Storbritannia viste at etter fem års språkopplæring i fransk hadde de elevene som begynte med franskopplæring da de var elleve, langt bedre resultater enn de som begynte da de var åtte.
Okta dutkan Stuora Británnias, masa oasálaste 17 000 oahppi, čájehii ahte maŋŋil vihtta jagi fránskkagiela giellaoahpahusas, de máhtte dat oahppit, geat oahpahallagohte giela 11 jahkásažžan, ollu buorebut fránskkagiela go sii geat 8 jahkásažžan oahpahallagohte dan.
Spesielt hvis man i stor grad legger vekt på grammatikk i språkopplæringa, vil de yngste elevene finne det vanskelig.
Earenoamážiid jus giellaoahpahusas lea ollu grammatihkka guovddážis, de šaddá nuoramusaide váttisin.
Samiskopplæring har i mange tilfeller vektlagt grammatikk, og dette kan være en av årsakene til at resultatene ikke har vært som forventet.
Sámegieloahpahus lea máŋgga oktavuođas deattuhan grammatihka ja dat sáhttá leat okta sivain manne bohtosat eai leat leamaš nugo lei vurdojuvvon.
Slutningen må derfor ikke bli at andrespråksopplæringa bør begynne seinere.
Jurddaboađus ii ábut dan dihte leat nu ahte nubbingielatoahpahus berre álgit maŋŋideabbo.
Allerede i 11–13-årsalderen mister man evnen til å lære et språk perfekt hvis man ennå ikke har begynt å lære det.
Juo 11-13 jahkásaš agis ii leat šat olmmoš nu čeahppi oahppat giela jus dan rádjái ii leat oahppagoahtán dan.
Dessuten viser mange undersøkelser at uttalen vil være bedre om man lærer språk i veldig ung alder.
Dasa lassin čájehit máŋga dutkama ahte sániid máhttá dadjat buorebut jus hui nuorran oahppá giela.
I tillegg vil det å lære språk tidlig bety at man raskere kan delta i kulturelle og sosiale aktiviteter der man behøver å beherske samisk.
Dasa lassin go árrat oahppá giela mearkkaša ahte jođáneappot sáhttá oasálastit kultuvrralaš ja sosiála doaimmaide gos ferte máhttit sámegiela.
3. Jo mer tid man bruker i språklige kontekster, jo mer lærer man Også språkutvalget antyder at dette er tilfelle.
3. Mađi eambbo geavaha giela gielalaš konteavsttain, dađi eambbo oahppá dan. Maiddái giellalávdegottis geažuhit ahte dat lea duohta.
Imidlertid viser flere studier også på dette området at det ikke nødvendigvis er tilfelle.
Goitge čájehit máŋga dutkama maiddái dán suorggis ahte dat ii dárbbaš leat duohta.
Fullstendig «immersion» (språkbading) var svaret på det meste for noen år siden.
Olles áigge giellalávgun lei eanas áigge vástádussan dás muhtin jagiid áigi.
Stadig flere forskere og språklærere går bort fra dette.
Dađistaga eai doarjjo šat dan dutkit ja giellaoahpaheaddjit.
Også Ulpan-lærere i Israel har begynt å bruke hjelpespråk i begynneropplæringa i hebraisk.
Maiddái Ulpan-oahpaheaddjit Israelis leat álgán atnit veahkkegiela hebreagiela álgooahpahusas.
Noen forskere har snakket om språkbad versus språkdrukning, og det er noe av det samme.
Muhtin dutkit leat hupman giellalávguma birra vs. giellaheavvanemiin, mii lea sullii dat seamma.
Dette betyr samtidig at man ikke automatisk kan regne med bedre språklig utbytte av å øke timetallet i samisk eller ved å arrangere flere språkleirer.
Dat mearkkaša ahte seammás ii sáhte automáhtalaččat rehkenastit oažžut buoret gielalaš bohtosiid go lasiha diibmologu sámegielas dahje go lágida eambbo giellaleairraid.
Mye av forskningen på tospråklighet har vært utført med innvandrere og er ikke automatisk overførbar til urfolkskontekster.
Ollu guovttegielatvuođa dutkan lea čađahuvvon sisafárrejeddjiid ektui ja daid ii sáhte automáhtalaččat sirdit eamiálbmotkonteavsttaide.
Professor Jim Cummins fra University of Toronto har imidlertid forsket mye på First Nations-språk i Canada og også sett på samisk opplæring, gjennom en rekke besøk i Norge.
Professora Jim Cummins Toronto Universitehtas lea goitge ollu dutkan First Nation-gielaid Kanadas ja maiddái geahččan sámegieloahpahusa, go lea máŋgga geardde finadan Norggas.
Han påpeker det samme som flere andre forskere, at man ikke bør fjerne hjelpespråket i andrespråksopplæringa for tidlig, sjøl om eleven i undervisningssituasjoner kan snakke målspråket uten problemer.
Son čujuha seamma go ollu eará dutkit ahte ii berre heaitit veahkkegielain nubbingielatoahpahusas beare árrat, vaikko vel oahppi oahpahusdilálašvuođain máhtášii ge giela váttisvuođaid haga.
Årsaken til dette er blant annet at for å bli funksjonelt tospråklig må du beherske et mer omfattende vokabular enn det man benytter i klasserommet, og viktig læring i så måte kan gå tapt om man for tidlig går over til fullstendig immersion/språkbad.
Sivvan dasa lea earret eará ahte go galgá šaddat doaibmi guovttegielagin, de fertet máhttit stuorit hivvodaga sátneráju go dan maid atná klássalanjas, ja mávssolaš oahppama sáhttá massit jus beare árrat álgá ollislaš immersion/giellalávgumiin.
4. Alle barn lærer språk på samme måte Dette har bidratt til standardiseringer som gjør at mange barn faller fra.
4. Buot mánát ohppet giela seamma ládje Dat lea dagahan ahte go ráhkada standárddaid, de gáhččet oallut mánát olggobeallái.
I en normal språkopplæringssituasjon i et klasserom vil en tredel falle fra og lære lite.
Dábálaš giellaoahpahusdilálašvuođas klássalanjas gáhččet goalmmádas oassi olggobeallái ja unnán ohppet.
Man må derfor legge vekt på tilpasset opplæring og elevmedvirkning.
Danne ferte atnit návccaid heivehuvvon oahpahussii ja ohppiid váikkuheapmái.
Også her har Ulpan må delta.
Maiddái dás lea čájehuvvon ahte Ulpan-vuogádat lea doaibman go buot oahppit fertejit oasálastit.
De med språksperrer syns dette er veldig tøft i begynnelsen, men når det gir resultater, hjelper det også på deres sjølfølelse.
Sis, geain leat giellahehttehusat, oaivvildit álggos leat hui váttisin, muhto go addigoahtá bohtosiid, de veahkeha sin dovdduide maid.
Det bør også minnes om at tilpasset opplæring er noe de flinkeste elevene også har krav på.
Berre maid muittuhuvvot ahte heivehuvvon oahpaheapmi lea juoga mii čeahpimus ohppiide maid lea gáibádus oažžut.
Lærere som har kunnskap om og forståelse for elevenes kulturbakgrunn, lykkes også bedre i språkopplæringa.
Oahpaheaddjit, geain lea máhttu ja ipmárdus oahppi kulturduogážii, sii maid lihkostuvvet buorebut giellaoahpahemiin.
Både samisklærere, skoleeiere og myndigheter må være bevisste de mytene som regjerer innenfor andrespråksopplæring.
Sihke sámegieloahpaheaddjit, skuvlaeaiggádat ja eiseválddit fertejit leat dihtomielalaččat daid myhtaid ektui mat leat nubbingielatoahpahusas.
Først da kan man få et kvalitetsløft av samisk språkopplæring.
Easka dalle sáhttá loktet gelbbolašvuođa sámegielat giellaoahpahusas.
4.10 Tilrådinger
4.10 Rávvagat
Andrespråksdidaktikk bør bli et eget fag ved lærerutdanningene.
Nubbingielatdidaktihkka berre šaddat sierra fágan oahpaheaddjioahpuin.
Det bør bevilges midler til skoleeiere for etter- og videreutdanning i andrespråksdidaktikk for samisklærere, spesielt i Ulpan-metodikk.
Berre juolluduvvot ruhta skuvlaeaiggádiidda vai sámegieloahpaheaddjit besset nubbingielatdidaktihka oahppat maŋŋil- ja joatkkaoahpuin, earenoamážiid Ulpan-vuogádaga.
Rekruttering av flere sensorer med samiskspråklig kompetanse bør styrkes.
Ferte rekrutteret eambbo sensoriid geain lea sámegiela gelbbolašvuohta.
Tilsyn med samiskopplæring bør også omfatte kvaliteten på opplæringa.
Sámegieloahpahusa bearráigeahččan ferte maid guoskat oahpahusa kvalitehtii.
Samiskelever som tar påbygging til studiespesialisering, bør få et bedre tilrettelagt timetall i samisk.
Sámegieloahppit geat váldet oahppospesialiseren lasáhusa berrejit oažžut buorebut heivehuvvon diibmologu sámegielas.
Det bør utvikles flere læremidler, samiskspråklige TV-programmer og youtube-innslag tilrettelagt for andrespråkselever.
Berrejit ráhkaduvvot eambbo sámegielat oahpponeavvut, sámegielat TV-prográmmat ja YouTube-filmmažat sámegillii.
Det bør vurderes å opprette stipendier for elever med samisk allerede på ungdomsskolen.
Berre maid árvvoštallat ásahit stipeanddaid ohppiide geain lea sámegiella juo nuoraidskuvllas.
Samiske andrespråkselever bør i så stor grad som mulig motiveres til å følge læreplanen Samisk som andrespråk – samisk 2.
Sámegiela nubbingielatoahppit berrejit nu ollu go vejolaš movttiidahttot čuovvut nubbingielat sámegiela – Sámegiella 2.
4 Uføretrygd og sosialhjelp
4 Bargonávccahisvuođaoadju ja sosiálaveahkki
Magritt Brustad, professor Dr. scient, Senter for samisk helseforskning, Universitetet i Tromsø
Magritt Brustad, professor Dr. scient, Sámi dearvvašvuođadutkama guovddáš, Romssa universitehta
Det foreligger ingen publiserte data om bruk av sosialtjenester og uføretrygd i den samiske befolkningen i Norge.
Eai gávdno makkárge almmuhuvvon dieđut Norgga sámi álbmoga sosiálabálvalusaid ja bargonávccahisvuođaoaju geavaheamis.
De data som finnes, er basert på geografisk bosted og ikke på individbasert etnisitetsregistrering.
Dieđut, mat gávdnojit, leat vuođđuduvvon geográfalaš ássanbáikái, iige ovttaskas olbmo dássái čearddalašvuođa registreremiin.
Områdene for Sametingets tilskuddsordning for næringsutvikling (STN) har hatt en noe høyere andel uføretrygdede enn områdene utenfor STNområdene nord for Saltfjellet (de store byene ekskludert).
Guovlluin, gos Sámedikki ealáhusovdáneami doarjjaortnet (SED) lea doaibman, leat eambbo bargonávccahisvuođa penšuvdnaoažžut go olggobealde SED guovlluid davvelis Sáltoduoddara (stuora gávpogat eai leat lohkkon de mielde).
Den største andelen uføre finner vi i gruppen med lavest utdanning. Dette gjelder både for kvinner og menn.
Eanemus bargonávccahemiid gávdnat sin gaskkas, geain lea unnimus oahppu, sii leat sihke nissonolbmot ja dievdoolbmot.
Andelen uføre er størst blant menn i innlandet innenfor STN-området og blant personer i den høyeste alderskategorien.
Dasa lassin leat eanemus dievdoolbmot bargonávccahemiid gaskkas nannámis siskkobealde SED guovllu ja leat persovnnat alimus ahkedásis.
Det er ingen markant forskjell mellom STN-områdene og de øvrige områdene når det gjelder antall sosialhjelpsmottakere, bortsett fra at andelen nye sosialhjelpsmottakere er noe større i STN-områdene enn i områdene utenfor.
Ii leat makkárge erohus sosiálaveahki vuostáiváldin SED- guovlluid siskkobealde ja olggobealde, earret dan ahte ledje eambbogat geat ožžo sosiálaveahki SED guovlluin, go olggobealde daid davvelis Sáltoduoddara.
4.1 Uføretrygd
4.1 Bargonávccahisvuođaoadju
Uførepensjon er en lovfestet trygdeordning i Norge.
Bargonávccahisvuođaoadju lea láhkanannejuvvon oadjoortnet Norggas.
Hensikten med uførepensjon er å sikre inntekt til livsopphold for personer som har fått inntektsevnen varig nedsatt på grunn av sykdom, skade eller lyte (Nav, 2010).
Jurdda bargonávccahisvuođaoajuin lea sihkkarastit sisaboađu eallinláibái, olbmuide geain sisaboahtonákca lea bissovaččat hedjonan buozanvuođa, vahága dahje vigi geažil (NAV, 2010).
4.1.1 Uføretrygd i Norge
4.1.1 Bargonávccahisvuohtaoadju Norggas
Norge har hatt en økning i andelen personer som mottar uførepensjon.
Norggas lea lassánan dat oassi olbmuin, geat ožžot bargonávccahisvuođaoaju.
Ved utgangen av 2008 var det om lag 340 000 personer som mottok uføretrygd i Norge. Det er 70 000 flere enn i 1999. Noe av denne økningen kan tilskrives endringer i alderssammensetningen i befolkningen, men selv justert for alder har det vært en tydelig økning.
2008 loahpas ledje birrasii 340 000 olbmo, geat ožžo bargonávccahisvuođaoaju Norggas, 70 000 eambbo go 1999. Okta sivva lassáneapmái sáhttá leat ahte álbmogis lea ahkečohkkehus rievdan, muhto vaikko ahkái ii geahčašii ge, de lea goitge čielgasit lassánan.
Etter at ordningen med tidsbegrenset uføretrygd ble innført i 2004, har det vært registrert en relativt kraftig vekst i andelen uføretrygdede.
Maŋŋil go 2004 álggahuvvui áigeráddjejuvvon bargonávccahisvuođaoadju, de leat sakka lassánan sii geat leat registrerejuvvon bargonávccaheapmin.
Økningen har vært størst i aldersgruppen under 40 år (Bjørngaard et al., 2009).
Lea eanemus lassánan sin gaskkas guđet leat vuollel 40 jagi. (Bjørngaard et al, 2009).
4.1.2 Geografiske ulikheter når det gjelder uføretrygd i Norge
4.1.2 Geográfalaš iešguđetláganvuođat bargonávccahisvuođa penšuvdnaoažžuid gaskkas Norggas
Ifølge rapporter fra Nav er det geografiske variasjoner i andel mottakere av uføretrygd i Norge uføretrygd i Norge (Bragstad og Hauge, 2008).
NAVa rápportaid vuođul leat geográfalaš variašuvnnat sin gaskkas geat ožžot bargonávccahisvuođaoaju Norggas (Bragstad ja Hauge, 2008).
Man har funnet at forskjellen mellom ulike fylker og kommuner er forholdsvis stabil over tid.
Leat gávnnahan ahte lea guhkes áiggi vuollai oalle dássedis erohus gaskal iešguđege fylkkaid ja suohkaniid.
Det er påvist flest uføretrygdede i Aust- og Vest-Agder, Telemark, Vestfold, Østfold, Hedmark og Oppland, i tillegg til de tre nordligste fylkene.
Eanemus lassáneapmi bargonávccahisvuođa penšuvdnaoažžuin lea leamaš Aust- ja Vest Agderis, Telemárkkus, Vestfoldas, Østfoldas, Hedemárkkus ja Opplánddas lassin dan golmma davimus fylkii.
Det generelle bildet er at tallene er omtrent like for kvinner og menn, bortsett fra i Finnmark, der kvinnene er på nivå med landsgjennomsnittet, mens mennene ligger noe over.
Go obbalaččat geahččá, de leat logut sullii seamma nissonolbmuid ja dievdoolbmuid gaskkas, earret Finnmárkkus gos nissonolbmot leat dássálaga rikka gaskamearálašloguin, ja gos dievdoolbmot leat eambbo.
I Akershus er det motsatte tilfellet. Der ligger andelen uføretrygdede menn langt under landsgjennomsnittet.
Akershusas ges leat dievdoolbmot ollu unnit go riikka gaskamearálašlohku.
Forklaringer på de geografiske forskjellene når det gjelder uføretrygd, har i hovedsak vært knyttet til aldersforskjeller i kommunene og utviklingen av disse over tid, bruk av sykepenger i kommunen, netto inn- og utflytting, arbeidsledighet og arbeidsmarked.
Čilgehus geográfalaš erohusaide bargonávccahisvuođaoajus lea vuosttažettiin čadnon suohkaniid ahkeerohusaide ja movt dat leat áiggi badjel ovdánan, buohcanruđaid geavaheapmi suohkaniin, netto sisa- ja olggosfárren, bargguhisvuohta ja bargomárkan.
Videre er det antatt at forskjellene kan knyttes til ulike holdninger hos saksbehandlere, hos leger og hos dem som søker om uførepensjon.
Viidásit árvvoštallo geográfalaš erohusaide bargonávccahisvuođaoajus, sáhttá čatnasit iešguđetlágan áššemeannudeddjiid, doaktáriid ja bargonávccahisvuođaoaju ohcciid guottuide.
BOKS 1 Uføretrygd i Norge og ulike risikofaktorer Bjørngaard et al. har nylig publisert en oversiktsartikkel om forskning på uførepensjon i Norden (Bjørngaard et al., 2009).
BOKSA 1 Bargonávccahisvuođaoadju Norggas ja iešguđetlágan riskafaktorat Bjørngaard et al lea aiddo báliid almmuhan artihkkala, mas lea obbalaččat geahččan Davviriikkaid dutkamušaid bargonávccahisvuođa penšuvnnaid birra (Bjørngaard et al, 2009).
I dette arbeidet fant man at trygdeepidemiologiske studier fra Norge har vist at kvinner har en høyere risiko for å bli uføretrygdet enn menn i de yngste aldersgruppene.
Dan barggus lea gávnnahuvvon oadjoepidemiologiija dutkama bokte Norggas, ahte daid nuoramus ahkejoavkkuin lea nissonolbmuin dál stuorit várra šaddat barggonávccaheapmin, go dievdoolbmuin.
Påviste risikofaktorer knyttet til det å bli uføretrygdet har vært psykososiale forhold, sosioøkonomisk status, utdanning og yrkesklasser.
Duođaštuvvon riskafaktorat šaddat barggonávccahisvuođa penšuvdnaoažžun leat leamaš psykososiála dilálašvuođat, sosionomiija stahtus, oahppu ja ámmátjoavkkut.
De fleste studier har vist at risikoen er to til tre ganger høyere for de laveste sosioøkonomiske klassene og for dem med lavest utdannelsesnivå.
Eanas guorahallamat čájehit lea guokte gitta golmma geardán eambbo várra vuolimus joavkkuin šaddat danin, go buohtastahttá sihke sosioekonomalaš joavkkuid ja oahppodásiid.
Yrkesklasse slår sterkest ut for menn, mens utdanning slår sterkest ut for kvinner.
Ámmátjoavkkut čuhcet eanemus dievdoolbmuide, ja oahppu ges lea stuorimus riska nissonolbmuide.
Studier har også vist at for personer over 50 år har sosioøkonomiske forhold mindre effekt, spesielt for kvinner.
Guorahallamat leat maid čájehan ahte persovnnaide, geat leat badjel 50 jagi, ii čuoza sosioekonomalaš dilli nu garrasit, earenoamážiid nissonolbmuide.
Generelt har det vært hevdet at unge uførepensjoneres av andre årsaker enn eldre, men få studier har sett spesifikt på slike forhold.
Obbalaččat lea daddjon ahte go nuorat bargonávccaheapmin šaddet, de leat sis eará sivat go boarrásiin, muhto dan birra lea áibbas unnán dutkojuvvon.
Både subjektive og mer objektive mål på helse har vært inkludert i ulike studier på prediktorer for uførepensjon.
Iešguđetlágan dearvvašvuođamihtut, sihke subjektiivvalaš ja objektiivvalaš, leat leamaš mielde iešguđetlágan guorahallamiin eastadan dihte bargonávccahisvuođa penšuvnna.
Fra disse studiene har man funnet at bl.a. fedme, høyt blodtrykk, kreft og selvopplevd dårlig helse – både psykisk og fysisk – var signifikant assosiert med risiko for å bli uføretrygdet.
Dieid guorahallamiin leat fuomášan earret eará ahte buoidivuohta, alla varradeaddu, borasdávda ja iežas vásihuvvon heajos dearvvašvuohta (sihke psykalaš ja rumašlaš) ledje mihtilmas laktáseamit dasa ahte lea várra šaddat bargonávccahisvuođa penšuvdnaoažžun.
Det samme gjelder for søvnproblemer, depresjon og mangel på sosial støtte.
Seamma guoská jus leat váttisvuođat nahkáriiguin, lea lossamiella ja sosiála doarjja váilu.
Psykiske lidelser og muskel- og skjelettlidelser er de viktigste medisinske diagnosene ved uføretrygd (Bragstad og Hauge, 2008).
Psykalaš váttut ja deahkke- ja láhttodávddat leat deháleamos medisiinnalaš diagnosat bargonávccahisvuođaodjui (Bragstad ja Hauge, 2008).
4.1.3 Hva vet vi om forekomst av uføretrygd i den samiske befolkningen?
4.1.3 Maid diehtit sámi álbmoga bargonávccahisvuođaoajuin?
Det foreligger ingen publiserte studier i Norge om forekomst av uføretrygd i den samiske befolkningen.
Eai gávdno makkárge almmuhuvvon guorahallamat Norggas, mas boahtá ovdan sámi álbmoga bargonávccahisvuođaoaju birra.
I det geografiske området som kalles Sápmi, viser tall fra Nav store geografiske forskjeller mellom kommunene.
NAVa loguid ektui leat stuora erohusat suohkaniid gaskkas geográfalaš guovllus, mii gohčoduvvo Sápmin.
Generelt kan det se ut som om innlandet har lavere insidens (nye tilfeller) av uførepensjonering enn kysten, spesielt for kvinner (figur 1).
Oppalaččat orru čájeheamen ahte siseatnamis leat unnit olbmot, geat šaddet bargonávccaheapmin, go buohtastahttá riddoguovlluin, earenoamážiid nissonolbmuid ektui. (Govva 1).
Kart 4. 1 Nye uføre per 1000 i risikobefolkningen.
Kártá 4.1 Ođđa bargonávccaheami 1000 olbmos riskaálbmogis.
Gjennomsnitt for årene 2000– 2004. Kvinner og menn.
Gaskamearálaččat jagiin 2000- 2004. Nissonolbmot ja dievdoolbmot.
For hvert kjønn omfatter hvert intervall ca. 20 prosent av kommunene (Bragstad og Hauge, 2008)
Juohke sohkabealli sisttisdoallá juohke interválla sullii 20 proseanta suohkaniin (Bragstad ja Hauge, 2008).
4.1.4 Geografibaserte tall fra Statistisk sentralbyrå om uførhet
4.1.4 Statistihkalaš guovddášbyrå geográfalaččat juhkkon logut bargonávccahisvuođas
Fordi Norge ikke har noe personregister basert på etnisitet, er det ikke mulig ut fra nasjonale trygderegister å framskaffe en individbasert statistikk over hvor mange i den samiske befolkningen som mottar uføretrygd.
Go Norggas ii leat čearddalaš persovdnaregisttar, de ii leat vejolaš našunála oadjoregistaris statistihkaid vuođul oaidnit man ollu ovttaskas olbmot sámi álbmogis ožžot bargonávccahisvuođaoaju.
Statistisk sentralbyrå har på oppdrag fra Faglig analysegruppe for samisk statistikk framskaffet geografibaserte tall på disse forekomstene utenfor og innenfor området for Sametingets tilskuddsordning for næringsutvikling (STN).
Statistihkalaš guovddášbyrå lea sámi statistihka guorahallanjoavkku ovddas viežžan geográfalaš vuođu mielde daid loguid, mat leat juhkkon olggobeallái ja siskkobeallái Sámedikki ealáhusovdáneami doarjjaortnega (SED).
Befolkningen utenfor STN-områdene er definert som bosatt i Nord-Norge nord for Saltfjellet utenfor STN-området.
Álbmot, mii orru olggobealde SED guovlluid, lea definerejuvvon orrume Davvi-Norggas davábealde Sáltoduoddara, olggobealde SED- guovllu.
Byene Alta, Tromsø, Harstad og Bodø er ekskludert.
Gávpogat Áltá, Tromsa, Harstad ja Bådåddjo eai leat lohkkon mielde.
I tabellene presenteres andel mottakere av uføretrygd på ulike tidspunkter fra 1992 til 2004, i tillegg til nye mottakere per 1000 innbyggere i tre tidsintervaller fra 1994 til 2008. Andelen mottakere av uførepensjon på bestemte tidspunkter gir et bilde av omfanget av denne typen stønad i befolkningen.
Tabeallat čájehit man oallugat ožžo bargonávccahisvuođaoaju iešguđege áigodagain 1992-2004, dasa lassin vel man ollu ledje ođđa vuostáiváldi juohke 1000 ássis golmma áigebottas 1994-2008. Dat oassi geat ožžo bargonávccahisvuođa penšuvnna vissis áigodagain, addá gova das man oallugat álbmogis ožžot diekkár doarjaga.
Antall nye tilfeller av mottakere per 1000 innbyggere i definerte tidsintervaller kan for eksempel si noe om hvorvidt andelen som mottar trygd, øker eller avtar.
Lohku ođđa vuostáiváldin 1000 ássis definerejuvvon áigebottain, muitala veahá movt oadjovuostáiváldin lassána dahje njiedja.
Dataene er presentert for kvinner og menn separat og er inndelt etter alder, utdanning og bosted (kyst/innland).
Dieđuin leat nissonolbmot ja dievdoolbmot sirrejuvvon ja juhkkon agi, oahpu ja orrunbáikki ektui (riddoguovlu/siseanan).
Tallene er kun oppgitt i andeler (per 1000 eller prosent) og det er ikke gjort statistiske analyser for å teste om ulikhetene er såkalt statistisk signifikante.
Logut leat dušše almmuhuvvon oassemeriid mielde (1000 olbmo ektui dahje proseanta) ja eai ge leat statistihkalaš analysat dahkkon iskkan dihte livčče go erohusat statistihkalaččat leamaš dehálaččat.
4.1.5 Uførhet i forhold til alder
4.1.5 Bargonávccahisvuohta agi ektui
Tabell 1 viser at det for kvinner har vært en svak nedgang i andelen uføretrygdede i tidsperioden 1992–2004 både innenfor og utenfor STNområdet.
Tabealla 1 čájeha nissonolbmuin leamaš unnán njiedjan sin gaskkas, geat ožžo bargonávccahisvuođaoaju áigodagas 1992 gitta 2004 rádjái, sihke siskkobealde ja olggobealde SED guovllu.
På alle tidspunkter er for øvrig tallene i STN-områdene noe høyere enn i områdene utenfor STN nord for Saltfjellet.
Muđui lea dat oassi buot áigodagain SED- guovlluin eambbo go olggobealde SED- guovlluid davábealde Sáltoduoddara.
Det at totaltallene i tabell 1 ikke viser den samme nedgangen, forklares av at andelen eldre i befolkningen har økt i perioden.
Dat ahte ollislaš logut eai čájet seamma njiedjama, sáhttá čilget ahte álbmogis leat boarrásat eambbo lassánan dien áigebottas.
Tabell 2 viser at også for menn bosatt i STN-områdene er andelen uføretrygdede høyere enn i områdene utenfor STN.
Tabealla 2 čájeha maiddái ahte dievdoolbmuid oassi, geat orrot SED guovlluin ja ožžot bargonávccahisvuođaoaju lea eambbo go olggobealde guovllu.
Dette gjelder for alle aldersgrupper.
Diet guoská buot ahkejoavkkuide.
Her ser vi en nedgang i andelen uføretrygdede over tid kun for den eldste aldersgruppen.
Dás oaidnit dan oasi dievdoolbmuin, gea ožžot barggonávccahisvuođaoaju, njiejai guhkit áiggi badjel dušše dan boarráseamos ahkejoavkkus.
Tabell 3 og 4 viser nye mottakere av uføretrygd i femårsintervaller fra 1994 til og med 2008. For kvinner, spesielt for den eldste aldersgruppen, ser det ut som om områdene utenfor STN har hatt et noe større andel nye tilfeller av uføre, men denne forskjellen ser ut til å jevne seg ut i siste tidsintervall.
Tabealla 3 ja 4 čájehit ođđa bargonávccahisvuođaoaju vuostáiváldiid, sihke nissonolbmuid ja dievdoolbmuid viđa jagi áigodagas 1994 gitta 2008 rádjái. Nissonolbmuin, earenoamážit boarráseamos ahkejoavkkus, orru guovlluin olggobealde SED leat šaddan unnit ođđa bargonávccaheami, muhto diet erohus orui seamma dássái šaddame maŋemus áigebottas.
For menn i STN-områdene er tallene høyere enn i områdene utenfor STN i alle aldersgruppene i hele perioden.
Dievdoolbmot ges leat SED guovlluin eambbo, go olggobealde SED guovlluid, buot ahkejoavkkuin olles áigodagas šaddame ođđa bargonávccaheami.
I aldersgruppene 45 år og yngre har det vært en tilnærmet halvering av nye mottakere av uføretrygd i det siste tidsintervallet (2004–2008) sammenliknet med de to forutgående femårsintervallene.
Ahkejoavkkus 45 jagi dahje nuorat leat bargonávccahisvuođaoaju vuostáiváldit measta beliin unnon dan maŋemus áigebottas (2004-2008), go buohtastahttá dan guovtti ovddit viđa jagi áigebottaiguin.
I aldersgruppen 46–66 år er det også en nedgang i løpet av tidsperioden, men ikke så markant.
Ahkejoavkkus 4666 jahkásaččaid gaskkas leat unnon áigodaga botta, muhto dat ii lean nu ollu.
4.1.6 Uførhet i forhold til utdanningsnivå
4.1.6 Bargonávccahisvuohta oahppodási ektui
I tabell 5 og 6 er forekomst av uførhet i forhold til utdanningslengde angitt for ulike tidspunkter fra 1992 til 2004. I gruppen med kortest utdanning finner vi den høyeste andelen uføre både blant menn og kvinner.
Tabealla 5 ja 6 čájeha bargonávccahisvuođa oahpu guhkkodaga ektui, almmuhuvvon iešguđege áigodagain 1992-2004. Dan joavkkus, geain lea oaneheamos oahppoguhkkodat, gávdnat eanemus bargonávccahemiid sihke dievdoolbmuid ja nissonolbmuid gaskkas.
Dette mønsteret kommer tydeligere fram i STN-området enn utenfor, spesielt for menn.
Diekkár minsttar boahtá eambbo čielgasit ovdan SED siskkobealde, earenoamážiid dievdoolbmuid gaskkas.
Tallene viser at det verken for kvinner eller menn er noen markant endring over tid i denne perioden for personer med bare grunnskoleutdanning.
Logut čájehit sihke nissonolbmuin ja dievdoolbmuin, geain ii leat eará go vuođđoskuvlaoahppu, ii leat guhkit áiggi badjel dovdomassii rievdan dien áigodagas.
For personer med bare videregående skole er det en moderat økning over tid både for kvinner og menn.
Olbmuin, geain lea joatkkaskuvlaoahppu, lea guhkit áigge badjel muttágit lassánan sihke nissonolbmuid ja dievdoolbmuid gaskkas.
Hos personer med høyere utdanning er det fra 1992 til 2004 en fordobling av andelen uføre både for kvinner og menn.
Sis, geain lea alitoahppu, lea beliin lassánan bargonávccahemiid lohku 1992 gitta 2004 rádjái, sihke nissonolbmuid ja dievdoolbmuid gaskkas.
Dette mønsteret er likt i så vel som utenfor STN-området og kan antakelig dels forklares av at andelen eldre med høyere utdanning har økt i løpet av perioden.
Diet minsttar lea seammalágan SED siskkobealde ja olggobealde. Dan sáhttá čilget dainna ahte leat lassánan boarrásat, geain lea alitoahppu dien áigodagas.
4.1.7 Uførhet i forhold til bosted ved kysten eller bosted i innlandet
4.1.7 Bargonávccahisvuohta orrunbáikki ektui rittus dahje siseatnamis
Tabell 7 og 8 presenterer andel uføretrygdede i forhold til bosted i innlandet eller ved kysten på ulike tidspunkter mellom 1992 og 2004. Tallene er inndelt etter STN- og ikke STN-område og etter aldersgrupper over og under 30 år.
Tabealla 7 ja 8 čájeha bargonávccahisvuođa penšuvdnaoažžuid orrunbáikki ektui rittus dahje siseatnamis iešguđege áigodagas gaskal 1992 ja 2004. Logut leat juhkkon guovlluide SED siskkobealde ja olggobealde, ja ahkejoavkkuide badjel dahje vuollel 30 jahkásaččaide.
For menn i alderen 30 år og yngre bosatt i STN- området er det ingen forskjell mellom kyst og innland.
Dievdoolbmuin 30 jahkásaččain ja nuorabuin, geat orrot SED guovllus, ii leat erohus gaskal riddoguovlluid ja siseatnama.
Kystområdene innenfor STN har en litt høyere andel uføretrygdede menn over 30 år enn innlandet.
Dievdoolbmuin, boarráseappot go 30 jagi, leat riddoguovllus siskkobealde SED guovllu eambbo bargonávccahisvuođa penšuvdnaoažžut go siseatnamis.
Det er en generelt høyere andel uføretrygdede i STN-områdene.
SED guovlluin leat muđui eambbogat geat ožžot bargonávccahisvuođa penšuvnna.
Spesielt er dette markert for menn som bor i innlandet.
Dovdo hui bures dievdoolbmuin siseatnamis.
Mønsteret har holdt seg ganske stabilt i hele tidsperioden.
Diet minsttar lea leamaš oalle dásset olles dan áigodagas.
For kvinner er det ikke i de to aldersgruppene markante forskjeller mellom kyst og innland når det gjelder andelen uføretrygdede.
Nissonolbmuin, geat ožžot bargonávccahisvuođa penšuvnna, eai leat stuora erohusat gaskal siseatnama ja riddoguovllu dien guovtti ahkejoavkkus.
Det kan se ut som om andelen uføretrygdede unge kvinner er litt høyere i innlandet enn ved kysten, men at dette muligens jevner seg ut mot slutten av tidsperioden.
Sáhttá orrut nu ahte nuorra nissonolbmot leat eambbo siseatnamis go rittus, muhto dat sáhttá dássálaga šaddat loahpas dien áigodaga.
Når det gjelder kvinner over 30 år, kan det se ut som om kysten har den høyeste andelen uføre, men at dette også jevner seg ut mot slutten av tidsperioden.
Nissonolbmuid bealis, badjel 30 jagi, orru leamen ahte rittus leat eambbo barggonávccaheami, muhto dat maiddái šaddá dássálaga loahpas áigodaga.
Utenfor STN-områdene er det en markant høyere andel uføre menn over 30 år ved kysten enn i innlandet.
Guovlluin, olggobealde SED, leat mihá eambbo bargonávccaheami rittus, go siseatnamis, dievdoolbmuid gaskkas, geat leat badjel 30 jagi.
4.2 Sosialhjelp
4.2 Sosiálaveahkki
Sosialhjelp er en lovfestet ordning som skal sikre at alle har nok midler til livsopphold.
Sosiálaveahkki lea láhkanannejuvvon ortnet, mii galgá sihkkarastit buohkaide doarvái ruđa birgejupmái.
Dette er ment å være en midlertidig hjelp og skal bidra til å gjøre mottakeren økonomisk selvhjulpen (Nav, 2010).
Dát lea oaivvilduvvon leat gaskaboddosaš veahkki, mii galgá veahkehit vuostáiváldi šaddat ekonomalaš iešbirgejeaddjin (NAV, 2010).
4.2.1 Sosialhjelp i Norge
4.2.1 Sosiálaveahkki Norggas
I 2008 var det i alt 109 300 mottakere av økonomisk sosialhjelp i Norge.
2008 ledje oktiibuot 109 300, geat vuostáiválde ekonomalaš sosiálaveahki Norggas.
Antall sosialhjelpsmottakere nådde en topp med nær 165 000 mottakere i 1993, og har siden gått ned.
Sosiálaveahki vuostáiváldit lohkku lei alimusas 1993, go dalle ledje lagabui 165 000 vuostáiváldi, ja dan rájes lea diet lohku njiedjan.
Fra 2007 til 2008 har nedgangen avtatt.
2007 gitta 2008 rádjái bisánii njiedjan.
På landsbasis viser tall at om lag 25 prosent av sosialhjelpmottakerne er i alderen 30 – 39 år.
Riikkadásis čájehit logut sullii 25 proseanta sosiálaveahki vuostáiváldin leat agis 30-39 jahkásaččat.
Denne andelen har holdt seg nokså stabil de siste 20 årene.
Diet proseantalohku lea bisson dássedin maŋemus 20 jagi.
Gruppen i alderen 20 – 29 år er fortsatt den største, med nær 30 prosent av sosialhjelpsmottakerne.
Ahkejoavku 20-29 jahkásaččat leat ain eanemus, leat lagabui 30 proseanta, geat vuostáiváldet sosiálaveahki.
I 2008 fortsatte tendensen med at denne gruppen utgjør en stadig mindre del av mottakerne, mens det blir relativt flere mottakere mellom 40 og 67 år (40 % av mottakerne i 2008, SSB, 2010).
2008 orui dien joavkku lohku unnume, seammás go šadde eambbo vuostáiváldit gaskal 40 ja 67 jahkásaččat (40% vuostáiváldin 2008) (SGB, 2010).
Generelt har man sett at bruken av sosialhjelp er sterkt knyttet til arbeidsmarkedet, dvs. at bruken av sosialhjelp avtar når det er lav arbeidsledighet.
Oppalaččat leat oaidnán sosiálaveahki leat garrasit čadnon bargomárkanii, mii mearkkaša ahte go lea unnán bargguhisvuohta, de unnu maid dárbu sosiálaveahkkái.
4.2.2 Geografiske ulikheter når det gjelder å ta imot sosialhjelp i Norge
4.2.2 Geográfalaš erohusat Norgga sosiálaveahkivuostáiváldin
Nasjonale tall viser fylkesvise forskjeller i andelen mottakere av sosialhjelp (figur 2).
Našunála logut čájehit erohusaid fylkkain, sin ektui geat ožžot sosiálaveahki (Govva 2).
Det er for eksempel dobbelt så mange som mottar sosialhjelp i Finnmark som i Akershus.
Leat ovdamearkka dihte beali eambbo vuostáiváldit Finnmárkkus go Akershusas.
Finnmark har de siste årene også hatt den største økningen i mottakere av og utgifter til sosialtrygd, mens Vest-Agder og Buskerud har hatt størst nedgang.
Finnmárkkus leat maid daid maŋemus jagiid eanemus lassánan vuostáiváldit, ja olggosgolut sosiálaodjui leat leamaš eanemus, seammás go Vest-Agderis ja Buskerudas leat eanemus njiedjan diet logut.
4.2.3 Hva vet vi om forekomsten av sosialhjelp i den samiske befolkningen?
4.2.3 Maid diehtit sámi álbmoga sosiálaveahki vuostáiváldiid birra?
Det foreligger ingen publiserte studier i Norge om forekomst av sosialhjelp i den samiske befolkningen.
Eai gávdno makkárge almmuhuvvon dutkamat Norggas, mat čájehit man ollu sámi álbmogis vuostáiváldet sosiálaveahki.
4.2.4 Geografibaserte tall fra Statistisk sentralbyrå om sosialhjelpsmottak
4.2.4 Statistihkalaš guovddášbyrå geográfalaččat juhkkon logut sosiálavuostáiváldiin
Uten personregister over etnisitet er det, som for uføretrygd, ikke mulig basert på nasjonale trygderegister å framskaffe individbasert statistikk som viser forekomsten av sosialhjelp i den samiske befolkningen.
Almma čearddalaš persovdnaregistara haga, nugo go bargonávccahisvuođaoajus, ii leat vejolaš riikkadási oadjoregistara vuođul oaidnit statistihkain man oallugat sámi álbmogis ožžot sosiálaveahki.
Statistisk sentralbyrå har derfor på oppdrag fra Faglig analysegruppe for samisk statistikk framskaffet geografibaserte tall som viser forekomst og nye tilfeller av sosialhjelp utenfor og innenfor STN-området.
Statistihkalaš guovddášbyrå lea dan dihte Sámi statistihka guorahallanjoavkku ovddas viežžan geográfalaš vuođu mielde daid loguid, ođđa sosiálaveahki vuostáiváldin, mat leat juhkkon orrunbáikki ektui guovlluide siskkobealde ja olggobealde Sámedikki ealáhusovdáneami doarjjaortnega (SED).
I tabellene presenteres andel mottakere av sosialhjelp på ulike tidspunkter fra 1992 til 2004 i tillegg til nye mottakere per 1000 innbyggere i tre tidsintervaller fra 1994 til 2008. Andelen mottakere av sosialhjelp på bestemte tidspunkter gir et bilde av omfanget av denne typen stønad i befolkningen.
Tabeallat čájehit man oallugat ožžo sosiálaveahki iešguđege áigodagain 1992-2004, dasa lassin vel man ollu ledje ođđa vuostáiváldi juohke 1000 ássis, golmma áigebottas 1994-2008. Sii, geat ožžo sosiálaveahki vissis áigodagain, addá gova das man oallugat álbmogis ožžot diekkár doarjaga.
Antall nye tilfeller av mottakere per 1000 innbyggere i definerte tidsintervaller sier for eksempel noe om andelen som mottar sosialhjelp, øker eller avtar.
Lohku ođđa vuostáiváldin 1000 ássis, definerejuvvon áigebottain, muitala veahá movt sosiálaveahki vuostáiváldin lassána dahje njiedja.
Tallene er kun oppgitt i andeler (per 1000 eller prosent) og det er ikke gjort statistiske analyser for å teste om ulikhetene er såkalt statistisk signifikante.
Logut leat dušše almmuhuvvon oassemeriid mielde (1000 olbmo ektui dahje proseanta) ja eaige leat statistihkalaš analysat dahkkon iskkan dihte livčče go erohusat statistihkalaččat leamaš dehálaččat.
4.2.5 Andelen sosialhjelpsmottakere i forhold til alder
4.2.5. Oassi sosiálaveahki vuostáiváldin agi ektui
Tabell 9 og 10 presenterer andelen sosialhjelpsmottakere i og utenfor STN- områdene nord for Saltfjellet.
Tabealla 9 ja 10 čájehit dan oasi sosiálaveahki vuostáiváldiin, siskkobealde ja olggobealde SED guovlluid davábealde Sáltoduoddara.
Totalt sett framkommer det at menn i disse områdene i større grad enn kvinner mottar sosialhjelp.
Obbalaččat boahtá ovdan, ahte dain guovlluin leat eambbo dievdoolbmot, nissonolbmuid ektui, geat vuostáiváldet eambbo sosiálaveahki.
Både for kvinner og menn finner vi den største andelen mottakere i den yngste aldersgruppen.
Sihke nissonolbmuid ja dievdoolbmuid gaskkas leat nuoramus ahkejoavku, geat eanemus vuostáiváldet sosiálaveahki.
I 2004 mottok om lag 3,5 prosent av alle menn i alderen 20–30 år sosialhjelp både i og utenfor STN-områdene nord for Saltfjellet.
2004 ledje sullii golbma ja bealle proseanta dievdoolbmuin agis 20-30 jahkásaččain, geat vuostáiválde sosiálaveahki, sihke siskkobealde ja olggobealde SED guovlluid davábealde Sáltoduoddara.
For kvinner var de tilsvarende andelene om lag halvparten.
Nissonolbmuid vástideaddji oasis lei dušše sullii bealli.
For menn over 30 år var det en litt høyere andel sosialhjelpsmottakere i STN-områdene enn i ikke-STNområder, både i 1999 og 2004, ellers var det ingen markante forskjeller innenfor og utenfor STN-områdene.
Dievdoolbmuin badjel 30 jagi ledje veahá eambbogat geat vuostáiválde sosiálaveahki SED guovlluin, go buohtastahttá olggobealde SED guovlluiguin, sihke 1999 ja 2004. Muđui gal eai lean stuora erohusat dain guovlluin.
Tallene for nye sosialhjelpsmottakere i ulike femårsintervaller (tabell 11 og 12) viser at STN-områdene ligger noe høyere enn områdene utenfor STN både for kvinner og menn.
Logut ođđa sosiálavuostáiváldiin iešguđege vihttajagi áigebottas (tabealla 11 ja 12) čájehit, ahte SED guovlluin leat eambbo go olggobealde SED guovllu, sihke nissonolbmuid ja dievdoolbmuid ektui.
Andelen nye mottakere av sosialhjelp er betydelig høyere i aldersgruppen under 30 år og lavest i den eldste aldersgruppen.
Leat mihá eambbo ahkejoavkkus vuollel 30 jahkásaččaid, geat ožžot sosiálaveahki, ja unnimus fas dan boarráseamos ahkejoavkkus.
Både for kvinner og menn har det vært en gradvis nedgang i andel nye mottakere av sosialhjelp i løpet av de tre tidsintervallene som er framstilt i tabellene.
Sihke nissonolbmuid ja dievdoolbmuid bealis leat veahážiid mielde unnon ođđa sosiálaveahki vuostáiváldit dan golmma áigebottas, nugo tabealla čájeha.
Dette kan antakelig delvis forklares av nedgang i arbeidsledighet i løpet av samme periode.
Dien sáhttá belohahkii čilget go bargguhisvuohta lea njiedjan seamma áigodagas.
4.2.6 Sosialhjelp og utdanning
4.2.6. Sosiálaveahkki ja oahppu
Tabell 13 og 14 viser at andelen sosialhjelpsmottakere er størst blant personer som kun har grunnskoleutdanning, og at det er en større andel menn enn kvinner som mottar sosialhjelp.
Tabealla 13 ja 14 čájehit eanemus sosiálavuostáiváldit leat sii, geain lea dušše vuođđoskuvlaoahppu, mii lea eanemus dievdoolbmuid gaskkas.
For de to første tidspunktene presentert i tabell 13 ser det ut som om menn bosatt i STN-området og med kun grunnskoleutdanning mottok sosialhjelp i noe mindre grad enn menn bosatt utenfor dette området.
Dan guovtti vuosttáš áigodagas čájeha tabealla 13, ahte dievdoolbmot, geat orrot SED guovllus, ja geain lea dušše vuođđoskuvla dásis oahppu, ožžo unnit sosiálaveahki, go dievdoolbmot olggobealde guovllu.
Mot slutten av perioden opprettholdes ikke dette mønsteret.
Loahpas dien áigodaga ii leat šat diet minsttar.
For kvinner var det også en antydning til at andelen sosialhjelpsmottakere med bare grunnskoleutdanning var noe mindre i STN-området enn i området utenfor STN i begynnelsen av perioden, men at dette skillet viskes ut mot slutten av perioden.
Nissonolbmuid bealis orui maid čájehuvvome sosiálavuostáiváldit lohku, geain lei dušše vuođđoskuvla dásis oahppu, lei unnit SED siskkobealde álggus dan áigodaga, go buohtastahttá guovllu olggobeliin, muhto loahpas dan áigodaga ii leat šat nie.
Tabell 15 og 16 viser andelen sosialhjelpsmottakere i forhold til bosted (kyst/innland) i aldersgruppen 30 år og yngre og aldersgruppen over 30 år. For kvinner 30 år og yngre ser det ut som om STN-områder i innlandet har hatt lavere forekomst av sosialhjelp enn STN-områder ved kysten, mens det for kvinner over 30 år i begynnelsen av tidsperioden var høyere forekomst i STN-områdene i innlandet enn ved kysten.
Tabealla 4.15 ja 4.16 čájehit man ollu leat sosiálavuostáiváldit orrunbáikki ektui (riddoguovlu/siseanan) ahkejoavkkuin 30 jagi dahje nuorabut ja badjel 30. Orru ahte siseatnamis SED guovllus ledje unnit, go riddoguovllus, nuorra nissonolbmot, geat dárbbašedje sosiálaveahki, seammás go SED siseatnamis ledje eambbo go riddoguovllus, nissonolbmot badjel 30 jagi, geat dárbbašedje sosiálaveahki.
Dette mønsteret snur fra 1999. Innlandsområder utenfor STN har en betydelig lavere andel sosialhjelpsmottakere enn innlandsområder innenfor STN. Det gjelder både for kvinner og menn.
Diet minsttar rievdá 1999. Siseatnan guovlluin olggobealde SED ledje ollu unnit sosiálavuostáiváldit, go SED siseatnamis sihke nissonolbmuin ja dievdoolbmuin.
For kystområdene er det ingen markante forskjeller mellom områdene i og utenfor STN verken for menn eller kvinner.
Nissonolbmuin ja dievdoolbmuin riddoguovlluin ii lean stuora erohus SED siskkobealde ja olggobealde.
4.3 Oppsummering, kommentarer og anbefaling for videre forskning
4.3 Čoahkkáigeassu, kommentárat ja ávžžuhus viidásit dutkamii
Intensjonen med dette kapitlet har vært å systematisere og kommentere statistikk over omfanget av uføretrygd og sosialhjelp i den samiske befolkningen.
Jurdda dainna kapihttaliin lea leamaš systematiseret ja kommenteret statistihkaid, main čájehit man ollu leat bargonávccahisvuođa penšuvdnaoažžut ja sosiálavuostáiváldit sámi álbmogis.
På grunn av mangel på individbaserte data om etnisitet har geografi vært brukt som indikator på samisk tilhørighet.
Sivas go váilot čearddalašvuođa dieđut ovttaskas olbmo dásis, de leat dieđut vuođđuduvvon geográfalaš ássanbáikki ektui, gávnnahan dihte sámi gullevašvuođa.
I tolkningen av dataene må begrensingen som dette representerer, tas hensyn til når disse tallene skal relateres til den samiske befolkningen.
Go dulko dieđuid, de ferte diekkár ráddjehusaid váldit vuhtii, go sámi álbmoga ektui geahččá bohtosiid.
Generelt framkommer det at STN-områdene ikke har hatt den samme kraftige økningen i uførhet som den som har vært registrert i Norge i tidsperioden dataene er hentet fra.
Oppalaččat boahtá ovdan, ahte SED guovlluin eai leat seamma ollu lassánan bargonávccahisvuođa penšuvdnaoažžut, go dat mii leat registrerejuvvon Norggas, dien áigodagas go dieđuid leat čohkken.
STN-områdene har imidlertid en noe høyere andel uføretrygdede enn områdene utenfor STN nord for Saltfjellet (de store byene ekskludert).
SED guovlluin leat goitge eambbo bargonávccahisvuođa penšuvdnaoažžut go olggobealde guovllu davábealde Sáltoduoddara (stuora gávpogat eai leat lohkkon mielde).
Den største andelen uføre finner vi i gruppen med lavest utdanning, og dette gjelder både for kvinner og menn.
Eanemus bargonávccahemiid gávdnat dan joavkkus, geain lea unnimus oahppu, sihke nissonolbmuid ja dievdoolbmuid gaskkas.
I tillegg framkommer det at andelen er høyest hos menn i innlandet innenfor STN-området og hos personer i den høyeste alderskategorien.
Dasa lassin leat eanemus dievdoolbmot siseatnamis SED guovllus ja olbmot dan alimus ahkejoavkkus, geat ožžot bargonávccahisvuođaoaju.
Den største andelen kvinnelige sosialhjelpsmottakere finner vi i gruppen 30 år eller yngre, mens andelen for mennenes del er omtrent lik i aldersgruppene 20 – 30 år og 31 – 45 år.
Eanemus sosiálaveahki vuostáiváldiid gávdnat nissonolbmuid gaskkas, geat leat 30 jagi ja nuorabut. Dievdoolbmot leat sullii seamma mađe 20-30 jahkásaččain go 31-45 jahkásaččain.
Det framkommer ingen markant forskjell mellom STN-områdene og områdene utenfor når det gjelder sosialhjelpsmottakere, bortsett fra at andelen nye sosialhjelpsmottakere var noe høyere i STN-områdene enn utenfor disse områdene nord for Saltfjellet.
Eai leat stuora erohusat sosiálaveahki vuostáiváldiin SED siskkobealde ja olggobealde, earret go dat ahte ođđa sosiálavuostáiváldit ledje eambbo SED guovlluin, go olggobealde guovlluid davábealde Sáltoduoddara.
Den største andelen sosialhjelpsmottakere finner vi blant personer med kort utdanningslengde.
Eanemus sosiálaveahki vuostáiváldiid gávdnat sin gaskkas, geain lea oaneheamos oahppoguhkkodat.
Det var ingen forskjeller i dette mønsteret innenfor og utenfor STN.
Dien minstara ektui eai lean makkárge erohusat SED siskkobealde ja olggobealde.
En betydelig større andel menn bosatt i innlandet i STNområdene var mottakere av sosialhjelp sammenliknet med menn bosatt i innlandet utenfor STN-området.
Ledje mihá eambbo dievdoolbmot, geat orro siseatnamis SED guovllus, go olggobealde guovllu, geat ožžo sosiálaveahki.
En vesentlig begrensing i datamaterialet som er presentert, er at det ikke er testet gjennom såkalte statistisk analyser.
Okta dehálaš ráddjehus dieđuin, maid leat almmuhan, lea ahte eai leat iskkan statistihkalaččat.
En slik analyse, der de ulike variablene (alder, kjønn, geografi og utdanning) gjensidig er justert for, vil kunne gi et bedre bilde av sammenhengen mellom disse forholdene og risiko for uføretrygd eller sosialhjelp.
Statistihkalaš guorahallamis gos iešguđetlágan variábelat (ahki, sohkabealli, geografiija ja oahppu) leat vuđolaččat guorahallon, addet buoret gova dieid dilálašvuođaid ovttastusain ja riska oažžugoahtit bargonávccahisvuođaoaju dahje sosiálaveahki.
For å kunne beskrive årsakssammenhenger mellom ulike levekår og livsforhold når det gjelder uføretrygd og bruk av sosialhjelp i den samiske befolkningen, er det nødvendig med studier hvor etnisitetsinformasjon på individnivå inngår.
Jus galggašii sáhttit čilget sivaid sámi álbmoga iešguđetlágan birgejumiin ja eallindiliin bargonávccahisvuođaoaju ektui ja sosiálaveahki geavaheamis, de lea dárbu dutkat čearddalašvuođadieđuid ovttaskas olbmo dásis.
Dette vil kunne være av verdi for overvåking av utviklingen i bruk av disse trygdeytelsene i den samiske befolkningen, og nødvendig i forbindelse med iverksetting av forebyggende tiltak.
Diet livčče mávssolaš, go galgá gozihit movt sámi álbmot geavaha oadjoruđaid, ja livčče maid dárbbašlaš dan oktavuođas go galgá bidjat johtui eastadan doaimmaid.
4.0 Sammendrag
4.0 Čoahkkáigeassu:
Artikkelen handler om samiske språktilbud i barnehagene og hvordan dette har utviklet seg over tid.
Artihkkalis geahččat sámegielfálaldaga mánáidgárddiin ja movt dat lea ovdánan áiggi mielde.
Det har vært ei rivende utvikling fra den første samiske barnehagen i Kautokeino i 1969 til man i dag har samiske språktilbud i barnehagene i både nordsamisk, lulesamisk og sørsamisk område og i mange byer.
Lea hirbmadit ovdánan vuosttaš mánáidgárddi rájes mii álggahuvvui 1969 Guovdageainnus gitta otnážii, go dál leat sámegielfálaldagat mánáidgárddiin sihke davvi-, julev- ja lullisámegielat guovlluin ja maiddái ollu gávpogiin.
Med barnehageloven i 1996 ble samiske barnehagetilbud løftet ytterligere ved at de ble juridisk innlemmet i lovverket.
Mánáidgárdelágain, mii doaibmagođii 1996, loktejuvvui sámegielat mánáidgárdefálaldat vel eambbo go juridihkalaččat váldui mielde láhkaortnegii.
Språktilbud i barnehagen blir av mange pekt på som det aller viktigste tiltaket for å styrke og utvikle samiske språk.
Mánáidgárddiid giellafálaldaga oaivvildit máŋggas leat dan mávssoleamos doaibmabiju mainna nanne ja ovddida sámegiela.
Derfor er det viktig at de samiske barnehagetilbudene finnes der det er behov for dem. Det er uheldig at det er betydelige ventelister for å få plass i flere av de samiske barnehagene.
Danne lea mávssolaš ahte sámegielat mánáidgárdefálaldagat gávdnojit doppe gos daidda lea dárbu. Ii leat nu buorre go leat guhkes vuordinlisttut oažžut saji ollu dáidda sámi mánáidgárddiide.
I tillegg til samisk språkutvikling er samiske barnehagetilbud viktige for å fremme samisk kultur og gjøre barna trygge på egen identitet.
Lassin sámegiela ovdáneapmái leat sámi mánáidgárdefálaldagat dárbbašlaččat go galgá ovddidit sámi kultuvrra ja oažžut mánáid šaddat oadjebassan iežaset identitehtii.
I et lengre perspektiv ser vi at det er flere som har samiske barnehagetilbud i dag, og ikke minst er det blitt flere for lulesamisk og sørsamisk.
Guhkes áiggi perspektiivvas oaidnit ahte dál lea eambbogiin sámegielat mánáidgárdefálaldat ja ahte dál leat maid ásahuvvon eambbo julev- ja lullisámegielat mánáidgárddit.
Når vi for de siste årene ikke ser ei økning i nordsamisk område, har det blant annet med kullnedgang å gjøre, og hvordan man teller.
Go daid maŋemus jagiid eat oainne lassáneami davvisámegielat guovlluin, de vuolgá dat earret eará das go mánáidlohku lea njiedjan ja maid movt daid loguid lohká.
Det er tidligere påpekt at det bør bli tydeligere registreringer av innholdet i samiske barnehagetilbud, slik at man kan vurdere om man oppnår målsettingen med tilbudet.
Lea ovdal cuiggoduvvon ahte berrejit čielgaseappot registrerejuvvot maid sámegielat mánáidgárdefálaldagat sisttisdollet, vai sáhttá árvvoštallat jus olaha ulbmila fálaldagain.
I hovedsak ser vi at antall barn som faktisk får tilbudet, avgjøres av hvor tilbudene er, og hvor mange samiske barnehagetilbud som eksisterer.
Váldoáššis oaidnit ahte mánáidlohku geat duođai ožžot sámegielat mánáidgárdefálaldaga vuolgá das gos ja galle fálaldaga gávdnojit.