pere/sami_parallel huggingface dataset:
Befolkningen generelt har fortsatt mangelfull allmennkunnskap om samiske forhold, og det er derfor et behov for et omfattende kunnskapsløft innen alle relevante utdanninger, herunder profesjonsutdanninger, også i resten av landet.
Álbmogis oppalaččat lea ain váilevaš oppalaš máhttu sámi diliid birra, ja danne lea dárbu viidát loktet máhtu buot relevánta oahpuid siskkabealde, maiddái profešuvdnaoahpuin, ja muđui olles riikkas.
Finansieringen av høyere utdanningsinstitusjoner er i dag i stor grad basert på student- og studiepoengsproduksjon.
Alit oahppoásahusaid ruhtadeapmi lea dál hui ollu vuođđuduvvon studeanta- ja oahppočuoggáid buvttadeapmái.
Dette er en utfordring for de samiske institusjonene og de samiske fagtilbudene på grunn av lav rekruttering.
Dát lea hástalussan sámi ásahusaide ja sámi fágafálaldagaide fuones rekrutterema geažil.
Samiske emner og samiske fag taper ofte kampen om midler og ressurser internt i universitets- og høgskolesektoren, noe som bremser for en positiv utvikling for samisk utdanning og forskning.
Sámi fáttát ja fágat vuoittahallet dávjá ruđaid ja resurssaid alde gilvvohallamis siskkáldasat universitehta- ja allaskuvlasuorggis, ja dát goazaha sámi oahpuid ja dutkama ovdáneami.
Når det gjelder finansiering av forskning, kanaliseres ifølge regjeringen.no omtrent 60% av de offentlige bevilgningene til universiteter og høgskoler og omtrent 30 % til Norges Forskningsråd.
Go guoská dutkama ruhtadeapmái, de manná ráđđehus.no dieđuid mielde, birrasii 60 % almmolaš juolludusain universitehtaide ja allaskuvllaide, ja birrasii 30 % Norgga Dutkanráđđái.
Utfra samtaler med universitet og høgskoler er Sametinget klar over at det internt i institusjonene konkurreres om midlene.
Ságastallamiid vuođul universitehtaiguin ja allaskuvllaiguin lea Sámediggi boahtán diehtit ahte ásahusat siskkáldasat gilvalit ruđaid alde.
Sametinget ser det derfor som en utfordring at det i ulike styringsdokumenter til institusjonene sjelden stilles krav om å prioritere samiske utdannings- og forskningsbehov.
Danne oaidná Sámediggi hástalussan go iešguđege stivrendokumeanttat ásahusaide hárve bidjet gáibádusaid sámi oahppo- ja dutkandárbbu vuoruheapmái.
Norges forskningsråd forvalter midler til samisk forskning.
Norgga dutkanráđđi hálddaša ruđaid sámi dutkamii.
Nåværende «Program for samisk forskning II», løper ut 2017.
Dáláš ”Sámi dutkama prográmma II”, nohká 2017:s.
De samiske programmene har bidratt til økt samisk forskningsaktivitet og utdanning av samiske forskere, spesielt innenfor samfunnsvitenskap og humaniora.
Sámi prográmmat leat váikkuhan eanet sámi dutkandoaimma ja sámi dutkiid oahpu, erenoamážit servodatdiehtaga ja humaniora siskkabealde.
Forskningsrådet skal lage en systematisk oversikt over den samiske forskningen i Norges forskningsråds regi.
Dutkanráđđi galgá ráhkadit vuogádatlaš geahčastaga dan sámi dutkamis maid Norgga dutkanráđđi lea dahkan.
Forskningsrådets gjennomgang vil ta for seg alle prosjekter rådet har støttet som er relevante for samiske forhold.
Dutkanráđđi áigu geahččat buot prošeavttaid maid ráđđi lea dorjon ja mat leat relevánta sámi diliid birra.
Forskningsrådet har signalisert at det etter 2017 skal settes av årlige midler til samisk forskning i et løpende program.
Dutkanráđđi lea signaliseren ahte maŋŋá jagi 2017 galget várrejuvvot ruđat jahkásaččat sámi dutkamii oktilaš prográmmas.
Norges forskningsråd har ifølge Butenschønutvalget uttrykt vilje til å øke representasjon av samiske interesser og kompetanse i forskningsrådets organer.
Norgga dutkanráđđi lea Butenschøn-lávdegotti dieđuid mielde dovddahan ahte das lea dáhttu nannet sámi beroštumiid ja gelbbolašvuođa ovddastusa dutkanráđi orgánain.
Forskningsrådet vil også arbeide for å inkludere samisk forskning i rådets øvrige programmer.
Dutkanráđđi áigu bargat maiddái dan ala ahte searvvahit sámi dutkama ráđi eará prográmmaide.
Sametinget har en forventning om at dette nå følges opp, og at Sametinget blant annet informeres og involveres i en tidlig fase i forskningsrådets planlegging av nye forskningsprogrammer.
Sámediggi vuordá ahte dát dál čuovvoluvvo, ja ahte Sámediggái dieđihuvvo ja dat searvvahuvvo árramuttus dutkanráđi ođđa dutkanprográmmaid plánemii.
På grunn av det samiske samfunnets kunnskapsbehov ser Sametinget et behov for at de økonomiske rammene for samisk forskning økes i Norges forskningsråd.
Sámi servodaga máhttodárbbu geažil oaidná Sámediggi ahte lea dárbu lasihit ekonomalaš rámmaid sámi dutkama várás Norgga dutkanráđis.
I utredningen om samisk forskning fra 1996 ble det foreslått å opprette et samisk forskningsråd.
Čielggadusas 1996:s sámi dutkama birra lea vuosttaš gearddi evttohuvvon ahte ásahuvvošii sámi dutkanráđđi.
Dette ble aktualisert på nytt i Harald Gaskis notat utarbeidet i forbindelse med arbeidet med denne meldingen.
Dát šattai ođđasis áigeguovdilin Harald Gaski notáhta bokte, dán dieđáhusbarggu oktavuođas.
Forslaget fra utvalget i 1996 ble ikke fulgt opp, og Sametinget ser at det er relevant å reise dette spørsmålet på nytt.
Lávdegotti 1996 evttohus ii čuovvoluvvon. Sámediggi oaidná ahte lea relevánta fas váldit ovdan dán gažaldaga ođđasis.
Sametinget arbeider for at samene som folk selv skal bidra til å definere kunnskapsbehovene i eget samfunn.
Sámediggi bargá dan ala ahte sámit ieža go lea álbmot, galget meroštallat máhttodárbbuid iežaset servodagas.
Det innebærer at Sametinget kan opprette et samisk forskningsråd med et autonomt styre som selv ansetter personale og oppnevner eventuelle andre nødvendige styringsorganer.
Sámediggi sáhttá ásahit sámi dutkanráđi mas lea autonoma stivra mii ieš virgáda bargiid ja nammada vejolaš eará dárbbašlaš stivrenorgánaid.
Sametinget kan også prioritere midler til forskning innenfor sitt eget budsjett, som deretter forvaltes av det samiske forskningsrådet.
Sámediggi sáhttá maiddái vuoruhit ruđaid dutkamii iežas bušeahta bokte, maid de hálddaša sámi dutkanráđđi.
Et forskningsfond som forvaltes av samisk forskningsråd må minst være av en størrelsesorden tilsvarende det samiske forskningsprogrammet i regi av Norges forskningsråd.
Dutkanfoanda maid sámi dutkanráđđi hálddaša ferte unnimusat leat seamma stuoris go vásttolaš sámi dutkanprográmma lea Norgga dutkanráđis.
I tillegg til et forskningsfond må det bygges opp et forvaltningsapparat.
Dutkanfoandda lassin ferte hukset hálddašanapparáhta.
Med de budsjettrammene Sametinget rår over i dag vil dette ikke være realiserbart.
Daiguin bušeahttarámmaiguin mat dál leat Sámedikki hálddus ii leat dan vejolaš čađahit.
Forslaget om et samisk forskningsråd vil være naturlig å ta opp til ny drøfting dersom budsjettsituasjonen for Sametinget endres.
Evttohusa sámi dutkanráđi birra lea lunddolaš váldit ovdan ođđa guorahallamii dalle jos Sámedikki bušeahttadilli rievdá.
Tilbud og aktivitet innen samisk høyere utdanning og forskning dekker kompetanse- og kunnskapsbehov i det samiske samfunnet
Sámi alit oahpu ja dutkama fálaldat ja -doaibma duhtada sámi servodaga gelbbolašvuođa- ja máhttodárbbu
Dialog med utdannings og forskningsinstitusjoner
Gulahallan oahppo- ja dutkanásahusaiguin
Arbeide for at det gjennomføres konsultasjoner med Norges forskningsråd
Bargat dan ala ahte čađahuvvojit konsultašuvnnat Norgga dutkanráđiin
3.2 Utdannings- og forskningsbehov
3.2 Oahppo- ja dutkandárbbut
3.2.1 Samisk språk
3.2.1 Sámegiella
Samisk språk er generelt i en truet situasjon.
Sámegielat oppalaččat leat áitojuvvon.
Sørsamisk og lulesamisk står på UNESCOs liste over alvorlig truede språk.
Mátta- ja julevsámegielat leat UNESCO duođalaččat áitojuvvon gielaid listtas.
Samisk språkundersøkelse fra 2012, Nordlandsforskning -rapport nr.7/2012, som ble utført på oppdrag av blant annet Sametinget, viser at det er store ulikheter i bruken av samiske språk, både på enkeltindividnivå og geografisk.
Sámi giellaiskkadeapmi 2012, Norlánddadutkama–raporta nr 7/2012, mii ráhkaduvvui earret eará Sámedikki dáhtu mielde, čájeha ahte leat stuorra erohusat sámegielaid geavaheamis sihke ovttaskas olbmo dásis ja geográfalaččat.
Mange samer snakker ikke samisk, eller har et begrenset samisk språk.
Buot sámit eai hála sámegiela, dahje sis ii leat nu buorre sámegiella.
Den offentlige innsatsen for samiske språk i kommunene varierer sterkt, og rapporten viser til at språksituasjonen i mange områder er meget prekær.
Almmolaš áŋgiruššamis sámegielaid ektui leat stuorra erohusat gielddain, ja raporta čájeha ahte gielladilli ollu guovlluin lea hui heittot.
Å sikre et funksjonelt og godt nivå for samisk språk innenfor høyere utdanning og forsking er avhengig av at det blir lagt til rette for opplæring i samisk fra tidlig barndom av.
Doaibmi ja buori sámegiela sihkkarastin alit oahpu ja dutkama siskkabealde sorjá das, ahte sámegiela oahpahus láhččojuvvo árra mánnávuođa rájes.
Dette er et ansvar hjemmet, barnehagen og skolen deler.
Das lea ovddasvástádus ruovttuin, mánáidgárddiin ja skuvllas.
Det akademiske miljøet rundt samisk språk er lite og sårbart, og det vil være særdeles viktig å rekruttere studenter til samiske språkstudier til og med doktorgradsnivå.
Akademalaš biras sámegiela ektui lea unni ja rašši, ja lea erenoamáš deaŧalaš rekrutteret studeanttaid sámi giellaoahpuide gitta doavttergráda dássái.
I Norge er kommunen rammen eller konteksten for den enkelte borgers livsløp fra vugge til grav.
Norggas lea gielda ovttaskas olbmo eallima rámma dahje oktavuohta gietkamis hávdái.
I denne konteksten utformes vilkårene for enkeltpersoners forhold til samisk språk og samisk identitet.
Dán oktavuođas hápmašuvvet ovttaskas olbmuid eavttut sámi giela ja sámi identitehta ektui.
Foreldre foretar valg for sitt barn som har livsvarige konsekvenser for barnet.
Vánhemat dahket válljejumiid mánáidasaset main leat eallinguhkkosaš váikkuhusat mánnái.
Å velge bort det samiske språket for barnets del, får også konsekvenser for utbredelsen av det samiske språket.
Sámegiela eret válljen máná dihte, buktá maiddái váikkuhusaid sámegiela ceavzimii.
Mulighetene for og kvaliteten på undervisning i samisk språk i barnehage og grunnopplæring skaper grunnlaget for det framtidige akademia i samisk språk.
Vejolašvuohta oažžut sámegiela oahpahusa ja kvalitehta sámegiela oahpahusas mánáidgárddiin ja vuođđoskuvllas, bidjá vuođu boahtteáiggi akademiijai sámegielas.
Mye står på spill for samisk språkutvikling og det samiske samfunnet generelt dersom samisk barnehage- og grunnopplæringstilbud ikke er av tilfredsstillende kvalitet.
Ollu manná billui sámegiela giellaráhčamis ja sámi servodagas oppalaččat, jos sámi mánáidgárde- ja vuođđoskuvlafálaldagas ii leat dohkálaš kvalitehta.
Det er utfordrende at det er stor mangel på samiskspråklige lærere, spesielt innen lule- og sørsamisk område.
Hástalussan lea sámegielat oahpaheddjiid váilivuohta, erenoamážit julev- ja máttasámi guovlluin.
Kvaliteten innenfor barnehage- og opplæringssektoren er avhengig av kunnskapsutvikling innenfor feltet.
Kvalitehta mánáidgárde- ja oahpahussuorggis sorjá máhttoovddideamis fealtta siskkabealde.
I evalueringsrapporten fra 2012 om Kunnskapsløftet 2006 Samisk, fremkommer det at ca. 80 % av elevene innenfor forvaltningsområdet for nordsamisk språk finner det enklest å lese norsk tekst, og at bare 18 % oppgir at de skriver samisk bedre enn norsk.
2012 evaluerenraporttas Máhttoloktema 2006 sámi birra, boahtá ovdan ahte sullii 80 % ohppiide hálddašanguovllu siskkabealde geain lea davvisámegiella, lea álkimus lohkat dárogiela ja ahte 18 % almmuhit ahte čállet sámegiela buorebut go dárogiela.
Dette viser at det er behov for forskning på kvaliteten i språkopplæringen, og på metodikken og didaktikken innen høyere utdanning.
Dát čájeha ahte lea dárbu dutkat giellaoahpahusa ja metodihka kvalitehta ja didaktihka alit oahpu siskkabealde.
Det er også behov for barnehage- og skoleforskning som kan gi kunnskap om hvilke tiltak som bør igangsettes for å heve kvaliteten på opplæringen i samisk språk, inkludert fjernundervisning og voksenopplæring.
Dárbbašuvvo maiddái mánáidgárde- ja skuvladutkan mii sáhttá addit máhtu makkár doaibmabijuid berrešii álggahit buoridan dihte gelbbolašvuođa sámegielas, maiddái gáiddusoahpahusas ja rávisolbmuidoahpahusas.
Behovet for personell med samisk språk- og kulturkompetanse er stort både innenfor offentlig og privat sektor.
Dárbbašuvvojit ollu bargit geain lea sámi giella- ja kulturgelbbolašvuohta sihke almmolaš ja priváhta surggiin.
Helse- og levekårsundersøkelser utført av Senter for samisk helseforskning viser at samer ofte opplever et kommunikasjonsproblem i møtet med helse- og sosialtjenesten.
Dearvvašvuođa- ja eallindilleiskkadeamit maid Sámi dearvvašvuođadutkama guovddáš lea čađahan, čájehit ahte sámiin dávjjit leat gulahallanváttisvuođat dearvvašvuođa- ja sosiálabálvalusaid geavahettiin.
Den kommunale helsetjenesten må ha kunnskap om og ha kompetanse i samisk språk og kultur på alle nivåer.
Gielddalaš dearvvašvuođabálvalusas ferte leat máhttu sámi gielas ja kultuvrras buot dásiin ja gelbbolašvuohta.
Manglende kunnskap om samisk språk og kultur reduserer samiske pasienters tilgjengelighet til tjenestetilbudene.
Váilevaš máhttu sámi gielas ja kultuvrras fuonida sámi pasieanttaid bálvalusfálaldagaid.
Kommunene i forvaltningsområdet for samisk språk har et særskilt ansvar for å ha et samiskspråklig tjenestetilbud.
Gielddain sámegiela hálddašanguovllus lea erenoamáš ovddasvástádus sámegielat bálvalusaid fállamis.
Der det ikke er mulig å betjene den samiske befolkningen på samisk innen offentlig tjenesteyting, må tolk benyttes.
Dalle go ii leat vejolaš bálvalit sámi álbmoga sámegillii almmolaš bálvalusaid oktavuođas, ferte dulka geavahuvvot.
Det er en utfordring at det ikke finnes et velfungerende system for tolking.
Hástalussan lea go ii leat buresdoaibmi dulkonvuogádat.
Det finnes ikke en samisk tolkeutdanning, og det er behov for at dette utdanningstilbudet opprettes - også med et tilbud for utdanning av tolker samisk-engelsk.
Sámi dulkaoahppu ii gávdno, ja lea dárbu ahte dat ásahuvvo – maiddái oahppofálaldat sámegiela-eaŋgalasgiela dulkkaide.
For å styrke samisk språk må antallet språkbrukere økes.
Sámegiela nannema dihte fertejit šaddat eanet giellageavaheaddjit.
Sametinget har finansiert et femårig program - Kvalifiserings- og rekrutteringsprogram i samisk språk for høyere utdanning ved Sámi allaskuvla.
Sámediggi lea ruhtadan viđajagaš prográmma “Kvalifiseren- ja rekrutterenprográmma sámegielas alit oahpus”, Sámi allaskuvllas.
Programmets formål var å kvalifisere studenter som ikke er samiskspråklige til samisk høyere utdanning.
Prográmma ulbmilin lei kvalifiseret studeanttaid geain ii leat sámegiella sámi alit ohppui.
Rapporten fra 2014 forteller at 491 studenter deltok i programmet i årene 2009 – 2014.
Raporta 2014 muitala ahte 491 studeantta serve prográmmii jagiin 2009 – 2014.
Av disse har 360 fullført og bestått eksamen.
Sin gaskkas leat 360 čađahan dan ja ceavzán eksámena.
Sámi allaskuvla har i programperioden samarbeidet med 10 samiske språk- og kultursentre.
Sámi allaskuvla lea prográmmaáigodagas ovttas bargan 10 sámi giella- ja kulturguovddážiin.
Sametinget mener at erfaringene fra programmet viser at det er nødvendig at det til enhver tid finnes tilbud som kan kvalifisere studenter som ikke er samiskspråklige til samisk høyere utdanning.
Sámediggi oaivvilda ahte vásihusat prográmmas čájehit ahte álohii galggašii gávdnot fálaldat mii sáhttá kvalifiseret studeanttaid geain ii leat sámegiella sámi alit ohppui.
Disse studentene er en ressurs også innen annen høyere utdanning, fordi de vil være med på å fylle behovene for fagpersonell med samisk språkkunnskaper i offentlig og privat tjenesteyting.
Dát studeanttat leat resursan maiddái eará alit oahpu siskkabealde, danne go dat leat mielde deavdimin sámi giellamáhtu dárbbuid fágaolbmuid ektui almmolaš ja priváhta bálvalusain.
Erfaringene fra programmet må videreføres med statlig finansiering i ordinære studietilbud i ulike samiske områder, gjerne i samarbeid med samiske språksentre.
Prográmma vásihusaid ferte viidáseappot joatkit stáhta ruhtademiin dábalaš oahppofálaldagas iešguđege sámi guovlluin, áinnas ovttasbargguin sámi giellaguovddážiiguin.
Det savnes forskning som kan være grunnlag for Sametingets og regjeringens språkbevaringspolitikk.
Váillahuvvo dutkan vuođđun Sámedikki ja ráđđehusa giellasuodjalanpolitihkkii.
Samfunnsforskning med språk i sentrum og språksosiologisk forskning kan være viktig for å vite hvilke tiltak som er hensiktsmessige i språkbevaringen.
Servodatdutkan mas giella lea guovddážis ja giellasosiologalaš dutkan sáhttet leat deaŧalaččat jos galgá diehtit makkár doaibmabijut leat ulbmillaččat giellasuodjaleamis.
Det er også forsket lite på hvordan språket har forandret seg.
Unnán lea maiddái dutkojuvvon dat movt giella lea rievdan.
Det statistiske materialet som er grunnlaget for samiske språkinitiativ begynner å bli foreldet, det er i dag usikkert hvor mange som snakker samisk hvis man ser på befolkningen i sin helhet og ikke bare på skolepliktig alder.
Statihtihkalaš ávdnasat vuođđun sámi giellaálgagiidda leat boarásmuvvagoahtán, dál lea eahpesihkar man ollugat hállet sámegiela go geahččá álbmoga ollislaččat iige dušše skuvlageatnegas agis.
Det savnes både kvantitativ og kvalitativ forskning innen samisk språkbeherskelse.
Váillahit sihke kvantitatiivvalaš ja kvalitatiivvalaš dutkama sámi giellamáhtus.
Den kvalitative forskningen er utfordrende, men nødvendig for å identifisere hvilket nivå samiske språkbrukere behersker.
Kvalitatiivvalaš dutkan lea hástaleaddji, muhto dárbbašlaš jos galgá identifiseret makkár dássi sámi giellageavaheddjiin lea.
I sum vil denne forskningen kunne bidra til å gjøre tiltakene for samisk språk mer effektive.
Dán dutkama submi sáhttá eanet beavttálmahttit doaibmabijuid sámigiela várás.
Innen samisk litteratur og det verbale språket er det også behov for forskning.
Dárbu lea maiddái dutkat sámi girjjálašvuođa ja verbála sámegiela.
En forutsetning for å opprettholde og videreutvikle samisk språkbruk er at det finnes moderne teknologiske hjelpemidler som fungerer til daglig språkbruk.
Eaktun sámi giellageavaheami bisuheapmái ja viidásetovddideapmái lea, ahte gávdnojit ođđaáigásaš teknologalaš veahkkeneavvut mat doibmet beaivválaš giellageavaheamis.
Divvun og Giellatekno, Senter for samisk språkteknologi ved UiT Norges arktiske universitet, gjør et viktig arbeid i utviklingen av teknologiske løsninger for læring og bruk av samisk språk.
Divvun ja Giellatekno, Sámi giellateknologiijaguovddáš, Norgga árktalaš universitehtas dahket deaŧalaš barggu teknologalaš čovdosiid ovdánahttimiin sámegiela oahppamii ja geavaheapmái.
Prosjektene ved Divvun og Giellatekno har innovativ språkteknologisk utvikling i sentrum, og utvikler uunnværlige verktøy for nåtidig og fremtidig samisk språkbruk.
Prošeavttain Divvun ja Giellatekno lea innoavatiivvalaš giellateknologalaš ovddideapmi guovddážis, ja dat ovddidit cealkemeahttun deaŧalaš reaidduid dálá áiggi ja boahtteáiggi sámi giellageavaheapmái.
Butenschønutvalget foreslo i sin rapport at det opprettes et eget program for samisk språkrøkt lagt under Norges forskningsråd.
Butenschøn-lávdegoddi evttohii raporttastis ahte ásahuvvošii sierra prográmma sámi gielladikšumii Norgga dutkanráđi vuolde.
Sametinget er enig med utvalget i at det er behov for en ekstra satsing på samisk språk, og at det opprettes et eget program for dette.
Sámediggi lea ovttaoaivilis lávdegottiin das ahte lea dárbu liigeáŋgiruššamiidda sámegielas, ja ahte ásahuvvo sierra prográmma dan várás.
Innenfor de økonomiske rammene som forskningsrådets samiske program har, er det ikke mulig å prioritere samisk språk særskilt.
Daid ekonomalaš rámmaid siskkabealde mat dutkanráđi sámi prográmmas leat, ii leat vejolaš vuoruhit sámegiela erenoamážit.
Derfor er et eget samisk språkprogram i Norges forskningsråd et viktig middel for å styrke samisk språk.
Danne livččii sierra sámi giellaprográmma Norgga dutkanráđis deaŧalaš gaskaoapmi sámegiela nannemis.
Gjennom programmet kan det blant annet settes fokus på lingvistisk og sosiolingvistisk forskning.
Prográmma bokte sáhtášii earret eará bidjat fokusa lingvistihkalaš ja sosiolingvistihkalaš dutkamii.
Sametinget forutsetter at innholdet i et slikt program blir fastsatt i konsultasjoner mellom Norges forskningsråd og Sametinget.
Sámediggi eaktuda ahte dákkár prográmma sisdoallu mearriduvvo konsultašuvnnaid bokte Norgga dutkanráđi ja Sámedikki gaskka.
Mål:
Mihttomearit:
Det finnes tilbud innen høyere utdanning i sør-, lule- og nordsamisk språk fra begynneropplæring til doktorgradsnivå
Gávdno fálaldat alit oahpu siskkabealde mátta-, julev- ja davvisámegielain álgooahpu rájes gitta doavttirgráda dássái
Det finnes sosiolingvistisk forskning
Gávdno sosiolingvistihkalaš dutkan
Arbeide for at det til enhver tid finnes utdanningstilbud fra begynner- til doktorgradsnivå i sør-, lule- og nordsamisk språk
Bargat dan ala ahte áiggis áigái gávdno oahppofálaldat álgodási rájes doavttergrádadássái mátta-, julev- ja davvisámegielain
Bidra til at det opprettes en samisk tolkeutdanning
Váikkuhit dan ahte ásahuvvo sámi dulkaoahppu
Bidra til at det forskes på områder som har betydning for politiske beslutninger i arbeidet for å styrke samiske språk – sosiolingvistisk forskning
Váikkuhit dan ahte dat suorggit dutkojuvvojit mat leat deaŧalaččat politihkalaš mearrádusaide barggus sámigielaid – sosiolingvistihkalaš dutkama nannemiin
Arbeide for at det oppettes et program for samisk språk
Bargat dan ala ahte ásahuvvo prográmma sámegiela várás
3.2.2 Samisk kulturarv, kunst og musikk inkludert joik
3.2.2 Sámi kulturárbi, dáidda ja musihkka mas mielde luohti
Kultur- og naturarven utgjør et viktig materielt grunnlag for samisk kultur gjennom kulturminner, landskap, tradisjonell kunnskap og ressurser.
Kultur- ja luondduárbi lea deaŧalaš ávnnaslaš vuođđu sámi kultuvrii kulturmuittuid, eatnadagaid, árbedieđuid ja resurssaid bokte.
De skrevne kildene til den samiske historien er få, og de fleste er nedtegnet av andre enn samer.
Sámi historjjá čálalaš gáldut leat unnán, ja eatnaša dain leat čállán earát go ieža sápmelaččat.
Kulturarven, slik den er nedfelt i faste og løse kulturminner samt i stedsbundne fortellinger og stedsnavn, er derfor en særlig viktig kunnskapsressurs for samisk forhistorie og historie, religionsutøvelse, språk, ressursbruk, landskapsforståelser og tradisjoner.
Kulturárbi, nugo dat lea cieggan fásta ja luovos kulturmuittuin ja dasto báikkálaš muitalusain ja báikenamain, lea danne erenoamáš deaŧalaš máhttoresursa sámi ovdahistorjái ja historjái, religiovdnii, gillii, resursageavaheapmái, eanadatáddejumiide ja árbevieruide.
Det samiske bosettingsområdet er stort og variert, og kulturarven er mangfoldig samtidig som den fremviser noen sentrale fellesnevnere.
Sámi ássanguovlu lea stuoris ja girjái, ja kulturárbi lea máŋggadáfot seammás go oaidnit muhtun guovddáš ovttaláganvuođaid.
Dette alene gjør kunnskapsproduksjon om den samiske kulturarven til en utfordrende oppgave.
Dát okto dahká máhttobuvttadeami sámi kulturárbbi birra hástaleaddji bargun.
I tillegg er det slik at kunnskapsproduksjonen om samisk kulturarv i stor grad har foregått innenfor et nasjonalstatlig rammeverk, der samenes kulturarv ble oppfattet som en lokal eller spesiell undergruppe.
Dasa lassin lea nu ahte máhttobuvttadeapmi sámi kulturárbbi birra eanaš dahkkojuvvo nationála stáhta rámmadahkosa siste, man oktavuođas sámi kulturárbi áddejuvvo báikkálaš dahje erenoamáš vuollejoavkun.
Å synliggjøre og framheve samenes historiske kontinuitet, og samenes historie som en sentral del av områdets og landenes historie, utfordrer den nasjonale historiske kunnskapsproduksjonen.
Sámi historjjálaš oktilašvuođa oainnusmahttin ja deattuheapmi, ja sámiid historjá guovddáš oassin guovllu ja riikka historjjás, hástala nationála historjjálaš máhttobuvttadeami.
Fra begynnelsen av 1980-årene fikk man et betydelig løft av forskning på og utdanning om samisk kultur, historie og forhistorie, først og fremst ved Universitetet i Tromsø, Dette har hatt stor betydning, ikke minst for oppbygging av kompetanse ved samiske museer og i samisk kulturminnevern.
1980 jagiid rájes buorránii dutkan ja oahppu sámi kultuvrra, historjjá ja ovdahistorjjá birra mealgat, vuosttažettiin Romssa universitehta bokte. Dás lea leamaš stuorra mearkkašupmi, erenoamážit gelbbolašvuođa buorideapmái sámi museain ja sámi kulturmuitosuodjaleamis.
Men løftet er ikke nødvendigvis institusjonalisert på en måte som sikrer en videreføring og et fortsatt arbeid innenfor universitets- og høgskolesystemet, og det er en utfordring å få til en utdannings- og forskningsfaglig kontinuitet innen kulturarvfagene.
Muhto dát ii vealtameahttumit leat institušuvdnan dahkkojuvvon nu ahte dat sihkkarastášii barggu viidáseappot fievrrideami ja bisuheami universitehta- ja allaskuvlavuogádagas, ja hástalussan lea oažžut oahppo- ja dutkanfágalaš oktilašvuođa kulturárbefágaid siskkabealde.
Et samisk blikk på egen kultur og kulturarv er viktig for den kulturelle identiteten til samene som folk.
Sámi oaidnu iežas kultuvrii ja kulturárbái lea deaŧalaš kultuvrralaš identitehtii sámiide go lea okta álbmot.
Et ensidig utenfra-blikk legger føringer for og påvirker også samenes syn på egen kultur.
Ovttabealat oaidnu olggobealde bidjá čanastagaid maiddái dasa movt sámit oidnet iežaset kultuvrra váikkuha dan.
Å fortelle historiene om Sápmi fra majoritetssamfunnets utgangspunkt og verdiståsted, kan forflate og forenkle samisk kultur, og gi inntrykk av at den kun har en refleksiv verdi.
Dat go muitala historjjáid Sámi birra majoritehta servodaga vuolggasajiin ja árvovuođus, sáhttá goaridit ja eaŋkalastit sámi kultuvrra, ja addit áddejumi ahte das lea dušše refleksiivvalaš árvu.
En manglende aksept for og kunnskap om samenes historie og kulturarv i offentligheten fører til at det er vanskelig for samiske museums- og kulturinstitusjoner å vinne fram i statlige budsjettprioriteringer.
Dat go sámi historjjás ja kulturárbbis almmolašvuođas váilu dohkkejupmi ja máhttu, dagaha dan ahte sámi musea- ja kulturásahusain lea váttis olahit gosage stáhta bušeahttavuoruhemiin.
Institusjonene forblir ofte sett som å ha et ensidig lokalt nedslagsfelt.
Dávjá lea nu ahte ásahusat adnojuvvojit ovttabealádit báikkálaš doaibman.
Sametingets plenum behandlet i september 2015 prosjektet “Bååstede”, som er det første store repatriasjonsprosjektet på norsk side av Sápmi.
Sámedikki dievasčoahkkin meannudii čakčamánus 2015 prošeavtta ”Bååstede”, mii lea vuosttaš stuorámus máhcahanprošeakta Norgga bealde Sámis.
I Finland har man gjennomført prosjektet “Recalling Ancestral Voices – Tilbakeføring av samisk kulturarv”.
Suomas leat čađahan prošeavtta “Recalling Ancestral Voices – Sámi kulturárbbi máhcaheapmi”.
I tilfellet Bååstede ser man konkret hvordan manglende satsing på museumssektoren og lite fokus på samisk kulturarv fører til at man ikke får gjennomført en høyst ønsket tilbakeføring av samiske gjenstander.
Bååstede oktavuođas oaidnit konkrehta movt váilevaš áŋgiruššan museasuorggis ja unnán fokus sámi kulturárbái dagaha dan, ahte sámi dávviriid eat beasa máhcahit nugo mii duođas háliidivččiimet.
Det er store behov for gjenstandsmagasiner, utstillingslokaler og egnede museumsbygg, samt ressurser til forvaltning og formidling av samisk kulturarv.
Stuorra dárbu lea oažžut dávvirmagasiinnaid, čájáhuslokálaid ja dohkálaš museavisttiid, ja dasto resurssaid sámi kulturárbbi hálddašeapmái ja gaskkusteapmái.
I de museums- og forskningsfaglige miljøene foreligger det betydelig kunnskap om den samiske kulturarven. Den er imidlertid i stor grad stykkevis framstilt.
Museafágalaš ja dutkanfágalaš birrasiin lea ollu máhttu sámi kulturárbbi birra, dattetge hui ollu bihtážiid mielde.
Det finnes i dag ikke et større samisk historieverk som skaper sammenheng, trekker de lange linjer og plasserer samene inn i landenes og Nordre Fennoskandias historie.
Dál ii gávdno stuorát sámi historjádagus mii livččii oktilaš, geasášii guhkes linjáid ja bijašii sámiid riikkaid ja Davvi Fennoskandia historjái.
Samisk historiekunnskap krever bevissthet om fornorskningen og fornorskingspolitikken samt dens ettervirkninger.
Sámi historjámáhttu gáibida dihtomielalašvuođa dáruiduhttimis ja dáruiduhttinpolitihkas ja dan váikkuhusain maŋŋá.
Det er behov for mer kunnskap om fornorskningsperioden.
Dárbu lea oažžut eanet máhtu dáruiduhttináigodagas.
Den varte i over hundre år, og enkelte forskere mener den varte i 150 år.
Dat bisttii badjel čuohte jagi, ja muhtun dutkit oaivvildit ahte dat bisttii 150 jagi.
Kunnskapen om den samiske historien må gjøres tilgjengelig for den samiske og den øvrige befolkningen via et større historieverk.
Máhtu sámi historjjá birra ferte buktojuvvot olámuddui sámi ja muđui álbmogii stuorát historjádahkosa bokte.
Et omfattende historieverk vil kunne binde sammen det som i dag er fragmentert kunnskap.
Viiddis historjádagus sáhtášii čatnat oktii dan máhtu mii dál lea dušše bihtážiid mielde.
Det er generelt et behov for å styrke kunnskapsgrunnlaget når det gjelder samisk arkeologi og historie.
Oppalaččat lea dárbu nannet máhttovuođu sámi arkeologiijas ja historjjás.
Dette gjelder i særlig grad enkelte perioder og områder.
Dát guoská erenoamážit guovlluide mat leat máttabealde Finnmárkku.
Planene om et omfattende historieverk vil kunne gi retning til utfylling av sentrale kunnskapsmangler.
Plánat mat gusket viiddis historjádahkosii sáhtášedje dievasmahttit guovddáš máhttováilivuođaid.
I prosjektet «Identifisering og registrering av automatisk fredede samiske bygninger» er det, og blir det fortsatt samlet inn et stort materiale av samiske bygninger.
Prošeavttas ”Automáhtalaččat ráfáidahttojuvvon sámi visttiid identifiseren ja registreren” lea čohkkejuvvon ja ain čohkkejuvvojit ollu dieđut sámi visttiid birra.
Dette er et unikt materiale som dokumenterer samisk historie og bygningstradisjon over hele det samiske området.
Dát leat áidnalunddot dieđut mat duođaštit sámi historjjá ja huksenárbevieruid miehtá sámi guovllu.
Forskning på dette materialet vil kunne bringe ny kunnskap om samisk bygningstradisjon, boskikk og bolig og livsform.
Dáid dieđuid dutkan sáhtášii buktit ođđa máhtu sámi huksenárbevieruid, ássandábiid ja visttiid ja eallinvuogi birra.
Dette er et felt der det er gjort lite forskning på i samiske områder.
Dát fealta lea unnán dutkojuvvon sámi guovlluin.
Samisk musikk, kunst og duodji representerer ofte Sápmi i inn- og utland, og er identifiserbare uttrykk for samisk kultur.
Sámi musihkka, dáidda ja duodji ovddastit dávjá Sámi sis- ja olgoriikkas, ja leat sámi kultuvrra dovdomearkan.
Høyere utdanning og forskning innen samisk duodji, musikk, kunst og kultur er et sentralt redskap for bevaring og videre utvikling av den immaterielle samiske kulturarven.
Alit oahppu ja dutkan sámi duoji, musihka, dáidaga ja kultuvrra siskkabealde lea guovddáš gaskaoapmi sámi ávnnaskeahtes kulturárbbi suodjaleamis ja viidáseappot ovddideamis.
Det finnes i dag studietilbud og forskning innen disse fagene, men det er behov for videreutvikling og konsolidering – ikke minst i henhold til samiske verdier og samiske kulturuttrykk, og med et innenfra perspektiv.
Dál gávdnojit oahppofálaldagat ja dutkan dáin fágain, muhto lea dárbu daid viidáseappot ovddidit ja nannet – erenoamážit sámi árvvuid ja sámi kulturmearkkaid ektui, ja siskkabeale perspektiivvain.
Den samiske kulturarven er viktig for den kulturelle identiteten til samene som et folk.
Sámi kulturárbi lea deaŧalaš sámi álbmoga kultuvrralaš identitehtii.
I dagens samfunn, der flere bosetter seg i tettsteder og byer og familiestrukturer endres, er barnehagen og grunnopplæringen som arena for formidling av kulturarven viktigere enn noensinne.
Dáláš servodagas, gos ollugat ásaiduvvet čoahkkebáikkiide ja gávpogiidda ja bearašstruktuvra rievdá, leat mánáidgárddit ja vuođđooahpahus kulturárbbi gaskkustanarenan deaŧaleappot go goassige ovdal.
Mangelen på utdannet personell med kompetanse om den samiske kulturarven fører til at den samiske kulturelle identiteten svekkes totalt sett.
Dat go váilot bargit geain lea gelbbolašvuohta sámi kulturárbbis dagaha ahte sámi kultuvrralaš identitehta geahnohuvvá oktiibuot go geahččá.
Dette gjelder også for samisk åndelighet som er en del av den tause og ofte uskrevne kulturarven.
Dát guoská maiddái sámi vuoiŋŋalašvuhtii mii lea oassi jaskadis kulturárbbis man birra ii leat čállojuvvon.
Denne åndeligheten eller måten å tenke på er dypt forankret i samisk språk og kultur, og elementer av den førkristne åndeligheten lever videre.
Dán vuoiggalašvuođas dahje jurddašanvuogis lea čiekŋalis oktavuohta sámi gillii ja kultuvrii, ja oasit ovdal risttalašvuođa vuoiggalašvuođas ellet ain.
Samisk kirkeliv er en viktig del av mange samers liv.
Sámi girkoeallin lea deaŧalaš oassi ollu sámiid eallimis.
Det fordrer at den norske kirke og andre kirkesamfunn har personale med samisk språk- og kulturkompetanse.
Dan geažil lea dárbu ahte Norgga girkus ja eará girkoservodagain leat olbmot geain lea giella- ja kulturgelbbolašvuohta.
Den norske kirkes Strategiplan for samisk kirkeliv sier i kap 5.2, Behov for samisk språk- og kulturkompetanse, at rekruttering av flere personer med samisk- og/eller kulturkompetanse til kirkelig utdanning og tjeneste er en svært viktig målsetting.
Norgga girku strategiijaplánas sámi girkoeallima várás daddjojuvvo kapihttalis 5.2 Dárbu sámi giella- ja kulturgelbbolašvuhtii, ahte hui deaŧalaš mihttomearri lea rekrutteret eanet olbmuid geain lea sámi- ja/dahje kulturgelbbolašvuohta girkolaš oahpuide ja bálvalusaide.
Samisk kulturarv og samisk kunst og musikk må ha sin naturlige plass i høyere utdanning og forskning.
Sámi kulturárbbis ja sámi dáidagis ja musihkas lea lunddolaš oassi alit oahpus ja dutkamis.
Det er over tid utviklet er tilbud ved Sámi allaskuvla for duodji helt til masternivå.
Áiggi mielde lea Sámi allaskuvla ovddidan fálaldaga duojis gitta masterdási rádjai.
Et slikt akademisk tilbud mangler for samisk kunstfag og for samisk musikk, inkludert joik.
Váilu dán lágan fálaldat sámi dáiddafágas ja sámi musihkas, maiddái juoigamis.
Ved Nord universitet (tidligere HINT) er det i dag et tilbud der joik står sentralt.
Davvi universitehtas (mii ovdal lei HINT) lea dál juoiganfálaldat guovddážis.
Sametinget er av den oppfatning at det ved Sámi allaskuvla bær være tilbud om studier fra bachelor til doktorgradsnivå i samisk kunstfag og samisk musikk med joik.
Sámediggi oaivvilda ahte Sámi allaskuvllas berrešii leat oahppofálaldat sámi dáiddafágas ja sámi musihkas ja juoigamis bachelor dási rájes gitta doavttergráda dássái.
Å oppnå målet om kunnskapsutvikling og formidling av den samiske kulturarven inkludert kunst og musikk, betinger et utstrakt samarbeid mellom utdannings- og forskningsinstitusjoner for å utnytte kompetanse og kapasitet til beste for det samiske samfunnet.
Jos galggaš juksat mihttomeari sámi kulturárbbi, dáidaga ja musihka máhttoovddideamis ja gaskkusteamis, de eaktuda dat viiddis ovttasbarggu oahppo- ja dutkanásahusaid gaskka nu ahte lea vejolašvuohta ávkkástallat gelbbolašvuođain ja kapasitehtain buoremusat ávkin sámi servodahkii.
Samisk kulturarv, kunst og musikk har en solid og selvfølgelig plass i høyere utdanning og forskning
Sámi kulturárbbis, dáidagis ja musihkas lea nana ja diehttelas sadji alit oahpus ja dutkamis.
Bidra til styrket forskning på samisk kulturarv og kulturhistorie.
Váikkuhit sámi kulturárbbi ja kulturhistorjjá dutkama nannema.
Bidra til styrket forskning på samiske kulturminner, herunder samisk bygningsarv.
Váikkuhit sámi kulturmuittuid dutkama nannema, maiddái sámi huksenárbbi.
Arbeide for at det opprettes et samisk kunstfaglig akademia.
Bargat dan ala ahte ásahuvvo sámi dáiddafágalaš akademiija.
Arbeide for at det opprettes et samisk musikkfaglig akademia inkludert joik.
Bargat dan ala ahte ásahuvvo sámi musihkkafágalaš akademiija mas mielde maiddái luohti.
Arbeide for at samiske kulturkunnskapsstudier utvikles og tilbys ved flere ulike utdanningsinstitusjoner
Bargat dan ala ahte sámi kulturmáhttooahput ovddiduvvojit ja fállojuvvojit máŋgga iešguđege oahppoásahusain.
Arbeide for at det etableres et forsknings- og formidlingsprogram for et samlet samisk historieverk hvor også fornorskningshistorien er ett av flere tema.
Bargat dan ala ahte ásahuvvo dutkan- ja gaskkustanprográmma čoahkis sámi historjjádahkosa várás mas maiddái dáruiduhttinhistorjá lea okta fáttáid gaskkas.
3.2.3 Miljø, ressurser og næring.
3.2.3 Biras, resurssat ja ealáhusat
Samisk tradisjonell kunnskap er samenes og samiske lokalsamfunns samlede erfaring utviklet gjennom hundrevis av år.
Sámi árbediehtu lea ovddiduvvon sápmelaččaid ja sámi báikegotti oktasaš vásihusaid mielde čuđiid jagiid.
Begrepet tradisjonell kunnskap er vel forankret både i nasjonal lovgivning og internasjonale avtaler om areal og miljøforvaltning.
Nationála láhkaaddima bokte ja riikkaidgaskasaš šiehtadusaid bokte lea areála ja birashálddašeami árbediehtodoaba bures cieggan.
Tradisjonell kunnskap er internasjonalt anerkjent som kunnskapsgrunnlag for politiske beslutninger.
Riikkaidgaskasaččat lea árbediehtu dohkkehuvvon vuođđomáhtun politihkalaš mearrádusaide.
I Sámi allaskuvlas rapport «Raporta/2-2015 Árbediehto-guovddáš.
Sámi allaskuvlla raporttas “ Raporta/2-2015 Árbediehto-guovddáš.
Forslag for opprettelse av et senter for samisk tradisjonell kunnskap», pekes det på en manglende implementering av allerede godkjente kunnskapsprinsipper i forvaltningssystemet.
Evttohus hukset sámi árbediehtoguovddáža ”, cuiggoduvvo juo dohkkehuvvon máhttoprinsihpaid váilevaš implementeren hálddašanvuogádagas.
Samerådet og andre urfolksorganisasjoner har aktivt jobbet for å få inn tradisjonell kunnskap som et supplement til naturvitenskap i offentlig forvaltning.
Sámiráđđi ja eará álgoálbmotorganisašuvnnat leat aktiivvalaččat bargan oažžut árbedieđu luonddudiehtaga deavddan almmolaš hálddašeamis.
Det er en utfordring at samisk tradisjonell kunnskap ikke alltid oppfattes å ha samme status og viktighet som vitenskapelig kunnskap.
Sámi árbedieđus lea hástalussan dat go ii álo oaččo seamma ipmárdusa iige dat adnojuvvo seamma deaŧalažžan go dieđalaš máhttu.
Dette gjør at tradisjonell kunnskap sjelden brukes som kunnskapsgrunnlag for beslutninger som har betydning for urfolks utvikling og fortsatte eksistens.
Dát dagaha dan ahte árbediehtu hárve geavahuvvo máhtovuođđun mearrádusaide mat leat deaŧalaččat álgoálbmogiid ovdáneapmái ja boahtteáiggi eallimii.
Det finnes likevel eksempler på at tradisjonell kunnskap brukes i forvaltning av naturressurser, for eksempel innen regulering av fiske.
Dattetge gávdnojit ovdamearkkat dasa ahte árbediehtu geavahuvvo luondduresurssaid hálddašeamis, earret eará guollebivdoreguleremis.
Naturvitenskapelig kunnskap om for eksempel naturforhold blir sett på som universelt gjeldende, selv om den også er lokal og ofte bygd på smal empiri.
Ovdamearkka dihte lea luonddudieđa dego oppalaččat gustojeaddji go lea luonddudiehtaga máhtu birra, vaikko dat lea maid báikkálaš ja dávja huksejuvvon garžžes vásihusvuođu ala.
Tradisjonell kunnskap er derfor et viktig supplement til den eksisterende kunnskapen som er nyttig for den videre utviklingen og forvaltningen av samiske områder, ikke minst gjelder dette i forbindelse med oppfølging av Finnmarksloven og i arealprosesser som kystsoneplaner.
Árbediehtu lea dasto deaŧalaš lassi dáláš máhttui mii lea ávkkalaš sámi guovlluid viidasit ovdáneapmái ja hálddašeapmái, erenoamažit gusto dát Finnmárkkulága čuovvoleami oktavuođas ja nugo riddoavádatplána areálaproseassain.
Denne dimensjonen må derfor vektlegges i høyere utdanning og forskning.
Dát dimenšuvdna ferte dasto deattuhuvvot alit oahpahusas ja dutkamis.
Sametinget har bevilget midler til Sámi allaskuvla for å dokumentere og formidle samisk tradisjonell kunnskap.
Sámediggi lea juolludan ruđa Sámi allaskuvlii duođaštit ja gaskkustit árbedieđu.
Árbediehtu-prosjektene som er avsluttet, har ført til at det er bygget opp kompetanse ved Sámi allaskuvla som har gjort at de nå tilbyr studie i tradisjonell kunnskap.
Árbediehto-prošeavttat mat leat loahpahuvvon, leat buoridan Sámi allaskuvlla gelbbolašvuođa nu ahte dat dál sáhttet fállat oahpu árbedieđuin. Dáid prošeavttaid vuođul sáhttet dál fállat oahpahusa árbedieđus.
Grunnlaget for opprettelse av et permanent senter for samisk tradisjonskunnskap må avklares.
Bistevaš sámi árbediehtoguovddáža ásaheami ferte vuđolaččat čielggadit.
I dialog med Kommunal- og moderniseringsdepartementet vil Sametinget bidra til at et senter for samisk tradisjonskunnskap etableres.
Sámediggi áigu ovttasráđiin Gielda- ja ođasmahttindepartemeanttain váikkuhit ahte sámi árbediehtoguovddáš ásahuvvo.
Sametinget vil gjennom dialog med Sámi allaskuvla, Samisk arkiv og samiske museer og kulturinstitusjoner, vurdere samfunnsoppdraget til et eventuelt senter, og hvordan kartlegging, systematisering, og formidling av samisk tradisjonell kunnskap kan ivaretas.
Sámediggi áigu ságastallama bokte Sámi allaskuvllain, Sámi arkiivvain ja sámi museaiguin ja kulturinstitušuvnnaiguin árvvoštallat guovddáža servodatdoaimma, ja movt kártema, vuogádahttima, ja gaskkusteami bokte sáhttá sámi árbedieđuid gozihit.
Arktis er et geopolitisk område med økt etterspørsel etter utvinnbare ressurser, og fremstår som en region av stor betydning globalt.
Arktis lea okta geopolitihkalaš guovlu gos jearaldat resurssaid ávkkástallamis lea lassanan, ja dát regiovdna orru leamen olles máilbmái deaŧalaš.
Regionen opplever samtidig merkbare klimaendringer.
Seammás vásiha regiovdna mearkkašahtti dálkkádatrievdama.
Både arealinngrep og klimaendringer har konsekvenser for urfolkenes utøvelse av tradisjonelle næringer.
Sihke areálasisabahkkemat ja dálkkádatrievdamat čuhcet álgoálbmogiid árbevirolaš ealáhusbargguide.
Mange urfolkssamfunn har verken kapasitet eller økonomisk handlefrihet til å møte disse endringene på egne premisser og på en profesjonell måte.
Ollu álgoálbmotservodagain ii leat kapasitehta dahje ekonomalaš doaibmafriddjavuohta dustet dáid rievdamiid iežaset eavttuiguin ja fidnolaš vuogi ektui.
Ansvaret for involvering og medvirkning ligger hos myndighetene og andre aktører.
Eiseválddiin ja eará aktevrrain dat lea searvvahan ja váikkuhan ovddasvástádus.
Reindriftsnæringen innehar erfaringer og kompetanse tilknyttet arealbruk og forvaltning som er av vesentlig betydning i forbindelse med offentlig planlegging.
Boazodoalus leat vásihusat ja gelbbolašvuohta areálageavaheami ja hálddašeami ektui, mii lea hui deaŧalaš almmolaš plánema oktavuođas.
Det er viktig at slik kunnskap blir gjort tilgjengelig gjennom forskning og utredning.
Deaŧalaš lea ahte dát máhttu buktojuvvo olámuddui dutkama ja čielggadeami bokte.
Eksempelet fra reindriften viser at det er viktig at myndigheter og andre aktører har kunnskap og kompetanse om urfolkene i de områdene de opererer i, og at det etableres prosedyrer for medinnflytelse i planlegging, beslutninger, forvaltning, overvåkning med mer, i henhold til internasjonal urfolksrett.
Ovdamearka boazodoalus čájeha ahte lea deaŧalaš ahte eiseválddiin ja eará aktevrrain lea máhttu ja gelbbolašvuohta álgoálbmogiid birra dain guovlluin gos sii doibmet, ja ahte ásahuvvojit prosedyrat mielde váikkuheami birra plánemis, mearrádusain, hálddašeamis, bearráigeahččamis ja nu ain, riikkaidgaskasaš álgoálbmotrievtti ektui.
Sammen med reindrift, har fiske og jordbruk tradisjonelt utgjort et viktig grunnlag for videreføring av samisk kultur.
Boazodoallu, ovttas guolástemiin ja eanandoaluin lea árbevirolaččat leamaš deaŧalaš vuođđun sámi kultuvra bisuheamis.
Næringene har vært økologisk bærekraftig og ofte utøvd i kombinasjon, slik at en har hatt flere bein å stå på.
Ealáhusat leat leamaš ekologalaččat gánnáhahtti ja dávjá leamaš lotnolasealáhussan, lassi sisaboahtun.
Dette er arealavhengige næringstilpasninger som i stadig økende grad oppleves å stå i motstrid til en generell befolknings- og velferdsvekst med økt mobilitet og fritidsaktivitet, infrastrukturbygging, vindkraftetableringer, oppdrettsetablering og gruveplaner.
Dát ealáhusheiveheamit mat dárbbašit ain ollu areálaid adnojuvvojit álbmot- ja čálgoovdáneami heađušteapmin, das mielde mobilitehta ja astoáiggedoaimma lassáneapmi, vuođđostrukturhuksen, bieggamilloálggaheamit, guollebiebmanálggaheamit ja ruvkeplánat.
Den demografiske utviklingen, kombinert med store endringer i næringsstrukturen i samiske områder, utfordrer Sametinget til å vurdere ulike fremtidsrettede modeller for arbeid med næringsutvikling.
Demográfalaš ovdáneapmi, ja stuorra nuppástusat ealáhusstruktuvrras sámi guovlluin, hástalit Sámedikki árvvoštallat iešguđet bargomálliid boahtteáigásaš ealáhusovddideapmái.
En egen samisk innovasjonsmodell basert på nytenking rundt regionale innovasjonssystem, som tar hensyn til kultur, geografi og næringsstruktur, bør sees nærmere på.
Dál mii berret geahčadit dárkileappot sierra sámi innovašuvdnamálle mii lea vuođđuduvvon ođđajurddašeapmái regionála innovašunvuogádagaid ektui, ja mii váldá vuhtii kultuvrra, geografiija ja ealáhusstruktuvrra.
I dette arbeidet må både teori og praksis, samt erfaring fra andre urfolk, drøftes.
Dán barggus ferte digaštallat sihke teoriija ja geavada, ja eará álgoálbmogiid vásáhusaid.
På den måten vil Sametinget kunne være i forkant av utviklingen, og være en premissgiver med hensyn til hvilken kompetanse og hvilke forskningsbehov som vil etterspørres i fremtidens næringsliv i samiske områder.
Dáinná lágiin sáhttá Sámediggi leat ovdalis ovdáneamis, ja sáhttá leat eaktudeaddjin go guoská makkár gelbbolašvuođa ja dutkandárbbu sámi guovllu boahtteáiggi ealáhusat dárbbašit.
Et av forskningsbehovene som er tydelig i dag er behovet for næringsforskning som går på småskalanæringer og kombinasjons- og deltidsnæringer i samiske områder.
Okta dain dutkandárbbuin mii boahtá čielgasit ovdan dán áigge, lea dárbu ealáhusdutkamii mii guoská smávvilbuvttadeaddji ealáhusaide ja lotnolas- ja oasseáiggeealáhusaide sámi guovlluin.
Det finnes i dag ikke et fullverdig akademia for reindriftsfag.
Boazodoallofága várás ii leat dál ollesárvosaš akademiija.
Sámi allaskuvla tilbyr bachelor i reindriftsfag.
Sámi allaskuvla fállá bachelora boazodoallofágas.
Reindriftsfag krysser fag som økonomi, samfunnsplanlegging, kulturfag, språk, tradisjonell kunnskap og biologi.
Boazodoallofága rasttilda dakkár fágaid go ekonomiija, servodatplánema, kulturfága, giela, árbedieđu ja biologiija.
Det må bygges opp et forskningsbasert reindriftsfaglig utdanningstilbud på master- og doktorgradsnivå.
Dárbbašuvvo dutkanvuđot boazodoallofágalaš oahppofálaldat master- ja doavttirgrádadásis.
Det har de siste årene vært rettet nasjonal oppmerksomhet på rollen kunst og kultur kan ha når det gjelder verdiskaping og næringsutvikling.
Maŋimus jagiid lea leamaš našuvnnalaš fuomášupmi dan rollii mii dáidagis ja kultuvrras sáhttá leat árvoháhkama ja ealáhusovddideami ektui.
Kultur og reiseliv som næringsområde har de seneste årene hatt en viss vekst i det samiske området.
Sámi guovlluin lea kultuvra ja mátkeealáhus ealáhussuorgin ahtanuššan maŋimus jagiin.
Felles for samiske kulturnæringer og reiseliv er at de oppstår i skjæringspunktet mellom kultur, identitet og næring.
Sámi kulturealáhusat ja mátkeealáhusat čuožžilit go kultuvra, identitehta ja ealáhus deaivvadit.
De baserer seg på kulturelle produkter som i mange tilfeller er en del av en felles, samisk kulturarv.
Dat leat vuođđuduvvon kultuvrralaš buktagiidda mat máŋgga dáfus leat oassin oktasaš sámi kulturárbbis.
Dette stiller store krav til aktørenes ivaretakelse av den samiske kulturen på en ekte og troverdig måte Samiske kulturnæringer og reiseliv har et potensial som nye næringsveier i det samiske samfunnet.
Dat bidjá stuora gáibádusaid dasa ahte aktevrrat fuolahit sámi kultuvrra albma ja luohtehahtti vuogi mielde. Sámi kulturealáhusain ja mátkeealáhusas lea vejolašvuohta ovdánit ođđa ealáhussan sámi servodagas.
En viktig forutsetning er at det er samene selv om har eierskap til utviklingen innenfor disse næringene.
Deaŧalaš eaktun lea dat ahte sápmelaččat ieža ovddidit dáid ealáhusaid.
For å lykkes med utvikling av næringene, kreves det robuste samiske bedrifter som tar i bruk potensialet som ligger i den samiske kulturen i utvikling av egne virksomheter.
Jus galggaš lihkostuvvat ealáhusaid ovddidemiin, de gáibiduvvojit nana sámi fitnodagat mat váldet atnui daid vejolašvuođaid mat leat sámi kultuvrras go galget ovddidit iežaset doaimmaid.
Et behov både i kulturnæring- og reiselivsbransjen er økt kompetanse når det gjelder å drive bedrift og profesjonell produktutvikling.
Kulturealáhus- ja mátkeealáhussuorggis dárbbašuvvo eanet gelbbolašvuohta fitnodatjođiheamis ja fitnolaš buvttaovddideamis.
I dagens moderne verden er kunnskap om entreprenørskap og innovasjon en nødvendig pilar for næringsutvikling.
Dálá ođđaággi máilmmis lea máhttu ealáhushutkamis ja innovašuvnnas áibbas dárbbašlaččat ealáhusovddideapmái.