pere/sami_parallel huggingface dataset:
Gielleatekno har som mål å utarbeide grunnleggende analyseverktøy for ulike samiske språk, og lage program og språkressurser til bruk i forskning og utdanning, og for samiske språkbrukere generelt.
Giellateknos lea mihttun ráhkadit vuđolaš analysareaidduid iešguđetge sámegielaide, ja ráhkadit prográmma ja giellaresurssaid dutkama ja oahpuid váras, ja muđui sámi giellageavaheddjiid váras.
Giellatekno arbeider også med utvikling av verktøy for maskinoversettelse.
Giellatekno ovdánahttá maid dihtorjorgalusreaidduid.
Selv om mye gjenstår, er det viktig å understreke at det har vært en positiv utvikling de siste årene når det gjelder samisk tegnsett og IKT.
Vaikko lea ain olu báhcán, de lea deaŧalaš deattuhit ahte maŋemus jagiid lea leamašan positiivvalaš ovdáneapmi sámi čállinmearkkaid ja IKT hárrái.
Nordsamisk er for eksempel implementert som eget valg i de mest brukte operativsystemene.
Davvisámegiella lea ovdamearkka dihte implementerejuvvon sierra válljemin eanemus adnojuvvon operatiivavuogádagain.
Sametinget mener at flere offentlige instanser bør ha nettsider med likeverdig innhold på norsk og samisk.
Sámediggi oaivvilda ahte eanet almmolaš instánssain berrejit leat neahttasiiddut main lea ovttadássásaš sisdoallu dárogillii ja sámegillii.
Flere nettsider som i dag har nordsamisk innhold bør også oversettes til lule- og sørsamisk.
Eanet neahttasiiddut main dál lea davvisámegiel sisdoallu berrejit maid jorgaluvvot julev- ja lullisámegillii.
Sametinget mener at offentlige instanser bør prioritere arbeidet med samiske nettsider høyere.
Sámediggi oaivvilda ahte almmolaš instánssat berrejit vuoruhit sámegiel neahttasiidobarggu eanet.
Sametinget ser at de språklige verktøyene blir mye brukt, men vil understreke at de må oppdateres jevnlig.
Sámediggi oaidná ahte gielalaš reaiddut adnojuvvojit olu, muhto áigu deattuhit ahte dat fertejit ođasmahttojuvvot dássedit.
Sametinget mener også at det bør jobbes med å implementere samiske tastaturer til ulike produsenters programvarer.
Sámediggi oaivvilda maid ahte sámi boallobeavddit berrejit implementerejuvvot iešguđetlágan buvttadeddjiid prográmmagálvvuide.
Samiske bokstaver vises ikke fysisk på tastaturene, og dette kan gjøre det vanskeligere å skrive på samisk.
Sámi bustávat eai oidno fysalaččat boallobevddiin, ja dat sáhttá dahkat váddáseabbon čállit sámegillii.
3.2.5 Språksamarbeid over landegrensene
3.2.5 Giellaovttasbargu riikkarájiid rastá
De samiske språkene tales på tvers av landegrensene.
Sámegielat hubmojuvvojit riikkarájiid rastá.
Samarbeid og kommunikasjon over landegrensene er derfor viktig for å bevare og utvikle bruken av språkene.
Ovttasbargu ja gulahallan riikkarájiid rastá lea dan dihte deaŧalaš vai nagodit bisuhit ja ovdánahttit giellageavaheami.
Sámi Giellagáldu – Nordisk samisk fag- og ressurssenter, er et felles nordisk språkorgan som arbeider med språkrøkt, språkutvikling og terminologiutvikling.
Davviriikkalaš sámi gielaid fága- ja resursaguovddáš - Sámi Giellagáldu, lea oktasaš davviriikkalaš giellaorgána mii bargá gielladikšumiin, giellaovdánahttimiin ja terminologiijaovdánahttimiin.
Giellagáldu er med på å sikre at de samiske språkene ikke utvikler seg i ulike retninger i de nordiske landene, noe som ville svekke kommunikasjonen på samisk på tvers av landegrensene.
Giellagáldu lea mielde sihkkarastime ahte sámi gielat eai rievdda iešguđetge guovlluide davviriikkalaš riikkain, mii headjudivččii sámegielagiid gulahallama riikkarájiid rastá.
Etter forslag fra regjeringen vedtok Stortinget i 2015 å øke Sametingets budsjett med 2 millioner kroner årlig.
Ráđđehusa evttohusa mielde mearridii Stuoradiggi 2015:s lasihit Sámedikki bušehttii 2 miljovnna ruvnno jahkásaččat.
På denne måten har regjeringen bidratt til den norske delen av finansieringen av Giellagáldu.
Dainna lágiin lea ráđđehus veahkehan Giellagáldu Norgga beale ruhtademiin.
Fra Sverige og Finland var senteret finansiert gjennom EUs program for å fremme sosial og økonomisk integrasjon over landegrensene gjennom regionalt samarbeid (Interreg), til og med mai 2018.
Ruoŧas ja Suomas ruhtaduvvui dat EU prográmma bokte man ulbmil lea ovddidit sosiála ja ekonomalaš integrašuvnna riikkarájiid rastá regionála ovddasbarggu bokte (Interreg), gitta miessemánu 2018 rádjái.
Kommunal- og moderniseringsministeren har tatt opp spørsmålet om videre finansiering med de ansvarlige ministrene i Sverige og Finland.
Gielda- ja ođasmahttinministtar lea lokten jearaldaga viidáset ruhtadeami birra Ruoŧa ja Suoma vástideaddji ministariidda.
Nordisk embetsorgan for samiske spørsmål besluttet i august 2018 å nedsette en arbeidsgruppe som skal utarbeide forslag til en framtidig organisasjonsmodell for Sámi Giellagáldu.
Davviriikkalaš sámi áššiid ámmátorgána (Nordisk embetsorgan for samiske spørsmål) mearridii borgemánus 2018 nammadit bargojoavkku mii galgá evttohit Sámi Giellagáldui boahttevaš organisašuvdnamálle.
Arbeidsgruppen har utarbeidet forslag til organisasjonsform, herunder eierskap og tilknytningsform for Sámi Giellagáldu, og la dette fram for Nordisk embetsmannsorgan for samiske spørsmål (NÄS) i mai 2019.
Bargojoavku lea ráhkadan organisašuvdnahámi evttohusa, mas lea maiddái mielde Sámi Giellagáldu eaiggátvuohta ja čatnasanhápmi, ja ovdanbuvttii dan Davviriikkalaš sámi áššiid ámmátorgánii (NÄS:ii) miessemánus 2019.
Arbeidsgruppen har primært vurdert en organisasjonsform hvor Sámi Giellagáldu har én ledelse, og faste ansatte i alle tre land.
Bargojoavku lea vuosttažettiin árvvoštallan organisašuvdnahámi mas Sámi Giellagáldus lea okta jođihangoddi, ja fásta bargit buot golmma riikkas.
4 Utdanning og forskning
4 Oahppu ja dutkan
God utdanning og forskning er nødvendig for å sikre utviklingen av samisk språk, kultur og samfunnsliv.
Buorre oahppu ja dutkan lea dárbbašlaš sihkkarastin dihte ahte sámi gielat, kultuvra ja servodateallin ovdána.
4.1 Situasjonsbeskrivelse – barnehage- og grunnopplæringstilbudet
4.1 Dilálašvuođačilgehus – mánáidgárde- ja vuođđooahpahusfálaldat
Internasjonale konvensjoner og norske lover fastslår at samiske barn og unge har rett til å lære, bruke og utvikle sitt språk og sin kultur.
Riikkaidgaskasaš konvenšuvnnat ja Norgga lágat nannejit ahte sámi mánáin ja nuorain lea riekti oahppat, atnit ja ovdánahttit gielaset ja kultuvrraset.
Barn og unge skal utvikle kunnskaper, ferdigheter og holdninger slik at de kan mestre livene sine, ta vare på seg selv og hverandre og delta i arbeid og fellesskap i samfunnet.
Mánát ja nuorat galget ovdánahttit dieđuid, máhtuid ja guottuid vai sáhttet hálddašit eallimiiddiset, vára váldit alddiineaset ja guhtet guimmiineaset, ja oassálastit bargo- ja servodateallimis.
Barnehage og skole skal fremme læring og utdanning som grunnlag for allsidig utvikling.
Mánáidgárdi ja skuvla galgá ovddidit oahppama ja šaddama máŋggabealat ovdáneami vuođđun.
Barnehage og skole er sentrale for å styrke og utvikle samiske språk.
Mánáidgárddit ja skuvllat leat guovddážis nanneme ja ovdánahttime sámi gielaid.
4.1.1 Barnehagetilbudet til samiske barn
4.1.1 Mánáidgárdefálaldat sámi mánáide
Etter barnehageloven § 2 tredje ledd skal barnehagen ta hensyn til barnas alder, funksjonsnivå, kjønn, sosiale, etniske og kulturelle bakgrunn, herunder samiske barns språk og kultur.
Mánáidgárdelága § 2 goalmmát lađđasa mielde galgá mánáidgárdi váldit vuhtii mánáid agi, doaibmadási, sohkabeali, sosiála, čearddalaš ja kultuvrralaš duogáža, ja maiddái sámi mánáid giela ja kultuvrra.
Kommunens ansvar for å tilrettelegge barnehagetilbudet til samiske barn er regulert i barnehageloven § 8 tredje ledd.
Mánáidgárdelága § 8 goalmmát lađas regulere suohkana ovddasvástádusa láhčit mánáidgárdefálaldaga sámi mánáide.
Det betyr at kommuner innenfor forvaltningsområdet for samisk språk, har ansvar for at barnehagetilbudet til samiske barn bygger på samisk språk og kultur.
Dat mearkkaša ahte sámegielaid giellahálddašanguovlluin lea suohkaniid ovddasvástádus ahte mánáidgárdefálaldat sámi mánáide lea huksejuvvon sámi giela ja kultuvrra ala.
I øvrige kommuner skal forholdene legges til rette for at samiske barn kan sikre og utvikle sitt språk og sin kultur.
Eará suohkaniin galget dilit láhččojuvvon nu ahte sámi mánát sáhttet nannet ja ovdánahttit gielaset ja kultuvrraset.
914 barn fordelt på 65 barnehager mottok et samisktilbud i 2018.
914 máná 65 mánáidgárddis ožžo sámegielfálaldaga 2018:s.
689 av disse gikk i samiske barnehager eller barnehageavdelinger, mens 225 gikk i norske barnehager med annet samisk tilbud.
689 sis vázze sámi mánáidgárddiin dahje mánáidgárdeossodagain, ja 225 vázze dáčča mánáidgárddiin main lea eará sámi fálaldat.
Antall samiske barnehager har økt siden 2014.
Sámi mánáidgárddit leat lassánan 2014 rájes.
Likevel er det i samme periode 27 færre samiske barn i samiske barnehager.
Liikká leat seamma áigodagas 27 unnit máná sámi mánáidgárddiin.
Det er vanlig at antallet barn i barnehager enten viser en liten økning eller nedgang, men barnetallene og antallet samiske barnehager og samiske avdelinger har holdt seg relativt stabile.
Lea dábálaš ahte mánáidlohku mánáidgárddiin juogo veaháš njiedjá dahje loktana, muhto mánáidlohku ja sámi mánáidgárdelohku lea bisson oalle stabiilan.
Ny rammeplan for barnehagens innhold og oppgaver ble fastsatt i 2017, etter at regjeringen og Sametinget oppnådde enighet i konsultasjoner.
Ođđa rámmaplána mánáidgárddi sisdoalu ja bargguid birra mearriduvvui 2017:s, maŋŋel go ráđđehus ja Sámediggi šattaiga ovttaoaivilii ráđđádallamiin.
Utdanningsdirektoratet samarbeider med Sametinget om støtte til implementeringen av rammeplanen.
Oahpahusdirektoráhtta ovttasbargá Sámedikkiin rámmaplána implementerema doarjumiin.
Det er iverksatt et forskningsprogram for å evaluere implementeringen.
Lea biddjojuvvon johtui okta dutkanprográmma evalueren dihte implementerema.
Stortinget har bedt regjeringen vurdere om det skal være en plikt å gi barnehagetilbud på samisk når det er minst ti barn i kommunen som ønsker det, også i kommuner utenfor forvaltningsområdet for samisk språk, jf. Endring av Prop. 1 S (2013–2014).
Stuoradiggi lea bivdán ráđđehusa árvvoštallat galggašii go leat geatnegasvuohta addit mánáidgárdefálaldaga go suohkanis leat unnimusat logi máná geat dan háliidit, maiddái suohkaniin sámegielaid giellahálddašanguovlluid olggobealde, gč. Endring av Prop. 1 S (2013–2014).
Kunnskapsdepartementet vil følge opp saken i oppfølgingen av NOU 2016: 18 Hjertespråket.
Máhttodepartemeanta áigu dien árvvoštallat NAČ 2016: 18 Váibmogiela čuovvoleamis.
Stortinget har bedt regjeringen om å utarbeide forslag til endringer i barnehageloven for å sikre at ansatte i offentlige og private barnehager behersker norsk språk, og at ansatte i samiske barnehager behersker samisk språk.
Stuoradiggi lea bivdán ráđđehusa ráhkadit evttohusa mánáidgárdelága rievdademiide sihkkarastin dihte ahte bargit almmolaš ja priváhta mánáidgárddiin máhttet dárogiela, ja ahte bargit sámi mánáidgárddiin máhttet sámegiela.
Krav til norskspråklig kompetanse ble tatt inn i loven i 2018.
Gáibádus dárogielgelbbolašvuođa birra váldojuvvui láhkii 2018:s.
Kunnskapsdepartementet vil vurdere spørsmålet om krav til samiskspråklig kompetanse i oppfølgingen av NOU 2016: 18 Hjertespråket.
Máhttodepartemeanta áigu árvvoštallat sámegielgelbbolašvuođa gáibádusa NAČ 2016: 18 Váibmogiela čuovvoleamis.
Som en oppfølging av NOU 2016: 18 Hjertespråket ble Sametingets tilskudd til barnehagetilbud for samiske barn styrket med 5 millioner kroner årlig fra og med revidert nasjonalbudsjett i 2017.
NAČ 2016: 18 Váibmogiela čuovvoleapmin loktejuvvui Sámedikki juolludeapmi mánáidgárdefálaldagaide sámi mánáide 5 miljovnna ruvnnuin jahkásaččat reviderejuvvon našunálabušeahta 2017 rájes.
Sametinget har benyttet økningen til å igangsette barnehageprosjektet «Sámi mánát ođđa searvelanjain – Samiske barn i nye pedagogiske rom».
Sámediggi lea atnán lasiheami álggahit mánáidgárdeprošeavtta «Sámi mánát ođđa searvelanjain – Samiske barn i nye pedagogiske rom».
Dette er et femårig utviklingsprosjekt som skal bidra til økt kvalitet i barnehager med samiske barn, og komme med anbefalinger til samisk barnehageutvikling.
Dát lea vihtta jagi guhkkosaš ovdánahttinprošeakta mii galgá veahkkin loktet mánáidgárddiid kvalitehta main leat sámi mánát, ja buktit ávžžuhusaid sámi mánáidgárdeovdánahttimii.
4.1.2 Grunnskole og videregående opplæring for samiske elever
4.1.2 Vuođđoskuvla ja joatkkaskuvla sámi ohppiide
Opplæringsloven § 6-2 fastsetter rett til opplæring i og på samisk for alle i grunnskolealder i samiske distrikt (kommuner i forvaltningsområdet for samisk språk).
Oahpahuslága § 6-2 nanne rievtti oahpahussii sámegillii ja sámegielas buohkaide vuođđoskuvlaagis sámi guovlluin (sámegielaid giellahálddašanguovllu suohkaniin).
Utenfor samiske distrikt har elever som ønsker opplæring i og på samisk, rett til slik opplæring hvis de utgjør en gruppe på minst ti elever i kommunen, og så lenge det er minst seks elever igjen i gruppen.
Sámi guovlluid olggobealde lea ohppiin geat háliidit sámegieloahpahusa ja oahpahusa sámegillii, vuoigatvuohta dasa jus sii leat oktiibuot unnimusat logi oahppi suohkanis, ja nu guhká go leat báhcán unnimusat guhtta oahppi jovkui.
I videregående opplæring har samer ifølge § 6-3 rett til opplæring i samisk.
Joatkkaskuvllas lea sápmelaččain § 6-3 mielde vuoigatvuohta sámegieloahpahussii.
Ifølge Utdanningsdirektoratet får 833 elever i grunnskolen all undervisning på samisk skoleåret 2018/2019.
Oahpahusdirektoráhta dieđuid mielde ožžot 833 oahppi vuođđoskuvllas buot oahpahusa sámegillii 2018/2019 skuvlajagi.
892 elever har nordsamisk som førstespråk og 1276 elever nordsamisk som andrespråk.
892 oahppis lea davvisámegiella vuosttašgiellan, ja 1276 oahppis lea davvisámegiella nubbingiellan.
26 elever har sørsamisk som førstespråk, 85 som andrespråk.
26 oahppis lea lullisámegiella vuosttašgiellan, 85 oahppis nubbingiellan.
34 elever har lulesamisk som førstespråk, 81 som andrespråk.
34 oahppis lea julevsámegiella vuosttašgiellan, 81 oahppis nubbingiellan.
Skoleåret 2018/2019 har 205 elever i videregående skole samisk som førstespråk.
2018/2019 skuvlajagis lea 205 oahppis joatkkaskuvllas sámegiella vuosttašgiellan.
Av disse har 200 nordsamisk og 5 sørsamisk.
200 oahppis lea davvisámegiella ja 5 oahppis lullisámegiella.
273 elever i videregående skole har samisk som andrespråk, hvorav 14 lulesamisk, 248 nordsamisk og 11 sørsamisk.
273 oahppis joatkkaskuvllas lea sámegiella nubbingiellan, dan 273:s lea 14:s julevsámegiella, 248:s davvisámegiella ja 11:s lullisámegiella.
Regjeringen har nedsatt et offentlig lovutvalg som skal foreta en helhetlig gjennomgang og vurdering av regelverket på grunnopplæringens område innen 1. desember 2019.
Ráđđehus lea nammadan almmolaš láhkalávdegotti mii galgá ollislaččat geahčadit ja árvvoštallat vuođđooahpahussuorggi njuolggadusaid ovdal juovlamánu 1. b. 2019.
Sametinget er representert i utvalgets referansegruppe.
Sámediggi lea ovddastuvvon lávdegotti referánsajoavkkus.
Fra 1. januar 2018 ble Senter for samisk i opplæringa et nasjonalt senter, jf. Prop. 1 S (2017–2018).
Ođđajagimánu 1. b. 2018 rájes šattai Sámi lohkanguovddáš (Senter for samisk i opplæringa) našuvnnalaš guovddážin, gč. Prop. 1 S (2017–2018).
Riksrevisjonen har igangsatt en forvaltningsrevisjon av samiske elevers rett til opplæring i og på samisk.
Riikkarevišuvdna lea álggahan hálddašanrevišuvnna sámi ohppiid rivttiin oažžut oahpahusa sámegielas ja sámegillii.
Målet med undersøkelsen er å belyse om samiske elever får et godt og likeverdig opplæringstilbud i og på samisk, og om statlige virkemidler er innrettet for å sikre et slikt tilbud.
Guorahallama ulbmil lea čuvget ožžot go sámi oahppit buori ja dásseárvosaš oahpahusfálaldaga sámegillii ja sámegielas, ja leat go stáhtalaš gaskaoamit ásahuvvon sihkkarastit dakkár fálaldaga.
4.1.2.1 Fagfornyelsen
4.1.2.1 Fágaođasmahttin
Alle læreplaner i skolen skal fornyes for å gjøre dem mer relevante for framtiden.
Buot skuvlla oahppoplánat galget ođastuvvot vai leat eanet relevánttat boahtteáiggis.
Nye læreplaner skal tas i bruk trinnvis fra skolestart i 2020.
Ođđa oahppoplánat galget váldojuvvot atnui cehkiid mielde skuvlaálgima rájes 2020:s.
Fagfornyelsen skal gi skolefag med relevant innhold, god progresjon og bedre sammenheng i og mellom fag for alle elever.
Fágaođasmahttin galgá hábmet skuvlafágaid main lea buot ohppiide relevántta sisdoallu, buorre progrešuvdna ja buoret oktavuohta fágain ja fágaid gaskka.
Elevene og lærlingene skal få mer tid til dybdelæring.
Oahppit ja fidnooahppit galget oažžut eanet áiggi čiekŋalisoahppamii.
Overordnet del – verdier og prinsipper for grunnopplæringen ble fastsatt i 2017.
Bajit oassi – vuođđooahpahusa árvvut ja prinsihpat, mearriduvvui 2017:s.
Overordnet del beskriver hvilke verdier og prinsipper grunnopplæringen skal bygge på og skal erstatte generell del av læreplanverket fra 2020.
Bajit oassi čilge makkár árvvut ja prinsihpat vuođđooahpahusas galget leat vuođđun, ja galget boahtit oahppoplánadahkosa oppalaš oasi sadjái 2020 rájes.
Kunnskapsdepartementet konsulterte Sametinget om Overordnet del, og kom fram til et omforent forpliktende verdidokument som er felles for den norske og samiske opplæringen.
Máhttodepartemeanta ráđđádalai Sámedikkiin Bajit oasi birra, ja sohpe geatnegahtti árvodokumeantta mii lea oktasaš dáčča ja sámi oahpahusas.
Læreplanene for de ulike fagene skal være i tråd med overordnet del.
Iešguđetge fágaid oahppoplánat galget čuovvut bajit oasi prinsihpaid.
Det er utviklet egne læreplaner for Kunnskapsløftet – samisk.
Máhttoloktema – sámi oahppoplánabuktosa olis leat ráhkaduvvon sierra oahppoplánat.
Disse planene er likeverdige og parallelle læreplaner for opplæring i samiske distrikt og for elever utenfor samiske distrikt som får samisk opplæring.
Dát plánat leat dásseárvosaččat ja parallealla oahppoplánat oahpahussii sámi guovlluin ja ohppiide olggobealde sámi guovlluid geain lea sámi oahpahus.
For å sikre at alle elever lærer om samenes historie, kultur og samfunnsliv, er det samisk innhold både i de nasjonale læreplanene og i de samiske parallelle likeverdige læreplanene.
Sihkkarastin dihte ahte buot oahppit ohppet sámi historjjá, kultuvrra ja servodateallima birra, de lea sámi sisdoallu sihke našuvnnalaš oahppoplánain ja sámi parallealla dásseárvosaš oahppoplánain.
Læreplangruppene, Sametinget og Utdanningsdirektoratet arbeider med å utvikle læreplanene til Kunnskapsløftet og Kunnskapsløftet samisk.
Oahppoplánajoavkkut, Sámediggi ja Oahpahusdirektoráhtta ovdánahttet oahppoplánaid sihke dáru Kunnskapsløftet ja sámi Máhttoloktema oahppoplánabuktosii.
For å sikre bred involvering i fagfornyelsen er det etablert en referansegruppe med representanter fra de sentrale partene i skolesektoren, der Sametinget deltar.
Sihkkarastin dihte viiddis searvama fágaođasmahttimii, de lea ásahuvvon referánsajoavku mas leat ovddasteaddjit skuvlasuorggi guovddáš beliin, gos maiddái Sámediggi oassálastá.
For å nå målene i fagfornyelsen er det behov for nye læremidler.
Lea dárbu ođđa oahpponeavvuide olahan dihte fágaođasmahttima mihtuid.
Noen fag og områder har for lavt elevtall til at det er kommersielt interessant for læremiddelprodusenter å utvikle læremidler uten ekstra tilskudd.
Muhtin fágain ja surggiin leat beare unnán oahppit dasa ahte oahpponeavvobuvttadeddjiin lea kommersiála beroštupmi ráhkadit oahpponeavvuid almma liige doarjaga haga.
Dette gjelder blant annet læremidler i og på samisk.
Dat guoská earret eará oahpponeavvuide sámegillii ja sámegielas.
Sametinget har ansvar for utviklingen av læremidler på samisk i hele grunnopplæringen.
Sámedikkis lea ovddasvástádus ovdánahttit sámegiel oahpponeavvuid olles vuođđooahpahussii.
Regjeringen har i revidert nasjonalbudsjett for 2019 foreslått å øke tilskuddet til Sametinget med 10 millioner kroner.
Ráđđehus lea 2019 reviderejuvvon našunálabušeahtas evttohan lasihit Sámedikki doarjaga 10 miljovnnain ruvnnuin.
4.2 Utfordringer framover – barnehage og grunnopplæringstilbudet
4.2 Hástalusat ovddos guvlui – mánáidgárdi ja vuođđooahpahusfálaldat
Mangelen på samiskspråklige ansatte er den største utfordringen for å styrke og utvikle samisk språk og identitet i barnehage og skole.
Unnán sámegielat bargit mánáidgárddiin ja skuvllain lea stuorámus hástalussan sámegiela ovdánahttimis ja nannemis.
Det utdannes for få samiskspråklige lærere til barnehage og grunnopplæring, og det er stor etterspørsel etter dem som har en slik utdanning.
Leat beare unnán sámegielagat geat váldet oahpaheaddjeoahpu sihke mánáidgárddiide ja vuođđooahpahussii, ja lea stuora dárbu sidjiide geain lea dakkár oahppu.
Økt rekruttering til arbeid i barnehage og skole er viktig for å sikre at samiske barn og unge får ivaretatt sine rettigheter.
Eanet rekrutteren mánáidgárddiid ja skuvllaid virggiide lea deaŧalaš sihkkarastin dihte ahte sámi mánáid ja nuoraid rievttit váldojuvvojit vuhtii.
God samiskopplæring i barnehage og skole, og i det samiske samfunnet generelt, er også avgjørende for framtidig rekruttering til de samiske utdanningene.
Buorre sámegieloahpahus mánáidgárddiin ja skuvllain, ja oppalaččat sámi servodagas, lea maid mearrideaddji boahttevaš rekrutteremii sámi oahpuide.
Regjeringen samarbeider med Sametinget om ulike kompetanse- og rekrutteringstiltak, herunder Kompetanse for fremtidens barnehage.
Ráđđehus ovttasbargá Sámedikkiin iešguđetlágan gealbo- ja rekrutterendoaibmabijuiguin, dasa gullá maid Kompetanse for fremtidens barnehage.
Revidert strategi for kompetanse og rekruttering 2018–2022.
Revidert strategi for kompetanse og rekruttering 2018–2022 (Gelbbolašvuohta boahtteáiggi mánáidgárdái.
Kunnskapsdepartementet og Sametinget har de siste årene arbeidet for å øke antallet studenter på samisk lærerutdanning.
Máhttodepartemeanta ja Sámediggi leat daid maŋemus jagiid bargan loktet studeantalogu sámi oahpaheaddjeoahpuin.
For en omtale av dette arbeidet, se punkt 4.4.
Loga eanet dan barggu birra čuoggás 4.4.
Det er Sametingets vurdering at dagens lovgivning gjør at samiske barn utenfor forvaltningsområdet for samisk språk ikke får et barnehagetilbud som bygger på barnas samiske språk og kultur.
Sámediggi árvvoštallá ahte dálá lágat dahket ahte sámi mánát geat leat sámegielaid giellahálddašanguovlluid olggobealde eai oaččo mánáidgárdefálaldaga mas lea máná sámi giella ja kultuvra vuođđun.
Barnehageloven har ulike krav til barnehagetilbud innenfor og utenfor forvaltningsområdet for samiske språk.
Mánáidgárdelágas leat goabbatlágan gáibádusat mánáidgárdefálaldagaide mat leat sámegielaid giellahálddašanguovllu siskkobealde ja olggobealde.
Med en individuell rett til et samisk barnehagetilbud vil alle barn som ønsker det få et tilbud der samisk språk og kultur er utgangspunktet.
Individuála rivttiin oažžut sámi mánáidgárdefálaldaga oččošedje buot mánát geat dan háliidit, dakkár fálaldaga mas sámegiella ja kultuvra lea vuolggasadjin.
Samiske barnehager er særdeles viktige for språkutviklingen til barn, og derfor må de ansatte i samiske barnehager være samiskspråklige og ha god kompetanse i samisk språk og kultur.
Sámi mánáidgárddit leat erenoamáš deaŧalaččat mánáid giellaovdáneapmái, ja dan dihte fertejit sámi mánáidgárdebargit leat sámegielagat ja sis ferte leat buorre gelbbolašvuohta sámi gielas ja kultuvrras.
Det er i dag få samiskspråklige barnehagelærere sammenlignet med behovet, og Sametinget vurderer denne situasjonen til å være på et kritisk nivå.
Dál leat unnán sámegielat mánáidgárdeoahpaheaddjit dán dárbbu ektui, ja Sámediggi árvvoštallá dán dili leat kritihkalaš dásis.
For å gjøre noe med denne situasjonen mener Sametinget at det må settes i gang tiltak for å få flere samiskspråklige til å velge barnehagelærerutdanning.
Vai sáhttá dahkat juoidá dainna diliin de oaivvilda Sámediggi ahte fertejit biddjojuvvot johtui doaibmabijut vai oažžut eanet sámegielagiid válljet mánáidgárdeoahpaheaddjeoahpu.
Sametinget kan ikke bære dette ansvaret alene, og etterlyser en helhetlig nasjonal satsing på området.
Dat ii sáhte leat dušše Sámedikki ovddasvástádus, ja Sámediggi ohcala ollislaš našuvnnalaš áŋgiruššama dán suorggis.
Sametinget har vært fornøyd med prosessen og innholdet i den nye rammeplanen for barnehagen, men likevel har Sametinget fått tilbakemeldinger fra samiske kommuner, samiske barnehager og ansatte om at dagens rammeplan ikke er tilstrekkelig tilpasset samiske verdier, tenkemåte og krav til hvordan man skal arbeide med samisk språk og samisk tradisjonell kunnskap og kultur.
Sámediggi lea leamaš duhtavaš mánáidgárddi ođđa rámmaplána proseassain ja sisdoaluin, muhto Sámediggi lea liikká ožžon máhcahemiid sámi suohkaniin, sámi mánáidgárddiin ja bargiin das ahte dálá rámmaplána ii leat doarvái heivehuvvon sámi árvvuide, jurddašanvuohkái ja gáibádusaide dasa movt galgá bargat sámegielain ja sámi árbevirolaš máhtuin ja kultuvrrain.
Sametinget mener at det må fremmes en lovendring som gir rett til et samisk barnehagetilbud, og at det som følge av dette utarbeides rammeplan for samiske barnehagetilbud.
Sámediggi oaivvilda ahte ferte ovddiduvvot láhkarievdadus mii addá rievtti sámi mánáidgárdefálaldahkii, ja ahte dan dihte ráhkaduvvojit rámmaplánat sámi mánáidgárdefálaldagaide.
Elever med særskilte behov er en sårbar gruppe i utdanningssystemet og samiske elever med særskilte behov er spesielt sårbare.
Oahppit erenoamáš dárbbuiguin leat hearkkes joavku oahppovuogádagas ja sámi oahppit erenoamáš dárbbuiguin leat erenoamáš hearkkit.
Disse elevene trenger at deres opplæringstilbud både er spesialtilpasset og tilpasset deres språk og kultur.
Dát oahppit dárbbašit ahte sin oahppofálaldat lea sihke erenoamážit heivehuvvon ja vel heivehuvvon sin gillii ja kultuvrii.
Sametinget opplever at foresatte til barn med særskilte behov ofte melder om at skoleeiere har utfordringer med å tilrettelegge for et spesialpedagogisk tilrettelagt opplæringstilbud som også er på samisk og med grunnlag i samisk kultur.
Sámediggi vásiha ahte mánáid fuolaheaddjit dávjá dieđihit ahte skuvlaeaiggádiin leat hástalusat láhčit diliid erenoamášpedagogalaččat heivehuvvon oahpahusfálaldahkii mii maiddái lea sámegillii ja mas lea sámi kultuvra vuođđun.
Sametinget ser derfor at det er behov for å ivareta det helhetlige tilbudet for samiske elever med spesielle behov, inkludert elever med funksjonsnedsettelse.
Sámediggi oaidná dan dihte ahte lea dárbu áimmahuššat ollislaš fálaldaga sámi ohppiide geain leat erenoamáš dárbbut, maiddái ohppiide geain leat doaibmahehttehusat.
Sametinget er særlig bekymret for at samiske elever med behov for særskilt tilrettelegging ikke er sikret tilgang til samiske læremidler, og heller ikke samiske kartleggingsverktøy.
Sámediggi fuolastuvvá erenoamážit dainna go sámi ohppiide geain lea dárbu erenoamáš heiveheapmái, eai leat sihkkarastojuvvon sámi oahpponeavvut, eai ge sámi kártenreaiddut.
Sametinget ser nødvendigheten av at det blir gjort en helhetlig gjennomgang av opplæringsloven, og mener det er svært uheldig at det regjeringsoppnevnte lovutvalget, ikke har samisk språk- og kulturkompetanse.
Sámediggi oaidná ahte lea dárbbašlaš ahte oahpahusláhka geahčaduvvo ollislaččat, ja oaivvilda ahte lea hui unohas ahte dán ráđđehusnammaduvvon láhkalávdegottis ii leat sámi giella- ja kulturgelbbolašvuohta.
Sametinget deltar i en referansegruppe til utvalget.
Sámediggi oassálastá lávdegotti referánsajoavkkus.
I referansegruppen er det ikke representanter med praksiserfaring fra samisk skole og skoler som tilbyr undervisning i samisk.
Referánsajoavkkus eai leat ovddasteaddjit geain lea praksishárjáneapmi sámi skuvllain ja skuvllain mat fállet sámegieloahpahusa.
Sametinget mener at retten til tilgang på samiske læremidler må framkomme i ny opplæringslov, på lik linje med dagens lovgivning som sikrer læremidler på målformene i norsk.
Sámediggi oaivvilda ahte riekti oažžut sámi oahpponeavvuid ferte boahtit ovdán ođđa oahpahuslágas, seamma ládje go movt dálá lágat sihkkarastet oahpponeavvuid dárogillii.
I dag finnes det ikke samiske læremidler i alle fag og på alle årstrinn og nivåer.
Dál eai gávdno sámi oahpponeavvut buot fágain ja buot jahkecehkiin ja dásiin.
Omfanget av samiske digitale læremidler er også svært begrenset og er kostnadskrevende å utarbeide.
Sámi digitála oahpponeavvut leat maid hui unnán ja leat divrasat ráhkadit.
Mangelen på samiske læremidler kan gi elevene en oppfatning av at samisk språk, kultur og samfunnsliv har lavere status enn norsk.
Sámi oahpponeavvuid váili sáhttá addit ohppiide dakkár gova ahte sámi gielas, kultuvrras ja servodateallimis lea unnit árvu go dárogielas.
Mangelen truer også samiske barns rett til et kvalitativt godt opplæringstilbud.
Dat áitá maid sámi mánáid rievtti kvalitatiivvalaš buori oahpahusfálaldahkii.
Med dagens nivå på statlige bevilgninger og med stadig revidering av læreplaner med påfølgende behov for nye læremidler, er det ikke mulig for Sametinget å sørge for å få utviklet et tilfredsstillende læremiddeltilbud som er i tråd med læreplanene raskt nok.
Stáhtalaš juolludemiid dálá dásiin ja go oahppoplánat dávjá reviderejuvvojit, mii dahká ahte dárbbašuvvojit ain ođđa oahpponeavvut, ii leat Sámedikkis vejolašvuohta ráhkadit dohkálaš oahpponeavvofálaldaga oahppoplánaid mielde doarvái jođánit.
Sametinget mener at det er en utfordring at elever som har rett etter opplæringsloven til opplæring i samiske språk, ikke får rettigheten oppfylt.
Sámediggi oaivvilda ahte lea hástalus ahte oahppit geain oahpahuslága mielde lea vuoigatvuohta oahpahussii sámegielas, eai oaččo ollašuvvot dan vuoigatvuođa.
Dette gjelder spesielt utenfor samiske distrikt jf. opplæringslovens definisjon i kap 6. Årsaken kan være mangelfull kunnskap hos skoleeiere om samiske elevers rettigheter, og dermed også manglende informasjon til elever og foreldre om retten til opplæring i samiske språk.
Dat gusto erenoamážit olggobealde sámi guovlluid, gč. oahpahuslága definišuvnna 6. kapihttalis. Sivva sáhttá maid leat skuvlaeaiggádiid váilevaš máhttu sámi ohppiid rivttiid birra, ja dasto maid go ohppiide ja váhnemiidda addojuvvojit unnán dieđut sámegieloahpahusa rievtti birra.
En annen årsak kan være mangelfull finansiering av opplæring i samisk, eksempelvis at opplæring etter sterk språkmodell ikke er inkludert i statlig tilskudd til skoler som tilbyr opplæring i samisk.
Eará sivva sáhttá leat váilevaš ruhtadeapmi sámegieloahpahussii, ovdamearkka dihte ahte oahpahus gievrras giellamodealla mielde ii leat searvvis stáhtalaš doarjagis skuvllaide mat fállet oahpahusa sámegielas.
Enkeltelever som har hatt opplæring i samisk språk i grunnskolen, opplever at de nektes slik opplæring i videregående opplæring utenfor samiske distrikt dersom de ikke er samer.
Ovttaskas oahppit geain lea leamašan sámegieloahpahus vuođđoskuvllas, vásihit ahte sii eai oaččo dakkár oahpahusa joatkkaskuvllain sámi guovlluid olggobealde jus sii eai leat sápmelaččat.
Dette er en svakhet ved opplæringsloven slik Sametinget ser det.
Dat lea Sámedikki oainnu mielde headjuvuohta oahpahuslágas.
Disse elevene får også en utfordring med hensyn til opplæring i norsk sidemål.
Dat oahppit ožžot maid hástalusaid dárogiela siidogiela oahpahusas.
4.3 Situasjonsbeskrivelse – høyere utdanning og forskning
4.3 Dilálašvuođačilgehus – alit oahppu ja dutkan
Universitetene og høyskolene har særlige forutsetninger for å møte store samfunnsutfordringer.
Universitehtain ja allaskuvllain leat erenoamáš eavttut dustet stuora servodathástalusaid.
I Meld. St. 16 (2016–2017) Kultur for kvalitet i høyere utdanning beskrives de framtidige kompetansebehovene slik:
St. meld. 16 (2016–2017) Kultur for kvalitet i høyere utdanning (Kvalitehtakultuvra alit oahpahusas) čilgejuvvojit boahttevaš gelbbolašvuođadárbbut ná:
Mer enn noensinne er det behov for en godt utdannet befolkning med evne til å resonnere og analysere, identifisere relevante spørsmål og bruke vitenskapelige metoder og tenkemåter for å løse problemer og vurdere holdbarheten av informasjon og argumenter.
Eanet go goassege ovdal lea dárbu bures oahppan álbmogii geain leat návccat resonneret ja analyseret, oaidnit relevántta áššiid ja atnit dieđalaš metodaid ja jurddašanvugiid čoavdit váttisvuođaid ja árvvoštallat dieđuid ja ákkaid doallevašvuođa.
Dette gjelder også det samiske samfunnet.
Dát guoská maid sámi servodahkii.
Forskning og høyere utdanning er helt sentralt for å videreutvikle og få bedre kunnskap om samisk språk, kultur og samfunnsliv og andre forhold av betydning for det samiske samfunn.
Dutkan ja alit oahppu leat áibbas guovddážis sámi giela, kultuvrra ja servodateallima ja eará dilálašvuođaid ovdánahttimis main lea mearkkašupmi sámi servodahkii, ja vai oažžut eambbo dieđuid daid birra.
Derfor gis det i dag samisk høyere utdanning innenfor viktige kulturbærende fag som duodji, reindrift, journalistikk, språk, litteratur og lærerutdanning.
Dan dihte fállojuvvo dál sámi alit oahppu deaŧalaš kulturguoddi fágain nugo duodji, boazodoallu, journalistihkka, giella, girjjálašvuohta ja oahpaheaddjeoahppu.
4.3.1 Forskning på samiske problemstillinger
4.3.1 Sámi čuolmmaid dutkan
Samisk forskning skjer ved universiteter, høyskoler og en rekke forskningsinstitusjoner.
Sámi dutkan dahkkojuvvo universitehtain, allaskuvllain ja moanat dutkanásahusain.
Forskningen samspiller med samisk tradisjonskunnskap, ikke minst i spørsmål om natur- og ressursforvaltning.
Dutkan ovttasdoaibmá sámi árbevirolaš máhtuin, erenoamážit jearaldagain luonddu- ja resursahálddašeami birra.
Det er viktig å ta vare på, dokumentere, systematisere og videreutvikle samisk tradisjonskunnskap.
Lea deaŧalaš váras váldit, duođaštit, systematiseret ja viidáseappot ovdánahttit sámi árbevirolaš máhtu.
Norges forskningsråds program for samisk forskning, SAMISK III, er et grunnforskningsprogram for samiske problemstillinger innenfor humaniora og samfunnsvitenskap.
Norgga dutkanráđi sámi dutkama prográmma, SAMISK III, lea vuođđodutkanprográmma sámi čuolmmaide humaniora ja servodatdiehtaga siskkobealde.
Det er også åpent for naturvitenskapelig klima- og miljøforskning som har direkte tilknytning til humaniora og samfunnsvitenskap.
Lea maid sadji luonddudieđalaš dálkkádat- ja birasdutkamii mas lea njuolggo čanastat humaniorai ja servodatdiehtagii.
Hovedmålet er å bidra til Norges særlige ansvar for å utvikle ny forskningsbasert kunnskap for at den samiske folkegruppen skal kunne sikre og utvikle språk, kultur og samfunnsliv.
Váldomihttu lea veahkehit Norgga erenoamáš ovddasvástádusas ovdánahttit ođđa dutkanvuđot máhtu vai sámi álbmotjoavku sáhttá sihkkarastit ja ovdánahttit giela, kultuvrra ja servodateallima.
Programmet finansieres med årlige tildelinger fra Kunnskapsdepartementet og Kommunal- og moderniseringsdepartementet.
Prográmma ruhtaduvvo jahkásaš juolludemiiguin Máhttodepartemeanttas ja Gielda- ja ođasmahttindepartemeanttas.
Programmet er omtalt i Meld. St. 25 (2016–2017) Humaniora i Norge og i Meld. St. 4 (2018–2019) Langtidsplan for forskning og høyere utdanning 2019–2028.
St. meld. 25 (2016–2017) Humaniora i Norge (Humanoria Norggas) ja St. meld. 4 (2018–2019) Langtidsplan for forskning og høyere utdanning 2019–2028 (Dutkama ja alit oahpu guhkesáiggeplánas 2019 – 2028) čuožžu prográmma birra.
SAMISK III er nå innlemmet i Forskningsrådets kategori «løpende programmer», noe som gir mer forutsigbar finansiering.
SAMISK III lea dál mielde váldojuvvon Dutkanráđi kategoriijai «jotkkolaš prográmmat», mii dahká ruhtadeami eanet einnostahttin.
I 2018 ble det bevilget 23,5 millioner kroner til åtte prosjekter i SAMISK III. Prosjekter innenfor språkvitenskap, spesielt samarbeidsprosjekt med søkelys på sør- og lulesamisk, ble prioritert.
2018:s juolluduvvui 23,5 miljovnna ruvnno gávcci SAMISK III-prošektii. Prošeavttat gielladiehtaga siskkobealde, erenoamážit ovttasbargoprošeavttat mat fokuserejit lulli- ja julevsámegiela, vuoruhuvvojedje.
Kvalitetssikrede publiseringskanaler er også nødvendig for forskningen.
Kvalitehtasihkkarastojuvvon almmuhankanálat leat maid dárbbašlaččat dutkamii.
Fra 2012 er Samisk vitenskapelig tidsskrift sikret mer forutsigbar finansiering.
2012 rájes lea Sámi dieđalaš áigečála sihkkarastán eanet einnostahtti ruhtadeami.
Sametinget understreker at en betydelig del av den samiske befolkningen i Norge har et ambivalent forhold til forskning.
Sámediggi deattuha ahte mearkkašahtti stuora oasis sámi álbmogis Norggas leat ambivalenta dovddut dutkamii.
En av hovedgrunnene er de historiske erfaringene samer har med forskere i raseforskningens og fornorskningens tid.
Okta váldosivvan dasa leat sápmelaččaid historjjálaš vásáhusat dutkiiguin nálledutkama- ja dáruiduhttináiggis.
Sametinget mener at dette må tas på alvor av forskere og forskningsinstitusjoner, og inngå i den delen av forskerutdanningen som omhandler etikk og etiske problemstillinger.
Sámediggi oaivvilda ahte dutkit ja dutkanásahusat fertejit dán váldit duođas, ja váldit mielde dan oassái dutkanoahpus mii lea etihka ja ehtalaš čuolmmaid birra.
4.3.2 Høyere utdanning
4.3.2 Alit oahppu
Tre høyere utdanningsinstitusjoner tilbyr i dag utdanning i samisk.
Golbma alit oahppoásahusa fállet dál sámegieloahpahusa.
Samisk høgskole/Sámi allaskuvla og Universitetet i Tromsø – Norges arktiske universitet (UiT) gir utdanning i nordsamisk, mens Nord universitet gir utdanning i lulesamisk og sørsamisk.
Sámi allaskuvla ja Romssa universitehta – Norgga árktalaš universitehta (UiT) fállet dál oahpu davvisámegielas, ja Nord universitehta fállá oahpu julevsámegielas ja lullisámegielas.
UiT har nasjonalt ansvar for urfolksrelatert forsking, utdanning og formidling og gir mastergradsutdanning i urfolksstudier og i styring og entreprenørskap i nordlige områder og urfolksområder.
UiT:s lea našuvnnalaš ovddasvástádus álgoálbmotgullevaš dutkamii, ohppui ja gaskkusteapmái ja fállá mastergrádaoahpu álgoálbmotoahpuin, ja stivremis ja entreprenevravuođas davviguovlluin ja álgoálbmotguovlluin.
Sistnevnte har som formål å bidra til næringsutvikling.
Duon maŋibus lea maid ulbmilin ovdánahttit ealáhusdoaimmaid.
Samisk høgskole er den eneste institusjonen der både forskning og høyere utdanning foregår på samisk.
Sámi allaskuvla lea áidna ásahus gos sihke dutkan ja alit oahppu lea sámegillii.
Disse tre institusjonene samarbeider gjennom Universitets- og høgskolerådets fagstrategiske enhet for samisk høyere utdanning og forskning (UHR Samisk).
Dát golbma ásahusa ovttasbarget Universitehta- ja allaskuvlaráđi fágastrategalaš ovttadaga bokte sámi alit oahpu ja dutkama váras (UHR Samisk).
Som et ledd i oppfølgingen av Meld. St. nr. 25 (2016–2017) Humaniora i Norge vil regjeringen utrede hensiktsmessige mekanismer for særfinansiering av utsatte studietilbud og fagområder innenfor humaniorafagene.
Ráđđehus áigu, oassin St. meld. nr. 25 (2016–2017) Humaniora i Norge čuovvoleamis, guorahallat ulbmillaš mekanismmaid hearkkes oahppofálaldagaid ja fágasurggiid sierraruhtadeapmái humaniorafágaid siskkobealde.
Kunnskapsdepartementet har nedsatt en ekspertgruppe for å utrede tiltaket.
Máhttodepartemeanta lea nammadan áššedovdijoavkku guorahallat doaibmabiju.
Den skal levere sin innstilling innen 16. september 2019.
Dat galgá buktit iežas árvalusa ovdal čakčamánu 16. b. 2019.
4.3.2.1 Studenttall
4.3.2.1 Studeantalohku
I følge samisk analysegruppes rapport Samiske tall forteller 11 har det vært en økning i studiepoengproduksjonen i samisk de siste årene.
Sámi analysajoavkku raportta Sámi logut muitalit 11 mielde lea oahppočuoggábuvttadeapmi sámegielas lassánan maŋemus jagiid.
Likevel er det fremdeles relativt få samisk-studenter.
Liikká leat ain oalle unnán sámegielstudeanttat.
Data fra Norsk senter for forskningsdata (NSD) viser at det i perioden 2016–2018 er mange studenter som tar enkeltemner i samiske fag, men få som fullfører en grad i samisk.
Norsk senter for forskningsdata (NSD) (Norgga dutkandieđuid guovddáža) dieđut čájehit ahte áigodagas 2016–2018 váldet olu studeanttat ovttaskaskurssaid sámegielfágain, muhto leat unnán geat čađahit sámegielgráda.
Ved Nord universitet har det vært en positiv utvikling.
Nord universitehtas lea leamašan positiiva ovdáneapmi.
I 2018 går det åtte studenter på bachelorstudium i lulesamisk, syv studenter tar et semesteremne i lulesamisk, og tre studenter tar sørsamisk årsstudium.
2018:s vázze gávcci studeantta julevsámegiela bacheloroahpus, čieža studeantta válde lohkanbadjekurssa julevsámegielas, ja golbma studeantta válde lullisámegiela jahkeoahpu.
Det er langt flere enn i de foregående årene.
Leat olu eambbosat go ovddit jagiid.
I 2018 var det i alt 30 studenter på ulike gradsstudier i nordsamisk, og det var én på bachelor i nordsamisk som fremmedspråk.
2018:s ledje oktiibuot 30 studeantta iešguđetlágan grádaoahpuin davvisámegielas, ja lei okta gii lei davvisámegiela bacheloroahpus amasgiellan.
I tillegg var det ved UiT to studenter på årsstudium i nordsamisk som morsmål og 27 på årsstudium i nordsamisk som fremmedspråk.
Dasa lassin ledje UiT:s guokte studeantta davvisámegiela jahkeoahpus geain lei davvisámegiella eatnigiellan ja 27:s davvisámegiela jahkeoahpus geain lei davvisámegiella amasgiellan.
Det er også mange studenter ved UiT som skriver oppgaver om temaer av relevans for det samiske samfunnet.
Leat maid olu studeanttat UiT:s geat čállet bargguid fáttáid birra main lea relevánsa sámi servodahkii.
For å bidra til kvalifisert arbeidskraft i det samiske samfunnet er det ved UiT og enkelte andre institusjoner kvoter for samiskspråklige for opptak til profesjonsutdanninger.
Buktin dihte kvalifiserejuvvon bargonávccaid sámi servodahkii lea UiT:s ja ovttaskas eará ásahusain sierra earit sámegielagiidda profešuvdnaoahpuide beassamii.
For oversikt over dette, se Samordna opptaks hjemmesider.
Geahča Samordna opptak ruovttusiidduin oppalaš listtu dain.
4.3.2.2 Lærerutdanning
4.3.2.2 Oahpaheaddjeoahppu
En god lærerutdanning er nødvendig for å ruste framtidens lærere med kunnskapen og kompetansen som trengs for å gi barn og unge en god utdanning.
Buorre oahpaheaddjeoahppu lea dárbbašlaš vai boahtteáiggi oahpaheaddjit ožžot dan máhtu ja gelbbolašvuođa mii dárbbašuvvo addit mánáide ja nuoraide buori oahpu.
Alle de tre institusjonene som gir høyere utdanning på samisk, har lærerutdanning.
Buot golbma ásahusa mat addet alit oahpu sámegillii, fállet oahpaheaddjeoahpu.
Samisk høgskole har hatt lærerutdanning som en sentral del av sin portefølje siden den ble opprettet i 1989.
Sámi allaskuvllas lea oahpaheaddjeoahppu leamaš guovddáš oassi sin portofolies dan rájes go ásahuvvui 1989:s.
I 2013 ble det fastsatt rammeplan for samisk barnehagelærerutdanning.
2013:s mearriduvvui rámmaplána sámi mánáidgárdeoahpaheaddjeohppui.
Utdanningen er forankret i samisk kultur og samfunn, og undervisningsspråket er samisk.
Oahpu ruohttasat leat sámi kultuvra ja servodat, ja oahpahusgiellan lea sámegiella.
I 2017 lanserte regjeringen Lærerutdanning 2025 – Nasjonal strategi for kvalitet og samarbeid i lærerutdanningene.
2017:s almmuhii ráđđehus Lærerutdanning 2025 – Nasjonal strategi for kvalitet og samarbeid i lærerutdanningene (Oahpaheaddjeoahppu 2025 – Našuvnnalaš strategiija oahpaheaddjeoahpuid kvalitehta ja ovttasbarggu hárrái).
Der legges det vekt på tett samarbeid mellom lærerutdanningene og praksisfeltet.
Das deattuhuvvo lagas ovttasbargu oahpaheaddjeoahpuid ja praksissuorggi gaskka.
Nøkkelen er å få en felles og gjensidig utvikling av lærerutdanningene og sikre høy kvalitet i praksisstudiet.
Čoavdda lea oažžut oahpaheaddjeoahpuide oktasaš ja guovttebealat ovdáneami ja sihkkarastit alla kvalitehta praksisoahpus.
Samtidig gir samarbeidet mulighet til å jobbe med regionale rekrutteringstiltak.
Seammás addá ovttasbargu vejolašvuođa bargat regionála rekrutterendoaibmabijuiguin.
I 2017 ble også de norske og samiske grunnskolelærerutdanningene endret til masterutdanninger.
2017:s rievdaduvvojedje maid Norgga ja sámi vuođđoskuvlaoahpaheaddjeoahput masteroahppun.
Samisk barnehagelærerutdanning og grunnskolelærerutdanning er likestilt med de tilsvarende norske utdanningene.
Sámi mánáidgárdeoahpaheaddjeoahppu ja vuođđoskuvlaoahpaheaddjeoahppu leat ovttadássásaččat vástideaddji dáčča oahpuiguin.
Høsten 2018 etablerte Nord universitet grunnskolelærerutdanning i både sør- og lulesamisk, og med det ble en viktig milepæl nådd.
2018 čavčča ásahii Nord universitehta vuođđoskuvlaoahpaheaddjeoahpu sihke lulli- ja julevsámegielas, ja dainna olahuvvui deaŧalaš olahus.
Utdanningene har få studenter, men Nord universitet jobber systematisk og godt med rekruttering – i samarbeid med Sametinget og Fylkesmannen i Nordland.
Oahpuin leat unnán studeanttat, muhto Nord universitehta bargá systemáhtalaččat ja bures rekrutteremiin – ovttas Sámedikkiin ja Nordlándda Fylkkamánniin.
Det planlegges nytt opptak høsten 2019.
Plánejuvvo ođđa sisaváldin 2019 čavčča.
Nord universitet arbeider i tillegg med å forberede arbeidsplassbaserte barnehagelærerutdanninger i sør- og lulesamisk med oppstart i 2020.
Nord universitehta bargá dasa lassin buoridit bargosadjevuđot mánáidgárdeoahpaheaddjeoahpuid lulli- ja julevsámegielas, mat álget 2020:s.
Samisk høgskole tar opp studenter til barnehagelærerutdanning annethvert år.
Sámi allaskuvla váldá studeanttaid mánáidgárdeoahpaheaddjeohppui juohke nuppi jagi.
Sju kandidater fullførte samisk barnehagelærerutdanning i 2016, og fire fullførte i 2018.
2016:s gárvejedje čieža kandidáhta sámi mánáidgárdeoahpaheaddjeoahpu, ja 2018:s gárvejedje njealjis.
De som ønsker å undervise i videregående opplæring, kan enten ta praktisk-pedagogisk utdanning (PPU) etter fullført mastergrad eller en integrert mastergrad kalt lektorutdanning.
Sii geat háliidit oahpahit joatkkaskuvllain, sáhttet juogo váldit praktihkalaš-pedagogalaš oahpu (PPO) čađahuvvon mastergráda maŋŋel dahje integrerejuvvon mastergráda mii gohčoduvvo lektoroahppun.
I perioden 2016–2018 var det fem som fullførte PPU ved Samisk høgskole (samtlige i 2017).
Áigodagas 2016–2018 čađahedje viđas PPO Sámi allaskuvllas (buohkat 2017:s).
Lektorutdanningen ved UiT er den eneste med samisk som fag, og i perioden 2016–2018 var det bare én som fullførte lektorutdanning i samisk språk.
Lektoroahppu UiT:s lea áidna mas lea sámegiella fágan, ja áigodagas 2016–2018 lei dušše okta gii čađahii lektoroahpu sámegielas.
UiT har i tillegg tilbud om samisk som valgfag i grunnskolelærerutdanningen og utdanner grunnskolelærere som kan undervise i samisk.
UiT fállá dasa lassin sámegiela válljenfágan vuođđoskuvlaoahpaheaddjeoahpus ja oahpaha vuođđoskuvlaoahpaheddjiid geat sáhttet oahpahit sámegielas.
Mangelen på lærere med kompetanse i samiske språk i barnehage og grunnopplæring er etter Sametingets syn alarmerende.
Sámedikki mielas lea heahtedilli go leat nu unnán oahpaheaddjit mánáidgárddiin ja vuođđooahpahusas geain lea sámegielgelbbolašvuohta.
Sametinget har derfor prioritert lærerutdanninger i sin stipendordning for høyere utdanning.
Sámediggi lea dan dihte vuoruhan oahpaheaddjeoahpuid iežas alit oahpuid stipeandaortnegis.
Særlig prioriterte studier er grunnskolelærerutdanning 1–7 og 5–10 med samisk i fagkretsen, og samisk barnehagelærerutdanning og annen barnehagelærerutdanning for studenter med samisk som første- eller andrespråk fra videregående opplæring.
Erenoamáš vuoruhuvvon oahput leat vuođđoskuvlaoahpaheaddjeoahput 1–7 ja 5–10 main lea sámegiella fágabirrasis, ja sámi mánáidgárdeoahpaheaddjeoahppu ja eará mánáidgárdeoahpaheaddjeoahppu studeanttaide geain lei sámegiella vuosttaš- dahje nubbingiellan joatkkaskuvllas.
Studier innenfor disse prioriteringene kan tildeles inntil 25 000 kroner for 30 studiepoeng per semester.
Oahpuide mat leat dáid vuoruhemiid siskkobealde sáhttá juolluduvvot gitta 25 000 ruvnno juohke 30 oahppočuoggá nammii juohke lohkanbaji.
4.3.3 Ny samisk sykepleierutdanning
4.3.3 Ođđa sámi buohccidivššároahppu
I 2019 har Stortinget bevilget midler til å opprette en samisk sykepleierutdanning.
Stuoradiggi lea 2019:s juolludan ruđa ásahit sámi buohccidivššároahpu.
Den skal tilbys ved UiT, i samarbeid med Samisk høgskole.
Dat galgá fállojuvvot UiT:s, ovttas Sámi allaskuvllain.
Universitetet vil stå for det sykepleiefaglige, mens Samisk høgskole vil gi emnene i nordsamisk språk og kulturkunnskap.
Universitehta boahtá fállat buohccidivššárfágaid, ja Sámi allaskuvla fállá fágaid davvisámegielas ja kulturmáhtus.
Samisk høgskole har fått én million kroner i utviklingsmidler til denne sykepleierutdanningen, som vil gis på deltid med opptak hvert annet år.
Sámi allaskuvla lea ožžon ovtta miljovnna ruvnno dán buohccidivššároahpu ovdánahttimii, mii boahtá fállojuvvot oasseáiggis ja masa boahtá leat sisaváldin juohke nuppi jagi.
Undervisningsspråket på studiet vil i all hovedsak være norsk.
Oahpu oahpahusgiellan šaddá leat eanas dárogiella.
Utdanningen vil være viktig for å kunne tilrettelegge helse- og omsorgstjenester og heve kvaliteten i helsetilbudet for den samiske befolkningen.
Oahppu šaddá deaŧalažžan dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid láhčimii ja sámi álbmoga dearvvašvuođafálaldaga kvalitehta loktemii.