pere/sami_parallel huggingface dataset:
Det var prostens og prestens vilje , sa han .
Dat lei báhpa ja proavvása dáhttu , logai son .
Foreldrene viste verken ut eller inn , de var vel aldri blitt spurt i den sak .
Váhnemat eai diehtán maid galge dahkat , sis ii lean goassege jerrojuvvon dien áššis .
De var fullstendig i villrede , og viste ikke hva som var best for barna : Skulle de lese norsk , eller skulle de lese samisk ?
Sii eai diehtán maid galge , ja eai ge diehtán mii mánáide livččii buoremus : Galgego lohkat dárogiela , vai galgego lohkat sámegiela ?
At prosten hadde endret opfatning , skyldes at han igjen hadde hatt visitas i Loppa . Det var den 11. august 1850 .
Proavás lei molson oaivila daningo son lei fas fitnan galledeamen Láhpi , borgemánu 11. beaivvi 1850 .
Nå gjorde han den erfaring at mange av samebarna leste norsk uten å forstå språket .
Dál son lei ges vásihan dan ahte sámi mánát lohke dárogiela , muhto eai ipmirdan ieža maid lohke .
Det var da han ga ordre om at undervisningsspråket for samebarna skulle være samisk .
De son attii ge fas dieđu ahte sámi mánáid oahpahangiella galggai leat sámegiella .
Så er det igjen visitas i Loppa .
De lea fas bismma galledeapmi Láhpis .
Denne gang den 26. juni 1851 .
Dál ges geassemánu 26. beaivvi 1851 .
Det hadde vært biskopskifte .
Lei boahtán ođđa bisma .
Kjerschow var avløst av Juell .
Kjerschow sadjái lei boahtán Juell .
Det ble videre opplyst at det var godt håp om å få en samelærer etter Mortensen « i Loppa samiske og Øksfjord skoledistrikt » .
Čuvgejuvvui maid ahte lei buorre doaivva gávdnat sámi oahpaheaddji Mortensena sadjái « Láhpi sámi ja Ákšovuona skuvlabiirii » .
Der hadde ikke vært ført noen skolejournal på grunn av lærernes « Uskrivedyktighed » .
Ii lean čállojuvvon skuvlajournála oahpaheddjiid « váilevaš čállinmáhtu » sivas .
Samtidig med Jens Mortensen har det også vært en samelærer i Bergsfjord .
Oktanaga Jens Mortenseniin lea maid leamaš sámi oahpaheaddji Beasfearddas ( Jogas ) .
Det var Johan Peder Pedersen som bodde i Hommelvik i Bergsfjord , og som må ha gått av som lærer omkring 1850-tallet .
Namalassii Johan Peder Pedersen , gii ásai Hommelviikkas , ja gii ferte lean luohpan oahpaheaddjin birrasiid 1850-logus .
Stockfleths bøker ble nå brukt i undervisningen i sameskolen .
Stockfletha girjjit geavahuvvojedje dál buot sámeskuvlla oahpahusas .
Den nye biskopen hadde ingen innvendinger mot det .
Ođđa bismmas ii leat mihkkege vuosteháguid dasa .
To år senere er J. Wetlesen prost i Vestfinnmark .
Guokte jagi maŋŋil lea J. Wetlesen Oarje-Finnmárkku proavás .
Han konstaterer at det står dårlig til med kunnskapene hos samebarna i Loppa .
Son gávnnaha ahte sámi mánáin Láhpis lea heittot máhttu .
Han mener at årsaken er å finne i sameskolelærerens mangel på « iver i sitt kall » , og i foreldrenes sløvhet og fattigdom .
Su oaivila mielde lea dasa sivvan ahte sámeskuvlaoahpaheaddjis váilu « beroštupmi iežas gohččumii » , ja go váhnemat leat nu šlunddit ja geafit .
Det var tydelig at biskopen ville ha tilsyn med det som skjer med kristendomsundervisningen i skolen .
Lea čielggas ahte bisma dáhtui bearráigeahččat skuvlla risttalašvuođa oahpaheami.1854:s lea son fas galledanmátkkis Láhpis .
Han finner ut at samebarna står tilbake i kunnskaper og lesning , enda de har hatt en språkkyndig lærer .
Son gávnnaha ahte sámi mánát leat bázahallan oahpu ja lohkama dáfus , vaikko sis leamaš giellačeahppi oahpaheaddjin .
Helt uvitende var to barn som etter ønske av foreldrene var blitt undervist i norsk , de forsto ikke noe av det de forsøkte å pugge , forklarte læreren .
Áibbas diehtemeahttunvuođas leigga guokte máná geaid váhnemat ledje sihtan oahpahit dárogillii , ja soai eaba ipmirdan maidege das maid oahpahalaiga bajiloaivvi , čilgii oahpaheaddji .
Sogneprest Meyer fikk nå vite at han ikke måtte la foreldrene bestemme hvilket språk barrna skulle undervises på .
Suohkanbáhppa Meyer beasai ge de gullat ahte sus ii ábuhan diktit váhnemiid mearridit makkár gillii sin mánáid galggai oahpahit .
Biskopen var en mektig mann .
Bisma lei fámolaš olmmoš .
Meyer skriver således i et brev , datert 1.12.1848 – etter å ha vært her et halvt år , – at samene i Loppa er « nedsunket i Råhed og Armod » , men at de mer opplyste av dem kan tale norsk .
Nu čállá ge dasto Meyer reivves , mii lea beaiváduvvon 1.12.1848 – go lea leamaš dáppe jahkebeali , – ahte Láhpi sámit leat « vudjon garra ja vártnuhis dillái » , muhto čeahpimusat sis gal máhttet hupmat dárogiela .
Han tar kunnskaper i norsk som et tegn på opplysning .
Son mihtidii olbmo bajáščuvgejumi dárogiel máhtuin .
Selv kunne han jo ikke samisk , og kunne derfor ikke snakke med sine sognebarn på deres eget språk , likevel har han funnet ut at de som snakker norsk , er mer opplyste enn de som ikke gjør det .
Ieš son ii gal máhttán sámegiela , ja de ii sáhttán ge hupmat iežas báhpasuohkana mánáiguin sin iežaset eatnigillii , ja liikká son lea gávnnahan ahte sis geat máhttet dárogiela lea eanet diehtu go sis geat eai máhte dan giela .
Våren og sommeren 1850 var seminarlærer A. J. Lasson på en stipendreise i Vest-finnmark .
1850`giđa ja geasi lei semináraoahpaheaddji A. J. Lasson stipeandamátkkis Oarje-Finnmárkkus .
Han var kyndig i samisk , og hovedformålet med hans reise var å studere språket ute blant folket .
Son lei sámegiel čeahppi , ja ulbmil su mátkkiin lei studeret giela olbmuid searvvis .
Men biskopen hadde også bedt ham se på skoleforholdene .
Muhto bisma lei su maid bivdán geahččat skuvladilálašvuođaid .
Lasson besøkte også Øksfjord , og her ble han nærmest rystet over forholdene .
Lasson finadii maid Ákšovuonas , ja maid son doppe oinnii , dat gal hirpmástuhtii su .
Norsk var så godt som ukjent , også blant mennene .
Dárogiella lei eatnasiidda áibbas amas , maiddái dievdduide .
Han forteller at det bor 30 samefamilier i « den to mil lange fjord , der famle omkring i det tykkeste Mørke » .
Son muitala ahte doppe ásset 30 sámi bearraša « dan guokte miilla guhkkosaš vuotnagáttis , geat ráivot suohkadeamos seavdnjadasas » . .
Vi har fått vite litt om visitasen i Loppa i 1849 , der prost Aars og sogneprest Meyer hadde funnet ut at de samebarn som utelukkende var undervist på samisk , kunnskapsmessig sto langt tilbake i forhold til de som var blitt undervist på norsk .
Mii leat gullan veaháš galledeami birra Láhpis 1849:s , dalle go proavás Aars ja suohkanbáhppa Meyer leigga gávnnahan ahte dat sámi mánát geat ledje ožžon dušše sámegillii oahpu , ledje máhtolašvuođa dáfus mihá maŋŋelis go sii geaidda lei oahpahuvvon dárogillii .
Vi må ha lov til å tro at sognepresten har forsterket inntrykket ved det han har hevdet overfor prosten .
Orru leamen nu ahte suohkanbáhppa lea iežas vásáhusaid garraseappot vel deattuhan go lea muitalan proavásii .
Men prosten må vel ha hatt en mistanke om at alt ikke var som det ble sagt .
Muhto proavás orru vihkon ahte buot ii leat nu go lei muitaluvvon sutnje .
Året etter var han tilbake i Loppa , og nå gjorde han andre erfaringer .
Maŋit jagi lei son fas Láhpis , ja dál son oaččui doppe eará vásáhusaid .
Det er tydelig at det er Meyers ånd som svever over forsamlingen .
Lea čielggas ahte lea Meyera vuoigŋa mii duddjo čoahkkimis .
I en erklæring av 14. april s.å. til departementet , bruker han lignende uttrykk .
Son geavaha sullasaš cealkagiid go cuoŋománu 14. beaivvi seamma jagi čállá cealkámuša departementii .
De samiske lærebøker « ere inntvungne i Skolen » , og skriftspråket var fremmed både for barn og foreldre .
Sámegiel oahppogirjjit « leat bággejuvvon skuvlii » , ja čállingiella lei amas sihke mánáide ja váhnemiidda .
Loppa kommunestyre med sogneprest Meyer som ordfører , hadde i møte 2. april 1849 erklært norsk for « det eneste Middel til at bibringe Finnerne sand Oplysning og Kultur » .
Láhpi suohkanstivra , man sátnejođiheaddji lei Meyer , lei čoahkkimis 2. beaivvi cuoŋománus 1849 cealkán ahte dárogiella lea « áidna vuohki movt oažžut sápmelaččaid olahit duohta čuvgejumi ja kultuvrra » .
Det var i april måned i 1849 at fornorskningsforkjemperne i Loppa gikk til storaksjon mot det samiske språk .
Ja lei ge cuoŋománnu 1849 go Láhpi dáruiduhttinovddideaddji álggahii garra vuostálastima sámegiela vuostá .
Kjøpmann Hjort Stuwitz – som også var medlem av kommunestyret , skriver den 17. i denne måned , at da han for 30 år siden kom til Loppa , fant han en velopplyst almue .
Giehmánne Hjort Stuwitz – gii maiddái lei suohkanstivraáirras , čállá seamma mánu 17. beaivvi , ahte go son bođii oahpaheaddjin Láhppái 30 jagi das ovdal , de son deaivvadii doppe oalle bures bajásčuvgejuvvon álbmogiin .
Det skyldtes at en norskfødt skolelærer som bare underviste på norsk , hadde vært en dyktig lærer og gjort et godt arbeide .
Sivvan dasa lei ahte dárogiel oahpaheaddji , gii lei riegádeamis dárrolaš , lei oahpahan dušše dárogillii , ja lei leamaš čeahpes oahpaheaddji gii lei bargan buori barggu .
« Nå derimot stod det dårlig til » .
« Muhto dál gal lei heajos dilli » .
Årsaken må søkes i de samiske lærebøker som verken barna eller foreldre forstod , « langt mindre Læreren » .
Jus dasa galgá siva gávdnat , de ferte ohcat dain sámegiel oahppogirjjiin maid eai mánát eai ge váhnemat ipmirdan , « ja guhkkin eret vel oahpaheaddji » .
Også formannskapet i Alta , / Talvik der prost Aars hadde vært ordfører , hadde lite godt å si om Stockfleth .
Ii Álttá / Dálbmeluovtta ovdagoddi ge , gos proavás Aars lei leamaš sátnejođiheaddjin , diehtán beare ollu buriid cealkit Stockfletha birra .
I et vedtak fra 1849 heter det at norsk måtte bli hovedspråket i religionsundervisningen , da det var kjent at flesteparten av samene selv ønsket at barna skulle lære norsk .
Muhtun mearrádusas mii dahkkui 1849:s , celkojuvvo ahte dárogiella galgá leat váldogiellan oskku oahpaheamis , daningo lei dovddus ášši ahte eanas oassi sápmelaččain dáhttot iežaset mánáide dárogiel oahpahusa .
Det er tydelig at samspillet mellom prest og prost har vært i orden , likeså mellom formannskapene i Alta / Talvik og Loppa .
Lea čielggas ahte báhppa ja proavás leaba bures ovttasdoaibman , ja nu maiddái Álttá / Dálbmeluovtta ja Láhpi ovdagottit .
Vi aner hensikten med vedtakene og erklæringene . ...
Mearrádusaid ja cealkámušaid ulbmila sáhttá vuohttit . ... ...
Det var ikke noen tilfredsstillende undervisning samebarna fikk i skolen på den tid , selv under de daværende forhold .
Sámi mánát eai ožžon dohkálaš oahpu skuvllas dien áiggi , eai dalá áiggi dili ektui ge .
Her ser vi bort fra språkundervisningen som i mange tilfeller ingen undervisning var , fordi barna ikke forsto det de leste .
Ja de mii eat geahča ge giellaoahpahussii mii máŋgga oktavuođas ii oba sáhttán ge gohčoduvvot oahpahussan , daningo mánát eai ipmirdan dan maid lohke .
Skoletidens lengde innskrenket seg til 2 å 3 uker undervisning , når det i det hele ble undervist , d.v.s. når det var en lærer til å undervise .
Skuvlaáigi lei gáržžiduvvon 2 dahje 3 vahkkui , jus juo oppanassiige čađahuvvui oahpahus , namalassii jus lei oahpaheaddji gii sáhtii oahpahit .
Seminarlærer Lasson sier i sin innberetning fra den stipendreise han foretok i 1850 at samebarna i Vest-Finnmark kun hadde 4 dage årlig på skolen .
Semináraoahpaheaddji Lasson cealká iežas dieđáhusas stipeandamátkkis maid čađahii 1850:s ahte Oarje-Finnmárkku sámi mánát ledje dušše 4 beaivvi jagis skuvllas .
Undervisningen innskrenket seg i regelen til lesning og religion , det var det barna lærte .
Oahpaheapmi gáržžiduvvui dábálaččat dušše lohkamii ja oskku oahpahussii , dat lei maid mánát ohppe .
Noen bedring i lærersituasjonen i Loppa ble det ikke , selv om lærerskolen var flyttet til Tromsø , og hadde fått langt flere elever enn før .
Láhpis ii gal buorránan oahpaheaddjidilli , vaikko oahpaheaddjiskuvla lei ge sirdojuvvon Romsii , ja lei sadji mihá eanet ohppiide go ovdal .
Lærerne i Loppa – både de som underviste de norske barn og de som underviste de samiske – var enda i 1860 da den nye loven om almuesskolen kom , uten utdanning .
Láhpi oahpaheddjiin – sihke sis geat oahpahedje dáru mánáid ja sis geat oahpahedje sámi mánáid – váillui oahppu – ain 1860:s go ođđa álbmotskuvlaláhka bođii .
De var så og si hentet inn fra gata .
Sin ledje njulgestaga viežžan geainnuid alde oahpaheaddjin .
Kanskje fikk de litt opplæring eller undervisning av presten , eller av en eldre lærer eller av klokkeren , kanskje de ikke fikk det engang .
Soittii lean ahte báhppa , boarrásit oahpaheaddji dahje luhkkár lea veaháš sin oahpahan , muhto ii leat sihkar ahte sii ožžo oppanassiige oahpu .
Og undervisningen måtte bli deretter .
Ja gal de juo diehtá movt oahpaheapmi šattai .
De fleste av den samiske befolkning som var i absolutt flertall i Loppa , kunne lite eller overhodet ikke norsk . ...
Sápmelaččat ledje čielga eanetlohku Láhpi álbmogis , ja eanas oassi sis eai bálljo máhttán dárogiela dahje eai oppanassiige máhttán dan . ...
Det er sansynligvis nå omkring 1861 , etterat skolen er flyttet og gjenoppbygd på « Nøisomhet » – at Andreas Aslaksen er kommet til Øksfjord som lærer og kirkesanger .
Orru leamen nu ahte lea dáid áiggiid , birrasiid 1861:s , maŋŋil go skuvla lea sirdojuvvon ja ođđasis huksejuvvon « Nøisomhet » báikái – go Andreas Aslaksen boahtá Ákšovutnii oahpaheaddjin ja girkolávlun .
Øksfjord fikk sin kirke i 1848 , og den skal ha en kirkesanger .
Ákšovutnii huksejuvvui girku 1848:s , ja girkus galggai leat lávlunláidesteaddji .
Andreas Aslaksen er same ifølge folketellingen , men « taler godt norsk » . ...
Andreas Aslaksen lei olmmošloguid mielde sápmelaš , gii « hupmá bures dárogiela » . ...
Andreas Aslaksen var lærer i Øksfjord til 1867 , da han måtte gå av fordi kretsen fikk en lærer med utdanning .
Andreas Aslaksen barggai Ákšovuonas oahpaheaddjin 1867`rádjái , de šattai heaitit go dan guvlui bođii oahppan oahpaheaddji .
Det var Lars Edvard Larsen fra Tromsøysund .
Son lei Lars Edvard Larsen gii lei eret Loavganuoris .
Han hadde eksamen fra Tromsø lærerskole , hvor han sansynligvis har fått undervisning i samisk .
Sus lei Romssa oahpaheaddjiskuvllas eksámen , gos son jáhkkimis maid lei lohkan sámegiela .
Han må ha sluttet som lærer like etter 1870 .
Son ferte leat heaitán oahpaheaddjin maŋŋel 1870 .
Det året tok Peder Morten Nuth eksamen ved lærerskolen i Alta , og det heter at han fikk lærerposten i Øksfjord like etter . ... ...
Go dan jagi čađahii Peder Morten Nuth eksámena Álttá oahpaheaddjiskuvllas , ja muitaluvvo ahte son oaččui oahpaheaddjivirggi Ákšovuonas dakka maŋŋelaš . . ... ...
i 1864 kom Lasse Andersen fra Burfjord i Kvænangen hit til Loppa .
1864:s bođii Lasse Andersen Buvrovuonas Návuona suohkanis deike Láhppái .
Han bosatte seg først i Sør-Tverrfjord , senere på Marøya , og ennå senere i Leirvika i Bergsfjord .
Son ásai álggos Bártnatvutnii , ja dasto son fárrii Máreaddjui , ja dan maŋŋel fas Speaidnagohppái ( Leirviikii ) .
Han var same , men « taler norsk meget godt » heter det i folketellingsskjema fra 1865 , der han forøvrig er nevnt som fisker og husmann . ...
Son lei sápmelaš , gii « hupmá hui bures dárogiela » čuožžu 1865`olmmošlohkanskovis , gosa muđui lea merkejuvvon ahte son lei guolásteaddji ja dállodoalli . ...
I 1868 holdt han skole i Sør-Tverrfjord der skolehuset var , og hvor han visstnok også bodde . ...
1868:s lágidii son skuvlla Bártnatvuonas gos skuvlavisti lei , ja gos son vissa ieš maid orui . ...
Det sies at han var lærer helt til han ble avløst av en lærer som hadde eksamen fra en lærerskole .
Daddjojuvvo ahte son barggai oahpaheaddjin gitta dassážii go su sadjái bođii oahpaheaddji geas lei oahpaheaddjiskuvllas eksámen . .
Loppa var på Lasse Andersens tid et « overgangsdistrikt » , og ettersom flertallet av barna i hans krets var samisktalende , skulle undervisningen foregå på samisk .
Lasse Andersena áiggi lei Láhppi dakkár « muhttásanguovlu » , ja go eanas oassi su guovllu mánáin ledje sámegielagat , de galggai oahpahuvvot sámegillii .
Men som det heter i instruksen .
Muhto nugo daddjojuvvo bagadusas .
« Læreren skulle alltid ha for øye at norsk etterhvert skulle bli undervisningsspråket for de viderekommende barn . »
« Oahpaheaddji galggai čađat atnit muittus dan ahte dárogiella dađistaga galggai šaddat oahpahusgiellan mánáid viidásit oahpaheamis . »
Som den pliktoppfyllende mann Lasse var fulgte han nok instruksen .
Lasse lei lágalaš olmmái , ja son gal sihkkarit čuovui dien bagadusa .
Men biskop Essendrop som i 1866 hadde visitas i Loppa , var ikke fornøyd med undervisningen .
Muhto bisma Essendrop gii galledii Láhppái 1866:s , ii lean duhtavaš oahpahemiin .
Han mente at barna hadde fått for mye undervisning på samisk .
Su oaivila mielde lei mánáide oahpahuvvon beare ollu sámegillii .
Instruksens ord om undervisningsspråket synes biskopen å ha glemt .
Bisma ii orron muitimin maid bagadusa sánit dadje oahpahangiela birra .
Lasse Andersen var læstadianer , og hans elever har sikkert fått god undervisning i kristendomskunnskap .
Lasse Andersen lei leastadianalaš , ja son lea sihkkarit oahpahan iežas ohppiide buori risttalašvuođa .
Biskop Skaar ville ha ham til å ta lærerskolen , men Lasse syntes han var for gammel til det .
Bisma Skaar áiggui oččodit su oahpaheaddjiskuvlii , muhto Lasse mielas lei son beare boaris skuvlii álgit .
Vi har allerede nevnt Peder Morten Nuth .
Mii leat juo namuhan Peder Morten Nutha .
For å skaffe flere lærere til « overgangsdistriktene » i Finnmark , ble det i 1863 opprettet en lærerskole i Alta .
Oažžun dihtii eanet oahpaheddjiid « Finnmárkku muhttásanguovlluide » , ásahuvvui 1863:s oahpaheaddjiskuvla Áltái .
Denne skolen ble lagt ned i 1870 bare etter 7 års virksomhet etter å ha utdannet 25 lærere .
Diet skuvla loahpahuvvui 1870:s , go lei leamaš doaimmas dušše 7 jagi , ja 25 oahpaheaddji ledje čađahan oahpu dan skuvllas .
Om skolens elever skriver rektor Qvigstad : « Elevene var saa godt som alle finsk- og kvænsktalende og deres Færdighet i Norsk ved Optagelsen meget tarvelig » .
Skuvlla ohppiid birra čállá rektor Qvigstad : « Dadjat juo buot oahppit ledje sámegielagat – ja kveanagielagat ja sin dárogielamáhttu lei viehka fuotni dalle go bohte ja álge oahppin » .
Lærer Nuth hørte til det siste kullet av Alta lærerskoles elever .
Oahpaheaddji Nuth lei okta dain maŋemusain gii váccii Álttá oahpaheaddjiskuvlla .
I sin omtale av skolen skriver Helge Dahl i Skolestell og språkpolitikk i Finnmark 1814 –1905 , side 161 at Peder Morten Johannessen Nuth var same fra Loppa , men hans modersmål er lappisk og norsk .
Helge Dahl čállá skuvlla birra girjjis Skolestell og språkpolitikk i Finnmark 1814 –1905 , siidu 161 , ahte Peder Morten Johannessen Nuth lei Láhpi sápmelaš , muhto su eatnigiella lea sámegiella ja dárogiella .
Han hadde friplass ( Finnefondstipend ) under skolegangen i Alta , slik de øvrige elever også hadde .
Sus lei nuvttá oahpposadji ( Sámifoanddastipeanda ) go váccii Álttás skuvlla , nugo maiddái dain eará ohppiin ge lei .
Hans far – Johan Peder Pedersen , Hommelvik , – hadde vært sameskolelærer i Bergsfjord . ...
Su áhčči – Johan Peder Pedersen , Hommelviika , – lei leamaš sámeskuvlaoahpaheaddjin Beasfearddas ( Jogas ) . . ...
Det er sannsynlig at han fikk lærer- og kirkesangerposten i Øksfjord så snart han var ferdig med lærerskolen .
Orru leamen sihkar ahte son beasai oahpaheaddji – ja girkolávluvirgái Ákšovutnii dakkaviđe go gearggai oahpaheaddjiskuvllas .
Pr. 31.12.1900 hadde Nuth 29 års tjenestetid i skolen , og han må da ha begynt sin lærergjerning i 1871 .
31.12.1900 rádjái lei Nuth bargan 29 jagi skuvllas , ja danne son ferte ge leat álgán oahpaheaddjibargui 1871:s .
Han må vel til å begynne med ha undervist både i Øksfjord og Nuvsfjord , muligens på 2 steder i begge fjorder . ...
Álggos son várra lea oahpahan sihke Ákšovuonas ja Cukcavuonas , várra guovtti báikkis goappáge vuonas . . ...
Han var den første og eneste same fra Loppa som hadde lærereksamen , han ble også den siste samisktalende lærer her .
Son lei vuosttaš ja áidna sápmelaš Láhpis geas lei oahpaheaddjiskuvllas eksámen , ja son gárttai maid maŋemus sámegiela oahpaheaddjin dáppe .
De lærere som var Nuths samtidige , hadde alle hatt friplasser ved Tromsø lærerskole og hadde der lært samisk .
Buot oahpaheaddjit geat barge seamma áiggis go Nuth , ledje ožžon nuvttá skuvlasajiid Romssa oahpaheaddjiskuvlii ja ledje doppe oahppan sámegiela .
Undervisningssproget skal være norsk , finsk eller kvænsk bruges kun som Hjælpemiddel til at forklare , hvad der er uforstaaelig for Børnene , og ikke i vidre Udstrækning , end Forholdene gjør uomgjengelig fornødent . »
Oahpahangiella galgá leat dárogiella , sámegiella dahje kveanagiella galgá geavahuvvot dušše veahkkegaskaoapmin čilget dan maid mánát eai ipmir , ii ge galgga geavahuvvot eanet go bággodilálašvuođain . »
Det lærerne hadde lært av samisk , fikk de svært lite bruk for .
Nu ahte ii lean beare stuora atnu dan sámegillii maid oahpaheaddjit ledje oahppan .
Heretter er det at fornorskningen setter inn for alvor .
Ja dán áiggi rájes álggahuvvui ge duođalaš dáruiduhttin .
Nr. : 69
Nr. : 69
Lovendringer kan bidra til økt deltakelse ved sametingsvalget
Láhkarievdadus sáhttá váikkuhit dasa ahte eanebut servet sámediggeválgii
Endringer i sameloven vedrørende sametingets valgordning er i dag vedtatt i statsråd .
Odne leat sámelága rievdadusat sámedikki válgaortnega hárrái dohkkehuvvon stáhtaráđis .
– Målsettingen med lovendringene er å sikre større legitimitet og status for Sametinget , og gjennom dette bidra til økt deltakelse ved sametingsvalget , sier arbeids- og inkluderingsminister Dag Terje Andersen .
– Láhkarievdadusa ulbmil lea sihkkarastit stuorát lobálašvuođa ja árvvu Sámediggái , ja dakko bokte váikkuhit ahte eanebut servet sámediggeválgii , dadjá bargo- ja searvadahttinministtar Dag Terje Andersen .
I samme statsråd er endringer i forskrift for sametingsvalget , som har betydning for nominasjonsprosessene , fastsatt .
Seamma stáhtaráđis leat mearriduvvon dat sámediggeválgga láhkaásahusat , main lea mearkkašupmi evttohasaid nammadanproseassaide .
– Lovendringene vil gjøre at mandatfordelingen i Sametinget samsvarer bedre med de avgitte stemmene , sier arbeids- og inkluderingsminister Dag Terje Andersen .
- Láhkarievdadusat dagahit ahte Sámedikki mandáhtajuohku heive buorebut addojuvvon jienaide , dadjá bargo- ja searvadahttinministtar Dag Terje Andersen .
– Revisjon av Sametingets egen valgordning er en sak hvor det er naturlig og hensiktsmessig at Sametinget har betydelig innflytelse .
– Lea sihke lunddolaš ja ulbmillaš ahte Sámedikkis lea mearkkašahtti váikkuhusfápmu Sámedikki iežas válgaortnega ođasmahttii .
Vi har derfor lagt avgjørende vekt på Sametingets syn , fortsetter statsråden .
Danne mii leat bidjan mearrideaddji deattu Sámedikki oidnui , joatká stáhtaráđđi .
Lagtingets vedtak er likelydende med forslaget regjeringen fremmet i odelstingsproposisjonen ( Ot. prp. nr. 43 ( 2007-2008 ) .
Láhkadikki mearrádus lea ideanttalaš dainna evttohusain maid ráđđehus ovddidii odeldiggeproposišuvnnas ( Ot. prp. nr. 43 ( 2007-2008 ) .
Endringsforslagene omfatter blant annet valgkretsinndelingen og mandatfordelingen .
Rievdadusevttohusaide gullet earret eará válgabiirejuogadeapmi ja mandáhtajuohku .
Tallet på valgkretser ved Sametingsvalget foreslås redusert til 7 , fra 13 i dag .
Sámediggeválgga válgabiirriid lohku evttohuvvo vuoliduvvot 13 válgabiirres 7 válgabiirii .
Revisjonen gjør at behovet for ordningen med utjevningsmandater faller bort , og ordningen er fjernet .
Ođasmahttin mielddisbuktá ahte eai dárbbašuvvo dássenmandáhtat ja danne lea dat ortnet loahpahuvvon .
Sametinget vil således igjen ha 39 mandater .
Nappo leat ge fas Sámedikkis 39 mandáhta .
Lovendringene vil bli gjennomført med virkning for sametingsvalget i 2009 .
Láhkarievdadusat čađahuvvojit nu ahte dat gustojit 2009 sámediggeválgii .
Lovendringene forutsetter ytterligere endringer i forskriften om valg til Sametinget .
Láhkarievdadusat gáibidit ahte láhkaásahus Sámedikki válgga birra rievdaduvvo ain eanet .
Departementet tar sikte på en gjennomgåelse av forskriften 2. halvår 2008 , men enkelte forskriftsendringer må fastsettes allerede nå , før nominasjonsprosessene begynner .
Departemeanta áigu geahčadit láhkaásahusa nuppi jahkebealis 2008 , muhto muhtun láhkaásahusrievadusaid ferte dál juo mearridit , ovdalgo evttohasaid nammadanproseassat álggahuvvojit .
Lov- og forskriftsendringene bygger på en rapport fra et faglig ekspertutvalg som er nedsatt av Sametinget , i forståelse med departementet .
Láhka- ja láhkaásahusrievdadusat leat vuođđuduvvon dan fágalaš áššedovdijoavkku raportii , man Sámediggi nammadii , ovttasráđiid departemeanttain .
Sametinget er konsultert i arbeidet med regjeringens lov- og forskriftsforslag og vil bli konsultert i det påfølgende forskriftsarbeidet .
Ráđđehusa láhka- ja láhkaásahusevttohusa barggu oktavuođas leat čađahuvvon konsultašuvnnat Sámedikkiin ja Sámediggi galgá kosulterejuvvot boahttevaš láhkaásahusbarggu oktavuođas .
Lover og regler skal støtte digitale arbeidsformer
Lágat ja njuolggadusat galget doarjut digitála bargovugiid
I dag må du gi uttrykkelig godkjenning dersom du ønsker å motta digital post fra forvaltningen .
Dán áigge don fertet sierra dohkkehit , ahte don sávat oažžut digitála poastta hálddahusas .
I fremtiden vil dette prinsippet snus , slik at digital post blir det vanlige .
Boahtteáiggis dát šaddá nuppi gežiid , nu ahte digitála poasta šaddá váldun .
Regjeringen vil gjennomgå lover og forskrifter for å fjerne unødvendige hindringer mot digitalisering av offentlige virksomheters kommunikasjon , arbeidsform og tjenester .
Ráđđehus áigu rievdadit lágaid ja láhkaásahusaid , amaset hehttet almmolaš doaimmahagaid gulahallama , bargovugiid ja bálvalusaid digitaliserema .
- Mange av dagens lover og forskrifter ble laget på en tid da vi jobbet med penn og papir .
- Ollu dán áiggi lágain ja láhkaásahusain leat ráhkaduvvon dalle go ain barggaimet peannáin ja báhpáriin .
I dag er hverdagen en annen .
Dálá dilli lea earálágan .
Vi jobber på pc-er , kommuniserer elektronisk og arkiverer dokumenter digitalt .
Mii bargat dihtoriiguin , gulahallat elektrovnnalaččat ja vurket dokumeanttaid digitálalaččat .
Om vi skal realisere den digitale forvaltningen , må vi derfor tilpasse regelverket til digitale arbeidsformer og digital kommunikasjon , sier fornyingsminister Rigmor Aasrud .
Jos áigut ollašuhttit digitála hálddahusa , de mii fertet heivehit njuolggadusbuktosa digitála bargovugiide ja digitála gulahallamii , ođasmahttinministtar Rigmor Aasrud dadjala .
Forvaltningsloven stiller i dag krav om at mottaker må godkjenne at enkeltvedtak kan sendes som digital post .
Dálá hálddahusláhka gáibida , ahte vuostáiváldi dohkkeha , ahte ovttaskas mearrádusa sáddejit digitála poastan .
Regjeringen ønsker å snu dette prinsippet slik at post fra forvaltningen kan sendes digitalt med mindre mottakeren har reservert seg mot digital post .
Ráđđehus háliida rievdadit vuogi nu , ahte hálddahus sáhttá sáddet poastta digitálalaččat earret jos vuostáiváldi lea biehttalan sáddemis alcces digitála poastta .
Regjeringen vil også arbeide for at lover og forskrifter skal legge til rette for at informasjon som er levert til én offentlig virksomhet , i større utstrekning enn i dag kan gjenbrukes av andre offentlige virksomheter .
Ráđđehus áigu maid heivehit lágaid ja njuolggadusaid nu ahte dieđuid , mat leat addojuvvon ovtta almmolaš doaimmahahkii , galget sáhttit geavahit eará almmolaš doaimmahagain álkibut go dán áigge .
Det er også behov for å endre lovverket slik at forvaltningen kan bruke informasjon i offentlige fellesregistre mer effektivt , for eksempel opplysninger i Folkeregisteret .
Láhkabuktosa dárbbaša maid rievdadit nu , ahte hálddahus sáhttá beaktileappot geavahit almmolaš oktasaš registariid dieđuid , ovdamearkka dihte Álbmotregistara dieđuid .
- Gjenbruk av opplysningene skal ivareta personvernet til den enkelte innbygger .
- Go dieđuid geavahit máŋgga sajis , de ferte gáhttet ovttaskas ássi persovdnadieđuid .
Bruken skal begrenses til opplysninger som er nødvendige og riktige for det formål det skal brukes til , sier Rigmor Aasrud .
Geavahusa galgá ráddjet dárbbašlaš dieđuide , mat leat rievttes dieđut dan ulbmilii , masa dat geavahuvvojit , Rigmor Aasrud dadjala .
I følge regjeringens digitaliseringsprogram er det en rekke bestemmelser i lover og - forskrifter som begrenser videreutvikling av offentlige , digitale tjenester .
Ráđđehusa digitaliserenprográmmas ovdanbuktojuvvo , ahte lágain ja láhkaásahusain leat ollu njuolggadusat , mat hehttejit almmolaš digitálabálvalusaid ovddideami .
En annen utfordring er at de som utformer regelverk ikke er tilstrekkelig oppmerksom på at utformingen av regelverk må legge til rette for digitale løsninger .
Nuppi dáfus njuolggadusaid hábmejeaddjit eai leat doarvái gozuid alde dan hárrái , ahte njuolggadusaid hábmemis ferte addit vejolašvuođa geavahit digitála čovdosiid .
Regjeringen vil arbeide for at regelverket kan legge til rette for digitalisering .
Ráđđehus áigu bargat dan ovdii , ahte njuolggadusbuvttus sáhttá ovddidit digitaliserema .
I tillegg til tilpasninger i eksisterende regelverk skal forslag til fremtidig lov- og regelverk utformes slik at det understøtter og legger til rette for digitale tjenester .
Dálá njuolggadusbuktosa heiveheami lassin galgá boahtteáiggi láhka- ja njuolggadusbuktosa árvalusaid hábmet nu , ahte dat dorjot ja ovddidit digitála bálvalusaid .
Lover og regler
Lágat ja njuolggadusat
Under lover og regler finner du utvalgte deler av regelverk som er knyttet til Fiskeri- og kystdepartementets ansvarsområder .
Lágaid ja njuolggadusaid vuolde gávnnat lágain válljejuvvon osiid mat čatnasit Guolástus- ja riddodepartemeantta ovddasvástádussurggiide .
For å få en komplett oversikt over lover og forskrifter , henvises det til Lovdata .
Jus háliidat buot lágaid ja láhkaásahusaid logahallama , de geahča Lovdata vuolde .
regjeringen.no har ingen komplett oversikt over gjeldende lover .
Dán siiddus gávnnat lágaid ja láhkaásahusaid sámegillii jorgaluvvon .
En slik oversikt finnes hos Lovdata , der også alle lover og forskrifter finnes i fulltekst .
Oza siiddus www.lovdata.no ollislaš bajilgova buot lágain . Láhka háhkamis ja roggamis minerálavalljodagaid
Nr. : 24/2012
Nr. : 24/2012
Lovforslag om oppfølging av kystfiskeutvalget
Láhkaevttohus riddolávdegotti čuovvoleami birra
Regjeringa har i dag fremmet en lovproposisjon til oppfølging av kystfiskeutvalgets innstilling om retten til fiske i havet utenfor Finnmark .
Ráđđehus lea odne bidjan ovdan láhkaproposišuvnna mo čuovvolit riddolávdegotti árvalusa guolástanvuoigatvuođa birra mearas Finnmárkku olggobealde .
- Jeg er glad for at vi i dag - etter en omfattende og god prosess - legger fram våre forslag og svar til Stortinget i denne viktige saken .
- Lean ilus go mii odne – viiddes ja buori proseassa vuođul – bidjat ovdan iežamet evttohusaid ja vástádusaid Stuorradiggái dán dehálaš áššis .
Forslagene baserer seg på enigheten som ble oppnådd etter konsultasjoner med Sametinget , og vi mener tiltakene vil sikre reelle muligheter til å drive og utvikle tradisjonelt fiske for alle som bor i virkeområdet for tiltakene , sier fiskeri- og kystminister Lisbeth Berg-Hansen .
Evttohusat leat vuođđuduvvon dan ovttamielalašvuhtii maid juvssaimet maŋŋá konsultašuvnnaid Sámedikkiin , ja mii oaivvildit ahte doaibmabijut sihkkarastet duohta vejolašvuođaid čađahit ja ovddidit árbevirolaš guolásteami buohkaide geat ásset doaibmabijuid váikkuhanguovllus , dadjá guolástus- ja riddoministtar Lisbeth Berg-Hansen .
De var samtidig enige om at de har en ulik forståelse av hvor langt de folkerettslige forpliktelsene strekker seg i fiskerispørsmål .
Seammás sii ledje ovttamielalaččat das ahte sis lei iešguđet áddejupmi das man guhkás álbmotrievttálaš geatnegasvuođat gustojit guolástusáššiin .
Sametingets flertall sluttet seg til tiltakene i plenum , med forbehold om ulik tolkning av rettsgrunnlagene .
Sámedikki eanetlohku mieđai doaibmabijuide dievasčoahkkimis , dainna várašumiin ahte riektevuođut áddejuvvojit iešguđet láhkai .
På bakgrunn av enigheten i konsultasjonene legger regjeringen nå fram en proposisjon om endringer i deltakerloven , havressurslova og finnmarksloven for Stortinget .
Ovttamielalašvuođa vuođul konsultašuvnnain ovddida dál ráđđehus Stuorradiggái proposišuvnna rievdadusaid birra oassálastinlágas , mearraresursalágas ja finnmárkkulágas .
Sametingets synspunkter til de folkerettslige spørsmålene er synliggjort i særskilte merknader i proposisjonen .
Sámedikki oainnut álbmotrievttálaš gažaldagaide leat oainnusmahttojuvvon sierra mearkkašumiin proposišuvnnas .
Nærmere om forslagene :
Eanet evttohusaid birra :
Det sentrale i forslagene er at det lovfestes en rett til å fiske – på visse vilkår - for alle som bor i Finnmark , Nord-Troms og andre områder i Troms og Nordland som har hatt sjøsamisk bosetting over en viss tid .
Evttohusain lea dat deháleamos ahte lága bokte nannejuvvo vuoigatvuohta guolástit – dihto eavttuid vuođul – buohkaide geat ásset Finnmárkkus , Davvi-Romssas ja eará guovlluin Romssas ja Nordlánddas gos lea leamaš mearrasámi ássan dihto áiggi .
En slik lovfesting er ikke nødvendig av hensyn til folkeretten eller internrettslig , men regjeringa vil likevel lovfeste en slik rett for å vise den store verdien det kystnære fisket har for utsatte kyst- og fjordområder i nord .
Dakkár láhkamearrideapmi ii dárbbašuvvo álbmotrievtti dihtii dahje siskkáldasrievtti dihtii , muhto ráđđehus áigu dattetge lága bokte mearridit dakkár vuoigatvuođa čájehan dihtii dan stuorra árvvu mii riddolagaš guolástusas lea áitojuvvon riddo- ja vuotnaguovlluide davvin .
I tillegg er det foreslått å tydeliggjøre Norges folkerettslige forpliktelser i havressursloven og deltakerloven og å sette av en tilleggskvote til åpen gruppe i virkeområdet .
Dasa lassin lea evttohuvvon čielggasmahttit Norgga álbmotrievttálaš geatnegasvuođaid mearraresursalágas ja oassálastinlágas ja várret lasseeari doaibmaguovllu rabas jovkui .
For 2011 og 2012 er det allerede satt av 3000 tonn i tilleggskvote .
2011 ja 2012 várás leat juo várrejuvvon 3000 tonna lasseearis .
Videre er det foreslått å opprette en fjordfiskenemnd for Finnmark , Troms og Nordland .
Viidáseappot lea evttohuvvon ásahit vuotnaguolástuslávdegotti Finnmárkku , Romssa ja Nordlándda várás .
Nemnda vil ikke ha beslutningsmyndighet , men vil kunne bli en viktig rådgiver for nasjonale myndigheter , og styrke den lokale innflytelsen i fiskeriforvaltningen .
Lávdegottis ii galgga leat mearridanváldi , muhto dat sáhttá šaddat dehálaš ráđđeaddin nationála eiseválddiide , ja nannet báikkálaš váikkuhanfámu guolástushálddašeapmái .
Det vil jobbes videre med å etablere en rammeavtale mellom Fiskeri- og kystdepartementet og Sametinget om konsultasjoner .
Guolástus- ja riddodepartemeantta ja Sámedikki gaskasaš konsultašuvnnaid rámmašiehtadusa ásahanbargu jotkojuvvo .
Arbeidsområdene til fjordfiskenemnda , og vektlegging av dens uttalelser , vil bli vurdert i dette arbeidet .
Vuotnaguolástuslávdegotti bargoviidodagat , ja dan cealkámušaid deattuheapmi , galgá árvvoštallojuvvot dán barggus .
For å legge til rette for at fiskere får utnyttet lokale ressurser er det foreslått å innføre et forbud mot fiske innenfor fjordlinjene for fartøy over 15 meter , men med muligheter for å gjøre unntak .
Láhčin dihtii vejolašvuođaid dasa ahte guolásteaddjit besset ávkkástallat báikkálaš resurssaiguin , lea evttohuvvon ásahit gildosa guolásteami vuostá vuotnalinnjáid siskkobealde fatnasiidda mat leat guhkit go 15 mehtera , muhto spiehkastanvejolašvuođain .
Til sist er det foreslått at krav om anerkjennelse av enerett eller fortrinnsrett til fiskeplasser som i dag kan framsettes for domstolene , nå skal kunne framsettes for Finnmarkskommisjonen .
Loahpas lea evttohuvvon ahte gáibádusa dohkkehit áidnavuoigatvuođa dahje ovddu bivdosajiide maid dál sáhttá ovddidit duopmostuoluide , dál galgá sáhttit ovddidit Finnmárkkukommišuvdnii .
Om dette er aktuelt for områdene utenfor Finnmark vil måtte vurderes i forbindelse med oppfølgingen av Samerettsutvalget II.
Ferte Sámi vuoigatvuođalávdegotti II čuovvoleami oktavuođas árvvoštallat lea go dát áigeguovdil guovlluide Finnmárkku olggobealde .
Luft- , post- og teleavdelingen
Áibmo- , poasta- ja teleossodat
[ Samferdselsdepartementet ]
Ekspedišuvdnahoavda
Luft- , post- og teleavdelingen
[ Johtalusdepartemeanta ]
Luftfartsseksjonen ( LS )
Áibmojohtolatsekšuvdna
[ Samferdselsdepartementet ]
[ Johtalusdepartemeanta ]
Post- og teleseksjonen ( PTS )
Poasta- ja telesekšuvdna
Randi Nordback Madsen og Trygve Madsen :
Randi Nordback Madsen ja Trygve Madsen :
Skolen for samer sett fra mange vinkler
Skuvla sámiid várás gehččon máŋgga láhkai
Trygve og Randi Nordback Madsen foran hytta deres i Bassevuovdi , Karasjok , påska 2003 .
Trygve ja Randi Nordback Madsen čuččodeame barttaska ovddabealde Bassevuovddis Kárášjogas , 2003 beassážat .
Det finnes knapt et ektepar som har så allsidige opplevelser med skolen for samiske elever som Trygve og Randi Nordback Madsen .
Eai dáidde leat galle dakkár náittosguimmeža , geain leat nu iešguđetlágan vásáhusat sámi mánáid skuvlavázzimis , go Trygve Madsenis ja Randi Nordback Madsenis .
Til sammen representerer de erfaringer fra roller som elev , student , forelder , lærer i grunnskole og videregående skole , rektor , skoledirektør og konsulent i departementet .
Sudnos leat oktiibuot vásáhusat sihke oahppin , studeantan , váhnemin , vuođđoskuvlla ja joatkkaskuvlla oahpaheaddjin , rektorin , skuvladirektevran ja departemeantta konsuleantan .
De har arbeida på så forskjellige steder som Kautokeino , Karasjok , Lebesby , Vadsø og Oslo .
Soai leaba bargan máŋgga báikkis nugo Guovdageainnus , Kárášjogas , Davvesiiddas , Čáhcesullos ja Oslos .
Randi Nordback Madsen er født i 1930 og oppvokst i Follafoss i Nord-Trøndelag .
Randi Nordback Madsen riegádii 1930:s ja bajásšattai Follafossas Davvi-Trøndelágas .
Da hun for første gang møtte samiske elever , kunne hun ikke et ord samisk .
Go son vuosttaš geardde deaivvadii sámi ohppiiguin , de ii máhttán sánige sámegiela .
Trygve Madsen er født i 1927 og oppvokst i Kautokeino , der far hans var lærer .
Trygve Madsen riegádii 1927:s ja bajásšattai Guovdageainnus , gos su áhčči lei oahpaheaddjin .
Hjemmespråket var norsk , men han lærte samisk fra den tidligste barndommen .
Ruovttugiella lei dárogiella , muhto son oahpai sámegiela mánnán juo .
– Ingen hadde fortalt om andre språk enn norsk
– Ii oktage lean muitalan eará gielaid birra go dárogiela
– Folkeskolen min var den gamle landsfolkeskolen , forteller Randi .
– Mu álbmotskuvla lei boares giliálbmotskuvla , muitala Randi .
– Vi gikk annenhver dag , og på de dagene som det ikke var skole var jeg med familien i forskjellig slags arbeid , bl.a. skogplanting .
– Mii vácciimet skuvlla juohke nuppi beaivvi , ja daid beivviid go ii lean skuvla , de ledjen bearrašan mielde bargamin máŋggalágan bargguid , ee. gilvviimet muoraid .
Etter folkeskolen ville jeg gå videre på skoler , men det var det heller lite støtte for i lokalmiljøet .
Maŋŋá álbmotskuvlla , de háliidin joatkit skuvlavázzima , muhto báikkálaš birrasis lei unnán doarjja dasa .
Likevel kom jeg meg avgårde og tok gymnas i Oslo .
Datte bessen mátkái ja gearggahin gymnása Oslos .
Etter gymnaset søkte jeg lærerskolen , men kom ikke inn fordi jeg var for ung .
Maŋŋá gymnása ohcen oahpaheaddjiskuvlii , muhto in beassan dohko álgit go ledjen menddo nuorra .
Derimot fikk jeg jobb som erstatningslærer i Finnmark .
Baicca bessen bargui Finnmárkui sadjásašoahpaheaddjin .
Det var et sjokk .
– In diehtán ollenge mii mus lei vuordagis .
Ingen hadde fortalt meg at jeg kunne møte elever som snakket noe annet enn norsk .
Ii oktage lean muitalan munnje ahte doppe sáhtán deaivvadit ohppiiguin geat hálle eará giela go dárogiela .
Men det viste seg at en stor del av elevene var samisktalende og norskkunnskapene var det heller skralt med .
Ja čájehuvvui ahte eanaš oahppit ledje sámegielagat ja dárogiela gal máhtte unnán .
Jeg har etterpå lurt på om de i det hele lærte noe av meg det året jeg var der .
Mun lean maŋŋá jurddašan ahte ohppe go son sii maidege dan jagi go mun ledjen doppe .
Dette året gjorde et enormt inntrykk .
Diet jahki bisánii munnje muitui .
Jeg forsto at noe var bort i veggene galt , når man kunne ta artium [ Examen artium = eksamen fra gymnas , studiekompetanse .
Áddejin ahte juoga lei áibbas endorii , go Norggas sáhtii oažžut artiuma [ Examen artium = gymnásaeksamen , dárbbašlaš eksámen beassat universitehtii .
Uttrykket gikk av bruk etter at Lov om videregående opplæring blei innført i 1976. ] i Norge uten å få høre at det fantes landsmenn som snakket andre språk enn norsk .
Vástidii sullii dálá joatkkaskuvlla oppalašfágalaš suorggi eksamenii . ] gulakeahttá ahte doppe leat seamma riikka olbmot , geat hálle eará giela go dárogiela .
Etter et år som erstatningslærer dro Randi til lærerskolen på Levanger .
Go Randi lei bargan jagi sadjásašoahpaheaddjin , de manai Levangerii oahpaheaddjiskuvlii .
Erfaringene fra Finnmark gjorde at hun da som særoppgave i pedagogikk skrev om opplæring for samiske elever .
Finnmárkku vásáhusaidis geažil son dalle čálii pedagogihka sierrabargun sámi ohppiid oahpahusa birra .
Oppgaven har hun ennå tatt vare på , og når vi kommer på besøk til Hønefoss , får vi se den .
Dát bargu lea sus ain áimmuin , ja go galledat su Hønefossas , de beassat geahčadit dan .
Ut fra at den er skrevet tidlig på 1950-tallet er det et imponerende arbeid , og et klart oppgjør med den fornorskingspolitikken som da dominerte og som hun selv hadde vært med å sette ut i livet i skolen .
Go jurddaša ahte dat lea čállojuvvon 1950-logu álggogeahčen , de dat lea vuđolaš bargu , ja dat suokkardallá dáruiduhttinpolitihka mii dalle jođihuvvui ja man son ieš lei searvvis dahkamin duohtan skuvllas .
I oppgaven sammenligner hun lesehastighet hos elever ved skoler i Indre Finnmark og i Trøndelag .
Dán barggus son buohtastahttá Sis-Finnmárkku ja Trøndelága skuvllaid ohppiid lohkanleavttu .
– Det var slik man tenkte den gang , sier hun nå .
– Nu dalle jurddašedje , dadjá son dál .
– Ut fra det man nå vet om lesing og forståelse , kan man si at dette ikke ga et rett bilde .
– Dan maid mii dál diehtit lohkama ja áddema birra , de sáhttá dadjat ahte dát ii addán rivttes gova .
Det var ikke lesehastigheten , men forståelsen som skulle vært målt .
Ii leat lohkanleaktu , muhto ádden mii livččii galgan mihtiduvvot .
Tospråklig bare i kristendom
Guovttegielalaš dušše risttalašvuođas
Trygve vokste opp og gikk på skole i et ganske annet miljø :
Trygve šattai bajás ja váccii skuvlla áibbas eará birrasis :
– Foreldrene mine kom fra Salten i Nordland til Kautokeino i 1920 .
– Mu váhnemat fárrejedje Sálttus Guovdageidnui jagis 1920 .
Far min . , Ludvig Madsen , var lærer , mens mor var hjemme med fem barn og fjøs .
Mu áhčči , Ludvig Madsen , lei oahpaheaddji , ja eadni lei ruovttus viđain mánáin ja doalai náveha .
Far leste samisk med presten Smith , og snakket etter hvert språket flytende .
Áhčči logai sámegiela báhppa Smithain , ja hállagođii sámegiela njuovžilit .
Foreldrene mine ble i Kautokeino frem til evakueringa i 1944 .
Mu váhnen-guovttos ásaiga Guovdageainnus gitta eváhko rádjai 1944 .
Da dro de til hjemtraktene sine i Salten .
Dalle soai fárriiga ruovttuguvlui Sáltui .
Far fikk jobb som lærer der , og der ble de boende .
Áhčči beasai oahpaheaddjin dohko , ja dohko soai ásaiduvaiga .
På skolen i Kautokeino hadde vi fire lærere .
Guovdageainnu skuvllas mis ledje njeallje oahpaheaddji .
Ved siden av far var det Anders Bongo , Alfred Larsen og Marit Grønolen .
Áhči lassin ledje Anders Bongo , Alfred Larsen ja Marit Grønolen .
Hun var den eneste av dem som ikke snakket samisk .
Marit Grønolen lei áidna sis gii ii hállan sámegiela .
I kristendom hadde vi tospråklige bøker , både katekisme , bibelhistorie og ikke minst Bibelen .
Risttalašvuođas ledje mis guovttegielalaš girjjit , sihke katekisma , biibbalhistorjá ja dieđusge Biibbal vel .
Vi kunne lese og si frem leksen på det språket vi ville .
Mii sáhtiimet lohkat ja muitalit jitnosit ruovttubihtáid dan gillii masa háliideimmet .
Ellers var lærebøkene bare på norsk , men lærerne brukte mye samisk i undervisningen , i alle fall frem til 4.–5. klasse .
Muđui mis ledje dušše dárogiel oahppogirjjit , muhto oahpaheaddjit geavahedje ollu sámegiela oahpahusas , ainjuo gitta 4.–5. luohká rádjai .
Det var ikke lett å få videre utdanning for oss som vokste opp i Indre Finnmark i den tiden .
Midjiide , geat ásaimet Sis-Finnmárkkus , ii lean álki álgit joatkkaohppui dan áigge .
Før krigen var det bare to fra Kautokeino som fikk realskole .
Ovdal soađi vácciiga dušše guovttis realskuvlla .
Den ene var min søster , den andre var Edel Hætta Eriksen .
Nubbi lei mu oabbá , ja nubbi gis Edel Hætta Eriksen .
[ Se Edel Hætta Eriksens fortelling i Samisk skolehistorie 1 . ]
[ Geahča Edel Hætta Eriksena muitalus , Sámi skuvlahistorjá 1 . ]
Jeg ville bli lærer , men det var ingen enkel sak å få til .
Mun áigon šaddat oahpaheaddjin , muhto dat ii lean mihkkege álkes áššiid .
I Kautokeino fikk jeg bare 6 års folkeskole .
Guovdageainnus in ožžon go 6 jagi álbmotskuvlla .
For å komme videre dro jeg til Trøndelag .
Vai beasan joatkit , de vulgen Trøndelagii .
Der tok jeg handelsskolen på Levanger og et 2 måneders puggekurs ved Skogn folkehøgskole , beregnet på opptaksprøven for lærerskolen .
Doppe Levangeris mun vázzen gávpeskuvlla ja Skogn álbmotallaskuvllas gis guovttemánnosaš bajilmáhttinkurssa , mii lei jurddašuvvon oahpaheaddjiskuvlii sisabeassangeahččaleami várás .
I tillegg tok jeg norsk og regning som korrespondansekurs mens jeg var i militæret .
Dasa lassin vel čađahin dárogiela ja rehkenastima korrespondánsakurssaid go ledjen militearas .
Med dette kom jeg inn på 4-årig lærerskole i Levanger .
Dát dagahedje ahte bessen álgit Levangerii 4-jagi oahpaheaddjiskuvlii .
Her traff jeg for øvrig Randi , som gikk på 2-årig linje .
Doppe moai Randiin gávnnadeimme , son váccii 2-jagi suorggi .
Siste året på lærerskolen tok jeg også skolesanglærereksamen ved Musikkonservatoriet i Trondheim .
Maŋimuš jagi oahpaheaddjiskuvllas válden maiddái skuvlalávlunoahpaheaddjieksámena Troandima Musihkkakonservatorias .
Fra 1953 til 1955 arbeidet Trygve Madsen som lærer i Karasjok og skoleåret 1955/56 arbeidet begge i Malm i Nord-Trøndelag .
1953`rájes 1955`rádjai Trygve barggai oahpaheaddjin Kárášjogas ja skuvlajagi 1955 barggaiga goappašagat Malmas Davvi-Trøndelágas .
Fra 1956 til 1958 arbeidet Trygve som programsekretær i sameradioen , som da var en del av NRK-Finnmark i Vadsø .
1956`rájes 1958`rádjai Trygve Madsen barggai prográmmačállin sámeradios , mii dalle lei oassin NRK-Finnmárkkus Čáhcesullos .
Der var han den første og eneste som var ansatt på full tid med ansvar for samiske sendinger .
Doppe son lei vuosttaš ja áidna bargi , gii barggai ollesáiggi ja sus leige ovddasvástádus sámi sáddagiidda .
– Vi hadde Erling Hirsti som nyhetsoppleser , Agnes Øwre hadde husmorprogram og bror min . , Erland Madsen , hadde jordbruksprogram .
– Mis lei Erling Hirsti gii logai ođđasiid , Agnes Øwre ráhkadii dálueamitprográmmaid ja mu viellja Erland Madsen lágidii gis eanadoalloprográmmaid .
Selv hadde jeg barneprogram i tillegg til ansvar for organiseringa .
Mus alddán lei mánáidprográmma lassin ovddasvástádus organiseremii .
Skolespørsmål var lite omtalte i programmene , vi fortalte litt om hva Samekomiteen arbeidet med , men selve innstillingen fra komiteen kom ikke før etter at jeg sluttet der .
Skuvlaáššit unnán gullojedje dáin prográmmain . Mii muitaleimmet veahá das maid Sámelávdegoddi barggai , muhto lávdegotti árvalus ii boahtán ovdalgo mun heiten doppe .
Felles arbeidsplasser i Karasjok
Oktasaš bargosajit Kárášjogas
Fra 1958 til 1960 var de begge ansatt ved Grensen skole i Karasjok kommune , Trygve som styrer og Randi som lærer .
Áigodagas 1958-60 barggaiga goappašagat Rájá skuvllas Kárášjoga gielddas , Trygve lei jođiheaddjin ja Randi oahpaheaddjin .
I 1960 flyttet de til Karasjok skole på kirkestedet , der de fikk de samme rollene .
1960:s fárriiga Kárášjoga skuvlii , mii lei márkanbáikkis , doppe soai barggaiga seamma bargguid .
Dette var en tid med mye strid .
Dát lei dakkár áigi goas ledje ollu riiddut .
Fornorskningspolitikerne slo ned på alt som smakte av samisk i skolen .
Dáruiduhttinpolitihkkárat vašuhedje buot mii jo leaččai sámegillii gullevaš skuvllas .
– Jeg husker at en lærer som het Eivind Tønnesen hadde latt elevene skrive noen samiske ord , forteller Trygve .
– Muittán ovtta oahpaheaddji gean namma lei Eivind Tønnesen , ja gii lei suovvan ohppiid čállit moadde sámegiel sáni , muitala Trygve .
– Da tok fornorskningstilhengerne det opp i skolestyret og ville at denne læreren skulle få en reprimande .
– Dan gal dáruiduhttindoarjaleaddjit válde ovdan skuvlastivrras ja háliidedje ahte oahpaheaddji galggai cuiggoduvvot .
Så hard var fornorskingspolitikken som dominerte i kommunen .
Nu garas lei dáruiduhttinpolitihkka mii dalle lei fámolaš gielddas .
Sang og musikk i skolen
Lávlun ja musihkka skuvllas