pere/sami_parallel huggingface dataset:
I 2000 – 2002 gjennomførte Nordisk Samisk Institutt et språkbadprosjekt i en barnehage i Sevettijärvi i Finland .
Jagiid 2000 – 2002 čađahii Sámi Instituhtta giellalávgunprošeavtta muhtin mánáidgárddis Čeavetjávrris Suomas .
Prosjektet var en del av et internasjonalt forsk ­ningsarbeid for truede språk .
Prošeakta lei oassin riik ­kaidgaskasaš dutkanbarggus áitojuvvon gielaid ektui .
I dag gis det opplæring i og på skoltesamisk i skolen i Sevettijärvi .
Dál lea oahppu nuortalašgillii ja nuortalašgielas Čeavetjávrri skuvllas .
Det er utviklet læremidler til undervisningsformål .
Oahpahussii leat ráhkaduvvon oahpponeavvut .
Sameministrene og sametingspresidentene i Finland , Norge og Sverige tildelte i 2006 den nordisk samiske språkprisen – Gollegiella – til Jouni Mosnikoff fra Sevettijärvi for hans mangeårige innsats for skoltesamisk språk og utvikling av læremidler .
Sámeministarat ja Suoma , Norgga ja Ruoŧa sámediggepresideanttat geigejedje 2006:s davviriikkalaš sámi giellabálkkašumi – Gollegiella – čeavetjávrelažžii Jouni Mosnikoffii su máŋgga jagi áŋgirvuođa nuortalaš giela ja oahpponeavvuid ráhkadeami ovddas .
Østsamenes / skoltesamenes fellesskap vil kunne utvikles ved å legge til rette for språklige , kulturelle og næringsmessige tiltak , herunder grense ­overskridende samarbeid mellom østsamiske / skoltesamiske miljøer og aktuelle myndigheter .
Nuortalaččaid / golttáid searvevuohta sáhttá ahtanuššat go láhčá gielalaš , kultuvrralaš ja ealáhuslaš doaibmabijuide , maiddái rádjarasttildeaddji ovttasbargui gaskal nuortalaččaid / golttáid birrasiid ja guoskevaš eiseválddiid .
Det er uttrykt interesse for revitalisering av østsamisk språk og kultur i Norge .
Lea beroštupmi ealáskahttit nuortalašgiela ja kultuvrra Norggas .
Aktuelle tiltak vil bli utformet i dialog med østsamene og Sametinget .
Ráđđehus áigu ovttas Sámedikkiin čuovvolit dán ášši Suoma eiseválddiid ektui .
Ett tiltak kan være å legge forholdene til rette for etablering av et språksenter i tilknytning til Østsamisk museum .
Ráđđehus lea 2008:s várren ruđa nannet nuortalašgiela ja - kultuvrra . áigeguovdilis doaibmabijut hábmejuvvojit ovttas nuortalaččaiguin ja Sámedikkiin .
Østsamisk museum i Neiden er av Sametinget valgt til det samiske tusenårsstedet .
Okta doaibmabijuin sáhttá leat láhčit dili nu ahte ásahuvvo giellaguovddáš Nuortalaččaid musea oktavuođas .
Byggingen ble igangsatt sommeren 2007 og grunnsteinsnedleggelse ble foretatt i august .
Nuortalaš musea Njávdámis lea Sámediggi válljen sámi duhátjahkebáikin . Huksemat álge 2007 geasi ja vuođđogeađgebidjan lei borgemánus .
Bygget skal stå ferdig i 2008 .
Gárdin galgá leat gárvvis 2008:s .
Østsamisk museum vil være et viktig senter for revitalisering av østsamisk / skoltesamisk språk og kultur , og for kulturutveksling og grenseoverskridende samarbeid med skoltesamer i Finland og Russland .
Nuortasámi musea šaddá dehálaš guovddážin nuortalaš / golttáid giela ja kultuvrra ealáskahttimis , ja kulturlonohallamis ja rádjarasttildeaddji ovttasbarggus nuortalaččaiguin Suomas ja Ruoššas .
2.2.2 Østsamiske / skoltesamiske næringer
2.2.2 Nuortalaš / golttáid ealáhusat
På slutten av 1970-tallet fremmet østsamene / skoltesamene krav om å få reetablere reindriften i sitt gamle område , som de mistet råderetten til i 1929 .
1970-logu loahpageahčen geigejedje nuortalaččat / golttáid gáibádusa beassat ođđasit álggahit boazodoalu iežaset ovddeš guovllus , mas masse ráđđejumi 1929:s .
Både reindriftsforvaltningen og domstolene slo fast at de aktuelle østsamer / skoltesamer hadde rett til reindrift , jf. NOU 1997 : 4 punkt 7.7.2 .
Sihke boazodoallohálddahus ja duopmostuolut nannejedje ahte daid nuortalaččain / golttáin lea vuoigatvuohta boazodollui , gč. NOU 1997 : 4 čuokkis 7.7.2 .
De har imidlertid ikke hittil fått reetablert tradisjonell reindrift i dagens form , fordi det ikke har vært ledige driftsenheter i området .
Sii eai leat almmatge dássážii ožžon ođđasit álggahit árbevirolaš boazodoalu dálá hámis , go eai leat leamaš guoros doalloovttadagat dán guovllus .
Det har vært ønske fra østsamisk / skoltesamisk hold om å starte en mindre turistbasert reindrift .
Nuortalaččaid / golttáid beales lea leamaš sávahahtti álgit uhcit turistavuođđuduvvon boazodoalu .
Dersom slik virksomhet ikke kan innordnes innenfor reindriftslovens ordinære system med krav om for eksempel siidaandel ( driftsenhet er i ny reindriftslov erstattet med siidaandel ) , har loven en hjemmel for dispensasjon i § 9 tredje ledd .
Jus diekkár doaimma ii sáhte heivehit boazodoallolága dábálaš vuogádahkii , mas gáibiduvvo omd. siidaoassi ( boazodoalloovttadaga sadjái lea ođđa boazodoallolágas boahtán siidaoassi ) lea laga § 9 goalmmát lađđasa vuođul vejolaš sierralobi addit .
Dispensasjon forutsetter at særlige grunner foreligger , og avgjørelsesmyndigheten tilligger reindriftsstyret .
Sierralohpi eaktuda ahte leat erenomáš sivat , ja mearridanváldi gullá boazodoallostivrii .
Samerettsutvalget påpekte i sin andre delinnstilling ( NOU .
Sámi vuoigatvuođalávdegoddi čujuhii nuppi oasseárvalusastis ( NOU .
1997 : 4 ) østsamenes særlige utsatte og svake stilling , og behandlet en rekke forslag som er begrunnet i behovet for å bevare og utvikle den særegne østsamiske kulturen .
1997 : 4 ) nuortalaččaid ere ­nomáš uhkiduvvon ja heajos dili ja meannudii máŋga árvalusa mat leat vuođustuvvon dárbui bisuhit ja ovddidit dan rievddalmas nuortasámi kultuvrra .
I Ot.prp. nr. 53 ( 2002 – 2003 ) om finnmarksloven ble spørsmålene drøftet , men det ble konkludert med at det ikke lå til rette for spesielle tiltak .
Od.prp. nr. 53 ( 2002 – 2003 ) finnmárk-kulága birra ságaškuššojuvvo áššiid birra , muhto loahppacealkka lei ahte eai galgga sierra doaibmabijut dasa .
Ny reindriftslov ble vedtatt våren 2007 .
Ođđa boazodoalloláhka dohkkehuvvui 2007 giđa .
Kilde : Heidi B. Andersen , Nordland fylkeskommune
Das eai leat nuortalaččaid boazodollui biddjon duvdosat .
Laksefisket er i dag basert på turistfiske , og inntektene fordeles på de som er medlemmer av « Neidenelvens fiskefellesskap » .
Luossabivdu lea dál turisttaid bivddu vuođul , ja boahtu juogaduvvo daid gaskkas guđet leat « Neidenelvens fiskefellesskap » ( Njávdanjoga bivdoovt-tastusa ) miellahtut .
Det tradisjonelle østsamiske / skoltesamiske kastenotfisket ( livjelakfisket ) er i dag blitt et fellesfiske for de som eier og dyrker jord i Neiden-dalføret .
árbevirolaš nuortalaš / skoaltalaš vihildannuohttebivdu ( livjelakfisket ) lea dál šaddan oktasašbivdun sidjiide guđet oamastit ja dikšot eatnamiid Njávdánleagis .
Utbyttet fra dette fisket , og inntektene fra salg av fiskekort til turister , fordeles på medlemmene .
Dán bivdima sálaš , ja turisttaide bivdogoarttaid vuovdindienas , juogaduvvo miellahtuid gaskkas .
Gjennom finnmarksloven § 28 har Stortinget vedtatt at det skal utarbeides nye forskrifter for forvaltningen av utøvelse av fiske i Neiden-vassdraget .
Andersen , Nordlándda fylkkasuohkan Finnmárkkulága § 28 bokte lea Stuorradiggi mearridan galgat ráhkadit ođđa láhkaásahusaid Njávdančázádaga bivdohálddašeapmái .
Hovedutgangspunktet for forvaltning av Neiden-vassdraget ligger i Norges avtale med Finland .
Njávdánčázádaga hálddašeapmi lea vuolgán šiehtadusas mii Norggas lea Suomain .
Finnmarkslovens kap. 4 og Stortingets vedtak angående Tana- og Neidenvassdraget om at lokalbefolkningen har særskilte rettigheter til fiske på grunnlag av lov , alders tids bruk og lokal sedvane , er retningsgivende for regjeringens arbeid .
Finnmárkolága 4 kap. ja Stuorradikki mearrádus Deanu- ja Njávdančázádaga ektui ahte báikeolbmuin leat sierra vuoigatvuođat bivdui lága , áiggiid čađa geavahusa ja báikkálaš vieru vuođul , leat čujuheaddjin ráđđehusa barggus .
Det heter videre i Stortingets vedtak at Kongen ved forskrift kan gi nærmere regler om forvaltning og utøvelse av fisket .
Stuorradikki mearrádusas čuožžu dasto ahte Gonagas láhkaásahusa bokte sáhttá addit dárkilat njuolggadusaid hálddaseami ja bivdima birra .
Nye regler skal legge til rette for en lokal , rettighetsbasert forvaltning av fiskeressursene i samsvar med overenskomster med Finland om fisket .
Ođđa njuolggadusat galget láhčit dili báikkálaš , vuoigatvuođavuođđuduvvon guollevaljiid hálddašeapmái dan mielde mii lea bivddu ektui šiehtaduvvon Suomain .
I andre samiske områder har man hatt god erfaring med samarbeid mellom ulike offentlige myndigheter med sikte på å styrke samisk språk og kultur i området .
Eará sámi guovlluin leat buorit vásáhusat ovttasbargat iešguđet almmolaš ásahusaiguin , nannen dihtii sámi giela ja kultuvrra dan guovllus .
I det østsamiske / skoltesamiske området synes det å være et potensial for samarbeid mellom Finnmark fylkeskommune , Sør-Varanger kommune og Sametinget .
Nuortalaš / skoaltalaš guovllus orrot buorit vejolaš-vuođat ovttasbargat Finnmárkku fylkkagielddain , Mátta-Várjjaga gielddain ja Sámedikkiin .
Det er viktig at dette samarbeidet skjer i dialog med østsamene / skoltesamene og deres organisasjoner .
Lea dehálaš ahte dát bargu lea ovttas nuortalaččai-guin / skoaltalaččaiguin ja sin organisašuvnnaiguin .
I tillegg til arbeid med kultur og språk , er det viktig å se på mulighetene for utvikling av næringsvirksomhet med basis i østsamisk / skoltesamisk kultur , herunder reiselivsvirksomhet .
Lassin kultur- ja giellabargguide , lea dehálaš oai-dnit vejolašvuođaid ovddidit ealahusaid mat leat nuortalaš / skoaltalaš kultuvrra vuođul , dás maid mátkeealáhusdoaimmat .
2.3 Sørsamer
2.3 Lullisápmelaččat
Sørsamiske bosettinger er spredt over et stort område fra og med Rana i nord til og med Femunden i sør .
Lullisámi báikkit lea bieđgguid stuorra guovllus davvin Ránu rájes gitta máttás Femundena rádjai .
I tillegg finnes det en mindre bosetting i Rennebu kommune som driver reindrift i Trollheimen .
Lassin ásset vel muhtimat Rennebu gielddas guđet barget bohccuiguin Trollheimenis . Lullisámi guovllus lea boazodoallu dehálaš .
I det sørsamiske området er reindriften viktig . De fleste familier er i stor grad på en eller annen måte knyttet til reindriften .
Boazoealáhus lea danne dehálaš identitehtamearka lullisápmelaččaide ja lea leamaš ja lea ain lullisámi giela ja kultuvrra bisuheami eaktu .
Reindriften er arealkrevende , og derfor sårbar overfor arealinngrep .
Boazodoallu gáibida eatnamiid , ja lea danne rašši sisabahkkemiidda .
For Nordland og Nord-Trøndelag reinbeiteområder er hovedutfordringen en sikring av arealene og store tap grunnet rovvilt .
Váldohástalus Nordlándda ja Davvi-Trøndelága boazoguohtunguovllui-de lea sihkkarastit areálaid ja hehttet ollu massimiid boraspiiriide .
For Sør-Trøndelag / Hedmark reinbeiteområde er hovedutfordringen å sikre gode driftsmessige forhold , samt tilstrekkelige arealer etter at reindriften gjennom flere rettighetstvister med grunneierne har mistet beiteland ( jf. kap. 20.3.4 om reindrift ) .
Váldohástalus Mátta-Trøndelága / Hedmárkku boazoguohtunguovlluide lea fas sihkkarastit buriid doallodiliid , ja doarvái areálaid maŋŋil go boazodoallu máŋgga vuoigatvuođavertniid bokte eanaeaiggádiiguin massii guohtuneatnamiid ( gč. 20.3.4 kap. boazodoalu birra ) .
Sørsamene har nære forbindelser over riksgrensene .
Máttásápmelaččain leat lagaš oktavuođat riikka ­rájáid rastá .
Blant annet har de tradisjonelle reinflyttinger stort sett skjedd i en øst-vestlig retning , noe som fra gammelt av har medført ekteskapsinngåelse og dermed nære slekts- og familierelasjoner på tvers av riksgrensen .
Earret eará leat árbevirolaš boazojohtimat eanaš leamaš oarjjás-nuorttas , mii dološ rájes lea mielddisbuktán náitalemiid ja nu maid lagaš sohka- ja bearašoktavuođaid riikkarájá rastá .
Sørsamene var pionerer i samisk organisasjonsarbeid .
Máttásápmelaččat ledje njunnošis sámi organisašuvdnabarggus .
Daniel Mortensson og Elsa Laula Renberg , begge sørsamer , tok initiativ til å samle samer fra hele landet i det første samelandsmøtet i 1917 .
Daniel Mortensson ja Elsa Laula Renberg , goappašagat lullisápmelaččat , álggiiga čohkket sápmelaččaid olles riikkas vuosttaš sámečoahkkimii jagi 1917 .
I sørsamiske områder er duetjie ( husflid ) / håndverk et sentralt kulturbærende og identitetsskapende element .
Lullisámi guovllus lea duodji ( duetjie ) guovddáš kulturguoddi ja identitehtahábmejeaddji .
Opplæringen i duetjie skjedde tradisjonelt i familien , men den moderne samfunnsutviklingen har gjort at dette ikke lenger er en selvfølge .
Duodjeoahpahus lei árbevirolaččat bearrašis , muhto ođđaáigásaš servodatrievdama geažil ii leat dát šat diehttelas .
Den sørsamiske befolkningen har på grunn av spredt bosetning vært veldig sårbar for fornorskningspolitikken og ettervirkningen av den .
Lullisápmelaččat leat bieđggus ássama geažil leamaš hirbmat rašit dáruiduhttinpolitihka ektui ja dan váikkuhusaide .
I mange områder er det sørsamiske språket nesten borte , og det er en stor utfordring å revitalisere språk og kultur slik at det blir en del av folks hverdag .
Máŋgga guovllus lea lullisámegiella masá jávkan , ja lea stuorra hástalus ealáskahttit giela ja kultuvrra , nu ahte dat šaddá oassi árgabeaivvis .
Den sørsamiske befolkningen har imidlertid lagt ned et stort arbeid for å bevare og revitalisere sørsamisk kultur og språk .
Lullisápmelaččat leat almmatge garrasit bargan bisuhit ja ealáskahttit lullisámi kultuvrra ja giela .
De sørsamiske kultursentrene Saemien Sijte ( Snåsa ) og Sijti Jarnge ( Hattfjelldal ) har spilt en viktig rolle i denne sammenhengen .
Lullisámi kulturguovddážat Saemien Sijte ( Snoasa ) ja Sijti Jarnge ( Aarborde ) leat leamaš dehálaččat dán oktavuođas .
Den spredte bosetningen har gjort det vanskelig å etablere egne sørsamiske barnehagetilbud .
Bieđgguid ássan lea váddudan ásahit sierra lullisámi mánáidgárdefálaldagaid .
Undervisningstilbudet for sørsamiske elever er først og fremst knyttet til sameskolene i Hattfjelldal , Snåsa , Brekken samt Elgå oppvekstsenter .
Oahppofálaldat lullisámi ohppiide lea ovddimustá sámeskuvllain árborddis , Snoasas , Brekkenis ja vel Elgå bajásšaddanguovddážis .
Sørsamisk opplæring ved hjemmeskolene er basert på fjernundervisning .
Lullisámi oahpahus ruovttuskuvllain lea gáiddusoahpahusa vuođul .
Det er stor mangel på lærere i sørsamisk og stor mangel på læremidler .
Hui ollu lullisámi oahpaheaddjit váilot ja oahppo ­neavvutge .
2.3.1 Det sørsamiske språket
2.3.1 Lullisámegiella
Det sørsamiske språket er under sterkt press , med bare noen få hundre brukere .
Lullisámegiella lea garrasit deddojuvvon , ja dušše moadde čuođis hállet giela .
Store avstander gjør det krevende å drive sørsamisk språk- og kulturarbeid .
Stuorra gaskkat gáibidit ollu lullisámi giella- ja kulturbargguin .
Snåsa kommune er fra 2008 innlemmet i forvaltningsområdet for samelovens språkregler .
Snoasa gielda gullá 2008 rájes sámegiela giellanjuolggadusaid hálddašanguvlui .
Dette er et svært viktig tiltak for å styrke sørsamisk språk og kultur .
Dát lea hirbmat dehálaš doaibmabidju lullisámi giela ja kultuvrra nannemii .
Komiteen ser derfor behov for strakstiltak som skal sikre at sørsamisk blir et levende språk i Norge , særlig innen utdanning .
Eurohpalaš lihtu regiovnna ja vehádatgielaid áššedovdi lávdegoddi dovddaha raporttastis vuorjašuvvama das , mo Norga lea čađahan lihtu , ja ahte lullisámegiella lea hirbmat rašis dilis .
Komiteen oppfordrer til økt samarbeid mellom norske og svenske myndigheter om dette .
Lávdegoddi ávžžuha dán áššis eanet ovttasbarggu gaskal Norgga ja Ruoŧa eiseválddiid .
Det er stort behov for lærere med sørsamisk kompetanse , utvikling av sørsamiske læremidler og for å styrke sørsamisk undervisning i grunnopplæringen .
Lea stuorra dárbu oahpaheddjiide guđiin lea lullisámi gelbbolašvuohta , ráhkadit lullisámi oahpponeavvuid ja nannet lullisámi oahpahusa vuođđooahpahusas .
Videre er det behov for voksenopplæring / alfabetiseringsprogram i sørsamisk .
Dasto lea dárbu lullisámegiela rávesolbmuid oahpahussii / alfabehtenprográmmii .
Også sørsamisk språkkompetanse innen helse- og sosialsektoren må bli bedre .
Lullisámi giellagelbbolašvuohta dearvvasvuođa- ja sosiálasuorggisge ferte buoriduvvot .
Regjeringen vil innenfor arbeidet med en handlingsplan for samisk språk , også arbeide for å styrke sørsamisk språk .
Ráđđehus áigu sámegiela doaibmaplána barggu oktavuođas vel nannet lullisámi giela ja kultuvrra .
Sametinget , fylkeskommunene i Nordland , Nord-Trøndelag , Sør-Trøndelag og Hedmark , Snåsa kommune og andre vil bli invitert til å delta i dette arbeidet .
Sámediggi , Nordlándda , Davvi-Trøndelága , Lulli-Trøndelága ja Hedmárkku fylkkagielddat , Snoasa gielda ja earát bovdejuvvojit searvat dán bargui .
Sametinget har inngått en samarbeidsavtale med Nordland , Nord-Trøndelag , Sør-Trøndelag og Hedmark fylkeskommuner som legger grunnlaget for et samarbeid om sørsamiske forhold .
Sámedikkis lea ovttasbargošiehtadus Nordlándda , Davvi-Trøndelága , Lulli-Trøndelága ja Hedmárkku fylkkagielddaiguin , mii lea ovttasbarggus vuođđu lullisámi diliid birra .
Avtalen slår fast at det sørsamiske samfunnet må styrkes og ha muligheter til å utvikles på egne premisser .
Šiehtadus nanne ahte lullisámi servodaga ferte nannet ja sáhttit ovddidit dan eavttuid mielde .
Partene er enige om at det er behov for tiltak for revitalisering av sørsamisk språk .
Bealit leat ovttaoaivilis ahte dárbbašuvvojit doaibmabijut ealáskahttit lullisámegiela .
Figur 3.3 Sørsamisk område
Govus 3.3 Oarjielsamien dájve
Sametinget driver et prosjekt der målet er å utvikle et samisk korrekturprogram for elektronisk tekstbehandling .
Sámediggi jođiha prošeavtta man ulbmil lea ráhkadit elektrovnnalaš teakstameannudeapmái sámi divvunprográmma .
Denne teknologien vil være et svært viktig hjelpemiddel for å ta vare på og utvikle samisk språk .
Dát teknologiija šaddá dehálaš veahkkeneavvun áimmahuššat ja ovddidit sámegiela .
Det er utarbeidet korrekturprogram og stavekontroll for nordsamisk og lulesamisk .
Davvisámegillii ja julevsámegillii lea ráhkaduvvon divvunprográmma ja stávendárkkistus .
Arbeidet med et sørsamisk korrekturprogram startet i 2008 .
Lullisámi divvunprográmmabargu álggii jagi 2008 .
Prosjektet er finansiert av Sametinget og flere departementer , og skal være ferdig i løpet av 2010 .
Prošeavtta leat Sámediggi ja máŋga departemeantta ruhtadan , ja dat galgá leat gárvvis jagi 2010 mielde .
2.3.2 Sørsamiske regioner og institusjoner
2.3.2 Lullisámi regiovnnat ja ásahusat
Det sørsamiske området strekker seg over et stort geografisk område .
Lullisámi guovlu gokčá stuorra geografálaš guovllu .
Organisatorisk og politisk er dette et område med variert bosetningsmønster og infrastruktur .
Organisatoralaččat ja politihkalaččat lea dán guovl . ­lus máŋggalágan ássanminsttar ja infrastruktuvra .
Region nord strekker seg fra Saltfjellet i Nordland til fylkesgrensen mot Nord-Trøndelag .
Davviregiovdna ollá Sáltoduoddaris Nordlánddas gitta Davvi-Trøndelága fylkkarádjái .
Sijti Jarnge i Hattfjelldal ble formelt innviet i 1987 og arbeider med nærings- og kulturspørsmål .
Sijti Jarnge árborddis rahppui formálalaččat jagi 1987 ja bargá ealáhus- ja kulturáššiiguin .
I dette arbeidet søker de samarbeid både faglig , kulturelt og politisk i Norge og på tvers av grensene .
Dán barggus ohcalit ovttasbarggu sihke fágalaččat , kultuvrralaččat ja politihkalaččat Norggas ja rájáid rastá .
Senteret driver informasjon , kursvirksomhet , kulturvern , innsamling , bearbeiding og utgivelse av bøker og publikasjoner om samisk historie .
Guovddáš doaimmaha diehtojuohkima , kursadoaimmaid , kulturgáhttema , diehtočohkkema , girjjiid ja publikašuvnnaid ráhkadeami ja almmuheami sámi historjjá birra .
Sijte Jarnge har i samarbeid med Fylkesbiblioteket i Nordland ansvar for drift av sørsamisk bokbuss .
Sijte Jarnges lea ovttas Nordlándda fylkkagirjerájuin ovddasvástádus jođihit lullisámi girjebusse .
Kultursenteret har et nært samarbeid med og et ansvar i forhold til den samiske kulturparken på Majavatn .
Kulturguovddážis lea lagaš ovttasbargu ja ovddasvástádus sámi kulturpárkii Májájávrris .
Det undervises i sørsamisk på barne- og ungdomsskolenivå ved Sameskolen i Hattfjelldal og ved enkelte kommunale barne- og ungdomsskoler ellers i fylket .
Lullisámegiella oahpahuvvo mánáid- ja nuoraidskuvlladásis árborddi sámeskuvllas ja muhtin mánáid- ja nuoraidskuvllain muđui fylkkas .
Det er en barnehage i Hattfjelldal som har tilbud om samisk kultur og språkstimulering .
árborddis lea mánáidgárdi gos lea fálaldat sámi kultuvrras ja giellamovttiidahttimis .
Åarjelsaemien Teatere / Sydsamisk teater ble stiftet i 1985 .
Åarjelsaemien Teatere / Sydsamisk teáhter ásahuvvui jagi 1985 .
Teatret har sete på Mo i Rana og i Tärnaby , jf. kap. 14.11.2 .
Teáhter jođihuvvo Muoffies ja Deartnás , gč. 14.11.2 kap. .
Den midtre regionen av det sørsamiske området omfatter hovedsakelig hele Nord-Trøndelag fylke .
Eanaš lullisámi g askaregiovdnii gullá olles Davvi-Trøndelága fylka .
Organisasjonen Saemien Sijte på Snåsa ble etablert som kulturforening i 1964 .
Saemien Sijte organisašuvdna Snoasas ásahuvvui kultursearvin jagi 1964 .
I oktober 1980 ble bygningen offisielt innviet .
Golggotmánus 1980 rahppui viessu virggálaččat .
Saemien Sijte skal ved siden av museal virksomheten også arbeide med kulturspørsmål som er fremtidsrettet .
Saemien Sijte galgá lassin museadoaimmaide vel bargat kulturáššiiguin boahttevuođa ektui .
Hovedmålet er å styrke den sørsamiske identiteten og fellesskapsfølelsen .
Váldoulbmil lea nannet lullisámi identitehta ja searvevuođadovddu .
Saemien Sijte huser i dag institusjoner som Sametinget , Duodtjie instituhta , Nord-Trøndelag Reinsamelag og Reindriftsadministrasjonen i Nord-Trøndelag .
Saemien Sijtes leat dál ásahusat nugo Sámediggi , Duodtjie instituhta , Davvi-Trøndelága Reinsamelag ja Davvi-Trøndelága boazodoallohálddahus .
Saemien Sijte har behov for større arealer og har igangsatt prosjektering av utvidelse av lokalene , jf. kap 14.6 .
Saemien Sijte dárbbaša stuorát saji ja lea ráhkkanišgoahtán viiddidit visttis , gč. 14.6 kap. .
Åarjel-Saemiej skuvle på Snåsa har grunnskoletilbud for fastboende og internatelever .
Åarjel-Saemiej skuvles Snoasas lea vuođđo-skuvlafálaldat dálolaččaide ja internáhttaoahp ­piide .
I tillegg er det en utstrakt virksomhet for fjernundervisningselever som også får tilbud om periodeopphold ved skolen og internatet .
Dasa lassin lea ollu doaibma gáiddusoahpahusoahppiide guđet vel sáhttet gaskkohagaid orrut skuvllas ja internáhtas .
Det er startet en sørsamisk barnehage ved skolen .
Skuvllas lea álggahuvvon lullisámi mánáidgárdi .
Grong videregående skole har ansvar for morsmålsopplæring i sørsamisk .
Gråangke joatkkaskuvlla ovddasvástida eatnigielaoahpahusa lullisámegielas .
Det er tilsatt lærer i sørsamisk ved skolen .
Skuvlii lea virgáduvvon lullisámi oahpaheaddji .
Grong videregående skole tilbyr også duetjie som videregående kurs .
Gråangke joatkkaskuvla fállá vel duoji joatkkakursan .
Olav Duun videregående skole har tilbud om opplæring innen reindriftsfaget .
Olav Duun joatkkaskuvllas lea oahpahusfálaldat boazodoalus .
Boks 3.1 Sørsamisk kulturfestival
Boksa 3.1 Lullisámi kulturfestivála
Målet med Sørsamisk kulturfestival er å skape en kulturell og sosial møteplass for samer på norsk og svensk side i den sørligste sørsamiske regionen .
Lullisámi kulturfestivála ulbmil lea ásahit kultuvrralaš ja sosiála deaivvadanbáikki sápmelaččaide Norgga- ja Ruoŧa-bealde lulimus lullisámi guvlui .
Den arrangeres annethvert år og annenhver gang på norsk og svensk side .
Dat lágiduvvo juohke nuppi jagi ja vurrolagaid Norgga- ja Ruoŧa-bealde .
Festivalen ble første gang avholdt på Røros i 2002 .
Festivála lágiduvvui vuosttaš geardde Plassjes jagi 2002 .
Høsten 2008 arrangeres kulturfestivalen i Funäsdalen .
Jagi 2008 čavčča lágiduvvo kulturfestivála Funäsdalenis .
Festivalen rommer alt fra aktiviteter i form av « work-shops » med ulikt innhold , til seminar og kulturelle innslag som konserter , teaterforestillinger og kunst- og sløydutstillinger .
Festiválas leat doaimmat nugo máŋggalágan « duodje-bájiid » rájes gitta semináraide ja kultuvrralaš doaluide , nugo konsearttaide , teáhterčájalmasaide ja dáidda- ja duodječájáhusaide .
Festivalen en blanding av opplevelse , atspredelse , læring og møte mellom mennesker .
Festiválas leat sihke muosáhusat , hervvoštallamat , oahpahallamat ja olbmuid deaivvadeapmi .
Sørsamisk kulturfestival arrangeres av de samiske organisasjonene på norsk og svensk side , Aajege – Samisk språk- og kompetansesenter , Fjällmuseet og Rørosmuseet , og vertskommunene Härjedalen og Røros .
Lullisámi kulturfestivála lágidit sámi organisašuvnnat Norgga- ja Ruoŧabealde , namalassii Aajege – Sámi giella- ja gelbbolašvuođaguovddáš , Fjällmuseet ja Rørosmuseet , ja verddegielddat Härjedalen ja Plassje .
Aajege – samisk språk og kompetansesenter ble etablert 10. oktober 2005 , og virker som et samlingspunkt for samiskopplæring ved skoler i distriktet .
Aajege – sámegiella ja gelbbolašvuođaguovddáš ásahuvvui golggotmánu 10. b. 2005 , ja doaibmá sámegieloahpahusa čoahkkananbáikin guovllu skuvllaide .
Institusjonen eies av Sør-Trøndelag fylkeskommune , Hedmark fylkeskommune og Røros kommune .
ásahusa eaiggáduššet Lulli-Trøndelága fylkkagielda , Hedmárkku fylkkagielda ja Plassje gielda .
Sentrale arbeidsoppgaver opplæringstiltak , samisk språkarbeid , nettverksbygging og informasjon .
Guovddáš barggut leat oahppodoaibmabijut , sámi giellabargu , fierpmádathuksen ja diehtojuohkin .
Målsetningen med arbeidet er å revitalisere , bevare og styrke samisk språk og kultur , gjennom opplæring innen samisk språk , kultur og næring .
Barggu ulbmil lea ealáskahttit , bisuhit ja nannet sámegiela ja sámekultuvrra oahpahettiin sámegiela , kultuvrra ja ealáhusa .
Informasjonsspredning om sørsamisk kultur og språk er viktig i dette arbeidet .
Diehtojuohkin lullisámi kultuvrra ja giela birra lea dehálaš dán barggus .
Det gis også fagutdanning i reindrift her .
Dáppe lea vel fágaoahpahus boazodoalus .
Røros videregående skole har ansvar for samisk undervisning på videregående skole nivå , og gir fjernundervisning til andre skoler i og utenfor region sør .
Plassje joatkkaskuvla ovddasvástida sámegiel ­oahpahusa joatkkaskuvladásis , ja fállá gáiddusoahpahusa eará skuvllaide lulliregiovnnas ja dan olg ­gobealde .
Sør-Trøndelag kommune har tillagt Rørosmuseet ansvar for bevaring og formidling av samisk kulturarv i regionen og opprettet en fast samisk stilling fra 2002 , jf. kap. 14.8.3 .
Lulli-Trøndelága fylka lea duvdán Rørosmuseii ovddasvástádusa seailluhit ja gaskkustit sámi kulturárbbi regiovnnas , ja lea ásahan bissovaš sámi virggi jagi 2002 rájes , gč. 14.8.3 kap. .
Brekken oppvekst- og lokalsenter i Røros er gjennom prosjektet « Sørsamisk opplæring på heimeskolen » utpekt som en av tre ressursskoler innen samisk undervisning i sørsamisk område .
Brekkena bajásšaddama ja báikegotti guovddáš Plassjes lea « Sørsamisk opplæring på heimeskolen » nammasaš prošeavttain lea okta dan golmma lullisámi guovllu resursaskuvllas main lea sáme ­gieloahpahus .
Brekken har i dag samisk- og temaundervisning og gir i tillegg fjernundervisning / ambulerende lærer til andre skoler i Sør-Trøndelag og Hedmark .
Brekkenis lea dál sámegiela oahpahus ja fáddaoahpahus , ja guovddáš fállá vel gáiddus oahpahusa / johttioahpaheaddji eará skuvllaide mat leat Lulli-Trøndelágas ja Hedmárkkus .
I 2001 startet Sametingets 5-årige språkmotiveringsprosjekt ved Elgå oppvekstsenter i Engerdal .
Jagi 2001 álggahii Sámediggi 5-jagáš giella ­movttiidahttinprošeavtta Svahke bajásšaddan ­guovddážis Engerdálas .
Dette hadde blant annet sin bakgrunn i et samiskspråklig tilbud ved Elgå oppvekstsenter .
Dán duogáš lei earret eará sámegielfálaldat Svanke bajásšaddanguovddážis .
Språkforståelse , kulturtradisjoner og tradisjonell byggeskikk var noe av det elevene fikk undervisning i .
Giellaáddejupmi , kulturvierut ja árbevirolaš huksenvierut ledje oasit das maid oahppit ohppe .
Engerdal kommune er over Arbeids- og inkluderingsdepartementets budsjett i 2007 og 2008 bevilget 500 000 kroner årlig for å videreføre arbeidet , jf. kap. 11.2.1.1 .
Engerdála gildii lea Bargo- ja searvadahttindepartemeanta jagi 2007 ja jagi 2008 bušeahtain juolludan 500 000 ruvnno jahkásaččat vai bargu joatká , gč. 11.2.1.1 kap. .
Reindriftsforvaltningen for Sør-Trøndelag og Hedmark er stasjonert på Røros .
Lulli-Trøndelága ja Hedmárkku Boazodoallohálddahus lea Plassjes .
2.4 Pitesamer
2.4 Bihtánsápmelaččat
Det tradisjonelle pitesamiske bosettingsområdet i Norge omfatter omtrent hele Sør-Salten i Nordland fylke , med kommunene Beiarn , Saltdal , Meløy og Gildeskål , og deler av Bodø og Fauske kommuner .
árbevirolaš bihtánsámi ássanguovlu Norggas siskkilda sullii olles Lulli-Sáltto Nordlándda fylkkas , oktan Bájddára , Sáláha , Meløy ja Oarjje-Bájddára gielddaiguin , ja Bådådjo ja Fuosko gielddaid osiiguin .
På svensk side av grensen går området fra nordlig Arvidsjaur og Arjeplog nord til Piteelv og øst til sjøen Saddai innen Norrbottens län .
Ruoŧa bealde rájá guovlu davvin gokčá davimus árvehurres ja Arjjapluovvis davvin gitta Bihtán ­etnui ja nuorttas Saddaijávrái Norrbottena letnii .
Det pitesamiske miljøet i Norge er lite , og har særlig tilknytning til kommunene Saltdal , Beiarn og deler av Bodø og Fauske .
Bihtánsámi biras Norggas lea unni , ja eatnašat sis leat gielddain Sáláha , Báidára ja Bådådjo ja Fuosko osiin .
Den samiske identitetsforvaltningen i området har hatt en lav profil .
Sámi identitehtahálddašeapmi lea dán guovllus leamaš viehka čihkosis .
Det siste tiåret har enkeltpersoner engasjert seg for å gjenopplive og ivareta gamle pitesamiske tradisjoner .
Maŋimuš logi jagi leat ovttaskas olbmot viggan ealáskahttit ja áimmahuššat boares bihtánsámi árbevieruid .
Etableringen av et eget pitesamisk senter er sentralt i dette arbeidet .
Sierra bihtánsámi guovddáža ásaheapmi lea dán barggus guovddážis .
Samarbeidet mellom Norge og Sverige står svært sentralt her .
Ovttasbargu gaskal Norgga ja Ruoŧa lea dás guovddážis .
Det har for eksempel vært språk- og kulturkurs i Beiarn , med lærerkrefter hentet fra Sverige .
Ovdamearkka dihtii leat leamaš giella- ja kulturkurssat Báidáris , ja oahpaheaddji bođii Ruoŧas .
I 2006 startet norske og svenske institusjoner et interregionalt samarbeidsprosjekt kalt « Innsamling av pitesamiske ord » .
Jagi 2006 álge Norgga ja Ruoŧa ásahusat regiovnnaidgaskasaš ovttasbargoprošeavtta maid gohčodedje » Bihtánsámegielsániid čohkken » .
Formålet er å samle inn pitesamiske terminologier for etter hvert å lage en større ordliste som vil gi kunnskap om pitesamisk språk og kultur .
Ulbmil lea čohkket bihtánsámi terminologiijaid vai lea vejolaš ráhkadit stuorát sátnelisttu mii čájehivččii bihtánsámi giela ja kultuvrra .
Pitesamisk senter – Duoddará ráffe er lokalisert til Beiarn og ble åpnet offisielt i juni 2003 .
Bihtánsámi guovddáš Duoddará ráffe lea Báidáris ja rahppojuvvui virggálaččat geassemánus 2003 .
Senteret skal bevare og utvikle pitesamisk språk , kultur og identitet innenfor de pitesamiske områder i Norge og ønsker å samarbeide med pitesamiske organisasjoner i Sverige .
Guovddáš galgá seailluhit ja ovddidit bihtánsámi giela , kultuvrra ja identitehta bihtánsámi guovlluin Norggas , ja dat dáhttu ovttasbargat bihtánsámi organisašuvnnaiguin Ruoŧas .
árran lulesamisk museum har ansvar for museumsvirksomhet i pitesamisk område .
árran lulesámi musea ovddasvástida bihtánsámi guovllu museadoaimma .
2.5 Lulesamer
2.5 Julevsápmelaččat
Det sentrale lulesamiske området i Norge er Nord-Salten , i kommunene Tysfjord , Hamarøy og Sørfold .
Guovddáš julevsámi guovlu Norggas lea Davvi-Sálttu , Divttasvuona , Hápmira ja Oarjeliifoaldda gielddat .
Det bor omtrent to-tre tusen lulesamer i Norge og Sverige i dag .
Norggas ja Ruoŧas orrot dál sullii guokte-golbma duhát julevsápmelačča .
Samene som bosatte seg i indre fjordområder klarte å beholde tradisjoner og språk i større grad enn de som bodde i ytre deler av Salten og Ofoten .
Sápmelaččat guđet ássagohte siskkit vuotnaguovlluide nagodedje buorebut bisuhit árbevieruid ja giela , go sii guđet ásse olggut guovlluin Sálttus ja Ofuohtas .
Det har tradisjonelt vært samarbeid over grensen .
árbevirolaččat lea leamaš ovttasbargu rájáid rastá .
Samene i Nord-Salten har vært fiskere samt drevet kombinasjonsbruk med småbruk , jakt og fangst .
Davvi-Sálttu sápmelaččat leat leamaš guolásteaddjit ja lotnolasealáhusdoallit smávvadáluin ja bivdduin .
På svensk side har tamreindrift vært viktigere .
Ruoŧa-bealde lea boazodoallu leamaš deháleabbo .
Det er i dag kun Musken i Hellemofjorden som har helårig bosetting i de samiske fjordene i Tysfjord kommune .
Sámi vuonain Divttasvuona suohkanis lea dál dušše Moskkis Oarjjevuonas ássit birra jagi .
Musken beskrives av innbyggerne som « verdens eneste lulesamiske bygd » .
Moskki birra dadjet ássit ahte lea « áidna julevsámi gilli máilmmis » .
Musken er uten veiforbindelse , men har daglige hurtigbåtanløp .
Moskái ii leat biilaluodda , muhto beaivválaččat fitná fanas doppe .
De siste årene har folketallet i Musken gått ned fra ca. 70 til under 40 innbyggere .
Maŋimuš jagiid lea ássiidlohku Moskkis njiedjan sullii 70 olbmos vuollel 40 olbmui .
De fleste har flyttet til tettstedet Drag eller nabokommunene .
Eatnašat leat fárren čoahkkebáikái áiluktii dahje ránnjásuohkaniidda .
De som flytter fra Musken beholder ofte hus , eller bygger hytter i Musken og bruker disse som sommerboliger .
Guđet fárrejit Moskkis eret doalahit dávjá viesuid , dahje huksejit barttaid Moskái dahje geavahit daid geasseviessun .
Området har stor betydning for lulesamisk identitet og tilhørighet .
Guovllus lea stuorra mearkkašupmi julevsámi identitehtii ja gullevašvuhtii .
Fortsatt bosetting i Musken er meget viktig for bevaring av lulesamisk kultur .
Bissovaš ássan Moskkis lea hirbmat dehálaš julevsámi kultuvrra seailluheapmái .
Skoletilbudet i Musken står sentralt i forhold til dette .
Dán dáfus lea skuvlafálaldat Moskkis guovddáš ášši .
árran lulesamisk senter ble etablert 30. juli 1994 og ligger på Drag i Tysfjord kommune .
árran julevsámi guovddáš ceggejuvvui suoidne ­mánu 30. b. 1994 ja lea áiluovttas Divttasvuona suoh ­kanis .
Senteret ser det som sin oppgave å forvalte lulesamisk språk og kulturarv og har siden starten søkt samarbeid med både museer , universitet , høyskole samt andre samiske institusjoner .
Guovddáža mielas dan bargu lea hálddašit julevsámi giela ja kulturárbbi , ja dat lea álggu rájes fidnen ovttasbarggu sihke museaiguin , universitehtaiguin , allaskuvllaiguin ja eará sámi ásahusaiguin .
árran inneholder bibliotek , språk- og studiesenter med språkundervisning , museum og barnehage .
árranis lea girjerádju , giella- ja oahppoguovddáš giellaoahpahusain , musea ja mánáidgárdi .
Sametinget og NRK- Sámi Radio har kontorer lokalisert til árran .
Sámedikkis ja NRK . Sámi Radios leat kantuvrrat árranis .
Formålet med avtalen er å etablere et langsiktig og gjensidig utviklende forsk ­nings- og utdanningssamarbeid mellom Høgskolen i Bodø og árran .
Šiehtadusa ulbmil lea ásahit guhkesáigásaš ja lotnolassii ovddideaddji dutkan- ja oahppoovttasbarggu gaskal Bådådjo allaskuvlla ja árrana .
Instituttet lokaliseres til árran som også skal ha forvaltningsansvaret .
Instituhtta šaddá árranii mas galgá dan hálddašanovddasvástádus .
Forskningsinstituttet skal drive forsk ­ning i den lulesamiske regionen med språk- og kulturforskning som et hovedanliggende .
Dutkaninstituhtta galgá dutkat julevsámi regiovnnas ja váldobargu lea giella- ja kulturdutkan .
Dessuten skal det bygge opp internasjonal forsk ­ningskompetanse på urfolk innenfor et nasjonalt og internasjonalt forsk ­ningsnettverk .
Lassin galgá vel lasihit riikkaidgaskasaš eamiál ­bmotdutkangealbbu nationála ja riikkaidgaskasaš dutkanfierpmádagas .
Forskningsinstituttet skal i samarbeid med Høgskolen i Bodø utvikle undervisningsprogrammer innrettet mot urfolks kunnskaps- og kulturtradisjoner , nordområdespørsmål og levekår i Arktis .
Dutkaninstituhtta galgá ovttas Bådådjo allaskuvllain ráhkadit eamiálbmogiid máhtto- ja kulturárbevieruid ja davviguovloáššiid ja árktalaš eallindilálašvuođaid oahppoprográmmaid .
Forskningsinstituttet skal gi undervisningstilbud i lulesamisk språk på høyskolenivå .
Dutkaninstituhtta galgá fállat oahpu julevsámegielas allaskuvladásis .
En samarbeidsavtale om nordområdespørsmål ble i juni 2006 inngått mellom árran , Internasjonalt fag- og formidlingssenter for reindrift , Galdu – Kompetansesenter for urfolks rettigheter , Samisk høgskole / Nordisk samisk institutt og Samisk nærings- og utredningssenter .
Ovttasbargošiehtadus davviguovloáššiid birra sohppui jagi 2006 gaskal árrana , Riikkaidgaskasaš fága- ja boazodoallogaskkustanguovddáža , Gáldu – álgoálbmotvuoigatvuođaid gelbbolašvuođaguovddáža , Sámi allaskuvlla / Sámi Instituhta ja Sámi ealáhus- ja guorahallanguovddáža .
Senere har flere institusjoner sluttet seg til avtalen .
Maŋŋil leat eará ásahusat searvan šiehtadussii .
árran ble valgt til koordinator for nettverket – Samiske institusjoners nordområdenettverk .
árran válljejuvvui fierpmádaga koordinahtorin – Sámi ásahusaid davviguovlofierpmádat .
I mars 2007 inngikk árran en samarbeidsavtale med Scott Polar Research Institute , University of Cambridge om kvalifisering av studenter og faglig veiledning .
Cuoŋománus 2007 soabai árran ovttasbargošiehtadusa Scott Polar Research Institute nammasaš ásahusain , mii lea Cambridge universitehtas , ja áigumuš lea máhttáhit ja oaivadit studeanttaid fágalaččat .
Etter Sametingets vedtak 32/06 inngikk Sametinget i mai 2007 en avtale med árran om etablering av en treårig forsknings- og dokumentasjonsvirksomhet om grenselostrafikken under 2. verdenskrig .
Maŋŋil Sámedikki 32/06 mearrádusa soabai Sámediggi miessemánus 2007 šiehtadusa árraniin álggahit golmmajagáš dutkan- ja duođaštandoaimma rádjalovssajohtolaga birra , mii lei 2. máilm ­mesoađi áiggi .
árran er oppdragstaker og oppdraget har en økonomisk ramme på 3 mill. kroner .
árran lea prošeaktačađaheaddji , ja barggu ekonomalaš rámma lea 3 milj. ruvnno .
2.5.1 Lulesamisk språk
2.5.1 Julevsámegiella
Det er anslagsvis 2000 lulesamer på norsk side av grensen , og om lag 600 bruker språket aktivt , jf. kap. 19.1 .
árvvu mielde leat 2000 julevsápmeláčča Norgga-bealde rájá , ja sullii 600 sis geavahit giela , gč. 19.1 kap. .
Tysfjord kommune ble fra 2006 en del av forvaltningsområdet for samelovens språkregler .
Divttasvuona gielda šattai jagi 2006 sámelága giellanjuolggadusaid hálddašanguovllu oassin .
Dette er svært viktig for å styrke lulesamisk språk og kultur .
Dát lea hirbmat dehálaš julevsámi giela ja kultuvrra nannemii .
Det er mangel på lærebøker og lærere som har undervisningskompetanse i språket .
Oahppogirjjit ja oahpaheaddjit geain lea oahpahusgelbbolašvuohta gielas váilot .
árran gir i dag undervisning i lulesamisk via videokonferanse til ulike grunn- og videregående skoler i Hordaland , Nord-Trøndelag , Sør-Trøndelag og Nordland .
árran oahpaha dál julevsámegielas videokonferánssa bokte máŋgga vuođđo- ja joatk-kaskuvl ­laid ohppiid Hordalánddas , Davvi-Trøndelágas , Mátta-Trøndelágas ja Nordlánddas .
árran startet første gang med denne undervisningsformen i februar 1999. árran gjennomfører i tillegg ulike andre språkopplegg , slik som språkbad og bedriftsinterne språkkurs .
Vuosttas geardde go árran álggii dáinna oahpahusvugiin lei guovvamánus 1999. árran čađaha vel máŋga eará giellafálaldaga , nu go giellalávguma ja fitnodatsiskkáldas giellakurssaid .
Ved sentret er også den lulesamiske barnehagen árran mannagárdde .
Guovddážis lea vel julevsámi mánáidgárdi árran mánnágárdde .
Barnehagen er godkjent for 18 barnehageplasser .
Mánáidgárdi lea dohkkehuvvon 18 mánáidgárdesajiin .
Lulesamisk er hovedspråket i barnehagen .
Mánáidgárddis lea julevsámegiella váldogiella .
Barn som ikke kan samisk når de begynner får egen språklig oppfølging .
Mánát guđet eai máhte sámegiela go álget mánáidgárdái , ožžot sierra giellačuovvoleami .
Bodø lærerhøgskole startet undervisning i lulesamisk i 1983 .
Bådådjo oahpaheaddjiallaskuvlla álggahii oahpahusa julevsámegielas jagi 1983 .
Hamarøy videregående skole har opplæring i lulesamisk .
Hápmir joatkkaskuvllas lea oahpahus julevsámegielas .
Det tas sikte på å starte opp tilbudet høsten 2009 .
áigumuš lea álggahit fálaldaga jagi 2009 čavčča .
2.6 Markasamer i Troms og Nordland
2.6 Romssa ja Nordlándda márkosámit
Markasamisk område strekker seg fra Ballangen i sør til Malangen i nord , men har sitt tyngdepunkt i Nordre Nordland og Sør-Troms .
Márkosámi guovlu ollá Bálága rájes máddin gitta Málatvuona rádjai davás , muhto eatnašat ásset Davvi-Nordlánddas ja Lulli-Romssas .
Definisjonene av det markasamiske området er fortsatt gjenstand for lokale diskusjoner .
Ain nákkáhallojuvvo báikegottiin mo márkosámi guovllu galgá čilget .
Den markasamiske dialekten som brukes i området tilhører nordsamisk , men bærer også preg av at det ligger på grensen til lulesamisk område .
Márkosámi suopman maid guovllus geavahit , gullá davvisámegillii , muhto das vuhtto vel ahte lea julevsámeguovllu rájá guvlui .
Samene i markebygdene har sin bakgrunn fra både reinnomadismen og den gamle sjøsamekulturen .
Márkogilážiid sápmelaččaid duogáš lea sihke johtti boazodoalus ja boares mearrasámi kultuvrras .
Mange omstilte seg fra reindrift og fiske til kombinasjonsnæring med jordbruk som hovednæring , og i tillegg reindrift og fiske .
Ollugat sirde boazodoalus ja guolásteamis lotnolasealáhusaide , main eanadoallu lei váldoealáhus , ja lassin vel boazodoallu ja guolástus .
Denne næringstilpasningen levde fram til ca. 1960 .
Dát ealáhusheiveheapmi lei ealas gitta sullii jagi 1960 rádjai .
Det drives fortsatt reindrift i det markasamiske området , herunder nyetablert reindrift fra 1950 – 60-tallet .
Boazodoallu jođihuvvo ain márkosámi guovllus , ja vel ođđasis ceggejuvvon boazodoallu 1950 – 60-logus .
Fornorskningsprosessen påvirket også dette området .
Dáruiduhttinproseassa váikkuhii dán guvluige .
Fra og med 1905 ble det restriksjoner for grenseoverskridende reindrift .
Jagi 1905 rájes gáržžiduvvui boazodoallu mii lei guovttebealde rájá .
Dette førte til at samisk språk og kultur ble skadelidende .
Dat čuzii sámi gillii ja kultuvrii .
Mange markasamiske bygder har likevel i stor grad bevart de samiske kulturuttrykkene , og er i dag en levende kultur som har fostret utøvende kunstnere innen mange kunstarter , kulturpersonligheter innenfor læstadianisme og organisasjonsliv , samt idrett .
Máŋga márkosámi giláža leat liikká viehka muddui seailluhan sámi kulturmearkkaid , ja lea dál ealli kultuvra mii lea šaddadan máŋga dáiddasuorggi dáiddáriid , dovddus kulturolbmuid lestadianismmas ja organisašuvnnaeallimis ja valáštallamis .
De senere årene har det vært en sterk revitalisering av samisk kultur i området .
Maŋimuš jagiid lea dán guovllus sámi kultuvra ealáskan bures .
Særlig har etableringen av festivalen Márkomeannu og Várdobáiki samisk senter hatt stor betydning .
áinnas lea Márkomeannu sámi festivála ja Várdobáikki nammasaš sámi guovddáža ceggen leamaš hui mearkkašahtti .
Gjennom ulike aktiviteter og tilbud har markasamisk kultur blitt mer tydelig og kjent , både blant samer og nordmenn .
Máŋggalágan doaimmaid ja fálaldagaid bokte lea márkosámi kultuvra šaddan eambbo čalmmus ja dovddus , sihke sápmelaččaid ja dážaid gaskkas .
I dag fins det ulike tilbud til barn , ungdom og voksne – barnehage , skoletilbud på flere nivå , en festival drevet av markasamisk ungdom , språkopplæring , kurstilbud i husflid , matlaging og gammebygging , og tiltak rettet mot samiske eldre .
Dál leat sierranas fálaldagat mánáide , nuoraide ja ollesolbmuide – mánáidgárdi , skuvlafálaldat máŋgga dásis , festivála maid márkosámi nuorat jođihit , giellaoahpahus , kursafálaldat duojis , málesteamis ja goahtehuksemis , ja doaibmabijut sámi boarrásiidda .
2.6.1 Markasamiske institusjoner
2.6.1 Márkosámi ásahusat
Várdobáiki samisk senter er et viktig samlingssted for utøvelse av samisk språk og kultur i Nordre Nordland og Sør-Troms .
Várdobáiki sámi guovddáš lea dehálaš čoahkkananbáiki sámi giella- ja kulturbargguide Davvi Nordlánddas ja Mátta-Romssas .
Várdobáiki flyttet i 2007 inn i nye og større lokaler .
Várdobáiki fárrii 2007:s ođđa ja stuorát lanjaide .
Várdobáiki arbeider med planer om realisering av et eget bygg .
Várdobáiki bargá plánain hukset iežas vistti .
Várdobáiki har etablert et dokumentasjonssenter som skal arbeide med å dokumentere samisk historie i regionen .
Várdobáiki lea ásahan duođastanguovddáža mii galgá duođaštit guovllu sámi historjjá .
Senteret drives med prosjektmidler .
Guovddáš jođihuvvo prošeaktaruđaiguin .
Várdobáiki har inngått et formelt samarbeid med samiske museer i regionen om arbeid med formidling , vedlikehold , utvikling og bevaring .
Várdobáiki lea soah ­pan formálalaš ovttasbarggu guovllu sámi muse ­aiguin gaskkustanbarggu , máđas atnima , ovdánahttima ja seailluheami hárrái .
Várdobáiki er også i gang med å etablere og utvikle et samisk museum for området .
Várdobáiki áiggošii vel cegget dán guvlui sámi musea .
Sametinget og Samisk helseforskning leier kontorer på Várdobáiki .
Sámediggi ja Sámi dearvvasvuođadutkan láigohit lanjaid Várdobáikkis .
Várdobáiki samisk språksenter arbeider bl.a. med språktiltak rettet mot barn , unge og voksne .
Várdobáiki sámi giellaguovddáš bargá ee. gielladoaimmaiguin mánáide , nuoraide ja ollesol ­bmuide .
Videre arbeider språksenteret med samiske radiosendinger i lokalradioen og med informasjonstavler som i hovedsak skal synliggjøre samisk skriftspråk i det offentlige rom gjennom formidling av temabasert informasjon på de samiske museene Gállogieddi og Vilgesvárri .
Dasto bargá giellaguovddáš sámi radiosáddagiiguin báikeradios ja diehtojuohkintávvaliiguin mat eanemustá galget oidnosii oažžut sámegiel čállingiela almmolašvuođas , go áigot fáttáid mielde gaskkustit dieđuid sámi museain Gállogiettis ja Vilgesváris .
Gállogiedde er et fraflyttet markesamisk gårdstun .
Gállogiedde lea ávdin márkosámi gilišillju .
De første brukerne var reindriftsamer som hver vår flyttet fra vinterbeiteområdene på svensk innland til sommerbeiteområdene på norskekysten .
Vuosttaš geavaheaddjit ledje boazosápmelaččat guđet juohke giđa johte dálveorohagas ruoŧa-bealde siseatnamis geasseorohahkii Norgga rittus .
Senere ble mange av samene bofaste , og denne bosettingen dannet grunnlaget for dagens markebygder .
Maŋŋil ásaiduvve muhtin sápmelaččat , ja dát ássan lei vuođđun dálá márkogilážiidda .
I dag er Gállogiedde et friluftsmuseum som dokumenterer og formidler noe av denne kulturarven .
Dál lea Gállo ­giedde olgomusea mii duođašta ja gaskkusta oasi dán kulturárbbis .
I tilknytning til museet er det laget en kultursti på 2,5 km med 9 ulike poster .
Musea oktavuođas lea ráhkaduvvon 2,5 km guhkkosaš kulturbálggis mas leat 9 bisánanbáikki .
Den markesamiske boplassen ved Vilgesvárri ( Blåfjell ) ligger midt i hjertet av Skånland .
Márkosámi ássanbáiki Vilgesváris ( Blåfjell ) lea Skániid guovdu .
Boplassen innholder jordgamme , hus og løer og ligger i et særegent kulturlandskap med tufter , gammel engmark , gjerder og veifar .
ássanguovllus leat lavdnjegoahti , viesut ja láđut ja lea áidnalunddot kulturbirrasis gos leat goahtesajit , boares giettit , áiddit ja máđijat .
Tidlig på 1800-tallet var det nødsår som tvang samefolket til fast bosetting i det tradisjonelle sommerlandskapet .
1800-logu álggus ledje goavvejagit mat bággejedje sápmelaččaid ásaiduvvat árbevirolaš geasseorohahkii .
Plassen var bebodd fram til 1958 .
Báikkis orro olbmot gitta 1958:i .
Márkománák samisk barnehage er en barnehage for barn i Evenes , Skånland og Tjeldsund kommuner , og drives av Várdobáiki .
Márkománák sámi mánáidgárdi lea mánáidgárdi daid mánáide guđet orrot Evenášši , Skánit ja Dielddanuori gielddain , ja dan jođiha Várdobáiki .
Barnehagen er lokalisert i Skånland kommune , og det legges stor vekt på å arbeide bevisst med samisk språk .
Mánáidgárdi lea Skánit gielddas , ja doppe deattuhuvvo dihtomielalaččat bargat sámegielain .
Várdobáiki nuoraid siida har som mål å tilby samisk ungdom aktiviteter samtidig som målet er å gi et positivt forhold til bevaring og utvikling av samisk språk og kultur .
Várdobáiki nuoraid siidda ulbmilin lea fállat doaimmaid sámi nuoraide seammás go mihttun lea miehtemielalašvuođain seailluhit ja ovddidit sámi giela ja kultuvrra .
Nuoraid siida tilbyr duodjikurs i nært samarbeid med Skånland videregående skole .
Nuoraid siida fállá duodjekurssaid lagaš ovttasbargguin Skánit joatkkaskuvllain .
Skånland videregående skole tilbyr opplæring i samisk språk , og er en av Troms fylkeskommunes ressursskoler innenfor samisk språk .
Skániid joatkkaskuvla fállá oahpahusa sámegielas , ja lea okta Romssa fylkkagieldda resursaskuvl ­lain sámegielas .
Sjøvegan videregående skole i Salangen kommune gir også samiskundervisning .
Vuotnasiida joatkkaskuvlage Siellatgielddas fállá sámegieloahpahusa .
Márkomeannu samiske festival er en årlig samisk kulturfestival .
Márkomeannu sámi festivála lea jahkásaš sámi kulturfestivála .