pere/sami_parallel huggingface dataset:
Det er i tillegg nødvendig med kunnskap om samisk reindrift hos de myndigheter som skal treffe avgjørelser av betydning for reindriften .
Dasa lassin lea dárbbašlaš ahte eiseválddiin , mat galget dahkat mearrádusaid main lea mearkkašupmi boazodollui , lea máhttu sámi boazodoalu birra .
Dette gjelder ikke bare personer ansatt i selve reindriftsforvaltningen , men også annen offentlig forvaltning som behandler spørsmål som berører reindriften .
Dát ii guoskka dušše olbmuide geat barget boazodoallohálddahusas , muhto maiddái eará hálddašanásahusain mat gieđahallet áššiid mat gusket boazodollui .
Det samme gjelder for justissektoren , som politi og rettsvesen .
Seamma guoská justiisaossodahkii , nugo politiija- ja riekteásahusaide .
Ansatte som ikke har denne kunnskap , må etter utvalgets syn , få nødvendig opplæring .
Bargit geain ii leat dát máhttu , berrejit lávdegotti oainnu mielde oažžut dárbbašlaš oahpu .
7.2 Siida
7.2 Siida
Etter reindriftssamisk forståelse innebærer det å kalle noe for en siida følgende :
Boazodoallosámi áddejumi mielde lea siidda sisdoallu ná : ahte lea eallu ,
at reinflokken holdes samlet og at det foregår aktiv gjeting , / vokting
ahte eallu dollojuvvo čoahkis ja aktiivvalaččat adno geahču vuolde ,
at det i alminnelighet deltar en eller flere reindriftsfamilier med sine rein i fellesskapet .
ahte siidii dábálaččat gullet okta dahje eanet bearrašat geat gehččet bohccuideaset ovttas .
Siidaen er ikke bare et arbeidsfellesskap , men også det sentrale grunnlag for tradisjonell bruk av reinbeiteområdene .
Siida ii leat dušše bargoovttastupmi , muhto maiddái árbevirolaš guohtungeavaheami guovddáš vuođđu .
Utfordringen for utvalget har vært å lage regler som passer for de ulike siidaordninger som finnes innenfor den samiske reindriften .
Lávdegoddái lea leamaš hástalussan hábmet njuolggadusaid mat heivejit iešguđet siidamálliide mat gávdnojit sámi boazodoalus .
Reglene må derfor ikke bli for stivbente , men må heller ikke være så løse at de i praksis ikke får rettslig betydning .
Dan dihte eai ábut njuolggadusat leat beare gáržžit , muhto eai nu loažža ge ahte geavatlaččat eai oaččo rievttálaš coavcci .
Utvalget har foreslått regler som tar hensyn til så vel sommersiida som vintersiida .
Lávdegoddi lea árvalan njuolggadusaid mat váldet vuhtii sihke geassesiidda ja dálvesiidda .
Siidaens rettslige betydning kommer til uttrykk i flere forhold :
Siidda rievttálaš mearkkašupmi boahtá ovdan máŋgga dáfus :
Distriktsstyring .
Orohatstivrejupmi .
I de foreslåtte reglene for distriktsstyret er det forutsatt at alle sommersiidaene ( geasseorohat ) skal ha hvert sitt medlem i styret .
Árvaluvvon njuolggadusain orohatstivrra birra lea eaktuduvvon ahte buot geassesiiddain ( geasseorohagain ) galgá leat stivrasadji .
Er det flere enn syv sommersiidaer i distriktet foreslår utvalgets flertall , alle unntatt én , at styremedlemskap går på omgang .
Jus orohagas leat eanet go čieža geassesiidda , de árvala lávdegotti eanetlohku , buohkat earret okta , ahte stivrasadji manná vuoruid mielde .
Det ønskelige hadde vært at også alle vintersiidaene hadde fått plass i styret , men da ville styret i mange distrikter blitt for stort .
Livččii sávahahtti ahte maiddái buot dálvesiiddat oččoše stivrasaji , muhto de šattašii stivra beare stuoris máŋgga orohagas .
I stedet foreslår flertallet at sommersiidaens medlemsskap i styret skal gå på omgang mellom eventuelle ulike grupper innenfor sommersiidaen .
Dan sadjái árvala eanetlohku ahte stivrasadji galgá mannat vuoruid mielde geassesiidda iešguđet joavkkuid gaskka .
Noen steder er det naturlig at det er vintersiidaene som utgjør disse undergruppene .
Muhtun sajiin lea lunddolaš ahte stivrasadji lea dálvesiiddain vuoru mielde .
Andre steder er forholdene annerledes , men det betyr ikke at det ikke kan være aktuelt med undergrupper også her .
Eará sajiin leat dilálašvuođat earalágánat , muhto dat ii mearkkaš ahte maiddái doppe eai sáhte leat eará joavkkut .
Det kan for eksempel være ulike familiegrupper innenfor sommersiidaen .
Geassesiiddas sáhttet ovdamearkka dihte leat iešguđet bearašjoavkkut .
Det er opp til utøverne selv å avgjøre om noen av dem vil fremstå som en slik undergruppe .
Lea boazodolliid iežaset duohken háliidit go sii doaibmat diekkár ovddasteaddji joavkun .
Beitebruksregler .
Guohtungeavaheami njuolggadusat .
En av de viktigste oppgavene for distriktsstyret vil være å lage regler for beitebruken .
Orohatstivrra deaŧaleamos doaimmaid gaskkas lea ráhkadit njuolggadusaid guohtungeavaheami birra .
Disse beitebruksreglene må bygge på den tradisjonelle bruken av arealene mellom de ulike siidaer , så vel sommersiidaer som vintersiidaer .
Guohtungeavaheami njuolggadusat fertejit ásahuvvot siiddaid árbevirolaš guohtungeavaheami mielde , sihke dálve- ja geassesiiddaid .
De siste decennier har den tradisjonelle bruken mellom siidaene av ulike årsaker blitt satt under press .
Maŋemus logiid jagiid lea siiddaid árbevirolaš gaskasaš guohtungeavaheapmi iešguđet sivaid geažil boahtán garra deattu vuollái .
Utvalget mener det er viktig å reetablere den tradisjonelle bruken , og gi regler som beskytter denne .
Lávdegoddi oaivvilda ahte lea deaŧalaš mannat ruovttoluotta árbevirolaš geavaheapmái , ja ráhkadit njuolggadusaid mat suodjalit dan .
Reintall .
Boazolohku .
Siidaen og ikke distriktet vil være utgangspunktet ved fastsettelsen av reintall .
Lea siida ii ge orohat mii galgá leat vuođđun go mearrida boazologu .
Siidaandel .
Siidaoassi .
Gjennom etablering av såkalte siidaandeler er det utøverne innenfor siidaen som avgjør hvor mange ansvarlige utøvere det skal være i siidaen .
Nugohčoduvvon siidaosiid ásaheami bokte mearridit siidda boazodoallit ieža man galle ovddasvástideaddji boazodoalli siiddas galget leat .
Utvalget foreslår også regler for forholdet innad i siidaen , herunder regler om siidastyre , siidakasse og siidafond samt arbeidsplikter og investeringer , se lovutkastet §§ 8-10 - 8-16 .
Lávdegoddi árvala maiddái njuolggadusaid siidda siskkáldas dilálašvuođaid birra , nugo njuolggadusaid siidastivrra , siidakássa ja siidafoandda birra , ja bargogeatnegasvuođaid ja investeremiid birra , geahča láhkaárvalusa § 8 – 10 rájes § 8 – 16 rádjái .
7.3 Siidaandel
7.3 Siidaoassi
Utvalget foreslår at dagens ordning med driftsenhet skal opphøre og erstattes med siidaandel , se lovutkastet §§ 4-2 – 4-4 .
Lávdegoddi lea árvalan ahte dálá doalloovttadat galgá heaittihuvvot ja dan sadjái galgá boahtit siidaoassi , geahča láhkaárvalusa § 4 – 2 rájes § 4 – 4 rádjái .
Etter utvalgets mening er det flere svakheter ved dagens ordning med driftsenhet .
Lávdegotti oaivila mielde leat dálá doalloovttadat-ortnegis máŋga headjuvuođa .
Blant annet er dagens driftsenhetssystem isolert fra det arbeidsfellesskap som siidaen utgjør .
Earret eará lea dálá doalloovttadatvuohki áibbas sirrejuvvon siidda bargoovttastusas .
Men etter utvalgets syn er det samtidig nødvendig med klare regler om hvem som er ansvarlig for selve driften - både innad og i forhold til omverden .
Seammás oaivvilda lávdegoddi ahte dárbbašuvvojit čielga njuolggadusat dan birra geas lea doalu ovddasvástádus – sihke siskkáldasat ja olgguldasat muđui servodaga ektui .
Man kunne for så vidt tenke seg å gjøre siidaen til den ansvarlige enhet .
Okta vejolašvuohta livččii dahkat siidda ovddasvástideaddji ovttadahkan .
Men man må samtidig vite hvem som står for selve driften og som er den ansvarlige utøver .
Muhto seammás ferte leat čielggas geas lea doalu ovddasvástádus ja gii lea ovddasvástideaddji boazodoalli .
Fremfor alt må ansvarsforholdet for at fastsatte reintall og beitetidsbestemmelser faktisk blir overholdt , være entydig i loven .
Vuosttažettiin ferte láhka hui čielgasit nannet ovddasvástádusa das ahte mearriduvvon boazolohku ja guohtunáiggit dollojuvvojit .
Man kommer derfor ikke utenom å knytte ansvarsforholdet til enkeltpersoner .
Dan dihte lea bággu čatnat ovddasvástádusa ovttaskas olbmuide .
Utvalget ser også behovet for en etableringskontroll , men mener at utøverne selv må ha større styring med hvem de vil ha inn i driften .
Lávdegoddi oaidná maiddái ahte lea dárbu gozihit álggahemiid , muhto oaivvilda ahte boazodoallit fertejit ieža oažžut eanet dadjamuša dan hárrái gean sii háliidit álgit boazodollui .
Med utgangspunkt i siidaen må det bestemmes hvem som skal kunne gis ansvaret for driften av rein som inngår i siidaen .
Siida ferte mearridit gii galgá guoddit ovddasvástádusa daid bohccuid hárrái mat gullet siidii .
Betegnelsen driftsenhet er knyttet til dagens ordning med krav om konsesjon fra det offentliges side .
Sátni doalloovttadat lea čadnon dálá ortnegii man mielde gáibiduvvo almmolaš eiseválddiid addin doaibmalohpi .
På bakgrunn av at utvalget som nevnt foreslår at man i større grad overlater til næringen selv - i praksis siidaen - å regulere tilgangen på nye reindriftsutøvere , har man valgt å unngå betegnelsen driftsenhet , som dessuten har en negativ klang hos mange reindriftssamer .
Dan vuođul go lávdegoddi nappo árvala ahte ealáhus – namalassii siida – ferte ieš oažžut eanet ovddasvástádusa ođđa boazodolliid luoitimis ealáhussii , de leat válljen garvit sáni doalloovttadat , mii muđui ii leat goasse ožžon coavcci boazodolliid guovdu .
I stedet har man valgt å bruke betegnelsen siidaandel og ansvarlig leder for siidaandel for å vise at den enhet det her er snakk om ikke kan betraktes isolert , men inngår i et større fellesskap , nemlig si ­idaen .
Dan sadjái leat válljen sániid siidaoassi ja siidaoasi ovddasvástideaddji jođiheaddji , čájehan dihte ahte dat ovttadat mas dál lea sáhka , ii sáhte sierran doaibmat , muhto gullá stuorát oktavuhtii , namalassii siidii .
Utvalget foreslår at dagens innehavere av driftsenheter blir ledere for en siidaandel , jf. utkastet § 4-3 nr. 1 .
Lávdegoddi árvala ahte dálá doalloovttadagaid eaiggádat šaddet ođđa siidaosiid jođiheaddjit , geahča árvalusa § 4 – 3 nr. 1 .
Skal nye siidaandeler opprettes forutsetter det enighet mellom lederne for siidaandeler innenfor siidaen , se § 4-3 nr. 2 .
Ođđa siidaosiid sáhttet siidda siidaosiid jođiheaddjit ( siidaoasálaččat ) ásahit ovttajienalašvuođa bokte , geahča § 4 – 3 nr. 2 .
Et mindretall foreslår at det ikke skal kunne opprettes nye andeler dersom det gjennomsnittlige reintall per siidaandel kommer under 250 .
Lávdegotti unnitlohku árvala ahte ođđa siidaosiid ii sáhte ásahit jus siidaosiid gaskamearálaš boazolohku šaddá vuollel 250 .
Hvis en siida i dag for eksempel består av to driftsenheter , vil innehaverne av disse etter forslaget bli ledere for hver sin siidaandel og de kan ved enighet etablere en eller flere nye siidaandeler innenfor siidaen .
Jus muhtun siiddas dál ovdamearkka dihte leat guokte doalloovttadaga , de šaddaba dáid eaiggádat goabbat siidaoasi jođiheaddjin ja jus soahpaba , de sáhttiba ásahit ovtta dahje eanet siidaosiid siidii .
Når det her siktes til siidaen , tas utgangspunktet i sommersiidaen , dvs. de som har felles geasseorohat .
Go dákko daddjo siida , de oaivvilduvvo geassesiida , namalassii geasseorohat .
De som er sammen om sommeren kan imidlertid ellers i året fordeles i mindre grupper , som da utgjør arbeidsfellesskapet .
Dat geat leat ovtta siiddas / orohagas geasset , sáhttet dálvet leat máŋgga joavkkus , / siiddas mii dalle lea bargoovttastupmin .
Disse mindre siidaene bør ha adgang til å etablere siidaandeler uten at alle innenfor geasseorohat er enige .
Dát unnit siiddat berrejit maid beassat ásahit siidaosiid vaikko buohkat geasseorohagas eai mieđihivčče ge .
Men skal disse mindre gruppene kunne etablere nye si , ­idaandeler må de få fastsatt et reintall spesielt for dem , og de må holde seg innenfor dette reintallet , se nærmere merknaden til utkastet § 4-3 nr. 2 .
Muhto jus dákkár unnit siiddat / joavkkut galget sáhttit ásahit siidaosiid , de ferte sidjiide mearriduvvot sierra boazolohku , ja sii galget de bissut dán logu siskkobealde , geahča eanet dán birra árvaluvvon § 4 – 3 nr. 2 mearkkašumiin .
Den ansvarlige leder for en siidaandel skal kunne overføre lederansvaret til en som kan drive videre etter ham eller henne , jf. utkastet § 4-7 .
Ovddasvástideaddji siidaoasi jođiheaddji galgá sáhttit ovddasvástádusa sirdit soapmásii guhte sáhttá joatkit boazodoalu su maŋŋel , geahča árvalusa § 4 – 7 .
Kretsen av dem som kan overta lederansvaret svarer til reglene i 1978-loven § 4 , men utvalget har søkt å rette opp uheldige utslag av dagens regler .
Sii geat sáhttet dán ovddasvástádusa oažžut leat seamma olbmot geat leat namuhuvvon 1978-lága 4. §:s , muhto lávdegoddi lea geahččalan njulget dálá njuolggadusaid unohis váikkuhusaid .
Det vises til utkastet § 4-7 og § 4-9 med merknader .
Čujuhit árvalusa § 4 – 7 ja § 4 – 9 oktan mearkkašumiiguin .
7.4 Sideordnet rekrutteringsandel
7.4 Buohtalas álggahansiidaoassi
Et problem ved dagens regler om driftsenhet er etter utvalgets oppfatning å få til smidige ordninger i forbindelse med generasjonsovergang .
Dálá njuolggadusain doalloovttadaga birra lea lávdegotti mielas okta váttisvuohta oažžut áigái njuovžilis ortnegiid buolvamolsumiid oktavuođas .
For å bøte på dette foreslår utvalget en ordning med sideordnet rekrutteringsandel , se utkastet § 4-4 .
Njulgen dihte dán de árvala lávdegoddi ásahit buohtalas álggahansiidaosiid , geahča árvaluvvon § 4 – 4 .
Utvalget foreslår at lederen for en siidaandel skal kunne etablere en sideordnet rekrutteringsandel , der en person fra den yngre generasjon utpekes som leder .
Lávdegoddi árvala ahte siidaoasi jođiheaddji galgá sáhttit ásahit buohtalas álggahansiidaoasi , masa nuorat buolvva olmmoš nammaduvvo jođiheaddjin .
Slik sideordnet rekrutteringsandel kan først etableres når lederen for den ordinære siidaandelen er fylt 50 år .
Diekkár buohtalas álggahansiidaoasi ii sáhte , lávdegotti árvalusa mielde , ásahit ovdal go dábálaš siidaoasi jođiheaddji lea 50 jagi .
Ved å gi en person i neste generasjon en rekrutteringsandel , kan man sikre trygge arbeidsforhold for vedkommende inntil lederen av den ordinære siidaandelen avvikler .
Go addá boahtte buolvva olbmui álggahansiidaoasi , de sáhttá sihkkarastit oadjebas bargodilálašvuođaid sutnje dassážii go dábálaš siidaoasi eaiggát heaitá .
Ordningen med sideordnet rekrutteringsandel skal sikre en smidig generasjonsovergang .
Buohtalas álggahansiidaoasi ortnet galgá sihkkarastit njuovžilis buolvamolsuma .
Uten en slik mulighet til midlertidige rekrutteringsandeler vil det bli et press på opprettelse av stadig nye siidaandeler .
Diekkár álggahansiidaoasi vejolašvuođa haga šattašii gilvu ja vuorjja ásahit dađistaga eanet ođđa siidaosiid .
Betegnelsen sideordnet rekrutteringsandel er valgt for å understreke at den er knyttet til en annen siidaandel og skal sikre den yngre generasjons rettigheter .
Namahus buohtalas álggahansiidaoassi lea válljejuvvon deattuhan dihte čanastaga eará siidaoassái , ja ahte dat galgá sihkkarastit nuorat buolvva vuoigatvuođaid .
Lederen av den sideordnede andelen har i selve driften samme rettigheter , ansvar og forpliktelser som lederen av en siidaandel .
Buohtalas siidaoasi jođiheaddjis leat doaimma dáfus seamma vuoigatvuođat , ovddasvástádus ja geatnegasvuođat go dábálaš siidaoasi jođiheaddjis .
Utvalgets flertall , alle unntatt én , foreslår at det bare kan etableres én sideordnet rekrutteringsandel til hver siidaandel .
Lávdegotti eanetlohku , buohkat earret okta , árvalit ahte sáhttá ásahit dušše ovtta buohtalas álggahansiidaoasi juohke siidaoassái .
Dette betyr at der flere barn er aktive i reindriften , må foreldrene velge hvem som skal få rekrutteringsandel .
Dat mearkkaša ahte jus eanet mánát leat aktiivat boazodoalus , de fertejit váhnemat válljet guhte oažžu buohtalas álggahansiidaoasi .
Selv om bare ett barn kan få sideordnet rekrutteringsandel , betyr ikke det at andre barn nødvendigvis er avskåret fra å bli leder for en siidaandel .
Vaikko dušše okta mánná sáhttá oažžut buohtalas álggahansiidaoasi , de ii dárbbaš earáide leat veadjemeahttun beassat siidaoasi jođiheaddjin .
Hvis lederne for siidaandelene innenfor en siida er enige , kan det etableres ny siidaandel for andre barn .
Jus siidda siidaosiid jođiheaddjit leat ovttaoaivilis , de sáhttet ásahit siidaosiid eará mánáide .
I store siidaer med mange siidaandeler kan det nok bli vanskelig å oppnå enighet om etablering av nye siidaandeler hvis dette innebærer fordeler for en familie på bekostning av andre .
Stuora siiddain gos leat ollu siidaoasit sáhttá leat váttis olahit ovttaoaivilvuođa ođđa siidaosiid ásaheami birra , jus dat addá ovtta bearrašii ovdamuni earáid ovdalii .
7.5 Reinmerke
7.5 Boazomearka
Utvalget foreslår å videreføre dagens regler om reinmerke , men slik at regler som i dag står i forskrifter blir inntatt i selve loven .
Lávdegoddi árvala joatkit dálá njuolggadusaid boazomearkkaid birra , muhto nu ahte njuolggadusat mat dál leat láhkaásahusain galget biddjot láhkii .
Dette blant annet for å synliggjøre de sterke tradisjoner som er knyttet til reinmerke .
Dát árvaluvvo earret eará dan dihte vai boazomearkka nanu árbevierut buorebut bohtet oidnosii .
Utvalget foreslår endring i dagens frister for reinmerking .
Lávdegoddi árvala eará áigemeriid merkemii go dálá lágas leat .
I 1978-loven bestemmes det at kalven skal merkes innen 31. oktober med mulighet til forlengelse til 31. mai .
1978-lágas daddjo ahte miessi galgá merkejuvvot ovdal golggotmánu 31. beaivvi , muhto ahte áigemeari sáhttá guhkidit miessemánu 31. beaivái .
Denne første fristen har enkelte steder gitt opphav til den oppfatning at umerket kalv er allemannseie etter den 31. oktober .
Ovddit áigemearri lea muhtun guovlluin ipmirduvvon nu ahte geažotbeallji lea vaikko gean opmodat maŋŋel golggotmánu 31. beaivvi .
Utvalget foreslår at det bare skal være én frist for merking , og den settes til 31. mai året etter at dyret er født .
Lávdegoddi árvala ahte galgá leat dušše okta áigemearri merkemii , ja dat árvaluvvo leat miessemánu 31. beaivvi jagi maŋŋel go miessi lea šaddan .
Se nærmere om utvalgets forslag til merkeregler i lovutkastet kapittel 7 .
Geahča eanet lávdegotti árvalan merkennjuolggadusaid birra láhkaevttohusa 7. kapihttalis .
7.6 Distrikt og distriktsstyring
7.6 Orohat ja orohatstivren
Utvalget vil opprettholde distriktsordningen og trekker opp nærmere regler for distriktsinndelingen , se utkastet § 8-1 .
Lávdegoddi háliida bisuhit orohatortnega ja árvala dárkilet njuolggadusaid orohatjuohkimii , geahča árvalusa § 8 – 1 .
Distriktsstyrets rolle i dag som både et privatrettslig og offentligrettslig organ skaper etter utvalgets oppfatning problemer .
Orohatstivrra dálá sajádat sihke priváhtarievttálaš ja almmolašrievttálaš orgánan dagaha lávdegotti mielas váttisvuođaid .
Faren for inhabilitet er påtagelig , et forhold som også har fått Sivilombudsmannens oppmerksomhet .
Bealátvuođa várra lea stuoris , ja dan lea maiddái Siviilaáittardeaddji mearkkašan .
De uklare reglene om distriktsstyrets myndighet skaper et grunnlag for at et flertall i distriktet kan misbruke sin posisjon til å fremme egne interesser på tvers av distriktets felles interesser , til direkte skade for mindretallet .
Go orohatstivrra hárrái leat nu eahpečielga njuolggadusat , de dagaha dat vára ahte orohagas sáhttá eanetlohku boastut fámostallat ja ovddidit iežas beroštumiid beroškeahttá orohaga oktasaš beroštumiin , mii sáhttá lea njuolggo vahágin unnitlohkui .
Det bør , slik utvalget ser det , fortsatt være et styre for distriktet som består av reineierne i distriktet .
Lávdegotti oainnu mielde berre orohagas ain leat stivra mas leat orohaga boazoeaiggádat .
Men styret bør være et privatrettslig organ .
Muhto stivra berre leat priváhtarievttálaš orgána .
Dette styret kan sammenlignes med det styret som er i en bygdeallmenning .
Orohatstivrra sáhttá buohtastahttit gilimennege stivrrain .
Styret får som privatrettslig organ myndighet til å bestemme en rekke forhold innad i distriktet , forhold som har betydning for ressursforvaltningen og vernet av beitene .
Priváhtarievttálaš orgánan oažžu stivra válddi mearridit ollu orohaga siskkáldas áššiid , áššiid main lea mearkkašupmi resursahálddašeami ja guohtumiid gáhttema hárrái .
Forhold som vedrører den enkeltes drift faller utenfor distriktsstyrets myndighet .
Áššit mat gusket ovttaskas boazodolliid doibmii eai gula orohatstivrra válddi vuollái .
I likhet med hva som gjelder for andre privatrettslige organer , vil distriktsstyret være underlagt en viss kontroll fra det offentliges side .
Seammaládje go eará priváhtarievttálaš orgánat , de orohatstivra nai lea vissis muddui almmolaš eiseválddiid geahču vuolde .
Klarere regler for hva styret kan bestemme , og dermed mindre rom for vilkårlighet , er således viktig .
Dan dihte lea deaŧalaš ásahit čielga njuolggadusaid dasa maid stivra sáhttá mearridit , ja nu eastadit áššegieđahallama soaittáhagaid mielde .
Et viktig virkemiddel for å sikre at også mindretallets interesser blir ivaretatt , er regler som sikrer de ulike siidaer representasjon i styret .
Deaŧalaš váikkuhandoaibma fuolahit ahte maiddái unnitlogu beroštumit vuhtii váldojuvvojit , leat njuolggadusat mat sihkkarastet iešguđet siiddaide stivrasaji .
Dette bør etter utvalgets mening suppleres med adgang for den eller de reineiere som mener seg urettmessig behandlet til å få prøvet distriktsstyrets beslutning for et uhildet organ .
Lávdegoddi oaivvilda ahte dasa lassin berre ásahuvvot ortnet man mielde okta dahje eanet boazoeaiggádat sáhttet ášši oažžut meannuduvvot bealátkeahtes orgánas , jus atnet iežaset gieđahallojuvvon govttoheamit .
Størrelsen på distriktene vil kunne variere , fra store distrikter der enkelte grupper driver atskilt fra hverandre , til små distrikter der det hele året eller deler av året er samdrift .
Orohagaid sturrodat sáhttá rievddadit , go muhtun orohagat leat stuorrát ja doppe leat sierranas siiddat , ja eará orohagat ges leat unnit ja leat birra jagi ovttas , dahje eanas oasi jagis .
De foreslåtte reglene er utformet slik at de får anvendelse uansett distriktets størrelse .
Evttohuvvon njuolggadusat leat hábmejuvvon nu ahte heivejit sihke stuora ja smávva orohagaide .
Valget skjer altså ikke på årsmøtet , der hver stemme teller like meget .
Lávdegotti árvalusa mielde galget orohatstivrras leat iešguđet joavkkuid ovddasteaddjit .
En slik ordning kunne medføre at det var de samme gruppene innenfor distriktet som alltid ble sittende med flertallet i distriktsstyret .
Válljejupmi ii dáhpáhuva nappo jahkečoahkkimis , gos juohke jietna lohkko ovtta meari . Dakkár válljen sáhtášii dahkat ahte ovttahat joavkkut álo ožžot eanetlogu stivrii .
Distriktsstyret skal forvalte de felles ressurser , herunder beite , som distriktet rår over , og da må man sikre at de ulike beiteområdene i distriktet blir representert i styret over tid .
Orohatstivra galgá hálddašit oktasaš resurssaid mat gullet orohahkii , nugo guohtumiid , ja dalle ferte dáhkiduvvot ahte orohaga iešguđet guohtunguovllut leat dihto áiggis leamaš stivrras .
Valget skjer derfor med utgangspunkt i den gruppen av siidaandeler som er sammen på geasseorohat ( sommerbeite ) .
Dan dihte válljejit oktiigullevaš siidaoasit orohatstivrii lahtuid ovddastit sin geat leat ovttas geasseorohagas .
Innenfor en sommersiida kan det være flere grupperinger som springer ut av de ulike vintersiidaer eller av ulike familiegrupper .
Geassesiiddas sáhttet leat máŋggat joavkkut mat dálvet gullet iešguđet dálvesiiddaide dahje eará bearašovttastumiide .
Dette hensyn søkes etter utvalgets forslag ivaretatt gjennom nærmere regulering av valg av distriktsstyrekandidat fra de ulike sommersiidaene .
Lávdegoddi geahččala dán vuhtii váldit dan bokte ahte dárkilet njuolggadusaid bokte reguleret iešguđet geassesiiddaid orohatstivraevttohasa válljema .
Utvalget er delt når det gjelder de nærmere regler for valg til distriktsstyret .
Lávdegoddi lea juohkásan dárkilet njuolggdusaid hárrái orohatstivrra válljema birra .
Flertallet foreslår at valg skjer med utgangspunkt i sommersiidaen .
Eanetlohku árvala ahte válljen galgá lea geassesiidda vuođul .
Mindretallet foreslår en ordning med valgkretser i de distrikter der antall sommersiidaer er over syv .
Unnitlohku árvala válgabiireortnega orohagaide main leat eanet go čieža geassesiidda .
Utvalget foreslår også nærmere regler om distriktets årsmøte og hvem som har stemmerett , se utkastet §§ 8-8 og 8-9 .
Lávdegoddi árvala maiddái dárkilet njuolggadusaid orohaga jahkečoahkkima birra ja dan hárrái geas lea jienastanvuoigatvuohta , geahča árvalusa § 8 – 8 ja § 8 – 9 .
Det foreslås også regler om distriktskasse og reindriftsfond for distriktet og om revisjon av disse midlene , se §§ 8-5 , 8-6 og 8-7 .
Árvaluvvojit maiddái njuolggadusat orohatkássa ja orohaga boazodoallofoandda ja dáid ruđaid dárkkisteami birra , geahča §§ 8 – 5 , 8 – 6 ja 8 – 7 .
7.7 Bruksregler
7.7 Doaibmanjuolggadusat
En av de viktigste oppgavene for distriktsstyret vil etter utvalgets oppfatning være å utarbeide bruksregler .
Okta orohaga deaŧaleamos doaimmain šaddá lávdegotti oainnu mielde leat ráhkadit doaibmanjuolggadusaid .
Regler om dette er foreslått i lovutkastet kapittel 9 .
Dán birra árvaluvvojit njuolggadusat láhkaevttohusa 9. kapihttalis .
Særlig viktig er reglene om beitebruk og reintall .
Erenoamáš deaŧalaččat leat njuolggadusat guohtungeavaheami ja boazologu birra .
Utvalgets forslag inneholder også egne bestemmelser som må iakttas ved utarbeidelsen av slike regler , se utkastet § 9-3 og § 9-4 .
Lávdegotti árvalusas leat maiddái sierra mearrádusat dan birra maid ferte erenoamážit vuhtii váldit diekkár njuolggadusaid ráhkadeamis , geahča árvalusa § 9 – 3 ja § 9 – 4 .
Distriktet skal gjennom bruksreglene også gi regler om bruk av distriktets fellesinnretninger , som gjerder og andre felles anlegg .
Orohat galgá doaibmanjuolggadusaid bokte maiddái ráhkadit njuolggadusaid orohaga oktasaš rusttegiid birra , nugo gárddiid ja eará oktasaš rusttegiid birra .
Regler om bruk av motoriserte kjøretøy skal gis for å ivareta hensynet til beitegrunnlaget .
Njuolggadusat mohtorfievrruid geavaheami birra galget ráhkaduvvot vuhtii váldin dihte guohtunresurssaid .
Andre felles ressurser for distriktet kan være reindriftsfond og andre midler .
Orohaga eará oktasaš resurssat sáhttet leat boazodoallofoanda ja eará opmodat .
Innenfor et distrikt er det i mange tilfeller nødvendig å lage kjøreregler for bruken av de ulike årstidsbeiter .
Orohagas sáhttá máŋgga dáfus leat dárbbašlaš ráhkadit njuolggadusaid áigodatguohtumiid ávkkástallama birra .
Hvor detaljerte de skal være , vil avhenge av forholdene i de ulike områdene .
Man dárkilat dat galget leat , lea iešguđet guovlluid dilálašvuođaid duohken .
Jo større konflikt det er mellom siidaene om beitene , jo mer detaljerte regler trengs .
Mađi stuorát gilvu lea siiddaid gaskka guohtumiid alde , dađi dárkilet njuolggadusaid fertejit ráhkadit .
Men som et minimum må det , i følge utvalget , vurderes å gi regler om :
Lávdegoddi oaivvilda ahte njuolggadusat fertejit unnimusat sisttisdoallat čuovvovačča :
Beitetider for de ulike årstidsbeitene , med mindre det dreier seg om helårsbeiter
Iešguđet áigodatguohtumiid guohtunáiggit , jus ii leačča birrajagi orohat
Kjerneområdet for den enkelte siida på vinterbeitet
Juohke siidda guovddáš dálveorohat
Regler om bruk av flytteleier gjennom andres sommerbeiter ( geasseorohat )
Njuolggadusat johtingeainnuid geavaheami birra mat mannet earáid geasseorohagaid čađa
Regler om bruk av flytteleier gjennom andre si ­idaers kjerneområde på vinterbeitene
Njuolggadusat johtingeainnuid geavaheami birra eará siiddaid váldo dálveorohagaid čađa
Beskrivelse av sommerbeitene ( geasseorohat )
Čilget geasseorohaga
Flyttmønsteret mellom de ulike årstidsbeitene
Čilget johtinvuogádaga iešguđet áigodatguohtumiid gaskka
Regler om flytting
Njuolggadusat johtima birra
Reglene om beitebruk forutsettes å bygge på den tradisjonelle bruk av arealene og fremme rasjonelle bruksordninger .
Eaktuduvvo ahte guohtungeavaheami njuolggadusat ásahuvvojit eatnamiid árbevirolaš geavaheami ala ja ahte ovddidit ulbmillaš geavahanortnegiid .
Flertallet , alle unntatt ett medlem , vil også ha inntatt en bestemmelse om at reglene om beitebruk ikke må komme i strid med den enkelte siidas rettigheter etablert på særskilt rettsgrunnlag , se utkastet § 9-3 annet ledd .
Eanetlohku , buohkat earret okta , háliidit maiddái mearrádusa dan birra ahte guohtungeavaheami njuolggadusat eai galgga boahtit ovttaskas siiddaid vuoigatvuođaid ovdii , mat leat ásahuvvon erenoamáš riektevuođu olis , geahča árvalusa § 9 – 3 nuppi lađđasa .
Utvalget har også søkt å lovfeste regler for god reindriftsskikk .
Lávdegoddi lea maiddái árvalan láhkanannet njuolggadusaid buriid boazodoallovieruid birra .
Det er regler om gjeting , § 6-2 , om geahadeapmi ( innsyn ) i § 6-3 , om behandling av andre siidaers rein , § 6-4 , om skilling ( rátkkaeapmi eller tanadeapmi ) , § 6-5 , samt regler om varsling om rein i gjerde , § 6-6 .
Dat leat njuolggadusat guođoheami birra § 6 – 2 , geahčadeami birra § 6 – 3 , eará siiddaid bohccuid gieđahallama birra § 6 – 4 , rátkkašeami ja čanadeami birra § 6 – 5 , ja gárddástallama dieđiheami birra § 6 – 6 .
7.8 Reintall
7.8 Boazolohku
Et problem med dagens regler om reintall er , slik utvalget ser det , at de hovedsakelig er knyttet til distrikt og driftsenhet .
Váttisvuohtan dálá njuolggadusaiguin boazologu birra , lea lávdegotti oainnu mielde , ahte dat ledje čadnon orohahkii ja doalloovttadahkii .
En fastsettelse av reintall som ikke tar hensyn til siidaen , kan gi uheldige utslag .
Boazologu mearrádus mii ii váldde vuhtii siidda , sáhttá buktit sávakeahtes váikkuhusaid .
Utvalget mener at fastsettelsen av reintallet må ta utgangspunkt i siidaen og det beiteareal den disponerer .
Lávdegoddi oaivvilda ahte boazologu mearrideamis ferte vuođđun atnit siidda ja guohtumiid maid siida hálddaša .
Etter utvalgets forslag skal det øvre reintallet fastsettes for sommersiidaen , se utkastet § 9-4 .
Lávdegotti árvalusa mielde galgá alimus boazolohku mearriduvvot geassesiidii , geahča árvaluvvon § 9 – 4 .
En fastsettelse av distriktets reintall kan derfor ikke skje bare på grunnlag av sommerbeitene .
Dan dihte ii sáhte orohaga boazologu mearridit dušše geasseorohaga vuođul .
Det er nødvendig å se på alle årstidsbeitene samlet , der de mest marginale beitene vil være avgjørende for hvor høyt reintallet kan være .
Lea dárbbašlaš geahččat buot áigodatguohtumiid oktanis , ja vátnáseamos guohtumat fertejit mearridit man stuoris boazolohku sáhttá leat .
Samtidig må man ved fastsettelsen av reintallet se dette i sammenheng med beitetidene , § 9-5 .
Seammás ferte boazologu mearridit guohtunáiggiid ektui , geahča § 9 – 5 .
Er vinterbeitene knapphetsfaktoren , er det ikke alene reintallet som er avgjørende , men også beitetidene .
Jus dálveguohtumat leat vátnásepmosat , de ii leat boazolohku akto mearrideaddjin , muhto ferte maiddái geahččat guohtunáiggiid .
7.9 Reindriftsforvaltningen
7.9 Boazodoallohálddahus
Et samlet utvalg mener at det er nødvendig å foreta endringer i forvaltningsordningen .
Olles lávdegoddi oaivvilda ahte lea dárbbašlaš rievdadit hálddašanortnega .
Utvalgets flertall , alle unntatt ett medlem , foreslår en forvaltningsmodell der fylkesreindriftsstyret med fylkesmannen som sekretariat , har forvaltningsansvaret på regionalt nivå .
Lávdegotti eanetlohku , buohkat earret okta lahttu , árvalit hálddašanmodealla mas fylkkaboazodoallostivra man čállingoddin lea fylkkamánni , oažžu hálddašanovddasvástádusa guovlulaš dásis .
På nasjonalt nivå skjer forvaltningen under ledelse av Reindriftsstyret med et sentralt forvaltningsapparat - Statens reindriftsforvaltning - som sekretariat .
Natiovnnalaš dásis hálddaša Boazodoallostivra mas čállingoddin lea guovddáš hálddašanásahus – Stáhta boazodoallohálddahus .
Forslaget innebærer en videreføring av dagens Reindriftsstyre med Reindriftsforvaltningen i Alta .
Evttohus mielddisbuktá ahte dálá boazodoallostivra ja boazodoallohálddahus jotkojuvvo .
Reindriftsstyrets representanter oppnevnes av reineierne selv , Sametinget og departementet .
Boazodoallostivrra nammadit boazoeaiggádat ieža , Sámediggi ja departemeanta .
Et flertall av medlemmene skal være reineiere .
Eanetlohku miellahtuin galget leat boazoeaiggádat .
Mindretallet frykter at reindriftsinteressene vil tape i konkurransen med andre interesser hvis forvaltningen blir lagt til fylkesmannen på det regionale nivået .
Unnitlohku ballá ahte boazosámi beroštumit bázahallet gilvvus eará beroštumiiguin jus guovlulaš hálddašeapmi biddjojuvvo fylkkamánni háldui .
Det gjelder spesielt i arealvernsaker .
Dat guoská erenoamážit areálagáhttenáššiide .
Flertallet ser altså annerledes på dette spørsmålet og legger avgjørende vekt på at fylkesmannen i dag har ansvar for spørsmål som er av avgjørende betydning for reindriften .
Eanetlogus lea nappo eará oaidnu dása ja bidjá váldodeattu dasa ahte fylkkamánnis juo lea ovddasvástádus gažaldagain main lea mearkkašahtti váikkuhus boazodollui .
Men fordi fylkesmannen ikke har noe ansvar for reindriften , får reindriftens interesser etter flertallets mening i mange tilfeller ikke tilstrekkelig oppmerksomhet hos fylkesmannen .
Muhto go fylkkamánnis ii leat ovddasvástádus boazodoalu guovdu , de oaivvilda lávdegoddi ahte boazodoallu ii oaččo doarvái beroštumi fylkkamánni hálddus .
Departementet vil fortsatt være overordnet organ for reindriftsforvaltningen med ansvar for reindriftslovgivningen , og for at regjeringens politiske målsettinger blir ivaretatt gjennom lov- og forskriftsarbeid .
Departemeanta šaddá ain leat boazodoallohálddahusa bajit orgána , mas lea ovddasvástádus boazodoalu lágaid ja njuolggadusaid hárrái , ja fuolaha ahte ráđđehusa politihkalaš mihttomearit čuvvojuvvojit láhka- ja njuolggadusbargguin .
Departementet vil fortsatt ha myndighet til å instruere Reindriftsstyret i enkeltsaker , eventuelt selv treffe vedtak i kraft av overordnet organ i forvaltningslovens forstand .
Departemeanttas lea ain váldi bagadit Boazodoallohálddahusa ovttaskas áššiin , ja ieš dahkat mearrádusaid dan olis go lea bajit orgána hálddašanlága mielde .
Mindretallet , ett medlem , foreslår opprettholdt dagens ordning med områdestyrer og reindriftskontorer , og ønsker ikke forvaltningen lagt til fylkesmannen .
Unnitlohku , okta lahttu , árvala doalahit dálá ortnega mas leat guovllustivrrat ja boazodoallokantuvrrat , ii ge háliidivčče hálddašeami biddjojuvvot fylkkamánnái .
Etter mindretallets forslag bør Sametinget få forvaltningsansvaret , og reindriftsforvaltningen i Alta vil i så fall bli etablert som et fagkontor under Sametinget .
Unnitlogu árvalusa mielde berre Sámediggi oažžut hálddašanovddasvástádusa , ja boazodoallohálddahus Álttás šattašii de Sámedikki vuollásaš fágakantuvran .
Utvalget foreslår etablert et eget reinoppsyn underlagt Statens naturoppsyn .
Lávdegoddi árvala ásahuvvot sierra boazobearráigeahču Stáhta luonddubearráigeahču vuollái .
Reinoppsynet skal kontrollere at distriktets bruksregler blir overholdt og skal gjennom tilstedeværelse i marken blant annet søke å bilegge eventuelle konflikter som kan oppstå .
Boazobearráigeahčču galggašii gozihit ahte orohaga doaibmanjuolggadusat čuvvojuvvojit ja galgá dan bokte go lea oidnosis meahcis geahččalit eastadit vejolaš riidduid mat sáhttet bohciidit .
Utvalget ser det som viktig å søke å løse konflikter mellom distrikter , mellom siidaer eller mellom enkeltpersoner .
Lávdegoddi atná deaŧalažžan geahččalit čoavdit orohagaid , siiddaid dahje ovttaskas olbmuid gaskasaš riidduid .
Det er viktig å løse konflikter på en slik måte at de involverte kan samarbeide senere .
Lea deaŧalaš čoavdit riidduid dainna lágiin ahte bealálaččat maŋŋel sáhttet ovttasbargat .
Utvalget foreslår derfor at det etableres en meglingsordning .
Dan dihte árvala lávdegoddi ahte ásahuvvo soabahanortnet .
7.10 Sanksjoner
7.10 Ráŋggáštusat
Sanksjonsreglene i 1978-loven er etter utvalgets oppfatning uklare .
1978-lága ráŋggáštannjuolggadusat leat lávdegotti mielas eahpečielgasat .
Dette innebærer at utøverne ikke vet hva de kan risikere ved brudd på lovens regler eller vedtak truffet av myndighetene .
Dát dahká ahte boazodoallit eai dieđe makkár váikkuhusaid lága njuolggadusaid dahje mearrádusaid rihkkun sáhttá mielddisbuktit .
Uklarheten innebærer også at forvaltningen er usikker på hvordan vedtak skal følges opp .
Eahpečielggasvuohta mielddisbuktá maiddái ahte hálddahus lea eahpesihkar das movt mearrádusaid galgá čuovvolit .
Lovens regler må derfor bli langt klarere .
Dan dihte fertejit lága njuolggadusat šaddat mihá čielgaseappot .
Mange av lovens bestemmelser er interne ordens- og samhandlingsregler som i utgangspunktet ikke er egnet for noen form for tiltak fra myndighetenes side dersom de ikke skulle bli fulgt .
Eaktun dasa ahte eiseválddit galget ráŋggáštusaid mearridit , lea lávdegotti oainnu mielde ahte lea almmolaš beroštupmi dasa ahte riiddu ii berre diktit priváhta beliid čuovvolit dahje hilgut .
Her vil det i siste omgang være opp til partene selv eventuelt å bringe saken inn for domstolene med sikte på løsning av konflikten .
Lága mearrádusain leat máŋga siskkáldas- ja ovttasdoaibmanjuolggadusat maid eiseválddit eai sáhte čuovvolit jus soamis ii doahttal daid .
Dersom virksomhet drives i strid med bestemmelser eller vedtak , kan myndighetene etter utvalgets forslag utferdige nødvendige pålegg for å bringe den ulovlige virksomheten til opphør , se utkastet § 13-2 .
Jus doallu doaimmahuvvo mearrádusaid dahje njuolggadusaid vuostá , de sáhttet eiseválddit lávdegotti árvalusa mielde mearridit dárbbašlaš gohččumiid loahpahan dihte lobihis dagu , geahča árvaluvvon § 13 – 2 .
Det foreslås innført en hjemmel for å nytte tvangsmulkt , som er et økonomisk virkemiddel for å framtvinge etterlevelse av et pålegg .
Árvaluvvo ásahit válddi addit bággensáhku , mii lea ekonomalaš váikkuhandoaibma man bokte bágge doahttalit gohččosa .
Så lenge oppfyllelse ikke skjer , løper det en mulkt .
Nu guhká go ii ollašuhte gohččosa , de gártá sáhkku .
Tvangsmulkt kan nyttes i alle tilfeller hvor det er utferdiget pålegg eller forbud , jf. § 13-3 i lovforslaget .
Bággensáhkku sáhttá mearriduvvot buot oktavuođain goas lea celkojuvvon gohčus dahje gielddus , geahča árvaluvvon § 13 – 3 .
Tvangsmulkt er kjent fra lovverket for øvrig .
Bággensáhkku lea dábálaš eará lágain .
Det foreslås en bestemmelse om avgift ved brudd på beitebruksreglene , jf. § 13-4 .
Árvaluvvo mearrádus divada birra guohtungeavaheami njuolggadusaid rihkkuma ovddas , geahča § 13 – 4 .
Det dreier seg her om en administrativt ilagt avgift for dem som har forsynt seg mer av fellesskapet enn de er berettiget til .
Dat lea hálddahuslaččat mearriduvvon divat sutnje gii lea alccesis váldán oktasašvuođas eanet go livččii vuoigatvuohta .
Innbetalt avgift tilfaller fellesskapet .
Máksojuvvon divat manná oktasašvuhtii .
Bestemmelsen har en parallell i § 8 b om ressursavgift i dagens lov .
Árvalus vástida dálá lága § 8 b resursadivada birra .
To medlemmer ønsker ikke regler om slik avgift .
Guokte miellahtu eaba háliit diekkár divada .
Det fremmes også forslag om hjemmel for å utferdige forelegg , som er et pålegg om å etterkomme et allerede gitt pålegg , jf. § 13-5 .
Árvaluvvo maiddái váldi mearridit sáhkkocelkosa , mii lea gohčus čuovvut ovdalis mearriduvvon gohččosa , geahča § 13 – 5 .
Som for tvangsmulkt er også dette etter mønster fra annen lovgivning .
Seammaládje go bággensáhkku , de lea maiddái dát eará lágaid málle mielde evttohuvvon .
Den forelegget er rettet mot , kan bringe det inn for rettsapparatet etter en nærmere bestemt frist .
Son geasa sáhkku celkojuvvo , sáhttá dan ovddidit riektevuogádahkii dihto áigemeari sisa .
Dersom dette ikke skjer , vil pålegget ha samme tvangskraft som en dom .
Jus dan ii daga , de lea sáhkkocelkosis seamma vuoibmi go duomus .
Dersom andre virkemidler ikke anses formålstjenlige , kan det fattes vedtak om tvangstiltak , jf. § 13-6 .
Jus eará váikkuhandoaimmat eai adno ulbmillažžan , de sáhttet mearriduvvot bággendoaimmat , geahča § 13 – 6 .
Vedtak om tvangstiltak kan blant annet gå ut på forskjellige former for arbeid og kontroll med rein eller reinflokk , reintallsreduksjon og riving av ulovlig oppførte hytter og anlegg .
Mearrádusat bággensáhku birra sáhttet leat iešguđetlágán barggut ja bearráigeahčču bohccuiguin dahje ealuin , boazologu unnideapmi ja lobihemet ceggejuvvon barttaid ja rusttegiid gaikun .
Ett medlem ønsker ikke regler om tvangsmessig reduksjon av reintallet .
Okta miellahttu ii háliit ásahit boazologu bákkolaš unnideami .
Vedtak om tvangstiltak er tvangsgrunnlag , men selve gjennomføringen av tvangstiltaket krever namsmyndighetenes medvirkning med unntak av tiltak som går ut på gjennomføring av pålegg om nødvendig arbeid og kontroll med rein eller reinflokk .
Bággendoaimmaid mearrádus lea bággenvuoimmálaš , muhto bággendoaimmaid čađaheapmi eaktuda nammaeiseválddiid searvama , earret daid doaimmaid maid áigumuš lea čađahit gohččuma dárbbašlaš bargguid dahje bearráigeahču hárrái bohccuiguin dahje ealuin .
Det foreslås at de organer som har hjemmel til å fatte tvangsvedtak også skal kunne begjære tvangsfullbyrdelse overfor namsretten i henhold til tvangsfullbyrdelsesloven § 13-14 .
Árvaluvvo ahte orgánat main lea váldi dahkat bággenmearrádusaid maiddái galget nammarievttis sáhttit gáibidit bággočađaheami bággočađahanlága § 13 – 14 mielde .
De ulike sanksjonene kan brukes sammen eller hver for seg .
Iešguđet ráŋggáštusat sáhttet adnot ovttas dahje sierralaga .
Sanksjoner skal imidlertid stå i rimelig forhold til overtredelsen .
Ráŋggáštusat galget datte leat govttolaččat rihkkuma ektui .
Sanksjonene må samordnes slik at de ikke rammer på en urimelig måte , se utkastet § 13-1 annet ledd .
Ráŋggáštusat galget oktiiheivehuvvot nu ahte eai čuoza govttoheamit , geahča árvaluvvon § 13 – 1 nuppi lađđasa .
6 Samepolitikk i kommuner og fylkeskommuner
6 Suohkaniid ja fylkkasuohkaniid sámepolitihkka
Beslutninger og politikk på kommunalt og fylkeskommunalt nivå har avgjørende betydning for i hvilken grad samisk språk , kultur , næringer og samfunnsliv kan utvikle seg på en god måte .
Mearrádusat ja politihkka maid fylkkasuohkanat fievrredit , lea mearrideaddjin dasa makkár dásis sámegiella , kultuvra , ealáhusat ja servodateallin sáhttá ovdánit buori vuogi mielde .
Kommunene er de fremste velferdsprodusenter og regjeringen er opptatt av et likeverdig velferdstilbud overfor den samiske befolkningen , der de særlige språklige og kulturelle behov ivaretas .
Suohkanat leat njunnošis láhčime olbmuide buresbirgejeaddji dili ja ráđđehus dáhttu ahte sámi álbmogis galget leat seammadássásaš fálaldagat go earáin , main ere ­noamáš giella- ja kulturdárbbut vuhtiiváldojuvvojit .
Fylkeskommunene har et særlig ansvar for regional utvikling i bred forstand .
Fylkkasuohkaniin lea erenoamáš ovddasvástádus ovddidit guovlluid viiddis ipmárdusas .
En aktiv innsats fra regionene i samiske områder vil sikre at samisk samfunnsliv utvikler seg i tråd med regjeringens politikk .
Jus sámi guovlluid regiuvnnat barget albma bures , de sihkkarastet ahte sámi servodateallin ovdána ráđđehusa politihka mielde .
Som utgangspunkt har både kommunale og fylkeskommunale myndigheter den samme plikten som statlige myndigheter til å følge opp internasjonale forpliktelser og nasjonal rett i forhold til samene i Norge .
Duohtavuođas lea sihke suohkaniid ja fylkka ­suohkaniid eiseválddiin seamma geatnegasvuohta go stáhta eiseválddiin čuovvut riikkaidgaskasaš geatnegasvuođaid ja našuvnnalaš rievtti sápmelaččaid ektui Norggas .
Staten kan ikke ivareta sine forpliktelser i henhold til de internasjonale instrumentene Norge har sluttet seg til dersom det ikke følges opp gjennom praktisk politikk og praktiske tiltak lokalt og regionalt .
Ii stáhta sáhte gozihit iežas riikkaidgaskasaš geatnegasvuođaid maidda Norga lea iežas čatnan , jus dat eai čuvvojuvvo beaivválaš politihkas ja beaivválaš doaimmain sihke báikkálaččat ja iešguđet regiovnnain .
Staten har ansvaret for rammebetingelser som gjør at dette ansvaret kan ivaretas .
Stáhta ovddasvástádus lea ahte gávdnojit rámmaeavttut mat dahket vejolažžan dán ovddasvástádusa duohtandahkat .
Samtidig har staten også ansvaret for å rapportere i forhold til internasjonale konvensjoner som omfatter samene i Norge .
Stáhtas lea maid ovddasvástádus raporteret movt stáhta meannuda sápmelaččaiguin Norggas riik ­kaidgaskasaš konvešuvnnaid ektui .
Dette fordrer oversikt over det samepolitiske arbeidet lokalt og regionalt .
Dát gáibida ahte stáhtas leat dieđut dan birra movt sámepolitihkka čađahuvvo báikkálaččat ja regiovnnaid dásis .
Samene er i mindretall i de fleste kommuner , med noen få unntak .
Sápmelaččat leat eanaš suohkaniin unnitlogus , earret muhtun moatti suohkanis .
Dette gir utfordringer for kommunesektoren i forhold til at politiske flertallsbeslutninger også skal ivareta samiske interesser .
Dát lea hástalus suohkaniidda go lea sáhka das ahte politihkalaš eanetlogu mearridemiin maiddái galget vujtiiváldit sámi beroštumiid .
I Nordland og Nord-Trøndelag er det 13 kommuner som har flere enn 10 personer i samemanntallet .
Nordlánddas ja Davvi-Trøndelágas leat 13 suoh-kanis eanet go logis čálihan iežaset sámi jienstus ­lohkui .
En kartlegging som er gjort i forbindelse med et prosjekt igangsatt av Snåsa kommune , viser at bare én av kommunene omtaler samiske brukere i sine planer innen helse- og sosialtjenester på 1. linje nivå .
Kárten maid Snoasa suohkan lea čađahan muhtun álggahuvvon prošeavtta oktavuođas , čájeha ahte dušše okta suohkaniin válddahallá sámi geavaheddjiid iežas plánain dearvvašvuođa ja sosiálabálvalusaid 1 linnjá dásis .
Samisk kultur , næringsutøvelse og samfunnsliv er under press fra det norske storsamfunnet på mange måter , men kan ivaretas og fremmes gjennom en aktiv og bevisst planlegging i kommuner og fylker .
Sámi kultuvra ja ealáhusat leat máŋgga ládje garra deattu vuolde Norgga stuoraservodagas , muhto suohkanat ja fylkkasuohkanat sáhttet daid áššiid áimmahuššat ja ovddidit ávkkálaš dihtomie-lalaš plánemiin .
Plan- og bygningslovens regler , og hvordan loven blir praktisert , har derfor en stor betydning for hvordan de samiske interessene blir ivaretatt , jf. kap. 20.2.1 .
Plána- ja huksenlága njuolggadusain , ja das movt láhka adnojuvvo , lea stuora mearkkašupmi dasa movt sámi beroštumit vuhtiiváldojuvvojit , geahča kap. 20.2.1 .
6.1 Kommunalt selvstyre og samepolitikk
6.1 Suohkaniid iešstivren ja sámepolitihkka
Samtidig har staten et ansvar for å påse at samene og de samiske samfunn i de ulike områder faktisk får nyte godt av den samepolitiske og rettslige utvikling som har funnet sted de siste tiårene .
Muhto stáhtas lea gal ovddasvástádus gozihit ahte sápmelaččat ja iešguđet guovlluid sámi servodagat duođas besset oažžut buori ávkki dan ovdáneamis mii maŋimus logenar jagiin lea dáhpáhuvvan sámepolitihkas ja sámiid riektediliin .
Dette ansvaret har også Sametinget , som er det fremste organ til å vurdere virkningen offentlig politikk har i forhold til samene .
Maiddái Sámedikkis lea dát ovddasvástádus , danin go diggi lea njunuš orgána mii galgá árvvoštallat movt almmolaš politihkka váikkuha sápmelaččaide .
Det lokale selvstyret er en sentral verdi i Norge .
Báikkálaš iešstivren adnojuvvo hui árvvusin Norggas .
Siden kommunene selv får regningen for valgene de tar , gis det samtidig insentiver til kostnadseffektiv drift .
Suohkanláhka addá nanu suodjalusa dan vuostá ahte stáhta ii galgga suohkana bajábealde viggat stivret go guoská suohkana siskkáldas áššiid čoavdimii .
Kommunene og fylkeskommunene har et selvstendig ansvar for egen ressursbruk og må tilpasse aktiviteten til inntektene . Regjeringen på sin side må sikre samsvar mellom oppgaver og økonomiske rammer .
Ja go suohkanat ieža šaddet máksit rehkega daid válljemiid ovddas maid ieža dahket , de dákkár iešstivren doaibmá nu ahte čađat fertejit ohcat hálbbimus buresdoaibmi jođihanmálle .
Den statlige styringen av kommuner og fylkeskommuner skjer derfor i utgangspunktet gjennom lovgivning , budsjettvedtak og dialog og konsultasjoner .
Suohkaniin ja fylkasuohkaniin lea alddiineaset ovddasvástádus gozihit iežaset resurssaid geavaheami ja fertejit ieža válljet makkár doaimmaide dietnasiid geavahit .
God lokal tilpasning krever at kommunene gis handlingsrom .
Ráđđehus ges galgá bealistis sihkkarastit ahte barggut čađahuvvojit ruhtarámmaid siskkobealde .
Regjeringen vil i minst mulig grad detaljstyre kommunene , og så langt som mulig styre gjennom rammer både når det gjelder økonomi og regelverk .
Stáhta stivre ge dasto suohkaniid ja fylkasuohkaniid vuosttažettiin lágaid mearrideami , bušeahttamearrádusaid , gulahallamiid ja ráđđádallamiid bokte .