pere/sami_parallel huggingface dataset:
I tillegg ble Sør-Varanger kommune inkludert som ny kommune.
Dasa lassin fátmmastuvvui maiddái Mátta-Várjjat vel ođđa gieldan.
I seks av kommunene ble bare enkelte kretser inkludert.
Guđa suohkanis fátmmastuvvojedje dušše muhtin dihto guovllut.
SAMINOR 2 spørreskjemaundersøkelsen er dels en oppfølging av SAMINOR 1, i tillegg til at det ble inkludert nye spørsmål som vold og overgrep samt symptomer på posttraumatisk tress.
SAMINOR 2 jearahallanskoviiskkadeapmi lea belohahkii čuovvoleapmi SAMINOR 1, muhto lasihuvvojedje ođđa gažaldagat nugo veahkaválddálašvuođa ja illastemiid birra ja posttraumáhtalaš huša symptomaid birra.
Alle innbyggere mellom 18–69 år i utvalgte kommuner, og som var registrert i folkeregistret innen 1. desember 2011, ble invitert til å delta.
Buot ássit gaskal 18-69 dihto suohkaniin, ja geat ledje registrerejuvvon álbmotregistarii ovdal juovlamánu 1. beaivvi 2011, bovdejuvvojedje searvat iskkadeapmái.
Totalt ble 44 669 personer invitert til å delta i spørreundersøkelsen, som var utsendt av Statistisk sentralbyrå i 2012.
Oktiibuot bovdejuvvojedje 44 669 olbmo searvat jearahallanskoviiskkadeapmái, reivviid bokte maid Statistihkalaš guovddášdoaimmahat sáddii olbmuide 2012.
Av disse ble 1424 returnert uåpnet, og dermed definert ut.
Dain sáddejuvvojedje 1424 ruovttoluotta rabatkeahttá, ja nu eai lohkkon mielde.
Totalt besvarte 11 600 personer spørreskjemaet, og det gir en svarprosent på 27. Videre ble 304 respondenter ekskludert på grunn av manglende svar på etnisitet og vold (13).
Oktiibuot vástidedje 11 600 olbmo jearahallanskovi, mas vástidanproseanta šattai 27. Viidásit váldojedje 304 respondeanta eret, go eai lean vástidan čearddalašvuođa ja veahkaválddálašvuođa birra (13).
3.7.1 Kommuner som ble invitert til å delta i spørreskjemaundersøkelsen
3.7.1 Suohkanat mat bovdejuvvojedje searvat jearahallaniskkadeapmái
Følgende kommuner ble inkludert i SAMINOR 2, spørreskjemaundersøkelsen (fig. 3): Finnmark: Karasjok, Kautokeino, Porsanger, Tana, Nesseby, Lebesby, Alta, Loppa og Kvalsund, Sør-Varanger. Troms: Kåfjord, Kvænangen, Storfjord, Lyngen, Skånland og Lavangen.
Čuovvovaš suohkanat fátmmastuvvojedje SAMINOR 2, jearahallaniskkadeapmái (govus 3): Finnmárkkus: Kárášjohka, Guovdageaidnu, Porsáŋgu, Deatnu, Unjárga, Davvesiida, Áltá, Láhppi ja Fálesnuorri, Mátta-Várjjat, Romssas: Gáivuotna, Návuotna, Omasvuotna, Ivgu, Skánit ja Loabát.
Nordland: Tysfjord, Evenes, Hattfjelldal (kretsen Hattfjelldal), Grane (kretsen Majavatn), Narvik (kretsen Vassdalen).
Nordlánddas: Divttasvuotna, Evenášši, Árbordi (Árbordde guovlu), Grane (Maajehjaevrie guovlu), Narviika (Áravákki guovlu).
Trøndelag: Røyrvik og deler av Namsskogan (Trones og Furuly), Snåsa (Vinje), Røros kommune (Brekken).
Trøndelágas: Raavrhvijhke ja oassi Namsskoganis (Trones ja Furuly), Snoase (Vinje), Plassje suohkan (Prahke).
Utenom Alta kommune hadde alle kommunene færre enn 3 000 innbyggere (17).
Earret Álttá suohkana, de ledje buot suohkaniin unnit go 3000 ássi (17).
Figur 3.3 Oversikt over kommuner inkludert i SAMINOR
Govus 3.3 Listu suohkaniin mat fátmmastuvvojedje SAMINOR 2
3.7.2 Definisjon av etnisitet
3.7.2 Čearddalašvuođa definišuvdna
Klassifisering av etnisitet ble definert ut ifra språklig tilhørighet fra besteforeldre, foreldre og deltager selv, i tillegg til selvdefinering.
Čearddalašvuođa klassifiseren definerejuvvui go lei gielalaš gullevašvuohta áhkuin/ádjáin, váhnemiin ja alddis, ja vel go ieš iežas definerii sápmelažžan.
Begge disse kriteriene anvendes av Sametinget som kriterier for å melde seg inn i samemanntallet.
Dáid eavttuid atná maid Sámediggi go galgá iežas dieđihit sámi jienastuslohkui.
Sametingets språklige kriteriet gjelder også for oldeforeldre, men dette var ikke en mulighet i SAMINOR 2 spørreskjemaundersøkelsen.
Sámedikki gielalaš eavttut gustojit maid máttarváhnemiidda, muhto dat ii lean vejolašvuohta SAMINOR jearahallanskoviiskkadeamis.
Etnisk norske, kvener og andre ble definert som ikke-samer (13).
Čearddalaš dáččat, kvenat ja earát eai definerejuvvon sápmelažžan (13).
3.8 Resultater
3.8 Bohtosat
3.8.1 Forekomst blant samer sammenlignet med ikke-samer
3.8.1 Gávdnosat sápmelaččain go buohtastahttá earáiguin, geat eai leat sápmelaččat
De tallene som presenteres under, er basert på en artikkel av Eriksen et al, 2015, og doktorgradsavhandlingen til Astrid M.A. Eriksen (2017), «Breaking the silence» Interpersonal violence and health among Sami and non-Sami – a population-based study in Mid- and Northern Norway (18).
Logut mat ovdanbuktojit vuollelis leat vuođđuduvvon Eriksen ja earáid (2015) vuođul, ja Astrid M.A. Eriksena doavttirgrádabarggu (2017): «Breaking the silence» Interpersonal violence and health among Sami and non-Sami- a population-based study in Mid- and Northern Norway» vuođul (18).
Datagrunnlaget er en del av SAMINOR 2. Funnene viser at vold og seksuelle overgrep er et betydelig samfunnsproblem, også blant samer i Norge.
Diehtovuođđu lea oassi SAMINOR 2. Gávdnosat čájehit ahte veahkaválddálašvuohta ja seksuálalaš illasteapmi lea viiddis servodatváttisvuohta, maiddái sápmelaččaid gaskkas Norggas.
Den samiske svargruppa rapporterte om høyere forekomst av alle typer vold sammenlignet med ikke-samer, unntatt seksuelle overgrep blant menn, der det ikke var etniske forskjeller (13, 18).
Sámi vástidanjoavkkus almmuhedje ahte dáhpáhuvve eambbo juohke lágan veahkaválddálašvuođat earáid ektui, geat eai leat sápmelaččat, earret seksuálalaš illasteamit dievdduid gaskkas, mas eai leat čearddalaš erohusat (13, 18).
Figur 3.4 Forekomst av ulike typer vold i barndom fordelt på kjønn og etnisitet, SAMINOR 2, spørreskjemaundersøkelsen
Govus 3.4 Iešguđetlágan veahkaválddálašvuođa mat leat dáhpáhuvvan mánnán juhkkon sohkabeali ja čearddalašvuođa mielde, SAMINOR 2, jearahallanskovi iskkadeapmi
Tabell 1 og figur 4 viser hvor mange i antall og prosent som har rapportert om emosjonell, fysisk og/eller seksuell vold i et livsløpsperspektiv blant samiske og ikke-samiske kvinner og menn t.o.m. fylte 18 år.
Tabealla 3.1 ja Govus 3.4 čájehit man ollu ja galle proseanta mat leat almmuhuvvon dovdduide čuohcci, fysalaš ja/dahje seksuálalaš veahkaválddálašvuođa eallináigge perspektiivvas sápmelaččain ja earáin, geat eai leat sápmelaččat, nissonolbmuid ja dievdoolbmuid gaskkas dassážii go devde 18 jagi.
Figur 3.5 Forekomst av ulike typer vold som voksen fordelt på kjønn og etnisitet, SAMINOR 2, spørreskjemaundersøkelsen
Govus 3.5 Iešguđetlágan veahkaválddálašvuođa mat leat dáhpáhuvvan rávis olmmožin, juhkkon sohkabeali ja čearddalašvuođa mielde, SAMINOR 2, jearahallanskoviiskkadeapmi
Tabell 2 og figur 5 viser hvor mange i antall og prosent som har rapportert om emosjonell, fysisk og/eller seksuell vold i et livsløpsperspektiv, blant samiske og ikke-samiske kvinner og menn etter fylte 18 år Figur 3.6 Forekomst av ulike typer vold i et livsløpsperspektiv (som barn og/eller voksen) fordelt på kjønn og etnisitet, SAMINOR 2, spørreskjemaundersøkelsen
Tabealla 3.2 ja govus 3.5 čájehit man ollu ja galle proseanta leat almmuhan veahkaválddálašvuođa mat leat dovdduide čuohcci, fysalaš ja/dahje seksuálalaš veahkaválddálašvuođa eallinagi perspektiivvas sápmelaččaid ja earáid gaskkas, geat eai leat sápmelaččat, nissonolbmuid ja dievdoolbmuid gaskkas maŋŋil go leat deavdán 18 jagi. Govus 3.6 Iešguđetlágan veahkaválddálašvuođa eallinagi perspektiivvas (mánnán ja/dahje rávis olmmožin) juhkkon sohkabeali ja čearddalašvuođa mielde, SAMINOR 2, jearahallanskoviiskkadeapmi
Tabell 3 og figur 6 viser hvor mange i antall og prosent som har rapportert om emosjonell, fysisk og/eller seksuell vold i et livsløpsperspektiv (som barn og/eller voksen) blant samiske og ikke-samiske kvinner og menn.
Tabealla 3.3 ja govus 3.6 čájehit man ollu ja galle proseanta leat almmuhan veahkaválddálašvuođa mat leat dovdduide čuohcci, leat fysalaš ja/dahje seksuálalaš veahkaválddálašvuođa eallinagiperspektiivvas (mánnán ja/dahje rávis olmmožin) sápmelaččaid ja earáid gaskkas, geat eai leat sápmelaččat, nissonolbmuid ja dievdoolbmuid gaskkas.
En betydelig høyere andel av samiske kvinner (13 %) rapporterte om vold både i barndom og som voksen sammenlignet med ikke-samiske kvinner (7 %).
Ollu eambbo sámi nissonolbmuin (13%) almmuhedje veahkaválddálašvuođa sihke mánnán ja rávis olmmožin go buohtastahttá earáid ektui, geat eai leat sápmelaččat (7%).
Det samme mønstret gjaldt også menn (samiske: 7 % og ikke-samiske 3 %).
Seamma minsttar guoskkai maid dievdoolbmuide (sápmelaččat: 7% ja earát, geat eai leat sápmelaččat 3%).
En betydelig høyere andel av samer (i overkant av 4 %) rapporterte også om vold siste 12 måneder sammenlignet med ikke-samer (i underkant av 3 %).
Ledje maid ollu eambbo sápmelačča (badjelaš 4%) geat almmuhedje maiddái veahkaválddálašvuođa maŋemus 12 mánus, go buohtastahttá earáiguin, geat eai leat sápmelaččat (vuollelaš 3%).
3.8.2 Hvem er overgriper?
3.8.2 Gii lea veahkaváldi?
Internasjonal og nasjonal forskning viser at overgriper ofte er kjent for voldsutsatte (2, 3).
Riikkaidgaskasaš ja našuvnnalaš dutkamat čájehit ahte veahkaváldi lea dávjá oahpis sutnje gii gillá veahkaválddálašvuođa (2,3).
I SAMINOR 2 ble respondentene bedt om å angi hvem som var overgriper, med følgende svaralternativer: «Fremmed», «Samlivspartner», «Familie/slektning» og/eller «Andre kjente».
SAMINOR 2 dáhtto respondeanttaid almmuhit gii leat veahkaváldi čuovvovaš vástidanvejolašvuođaiguin: “Amas olmmoš”, “Guoibmi”, “Bearaš/fuolki” ja/dahje “eará oahpes olmmoš”.
Funn viser at også i denne studien er voldsutøver i hovedsak kjent for voldsoffer, se tabell 4 og fig. 7.
Gávdnosat čájehit maiddái dán dutkamis ahte veahkaváldi lea dávjjimusat oahpes olmmoš gillájeaddjái, geahča tabealla 4 ja govus 7.
Figur 3.7 Oppgitt type overgriper blant dem som rapporterer om vold og overgrep i et livsløpsperspektiv, samer og ikke-samer, SAMINOR 2, spørreskjemaundersøkelsen
Govus 3.7 Veahkaváldi ja illasteaddji šlájat mat leat almmuhuvvon eallinagi perspektiivvas, sápmelaččaid ja earáid gaskkas, geat eai leat sápmelaččat, SAMINOR 2, jearahallanskoviiskkadeapmi
Tabell 4 og figur 7 viser rapportert kategori til overgriper blant dem som har rapportert om vold og overgrep.
Tabealla 3.4 ja govus 3.7 čájehit almmuhuvvon kategoriijaid daid veahkaválddálašvuođaid ja illastemiid gaskkas mat leat almmuhuvvon.
Kommentarer til tallene
Kommentára loguide
At majoriteten av overgripere er kjent for voldsofferet, er umiddelbart forståelig for de fleste.
Go eanetlohku veahkaváldiin lea oahpis gillájeaddjái, de lea dat ovttatmano eatnasiidda ipmirdahtti.
Vi omgir oss vanligvis av folk vi kjenner: foreldre, søsken/familie og slektninger, partner, venner, kolleger, trener eller treningskamerater eller andre kjente.
Mii leat dábálaččat birrasis gos leat oahpes olbmot; váhnemat, oappát/vieljat/bearaš ja fuolkkit, guoibmi, olbmát, bargoustibat, hárjeheaddji dahje hárjehallanustibat dahje eará oahppásat.
Det er disse personene innen en eller flere av disse kategoriene som oftest eller vanligvis utøver volden (3).
Dat leat sii, ovtta dahje máŋgga kategoriijas, geat dábálaččat dagahit veahkaválddálašvuođa (3).
Ut fra tabell 4 ser vi at de fleste rapporterer om voldsutøver i kategorien «andre kjente», mens færre (30 %) rapporterer om voldsutøver i kategorien «familie/slektning», og 25 % rapporterer om partnervold.
Tabealla 4 oaidnit ahte eatnasat almmuhit veahkaváldi gullat kategoriijai “eará oahppásat”, seammás go unnit (30%) almmuhit veahkaváldi gullat kategoriijai “bearaš/fuolki”, ja 25% almmuhit veahkaválddálašvuođa maid guoibmi dahká.
I kategoriene «familie/slektning» og «samlivspartner» er det ingen vesentlig etnisk forskjell blant samer og ikke-samer (tabell 4).
Kategoriijain “bearaš/fuolkkit” ja “guoibmi” ii leat čielga čearddalaš erohus gaskal sápmelaččaid ja earáid, geat eai leat sápmelaččat (tabealla 4).
Det er imidlertid en tydelig etnisk forskjell når det gjelder kategoriene «ukjent», og «andre kjente»: en høyere andel i den samiske svargruppen rapporterer voldsutøveren til å være «ukjent» (25 % vs. 18 %) og «andre kjente» (54 % vs. 48 %) sammenlignet med den ikke-samiske svargruppen.
Lea baicca čielga čearddalaš erohus go guoská kategoriijaide “amas olmmoš”, ja “eará oahpes olmmoš”: stuorit oassi sápmelaš vástideddjiin almmuhedje veahkaváldi leat “amas olmmožin” (25% vs. 18%) ja “eará oahpes olmmoš” (54% vs. 48%), go buohtastahttá eará vástideddjiiguin, geat eai leat sápmelaččat.
Vi trenger imidlertid mer kunnskap omkring denne problematikken.
Mii dárbbašit eambbo dieđuid dán váttisvuođa hárrái.
Vi vet ikke alder eller kjønn til voldsutøveren, hvor eller hvor ofte volden har blitt utøvd.
Mii eat dieđe agi dahje sohkabeali veahkaváldis, gos dahje man dávjá veahkaválddálašvuohta lea dáhpáhuvvan.
Vi trenger også kunnskap om mønstret er forskjellig for ulik type vold, og for kvinner og menn.
Mii dárbbašit maid eambbo dieđuid makkár minsttar lea dain iešguđet lágan veahkaválddálašvuođain, ja maid dieđuid nissonolbmuid ja dievdoolbmuid birra.
3.9 Kommentarer til tallene om høyere forekomst blant samer og mulige forklaringer
3.9 Kommentárat loguide mat muitalit ahte eambbo dáhpáhuvvá sápmelaččaid gaskkas ja vejolaš čilgehusat daidda
Årsakene til vold og overgrep er mange og sammensatte, og flere faktorer kan ofte samvirke.
Veahkaválddálašvuođa ja illastemiid sivat leat máŋga ja ovttastuvvon, ja máŋga fáktora sáhttet dávjá ovttasdoaibmat.
Årsakene kan være både strukturelle, situasjonsbestemte og individuelle, og samspillet mellom disse.
Sivat sáhttet leat sihke struktuvrralaččat, dilálašvuohta mii mearrida ja individuála, ja movt dat ovttasdoibmet.
Manglende likestilling mellom kvinner og menn, fattigdom, rus, psykiske lidelser, traumer og tidligere voldsopplevelser er faktorer som i stor grad kan knyttes til økt risiko for vold.
Váilevaš dásseárvu gaskal nissonolbmuid ja dievdoolbmuid, geafivuohta, gárrendilli, psyhkalaš váttut, traumat ja ovdalaš veahkaválddálašvuođavásáhusat leat fáktorat maid sáhttá čatnat oktii eambbo riska veahkaválddálašvuhtii.
Våre resultater om en høyere forekomst av vold og overgrep blant samer sammenlignet med ikke-samer er i samsvar med resultater for urbefolkninger fra andre land som for eksempel Canada.
Min bohtosat mat čájehit ahte dáhpáhuvvet eambbo veahkaválddálašvuođat ja illasteamit sápmelaččaid gaskkas go earáin, geat eai leat sápmelaččat. Dakkár bohtosat leat seamma ládje nugo bohtosat čájehit eamiálbmogiiguin eará riikkain nugo ovdamearkka dihte Kanádas.
Selv om Norge skiller seg vesentlig fra andre land når det gjelder blant annet sosiale institusjoner og velferdsstatens ordninger, tilgang til helsetjenester og sosioøkonomiske og demografiske forhold etc., kan det likevel være fruktbart å diskutere denne problematikken i lys av en historisk større kulturell sammenheng og kolonialiseringsteorien.
Vaikko Norga lea earálágan eará riikkaid ektui go guoská earret eará sosiála institušuvnnaid ja buresbirgenstáhta ortnegiidda, vejolašvuohta oažžut dearvvašvuođabálvalusaid ja sosioekonomalaš- ja demográfalaš dilálašvuođaid ja nu ain, de sáhttá goitge leat buorre digaštallat dan váttisvuođa historjjálaš stuorit kultuvrralaš oktavuođas ja koloniserenteoriija bealis.
Imidlertid advarer flere, blant andre den finsk-samiske forskeren Kuokkanen, mot kun å bruke kolonialiseringsteorien for å forklare vold og overgrep (19).
Goitge váruhit máŋggas, earret eará suoma sámi dutki Kuokkanen ahte dušše atnit koloniserenteoriija go galgá čilget veahkaválddálašvuođa ja illastemiid (19).
Dette kan resultere i en offerrolle og gjør oss blinde for at volden er normalisert av mange.
Dat sáhttá boađusin šaddat gillájeaddjirolla, ja dahká min čalmmeheapmin dasa ahte veahkaválddálašvuohta šaddá dábálažžan máŋgasii.
I tillegg til kolonialiseringsteorien vil derfor andre faktorer, både innad og mer spesifikke for samiske miljøer, men også mer generelle felles faktorer kommenteres.
Lassin kolonialiserenteoriijai šaddet eará fáktorat, sihke siskkobealde ja eambbo spesifihkka sámi birrasiin, muhto maid eambbo obbalaš oktasaš fáktorat kommenterejuvvot.
Kommentarene er basert på fortellinger fra samiske voldsutsatte og erfaringer fra terapeuter som har jobbet med samiske voldsutsatte gjengitt i annen litteratur, forfatterens samtaler med voldsutsatte, rapporter, samt forskning.
Kommentárat leat earret eará vuođđuduvvon muitalusaide maid sámi veahkaválddálašvuođa gillájeaddji leat muitalan ja terapevttaid vásáhusaide, geat leat bargan sámi veahkaválddálašvuođa gillájeddjiiguin, ja mat leat ovdanboahtán eará girjjálašvuođain, čálli iežas ságastallamat veahkaválddálašvuođa gillájeddjiiguin, raporttaiguin ja dutkamiin.
3.9.1 Kolonialiseringsteorien
3.9.1 Kolonialiserenteoriija
Kolonialiseringsteorien er beskrevet av flere forskere internasjonalt (20, 21).
Kolonialiserenteoriija leat čilgen máŋga riikkaidgaskasaš dutki (20, 21).
Det er spesielt tre punkter som er beskrevet i denne teorien: 1) Assimileringen av urfolk, i denne sammenhengen samene, er beskrevet gjennom det som kalles fornorskningsprosessen (22).
Leat earenoamážit golbma čuoggá mat leat čilgejuvvon dán teoriijas: 1) Eamiálbmogiid assimileren; dán oktavuođas sápmelaččaid, mii lea čilgejuvvon dáruiduhttinproseassa bokte (22).
Tap av språk og kultur, diskriminering og følelse av skam over å være urfolk (same) var en del av konsekvensene av dette.
Massit giela ja kultuvrra, vealaheapmi ja dat dovdu ahte lea heahpat leat eamiálbmogin (sápmelažžan) lei oassin dain váikkuhusain.
Dette er brudd på grunnleggende menneskerettigheter (20).
Dat lea olmmošvuoigatvuođaid rihkkun (20).
2) Forskyvning av kjønnsrollemønster fra et tidligere mer balansert mønster til patriarkalske strukturer: En teori er at det tidligere var et mer balansert kjønnsrollemønster blant urbefolkningsgrupper, noe som virket beskyttende mot vold og overgrep.
2) Sohkabealleminstara duvdahuvvan ovdalaš dássedis minstaris patriárkalalaš struktuvrii: okta teoriija lea ahte ovdal lei eambbo dássedis sohkabealleminsttar eamiálbmogiid gaskkas, juoga mii gáhttii veahkaválddálašvuođa ja illasteami.
Endringene mot kristendommen og patriarkalske strukturer har etter denne teorien økt forekomsten av vold og overgrep, spesielt mot kvinner og barn.
Go rievddai risttalašvuođa ja patriárkalaš struktuvrraide, de lea maŋŋil dan teoriija lassánan veahkaválddálašvuođat ja illasteamit, earenoamážiid nissonolbmuid ja mánáid vuostá.
Hvorvidt kjønnsrollemønstret blant samene var mer balansert tidligere, har vi derimot for lite kunnskap om. 3) Barn på internatskole som en del av fornorskingspolitikken og assimilering av urfolk/samene.
Man muddui sohkabealleminsttar lei dásset sápmelaččaid gaskkas, dasa leat mis unnán dieđut. 3) Mánát internáhttaskuvllain lei oassi dáruiduhttinpolitihkas ja eamiálbmogiid/sápmelaččaid assimileremis.
Da assimileringen av samene gikk for sakte, er det hevdet at staten begynte å bygge en rekke skoleinternater med det formål å isolere barna fra sitt opphav (22).
Go sápmelaččaid assimileren manai njozet, de lea daddjon ahte stáhta huksegođii internáhttaskuvllaid dainna ulbmilin ahte sirret mánáid eret váhnemiid luhtte (22).
I tillegg til tap av språk og kultur ble barna også fratatt den tryggheten av å være beskyttet av sine foreldre og familie.
Lassin giela ja kultuvrra massimis, de váldui mánáin eret oadjebasvuohta, mainna váhnemat ja bearaš suddjejit mánáid.
Mange barn ble utsatt for vold og overgrep på internatskolene (23, 24).
Ollu mánát gillájedje veahkaválddálašvuođa ja illastemiid internáhttaskuvllain (23, 24).
Oppsummerende kan dette forstås som traumatiserende hendelser og et sterkt ytre press på de samiske samfunnene.
Oktiibuot sáhttá dán ipmirdit traumáhtalaš dáhpáhussan ja garra olgguldas vuortnuheapmi sámi servodagaid vuostá.
Slike livserfaringene er antatt å ha negativ påvirkning gjennom flere generasjoner (20).
Diekkár eallinvásáhusat oaivvilduvvojit váikkuhit hejot máŋgga buolvva badjel (20).
Imidlertid skiller kolonialiseringen i Norge seg fra andre land, da samer og ikke-samer har levd side om side i århundrer (25).
Goitge lea erohus Norggas ja eará riikkain go sápmelaččat ja earát, geat eai leat sápmelaččat, leat orron bálddalaga jahkečuđiid mielde (25).
Hvordan denne teorien kan forstås i en samisk sammenheng, trenger vi mer kunnskap om.
Movt dán teoriija galgá ipmirdit sápmelaččaid ektui, dasa dárbbašit mii eambbo máhtu.
3.9.2 Felles faktorer: distriktsområder
3.9.2 Oktasaš fáktorat: doaresbealguovllut
Globalt er det store forskjeller i forekomsten av vold og overgrep både mellom ulike land, men også innad i hvert enkelt land.
Máilmmiviidosaččat leat stuora erohusat veahkaválddálašvuođain ja illastemiin mat dáhpáhuvvet sihke iešguđet riikkaid gaskkas ja maiddái riikkaid siskkobealde.
Forskning om vold mot kvinner tyder på et mønster der forekomsten er høyere i lavinntektsland sammenlignet med høyinntektsland, høyere på landsbygda sammenlignet med byer, samt store regionale forskjeller (15).
Dutkamat čájehit ahte veahkaválddálašvuohta nissonolbmuid vuostá lea minsttar mii čájeha ahte dáhpáhuvvet eambbo geafes riikkain go rikkis riikkain, eambbo giliin go gávpogiin, ja ahte leat stuora erohusat guovlluid mielde (15).
Studier fra Norge viser derimot få regionale eller by-/distriktsforskjeller når det kontrolleres for sosioøkonomiske faktorer.
Dutkamat Norggas čájehit baicca ahte leat unnán erohusat guovlluid mielde dahje gávpogiid/giliid mielde, go iská sosioekonomalaš fáktoriid mielde.
Denne befolkningsundersøkelsen, SAMINOR 2, er utført i distriktsområder, altså bygder med ≤ 3000 innbyggere, bortsett fra Alta by.
Dát álbmotiskkadeapmi, SAMINOR 2, lea čađahuvvon doaresbealguovlluid mielde, namalassii giliin main leat ≤ 3000 ássi, earret Álttá gávpoga.
Det kan være faktorer som er felles for både samer og ikke-samer som bor i distriktsområder, som for eksempel at båndene mellom folk er tette og mange, at det er manglende kontinuitet av fastleger og lange avstander til politi og helsetjenester (26).
Sáhttet leat fáktorat mat leat oktasaččat sihke sápmelaččain ja earáin, geat eai leat sápmelaččat, geat ásset doaresbealbáikkiin nugo ovdamearkka dihte ahte leat lagas ja máŋga čanastaga olbmuid gaskkas, dávjá váilot bissovaš fástadoaktárat ja leat guhkes gaskat politiijaid ja dearvvašvuođabálvalusaid lusa (26).
3.9.3 Lukkete religiøse miljøer – læstadianismen som selvoppnevnt rettsapparat og patriarkalsk struktur
3.9.3 Gitta oskkolaš birrasat- Lestadianisma mas lea iežas nammaduvvon riektevuogádat ja patriárkkalaš struktuvra
Andre faktorer kan være unike for samer.
Eará fáktorat mat sáhttet leat earenoamážat sápmelaččain.
Dette kan for eksempel være det å være en del av et relativt lukket samfunn som er lite gjennomsiktig fra utsiden, noe som globalt er ansett som en driver for vold og overgrep (1, 2).
Sáhttá leat ovdamearkka dihte ahte leat oassin unna gitta servodagažis, gosa ii leat álki beassat sisa olggobealde, juoga mii máilmmiviidosaččat gehččojuvvo leat oalgguheaddji veahkaválddálašvuhtii ja illastemiide (1,2).
Eksempler på slike samfunn kan være de læstadianske miljøene.
Ovdamearkkat dakkár servodagaide leat lestadianisma birrasat.
Læstadianismen, en religiøs vekkelse ledet av den svenske presten Læstadius fra midten av 1800-tallet, fikk raskt en stor betydning for mange samer over store deler av Nordkalotten (27).
Lestadianisma lea oskkolaš morráneapmi maid Ruoŧa báhppa Læstadius jođihii gaskamutto 1800-logu, ja mii johtilit mearkkašišgođii sápmelaččaide viidát Davvikalohtas (27).
Som flere andre religiøse miljøer har også den læstadianske menigheten en patriarkalsk struktur.
Nugo máŋgga eará oskkolaš birrasiin, de lea lestadianisma searvegottis patriárkkalaš struktuvra.
Patriarkalske strukturer er ansett som en driver for vold og overgrep (1, 2).
Patriárkkalaš struktuvra gehččo leat oalgguheaddjin veahkaválddálašvuhtii ja illastemiide (1, 2).
En masteroppgave om seksuelle overgrep innen luthersk-læstadianske miljøer viser at seksualitet, og spesielt kvinnelig seksualitet, har vært svært tabubelagt, at de luthersklæstadianske miljøene bærer med seg en kulturell taushet knyttet til slektsforhold og ære lik den samiske slekts tradisjonen (28).
Muhtin masterbargu seksuálalaš illastemiid birra luteralaš- ja lestadianisma birrasiin, čájeha ahte seksualitehta, ja earenoamážiid nissonolbmuid seksualitehta, lea leamaš tabu ášši, ja ahte luteralaš-lestadianisma birrasiin lea kultuvrralaš jaskatvuohta fuolkedilálašvuhtii ja gudni, nugo sámi fuolkeárbevierus lea (28).
Videre står syndsforlatelse sentralt i læstadianismen.
Dasa lassin lea suttubeastin guovddážis lestadianismmas.
Den tradisjonelle måten å løse konflikter og/eller håndtere uakseptabel adferd, ofte definert som synd, har vært å snakke med en predikant (overhodet for forsamlingen).
Árbevirolaš vuohki čoavdit riidduid ja/dahje gieđahallat dohkketmeahttun láhttema, dávjá definerejuvvo suddun, lea ahte hupmat sárdneolbmáin (čoakkálmasa jođiheddjiin).
Uakseptabel adferd inkluderer også incest, voldtekt og andre former for seksuelle overgrep og vold.
Dohkketmeahttun láhttemii gullá maid inseasta dahje rohcošeapmi, veagalváldin ja earálágan seksuálalaš illasteami ja veahkaválddálašvuođa.
Flere ofre for vold og seksuelle overgrep innad i de læstadianske miljø forteller at verken politi eller helsemyndigheter har blitt kontaktet ved tilfeller av alvorlige seksuelle overgrep mot barn, inkludert voldtekt (12).
Máŋggas veahkaválddálašvuođa ja seksuálalaš gillájeddjiin lestadianisma birrasiin muitalit ahte ii leat váldon oktavuohta politiijaiguin iige dearvvašvuođaeiseválddiiguin, go leat duođalaš seksuála illasteamit dáhpáhuvvan mánáid vuostá, maiddái veagalváldimat (12).
Når saker er tatt opp med predikant og/eller overgriper, kan det ende i påtvungen tilgivelse (29).
Go áššiid birra leat hupman sárdneolbmáin ja/dahje veahkaváldin, de sáhtii loahpahuvvot dainna ahte bággehalai átnut ándagassii (29).
Dette betyr at handlingen, definert som synden, er forlatt i Guds navn og aldri skal omtales igjen.
Dat mearkkaša ahte dahkku, mii lea definerejuvvon suddun, lea vajálduvvon Ipmila namas ja dan birra ii galgga šat hupmat goassige.
Voldsofferet fratas dermed muligheten til å få profesjonell hjelp fra politi og helsemyndigheter.
Dan bokte massá veahkaválddálašvuođa gillájeaddji vejolašvuođa oažžut ámmátlaš veahki politiijain ja dearvvašvuođaeiseválddiin.
Dette kan videre medføre alvorlige helsekonsekvenser for voldsofferet.
Dat sáhttá mielddisbuktit duođalaš dearvvašvuođa váikkuhusaid gillájeaddjái.
I tillegg kan en slik håndtering av kriminelle handlinger som for eksempel vold og voldtekt av barn føre til at voldshandlingene får fortsette, med høy risiko for nye voldsofre.
Dasa lassin sáhttá diekkár gieđahallan rihkkus daguiguin, nugo ovdamearkka dihte veahkaválddálašvuohta ja mánáid veagalváldin, daguhit ahte rihkkus dagut besset ain joatkit, ja de lea várra ahte šaddet ođđa veahkaválddálašvuođa gillájeaddjit.
Flere forteller om at predikanter har frarådet anmeldelse, og at uakseptabel adferd som voldtekt skulle løses internt i forsamlingen.
Máŋggas muitalit ahte sárdneolbmát leat ávžžuhan ahte ii váidojuvvo, ja ahte dohkketmeahttun láhtten nugo veagalváldin galgá čovdot siskkáldasat searvegottis.
Dette synet ble understøttet i forbindelse med Tysfjordsaken, da talspersonen for den læstadianske forsamlingen uttalte at det ikke er deres plikt å melde om vold og overgrep til politiet (30).
Dan oainnu doarju Divttasvuona ášši, go ságadoalli Lestadiánalaš searvegottis dajai ahte ii leat sin geatnegasvuohta váidit veahkaválddálašvuođaid ja illastemiid politiijaide (30).
Dette var en svært oppsiktsvekkende uttalelse. Barne- og likestillingsministeren i Norge reagerte sterkt og uttalte at det var straffbart å ikke melde fra om vold og overgrep (30).
Diet lei čalbmáičuohcci dajaldat, ja Norgga Mánáid- ja dásseárvoministtar reagerii garrasit, ja dajai ahte lea rihkolaš go ii dieđit veahkaválddálašvuođa ja illastemiid (30).
Fortellinger om vold og seksuelle overgrep begått av og skjult i religionens navn er ikke bare et lokalt eller nasjonalt fenomen: Den læstadianske forsamlingen i Finland (28), og også andre religiøse retninger, f.eks. Jehovas vitner (31) og Den katolske kirke, har vært beskyldt for å skjule vold og seksuelle overgrep (32).
Muitalusat veahkaválddálašvuođa ja seksuála illastemiid birra, mii lea čihkkojuvvon oskkolaš nama vuollái, ii leat dušše báikkálaš ja riikaviidosaš fenomena. Earret eará leat: lestadiánalaš searvegoddi Suomas (28), ja maiddái eará oskkolaš suorggit, nugo Jehova vihttanat (31), ja katolalaš girku leat sivahallon čiegadeami veahkaválddálašvuođa ja seksuála illastemiid (32).
3.9.4 Storfamilien og slekta – felles goder, gjensidige forpliktelser og sanksjoner
3.9.4 Stuora bearaš ja sohka – oktasaš buorit, guovttebeallásaš geatnegasvuođat ja ráŋggáštusat
Storfamilien har tradisjonelt hatt og har fremdeles en stor betydning for mange samer.
Stuora bearrašis lea árbevirolaččat leamaš, ja lea ain stuora mearkkašupmi ollu sápmelaččaide.
Forskning viser at samiske ungdommer rapporterer om at det sosiale nettverket er oppbygd rundt familie og slektninger, og at disse nettverkene er viktige faktorer i utviklingen av etnisk identitet (33).
Dutkan čájeha ahte sámi nuorat muitalit ahte sosiála fierpmádagas leat bearaš ja fuolkkit, ja ahte dat fierpmádagat leat mávssolaš fáktorat ovdánahttit čearddalaš identitehta (33).
Storfamilien gir felles goder og gjensidige forpliktelser, og disse kan fungere som barrierer mot å anerkjenne og stoppe vold og overgrep (19, 34).
Stuora bearrašis leat oktasaš buorit ja guovttebeallásaš geatnegasvuođat, ja ahte dat sáhttet doaibmat caggin ahte dohkkehit ja bissehit veahkaválddálašvuođa ja illastemiid (19, 34).
Mange hevder at vold og seksuelle overgrep i samiske miljø har vært preget av taushet (35).
Máŋggas oaivvildit ahte veahkaválddálašvuohta ja seksuála illasteamit sámi birrasiin lea báinnahallon jaskatvuhtii (35).
Kan noe av denne tausheten skyldes at det ikke bare kan eksistere sterke normer om hvilke tema, men også om hvem det er lov å omtale når det gjelder vold og overgrep?
Sáhttá go juoga sivva dan jaskatvuođas leat ahte eai sáhte leat garra njuolggadusat makkár temáid, ja maiddái geaid birra lea lohpi hupmat go guoská veahkaválddálašvuhtii ja illastemiide?
En sterk kulturell norm er å beskytte slektas omdømme, noe som kan være en barriere mot å oppsøke hjelp, samtidig som det beskytter overgriper(e) (19, 34).
Nanu kultuvrralaš njuolggadusain lea suddjet soga nama, juoga mii sáhttá leat caggi ohcalit veahki, juoga mii maid suddje veahkaváldi (e) (19, 34).
Mange samiske voldsofre opplever at storfamilien ofte beskytter overgriperne istedenfor å støtte voldsofferet (12).
Máŋga sámi veahkaválddálašvuođa gillájeaddji vásihit ahte stuora bearaš dávjá suddje veahkaváldi ovdalii go doarjut gillájeaddji (12).
En effektiv metode er å snakke ned voldsofferet, ved å komme med eksempler på adferd og klesstil som kan virke negativt for voldsofferets omdømme (19).
Beaktilis vuohki lea hupmat vulos dahje láitit gillájeaddji, go ovdanbuktá ovdamearkkaid láhttemis ja gárvodeamis, mii fas sáhttá čuohcat gillájeaddji nammii (19).
Å omtale voldsoffer i negative termer er vanlig i mange miljøer, og i internasjonal litteratur kalles dette «victim-blaming», altså å skylde på voldsofferets adferd for å bortforklare voldshandlinger utført av andre (36).
Láitit gillájeaddji lea dábálaš máŋgga sámi birrasis ja maiddái máilmmiviidosaš girjjálašvuođas gohčoduvvo dat vuohki «victim-blaming», mii mearkkaša ahte sivahallat gillájeaddji láhttema go galgá sollet eret veahkaválddálašvuođa daguid maid earát leat dahkan (36).
Kanskje kan denne sanksjonsmetoden ramme samiske voldsofre spesielt hardt på grunn av storfamiliens betydning.
Soaitá ahte dakkár ráŋggášteapmi čuohcá gillájeddjiide garrasit, danne go stuora bearaš mearkkaša nu ollu.
En effektiv sanksjon fra slekta mot voldsoffer kan være sosial isolering, eller som et voldsoffer uttaler: «å miste sin plass i familien, storfamilien og samfunnet» (29).
Soga beaktilis ráŋggášteapmi gillájeaddji vuostá sáhttá leat sosiála sierraneapmi, dahje ahte gillájeaddji dadjá “massán saji bearrašis, sogas ja servodagas” (29).
En samisk psykologekspert har uttalt at det å fortelle om overgrep kan bli ansett som et like stort svik som selve overgrepet (37).
Muhtin sámi psykologa áššedovdi lea lohkan ahte go muitala veahkaválddálašvuođa birra sáhttá gehččojuvvot leat seamma stuora beahttin go ieš dat veahkaválddálašvuohta (37).
3.9.5 Normen om den psykisk sterke samen
3.9.5 Njuolggadus psygologalaš gievrras sápmelaččas
Normen om den psykisk sterke samen, kanskje spesielt de sterke samiske kvinnene, kan se ut til å leve i beste velgående.
Njuolggadus dan psykologalaš gievrras sápmelaččas, soaitá earenoamážiid daid gievrras sámi nissonolbmuid birra, orru leame ain bures doaibmame.
Og mange samer er psykisk sterke, men kanskje kan en slik utbredt norm ført til antagelsen om at vi samer tåler alt, også vold og overgrep uten å «syte».
Ollu sápmelaččat leat gievrrat psyhkalaččat, muhto sáhttá dakkár viiddis norbma daguhit ahte mii jáhkkit ahte mii sápmelaččat gierdat visot, maiddái veahkaválddálašvuođa ja illastemiid “váidalemiid” haga.
En slik forestilling om at «såpass må du tåle», kan også føre til at volden ikke blir rapportert og håndtert, og videre føre til en normalisering av volden (19).
Dakkár dilli ahte “dien mađe gal fertet gierdat” sáhttá maid mielddisbuktit ahte veahkaválddálašvuohta ii almmuhuvvo ja gieđahallo, ja viidásit sáhttá daguhit ahte veahkaválddálašvuohta šaddá dábálažžan (19).
3.9.6 Dobbel skam, etnisk diskriminering og stigmatisering
3.9.6 Duppal heahpat, čearddalaš vealaheapmi ja heajuheapmi
Forskning viser at mange voldsofre, uansett etnisitet, opplever mye skam i forbindelse med vold og overgrep.
Dutkan čájeha ahte ollu veahkaválddálašvuođa gillájeaddjit, vaikko makkár čearddalašvuođas, vásihit heahpatvuođa veahkaválddálašvuođa ja illasteami oktavuođas.
Samer kan i tillegg oppleve skam fordi de er samer, og mange har opplevd etnisk diskriminering (38).
Sápmelaččat sáhttet dasa lassin vel vásihit heahpada go leat sápmelaččat, ja oallugat leat vásihan čearddalašvuođa vealaheami (38).
På den måten kan mange oppleve en dobbel skam, og velger kanskje av den grunn å tie om overgrep.
Dan bokte sáhttet máŋggas vásihit duppalit heahpada, ja soaitá ahte dan dihte čiegada veahkaválddálašvuođa.
I tillegg kan mange frykte «å legge stein til byrden», altså å ytterligere stigmatisere den samiske befolkningen, spesielt den samiske mannen.
Máŋggas sáhttet vel dasa lassin ballat “lasihit vel geađggi noađđái”, namalassii ahte vel eambbo heajuhit sámi álbmoga, earenoamážiid sámi dievdoolbmo.
Kuokkanen hevder at mange kvinnelige voldsofre lider i stillhet for å beskytte den samiske mannen (19).
Kuokkanen oaivvilda ahte oallut gillájeaddji nissona gillájit jaskatvuođas, vai suddjejit sámi dievdoolbmo (19).
3.10 Forteller voldsofre om sine opplevelser?
3.10 Muitalit go veahkaválddálašvuođa gillájeaddjit vásáhusaideaset?
På spørsmål om de som hadde vært utsatt for vold, hadde fortalt dette til noen, var svaralternativene: «Nei», «Familie», «Venner» og «Profesjonelle».
Go jerrui veahkaválddálašvuođa gillájeddjiin jus sii leat muitalan dan birra oktiige, de ledje vástidanvejolašvuođat: “Ii”, “Bearrašii”, “Olbmáide” ja “ámmát olbmuide”.
Forfatterens funn viser at når det gjelder å fortelle om vold og overgrep, var det ingen betydelig etnisk forskjell mellom kvinner: Omtrent 30 % hadde fortalt om vold til familie (samer 32 % og ikke-samer 32 %) og venner (samer 32 % og ikke-samer 30 %).
Čálli lea gávnnahan ahte go guoská muitalit veahkaválddálašvuođa ja illastemiid birra, de ii lean mearkkašahtti čearddalaš erohusaid nissonolbmuid gaskkas: birrasiid 30% ledje muitalan veahkaválddálašvuođa birra bearrašii (sápmelaččat 32%) ja olbmáide (sápmelaččat 32% ja earát, geat eai leat sápmelaččat, 30%).
Færre hadde fortalt det til profesjonelle, men heller ikke her var det betydelige etniske forskjeller blant kvinner (samer 26 % og ikke-samer 23 %).
Eai lean nu oallugat muitalan ámmát olbmuide, ja eai dákko ge lean mearkkašahtti čearddalaš erohusat nissonolbmuid gaskkas (sápmelaččat 26% ja earáid, geat eai leat sápmelaččat 23%).
Dette er noe overraskende funn, da flere har hevdet at taushet rundt vold og overgrep blant samer blant annet skyldes manglende tillit til hjelpeapparatet.
Dát ledje vuorddekeahtes gávdnosat, go máŋggas leat oaivvildan ahte jaskatvuohta veahkaválddálašvuođa ja illastemiid birra sápmelaččaid gaskkas lea earret eará danne go ii leat luohttámuš veahkkebálvalusaide.
Det er derimot færre menn som forteller om vold, men det er ingen tydelig etnisk forskjell når det gjelder å fortelle til familie (samer 20 % og ikke-samer 19 %) eller venner (samer 13 % og ikke-samer 14 %).
Leat unnit dievdoolbmot geat muitalit veahkaválddálašvuođa birra, ja ii leat makkárge čielga čearddalaš erohusaid das ahte muitalit ášši birra bearrašii (sápmelaččat 20% ja earát, geat eai leat sápmelaččat 19%) dahje olbmáide (sápmelaččat 13% ja earát, geat eai leat sápmelaččat 14%).
Det er derimot betydelig færre menn, og en tydelig etnisk forskjell blant menn når det gjelder å fortelle om vold til profesjonelle.
Leat arvat unnit dievdoolbmot, ja lea čielga čearddalaš erohus dievdoolbmuid gaskkas das ahte muitalit veahkaválddálašvuođa ámmát olbmuide.
Det er spesielt få samiske menn som forteller om dette, kun 8 % sammenlignet med ikke-samiske menn (11 %) (18).
Leat earenoamážit unnán sámi dievdoolbmot geat muitalit dan birra, dušše 8% go buohtastahttá eará dievdoolbmuiguin, geat eai leat sápmelaččat (11%) (18).
Om dette handler om tillit eller andre faktorer, vet vi ikke.
Jus dás lea sáhka luohttámušas dahje eará fáktoriin, de dan eat dieđe.
En mulig forklaring kan være at samiske menn er oppdratt til å tåle smerte uten å klage (39).
Vejolaš čilgehus dasa sáhttá leat ahte sámi dievdoolbmot leat bajásgesson gierdat bákčasit almma váidaleami haga (39).
Videre kan det å fortelle om vold og overgrep være mer truende for kjønnsrollen hos samiske menn (34).
Viidásit sáhttá dat ahte muitalit veahkaválddálašvuođa birra čuohcat sámi dievdoolbmuid sohkabealrollii (34).
Årsaken(e) er ukjente, men det offentlige helseapparatet bør være oppmerksomme på denne etniske forskjellen blant menn.
Eat dieđe sivaid dása, muhto almmolaš dearvvašvuođabálvalusat berrejit leat gozuid alde dan čearddalaš erohussii dievdoolbmuid gaskkas.
Figur 8 og 9 viser om de kvinner og menn som har vært utsatt for vold, forteller om dette til familie, venner og/eller profesjonelle.
Govus 8 ja 9 čájehit ahte nissonolbmot ja dievdoolbmot, geat leat vásihan veahkaválddálašvuođa, muitalit dan birra bearrašii, olbmáide ja/dahje ámmát olbmuide.
Figur 3.8 Å fortelle om voldserfaringer, blant samiske og ikke-samiske kvinner, SAMINOR 2, spørreskjemaundersøkelsen
Govus 3.8 Muitalit veahkaválddálašvuođa vásáhusaid, sápmelaččaid ja earáid gaskkas, geat eai leat sápmelaččat, nissonolbmot, SAMINOR 2, jearahallanskoviiskkadeapmi
Figur 3.9 Å fortelle om voldserfaringer, blant samiske og ikke-samiske menn, SAMINOR 2, spørreskjemaundersøkelsen 3.11 Sammenheng mellom vold og overgrep i barndom og helse
Govus 3.9 Muitalit veahkaválddálašvuođa vásáhusaid, sápmelaččaid ja earáid gaskaas, geat eai leat sápmelaččat, nissonolbmot, SAMINOR 2, jearahallanskoviiskkadeapmi 3.11 Oktavuohta gaskal veahkaválddálašvuođa ja illasteami mánnávuođas ja dearvvašvuođas
3.11.1 Psykiske plager
3.11.1 Psyhkalaš váttut
Det finnes svært få studier som har undersøkt sammenhengen mellom vold og helse blant samer i Norge.
Gávdnojit áibbas unnán dutkamat mat leat iskkan oktavuođa gaskal veahkaválddálašvuođa ja dearvvašvuođa sápmelaččain Norggas.
Vår forskning har undersøkt sammenhengen mellom rapportert vold i barndom og psykiske helseplager som voksen blant samer og ikke-samer.
Min dutkamis leat iskkan dieđihuvvon veahkaválddálašvuođa mánnávuođas ja psyhkalaš dearvvašvuođas rávisolmmožin sápmelaččaid ja earáid gaskkas, geat eai leat sápmelaččat.
Funnene viser en sterk sammenheng mellom rapportert vold i barndom og symptomer på angst og depresjon, og symptomer på post-traumatisk stress som voksen både blant samer og ikke-samer (40).
Gávdnosat čájehit ahte lea nanu čanastat dieđihuvvon veahkaválddálašvuođas, mii lea dáhpáhuvvan mánnávuođas, ja balu ja lossamiela symptomain, ja maiddái posttraumáhtalaš hušas rávis olmmožin gaskal sápmelaččaid ja earáid, geat eai leat sápmelaččat (40).
De som rapporterer om vold og overgrep i barndommen, har over tre ganger så høy risiko for psykiske helseplager sammenlignet med dem som ikke har vært utsatt for vold (40).
Sii geat leat vásihan veahkaválddálašvuođa ja illasteami mánnán, sis lea golmmageardánit eambbo riska oažžut psyhkalaš váttuid go sis geat eai leat vásihan veahkaválddálašvuođa (40).
Funnene er i samsvar med internasjonal forskning som viser at vold og seksuelle overgrep i barndom har sterk sammenheng med dårligere psykisk helse som voksen uansett etnisitet.
Gávdnosat leat seamma ládje go riikkaidgaskasaš dutkamiin, main čájeha ahte veahkaválddálašvuohta ja seksuála illasteapmi mánnávuođas lea čielga oktavuohta dainna ahte lea heajut psyhkalaš dearvvašvuohta rávis olmmožin, leaš dál vaikko makkár čearddalašvuohta.
Dette betyr at volden rammer like hardt enten man er same eller ikke-same.
Dat mearkkaša ahte veahkaválddálašvuohta čuohcá seamma garrasit leaš dál sápmelaš dahje eará, gii ii leat sápmelaš.
Forestillingen om at samer og spesielt samiske kvinner er så sterke at de tåler alt, inkludert vold og overgrep, er kanskje mer et uttrykk for en kulturelt forankret fortielse.
Dat govva ahte sápmelaš ja earenoamážiid sámi nissonolbmot, leat nu gievrrat ahte girdet visot, vel veahkaválddálašvuođa ja illasteami nai, lea baicca eambbo dadjanvuohki mii lea kultuvrralaččat sajáiduvvan jávohuhttimii.
Våre funn viser også en noe høyere andel av psykiske plager blant den samiske svargruppen, og at vold i barndom kan forklare en betydelig del av denne etniske forskjellen (40).
Mii leat gávnnahan ahte leat eambbo psyhkalaš váttut sámi vástidanjoavkkus, ja ahte veahkaválddálašvuohta mánnávuođas sáhttá čilget stuora oasi dan čearddalaš erohusas (40).
Tabell 5 og 6 viser at det er en betydelig risiko for å pådra seg helseplager som voksen når man har vært utsatt for vold og overgrep som barn/ungdom, både for samer og ikke-samer (sammenlignet med dem som ikke har vært utsatt for vold og overgrep).
Tabealla 5 ja 6 čájehit ahte lea ollu riska oažžut dearvvašvuođaváttuid rávisolmmožin go lea gillán veahkaválddálašvuođa ja illasteami mánnán/nuorran sihke sápmelaččaid ja earáid gaskkas, geat eai leat sápmelaččat (go buohtastahttá singuin geat eai leat vásihan veahkaválddálašvuođa ja illasteami).
3.11.2 Kroniske smerter
3.11.2 Bissovaš bákčasat
Forskning basert på det samme datagrunnlaget viser at samer og ikke-samer i Norge som rapporterer om vold i barndommen, har økt risiko for kroniske smerter og økt smerteintensitet som voksen sammenlignet med dem som ikke rapporterer om vold i barndom.
Dutkan, mii lea vuođđuduvvon seamma diehtovuđđui, čájeha ahte sápmelaččat ja earát, geat eai leat sápmelaččat Norggas, ja geat dieđihit veahkaválddálašvuođa birra mánnán, sis lea eambbo várra oažžut bissovaš bákčasiid ja garra bákčasiid rávis olmmožin, go buohtastahttá singuin geat eai leat muitalan veahkaválddálašvuođa mánnán.
I tillegg har de som har opplevd vold i barndommen, ca. 50 % flere kroniske smertepunkter sammenlignet med dem som ikke rapporterer om vold i barndom (41).
Dasa lassin lea sis geat leat vásihan veahkaválddálašvuođa mánnán sullii 50% eambbo bissovaš bákčasat, go sis geat eai leat vásihan veahkaválddálašvuođa mánnán (41).
Dette gjelder både samiske kvinner og ikkesamiske kvinner og ikke-samiske menn.
Dat guoská sihke sámi ja eará nissonolbmuide, geat eai leat sápmelaččat, ja earáide, go sápmelaš, dievdoolbmuide.
Men for samiske menn synes ikke kroniske smerter som voksen å være relatert til vold i barndom (41).
Sámi dievdoolbmuide eai oro bissovaš bákčasat rávis olmmožin guoskame veahkaválddálašvuhtii mii lea dáhpáhuvvan mánnán (41).
Smerte er et flerdimensjonalt fenomen som påvirkes av kultur (42).
Bákčasat leat máŋgga bealát fenomena masa kultuvra váikkuha (42).
En tenkbar forklaring kan være at i samisk kultur/barneoppdragelse får gutter/menn mer effektive mestringsstrategier (39, 43), slik at voldsopplevelser blir mindre truende, og risikoen for traumerelaterte symptomer synker.
Čilgehus maid dasa sáhttá jurddašit lea ahte sámi kultuvra/bajásgeassin oažžu bártniide/dievdoolbmuide eambbo beaktileabbo birgehallanstrategiija (39, 43), ja veahkaválddálašvásáhusat eai dan dihte nu sakka áitte, mii dagaha ahte trauma guoskevaš symptomat njidjet.
3.12 Oppsummering og utfordringer
3.12 Čoahkkáigeassu ja hástalusat
Oppsummerende viser funn at en høyere andel av den samiske svargruppen rapporterer om vold og seksuelle overgrep sammenlignet med den ikke-samiske svargruppen, bortsett fra når det gjelder seksuell vold blant menn.
Oktiibuot čájehit gávdnosat ahte leat eambbogat sámi vástidanjoavkkus geat muitalit veahkaválddálašvuođaid ja seksuála illastemiid birra, go buohtastahttá earáiguin vástidanjoavkkus, geat eai leat sápmelaččat, earret seksuálalaš veahkaválddálašvuođa dievdoolbmuid gaskkas.
Funnene er i samsvar med internasjonal forskning der urbefolkning blir sammenlignet med majoritetsbefolkningen i samme land.
Gávdnosat leat seamma ládje go riikkaidgaskasaš dutkamat, main eamiálbmogat buohtastahttojit eanetlogu álbmogiin seamma riikkas.
Årsakene er ukjente, men en rekke faktorer både fremmer og hemmer voldsadferd.
Sivaid eat dovdda, muhto ollu fáktorat sihke ovddidit ja hehttejit veahkaválddálašvuođaláhttema.
I tillegg eksisterer det en rekke normer som kan fungere som barrierer mot å anerkjenne og stoppe vold og overgrep i samiske miljøer.
Dasa lassin gávdnojit ollu njuolggadusat mat sáhttet doaibmat caggin ahte dovddahit ja bissehit veahkaválddálašvuođa ja illastemiid sámi birrasiin.
Åpenhet om tema er viktig.
Rabasvuohta fáttá birra lea mávssolaš.
Samtidig kan åpenhet innebære en trussel mot langvarige tabuer, og sosial utstøting kan være en effektiv sanksjon i et miljø der slekta betyr mye for identitet.
Seammás sáhttá rabasvuohta leat áittan guhkilmas tabuide, ja sosiála olggušteapmi sáhttá leat beaktilis ráŋggášteapmi dakkár birrasis gos fuolkevuohta mearkkaša ollu identitehtii.
Flere steder kan det være vanskelig å skille mellom religiøse og samiske normer.
Máŋgga sajis sáhttá leat váttis earuhit oskkolaš ja sámi njuolggadusaid.
Kulturelt tilpassete tiltak vil være hensiktsmessig.
Kultuvrralaš doaibmabijut sáhttet leat heivvolaččat.
Videre viser funn en sterk sammenheng mellom vold og overgrep i barndommen og psykiske plager som voksen.
Viidásit čájehit gávdnosat ahte lea nanu čanastat gaskal veahkaválddálašvuođa ja illasteami mánnán ja psyhkalaš váttuin rávis olmmožin.
Dette er i tråd med internasjonal forskning og understøtter at vold og overgrep mot barn kan påvirke helsen negativt uavhengig av etnisitet.
Dat lea seamma ládje go riikkaidgaskasaš dutkamat čájehit, main duođaštuvvo ahte veahkaválddálašvuohta ja illasteapmi mánáid vuostá sáhttá čuohcat dearvvašvuhtii beroškeahttá čearddalašvuođas.
Noe av den etniske forskjellen i psykiske helseplager kan forklares med vold i barndom.
Oassi čearddalaš erohusas mii guoská psyhkalaš váttuide sáhttá čilget ahte lea dáhpáhuvvan veahkaválddálašvuohta mánnán.
Dette betyr at det å bekjempe vold og overgrep mot barn, også i samiske miljø, er en viktig samfunnsoppgave.
Dat mearkkaša ahte vuostálastit veahkaválddálašvuođa ja illastemiid mánáid vuostá, maiddái sámi servodagas, lea mávssolaš servodatdoaibma.
På bakgrunn av forskning og overgrepssakene i Tysfjord har regjeringen i juni 2019 vedtatt at den nye handlingsplanen mot vold og overgrep skal ha en egen del om vold i samiske samfunn.
Dutkama ja Divttasvuona veahkaválddálašvuođa áššiid vuođul lea ráđđehus mearridan geassemánu 2019 ahte dat ođđa doaibmaplána veahkaválddálašvuođa ja illasteami vuostá, ahte das galgá leat sierra oassi veahkaválddálašvuođaide sámi servodahkii.
Tjenestetilbudet til voldsutsatte fremstår som fragmentert og lite samordnet.
Veahkaválddálašvuođa ja illasteami buoridanplánas (2017-2021) čujuhuvvo ahte bálvalusfálaldat veahkaválddálašvuođa gillájeddjiide lea hágganan ja unnán oktiiheivehuvvon.
Ingen instans har et overordnet ansvar for å sikre et helhetlig tilbud.
Ii ovttage ásahusas leat bajit ovddasvástádus vai sihkkarasttáše ollislaš fálaldaga.
Det kan dermed være vanskelig for voldsutsatte, eller pårørende til utsatte barn, å orientere seg i hjelpeapparatet.
Danne sáhttá leat gillájeddjiide, dahje gillájeaddji mánáid oami olbmuide, váttis diehtit gos lea mii ge veahkkebálvalusain.
I en rapport fra NKVTS i 2017, «Om du tør å spørre, tør folk å svare.»
NKVTS raporttas mii almmuhuvvui 2017 čuožžu: “Jus duosttat jearrat, de dustet olbmot vástidit”