pere/sami_parallel huggingface dataset:
Bestemor var igrunnen veldig bevisst på verdien av den lokale kulturen og kunnskapen , det gjorde at vi lettere så hva som mangla i skolen .
Áhkku han lei hui dihtomielas man árvvolaš lei báikkálaš kultuvrra ja máhttu , dat dagahii álkibun midjiide fuobmát mii váillui skuvllas .
Det har vært mye fokus på at vi skulle ta utdanning og klaging over at foreldra ikke motiverte elevene .
Lei ollu sáhka das ahte mii galggašeimmet gazzat oahpu , ja váhnemat váidaluvvojedje go eai movttiidahttán ohppiid .
Slik gjorde myndighetene det til elevenes og foreldrenes ansvar og skyld , i stedet for å spørre hva som var galt med skolen .
Nu eiseválddit hoige ovddasvástádusa ja siva ohppiide ja váhnemiidda , eai ge jearran mii lei boastut skuvllain .
Å bo på internatet var igrunnen ikke så galt .
Ii lean ge nu heitot internáhtas orrut .
Jeg har mest positive minner fra det .
Mus leat eanaš buorit muittut das .
Der var vi mange unger i lag , mens hjemme var det få å leike med .
Doppe leimmet máŋga máná ovttas , ruovttus ledje unnán mánát geaiguin stoahkat .
Det var aldri slik at jeg ikke ville dra til skolen når neste skoleturen kom – da så jeg fram til å treffe vennene mine igjen .
Ii lean goassege nu ahte in háliidan mannat skuvlii go boahtte skuvlavuorru lahkonii – dalle illudin deaivvadit ustibiiddánguin .
De første åra var det trangt , vi var 12–14 elever på rommet .
Álgojagiid lei hui gárži , oruimet 12–14 oahppi seamma lanjas .
Men så blei det bygd nytt internat og deretter var vi bare 2–4 elever på hvert rom .
Muhto de huksejuvvui ođđa internáhtta ja dan maŋŋá eat lean go 2–4 oahppi seamma lanjas .
Det var jo reine luksusen .
Dat han lei hearrá dilli .
Ungene som bodde i Rypefjord misunte oss faktisk litt .
Mánát geat orro Lávželuovttas gal gáđaštedje min veaháš .
Internatet var vårt , og vi følte vel at skolen også hørte til oss internatungene , mer enn til dem som bodde i Rypefjord .
Internáhtta lei min , ja dovddaimet ahte skuvla maiddái gulai midjiide internáhttamánáide , eambbo go sidjiide geat orro Lávželuovttas .
Det var faste internatlærere som fulgte oss opp på ettermiddagene .
Ledje fásta internáhttaoahpaheaddjit geat čuovvuledje min maŋŋágaskabeivviid .
Hver dag var det satt av halvannen time til lekselesing , og da var det alltid en lærer der som vi kunne spørre om hjelp .
Juohke beaivvi lei biddjon beannot diimmu leaksolohkamii , ja dalle lei álo muhtin oahpaheaddji doppe , geas sáhtiimet jearrat veahki jus dan dárbbašeimmet .
Av betjeninga på internatet var det noen som brydde seg om ungene .
Internáhttabargiid gaskkas ledje moattis geat duođaid beroštedje mánáin .
Men det var ikke populært hos internatstyreren , de fikk visst kjeft for å ta seg for godt av oss .
Muhto dasa ii liikon internáhttahoavda , go sii gusto bealkkahalle go válde mis vára beare bures .
Lang skoleveg
Guhkes skuvlamátki
– Da jeg gikk på skole var det verken ferge eller veg 1. De første åra blei vi sendt med skyssbåten « Streif » , en gammel treg båt som rulla noe forferdelig når det blåste , og det gjorde det jo gjerne .
– Dalle go mun vázzen skuvla ii lean fearga ii ge geaidnu deike . Álgojagiid sáddejuvvuimet sáhttofatnasiin « Streif » , boares njoazes fatnasiin , mii sugadii issorasat go bosui , ja dábálaččat lei ollu biegga dáppe .
Skipperen var aleine mannskap om bord og opptil 30 unger blei stengt inne nede i rommet .
Skiipahoavda lei ieš okto fatnasa bargoveahka , ja gitta 30 máná giddejuvvojedje vuolit latnjii .
Der måtte vi ta vare på oss sjøl og hverandre , de største måtte passe på de små .
Doppe fertiimet birget ieža ja veahkehit guđetguimmiideamet , stuorimusat fertejedje váldit unnimusain vára .
Der var det ovn , og den måtte vi passe på at ingen brant seg på eller spydde på .
Doppe lei omman , ja fertiimet fáktet nu ahte ii oktage boaldán iežas dahje vuoksán ommana ala .
Mange var jo sjøsjuke , og det var tross alt bedre at de da spydde på golvet enn på ovnen .
Máŋggas han buohccájedje , ja dalle lei buoret vuovssadit láhttái go ommanii .
Gå på do kunne vi ikke .
Eat sáhttán hivssegastit .
Seinere blei det noe bedre , da blei vaktmesteren på internatet , Teodor Trondsen sendt med oss på turen .
Maŋit jagiid šattai veahá buoret , go dalle šattai internáhta dálluhoaiddár Teodor Trondsen mielde mátkkiide .
Han brydde seg virkelig om ungene , men det skulle man visst helst ikke i den tida , for det var mange som så stygt på han for det .
Son duođaid beroštii mánáin , muhto dan gal ii livčče galgan dan áiggi , go ledje máŋggas geat gehčče sutnje bastilis čalmmiiguin dan dihte .
Folk budde jo på mange små plasser , og det var de færreste som hadde såpass til kai at skyssbåten kunne gå til lands .
Olbmot han orro máŋgga unna gilážis , eai lean galle báikki gos lei dan mađe ruggu ahte sáhttofanas beasai gáddái .
Båten måtte derfor ligge ut på fjorden mens foreldra rodde ut for å ta imot eller levere ungene .
Fanas fertii danin orustit fávllis dan botta go váhnemat suhke fatnasa lusa váldit mánáid vuostá dahje sáddet mánáid .
Når det var turskifte på skolen leverte og henta båten unger samtidig , slik at ettersom noen gikk av kom nye på og båten var omtrent like full hele tida .
Go lei vuorromolsun skuvllas , de fanas buvttii ja vieččai mánáid oktanaga , nu ahte go muhtimat vulge fatnasis , de earát bohte fatnasii , ja fanas lei sullii seamma dievva olles áiggi .
Noen hadde så dårlig med « skoleklær » at det hendte at søsken som gikk forskjellige skoleturer bytta jakke med hverandre når de gikk av og på skyssbåten .
Muhtin mánáin ledje nu unnán « skuvlabiktasat » ahte oappát ja vieljat geat vázze iešguđetge skuvlavuoru , lonuhedje jáhka nuppiideasetguin go ledje guođđimin sáhttofatnasa dahje vuolgimin ođđa skuvlavurrui dainna .
Seinere blei det slutt på skyssbåten og vi ungene måtte på egen hånd dra med lokalbåten .
Maŋŋil heaittihuvvui sáhttofanasortnet , ja mii mánát fertiimet iehčanassii mannat skuvlii báikkálaš fatnasiin .
Den gikk fra Hammerfest , og dit måtte vi gå , noe som kunne være svært tungt særlig på vinteren , for det var ikke skikkelig veg .
Dat manai Hámmárfeasttas , ja dohko fertiimet vázzit skuvllas . Mátki Hámmárfestii sáhtii leat hui lossat , erenoamážit dálvet , go ii lean albma geaidnu .
Det var ingen som passa på at vi kom med rett båt .
Ii oktage dárkkistan ahte mii beasaimet rievttes fatnasa fárrui .
En gang skulle alle ungene reise hjem til jul , og de var dratt til byen for å dra med båt .
Oktii galge buot mánát mannat ruoktot juovllaide , ja sii ledje mannan gávpogii gávdnat iešguđet fanassáhtu .
Men da de skulle vaske på internatet fant de en elev som skulle vært med båten til Vinna .
Muhto go internáhtabargit galge bassat internáhtas , de gávdne oahppi gii galggai leat vuolgán fatnasiin Skihččolii .
Han hadde gått til byen , men ikke funnet båten , så han gikk tilbake til internatet .
Son lei vázzán gávpogii , muhto ii lean gávdnan fatnasa , ja de máhcai internáhttii .
Men lokalbåten gikk ikke inn til alle hus , og for mange kunne det bli lang og tung veg hjem fra der de blei satt på land .
Muhto báikkálaš fanas ii mannan gáddái juohke dálu lahka , ja máŋgasiidda sáhtii šaddat guhkes ja losses mátki ruoktot dan gáddebáikkis gosa fanas lei guođđán sin .
Det kunne være å grynne flere kilometer i opp til en meter snø .
Sáhtii šaddat gállit moadde kilomehtera muohttagis , mii sáhtii leat gitta mehter gassat .
Vi bodde like ved der båten kom inn , men ungene i Survika måtte gå fra oss .
Mii oruimet lahka das gos fanas bođii gáddái , muhto mánát Gáŋkkus fertejedje vázzilit min luhtte .
Da sa ho bestemor : – Det er ikke så farlig med survikingene , de er så små at de rømmes i en margarinkasse .
Dalle logai áhkku : – Ii leat nu váralaš gáŋkolaččaiguin , sii leat nu unnit ahte čáhket margariidnakássii .
Det var jo ennå få som hadde telefon , så vi fikk ikke gitt melding til foreldra om at ungene var trygt forvart hos oss .
Ii lean vuos dábálaš ahte olbmuin lei telefovdna , de mii eat beassan dieđu addit váhnemiidda ahte mánát ledje dorvvolaččat min luhtte .
Det hører med til historia at båtbilletten måtte vi sjøl betale .
Gullá muitalussii ahte fanasbileahta fertiimet ieža máksit .
I dag ville ingen finne på å sende unger slik .
Dál ii oktage sáddešii mánáid dán láhkái .
Men vi blei i alle fall sjølstendige på den måten .
Muhto šattaimet goit iešheanalažžan dán láhkái .
Og vi lærte å hjelpe hverandre .
Ja oahpaimet veahkehit guđetguimmiideamet .
Holdningen fra skolen si side var helt klar : Foreldrene hadde ingen ting på skolen å gjøre .
Skuvlla bealis lei oaidnu áibbas čielggas : Váhnemiin ii lean makkárge dahkamuš skuvllas .
De kunne til nød få lov å komme innom på internatet , men ikke på skolen .
Heađis sáhtte beassat finastit internáhtas , muhto eai fal skuvllas .
Dette ga et klart signal til elevene : Foreldrene hadde ingenting å bidra med , kunnskapen deres var ingenting verdt .
Dát lei čielga diehtu ohppiide : Váhnemat eai máhttán maidege maiguin sáhtáše veahkehit mánáid oahppamii , sin máhttu ii lean man ge veara .
Elever stengt inne i skapet
Oahppit giddejuvvon skáhppii
– Før jeg skulle begynne på skolen , fikk jeg høre : – Du må lære å lese og skrive før du kommer på skolen – for du får frøken Anderssen .
– Ovdal go galgen skuvlii álgit , bessen gullat : – Don fertet oahppat lohkat ja čállit ovdal go boađát skuvlii – go oaččut « frøken Anderssen » .
Og det fikk jeg , fra 1. til 3. klasse hadde jeg Anna Anderssen .
Ja nu ožžon ge , 1. luohká rájes 3. luohká rádjái mus lei Anna Anderssen .
Hun hadde da allerede vært der i flere tiår , hun kjente de lokale forholda og kjente familiene .
Son lei dalle juo leamaš doppe moaddelogi jagi , son dovddai báikkálaš diliid ja dovddai bearrašiid .
Hun hadde også vært lærer for min mor .
Son lei maiddái leamaš mu eatni oahpaheaddji .
Anna var ei streng dame .
Anna lei garra nisson .
Om ikke elevene oppførte seg helt som de skulle , var det i skammekroken .
Jus oahppit eai meannudan juste nu go galge , de fertejedje heahpatčihkii .
Jeg husker at ei jente som blei sendt i skammekroken blei så redd at hun tissa seg ut , Golvet var skeivt og alle kunne se at det rant etter golvet ut fra kroken .
Muittán muhtin nieidda gii sáddejuvvui heahpatčihkii , son balai nu ahte cissai buvssaide . Láhtti lei vitnjut ja buohkat oidne ahte golggai láhtti mielde eret čiegas .
Ho kunne ta ungene og løfte dem fra golvet etter ørene .
Anna sáhtii loktet mánáid beljiid duohken .
Ei annen straff var å bli stengt inne i skapet .
Eará ráŋggáštus lei skáhppii giddejuvvot .
Eleven måtte sitte tvikroket nederst i bokskapet og Anna låste døra .
Oahppi fertii čohkkat roaŋkut vuolimusas girjeskábes ja Anna lássii uvssa .
Frøken Anderssen var ikke på talefot med skolestyreren .
« Frøken » Anderssen ii lean háleštanmuttus skuvlajođiheddjiin .
De snakka rett og slett ikke til hverandre , men skreiv brev , og vi ungene måtte gå over gangen og levere breva .
Soai eaba oba ságastallan , muhto reivvestattaiga , ja mii mánát fertiimet mannat feaskára rastá reivviid addit .
Hver morgen måtte noen av jentene på internatet gå hjem til henne og hente henne til skolen , og når skoledagen var over , måtte de følge henne hjem igjen .
Juohke iđit ferteje muhtin internáhta nieiddat mannat Anna ruoktot su viežžat skuvlii , ja go skuvlabeaivi lei nohkan , de ferteje čuovvut su ruoktot fas .
Alle visste at Anna Anderssen var same fra Tana , men det var noe det ikke skulle snakkes høyt om .
Buohkat dihte ahte Anna Anderssen lei sápmelaš Deanus , muhto dan birra ii galgan hupmat jitnosit .
En gang var det noen som hadde omtalt henne som « finn » .
Oktii lei muhtin máinnašan su « finn » an .
Det tok hun opp i klassen og da ramsa hun opp hvor mange i klassen som hadde samisk bakgrunn .
Dan son namuhii luohkás ja de son logai geain min luohkás lei sámi duogáš .
Men hun la bare vekt på fedrenes bakgrunn .
Muhto son deattuhii dušše fal áhčiid duogáža .
Om meg sa hun at Mimmi er ikke same , for far hennes kom fra Andøya .
Mu birra logai ahte Mimmi ii leat sápmelaš , go su áhčči bođii Ánddás .
Da protesterte de andre ungene , de kjente jo til slekta til mor mi .
Dalle vuosttaldedje eará mánát , go sii han dovde mu eatni soga .
For elever som var flinke på skolen kunne nok Anna være en god lærer .
Ohppiide geat ledje čeahpit skuvllas , Anna gal sáhtii leat buorre oahpaheaddji .
Men for dem som hadde tungt for å lære var det lite hjelp å få , de blei regna som stakkarslige , og særlig gikk det utover elever med samisk bakgrunn .
Muhto daidda geaidda lei lossat oahppat , ii lean olu veahkki oažžumis , sii fuonášuvvoje , ja erenoamáš váivi lei mánáide geain lei sámi duogáš .
Det var ingen tvil om at for Anna var det det norske som hadde status .
Ii dárbbašan eahpidit ahte Annai lei dážavuohta mas lei árvu .
Anna Anderssen , 1971 .
Anna Anderssen , 1971 .
Vi hadde ganske stabile lærere , bare 3 klassestyrere på 9 år .
Mis ledje oalle bistevaš oahpaheaddjit , dušše fal golbma luohkkájođiheaddji ovcci jagis .
I ungdomsskolen fikk jeg Asbjørn Anderssen som klassestyrer , han var sønn av Pavel Anderssen , bror til Anna .
Nuoraidskuvllas ožžon Asbjørn Anderssen luohkkájođiheaddjin , son lei Anna vielja , Pavel Anderssena , bárdni .
Da jeg begynte i ungdomsskolen i 1963 hørte jeg til andre kullet som fikk 9-årig ungdomsskole i Sørøysund .
Dalle go álgen nuoraidskuvlii , mun gullen Sállannuoris nuppi jahkodahkii , mii váccii 9-jagaš nuoraidskuvlla .
Dengang var det kursplaner på ungdomsskolen , vi blei tvunget til å velge mellom plan 1 , 2 eller 3 i norsk , matematikk og engelsk .
Dalle ledje kursaplánat nuoraidskuvllas , ja mii bággejuvvojedje válljet plána 1 , 2 dahje 3 dárogielas , matematihkas ja eŋgelasgielas .
Rådgiveren ville sette meg på plan 3 , men jeg sa jeg ville ha kursplan 2 , fordi jeg ville lære sammen med vennene mine .
Ráđđeaddi áiggui mu válljet 3. dási plána , muhto mun lohken ahte háliidin 2. dási plána , dan dihte go háliidin oahppat ovttas iežan ustibiiguin .
Det var en slags demonstrasjon fra mi side mot dette systemet som splitta oss .
Dat lei mu bealis muhtin lágan miellačájáhus dan vuogádaga vuostá mii háddjii min .
Da skolen nærma seg slutten , så vi jo fram til at den skulle være over .
Go skuvlaloahppa lahkonišgođii de mii dieđusge illudeimmet geargat .
Men å flytte på hybel i byen og sitte der helt aleine – det var faktisk verre .
Muhto gávpogii fárret ja áibbas okto čohkkát hybelis , dat han lei vearrát go internáhtas orrut .
Likevel var det slik at når vi begynte på videregående hadde vi blitt fjerna så langt fra hjemmemiljøet at vi ikke lenger hadde lyst å dra hjem i helgene .
Dattetge lei nu ahte go álggiimet joatkkaskuvlii , de mii leimmet nu guhkás gáidan ruovttubirrasis ahte mis ii lean šat miella mannat ruoktot vahkkoloahpas .
Når jeg tenker tilbake på den skolen vi hadde , er det i grunnen rart at det blei folk av oss .
Go jurddašan dan skuvlla mii mis lei , de gal lea ártet ahte šattaimet olmmožin .
Men det var ikke alle det gikk like bra med , og skolen må nok ta mye av skylda for at mange seinere har fått psykiske problemer og alkoholproblemer .
Muhto ii mannan seamma bures buohkaiguin , ja skuvla ferte váldit stuora oasi sivas ahte máŋggas maŋŋil leat ožžon psykalaš váttisvuođaid ja alkoholaváttisvuođaid .
Vår kunnskap var negativ
Min máhttu ii lean man ge veara
– På skolen i Rypefjord var det aldri snakk om lokale forhold og lokalhistorie .
– Skuvllas Lávželuovttas ii lean goassege sáhka báikkálaš dilis ja báikkálaš historjjás .
Der lærte vi aldri å være stolt av vårt eget ståsted , tvert om opplevde vi at den bakgrunnen vi hadde og den kunnskapen vi hadde om naturen og livberging var noe mindreverdig , noe vi skulle skamme oss over og glømme .
Doppe eat goassege oahppan čevllohallat min iežamet vuođus , baicce vásiheimmet ahte duogáš mii mis lei , máhttu mii mis lei meahci ja birgema birra , lei heittot , juoga maid mii galggaimet heahpanit , juoga maid galggaimet vajálduhttit .
Jeg tenker på alt våre forfedre og formødre kunne , som ingen kan i dag , rett og slett fordi denne kunnskapen blei definert som negativ og derfor ikke ført videre .
Jurddašan man ollu min máttarmáttut máhtte maid ii oktage šat máhte dál , dušše dan dihte go dát máhttu ii adnojuvvon man ge vearan ja danin ii fievrriduvvon viidáseappot .
De fleste lærerne kom jo utafra , men jeg husker at vi hadde en lærer som var fra Seiland .
Eanaš oahpaheaddjit bohte eará guovlluin , muhto muittán ahte mis lei muhtin oahpaheaddji gii lei Sievjjus eret .
Han underviste meg , men jeg må si at han ikke var mye prega av det verdigrunnlaget vi vokste opp med .
Son oahpahii mu , muhto ferten lohkat ahte son ii lean ollu báidnon dan árvovuđđui mainna mii šattaimet bajás .
Han var flink i pensum , men gjorde ingen ting for å ta opp lokale forhold .
Son lei čeahppi lohkanmeari-áššiin , muhto ii namuhan báikkálaš diliid .
Da han hadde vært og snakka med bestemor slo ho ganske enkelt fast at han hadde tatt skade av å utdanne seg .
Dalle go son lei leamaš min luhtte ja ságastallan áhkuin , de áhkku celkkii ahte oahppu lei vahágahttán su .
Av alle lærere jeg har vært borti som elev , som mor og som lokalpolitiker er det bare en som jeg følte at ikke var helt med på alt som blei forkynt fra sentralt hold .
Buot oahpaheddjiid gaskkas , geaid lean deaivan oahppin , eadnin ja báikkálaš politihkkariin , lea dušše okta gean lean dovdan ahte ii čuvvon visot mii bođii guovddáš eiseválddiin .
Det var Bertil Johansen på Fjordtun .
Dat lei Bertil Johansen Fjordtunas .
Han følte jeg at gjenspeilte samiske verdier .
Dovden ahte son speadjalasttii sámi árvvuid .
Samisken blir borte
Sámegiella jávká
– Fra barndommen var jeg vant til å høre samisk , sjøl om vi ungene bare snakka norsk .
– Mánnávuođa rájes ledjen hárjánan gullat sámegiela , vaikko mii mánát humaimet dušše dárogiela .
Jeg husker en gang i 12–13-års-alderen at jeg forsøkte å si noe på samisk til en eldre mann .
Muittán oktii 12–13-jahkásažžan ahte geahččalin dadjat juoidá sámegillii muhtin boares divdui .
Men det kan visst ikke ha blitt helt rett , for han lo sånn av meg , at jeg bestemte meg for at det prøver jeg aldri mer på .
Muhto ii sáhte leat šaddan áibbas riekta , go son boagustii mu nu sakka ahte mearridin ahte dan in goassege áigon geahččalit šat .
Men jeg forstår det aller meste på samisk .
Muhto ipmirdan measta visot mii daddjo sámegillii .
I generasjonen til mine besteforeldre snakka de fleste samisk på Seiland .
Mu áhku ja ádjá buolvvas hupme eatnašat Sievjjus sámegiela .
I foreldregenerasjonen min blei samisken borte i Hønseby , men holdt seg noe lenger i Eidvågen .
Váhnenbuolvvas jávkkai sámegiela Njižževuonas , muhto bisttii veaháš guhkit Muotkevuonas .
Men blant dem som er på min alder er det svært få som kan snakke samisk og mange som heller ikke forstår .
Muhto mu ahkásaččaid gaskkas leat dušše moattis geat máhttet sámástit , ja máŋggas geat eai ipmir ge .
Blant dem som i dag er under 50 år er språket stort sett helt borte .
Sin gaskkas geat dál leat vuollil 50 jagi lea giella measta áibbas jávkan .
Med språket forsvant også i stor grad den samiske identiteten .
Gielain jávkkai maiddái buorre muddui sámi identitehtta .
Mange ville ikke være ved den samiske bakgrunnen sin og det var ikke populært å snakke om det .
Máŋggas eai háliidan dovddastit ge ahte sis livččii sámi duogáš , dat lei dakkár man birra ii galgan hupmat .
Endelig egen skole
Viimmat iežamet skuvla
Sjøl om streiken for egen skole i 1957/58 endte med nederlag og straff for foreldra , ga befolkninga ikke opp kampen .
Vaikko 1957/58 skuvlastreaikka boađus lei ahte váhnemat vuoittahalle ja ráŋggáštuvvojedje , de sii eai vuollánan .
Kravet blei reist igjen og igjen og Mimmis engasjement for skole var en av årsakene til at hun blei valgt inn i Sørøysund kommunestyre i 1979. – Der var da fortsatt stor motstand mot at vi skulle få egen skole .
Gáibádus ceggejuvvui máŋgii ja Mimmi beroštupmi skuvlii lei okta sivva dasa ahte son 1979:s válljejuvvui Sállannuori suohkanstivrii . – Doppe lei dalle ain stuora vuosteháhku dan jurdagii ahte galggašeimmet hukset skuvlla deike .
Det blei satt opp mot bygging av industriområde og boligfelt i Rypefjord .
Dat biddjojuvvui Lávželuovtta industriijaguovllu ja ásodatbáikki vuostá .
Først måtte vi få industri i sentrum slik at kommunen fikk skatteinntekter , deretter kunne det kanskje bli råd til litt til utkantene , var argumentet .
Ágga lei dakkár , ahte álggos fertiimet oažžut industriija guovddážii nu ahte suohkan oččošii eambbo vearroruđaid , dan maŋŋá soaitá bázášii ruhtabinná doaresbealbáikkiide .
Men hvor ?
Muhto gosa ?
Det var hovedsakelig to bygder , Hønseby og Eidvågen med 15 km mellom , og begge ville ha skolen .
Ledje guokte gili , Njižževuotna ja Muotkevuotna , 15 km daid gaskkas , ja goappašat háliidedje skuvlla .
I gamle dager hadde den ligget på neset mellom fjordene , men der var ingen hus i nærheten og ingen egna tomt .
Dolin lei skuvla leamaš njárggas vuonaid gaskkas , muhto doppe eai lean eará viesut , ii ge lean vuogaš viessohuksenbáiki .
Det tok noen år med krangel mellom bygdene .
Giliid gaskasaš riidu bisttii moadde jagi .
Viktig for løsninga var at det blei bygd vei mellom Hønseby og Eidvågen og videre fergesamband over til Kvaløya .
Go huksejuvvui geaidnu Njižževuona ja Muotkevuona gaskii feargaoktavuođain Fálái , lei ášši čoavdinláhkái .
Veien hadde bygdefolket kjempa for siden 1919 , den blei ferdig i 1984 .
Geainnu ledje giliolbmot gáibidan 1919 rájes , dat gárvvistuvvui 1984:s .
Dermed blei det mulig med daglig skoleskyss .
Dán láhkái šattai beaivválaš skuvlasáhttu vejolažžan .
Det endte med at skolen blei plassert i Hønseby .
Loahpas skuvla huksejuvvui Njižževutnii .
Den fikk navnet Daltun skole og blei innvia i 1985 .
Dat nammaduvvui Daltun skuvlan ja rahppui 1985:s .
På det meste har det vært 26 elever , i skoleåret 2009/10 var elevtallet nede i 7 .
Lea leamaš gitta 26 oahppi , muhto 2006:s eai lean go 14 .
Eidvågen sett fra Eidvågeidet .
Muotkevuotna gehččon Roavis .
Hønseby med Daltun skole i bakgrunnen .
Njižževuotna Daltun skuvllain duogážis .
Få år etter at Daltun skole var starta arrangerte skolen ei temauke om « Seiland på våre oldeforeldres tid » .
Moadde jagi maŋŋil go Daltun skole lei doaibmagoahtán , lágiidii skuvla fáddávahkku « Máttarváhnemiid Sievju » .
Det var et veldig engasjement blant folk for å bidra til dette .
Lei hui stuora beroštupmi olbmuid gaskkas searvat dasa .
Alle leita fram gamle ting og fortalte fra gamle dager .
Buohkat ohce boares diŋggaid ja muitaledje dološ áiggis .
Da dette skulle presenteres på grendehuset var det stappfullt av folk .
Dalle go dát galggai ovdanbuktojuvvot lei giliviessu spagga dievva .
Ikke bare foreldre og besteforeldre stilte opp men også folk som ikke hadde barn eller barnebarn i skolen .
Eai fal dušše váhnemat , áhkut ja ádját boahtán , muhto maiddái olbmot geain eai lean mánát eai ge mánáidmánát skuvllas .
Mange kom langveis fra .
Máŋggas bohte guhkkin .
Dette viser et sug etter å få lære hva som er vårt eget , dette er en kunnskap som skolen og storsamfunnet har tatt fra oss .
Dát čájeha man stuorra dárbu olbmuin lea oahppat mii lea min iežamet , dát lea máhttu maid skuvla ja stuoraservodat leat rivven mis .
Siden har det dessverre vært så som så med skolens tilknytning til lokalsamfunnet .
Dan maŋŋá lea skuvlla čanus báikkálaš servodahkii dađe bahábut leamaš nu ja ná .
Det er bare en lærer som er fra distriktet , og de kjenner lite til lokal kultur og historie .
Lea dušše okta oahpaheaddji gii boahtá dán guovllus , ja oahpaheaddjit dihtet unnán báikkálaš kultuvrra ja historjjá birra .
Når de skal ta opp emner som gjelder samer , klarer de ikke å få rett fokus .
Go sii galget gieđahallat fáttáid mat gusket sámiide , de sii eai nagot fokuseret .
For eksempel skulle de ha samisk dag på skolen , da dreide alt seg om Kautokeino og reindrifta .
Ovdamearkka dihtii galggai leat sámi beaivi skuvllas , dalle lei visot Guovdageainnu ja boazodoalu birra .
Jeg spurte rektor hvorfor de skulle servere reinkjøtt på samisk dag .
Jerren rektoris manne sii galget guossohit bohccobierggu sámi beaivvis .
Hvorfor kunne de ikke ha fisk ?
Manne eai sáhttán vuoššat guoli .
Nei , det kunne de ikke for det var ikke samisk .
Ii fal , dat ii livččii sámi , vástidii .
Og det skjer i en skole der de fleste elevene har sjøsamisk bakgrunn .
Ja dát dáhpáhuvvá skuvllas gos eanaš ohppiin lea mearrasámi duogáš .
Ikke lett å være same i Hammerfest
Ii álki leat sápmelažžan Hámmárfeasttas
Da samemanntallet blei oppretta , meldte jeg meg straks inn der og så spurte jeg hva bestemor mente .
Dalle go sámi jienastuslohku álggahuvvui , dieđihin dakkaviđe dohko , ja de jerren áhkus maid son oaivvildii .
Ho sa da at jeg måtte ikke tru at det var bare å snu det vi var innpoda med gjennom mange generasjoner , at det samiske var noe mindreverdig som vi måtte forsøke å komme bort fra .
Son logai ahte in galgan jáhkkit ahte lei álki rievdadit dan maid mii leimmet máŋggaid buolvvaid čađa oahppan , ahte sámevuohta lei unnitárvvosaš , mas galggašeimmet geahččalit eret beassat .
Da jeg meldte meg inn i samemanntallet var det mange slags reaksjoner fra slektningene mine .
Go dieđihin sámi jienastuslohkui , láhttejedje mu fuolkkit nu máŋggaláhkái .
Noen kom og spurte : Kunne jeg også meldt meg inn der ?
Muhtimat jerre : Sáhtášin go mun maid dieđihit dohko ?
Andre blei sinte fordi jeg hadde blottstilt dem som samer , mens noen fikk sjokk , for de visste ikke at de hadde noen samisk bakgrunn , foreldrene hadde aldri fortalt det .
Earát suhtte munnje go ledjen almmostahttán sin sápmelažžan , ja muhtimat fas hirpmástuvve go eai diehtán ahte sis lei makkárge sámi duogáš , go dan eai lean váhnemeaset goassege muitalan .
Jeg kunne fortalt mange historier om hva man blir møtt med når man står fram som same her , men jeg skal ta et lite utvalg .
Sáhtášin muitalit máŋga fearána das maid sáhttá vásihit go almmolaččat cealká iežas sápmelažžan , sáhtán moadde ovdamearkka namahit .
Ole Johan Nikodemussen i Kokelv har skrevet slektshistorie fra Kvalsund , Porsanger og Måsøy .
Jáhkovuotnalaš Ole Johan Nikodemussen lea čállán Fálesnuori , Porsáŋggu ja Muosáid sohkahistorjjá .
Han ønska også å skrive om Sørøysund , men da fikk han klar beskjed om å holde fingrene av fatet .
Son háliidii maiddái čállit Sállannuori birra , muhto dalle oaččui čielga dieđu ahte dan ii dárbbašan ba smiehttat ge .
I Sørøysund ville man ikke vite av noe slektshistorie som kunne avsløre hvor mange som hadde samisk bakgrunn .
Dáppe olbmot eai háliidan makkárge sohkahistorjjá mii sáhtášii almmustahttit man olusiin sis lei sámi duogáš .
Her på Seiland er en kar som gjerne forteller om russerne og danskene som kom hit og som han stammer fra .
Dáppe lea olmmái gii áinnas muitala ruoššaid ja dánskalaččaid birra , geat bohte deike , ja geat ledje su máttut .
Men når vi spør han hvem disse innflytterne gifta seg med , da blir han alvorlig fornærma .
Muhto jus mii jearrat sus geaiguin dát sisafárrejeaddjit náitaledje , de son hárdašuvvá albmaláhkái .
De skal ikke nevnes .
Sii eai galgga namuhuvvot .
Nils Andersen i Eidvågen var handelsmann og en av de aller siste som brukte sørøysundkofta offentlig .
Nils Andersen Muotkevuonas lei gávpejas ja lei Sievjju-gávtti maŋimuš geavaheddjiid gaskkas .
Her taler han til Kongen i Trondheim 1945 .
Dás sárdnida Gonagassii Troandimis 1945 .
Mimmi Bæivi viser fram Seilandskofta si .
Mimmi Bæivi čájeha Sievjogávttis .
Egen kofte
Iežamet gákti
– Her på Nordre Seiland har vi ei egen samekofte .
– Dáppe Davit Sievjjus lea mis iežamet sámegákti .
Den var i vanlig bruk til tidlig på 1900-tallet , noen brukte kofta fram til 2. verdenskrigen , bare ganske få i åra etterpå .
Dat lei dábálaččat anus 1900-logu álggu rádjái , muhtimat geavahedje gávtti 2. máilmmisoađi rádjái , dušše moattis soađi maŋŋá .
Bestemor mi sydde kofter , men da gikk det mest på Kautokeino-kofter .
Mu áhkku goarui gávttiid , muhto son goarui eanaš Guovdageainnu-gávttiid .
Men etter henne var det ingen her som kunne sy kofter , så da jeg skaffa meg Seilands-kofte , måtte jeg få den sydd i Kautokeino !
Su maŋŋá ii lean oktage dáppe gii máhtii gávttiid goarrut , nu ahte go mun háhken Sievjju-gávtti alccesan , de fertejin dan goaruhit Guovdageainnus !
Men det er ikke mange som kjenner denne kofta og noen har ikke engang godtatt at det finnes ei samekofte herfra .
Muhto eai leat máŋggas geat dovdet dán gávtti ja muhtimat eai leat dohkkehan ge ahte gávdno sámegákti dáppe .
Da jeg hadde kofta mi på meg første gang i Hammerfest var det ei dame fra Sørøya som spurte hva slags kofte jeg hadde .
Dalle go mun vuosttaš háve ledjen gávttehassan Hámmárfeasttas , lei muhtin Sállannisu gii jearai mus makkár gákti mus lei .
Da jeg fortalte at det var Seiland , / Hammerfest-kofte blei ho sint og sa : – Ikke lyg , noe slikt finnes ikke .
Go muitalin ahte dat lei Sievju- / Hámmárfeasta-gákti de son suhtai ja logai : – Ale gielis , dakkár ii gávdno .
Men sjøsamene har ikke bare hatt vanskelig for å bli anerkjent i sitt eget miljø .
Muhto mearrasámiide ii leat leamaš váttis dohkkehuvvot sápmelažžan dušše iežamet birrasis .
Også blant de samisktalende samene i Indre Finnmark har de hatt vanskelig for å bli anerkjent som samer .
Maiddái sámegielat sámiid gaskkas Sis-Finnmárkkus lea leamaš váttis mearrasámiide dohkkehuvvot sápmelažžan .
– Da jeg kom på Sametinget var det framtredende personer som spurte meg hva jeg gjorde der .
– Dalle go mun válljejuvvojin / bessen Sámediggái ledje doppe guovddáš olbmot geat jerre mus maid mun doppe .
Da måtte jeg svare at jeg var valgt inn på samme grunnlag som de andre representantene og at forresten er det ingen av sametingsrepresentantene som har mer samisk navn enn meg !
Dalle fertejin vástidit ahte ledjen válljejuvvon seamma vuođus go eará áirasat ge , ja muđui ii leat ii oktage sámediggeáirras geas lea eambbo sámi goargu go mus !
Besteforeldre
Áhkkun ja áddján
– Jobben min i Redningsselskapet er mest å drive forebyggende arbeid blant barn og unge i samarbeid med skolene .
– Mu bargu Redningsselskapas lea eanaš eastadeaddji bargu mánáid ja nuoraid gaskkas ovttasbarggus skuvllaiguin .
Jeg reiser mye rundt .
Mátkkoštan ollu skuvllaid gaskkas .
Elevene får komme ombord på redningsskøyta , og vi underviser om sjøen og hvordan man skal sikre seg .
Oahppit besset fitnat gádjunfatnasis , ja mii oahpahit meara birra ja mo galgá sihkkarastit iežas .
Barna har ikke samme kontakt med sjøen som før .
Mánáin ii leat seamma oktavuohta mearain go ovdal .
Det var skremmende å se at i et fiskevær som Berlevåg hadde ungene ikke vært i båt og ikke gått på kaia .
Lei suorggahahtti oaidnit ahte vearas nugo Bearalvágis eai lean mánát leamaš fatnasis eai ge rukkus .
Nå har Mimmi og Anton sjøl blitt besteforeldre , så langt har de 5 barnebarn , og de eldste har allerede begynt på skolen .
Dál leaba Mimmi ja Anton ieža šaddan áhkkun ja áddján , dán rádjái sudnos leat vihtta mánáidmáná , ja boarrásepmosat leat juo álgán skuvlii .
– Jeg vil gjerne være med å lære dem det jeg sjøl lærte som barn , i fjæra og ellers i naturen .
– Háliidivččen leat mielde oahpaheame sidjiide dan maid ieš ohppen mánnán fiervvás ja muđui meahcis .
Mimmi har også engasjert seg for at barnebarna hennes skal få samiskundervisning , men det har vært svært vanskelig å få til .
Mimmi lea maiddái áŋgiruššan das ahte su áhkubat galget oažžut sámegieloahpu , muhto lea leamaš hui váttis dán ordnet .
I fire år ba foreldra om at barna skulle få samiskundervisning , men ingen ting blei gjort fra skolens side .
Njeallje jagi ohcaledje váhnemat sámegieloahpu mánáidasaset , muhto skuvla ii bargan maidege .
Først da det kom ny rektor fikk de melding om at de måtte skrive en skriftlig søknad , og først da kom ønsket deres videre i systemet .
Easkka go ođđa rektor álggii , de oaččuiga dieđu ahte galggaiga čálalaš ohcamuša čállit , ja easkka dan maŋŋá jođii sudno sávaldat viidáseappot skuvlavuogádagas .
Siden det ikke var mulig å få tak i samisklærer til skolen , blei det organisert fjernundervisning og hospitering .
Go ii lean vejolaš fidnet sámegieloahpaheaddji skuvlii , de lágidii skuvla / suohkan gáiddusoahpahusa ja hospiterenortnega .
Men det har bare fungert delvis .
Muhto dat lea dušše doaibman muhtin muddui .
Et av barnebarna , som går i ungdomsskolen , har fått fjernundervisning , den andre , som går i barneskolen , har etter et halvt år ennå ikke fått noe tilbud .
Nubbi áhkut , gii vázzá nuoraidskuvlla , lea ožžon gáiddusoahpahusa , muhto nubbi , gii vázzá mánáidskuvlla , ii leat ožžon makkárge fálaldaga vaikko lea juo jahkebealle gollan [ 2 ] .
Fra samisk til engelsk
Sámegielas eŋgelasgillii
Anton Bæivi ( Foto : Basia Głowacka )
Anton Bæivi ( Govva : Basia Głowacka )
Anton Marensius Bæivi er født i 1941 og vokste opp hos besteforeldra i Eidvågen .
Anton Marensius Bæivi lea riegádan 1941:s ja šaddan bajás áhkus ja ádjás luhtte Muotkevuonas .
Skole fikk han først i Mefjord på Sørøya , seinere på Fjordtun internat .
Skuvlla váccii álggos Girkovuonas Sállanis , dasto Fjordtun internáhtas .
Han har for det meste vært fisker og sjømann , og har tatt utdanning som maskinist på Croftholmen ved Porsgrunn og seinere Oslo maskinistskole .
Son lea eanaš bargan guolásteaddjin ja mearraolmmájin , ja sus lea mašinistaoahppu Croftholmenis Porsgrunn lahka ja maŋŋil Oslo maskinistskoles .
Noen år var han også på verksted på land , før han reiste til sjøs igjen fram til han gikk av med pensjon i 2003 .
Moadde jagi barggai divohagas gáttis , ovdal go vulggii fas meara ala dassái go manai ealáhahkii 2003:s .
– I barndommen bodde jeg mest hos besteforeldra mine .
– Mánnávuođas orron eanáš áhku ja ádjá luhtte .
De gikk med kofte og snakka bare samisk , og til jeg var omtrent fire år gammel kunne jeg lite norsk .
Soai leaigga gávttehasat ja humaiga dušše fal sámegiela , ja dan rádjái go šadden njeallje jagi boarisin máhtten unnán dárogiela .
Norsk lærte jeg meg under evakueringstida fra 1944 til 1946 , da vi var i Sør-Trøndelag .
Dárogiela ohppen easkka eváhkoáiggis 1944-46 , go leimmet Lulli-Trøndelagas .
Likevel blei samisken vedlikeholdt og snakka i familien .
Dattetge humaimet ain sámegiela bearrašis .
Da jeg skulle starte på skolen var det jo midt i gjenreisingstida og skolene var ikke ferdig gjenoppbygd .
Dalle go galgen skuvlii álgit lei ođđasishuksenáigi ja skuvllat eai lean vel gárvvisin huksejuvvon .
Først gikk vi noen uker på Mefjord skole lengst nord på Sørøya .
Álggos vácciimet moadde vahku Girkovuona skuvllas Sállama davágeahčen .
Der var det et slags internat , men det var ennå nesten ikke møbler .
Doppe lei muhtinlágán internáhtta , muhto eai baljo lean vuos stohpogálvvut .
Jeg husker best at vi måtte stå og spise .
Muittán ahte fertiimet čuoččudettiin boradit .
Den skolegangen vi fikk der ute var så kortvarig og dårlig at den ikke blei godkjent som 1. klasse , så året etter , da Fjordtun internat var klart til å ta imot oss , måtte vi starte i 1. klasse på nytt .
Skuvlafálaldat maid doppe oaččuimet lei nu heitot , ja bisttii nu oanehaččat ahte ii dohkkehuvvon 1. luohkkán , ja jagi maŋŋil fertiimet vázzit 1.luohká ođđasit Fjordtun internáhtas , mii dalle lei gárvvis váldit min vuostá .
Det var skolebrakke med vedfyring , og de første åra var det fryktelig trangt .
Lei skuvlabráhkka maid ligge muorraopmaniin , ja vuosttas jagiid lei issoras gárži doppe .
Så blei det bygd ferdig skoler ute på Sørøya , da blei det bedre plass til oss på Fjordtun .
De huksejuvvojedje skuvllat Sállanii ja dalle šattai buoret sadji midjiide Fjordtunas .
Den første læreren jeg hadde på Fjordtun var Pavel Anderssen .
Vuosttaš oahpaheaddji mii mus lei Fjordtunas lei Pavel Anderssen .
Pavel var vanskelig å få kontakt med .
Lei váttis fidnet oktavuođa suinna .
Vi hørte aldri et ord om det eller et ord samisk fra han .
Son han lei sápmelaš Deanus eret , muhto dakkáriid birra ii oktage hupman .
Og det var jo jeg , siden jeg måtte bruke to år på 1. klasse .
Mii eat goassege gullan sáni dan birra , eat ge gullan sus sáni ge sámegillii .
Fjordtun brakkeinternat sto ferdig i 1949 .
Fjordtun bráhkkainternáhtta 1949 .
Vi forsto jo ikke den gangen hvor viktig det var å holde på morsmålet .
Mii eat ipmirdan dalle man dehálaš lea doalahit eatnigiela .
Da jeg i ungdommen reiste ut til sjøs , hørte jeg lite samisk i mange år , og etter hvert glei det mer og mer bort .
Dalle go nuorran mannen meara nala , in baljo gullan sámegiela máŋgga jahkái , ja dađistaga dat jávkagođii .
Det blei også færre og færre å snakke samisk med her omkring .
Dál mii leat dušše njealjis dán bealde Sievjju geat máhttet sámegiela .
Når språket er så lite i bruk , blir det vanskelig å finne ord .
Go giella lea nu unnán anus , de šaddá váttis gávdnat sániid .
Men jeg snakker nå fremledes samisk med flyttsamene som er her på sommeren .
Muhto mun goit ain sámástan boazosápmelaččaiguin geat leat dáppe gesset .
Jeg kan også lese samisk .
Máhtán maiddái lohkat sámegiela .
Vi hadde Nuorttanaste [ 2 ] hjemme da jeg vokste opp , alle gamle damer her omkring leste jo Nuorttanaste i den tida .
Mis lei Nuorttanaste ruovttus go šadden bajás , buot áhkut dáppe han lohke Nuorttanaste dan áiggi .
Da jeg dro til sjøs måtte jeg raskt lære meg engelsk .
Go mannen meara nala fertejin jođánit oahppat eŋgelasgiela .
Det hadde jeg ikke hatt på folkeskolen , så det var først på maskinistskolen at jeg fikk engelsk som fag .
Dan in lean oahppan álbmotskuvllas , lei easkka mašinistaskuvllas ahte ožžon eŋgelasgiela fágan .
Noen av elevene kunne mye engelsk , andre kunne svært lite .
Muhtin oahppit máhtte ollu eŋgelasgiela , earát fas hui unnán .
Læreren sa : Vi starter fra 3. klasses pensum , så alle kan henge med .
Oahpaheaddji logai : Mii álgit 3. luohká lohkanmeriin , vai buohkat sáhttet čuovvut mielde .
Men det var tungt den første tida .
Muhto lei dattetge lossat álggus .
Etter hvert blei det mindre og mindre norsk mannskap , mer og mer utlendinger , så det blei engelsk som blei arbeidsspråket .
Dađistaga unnui norgalaš mearraolbmuid lohku , eanet ja eanet olgoriikkalaččat barge norgga fatnasiin , ja de šattai eŋgelasgiella min bargogiellan .
Jeg husker på en båt var vi 43 mann fra 27 nasjoner .
Muittán muhtin fatnasis leimmet 43 olbmo 27 riikkas .
Den siste båten jeg var på var vi bare tre norske , resten var polakker .
Maŋimus fatnasis gos bargen , leimmet dušše golbma norgalačča , earát ledje polskalaččat .
Men nå når jeg har vært på land noen år , begynner det å bli tungt å snakke engelsk og . Så nå holder jeg meg helst til norsk .
Muhto dál go lean leamaš muhtin jagiid gáttis , de lea šaddagoahtán lossat hupmat eŋgelasgiela maid , nu ahte dál doalahan millosepmosit dárogiela .
[ 1 ] Se intervju i annen artikkel i denne boka .
[ 1 ] Báikkálaš sámegiel suopmana mielde : Muorkevuonna .
Fredrik Nilsen døde i 2009 .
Fredrik Nilsen jámii 2009:s .
Sámegillii
In English
Henry Minde :
Henry Minde :
Fornorskinga av samene - hvorfor , hvordan og hvilke følger ?
Sámiid dáruiduhttin - manin , mo ja makkár váikkuhusat ?
Henry Minde på urfolkskonferanse på Universitetet i Tromsø , høsten 2003 .
Henry Minde álgoálbmotkonferánssas Romssa universitehtas 2003 čavčča .
Henry Minde er født i 1945 i Grovfjord i Skånland kommune .
Henry Minde riegádii 1945:s Roabas Skániid suohkanis .
I 1955 flyttet han til Alta , der han gikk ut av gymnaset i 1967 .
1955:s fárrii son Áltái , gos son loahpahii gymnása 1967:s .
Han er nå professor i historie ved Universitetet i Tromsø .
Son lea dál Romssa universitehta historjáprofessor .
Henry Minde har skrevet en rekke artikler og flere bøker om samisk og nordnorsk historie .
Minde lea čállán ollu artihkkaliid ja máŋggaid girjjiid sámi ja Davvi-Norgga historjjás .
Dette er et utdrag av et notat som han skrev for Sametinget til møtet 27.-31. mai 2002 , sak 23/02 : Samefolkets fond .
Dát lea oassi čállosis maid son čálii duogášnotáhtan Sámediggái miessemánu 27.-31. beivviid 2002 ’ čoahkkimii , ášši 23/02 : Sámiálbmoga foanda .
Notatet er tidligere i bearbeidet form trykt på engelsk i Acta Borealia 2003 , nr. 2 .
Čálus lea rievdaduvvon hámis jorgaluvvon ja almmuhuvvon eŋgelasgillii Acta Borealias 2003 , nr. 2 .
Den historiske bakgrunnen
Historjjálaš duogáš
Minoritetspolitikken overfor samene var i Norge lenge ensbetydende med fornorskingspolitikk .
Minoritehtapolitihkka sámiid ektui Norggas lei guhká seammá go dáruiduhttinpolitihkka .
Fornorskingspolitikkens begynnelse og avslutning kan knyttes til to hendelser , som begge hadde et materielt innhold , men også fikk en sterk symbolverdi .
Dáruiduhttinpolitihka álggu ja loahpa sáhttá čatnat guovtti dáhpáhussii , ja guktuin lei ávnnaslaš sisdoallu , muhto maiddái nana govastatárvu .
Den første var opprettelsen av Finnefondet i 1851 .
Nubbi lei Sámefoandda ( Finnefondet ) ásaheapmi 1851:s .
Den andre var Altasaken 1979-81 .
Nubbi fas lei Álttáášši 1979-1981 .
Fornorskingspolitikken ble introdusert innen kultursektoren som det er sagt " med skolen som slagmark og lærerne som frontsoldater " .
Dáruiduhttinpolitihkka álggahuvvui kultursuorggi bokte ja dáhpáhuvai nu ahte " skuvla lei soahtešilljun ja oahpaheaddjit ledje ovdasoalddáhin " .
[ Einar Niemi : Kulturmøte , etnisitet og statlig intervensjon på Nordkalotten .
[ Einar Niemi : Kulturmøte , etnisitet og statlig intervensjon på Nordkalotten .
Den nordiska mosaiken . Uppsala 1997 s. 268 ] Det tema som kom i fokus var dermed språket .
Girjjis : Andersson ( red. ) : Den nordiska mosaiken , Uppsala 1997 s. 268 ] Fáddá mii šattai guovddážin lei giella .
Det ble et mål på og et symbol for fornorskingspolitikkens fallitt eller suksess .
Dat šattai mihttun ahte eahpelihkostuvai go dáruiduhttinpolitihkka vai menestuvai go .
Flere samfunnssektorer ble utover 1900-tallet trukket inn , men jeg vil her konsentrere meg om skole- og språkpolitikken .
Dát váikkuhii máŋgga servodatsuorgái 1900-logus , muhto dás mun guorahalan skuvla- ja giellapolitihka .
Skolen ble i løpet av 1800-tallet hjørnesteinen i styringen av enhver nasjonalstat .
1800-logus juohke našonálstáhta anii skuvlla deaŧalažžan stáhtastivrejumis .
Gjennomslaget for assimilasjonspolitikken var ikke enestående i verden utover 1800-tallet .
Assimilašuvdnapolitihka menestuvvan ii lean mihkkege erenoamážiid máilmmis 1800-logus .
Assimilasjonspolitikken var uløselig knyttet til framveksten av sterke nasjonalstater .
Assimilašuvdnapolitihkka lei nannosit čadnojuvvon gievrras našonálstáhtaid ásaheapmái .
Det var ikke oppkomsten og eksistensen av en assimilasjonspolitikk som atskilte Norge fra andre stater , men den målbevisste , kontinuerlige og langvarige utførelsen av den .
Ii lean assimilašuvdnapolitihka ásaheapmi dahje eksisteansa mii earuhii Norgga eará stáhtaid ektui , muhto dán politihka ulbmillaš , oktilis ja guhkálmas doaibma .
Det er det som gjør den historiske arven av fornorskingspolitikken moralsk besværlig og politisk betent den dag i dag .
Dát dat lea mii dagaha dáruiduhttinpolitihka morálalaččat váivádussan ja politihkalaččat heavvun otná dán beaivve .
På bildet ser vi elever , foreldre og lærere ved skolen på Vuohppečorru .
Govas oaidnit ohppiid , oahpaheddjiid ja muhtin váhnemiid . skuvllas Vuohppečorrus .
( Kilde : Muitalusat ja dáhpáhusat Guovdageainnus 8 , s. 15 )
( Gáldu : Muitalusat ja dáhpáhusat Guovdageainnus 8 , s. 15 )
Forskningshistoria
Dutkanhistorjá
Det var lærere og pedagoger som først ble opptatt av fornorsking som studiefelt .
Oahpaheaddjit ja pedagogat dat álggos fuomášedje dáruiduhttima dutkagoahtit .
Lærerstanden hadde vært de sentrale myndigheters håndgangne menn i prosessen , de hadde vært sentrale aktører og hadde hatt en rolle som etter hvert ble mer og mer omdebattert .
Oahpaheaddjit ledje leamaš guovddáš eiseválddiid biiggát ja reaŋggat dán proseassas , sii ledje leamaš guovddážis oasseváldin ja sin rolla dađistaga digaštallagohte eanet ahte eanet .
Språk , skole og kristen oppseding sto sentralt i fokus .
Giella , skuvla ja kristtalaš bajásgeassin ledje guovddáš fáttát .
Det var arven etter venstrestatens dannelses- og nasjonsbyggingsperspektiv som lenge dominerte de historiske framstillingene .
Lei gurutstáhta čuvgejupme- ja našuvdnahuksenoainnu árbi mii guhká ráđđii historjjálaš ovdanbuktojumiid .
Etter 2. verdenskrig begynte forskere å få øye på de sosialdarwinistiske innslag og rasemessige overtoner som dannet bakteppe for den tidligere politikken – og forskningen .
2. máilmmisoađi maŋŋá fuobmágohte dutkit sosiáldarwinisttalaš osiid ja nálálaš mearkkaid mat ledje ovddeš politihka - ja dutkama duogážin .
Problemene skolen møtte i samiske områder , ble nå ikke lenger begrenset til et språklig spørsmål som kunne løses med mer raffinerte pedagogiske knep .
Váttisvuođat mat bohciidedje sámi guovlluid skuvllain , dál eai ráddjejuvvon dušše gielalaš áššiide maid sáhtii čoavdit pedagogalaš juonaiguin .
Problemet måtte studeres i lys av sosiale prosesser både innafor og utafor skolehuset .
Váttisvuođa fertii geahččat sihke skuvlaviesu siskkáldas ja olgguldas sosiálalaš proseassaid ektui .
Det store bidraget på dette feltet var Anton Hoëms doktoravhandling , trykt i 1976 .
Stuorra bargu dán oktavuođas lei Anton Hoëma doavtterdutkkus , almmuhuvvon 1976:s .
Han viste detaljert hvordan statsmakten ennå på 1960-tallet gjennom skoleverket hadde beholdt en omfattende og dyptgående kontroll over det samiske samfunnet .
Son čájehii dárkilit mo stáhtaváldi ain 1960-logus skuvladoaimma bokte viidát ja čiekŋalit stivrii sámi servodaga . Historjádutkit maŋŋit dutkagohte dán fáttá .
Det skjedde fra en uventet synsvinkel , nemlig i en studie som hadde sitt utgangpunkt i utenriks- og sikkerhetspolitikk .
Vuorddekeahtes oaidninvuogis dakkár dutkan bohciidii , namalassii guorahallan man vuođđun lei olgoriikka- ja sihkkarvuođapolitihkka .
Tromsø-historikerne Knut Einar Eriksen og Einar Niemi satte det sikkerhetspolitiske motiv i forgrunnen når de i boka Den finske fare skulle forklare fornorskningspolitikken i nord .
Romssa historjádutki-guovttos Knut Einar Eriksen ja Einar Niemi loktiiga sihkkarvuođapolitihkalaš motiivva ovdan go Den finske fare-girjjis galggaiga čilget dáruiduhttinpolitihka davvin .
Boka utkom i 1981 da gufset fra den kalde krigen var merkbart i nordområdene og preget den politiske debatten .
Girji almmustuvai 1981:s , dallego galbma soađi ramádat vuhttui davviguovlluin ja báinnii politihkalaš digaštallama .
Mens minoritetspolitikken i seg selv har blitt viet markant oppmerksomhet , så har de kulturelle og sosio-økonomiske konsekvensene av fornorskingspolitikken fått langt mindre oppmerksomhet , selv om temaet er omhandlet i flere større arbeider og vitenskapelige artikler .
Vaikko minoritehttapolitihkka iešalddis lea stuorra fuomášumi ožžon , de leat dáruiduhttinpolitihka kultuvrralaš ja sosio-ekonomalaš váikkuhusat fuomášuhttojuvvon oalle unnán , vaikko fáddá lea guorahallojuvvon moanat stuorát bargguin ja dieđalaš artihkkaliin .
Vi finner interessante observasjoner og analyser fra Johs. Falkenbergs Laksefjordsstudie alt fra 1941 til Ivar Bjørklunds Kvænangenshistorie fra 1985 .
Mis leat miellagiddevaš dárkomat ja guorahallamat Johs. Falkenberga Lágesvuonaguorahallamis nu árrat go 1941:s ja Ivar Bjørklunda Návuonahistorjá 1985:s .
[ Ivar Bjørklund : Fjordfolket i Kvænangen .
[ Ivar Bjørklund : Fjordfolket i Kvænangen .
Harald Eidheim klargjør hvordan nordmennenes holdning overfor samene gir seg utslag i negativ diskriminering .
Harald Eidheim čielggada mo dážaid guottut sámiid ektui bohciidahttet negatiivvalaš vealaheami .
Han lanserer hypotesen om at nordmenns , deriblant de offentlige organers , holdninger blir mer og mer negative jo nærmere man kommer de samiske kjerneområdene .
Son almmuha árvvoštallama ahte dážaid , ja dát mearkkaša maiddái almmolaš ásahusaid , guottut šaddet eanet ahte eanet negatiivvalažžan mađe lagabui olmmoš boahtá sámi váldoguovlluid .
Han insisterer på at samenes samtidssituasjon må sees først og fremst som en del av de statssamfunn som samene som minoritet lever innenfor .
Son nágge ahte sámiid dáláš dilálašvuođa ferte vuosttažettiin oaidnit daid stáhtaservodagaid oassin gos sápmelaččat unnitlohkun ellet .
Den asymmetriske maktrelasjonen mellom nordmenn , den norske offentlighet og samene førte til at samiske kulturtrekk ble henvist til den private sfæren , mens den ble forsøkt skjult i den offentlige sfæren .
Asymmetralaš fápmooktavuohta dážaid , Norgga almmolašvuođa ja sámiid gaskkas , dagahii ahte sámi kulturdovdomearkkat duvdojuvvojedje priváhta dássái , ja seammás dán geahččaledje čiegadit almmolaš dásis .
Det sosialantropologiske paradigmet på fornorskinga har ikke resultert i noen større sammenfattende monografi over fornorskingsprosessens konsekvenser .
Sosiála-antropologalaš paradigma dwáruiduhttimis ii leat buktán makkárge stuorát ollislaš monografiija dasa mo dáruiduhttinproseassat váikkuhedje .