pere/sami_parallel huggingface dataset:
Selv i dag er det mange som mener fjernundervisning ikke er en fullgod metode for språkopplæring og at den derfor kun er ei nødløysing der tradisjonell opplæring ikke kan tilbys.
Aaj daan biejjien dle jeenjesh mah vienhtieh maajhööhpehtimmie ij leah akte geesjeles vuekie gïelelïerehtæmman, jïh dan åvteste dihte ajve akte vuekie maam maahta nuhtjedh gosse aerpievuekien lïerehtimmie ij maehtieh faalesovvedh.
Athabasca University i Kanada, som er en av de institusjonene som har arbeidet mest med fjernundervisning i et urfolksperspektiv, påpeker at fjernundervisning kan holde minst like høyt nivå som tradisjonelle opplæringsformer (Lindberg m.fl. 2003, s. 2).
Athabasca University Kanadasne, mij lea akte dejstie institusjovnijste mij lea jeenjemes maajhööhpehtimmine barkeme aktene aalkoealmetjeperspektijvesne, tjïerteste maajhööhpehtimmie maahta unnemes seamma jolle njieptjiem utnedh goh aerpievuekien lïerehtimmievuekieh (Lindberg jïh jienebh 2003, s.2).
4.2 Innholdet i samisk fjernundervisning
4.2 Sisvege saemien maajhööhpehtimmesne
Som nevnt tidligere har fjernundervisningstilbudet vært noe ulikt i de ulike språkområdene.
Goh aarebi neebneme dle maajhööhpehtimmiefaalenasse ånnetji joekehts orreme dejnie ovmessie gïeledajvine.
Dette kan det være gode årsaker til, da språksituasjonen er så vidt ulik.
Maahta hijven fåantoe årrodh man åvteste naemhtie, juktie gïeletsiehkie dan joekehts.
Under beskrives kort de ulike modellene.
Vuelielisnie akte åenehks buerkiestimmie dejstie ovmessie maallijste.
Fjernundervisningselevene har ulikt timetall basert på om de velger samisk som første- eller andrespråk og ut fra hvilket årstrinn de er på.
Maajhööhpehtimmielearohkh joekehts tæjmoelåhkoem utnieh, jïh fåantoe lea mejtie saemien gïelem voestes- jallh mubpiengïeline veeljieh, jïh mennie jaepiedaltesisnie dah leah.
I tabellen under framkommer gjennomsnittlig årstimetall i samisk som førstespråk og andrespråk.
Tabellesne vuelielisnie gaskemedtien jaepietæjmoelåhkoe tjåådtje saemien gïelesne voestesgïeline jïh mubpiengïeline..
Elever som har opplæring i samisk er fritatt fra vurdering i sidemål og fritatt for opplæring i andre fremmedspråk, hvis de ønsker det.
Learohkh mah lïerehtimmiem utnieh saemien gïelesne slyöhpoeh vuarjasjimmiem baategïelesne åadtjodh jïh slyöhpoeh lïerehtimmiem utnedh jeatjah ammesgïeline, jis sijhtieh.
Det er viktig å presisere at samiske elever kan velge å ha både norsk og samisk som førstespråk.
Vihkeles tjïertestidh saemien learohkh maehtieh veeljedh dovne nöörjen jïh saemien gïelem voestesgïeline.
Da legges timetallet i førstespråk og andrespråk sammen og så deler man likt mellom språkene eller vekter det språket eleven ønsker å styrke.
Dellie tæjmoelåhkoe voestesgïelesne jïh mubpiengïelesne tjåanghkan bïejesåvva, jïh dan mænngan seammalaakan juaka gïeli gaskem, jallh leavloe bïejesåvva dan gïelese maam learohke sæjhta nænnoestehtedh.
Foreløpig er det ikke lagt opp til at elevene kan velge å få opplæring i to samiske språk i skolen.
Annjebodts ij leah sjïehteladteme learohkh maehtieh veeljedh lïerehtimmiem åadtjodh göökte saemien gïeline skuvlesne.
De fleste elevene som mottar fjernundervisning har valgt å ha samisk som andrespråk.
Doh jeanatjommes learohkh mah maajhööhpehtimmiem dåastoeh leah saemien mubpiengïeline veeljeme.
Nordsamisk: Nordsamisk er det språket flertallet av fjernundervisningselevene har.
Noerhtesaemien: Noerhtesaemien lea dihte gïele maam jienebelåhkoe maajhööhpehtimmielearoehkijstie åtna.
Modellen går ut på at elevene får en andel fjernundervisning og i mange tilfeller kombineres dette med hospitering i en samiskklasse deler av timetallet eleven får tildelt.
Maallen mietie dle learohkh aktem låhkoem maajhööhpehtimmeste åadtjoeh, jïh gelliej veajkoej dle dam hospiteradimmine ektede aktene saemienklaassesne naakeninie dejstie tæjmojste mejtie learohke åådtje.
Med andre ord er deler av opplæring fjernundervisning og deler er som elev i en samiskklasse.
Jeatjah baakoejgujmie dle bielieh lïerehtimmeste maajhööhpehtimmie, jïh bielieh leah goh learohke aktene saemienklaassesne.
Enkelte elever får imidlertid kun fjernundervisning og ikke hospitering.
Muvhth learohkh læjhkan ajve maajhööhpehtimmiem åadtjoeh jïh eah hospiteradimmiem åadtjoeh.
Dette kan ha flere årsaker, men en er at spesielt for de yngste kan man ikke reise alene til hospiteringsopphold, og det at foresatte eller andre må reise som ledsager kan gjøre det praktisk vanskelig.
Maahta jienebh fåantoeh årrodh dïsse, men akte fåantoe lea joekoen doh nööremes learohkh eah maehtieh oktegh vuelkedh hospiteradæmman, jïh gosse eejhtegh jallh mubpieh tjuerieh learohkem dåeriedidh, dellie maahta geerve sjïdtedh dam buektiehtidh.
Lulesamisk: Lulesamisk har hatt få fjernundervisningselever i grunnskolen, noe som blant annet skyldes ei vesentlig mer konsentrert bosetting enn for eksempel i sørsamisk område.
Julevsaemien: Vaenie maajhööhpehtimmielearohkh julevsaemien gïelem maadthskuvlesne åtneme, mij joekoen lea dan åvteste jienebh seamma sijjine årroeh goh vuesiehtimmien gaavhtan åarjelsaemien dajvesne.
I videregående opplæring er elevtallene vesentlig høyere, noe som blant annet skyldes at samtlige lulesamiske elever i videregående får sin opplæring i form av fjernundervisning.
Jåarhkeööhpehtimmesne sagke jienebh learohkh, mij gaskem jeatjah lea dan åvteste gaajhkh julevsaemien learohkh jåarhkeööhpehtimmesne sijjen lïerehtimmiem åadtjoeh goh maajhööhpehtimmie.
Sørsamisk: Sørsamisk område har spredt bosetting og tradisjonelt mange fjernundervisningselever.
Åarjelsaemien: Åarjelsaemien dajvesne almetjh bårrode årroeh jïh aerpievuekien mietie jïjnjh maajhööhpehtimmielearohkh.
Elevene får hele timetallet som fjernundervisning og mange av eleven får språksamlinger i tillegg.
Learohkh abpe tæjmoelåhkoem åadtjoeh goh maajhööhpehtimmie jïh jïjnjh dejstie learoehkijstie gïeletjåanghkoeh åadtjoeh lissine.
De ulike fjernundervisningstilbyderne har forskjellige ordninger rundt dette.
Doh ovmessie maajhööhpehtimmiefaalehtæjjah joekehts öörnegh dan bïjre utnieh.
Sameskolen for Midt-Norge tilbyr seks uker språksamling, Sameskolen i Snåsa fire uker og Brekken oppvekst- og lokalsenter to-tre uker.
Gaske-Nöörjen saemieskovle govhte våhkoeh gïeletjåanghkojste faalehte. Åarjel-saemiej skuvle Snåasesne njieljie våhkoeh faalehte jïh Praahken byjjenimmie- jïh voengejarnge göökte-golme våhkoeh.
I videregående opplæring har de kortere samlinger.
Jåarhkeööhpehtimmesne åeniehkåbpoe tjåanghkoeh utnieh.
Noen av elevene kombinerer fjernundervisning med ambulerende lærer.
Muvhth dejstie learoehkijstie maajhööhpehtimmiem aktanieh mïnneden lohkehtæjjine.
4.3 Utvikling samisk fjernundervisning siste ti år
4.3 Evtiedimmie saemien maajhööhpehtimmeste dej minngemes luhkie jaepiej
Under er elevtallsutviklinga beskrevet for de ti siste åra.
Vuelielisnie evtiedimmiem learohkelåhkoste buerkiestamme dejtie minngemes luhkie jaepide.
Tallene i parentes viser hvor mange av elevene som har hatt samisk som førstespråk.
Doh taalh parentesesne vuesiehtieh man gallesh learoehkijstie mah saemien voestesgïeline åtneme.
For videregående opplæring er det noen få elever som har fått opplæring i samisk som fremmedspråk.
Jåarhkeööhpehtimmesne naan gille learohkh lïerehtimmiem åådtjeme saemien gïelesne ammesgïeline.
Disse er her inkludert i tallene for andrespråk.
Daah leah daesnie meatan vaaltasovveme taaline mubpiengïelese.
Figur 4.2 viser at elevtallet for lulesamisk fjernundervisning i videregående går i bølger og akkurat nå er på veg oppover.
Figuvre 4.2 vuesehte learohkelåhkoe julevsaemien maajhööhpehtæmman jåarhkedaltesisnie baarojne jåhta jïh raaktan daelie læsseneminie.
Et slikt svingende elevtall gir store utfordringer for fjernundervisningstilbyderne når det gjelder langsiktig planlegging av bemanningssituasjonen.
Akte dagkeres learohkelåhkoe mij dan jïjnjem gajva stoerre haestemh vadta dejtie mah maajhööhpehtimmiem faalehtieh gosse edtjieh soejkesjidh tïjjen åvtese man jïjnjh lohkehtæjjah daerpies.
Når man ikke vet elevtallet fra år til år er det vanskelig å forsvare for eksempel store satsinger med hensyn til målrettet kompetanseheving for fjernundervisningslærerne.
Gosse ij learohkelåhkoem daejrieh jaepeste jaapan dellie geerve vuesiehtimmien gaavhtan stoerre råajvarimmieh voebnesjidh akten ulmiestuvreldh maahtoelutnjemen bïjre maajhööhpehtimmielohkehtæjjide.
For grunnskolen viser figuren at elevtallene er små, men stabile.
Maadthskuvlese figuvre vuesehte learohkelåhkoe lea onne, men jïebne.
Potensialet for økte elevtall innafor lulesamisk fjernundervisning i grunnskolen må anses å være betydelig.
Tjuara aerviedidh stoerre nuepie gååvnese learohkelåhkoem lissiehtidh julevsaemien maajhööhpehtimmien sisnjelen.
4.4 Avslutning
4.4 Galhkuve
Artikkelen har sett på samisk fjernundervisning i et tiårsperspektiv.
Tjaalege lea saemien maajhööhpehtimmiem gïehtjedamme aktene perspektijvesne luhkie jaepiej tjirrh.
Vi har sett at utviklingen har gått noe i bølger når det gjelder elevtall.
Mijjieh libie vuajneme evtiedimmie lea ånnetji baarojne jåhteme gosse lea learohkelåhkoen bïjre.
Utviklingen for fjernundervisning sammenfaller i stor grad med den totale elevtallsutviklingen i samisk.
Evtiedimmie maajhööhpehtæmman lea jeenjemasth seammalaakan goh dihte ållesth learohkelåhkoeevtiedimmie saemien gïelesne.
Imidlertid viser statistikken også at det for enkelte år, og for enkelte samiske språk at fjernundervisning har vært helt avgjørende for at samiskelever har fått sin språkopplæring.
Statistihke læjhkan aaj vuesehte muvhtide jaepide, jïh muvhtide saemien gïelide, dle maajhööhpehtimmie eevre vihkeles orreme ihke saemienlearohkh sijjen gïelelïerehtimmiem åådtjeme.
Derfor er samisk fjernundervisning svært viktig, og det er sannsynlig at med økende urbanisering vil fjernundervisning bli stadig viktigere for at nasjonale målsettinger om satsing på samisk språk kan oppfylles.
Dan åvteste saemien maajhööhpehtimmie joekoen vihkeles, jïh nov amma buajhkoes gosse dan jeenjesh staaride juhtieh, maajhööhpehtimmie ahkedh vihkielåbpoe sjædta ihke nasjovnaale ulmieh dåarjoehtimmien bïjre saemien gïelese, maahta illesovvedh.
4.5 Tilrådinger
4.5 Raerieh
Fylkesmannen i Finnmark og Fylkesmannen i Nordland må fortsette kompetansehevingsarbeidet for samiske fjernundervisningslærere.
Finnmaarhken fylhkenålma jïh Nordlaanten fylhkenålma tjuerieh maahtoelutnjemebarkojne jåerhkedh saemien maajhööhpehtimmielohkehtæjjide.
Arbeidet må fokusere både på fjernundervisningsdidaktikk, bruk av tekniske verktøy, samisk språk og man må sikre urfolksdimensjonen i fjernundervisninga.
Barkoe tjuara fokusinie utnedh dovne maajhööhpehtimmiedidaktihkem, åtnoem teknihkeles dïrregijstie jïh saemien gïelem, jïh tjuara aaj aalkoealmetjedimensjovnem gorredidh maajhööhpehtimmesne.
Det må stilles ressurser til rådighet for kompetansehevinga.
Vierhtieh tjuerieh maahtoelutnjemasse gååvnesidh.
Det vil være berikende å se til gode eksempler fra utlandet på god fjernundervisning.
Sæjhta nuhteligs årrodh ålkoelaantese vuartasjidh gusnie hijven vuesiehtimmieh gååvnesieh guktie hijven maajhööhpehtimmiem tjïrrehte.
Fjernundervisningstilbydere må sikres rammevilkår som bidrar til at de kan planlegge langsiktig i forbindelse med tilsettinger av FU-personell.
Tjuara mieriekrïevenasside gorredidh dejtie mah maajhööhpehtimmiem faalehtieh guktie dah maehtieh guhkiebasse soejkesjidh gosse edtjieh MØ-barkijh seehtedh.
Informasjonen om fjernundervisning som opplæringsmodell må informeres om til både skoleeiere og foreldre.
Bïevnesh maajhööhpehtimmien bïjre goh lïerehtimmiemaalle tjuerieh båetedh dovne skuvleaajhteridie jïh slïektide.
Refusjonssatsen til skoleeiere for samisk fjernundervisning må økes vesentlig.
Refusjovneåesie skuvleaajhteridie saemien maajhööhpehtæmman tjuara tjarke læssanidh.
Ved samisk fjernundervisning for de aller yngste elevene bør en assistent bistå i opplæringa hos mottakerskolen.
Saemien maajhööhpehtimmesne dejtie ellen nööremes learoehkidie akte klahke byöroe viehkine årrodh lïerehtimmesne dåastojeskuvlen luvnie.
Ei målrettet kompetanseheving for samiske fjernundervisningslærere må gjennomføres, ikke minst fordi det er få eller ingen kurstilbud i fjernundervisningsdidaktikk i lærerutdanningene.
Tjuara aktem ulmiestuvreldh maahtoelutnjemem tjïrrehtidh saemien maajhööhpehtimmie- lohkehtæjjide, ij goh unnemes dan åvteste vaenie jallh ij naan kuvsjefaalenassh maajhööhpehtimmiedidaktihkesne lohkehtæjjaööhpehtimmine.
Samiske elever bosatt i utlandet bør ha samme rett til komplementær samiskopplæring slik norske elever bosatt i utlandet har rett til komplementær norskopplæring.
Saemien learohkh mah ålkoelaantesne årroeminie byöroe seamma reaktam utnedh lissie saemienlïerehtimmiem åadtjodh naemhtie goh nöörjen learohkh mah ålkoelaantesne årroeh reaktam utnieh lissie nöörjenlïerehtimmiem åadtjodh.
4 Studiepoengproduksjon i samisk i høgere utdanning
4 Studijepoengedorjemasse saemien jollebe ööhpehtimmesne
Kevin Johansen, Cand.polit. fra Universitetet i Tromsø / Universidad de Granada.
Kevin Johansen, Cand. polit. Tromsøn Universiteeteste/Universidad de Granada.
Seniorrådgiver Fylkesmannen i Nordland
Senijovreraeriestæjja Nordlaanten Fylhkenålma
Sammendrag:
Åeniedimmie
Fagpersoner med kompetanse i samisk på høgere nivå er nødvendig for å sikre at samfunnets behov for samisk kompetanse blir dekket.
Faagealmetjh mah maahtoem saemien gïelesne jollebe daltesisnie utnieh, leah daerpies jis edtja gorredidh siebriedahke dam daerpies saemien maahtoem åtna.
I ei tid der behov for høgere samisk kompetanse er økende, er det viktig å få et bilde av om studiepoengproduksjonen i samisk, basert på avlagte eksamener i språket ved høgere utdanningsinstitusjoner, er økende eller går ned.
Akten baelien gosse jollebe saemien maahtoe læsseneminie, dle vihkeles vuartasjidh mejtie studijepoengedorjemasse saemien gïelesne, mij våaromem åtna illesovveme eksamenh saemiengïelesne jollebe ööhpehtimmieinstitusjovnine, læsseneminie jallh vaaneneminie.
Studieprogrammer i samisk på høgere nivå vil være med på å styrke samiske språks status både i samiske samfunn, og i storsamfunnet.
Studijeprogrammh saemien gïelesne jollebe daltesisnie sijhtieh meatan årrodh statusem nænnoestehtedh dejtie saemien gïelide, dovne saemien siebriedahkesne, men aaj stoerresiebriedahkesne.
Artikkelen ser på tendensen i høgere utdanning i samisk de siste fem årene, både for sørsamisk, lulesamisk og nordsamisk.
Tjaalege evtiedimmiem jollebe ööhpehtimmesne saemien gïelesne vuartesje dej minngemes vïjhte jaepiej, dovne åarjelsaemien, julevsaemien jïh noerhtesaemien gïelese.
Eksamener i samisk språk er i denne perioden avlagt ved Samisk høgskole, Universitetet i Tromsø, Universitetet i Nordland og Høgskolen i Nord-Trøndelag.
Daan boelhken eksamenh saemien gïelesne leah illesovveme Saemien jolleskuvlesne, Tromsøn universiteetesne, Nordlaanten universiteetesne jïh Noerhte-Trööndelagen jolleskuvlesne.
Det har i en årrekke vært mye oppmerksomhet rundt samiske elevtall i skolen og i hvilken grad disse går opp eller ned.
Gellie jaepieh dle akte stoerre ïedtje orreme dejtie saemien learohketaallide skuvlesne, jïh mennnie mieresne dah bæjjese jallh våålese juhtieh.
Høgere samisk språkutdanning har det derimot vært mindre interesse for.
Dennie mubpene bielesne dle unnebe ïedtje orreme dan jollebe saemien gïeleööhpehtæmman.
Høgere utdanning i samiske språk er av stor betydning for at samisk skal være et språk som brukes på alle arenaer i samfunnet.
Jollebe ööhpehtimmie saemien gïeline lea joekoen vihkeles jis saemien edtja gïeline årrodh mah siebriedahken gaajhkine suerkine åtnasuvvieh.
En av verdens fremste lingvister, amerikansk-jødiske Joshua Fishman, opererer med åtte stadier for språkbruk ut fra hvor og på hvilket nivå språket brukes: Som vi ser av kategoriseringen, er det øverste nivået av språkbruk at språket brukes overalt og på et høgt nivå.
Akte dejstie veartenen uvtemes lingvistijste, amerijhkanen-juvden Joshua Fishman, gaektsie daltesh gïeleåtnose nuhtjie, mestie jïh mennie daltesisnie gïele åtnasåvva: Guktie vuajnebe kategoriseradimmeste dle gïeleåtnoen jollemes daltese gosse gïele gaajhkene lehkesne jïh aktene jolle daltesisnie åtnasåvva.
Jo nærmere et språk befinner seg kategori 8, jo sterkere vil språket stå.
Van lïhkebe akte gïele lea 8. daltesasse, van nænnoesåbpoe gïele sæjhta årrodh.
For at samiske språk skal være levende samfunnsspråk og ikke bare nettverksspråk, må de altså helst brukes på de fleste domener i samfunnet, og samisktalende må være i stand til å bruke språket på disse arenaene.
Ihke saemien gïelh edtjieh jielije gïeline årrodh siebriedahkesne jïh eah ajve viermiegïeline, dah tjuerieh amma bööremes åtnasovvedh dejnie jeanatjommes sijjine siebriedahkesne, jïh dah mah saemiestieh tjuerieh buektiehtidh gïelem nuhtjedh daejnie sijjine.
Terminologiutvikling og bruk av samisk i høgere utdanning og forskning er sentrale momenter for å sikre at samisk kan brukes overalt og på et høgt nivå.
Terminologijeevtiedimmie jïh åtnoe saemien gïeleste jollebe ööhpehtimmesne jïh dotkemisnie lea vihkeles biehkieh ihke gorredidh saemien maahta gaajhkene lehkesne åtnasovvedh, jïh aktene jolle daltesisnie.
Derfor er det betydningsfullt å ha kunnskap om studiepoengproduksjonen i samisk og se utviklinga av den over tid.
Dan åvteste gaajh vihkeles daajroem utnedh studijepoengedorjemassen bïjre saemien gïelesne, jïh evtiedimmiem destie guhkiem vuejnedh.
Dette kan bidra til at myndighetene treffer beslutninger om målrettede tiltak for å styrke bruken av samisk på høgt nivå, og for å vurdere hvor behovet for differensierte virkemidler er nødvendige.
Daate maahta viehkiehtidh sjæjsjalimmieh vaeltedh råajvarimmiej bïjre mah leah tjïelke ulmiej vööste stuvreme, juktie åtnoem saemien gïeleste nænnoestehtedh jollebe daltesisnie, jïh vuarjasjidh gusnie daerpies joekehtamme tsavtsvierhtiejgujmie.
Artikkelen omhandler studieproduksjonen ved høgere utdanningsinstitusjoner i Norge som tilbyr studier i samisk språk i høgere utdanning.
Daate tjaalege sæjhta studijedorjemassen bïjre jollebe ööhpehtimmieinstitusjovnine årrodh, mah studijh faalehtieh saemien gïelesne jollebe ööhpehtimmesne.
Tidsperspektivet vil være de fem foregående studieårene.
Tïjjemierie sæjhta årrodh daej vïjhte evtebi studijejaepiej.
Avlagte doktorgrader tas ikke med i denne framstillinga.
Illesovveme dåakteregraadh eah meatan vaaltasovvh daennie vuesiehtimmesne.
Her vises det til Samiske tall forteller 4.
Daesnie vuesiehtibie dan gærjese Samiske tall forteller 4.
4.2 Samisk høgere utdanning i et historisk perspektiv
4.2 Saemien jollebe ööhpehtimmie aktene histovreles
Universitetet i Oslo var den første institusjonen som tilbydde samisk høgere utdanning i Norge.
Universiteete Oslosne lij dïhte voestes institusjovne mij saemien jollebe ööhpehtimmiem Nöörjesne faalehti.
Der var det et professorat i samisk så langt tilbake som på 1870-tallet.
Dah professovratem saemien gïelesne utni eevre bååstede 1870-låhkose.
Etter hvert ble det også utvikla samiske kurs ved Universitetet i Tromsø.
Mænngan aaj kuvsjh saemien gïelesne evtiedin Tromsøn universiteetesne.
I en periode var det dessuten samiske kurs ved blant annet lærerutdanninga i Alta.
Akten boelhken saemien kuvsjh aaj gaskem jeatjah lohkehtæjjaööhpehtimmesne Altesne.
Samisk høgskole ble oppretta i 1989. Formålet var å dekke det samiske samfunnets behov og styrke samisk kompetanse.
Saemien jolleskuvle tseegkesovvi 1989. Aajkoe lij saemien siebriedahken daerpiesvoeth hoksedh, jïh saemien maahtoem nænnoestehtedh.
Under opprettinga av Universitetet i Tromsø i 1972 ble det påpekt at institusjonen hadde en rekke oppgaver å ivareta i Nord-Norge når det gjaldt å tjene landsdelens behov innenfor samfunnslivet i vid forstand.
Gosse Tromsøn Universiteetem tseegki 1972, dle tjïertesti institusjovnen lin jïjnjh laavenjassh mejtie edtji Noerhte-Nöörjesne gorredidh, juktie siebriedahkejieleden daerpiesvoeth hoksedh aktene vijries goerkesisnie.
Særlig ble behovene til den samiske befolkning understreket, og utdanning i samisk språk har vært gitt ved UiT siden starten av.
Joekoen daerpiesvoetide dejtie saemien årroejidie tjïertesti, jïh ööhpehtimmie saemien gïelesne lea vadtasovveme UiT’sne aalkovistie.
Som en følge av Stortingets behandling av St.meld. 34 (2001–2002) Kvalitetsreformen om høyere samisk utdanning og forskning ble universitetet tillagt et nasjonalt ansvar for samisk og urfolksrelatert forskning, utdanning og formidling.
Stoerredigkien gïetedimmien gaavhtan St.bïevnesistie 34 (2001-2002) Kvalitetsreformen om høyere samiske utdanning og forskning, dle universiteetese aktem nasjovnaale dïedtem vedti saemien jïh aalkoealmetjen dotkemen, ööhpehtimmien jïh vuesiehtimmien åvteste.
Styrking av samisk språk ble videre et av de viktigste tiltakene i realiseringen av universitetets egen samiske strategiplan.
Akte dejstie vihkielommes råajvarimmijste, gosse universiteete edtji sov jïjtse saemien strategijesoejkesjem saetniedehtedh, lij saemien gïelem nænnoestehtedh.
Samisk høgskole og Universitetet i Tromsø tilbød i hovedsak kurs i nordsamisk.
Saemien jolleskuvle jïh Tromsøn universiteete åajvahkommes kuvsjh noerhtesaemien gïelesne faalehti.
Studenter som ønsket høgere utdanning i lulesamisk og sørsamisk, reiste ofte til svenske universiteter for å gjennomføre språkstudiene der.
Studenth mah jollebe ööhpehtimmiem sïjhtin julev- jïh åarjelsaemien gïelesne daamtaj sveerjen universiteetide vöölkin juktie gïelestudijh desnie tjïrrehtidh.
I 1980 tok Lærerutdanningsrådet kontakt med Levanger lærerhøgskole (som ble en del av Høgskolen i Nord-Trøndelag etter høgskolereformen i 1994), med ønske om at Levanger lærerhøgskole skulle ta ansvar for å opprette en halvårsenhet i sørsamisk.
Jaepien 1980 Lærerutdanningsrådet govlesadti Levanger lærerhøgskole’ine (mij akte bielie Noerhte-Trööndelagen Jolleskuvleste sjïdti jolleskuvlereformen mænngan 1994), jïh vaajteli Levanger lærerhøgskole edtji dïedtem vaeltedh juktie bieliejaepieektievoetem åarjelsaemien gïelesne tseegkedh.
Studiet starta opp høsten 1981, og i 1988 ble det tilsatt en stipendiat i sørsamisk.
Studije eelki tjaktjen 1981, jïh 1988 aktem stipendijatem seehti åarjelsaemien gïelesne.
Bodø lærerhøgskole (som seinere ble Høgskolen i Bodø og så Universitetet i Nordland) oppretta et artiumkurs i lulesamisk tidlig på åttitallet.
Bodø lærerhøgskole (mij mænngan Bådåddjon Jilleskuvline sjïdti jïh dan mænngan Nordlaanten Universiteete) aktem artiumkuvsjem julevsaemien gïelesne tseegki 1980-låhkoen aalkoelisnie.
I 1985 starta lulesamisk 1 på 30 studiepoeng.
Jaepien 1985 julevsaemien 1 eelki 30 studijepoengine.
En stipendiat i lulesamisk ble tilsatt i 1985, og i 1999 ble det tilsatt høgskolelektor.
Jaepien 1985 aktem stipendijaatem seehtin julevsaemien gïelesne, jïh jolleskuvlelektovrem seehtin jaepien 1999.
Høgskolelektoren var et konkret resultat av stipendiatstillingen ved at den første hovedfagseksamenen i lulesamisk ble avlagt i 1999.
Jolleskuvlelektovre lij akte tjïelke illedahke stipendijaatebarkoste dan åvteste dïhte voestes åejvefaageeksamene julevesaemien gïelesne illesovvi 1999.
I 2000 ble en professor II i lulesamisk tilsatt.
Jaepien 2000 aktem professovrem II julevsaemien gïelesne seehtin.
I 2012 ble det første kullet på bachelor i lulesamisk tatt opp ved Universitetet i Nordland med hele 21 studenter.
Jaepien 2012 dïhte voestes bachelordåehkie julevsaemien gïelesne bæjjese vaaltasovvi Nordlaanten universiteetesne, abpe 21 studentigujmie.
4.3 Betydningen av samisk språk ved universiteter og høgskoler
4.3 Saemien gïelen ulmie universtiteetine jïh jolleskuvline
For at samiske språk skal være levende samfunnsspråk, er det viktig at de kan brukes på de fleste domener i samfunnet, slik Fishman påpeker.
Ihke saemien gïelh edtjieh jielije siebriedahkegïeline årrodh dellie vihkeles dah maehtieh dejnie jeanatjommes sijjine siebriedahkesne åtnasovvedh, naemhtie Fishman tjïerteste.
Derfor er det nødvendig at enkelte innehar høgere formalkompetanse i samiske språk.
Dan åvteste daerpies såemies jollebe byjjes maahtoem saemien gïeline utnieh.
Høgere utdanningstilbud i samisk er med på å øke samiske språks status både hos samer og i storsamfunnet.
Jollebe ööhpehtimmiefaalenassh saemien gïelesne viehkehteminie saemien gïeli staatusem lutnjedh, dovne saemiej luvnie, men aaj stoerresiebriedahkesne.
En rekke studier har vist at å ta tilbake språket er en viktig del av selvbestemmelsen for urfolk og minoriteter.
Gellie goerehtimmieh leah vuesiehtamme gïelem bååstede vaeltedh lea akte vihkeles bielie aalkoealmetji jïh unnebelåhkoej jïjtjenænnoestimmeste.
I samfunnet er det en stadig økende etterspørsel etter kandidater med høg samiskspråklig kompetanse, både innenfor utdanning, i byråkratiet, som språkarbeidere og i medier, for å nevne enkelte institusjoner.
Siebriedahkesne dle ahkedh jienebh jienebh mah almetji mietie gihtjieh, mej jollebe saemiengïelen maahtoe, dovne ööhpehtimmesne, byråkratijesne, goh gïelebarkijh jïh meedijesne, juktie ajve naan institusjovnh neebnedh.
Høgere utdanningstilbud i samisk er også avgjørende for at samisk skal kunne brukes som forskningsspråk.
Jollebe ööhpehtimmiefaalenassh saemien gïelesne leah aaj eevre vihkeles ihke saemien edtja maehtedh dotkemegïeline åtnasovvedh.
4.4 Ansvarsfordeling for samisk i høyere utdanning
4.4 Dïedtejoekedimmie saemien gïelese jollebe ööhpehtimmesne
Samisk høgskole er i en helt spesiell posisjon ved at den har samisk som både undervisnings-, forsknings- og administrasjonsspråk og også har et overordna ansvar for all samisk høgere utdanning i Norge.
Saemien jolleskuvle aktene eevre sjïere sijjesne dan åvteste dah saemien dovne ööhpehtimmie-, dotkeme- jïh reeremegïeline åtna, jïh aaj dam bijjemes dïedtem åtna abpe saemien jollebe ööhpehtimmien åvteste Nöörjesne.
Sammen med universitetet i Tromsø står skolen for den største studiepoengproduksjonen i samisk, og det er i hovedsak i nordsamisk.
Tromsøn universiteetine ektine dah dam stööremes studijepoengedorjemassem utnieh saemien gïelesne, åajvahkommes noerhtesaemien gïelesne.
Høgskolen i Nord-Trøndelag (som på det aktuelle tidspunktet het Levanger lærerhøgskole) fikk det formelle ansvaret for sørsamisk høgere utdanning i 1986. Universitetet i Nordland (som på det aktuelle tidspunktet het Høgskolen i Bodø) ble av Utdannings- og forskningsdepartementet tildelt ansvaret for lulesamisk høgere utdanning i 1989. Som jeg har vist ovenfor, var det imidlertid høgere språkstudier i Nordland og Nord-Trøndelag også før de nevnte institusjonene fikk det formelle ansvaret fra departementet.
Nordlaanten universiteete (don baelien nomme lij Høgskolen i Bodø) dïedtem julevsaemien jollebe ööhpehtimmien åvteste åadtjoeji Ööhpehtimmie- jïh dotkemedepartemeenteste jaepien 1989. Goh manne leam bijjielisnie vuestiehtamme dle lij aaj jollebe gïelestudijh Nordlaantesne jïh Noerhte-Trööndelagesne åvtelen dah neebneme institusjovnh dam byjjes dïedtem departemeenteste åadtjoejin.
I noen tilfeller har kursene blitt utvikla i samarbeid mellom flere høgere utdanningsinstitusjoner, for eksempel tilbys sørsamisk 3 som et samarbeid mellom Høgskolen i Nord-Trøndelag og Universitetet i Tromsø.
Akti veajkoej dle jienebh jollebe ööhpehtimmieinstitusjovnh laavenjosteme juktie kuvsjide evtiedidh, åarjelsaemien 3 lea vuesiehtimmien gaavhtan akte laavenjostoe Noerhte-Trööndelagen jïh Tromsøn Universiteeten gaskem.
Samisk høgskole tilbyr i 2012–2013 kurs gjennom voksenopplæringsprogrammet i flere samiske språk. I sørsamisk tilbys kursene i samarbeid med Aajege – sørsamisk språk- og kompetansesenter i Røros.
Saemiedigkien geervelïerehtimmieprogramme saemien gïelesne, Saemien jolleskuvlesne, kuvsjh geervelïerehtimmieprogrammen tjïrrh jieniebinie gïeline faalehte 2012-13. Åarjelsaemien gïelesne daejtie kuvsjide faalehte Aajeginie ektine – åarjelsaemien gïele- jïh maahtoejarnge Röörosne.
4.5 Studiepoengproduksjon i sørsamisk
4.5 Studijepoengedorjemasse åarjelsaemien gïelesne
Som nevnt i innledningen har Høgskolen i Nord-Trøndelag ansvaret for sørsamisk i høgere utdanning, men det tilbys også kurs i samarbeid med Universitetet i Tromsø, og Samisk høgskole tilbyr kurs i samarbeid med Aajege.
Goh neebneme aalkolisnie dle Noerhte-Trööndelagen jolleskuvle dïedtem åtna åarjelsaemien jollebe ööhpehtimmien åvteste, men kuvsjh aaj faalehte Tromsøn Universtiteetine ektine, jïh Saemien jolleskuvle kuvsjh Aajeginie ektine faalehte.
Den totale studiepoengproduksjonen i sørsamisk viser her en prosentvis svært klar framgang, 418 prosent på fem år!
Dïhte ållesth studijepoengedorjemasse åarjelsaemien gïelesne aktem joekoen tjïelke evtiedimmiem prosentine vuesehte, 418 prosenth vïjhte jaepine!
Samtidig var det en sped begynnelse med bare 102 studiepoeng totalt i 2008. Deretter øker antall avlagte studiepoeng sterkt i 2009 og øker litt for 2010. I 2011 får vi en nedgang før 2012 blir et rekordår med hele 426 studiepoeng.
Seamma tïjjen lij akte viesjies aalkoe ajve 102 studijepoengigujmie ållesth, jaepien 2008. Dan mænngan studijepoengh tjarke læssanieh jaepien 2009, jïh ånnetji læssanieh jaepien 2010. Jaepien 2011 aktem vueliedimmiem åadtjobe åvtelen akte joekoen hijven jaepie sjædta 2012, 426 studijepoengigujmie.
Noe av forklaringa på den klare framgangen i studiepoengproduksjonen i sørsamisk språk er at det har blitt en økende bevissthet og interesse for sørsamisk høgere utdanning.
Akte fåantoe man åvteste akte tjïelke evtiedimmie studijepoengedorjemassesne åarjelsaemien gïelesne lea dan åvteste akte sjïdtije voerkesvoete jïh ïedtje åarjelsaemien jollebe ööhpehtæmman sjïdteme.
En annen forklaring er at det er et økende studietilbud i sørsamisk.
Akte jeatjah fåantoe lea dan åvteste studijefaalenassh åarjelsaemien gïelesne læsseneminie.
Tidligere studerte mange sørsamisk på svensk side, men nå har man mer å velge i ved norske læresteder.
Aarebi jïjnjh studenth åarjelsaemien Sveerjesne lohkin, daelie vielie åtna mej gaskem maahta veeljedh nöörjen learoesijjine.
I 2012 ble det avlagt eksamener i fem ulike sørsamiske fag, mens det i 2008 bare ble avlagt eksamen i ett kurs.
Jaepien 2012 eksamenh vïjhte joekehts åarjelsaemien faagine illesovvin, mearan jaepien 2008 eksamene ajve aktene kuvsjesne illesovvi.
Det ser derfor ut til at et større mangfold i studieporteføljen øker interessen for å studere samisk.
Vååjnoe goh akte stuerebe gellievoete studijefaalenassinie ïedtjem skreejrie saemien lohkedh.
Tabellen viser også at det er varierende kontinuitet i kurstilbud.
Tabelle aaj vuesehte dah kuvsjefaalenassh jeerehtieh jaepeste jaapan.
Mens det har vært produsert studiepoeng i sørsamisk 2 i tre av fem år, har det bare vært avlagt eksamen i sørsamisk 1 ved ett tilfelle.
Mearan studijepoengh lea dorjesovveme åarjelsaemien 2 golmine vïjhte jaepijste, dle ajve eksamenem illeme åarjelsaemien 1 ikth.
Noe overraskende er det at det bare er produsert totalt 90 studiepoeng i sørsamisk begynneropplæring.
Ånnetji ierielimmeste ajve 90 studijepoengh leah ållesth dorjesovveme åarjelsaemien aalkoelïerehtimmesne.
Dette kurset krever ikke forkunnskaper i samisk språk på samme måte som sørsamisk 1 og sørsamisk 2. Fra andre steder har man observert en betydelig interesse for samiskkurs for nybegynnere, ikke minst ved Universitetet i Tromsø med bachelor og master i samisk som fremmedspråk.
Daate kuvsje ij åvtedaajroeh åarjelsaemien gïelesne tsïhkestehtieh, seammalaakan goh åarjelsaemien 1 jïh åarjelsaemien 2. Jeatjah lehkeste aktem gaajh stoerre ïedtjem vihtesjamme saemien aalkoekuvsjide, ij goh unnemes Tromsøn Universiteetesne bachelorine jïh maasterinie saemien gïelesne goh ammesgïele.
Trolig vil en noe større kontinuitet kunne sikre større studentkull for sørsamisk.
Seapan dle akte ånnetji stuerebe kontinuiteete maahta stuerebe studentelåhkoem åarjelsaemien gïelese gorredidh.
Samtidig tilsier både få lærekrefter og et begrenset rekrutteringsgrunnlag at det neppe vil være hensiktsmessig å tilby alle kurs hvert år, selv om det hadde vært praktisk mulig.
Seamma tïjjen dle vaenie lohkehtæjjah jïh akte gaertjiedamme låhkoe dejstie maehtieh saemien lohkedh, jeahta ij sïjhth maereles årrodh gaajhkide kuvsjide faalehtidh fïerhten jaepien, jis dam buektiehtamme.
426 studiepoeng i toppåret 2012 tilsvarer 7,1 ekvivalenter eller studentenheter, slik at det fortsatt er relativt få studenter det er snakk om.
426 studijepoengh dan ellen bööremes jaepien 2012, leah seamma goh 7.1 ekvivalenth jallh studenteektievoeth, guktie annje dle naa gille studenth mej bïjre soptsestibie.
Uansett er det positivt at studiepoengproduksjonen i sørsamisk øker.
Saaht guktie, dle hijven studijepoengedorjemasse åarjelsaemien gïelesne læssene.
Hvis dette er en tendens som vedvarer, vil det ha stor betydning for språklig kompetanseoppbygging i sørsamisk.
Jis daate akte evtiedimmie mij jåarhka, dle sæjhta joekoen vihkeles årrodh juktie gïelemaahtoem åarjelsaemien gïelesne bæjjese bigkedh.
Tabellen viser et kurs det har vært avlagt studiepoeng i ved en anledning.
Tabelle aktem kuvsjem vuesehte gusnie studijepoengh dorjesovveme ikth.
Samisk høgskole har et allsamisk perspektiv og slik sett et ansvar for alle samiske språk i hele Sápmi.
Saemien jolleskuvle akte gaajhkesaemien perspektijvem åtna, jïh naemhtie dïedtem åtna gaajhki saemien gïeli åvteste abpe Saepmesne.
Som vi så i tabell 1.1, har Høgskolen i Nord-Trøndelag hoveddelen av sørsamiske språkstudenter, i og med at de har et særskilt ansvar for sørsamisk.
Guktie tabellesne 1.1. vööjnimh dle Noerhte-Trööndelagen jolleskuvle dah jeanatjommes åarjelsaemien gïelestudenth åtna, dan åvteste dah aktem sjïere dïedtem utnieh åarjelsaemien gïelen åvteste.
4.6 Studiepoengproduksjon i lulesamisk
4.6 Studijepoengedorjemasse julevsaemien gïelesne
Universitetet i Nordland har ansvar for lulesamisk høgere utdanning i Norge.
Nordlaanten Universiteete dïedtem åtna julevsaemien jollebe ööhpehtimmien åvteste Nöörjesne.
Kursene tilbys i stor grad som fleksible forelesninger med studiesamlinger ved Árran lulesamisk senter på Drag og ved campus i Bodø.
Jeenjemasth kuvsjide faalehte goh fleksijbele håalemh studijetjåanghkoejgujmie Árran julevsaemien jarngesne Dragesne, jïh campusesne Bådåddojsne.
Også i lulesamisk ser vi en positiv framgang i studiepoengproduksjonen.
Aaj julevsaemien gïelesne aktem hijven evtiedimmiem studijepoengedorjemassesne vuejnebe.
I 2008 ble det ikke produsert et eneste studiepoeng i lulesamisk.
Jaepien 2008 idtji akte studijepoenge julevsaemien gïelesne dorjesovvh.
I 2009 kom man i gang med 138 studiepoeng.
Jaepien 2009 138 studijepoengigujmie eelki.
På de fire årene fra 2009 til 2012 har økningen vært på 222 prosent!
Dej njieljie jaepiej, 2009 raejeste 2012 raajan dle lissiehtimmie 222 prosenth orreme!
For lulesamisk ser vi at 2010 er toppåret.
Dïhte bööremes jaepie lij 2010.
Vi ser at for 2010 var det lulesamisk 1 som hadde en betydelig produksjon, 288 studiepoeng, mens lulesamisk 2 hadde en nesten like stor produksjon året etter.
Mijjieh vuejnebe jaapan 2010, dellie lij julevsaemien 1 mij aktem storre dorjemassem utni, 288 studijepoengh, mearan julevsaemien 2 aktem mahte seamma stoerre dorjemassem utni jaepien mænngan.
Dette kan tyde på at det har vært samla opp en relativt stor gruppe studenter som har fulgt disse to kursene og så starta på bachelor i lulesamisk da det studietilbudet ble oppretta.
Maahta vååjnedh goh akte naa stoerre dåehkie studentijste orreme mah dejtie göökte kuvsjide vaadtseme, jïh dan mænngan bachelorine julevsaemien gïelesne aalkeme gosse dïhte studijefaalenasse tseegkesovvi.
På den ene siden kan man frykte at lulesamisk dermed har brukt mye av potensialet, ved at det vil være få nye studenter å rekruttere når denne gruppa er ferdig med bachelor.
Dennie aktene bielesne maahta billedh julevsaemien dan åvteste lea jïjnjh dejstie nuepijste nåhtadamme, juktie gosse daate dåehkie lea bachelorine orreme dle sæjhta vaenie orre studenth årrodh dåårrehtidh.
At det ikke har vært studiepoengproduksjon i lulesamisk 1 og lulesamisk 2 i 2012, betyr imidlertid ikke at ingen studenter har vært interessert i disse kursene, men at de ikke ble tilbudt dette året.
Men læjhkan ij sïjhth jiehtedh ij leah studijepoengedorjemasse julevsaemien 1 jïh julevsaemien 2 jaepien 2012 dan åvteste ij naan studenth ïedtjem åtneme daejnie kuvsjine, men juktie dah eah faalasovvh daan jaepien.
Når kurs avvikles med jevne mellomrom i stedet for årlig, kan man ikke alltid si noe sikkert om etterspørselen øker eller minker.
Gosse kuvsjh jaabnan tjïrrehtamme sjidtieh, sijjeste fïerhten jaepien, ij gåaredh iktesth jiehtedh mejtie jienebh jallh vaenbh daej mietie gihtjieh.
Men med hele 21 studenter på bachelorprogrammet i lulesamisk ved Universitetet i Nordland kan man vente stor studiepoengproduksjon i lulesamisk i flere år framover.
Ållesth 21 studentigujmie bachelorprogrammesne julevsaemien gïelesne Nordlaanten Universiteetesne maahta stoerre studijepoengedorjemassem veanhtadih julevsaemien gïelesne gelliej jaepiej åvtese.
4.7 Studiepoengproduksjon i nordsamisk
4.7 Studijepoengedorjemasse noerhtesaemien gïelesne
Ved Samisk høgskole er praktisk talt alle kurs på samisk.
Saemien jilleskuvlesne åajvahkommes gaajhkh kuvsjh saemien gïelesne.
I denne tabellen er det kun valgt ut kurs i samisk språk og ikke kurs på samisk eller kurs med samisk innhold.
Daennie tabellesne ajve saemien gïelekuvsjh veeljeme, jïh ij jeatjah kuvsjh mah leah saemien gïelesne jallh kuvsjh saemien sisveginie.
Når det gjelder kurstilbud på samisk, er Samisk høgskole i ei særstilling ved at de tilbyr nesten 100 kurs på samisk.
Gosse lea saemien gïelekuvsjefaalenassi bïjre, dle Saemien jilleskuvle aktene sjïere tsiehkesne dan åvteste dah mahte 100 kuvsjh faalehte saemien gïelesne.
Dette utgjør omtrent tre firedeler av alle kurs som tilbys på samisk ved høgere læresteder i Norge.
Daate lea medtie golme njealjehtsh gaajhkijste saemien gïelekuvsjijste mejtie jollebe learoesijjine Nöörjesne faalehtieh.
Tabell 4.5 viser at Samisk høgskole er den institusjonen som har produsert flest studiepoeng i samisk språk i perioden, med totalt 4752. I og med at Samisk høgskole også har flest studietilbud, ser vi en klar sammenheng mellom studietilbud og studiepoengproduksjon ved at jo flere studietilbud et lærested tilbyr i samisk, jo større blir studiepoengproduksjonen.
Tabelle 4.5 vuesehte Saemien jolleskuvle lea dïhte institusjovne mij dah jeanatjommes studijepoengh dorjeme saemien gïelesne boelhken, ållesth 4752. Dan åvteste Saemien jolleskuvle aaj jeenjemes studijefaalenassh åtna, dle aktem tjïelke ektiedimmiem studijefaalenassen jïh studijepoengedorjemassen gaskem vuejnebe, juktie van jienebh studijefaalenassh akte learoesijjie saemiengïelesne faalehte, van stuerebe studijepoengedorjemasse sjædta.
Innføringskurs i samisk har ikke like stor andel av studiepoengproduksjonen ved Samisk høgskole som ved andre læresteder, fordi en større andel av studentene her er morsmålbrukere i samisk.
Aalkoekuvjsh saemien gïelesne eah seamma stoerre låhkoem studijepoengedorjemasseste Saemien jolleskuvlesne utnieh goh jeatjah learoesijjine, dan åvteste daesnie akte stuerebe låhkoe studentijste mij saemien ietniengïeline åtna.
Tabellen viser også at 2009 var toppåret for studiepoengproduksjonen ved Samisk høgskole i denne perioden, og at tallene har gått opp og ned i perioden.
Tabelle aaj vuesehte jaepien lij dïhte bööremes jaepie studijepoengedorjemassese Saemien jolleskuvlesne daan boelhken, jïh taallh bæjjese jïh våålese jåhteme boelhken.
Dette skiller seg fra de andre lærestedene som tilbyr kurs i samisk på høgere nivå, ved at de har hatt økning stort sett hele tida.
Daate lea jeatjahlaakan goh dejnie jeatjah learoesijjine mah saemien gïelekuvsjh jollebe daltesisnie faalehtieh, mah lissiehtimmiem åtneme mahte abpe tïjjen.
Det kan være ulike årsaker til denne forskjellen.
Maahta joekehts fåantoeh årrodh man åvteste naemhtie.
I andre artikler ses det på elevtallet som har samisk i grunnskolen og i videregående opplæring.
Jeatjah tjaaleginie learohkelåhkoem vuartesjeminie mij saemien maadthskuvlesne jïh jåarhkeskuvlesne åtna.
Her kan man se at i byer og større tettsteder velger elever i større grad samisk nå, mens elevtallet ikke har økt i tradisjonelle samiske områder.
Daesnie maahta vuejnedh staarine jïh stuerebe sijjine daelie jienebh learohkh saemien veeljieh, mearan learohkelåhkoe ij leah læssanamme dejnie aerpievuekien saemien dajvine.
Det kan tyde på at elevtallet i samisk til en viss grad har maksimalisert potensialet i samiske områder, men at det har vært et ubenyttet potensial i byer.
Maahta vååjnedh learohkelåhkosne saemien gïelesne saemien dajvine, mahte gaajhkh learohkh meatan mah lin maahteme saemien veeljedh, mearan staarine dle jienebh orreme mah lin maahteme saemien veeljedh.
Når den totale studiepoengproduksjonen i samisk øker, medfører det likevel at det samiske samfunnet er vinneren, uavhengig av ved hvilken institusjon studiepoengene produseres.
Gosse dïhte ållesth studijepoengedorjemasse saemien gïelesne læssene, dle saemien siebriedahke læjhkan vitnije, saaht mennie institusjovnesne studijepoengh dorjesuvvieh.
Det er en styrke for samiske samfunn og for samiske studenter at de kan velge å studere samisk ved flere institusjoner, og det må også antas å være en kvalitativ styrke at flere institusjoner tilbyr kurs i samisk.
Akte vieksiesvoete saemien siebriedahkese jïh saemien studentidie dah maehtieh veeljedh saemien lohkedh jieniebinie institusjovnine, jïh tjuara aaj aerviedidh akte kvalitatijve vieksiesvoete gosse jienebh institusjovnh saemien gïelekuvsjem faalehtieh.
Som vi ser av tabellen, står Universitetet i Tromsø for den største studiepoengproduksjonen i samisk siste år, og institusjonen har også veldig mange ulike kurs å tilby.
Guktie tabelleste vuejnebe dle Tromsøn Universiteete dam stööremes studijepoengedorjemassem åtna saemien gïelesne dej minngemes jaepiej, jïh institusjovne aaj joekoen jïjnjh ovmessie kuvsjh faalehte.
Universitetet i Tromsø har økning i studiepoengproduksjonen hvert år.
Tromsøn Universiteete aktem lissiehtimmiem åtna studijepoengedorjemassesne fïerhten jaepien.
Fra 2009 til 2010 mer enn dobler de studiepoengproduksjonen. Økninga avtar noe etter det, men det er hele tida ei økning i produksjonen.
Jaepien 2009 raejeste 2010 raajan studijepoengedorjemasse vielie goh guektiengïerth desnie sjædta, lissiehtimmie dan mænngan ånnetji geahpene, men abpe tïjjen akte lissiehtimmie dorjemassesne.
Hvis vi ser nærmere på hvilke kurs i samisk det avlegges flest studiepoeng i ved Universitetet i Tromsø, er nordsamisk som fremmedspråk klart størst.
Jis vuejnebe mennie saemien gïelekuvsjine mah jeenjemes studijepoengh dorjesuvvieh Tromsøn Universiteetesne, dle noerhtesaemien ammesgïeline dïhte stööremes.
De ulike kursene i nordsamisk som fremmedspråk står for over halvparten av den totale studiepoengproduksjonen de tre siste årene.
Dah ovmessie noerhtesaemien gïelekuvsjh ammesgïeline bijjelen aktem lehkiem dehtie ållesth studijepoengedorjemasseste utnieh, dej minngemes golme jaepiej.
Denne produksjonen øker også for hvert år fra 2010 til 2012. Gjennom hele 2000-tallet har det vært ei bevisst strategisk satsing ved Universitetet i Tromsø på samisk begynneropplæring.
Daate dorjemasse aaj læssene fïerhten jaepien 2010 raejeste 2012 raajan. Abpe 2000-låhkoen akte tjïelke strategeles barkoe Tromsøn Universiteetesne saemien aalkoelïerehtimmesne.
Og nå starter UiT et nytt masterfag på lærerutdanningen som skal utdanne flere lærere til elever som ønsker samisk som andrespråk.
Jïh daelie UiT akte orre maasterefaagem aalka lohkehtæjjaööhpehtimmesne mij edtja jienebh lohkehtæjjah ööhpehtidh learoehkidie mah saemien 2. gïeline sijhtieh.
Tabellen viser en betydelig interesse for å lære samisk blant dem som ikke har samisk som morsmål og blant ikke-samer.
Tabelle aktem stoerre ïedtjem saemien lïeredh vuesehte dej gaskem mah eah saemien ietniengïeline utnieh jïh laedtiej luvnie.
Det må kunne sies å være positivt, og det bidrar til å bygge tverrkulturell forståelse, et poeng som ble påpekt av FNs spesialutsending for urfolks rettigheter, James Anaya, i diskusjonen i etterkant av hans framlegging av FN-rapporten om samenes situasjon i Norden.
Tjuara badth jiehtedh daate hijven, jïh viehkehte aktem dåaresthkultuvrelle goerkesem bigkedh, akte poenge maam ENn sjïeresaadtesæjja aalkoealmetji reaktide James Anaya akten digkiedimmesne tjiertesti, mænngan FN-reektehtsem böökti saemiej tsiehkien bïjre Noerhtlaantine.
Det finnes flere eksempler fra andre minoritetsspråkområder på at det har hatt en positiv effekt for språket at andre også lærer og bruker det.
Jienebh vuesiehtimmieh jeatjah unnebelåhkoegïeledajvijste vuesiehtieh ihke hijven orreme gïelese gosse mubpieh aaj dam lierieh jïh dam nuhtjieh.
For at samisk skal kunne brukes på høgere nivå, er det viktig at det ikke bare avlegges studiepoeng i samisk som fremmedspråk, men at også morsmålbrukere tar høgere utdanning i samisk.
Ihke saemien edtja maehtedh åtnasovvedh jollebe daltesisnie, dellie vihkeles ij ajve studijepoengh illesovvh saemien ammesgïelesne, men ietniengïeleutnijh aaj jollebe ööhpehtimmiem saemien gïelesne vaeltieh.
Hvis vi ser bort fra samisk som fremmedspråk, får man denne tabellen for nordsamisk studiepoengproduksjon ved Universitetet i Tromsø: Tabell 4.7 viser at det er ei jevn stigning i avlagte studiepoeng i samiskspråklige kurs som ikke kan defineres som fremmedspråk/begynneropplæring.
Jis ibie meatan vaeltieh saemien ammesgïeline, dle daam tabellem åådtje noerhtesaemien studijepoengedorjemassese Tromsøn Universiteetesne: Tabelle 4.7 aktem jiebne lissiehtimmiem vuesehte illesovveme studijepoengine saemiengïelen kuvsjine, mejtie ij maehtieh tjïelkestidh goh ammesgïele /aalkoelïerehtimmie.
Det betyr at interessen for å ta høgere utdanning i samisk øker omtrent like mye for morsmålbrukere som for andre, og viser at UiT har en sentral posisjon når det gjelder å sikre samisk språkutdanning i Norge og Norden.
Daate sæjhta jiehtedh ïedtje juktie jollebe ööhpehtimmiem saemien gïelesne vaeltedh, ovrehte seamma jïjnje læssene ietniengïeleutnijidie goh mubpide, jïh vuesehte UiT aktem vihkeles sijjiem åtna juktie saemien gïeleööhpehtimmiem gorredidh Nöörjesne jïh Noerhtelaantine.
Som vi ser av tabell 4.8, har det vært en markant økning i studiepoengproduksjonen i nordsamisk fra 2008 til 2011, mens det er en nedgang for 2012. Slik Jon Todal har vist i Samiske tall forteller 4, har det de siste årene vært en nedgang i elevtallet i samisk som andrespråk i grunnskolen, etter at det i en periode var en markant oppgang i det samme elevtallet.
Guktie tabelleste 4.8 vuejnebe dle akte stoerre lissiehtimmie orreme studijepoengedorjemassesne noerhtesaemien gïelesne 2008 raejeste 2011 raajan, mearan akte vueliedimmie jaepien 2012. Naemhtie guktie Jon Todal lea vuesiehtamme gærjesne «Samiske tall forteller 4» dle akte vueliedimmie orreme learohkelåhkoste dej minngemes jaepiej mij saemien mubpiengïeline åtna maadthskuvlesne, mænngan akten boelhken lij akte naa stoerre lissiehtimmie dennie seamma learohkelåhkosne.
Kanskje kan dette gi utslag videre i utdanningsløpet ved at det er færre som er motivert for høgere utdanning i samisk, eller at det er strømninger i samfunnet som påvirker samisk både i grunnskolen, i videregående opplæring og i høgere utdanning som gjør at elevtallene øker eller minker på alle nivåer samtidig?
Mejtie daate våajnoes sjædta dennie guhkiebasse ööhpehtimmesne, juktie vaenebh mah skraejriem utnieh jollebe ööhpehtimmiem saemien gïelesne vaeltedh, jallh vuajnoeh siebriedahkesne mah saemien gïelem tsevtsieh dovne maadthskuvlesne, jåarhkeööhpehtimmesne jïh jollebe ööhpehtimmesne mah darjoeh guktie learohkelåhkoeh læssanieh jallh vaananieh gaajhkine daltesinie seamma aejkien?
Vi vet at språkfag generelt har hatt en alvorlig nedgang i flere år både innenfor videregående opplæring og innen høgere utdanning der flere språkretninger har vært lagt ned de siste årene.
Mijjieh daejrebe sïejhme gïelefaagh aktem stoerre vueliedimmiem åtneme gellie jaepieh, dovne jåarhkeööhpehtimmesne jïh jollebe ööhpehtimmesne, gusnie jienebh gïeleotnjegh leah hiejhtesovveme dej minngemes jaepiej.
Dette viser at ungdom i mindre grad velger språk som studievalg.
Daate vuesehte noerh eah gïelefaagh veeljh sijjen studijesne.
Også dette kan ha mange årsaker, men da regjeringa fjernet kravet om obligatorisk opplæring i andrespråk i videregående opplæring, ga de kanskje samtidig signaler om at språk ikke var veldig viktig ?
Aaj daate maahta gelliej fåantoej gaavhtan årrodh, men gosse reerenasse krievenassem obligatovreles lïerehtimmien bïjre mubpiengïelesne jåarhkeööhpehtimmesne laahpehti, dellie kanne vååjni goh gïele læjhkan ij lij dan vihkeles ?
Likevel, hvis for eksempel spansk i mindre grad studeres ved norske læresteder, kan det være en ulempe for Norge, men spansk er fortsatt ikke et truet språk.
Læjhkan, jis vuesiehtimmien gaavhtan vaenebh spaanske gïelem luhkieh nöörjen learoesijjine dle dïhte maahta nåake årrodh Nöörjese, men spaanske gïele ij leah annje akte håvhtadihks gïele.