pere/sami_parallel huggingface dataset:
18.desember Navn: Jon-Christer Mudenia Alder: 18 år Bosted: Gárdat, Tana Jobb: Student Hvordan føler du deg idag: Gleder meg ove rat det kommer nok snø slik at jeg kan starte skutereno g dra til fjells.
Goeven 18.b Nomme: Jon-Christer Mudenia Aalterer: 18 år Årromesijjie: Gárdat, Tana Barkoe: Studente Guktie datnine daan biejjien: Geerjene ihke nuekies lopme båata juktie manne maahtam skovterine bæjjese vaaran vuelkedh.
19. desember Navn: Maja Søøfe Larsen Alder: 18 år Bosted: Snåsa Jobb: Student Hvordan du føler deg idag: I dag føler jeg meg glad, for det er endelig desember og det nærmer seg jul.
Goeven 19.b Nomme: Maja Sööfe Larsen Aaltere: 18 jaepieh Årromesijjie: Snåase Barkoe: Studente Guktie datnine daan biejjien: Daan biejjien geerjene, juktie daelie maaje goeve jih jåvle geatskeneminie
20. desember Navn: Ánne Márget Somby Alder: 17 Bosted: Báhkiljohka Jobb: Går på skole Hvordan føler du deg idag: Litt trøtt, endelig fredag!
Goeven 20.b Nomme: Ánne Márget Somby Aaltere: 17 Årromesijjie: Báhkiljohka Barkoe: Skuvlesne vaadtsam Guktie datnine daan biejjien: Ånnetji nahkeren, saahtah bearjadahke!
20. desember Navn: Ellen Magdalena A. Sara Bosted: Lakselv Alder: 15 Jobb: student Hvordan føler du deg i dag: Veldig bra
Goeven 21.b Nomme: Ellen Magdalena A. Sara Årromesijjie: Leavdnja Aaltere: 15 Barkoe: studente Guktie datnine daan biejjien: Joekoen hijven
22. desember Navn: Hilje Kristoffer Jåma Alder: 17 Bosted: Røyrvik Jobb: Studerer til Helsefagarbeider på Grong Videregående, og jobber noe utenom på sykehjem.
Goeven 22.b Nomme: Hilje Kristoffer Jåma Aaltere: 17 Årromesijjie: Raavrevihke Barkoe: Healsoefaagebarkijasse lohkem Kråangken jåarhkeskuvlesne, jïh ånnetji skïemtjegåetesne barkem.
Ellers politisk aktiv Hvordan føler du deg idag?
Aaj politihkeles eadtjohke. Guktie datnine daan biejjien?
Føler meg litt spent.
Ånnetji dearkoes.
Gleder meg masse til juleferie og hjem til god mat.
Aavodem jåvlide jïh eejehtallemasse jïh gåatan njaelkies beapmose.
Blir stas når familien samles.
Luste goh fuelhkie gaavnesjieh
23. desember Navn: Linn Birgitte Njuolla Alder: 16 år Bosted: Kirkenes Jobb: student ved Kirkenes videregående skole Hvordan du føler deg idag: Føler meg bra, og gleder meg masse til jul!
Goeven 23.b Nomme: Linn Birgitte Njuolla Aaltere: 16 jaepieh Årromesijjie: Kirkenes Barkoe: Studente Kirkenes jåarhkeskuvlesne Guktie datnine daan biejjien: Hijven, jïh jïjnjem aavodem jåvlide!
24. desember Navn: Mikkel Rasmus Logje Bosted: Láhpoluoppal/Kautokeino Alder: 22 Jobb: Lærerskolestudent Hva slags humør er du i dag?
Goeven 24.b Nomme: Mikkel Rasmus Logje Årromesijjie: Láhpoluoppal/Guovdageaidnu Aaltere: 22 Barkoe: Lohkehtæjjaskuvlestudente Mennie bïevsterisnie daan biejjien?
: Ganske godt humør.
Naa hijven bïevsterisnie.
Det skal bli fint å bli ferdig med eksamenene og ta juleferie!
Aavodem eksamenidie illedh jïh jåvle-eejehtallemem vaeltedh!
Historikk / Bakgrunn / Om Sametinget / Forsiden - Sametinget
Histovrije / Sjïeke / Saemiedigkien bïjre / Saemiedigkie - Sametinget
Fornorskningen
Daaroedehteme
På 1800 tallet skjer det en stadig økende bevissthet om den norske nasjon.
1800-låhkoen dle akte ahkedh stuerebe voerkesvoete sjædta dan nöörjen nasjovnen bïjre.
Norge fikk sin grunnlov i 1814 med stor grad av selvstendighet og med det fulgte den norske nasjonsbyggingen.
Nöörje sov maadthlaakem åadtjoeji 1814, mestie gaajh jïjtjeraarehke sjïdti, jïh dan mænngan aaj dïhte nöörjen nasjovnebigkeme eelki.
I 1848 hevder regjering og storting at staten hadde vært eier av grunnen i Finnmark fra gammel tid.
Jaepien 1848 dle reerenasse jïh stoerredigkie jiehtieh staate lij aajhterinie orreme Finnmaarhken dajveste, joe dejpelistie.
Begrunnelsen var at området hadde vært bebodd av "omstreifende lapper" hvilket skulle referere til nomadiske samer, og den nomadiske bruk kvalifiserte ikke til erverv av eiendomsrett.
Buerkiestimmie lij “gilkije saemieh” mah vuesiehtin dejtie juhtije saemide, lin dajvesne orreme, jïh dïhte åtnoe juhtiemistie idtji saemide naan eekereaktam vedtieh.
Tilgangen til å eie jord ble også strengt regulert av de norske myndigheter.
Dah nöörjen åejvieladtjh aaj striengkieslaakan sjïehtesjin gïeh åadtjoejin jåartam eekedh.
Etter 1888 kunne bare norske og svenske erverve jord i Norge og norsk statsborgerskap kunne bare oppnås av dem som behersket det norske språket.
Mænngan 1888 dle ajve nöörjen jïh svïenske almetjh meehtin dajvem ribledh Nöörjesne, jïh ajve dah mah meehtin dam nöörjen gïelem soptsestidh, åadtjoejin nöörjen staatenårroejinie sjïdtedh.
I 1902 vedtok Stortingets ny jordsalgslov for Finnmark.
Jaepien 1902 dle Stoerredigkie orre jåartadoekemelaakem Finnmaarhkese nænnoesti.
I denne loven heter det at bare norske statsborgere kunne være kjøpere, og det skulle legges vekt på at den som fikk erverve jord gjorde nytte for seg som jordbrukere og at vedkommende ”… kunne tale, lese og skrive det Norske Sprog og benytte det til daglig Brug”.
Daennie laakesne dle tjåådtje ajve nöörjen staatenårrojh meehtin åestiejinie årrodh, jïh edtji tjïertestidh dah mah åadtjoejin dajvem åestedh lij nohtese jåartaburrine, jïh “meehtin soptsestidh, lohkedh jïh tjaeledh dam Nöörjen gïelem jïh dam biejjieladtje Nåhtadidh”.
Loven gjaldt til 1965.
Laake lij faamosne jaepien 1965 raajan.
Fornorskingspolitikken forsterkes framover mot 2. verdenskrig.
Daaroedehtemepolitihke veaksahkåbpoe sjædta 2. veartenedåaroen raajan.
I 1924 sier blant annet en parlamentarisk skolekommisjon at ”Samisk åndsliv og kultur er noe som ikke finnes.
Jaepien 1924 gaskem jeatjah akte parlamentarihkeles skuvlekommisjovne jeahta “Saemien voejkenen jielede jïh kultuvre leah naakede mij ij gååvnesh.
Hele folkets egenart og begavelse peker ikke i den retning”.
Abpe åålmegen sjïerevoete jïh tjiehpiesvoete eah dan haaran tjuvtjedh”.
Etter 2. verdenskrig går fornorskingspolitikken mot slutten.
2.veartenedåaroen mænngan dle daaroedehtemepolitihke lea nåhkedeminie.
Den holder likevel stand overraskende lenge.
Nov amma læjhkan dle guhkiem staatnehkahta.
Synet på språklige og etniske minoriteter endret seg etter annen verdenskrig.
Dïhte vuajnoe gïelen jïh etnihkeles unnebelåhkojde jorkesi mubpien veartenedåaroen mænngan.
Internasjonalt menneskerettighetsarbeid førte til at det ble vedtatt folkerettslige avtaler både i Europa og FN.
Gaskenasjovnaale almetjereaktabarkoen gaavhtan dle almetjerïekteles latjkoeh nænnoestamme sjïdtin dovne Europejesne jïh ENsne.
Dette virket også inn på norske myndigheters holdninger overfor minoriteter, og især overfor samene.
Dïhte aaj tsevtsi guktie nöörjen åejvieladtjh unnebelåhkojde vööjni, jïh joekoen saemide.
Fra norsk offentlig hold kom dette til uttrykk i 1948, da Samordningsnemna for skoleverket la fram en rekke forslag med sikte på å tilpasse skoletilbudet for samiske barn.
Nöörjen byögkelesvoeteste daate våajnoes sjïdti jaepien 1948, gosse Skuvlevierhkien iktedimmemoenehtse jïjnjh raeriestimmieh böökti juktie skuvlefaalenassem saemien maanide sjïehtedidh.
Dette utvalget gikk inn for at samisk språk skulle få en bred plass i undervisningen, sammen med samisk kulturhistorie og samisk heimeyrke.
Daate moenehtse sïjhti saemien gïele edtji aktem gamte sijjiem åadtjodh ööhpehtimmesne, saemien kultuvrehistovrijine jïh saemien hïejmebarkojne ektine.
Blant tiltakene som ble iverksatt eller påbegynt på grunnlag av Samordningsnemdas anbefaling, var dobbelttekstede kristendomsbøker og samiskundervisning ved Tromsø Lærerskole fra 1953.
Dej råajvarimmiej gaskem mejgujmie nïerhki jallh mejtie eelki Iktedimmiemoenehtsen juvnehtimmien mietie, lij jupmelesvoetegærjah guektiengïerth gïeline, jïh saemienööhpehtimmiem Tromsøn Lohkehtæjjaskuvlesne 1953 raejeste.
I 1956 ble Samekomiteen (komiteen til å utrede samespørsmål) oppnevnt.
Jaepien 1956 Saemiemoenehtse (moenehtse mij edtji saemien gyhtjelassh salkehtidh) nammoehtamme sjïdti.
Komiteens innstilling som ble lagt fram i 1959, regnes som et minoritetspolitisk vendepunkt.
Moenehtsen raeriestimmie maam böökti jaepien 1959, ryöknesåvva goh akte unnebelåhkoepolitihkeles jarkememierie.
I innledningen pekes det på at minoritetsspørsmål hadde fått økende aktualitet:
Raeriestimmien aalkovisnie tjïerteste unnebelåhkoegyhtjelassh lin sjyöhtehkåbpoe sjïdteme:
«Minoritetsspørsmålene var over hele verden blitt langt mer brennende enn før, og selv om det i vårt land ikke kunne tales om en undertrykkelse av den samiske minoriteten av samme art som mange andre steder i verden, var det innlysende at også hos oss var det begått feil.
“Unnebelåhkoegyhtjelassh lin sjyöhtehkåbpoe sjïdteme abpe veartenisnie goh aarebi, jïh jalhts mijjen laantesne idtji maehtieh akten dïedtesimmien bïjre soptsestidh dejstie saemijste seamma laakan goh jeatjah lehkesne veartenisnie, dle lij naa tjïelke mijjen luvnie aaj fiejlieh dorjesovveme.
Det gjelder således skolepolitikken i vårt århundre like fram til annen verdenskrig» (Samekomiteens innstilling, s. 6).
Naemhtie goh skuvlepolitihken bïjre mijjen jaepietjuetien, eevre mubpien veartenedåaroen raajan". (Saemiemoenehtsen raeriestimmie, s.6.)
Komiteen så som sin oppgave «å finne fram til retningslinjer og en målsetting for myndighetenes politikk overfor samene som kan styrke den samiske minoriteten økonomisk, sosialt og kulturelt» (s. 19).
Moenehtse vööjni sov barkoe lij “bïhkedassh jïh aktem ulmiem gaavnedh åejvieladtji politihkese saemiej vööste, mah maehtieh dam saemien unnebelåhkoem ekonomeles, sosijaale- jïh kultuvrellelaakan nænnoestehtedh” (s.19).
I innstillingen ble det skissert et grunnsyn som brøt med fornorskningspolitikken.
Raeriestimmesne aktem maadthvuajnoem böökti mij daaroedehtemepolitihkem vuastali.
Komiteen mente at norsk samepolitikk burde ta sikte på å styrke samene som gruppe, dyrke fram respekt mellom folkegruppene og iverksette økonomiske og sosiale tiltak med sikte på modernisering av samisk levesett og ytterligere integrering i det norske samfunnet.
Moenehtse vïenhti nöörjen saemiepolitihke byöri ulmine utnedh saemide nænnoestehtedh goh dåehkie, seahkarimmiem sjïdtedehtedh almetjedåehkiej gaskem jïh ekonomeles jïh sosijaale råajvarimmiejgujmie nïerhkedh juktie saemien jieledevuekiem daajbaaletje darjodh, jïh saemide buerebelaakan sjïehtesjidh nöörjen siebriedahkese.
Positive særfordeler ble ansett som nødvendige for å oppnå like rettigheter mellom samer og nordmenn.
Positijve sjïere aevhkieh vuajnalgi goh daerpies, juktie seamma reaktah åadtjodh saemiej jïh nöörjen almetji gaskem.
Et sentralt forslag i innstillingen var å konsolidere et eget samisk område, der det blant annet skulle gjelde spesielle regler med hensyn til det samiske språkets status, så vel i skolen som i offentlig administrasjon.
Akte vihkeles raeriestimmie lij aktem jïjtse saemien dajvem nænnoestehtedh, gusnie gaskem jeatjah edtji sjïere njoelkedassh årrodh saemien gïelen staatusen bïjre, dovne skuvlesne jïh byögkeles reeremisnie.
Komiteen argumenterte for at et slikt kjerneområde allerede fantes.
Moenehtse tjïelkesti akte dagkeres dajve joe gååvnesi.
Målsettingen for myndighetenes samepolitikk måtte være å styrke samene som gruppe.
Dïhte ulmie åejvieladtji saemiepolitihkese lij badth saemide veaksahkåbpoe darjodh goh dåehkie.
Komiteen mente positive særfordeler var nødvendige for å oppnå like rettigheter mellom samer og nordmenn.
Moenehtse vïenhti positijve sjïere aevhkieh lin daerpies, juktie seamma reaktah buektiehtidh saemiej jïh nöörjen almetji gaskem.
Regjeringa fulgte ikke opp forslagene fra Samekomiteen i sin melding til Stortinget i 1963.
Reerenasse idtji Saemiemoenehtsen raeriestimmiejgujmie vielie darjoeh sov bïevnesisnie Stoerredægkan jaepien 1963.
Regjeringa unnlot å ta stilling til samene som en etnisk minoritet, samene ble i stedet omtalt som ”samisktalende nordmenn”.
Reerenasse idtji sïjhth naan mïelem utnedh saemiej bïjre goh unnebelåhkoe, sijjeste dle saemiej bïjre soptsesti goh “saamastallije nöörjen almetjh”.
Regjeringen presiserte videre at målet med å bevare samisk kultur i Norge skulle bero på individuelle valg.
Reerenasse aaj tjïertesti dïhte ulmie saemien kultuvrem Nöörjesne vaarjelidh, edtji jïjtjeraarehke veeljemisnie årrodh.
Utover 1970-tallet skjer det en viss glidning mot å akseptere samer som en minoritet i Norge.
1970-låhkoe doekoe dle ojhte aalka jååhkesjidh saemieh leah unnebelåhkoe Nöörjesne.
Undervisning i samisk ble slått fast som en rett i 1967 og et samisk gymnas kom samme året i stand i Karasjok.
Jaepien 1967 dle vihtiesti ööhpehtimmie saemien gïelesne lij akte reakta, jïh akte saemien gymnase Karasjohkesne tseegkesovvi seamma jaepien.
I 1973 ble kultursenteret Sámi Instutuhtta/Nordisk samisk institutt opprettet i Kautokeino.
1973 dle kultuvrejarnge Sámi Instituhtta tseegkesovvi Guovdageaidnusne.
Det utviklet seg seinere til et utrednings- og forskningsinstitutt.
Mænngan dle dïhte salkehtimmie- jïh dotkemeinstituhtine evtiesovvi.
En ny samepolitikk
Orre saemiepolitihke
På 1960 og 70 tallet skjer det en økende grad av bevisstgjøring og radikalisering hos den nye generasjonen samer.
1960- jïh 70 låhkoen dle voerkesvoete jïh radikaliseringe læssanieh dej nuerebe saemiej luvnie.
Samesaken blir også i økende grad også en urfolkssak.
Dïhte saemien aamhtese aaj jiene-jienebe aalkoealmetjeaamhtesinie sjædta.
De samiske organisasjonene arbeidet aktivt for å delta i det internasjonale urfolksarbeidet blant annet gjennom stiftelsen Verdensrådet for urfolk (WCIP) i 1975.
Dah saemien siebrieh eadtjohkelaakan barkin juktie meatan årrodh dennie gaskenasjovnaale aalkoealmetjebarkosne, gaskem jeatjah gosse Vearteneraerie aalkoealmetjidie (WCIP) tseegkesovvi jaepien 1975.
Fornorskingspolitikken som hadde pågått siden siste halvdel av 1800 tallet toppet seg omkring Altakonflikten.
Daaroedehtemepolitihke mij lij jåhteme 1800-låhkoen minngiegietjien raejeste, lij goh stööremes dan tïjjen gosse ovvaantoe lij Altesne.
En konflikt som startet da Stortinget i 1978 vedtok å demme opp Alta-Kautokeinovassdraget for å bygge en kraftstasjon.
Akte ovvaantoe mij eelki jaepien 1978, gosse Stoerredigkie nænnoesti Alta-Guovdageaidnu-tjaetsieåeriem deepmesjidh juktie faamoestasjovnem bigkedh.
Dette førte til omfattende protester, aksjoner og demonstrasjoner både fra samene og fra miljøpolitisk hold.
Daan sjïekenisnie dle gellie gïrremh, aksjovnh jïh demonstrasjovnh sjïdtin, dovne saemijste jïh dehtie byjresepolitihkeles bieleste.
Hele Alta-saken gikk gjennom mange kriser, som blant annet sultestreiken utenfor Stortinget i 1979 og 1981 og okkupasjon av kontoret til statsminister i 1981.
Abpe Alta-aamhtesen tjïrrh lij gellie neavroeh, gaskem jeatjah nealkomestreejke Stoerredigkien ålkolen 1979 jïh 1981, jïh okkupasjovne staateministeren kontovreste 1981.
Kampen kulminerte med at 600 politifolks ryddet sameleiren og fjernet lenkegjengen i Stilla 15. januar 1981.
Dïhte gæmhpoe jallatjommesem jaksa gosse 600 pollisealmetjh dam sijjiem sjeakoejin gusnie saemieh hööltestin, jïh lïenghkedåehkiem Stillesne röönji tsïengelen 15.b. 1981.
For de norske myndighetene ga erfaringen fra Alta-saken behov for en egen dialog og kontakt med samiske organisasjoner.
Dah dååjrehtimmieh Alta-aamhtesistie darjoeji guktie dah nöörjen åejvieladtjh daarpesjin jïjtje soptsestidh jïh råårestalledh saemien siebriejgujmie.
Myndighetene opplevde at muligheten og evnen til å styre over samene var sterkt svekket, samtidig som Norges håndtering av sitt urfolk vakte internasjonal oppsikt.
Dah åejvieladtjh dååjrin ij lij vielie nuepie, jïh ij lij seamma aelhkie saemiej bijjelen stuvredh, seamma aejkien goh dïhte gaskenasjovnaale veartene aaj tjalmahti guktie Nöörje sov aalkoealmetjh gïetedi.
Alta-saken markerer et tidsskille i samepolitikken i Norge.
Alta-aamhtese aktem tïjjeraastem mïerhkesje Nöörjen saemiepolitihkesne.
Samene ble anerkjent ikke bare som en minoritet, men også som et urfolk i Norge.
Saemieh jååhkesjimmiem åadtjoejin eah ajve goh unnebelåhkoe, men aaj goh aalkoealmetje Nöörjesne.
Da striden mellom statsmyndighetene og samene var på det mest intense i 1980-81 var det behov for politiske innrømmelser om samiske rettigheter.
Gosse ræjhtoe staaten åejvieladtji jïh saemiej gaskem lij goh stööremes jaepiej 1980-81, dellie lij daerpies politihkeles byjhkesjimmiejgujmie saemien reaktaj bïjre.
Dette resulterte i enighet mellom regjeringen og sameorganisasjonene om at dette skulle skje etter nærmere utredninger.
Reerenasse jïh saemiesiebrieh dan mænngan seamadin daate edtji dorjesovvedh lïhkebe salkehtimmiej mietie.
Regjeringen nedsatte 10. oktober 1980 Samerettsutvalget og Samekulturutvalget for å komme samenes krav i møte.
Reerenasse Saemiereaktamoenehtsem jïh Saemiekultuvremoenehtsem nammoehti juktie saemiej krïevenassi gaavnefedtie båetedh rïhkeden 10.b. 1980.
Samerettsutvalget presenterte i 1984 med sin første delinnstilling, "Om samenes rettstilling".
Saemiereaktamoenehtse åehpiedehti sov voestes bielieraeriestimmiem “Saemiej reaktatsiehkien bïjre” 1984.
Den la grunnlaget for Stortingets vedtak i 1987 om Sameloven (Lov om Sametinget og andre samiske rettsforhold).
Dïhte våaroeminie sjïdti Stoerredigkien nænnoestæmman 1987 Saemielaaken bïjre (Laake Saemiedigkien jïh jeatjah saemien reaktatsiehkiej bïjre).
Sameloven dannet det rettslige grunnlaget for opprettelsen av Sametinget.
Saemielaake dam rïekteles våaromem sjugniedi juktie Saemiedigkien tseegkedh.
Valg til det første Sametinget ble gjennomført i september 1989 og det første Sameting ble åpnet 9. oktober 1989 i Karasjok av H.M. Kong Olav V.
Dïhte voestes veeljeme Saemiedægkan lij skïereden 1989, jïh H.M Gånka Olav V. dam voestes Saemiedigkiem rïhpesti rïhkeden 9.b. 1989 Karasjohkesne.
Sametingspresidenter:
Saemiedigkiepresidenth
1989 – 1997 Ole Henrik Magga (Norske Samers Riksforbund) 1997 – 2005 Sven-Roald Nystø (Norske Samers Riksforbund) 2005 – 2007 Aili Keskitalo (Norske Samers Riksforbund) 2007 – 2013 Egil Olli (Arbeiderpartiet) 2013 - dd Aili Keskitalo (Norske Samers Riksforbund)
1989 – 1997 Ole Henrik Magga (Nöörjen Saemiej Rijhkesiebrie) 1997 – 2005 Sven-Roald Nystø (Nöörjen Saemiej Rijhkesiebrie) 2005 – 2007 Aili Keskitalo (Nöörjen Saemiej Rijhkesiebrie) 2007 – 2013 Egil Olli (Barkijekrirrie) 2013 -dd Aili Keskitalo (Nöörjen Saemiej Rijhkesiebrie)
Høring: Om endring i driftstilskudd for duodjinæringen / Duodji / Næringer / Forsiden - Sametinget
Govlehtimmie: Jarkelimmien bïjre gïehtelimsdåarjoste duedtiejieliemasse / Duedtie / Jielemh / Saemiedigkie - Sametinget
Høring: Om endring i driftstilskudd for duodjinæringen
Govlehtimmie: Jarkelimmien bïjre gïehtelimsdåarjoste duedtiejieliemasse
Sametinget har lagt ut et høringsnotat om ulike alternativer til en driftsstøtteordning på hjemmesiden.
Saemiedigkie lea aktem govlehtimmienotaatem olkese bïejeme ovmessie alternatijvi bïjre akten gïehtelimsdåarjoeöörnegasse gåetiesæjrose.
Høringsfristen er satt til 8. august 2014.
Govlehtimmiemierie lea mïetsken 8.b.
Hørselsomsorg på samisk / Helse / Helse og sosial / Forsiden - Sametinget
Govlemehokse saemien gïelesne / Healsoe / Healsoe jïh sosijaale / Saemiedigkie - Sametinget
Hørselsomsorg på samisk
Govlemehokse saemien gïelesne
Sametingsrådet bevilger kr 304 000 kroner til Hørselshemmedes landsforbund til rekruttering av samisk språklige likepersoner, og til å øke tilbudet om samiske informasjonsbrosjyrer.
Saemiedigkieraerie 304 000 kråvnah dåårje govlemeseabran Hørselshemmedes landsforbund juktie saemiengïelen plearoehalmetjh dåårrehtidh, jïh faalenassem lissiehtidh saemien bïevnesetjaalegi bïjre.
-Forekomsten av hørselsnedsettelse er økende i samfunnet generelt, men de fleste har liten kunnskap om hvilke helsemessige konsekvenser dette gir.
-Ahkedh jienebh almetjh nåakebelaakan guvlieh siebriedahkesne, men doh jeanatjommesh vaenie daajroem utnieh mah konsekvensh daate vadta healsose.
Vi har ikke grunn til å tro at dette er annerledes i det samiske samfunnet, sier Sametingsråd Henrik Olsen.
Ibie gujht maehtieh jaehkedh daate lea jeatjahlaakan saemien siebriedahkesne, saemiedigkieraerie Henrik Olsen jeahta.
Informasjonsmateriell på samisk er derfor viktig for å øke kunnskapen i det samiske samfunnet.
Bïevnesematerijelle saemien gïelesne lea dan åvteste vihkeles juktie daajroem lissiehtidh saemien siebriedahkesne.
Forskning viser også at mange med nedsatt hørsel sliter med betydelige stressbelastninger.
Dotkeme aaj vuesehte jeenjesh mah nåakelaakan guvlieh vaejviejgujmie tjabreminie mah leah raessien gaavhtan.
Nedsatt hørsel blir også møtt med stigma og lite forståelse i samfunnet.
Siebriedahke aaj dïebleslaakan vuartesje dejtie mah nåakebelaakan guvlieh jïh vaenie goerkesem dejtie vuesehte.
I tillegg medfører svekket hørsel til at det er vanskelig å delta sosialt, og å henge med i samtaler.
Lissine dle dah mah nåakebelaakan guvlieh dåeriesmoerh utnieh jeatjah almetjigujmie årrodh, jïh meatan årrodh soptsestimmine.
For unge mennesker oppleves dette veldig vanskelig.
Noere almetjh tuhtjieh daate gaajh geerve sjædta.
Da kan det være godt å snakke med en som har de samme utfordringer, og som kanskje har funnet veier til å mestre hverdagen bedre.
Dellie maahta hijven årrodh aktine soptsestidh man seamma haestemh, jïh mij dagke geajnoeh gaavneme juktie aarkebiejjiem buerebelaakan haalvedh.
-Vi ønsker at samiske hørselshemmede skal ha muligheten til å prate om egne hørselsutfordringene på sitt eget morsmål, og støtter derfor opp om arbeidet med rekruttering av samisk språklige likepersoner, sier sametingsråd Henrik Olsen.
-Mijjieh sïjhtebe saemieh mah nåakebelaakan guvlieh edtjieh nuepiem utnedh jïjtsh haestemi bïjre jïjtse ietniengïelesne soptsestidh dan bïjre mij lea govlemen bïjre, jïh dåarjohte dan åvteste daam barkoem juktie saemiengïelen plearoehalmetjh dåårrehtidh, saemiedigkieraerie Henrik Olsen jeahta.
Les mer: http://www.hlf.no/
Lohkh vielie: http://www.hlf.no/
For mer info: Henrik Olsen, 907 75 219
Vielie bïevnesh: Henrik Olsen, 907 75 219
Høye forventninger til samisk språkutvalg / Fakta om samiske språk / Språk / Forsiden - Sametinget
Jolle veanhtadimmieh saemien gïelemoenehtsasse / Bïevnesh saemien gïeli bïjre / Gïele / Saemiedigkie - Sametinget
Høye forventninger til samisk språkutvalg
Jolle veanhtadimmieh saemien gïelemoenehtsasse
16. oktober 2014 Sametingspresident Aili Keskitalo møter fredag 17.10.14 det nyoppnevnte samiske språkutvalget på deres første møte i Oslo.
Saemiedigkiepresidente Aili Keskitalo dam aadtjen nammoehtamme saemien gïelemoenehtsem gaavnesje bearjadahken 17.10.2014 gosse moenehtse sov voestes tjåanghkoem åtna Oslosne.
Presidenten ser fram til å møte utvalgets medlemmer og medgir hun har høye forventninger til hva utvalget kan utrette.
Presidente aavode moenehtsen lïhtsegh gaavnesjidh jïh myöte sov leah jolle veanhtadimmieh dïsse maam moenehtse maahta buektiehtidh.
- Det er et viktig og nødvendig arbeid utvalget nå skal gjennomføre.
- Akte vihkeles jïh daerpies barkoe maam moenehtse edtja tjïrrehtidh daelie.
For meg er det naturlig å delta på utvalgets første møte.
Munnjien lea iemie meatan årrodh moenehtsen voestes tjåanghkosne.
Vi skal sammen jobbe for framtiden for samisk språk, uttaler president Keskitalo.
Mijjieh edtjebe ektesne barkedh saemien gïelen båetijen aejkien gaavhtan, presidente Keskitalo jeahta.
Hun viser videre til at samfunnet har utviklet seg fra da Samelovens språkregler først ble vedtatt og at det er på tide med en gjennomgang av lovverk, tiltak og ordninger tilknyttet samisk språk.
Dïhte aaj tjïerteste siebriedahke lea evtiesovveme mænngan Saemielaaken gïelenjoelkedassh voestes aejkien nænnoestamme sjïdtin jïh daelie tïjje båateme laakide, råajvarimmide jïh öörnegidie ektiedamme saemien gïelese gïehtjedidh.
- Jeg har stor tro på at språkutvalgets utredning vil innholde en rekke tiltak som vil være med på å sikre og styrke de samiske språkene for fremtiden, uttaler president Keskitalo.
- Mov lea stoerre veanhtoe gïelemoenehtsasse salkehtimmie sæjhta gellie råajvarimmieh utnedh mah sijhtieh meatan årrodh saemien gielide gorredidh jïh nænnoestehtedh båetijen aajkan, presidente Keskitalo jeahta.
Sametingspresidenten ønsker at de samiske språkene skal brukes, høres, synes og utvikles, samt at det i fremtiden legges til rette for at alle som vil skal få mulighet til å lære seg samisk.
Saemiedigkiepresidente sæjhta saemien gïelh edtjieh åtnasovvedh, govlesovvedh, våajnoes årrodh jïh evtiesovvedh, jïh ihke sjïehteladta ihke gaajhkesh mah sijhtieh edtjieh nuepiem åadtjodh saemien lïeredh.
- Jeg ønsker at foreldre har muligheter til å videreføre språket til sine barn og at samfunnet tilrettelegger for at samiskspråklige tilbud er tilgjengelig i barnehagen, skolen og i fritiden.
- Mov håhkoe lea eejhtegh nuepieh utnieh jåerhkedh gïelem sijjen maanide vedtedh, jïh siebriedahke sjïehteladta ihke saemiengïelen faalenassh gååvnesieh maanagïertesne, skuvlesne jïh eejehtallemisnie.
Det vil bety mye for språkets fremtid at språket brukes og er synlig utenfor hjemmet.
Sæjhta gaajh vihkeles årrodh gïelen båetijen aejkien gaavhtan gïele åtnasåvva jïh lea våajnoes hïejmen ålkolen.
Sametingets initiativ
Saemiedigkien skraejrie
Sametinget har lenge sett behovet for å sikre den enkeltes rett til å kunne bruke samisk språk i hverdagen og tok i den sammenheng initiativet til arbeidet som nå settes i gang av språkutvalget.
Saemiedigkie guhkiem vuajneme ihke lea daerpies fïereguhten reaktam gorredidh saemien nuhtjedh aarkebiejjien, jïh dan sjïekenisnie skraejriem veelti dan barkose mejnie gïelemoenehtse nearhka daelie.
Utvalget skal vurdere fleksible løsninger som bidrar til forenkling og tar høyde for at kommunene har ulike utfordringer og behov.
Moenehtse edtja fleksijbele vuekieh vuarjasjidh mah darjoeh guktie aelhkebe sjædta jïh mah krööhkestieh tjïelth joekehts haestemh jïh daerpiesvoeth utnieh.
Utvalget skal legge vekt på ordninger og tiltak som kan føre til at flere lærer seg og bruker de samiske språkene, og som dermed sikrer kommuner og andre tjenesteytere personale med kompetanse i samiske språk.
Moenehtse edtja leavloem bïejedh öörnegidie jïh råajvarimmide mah maehtieh darjodh guktie jienebh saemien lierieh jïh nuhtjieh, jïh dan åvteste gorredieh tjïelth jïh jeatjah dïenestevedtijh barkijh utnieh saemien gïelemaahtojne.
Utvalget skal avlevere sin utredning innen 15. februar 2016.
Moenehtse edtja sov salkehtimmiem deelledh goevten 15.b. 2016 åvtelen.
Les mer: Utvalg skal styrke samisk språk
Lohkh vielie: Moenehtse edtja saemien gïelem nænnoestehtedh
Hvem kommer inn på Sametinget?
Gïeh Saemiedægkan båetieh?
/ Info / Kampanjeside / Valg og manntall / Forsiden - Sametinget
/ Bïevnesh / Kampanjeside / Veeljeme jïh veeljemelåhkoe / Saemiedigkie - Sametinget
Det skal velges 39 mandater til Sametinget.
Edtja 39 tjïrkijh veeljedh Saemiedægkan.
Når valglokalene stenger, skal alle stemmer avgitt på forhånd og på valgdagen telles opp.
Gosse veeljemegåetieh steegkieh, edtja gaajhkh åvtelhbodti steemmah jïh steemmah veeljemebiejjeste ryöknedh.
Valgoppgjøret skjer i to omganger.
Veeljemejoekedimmie lea göökte aejkieh.
Det skal først avgjøres hvor mange representantplasser det enkelte parti eller den enkelte liste skal ha i Sametinget.
Voestegh edtja sjæjsjalidh man gellie tjïrkijesijjieh fïereguhte krirrie jallh læstoe edtja utnedh Saemiedigkesne.
Deretter må man avgjøre hvilke kandidater fra partiet/listen som skal ha disse plassene (kandidatkåringen).
Dan mænngan tjuara sjæjsjalidh mah kandidaath krirreste/læstoste mah edtjieh daejtie sijjide utnedh (kandidaateveeljeme).
Fordeling av mandatene
Joekedimmie mandaatijste
Systemet baserer seg på at representantplassene skal fordeles forholdsmessig mellom partiene/gruppene etter stemmetallet som tilfaller den enkelte valgliste.
Öörnege lea naemhtie, edtja tjirkijesijjide joekedidh krirriej/dåehkiej gaskem steemmelåhkoen mietie maam fïereguhte veeljemelæstoe åådtje.
Prinsippet kalles forholdsvalg.
Prinsihpe gohtjesåvva forholdveeljeme.
Mandatfordelingen mellom de ulike listene foretas ved hjelp av den samme matematiske metode både ved stortingsvalg, fylkestingsvalg og kommunestyrevalg.
Mandaatejoekedimme dej ovmessie læstoej gaskem dorjesåvva viehkine dehtie seamma matematihken vuekeste, dovne stoerredigkieveeljemasse, fylhkendigkieveeljemasse jïh tjïelteståvroeveeljemasse.
Metoden kalles St. Laguës modifiserte metode.
Vuekie gohtjesåvva St. Laguës vuekie.
Den går ut på at den enkelte listes stemmetall først divideres med tallet 1,4 og deretter med tallene 3-5-7-9 osv. Ved disse divisjonene fremkommer en rekke tall, såkalte kvotienter.
Dellie fïereguhte læstoen steemmelåhkoe taalline 1,4 juakasåvva, jïh dan mænngan taalligujmie 3-5-7-9 jnv. Daejnie juakadimmine gellie taallh båetieh, maam kvotientine gohtje.
Kvotientene ordnes etter størrelse.
Dah kvotienth stoeredahken mietie öörnesåvva.
Representantplassene fordeles til de listene som har de største kvotientene.
Joekede tjirkijesijjide dejtie læstojde mah dejtie stööremes kvotientide utnieh.
Det første mandatet går til den listen som har den største kvotienten, mandat nr. to til den som har den nest største kvotienten osv.
Dïhte voestes mandaate jåhta dan læstose mij dam stööremes kvotientem åtna, mandaate nr. göökte disse mij dan mubpie stööremes kvotientem åtna, jnv.
Kandidatkåringen
Kandidaateveeljeme
Når representantplassene er fordelt på listene, skal en foreta kandidatkåringen.
Gosse tjïrkijesijjide læstojde joekedamme, edtja kandidaateveeljemem darjodh.
Den foregår på følgende måte:
Dïhte naemhtie dorjesåvva:
Ved kandidatkåringen teller man først bare de navn som står som nr. 1 på stemmesedlene.
Kandidaateveeljemisnie voestegh ajve dejtie nommide ryöknoe mah leah nr. 1 steemmeleahpine.
Den som får flest stemmer ved denne opptellingen blir valgt.
Dïhte guhte jeenjemes steemmah åådtje daennie ryöknemisnie veeljesåvva.
Deretter telles de som står som nr. 2 på stemmesedlene.
Dan mænngan dejtie ryöknoe mah nr. 2 steemmeleahpine.
Den kandidaten som får flest stemmer når man legger sammen resultatene fra begge opptellingene og ser bort fra den som allerede er valgt, blir valgt.
Dïhte kandidaate mij jeenjemes steemmah åådtje, gosse tjåanghkan beaja illedahkide gåabpagihtie ryöknemistie, jïh ij meatan vaeltieh dam mij joe lea veeljeme, veeljesåvva.
Slik fortsetter man til alle kandidater er valgt.
Naemhtie gïehtele guktie gaajhkh kandidaath veeljeesovveme.
For at velgernes endringer på stemmesedlene skal ha virkning på personvalget, må over halvparten av partiets velgere ha gjort endring ved den samme kandidaten.
Ihke veeljiji jarkelimmieh steemmeleahpine edtja maam akt jiehtedh persovneveeljemasse, dle bijjelen lehkie krirrien veeljijijstie lea tjoereme jarkelimmieh darjodh dennie seamma kandidaatesne.
Hvor skal forhåndsstemmene sendes?
Gåabph edtja dejtie åvtelhbodti steemmide seedtedh?
/ Partier/Valgmedarbeidere / Kampanjeside / Valg og manntall / Forsiden - Sametinget
/ Krirrieh/Veeljemebarkijh / Kampanjeside / Veeljeme jïh veeljemelåhkoe / Saemiedigkie - Sametinget
Vedlagt ligger en oversikt kommunene kan benytte når de skal oversende forhåndsstemmegivninger til den kommunen som skal foreta en foreløpig opptelling for sametingsvalget.
Lissine akte læstoe maam tjïelth maehtieh nuhtjedh gosse edtjieh åvtelhbodti steemmah seedtedh dan tjïeltese mij edtja aktem åvtelhbodti ryöknemem darjodh saemiedigkieveeljemasse.
Det er 56 kommuner som skal foreta en foreløpig opptelling selv og rapportere denne på valgnatten.
56 tjïelth edtjieh aktem åvtelbodti ryöknemem darjodh jïjtje, jïh dam reektedh veeljemejïjjen.
For de øvrige kommunene er det opptellingsvalgstyret i valgkretsen som foretar den foreløpige opptellingen og rapporteringen.
Dejtie jeatjah tjïeltide, dle ryöknemeveeljemeståvroe veeljemegievlesne, mij dam åvtelhbodti ryöknemem jïh reektemem dorje.
Den endelige opptellingen er det opptellingskommunene i valgkretsene som foretar.
Dah ryöknemetjïelth veeljemegievline dam minngemosth ryöknemem darjoeh.
Hvordan komme i gang med #snakksamisktemæ / Artikler / Snakk samisk te' mæ / Språk / Forsiden - Sametinget
Guktie aelkedh #saemesthmunnjien / Artikler / Saemesth munnjien / Gïele / Saemiedigkie - Sametinget
Hvordan komme i gang med #snakksamisktemæ
Guktie aelkedh #saemesthmunnjien
Det første du må gjøre er å laste ned appen Instagram.
Dïhte voestes maam tjoerh darjodh lea appem Instagram veedtjedh.
Dette er en bildedelingsapp som tillater deg å dele bilder.
Daate akte guvviejuekeme-appe, mij baaja datnem guvvieh juekedh.
En forutsetning for at akkurat dine bilder blir med i kampanjen er at du har en åpen profil.
Jis raaktan dov guvvieh edtjieh meatan sjïdtedh kampanjesne dle tjoerh aktem gaahpoeh profijlem utnedh.
Dette sjekker du på dine innstillinger.
Dam tellefovnesne vuajnah innstillinger nuelesne.
Ønsker du ikke å åpne din private profil er alternativet at du opprettet en tilleggskonto.
Jis ih sïjhth dov privaate profijlem rïhpestidh dle maahtah aktem lissiekontoem tseegkedh.
Instagram er et gratis program, så det vil ikke koste deg noe.
Instagram akte namhtah programme, juktie ih daarpesjh maam maeksedh dan åvteste.
Hvordan legge tekst på bilde?
Guktie teekstem gåvvan bïejedh?
Det finnes en rekke applikasjoner som kan lastes ned gratis både i Google Play og i Appstore.
Gellie applikasjovnh gååvnesieh mejtie maahtah namhtah veedtjedh dovne sijjine Google Play jïh iTunes.
PicLab og LineCamera er noen alternativer.
PicLab jïh LineCamera leah såemies alternatijvh.
Samisk tastatur på mobiltelefon
Saemien tastatuvre mobijletellefovnesne
Det finnes dessverre ikke samisk tastatur for alle telefoner ennå.
Gaatesjen dle saemien tastatuvre ij gaajhkide tellefovnide gååvnesh annje.
Men det finnes likevel flere metoder for å ta i bruk samiske bokstaver på mobilen.
Men gellie såarhts vuekieh maahtah nuhtjedh jis sïjhth noerhtesaemien bokstaavh mobijlesne nuhtjedh.
Det finnes et nordsamisk tastatur for Android-telefoner.
Akte noerhtesaemien tastatuvre Android-tellefovnide gååvnese.
Scandinavian keybord lastes ned i Google Play.
Scandinavian keybord lea sijjesne Google Play.
Hvis du ikke vil bruke Scandinavian keyboard er det også mulig å bruke Hrvatski, det kroatiske tastaturet, som allerede er installert på telefonen din.
Jis ih sïjhth Scandinavian keyboard nuhtjedh maahtah aaj dam kroatiske tastatuvrem Hrvatski nuhtjedh, mij joe dov tellefovnesne.
Dette gir bokstavene áčđšž (ved å trykke lenge på acdsz), de eneste bokstavene du da mangler er dermed ŋŧ.
Dellie åadtjoeh dejtie noerhtesaemien bokstaavine áčđšž (jis guhkiem steerh bokstaavide acdsz), dah aajnehke noerhtesaemien bokstaavh mah fååtesieh leah ŋŧ.
iPhone og Nokia
iPhone jïh Nokia
Det fins ikke noe nordsamisk tastatur for iPhone eller Nokia.
iPhone jïh Nokia eah naan noerhtesaemien tastatuvrem utnieh.
Som på Android-telefoner kan du bruke Hrvatski, det kroatiske tastaturet, som allerede er installert på telefonen din.
Goh Android-tellefovnine maahtah dam kroatiske tastatuvrem nuhtjedh, Hrvatski, mij joe dov tellefovnesne.
Dette gir bokstavene áčđšž (ved å trykke lenge på acdsz), de eneste bokstavene du da mangler er dermed ŋŧ.
Dellie bokstaavide áčđšž åadtjoeh (jis guhkiem steerh bokstaavine acdsz), dah aajnehke noerhtesaemien bokstaavh mah fååtesieh leah ŋŧ.
Ordbøker på telefon
Baakoegærjah tellefovnesne
Lulesamisk: http://ntec.no/samisk/
Julevsaemien: http://ntec.no/samisk/
Andre tips og triks
Jeatjah tipsh jïh raerieh
Hvordan få samisk tastatur på datamaskinen
Guktie noerhtesaemien tastatuvrem daatovrese åadtjodh:
En detaljert beskrivelse av hvordan man får samisk tastatur på datamaskinen sin finnes på Giellatekno sin hjemmeside.
Akte veele buerkiestimmie guktie maahtah noerhtesaemien tastatuvrem åadtjodh daatovrese lea Giellateknon gåetiesæjrosne.
http://giellatekno.uit.no/doc/infra/docu-keyboard.nno.html
http://giellatekno.uit.no/doc/infra/docu-keyboard.nno.html
Samisk retteprogram
Saemien staeriedimmieprogramme:
På Giellatekno kan sine hjemmesider du også laste ned Divvun, et rettskrivningsverktøy for både Windows, MacOS, OpenOffice &amp; LibraOffice, samt InDesign.
Giellateknon gåetiesæjrosne maahtah aaj Divvun veedtjedh, akte staeriedimmiedïrrege dovne systemidie Windows, macOS, OpenOffice &amp; LibraOffice, jïh InDesign.
http://divvun.no/no/index.htm
http://divvun.no/no/index.htm
I tillegg finnes både digitale ordbøker, interaktive samiskkurs og maskinbasert oversettelsestjeneste fra nordsamisk til norsk.
Lissine dovne digitaale baakoegærjah jïh interaktijve saemienkuvsjh, jïh noerhtesaemien maasjinejarkoestimmiedïenesje nöörjengïelese.
Idrett / Kulturliv / Forsiden - Sametinget Idrett
Gaarsjelimmie / Kultuvrejieleme / Saemiedigkie - Sametinget
Sport og idrett har en sentral plass i det samiske samfunnet.
Sporte jïh gaarsjelimmie aktem vihkeles sijjiem utnieh saemien siebriedahkesne.
Historisk sett har fysisk aktivitet naturlig vært en del av den samiske kulturen.
Histovrijen mietie dle fysiske darjome akte iemie bielie orreme dehtie saemien kultuvreste.
Etter hvert som behovene har endret seg har mange av disse aktivitetene endret form og innhold, og fremstår i dag som basis for idrett og aktivitet både på høyt sportslig nivå og på mosjonsnivå.
Gosse dah daerpiesvoeth leah jarkelamme iktemearan, dle jïjnjh daejstie darjoemijstie hammoem jïh sisvegem jarkelamme, jïh leah daan biejjien goh akte våarome gaarsjelæmman jïh darjoemidie, dovne dan gaarsjelæmman bijjiegietjesne jïh mosjovnedaltesisnie.
At samiske idrettsorganisasjoner skal være i stand til å organisere og legge til rette for idrettslig og fysisk aktivitet for alle, og derigjennom skape arenaer som er identitetsskapende spesielt for barn og unge.
Saemien gaarsjelimmiesiebrieh edtjieh buektiehtidh öörnedidh jïh sjïehteladtedh gaarsjelæmman jïh fysiske darjoemasse gaajhkesidie, jïh daan tjïrrh sijjieh sjugniedidh mah identiteetem sjugniedieh, joekoen maanide jïh noeride.
At samisk ungdom skal kunne delta i idrettslige aktiviteter sammen med ungdom fra andre land og områder, og på den måten styrke samhørigheten med andre urfolksgrupper og arktiske befolkningsgrupper.
Saemien noerh edtjieh maehtedh meatan årrodh gaarsjelimmesne jeatjah noerigujmie ektine jeatjah laantijste jïh dajvijste, jïh naemhtie ektievoetem nænnoestehtedh jeatjah aalkoealmetjetjiertigujmie jïh arktiske åålmegetjiertigujmie.
At samisk idrett skal tilgodeses med en større andel av statlige spillemidler
Saemien gaarsjelimmie edtja aktem stuerebe låhkoem staateles spïelevierhtijste åadtjodh
Målet for Sametingets virkemidler til idrett er et mangfold av idrettsaktiviteter.
Dïhte ulmie Saemiedigkien viehkiedïrregigujmie gaarsjelæmman lea gelliesåarhts gaarsjelimmiedarjomh.
Delmålet er et bredt og godt idrettstilbud for den samiske befolkningen.
Bielieulmie lea akte gamte jïh hijven gaarsjelimmiefaalenasse dejtie saemien årroejidie.
Sametinget gir direktetilskudd til følgende to organisasjoner som organiserer samiske idrettsaktiviteter: Sámiid Valáštallanlihttu-Norga/Samenes idrettsforbund-Norge (SVL- N) og Sámi Heargevuodjin-lihttu/Saami Reindeer-Race Federation (SHL).
Saemiedigkie ryöktesth dåarjoem vadta daejtie göökte siebride mah saemien gaarsjelimmiedarjomh öörnedieh: Sámiid Valáštallanlihttu-Norga/Samenes idrettsforbund-Norge (SVL- N) jïh Sámi Heargevuodjin-lihttu/Saami Reindeer-Race Federation (SHL).
I tillegg gir Sametinget tilskudd til samisk ungdoms deltakelse i både idretts- og kulturdelen av Arctic Winter Games (AWG).
Lissine Saemiedigkie dåarjoem vadta ihke saemien noerh åadtjoeh meatan årrodh dovne gaarsjelimmie- jïh kultuvrebielesne dennie Arctic Winter Games (AWG).
Direktetilskuddene til idrett skal bidra til at de samiske idrettsorganisasjonene kan utvikle et idrettstilbud både på bredde- og toppnivå.
Dah ryöktesth dåarjoeh gaarsjelæmman edtjieh viehkiehtidh guktie dah saemien gaarsjelimmiesiebrieh maehtieh aktem gaarsjelimmiefaalenassem evtiedidh, dovne gaajhkesidie jïh dejtie mah bijjiegietjesne.
Áigin Lávra - Sommeren i Bassegohppi
Aigine Lavra - Giesie Bassegohppesne
Áthoš-Ánde er noaidi, sjaman.
Athos-Ande lea nåajte, sjamane.
han har skapt seg om til en ravnog ber Áigin Lávra være med han.
Dihte lea jijtjemse garanasine dorjeme jih gihtjie Aigine Lavram Satnem dåeriedidh.
De flyr over snedekkede fjell og følger en dyp dal til kysten.
Dah lopme-vaeriej bijjelen vuemien mietie dåvvese.
Sommeren i Bassegohppi er en roman for barn og ungdom.
Giesie Bassegohppesne lea rovmana maanide jih noeride.
Her kan du være med Áigin Lávra på en overnaturlig rese til spennende og spesielle hendelser på et gammelt samisk hellig sted.
Daesnie maahta Aigine Lavram dåeriedidh saemiej aejles sæjjan voejkenen tjirrh, jih giltegs govledh mij deahpede.
Boka er Torkel Rasmussens første roman for barn og ungdom.
Gærja lea Torkel Rasmussen voestes gærja maanide jih noeride.
Tidligere har han gitt ut to bildebøker for barn
Aerebe lea gøøkte gærjah maanide tjaaleme.
Denne boka er et dokumentarprosjekt som illustrerer hvordan sørsamer tradisjonelt har slaktet matrein i mer enn tusen år.
Daennie gærjesne lea veljie guvvieh mah v'ihtesjieh guktie åarjelsaemieh lea aerpievuekien mietie n'iestesjamme gellie tjuetie jaepien gietjeste.
Tradisjonelle verdier, prosedyrer og kunnskap er overført og bevart gjennom generasjoner ved hjelp av det samiske språkets detaljrikdom.
Dovletji vierhtieh, vuekieh j'lh maahtoe lea boelveste boelvese vijriebasse vadtasovveme saemiej d'ieves g'ieline.
Forhåpentligvis blir boka et hjelpemiddel for å bevare og holde denne språkrikdommen levende.
Åajvoeh jis viehkievierhtine sjædta daam g'ieleveljiem gorredidh.
Vi håper også at boka inspirerer til samtale og diskusjon mellom eldre og yngre språkbærere, og i det hele tatt blir til glede for lesere i alle aldre.
Joekoen buerie sjeahta maadthskovlen 66hpehtimmesne, mohte hijven jis aaj soptsestallemeaamhtesen våaromine sjædta noeri j'ih voeresi gaskesne, j'ih ahte gaajhkh boelvi lustestallemen lohkemasse.
Boka er et samarbeidsprosjekt mellom Sijti Jarnge og ČálliidLágádus.
Gærja lea ektiebarkoeprovsjekte Sijti Jarngen j'ih TjaelijiBertemen gaskesne.
Vi er samer
Mii leat sámit
Kristuskransen
Kristusen gievlie
I Getsemane
I Getsemane
Gen. 2:4-7
Gen. 2:4-7
Hvilestedet
Lïegkedimmie-sijjie
Når du holder i stillhetsperlene kan du hvile i alt som er.
Datne “manne-gearketjem” steereminie jïh dïsse vuartesjeminie.
Gud ser deg og tar imot deg. Du kan bare være.
Gæjka seammalaakan goh Jupmele vuajna datne gïjkeminie.
Gud er hos deg uten krav.
Datne leah Jupmelen læjhka-maana.
Du trenger ingen ord, du kan bare være stille.
Daelie maahtah boelhketjem åajaldehtedh eah gaajhkesh iktesth vuejnieh man tjaebpie datne leah.
Kanskje du i fantasien kan finne et sted som du kan legge inn i stillhetsperlene som minner deg om den følelsen.
Guktie Jupmele aavoedi gosse vööjni man tjaebpie gaajhke lea maam satne sjugniedi, naemhtie Jupmele datnine aavode.
Lær om: Kirka
Lïerh: Gærhkoe
Snåsa kirke
Snåasesne
Snåsa har én kirke.
Snåasesne akte gærhkoe.
Snåsa er kjerneområde for samisk kultur.
Snåase lea vihkeles sijjie saemien kultuvrese.
Snåsa kirke fikk sitt første samiske håndverk da Martha Jåma med sin svigerdatter Marja Leena bekledde alterringen med skåerrie / reinskinn.
Voestes saemien vætnoe Snåasen gærhkose sjïdti gosse Martha Jåma jïh altese mænnja Marja Leena aalteren boelvestahkem skåerrine skåårreme.
Når en kommer inn i kirka, ser en straks eatneme, lysgloben med et samisk kors.
Gosse Snåasen gærhkose tjaangh, dellie “eatnemem” vuajnijh, “eatneme” lea tjoevkesidie, jïh bijjiegietjesne saemien kroesse.
Den ble gitt til kirka som gave og er smidd av en lokal smed.
Dïhte vadtese gærhkose. Gaarmanæjja Snåaseste dam ruvhteste dorjeme.
Enkeltpersoner med engasjement, blant annet Martha Jåma og Maja Dunfjell har gjordt det mulig å utstyre kirka i rødt tekstil;
Snåasen gærhkosne rööpses teekstilh saemien duedtine, juktie eadtjohke nyjsenæjjah Martha Jåma jïh Maja Dunfjellh dejgujmie barkigan;
messehakel, tre antependier (klede foran alter/lesepult/prekestol) med tinntrådsbroderier av Martha Jåma.
messehagele, golme antependijh (aalhteren uvte, lohkemesijjien uvte jïh prïjhkestovlen uvte). Martha Jåma dejtie ditnine rïeseldamme.
Prestens lilla stola har samisk ornamentikk - tinntrådsbroderier av Martha Jåma.
Marta Jåma Snåasen gærhkose aaj hearran lilla stolam saemien vuekiej mietie ditnine gååreme.
Menigheten har tekstlesing på samisk flere ganger i året.
Dennie gærhkosne gellien aejkien fïerhten jaepien Bijbelistie saemien gïelesne luhkieh.
Det synges på samisk språk.
Saemien saalmh aaj laavloeh.
Samisk liturgi brukes ved spesielle anledninger.
Gosse sjïere saemien gyrhkesjimmie, saemien liturgijem utnieh.
På kirkegården kan vi se graver med samisk preg, dvs vakre natursteiner, samisk tekst og/eller samisk ornamentikk.
Gaelmie-gaertienisnie jïjnjh saemien gaelmieh. Naan gierkesne saemien gïelesne tjaalasovveme jïh aaj saemien vuekiej mietie tjaalehtjamme.
Lær om: Bål
Lïerh: Dålle
De ti bud
Dah luhkie båvrah
Budene var leveregler for Guds utvalgte folk, israelittene.
Dah båvrah lin njoelkedassh guktie Jupmelen almetjh, israjelidth, edtjin jieledh.
Gud gir folket en lov fordi han vil være god mot det.
Jupmele almetjidie aktem laakem vadta ihke satne sæjhta gïemhpes årrodh dejgujmie.
Å ha gode rammer for livet, kan sies å være en kjærlighetserklæring fra Gud.
Maahta jiehtedh hijven mierieh jieliedasse, dïhte akte gieriesvoeten bæjhkoehtimmie Jupmielistie.
Menneskene trenger lover for å ha orden og fred.
Almetjh laakh daarpesjieh jis edtja öörnege jïh raeffie årrodh.
De første tre budene handler om menneskets forhold til Gud.
Dah voestes golme båvrah leah almetji jïh Jupmelen gaskem.
De sju neste handler om menneskenes forhold til hverandre.
Dah tjïjhtje minngebe leah guktie lea almetji gaskemsh.
Budene er samlet i i det dobbelte kjærlighetsbudet: Du skal elske Gud over alle ting, og dine medmennesker som deg selv.
Dah båvrah tjöönghkeldihkie dennie göökten-gïerth gieriesvoetebåvresne: Datne edtjh Jupmelem gaajhki bijjelen iehtsedh, jïh dov mubpie almetjh goh jïjtjemdh.
Har du brutt noen av disse budene i det siste?
Datne naaken dejstie båvrijste tsööpkeme dan minngemes tijjen?
Hvilket bud er vanskelig å holde?
Mij båvride geervemes steeredh?
Dine tanker
Dov åssjalommesh
Hvorfor konfirmant?
Mannasinie skyllije?
Jeg gjør det fordi det er en fin tradisjon.
Manne dam darjoem ihke lea akte tjaebpies vuekie.
Jeg får min egen kofte.
Gaptam åadtjoem.
Og masse slekt samles til konfirmasjonen.
Jïh jïjnjh fuelhkieh skyllemasse båetieh.
Karianne 14 år
Karianne 14 jaepien båeries
Virksomhet
Darjoe
Samisk kirkeråd
Saemien gærhkoeraerine
Hva jobber Samisk kirkeråd med?
Mejnie Saemien gærhkoeraerie barka?
Samisk kirkeråd for den norske kirke er Kirkemøtets organ for samisk kirkeliv og skal fremme, verne og samordne samisk kirkeliv i Den norske kirke.
Saemien gærhkoeraerie Dennie nøørjen gærhkosne lea Gærhkoetjåanghkoen åårgane, jïh edtja saemien gærhkoejielemem Dennie nøørjen gærhkosne evtiedidh, vaarjelidh jïh iktedidh.
Samisk kirkeråds arbeidsområde er alle saker som etter rådets oppfatning berører samisk kirkeliv.
Saemien gærhkoeraerien barkoesuerkie lea gaajhkh aamhtesh mah raerien mielen mietie saemien gærhkoejielemem doehtedieh.
-Samisk kirkeliv utvikler materiell til trosopplæringen, reviatiserer samisk salmesang, utarbeider samisk liturgi.
Saemien gærhkoejieleme materijellh jaahkoeøøhpehtæmman evtede, jealajahta saemien salmelaavlomem, saemien liturgijem evtede.
-Samisk kirkeråd ønsker å rekruttere samisk ungdom for kirkelig tjeneste.
Saemien gærhkoeraerie sæjhta saemien noerh dåårrehtidh gyrhkeles dienesjasse.
-Samisk kirkeråd ønsker å styrke samisk kirkeliv over grensene i de nordiske landene og Russland.
Saemien gærhkoeraerie sæjhta saemien gærhkoejielemem raasti rastah nænnoestidh, dejnie noerhtelaantine jïh Russlaantesne.
-Samisk kirkeråd samarbeider gjennom Kirkens verdensråd med urfolk i hele verden.
Saemien gærhkoeraerie aalkoealmetjigujmie abpe veartenisnie laavenjostoe, Gærhkoen vearteneraerien tjïrrh.
Om Kristuskransen
Kristusen gievlien bijre
Martin Lönnebo, pensjonert biskop i den svenske kirken, har utviklet og skapt kristuskransen.
Martin Lønnebo, pensjovneradamme bïspe sveerjen gærhkosne, lea kristusen gievliem evtiedamme jïh sjugniedamme.
I konseptet ligger mange mulige måter å bruke kristuskransen på.
Daennie åssjaldahkesne jïjnjh ovmessie vuekieh guktie kristusen gievliem nåhtadidh.
Du kan be med kristuskransen, lese Bibelen med hjelp av den eller tenke over de spørsmål den vekker i deg.
Datne maahtah kristusen gievline rohkelidh, Bijbelem lohkedh viehkine destie, jallh dej gyhtjelassi bïjre ussjedalledh, mah datnem gåaskoeh.
Det finnes flere opplegg og bøker med utgangspunkt i kristuskransen.
Jïjnjh ovmessie soejkesjh jïh gærjah gååvnesieh mah våaromem utnieh kristusen gievlesne.
Denne cyberkristuskransen som du nå har funnet, er vårt bidrag.
Daate cyberkristusen gievlie, maam datne daelie gaavneme, lea mijjen vadtese.
Hver perle følger et tema som presenteres.
Fïerhte gierkie aktem aamhtesem dåerede maam aktene jïjtse tjaatsegisnie åehpiedahta.