pere/sami_parallel huggingface dataset:
- Vi vet det finnes negative holdninger om samer som bunner i manglende nyansert kunnskap om oss, og vi vet med ganske stor sikkerhet at samiske barn utsettes for krenkelser, trakassering og mobbing, fordi de er samer.
- Mijjieh daejrebe nåake vuajnoeh gååvnesieh saemiej bïjre dan åvteste tjïelke jïh eensi daajroe mijjen bïjre fååtese, jïh mijjieh gujht aaj daejrebe saemien maanah mïedtelimmieh, trïegkenassem jïh irhkemem dååjroeh, dan åvteste dah leah saemieh.
Blant annet viser elevundersøkelsene, tall fra Folkehelseinstituttet og informasjon fra barneombudet en større andel av mobbing i samiske områder.
Learohkegoerehtimmieh, taalh Almetjehealsoeinstituhteste jïh bïevnesh maanatjirkijistie gaskem jeatjah aktem stuerebe låhkoem irhkemistie vuesiehtieh saemien dajvine.
Vi kan ikke godta dette, uttaler rådsmedlem Muotka.
Ibie maehtieh dam jååhkesjidh, raerielïhtsege Muotka jeahta.
Mobbing og trakassering skjer også blant samiske elever.
Irhkeme jïh trïegkenasse aaj saemien learohki gaskem heannede.
Rådsmedlem Silje Karine Muotka mener det er behov for mer informasjon om dette for å iverksette de riktige tiltakene.
raerielïhtsege Silje Karine Muotka veanhta daerpies vielie bïevnesigujmie dan bïjre juktie dejtie reaktoe råajvarimmiejgujmie nierhkedh.
Samtidig presiserer hun at behovet for tiltak som bedrer barns hverdag selvfølgelig ikke kan vente på forskningsresultater.
Seamma tïjjen tjïerteste hævvi ij maehtieh vuertedh illedahkide dotkemistie jis daerpies råajvarimmiejgujmie mah maanaj aarkebiejjiem bueriedieh.
- Utvalget forslag om økt samarbeid mellom hjem og skole, samt iverksetting av et egne antimobbeprogrammer tilpasset samiske skoler om samisk virkelighet, mener jeg er viktige virkemidler som bør iverksettes snarest, sier Muotka.
- Moenehtsen raeriestimmie lissiehtamme laavenjostoen bïjre hïejmen jïh skuvlen gaskem, jïh jïjtsh programmigujmie nierhkedh irhkemen vööste, mah leah sjïehtedamme saemien skuvlide saemien rïektesvoeten bïjre, manne vïenhtem lea vihkeles viehkiedïrregh mejgujmie byöroe dallatjinie aelkedh, Muotka jeahta.
Rådsmedlem Silje Karine Muotka uttaler videre at hun er glad for at Djupedalutvalget foreslår tiltak, i form av læremidler på samisk som bidrar til et trygt psykososialt skolemiljø.
Raerielïhtsege Silje Karine Muotka aaj jeahta satne lea geerjene ihke Djupedal-moenehtse raeriestimmieh raereste, goh learoevierhtieh saemien gielesne mah viehkiehtieh aktem jearsoes psykososijaale skuvlebyjresem sjugniedidh.
Videre er det bra at utvalget foreslår en mer helhetlig og systematisk arbeid, som forebygger trakassering og medfører økt bevissthet i skolen om samisk språk og kultur.
Aaj hijven moenehtse aktem vielie ållesth jïh öörnegen mietie barkoem raereste, mij trïegkenassem heerrede jïh stuerebe voerkesvoetem skuvlesne vadta saemien gïelen jïh kultuvren bïjre.
Vil diskutere rasismens konsekvenser / SUPU / Organisasjonsstruktur / Om Sametinget / Forsiden - Sametinget
Sæjhta rasismen konsekvensh digkiedidh / SUPU / Åårganisasjovnestruktuvre / Saemiedigkien bïjre / Saemiedigkie - Sametinget
Samisk Parlamentarisk Råd og Sametinget i Norge arrangerer ungdomskonferanse 31. mai - 2. juni 2013 utenfor Oslo.
Saemien paralmentarihkeles Raerie jïh Saemiedigkie Nöörjesne noerekonferansem öörnedieh suehpeden 31. b – ruffien 2. b. 2013 Oslon ålkolen.
Konferansen begynner fredag 31. mai kl. 14:00 på Quality Hotel Olavsgaard utenfor Oslo og avsluttes søndag 2. juni.
Konferanse aalka bearjadahken, suehpeden 31. b. ts. 14.00 Quality Hotel Olavsgaard’sne Oslon ålkolen jïh orrije aejlegen ruffien 2. b.
Frist for påmelding: 15. mai.
Bïeljelimmiemierie: Suehpeden 15. b.
Vil øke kunnskapen om vold i nære relasjoner / Sosial / Helse og sosial / Forsiden - Sametinget
Sæjhta daajroem lissiehtidh vædtsoesvoeten bïjre lïhke fuelhkine / Sosijaale / Healsoe jïh sosijaale / Saemiedigkie - Sametinget
Vil øke kunnskapen om vold i nære relasjoner
Sæjhta daajroem lissiehtidh vædtsoesvoeten bïjre lïhke fuelhkine
16. desember 2014 I Sametingets budsjett for 2015 er det bevilget 450 000,- til et prosjekt om vold i nære relasjoner i samiske samfunn.
Saemiedigkien budsjedtesne 2015 lea dåårjeme 450 000,- kråvnah akten prosjektese vædtsoesvoeten bïjre lïhke fuelhkine saemien siebriedahkine.
Prosjektet er et samarbeid med Justis- og beredskapsdepartementet.
Prosjekte akte laavenjostoe Justijse- jïh riejriesvoetedepartemeentine.
Formålet med undersøkelsen er å kartlegge hvilke faktorer i samiske samfunn som påvirker forekomst og utøvelse av vold i nære relasjoner, samt hvordan avdekking, forebyggende tiltak og hjelpetiltak kan tilrettelegges best mulig for den samiske befolkningen.
Goerehtimmien aajkoe lea goerehtalledh mah faktovrh saemien siebriedahkine mah tsevtsieh man åvteste gååvnese jïh man åvteste vædtsoesvoete dorjesåvva lïhke fuelhkine, jïh guktie maahta bööremeslaakan sjïehteladtedh saemien årroejidie juktie vueptiestidh jïh råajvarimmieh utnedh mah heerredieh jïh viehkiehtieh.
- Sametingsrådet vil være en samfunnsaktør for å bekjempe vold mot kvinner.
- Saemiedigkieraerie sæjhta akte siebriedahkeaktööre årrodh juktie vædtsoesvoetem nyjsenæjjaj vööste nåhkehtidh.
Vi håper med dette å få ny kunnskap om hvordan hjelpeapparatet kan møte voldsutsatte og gi best mulig hjelp, uttaler rådsmedlem Henrik Olsen.
Daejnie mijjieh gegkiestibie orre daajroem åadtjodh guktie viehkieabparaate maahta dejtie dåastodh mah vædtsoesvoetem dååjreme jïh dam bööremes viehkiem vedtedh, raerielïhtsege Henrik Olsen jeahta.
Vold i nære relasjoner er et alvorlig samfunnsproblem og en kriminell handling.
Vædtsoesvoete lïhke fuelhkine lea akte itjmies dåeriesmoere siebriedahkesne jïh akte meadtoe.
Det er anslått at mellom 75 000-150 000 mennesker i Norge årlig utsettes for vold i nære relasjoner.
Aerviedamme gaskem 75 000 - 150 000 almetjh Nöörjesne fïerhten jaepien vædtsoesvoetem dåarjoeh lïhke fuelhkine.
Nesten 10 % av kvinnene i Norge har blitt voldtatt, halvparten av disse var under 18 år.
Mahte 10 % nyjsenæjjijste Nöörjesne leah seksuelle daaresjimmiem dååjreme, akte lehkie dejstie lij nuerebe goh 18 jaepieh.
Bare 11 % av voldtektene blir anmeldt.
Ajve 11 % gaajhkijste seksuelle daaresjimmijste pollisese bïeljelamme sjidtieh.
- Vi har ingen grunn til å tro at forholdene er annerledes i samiske samfunn.
- Ibie maehtieh vïenhtedh daate lea jeatjahlaakan saemien siebriedahkine.
Sametinget arbeider for at hjelpe- og støtteapparatet må inneha den voldsutsattes språk- og kulturkompetanse.
Saemiedigkie barkeminie ihke viehkie- jïh dåarjoeabparaate tjuara leerhkehtallijen gïele-jïh kultuvremaahtoem utnedh.
Dette er særdeles viktig når man er på sitt mest sårbare, uttaler rådsmedlem Olsen.
Daate joekoen vihkeles gosse almetje lea goh prååsehkommes, raerielïhtsege Olsen jeahta.
Rådsmedlem Henrik Olsen understreker videre at all krenkelse av samiske kvinner og jenter av seksuell og voldsmessig karakter, er uakseptabelt.
Raerielïhtsege Henrik Olsen aaj tjïerteste gaajhkh mïedtelimmieh saemien nyjsenæjjijste jïh nïejtijste mah leah seksuelle jïh vædtsoeh, leah luhpehts.
- Vi trenger tydelige samiske talspersoner som fremmer dette budskapet både i skole, ungdomsmiljø og samfunnsorganisasjoner.
- Mijjieh tjïelke saemien håalijh daarpesjibie mah daam dïjrem buektieh dovne skuvlesne, noerebyjresisnie jïh siebriedahken siebrine.
Hjelpeapparatet må bli flinkere til å spørre om kvinner utsettes for vold og tørre å gi inn i dette følsomme teamet.
Viehkieabparaate tjuara væjkalåbpoe sjïdtedh gihtjedh mejtie nyjsenæjjah vædtsoesvoetem dååjroeh, jïh doestedh dan geerve aamhtesen bïjre soptsestidh.
Det har vært og er fremdeles tabubelagt å erkjenne at det skjer voldsovergrep i eget liv og blant mennesker man har et nært forhold til.
Aarebi jïh annje akte tabue meatodh almetje daaresjimmieh sov jieliedisnie dååjroe jïh almetji gaskem mejtie lïhke ektiedimmiem åtna.
Det må derfor aldri være tvil om at det er voldsutøveren som bærer ansvar for overgrepet, og aldri offeret selv.
Dan åvteste ij gåessie gænnah tjuerieh naan juerie årrodh, daaresjæjja mij dïedtem åtna, jïh ij gåessie gænnah leerhkehtallije.
Vold mot kvinner er ikke en privatsak.
Vædtsoesvoete nyjsenæjjaj vööste ij leah akte privaate aamhtese.
Det er en kriminell handling som må behandles deretter.
Dïhte akte meadtoe maam aaj tjuara dan mietie gïetedidh.
Vold i nære relasjoner er også et alvorlig likestillingsproblem.
Vædtsoesvoete lïhke fuelhkine lea aaj akte itjmies mïrrestallemedåeriesmoere.
For selv om like mange kvinner som menn opplever partnervold, er det flest kvinner som blir voldtatt og kvinner som opplever den mest grove volden.
Jalhts seamma jïjnjh nyjsenæjjah goh kaarrh mah vædtsoesvoetem dååjroeh paarrebieleste, dellie jeenjemes nyjsenæjjah mah seksuelle daaresjimmiem dååjroeh jïh dam tjuerpiesommes vædtsoesvoetem dååjroeh.
Økning til de samiske likestillingsorganisasjonene
Lissiehtimmie dejtie saemien mïrrestallemesiebride
Tilskuddet til samiske likestillingsorganisasjoner har vært søkerbasert og på samme nivå i mange år.
Dåarjoe saemien mïrrestallemesiebride lea ohtsijebaseradamme jïh seamma daltesisnie orreme gellie jaepieh.
Sametingsrådet er derfor glad for å kunne øke tilskuddet til disse organisasjonene også i neste års budsjett.
Saemiedigkieraerie lea dan åvteste geerjene juktie dåarjoem lissiehtidh daejtie siebride aaj mubpien jaepien budsjedtesne.
At det nå er blitt et direkte tilskudd gjør at tilskuddet er mer forutsigbart for organisasjonene.
Gosse daelie akte ryöktesth dåarjoe sjædta dellie siebrieh aaj vielie daejrieh guktie åvtese sjædta.
- Vi arbeider for et likestilt samisk samfunn med like rettigheter, plikter og muligheter for alle kjønn.
- Mijjieh akten mïrrestalleldh saemien siebriedahken åvteste barkebe seamma reaktajgujmie, dïedtigujmie jïh nuepiejgujmie dovne nyjsenæjjide jïh kaarride.
De samiske likestillingsorganisasjonene er viktige aktører i dette arbeidet.
Saemien mïrrestallemesiebrieh leah vihkeles aktöörh daennie barkosne.
De fremmer likestillingspolitiske saker i det samiske samfunnet og de utfordrer Sametinget på likestillingsspørsmål, sier rådsmedlem Henrik Olsen avslutningsvis.
Dah mïrrestallemepolitihkeles aamhtesh buektieh saemien siebriedahkesne jïh Saemiedigkiem mïrrestallemegyhtjelassi bïjre haestieh, raerielïhtsege Henrik Olsen minngemosth jeahta.
Vil styrke duodjinæringen / Duodji / Næringer / Forsiden - Sametinget
Sæjhta duedtiejielemem nænnoestehtedh / Duedtie / Jielemh / Saemiedigkie - Sametinget
Vil styrke duodjinæringen 14. februar 2014
Sæjhta duedtiejielemem nænnoestehtedh
Sametingsråd Silje Karine Muotka ønsker å vurdere alternativer til dagens støtteordninger for tradisjonell samisk duodji.
Saemiedigkieraerie Silje Karine Muotka sæjhta jeatjah dåarjoeöörnegh vuarjasjidh sijjeste daan beajjetje dåarjoeöörnegh aerpievuekien saemien duadtan.
– Det er ikke snakk om kutt, men om å bruke midlene til næringen på en mer målrettet måte, sier Muotka.
– Ibie sïjhth vaeniedidh, men vierhtide jieliemasse vielie eensilaakan nuhtjedh, Muotka jeahta.
I går (13.02.2014) møtte sametingsråd Silje Karine Muotka representanter for duodjiorganisasjonene for å drøfte utfordringer og erfaringer med dagens driftsstøtteordning for duodji.
Daan biejjien (duarsta) saemiedigkieraerie Silje Karine Muotka tjirkijh duedtiesiebriej åvteste gaavnesji juktie haestemh jïh dååjrehtimmieh digkiedidh daan beajjetje gïehtelimsdåarjoeöörneginie duadtan.
Utgangspunktet for møtet var en rapport som avdekker kritikkverdige forhold ved en rekke av mottakerne av dagens driftstilskudd.
Tjåanghkoen våarome lij akte reektehtse mij laejhtehks tsiehkieh vuepteste gelliej dåastoji luvnie daan beajjetje gïehtelimsdåarjoste.
- Vi ønsker å bidra til lønnsomhet og til utvikling av næring basert på tradisjonell og egenprodusert duodji.
- Mijjieh sïjhtebe viehkiehtidh dïenestem sjugniedidh jïh jielemem evtiedidh mij våaroeminie åtna aktem aerpievuekien jïh jïjtsedorjeme duedtiem.
Rapporten viser dessverre at vi ikke oppnår dette godt nok, med dagens ordning og regelverk.
Gaatesjen dle reektehtse vuesehte mijjieh ibie buektehth dam nuekies hijven, daan beajjetje öörneginie jïh njoelkedassigujmie.
Vi er derfor informert duodjiorganisasjonene om at vi starter prosessen med å finne alternativer til dagens ordning, sier Muotka.
Dan åvteste libie duedtiesiebride bievneme mijjieh prosessine nïerhkebe jeatjah öörnegh gaavnedh sijjeste daan beajjetje öörnege, Muotka jeahta.
Rapporten viser blant annet at en stor del av duodjiutøverne som i dag mottar driftstilskudd, i større grad driver videresalg av innkjøpte produkter, enn salg av egenprodusert og tradisjonell duodji.
Reektehtse gaskem jeatjah vuesehte naa jeenjesh dejstie vytnesjæjjijste mah daan biejjien gïehtelimsdåarjoem dåastoeh, jeenjemasth åesteme dorjesh vijriesåbpoe duekieh, goh jïjtsedorjeme jïh aerpievuekien duedtiem duekieh.
Regnskapsføring og salgsdokumentasjon er også vurdert som svært mangelfull.
Aaj vuarjasjamme reeknehlåhkoetjaeleme jïh doekemevihtiestimmie stoerre vaanoeh utnieh.
En liknende gjennomgang i 2012 for regnskapsåret 2010 viste tilsvarende mangler.
Akte plearoeh tjïrrehtimmie jaepien 2012 reeknehlåhkoejaapan 2011 plearoeh vaanoeh vuesiehti.
Nå ønsker Muotka å fremme saken for drøftinger i Sametingets plenum.
Daelie Muotka sæjhta aamhtesem digkiedæmman buektedh Saemiedigkien stoerretjåanghkosne.
- Vi vet nok til at vi må gjøre noe.
- Mijjieh nuekies daejrebe ihke mijjieh tjoerebe maam akt darjodh.
Nå inviterer vi duodjiorganisasjonene til en prosess for å se på hvilke alternativer som finnes.
Daelie mijjieh duedtiesiebride akten prosessese bööredibie juktie vuejnedh mah alternatijvh mah gååvnesieh.
Vi har et felles mål med næringsavtale.
Mijjen akte tjåenghkies ulmie jielemelatjkojne.
Det er å styrke de duodjiutøverne som ønsker å utvikle sitt kunsthåndverk til lønnsom næring, understreker Moutka.
Amma dejtie vytnesjæjjide nænnoestehtedh mah sijhtieh sov kåanstevætnoem evtiedidh akten jieliemasse mestie dïenestem åådtje, Muotka tjïerteste.
Kontakt Sametingsråd Silje Karine Muotka, tel. +47 984 87 576
Govlehtallije Saemiedigkieraerie Silje Karine Muotka, tell. +47 984 87 576
Pionerarbeid for reindriftsopplæring
Åvtehke båatsoeburrie-øøhpehtimmesne
Loyd Villmo:
Loyd Villmo:
Loyd Villmo, Tromsø 2004 (Foto: Svein Lund)
Loyd Villmo, Tromsø 2004 (Guvvie: Svein Lund)
Loyd Villmo er født i 1925 i Korgen i Nordland.
Loyd Villmo reakasovvi Korgenesne, Noerhtelaantesne 1925.
Han kom fra en gård og etter allsidig praksis fra jord- og skogbruk utdanna han seg til sivilagronom ved Norges Landbrukshøgskole (NLH).
Gaertenisnie byjjesovvi jih barkoen mænngan desnie laante- jih skåakeburrine, skuvlh veedtsi jih sivil-agronomine sjidti Nøørjen laanteburrie-jilleskuvlesne (NLH - Norges landbrukshøgskole).
I mange år arbeida han innafor reindriftsforvaltninga, som lappefogd i Nordland og seinere statskonsulent i reindrift.
Gellie jaepieh båatsoejieleme-reerenassine barki jih mænngan goh saemiej fåvhta Noerhtelaantesne. Dan mænngan staaten båatsoejieleme-konsulentine sjidti.
Villmo var den første redaktøren av Reindriftsnytt – Boazodoalloođđasat.
Villmo dihte voestes redaktøøre Båatsoejieleme-saernesne (Reindriftsnytt / Boazodoalloođđasat).
Han har også vært rådgiver for norsk-svenske reinbeiteforhandlinger og drevet med beitegransking og konsekvensutredninger ved naturinngrep.
Dihte aaj raerieh vadteme nøørjen jih sveerjen båatsoegåatome-digkiedimmide. Desnie lij aaj gåatome-giehtjedimmieh jih eatnemegoerpeme jarngesne.
Gjennom mange år har Villmo arrangert kurs for reindrifta og undervist på disse.
Gellie jaepiej tjirrh lea aaj båatsoejielemen gaavhtan kuvsjh øørneme.
Han var medlem av det felles fagstyret for reindriftsskolen og hagebruksskolen så lenge dette eksisterte, fra 1968 til 1981.
Villmoe lij aaj lihtsege siejme faageståavrosne båatsoeburrie-skuvlesne jih haakeneburrie-skuvlesne mearan dah lin juhtiehmisnie jaepeste 1968 –1981.
Artikkelen er bygd på notater som Loyd Villmo sjøl har gjort og samtaler med Svein Lund.
Daate tjaalege lea bigkesovveme novtati mietie mejtie Villmo jijtje dorjeme. Svein Lunde dihte dejnie soptsestamme.
Bakgrunnen for sitt nære forhold til reindriftsnæringa forklarer Loyd Villmo slik: – I barndommen og ungdommen hadde jeg nær kontakt med reindrifta og reindriftssamene i Korgen-området.
Loyd Villmo naemhtie buerkeste man gaavhtan satne sjiere laakan båatsoejielemasse veadtalgovvi: – Gosse maana jih noere, dellie mov sjiere gaskese båatsoejieliemasse jih båatsoe-saemide Korgenen byjjesisnie.
På 30-tallet var det flere gårder i Korgen som hadde eget reinmerke, blant annet gården som faren min kom fra.
Gellie gaerten 30-taalesne, Korgenisnie jijtje mierhkh utniejin, jih aaj dihte gaertene guste mov aehtjie bøøti.
Disse merkene er nå forlengst strøket.
Dah mierhkh leah daelie strihkesovveme.
Når det var reinskilling på fjellet brukte reindriftssamene å selge rein levende til bygdefolket.
Gosse raarhkoeh vaeresne, dellie saemieh jielieminie bovtsh doekin almetjidie guhth voenesne årroeminie.
NLH: Fikk ikke skrive om reindrift
NLH-e idtji åadtjoeh båatsoejielemen bijre tjaeledh
– Det var i den tida knapt noen som hadde høyere landbruksutdanning og samtidig kjennskap til praktisk reindrift.
– Dej beeli ij lij raakte gie guhte jillebem laanteburrie-øøhpehtimmiem utnieji jallh daajroem guktie båatsoejieleminie giehtelidh.
Så i 1954, da jeg studerte ved landbrukshøgskolen, blei jeg kontakta av beitekonsulent Erling Lyftingsmo og lappefogd Peder Hagen.
Goh manne jaepien 1954 lim laanteburrie-jilleskuvlesne lohkeminie, dellie munnjien gaskese sjidti gåatome-konsulentine Erling Lyftingsmo jih fåvhtine Peder Hagen.
De ønska at jeg skulle ta hovedoppgave i reindrift ved NLH.
Dah vaajteligan manne edtjim åejvie-laavenjassem båatsoejielemen bijre vaeltedh, NLH-esne.
Det ville jeg gjerne og jeg begynte å forhøre meg med professorene på høgskolen om det var mulig.
Dam sijhtim darjodh jih eelkim govletehtedh dej åvtehkigyjmie desnie mejtie nuepie disse.
Men der var ingen lærere som visste så mye om reindrift at de ville ta på seg å være veileder.
Idtjin naan dennie skuvlesne dan jijnjem båatsoejielemen daejrieh guktie mannem meehtin raeriestidh.
Derfor måtte jeg skrive ei mer tradisjonell oppgave innafor husdyrbruk.
Dan gaavhtan tjoeverim siejme laavenjassem gåetiejuvri bijre tjaeledh.
Etter eksamen gjorde jeg et nytt forsøk på å få forske på reindrifta.
Eeksamenen mænngan vihth voejhkelim båatsoejielemem eensi laakan giehtjedidh.
Jeg søkte midler både gjennom Selskapet for Norges vel og Norges landbruksvitenskapelige forskningsråd, men fikk til svar at det fantes dessverre ikke noe forskningsmidler som kunne brukes til reindriftsforskning.
Manne vierhtieh ohtsim moenehtsistie jih.
I mellomtida fikk jeg jobb i Institutt for landbruksøkonomisk forskning.
Vaestiedimmieh dejstie lih ihke idtji naan beetneh-vierhtieh gååvnesh dagkeres giehtjedæmman.
I 1958 averterte Norges landbruksvitenskapelige forskningsråd etter en forskningsassistent til reinforskning.
Mov barkoe mænngan sjidti:esne. Jaepien 1958, ohtsi giehtjedimmie-viehkiehtæjjam mij edtji bovtsigujmie barkedh, giehtjedimmie-raerien nuelesne.
Jeg søkte, men fikk ikke jobben.
Manne ohtsim, mohte idtjim barkoem åadtjoeh.
Lappefogd og statskonsulent
Fåvhta jih staaten konsulente
– I 1959 blei lappefogdstillingen i Nordland ledig.
– Jaepien 1959 barkoe goh fåvhta Noerhtelaantesne stieries sjidti.
Jeg fikk den, og der blei jeg i 4 år.
Manne dam åadtjoejim jis desnie barkim njielje jaepieh.
Da det så i 1963 blei ledig stilling som overlærer ved Nordland landbruksskole søkte jeg meg dit.
Jaepien 1963 barkoe goh åejvie-lohkehtæjja Noerhtelaanten laanteburrie-skuvlesne sjidti jih manne dahkoe ohtsim.
I 1965 blei det oppretta en stilling som konsulent i reindrift, direkte under Landbruksdepartementet.
Jaepien 1965 orre barkoesijjie Laanteburrie-departementen nuelesne bøøti goh konsulente båatsoejielemasse.
Departementet ba meg om å søke og jeg begynte i denne stillingen i 1966.
Departemente dam barkoem munnjien bøøri jih manne desnie eelkim jaepien 1966.
Etter instruksen i den nye jobben skulle jeg arbeide med beitegransking, driftsplanlegging, fagopplæring og rådgiving.
Faalegen mietie edtjim dennie barkosne giehtjedidh magkeres gåatome, båatsoebarkoem soejkesjidh jih båatsoe-almetjidie raerieh vedtedh.
Landbruksdepartementet bestemte da at jeg skulle ha kontor i Tromsø.
Laanteburrie-departemente munnjien barkoesijjiem Tromsøesne vedtieji.
Det begrunna de bl.a. med at fagkonsulenten skulle ha nært samarbeid med Tromsø Museum.
Dihte dan gaavhtan juktie edtjim Tromsøen museuminie ektie vøøki barkedh.
To år etterpå blei stillinga omgjort til statskonsulent, med ansvar for reindrifta i hele landet.
Gøøkte jaepiej mænngan dihte barkoesijjie moenesovvi staaten konsulentese gien diedte edtji årrodh båatsoejielemem abpe laantesne stuvredh.
Jeg hadde da fra min tid som lappefogd erfart hvor faglig svakt reindriftsnæringen stod, f.eks. i forhold til jordbruk og skogbruk.
Mov dååjrehtsh goh fåvhta lin vuesiehtamme man viesjehts båatsoejieleme lij gaskems laante- jih skåakeburrien.
Disse næringene hadde hatt både fagetater, fagskoler og forskning siden midten av 1800-tallet, mens reindriftsnæringen ennå i 1965 manglet det meste av dette.
Dah jielemh utniejin dovne faagetsiehkieh, faage-skuvlh jih giehtjedimmien nualan lin båateme medtie 1800, mearan båatsoejieleme jaepien 1965 lij daejstie namtegh.
Jordbruket hadde også gjennom jordbruksavtalen hatt ulike statlige støttetiltak til investeringer og drift, mens reindriften manglet en tilsvarende avtale.
Laanteburrie-jielemen lij laanteburrie-mååhtedimmien tjirrh lin ovmese råajvarimmie-viehkieh åådtjeme guktie maahteme ovmese deerpegh åestedh mah daerpies, mohte båatsoejieleme lij dagkeres råajvarimmieh namtegh.
Jeg fant den nye stillingen både interessant og utfordrende.
Barkoesijjie munnjien dovne åajvoes jih jihteles.
Det var et stort behov for å få ut informasjon til reineiere, og i 1967 begynte jeg å gi ut fagtidsskriftet Reindriftsnytt.
Stoerre daerpiesvoete lij båatsoeburrie-almetjidie saernieh buektedh, jih jaepien 1967 eelkim tjaaleginie «Båatsoejieleme-saernieh».
I dette arbeidet samarbeida jeg nært med reindriftssamenes organisasjon NRL (Norske reindriftssamers landsforbund).
Daate lij ektesvuekiebarkoe NBR-ine (Nøørjen Båatsoesaemiej Rijhkesaervie).
De aller fleste reindriftssamer hadde liten utdanning, og de hadde ikke fått noen sjanse til opplæring i organisasjonsarbeid.
Eah lin man gellie dejstie båatsoe-saemijste jille-skuvlh vaadtseme jih nimhtie eah lin nuepiem åådtjeme øøhpehtimmiem guktie åårganisasjovnen-barkoejgujmie giehtelidh.
Da Paul Fjellheim blei leder i 1965 blei det lettere.
Goh Paul Fjellheime åvtehke sjidti jaepien 1965, dellie aelhkebe sjidti.
Han arbeida da som ambulerende distriktsveterinær for Nord-Norge, og kunne kombinere reising i jobben med organisasjonsarbeid.
Dellie dihte barkeminie goh fealadimmie-veterinære Noerhte-Nøørjesne, jih nimhtie meehti barkosne vuelkemen gaavhtan, aaj åårganisasjovne-barkojne giehtelidh.
Foreslo reindriftsskole
Raeriestimmie, båatsoeburrie-skuvlem tseegkedh
– I 1966 ba Leif Aune, daværende direktør i Distriktenes Utbyggingsfond, meg å skrive et notat om forskning og utdanning for reindrifta.
– Jaepien 1966, Distriktenes Utbyggingsfonden direktøøre Leif Aune mannem gihtji mejtie meehtim tjaalegem båatsoejielemen giehtjedimmien jih øøhpehtimmien bijre tjaeledh.
Der foreslo jeg bl.a. oppretting av forsøkslederstilling og at det skulle startes fagopplæring i reindrift for ungdom (reindriftsskole), mens statskonsulenten skulle arrangere kurs for reineiere.
Desnie raeriestim åejviebarkoem gusnie gie ovmese aamhtsigujmie meehti barkedh jih aaj faageøøhpehtimmieh noeride (båatsoeburrie-skuvle). Staaten konsulente edtji kuvsjh båatsoeburrie-almetjidie øørnedh.
Jeg tok også opp spørsmålet om å få reindrift inn som fag på landbrukshøgskolen.
Gyhtjelassh aaj bøøktim gusnie goerehtim mejtie nuepie laanteburrie-jilleskuvlesne båatsoejielemem tseegkedh goh faage.
Jeg mente at det var viktig at krava kom fra reindriftsnæringa sjøl.
Moenim vihkeles jis kriebpesjimmieh driekte båatsoejieliemiste bøøtin.
Jeg visste at NRL skulle ha styremøte i Tromsø, og jeg overlot dem notatet til vurdering.
Deejrim NBR-e edtji ståavroe-tjåanghkoem Tromsøesne utnedh jih dellie daerpies dah åadtjoejin mov tjaalegem vierhtiedidh.
Styret slutta seg til mine forslag.
Ståavroe lij mannine dej raeriestimmij bijre siemes.
NRL gjorde vedtak på landsmøtet den følgende våren, og tok sakene opp med Landbruksdepartementet.
NBR-e raeride nænnoesti seamma gijren laante-tjåanghkosne jih digkiedimmieh laanteburrie-jilleskuvline sjidti.
Der fikk de full støtte av den alltid positive statssekretær Johan Kleppe.
Vihkeles duedtiem vietseles Johan Kleppeste åadtjoejin.
Jeg mente det ikke var realistisk med en helt egen skole for reindriftsopplæring, i alle fall ikke i første omgang.
Mov aarvoen mietie idtjim vienhth sjiere skuvle dallah edtji båatsoejielemasse tseegkesovvedh.
I notatet hadde jeg antyda at fagopplæringa for reindrift kanskje kunne legges til en landbruksskole.
Tjaalegisnie moenim faage-øøhpehtimmieh båatsoeburrien bijre meehtin laanteburrie-skuvlese veadtalgovvedh.
Jeg tenkte da på f.eks. landbruksskolene i Vefsn eller Gibostad.
Dellie ussjedim laanteburrie-skuvli bijre Vaapstesne jallh Čoalbmesne (Gibostadesne).
På det tidspunktet kjente jeg ikke til at det kunne være aktuelt med Borkenes.
Idtjim dellie ussjedh skuvle aaj Borkenesesne meehti sjiehtedh.
Johan Kleppe visste derimot at Statens hagebruksskole på Borkenes var trua av nedlegging på grunn av svært dårlig søkning, og her så han en sjanse til å slå to fluer i en smekk;
Johan Kleppe deejri vaenieh learohkh dan skuvlese ohtsin guktie ussjedin dam orrejehtedh. Nimhtie vøøjni nuepiem skuvlem berkedh jih aaj sijjiem båatsoeburrie-skuvlese øørnedh.
Ved oppstarten i 1968 fantes verken læreplan eller lærebøker.
Skuvlen alkoelistie 1968, idtjin naan learoeplaanh jallh learoevierhtieh gååvnesh.
I noen fag kunne man til nød bruke bøker som var skrevet for landbruksskolen, men ikke i reindriftsfaga.
Naan faagine meehtimh gærjah provhkedh mejtie aaj laanteburrie-skuvlesne nuhtjin, mohte idtjin dah sjiehth gosse båatsoejielem bijre øøhpehtidh.
Jeg satt derfor og skreiv kompendier, og sendte 10-20 sider av gangen til Borkenes.
Nimhtie dellie manne tjeelim jih 10–20 sæjroeh seedtetjim Borkenesese.
Ofte satt jeg og skreiv til langt på natt.
Gellien aejkien jijji tjahkasjim, tjeelim.
Det blei bl.a. et ganske stort kompendium i driftsøkonomi og planlegging.
Nimhtie naa stoerre tjaalege øøkonomien- jih soejkesjimmien bijre sjidti.
Dette skjedde over 2–3 år.
Nimhtie 2–3 jaepieh giehtelim.
I det foran nevnte notatet hadde jeg også foreslått oppnevnt et hurtigarbeidende utvalg som skulle få som mandat å foreta en utredning av forskjellige spørsmål vedrørende reindriftens administrasjon, fagopplæring, veiledningstjeneste og forskning.
Tjaalegisnie maam aerebi nebneme, lim raeriestamme moenehtstimmiem tseegkedh mij meehti radtjoeslaakan barkedh jih buerkiestidh ovmese gyhtjelassh båatsoejielemen bijre. Dan nualan edtji dovne reereme, faage-øøhpehtimmieh jih bihkedimmieh båetedh dejtie guhth daerpies.
Etter vurdering av NRL og Landbruksdepartementet blei utvalget oppnevnt i 1969.
Vierhtiedimmien mænngan NBR-este jih Laanteburriedepartementeste, moenehtse tseegesovvi 1969.
Utvalget, som hadde ekspedisjonssjef Helge Christensen som formann, blei nok alt annet enn hurtigarbeidende, for utredninga var ikke ferdig før i 1974.
Moenehtsen åvtehke sjidti ekspedisjovs-sjefe Helge Christensen. Mohte idtji dihte moenehtse barkh dan radtjoes-laakan guktie vaajtelin juktie ij lij tjaalege riejries aerebi goh jaepien 1974.
[Denne blei trykt som NOU 1975:5]
[Daate trygkesovvi goh NOU 1975:5]
Etter hvert økte søknaden til hagebruksskolen igjen og det begynte å bli trangt for reindriftsskolen.
Ohtseme haakeneburrie-skuvlese stuerebe sjidti juktie sijjie båatsejieleme-skuvlese gaartjeni.
Det var et utbredt ønske om å flytte skolen til et mer typisk reindriftsområde, men det var flere forslag om hvor den burde ligge.
Jijnjesh vaajtelin edtji skuvle båatsoeburrie-dajvese juhtedh.
Det var forslag om i alle fall Røros, Snåsa, Målselv, Kautokeino og Tana.
Raeriestimmieh lin: Plassje (Røros), Snåase, Málatvuopmi (Målselv), Goevtegeajnoe jih Deatnu.
I 1977 satte Landbruksopplæringsrådet ned et planutvalg for Statens reindriftsskole, og jeg blei leder for dette.
Laanteburrie-øøhpehtimmie-raerie jaepien 1977 plaane-moenehtsem båatsoejielemen gaavhtan tseegki, jih manne dihte åvtehke desnie.
Ved sida av å se på reindriftsskolens miljø og plassering skulle vi vurdere behovet for reindriftsopplæring og foreslå ny læreplan, vurdere behovet for lærerkrefter og undervisningsmidler.
Mijjieh edtjimh giehtjedidh magkarinie byjresisnie båatsoeeburrie-skuvlese bøøremes. Lissine edtjimh aaj daerpies-voetem vierhtiedidh båatsoeburrie-skuvlen gaavhtan jih aaj orre learoe-plaanem juhtiemasse biejedh.
Vi gjorde grundige undersøkelser, bl.a. intervjua sekretæren for utvalget 21 tidligere elever.
Mijjieh radtjoes laakan barkimh, soptsestimh moenehtsen sekretærine jih aaj 21 learohkigujmie mah lin skuvlesne aerebi vaadtseme.
Utvalget gikk inn for 1-årig grunnkurs + 1-årig fagkurs, samt mulighet for brevkurs og diverse voksenopplæringskurs.
Moenehtse raeresti alkoe-kuvsjem jih faage-kuvsjem mah edtjin gåabpatjahkh aktem jaepiem juhtedh.
Vi utreda tre forskjellige modeller for skolen;
Mijjieh golme sjiere skuvle-movdellh vuesiehtimh;
helt sjølstendig skole, tilknytning til en annen skole og tilknytning til et reindriftssenter, uten at vi klarte å samle oss om noen klar konklusjon.
jijtjh-reereme skuvle, skuvle mij jeatja skuvlese veadtaldihkie jih skuvle mij edtji båatsoejieleme-jarngen lihke barkedh.
Vi blei heller ikke enige om plasseringa, men delte oss på flere alternativer.
Idtjimh siemes sjidth daej aamhtsi bijre jallh gusnie skuvle edtji tseegesovvedh. Mijjen aarvoeh lin juakaldihkie.
Ulike fagkurs
Sjiere kuvsjh ovmese faagine
– Allerede våren 1968 arrangerte jeg det første fagkurset for ansatte i reindriftsetaten.
– Gijren 1968 manne dam voestes kuvsjem juhtiehtim dejtie guhth båatsoejieliemisnie barkeminie.
Her blei tatt opp ulike fagområder som lappefogdene og deres folk arbeidet med.
Daesnie digkiedimh faagi bijre mejtie fåvhta jih altese almetjh stuvrin.
Det kunne være ulike tekniske anlegg, skatte- og avgiftssaker m.m. Jeg brukte også å invitere ledelsen i NRL til disse tjenestemannskursene.
Teknigke-barkoesijjiej bijre bievnesh vadtasovvin, skaehtij jih maaksoe-aamhtsi bijre j.n.v. Provhkim aaj NBR-em bøøredh dagkaridie kuvsjide.
Jeg engasjerte også eksperter utenfra som forelesere.
Maahtoe-guedtije håalenierh bæjngoelistie, bøøresovvin kuvsjine buerkiestalledh.
Det blei inntil 1979 avholdt årlige tjenestemannskurs.
Aerebi jaepien 1979 lin dagkeres kuvsjh daamhtsh akten aejkien jaepesne.
Det siste var våren 1979, da lyktes det for meg å få arrangere et felles tjenestemannskurs for Norge og Sverige.
Minngemes gijren, jaepien 1979, lin lihtsegh dovne Sveerjeste jih Nøørjeste kuvsjesne meatan.
Det viktigste var likevel fagkurs for reindriftssamene.
Vihkelommes lin læjhkan kuvsjh båatsoesaemide.
Det var så mye nytt som kom i disse årene.
Dan jijnje orre daej jaepij bøøti.
Innføring av momsen fra 1970 og direkte ligning fra 1972 medførte et enormt veiledningsarbeide.
Jaepien 1970 momse bøøti jih driekte beetneh-vierhtie-kriebpesjimmie bøøti jaepien 1972.
Jeg begynte allerede i 1969, gjennom Reindriftsnytt, å forberede innføringa av momsen.
Båatsoesaernien tjirrh manne joe jaepien 1969 ryøjredim guktie momsine giehtelidh.
Jeg hadde et nært og positivt samarbeide med fylkesskattekontorene, seinere også med avgifts- og skattedirektoratene.
Mov lij hijven ektesvuekie-barkoe fylhkesskaehtie-kontovrigujmie, mænngan aaj gujmie.
Til å begynne med var fylkesskattekontorene i tvil om hvordan de skulle forholde seg til både moms og direkte ligning i reindriften.
Voestes gietjeste lij geerve fylhkesskaehti-kontovride daejredh guktie edtjin dåemiedidh dovne momsine jih skaehtine båatsoejieliemistie.
Jeg utarbeidet en avgiftsnøkkel for reindriften og utga et spesialhefte av Reindriftsnytt om merverdiavgiften.
Manne «maaksoetjoevtenjem» (avgiftsnøkkel) båatsoejielemen gaavhtan tjeelim jih aaj sjiere tjaalegem Båatsoeburrie-saernesne (Reindriftsnytt/Boazodoalloođđasat) momsen bijre.
Dette blei bl.a. innkjøpt av fylkesskattesjefen i Finnmark i flere hundre eksemplarer til bruk av de lokale ligningssjefer i vegledningsarbeidet.
Finnmarken åvtehke skaehtie-kontovresne jijnjh dejstie øøsti jih dejtie viehkine juakedi dejtie jeatja kontovride.
Tidligere hadde reindriftssamene blitt prosentlignet. Dette systemet lå til rette for å oppgi for lavt reintall.
Aerebi lin saemieh skaehtiem maakseme prosenti mietie, mohte destie bøøti ihke naaken neebnin vaenebh bovtsh ennh reaktah.
Det hadde også en produktivitetshemmende virkning.
Daej njoelkedassi gaavhtan båatsoejielemasse buerebe sjidti.
Gjennom 70-årene arrangerte vi en rekke kurs i regelverk og regnskapsføring for reindriftssamer, samt aktuelle driftskurs.
Båetije jaepiej, 70 taali, gellie kuvsjh øørnesovvin, dovne eadtjalgehtedh laaki- jih budsjetti bijre daajroem dåastodh.
Det blei en mengde skattekurs og regnskapskurs og dessverre gikk disse på bekostning av de reine fagkursa.
Aaj kuvsjh guktie båatsoejielemem juhtiehtidh øørnesovvin. Læjhkan jijnjemes kuvsjh skaehtiej- jih budsjettij bijre sjidtin.
I slutten av 1960-tallet kom snøskuteren for fullt som det viktigste tekniske hjelpemiddel i reindrifta.
Minngemes jaepiej 1960, skuvtere bøøti goh bøøremes teknigke-viehkie.
Men få av brukerne var videre motorkyndige.
Mohte eah lin man gallesh væjkeles motovride gietedalledh.
Ved et meget positivt samarbeide med rektor og lærere ved Statens maskinprøvebruk på Sortland arrangerte vi kurs for reindriftssamene i bruk og stell av skutere.
Viehkiem åadtjoejimh rektovreste jih lohkehtæjjiste guhth lin barkeminie Suortesne (Sortland) gusnie. Desnie kuvsjh øørnin båatsoesaemide, guktie åadtjoejin lieredh skuvteridie provhkedh jih dåvvodh.
Det første skulle være i Kautokeino, på yrkesskolen.
Voestes kuvsje edtji Goevtegeajnosne årrodh, barkoeskuvlesne.
Kurset var avertert og gjort kjent, men ingen møtte opp.
Gaajhke lij riejries, mohte idtji gie båetieh.
Vi måtte gå ut på bygda og snakke med folk, slik fikk vi samla 5–6 deltakere til et tre dagers kurs.
Tjoeverimh voenese vaedtsedh, almetjigujmie soptsestalledh jih nimhtie tjøønghkimh vijhte, govhte guhth lin meatan golme biejjieh.
Deretter reiste vi videre til Karasjok, der møtte folk fulltallig opp.
Dan mænngan Karasjokese vøølkimh jih desnie jijnjh almetjh bøøtin.
Det var ikke bare reineierne som trengte kurs i bruk og vedlikehold av snøskuter.
Idtjin ajve saemieh dagkeres maahtoe-kuvsjh skuvteri bijre daarpesh.
Det gjorde også offentlige tjenestemenn, og vi arrangerte kurs for lappefogdkontora.
Aaj almetjh byjjes kontovrine kuvsjh daarpesjin guktie mijjieh aaj kuvsjh fåvhtaj-kontovride øørnimh.
Så holdt vi kurs for slaktere, bl.a. i Snåsa.
Kuvsjh aaj slaaterdæjjide, akte dejstie Snåasesne.
Ei stund var tanken at Bøndenes Salgslag skulle overta all slakting, men jeg mente at reineierne burde ha kontroll over slaktinga sjøl.
Akten aejkien lij aarvoe ihke Bøndenes Salgslage dihte edtji oktegh slaaterdimmiejgujmie giehtelidh, mohte manne vienhtim bøøremes saemieh jijtsh dejgujmie øørnin.
Jeg hadde flere fagassistenter, to av dem var Per Mathis Skum og Anders M. Eira.
Mov lim viehkiehtæjjah, gøøkte dejstie ligan Per Mathis Skum jih Anders M. Eira.
Når vi hadde kurs i Finnmark fungerte de som tolker.
Gosse kuvsjh Finmarkesne, dellie dah guaktah jarkoestigan.
Jeg har ikke oversikt over hvor mange kurs vi avvikla totalt i løpet av årene fram til jeg slutta i stillingen i 1979, men det var flere titalls kurs med flere hundre deltakere.
Manne daejnie barkojne orrejim jaepien 1979. Man gellie kuvsjh mah øørnesovvin, im raakte daejrieh, mohte gellie luhkie gujht jih gellie tjuetie almetjh meatan.
Kursene hadde en varighet av 3–5 dager.
Fierhte kuvsje lij 3–5 biejjieh.
Hvert år hadde jeg også et ukeskurs i beitegransking for elevene på reindriftsskolen.
Fierhten jaepien lij aaj gåatome-giehtjedimmie-kuvsje båatsoeburrie-skuvlesne. Dan gåhkoe lij akte våhkoe.
Jeg var i instruksen pålagt å drive med driftsplanlegging, men dette var en umulighet, også når det gjaldt undervisning i driftsplanlegging og reindriftsøkonomi, så lenge vi helt manglet økonomiske og tekniske data fra reindriften.
Mov instruksesne aaj tjåadjoeji edtjim vuesiehtidh guktie båatsoejielemem soejkesjidh mohte dihte lij geerve juktie limh eevre namtegh dej daatah mah båatsoejielemen økonomiese- jih teknigkese veadtaldihkie.
For driftsplanleggingen var det også veldig viktig med kjennskap til beitekapasiteten innenfor de enkelte reinbeitedistriktene.
Jis båatsoejielemem soejkesjidh dellie vihkeles daejredh guktie gåatome-ståaroe dej ovmese dajvine.
Jeg drev derfor en omfattende beitegransking.
Eadtjohke laakan gåatomem giehtjedim.
Dette var også nødvendig i undervisningssammenheng.
Daate aaj vihkeles øøhpehtimmien gaavhtan.
Jeg finner grunn til å understreke mitt nære og positive samarbeide med ledelsen i NRL i alt mitt nybrottsarbeide, på alle fagområder.
Sijhtem sievestidh man buerie munnjien orreme NRL-ine ektine barkedh gaajhki faagedajvine.
Jeg vil spesielt framheve ledere som Paul Fjellheim, Anders Oskal og Johan J. Eira, samt tidligere formann Anders Bær, men også andre i ledelsen, sekretariatet og lokallagene.
Tjoeverem jøøvlehtidh åvtehkh goh Paul Fjellheime, Anders Oskal, Johan J. Eira jih aerebi åvtehke Anders Bær. Jeatja lihtsegh ståavrosne, sekretariatesne jih lihtsegh dej ovmese byjresisnie leah aaj buerie viehkine orreme.
Vinneren av plakatkonkurransen er kåret / Arbeidet mot mobbing / Opplæring / Forsiden - Sametinget
Plakaategaahtjemen vitnije lea nommehtamme / Manifeeste irhkemen vööste / Lïerehtimmie / Saemiedigkie - Sametinget
Vinneren av plakatkonkurransen er kåret
Plakaategaahtjemen vitnije lea nommehtamme
I anledning Manifest mot mobbing utfordret Sametinget samiske barn og unge til å delta i en plakatkonkurranse.
Kampanjen sjïekenisnie Manifeeste irhkemen vööste Saemiedigkie heesti saemien maanah jïh noerh meatan årrodh aktene plakaategaahtjemisnie.
Da fristen gikk ut var det kommet inn forslag fra elever på alle klassetrinn og fra ti ulike skoler.
Gosse mierie nåhki dellie raeriestimmieh lin båateme learoehkijstie gaajhkine daltesinie jïh luhkie joekehts skuvlijste.
To heldige skoleklasser gikk av med seieren:
Göökte aavrehke skuvleklaassh vitnijinie sjïdtin:
- Først av alt vil jeg berømme alle de som sendte inn bidrag til konkurransen.
- Uvtemes sïjhtem gaajhkesidie garmerdidh mah plakaatem gaahtjemasse seedtin mijjese.
Elevene har alle lagt inn mye arbeid i dette og det var en tøff jobb å kåre en vinner blant alle de fine plakatene, uttaler sametingsråd Silje Karine Muotka.
Learohkh leah jïjnjem daejnie barkeme jïh lij akte geerve barkoe aktem vitnijem nommehtidh dej tjaebpies plakaati gaskem, saemiedigkieraerie Silje Karine Muotka jeahta.
Hun mener det er gledelig å se det store engasjementet mot mobbing blant elevene.
Dïhte tuhtjie sjollehke vuejnedh dam stoerre eadtjohkevoetem irhkemen vööste learohki luvnie.
- Vi mener alle barn og unge har en rett til oppvekst- og læringsmiljøer fri for mobbing og trakassering.
- Mijjieh vïenhtebe gaajhkh maanah jïh noerh reaktam utnieh byjjenimmiem jïh lïerehtimmiem åadtjodh aktene byjresisnie gusnie irhkeme jïh trïegkenasse eah gååvnesh.
Det er godt å se at barna engasjerer seg i dette temaet, for mobbing er noe som angår alle.
Hijven vuejnedh maanah ïedtjem utnieh daan aamhtesen bïjre, juktie irhkeme lea gaajhkesi bïjre.
Voksne som barn.
Geerve almetjh goh maanah.
Vinnerplakatene vil bli brukt i Sametingets arbeid mot mobbing nasjonalt og lokalt.
Vitnijeplakaath sijhtieh åtnasovvedh Saemiedigkien nasjovnaale jïh voenges barkosne irhkemen vööste.
I år som tidligere år deltar Sametinget i den nasjonale kampanjen Manifest mot mobbing.
Daan jaepien goh aarebi jaepiej Saemiedigkie lea meatan dennie nasjovnaale kampanjesne Manifeeste irhkemen vööste.
I juryen satt sametingsråd Silje Karine Muotka, leder for Sametingets oppvekst- omsorgs- og utdanningskomité Ellinor Marita Jåma, sametingsrepresentant og Sametingets medlem i juryen for Dronning Sonjas skolepris Johan Vasara og medlem i Sametingets ungdomspolitiske utvalg (SUPU) Jon-Christer Mudenia.
Juryesne saemiedigkieraerie Silje Karine Muotka, Saemiedigkien byjjenimmie- hokse- jïh ööhpehtimmiemoenehtsen åvtehke Ellinor Marita Jåma, saemiedigkietjirkije jïh Saemiedigkien lïhtsege juryesne Trööhnege Sonjan skuvlebaalhkese Johan Vasara jïh lïhtsege Saemiedigkien noerepolitihkeles moenehtse (SUPU) Jon-Christer Mudenia.
Vinnerbidraget fra Karasjok skole er laget av 2 A.
2A lea vitnijeplakaatem dorjeme Karasjok skuvleste.
Vinnerbidraget fra Gyllenborg skole er laget av 6 B.
6 B lea vitnijeplakaatem dorjeme Gyllenborg skuvleste.
Voksne som ikke har fullført grunnskole, har rett til tilpasset grunnskoleopplæring. Nyhet | publisert, oppdatert
Geerve almetjh mah eah leah maadthskuvlem illeme, maehtieh reaktam utnedh sjïehtedamme maadthskuvlelïerehtimmiem åadtjodh.
I følge o pplæringslovens § 4A-1 har voksne som ikke har fullført grunnskole, rett til tilpasset grunnskoleopplæring, og etter opplæringslovens § 4A-3 har voksne rett til videregående opplæring fra og med det året de fyller 25 år.
Ööhpehtimmielaaken § 4A-1 mietie geerve almetjh mah eah leah maadthskuvlem illeme, reaktam utnieh sjïehtedamme maadthskuvlelïerehtimmiem åadtjodh, jïh ööhpehtimmielaaken § 4A-2 mietie geerve almetjh reaktam utnieh jåarhkelïerehtimmem åadtjodh dan jaepien raejeste dah 25 jaepieh illieh.
Det er kommunens og fylkeskommunens plikt å sørge for grunnskoleopplæring og videregående opplæring for voksne.
Tjïelten jïh fylhkentjïelten lea dïedte maadthskuvlelïerehtimmiem jïh jåarhkelïerehtimmiem hoksedh geerve almetjidie.
Samiske språksentre tilbyr kurs i samisk språk.
Samiske språksentre tilbyr kurs i samisk språk.
Samisk Studieforbund (SOL) tilbyr den samiske befolkningen voksenopplæring.
Saemien Studijesiebrie (SOL) geervelïerehtimmiem faalehte saemien årroejidie.
De organiserer kurs i samisk språk, samisk håndverk, naturbruk og i andre samiske kulturemner.
Dah kuvsjh öörnedieh saemien gïelesne, saemien vætnosne, eatnemeåtnosne jïh jeatjah saemien kultuvreïebnine.
Andre aktører som gir tilbud i samisk for voksne, er samiske videregående skoler, e-skuvla, høgskoler og universiteter.
Jeatjah aktöörh mah faalenassem saemien gïelesne geerve almetjidie leah saemien jåarhkeskuvlh, e-skuvla, jïlleskuvlh jïh universiteeth.
Vold mot kvinner – et globalt og lokalt problem / Taler og artikler / Sametingsrådet / Organisasjonsstruktur / Om Sametinget / Forsiden - Sametinget
Vædtsoesvoete nyjseni vööste – akte abpeveartenen jïh lïhkemes dåeriesmoere / Håalemh jïh tjaalegh / Saemiedigkieraerie / Åårganisasjovnestruktuvre / Saemiedigkien bïjre / Saemiedigkie - Sametinget
Vold mot kvinner – et globalt og lokalt problem
Vædtsoesvoete nyjseni vööste – akte abpeveartenen jïh lïhkemes dåeriesmoere
7 av 10 kvinner verden over vil i løpet av livet oppleve vold.
7 10 nyjsenijstie abpe veartenisnie sijhtieh vædtsoesvoetem dååjredh sijjen jieliedisnie.
Hvert år blir mellom 500 000 og 2 millioner kvinner offer for menneskehandel.
Fïerhten jaepien gaskem 500 000 jïh 2 millijovnh nyjsenh skaarese sjïdteme almetjeåesiestimmeste.
Opptil 50 prosent av alle seksuelle overgrep skjer mot jenter under 16 år.
Mahte 50 prosenth gaajhkijste seksuelle daaresjimmijste dorjesuvvieh nïejti vööste nuelelen 16 jaepieh.
25. november er FNs internasjonale dag for avskaffelse av vold mot kvinner.
Gålkoen 25.b. lea EN:n gaskenasjovnaale biejjie juktie vædtsoesvoetem nyjseni vööste nåhkehtidh.
Sametingsrådet vil bruke denne dagen til å sette søkelys på vold mot kvinner som globalt problem, og som finner sted i alle samfunn og kulturer.
Saemiedigkieraerie sæjhta daam biejjiem nuhtjedh tjoevkesem bïejedh vædtsoehvoetese nyjseni vööste goh akte abpeveartenen dåeriesmoere, jïh mij gaajhkine siebriedahkine jïh kultuvrine heannede.
Urfolkskvinner er overrepresentert som ofre for vold.
Aalkoealmetjenyjseni gaskem lea jienebh mubpijste mah vædtsoesvoetem dååjroeh.
Volden skjer i nære relasjoner og fra representanter fra majoritetssamfunnet.
Vædtsoesvoete dorjesåvva lïhke ektiedimmine jïh tjirkijijstie jienebelåhkoesiebriedahkeste.
Rapporter fra urfolksområder i Sør- Amerika, Asia og Nord-Amerika forteller om overgrep mot kvinner både fra majoritetssamfunnet og innad i urfolkssamfunnet.
Reektehtsh aalkoealmetjedajvijste Åarjel-Amerijhkeste, Asijeste jïh Noerhte-Amerijhkeste daaresjimmiej bïjre nyjseni vööste soptsestieh, dovne jienebelåhkoesiebriedahkeste jïh aalkoealmetjesiebriedahken sisnjelen.
Denne problematikken ble viet stor oppmerksomhet under FNs urfolkskonferanse i september 2014.
Daate dåeriesmoere stoerre tsåatskelesvoetem åadtjoeji EN:n aalkoealmetjekonferansesne skïereden 2014.
Statene erkjenner at vold mot kvinner er et samfunnsproblem som bremser all annen utvikling i urfolkssamfunnene.
Staath meatoeh vædtsoesvoete nyjseni vööste lea akte dåeriesmoere siebriedahkesne mij gaajhkem jeatjah evtiedimmiem heerrede aalkoealmetjesiebriedahkine.
Det er derfor all grunn til å sette dette på den politiske urfolksagendaen.
Dan åvteste dle joekoen vihkeles daam bïejedh dan politihkeles aalkoealmetjeagendese.
Et viktig bidrag for å stoppe vold og undertrykking er å gi kvinner utdannelse.
Akte vihkeles dåarjoe juktie vædtsoesvoetem jïh daaresjimmiem nåhkehtidh lea nyjsenidie ööhpehtimmiem vedtedh.
Utdannelse gir økonomisk uavhengighet og kunnskap til å treffe egne livsvalg.
Ööhpehtimmie ekonomeles frijjevoetem jïh daajroem vadta jïjtsh veeljemh jieliedisnie darjodh.
I den forbindelse er tildelingen av årets fredspris til Malala Yousafzai og Kailash Satyarthi viktige bidrag.
Daan sjïekenisnie daan jaepien raeffiebaalhka Malala Yousafzaise jïh Kailash Satyarthise vihkeles dåarjoeh.
Men vold i nære relasjoner er også et samfunnsproblem i det samiske samfunnet.
Men vædtsoesvoete lïhke ektiedimmine lea aaj akte siebriedahkedåeriesmoere saemien siebriedahkesne.
All krenkelse av samiske kvinner og jenter av seksuell og voldsmessig karakter, er uakseptabelt.
Ij edtjh naan såarhts mïedtelimmieh saemien nyjsenijstie jïh nïejtijste mah leah seksuelle jallh vædtsoesvoetine luhpiedidh.
Vi trenger tydelige samiske talspersoner som taler dette budskapet både i skole, ungdomsmiljø og samfunnsorganisasjoner.
Mijjieh daarpesjibie tjïelke saemien håalijh mah daam dïjrem soptsestieh dovne skuvlesne, noerebyjresinie jïh siebriedahkesiebrine.
Hjelpeapparatet må bli flinkere til å spørre om kvinner utsettes for vold og tørre å gi inn i dette følsomme teamet.
Viehkieabparaate tjuara væjkalåbpoe sjïdtedh gihtjedh mejtie nyjsenh vædtsoesvoetem dååjroeh jïh doestedh dan aamhtesen bïjre tjaangedh gusnie dan jïjnjh domtesh.
Det har vært og er fremdeles tabubelagt å erkjenne at det skjer voldsovergrep i eget liv og blant mennesker man har et nært forhold til.
Aarebi jïh annje lea akte tabue bæjhkodh vædtsoesvoete lea jïjtse jieliedisnie jïh almetji gaskem mejtie aktem lïhke ektievoetem åtna.
Det må derfor aldri være tvil om at det er voldsutøveren som bærer ansvar for overgrepet, og aldri offeret selv.
Dan åvteste ij gåessie gænnah tjoerh juerie årrodh dïhte mij vædtoesvoetem dorje lea dïhte mij dïedtem åtna daaresjimmien åvteste, jïh ij gåessie gænnah dïhte mij vædtsoesvoetem dååjroe.
Vold mot kvinner er ikke en privatsak.
Vædtsoesvoete nyjseni vööste ij leah akte privaate aamhtese.
Det er en kriminell handling som må behandles deretter.
Dïhte akte kriminelle dahkoe maam tjuara gïetedidh dan mietie.
Sametingsrådet har i vårt forslag til budsjett for 2015 foreslått 450 000 kroner til en undersøkelse som vold i nære relasjoner i samiske samfunn.
Saemiedigkieraerie lea mijjen raeriestimmesne budsjedtese jaapan 2015 raeriestamme 450 000 kråvnah akten goerehtæmman vædtsoesvoeten bïjre lïhke ektiedimmine saemien siebriedahkine.
Vi håper med dette å få ny kunnskap om hvordan hjelpeapparatet kan møte voldsutsatte og gi best mulig hjelp.
Daejnie mijjieh gegkiestibie orre daajroem åadtjodh guktie viehkieabparaate maahta dejtie dåastodh mah vædtsoesvoetem dååjreme jïh dam bööremes viehkiem vedtedh.
Sametingsrådet vil være en samfunnsaktør for å bekjempe vold mot kvinner.
Saemiedigkieraerie sæjhta akte siebriedahkeaktööre årrodh juktie vædtsoesvoetem nyjseni vööste nåhkehtidh.
La oss stå sammen i dette viktige arbeidet.
Baajebe ektesne tjåadtjodh barkosne daennie vihkeles barkosne.
Vold mot kvinner / Artikler / Valgperiode 2009 - 2013 / Arkiv / Forsiden - Sametinget
Vædtsoesvoete nyjsenæjjaj vööste / Tjaalegh / Veeljemeboelhken 2009 - 2013 / Våarhkoe / Saemiedigkie - Sametinget