pere/sami_parallel huggingface dataset:
Hvis færre velger å studere samisk, kan det få store konsekvenser for samiske språk, som faktisk er truet.
Jis vaenebh veeljieh saemien lohkedh, dle dïhte maahta nåake årrodh dejtie saemien gïelide mah raaktan leah håvhtadihks.
Tabell 4.9 viser økning i studiepoengproduksjonen i samisk fra 2008 til i dag.
Tabelle 4.9 aktem lissiehtimmiem studijepoengedorjemassesne saemien gïelesne vuesehte 2008 raejeste daan mearan.
2012 er toppåret, men 2010 har også en høg produksjon.
2012 lea dïhte ellen bööremes jaepie, men 2010 aaj stoerre dorjemassem åtan.
Det betyr at stadig flere studerer samisk, og stadig flere avlegger eksamen i samiskspråklige studier.
Daate sæjhta jiehtedh jienebh jienebh saemien luhkieh jïh jienebh jienebh eksamenem illieh saemiengïelen studijinie.
Dette er svært positivt og har vært et uttalt ønske både fra Sametinget og fra statlige myndigheter.
Daate joekoen hijven, jïh akte tjielke vaajtelasse orreme dovne Saemiedigkeste jïh staaten åejvieladtjijste.
Ikke overraskende er studiepoengproduksjonen signifikant større for nordsamisk enn for lule- og sørsamisk, men sett i forhold til hvor mange språkbrukere de ulike samiske språkene har, er ikke studiepoengproduksjonen i lule- og sørsamisk mindre.
Ij leah ierielimmeste studijepoengedorjemasse sagke stuerebe noerhtesaemien gïelesne, goh julev- jïh åarjelsaemien, men viertiestamme låhkojne gïeleåtnojste dejnie ovmessie saemien gïeline dle studijepoengedorjemasse julev- jïh åarjelsaemien gïelesne ij leah unnebe.
4.8 Tilrådinger
4.8 Raeriestimmieh
Denne artikkelen har sett på studiepoengproduksjonen i samisk språk ved høgere utdanningsinstitusjoner i Norge.
Daate tjaalege lea vuartasjamme studijepoengedorjemassem saemien gïeline jollebe ööhpehtimmieinstitusjovnine Nöörjesne.
Fire institusjoner tilbyr i dag slike kurs: Samisk høgskole, Høgskolen i Nord-Trøndelag, Universitetet i Nordland og Universitetet i Tromsø.
Njieljie institusjovnh dagkerh kuvsjh faalehtieh daelie, Saemien jolleskuvle, Noerhte-Trööndelagen Jolleskuvle, Nordlaanten Universiteete jïh Tromsøn Universiteete.
Som statistikken viser, har det vært økning i studiepoengproduksjonen i samisk, mens mange andre språkfag har lavere søkertall og lavere studiepoengproduksjon enn for fem år siden.
Goh statistihke vuesehte dle akte lissiehtimmie orreme studijepoengedorjemassesne saemien gïelesne, mearan jijnjh jeatjah gïelefaagh vueliehkåbpoe ohtsijelåhkoem jïh vueliehkåbpoe studijepoengedorjemassem utnieh goh vijhten jaepien gietjeste.
Slik sett må man kunne si at studiepoengproduksjonen i samisk bidrar til å oppnå høgere nivåer i Fishman sine stadier for språkbruk.
Dan gaavhtan gujht tjuara maehtedh jiehtedh studijepoengedorjemasse viehkehte jollebe daltesidie båetedh Fishmanen gïeleåtnoedaltesinie.
For å dekke et økende behov for høg kompetanse i samisk er det nødvendig å opprettholde studiepoengproduksjonen i alle samiske språk.
Juktie aktem sjidtije jolle maahtoedaerpiesvoetem saemien gïelesne hoksedh, dle daerpies studijepoengedorjemassem tjåadtjoehtidh gaajhkine saemien gïeline.
Butenschøn-utvalget påpeker at rekrutteringen til høgere utdanning i samisk starter allerede i barnehagen. Det må altså jobbes med rekruttering til samiskspråklige tilbud både i barnehagen, grunnskolen, videregående opplæring og til universitet og høgskole.
Butenschøn-moenehtse tjierteste dåårrehtimmie saemien jollebe ööhpehtæmman aalka joe maanagiertesne, guktie daerpies dåårrehtimmine barkedh saemiegïelen faalenasside dovne maanagiertesne, maadthskuvlesne, jåarhkeööhpehtimmesne jïh universiteetese jïh jolleskuvlese.
Det er viktig at ulike institusjoner har et hovedansvar for kurs i ulike samiske språk, men det bør ikke medføre at andre institusjoner ikke også skal kunne bidra til studiepoengproduksjon i faget.
Vihkeles ovmessie institusjovnh aktem åejviediedtem kuvsji åvteste utnieh dejnie ovmessie saemien gïeline, men læjhkan daate ij edtjh heerredidh jeatjah institusjovnh aaj maehtieh viehkiehtidh studijepoengedorjemassine faagesne.
Samarbeid mellom institusjonene er i denne sammenhengen viktig.
Laavenjostoe institusjovni gaskem lea daesnie vihkeles.
SAK 7-samarbeidet bør derfor styrkes ytterligere.
Byöroe dan åvteste SAK 7-laavenjostoem tjerkebe nænnoestehtedh.
Sjøl om studiepoengproduksjonen i alle tre samiske språk må sies å være god, er tallene sammenliknet med andre språk fortsatt relativt små.
Jalhts maahta jiehtedh studijepoengedorjemasse gaajhkine saemien gïeline lea hijven, dle taallh viertiestamme jeatjah gïeligujmie annje naa smaave.
Dette betyr at flere av kursene kan være i fare for å bli nedlagt fordi de ikke bidrar til inntjening for lærestedet.
Daate sæjhta jiehtedh jienebh dejstie kuvsjijste maehtieh vaahresne årrodh hiejhtesovvedh dan åvteste dah eah dienestem learoesæjjan vedtieh.
Fordi samiske språk er definert som definitivt truet og alvorlig truet av UNESCO, må disse ses i ei særstilling.
Juktie saemien gïelh leah tjiertestamme goh eevre håvhtadihks jïh itjmies håvhtadihks UNESCOste, tjuara dejtie aktene sjïere vuajnosne vuejnedh.
Praksis ved Universitetet i Tromsø bør derfor framstå som et eksempel til etterfølgelse for andre høyere utdanningsinstitusjoner som Universitetet i Nordland og Høgskolen i NordTrøndelag.
Naemhtie guktie Tromsøn Universiteetesne dorje, byöroe dan åveste åvteguvvine årrodh dejtie jeatjah jollebe ööhpehtimmieinstitusjovnide, goh Nordlaanten universiteete jïh Noerhte-Trööndelagen jolleskuvle.
Til tross for lavere rekruttering og studiepoengproduksjon sammenlignet med andre fag, opprettholdes og satses det videre på de samiskspråklige studieretningene ved UiT.
Jalhts vuelege dåårrehtimmie jïh studijepoengedorjemasse viertiestamme jeatjah faagigujmie, dle UiT tjåadtjohte jïh nænnoestahta dejtie saemiengïelen studijeotnjegidie.
Statistikken påviser også at det er klar sammenheng mellom antall samiske kurs en institusjon tilbyr og den samlede studiepoengproduksjonen i samisk.
Statistihke aaj aktem tjielke ektiedimmiem vuesehte gaskem låhkoem saemien kuvsjijste mejtie akte institusjovne faalehte, jïh dam tjåenghkies studijepoenge-dorjemassem saemien gïelesne.
Derfor bør sentrale myndigheter og Sametinget vurdere incitamenter slik at institusjonene motiveres til å tilby flere samiskspråklige kurs.
Dan åvteste staaten åejvieladtjh jïh Saemiedigkie byöroe skraejrieh vuarjasjidh, guktie institusjovnh skreejresuvvieh jienebh saemiengïelen kuvsjh faalehtidh.
NOKUT stiller kvantitative og kvalitative krav til institusjoner som skal tilby høgere utdanning, også for samisk.
NOKUT krievenassh kvantiteeten jïh kvaliteeten bïjre beaja dejtie institusjovnide mah edtjieh jollebe ööhpehtimmiem faalehtidh, aaj saemien gïelese.
De kvalitative kravene må være de samme for samisk som for andre fag.
Dah kvaliteetekrievenassh tjuerieh seamma årrodh saemien gïelide, goh jeatjah faagide.
Samisk utdanning skal holde høg kvalitet.
Saemien ööhpehtimmie edtja jolle kvaliteetem utnedh.
Derimot bidrar de kvantitative kravene til at enkelte institusjoner ikke oppretter kurs fordi de ikke oppfyller de formelle kvantitetskravene.
Men dej kvantitatijve krievenassi gaavhtan dle såemies institusjovnh eah buektehth kuvsjh tseegkedh juktie dah eah dejtie byjjes kvantiteetekrievenasside steerh.
Flere av de kvantitative kravene vil i overskuelig framtid være umulig å oppfylle for samiske kurs.
Jienebh dejstie kvantitatijve krievenassijste eah gåaredh steeredh dejtie saemien kuvsjide.
Her bør Sametinget gå i dialog med NOKUT og Kunnskapsdepartementet for å finne hensiktsmessige løsninger på situasjonen.
Daesnie Saemiedigkie byöroe NOKUTine jïh Maahtoedepartemeentine rååresjidh juktie maereles vuekieh gaavnedh daan aamhtesen bïjre.
Mediesituasjonen for samisk opplæring og utdanning er ofte preget av negative enkelthenvendelser og spådommer om at samiske språk er i ferd med å dø ut.
Meedija daamtaj saemien lïerehtimmiem jïh ööhpehtimmiem ållermaahta gosse nåake heannadimmiej bïjre jïh gosse mievreste saemien gïele lea nåhkedeminie daelie.
For å sikre gode elevtall for samisk og en god studiepoengproduksjon i språket er det viktig å presentere samiske språk som nyttige og viktige.
Juktie hijven learoehkelåhkoem jïh hijven studijepoengedorjemassem gorredidh gïelesne dle vihkeles saemien gïelh åehpiedehtedh goh nuhteligs jïh vihkeles.
Da Universitetet i Nordland fikk 21 studenter på første år av bachelorutdanninga i lulesamisk, var dette langt bedre enn forventet.
Gosse Nordlaanten Universiteete 21 studenth åadtjoeji dam voestes jaepiem bachelorööhpehtimmeste tjirrehti, dellie dïhte lij buerebe goh lin veanhtadamme.
Universitetet i Nordland valgte å promotere lulesamisk som et språk i framgang og et verktøy for interessante jobbmuligheter.
Dellie Nordlaanten Universiteete veelji julevsaemien gïelem åvtese buektedh goh akte gïele mij lij læsseneminie, jïh akte dïrrege murreds barkoenuepiejgujmie.
Dette hadde uten tvil en positiv effekt.
Ij lea naan juerie daate lij joekoen hijven.
Med få lærekrefter i samisk ved de norske institusjonene er det hensiktsmessig å samarbeide over riksgrensa om samiske studietilbud.
Vaenie lohkehtæjjajgujmie saemien gïelesne nöörjen institusjovnine, dle maereles rïjhkeraasten rastah laavenjostedh saemien studijefaalenassi bïjre.
Imidlertid møter man her på problemer ved at høgskoleloven i Sverige ikke tillater felles kurs der eksamen avlegges ved ulike institusjoner.
Men daesnie akte dåeriesmoere sjædta dan åvteste jolleskuvlelaake Sveerjesne ij tjåenghkies kuvsjh luhpehth gusnie eksamene dorjesåvva joekehts institusjovnine.
Sametinget bør spille inn til Kunnskapsdepartementet at det utarbeides ordninger som gjør at man kan tilby samiske kurs i samarbeid med svenske og finske institusjoner og fortsatt avlegge eksamen ved eget lærested.
Saemiedigkie byöroe Maahtoedepartemeentese raeriestidh öörnegh evtiedidh, guktie gåarede saemien kuvsjh faalehtidh sveerjen jïh såevmien institusjovnigujmie ektine, jïh læjhkan eksamenem illedh jïjtse learoesijjesne.
Mangel på lærekrefter i samisk medfører at lærestedene ikke alltid kan tilby de samme kursene hvert studieår.
Dan åvteste lohkehtæjjah saemien gïelesne fååtesieh dle learoesijjieh eah iktesth maehtieh dejtie seamma kuvsjide faalehtidh fierhten studijejaepien.
Da er det viktig med forutsigbare ordninger som gjør at studentene kan planlegge utdanninga ved at det gis lett tilgjengelig informasjon om når de ulike samiskspråklige studietilbudene starter opp.
Dellie vihkeles åehpies öörnegigujmie guktie guhkiebasse sjædta, ihke studenth maehtieh sijjen ööhpehtimmien soejkesjidh viehkine dejstie bievnesijste mah soptsestieh gåessie dah ovmessie saemiengïelen studijefaalenassh aelkieh.
Lærestedene bør legge slike planer for flere studieår fram i tid.
Learoesijjieh byöroeh daagkerh soejkesjh biejedh gellide jaepide åvtese.
Felles samiske kurs for lærerstudenter og andre studenter er ikke tillatt i dag.
Tjåenghkies saemien kuvsjh lohkehtæjjastudentide jïh jeatjah studentide eah leah luhpie daan biejjien.
Det bør sikres muligheter for at lærerstudenter kan følge kurs som egentlig er tilegnet andre studenter, da det ofte ikke er kapasitet til å holde to parallelle kurstilbud i samisk.
Byöroe nuepieh gorredidh ihke lohkehtæjjastudenth maehtieh kuvsjh dåeriedidh mah raaktan leah jeatjah studentide sjiehtedamme, juktie daamtaj ij gåaredh guektiengierth kuvsjefaalenassh vedtedh saemien gïelesne barkoefaamoen gaavhtan.
For å sikre ei ytterligere økning i studiepoengproduksjonen vil det spesielt for sørsamisk og lulesamisk være et stor ubenyttet potensial i begynnerkurs som kan kvalifisere til opptak på bachelorutdanning i samisk.
Juktie aktem stuerebe lissiehtimmiem studijepoengedorjemassesne gorredidh, sæjhta joekoen åarjelsaemien jïh julevsaemien gïelen gaavhtan, annje nuepie årrodh jienebh aalkoekuvsjh aelkedh mah maehtieh maahtoem vedtedh juktie bæjjese vaaltasovvedh bachelorööhpehtæmman saemien gïelesne.
Studiepoengproduksjon i samisk vil fortsatt være viktig for å dekke samfunnsbehov og styrke statusen for samiske språk.
Studijepoengedorjemasse saemien gïelesne sæjhta annje vihkeles årrodh juktie siebriedahken daerpiesvoetide hoksedh, jïh statusem nænnoestehtedh saemien gïelide.
Derfor bør det om noen år på nytt ses på utviklinga i studiepoengproduksjonen i samisk.
Dan åvteste byöroe vihth naan jaepine vuartasjidh guktie studijepoengedorjemasse saemien gïelesne lea evtiesovveme.
56 millioner til samiske tiltak siden mai / Taler og artikler / Sametingsrådet / Organisasjonsstruktur / Om Sametinget / Forsiden - Sametinget
56 millijovnh saemien råajvarimmide suehpeden raejeste / Håalemh jïh tjaalegh / Saemiedigkieraerie / Åårganisasjovnestruktuvre / Saemiedigkien bïjre / Saemiedigkie - Sametinget
56 millioner til samiske tiltak siden mai
56 millijovnh saemien råajvarimmide suehpeden raejeste
Sametingsrådet har til sammen bevilget 55 992 900,- i tilskudd innenfor helse, næring, språk, kulturminnevern, kultur og kunnskap i perioden 13.05 til 19.09 i år.
Saemiedigkieraerie lea tjåanghkan 55 992 900,- kråvnah dåarjojne dåårjeme healsoen, jielemen, gïelen, kultuvremojhtesevaarjelimmien, kultuvren jïh daajroen sisnjeli boelhken 13.05 – 19.09 daan jaepien.
Omtrentlig 25 000 000,- er tildelt feltet kunnskap, herunder tilskudd til samiske barnehager, samisk språkopplæring og utvikling av nye læremidler.
Ovrehte 25 000 000,- kråvnah leah daajroesuarkan vadteme, daan nuelesne dåarjoe saemien maanagïertide, saemien gïelelïerehtæmman jïh evtiedæmman orre learoevierhtijste.
- Det har kommet inn et stort antall tilskuddsskøknader i perioden og alt i alt har hele 261 søknader blitt innvilget.
- Gellie dåarjoeohtsemh leah båateme daan boelhken, jïh abpe 261 ohtsemh leah dåarjoem åådtjeme.
Vi har blant annet bevilget 7 997 500,- til næringsutvikling.
Gaskem jeatjah libie 7 997 500,- kråvnah jielemeevtiedæmman dåårjeme.
Dette er midler som kommer det samiske samfunnet direkte til gode, uttaler rådsmedlem Ann-Mari Thomassen.
Daate lea vierhtieh mah ryöktesth aevhkine sjidtieh dan saemien siebriedahkese, raerielïhtsege Ann-Mari Thomassen jeahta.
Sametingsrådet har blant annet deltatt med betydelig finansiering for å utvikle snuhavnprosjektet for cruiseskip lokalisert til Hamnbukt i Porsanger kommune.
Saemiedigkieraerie lea gaskem gaskem jeatjah jïjnjh beetnehvierhtieh dåårjeme juktie prosjektem jarkemesïelkedahkine evtiedidh cruise-skïhpide mij edtja Hamnbuktesne årrodh Porsangeren tjïeltesne.
Snuhavna blir første og siste destinasjon for turister på Nord-Norge cruise.
Jarkemesïelkedahke dïhte voestes jïh minngemes sijjie sjædta dejtie turistide mah leah cruisesne Noerhte-Nöörjesne.
- Dette prosjektet har et avgjort potensial for nyskaping, vekst og fornying av reiselivet i Finnmark og Samisk reiseliv.
- Daate prosjekte hævvi nuepieh åtna fealadassem Finnmaarhkesne jïh Saemien fealadassesne orresistie sjugniedidh, sjïdtedehtedh jïh orrestidh.
Derfor har vi sett det som viktig å prioritere støtte til realisering av dette nyskapende reiselivsprosjektet, uttaler rådsmedlem Thomassen.
Dan åvteste libie vuajneme vihkeles dåarjoem prioriteradidh juktie daam orresjugneden fealadasseprosjektem saetniedehtedh, raerielïhtsege Thomassen jeahta.
Også Djupvik Camp og Maskin AS, Naked North Events AS, Arctic cruise in Norway AS, Kjetil Larsen og Løkvollstranda Camping AS har mottatt midler for investeringer som skal styrke nordnorsk og samisk reiseliv.
Aaj Djupvik Camp jïh Maskin AS, Naked North Events AS, Arctic cruise in Norway AS, Kjetil Larsen jïh Løkvollstranda Camping AS leah vierhtieh dååsteme skåårvemi åvteste mah edtjieh noerhtenöörjen jïh saemien fealadassem nænnoestehtedh.
Sametingsrådet ønsker å styrke åpenheten rundt Sametingets tilskuddsforvaltning, og vil derfor offentliggjøre bruk av tilskuddsmidler ved hver beretning fra sametingsrådet til Sametingets plenum.
Saemiedigkieraerie sæjhta eerlegevoetem nænnoestehtedh Saemiedigkien dåarjoereeremen bïjre, jïh sæjhta dan åvteste åtnoem dåarjoevierhtijste bæjhkoehtidh fïerhtene reektemisnie saemiedigkieraereste Saemiedigkien stoerretjåanghkose.
Kontakt: Sametingsråd Ann-Mari Thomassen, tlf, +47 900 57 123
Saemiedigkieraerie Ann-Mari Thomassen, tell, +47 900 57 123
Les mer:
Lohkh vielie:
Læremidler: Prioriterer samisk som andrespråk
Learoevierhtieh: Saemien mubpiengïeline prioriterede
Språk: Med samisk språk i lomma
Gïele: Saemien gïele låammesne
5 Samisk lærertetthet
5 Saemien lohkehtæjjaveahka
Kevin Johansen, cand.polit. UiT / Universidad de Granada.
Kevin Johansen, Cand. polit. UiT / Universidad de Granada.
Seniorrådgiver hos Fylkesmannen i Nordland
Seniorraeriestæjja Nordlaanten fylhkenålma
Sammendrag: Det har i liten grad eksistert kvantitativ kunnskap om samisk lærertetthet i Norge.
Iktedimmie: Vaenie kvantitatijve daajroe saemien lohkehtæjjaveahkan bïjre gååvnesamme Nöörjesne.
Fra mange hold har det vært hevdet at det er en sterk mangel på samisklærere, og andre har hevdet at samisklærere ikke alltid er formelt kvalifisert til å undervise.
Gellede lehkeste lea jeahtasovveme gellie saemien lohkehtæjjah fååtesieh, jïh mubpieh leah jeahteme saemienlohkehtæjjah eah iktesth dam byjjes ööhpehtimmiemaahtoem utnieh.
I artikkelen kartlegges antall samisklærere i Norge i alle samiske språk det undervises i, både for grunnskolen og videregående opplæring.
Tjaalegisnie goerehtalla låhkoem saemienlohkehtæjjijste Nöörjesne gaajhkine gïeline mejnie ööhpehtimmie vadtasåvva, dovne maadthskuvlesne jïh jåarhkeskuvlesne.
Artikkelen har også registrert formalkompetansen til samtlige samisklærere, både deres pedagogiske kompetanse og formalkompetansen i samisk språk.
Tjaalege aaj formalmaahtoem gaajhkide saemienlohkehtæjjide vïhtesjadteme, dovne dej pedagogeles maahtoe jïh formalmaahtoe saemien gïelesne.
Undersøkelsen viser at flere samisklærere mangler pedagogisk kompetanse sammenliknet med gjennomsnittet for lærere for øvrig i Norge.
Goerehtimmie vuesehte jienebh dejstie saemienlohkehtæjjijste pedagogeles maahtoem fååtesieh viertiestamme mubpiej lohkehtæjjaj gaskemedtine Nöörjesne.
Samtidig ser vi at formalkompetansen i samisk språk er svært høg.
Seamma tïjjen vuejnebe formalmaahtoe saemien gïelesne lea joekoen jolle.
Det er mange elever for hver lulesamiske lærer, elevtettheten her er den samme som for Nordland for øvrig og faktisk høgere en elevtettheten i Bodø.
Jïjnjh learohkh fïerhten julevsaemien lohkehtæjjese, learohkeveahka daesnie lea seamma goh jeatjah lehkesne Nordlaantese jïh raaktan jollebe goh learohkeveahka Bådåddjosne.
Dette viser at det er en klar mangel på lærere med lulesamisk språkkompetanse.
Daate vuesehte joekoen jïjnjh lohkehtæjjah julevsaemien gïelemaahtojne fååtesieh.
For nordsamisk og sørsamisk er elevtettheten vesentlig lavere, slik at lærermangelen ikke er like prekær her på kort sikt.
Noerhtesaemien jïh åarjelsaemien gïelese learohkeveahka lea sagke vueliehkåbpoe, guktie lohkehtæjjavaanoe ij leah seamma nåake daesnie dan lïhke båetijen aejkien.
Imidlertid viser aldersgjennomsnittet at det er en betydelig mengde samisklærere som går av de neste ti årene, og søkingen til samisk lærerutdanning har vært svært lav.
Men læjhkan aalteren gaskemedtie vuesehte jïjnjh saemienlohkehtæjjah sijhtieh barkosne orrijidh dej minngebi luhkie jaepiej, jïh joekoen vaenie ohtsijh orreme saemien lohkehtæjjaööhpehtæmman.
Derfor risikerer vi å ha langt færre samisklærere om ti og tjue år enn i dag, om ikke rekrutteringen til samiske lærerutdanninger økes betraktelig.
Dan åvteste libie vaahresne sagke vaenebh saemienlohkehtæjjah utnedh luhkie jïh göökteluhkie jaepiej minngelen goh daan biejjien, jis dåårrehtimmie saemien lohkehtæjjaööhpehtimmide ij tjarke læssenh.
5.1 Innledning
5.1 Aalkoe
Samiskopplæring i skole og barnehage er blant de aller viktigste tiltakene for at det skal bli flere samisktalende personer i Norge i framtida.
Saemienlïerehtimmie skuvlesne jïh maanagïertesne lea dej ellen vihkielommes råajvarimmiej gaskem, ihke edtja jienebh saamastallije almetjh Nöörjesne sjïdtedh båetijen aejkien.
For at denne målsettingen skal oppfylles, er det imidlertid helt avgjørende at det finnes tilstrekkelige lærerkrefter i samisk, slik at skoleeierne kan gi et samisk språktilbud til alle som har rett til det.
Jis edtja daam ulmiem jaksedh dle ojhte eevre vihkeles nuekies lohkehtæjjah saemiengïelesne gååvnesieh, ihke skuvleaajhterh maehtieh saemien gïelefaalenassem vedtedh gaajhkesidie mah reaktam dïsse utnieh.
Lærerne bør ha både pedagogisk og samiskspråklig kompetanse på et nivå som man forventer i øvrige språkfag.
Lohkehtæjjah byöroeh dovne pedagogeles jïh saemiengïeleldh maahtoem utnedh aktene njieptjesne goh jeatjah gïelefaagine veanhtede.
Det har i liten grad vært gjennomført omfattende kartlegginger av antall samisktalende lærere i Norge.
Vaenie goerehtallemh dorjesovveme låhkoste saamastallije lohkehtæjjijste Nöörjesne.
Dette til tross for at kunnskap om antall lærere, deres kompetanse og prognoser over behovet for samisktalende lærere i årene som kommer, er av helt essensiell betydning for å kunne avgjøre hvilke tiltak som må settes i verk for at samiske elever får sine rettigheter og behov oppfylt når det gjelder samisk språkopplæring.
Jalhts daajroe låhkoen bïjre lohkehtæjjijste, dej maahtoe jïh aarvehtsh daerpiesvoeten bïjre saamastallije lohkehtæjjijste jaepiej åvtese leah eevre vihkeles jis edtja maehtedh sjæjsjalidh mah råajvarimmieh mah tjuerieh aelkedh ihke saemien learohkh sijjen reaktah jïh daerpiesvoeth åadtjoeh saemien gïelelïerehtimmien bïjre.
I denne artikkelen er samtlige samisklærere i skolen i Norge med.
Daennie tjaalegisnie gaajhkh saemienlohkehtæjjah skuvlesne Nöörjesne meatan.
Vi har sett på hvilken kompetanse de har pedagogisk og språklig.
Mijjieh libie gïehtjedamme maam maahtojde dah utnieh, pedagogeles jïh gïeleldh.
Med andre ord gir denne artikkelen oversikt over alle samisklærere i Norge i alle de tre språkene.
Jeatjah baakoejgujmie daate tjaalege bijjieguvviem vadta gaajhkijste saemienlohkehtæjjijste Nöörjesne, gaajhkine golme gïeline.
For lulesamisk og sørsamisk har vi i tillegg til de lærerne som underviser i samisk, også egne tall for alle samisktalende med pedagogisk utdanning som ikke arbeider som samisklærere, for å beregne omfanget av frafall fra læreryrket.
Julevsaemien jïh åarjelsaemien gïelese libie lissine dejtie lohkehtæjjide mah saemiengïelesne ööhpehtieh, aaj jïjtsh taalh gaajhkide saamastallije lohkehtæjjide pedagogeles ööhpehtimmine mah eah saemienlohkehtæjjine barkh, juktie ryöknedidh man gellie lohkehtæjjah mah lohkehtæjjabarkoem laehpieh.
Sist i artikkelen har vi tatt med en utarbeidet prognose for hvor mange samisklærere det er behov for å utdanne i årene som kommer, samt tilrådinger om tiltak som er nødvendige for å sikre rekruttering av samiske lærekrefter.
Tjaalegen minngiegietjesne akte aarvehtse mij vuesehte man gellie saemienlohkehtæjjah mah tjuerieh ööhpehtimmiem vaeltedh jaepiej åvtese, jïh aaj raeriestimmieh dej råajvarimmiej bïjre mah leah daerpies, juktie dåårrehtimmiem saemien lohkehtæjjijste gorredidh.
5.1.1 Avgrensing
5.1.1 Gaertjiedimmie
Artikkelen legger vekt på lærere i samisk, det vil si dem som underviser i samisk etter læreplanene i første- eller andrespråk i grunnopplæringa.
Tjaalege fokusem åtna lohkehtæjjide saemien gïelesne, dah mah saemiengïelesne learoesoejkesji mietie ööhpehtieh voestes- jallh mubpiengïelesne maadthlïerehtimmesne.
I denne sammenhengen ser vi altså ikke på barnehagelærere og lektorer, amanuenser og professorer på høgskole og universitet.
Daan sjïekenisnie ij fokusem utnieh maanagïertelohkehtæjjide jïh lektovridie, amanuenseridie jïh professovride jïlleskuvlesne jïh universiteetine.
Årsaken til denne avgrensinga er at det er i grunnopplæringa at rettighetene til samisk opplæring er hjemlet på en måte som gjør at lokale myndigheter er helt avhengige av å ha et tilstrekkelig antall samisklærere for å oppfylle sine rettslige forpliktelser.
Daan gaertjiedimmien fåantoe lea dan åvteste maadthlïerehtimmesne doh reaktah saemien lïerehtæmman aktem reaktavåaromem utnieh, guktie voenges åejvieladtjh leah eevre jearohke nuekies saemienlohkehtæjjah utnedh juktie sijjen rïekteles åeliedimmieh illedh.
5.2 Lærerutdanning i et historisk perspektiv
5.2 Lohkehtæjjaööhpehtimmie aktene histovrijes perspektijvesne
De som i dag er samisklærere, har fulgt en rekke ulike utdanningsløp for å komme dit.
Dah mah daan biejjien leah saemienlohkehtæjjah leah gellie ovmessie ööhpehtimmielaajroeh dåeriedamme juktie dohkoe båetedh.
Opprinnelig ble lærer-begrepet kun brukt om personer som underviste på grunnskolenivå (og forløpere som folkeskolen osv.), mens de som underviste på gymnaser og videregående skoler, ble titulert lektorer eller overlærere.
Aalkoelisnie lohkehtæjjadïejvese ajve åtnasovvi almetji bïjre mah maadthskuvlen daltesisnie ööhpehtin (jïh dah mah lin almetjeskuvlen åvtelen jnv) mearan dah mah gymnasine jïh jåarhkeskuvline ööhpehtin nommh åadtjoejin goh lektovrh jallh bijjielohkehtæjjah.
Adjunkter ble her en mellomting (Wikipedia.org).
Adjunkte akte gaskedïejvese sjïdti (Wikipedia.org).
De første kursene for lærerutdanning ble gjennomført allerede på slutten av 1700-tallet.
Doh voestes kuvsjh lohkehtæjjaööhpehtæmman tjïrrehtamme sjïdtin joe 1700-låhkoen minngiegietjesne.
Slike kurs økte i omfang etter at lov om allmueskolen ble vedtatt i 1860. I 1826 ble den første offentlige lærerutdanninga, seminar, opprettet i Trondenes.
Dagkerh kuvsjh tjarke læssanin mænngan laake åålmehskuvlen bïjre nænnoestamme sjïdti 1860. Jaepien 1826 dïhte voestes byögkeles lohkehtæjjaööhpehtimmie, seminaare, tseegkesovvi Trondenesne.
Seminarene var toårige.
Daah seminaarh göökte jaepieh ryöhkin.
Den første loven om lærerutdanning kom i 1890. I 1902 ble utdanninga treårig, i 1938 fireårig.
Dïhte voestes laake lohkehtæjjaööhpehtimmien bïjre bööti 1890. 1902 ööhpehtimmie golme jaepieh sjïdti, jïh 1938 njieljie jaepieh.
Så gikk det tilbake til treårig lærerutdanning i 1973 (allmennlærerutdanninga), og fra 1992 ble den igjen fireårig (Store Norske leksikon).
Mænngan vihth bååstede golmenjaepien lohkehtæjjaööhpehtæmman jaepien 1973 (sïejhmelohkehtæjjaööhpehtimmie), jïh 1992 raejeste ööhpehtimmie vihth njieljie jaepieh sjïdti (Store Norske leksikon).
Samisklærere i dag har altså hatt ulike utdanningsløp.
Saemienlohkehtæjjah daan biejjien amma ovmessie ööhpehtimmielaajroeh åtneme.
Det er grunn til å anta at de eldste samisklærerne er allmennlærere etter utdanninga som ble etablert i 1973. Seinere har vi fått grunnskolelærere fordelt på grunnskoleløpene 1.–7. klasse og 5.–10. klasse, lektorutdanning, praktisk-pedagogisk utdanning (PPU) og faglærere, som er ei ettårig pedagogisk utdanning for undervisning i enkeltfag i grunnskolen og videregående opplæring.
Maahta gujht  aerviedidh  doh  båarasommes  saemienlohkehtæjjah  leah  sïejhmelohkehtæjjah  dan ööhpehtimmien  mietie  mij  tseegkesovvi  1973. Mænngan libie maadthskuvlelohkehtæjjah åådtjeme joekedamme MLØ:se (daaroen GLU) 1. -7. klaasse jïh 5. – 10. klaasse, lektovreööhpehtimmie, praktihkeles pedagogeles ööhpehtimmie (daaroen PPU) jïh faagelohkehtæjjah, mij akte pedagogeles ööhpehtimmie juktie aktegsfaagine ööhpehtidh maadthskuvlesne jïh jåarhkelïerehtimmesne.
Fra 2017 omlegges grunnskolelærerutdanningene til et femårig masterløp.
Jaepien 2017 raejeste maadthskuvlelohketæjjaj ööhpehtimmie jorkese akten vïjhtenjaepien maasterelaajrose.
Forsøksordninger har allerede vært etablert ved enkelte læresteder.
Pryövenasseöörnegh joe orreme såemies learoesijjine.
Det vil bli strengere kvalitetskrav og krav om høgere kompetanse ved lærerutdanningsinstitusjonene.
Sæjhta striengkiesåbpoe kvaliteetekrïevenassh jïh krïevenassh jollebe maahtoen bïjre sjïdtedh lohkehtæjjaööhpehtimmieinstitusjovnine.
Flere av institusjonene oppfyller i dag ikke NOKUTs krav som vil gjelde fra 2017 for lærerutdanninger (Valle og Nilsen 2016). I 1999 ledet professor Jens-Ivar Nergård et utvalg som utarbeidet en NOU om samisk lærerutdanning, Samisk lærerutdanning – mellom ulike kunnskapstradisjoner.
Jienebh dejstie instistusjovnijste eah NOKUT:n krïevenassem illh mah sijhtieh faamosne årrodh lohkehtæjjaööhpehtimmide 2017 raejeste (Valle jïh Nilsen 2016) Jaepien 1999 professovre Jens-Ivar Nergård aktem moenehtsem stuvri mij NOU:m saemien lohkehtæjjaööhpehtimmien bïjre darjoeji.
Her ble det foreslått å utarbeide en egen rammeplan for samisk lærerutdanning.
Daesnie raeriestin aktem jïjtse mieriesoejkesjem saemien lohkehtæjjaööhpehtæmman darjodh.
5.3 Pedagogisk kompetanse
5.3 Pedagogeles maahtoe
I denne artikkelen skiller vi ikke mellom disse ulike utdanningene, men samler alle under betegnelsen pedagogisk utdanning.
Daennie tjaalegisnie ibie doh ovmessie ööhpehtimmieh joekehth, men gaajhkide tjöönghkebe dan dïejvesen nualan pedagogeles ööhpehtimmie.
I alle de gjeldende lærerutdanningene har Sametinget oppnevnt samiske fagpersoner som medlemmer av rammeplanutvalgene som har utarbeidet rammeplanene.
Gaajhkine daaletje lohkehtæjjaööhpehtimmine, Saemiedigkie lea saemien faagealmetjh nammoehtamme goh lïhtsegh mieriesoejkesjemoenehtsijstie, mah mieriesoejkesjidie dorjeme.
Det er nylig også utarbeidet en egen rammeplan for ei femårig samisk lærerutdanning på masternivå.
Aadtjen aaj akte jïjtse mieriesoejkesje lea dorjesovveme akten vïjhtenjaepien saemien lohkehtæjjaööhpehtæmman maasterenjieptjesne.
5.4 Kompetanse i samisk
5.4 Maahtoe saemien gïelesne
Det andre hovedpunktet i denne artikkelen er å kartlegge omfanget av formell samisk språkkompetanse blant samisklærere.
Dïhte mubpie åejviemearhketje daennie tjaalegisnie lea goerehtalledh man gellie mah byjjes saemien gïelemaahtoem utnieh saemienlohkehtæjjijste.
I dag er kravene for å undervise i samisk at man har minimum 30 studiepoeng (tilsvarer halvårsstudium) i samisk for å undervise på barneskolen og 60 studiepoeng (årsstudium) for å undervise på ungdomsskolen og i videregående opplæring.
Daan biejjien krïevenasse jeahta jis edtja saemiengïelesne ööhpehtidh dle tjuara unnemes 30 studijepoengh utnedh saemiengïelesne (seamma goh bieliejaepienstudijume) juktie maanaskuvlesne ööhpehtidh, jïh 60 studijepoengh (jaepiestudijume) juktie noereskuvlesne jïh jåarhkelïerehtimmesne ööhpehtidh.
I utgangspunktet er det altså ikke nok å ha realkompetanse i samisk, sjøl om samisk skulle være morsmålet til læreren, på samme måte som man ikke kan være norsklærer kun ved å kunne snakke norsk.
Amma ij leah nuekies realmaahtoem saemiengïelesne utnedh, jalhts saemien lea lohkehtæjjan ietniengïele, seammalaakan goh naaken ij maehtieh nöörjenlohkehtæjjine årrodh jis ajve nöörjen soptseste.
Nå legges formalkravene om slik at kompetansekravene ikke bare gjelder nytilsatte lærere, men alle som skal gi opplæring i de såkalte undervisningsfagene som samisk, norsk, matte og engelsk, jf. opplæringslova § 10-2 og forskrift til opplæringsloven kapittel 14. Tidligere var det tilstrekkelig å være allmennlærer for å undervise i alle fag i grunnskolen, slik at man paradoksalt nok formelt sett kunne være samisklærer uten å snakke et ord samisk.
Daelie edtja dejtie byjjes krïevenasside jeatjahtehtedh guktie maahtoekrïevenassh eah leah ajve faamosne dejtie aadtjen seehteme lohkehtæjjide, men faamosne gaajhkesidie mah edtjieh lïerehtimmiem vedtedh dejnie ööhpehtimmiefaagine goh saemien, nöörjen, maadte jïh eengelske, v. ööhpehtimmielaakine § 10-2 jïh mieriedimmine ööhpehtimmielaakese kapihtele 14. Aarebi lij nuekies sïejhmelohkehtæjjine årrodh juktie gaajhkine faagine ööhpehtidh maadthskuvlesne, guktie meehti ojhte saemienlohkehtæjjine årrodh bielelen aktem baakoem saemiengïelesne jiehtedh.
Fram til 2025 kan det gis dispensasjoner slik at de som ble tilsatt i skolen før den nye loven trådte i kraft, har ei viss tid på seg for å tilegne seg den formalkompetansen det er behov for i undervisningsfag som samisk.
Jaepien 2025 raajan maahta dispensasjovnh vedtedh, guktie dah mah seehtemem skuvlesne åadtjoeji åvtelen dïhte orre laake faamoem åadtjoeji, såemies astoem utnieh dom byjjes maahtoem vejtiestidh mij lea daerpies juktie maehtedh aktene faagesne ööhpehtidh goh saemien.
Dette siste er riktignok ikke nedfelt i opplæringslova, men er hjemla i Lærerløftet, dette er en reform som skal sikre at elevene lærer mer (Regjeringen.no).
Daate minngemes ij leah gujht ööhpehtimmielaakesne vihtiestamme, men reaktavåaromem åtna Lohkehtæjjalutnjiemisnie, daate akte reforme mij edtja hoksedh learohkh vielie lierieh (Regjeringen.no).
Samiske fjernundervisningslærere har i tillegg kompetansekrav knyttet til fjernundervisningsdidaktikk og bruk av tekniske verktøy i opplæringsøyemed.
Saemien maajhööhpehtimmielohkehtæjjah lissine maahtoekrïevenassh utnieh mah leah ektiedamme maajhööhpehtimmiedidaktihkese jïh åtnoe teknihkeles dïrregijstie lïerehtimmesne.
Disse kompetansekravene er nedfelt i Rammeverk for samisk fjernundervisning, og alle fjernundervisningslærere må ha tilegnet seg denne kompetansen innen (Utdanningsdirektoratet.no).
Daah maahtoekrïevenassh leah vihtiestamme Mierievierhkine saemien maajhööhpehtæmman, jïh gaajhkh maajhööhpehtimmielohkehtæjjah leah tjoereme daam maahtoem vejtiestamme jaepien 2020 åvtelen (Utdanningsdirektoratet.no)
5.5 Ansvar for samisk i lærerutdanningene
5.5 Dïedte saemien åvteste lohkehtæjjaööhpehtimmine
Det er flere institusjoner som har en rolle for å sikre at det utdannes samiskspråklige lærere.
Jienebh institusjovnh råålline utnieh gorredidh saemiengïeleldh lohkehtæjjah ööhpehtimmiem vaeltieh.
Samisk høgskole er svært sentral med sin samiske lærerutdanning.
Saemien jïlleskuvle lea badth jarngesne sov saemien lohkehtæjjaööhpehtimmine.
Uten deres studietilbud ville det vært vanskelig for skoleeierne å kunne tilby ei ansvarlig og kvalitativt god samiskopplæring til elever som har rett til det.
Dej studijefaalenassh bielelen lij sïjhteme joekoen geerve årrodh skuvleaajhteridie aktem eensi jïh kvalitatijve hijven saemienlïerehtimmiem faalehtidh dejtie learoehkidie mah reaktam dïsse utnieh.
UiT Norges arktiske universitet har etter hvert også blitt en viktig aktør for å utdanne lærere med samisk språkkompetanse.
UiT Nöörjen noerhtelisnie universiteete (Norges arktiske universitet) lea ånnetji ånnetji aaj akte vihkeles aktööre sjïdteme juktie lohkehtæjjah saemien gïelemaahtojne ööhpehtidh.
Nord universitet, som ble til gjennom en fusjon mellom Universitetet i Nordland, Høgskolen i Nesna og Høgskolen i Nord-Trøndelag, har nå ansvar for både lulesamisk og sørsamisk i lærerutdanningene (de tidligere institusjonene Universitetet i Nordland og Høgskolen i Nord-Trøndelag hadde nasjonalt ansvar for henholdsvis lulesamisk og sørsamisk i lærerutdanningene).
Nord universiteete mij sjugniesovvi aktene fusjovnesne Nordlaanten universiteeten, Nesnan Jïlleskuvlen jïh Noerhte-Trööndelagen jïlleskuvlen gaskem, daelie dïedtem åtna dovne julev- jïh åarjelsaemien åvteste lohkehtæjjaööhpehtimmine (doh aarebi institusjovnh Nordlaanten universiteete jïh Noerhte-Trööndelagen jïlleskuvle aktem nasjonaale dïedtem utnin fïereguhten julevsaemien jïh åarjelsaemien gïelen åvteste lohkehtæjjaööhpehtimmine).
Hvis vi kort ser på historikken for for eksempel lulesamisk, ble de første språkkursene tilbudt ved daværende Bodø Lærerhøgskole på åttitallet, mens det første 30 studiepoengs-kurset ble startet opp høsten 1989.
Jis mijjieh varke historihkem vuesiehtimmien gaavhtan julevsaemien gïelese vuartasjibie, dellie don baelien Bodø Lærerhøgskole dejtie voestes gïelekuvsjide faalehti 1980-låhkoen, mearan dïhte voestes 30-studijepoengekuvsje eelki tjaktjen 1989.
5.5.1 Dagens samiske lærerutdanningstilbud
5.5.1 Daan beajjetje saemien lohkehtæjjaööhpehtimmiefaalenasse
Samisk høgskole tilbyr allmennlærerutdanninger og praktisk-pedagogisk utdanning (PPU).
Saemien jïlleskuvle sïejhmelohkehtæjjaööhpehtimmieh jïh praktihkeles pedagogeles ööhpehtimmiem (PPU) faalehte.
UiT Norges arktiske universitet tilbyr nordsamisk som fremmedspråk i lærerutdanningen 5.–10. klasse og lektorutdanning for dem med samisk som morsmål.
UiT Nöörjen noerhtelisnie universiteete noerhtesaemien faalehte goh ammesgïele lohkehtæjjaööhpehtimmesne 5.- 10. klaasse, jïh lektovreööhpehtimmiem dejtie mej saemien ietniengïeline.
Nord universitet tilbyr grunnskolelærerutdanninger for 1.–7. klasse og 5.–10. klasse og PPU som kan kombineres med kompetansegivende kurs i lulesamisk eller sørsamisk.
Nord universiteete maadthskuvlelohkehtæjjaööhpehtimmieh faalehte 1. – 7. klaassese jïh 5. – 10. klaassese jïh PPU maam maahta maahtoevedtije kuvsjine aktanidh julevsaemien jallh åarjelsaemien gïelesne.
Hvis vi ser på søkertallene til samiske lærerutdanninger, er disse tidvis svært lave.
Jis ohtsijetaalide saemien lohkehtæjjaööhpehtimmide vuartasjibie dah leah muvhten aejkien joekoen vuelege.
Studieåret 2015–2016 hadde UiT Norges arktiske universitet ingen søkere til sin femårige lærerutdanning integrert med master i samisk (Altaposten, 24.2.16), og samisk lærerutdanning ved Samisk høgskole har også slitt med svært lave studenttall i flere år.
Studijejaepien 2015-2016 UiT Nöörjen noerhtelisnie universiteete idtji naan ohtsijh utnieh sov vïjhtenjaepien lohkehtæjjaööhpehtæmman integreradamme maasterinie saemien gïelesne (Altaposten 24.2.16), jïh saemien lohkehtæjjaööhpehtimmie Saemien jïlleskuvlesne aaj joekoen vuelege studentetaaligujmie baaverdamme gellie jaepieh.
Når det gjelder lulesamisk og sørsamisk, er ikke de samiske språkkursene integrert i lærerutdanningene, og derfor kan ikke offentlig statistikk som dbh.no brukes for å hente tallene.
Julevsaemien jïh åarjelsaemien gïelesne doh saemien gïelekuvsjh eah leah integreradamme lohkehtæjjaööhpehtimmine, jïh dan åvteste ij maehtieh byögkeles statistihkem goh dbh.no. nuhtjedh, juktie taalide veedtjedh.
5.5.2 Omfanget av samisk lærerutdanning
5.5.2 Veahka saemien lohkehtæjjaööhpehtimmeste
I nordsamisk vil det være vanskelig å fastslå nøyaktig hvor mange samisktalende som har gjennomført lærerutdanning og fortsatt er i arbeidsdyktig alder.
Noerhtesaemien gïelesne sæjhta geerve årrodh eevre veele vihtiestidh man gellie saamastallijh mah lohkehtæjjaööhpehtimmiem tjïrrehtamme, jïh annje leah barkoeaaltarisnie.
Som nevnt tidligere i artikkelen anslår vi at de aller fleste samisktalende som har lærerutdanning, og som fortsatt står i arbeid, er utdannet etter at treårig allmennlærerutdanning ble innført i 1973. Egne samiske lærerutdanninger ble etablert på et langt seinere tidspunkt, og Samisk høgskole ble som kjent etablert i 1989. En rekke samisktalende personer tok imidlertid lærerutdanning lenge før den tid, og noen kombinerte det med samiske språkkurs ved for eksempel Universitetet i Oslo mens de hadde samiske studietilbud.
Goh  aarebi neebneme  tjaalegisnie  dle  mijjieh  aerviedibie  doh  ellen  jeanatjommes  saamastallije lohkehtæjjah  lohkehtæjjaööhpehtimmine  mah  annje  barkeminie,  leah  ööhpehtimmiem åådtjeme mænngan goh golmenjaepien sïejhmelohkehtæjjaööhpehtimmie sjïehtesjamme sjïdti jaepien 1973. Jïjtsh saemien lohkehtæjjaööhpehtimmieh tseegkesovvin sagke dubpiebasse, jïh Saemien jïlleskuvle tseegkesovvi jaepien 1989. Gellie saamastallije almetjh badth lohkehtæjjaööhpehtimmiem veeltin guhkiem dan åvtelen, jïh naakenh lohkehtæjjaööhpehtimmiem veeltin seamma tïjjen goh saemien gïelekuvsjh veeltin, vuesiehtimmien gaavhtan Oslon Universiteetesne, mearan dïhte universiteete saemien studijefaalenassh faalehti.
I tillegg til dem som de seinere år er utdannet ved Samisk høgskole og UiT Norges arktiske universitet med samisk lærerutdanning, kan kandidater ha gjennomført lærerutdanning ved andre læresteder på samme måte som tidligere beskrevet.
Lissine dejtie mah leah ööhpehtimmiem vaalteme Saemien jïlleskuvlesne jïh UiT Nöörjen noerhtelisnie universiteetesne saemien lohkehtæjjaööhpehtimmine dej minngemes jaepiej, kandidaath lin maahteme lohkehtæjjaööhpehtimmiem tjïrrehtamme jeatjah learoesijjine seammalaakan goh aarebi buerkiestamme.
Her vil det være vanskelig å hente ut tall, eller gjøre beregninger av omfang.
Daesnie sæjhta geerve årrodh taalh veedtjedh, jallh aerviedimmieh veahkan bïjre darjodh.
Derfor vil statistikken for nordsamisk basere seg på hvor mange som i dag arbeider som lærere i grunnopplæringa, samt tall for dem som er utdannet ved Samisk høgskole og UiT Norges arktiske universitet, og ikke hvor mange som opprinnelig ble utdannet totalt ved de vel 20 lærestedene som tilbyr lærerutdanning i Norge.
Dan åvteste statistihke noerhtesaemien gïelese sæjhta våaroeminie utnedh man gellie mah lohkehtæjjine berkieh maadthlïerehtimmesne daan biejjien, jïh taalh dejtie mah leah ööhpehtamme Saemien jïlleskuvlesne jïh UiT Nöörjen noerhtelisnie universiteetene, jïh ij man gellie mah aalkoelisnie ööhpehtimmiem åadtjoejin ållesth dejnie ovrehte 20 learoesijjine mah lohkehtæjjaööhpehtimmiem Nöörjesne faalehtieh.
For lulesamisk og sørsamisk er antallet lærere noe lavere, og artikkelforfatteren kjenner kompetansemiljøene godt.
Julevsaemien jïh åarjelsaemien gïelese lohkehtæjjalåhkoe lea ånnetji vueliehkåbpoe, jïh tjaalegen tjaelije maahtoebyjresidie hijvenlaakan damta.
Her vet vi nøyaktig hvor mange lulesamisktalende og sørsamisktalende som har lærerutdanning, og hvor mange som arbeider som lærere.
Daesnie veele daajroem utnebe man gellie julev- jïh åarjelsaemien saamastallijh mah lohkehtæjjaööhpehtimmiem utnieh, jïh man gellie mah lohkehtæjjine berkieh.
5.4.3 Kjønnsfordeling
5.4.3 Joekedimmie kaarri jïh nyjseni gaskem
Læreryrket er et kvinnedominert yrke.
Lohkehtæjjabarkoe akte barkoe jïjnjh nyjsenigujmie.
Jo lavere klassetrinn, jo færre mannlige lærere både under utdanning og blant dem som jobber som lærere.
Man vuelhkiekåbpoe klaassedaltese man vaeniehkåbpoe kaarrh dovne ööhpehtimmesne jïh dej gaskem mah lohkehtæjjine berkieh.
På landsbasis er 80 prosent av lærerne på klassetrinn 1.–7. kvinner, mens prosentdelen er noe lavere for klassetrinn 5.–10. Kjønnsfordelingen blant samisklærere er enda skeivere.
Abpe laantesne 80 prosenth dejstie lohkehtæjjijste 1. – 7. klaassesne leah nyjsenh, mearan ånnetji vueliehkåbpoe klaassedaltesidie 5. - 10.
Figur 5.1 viser at det er store svingninger i antall kandidater som har fullført samisk lærerutdanning fra år til år.
Figuvre 5.1 stoerre jeerehtsh kandidaatelåhkosne vuesehte mah saemien lohkehtæjjaööhpehtimmiem illeme jaepeste jaapan.
UiT Norges arktiske universitet har enda ikke kandidater med fullført samisk lærerutdanning, da studieprogrammet ikke har vært tilbudt i et tilstrekkelig antall år enda.
UiT Nöörjen noerhtelisnie universiteete ij annje kandidaath utnieh illeme saemien lohkehtæjjaööhpehtimmine dan åvteste studijeprogramme ij leah gååvnesamme nuekies jaepieh annje.
Nord universitet har eksistert i under ett år, og deres tidligere institusjoner, Universitetet i Nordland, Høgskolen i Nesna og Høgskolen i Nord-Trøndelag, har alle hatt lærerutdanninger, men ikke spesifikke samiske lærerutdanninger.
Nord universiteete ij leah aktem jaepiem gååvnesamme annje, jïh dej aarebi institusjovnh, Universiteete Nordlaantesne, Nesnan jïlleskuvle jïh Noerhte-Trööndelagen jïlleskuvle, leah lohkehtæjjaööhpehtimmieh åtneme gaajhkesh dovnesh, men eah sjïere saemien lohkehtæjjaööhpehtimmieh.
Når vi går inn i de ulike språkgruppene, vil antall utdannede lærere i lulesamisk og sørsamisk framkomme.
Gosse mijjieh dejtie ovmessie gïeledåehkide vuartasjibie sïjhtebe vuejnedh man gellie ööhpehtamme lohkehtæjjah mah gååvnesieh julevsaemien jïh åarjelsaemien gïelesne.
5.5.5 Elevtall
5.5.5 Learohketaale
For skoleåret 2015–2016 har 2164 elever i Norge samiskopplæring i grunnskolen.
Skuvlejaepien 2015-2016 learohkh Nöörjesne saemienlïerehtimmiem utnin maadthskuvlesne.
Av disse har 1935 nordsamisk som førstespråk eller andrespråk.
Daejstie 1935 noerhtesaemien utnin voestes- jïh mubpiengïelesne.
For lulesamisk har 113 elever opplæring.
Julevsaemien gïelesne 113 learohkh lïerehtimmiem utnin.
I sørsamisk er elevtallet 116 på førstespråk og andrespråk.
Åarjelsaemien gïelesne learohketaale lea 116 voestesgïelesne jïh mubpiengïelesne.
Til sammen har 86 kommuner samt fire friskoler og tre statlige skoler elever med samiskopplæring i Norge.
Tjåanghkan 86 tjïelth jïh njieljie frijjeskuvlh jïh golme staateles skuvlh saemienlïerehtimmiem utnieh Nöörjesne.
Dette er 21 prosent av Norges kommuner, og antall kommuner med elever med samisk i fagkretsen har økt kontinuerlig i Norge.
Daate lea 21 prosenth Nöörjen tjïeltijste jïh låhkoe skuvlijste learohkigujmie saemien gïeline faagegievelsne lea læssanamme iktemearan Nöörjesne.
5.5.6 Lærerkrefter
5.5.6 Lohkehtæjjafaamoeh
I dette avsnittet ser vi på antall lærere som underviser i samisk i grunnskolen og i videregående opplæring.
Daennie boelhkesne låhkoem lohkehtæjjijste vuartasjibie mah saemien gïelesne ööhpehtieh maadthskuvlesne jïh jåarhkelïerehtimmesne.
En del lærere arbeider deltid, men vi skiller ikke mellom dem som er tilsatt i heltidsstillinger, og dem som har deltidsstillinger.
Muvhth lohkehtæjjah bielietïjjen berkieh, men ibie dej gaskem joekehth mah barkoem utnieh ellies- jallh bielietïjjen.
Det betyr at antall årsverk er noe lavere enn antall lærertilsettinger.
Daate sæjhta jiehtedh jaepiebarkoelåhkoe lea ånnetji vueliehkåbpoe goh låhkoe lohkehtæjjaseehtemijstie.
Her vil vi også se på hvor mange av disse som har pedagogisk utdanning, og hvor mange som er ufaglærte lærere.
Sïjhtebe aaj daesnie vuartasjidh man gellie daejstie mah pedagogeles ööhpehtimmiem utnieh jïh man gellie lohkehtæjjah mah eah byjjes ööhpehtimmiem utnieh.
Vi vil også beskrive lærernes kompetanse i samisk.
Sïjhtebe aaj lohkehtæjjaj maahtoem saemiengïelesne buerkiestidh.
Her legger vi vekt på hvor mange av lærerne som har videreutdanning i samisk.
Daesnie fokusem bïejebe man gellie daejstie lohkehtæjjijste mah jåarhkeööhpehtimmiem saemiengïelesne utnieh.
Videreutdanning er kompetansegivende, det er kurs som gir studiepoeng, i motsetning til etterutdanning, som ikke gir studiepoeng.
Jåarhkeööhpehtimmie maahtoem vadta, dïhte lea kuvsjh mah studijepoengem vedtieh, mohte minngieööhpehtimmie mij ij studijepoengem vedtieh.
Her ser vi kun på videreutdanning i samisk.
Daesnie ajve jåarhkeööhpehtæmman saemiengïelesne vuartasjibie.
Vi vet at samisklæreres kompetanse er etterspurt fra mange hold, og hvis vi skal utarbeide en prognose for hvor mange samisklærere det er behov for i framtida, må vi også ha et anslag på hvor stort frafallet er fra yrket.
Mijjieh daejrebe jeenjesh saemienlohkehtæjjaj maahtoen mietie gihtjie gellede lehkeste, jïh jis edtjebe aktem aarvehtsem darjodh man gellie saemienlohkehtæjjah mah leah daerpies båetijen aejkien, tjoerebe aaj aktem aarvehtsem utnedh man jeenjesh mah lohkehtæjjine orrijieh.
5.5.7 Feilkilder
5.5.7 Fiejliegaaltijh
Statistikken som kommenteres i denne artikkelen, er ikke tidligere publisert.
Dïhte statistihke maam lahtestibie daennie tjaalegisnie ij leah aarebi bæjhkoehtamme.
Artikkelforfatteren har sjøl vært nødt til å hente inn tallene og har i den sammenhengen vært i kontakt med over 80 kommuner og utdanningsinstitusjoner.
Tjaalegen tjaelije lea jïjtje tjoereme taalide veedtjedh jïh daan sjïekenisnie ovrehte bijjelen 80 tjïeltigujmie jïh ööhpehtimmieinstitusjovnigujmie gaskesadteme.
Vi vet med sikkerhet hvor mange som er utdannet i samiske lærerutdanninger.
Daejrebe hov man gellie mah ööhpehtimmiem utnieh saemien lohkehtæjjainstitusjovnijste.
Dette baserer seg på offentlig statistikk fra dbh.
Byögkeles statistihke dbh:ste dam vuesehte.
Vi vet også hvor mange kommuner som tilbyr samiskopplæring.
Mijjieh aaj daejrebe man gellie tjïelth mah saemienlïerehtimmiem faalehtieh.
Det er tall som hentes fra de tre nordligste Fylkesmennene.
Daah taalh leah veedtjeme dejstie golme noerhtemes Fylhkenålmijste.
Fylkesmennene i Troms og Nordland tildeler timer til samiskopplæring i sine kommuner, mens Fylkesmannen i Finnmark tildeler både til sitt fylke og til alle kommuner utenfor Nord-Norge.
Tromsen jïh Nordlaanten fylhkenålmah tæjmoeh vedtieh saemienlïerehtæmman sijjen tjïeltine, mearan Finnmaarhken fylhkenålma tæjmoeh vadta dovne sov fylhkese jïh gaajhkide tjïeltide Noerhte-Nöörjen ålkolen.
Imidlertid finnes det ingen pålitelig måte å beregne hvor mange som har tatt lærerutdanning ved andre læresteder og samiske språkkurs ved ett av stedene som tilbyr det.
Ij leah naan reliabele ryöknedimmievuekie mij vuesehte man gellie mah lohkehtæjjaööhpehtimmiem vaalteme jeatjah learoesijjine jïh saemien gïelekuvsjine aktene dejstie sijjijste mah dam faalehtieh.
En lærer kan ha tatt sin pedagogiske utdanning i Stavanger og språkkurs i Tromsø, for eksempel.
Akte lohkehtæjja lij gujht maahteme sov pedagogeles ööhpehtimmiem vaeltedh Stavangerisnie jïh gïelekuvsjem vaadtseme Tromsesne vuesiehtimmien gaavhtan.
For lulesamisk og sørsamisk har artikkelforfatteren skaffet full oversikt.
Julev- jïh åarjelsaemien gïelese tjaalegen tjaelije lea ellies bijjieguvviem ribleme.
Her kjenner undertegnede personlig de fleste samisklærerne.
Daesnie tjaelije doh jeanatjommes saemienlohkehtæjjah damta.
Det nordsamiske lærermiljøet inkluderer langt flere.
Dïhte noerhtesaemien lohkehtæjjabyjrese sagke jienebh åtna.