pere/sami_parallel huggingface dataset:
Det er et tankekors at hytter, turisme og barmarks- og scooterløyper som skal gi rekreasjon, avstressing og fremme folkehelsa til majoritetsbefolkninga, påfører reineierne helserisiko gjennom overarbeid og psykisk stress.
Maahta hov ierielimmesne måjhtajidh hæhtjoeh, turisme, jïh laajroeh eatnamisnie mah edtjieh lïegkedimmiem, raessiem nåhkehtidh jïh almetjehealsoem eevtjedh jienebelåhkoen årroejidie, båatsoesaemide healsoevaahram vedtieh vieliebarkoen jïh psykiske raessien tjïrrh.
Det er også et tankekors at naturvern som skal beskytte naturen mot forstyrrende og irreversible inngrep, kommer i et motsetningsforhold til reindriftssamisk bruk av områdene.
Maahta aaj ierielimmesne måjhtajidh eatnemevaarjelimmie mij edtja eatnemem vaarjelidh darjomi vööste mah hearaldehtieh jïh mejtie ij gåaredh bååstede darjodh, vuestiebieline båetieh båatsoesaemien åtnose dajvijste.
Selv om tabellen ikke omfatter alle typer inngrep, viser den med all tydelighet at de fleste reineieren skal integrere i det komplekse samspillet rein–landskap–reineier.
Jalhts tabelle ij gaajhke såarhts darjomh feermh dïhte tjïelkelaakan vuesehte doh jeanatjommes båatsoealmetjh ovmessie såarhts darjomh seamma tïjjen dååjroeh. Darjomi gaavhtan båatsoealmetje tjuara båatsoem sjïehtesjidh dan gellielaaketje ektiespïelen sïjse bovtse- eatneme-båatsoealmetje.
Det som kan være en hensiktsmessig løsning for å gjennomføre én type tilpasning, kan fort komme i konflikt med tilpasningskrav utløst av andre typer inngrep.
Dïhte mij maahta akte maereles vuekie årrodh aktem såarhts sjïehtedimmiem tjïrrehtidh, maahta varke ov-vaantose båetedh sjïehtedimmiekrïevenassigujmie jeatjah såarhts bigkemedarjoemijstie.
Tilpasningsprosessene krever ekstrainnsats og er forbundet med usikkerhet når det gjelder utfallet (Kalstad &amp; Brantenberg, 1987).
Sjïehtedimmieprosessh lissie barkoem krievieh jïh daamtaj jueriedisnie guktie illedahke sjædta (Kalstad &amp; Brantenberg, 1987).
Tabell 4.9 viser at 95 % av reineierne lever med inngrep som innebærer stress og merarbeid, og henholdsvis 67 % og 71 % lever med minst fire ulike typer stress- og arbeidsbelastende inngrep.
Tabelle 4.9 vuesehte 95 % båatsoealmetjijstie darjomigujmie jielieminie mah raessiem jïh vieliebarkoem vedtieh, jïh fïereguhte 67 % jïh 71 % jielieminie unnemes 4 ovmessie såarhts bigkemedarjomigujmie mah raessiem jïh vieliebarkoem vedtieh.
Ved opphopning av tilpasningskrav øker risikoen for skadelig stress og sykdom (Gerrig &amp; Zimbardo, 2002, Mark &amp; Smith, 2008).
Gosse stoerre sjïehtedimmiekrïevenassh båetieh dellie vaahra læssene raessiem jïh skïemtjelassh åadtjodh mah skaarine sjidtieh (Gerrig &amp; Zimbardo, 2002, Mark &amp; Smith, 2008).
92 % av reineierne har angitt inngrep som medfører beitetap og økonomisk tap.
92 % båatsoealmetjijstie leah bigkemedaarjomi bïjre soptsestamme mah gåatometeehpemem jïh ekonomijeles teehpemem vedtieh.
Økonomisk tap og tap av beiteland kan måles og dokumenteres, og i en viss utstrekning kompenseres for.
Maahta ekonomeles teehpemem jïh teehpemem gåatomelaanteste mööledh jïh vihtiestidh, jïh såemiesmearan dej åvteste maeksedh guktie akt.
Stress og merarbeid er vanskelig å dokumentere.
Geerve raessiem jïh vieliebarkoem vihtiestidh.
Tap av livskvalitet, yteevne og helse utvikles over tid, og årsaksforholdene ligger ikke alltid opp i dagen.
Teehpeme jieledekvaliteeteste, barkoefaamoste jïh healsoste evtiesuvvieh tïjje doekoe, jïh ij leah iktesth aelhkie fåantojde gaavnedh.
Når familiens arbeidskapasitet er oppbrukt, når man trenger ekstrahjelp eller hvile, har mange vansker med å finne en vikar med reindriftsfaglige kvalifikasjoner (jf. s. 11).
Gosse abpe fuelhkien barkoefaamoe lea nåhkeme, gosse lissieviehkiem jallh lïegkedimmiem daarpesje, dellie jeenjesh dåeriesmoerh utnieh sæjjasadtjem gaavnedh mij båatsoefaageles maahtoem åtna (jvnf. s. 11).
Lavaktivitetsperiodene som tradisjonelt har gitt rom for rekreasjon, skrumper inn eller forsvinner i merarbeid på grunn av vedvarende opphopninger av krav om tilpasninger.
Dejnie boelhkine gusnie ij leah dan jïjnje barkoe, lea aerpievuekien mietie nuepie orreme ånnetji lïegkedidh, men dah åenebe sjidtieh jallh vieliebarkosne gaarvanieh dej ahkedh stuerebe krïevenassi gaavhtan sjïehtedimmiej bïjre.
4.4.6 Livskvalitet og psykisk helse
4.4.6 Jieledekvaliteete jïh psykiske healsoe
4.4.6.1 Trivsel med arbeidet
4.4.6.1 Tråjje barkojne
Den reindriftssamiske befolkninga i sørsamisk område har svært høy trivsel (98 %) og arbeidsglede (95 %), selv om også mange (74 %) sier at de opplever at arbeidsgleden periodevis kan forsvinne.
Båatsoealmetjh åarjelsaemien dajvesne stoerre tråjjem utnieh (98 %) jïh barkoefaamoem (95 %), jalhts jeenjesh (74 %) aaj jiehtieh muvhtine barkoe-aavoe maahta gaarvanidh.
Så vidt det har vært mulig å bringe i erfaring, er det bare rapportert samme høye trivselsnivå i én annen næringsvei her til lands, nemlig blant fiskere (Amundsen, 2015). Til sammenlikning angir 90 % av de yrkesaktive i Norge tilfredshet med jobben (STAMI, 2011), og 79 % av ansatte i privat sektor er mer eller mindre fornøyde med arbeidsdagen sin (NTBinfo, 2014).
Dan gåhkese mijjieh daam dååjrehtamme lea ajve seamma stoerre tråjjen bïjre reekteme aktene jeatjah jieliemisnie daennie laantesne, gidtjh gööliji luvnie (Amundsen, 2015) Goh viertiestimmie dle 90 % dejstie mah Nöörjesne barkeminie soptsestieh sijjieh leah madtjeles barkojne (STAMI, 2011), jïh 79 % dejstie barkijijstie privaate suerkesne leah vielie jïh vaenebe madtjeles sijjen barkoebiejjine.
Nesten alle (94 %) oppgir at de har tilstrekkelig kompetanse for arbeidet sitt, at de stadig lærer nye ting (94 %) og har frihet til å bestemme hvordan arbeidet utføres (91 %).
Mahte gaajhkesh (94 %) soptsestieh dah nuekies maahtoem utnieh sijjen barkose, dah ahkedh orre aath lierieh (94 %) jïh frijjevoetem utnieh nænnoestidh guktie edtja barkoem darjodh (91 %).
Dette er kvaliteter ved et arbeid og en arbeidsplass som styrker kapasiteten til å mestre utfordringer, problemer og høye krav, og som hever tålegrensen for helseskadelig stress (Karasek &amp; Theorell, 1990). I den yrkesaktive befolkninga i Norge er det 63 % som angir selvbestemmelse i arbeidet (Vrålstad, 2011).
Daate lea kvaliteeth aktene barkosne jïh barkoesijjesne mij barkoefaamoem nænnoestahta haestemh, dåeriesmoerh jïh jolle krïevenassh haalvedh, jïh mah tööllemeraastem raassan lissiehtieh mij lea skaarine healsose (Karasek &amp; Theorell, 1990) Dej barkije årroji luvnie Nöörjesne lea 63 % mah jïjtjenænnoestimmiem barkosne neebnieh (Vrålstad, 2011).
Livskvalitet handler om humør, engasjement og aktivitet i hverdagen, og ble målt med spørreskjemaet WHO-5. Høye skårer tilsier høy livskvalitet.
Jieledekvaliteete lea lustesvoeten, eadtjohkevoeten jïh darjomi bïjre aarkebiejjien, jïh möölesovvi gihtjemegoerine WHO-5. Jolle skåårah sijhtieh jiehtedh jolle jieledekvaliteete.
Svarene viser at de fleste har en moderat til god livskvalitet, men for 5 % er skåren så lav at det kan bety svekket psykisk helse.
Vaestiedassh vuesiehtieh doh jeanatjommesh aktem naa hijven – hijven jieledekvaliteetem utnieh, men 5 % almetjijstie aktem dan vuelege skåårem utnieh guktie dïhte maahta aktem nåakebe psykiske healsoem daejriehtidh.
Livskvalitet fordeler seg jevnt mellom kjønn, aldersgrupper, utdanningsnivå, så vel som roller og arbeidsoppgaver.
Jieledekvaliteete lea jïebnelaakan joekedamme tjoeli, aalteredåehkiej, ööhpehtimmiedaltesen, råållaj jïh barkoelaavenjassi gaskem.
Fysiske påkjenninger i arbeidet øker ikke risikoen for svekket livskvalitet.
Fysiske maajsoeh barkosne eah vaahram giehpiedamme jieledekvaliteetese lissehth.
Imidlertid ser vi at livskvaliteten er gjennomgående lavere hos dem som jobber under tidspress, hos dem som har hatt problemer på grunn av medieomtale av reindrifta, hos dem som har opplevd diskriminerende overgrep fra folk utenfor reindrifta, samt hos dem som har sterkest opplevelse av negative holdninger fra offentlige myndigheter.
Læjhkan vuejnebe jieledekvaliteete lea vueliehkåbpoe dej luvnie mah tïjjedeadtoven nuelesne berkieh, dah mah dåeriesmoerh åtneme meedijaållermaehtemen gaavhtan båatsoste, mah sïerreden daaresjimmieh dååjreme almetjijstie båatsoen ålkolen, jïh dah mah nåakemes dååjresh åtneme nåake vuajnoejgujmie byögkeles åejvieladtjijste.
Figur 4.3 og 4.4 illustrerer hvordan skåren på livskvalitet beveger seg i forhold til negative erfaringer med offentlige myndigheter, og erfaringer med at medieomtale av reindrifta har ført til vanskeligheter.
Figuvre 4.3 jïh 4.4. vuesiehtieh guktie skååre jieledekvaliteetese svæhtja negatijve dååjrehtimmiej mietie byögkeles åejvieladtjigujmie, jïh dååjrehtimmieh mah vuesiehtieh meedijållermaehteme båatsoste lea dåeriesmoerh vadteme.
Sammenholdt med den meget høye arbeidstrivselen er generell livskvalitet klart lavere.
Viertiestamme dejnie gaajh jolle barkoetråjjine dellie siejhme jieledekvaliteete sagke vueliehkåbpoe.
Deltakelsen i reindriftslivet betyr for de fleste å måtte leve med sosial eksklusjon, krenkelse, marginalisering og diskriminering.
Meatan årrodh båatsosne sæjhta dejtie jeanatjommesidie jiehtedh dah tjuerieh sosijaale eksklusjovnine, narrahtimmine, ålkoestimmine jïh sïerredimmine jieledh.
Mangel på aksept for reindrift som liv og næring, de ferdigheter og den innsatsen som ligger i å drifte reinflokken, er et angrep på reineierens identitet og en trussel mot selve livsgrunnlaget.
Jååhkesjimmiefaatoe båatsose goh jielede jïh jieleme, doh tjiehpiesvoeth jïh barkoe mah leah vihkeles juktie bovtsigujmie giehtelidh, båatsoealmetjen identieetem håasoeh jïh jïjtjehke jieledevåaromem håvhtadieh.
Holdninger til samisk reindrift gjenfinnes i politiske prioriteringer der reindriftas ressursgrunnlag, beiteland og flytteveier må vike for andre samfunnsinteresser (jf. tabell 4.8).
Vuajnoeh saemien båatsoen bïjre politihkeles prioriteradimmine gaavna gusnie båatsoen reaktavåarome, gåatomelaante jïh juhtemegeajnoeh tjuerieh jeatjah siebriedahkeiedtjijste antanadtedh (v. e. tabelle 4.8).
Mer enn halvparten av svargruppa (57 %) sier da også at de er engstelige for å bli tvunget til å forlate reindrifta.
Vielie goh akte lehkie vaastoedåehkeste (57 %) jiehtieh dah aaj strerkiestieh dah tjuerieh båatsoem laehpedh.
4.4.6.3 Psykisk helse
4.4.6.3 Psykiske healsoe
Psykisk helse ble målt med måleinstrumentet HADS, som registrerer reaksjoner og symptomer på angst og depresjon.
Psykiske healsoe möölesovvi möölegeintstrumeentine HADS mij reaksjovnh jïh symptomh registrerede asvese jïh depresjovnese.
Høye skårer indikerer svekket psykisk helse.
Jolle skåårah sijhtieh jiehtedh giehpiedamme psykiske healsoe.
Resultatene viser at 27,2 % av reindriftssamene i sørområdet sliter med psykiske symptomer/reaksjoner som kan innebære svekket sosial, jobbmessig eller personlig fungering.
Illedahkh vuesiehtieh 27,2 % båatsoealmetjijstie åarjeldajvesne psykiske symptomigujmie/reaksjovnigujmie tjabreminie mah maehtieh giehpiedamme sosijaale, barkoeektiedamme jallh persovneles fungeradimmiem vedtedh.
Psykisk slitasje er jevnt fordelt mellom kvinner og menn, ulike aldersgrupper og ulike utdannelsesnivå.
Psykiske napkeme lea seammalaakan juakeme gaskem gujnh jïh ålmah, ovmessie aalteredåehkieh jïh ovmessie ööhpehtimmiedaltesh.
Den psykiske slitasjen er gjennomsnittlig høyere hos dem som er siida-andelsinnehavere enn hos dem som ikke har siida-andel.
Dïhte psykiske napkeme lea gaskemedtien jollebe dej luvnie mah leah sïjtebielieaajhterh, goh dej luvnie mah eah sïjtebieliem utnieh.
Blant dem som har erfaring med eksklusjon og diskriminering fra offentlige myndigheter, medier eller folk utenfor reindrifta, er sjansen for psykisk slitasje større enn blant dem som rapporterer mindre eller ingen negative holdninger fra omverdenen.
Dej gaskem mah dååjrehtimmiem utnieh eksklusjovnine jïh sïerredimmine byögkeles åejvieladtjijste, meedijeste jallh almetjijstie båatsoen ålkolen, stuerebh nuepieh utnieh psykiske napkemem dååjredh, goh dej gaskem mah unnebe jallh ij naan nåake vuajnoeh byjreskistie reektieh.
For dem som er bekymret for å bli tvunget ut av næringa, er den psykiske slitasjen klart høyere enn for dem uten slik bekymring.
Dejtie mah tjoeperdeminie dah tjuerieh jielemem laehpedh, dïhte psykiske napkeme hævvi jollebe goh dejtie mah eah destie tjoeperdh.
Ikke overraskende følger den psykiske helsa til reindriftsbefolkninga i sørsamisk område samme mønster som livskvaliteten, når det gjelder hvilke levekår som synes å være en helserisiko, direkte eller indirekte.
Ij leah naan ierielimmie dïhte psykiske healsoe båatsoealmetjidie åarjelsaemien dajvesne seamma möönsterem dåerede goh jieledekvaliteete, gosse lea jieledenuepiej bïjre mah healsoevaahrine vååjnoeh, ryöktesth jallh ovryöktesth.
Tallmaterialet i vår undersøkelse tyder på at det i høy grad er diskriminerende holdninger og handlinger som storsamfunnet, representert ved myndigheter, medier og folk utenfor reindrifta, tar i bruk i møte med reindriftsutøverne, som medfører psykisk slitasje.
Taalematerijaale mijjen goerehtimmesne daejrehte jeenjemasth dle åajvahkommes sïerreden vuajnoeh jïh dahkoeh, mejtie åejvieladtjh, meedijah jïh almetjh båatsoen ålkolen åtnose vaeltieh gosse båatsoealmetjigujmie gaskesedtieh, mah psykiske napkemem sjugniedieh.
Det er bred enighet om at diskriminering, hvis det foregår relativt ofte og over tid og spesielt hvis det starter tidlig i livet, utsetter helsa for slitasje som kan føre til både psykisk og fysisk sykdom senere i livet (Shepherd, 2017;
Gaajhkesh dovnesh hov leah sïemes sïerredimmie, jis dïhte daamtaj jïh guhkiem sjugniehtåvva, jïh joekoen jis aareh jieliedisnie aalka, healsoem napkoe mij maahta psykiske jïh fysiske skïemtjelassem vedtedh mænngan jieliedisnie (Shepherd, 2017;
Pascoe &amp; Richman, 2009).
Pascoe &amp; Richman, 2009).
Dette er også sammenfallende med de hypotesene som reindriftsutøverne presenterte i fokusgruppene, nemlig at livslang minoritetsstatus kombinert med konflikter med offentlige og andre aktørers interesser i beiteområdene, opplevd forskjellsbehandling og degradering av reindriftskunnskap i beslutningsprosesser er forhold som tærer alvorlig på psykisk velbefinnende.
Daate aaj akteraeresne dej hypoteesigujmie mejtie båatsoealmetjh fokusedåehkine åehpiedehtin, gidtjh akte jieledeguhkies unnebelåhkoestatuse ovvaantoejgujmie ektine byögkeles jïh jeatjah aktööri ïedtjigujmie gåatomedajvine, joekehtsgïetedimmiem jïh degraderadimmie båatsoedaajroste sjæjsjalimmieprosessine dååjreme leah tsiehkieh mah psykiske healsoem tjarkelaakan tsevtsieh.
4.4.6.4 Bruk av rusmidler
4.4.6.4 Åtnoe geeruvevierhtijste
Overdrevent alkoholbruk har særskilt negative konsekvenser i et arbeid der man har ansvar for dyrevelferd, anvender motoriserte fremkomstmidler og der arbeidsoppgaver stiller krav til oppmerksomhet og reaksjonsevne og et smidig sosialt samspill.
Fer jïjnjem alkohovlem jovkedh joekoen nåake konsekvensh åtna aktene barkosne gusnie dïedtem åtna bovtsi tråjjesvoeten åvteste, vuajastahkh movtovrine nuhtjie jïh gusnie barkoelaavenjassh krïevenassh tsåatskelesvoetese biejieh jïh gusnie tjuara maehtedh reageradidh jïh mubpiejgujmie barkedh hijvenlaakan.
Tabell 4.11 gir en oversikt over hvordan alkoholkonsumet i den sørsamiske reindriftsbefolkninga, sammenliknet med øvrig befolkning i Norge, fordeler seg med tanke på hvor ofte man inntar alkohol, og hvor ofte man inntar større mengder alkohol.
Tabelle 4.11 aktem bijjieguvviem vadta guktie alkohovleåtnoe lea åarjelsaemien båatsoealmetji luvnie, viertiestamme jeatjah årrojigujmie Nöörjesne, jïh vuesehte man daamtaj alkohovlem jåvka jïh man daamtaj stuerebe veahkah alkohovleste jåvka.
Tabellen viser at alkoholbruken i den reindriftssamiske befolkninga i sørsamisk område er nokså lik alkoholbruken ellers i landet når det gjelder hyppighet av alkoholkonsum.
Tabelle vuesehte alkohovleåtnoe båatsoealmetji luvnie åarjelsaemien dajvesne lea naa seamma goh alkohovleåtnoe jeatjah almetji luvnie laantesne gosse lea man daamtaj alkohovle jovkesåvva.
Når det gjelder inntak av større mengder alkohol, er imidlertid hyppigheten noe sjeldnere hos reindriftsbefolkninga.
Gosse lea stuerebe veahkaj bïjre alkohovleste dellie båatsoealmetjh eah dan daamtaj alkohovlem jovkh.
I nasjonal befolkning er alkoholkonsumet høyest for menn og i yngre aldersgruppe.
Nasjonaale årroji luvnie alkohovleåtnoe lea stööremes ålmide jïh nuerebe aalteredåehkesne.
I svargruppa vår var det bare 2 % av dem i etableringsfasen som benyttet alkohol ukentlig eller oftere, mens henholdsvis 13 % og 16 % av svarpersonene i driftsfasen og seniorfasen hadde dette drikkemønsteret.
Mijjen vaastoedåehkesne lij ajve 2 % dejstie mah lin tseegkemeboelhkesne mah alkohovlem jovkin fïerhten våhkoen jallh daamtajåbpoe, mearan fïereguhte 3 % jïh 16 % vaastoealmetjijstie barkoeboelhkesne jïh seniorboelhkesne daam jovkememöönsterem utnin.
Alkoholkonsumet varierer med kjønn, men ikke med roller eller arbeidsoppgaver i reindrifta, eller med fysiske belastninger, livskvalitet og psykisk helse.
Åtnoe alkohovleste tjoeline jeerehte, men ij råållajgujmie jallh barkoelaavenjassigujmie båatsosne, jallh fysiske leavloejgujmie, jieledekvaliteetine jïh psykiske healsojne.
De få (5,7 %) som har benyttet andre rusmidler, har samtidig et relativt høyt alkoholkonsum.
Dah gille (5,7 %) mah leah jeatjah geeruvevoetevierhtieh nuhtjeme, seamma tïjjen aktem jolle alkohovleåtnoem utnieh.
Det er ingen grunn til å anta at sørsamisk reindriftsbefolkning har større alkoholkonsum enn befolkninga ellers.
Ij leah naan fåantoe aerviedidh åarjelsaemien båatsoealmetjh stuerebe alkohovleåtnoem utnieh goh jeatjah årrojh laantesne.
Imidlertid, på grunn av arbeidets karakter og den gjensidige avhengigheten av hverandres ytelser innenfor siidaen, er det nærliggende å anta at overdreven alkoholbruk hos enkeltpersoner betyr merarbeid for kollegaene og engstelse for økt risiko for skader på dyr og mennesker, og således kan ha store konsekvenser for et reinbeitedistrikt.
Læjhkan, barkoevuekien gaavhtan jïh dan åvteste dah leah sinsitnide jearohks sïjten sisnjelen, maahta sån aerviedidh jis akte almetje fer jïjnjem alkohovlem jåvka dellie vielie barkoe sjædta barkoevoelpide jïh dah asvem demtieh bovtsh jïh almetjh stuerebe vaahram utnieh haevieh åadtjodh, jïh naemhtie alkohovleåtnoe maahta stoerre konsekvensh utnedh akten sïjtese.
I henhold til WHO (Ottawacharteret, 1986) er helsefremmende arbeid å skape de rammene som gir enkeltindividet mulighet til å ta kontroll over egen helse.
WHO:n mietie (Ottawacharteret, 1986) healsoe-eevtjije barkoe lea dejtie mieride sjugniedidh mah nuepiem vedtieh dan aktegs almetjasse jïjtse healsoen bijjelen reeredh.
Sosial ulikhet og forskjellsbehandling er stressfaktorer som utgjør helserisiko.
Sosijaale joekehtsvoete jïh joekehtsgïetedimmie lea raessiefaktovrh mah healsoevaahram sjugniedieh.
Imidlertid, sosial ulikhet (klasse, etnisitet, mulighet for innflytelse m.m.) blir ofte tatt for gitt, både av dem som rammes av ulikhet, og av dem som ikke rammes.
Læjhkan, sosijaale joekehtsvoete (klaasse, etnisiteete, nuepie tsevtsedh jïh vielie) daamtaj buajhkoesvoetine vaaltasåvva, dovne dejstie mah joekehtsvoetem dååjroeh jïh dah mah eah dam dååjrh.
Forskjellsbehandling blir ofte fortiet eller forklart ved egenskaper hos den gruppen som rammes negativt.
Daamtaj sjaevehts joekehtsgïetedimmien bïjre jallh dam tjïelkeste jïjtsevoetigujmie dan dåehkien luvnie mij dam nåakelaakan dååjroe.
Det bidrar til at de strukturene som opprettholder ulik behandling av grupper i samfunnet, forblir uuttalte og usynlige.
Daate viehkehte dejtie struktuvride mah joekehts gïetedimmiem dåehkijste siebriedahkesne tjåadtjoehtieh jåerhkieh tjeakoes jïh ovvåajnoes årrodh.
Den menneskelige tålegrensen for belastninger påvirkes av samspillet mellom de kravene som stilles, hvilken innflytelse man har på valg av løsninger, og om man får sosial støtte for å mestre utfordringene (Karasek &amp; Theorell, 1990).
Man jïjnjem almetjh tööllieh dejstie leavlojste lea ektiespïeleste tsavtseme dej krïevenassi gaskem mah bïejesuvvieh, maam tsevtsemefaamojde almetjh utnieh veeljemen bïjre raerijste, jïh mejtie sosiaale dåarjoem åådtje haestiemidie haalvedh (Karasek &amp; Theorell, 1990).
Man kan tåle høyere stressnivåer når man gis et brukbart handlingsrom og får sosial støtte under mestringsprosessen.
Maahta jollebe raessiem töölledh gosse aktem maereles dahkoesijjiem åådtje jïh sosijaale dåarjoem åådtje haalvemeprosessesne.
Forventning om at innsats gir forbedring, øker også tålegrensen.
Jis veanhtede barkoe bueriedimmiem vadta dellie aaj tööllemeraaste læssene.
Samtidig svekkes tålegrensen når varigheten, omfanget og opphopning av belastende krav øker, fordi ekstrainnsats tapper krefter og innskrenker mulighetene for hvile.
Seamma tïjjen tööllemeraaste nåakebe sjædta gosse gåhkoe, stoeredahke jïh ahkedh stuerebe leevles krïevenassh læssanieh, dan åvteste lissiebarkoe gaarkh nåhkehte jïh lïegkedimmienuepieh gaertjede.
Den reindriftssamiske befolkninga i sørsamisk område er en liten minoritet både i nasjonal, i samisk og i reindriftssamisk sammenheng.
Båatsoealmetjh åarjelsaemien dajvesne leah akte onne unnebelåhkoe dovne nasjonaale, saemien jïh båatsoesaemien ektiedimmesne.
Den historiske ballasten og den uttalte minoritetsposisjonen har innskrenket mulighetene for innflytelse på egne levekår.
Dïhte histovrijes væktoe jïh dïhte tjïelke unnebelåhkoeposisjovne leah nuepide gaertjiedamme jïjtsh jieledevuekieh tsevtsedh.
Reindrifta i Norge har gått fra å være en familiebasert levemåte og næringsvei regulert av samisk sedvane og skikker, til å være en lovregulert produksjonsbedrift organisert etter privatrettslige prinsipper innenfor det moderne norske samfunn.
Båatsoe Nöörjesne lea jarkelamme aktede fuelhkiebaseradamme jieledevuekeste jïh jieliemistie stuvreme saemien provhkeste jïh vuekijste, akten laakestuvreme produksjovnesïeltese öörnedamme privaaterïekteles prinsihpi mietie dan daajbaaletje nöörjen siebriedahken sisnjelen.
Regelverk og eksterne inngrep har innskrenket den iboende bærekraft-mekanismen i reindrifta: det fleksible samspillet rein–landskap–menneske.
Njoelkedassh jïh byjngetje darjomh leah dam monnehke mekanismem gaertjiedamme mij lea båatsosne: dïhte fleksijbele ektiespïele bovtse- eatneme-almetje.
Denne artikkelen har, med utgangspunkt i befolkningas egen erfaring og kunnskap om psykisk belastende livsbetingelser, presentert noen av de leve- og arbeidsforholdene som setter rammebetingelser for den enkelte reindriftsutøvers muligheter til å ivareta egen helse.
Daate tjaalege lea, våaroeminie årroji jïjtsh dååjrehtimmesne jïh daajrosne psykiske leevles jieledetsiehkiej bïjre, åehpiedahteme såemies dejstie jielede- jïh barkoetsiehkijste mah mieriekrïevenassh biejieh fïerhten båatsoealmetjen nuepide jïjtsh healsoem gorredidh.
I tillegg til en rekke fysiske belastninger viser undersøkelsen at den reindriftssamiske befolkninga i sørsamisk område utsettes for massiv diskriminering, og at myndighetene ikke har maktet å vise forståelse for og ta hensyn til de problem, behov og utfordringer den reindriftssamiske befolkninga står overfor i sitt liv og virke.
Lissine gellide fysiske maajsojde, goerehtimmie vuesehte båatsoealmetjh åarjelsaemien dajvesne leah tjarke sïerredamme, jïh åejvieladtjh eah leah buektiehtamme goerkesem vuesiehtidh jïh krööhkestidh dejtie dåeriesmoeride, daerpiesvoetide jïh haestiemidie båatsoealmetjh sijjen jieliedisnie jïh barkosne utnieh.
Risikoen for redusert psykisk helse og livskvalitet øker parallelt med grad av negative holdninger og handlinger fra myndigheter, medier og de sosiale omgivelsene.
Vaahra akten giehpiedamme psykiske healsose jïh meedijeste jïh dejstie sosijaale byjreskijstie.
På bakgrunn av disse funnene er det nærliggende å anta at stressnivået i den reindriftssamiske befolkninga i sørsamisk område utgjør en betydelig helserisiko både for dagens voksne og for den oppvoksende generasjon.
Daej gaavnoej gaavhtan maahta sån tjïelkelaakan aerviedidh raessiedaltese båatsoealmetji luvnie åarjelsaemien dajvesne lea akte stoerre healsoevaahra dovne daan beajjetje geerve almetjidie jïh dan boelvese mij byjjeneminie.
Helsestandarden i befolkninga i Norge er høy, og forebyggende helse-, miljø- og sikkerhetsarbeid i arbeidslivet har stått sentralt i flere tiår.
Healsoestandarde årroji luvnie Nöörjesne lea jolle, jïh heerreden healsoe-, byjrese- jïh jearsoesvoetebarkoe barkoejieliedisnie leah jarngesne orreme gellie luhkiejaepieh.
Helsedirektoratet (2010) fremhever hvor viktig det er å følge opp de grupper i samfunnet som er utsatt for hyppige eller mange risikofaktorer.
Healsoedirektoraate (2010) tjïerteste man vihkeles lea dejtie dåehkide bæjjese fulkedh siebriedahkesne mah daamtaj jallh gellie vaahrafaktovrh dååjroeh.
Det kan gjøres ved å fjerne eller dempe årsaken til helsebelastningen, eller ved at man tilfører ressurser eller styrker eksisterende ressurser.
Daate maahta dorjesovvedh jis fåantoem healsoeleavlose båarhte vaalta jallh dam giehpede, jallh vierhtieh vadta jallh daaletje vierhtieh nænnoestahta.
Stortingets folkehelsemelding påpeker nødvendigheten av samarbeid på tvers av sektorene i samfunnet, og fremhever betydninga av å bekjempe diskriminering og utenforskap/sosial eksklusjon, spesielt for den psykiske helsas skyld (HOD, 2015).
Stoerredigkien almetjehealsoebïevnese tjïerteste man daerpies lea laavenjostoem utnedh suerkiej dåaresth siebriedahkesne, jïh tjïerteste man vihkeles lea sïerredimmien jïh ålkoestimmien/sosijaale eksklusjovnen vööste gæmhpodh, joekoen dan psykiske healsoen gaavhtan. (HOD, 2015).
Nasjonale føringer oppfordrer således til at man skal legge vekt på helserelaterte leve- og arbeidskår for den reindriftssamiske befolkninga i sørområdet.
Nasjonaale bïhkedassh leah dan åvteste hijvenlaakan stïeresne juktie fokusem bïejedh healsoeektiedamme jielede- jïh barkoetsiehkide båatsoealmetjidie åarjeldajvesne.
Når oppmerksomheta allikevel har vært minimal, kan det ha sammenheng med de strukturene som usynliggjør og opprettholder sosial ulikhet og forskjellsbehandling.
Gosse tsåatskelesvoete læjhkan lea naa onne orreme, dïhte maahta dej struktuvri gaavhtan årrodh mah sosijaale joekehtsvoetem jïh joekehtsgïetedimmiem ov-våajnoes darjoeh jïh tjåadtjoehtieh.
Ved utbygginger og andre inngrep, så vel som ved utforming av regelverk og politiske vedtak, mangler konsekvensutredninger av om og hvordan livskvaliteten og helsa til den reindriftssamiske befolkninga blir berørt.
Bigkeminie jïh jeatjah darjoeminie, jïh aaj gosse njoelkedassh hammode jïh politihkeles nænnoestimmieh dorje, dellie konsekvensesalkehtimmieh fååtesieh guktie jieledekvaliteete jïh healsoe båatsoesaemide gïetedamme sjædta.
For vindkraftutbygging vurderes eksempelvis helsemessige konsekvenser i forhold til tap av rekreasjonsområder og støynivå i nærområdet, mens det ikke fremkommer vurderinger av hvordan helsa til reindriftssamene i området berøres.
Bïegkefaamoebigkemisnie vuarjesje vuesiehtimmien gaavhtan healsoeektiedamme konsekvensh teehpemen bïjre rekreasjovnedajvijste jïh gijjenjieptjeste lïhkemes dajvesne, men ij leah naan vuarjasjimmieh mah vuesiehtieh guktie båatsoealmetji healsoe lea tsavtseme.
Tillit bygger på de forventningene man har til at systemet forstår ens egne behov, hvilke erfaringer man har med systemets holdninger til og ivaretakelse av disse behovene, og hvorvidt man har nærhet til og innflytelse på beslutningsprosessene (Grosse, 2012).
Leajhtadimmie bigkie dejtie veanhtadimmide almetje åtna ihke systeeme guarkoe sov daerpiesvoeth, mah dååjrehtimmieh almetjh åtna systeemen vuajnojde jïh daejtie daerpiesvoetide gorredidh, jïh mejtie lïhkesvoetem jïh tsevtsemefaamoem sjæjsjalimmieprosesside åtna (Grosse, 2012).
Sentrale myndigheter oppleves ikke som støttespillere av reindriftsutøverne.
Båatsoesaemieh eah doh staateles åejvieladtjh dåarjoehtæjjine vuejnieh.
De menneskelige og materielle kostnadene som påføres reindrifta ved krav om tilpasninger, blir ikke oppfattet, forstått eller vurdert som viktige.
Doh almetjeligke jïh materijelle maaksoeh mejtie båatsoe åådtje krïevenassine sjïehtedimmiej bïjre eah leah krööhkestamme, guarkeme jallh vuarjasjamme goh vihkeles.
Holdninger og handlinger fra sentrale myndigheter legger normer for hva som er sosialt akseptabelt i samfunnet, noe som reflekteres i omfanget av ydmykende eksponering i media og negative holdninger og aggressive handlinger fra folk utenfor reindrifta.
Vuajnoeh jïh dahkoeh staateles åejvieladtjijste njoelkedassh biejieh disse mij lea sosijaale jååhkesjamme siebriedahkesne, naakede mij vååjnesasse båata dennie laavsije ållermaehtiemistie meedijesne, jïh nåake vuajnoeh jïh hatsves dahkoeh almetjijstie båatsoen ålkolen.
Lov om likestilling og forbud mot diskriminering (Barne- og likestillingsdepartementet, 2017) pålegger offentlige myndigheter å tilegne seg nødvendig kunnskap om brukergruppenes utfordringer, behov og synspunkter, og utforme tjenester/tilbud/regler for å møte disse utfordringene og behovene.
Laake mïrrestallemen bïjre jïh nihteme sïerredimmien vööste (Maana- jïh mïrrestallemedepartemeente, 2017) stillieh byögkeles åejvieladtjh daerpies daajroem vejtiestidh utnijedåehkiej haestemi, daerpiesvoeti jïh vuajnoej bïjre, jïh dåastodh.
En oppfølging av denne lovpålagte forpliktelsen overfor den reindriftssamiske brukergruppa i sørsamisk område vil bidra til at kunnskap om de materielle, praktiske og sosiale rammebetingelsene som innvirker på helsa til reindriftssamene, blir del av premissgrunnlaget ved forvaltningsmessige og politiske vedtak som berører reindriftsbefolkninga.
Akte guhkiebasse barkoe daejnie laakestilleme åeliedimmine båatsoealmetji bïjre åarjelsaemien dajvesne sæjhta viehkiehtidh guktie daajroe dej materijelle, praktihkeles jïh sosijaale mieriekrïevenassi bïjre mah healsoem båatsoesaemide tsevtsieh, akte bielie sjædta premissevåaroemistie reeremeektiedamme jïh politihkeles nænnoestimmine mah leah båatsoesaemiej bïjre.
Resultatene viser betydelige arbeidsrelaterte fysiske påkjenninger og høy skade/ulykkesfrekvens som tilsier at det trengs mer detaljert kunnskap om risikosituasjoner og skadereduserende tiltak eller hjelpemidler som er tilpasset reindrifta.
Illedahkh vuesiehtieh stoerre barkoeektiedamme fysiske maajsoeh jïh jolle haevie-/ovlæhkoefrekvensem mij sæjhta jiehtedh vielie veele daajroe daerpies vaahratsiehkiej jïh råajvarimmiej bïjre mah haevieh giehpiedieh,jallh viehkiedïrregi bïjre mah leah båatsose sjïehtedamme.
Tradisjonelt har rolige driftsperioder gitt reindriftsutøveren rom for rekreasjon, men opphopning av krav om tilpasninger gir merarbeid på bekostning av hvileperiodene.
Aerpievuekien mietie dle raeffies barkoeboelhkh båatsoealmetjasse nuepiem vadteme lïegkedidh, men ahkedh jienebh krïevenassh sjïehtedimmiej bïjre vieliebarkoem vedtieh mah lïegkedimmieboelhkide hearaldehtieh.
Ordninger med tilgjengelig og kvalifisert reindriftsvikar bør utredes.
Byöroe öörnegh aktine stïeresne jïh maehteles båatsoesæjjasadtjine salkehtidh.
Alle mennesker har en tålegrense for belastninger, et sted der krav om ytelse og mestring overskrider den kapasitet og de ressurser man har til rådighet.
Gaajhkh almetjh aktem raastem utnieh man stoerre maajsoeh sijjieh tööllieh, akte sijjie gusnie krïevenasse barkoefaamoen jïh haalvemen bïjre lea stuerebe barkoefaamoste jïh vierhtijste mah gååvnesieh.
Samfunnet har et ansvar for å tilrettelegge slik at leve- og arbeidskårene, også for reindriftssamisk befolkning i sørsamisk område, er forenlige med god helse.
Siebriedahke aktem dïedtem åtna sjïehteladtedh guktie jielede- jïh barkoetsiehkieh, aaj båatsoesaemide åarjelsaemien dajvesne, leah akteraeresne aktine hijven healsojne.
4 Samisk fjernundervisning
3 Saemien maajhööhpehtimmie
Kevin Johansen, Cand.polit. fra Universitetet i Tromsø / Universidad de Granada.
Kevin Johansen, Cand. polit. Tromsøen Universiteeteste / Universidad de Granada.
Seniorrådgiver Fylkesmannen i Nordland
Seniorraeriestæjja Nordlaanten Fylhkenålma
Sammendrag:
Iktedasse:
Etter at opplæringslova blei innført i Norge har alle samiske elever individuell rett til opplæring i samisk i skulen.
Mænngan goh ööhpehtimmielaakem Nöörjesne sjïehtesji, gaajhkh saemien learohkh aktem jïjtse reaktam utnieh saemien lïerehtimmiem skuvlesne åadtjodh.
Mange samiskelever er busatt i områder der det ikke finnes stedlige samisklærere.
Jïjnjh saemienlearohkh leah dajvine årroeminie gusnie stïeres saemienlohkehtæjjah eah gååvnesh.
I slike tilfeller må skoleeier tilby alternative opplæringsformer i samisk.
Daagkeri veajkoej skuvleaajhtere tjuara jeatjah lïerehtimmiehammoeh saemiengïelesne faalehtidh.
Den mest utbredte av disse er fjernundervisning.
Dïhte mij jeenjemes åtnasåvva lea maajhööhpehtimmie.
«Samiske tall forteller» har tidligere dokumentert økt urbanisering blant samer i Norge.
Gærja ”Samiske tall forteller” lea aarebi vihtiestamme ahkedh jienebh saemieh Nöörjesne staaride juhtieh.
Dette bidrar til at behovet for samisk fjernundervisning vil øke i åra som kommer.
Dan åvteste dle saemien maajhööhpehtimmie sæjhta daerpiesåbpoe sjïdtedh jaepiej åvtese.
Dette kapitlet tar for seg samisk fjernundervisning i et historisk perspektiv og ser elevtallsutviklinga de ti siste åra både i sør-, lule- og nordsamisk.
Daate kapihtele saemien maajhööhpehtimmiem gïehtjede aktene histovreles perspektijvesne, jïh evtiedimmiem learohkelåhkoste vuartesje dej minngemes luhkie jaepiej, dovne åarjel-, julev- jïh noerhtesaemien gïelesne.
For å få fram fjernundervisningas andel av det totale elevtallet i samisk ses tallene også opp mot det samiske elevtallet i alt.
Juktie maajhööhpehtimmien låhkoem dehtie ållesth learohkelåhkoste saemien gïelesne daejriehtidh, dle taalide aaj dejnie ållesth saemien learohkelåhkojne vierteste.
I enkelte fagmiljøer hersker det ei holdning om at fjernundervisning er en annenrangs opplæringsmetode.
Muvhtine faagebyjresinie maajhööhpehtimmiem utnieh goh akte nåakebe lïerehtimmievuekie.
Dette har sin bakgrunn mer i myter enn fakta.
Jïh daesnie fåantoe lea jienebh mytah goh faaktah.
Fjernundervisning kan være nøyaktig like god (eller mindre god) som annen opplæring.
Maajhööhpehtimmie maahta eevre seamma hijven (jallh ij dan hijven) goh jeatjah lïerehtimmie.
Elevene som får sin samiskopplæring via fjernundervisning skal også oppnå de samme kompetansemålene i læreplanen som andre samiskelever og de skal vurderes på samme måte.
Learohkh mah sijjen saemienlïerehtimmiem åadtjoeh maajhööhpehtimmien tjïrrh, edtjieh aaj dejtie seamma maahtoeulmide haalvedh learoesoejkesjisnie goh jeatjah saemienlearohkh, jïh seammalaakan vuarjasjamme sjïdtedh.
Derfor er det viktig at samisk fjernundervisning er likeverdig med anna samiskopplæring, og all anna språkopplæring for den saks skyld.
Dan åvteste vihkeles saemien maajhööhpehtimmie lea seammavyörtegs jeatjah saemienlïerehtimmine, jïh dan gaavhtan aaj goh gaajhke jeatjah gïelelïerehtimmie.
Fjernundervisning har i stor grad vært et urfolksinitiativ der urbanisering har medført krav om innovative opplæringsformer.
Maajhööhpehtimmie lea jeenjemasth akte råajvarimmie aalkoealmetjijstie orreme, gosse juhteme staaride lea innovatijve lïerehtimmiehammoeh krïeveme.
Kanada har vært blant de første som begynte med denne opplæringsformen for First Nations som bodde i byer og tettsteder uten stedlige lærere i indianerspråk.
Kanada lea dej voestes gaskem orreme mij daejnie lïerehtimmievuekine eelki dejtie First Nations-almetjidie mah staarine jïh stuerebe sijjine årroejin, jïh idtjin stïeres lohkehtæjjam indianeregïelesne utnieh.
I Norge er det i all hovedsak samer som får opplæring via fjernundervisning så også her er urfolksdimensjonen tydelig.
Nöörjesne åajvahkommes saemieh mah lïerehtimmiem maajhööhpehtimmien tjïrrh åadtjoeh, guktie aaj daesnie dle akte tjïelke aalkoealmetjedimensjovne.
4.1 Innledning
4.1 Aalkoe
I 2014 var det ti år siden organisert samisk fjernundervisning blei oppretta i Norge.
Jaepien 2014 lij luhkie jaepieh mænngan öörnedamme saemien maajhööhpehtimmie tseegkesovvi Nöörjesne.
Bakgrunnen for dette var et økt behov for alternative opplæringsformer i samisk etter at de fleste samiske internatskoler blei nedlagt.
Våarome dan åvteste lij akte stuerebe daerpiesvoete jeatjah lïerehtimmievuekieh utnedh saemien gïelesne, mænngan doh jeanatjommes internaateskuvlh orrijadtin.
Det blei igangsatt et prosjekt i sørsamisk område – Sørsamisk ved hjemmeskoler, der man la om opplæringen slik at eleven kunne bo heime og samtidig fikk rettighetsfestet samiskopplæring.
Aktine prosjektine nïerhki åarjelsaemien dajvesne – Åarjelsaemien hïejmeskuvline, gusnie lïerehtimmiem jeatjahtehti naemhtie guktie learohke meehti gåetesne årrodh jïh seamma tïjjen saemienlïerehtimmiem åadtjodh mij lij nænnoestamme reaktan tjïrrh.
Definisjoner: Fjernundervisning kan defineres på følgende måte: «Fjernundervisning er en måte å organisere undervisning på der eleven eller studenten helt eller delvis har kontakt med lærestedet uten å behøve å være til stede fysisk på dette stedet».
Tjïelkestimmieh: Maahta maajhööhpehtimmiem naemhtie tjïelkestidh: «Maajhööhpehtimmie lea akte vuekie ööhpehtimmiem öörnedidh gusnie learohke jallh studente ellies jallh ånnetji gaskesem learoesijjine åtna bielelen jïjtje daarpesjidh stïeresne årrodh daennie sijjesne».
Denne formen for opplæring kan også kalles fleksibel opplæring, nettstudier, IKT-støttet læring, fleksibel opplæringsmodell, osv.
Daam lïerehtimmievuekiem maahta aaj gohtjesovvedh fleksijbele lïerehtimmie, nedtelearoeh, IKT-dåårjeme lïerehtimmie, fleksijbele lïerehtimmievuekie jnv..
4.1.1 Juridisk forankring
4.1.1 Juridihkeles vïedteldimmie
Samisk fjernundervisning er en alternativ opplæringsform der man bruker lyd og bilde via skype, lyd og bilde-studio eller ved hjelp av andre tekniske løsninger.
Saemien maajhööhpehtimmie lea akte jeatjahlaakan lïerehtimmievuekie gusnie tjoejem jïh guvviem nuhtjie skypen tjïrrh, tjoeje jïh guvvie-studijoven tjïrrh jallh viehkine jeatjah teknihkeles vuekijste.
Retten til opplæring i samisk er hjemlet i opplæringslova § 6 og i forskrift til opplæringsloven § 7-1 som omtaler alternative opplæringsformer.
Daate reakta lïerehtimmiem saemien gïelesne åadtjodh lea nænnoestamme ööhpehtimmielaakesne § 6, jïh mieriedimmesne ööhpehtimmielaakese § 7-1 mah jeatjah lïerehtimmievuekieh ållermaehtieh.
Opplæringslova § 13-1 sier at det er kommunen og skoleeier som har plikt til å oppfylle opplæringa, også samisk opplæring.
Ööhpehtimmielaake § 13-1 jeahta tjïelte jïh skuvleaajhtere dah mah dïedtem utnieh lïerehtimmiem illedh, aaj saemien lïerehtimmie.
Samiske elever fikk sine rettigheter vesentlig styrket etter innføringen av opplæringslova i 1998. Uten denne loven ville samisk språkopplæring stått langt svakere i dag.
Saemien learohki reaktah sagke nænnoesåbpoe sjïdtin mænngan ööhpehtimmielaake sjïehtesjamme sjïdti jaepien 1998. Bielelen daate laake saemien gïelelïerehtimmie lij sån gaajh viesjiehtåbpoe orreme daan biejjien.
4.1.2 Fjernundervisningas historie
4.1.2 Maajhööhpehtimmien histovrije
Fjernundervisning har internasjonalt i stor grad vært et urfolksinitiativ der First Nations i Kanada og American Indians i USA var blant de som først begynte å tilby opplæring med denne metoden (Lindberg m.fl. 2003).
Maajhööhpehtimmie lea gaskenasjovnaale bielesne, åajvahkommes akte råajvarimmie orreme aalkoealmetjijstie gusnie First Nations Kanadasne jïh American Indian USA:sne lin dej voestes gaskem mah eelkin lïerehtimmiem faalehtidh daejnie vuekine (Lindberg jïh jienebh 2003).
Metoden blei utvikla på bakgrunn av et behov om opplæring i områder med store avstander der det var mangel på kvalifiserte lærere.
Daam vuekiem evtiedin dan åvteste lij daerpies lïerehtimmine dejnie dajvine gusnie stoerre gåhkoeh, jïh gusnie maehteles lohkehtæjjah fååtesin.
Delvis på bakgrunn av at dette var et urfolksinitiativ blei fjernundervisning som metode av mange innafor vestlige utdanningsmiljøer sett på som kvalitativt dårligere enn tradisjonell klasseromsundervisning (op.cit. s.2).
Ånnetji dan åvteste daate lij akte råajvarimmie aalkoealmetjijstie dle utnin maajhööhpehtimmiem goh vuekie, goh akte ööhpehtimmie nåakebe kvaliteeteste goh aerpievuekien ööhpehtimmie klaassetjiehtjielisnie (op.cit s.2).
I Norge ble den organiserte fjernundervisninga som tidligere nevnt oppretta i 2004 etter gjennomføringer av prosjekter som hadde som formål at samiske elever skulle motta samisk språkopplæring og samtidig kunne bo heime.
Goh aarebi neebneme lea dihte öörnedamme maajhööhpehtimmie tseegkesovvi jaepien 2004 Nöörjesne, mænngan prosjekth lin tjirrehtamme mah ulmine utnin saemien learohkh edtjin saemien gïelelïerehtimmiem dåastodh jïh seamma tïjjen maehtedh gåetesne årrodh..
Innføringa av opplæringslova medførte også at man innså at mange skoleeiere utenfor samiske kjerneområder ville ha store vanskeligheter med å tilby stedlig opplæring i samisk (Rønning, s. 9).
Juktie ööhpehtimmielaakem sjïehtesji dellie aaj buajhkaji jïjnjh skuvleaajhterh saemien jarngedajvi ålkoli sïjhtin stoerre dåeriesmoerh utnedh stïeres lïerehtimmiem saemien gïelesne faalehtidh (Rønning, s.9).
Modellen for alternativ opplæringsform som blei utvikla besto av tre dimensjoner:
Dïhte maalle mij evtiesovvi akten jeatjahlaakan lïerehtimmievuakan, golme dimensjovnh utni:
1. Fjernundervisning 2. Ambulerende lærer 3. Språksamlinger
1. Maajhööhpehtimmie 2. Mïnneden lohkehtæjja 3. Gïeletjåanghkoeh
Opplæringsmodellen blei utvikla gjennom nær dialog med samiske opplæringsmiljøer og sentrale myndigheter så nødvendigheten av at institusjoner med nær kontakt med samiske opplæringsmiljøer hadde koordineringsansvaret for samisk fjernundervisning.
Lïerehtimmiemaalle evtiesovvi aktene lïhke govlesadtemisnie saemien lïerehtimmiebyjresigujmie jïh staateles åejvieladtjh vööjnin daerpies institusjovnh mej lïhke gaskese saemien lïerehtimmiebyjresigujmie, iktedimmiedïedtem utnin saemien maajhööhpehtimmien åvteste.
Fylkesmennene i Finnmark og Nordland blei forespurt om å påta seg dette koordineringsansvaret av sentrale myndigheter.
Fylhkenålmah Finnmaarhkesne jïh Nordlaantesne gihtjesovvin mejtie dah sïjhtin daam iktedimmiedïedtem vaeltedh staateles åejvieladtjijste.
Fylkesmennene var positive, men svarte at det kun var aktuelt å påta seg et slikt ansvar om samiske opplæringsmiljøer mente dette var hensiktsmessig og ønskelig.
Fylhkenålmah lin positijve, men vaestiedin dah ajve sïjhtin aktem dagkeres dïedtem vaeltedh jis saemien lïerehtimmiebyjresh vïenhtin daate lij maereles jïh vaajteles.
Departementet gikk i dialog med samiske miljøer som støttet ideen.
Departemeente saemien byjresigujmie govlesadtin mah åssjaldahkem dåarjoehtin.
Dermed fikk Fylkesmannen i Finnmark koordineringsansvaret for nordsamisk fjernundervisning og Fylkesmannen i Nordland koordineringsansvaret for sørsamisk fjernundervisning.
Dan åvteste Finnmaarhken fylhkenålma iktedimmiedïedtem åadtjoeji noerhtesaemien maajhööhpehtimmien åvteste jïh Nordlaanten fylhkenålma iktedimmiedïedtem åadtjoeji åarjelsaemien maajhööhpehtimmien åvteste.
På dette tidspunktet blei det ikke vurdert et tilsvarende koordineringsansvar for lulesamisk fjernundervisning, men etter en dialog med lulesamiske kompetansemiljøer på et seinere tidspunkt fikk Fylkesmannen i Nordland også koordineringsansvaret for lulesamisk fjernundervisning.
Dan baelien idtjin aktem seammaplieres iktedimmiedïedtem vuarjesjh julevsaemien maajhööhpehtimmien åvteste, men mænngan julevsaemien maahtoebyjresigujmie govlesadteme dubpiebasse, Nordlaanten fylhkenålma aaj iktedimmiedïedtem åadtjoeji julevsaemien maajhööhpehtimmien åvteste.
4.1.3 Samisk fjernundervisning i dag
4.1.3 Saemien maajhööhpehtimmie daanbiejjien
Samisk fjernundervisning er et relativt komplekst fagområde der opp mot 20 enheter tilbyr fjernundervisning til samiske barn og unge, både i grunnskolen og for videregående opplæring.
Saemien maajhööhpehtimmie akte naa gelliesåarhts faagesuerkie, gusnie mahte 20 ektievoeth maajhööhpehtimmiem saemien maanide jïh noeride faalehtieh, dovne maadthskuvlesne jïh jåarhkeskuvlesne.
Det undervises i nord-, lule og sørsamisk og for første- og andrespråk.
Ööhpehtimmie vadtasåvva noerhte-, julev jïh åarjelsaemien gïelesne jïh voestes
Institusjonene som tilbyr opplæringa er både kommunale skoler, kommunale skoler med statlig finansiering, fylkeskommunale skoler, statlige skoler og private språksentre.
Institusjovnh mah lïerehtimmiem faalehtieh leah dovne tjïelten skuvlh, tjïelten skuvlh staaten finansieradimmine, fylhkentjïelten skuvlh, staaten skuvlh jïh privaate gïelejarngh.
Koordinering og informasjon er viktig for at systemet derfor fungerer.
Iktedimmie jïh bïevnesh leah vihkeles ihke systeeme dan åvteste fungerede.
4.1.4 Behovet for fjernundervisningstilbud
4.1.4 Maajhööhpehtimmiefaalenassen daerpiesvoete
Tidligere utgaver av Samiske tall forteller viser at det er økende urbaniseringsgrad blant samer.
Aarebi låhkoeh gærjeste Samiske tall forteller, vuesiehtieh ahkedh jienebh saemieh staaride juhtieh.
I tillegg ønsker samer som flytter til byer og større tettsteder i større grad at deres barn skal fortsette med samiskopplæring etter flytting.
Lissine saemieh sijhtieh mah staaride jïh stuerebe sijjide juhtieh, dej maanah edtjieh saemienlierehtimmine jåerhkedh juhtemen mænngan.
Det er stor mangel på lærere med samisk språkkompetanse og det betyr at mange kommuner vil ha store utfordringer med å skaffe samisklærere.
Gellie lohkehtæjjah saemien gïelemaahtojne fååtesieh jïh daate sæjhta jiehtedh jïjnjh tjïelth sijhtieh stoerre haestemh utnedh saemienlohkehtæjjah skååffedh.
Til sammen betyr dette at samisk fjernundervisning vil ha økende etterspørsel i framtida og flere barn vil få sin samiskopplæring som fjernundervisning, eventuelt kombinert med for eksempel språksamlinger.
Tjåanghkan daate sæjhta jiehtedh ahkedh jienebh sijhtieh saemien maajhööhpehtimmien mietie gihtjedh båetijen aejkien, jïh jienebh maanah sijhtieh sijjen saemienlïerehtimmiem åadtjodh goh maajhööhpehtimmie, dagke vuesiehtimmien gaavhtan gïeletjåanghkojne ektine.
4.1.5 Strategisk plan for samisk fjernundervisning:
4.1.5 Strategeles soejkesje saemien maajhööhpehtæmman:
Fra sentrale myndigheter har det vært et ønske om en noe mer lik gjennomføring av fjernundervisninga for de ulike språkområdene.
Staaten åejvieladtjh jïh ovmessie faagebyjresh leah sïjhteme aktem ellies vuekiem evtiedidh guktie maahta saemien maajhööhpehtimmiem faalehtidh, saaht man saemien gïele lea bïjre.
Det blei nedsatt ei arbeidsgruppe som skulle gi innspill til Utdanningsdirektoratet om en strategisk plan for samisk fjernundervisning.
Jaepien 2012 Ööhpehtimmiedirektovraate aktem barkoedåehkiem tseegki mij laavenjosti evtiedimmien bïjre aktede strategeles soejkesjistie saemien maajhööhpehtæmman.
Utdanningsdirektoratet sammenfattet deretter planen slik de ønsket den skulle være.
Ööhpehtimmiedirektovraate dan mænngan soejkesjem tjåanghkan geesi jïh dam åehpiedehti sjyöhtehke byjresidie.
Sentrale punkter i planen var oppretting av en samisk fjernundervisningsenhet som skulle tilby samisk fjernundervisning, ei delvis omlegging til asynkrone opplæringsleksjoner og et sterkere juridisk grunnlag for språksamlinger.
Akte vihkeles mearhketje soejkesjisnie lij raeriestidh aktem saemien maajhööhpehtimmiedïenesjem tseegkedh mij gaskem jeatjah edtji saemien maajhööhpehtimmiem faalehtidh dejnie ovmessie gïeline, aktem aktivyöki barkoem sjïehtesjidh saetniestïjjeste jïh nedtebaseradamme ööhpehtimmeste jïh digitaale boelhkh faalehtidh.
Det blei gjennomført ei begrenset høring av utkastet der enkelte aktører innafor fjernundervisning, spesielt i sørsamisk område reagerte på utkastet.
Learohki reakta gïeletjåanghkoeh åadtjodh aaj vuartasjamme sjïdti soejkesjisnie. Jienebh dejstie aktöörijste saemien maajhööhpehtimmien sisnjelen jeehtin dah lin ovgeahpan soejkesjisnie.
Kunnskapsdepartementet ba Utdanningsdirektoratet utarbeide et noe revidert utkast til rammeverk basert på innspillene som kom fram under høringa.
Maahtoedepartemeente mænngan Ööhpehtimmiedirektovraatem stilli dam strategeles soejkesjem tjïelkestidh jïh soejkesjen åasam aerviedidh.
Utdanningsdirektoratet samarbeidet da med Fylkesmennene om et utkast som legger opp til å beholde fjernundervisningstilbyderne man har i dag under forutsetning om at de oppfyller kvalitets- og kvalifiseringskriterier basert på pedagogisk og språklig kompetanse samt kompetanse i fjernundervisningsdidaktikk.
Lissine Maahtoedepartemeente ööhpehtimmiedirektovraatem birri aktem mierievierhkem evtiedidh saemien maajhööhpehtæmman aktene lïhke laavenjostosne Finnmarhken fylhkenålmine jïh Nordlaanten fylhkeålmine. Daate mierievierhkie edtja dïrreginie årrodh Fylhkenålmide guktie lissiehtamme kvaliteete jïh seammavyörtegsvoete faalenassine sjidtieh, jïh bïevnesh vadta skuvle- aajhteridie, eejhtegidie jïh learoehkidie.
4.1.6 Behovet for kompetanse i fjernundervisningsmetodikk
4.1.6 Maahtoedaerpiesvoete maajhööhpehtimmiemetodihkesne