pere/sami_parallel huggingface dataset:
• Skyte- og øvingsområde: Forsvaret
• Vuetjeme- jïh haarjanimmiedajve: Vaarjelimmie
• Vindkraftanlegg: NVE
• Bïegke-faamoetseegkeldahkh: NVE
• Vannkraftverk: NVE
• Tjaetsiefaamoevierhkieh: NVE
• Gruvedrift, steinbrudd, grustak, steintipp: FKB
• Gruvagïehtelimmie, gierkiespealhkoe, gearketjesijjie, gierkiegupmiestahke: FKB
For flere av påvirkningsfaktorene finnes det ikke kartgrunnlag som gir god og pålitelig informasjon om når de enkelte delene av bebyggelse og infrastruktur er satt opp.
Jieniebidie dejstie tsevtsemefaktovrijste ij leah kaarhtevåarome mij hijven jïh leajhtadihks bïevnesh vadta gåessie fïereguhte gåetie jïh infrastruktuvre leah tseegkesovveme.
De kartgrunnlagene som er benyttet, er imidlertid antatt å gi en god beskrivelse av status per 2018.
Doh kaarhtevåaromh mah leah åtnasovveme maehtieh læjhkan hijven buerkiestimmiem vedtedh guktie tsiehkie lea 2018.
4.3 Metode
4.3 Vuekie
Hovedtilnærmingen i dette arbeidet er å beregne en påvirkningssone (avstandssone, influensareal) rundt bebyggelse og infrastruktur, basert på vitenskapelig og tradisjonell kunnskap om hvor store områder rundt et fysisk inngrep som reinen unngår.
Åejviegyhtjelasse daennie barkosne lea aktem tsevtsemedajvem (gåhkaldahkedajve, influense-areaale) aerviedidh gåetiej jïh infrastruktuvren bïjre, vitenskapeles jïh aerpievuekien daajroen mietie man stoerre dajvh akten fysiske skilkemedahkoen bïjre mejtie bovtse reava.
4.3.1 Påvirkningssone rundt bebyggelse og infrastruktur
4.3.1 Tsevtsemedajve gåetiej jïh infrastruktuvren bïjre
Det er gjort flere studier av reinbeite som påviser at inngrep fører til redusert beitebruk nær inngrepene (noen kilometer unna), mens beitebruken øker tilsvarende lenger unna inngrepene.
Jienebh goerehtimmieh leah dorjesovveme bovtsegåatoemistie mah vuesiehtieh skilkemedahkoej gaavhtan dellie gåatomeåtnoe geahpene skilkemedahkoej lïhke (såemies kilomeeterh guhkene), mearan gåatomeåtnoe seamma jïjnje læssene miehtjiebasse skilkemedahkojste.
Dette vil kunne ha langt større betydning enn arealbeslaget av selve inngrepene.
Daate gujht maahta sagke stuerebe vihkelesvoetem utnedh goh areaaleåtnoe dehtie sjïere skilkemedahkoste.
Med dette som grunnlag er det utarbeidet statistikk over areal rundt de viktigste bebyggelseselementer og infrastruktur.
Daejnie goh våarome akte statistihke lea dorjesovveme areaalen bijjelen dej vihkielommes gåetiedajvi jïh infrastruktuvren bïjre.
Det er beregnet hvor stor andel av hver type årstidsbeite (samt arealet av flyttlei) innen reinbeiteområdene som er påvirket.
Lea aerviedamme man stoerre låhkoe fïerhtede såarhts jaepieboelhkegåatoemistie (jïh areaale juhtemegeajnoste) båatsoedajvi sisnjeli mah leah tsavtseme.
Studien er gjennomført med forskjellige forutsetninger om påvirkningssonen, dvs. avstanden fra inngrepet.
Goerehtimmie lea tjïrrehtamme joekehts tsiehkiejgujmie tsevtsemedajven bïjre, dsj. gåhkaldahke skilkemedahkoste.
På grunn av de komplekse sammenhengene mellom ulike typer påvirkning på reinbeite er det utarbeidet statistikk ikke bare for én avstand, men for et sett intervaller: innen 500 meter, 1 kilometer, 2 kilometer, 3 kilometer og 5 kilometer fra inngrep.
Dej gellielaaketje ektiedimmiej gaavhtan ovmessie såarhts tsevtsemen gaskem gåatoemasse, statistihke lea dorjesovveme ij ajve akten gåhkaldahken åvteste, men jienebi gåhkaldahki åvteste; 500 meeterh, 1 kilomeetere, 2 kilomeeterh, 3 kilomeeterh jïh 5 kilomeeterh skilkemedahkoste.
I denne studien er avstand til påvirkning regnet i luftlinje.
Daennie goerehtimmesne gåhkaldahke tsevtsiemasse ryöknedamme elmien tjïrrh.
Man kan også ta hensyn til markslag, terreng og annet i avgrensningen av påvirkningssoner.
Maahta aaj krööhkedh magkeres deava lea, guktie eatneme vååjnoe jïh jeatjah aath gosse tsevtsemedajvh gaertjede.
Hvor langt unna inngrep det blir redusert beiting, avhenger av lokale forhold som terreng og markslag, hva slags type inngrep, og hvor stor aktivitet det er rundt og i forbindelse med inngrepet.
Man guhkene skilkemedahkoste giehpiedamme gåatome sjædta, lea jearohke dejstie voenges tsiehkijste goh guktie eatneme vååjnoe jïh deavasåarhteste, magkeres skilkemedahkoe lea jïh man gellie darjomh mah sjugniehtuvvieh skilkemedahkoen bïjre.
Metoden er forklart med et eksempel, se figur 4.2 til 4.4. Figur 4.2 viser areal av en type årstidsbeite (grønn farge) i et reinbeiteområde.
Vuekie lea tjïelkestamme aktine vuesiehtimmine, vuartesjh figuvrem 4.2 - 4.4. Figuvre 4.2 areaalem vuesehte aktede såarhts jaepieboelhkegåatoemistie (kruana klaerie) aktene båatsoedajvesne.
Figur 4.3 viser påvirkningssoner (avstandssoner) for hele reinbeiteområdet, beregnet ved å trekke linjer (for hver avstand) rundt bygninger og infrastruktur, i et geografisk informasjonssystem (GIS).
Figuvre 4.3 tsevtsemedajvh vuesehte (gåhkaldahkedajvh) abpe båatsoedajvese, ryöknedamme viehkine linjah giesedh (fïerhten gåhkaldahken åvteste) gåetiej jïh infrastruktuvren bïjre, akten geografeles bïevnesesysteemesne (GIS).
Påvirkningssonene har sterkere rød farge jo kortere avstand det er til påvirkningen.
Tsevtsemedajvh tjerkebe rööpses klaeriem utnieh dan åenebe gåhkaldahke lea tsevtsiemasse.
Figur 4.4 viser kombinasjonen av påvirket areal for hele reinbeiteområdet (figur 4.3) og en type årstidsbeite (figur 4.2), og viser dermed hvor mye av en type årstidsbeite som er innenfor hver avstand fra påvirkningen.
Figuvre 4.4. kombinasjovnem vuesehte tsavtseme areaaleste abpe båatsoedajvese (figuvre 4.3) jïh akte såarhts jaepieboelhkegåatome (figuvre 4.2), jïh vuesehte dan åvteste man jïjnje aktede såarhts jaepieboelhkegåatoemistie mij lea fïerhten gåhkaldahken sisnjelen sevtiemistie.
Tilsvarende beregning gjøres for hver type årstidsbeite.
Seamma aerviedimmie dorjesåvva fïerhten såarhts jaepieboelhkegåatoemasse.
Til slutt kan alle påvirkningssonene for hver type årstidsbeite summeres til statistikk over hvor mye av hver type årstidsbeite som er innenfor hver avstand fra bygninger og infrastruktur, dvs. hvor stor prosentandel av arealet som er påvirket.
Minngemosth maahta gaajhkh tsevtsemedajvh fïerhten såarhts jaepieboelhkegåatoemasse tjåanghkan bïejedh statistihkese, mij vuesehte man jïjnje fïerhtede såarhts jaepieboelhkegåatoemistie mij lea fïerhten gåhkaldahken sisnjelen gåetijste jïh infrastruktuvreste, dsj. man stoerre prosentelåhkoe areaaleste mij lea tsavtseme.
Figur 4.2 Eksempel: Areal av en type årstidsbeite i et reinbeiteområde
Figuvre 4.2 Vuesiehtimmie: Areaale aktede såarhts jaepieboelhkegåatoemistie aktene båatsoedajvesne
Figur 4.3 Eksempel: Avstandssoner fra bygninger og infrastruktur i et reinbeiteområde
Figuvre 4.3 Vuesiehtimmie: Gåhkaldahkedajvh gåetijste jïh infrastruktuvreste aktene båatsoedajvesne
Figur 4.4 Eksempel: Avstandssoner fra bygninger og infrastruktur kombinert med areal av en type årstidsbeite
Figuvre 4.4 Vuesiehtimmie: Gåhkaldahkedajvh gåetijste jïh infrastruktuvreste areaaline ektine aktede såarhts jaepieboelhkegåatoemistie
4.4. Resultater
4.4. Illedahkh
Studien gir tall for påvirkning fra bygninger og infrastruktur av reinbeite, fordelt på reinbeiteområdene og fordelt på årstidsbeiter og flyttlei.
Goerehtimmie tsevtsemetaalh vadta gåetijste jïh infrastruktuvreste bovtsegåatoemistie, joekedamme båatsoedajvide jïh joekedamme jaepieboelhkegåatoemidie jïh juhtemegeajnojde.
Beregningen er gjennomført for forskjellige avstander til inngrepet, regnet i luftlinje.
Aerviedimmie lea tjïrrehtamme joekehts gåhkaldahkide skilkemedahkose, ryöknedamme elmien tjïrrh.
4.4.1 Statistikk over areal etter avstand fra bebyggelse og infrastruktur
4.4.1 Statistihke areaalen bijjelen gåhkaldahken mietie gåetijste jïh infrastruktuvreste
Årstidsbeitearealene kan delvis overlappe hverandre, men i figur 4.5 er alle årstidsbeitene og arealet av flyttlei satt sammen til en heldekkende avgrensning for å kunne lage statistikk for beiteareal og flyttlei i alt, for det samiske reinbeiteområdet, som vist i de følgende figurene.
Gåatomeareaalh jaepieboelhki mietie maehtieh såemiesmearan sinsitniem gaptjedh, men figuvresne 4.5 gaajhkh jaepieboelhkegåatomh jïh areaale juhtemegeajnojste leah tjåanghkan bïejesovveme akten elliesgaptjeldh gaertjiedæmman juktie maehtedh statistihkem gåatomeareaalese jïh juhtemegeajnojde saemien båatsoedajvese tjåanghkan darjodh, goh vuesiehtamme minngiebinie figuvrine.
Innenfor det samiske reinbeiteområdet omfatter dette norsk reinbeite i Norge (ikke norsk reinbeite i Sverige eller svensk reinbeite i Norge).
Saemien båatsoedajven sisnjelen, daate nöörjen bovtsegåatomem Nöörjesne feerhmie (ij nöörjen bovtsegåatome Sveerjesne jallh sveerjen gåatome Nöörjesne).
Figur 4.5 Årstidsbeite og flyttlei i alt Om lag 22 prosent av alt beitearealet (årstidsbeite og flyttlei) er innenfor 500 meter fra bygninger og infrastruktur, mens ytterligere 15 prosent er mellom 0,5 og 1 kilometer (figur 4.6).
Figuvre 4.5 Jaepieboelhkegåatome jïh juhtemegeajnoe ektesne Ovrehte 22 prosenth abpe gåatomeareaaleste (jaepieboelhkegåatome jïh juhtemegeajnoeh) leah sisnjelen 500 meeterh gåetijste jïh infrastruktuvreste, mearan 15 prosenth leah gaskem 0,5 jïh 1 km gåetijste jïh infrastruktuvreste (figuvre 4.6).
Det vil si at om lag 37 prosent av alt årstidsbeite og flyttlei er innen 1 kilometer fra bygninger og infrastruktur.
Daate sæjhta jiehtedh ovrehte 37 prosenth abpe jaepieboelhkegåatoemistie jïh juhtemegeajnojste lea 1 kilomeeteren sisnjelen gåetijste jïh infrastruktuvreste.
Videre er om lag 22 prosent av beitearealet innenfor 2 kilometer, 14 prosent innenfor 3 kilometer og 16 prosent mellom 3 og 5 kilometer.
Lissine ovrehte 22 prosenth gåatomeareaaleste sisnjelen 2 kilomeeterh, 14 prosenth sisnjelen 3 kilomeeterh jïh 16 prosenth sisnjelen 3 jïh 5 kilomeeterh.
Alt i alt innebærer dette at om lag 89 prosent av alt årstidsbeite og flyttlei er innen 5 km fra bygninger og infrastruktur slik det er avgrenset her.
Tjåanghkan daate sæjhta jiehtedh ovrehte prosenth abpe jaepieboelhkegåatoemistie jïh juhtemegeajnojste leah sisnjelen 5 km gåetijste jïh infrastruktuvreste guktie lea gaertjiedamme daesnie.
Selv om beiteområder blir påvirket så langt unna som 5 kilometer fra inngrep, innebærer ikke dette at området er ødelagt som reinbeite og kan tas i bruk til andre formål.
Jalhts gåatomedajvh tsavtseme sjidtieh dan guhkene goh 5 kilomeeterh skilkemedahkoste, ij sïjhth jiehtedh daate dajve lea beajsteme goh bovtsegåatome jïh dan gaavhtan maahta åtnose vaaltasovvedh jeatjah åssjelidie.
Beregningen illustrerer at selv om 40 prosent av det norske landarealet administrativt sett er lagt ut til reinbeiteområder, er den reelle andelen av tilgjengelig beite betydelig mindre.
Aerviedimmie vuesehte jalhts 40 prosenth nöörjen laanteareaaleste reereleslaakan leah olkese bïejesovveme båatsoedajvide, dïhte tjïelke prosente gåatomedajveste lea sagke unnebe.
Beregning av påvirkningssoner kan synliggjøre konsekvenser av fysiske inngrep for tilgjengelig beiteareal, i form av mer trengsel, beitekonflikter og problemer med å holde reinen innenfor tildelte beitearealer m.v.
Aerviedimmie tsevtsemesovnijste maahta konsekvensh vuesiehtidh dan gåatomeareaalese mij gååvnese dejstie fysiske skilkemedahkojste, goh vielie tjihtedimmie, gåatomevigkieh jïh dåeriesmoerh bovtsem hööltedh dan vadteme gåatomeareaalen sisnjelen jïh vielie.
De mest intensivt brukte vinterbeitene som normalt er mest sikre mot store snømengder og nedising på midt- og seinvinteren (vinterbeite I), er mest påvirket av bygninger og infrastruktur innen 1 km (figur 4.8).
Doh gåatomedajvh mah jeenjemes åtnasuvvieh jïh mah iemielaakan leah bööremes vaarjelamme stoerre lopmeveahkaj jïh jïengedimmien vööste gaskoeh jïh seenhte daelvien (daelviegåatome I), leah jeenjemes tsavtseme gåetijste jïh infrastruktuvreste 1 kilomeeteren sisnjelen (figuvre 4.8).
Oksebeiteland og øvrig vårbeiteland, der okserein og fjorårskalver oppholder seg i kalvingstida (vårbeite II), følger etter vinterbeite I som nest mest påvirket.
Gåatomelaanth sarvide jïh jeatjah gïjrelaante, gusnie sarvah jïh tjormh hööllestieh suehpeden (gïjregåatome II) lea daelviegåatomen mænngan dïhte mubpie jeenjemes tsavtseme dajvh.
Sommerbeite I er i minst grad influert av bygninger og infrastruktur.
Giesiegåatome I lea vaenemes tsavtseme gåetijste jïh infrastruktuvreste.
Dette er sentrale høysommerbeiter, som regel over skoggrensa, der reinen oppholder seg midtsommers og får dekket sitt behov for beite, ro og avkjøling og minst mulig insektplage innenfor korte avstander.
Daate lea vihkeles gåatomedajvh gaskoeh giesien, åajvahkommes boelteraedtien bijjelen, gusnie bovtse lea gaskoeh giesien jïh sijjen daerpiesvoeth åadtjoeh gåatoemasse, dah raeffiem jïh tjåatskoedimmiem åadtjoeh jïh slyöhpoeh åhtojste plaakenidh åenehks gåhkaldahki sisnjeli.
Siden arealene delvis er lokalisert på slike steder, er det også naturlig at en mindre andel av arealet havner i nærheten av bebyggelse.
Juktie areaalh såemiesmearan leah dagkerh sijjine lea aaj iemie akte unnebe låhkoe areaaleste lea gåetiej lïhke.
Årstidsbeite som er lokalisert nede i daler og langs fjorder, vil i større grad være i nærheten av for eksempel bygninger og veier sammenliknet med beiteareal som ligger høyere til fjells eller i mer perifere strøk.
Jaepieboelhkegåatome mij lea vuelnie vuemine jïh voeni mietie, sæjhta enn vielie gåetiej jïh geajnoej lïhke årrodh viertiestamme gåatomeareaaline mij lea bijjene vaerine jallh miehtjesne.
4.4.2 Areal av vårbeite I etter avstand fra bebyggelse og infrastruktur
4.4.2 Areaale gïjregåatoemistie I gåhkaldahken mietie gåetijste jïh infrastruktuvreste
Kalvingsland og tidlig vårbeiteland er de delene av vårområdet som beites tidligst og hvor hoveddelen av simleflokken oppholder seg i kalvings- og pregningsperioden.
Suehpedslaante jïh aareh gïjrelaante leah doh bielieh gïjredajveste gusnie bovtse aaremes gååte jïh gusnie åejviebielie aaltojste lea suehpeds- jïh pregningsboelhken.
Reservekalvingsland er inkludert.
Lissie suehpedslaante lea meatan.
Dette beitearealet er klassifisert som «vårbeite I», se figur 4.9.
Daate gåatomeareaale lea klassifiseradamme goh ”gïjregåatome I”, vuartesjh figuvrem 4.9.
Figur 9.9 Vårbeite I (kalvingsland og tidlig vårbeiteland)
Figuvre 9.9 Gïjregåatomelaante I (suehpedslaante jïh aareh gïjregåatomelaante)
Romsa/Tromsa/Troms reinbeiteområde har størst andel av kalvingsland og tidlig vårbeiteland innen 1 kilometer fra bygninger og infrastruktur, med over 20 prosent innen 500 meter, mens Oarje-Finnmárku/Vest-Finnmark reinbeiteområde har tilsvarende lavest andel (figur 4.10).
Romsa båatsoedajve stööremes låhkoem suehpedslaanteste jïh aareh gïjrelaanteste sisnjelen 1 kilomeeteren gåetijste jïh infrastruktuvreste åtna, vielie goh 20 prosenth sisnjelen 500 meeterh, mearan Jillie-Finnmaarhken båatsoedajve seamma vuelege låhkoem åtna (figuvre 4.10).
Figur 4.13 Vinterbeite I
Figuvre 4.13 Daelviegåatome I
4.4.4 Areal av flyttlei etter avstand fra bebyggelse og infrastruktur
4.4.4 Areaale juhtemegeajnojste gåhkaldahken mietie gåetijste jïh infrastruktuvreste
Flyttlei er lengre leier eller traséer i terrenget der reinen enten drives eller trekker selv mellom årstidsbeitene.
Juhtemegeajnoeh leah guhkebe geajnoeh jallh laajroeh eatnamisnie gusnie bovtsem vuejehte jallh jïjtje rahtja jaepieboelhkegåatomi gaskem.
Figur 4.14 viser utbredelsen av slike arealer.
Figuvre 4.14 vuesehte man vijries areaale lea.
Figur 4.14 Flyttlei
Figuvre 4.14 Juhtemegeajnoeh
Flyttleier er fordelt ut over reinbeiteområdene, naturlig nok siden de er traseer mellom årstidsbeitene.
Juhtemegeajnoeh leah joekedamme båatsoedajvi bijjeli, iemielaakan dan åvteste dah leah laajroeh jaepieboelhkegåatomi gaskem.
I gjennomsnitt er noe under 20 prosent av arealet nær bebyggelse (innen 500 m).
Gaskemedtien dellie mahte 20 prosente areaaleste gåetiej lïhke (sisnjelen 500 m).
Imidlertid er det større forskjeller mellom reinbeiteområdene (figur 4.15).
Læjhkan stuerebe joekehtsh båatsoedajvi gaskem (figuvre 4.15).
Romsa/Tromsa/Troms har størst andel innen 500 m (noe under 40 prosent), mens OarjeFinnmárku/Vest-Finnmark har lavest andel innen 500 m (drøyt 10 prosent).
Romsa stööremes låhkoem åtna sisnjelen 500 m (ånnetji vaenebe goh 40 prosenth) mearan Jillie-Finnmaarhke vöölemes låhkoem åtna sisnjelen 500 m (ovrehte 10 prosenth).
4.4.5 Endring over tid
4.4.5 Jarkelimmie tïjje doekoe
4.4.5.1 INON 2013.
4.4.5.1 INON 2013.
Reinbeiteareal og endring 1988–2013
Gåatomeareaale jïh jarkelimmie 1988-2013
For å studere endring over tid er kart over årstidsbeitene kombinert med inngrepsfrie naturområder (INON) slik disse er avgrenset av Miljødirektoratet for 2013.
Juktie jarkelimmiem goerehtidh tïjje doekoe, dellie kaarhte jaepieboelhkegåatomi bijjeli lea skilkemedahkoefrijje eatnemedajvigujmie ektine, (INON) naemhtie dah leah gaertjiedamme Byjresedirektoraateste jaapan 2013.
I 2013- avgrensningen av INON er det også avgrenset endring fra 1988 til 2013.
2013-gaertjiedimmesne INON:ste aaj akte gaertjiedamme jarkelimmie jaepeste 1988 jaapan 2013 raajan.
INON-metoden beregner områder 1 km, 3 km og 5 km fra inngrep.
INON-vuekie dajvh aervede 1 km, 3 km jïh 5 km skilkemedahkoste.
I dette kapittelet er det 5 km som er benyttet.
Daennie kapihtelisnie nuhtjeme 5 km.
Andelen inngrepsfrie årstidsbeiter i alt har blitt ett prosentpoeng mindre fra 1988 til 2013 (figur 4.16).
Låhkoe skilkemefrijje jaepieboelhkegåatoemijstie tjåanghkan, lea aktem prosentepoengem unnebe sjïdteme 1988 raejeste 2013 raajan (figuvre 4.16).
Det er tilsvarende liten endring også når man ser på kalvingsland og tidlig vårbeiteland i alt, dvs. drøyt ett prosentpoeng nedgang.
Seamma onne jarkelimmie aaj gosse suehpedslaantese jïh aareh gïjregåatomelaantese vuartesje tjåanghkan, dsj. ånnetji vielie goh akte prosentpoenge giehpiedimmie.
4.4.5.2 Sammenlikning med tidligere undersøkelse i Finnmark
4.4.5.2 Viertiestimmie aarebi goerehtimmine Finnmaarhkesne
I en rapport fra Riksrevisjonen (2012) om arealstatus og arealutvikling i reinbeiteområdene i Finnmark ble det gjennomført en GIS-analyse av reinbeitearealer som ligger mindre enn 2 km fra bebyggelse og infrastruktur (påvirkningssonen).
Reektehtsisnie Rijhkerevisjovneste (2012), araalestatusen jïh areaaleevtiedimmien bïjre båatsoedajvine Finnmaarhkesne, aktem GIS-analyjsem tjïrrehti bovtsen gåatomeareaalijste mah leah vaenebe goh 2 km gåetijste jïh infrastruktuvreste (tsevtsemedajve).
Resultatene viste at 45 prosent av arealet i Oarje-Finnmárku/Vest-Finnmark og Nuorta-Finnmárku/Øst-Finnmark reinbeiteområder var innenfor påvirkningssonen i 2011.
Illedahkh vuesiehtin 45 prosenth areaaleste Jillie-Finnmaarhken jïh Luvlie-Finnmaarhken båatsoedajvine lin tsevtsemedajven sisnjelen jaepien 2011.
I enkelte av de intensivt brukte årstidsbeitene var andelen påvirket areal større og utgjorde eksempelvis 68 prosent av arealet for høstvinterbeite.
Muvhtine dejstie jaepieboelhkegåatoemijstie mah jeenjemes åtnasovvin, låhkoe tsavtseme areaaleste lij stuerebe, jïh lij vuesiehtimmien gaavhtan 68 prosenth tjaktjedaelviegåatomen areaaleste.
Enkelte områder er mer sensitive for påvirkning fra bebyggelse og infrastruktur enn andre, slik som kalvingsland og tidlig vårbeiteland.
Såemies dajvh eah dan jïjnjem tsevtsemen tööllh gåetijste jïh infrastruktuvreste goh mubpieh, goh suehpedslaante jïh aareh gïjregåatomelaante.
Undersøkelsen viser at i enkelte distrikt var over 60 prosent av dette området innenfor påvirkningssonen i 2011.
Goerehtimmie vuesehte såemies dajvine dellie bijjelen 60 prosenth daehtie dajveste leah tsevtsemedajven sisnjelen jaepien 2011.
GIS-analysen viste at det var liten endring i påvirket areal fra 2001 til 2011 når det gjelder bygninger og veier.
GIS-analyjse aktem onne jarkelimmiem vuesiehti tsavtseme areaaleste 2001 raejeste 2011 raajan gosse lea gåetiej jïh geajnoej bïjre.
Endringstallene fra 2001 til 2011 ble imidlertid kun basert på bygg og veier, siden det ikke finnes god statistikk for utviklingen over tid for annen infrastruktur.
Jarkelimmietaalh 2001 raejeste 2011 raajan ajve gåetieh jïh geajnoeh våaroeminie utnin, dan åvteste ij leah naan hijven statistihke evtiedimmien bïjre tïjje doekoe jeatjah infrastruktuvrese.
4.4.5.3 Svensk undersøkelse
4.4.5.3 Sveerjen goerehtimmie
I en svensk undersøkelse har Larsen et al.
Aktene sveerjen goerehtimmesne Larsen et. Al
(2016) foretatt en analyse av endring over tid, basert på gamle kart og kunnskap om tidligere bruk og inngrep, og anslått hvor stor reduksjon av beiteareal det har vært siden 1900.
(2016) leah aktem analyjsem dorjeme jarkelimmeste tïjje doekoe, båeries kaarhti mietie jïh daajroej aarebi skilkemedahkoej bïjre, jïh aerviedamme man stoerre giehpiedimmie gåatomeareaaleste lea orreme 1900 raejeste.
For Vilhelmina norra sameby utgjør nå påvirket areal 30 prosent av samebyens beiteområder (sammenliknet med 1900).
Vualtjeren noerhte sïjten gaavhtan tsavtseme areaale lea daelie 30 prosenth sïjten gåatomedajvijste (viertiestamme jaepine 1900).
For vinterbeite er 54 prosent av arealet påvirket.
Daelviegåatoemasse 54 prosenth areaaleste leah tsavtseme.
I et beregnet scenario for 2050 er påvirket areal økt til 39 prosent av samebyens beiteområder og redusert til 50 prosent av vinterbeite.
Aktene ussjedamme tsiehkesne jaapan 2050, tsavtseme areaale lea læssanamme 39 prosentese sïjten gåatomedajvijste, jïh giehpiedamme 50 prosentese daelviegåatoemistie.
Påvirkningen på vinterbeite kan dermed reduseres gjennom strategiske tiltak i landskapet, i dette tilfellet bygging av gjerde og rein-overganger langs jernbanen.
Tsevtseme daelviegåatoemasse maahta dan åvteste geahpanidh strategeles råajvarimmiej tjïrrh eatnamisnie, daennie tsiehkesne giedtieh jïh pruvvieh bovtsese bigkedh ruevtieraajroen mietie.
4.5 Bedre kunnskapsgrunnlag for arealplanlegging og konsekvensutredninger
4.5 Buerebe daajroevåarome areaalesoejkesjæmman jïh konsekvensesalkehtimmide
4.5.1 Veileder for konsekvensutredninger
4.5.1 Bïhkedæjja konsekvensesalkehtimmide
Tall for påvirket areal, sammen med reindriftens tradisjonelle kunnskap om beiteområdene, bør anvendes som del av kunnskapsgrunnlaget for å sikre reindriftens arealer.
Taalh tsavtseme areaalese, båatsoen aerpievuekien daajrojne ektine gåatomedajvi bïjre, byöroeh åtnasovvedh goh akte bielie daajroevåaroemistie juktie båatsoen areaalh gorredidh.
Plan- og bygningsloven gir mulighet til å følge opp nasjonale mål for å sikre det materielle grunnlaget for samisk reindrift, gjennom konsekvensutredninger.
Soejkesje- jïh bigkemelaake nuepiem vadta nasjonaale ulmieh bæjjese fulkedh juktie dam materijelle våaromem saemien båatsose gorredidh, konsekvensesalkehtimmiej tjïrrh.
Veilederen «Reindrift – Konsekvensutredninger etter plan og bygningsloven» gir oversikt over særlige forhold ved reindrift som må vurderes, og peker på behovet for en helhetlig vurdering av reindriftens tradisjonelle bruk av området, inklusive reindriftens kritiske faktorer og samvirke mellom dem, og av de samlede effektene (kumulativ effekt).
Bïhkedæjja ”Reindrift – Konsekvensutredninger etter plan og bygningsloven” bijjieguvviem vadta sjïere tsiehkiej bijjeli båatsosne mejtie tjuara vuarjasjidh, jïh dah daerpiesvoetese tjuvtjiedieh akten ellies vuarjasjimmien bïjre båatsoen aerpievuekien åtnoste dajveste, aaj båatsoen laejhtehks faktovrh jïh aktivyöki barkoe dej gaskem, jïh dejstie tjåenghkies effektijste (kumulatijve effekte).
Kritiske faktorer er det som til sammen danner grunnlaget for å utøve reindrift i et område, først og fremst kalvingsland, flyttleier, brunstland, sentrale luftingsområder, minimumsbeiter og reindriftens anlegg.
Laejhtehks faktovrh leah gaajhke mij tjåanghkan våaromem vadta bovtsigujmie gïehtelidh aktene dajvesne, uvtemes suehpedslaante, juhtemegeajnoeh, skïeredahkelaante, vihkeles dajvh, unnemes gåatomelaanth jïh båatsoen tseegkeldahkh.
Veileder til forskrift om konsekvensutredning etter plan- og bygningsloven krever at: «Dersom en plan eller et tiltak helt eller delvis er lokalisert innenfor reinbeiteområder, områder som utgjør minimumsbeiter og særverdiområder, særlig flyttleier, brunstland, kalvingsland, sentrale luftingsområder, områder for merking, skilling og slakting, kan dette også utløse konsekvensutredning dersom områdene har stor betydning for samisk utmarksnæring og reindrift.
Bïhkedæjja mieriedæmman konsekvensesalkehtimmien bïjre soejkesje- jïh bigkemelaaken mietie kreava: ”Jis akte soejkesje jallh råajvarimmie ellieslaakan jallh såemieslaakan lea båatsoedajvi sisnjeli, dajvh mah leah unnemes gåatomelaanth jïh dajvh sjïere aarvojne, joekoen juhtemegeajnoeh, skïeredahkelaante, suehpedslaante, vihkeles dajvh, dajvh gusnie mïerhkesje, raarhkoe jïh leekede, daate maahta konsekvensesalkehtimmieh krïevedh jis daah dajvh lea joekoen vihkeles saemien miehtjiejieliemasse jïh båatsose.
» Dersom arealplaner medfører omfattende naturinngrep i viktige reindriftsområder, kan det være behov for vurdering etter folkeretten, ILOkonvensjon nr. 169 artikkel 7 nr. 3 og FNs konvensjon for sivile- og politiske rettigheter artikkel 27, samt naturmangfoldloven § 8.
” Jis areaalesoejkesjen gaavhtan stoerre skilkemedahkoeh eatnamisnie sjædta, maahta daerpies årrodh almatjereaktan muhteste vuarjasjidh, ILO- konvensjovne nr. 169 artihkele 7 nr. 3 jïh EN:n konvensjovne sivijle- jïh politihkeles reaktide artihkele 27, jïh eatnemegellievoetelaake § 8.
Virkningen av et inngrep i reinbeiteland kan ikke vurderes uten kjennskap til den helhetlige bruken til reindriften i området.
Ij maehtieh vuarjasjidh guktie illedahke sjædta aktede skilkemedahkoste bovtsen gåatomelaantesne bielelen ellieslaakan daejredh guktie båatsoe dajvem nuhtjie.
Hvert enkelt årstidsbeite har naturkvaliteter som gjør det spesielt egnet til reinens bruk.
Fïerhte jaepieboelhkegåatomelaante eatnemekvaliteeth åtna mij lea sjïerelaakan sjïehtedamme bovtsen åtnose.
De fleste reinbeitedistriktene har vinterbeite som minimumsbeite.
Doh jeanatjommes båatsoesïjth daelviegåatomem utnieh goh unnemes gåatome.
Reinen går på sparebluss om vinteren, og forstyrrelser fører til økt aktivitet hos reinen og høyere energiforbruk.
Bovtse energijem spååroe daelvege, jïh sturremi gaavhtan bovtse vielie baalkerde jïh vielie energijem nuhtjie.
Reinen blir så tappet for energi på vårvinteren at sjansen for å overleve svekkes, og den vil også være mer utsatt for rovvilt.
Bovtse maahta dan jïjnjem energijem dassedh gïjredaelvien guktie nåakebe hille sjædta gïjren bijjelen jieledh, jïh sæjhta aaj vielie håvhtadamme årrodh juvrijste vaaltasovvedh.
4.5.2 Klimaendringer og sosiale konsekvenser
4.5.2 Klijmajarkelimmieh jïh sosijaale konsekvensh
Samtidig medfører klimaendringer større usikkerhet om konsekvenser av inngrep i arealene.
Seamma tïjjen klijmajarkelimmieh stuerebe ovseekerevoetem vedtieh konsekvensi bïjre skilkemedahkojste areaaline.
Klimaendringene skjer fortere, og reindriften vil være mer avhengig av fleksibilitet i beiteområder for å kunne tilpasse seg en mer ustabil beite- og klimasituasjon (Tyler et al. 2007).
Klijmajarkelimmieh spaajhtebe juhtieh, jïh båatsoe sæjhta vielie jearohke årrodh fleksibiliteeteste gåatomedajvine juktie maehtedh jïjtjemse sjïehtedidh akten vielie ov-stabijle gåatome- jïh klijmatseahkan (Tyler et al. 2007).
Beregning av påvirket areal, som gjennomført i denne studien, kan brukes til å videreutvikle analyseverktøy for å studere påvirkning av både infrastruktur og klimaendring på naturmangfold i reinbeiteområder, slik som GLOBIO-modellen (UNEP 2001, Degteva et al. 2017, Glomsrød (red.) 2017, van Rooij et al. 2017).
Aerviedimmie tsavtseme areaaleste, mij lea tjïrrehtamme daennie goerehtimmesne, maahta åtnasovvedh juktie analyjsedïrregh guhkiebasse evtiedidh, juktie tsevtsemem goerehtidh dovne infrastruktuvreste jïh klijmajarkelimmeste eatnemen gellievoetese båatsoedajvine, goh GLOBIO-maalle (UNEP 2001, Degteva et al. 2017, Glomsrød (red.) 2017, van Rooij et al. 2017).
Arealinngrep kan ha store konsekvenser for sosiale og kulturelle forhold.
Skilkemedahkoeh areaaline maehtieh stoerre konsekvensh utnedh sosijaale jïh kultuvrelle fåantoej gaavhtan.
En undersøkelse i sørsamisk reindriftsområde viser at de fleste reineiere ble påført merarbeid og stress på grunn av opphopning av flere typer inngrep som innskrenker beiteland, stenger flyttveier og gir store tap av rein (Møllersen 2018).
Akte goerehtimmie åarjelsaemien båatsoedajvesne vuesehte doh jeanatjommes båatsoeburrieh vieliebarkoem jïh raessiem åadtjoejin gelliej såarhts skilkemedahkoej gaavhtan mah gåatomelaanten giehpiedieh, juhtemegeajnoeh steegkieh jïh stoerre teehpemh bovtseste vedtieh (Møllersen 2018).
Dersom reineiere gir opp reindrift som følge av arealinngrep, medfører det en reduksjon i arbeidskraften som øker belastningen for andre i samme siida, spesielt i arbeidsintensive perioder med samling, flytting, merking og skilling av rein.
Jis båatsoeburrieh eah vielie bovtsigujmie gïehtelidh araaleskilkemedahkoej gaavhtan, barkoefaamoe unnebe sjædta jïh vielie barkoe sjædta dejtie mubpide seamma sïjtesne, joekoen dej boelhki gosse jïjnje barkoe goh gosse tjöönghkeminie, juhtieminie, mïerhkesjeminie jïh raerhkieminie.
Inngrep som er uheldig plassert, kan skape barrierer og fragmentere reinbeitelandet slik at uforstyrrede områder ikke kan benyttes fordi det blir umulig å flytte reinen dit.
Skilkemedahkoeh mah leah ovvaajteles sijjine maehtieh dåeriesmoerh sjugniedidh jïh gåatomelaantem smaave dajvine juekedh guktie dajvh gusnie sturremh eah gååvnesh eah maehtieh åtnasovvedh dan åvteste ij gåaredh dohkoe juhtedh bovtsigujmie.
Stengte flyttleier kan også føre til at rein må transporteres med bil, som medfører ekstra arbeid og mer utgifter for reineieren og større påkjenning for reinen.
Steegkeme juhtemegeajnoej gaavhtan maahta aaj daerpies sjïdtedh bovtside bïjligujmie foeresjidh, mij lissie barkoem jïh vielie maaksoeh vadta båatsoeburride jïh vielie slæjhtoes sjædta bovtside.
Økende omfang av inngrep og press på beiteressursene kan også medføre konflikter mellom reindriftsutøvere og lokalsamfunn, og det kan være vanskelig med samarbeid på tvers av kommuner (når et reinbeitedistrikt har sine beiteområder i flere kommuner), da hver kommune vurderer konsekvenser etter plan- og bygningsloven i forhold til eget myndighetsområde.
Ahkedh jienebh skilkemedahkoeh jïh deadtove gåatomevierhtide maahta vigkieh båatsoeburriej jïh voenges siebriedahki gaskem sjugniedidh, jïh maahta geerve årrodh tjïelti dåaresth laavenjostedh (gosse akte sïjte sov gåatomedajvh jieniebinie tjïeltine åtna), gosse fïerhte tjïelte konsekvensh vuarjesje soejkesje- jïh bigkemelaaken mietie jïjtse dajven muhteste.
4.5.3 Reindriftens tradisjonelle kunnskap
4.5.3 Båatsoen aerpievuekien daajroe
Flere studier av arealpåvirkning peker på at reindriftens tradisjonelle og rikholdige kunnskap om drifts- og beiteforhold er avgjørende når en skal tolke data fra undersøkelser om effekter av inngrep og forstyrrelser, og framtidig forskning bør bygge på denne kunnskapen for å få et mer helhetlig kunnskapsgrunnlag for arealforvaltning (Vistnes og Nellemann 2007, Strand mfl. 2017).
Jienebh goerehtimmieh areaaletsevtsiemistie tjïertestieh båatsoen aerpievuekien jïh ræjhkoes daajroe gïehtelimmie- jïh gåatometsiehkiej bïjre lea joekoen vihkeles gosse edtja daatah toelhkestidh goerehtimmijste effekti bïjre skilkemedahkojste jïh sturremijstie, jïh båetijen aejkien dotkeme byöroe daan daajrose bigkedh juktie elliesåbpoe daajroevåaromem åadtjodh areaalereeremasse (Vistnes jïh Nellemann 2007, Strand jïh jienebh 2017).
Samisk tradisjonskunnskap fokuserer på betydningen av en robust reinflokk og kunnskap om reinens bevegelser i landskapet (Turi 2017, Tyler et al. 2007).
Saemien aerpievuekien daajroe vihkelesvoetem tjïerteste aktede nænnoes krievveste jïh daajroe bovtsen baalkerdimmien bïjre eatnamisnie (Turi 2017, Tyler et al. 2007).
Turi (2016, 2017) og Turi og Eira (2016) peker på betydningen av å integrere reindriftens tradisjonelle kunnskap på ulike forvaltningsnivå.
Turi (2016, 2017) jïh Turi jïh Eira (2016) tjïertestieh vihkeles båatsoen aerpievuekien daajroem meatan vaeltedh ovmessie reeremedaltesisnie.
Til sammen danner ressursgrunnlag og kunnskapsgrunnlag et rettsgrunnlag for Norges ansvar for reindrift som samisk kulturbærende næring (Skogvang 2009).
Tjåanghkan dellie vierhtievåarome jïh daajroevåarome aktem reaktavåaromem sjugniedieh Nöörjen dïedtese båatsoen åvteste goh saemien kultuvreguedtije jieleme (Skogvang 2009).
Landbruksdirektoratets selvstyrerapport foreslår at tradisjonskunnskapen i større grad bør inkluderes i reindriftsforvaltningen (Landbruksdirektoratet 2016).
Laanteburriedirektoraaten jïjtjeståvroereektehtse raereste aerpievuekien daajroe enn vielie byöroe meatan vaaltasovvedh båatsoereeremasse (Laanteburriedirektoraate 2016).
Winge (2016) peker på at det er avgjørende at reindriftens tradisjonelle kunnskap blir integrert når det planlegges arealbruksendringer, i konsekvensutredninger og i konsultasjonsavtalen mellom Sametinget og statlige myndigheter, slik at det kan oppstilles mer presise regler for hvordan reindriftsinteresser blir synliggjort og hensyntatt i utbyggingssaker.
Winge (2016) tjïerteste lea joekoen vihkeles båatsoen aerpievuekien daajroe meatan vaaltasåvva gosse jarkelimmieh areaaleste soejkesjeminie, konsekvensesalkehtimmine jïh konsultasjovnelatjkosne Saemiedigkien jïh staateles åejvieladtji gaskem, guktie veelebe njoelkedassh maehtieh dorjesovvedh guktie båatsoen ïedtjh vååjnesasse båetieh jïh krööhkeme sjidtieh bigkeme-aamhtesinie.
Metoden for å beregne påvirket areal, som er presentert her, må anvendes sammen med reindriftens tradisjonelle kunnskap.
Tjuara dam vuekiem juktie tsavtseme areaalem aerviedidh, mij lea daesnie åehpiedahteme, båatsoen aerpievuekien daajrojne ektine nuhtjedh.
4.6. Tilrådninger
4.6. Juvnehtimmieh
Studien av fysiske inngrep i det samiske reinbeiteområdet viser at innenfor en sone på 5 kilometer i luftlinje fra bygninger og infrastruktur, slik det er avgrenset her, er om lag 89 prosent av alt årstidsbeite og flyttlei påvirket av inngrep.
Goerehtimmie fysiske skilkemedahkojste saemien båatsoedajvesne vuesehte akten dajven sisnjelen 5 km elmielinjesne gåetijste jïh infrastruktuvreste, guktie lea daesnie gaertjiedamme, medtie 89 prosenth abpe jaepieboelhkegåatoemistie jïh juhtemegeajnojste leah tsavtseme skilkemedahkojste.
Selv om beregningene synliggjør at beiteområder, særlig vårbeite, blir påvirket så langt unna som 5 kilometer fra inngrep, innebærer ikke dette at området er ødelagt som reinbeite og kan tas i bruk til andre formål.
Jalhts aerviedimmieh vuesiehtieh gåatomedajvh, joekoen gïjregåatome, tsavtseme sjædta dan gåhkese goh 5 kilomeeterh skilkemedahkoste, ij sïjhth jiehtedh daate dajve lea beajsteme goh gåatoemasse bovtsese jïh dan gaavhtan maahta åtnose vaaltasovvedh jeatjah åssjelidie.
Totaleffekten av inngrep og forstyrrende aktiviteter er større enn hva summen av de enkelte inngrep skulle tilsi.
Dïhte ållesth effekte skilkemedahkojste jïh sturrije darjomijstie lea stuerebe goh summe fïerhtede skilkemedahkoste edtji årrodh.
Det er behov for mer forskning om hvordan forskjellige typer inngrep i naturen, som bygninger, veier, høyspentledninger, vannkraftanlegg, vindturbiner, gruver, m.m. kan gi ulik påvirkning på reinen.
Daerpies vielie dotkeminie guktie joekehts såarhts skilkemedahkoeh eatnamisnie, goh gåetieh, geajnoeh, straejmieledningh, tjaetsiefaamoetseegkeldahkh, bïegketurbijnh, gruvah, jïh vielie maehtieh bovtsem joekehtslaakan tsevtsedh.
Det er også behov for mer kunnskap om påvirkning fra turisme.
Aaj daerpies vielie daajroem åadtjodh tsevtsemen bïjre turismeste.
Det enkelte inngrep må også vurderes i lys av tidligere inngrep, slik at endringer over tid synliggjøres for hvert område.
Tjuara fïerhtem skilkemedahkoem aaj vuarjasjidh tjoevkesisnie aarebi skilkemedahkojste guktie jarkelimmieh tïjje doekoe vååjnesasse båetieh fïerhten dajvese.
Videre er det behov for mer kunnskap om hvordan fysiske inngrep kan svekke muligheten for tilpasning til klimaendringer, da det blant annet blir mindre rom for å finne reserve-beiteområder.
Daerpies vielie daejredh guktie båatsoen gåatome dennie areaalesne mij lea aajmene lea bigkemistie jïh maehtieh nuepiem giehpiedidh sjïehtedimmieh darjodh klijmajarkelimmide, dan åvteste gaskem jeatjah nåakebe sjædta reservegåatomedajvh gaavnedh.
Beregning av påvirket areal bør anvendes som del av kunnskapsgrunnlaget for arealplanlegging og konsekvensutredninger for reindrift og for å belyse sum-virkning (kumulativ effekt) av inngrep.
Byöroe aerviedimmiem tsavtseme areaaleste goh akte bielie daajroevåaroemistie areaalesoejkesjæmman jïh konsekvensesalkehtimmide båatsose nuhtjedh, jïh tjoevkesem bïejedh dan tjåenghkies illedahkese (kumulatijve effekte) skilkemedahkojste.
Veileder for konsekvensutredning for reindrift peker på behovet for helhetlig vurdering av reindriftens tradisjonelle bruk av området som blir berørt, inklusive reindriftens kritiske faktorer og samvirke mellom dem.
Bïhkedæjja konsekvensesalkehtæmman båatsose tjïerteste daerpies aktem ellies vuarjasjimmiem båatsoen aerpievuekien dajveåtnoste darjodh man bïjre lea, dan sisnie båatsoen laejhtehks faktovrh jïh ektiespïele dej gaskem.
Tilrådingene i Samiske tall forteller 7 pekte på betydningen av å vektlegge reindriftens bidrag til bærekraftig utvikling, utforme bruksregler basert på reindriftens tradisjonelle kunnskap og utvikle en rovdyrpolitikk som tar hensyn til reindrift og annet utmarksbeite (Riseth 2014).
Juvnehtimmieh gærjesne Saemien taalh soptsestieh 7 vuesiehti man vihkeles lea tjïertestidh båatsoen dåarjoem akten monnehke evtiedæmman, åtnoenjoelkedassh hammoedidh mah leah båatsoen aerpievuekien daajroen mietie jïh juvrepolitihkem evtiedidh mij båatsoem jïh jeatjah gåatomem miehtjesne krööhkeste (Riseth 2014).
Beregning av påvirket areal vil bidra til å styrke kunnskapsgrunnlaget på disse områdene.
Aerviedimmie tsavtseme areaaleste sæjhta viehkiehtidh daajroevåaromem daejnie suerkine nænnoestehtedh.
Beregning av påvirket areal, sammen med reindriftens tradisjonelle kunnskap om beiteområdene, bør anvendes som del av kunnskapsgrunnlaget for å sikre reindriftens arealer, en grunnleggende forutsetning for å opprettholde reindriften og følge opp Norges nasjonale og internasjonale forpliktelser til å sikre det materielle grunnlaget for samisk kultur.
Aerviedimmie tsavtseme areaaleste, båatsoen aerpievuekien daajrojne ektine gåatomedajvi bïjre, byöroe åtnasovvedh goh bielie daajroevåaroemistie juktie båatsoen areaalh gorredidh, naakede mij lea eevre daerpies juktie båatsoem tjåadtjoehtidh jïh Nöörjen nasjonaale jïh gaskenasjonaale åeliedimmieh bæjjese fulkedh juktie dam materijelle våaromem saemien kultuvrese gorredidh.
4 Helserelaterte leve- og arbeidsforhold for reindriftssamisk befolkning i sørsamisk område
4 Healsoeektiedamme jielede- jïh barkoetsiehkieh båatsoesaemien årroejidie åarjelsaemien dajvesne
Snefrid Møllersen, psykologspesialist, dr.psychol., Samisk nasjonal kompetansetjeneste for psykisk helsevern og rus, Finnmarkssykehuset HF.
Snefrid Møllersen, psykologespesialiste, dr, psychol., Saemien nasjonaale maahtoedïenesje psykiske healsoevaarjelæmman jïh geeruvevoetese, Finnmaarhkeskïemtjegåetie.
Sammendrag Ivaretakelse av god folkehelse forutsetter kunnskap om de materielle, praktiske og sosiale rammebetingelser som innvirker på helse.
Iktedimmie Jis edtja hijven almetjehealsoem gorredidh dellie eevre daerpies daajroem utnedh dej materijelle, praktihkeles jïh sosijaale mieriekrïevenassi bïjre mah healsoem tsevtsieh.
Mobile pastoralister er en gruppe som både myndigheter og forskere verden over har vist liten oppmerksomhet når det gjelder helsemessige forhold.
Mobijle pastoralisth leah akte dåehkie mej åvteste dovne åejvieladtjh jïh dotkijh abpe veartenisnie vaenie tsåatskelesvoetem vuesiehtamme gosse lea healsoetsiehkiej bïjre.
Kunnskap om livs- og arbeidsforhold i reindriftssamisk befolkning er intet unntak.
Jïh naemhtie aaj daajrojne jielede- jïh barkoetsiehkiej bïjre båatsoealmetji luvnie.
Denne artikkelen beskriver helserelaterte leve- og arbeidskår for samisk reindriftsbefolkning i det sørsamiske området, en befolkningsgruppe som ofte blir usynliggjort på grunn av størrelsen, og hvor de historisk-politiske, arbeidsmessige og sosiale livsbetingelsene blir oversett.
Daate tjaalege healsoeektiedamme jielede- jïh barkoetsiehkieh buerkeste saemien båatsoeårroejidie åarjelsaemien dajvesne, akte årrojedåehkie mij daamtaj ov-våajnoes dorjesåvva sov stoeredahken gaavhtan, jïh gusnie doh historihkeles-polithkeles, barkoeektiedamme jïh sosijaale jieledekrïevenassh eah vuajnalgamme sjïdth.
Tallmaterialet er hentet fra en nasjonal undersøkelse av leve- og arbeidskår med betydning for psykisk helse og livskvalitet i samisk reindriftsbefolkning (Reindriftas hverdag).
Taalematerijaale lea veedtjeme aktede nasjonaale goerehtimmeste jielede- jïh barkoetsiehkijste mah leah vihkeles dan psykiske healsoen jïh jieledekvaliteeten gaavhtan saemien båatsoeårroji luvnie (Båatsoen aarkebiejjie).
151 reindriftsutøvere fra det sørsamiske området deltok i undersøkelsen.
151 båatsoealmetjh åarjelsaemien dajveste lin meatan goerehtimmesne.
Resultatene viser at reindriftsarbeidet utsetter en uforholdsmessig høy andel av samiske reindriftsutøvere i sørområdet for kroppslige belastninger i form av støy, støv/gasser, kulde, fysisk anstrengelse og ulykker/skader, sammenliknet med andre eksponeringsutsatte yrkesgrupper i Norge.
Illedahkh vuesiehtieh båatsoen barkoen gaavhtan akte joekoen stoere låhkoe båatsoealmetjijstie åarjeldajvesne kråahpeles maajsoeh åådtje goh gijjie, ïbje/gaasse, tjåetskeme, fysiske stradtjoe jïh ovlæhkoeh/haevieh, viertiestamme jeatjah barkoedåehkiejgujmie Nöörjesne mah plearoeh barkoem utnieh.
Mange har ikke anledning til å ta ferie eller være hjemme fra arbeidet ved sykdom/skade.
Jeenjesh eah nuepiem utnieh eejehtalledh jallh gåetesne årrodh barkoste gosse skïemtjine/haeviem åådtjeme.
Det er en samstemt oppfatning blant reindriftsutøvere i sørområdet at myndighetene mangler kunnskap om reindrift, gir reindrifta negativ forskjellsbehandling og innfører krav og pålegg som ikke er tilpasset reindriftsfaglig praksis.
Akte jååhkesjamme vuajnoe båatsoealmetji luvnie åarjeldajvesne lea åejvieladtjh daajroem båatsoen bïjre fååtesieh, båatsoem nåakelaakan gïetedieh jïh krïevenassh jïh stillemh vedtieh mah eah leah sjïehtedamme dan båatsoefaageles barkose.
De fleste påføres merarbeid og stress på grunn av opphopning av inngrep som innskrenker beiteland, stenger flytteveier og gir store tap av reinen.
Doh jeanatjommesh lissiebarkoem jïh raessiem åadtjoeh akten ahkedh stuerebe låhkoen gaavhtan darjoemijstie eatnamisnie mah gåatomelaantem giehpiedieh, juhtemegeajnoeh steegkieh jïh stoerre teehpemh krïevveste vedtieh.
Nesten alle rapporterer erfaring med negative holdninger fra folk utenfor reindrifta og fra media.
Mahte gaajhkesh dovnesh dååjrehtimmiem nåake vuajnoejgujmie reektieh almetjijstie båatsoen ålkolen jïh meedijeste.
En urovekkende stor andel rapporterer at de utsettes for diskriminering og kriminelle handlinger på grunn av sin reindriftssamiske tilhørighet.
Akte håvhtadihks stoerre låhkoe reektie dah sïerredimmiem jïh miedteles dahkoeh dååjroeh sijjen båatsoealmetjen ektiedimmien gaavhtan.
Samtidig oppgir reindriftsutøverne svært høy arbeidstrivsel og at arbeidet er en læringsarena med rom for selvbestemmelse.
Seamma tïjjen båatsoealmetjh soptsestieh dah joekoen hijvenlaakan barkosne tråjjadieh, jïh barkoe lea akte lïeremesijjie gusnie sijjie gååvnese jïjtje nænnoestidh.
Resultatene viser at redusert livskvalitet og svekket psykisk helse er mer vanlig for dem som har mest erfaringer med diskriminering og med negative holdninger fra offentlige myndigheter.
Illedahkh vuesiehtieh giehpiedamme jieledekvaliteete jïh geahpanamme psykiske healsoe leah sïejhmebe dej luvnie mah jeenjemes dååjrehtimmieh utnieh sïerredimmine jïh nåake vuajnoejgujmie byögkeles åejvieladtjijste.
Dette indikerer at det er sosial og samfunnsmessig eksklusjon som først og fremst er en risiko for den psykisk helsa til den samiske reindriftsbefolkninga i det sørsamiske området.
Daate vuesehte sosijaale jïh siebriedahkeektiedamme ålkoestimmie lea dïhte mij uvtemes lea vaahrine dan psykiske healsose saemien båatsoealmetjidie åarjelsaemien dajvesne.
Undersøkelser av samisk reindrift i Norge har vært mest opptatt av rein, produktivitet og organisatoriske forhold.
Goerehtimmieh saemien båatsoste Nöörjesne leah åejviefokusem åtneme bovtsese, produktiviteetese jïh dejtie organisatovreles tsiehkide.
Reindriftsutøvernes helse, velferd og arbeidskår har fått lite oppmerksomhet.
Båatsoealmetji healsoe, tråjje jïh barkoetsiehkie leah vaenie tsåatskelesvoetem åådtjeme.
Dette til tross for at «Plan for helse- og sosialtjenester til den samiske befolkningen i Norge» allerede i 1995 konkluderte med at de helsemessige belastningene i reindriftsnæringa er alvorlige og trenger raske tiltak (HOD,1995).
Jalhts ”Soejkesje healsoe- jïh sosijaaledïenesjidie saemien årroejidie Nöörjesne” joe jaepien 1995 vihtiesti doh healsoeektiedamme maajsoeh båatsosne leah itjmies jïh varke råajvarimmieh daarpesjieh (HOD,1995).
Helsefremmende tiltak må forankres i kunnskap om de praktiske, sosiale og kulturelle forhold som definerer folks liv, og må avstemmes etter de samfunnsmessige rammebetingelsene som regulerer folks muligheter til å nyttiggjøre seg slike tiltak.
Råajvarimmieh mah healsoem eevtjieh tjuerieh vïedteldahkesne årrodh daajrosne dej praktihkeles, sosijaale jïh kultuvrelle tsiehkiej bïjre mah almetji jieledem tjïelkestieh, jïh tjuerieh sjïehtedh dej siebriedahkeektiedamme mieriekrïevenassi mietie mah almetji nuepieh stuvrieh dagkerh råajvarimmieh nåhtose vaeltedh.
De historiske, sosiale og ressursmessige rammebetingelsene for samisk reindrift varierer mellom ulike deler av landet.
Doh historihkeles, sosijaale jïh vierhtieektiedamme mieriekrïevenassh saemien båatsose jeerehtieh laanten ovmessie bieliej gaskem.
Kunnskapen om helserelaterte forhold i samisk befolkning i sørområdene er høyst mangelfull.
Daajroe tjarke fååtese dej healsoeektiedamme tsiehkiej bïjre saemien årroji luvnie åarjeldajvine.
Denne artikkelen presenterer tall som beskriver noen sider ved helserelaterte leve- og arbeidskår for reindriftsbefolkninga i sørsamisk område.
Daate tjaalege taalh åehpiedahta mah såemies bielieh dejstie healsoeektiedamme jielede- jïh barkoetsiehkijste buerkiestieh båatsoesaemide åarjelsaemien dajvesne.
Tallmaterialet er hentet fra undersøkelsen.
Taalematerijaale leah veedtjeme goerehtimmeste ”Båatsoen aarkebiejjie”.
4.1.1 Samisk reindrift, livsform og næring
4.1.1 Saemien båatsoe, jieledevuekie jïh jieleme
Dagens intensive samiske reindriftsnomadisme, med gjeting av en tamreinflokk gjennom årssyklusen, etablerte seg som livsform på 1600- og 1700-tallet, og ble første gang lovregulert i Lappekodisillen av 2. oktober 1751. Næringen er organisatorisk og økonomisk regulert av reindriftsloven (LMD, 2007) og reindriftsavtalen.
Daan beajjetje jihtseles saemien båatsoejuhtije almetjh mah krievviem ryöjnesjeminie jaepieboelhki tjïrrh, jieledevuekine tseegkesovvi 1600- jïh 1700-låhkoen, jïh voestes aejkien stuvresovvi Lappekodisillesne rïhkeden 2. biejjeste 1751. Båatsoe lea organisatovreles jïh ekonomeles stuvresovveme Båatsoelaakeste (LBD, 2007) jïh Båatsoelatjkoste.
Landbruksdirektoratet er forvaltningsorgan.
Laanteburriedirektoraate lea reeremeårgaane.
I 2017 var det 541 siida-andeler i samisk reindrift i Norge, med 3 233 registrerte personer og 213 913 livdyr (Landbruksdirektoratet, 2017).
Jaepien 2017 lij 541 sïjtebielieh saemien båatsosne Nöörjesne, 3233 registreradamme almetjigujmie jïh 213 913 aalebovtsigujmie (Laanteburriedirektoraate, 2017).
Reindrift er en type mobil pastoralisme som anvender komplekse fleksible strategier for maksimert bruk av naturressurser.
Båatsoe akte såarhts mobijle pastoralisme, mij gellielaaketje fleksijbele vuekieh nuhtjie juktie eatnemevierhtide bööremeslaakan nuhtjedh.
Denne formen for tilpasningsstrategi gjør det mulig å drifte et husdyrhold under uforutsigbare forhold i et tøft klima, og med til dels skrinne beitelandskaper (Mulder, Fazzio, Irons, McElreath, Bowles, Bell et al.
Daan såarhts sjïehtedimmievuekien gaavhtan gåarede bovtsigujmie gïehtelidh ov-veanhtadamme tsiehkiej nuelesne aktene garre klijmesne, jïh såemiesmearan nåake gåatomelaantigujmie. (Mulder, Fazzio, Irons, McElreath, Bowles, Bell et al., 2010).
Reinen, beitearealene og menneskene er de grunnleggende ressursene i reindrifta.
Bovtse, gåatomedajvh jïh almetjh leah doh vihkielommes vierhtieh båatsosne.
God reindrift forutsetter et tett samspill mellom ressursene.
Hijven båatsoe aktem lïhke ektiespïelem vierhtiej gaskem tsihkestahta.
Reinens bevegelser og aktiviteter gjennom årssyklusen er resultat av tilpasninger mellom reinens behov, klima og beitelandskapets beskaffenhet.
Guktie bovtse vaanterde jïh guktie bovtsigujmie barka jaepieboelhken tjïrrh leah illedahke dejstie sjïehtedimmijste bovtsen daerpiesvoeten jïh klijman gaskem, jïh guktie gåatomelaante lea.