pere/sami_parallel huggingface dataset:
I 2014 har duodjiutøvere mulighet til å hospitere hos andre utøvere som har spesialkompetanse innenfor duodjiproduksjon.
Jaepien 2014 vytnesjæjja nuepiem utnieh jeatjah vytnjesjæjjaj luvnie årrodh mej sjïere maahtoe duedtiedorjemassen sisnjelen.
Sametingsrådet har i flere år prioritert kompetanseheving innenfor duodjinæringen.
Saemiedigkieraerie lea gellie jaepieh maahtoelutnjemem duedtiejielemen sisnjelen prijoriteradamme.
Kontaktperson: Sametingsråd Marianne Balto, tlf. 480 63358
Govlehtallije: Raerielïhtsege Marianne Balto, tell. 480 63358
Et budsjett for fremtiden / Taler og artikler / Sametingsrådet / Organisasjonsstruktur / Om Sametinget / Forsiden - Sametinget
Akte budsjedte båetijen aajkan / Håalemh jïh tjaalegh / Saemiedigkieraerie / Åårganisasjovnestruktuvre / Saemiedigkien bïjre / Saemiedigkie - Sametinget
Et budsjett for fremtiden
Akte budsjedte båetijen aajkan
Sametingets budsjett for 2015 ble vedtatt i plenum, fredag 5. desember.
Saemiedigkien budsjedte 2015 nænnoestamme sjïdti stoerretjåanghkosne bearjadahken, goeven 5. b.
Rådsmedlem Ann-Mari Thomassen er fornøyd med at Sametinget har vedtatt et budsjett som vil løfte det samiske samfunnet for fremtiden
Raerielïhtsege Ann-Mari Thomassen lea madtjeles ihke Saemiedigkie aktem budsjedtem nænnoestamme mij sæjhta saemien siebriedahkem lutnjedh båetijen aajkan.
- Sametinget vil i 2015 prioritere samiske barns skolemateriell og vår felles kulturarv ved å legge til rette for videreutvikling samiske museer., uttaler rådsmedlem Thomassen.
- Saemiedigkie sæjhta saemien maanaj skuvlematerijellem jïh mijjen tjåenghkies kultuvreaerpiem prioriteradidh viehkine sjïehteladtedh vijriesåbpoe evtiedæmman saemien museumijstie, raerielïhtsege Thomassen jeahta.
I budsjettet for 2015 den søkerbaserte potten til utvikling av læremidler 21 025 000,-, dette er en økning på 3 400 000,- fra 2014.
Budsjedtesne 2015 dellie dïhte ohtsijebaseradamme beetnehveahka juktie learoevierhtieh evtiedidh, 21 025 000,-, daate lissiehtimmie lea 3 400 000,- kråvnah jaepeste 2014.
- Ved å prioritere barns skolemateriell ønsker vi å bidra til at flere samiske barn skal få bruke samiske skolebøker.
- Gosse maanaj skuvlematerijellem prioriteradibie sïjhtebe viehkiehtidh ihke jienebh saemien maanah åadtjoeh saemien skuvlegærjah nuhtjedh.
Dette er svært viktig for språkets fremtid, og for barnas utvikling, sier rådsmedlem Ann-Mari Thomassen.
Daate lea joekoen vihkeles gïelen båetijen aejkien gaavhtan, jïh maanaj skearkagimmien gaavhtan, raerielïhtsege Ann-Mari Thomassen jeahta.
Også bevilgningen til samiske museer er økt.
Aaj dåarjoe saemien museumidie lea læssanamme.
Fra 27 752 000,- i 2014 til 31 970 000,- i 2015. Dette utgjør en økning på 4 218 000,-.
27 752 000,-kråvnaj raejeste jaepien 2014, 31 970 000,- kråvnaj raajan 2015. Daate lissiehtimmie lea 4 218 000,- kråvnah.
Rådsmedlem Thomassen påpeker at de samiske museene ligger langt bak de norske museene i økonomisk utvikling og at denne tildelingen vil være med på å rette opp skjevheten, samt tilgjengeliggjøre den samiske kulturarven.
Raerielïhtsege Thomassen tjïerteste dah saemien museumh leah guhkene minngesne doh nöörjen museumh ekonomeles evtiedimmesne jïh daate dåarjoe sæjhta meatan årrodh daam joekehtsem staeriedidh, jïh aaj dam saemien kultuvreaerpiem vielie våajnoes darjodh gaajhkesidie.
- Den felles samiske kulturarven er rik, men veldig mye av den ligger gjemt i arkiver og kjellere.
- Saemien kultuvreaerpie lea ræjhkoes, men joekoen jïjnje destie lea våarhkojne jïh tjeallarinie våårhkedamme.
Vi vil prioritere de samiske museene fordi det er ekstremt viktig at våre kulturskatter får verdige hjem og blir tilgjengelige for alle.
Mijjieh sïjhtebe dejtie saemien museumidie prioriteradidh dan åvteste joekoen vihkeles mijjen kultuvreskaehtieh vyörtegs gåetieh åadtjoeh, jïh gaajhkesh åadtjoeh dejtie vuejnedh.
Gjennom kulturarven bygger vi opp Sápmi for fremtiden.
Kultuvreaerpien tjïrrh mijjieh Saepmiem båetijen aajkan bigkebe.
Den totale rammen til virkemidler, faste og søkerbaserte, er i budsjettet for 2015 på 270 722 000,-.
Dïhte ållesth mierie viehkiedïrregidie, tjåadtjoen jïh ohtsijebaseradamme, lea budsjedtesne 2015 270 722 00,-kråvnah.
Det er en økning på 1 897 000,- fra 2014.
Daate lissiehtimmie lea 1 897 000,-kråvnah jaepeste 2014.
Sametingets budsjett 2015
Saemiedigkien budsjedte 2015
Et godt verktøy for den grenseoverskridende reindriften / Reindrift / Næringer / Forsiden - Sametinget
Akte hijven dïrrege dan raastendåaresth båatsose / Båatsoe / Jielemh / Saemiedigkie - Sametinget
Et godt verktøy for den grenseoverskridende reindriften
Akte hijven dïrrege dan raastendåaresth båatsose
Sametingets plenum skal behandle forslag til endringer av norsk-svensk reinbeitekonvensjon i begynnelsen av desember.
Saemiedigkien stoerretjåanghkoe edtja raeriestimmiem jarkelimmide nöörjen-sveerjen båatsoekonvensjovneste digkiedidh goeven aalkoelisnie.
Sametingspresident Aili Keskitalo sier at arbeidsgruppens forslag er et godt verktøy for å utvikle den grenseoverskridende reindriften i Norge og Sverige.
Saemiedigkiepresidente jeahta barkoedåehkien raeriestimmie lea akte hijven dïrrege juktie dam raastendåaresth båatsoem evtiedidh Nöörjesne jïh Sveerjesne.
I 2012 etablerte Sametingene i Norge og Sverige, Norske reindriftssamers landsforbund (NRL) og Svenske samers riksforbund (SSR) en arbeidsgruppe som skulle arbeide frem et forslag til endringer i reinbeitekonvensjonen.
Jaepien 2012 dah Saemiedigkieh Nöörjesne jïh Sveerjesne, Nöörjen båatsoesaemiej rijhkesiebrie (NBR) jïh Sveerjen saemiej rijhkesiebrie (SSR) aktem barkoedåehkiem tseegkin mij edtji aktem raeriestimmiem buektedh jarkelimmide båatsoekonvensjovnesne.
Sametinget i Norge har ledet arbeidet.
Saemiedigkie Nöörjesne lea barkoem stuvreme.
Gruppens leder ertidligere sametingsråd Ellinor Marita Jåma fra Åarjel-Saemiej Gïelh.
Dåehkien aarebi saemiedigkieraerie Ellinor Marita Jåma, Åarjel-Saemiej Gïelh lea dåehkien åvtehke.
Tett kontakt med alle
Lïhke gaskese gaajhkesigujmie
Alle berørte reinbeitedistrikt på norsk og svensk har vært invitert til å komme med innspill til arbeidet.
Gaajhkh sjyöhtehke båatsoesïjth nöörjen jïh sveerjen bielesne leah bööresovveme raeriestimmiejgujmie båetedh daan barkose.
Informasjon om fremdriften og referatene har blitt lagt ut på nettsidene til Sametinget i Norge.
Bïevnesh guktie barkoe jåhta jïh bïevnesh tjåanghkojste leah olkese bïejesovveme Nöörjen Saemiedigkien nedtesæjrojne.
I tillegg ble det arrangert et seminar i Stjørdal for berørte reinbeitedistrikt og samebyer.
Lissine akte seminaare öörnesovvi Skierdesne dejtie sjyöhtehke båatsoesïjtide Nöörjesne jïh Sveerjesne.
På seminaret ble arbeidsgruppens forslag diskutert.
Seminaaresne barkoedåehkien raeriestimmiem digkiedin.
Reinbeitedistrikt og samebyer med geografisk nærhet ble inndelt i grupper og samarbeidet om utfordringer og samarbeidsmuligheter i sitt område.
Båatsoesïjth Sveerjesne jïh Nöörjesne mah leah sinsitnien lïhke, dåehkine juakasovvin jïh haestemi jïh laavenjostoenuepiej bïjre laavenjostin sijjen dajvesne.
-Arbeidsgruppen har hatt som mål å ivareta den samiske reindriften i grenseområdene, og derfor har det vært viktig å involvere alle parter i arbeidet, sier sametingspresident Aili Keskitalo.
-Barkoedåehkien ulmie lea orreme dam saemien båatsoem vaarjelidh raastedajvine, jïh dan åvteste lea vihkeles orreme gaajhkide guejmide meatan vaeltedh barkosne, saemiedigkiepresidente Aili Keskitalo jeahta.
Uten bred samisk deltakelser vil det ikke være mulig å løse utfordringene i grenseområdene, sier Keskitalo.
Jis eah gaajhkesh leah meatan dle ij gåaredh dejtie haestiemidie raastedajvine loetedh, Keskitalo jeahta.
Mange utfordringer
Jïjnjh haestemh
Gjennom arbeidsgruppens arbeid har det blitt tydelig at den grenseoverskridende reindriften i Norge og Sverige står overfor flere store utfordringer, som f.eks manglende rettighetsavklaringer, rovvilttap, arealinngrep og nye konvensjonområder.
Barkoedåehkien barkoen tjïrrh dle tjyölkehke sjïdteme dïhte raastendåaresth båatsoe Nöörjesne jïh Sveerjesne jïjnjh haestemi uvte tjåådtje, v.g. faatoes reaktatjïelkestimmieh, juvreteehpeme, arealegoerpedahkh jïh orre konvensjovnedajvh.
-Konvensjonen løser på ingen måte alle de utfordringene som reindriften står overfor i grenseområdene.
-Konvensjovne ij badth gaajhkide haestiemidie loeth mej uvte båatsoe tjåådtje raastedajvine.
Det er derfor viktig å sette søkelys på disse utfordringene overfor statlige myndigheter i Norge og Sverige, og det vil vi gjøre, sier Keskitalo.
Dan åvteste vihkeles tjoevkesem bïejedh daejtie haestiemidie staateles åejvieladtjide Nöörjesne jïh Sveerjesne, jïh dam sïjhtebe darjodh, Keskitalo jeahta.
Styrker samarbeidet.
Laavenjostoem nænnoestahta
Arbeidsgruppen foreslår at reinbeitedistriktene og samebyene har anledning til å etablere samarbeidsavtaler som kan ivareta de praktiske utfordringene i den grenseoverskridende reindriften, som for eksempel arealbruk.
Barkoedåehkie raereste båatsoesïjth gåabpaginie laantine nuepiem utnieh laavenjostoelatjkoej bïjre seamadidh mah maehtieh dejtie praktihkeles haestiemidie vaarjelidh dennie raastendåaresth båatsosne, vuesiehtimmien gaavhtan arealeåtnoe.
Arbeidsgruppen foreslår også tvisteløsningsmekanismer mellom norske og svenske reinbeitedistrikt og samebyer.
Barkoedåehkie aaj raereste vuekieh guktie edtja ovvaantoeh loetedh nöörjen jïh sveerjen båatsoesïjti gaskem.
-Den samiske arbeidsgruppens forslag et et godt og konstruktivt innspill til regjeringene i Norge og Sverige, avslutter Keskitalo.
-Raeriestimmie dehtie saemien barkoedåehkeste lea akte hijven jïh eensi raeriestimmie reerenasside Nöörjesne jïh Sveerjesne, Keskitalo minngemosth jeahta.
Et samisk verdensarvsted i Varanger / Artikler / Valgperiode 2009 - 2013 / Arkiv / Forsiden - Sametinget
Akte saemien vearteneaerpiesijjie Varangerisnie / Tjaalegh / Veeljemeboelhken 2009 - 2013 / Våarhkoe / Saemiedigkie - Sametinget
Et samisk verdensarvsted i Varanger
Akte saemien vearteneaerpiesijjie Varangerisnie
Den samiske historien, og den forhistorien den hviler på, er nedfelt i det landskapet vi lever i og bruker.
Dïhte saemien histovrije, jïh dïhte dejpeli histovrije mij lea dan våarome, dennie eatnamisnie gååvnese gusnie veasobe jïh maam nuhtjebe.
I blant kan den være vanskelig å få øye på, da sporene etter fortidens mennesker hos oss ofte fremstår som en del av naturen.
Muvhten aejkien maahta geerve årrodh dam vueptiestidh, dan åvteste dah gïejh dejstie dejpelistie almetjijstie mijjen luvnie daamtaj vååjnoeh akte bielie eatnamistie.
Med kunnskap om hvordan landskap kan leses, åpnes en historiebok som alle kan få del i.
Gosse daajroem åtna guktie maahta eatnemem lohkedh, dle akte histovrijegærja rïhpelge mejnie gaajhkesh dovnesh maehtieh åahpenidh.
Noen steder er sporene etter mennesker før oss mer tydelig og rikholdig enn andre.
Muvhtene lehkesne dle gïejh almetjijstie mijjen åvtelen tjyölkehkåbpoe jïh ræjhkoesåbpoe mubpijste.
Og i sjeldne tilfelle har menneskene før oss, i samvirke med natur og hverandre, skapt kulturminner og landskap som fortjener en plass på UNESCOs verdensarvliste fordi de har ”fremragende og universell verdi”.
Jïh akti veajkoej dle almetjh mijjen åvtelen, eatnaminie jïh sinsitnine ektine, kultuvremojhtesh jïh eatnemh sjugniedamme mah leah vyörtegs aktem sijjiem UNESCO’n vearteneaerpielæstosne åadtjodh, dan åvteste dah «åajvoeh jïh universelle aarvoem» utnieh.
Et eksempel er hellerisningene i Alta, som oppnådde verdensarvstatus i 1985.
Akte vuesiehtimmie lea baektietjaalehtjimmieh Altesne, mah vearteneaerpiestatusem åadtjoejin 1985.
Et annet enestående sted er Ceavccageađgi/Mortensnes i Nesseby kommune.
Akte jeatjah sjïere sijjie lea Ceavccageađgi/Mortensnes Unjargan tjïeltesne.
Her er spor etter bosetning gjennom 12000 år, her ligger det uten sammenligning største samiske gravfeltet fra førkristen tid, her er offerplasser og hellige naturformasjoner, og herfra stammer en rik samisk fortellertradisjon.
Daesnie gïejh årroejijstie mah desnie orreme 12000 jaepieh, jïh daesnie aaj, bielelen viertiestimmie, dïhte stööremes saemien gaelmiedajve åvtekristeles tïjjeste, daesnie sjïelesijjieh jïh aejlies eatnemehammoedimmieh, jïh daestie akte ræjhkoes saemien soptsestimmievuekie båata.
På Ceavccageađgi/Mortensnes er samisk fortid og det sterke samspillet mellom natur og kultur komprimert til en sammenhengende fortelling.
Ceavccageađgi’sne/Mortensnes saemien åvtetïjje jïh dïhte nænnoes ektiedimmie eatnemen jïh kultuvren gaskem leah tjåanghkan vïeveme akten ellies soptsesasse.
Området forvaltes av Sametinget i samarbeid med Varanger Samiske Museum, og er tilrettelagt for publikum.
Saemiedigkie dajvem reerie aktene laavenjostosne Varangeren Saemien museuminie, jïh sjïehteladteme guktie gaajhkh almetjh maehtieh desnie mïnnedh.
Sametinget har sammen med Nesseby kommune, og med støtte av Finnmark fylkeskommune og Samisk parlamentarisk råd, i flere år samarbeidet for å få Ceavccageađgi/Mortensnes vurdert for nominasjon til verdensarvlista.
Saemiedigkie lea Unjargan tjïeltine ektine, jïh dåarjojne Finnmarhken fylhkentjïelteste jïh Saemien parlamentarihkeles raereste, gellie jaepieh laavenjosteme juktie Ceavccageađgim/Mortensnes vuarjasjamme åadtjodh, juktie dam vearteneaerpielæstose nommehtidh.
Siden 2011 har en gruppe oppnevnte eksperter hatt som oppgave å drive dette arbeidet framover.
Jaapien 2011 raejeste dle akte dåehkie nommedahteme maehteles almetjijstie laavenjostojne åtneme daam barkoem åvtese juhtiehtidh.
Gruppen er nå i ferd med å avslutte sitt oppdrag.
Daelie dåehkie sov barkoem orrijeminie.
Den har konkludert med at Ceavccageađgi/Mortensnes bør sees i sammenheng med tre andre unike kulturminnefelt i Varanger.
Dïhte vihtiestamme Ceavccageađgi/Mortensnes byöroe vuajnalgidh dej golme jeatjah sjïere kultuvremojhtesedajvigujmie ektine Varangerisnie.
Disse bidrar på hver sin måte til å utdype ressursmessige forutsetninger og for Varangers rike forhistorie.
Fïereguhtelaakan dle daah vierhtieligke krievemh tjïelkestieh jïh Varangeren ræjhkoes åvtehistovrijem.
Varangerhalvøya og eidet mellom Varangerfjorden og Tanaelva er eksepsjonelt rike på spor etter villreinfangsten, både i form av fangstgravsystemer og ledegjerder.
Varangerenjaarkesne jïh aejresne Varangerfjovlen jïh Deatnu-jeanoen gaskesne gaajh jïjnjh gïejh gedtiebivtemistie, dovne goh vijremesvaalkh jïh bååreldahkh.
Blant disse står Gollevárri i Tana kommune og Noidiidčearru/Kjøpmannskjølen i Båtsfjord kommune i en særstilling.
Dej gaskem Gollevárri Deatnun tjïeltesne jïh Noidiidčearru/Kjøpmannskjølen Båtsfjorden tjïeltesne aktene sjïere sijjesne.
På Gollevárri er hundrevis av fallgraver i et sammenhengende system.
Gollevárrisne gellie tjuetie vijremesvaalkh aktene vihties öörnegisnie.
Her ligger også tuftene etter varangersamenes høstjaktboplass, datert til mellom 12- og 1400 e.Kr.. På Noiddiidčearru/Kjøpmannskjølen leder kilometer etter kilometer med ledegjerder av stein opp mot sirkelformede innhegninger.
Daesnie aaj gåetiesijjieh varangeresaemiej årromesijjijste tjaktjege, medtie 12- jïh 1400 Kr.m. Noidiidčearrusne/Kjøpmannskjølen gellie kilomeeterh bååreldahkigujmie gierkijste mah orrijieh jorpeligke giedtine.
I begge områder er også svært mange skyteskjul (bogestiller) og kjøttgjemmer.
Gåabpaginie dajvine aaj gellie vuetjemesijjieh jïh bearkoevåarhkoeh.
Formen på ledegjerdene, som kan ha vært brukt over lange tidsperioder i forhistorien, peker framover i tid og til spennende sammenhenger mellomvillreinjakt og tamreindrift.
Guktie bååreldahkh vååjnoeh, mah maehtieh åtnosne orreme guhkiem åvtehistovrijesne, dah tïjjen åvtese jïh murreds ektiedimmide tjuvtjiedieh gedtievijremen jïh båatsoen gaskem.
I tillegg til disse to fangstområdene er det store tuftefeltet på Ruovdenjunlovta/Gropbakkengen i Nesseby kommune, med hele 90 tufter fra mellom 3 og 4000 f. Kr., foreslått tatt med.
Lissine dejtie göökte vijremedajvide dle stoerre gåetiesijjieh Ruovdenjunlovtesne/Gropbakkengen Unjargan tjïeltesne, ållesth 90 gåetiesijjiejgujmie ovrehte 3 jïh 4000 jaepien raejeste Kr.å, mejtie raeriestamme meatan vaeltedh.
Disse tre områdene ligger sammen med Ceavccageađgi/Mortensnes innenfor varangersamenes gamle bruks- og bosetningsområde, derav fellesnavnetVárjjat Siidaverdensarvsted.
Daah golme dajvh leah Ceavccageađgine/Mortensnes ektine, varangeresaemiej båeries åtnoe- jïh årromedajven sisnjelen, destie dïhte ektienommeVárjjat Siidaveartneaerpiesijjie.
Underveis i arbeidet er det holdt folkemøter i de berørte kommunene, og kommunenes politiske ledelse har gitt positive tilbakemeldinger.
Gosse daejnie barkeme dle almetjetjåanghkoeh tjïrrehtamme dejnie sjyöhtehke tjïeltine, jïh tjïelti politihkeles stuvreme lea hijven bïevnesh bååstede vadteme.
Også fra de aktuelle reinbeitedistriktene er signalene positive.
Aaj dejstie sjyöhtehke båatsoesïjtijste hijven bïevnesh båateme.
Det forventes atVárjjat Siidakommer med på Norges tentative liste i år, og at arbeidet med nominasjonsprosessen opp mot verdensarvlista kommer raskt i gang.
VeanhtedeVárjjat Siidameatan sjædta Nöörjen tentatijve læstosne daan jaepien, jïh dïhte barkoe nommehtimmieprosessine vearteneaerpielæstoen vööste varke aalka.
Da vil også tiden være inne for at kommunene og andre fatter formelle vedtak om at de støtter prosjektet.
Dellie dah tjïelth jïh mubpieh aaj dejtie byjjes nænnoestimmide darjoeh mah prosjektem dåarjoeh.
Várjjat Siidaer en fortelling om den livskraften jakt, fangst og fiske i Varanger har hatt gjennom 12 000 år, om overgangen mellom villreinjakt og reindrift, om da småskala jordbruk ble tatt opp som tilleggsnæring, og om sammenhenger og samhandling mellom mennesker og natur.
Várjjat Siidaakte soptsese jieledefaamoen bïjre maam vijreme, bivteme jöh gööleme Varangerisnie åtneme 12 000 jaepiej tjïrrh, gosse orrijin gedtiem vijredh jïh båatsojne eelkin, dan tïjjen bïjre gosse jåartaburrie lissiejielieminie sjïdti, jïh ektiedimmiej jïh ektiedahkoen bïjre almetji jïh eatnemen gaskem.
Det er også en fortelling om religion og kosmologi, om endringer over tid og om det som knytter sammen fortid og nåtid.
Daate aaj akte soptsese religijovnen jïh kosmologijen bïjre, jarkelimmiej bïjre mah guhkiem ryöhkeme jïh dan bijre mij åvtetijjen jïh daaletje tijjen tjåanghkan gårrede.
Bak initiativet til en plass på verdensarvlista ligger et ønske om at verden skal få del i de kulturhistoriske verdier vi setter så høyt, og at en slik oppmerksomhet skal gi positive ringvirkninger for lokalsamfunn og brukere.
Skraerjien duekesne akten sæjjan vearteneaerpielæstosne lea akte vaajtele abpe veartene edtja åehpies sjïdtedh dej kultuvrehistovreles aarvoejgujmie mejtie mijjieh tjarke ååktebe, jïh akte dagkeres tsåatskelesvoete edtja hijven årrodh dan voenges siebriedahkese jïh utnijijidie.
Sametinget har store forventninger til hva et samisk verdensarvsted i Varanger kan bety, både når det gjelder kunnskap, forståelse, opplevelse, kulturutøvelse og næringsutvikling.
Saemiedigkie stoerre vuartoeh åtna maam ulmide akte saemien vearteneaerpiesijjie Varangerisnie åådtje, dovne daajroen, goerkesen, dååjresen, kultuvreåtnoen jïh jielemeevtiedimmien bïjre.
Innskriving på verdensarvista gir høy status, men innebærer også forpliktelser.
Gosse vearteneaerpielæstosne tjåådtje dle jolle staatusem åådtje, men aaj dïedth åådtje.
Hensyn til brukerinteresser og brukerkunnskaper samt godt samarbeid med kommunene, næringsinteresser, brukerorganisasjoner og andre kulturminnemyndigheter er grunnleggende.
Tjuara utniji iedtjh jïh utniji daajroeh krööhkestidh jïh vihkeles aaj tjïeltigujmie, jielemeiedtjijigujmie, utnijesiebriejgujmie jïh jeatjah kultuvremojhteseåejvieladtjigujmie hijvenlaakan laavenjostedh.
Sametinget ser fram til de positive konsekvensene av at Ceavccageađgi/Mortensnes kommer på UNESCOs verdensarvliste.
Saemiedigkie aavodeminie dejtie hijven konsekvenside mah sjidtieh gosse Ceavccageađgi/Mortensnes UNESCO’n vearteneaerpielæstose båata.
Egil Olli, sametingspresident
Egil Olli, saemiedigkiepresidente
Etiske retningslinjer for samisk human biologisk materiale / Helse / Helse og sosial / Forsiden - Sametinget
Etihkeles njoelkedassh saemien humane biologeles materijalese / Healsoe / Healsoe jïh sosijaale / Saemiedigkie - Sametinget
Etiske retningslinjer for samisk human biologisk materiale
Etihkeles njoelkedassh saemien humane biologeles materijalese
Sametinget nedsetter en arbeidsgruppe som skal utarbeide etiske retningslinjer for bruk ogforvaltning av samisk human biologisk materiale.
Saemiedigkie aktem barkoedåehkiem tseegkie mij edtja etihkeles njoelkedassh åtnoen jïh reeremen bïjre darjodh saemien humane biologeles materijaleste.
Arbeidsgruppen skal også vurdere om det er mulig å lage en oversikt over samisk human biologisk materiale som ligger lagret på ulike steder.
Barkoedåehkie edtja aaj vuarjasjidh mejtie gåarede bijjieguvviem darjodh saemien humane biologeles materijaleste mij lea vöörhkeme ovmessie sijjine.
-Den bioteknologiske utviklingen stiller det samiske samfunn over for mange nye utfordringer.
-Dïhte bioteknologeles evtiedimmie jïjnjh orre haestemh saemien siebriedahkese vadta.
Utviklingen åpner for muligheter både innenfor pasientbehandling, kunnskapsutvikling og forskning.
Evtiedimmie nuepieh vadta dovne skïemtjijebåehtjierdimmien, daajroeevtiedimmien jïh dotkemen sisnjeli.
Satsningen vil gi viktige bidrag til fremtidens helsetjeneste, men det er avgjørende at den gjennomføres på en juridisk og etisk forsvarlig måte, sier sametingsråd Henrik Olsen.
Dïhte barkoe sæjhta vihkeles årrodh båetijen aejkien healsoedïenesjen gaavhtan, men eevre vihkeles dam juridihkeles- jïh etihkeleslaakan darjodh, saemiedigkieraerie Henrik Olsen jeahta.
-Vi selv må forvalte og eie kunnskapen omvårteget arvestoff (DNA), og at det samiske folk fortløpende må være i dialog med statlige myndigheter og forskningsmiljø for å følge og påvirke denne utviklinga, sier Olsen.
-Mijjieh tjoerebe jïjtje reeredh jïh daajroem eekedh mijjen jïjtse aerpie-aamhten (DNA) bïjre, jïh saemieh iktemearan tjuerieh staaten åejvieladtjigujmie jïh dotkemebyjresigujmie råårestalledh juktie maehtedh daam evtiedimmiem fulkesidh jïh tsevtsedh, Olsen jeahta.
Arbeidsgruppen skal bestå av representanter fra samisk helsefaglig forskningsmiljø og juridisk ekspertise.
Barkoedåehkie edtja tjirkijh utnedh saemien healsoefaageles dotkemebyjresistie jïh juridihkeles maahtoste.
Arbeidsgruppa skal levere sitt arbeid innen 1 år til Sametingsrådet.
Barkoedåehkie edtja sov barkoem Saemiedigkieraaran deelledh aerebi goh 1 jaepien.
Arbeidsgruppas mandat er:
Barkoedåehkien mandaate lea:
Å vurdere om det er mulig å lage en oversikt over hvilket samisk humant biologisk materiale som i dag er lagret.
Vuarjasjidh mejtie gåarede aktem bijjieguvviem darjodh dehtie saemien humane biologeles materijaleste mij lea vöörhkeme daan biejjien.
Videre identifiseres og problematiseres ulike utfordringer ved lagring og råderett over dette materialet.
Vijriesåbpoe damtijidh jïh digkiedidh ovmessie haestemh vöörhkeminie jïh nuhtjemevoetine daehtie materijaleste.
Oversikten må inneholde drøftinger av hvilke etiske problemstillinger som må omfattes i retningslinjene.
Bijjieguvvesne tjuara digkiedidh mah etihkeles dåeriesmoeretjoelmh mah tjuerieh meatan årrodh njoelkedassine.
Gruppa må også drøfte hvilken juridisk status slike retningslinjer bør ha.
Dåehkie tjuara aaj digkiedidh maam juridihkeles staatusidie dagkerh njoelkedassh byöroeh utnedh.
Videre behandling i regjering, de andre sametingene og internasjonale urfolkforum må også omtales.
Tjuara aaj dam vijriesåbpoe gïetedimmiem reerenassesne, dejnie jeatjah saemiedigkine jïh gaskenasjovnaale aalkoealmetjeforuminie ållermaehtedh.
Kontaktperson: Sametingsråd Henrik Olsen, 907 75 219
Govlehtallije: Saemiedigkieraerie Henrik Olsen, 907 75 219
Etterlyser politifolk med kompetanse på samisk språk og kultur / Artikler / Valgperiode 2009 - 2013 / Arkiv / Forsiden - Sametinget
Pollisealmetjh ohtsede saemien gïele jïh kultuvremaahtojne / Tjaalegh / Veeljemeboelhken 2009 - 2013 / Våarhkoe / Saemiedigkie - Sametinget
Etterlyser politifolk med kompetanse på samisk språk og kultur
Pollisealmetjh ohtsede saemien gïele jïh kultuvremaahtojne
Sametingsrådet har lenge vært bekymret for at manglende språk- og kulturkompetanse i politiet kan svekke samers rettssikkerhet.
Saemiedigkieraerie lea guhkiem tjoeperdamme ihke faeties gïele- jïh kultuvremaahtoe pollisesne maahta saemiej reaktajearsoesvoetem gïehpiedidh.
Problemstillingen er nå tatt opp med Justis- og beredskapsdepartementet.
Daelie dam dåeriesmoerem bæjjese vaalteme Justise- jïh riejriesvoetedepartemeentine.
- Selv der det finnes kvalifiserte folk med samisk språk- og kulturkompetanse har det vært en utfordring å få disse tilsatt i samiske områder.
- Aaj desnie gusnie maehteles almetjh saemien gïele- jïh kultuvremaahtojne gååvnesieh dle akte haesteme orreme daejtie barkojde seehtedh saemien dajvine.
En av grunnene til dette er at det har vært uklart hvordan disse skal kunne prioriteres i ansettelsesprosessene, forklarer sametingspresident Egil Olli.
Akte dejstie fåantojste mannasinie naemhtie lea dannasinie mujvies orreme guktie edtja dejtie barkoeseehtemisnie prijoriteradidh, saemiedigkiepresidente Egil Olli jeahta.
Olli uttaler videre at Sametingsrådet har ønsket at det snarest mulig kommer på plass retningslinjer for prioritering av kvalifiserte samisktalende personer og personer med kulturkompetanse til stillinger i samiske områder.
Olli aaj jeahta Saemiedigkieraerie lea vaajtelamme bïhkedassh varke båetieh guktie edtja maehteles saemiestæjja almetjh jïh almetjh kultuvremaahtojne barkojde prijoriteradidh saemien dajvine.
Justis- og beredskapsdepartementet har nå kommet med en avklaring der de sier at det er anledning til både å vektlegge, og også mulighet til å kreve kompetanse på samisk språk og kultur i samiske områder etter en behovsanalyse.
Justise-jïh riejriesvoetedepartemeente lea daelie aktine tjïelkestimmine båateme gusnie jiehtieh nuepieh dovne leavloem bïejedh, jïh aaj maahtoem saemien gïelesne jïh kultuvresne krïevedh saemien dajvine akten daerpiesvoeteanalysen mænngan.
- Det er svært gledelig at Justis- og beredskapsdepartementet har tatt problemstillingen på alvor og mener kompetanse på samisk språk og kultur både kan vektlegges og kreves i samiske områder, uttaler president Egil Olli.
- Joekoen sjollehke Justise-jïh riejriesvoetedepartemeente lea daam dåeriesmoerem itjmieslaakan vaalteme jïh veanhta saemien dajvine dle maahta saemien gïele- jïh kultuvremaahtose dovne leavloem bïejedh jïh aaj dam krïevedh, presidente Egil Olli jeahta.
Kunnskap om samfunnene politifolkene jobber i er sentralt for å tolke situasjoner, få innpass i lokalsamfunnene og for å få korrekt informasjon.
Daajroe dej siebriedahki bïjre gusnie pollisealmetjh berkieh lea eevre vihkeles juktie tsiehkieh toelhkestidh, åehpies sjïdtedh voenges siebriedahkine jïh reaktoe bïevnesh åadtjodh.
- Å ha politifolk i samiske områder med kompetanse på samisk språk og kultur er dermed viktig for å bevare samers rettsikkerhet, sier president Egil Olli avslutningsvis.
- Pollisealmetjh saemien dajvine utnedh, saemien gïele- jïh kultuvremaahtojne lea dan åvteste vihkeles juktie saemiej reaktajearsoesvoetem vaarjelidh, presidente Egil Olli minngemosth jeahta.
Sametingspresident Egil Olli, tlf. 900 26 880
900 26 880
Fakta om samiske språk / Språk / Forsiden - Sametinget
Bïevnesh saemien gïeli bïjre / Gïele / Saemiedigkie - Sametinget
Fakta om samiske språk
Bïevnesh saemien gïeli bïjre
Tradisjonelt har samiske språk blitt klassifisert som en del av den finsk-ugriske språkgruppen, men de har vært adskilt fra sine nærmeste slektninger (balto-finsk) i mer enn 3.000 år.
Aerpievuekien mietie dle saemien gïele akte bielie dehtie såevmien-ugrihken gïeletjïerteste mij lea dennie uralen gïelefuelhkesne, men dah leah juehkelde orreme sijjen lïhkemes slïektijste (balto-såevmien) vielie goh 3000 jaepieh.
Etter nyere forskning viser det seg at den samiske språkgruppen er minst like gammel som den germanske språkgruppen og minst dobbelt så gammel som den romanske språkgruppen.
Urrebe dotkemen mietie dle badth dïhte saemien gïeletjïerte unnemes seamma båeries goh dïhte germanen gïeletjïerte, jïh unnemes guektiengierth dan båeries goh dïhte rovmanen gïeletjïerte.
Fornøyd med språkutvalget
Kapteejne Sabeltann-appe saemien gïelesne
Sametingsråd Ann-Mari Thomassen er fornøyd med at Språkutvalget følger Samet...
Saemiedigkieraerie 300 000 kråvnah dåårje Ravn Studio AS:se prosjektese Kapt...
Håper på en god debatt
Gïelegaaltije beetnehvierhtieh åådtje
Sametingspresident Aili Keskitalo er glad for at språkutvalgets delrapport e...
Saemien Parlamentarihkeles Raerien åvtehke, Tiina Sanila-Aikio lea madtjeles...
I internasjonal sammenheng er alle samiske språk karakterisert som truede, alvorlig truede eller nesten utdødde språk.
Gaskenasjovnaale ektiedimmesne dle tjïelkestamme gaajhkh gïelh leah håvhtadihks, ietjmies håvhtadihks jallh mahte nåhkehtamme gïelh.
Kl.09.00 Flaggheising ved Røyrvik skole
Saevegetjoelte Raarvihken skuvlesne
Maurtua barnehage
Maurtua maanagïerte
- feirer dagen med baking av laejpie/sekkebrød og spiser reinskav - tema om flagg, farger og samisk drakt
- daan biejjien tjahken-laejpieh bååhkesjieh jïh bijreme-bearkoem byöpmedieh - aamhtese: saevege, klaerieh jïh saemiej vaarjoeh.
Røyrvik skole Kl.11.15 – 12.00
11.15-12.00 Raarvihken skuvle
- felles lunsj i kantina - framføring av sang og dikt - U-trinn baker og serverer kake - tema samer - fokus på samisk litteratur på biblioteket 4. februar kommer de samiske veiviserne på besøk
- ektesne beapmoesavkesne/kantijnesne byøpmedidh - laavlome jïh tjiehtese - noeredaltese bååhkesjieh jïh laajpetjh bøørieh - aamhtese: saemieh - saemien litteratuvrh jarngesne gærjagåetesne - goevten 4.b dah saemien tsïeglh guessine båetieh
Røyrvik omsorgssenter
Raarvihken håksoejarnge.
og 2. trinn fra Røyrvik skole underholder med sang -Velkommen til kaffe og kake for ansatte, beboere og besøkende - servering av samisk mat for beboere
10.45 -1 jïh 2 klaasse Raarvihken skuvleste laavloeh Ts. 12.00 - buerie båeteme barkijh, årrojh jïh guessieh prïhtjegasse jïh laajpatjasse - saemien beapmoeh årroejidie
Kommunehuset -Servering av bløtkake og kaffe
- Lovves-laejpieh jïh prïhtjege
Joker -inviterer på kaffe og kake til sine kunder
Jokere (bovre) - Lovves-laejpiem jïh prïhtjegem åadtjode gåassodh
Limingen Gjestegård
Lyjmede Gjestegård.
I anledning Samefolkets dag serveres det finnbiff, dessert og kaffe til kr. 195,-
- Daan biejjien bijremebearkoeh, sietiebeapmoeh jïh prïhtjegh doekesåvva, 195 kråvnah.
Felles nordisk læreplan for samiske elever / Grunnskole og VGS / Opplæring / Forsiden - Sametinget
Tjåenghkies noerhtelaanti learoesoejkesje saemien learoehkidie / Maadthskuvle jïh Jåa / Lïerehtimmie / Saemiedigkie - Sametinget
Felles nordisk læreplan for samiske elever
Tjåenghkies noerhtelaanti learoesoejkesje saemien learoehkidie
Sametingsåd Silje Karine Muotka har skrevet en kronikk om felles nordiske læreplaner.
Saemiedigkieraerie Silje Karine Muotka lea kronihkem tjaaleme tjåenghkies noerhtelaanti learoesoejkesji bïjre.
Samiske elever i Norge, Sverige og Finland opplever de samme utfordringene.
Saemien learohkh Nöörjesne, Sveerjesne jïh Såevmesne dejtie seamma haestiemidie dååjroeh.
Det mangler lærere som behersker samisk og samiske læremidler, og i alle landene er det utfordringer med organisering av opplæringen.
Lohkehtæjjah fååtesieh mah saemien haalvoeh jïh saemien learoevierhtieh, jïh gaajhkine laantine haestemh guktie edtja lïerehtimmiem öörnedidh.
En felles samisk læreplan ville kunne være en del av løsningen, men vi har noen hindre som å forsere før den kan være en realitet.
Akte tjåenghkies saemien learoesoejkesje lij maahteme akte bielie årrodh dehtie vaestiedasseste, men mijjen såemies heaptoeh mejtie tjoerebe rastanidh åvtelen dam buektiehtamme.
Fordi det er store forskjeller mellom de nordiske landenes skolesystemer får samiske elever i Norge, Finland og Sverige forskjellige tilbud, og opplæringen vektlegger forskjellige ting.
Dan åvteste stoerre joekehtsh dej noerhtelaanti skuvlesysteemi gaskem, saemien learohkh Nöörjesne, Såevmesne jïh Sveerjesne joekehtsh faalenassh åadtjoeh, jïh lïerehtimmie leavloem beaja joekehts aatide.
En del elever lar være å velge samisk på skolen fordi organiseringen av opplæringen gjør det vanskelig, og det er i alle landene en mangel på samisklærere og samiske læremidler.
Såemies learohkh eah saemien skuvlesne veeljh dan åvteste lïerehtimmie lea öörnedamme naemhtie guktie geerve sjædta dam darjodh, jïh gaajhkine laantine saemienlohkehtæjjah jïh saemien learoevierhtieh fååtesieh.
En felles tenkning rundt organisering og læreplaner vil kunne bidra til å løse mange utfordringer siden vi kunne delt og nyttiggjort oss ressursene bedre over landegrensene.
Akte tjåenghkies ussjedimmie öörnedimmien jïh learoesoejkesji bïjre lij maahteme viehkiehtidh jïjnjh haestemh loetedh dan åvteste mijjieh limh maahteme juekedh jïh nåhtoem vierhtijste buerebelaakan nuhtedh laanteraastaj rastah.
Samarbeid mellom skoler i de tre landene ville bli lettere, og vi kunne ha samarbeidet om å utvikle læremidler, og spart både menneskelige og økonomiske ressurser.
Laavenjostoe skuvli gaskem dejnie golme laantine sæjhta aelkebe sjïdtedh, jïh mijjieh limh maahteme laavenjostedh learoevierhtieh evtiedidh, jïh dovne almetjen jïh ekonomeles vierhtieh spååreme.
Dette krever imidlertid at myndighetene i de tre landene er villige til å se på samiskspråklig opplæring som et gode, og at vi i fellesskap overkommer byråkratiske hindre.
Daate amma kreava åejvieladtjh dejnie golme laantine leah vyljehke saemiengïelenlïerehtæmman vuartasjidh goh akte aevhkie, jïh mijjieh ektesne åejvieladtji heaptoej bijjelen vitnebe.
La meg også avklare det først som sist.
Baajede mannem aaj dam dallatjinie tjïelkestidh.
Dette er også et anliggende for Russland, siden det er samer på russisk side også.
Daate aaj akte aamhtese Russlaantese, dan åvteste saemieh aaj Russlaanten bielesne.
Likevel skal jeg i denne sammenhengen konsentrere meg om mulighetene som ligger i samarbeid i den nordiske dimensjonen, da dette etter min vurdering ligger nærmere innen rekkevidde i første omgang.
Læjhkan sïjhtem daennie ektiedimmesne dej nuepiej bïjre soptsestidh mah leah aktene laavenjostosne dennie noerhtelaanti bielesne, dan åvteste mov vuarjasjimmien mietie lea gehtiebasse jaksoemieriem daelie aalkoelisnie.
Ulike lover, forskrifter og læreplaner
Joekehts laakh, mieriedimmieh jïh learoesoejkesjh
Lover, forskrifter og læreplaner for opplæring i samisk språk er ulike i de tre landene.
Laakh, mieriedimmieh jïh learoesoejkesjh lïerehtæmman saemien gïelesne leah joekehts dejnie golme laantine.
Elevenes rettigheter, organisering av fagene, timetall, lovbegreper og læreplaner er alle ulike, og på toppen av det hele starter man i forskjellig alder og går ikke like mange år i grunnskolen.
Learohki reaktah, öörnedimmie faagijste, tæjmoelåhkoe, laakedïejvesh jïh learoesoejkesjh leah gaajhkh joekehts, jïh lissine dle maanah joekehts aaltarisnie aelkieh jïh eah seamma jïjnjh jaepieh maadthskuvlesne vaedtsieh.
Der elever i Norge starter som seksåringer på sin tiårige grunnskoleutdanning, tar de i Finland og Sverige som syvåringer fatt på en niårig utdanning.
Learohkh Nöörjesne aelkieh sijjen maadthskuvleööhpehtimmine govhten jaepien båeries mij vaasa luhkie jaepieh, mearan learohkh Såevmesne jïh Sveerjesne aelkieh tjïjhtjen jaepien båeries jïh vaedtsieh uktsieh jaepieh.
Skoleeiere er forpliktet til å gi opplæring som er i samsvar med landets skolesystem og godkjente læreplaner.
Skuvleaajhteri lea dïedte lïerehtimmiem vedtedh mij lea aarvoej mietie laanten skuvlesysteemine jïh jååhkesjamme learoesoejkesjigujmie.
Felles nordiske læreplaner må dermed være i samsvar med lover og skolesystem i Norge, Sverige og Finland.
Tjåenghkies noerhtelaanti learoesoejkesjh tjuerieh dan åvteste aarvoej mietie årrodh laakigujmie jïh skuvlesysteemigujmie Nöörjesne, Sveerjesne jïh Såevmesne.
Ulike rettigheter og ulike språk
Joekehts reaktah jïh joekehts gïelh
I Norge har samiske elever individuell rett til opplæring i samisk, uavhengig av hvor i landet de bor.
Nöörjesne saemien learohkh jïjtsh reaktam utnieh lïerehtimmiem åadtjodh saemien gïelesne saaht gusnie dah laantesne årroeminie.
Dersom skolene ikke har samisklærer, så kan opplæringen gis ved fjernundervisning.
Dastegh skuvlh eah saemienlohkehtæjjam utnieh, maehtieh lïerehtimmiem vedtedh maajhööhpehtimmien tjïrrh.
I de ti kommunene som er innenfor forvaltningsområdet for samisk språk har alle elever i grunnskolealder rett til opplæring i og på samisk.
Dejnie luhkie tjïeltine saemien gïelen reeremedajvesne gaajhkh learohkh maadthskuvleaaltarisnie reaktoem utnieh lïerehtimmiem åadtjodh saemiengïelesne jïh saemien gïelen tjïrrh.
Enkelte kommuner innenfor forvaltningsområdet har fattet vedtak om at opplæring i samisk språk skal være obligatorisk for alle elever i kommunen.
Muvhth tjïelth reeremedajven sisnjelen leah nænnoestamme lïerehtimmie saemien gïelesne edtja obligatovreles årrodh gaajhkide learoehkidie tjïeltesne.
I Finland og Sverige får elever som bor i samiske kommuner opplæring i samisk noen timer i uka, og i de samiske skolene går undervisningen på samisk.
Såevmesne jïh Sveerjesne learohkh mah saemien tjïeltine årroeminie lïerehtimmiem åadtjoeh såemies tæjmoeh våhkoen, jïh saemien skuvline lïerehtimmie lea saemiengïelesne.
Samiske elever som bor utenfor de samiske kommunene er utenfor samisk opplæring.
Saemien learohkh mah saemien tjïeltiålkoli årroeh leah dan åvteste saemien lïerehtimmien ålkolen.
Språkgrensene følger ikke landegrensene, men går på tvers av dem.
Gïeleraasth eah laanti raasth dåeredh, men leah raasti dåaresth.
I Norge og Sverige har vi nordsamisk, lulesamisk og sørsamisk.
Nöörjesne jïh Sveerjesne utnebe noerhtesaemien, julevsaemien jïh åarjelsaemien.
I Finland har man nordsamisk, enaresamisk og østsamisk.
Såevmesne utnieh noerhtesaemien, enaresaemien jïh luvliesaemien.
Det betyr at landene har ett eller flere fellesspråk, noe jeg mener bør gjøre samarbeid mulig.
Daate sæjhta jiehtedh doh laanth aktem jallh jienebh tjåenghkies gïelh utnieh, jïh dan åvteste vïenhtem mijjieh byörebe maehtedh laavenjostedh.
I opplæringsloven i Norge er det understreket at med samisk mener man nordsamisk, lulesamisk og sørsamisk.
Ööhpehtimmielaakesne Nöörjesne lea tjïertestamme saemien lea noerhtesaemien, julevsaemien jïh åarjelsaemien.
Elevene i Norge kan ha samisk som førstespråk eller samisk som andrespråk.
Learohkh Nöörjesne maehtieh saemien voestesgïeline jallh saemien mubpiengïeline utnedh.
Elever som snakker samisk velger som regel samisk som førstespråk.
Learohkh mah saemiestieh veeljieh åajvahkommes saemien voestesgïeline.
Elever som ikke kan samisk, kan velge å starte på samiskopplæring når som helst i skoleløpet.
Learohkh mah eah saemien maehtieh, maehtieh veeljedh saemienlïerehtimmine aelkedh saaht gåessie skuvletïjjen.
I Sverige brukes begrepet samisk om samiskopplæringen i de samiske skolene.
Sveerjesne dïejvese saemien åtnasåvva saemienlïerehtimmien bïjre dejnie saemien skuvline.
Ellers brukes begrepet morsmål både i Sverige og Finland.
Jeatjah gaavhtan dïejvese ietniengïele åtnasåvva dovne Sveerjesne jïh Såevmesne.
Der har man ikke samisk som andrespråk, men kan få opplæring i samisk som fremmedspråk.
Desnie eah saemien mubpiengïeline utnieh, men maehtieh lïerehtimmiem saemien ammesgïelesne åadtjodh.
Noe som er felles for alle samiske elever uavhengig av land er at de har tospråklig opplæring, der nasjonalspråket er obligatorisk.
Naakede mij lea tjåenghkies gaajhkide saemien learoehkidie saaht mennie laantesne, dah guektiengïelen lïerehtimmiem utnieh, desnie gusnie nasjovnaalegïele lea obligatovreles.
Læreplanene i samisk må forholde seg til læreplanen i nasjonalspråket.
Learoesoejkesjh saemiengïelesne tjuerieh learoesoejkesjen aarvoej mietie årrodh nasjovnaalegïelesne.
I Norge har samiskfaget og norskfaget sammen ansvaret for å utvikle samiske elevers tospråklighet, og opplæringen er forankret også i norskfagets læreplaner.
Nöörjesne saemienfaage jïh nöörjenfaage ektesne dïedtem utnieh saemien learohki guektiengïelevoetem evtiedidh, jïh lïerehtimmie lea aaj viedteldihkie nöörjenfaagen learoesoejkesjinie.
I Sverige og Finland kommer samiskopplæringen i tillegg til ordinær opplæring.
Sveerjesne jïh Såevmesne saemienlïerehtimmie goh akte lissie båata dan sïejhme lïerehtæmman.
Jeg tar til orde for at vi skal utvikle en felles mal og grunntenkning i nordiske førstespråkslæreplanene i norsk, finsk, svensk og samisk.
Manne vïenhtem mijjieh edtjebe aktem tjåenghkies maallem jïh maadthussjedimmiem evtiedidh dejnie noerhtelaanti voestesgïelen learoesoejkesjinie nöörjen, såevmien, sveerjen jïh saemien gïelesne.
Alle de tre landene har en felles plikt til å forme skolehverdagen slik at samiskopplæringen blir attraktiv og ansett som en berikelse.
Gaajhkh doh golme laanth aktem tjåenghkies dïedtem utnieh skuvlen aarkebiejjiem hammoedidh naemhtie guktie saemienlïerehtimmie fryöjstehke sjædta jïh vuajnalgamme goh akte ræjhkoesvoete.
Dette må være det ultimate målet i arbeidet med en felles læreplan.
Daate tjuara dïhte bijjemes ulmie årrodh dennie barkosne aktine tjåenghkies learoesoejkesjinie.
Jeg har tro på at slike utfordringer som er beskrevet kan løses når viljen er tilstede.
Manne jaahkam dagkerh haestemh mah leah buerkiestamme maehtieh loetesovvedh gosse væljoe lea stïeresne.
Ved at Sametingene og myndighetene i de tre landene setter seg sammen for å finne løsningene vil vi kunne få en satsning på samisk som vil føre til bedringer og fellesløsninger.
Gosse Saemiedigkieh jïh åejvieladtjh dejnie golme laantine ektesne tjihkedieh dejtie raeride gaavnedh dellie sïjhtebe gujht aktem nænnoestimmiem saemien gïeleste åadtjodh mij bueriedimmieh jïh tjåenghkies raerieh sjugnede.
Når viljen til å svinge forbi byråkratiske og tekniske hindre er tilstede, finner vi løsningene.
Gosse væljoe gååvnese åejvieladtji jïh teknihkeles heaptoej baaktoe gaajvedh, dellie raeride gaavnebe.
Da vil tilpasning av timetall og aldersgrupper ikke være en så stor utfordring som det kan høres ut som i utgangspunktet.
Dellie sjïehtedimmie tæjmoelåhkoste jïh aalteredåehkijste ij sïjhth dan stoerre haesteme årrodh mij aalkoelisnie govlesåvva.
Resultatet til slutt vil være bedret tilgang på undervisning, læremidler og lærere - og styrket samiskundervisning gjennom å ta i bruk den grenseløse kompetansen.
Illedahke minngemosth sæjhta årrodh ööhpehtimmiem aelhkebelaakan åadtjodh, vielie learoevierhtieh jïh lohkehtæjjah – jïh nænnoestehteme saemienööhpehtimmie viehkine åtnose vaeltedh dam joekoen stoerre maahtoem.
Rett og slett en bedre skolehverdag og læringssituasjon for elevene, og det er vår jobb å legge til rette for det.
Raaktan akte buerebe skuvleaarkebiejjie jïh lïerehtimmietsiehkie learoehkidie, jïh mijjen barkoe lea dïssesjïehteladtedh.
Finnmarkskommisjonen
Finnmaarhkekommisjovne
Utmarksdomstolen for Finnmark
Finnmaarhken miehtjiesdajvedåapmestovle
16.01.2012 Tvister om rettigheter som oppstår etter at Finnmarkskommisjonen har utredet felt bringes inn for en egen særdomstol, kalt utmarksdomstolen.
Edtja ræjhtoeh reaktaj bïjre, mah jijhtieh mænngan Finnmaarhkekommisjovne feelth salkehtamme, akten jïjtse sjïeredåapmestovlese buektedh, man nomme miehtjiesdajvedåapmestovle.
Utmarksdomstolen oppnevnes av regjeringen etter konsultasjoner med Sametinget, og består av en leder med fire faste medlemmer og to varamedlemmer.
Reerenasse Miehtjiesdajvedåapmestovlem nammohte mænngan Saemiedigkine rååresjamme, jïh desnie akte åvtehke njieljie ihkuve lïhtsegigujmie jïh göökte sæjjasadtjigujmie.
Kartlegging og anerkjennelse av eksisterende rettigheter i Finnmark.
Goerehtalleme jïh jååhkesjimmie daaletje reaktijste Finnmaarhkesne.
Etter finnmarksloven er det opprettet en kommisjon, kalt Finnmarkskommisjonen, som skal utrede eier- og bruksrettigheter til den grunnen Finnmarkseiendommen forvalter.
Finnmaarhkelaaken mietie dle aktem kommisjovnem tseegkeme, gohtjeme Finnmaarhkekommisjovne, mij edtja aajhtere-jïh åtnoereaktah salkehtidh dan laantese maam Finnmaarhkeneeke reerie.
Virksomheten til Finnmarkskommisjonen er regulert i egen forskrift.
Finnmaarhkekommisjovnen joekehts barkoeh leah jïjtse mieriedimmesne struvrehtamme.
Fiskerettigheter / Land og ressursrettigheter / Forsiden - Sametinget
Göölemereakta / Laante jïh vierhtiereaktah / Saemiedigkie - Sametinget
Fiskerettigheter
Göölemereakta
En lovfesting og anerkjennelse av samenes rettigheter til de viltlevende marine ressurser har vært en viktig sak for Sametinget fra Sametingets opprettelse.
Akte laakenænnoestimmie jïh jååhkesjimmie saemiej reaktijste dejtie jielije marijne vierhtide akte vihkeles aamhtese orreme Saemiedægkan, dehtie miereste Saemiedigkie tseegkesovvi.
Sametinget arbeider for:
Saemiedigkie sæjhta:
Retten til fiske basert på folkeretten og historisk bruk fullt ut anerkjennes i lovgivingen
Reakta mij våaromem åtna almetjereaktesne jïh histovrijen åtnosne, ållesth jååhkesjimmiem åådtje laakine
Deltakelse ved beslutninger i forvaltningen av fiskeressursene
Edtja meatan årrodh gosse sjæjsjalimmieh vaaltasuvvieh reeremisnie guelievierhtijste
Kartlegging av rettigheter til fiske også kan skje utenfor Finnmark
Maahta aaj goerehtallemem göölemereaktijste darjodh Finnmaarhken ålkolen
Tilslutningen Sametinget har gitt til forslag til lovbestemmelser om retten til og sikring av fiske som ressursgrunnlag for samisk kultur følges opp med lovproposisjon i Stortinget, og at Stortinget anerkjenner retten til fiske basert på folkeretten og historisk bruk.
Dïhte jååhkesjimmie maam Saemiedigkie lea raeriestimmine laakenænnoestimmide vadteme, göölemereaktan bïjre jïh gorredimmien bïjre göölemistie goh vierhtievåarome saemien kultuvrese, aktine laakeproposisjovnine fulkesamme sjædta Stoerredigkesne, jïh Stoerredigkie göölemereaktam jååhkesje mij våaromem åtna almetjereaktesne jïh histovrijen åtnosne.
Forskrifter i oppfølgingen av lovproposisjonen om retten til fiske
Mieriedimmieh laakeproposisjovnesne göölemereaktan bïjre.
I arbeidet med finnmarksloven var konkrete fiskeribestemmelser et viktig tema under konsultasjonene med justiskomiteen.
Gosse Finnmaarhkelaakine barki dle vihties göölemenænnoestimmieh lin akte vihkeles teema rååresjimmine justisemoenehtsinie.
Resultatet av behandlingen av finnmarksloven var at Stortinget fattet vedtak om at:
Dïhte illedahke gïetedimmeste Finnmaarhkelaakeste lij Stoerredigkie nænnoesti:
”Stortinget ber Regjeringen snarest mulig foreta en utredning av samer og andres rett til fiske i havet utenfor Finnmark, herunder minimumskvote for båter under ti meter, og fremme en oppfølgende sak om dette for Stortinget.”
"Stoerredigkie Reerenassem birrie aktem salkehtimmiem darjodh dan varke gåarede saemiej jïh mubpiej reakteste mearosne gööledh Finnmaarhken ålkolen, dan nuelesne akte unnebe kvote vinhtside unnebe goh luhkie meeterh, jïh aktem minngebe aamhtesem dan bïjre Stoerredægkan buektedh"
I Innst.O. nr.80 (2004-2005) bemerket flertallet at ” spørsmålet om retten til og forvaltning av saltvannsfisket i samiske bosettingsområder har vært gjenstand for atskillig utredning, særlig i perioden 1990-2001”.
Innst.O.nr.80 (2004-2005) dle jienebelåhkoe tjïertesti "gyhtjelasse reaktan bïjre jïh reereme mearoegöölemistie saemien årromedajvine leah gelline salkehtimmine orreme, joekoen boelhken 1990-2001".
Flertallet viste videre til at det ” etter flertallets mening ikke [kan] utelukkes at det foreligger føringer både i folkeretten og i norsk rett for å ta særlig hensyn til fisket i sjøsamiske områder i utformingen og praktiseringen av fiskeriforvaltningen.
Jienebelåhkoe vijriesåbpoe vuesiehti "jienebelåhkoen mielen mietie ij [maehtieh] nyöjhkedh raerieh gååvnesieh, dovne almetjereaktesne jïh nöörjen reaktesne, joekoen göölemem mearoesaemien dajvine krööhkedh gosse göölemereeremem evtede, jïh guktie dïhte dorjesåvva.
I forhold til dagens aktuelle situasjon er det imidlertid ikke utredet konkret hvordan disse hensyn mest effektivt og hensiktsmessig kan ivaretas i den løpende fiskeriforvaltningen”.
Gosse daan beajjetje sjyöhtehke tsiehkine vierteste, dle ij leah læjhkan vihtieslaakan salkehtamme guktie maahta daejtie krööhkemidie bööremeslaakan jïh radtjoesommes gorredidh dennie juhtije göölemereeremisnie".
Regjeringen ga Fiskeri- og kystdepartementet i oppdrag å sørge for at Stortingets anmodningsvedtak ble fulgt opp.
Reerenasse Gööleme-jïh mearoedepartementem stilli hoksehtidh ihke Stoerredigkien maedteme-nænnoestimmie fulkesamme sjïdti.
Etter konsultasjoner med Sametinget nedsatte Fiskeri- og kystdepartementet et ekspertutvalg – Kystfiskeutvalgets – til å på prinsipielt grunnlag å utrede samer og andres rett til fiske i havet utenfor Finnmark.
Konsultasjovni mænngan Saemiedigkine, dle Gööleme- jïh mearoedepartemente aktem ekspertemoenehtsem tseegki – Mearoegaedtiemoenehtse – juktie prinsihpen våaroemisnie salkehtidh saemiej jïh mubpiej reaktam mearosne gööledh Finnmaarhken ålkolen.