pere/sami_parallel huggingface dataset:
Her er de nøyaktige tallene umulige å fastslå.
Daesnie ij gåaredh dejtie veele taalide vihtiestidh.
Derfor vil vi for nordsamisk kun se på dem som faktisk arbeider som lærere i dag, og beskrive deres pedagogiske og språklige kompetanse.
Dan åvteste sïjhtebe noerhtesaemien gïelese ajve vuartasjidh dejtie mah raaktan lohkehtæjjine berkieh daan biejjien, jïh dej pedagogeles jïh gïeleldh maahtoem buerkiestidh.
Prosentvis kan det være mulig å anta at frafallet fra yrket er omtrent det samme som for lulesamisk og sørsamisk.
Prosenten mietie maahta sån aerviedidh ovrehte seamma jïjnjh lohkehtæjjah barkosne orrijieh goh julevsaemien jïh åarjelsaemien dajvesne.
I tillegg til dem som underviser i samisk, er det i nordsamisk en rekke samisktalende lærere som kun underviser i andre fag.
Lissine dejtie mah saemiengïelesne ööhpehtieh, dle noerhtesaemien gïelesne gellie saamastallije lohkehtæjjah mah ajve jeatjah faagine ööhpehtieh.
Spesielt gjelder dette Kautokeino og Karasjok kommuner, som til sammen har omtrent seksti samisktalende lærere som ikke underviser i samisk.
Joekoen Guovdageaidnun jïh Karasjohken tjïeltine mah tjåanghkan ovrehte govhteluhkieh saamastallije lohkehtæjjah utnieh mah eah saemiengïelesne ööhpehth.
Her regnes de ikke inn i statistikken over dem som underviser i språket.
Dah eah meatan ryöknesovvh daennie statistihkesne goh ööhpehtæjja gïelesne.
5.6 Sørsamisk
5.6 Åarjelsaemien
Sørsamisk opplæring i Norge tilbys i hovedsak fra seks skoler: Sameskolen for Midt-Norge, Sameskolen i Snåsa, Brekken oppvekst- og lokalsenter, Røyrvik skole, Røros videregående skole (Aajege) og Grong videregående skole.
Åarjelsaemien lïerehtimmie Nöörjesne faalasåvva åajvahkommes govhte skuvlijste, GaskeNöörjen saemieskovle, Åarjel-saemiej skuvle Snåasesne, Praahken byjjenimmie- jïh voengejarnge, Raarvihken skuvle, Röörosen jåarhkeskuvle (Aajege) jïh Kråangken jåarhkeskuvle.
De fleste har både stedlig opplæring, fjernundervisning, språksamlinger og ambulerende lærer.
Doh jeanatjommes dovne lïerehtimmiem skuvlesne, maajhööhpehtimmiem, gïelebiesieh jïh mïnneden lohkehtæjjam vedtieh.
Ut over dette har to skoler stedlige lærere i sørsamisk.
Lissine daejtie skuvlide, göökte skuvlh lohkehtæjjah åarjelsaemien gïelesne utnieh skuvlesne.
På grunnskolenivå gir 22 lærere samisk språkopplæring.
Maadthskuvledaltesisnie 22 lohkehtæjjah saemien gïelelïerehtimmiem vedtieh.
16 av disse har pedagogisk utdanning, og samme antall, altså 16, har videreutdanning i samisk.
16 dejstie pedagogeles ööhpehtimmiem utnieh jïh seamma låhkoe, amma 16 jåarhkeööhpehtimmiem utnieh saemien gïelesne.
Ut over disse tallene er det tre sørsamisktalende personer som har lærerutdanning, men som ikke arbeider som lærere i dag.
Lissine daejtie taalide golme åarjelsaemien saamastallije almetjh mah lohkehtæjjaööhpehtimmiem utnieh, men eah lohkehtæjjine barkh daan biejjien.
Snittalderen for sørsamiske lærere i grunnskolen er 44 år.
Gaskemedtien aaltere maadthskuvlen lohkehtæjjide lea 44 jaepieh.
I videregående opplæring underviser åtte lærere i sørsamisk.
Jåarhkelïerehtimmesne gaektsie lohkehtæjjah åarjelsaemien gïelesne ööhpehtieh.
Samtlige har pedagogisk utdanning, og alle har også videreutdanning i sørsamisk.
Gaajhkesh pedagogeles ööhpehtimmiem utnieh jïh gaajhkesh aaj jåarhkeööhpehtimmiem utnieh åarjelsaemien gïelesne.
Det er med andre ord svært høg kompetanse blant sørsamiske lærere innenfor videregående opplæring.
Jeatjah baakoejgujmie joekoen jolle maahtoe åarjelsaemien lohkehtæjjaj gaskem jåarhkelïerehtimmien sisnjelen.
Snittalder for sørsamiske lærere totalt er 45 år.
Gaskemedtien aaltere åarjelsaemien lohkehtæjjide lea 45 jaepieh.
Det er få lærere i sørsamisk som går av for aldersgrensen de neste par årene, men det vil være mange som gjør det de neste ti årene.
Gaajh vaenie lohkehtæjjah åarjelsaemien gïelesne mah aaltereraastem jeksieh dej minngebi jaepiej, men sæjhta joekoen jïjnjh årrodh mah dam darjoeh dej mubpiej luhkie jaepiej.
Vi vil komme tilbake til rekrutteringsbehov seinere i artikkelen.
Mijjieh sïjhtebe bååstede båetedh dåårrehtimmiedaerpiesvoetese mænngan daennie tjaalegisnie.
5.7 Lulesamisk
5.7 Julevsaemien
I grunnskolen underviser i dag åtte lærere i lulesamisk.
Maadthskuvlesne gaektsie lohkehtæjjah julevsaemien gïelesne ööhpehtieh.
Seks av disse har pedagogisk kompetanse, og seks har også videreutdanning i lulesamisk språk.
Govhte dejstie pedagogeles maahtoem utnieh jïh govhte aaj jåarhkeööhpehtimmiem utnieh julevsaemien gïelesne.
Snittalderen for lulesamiske lærere i grunnskolen er 49 år.
Gaskemedtien aaltere julevsaemien lohkehtæjjide maadthskuvlesne lea 49 jaepieh.
Her er det enkelte lærere som er nesten nyutdannet, mens mange lærere er over 60 år.
Daesnie såemies lohkehtæjjah mah mahte aadtjen ööhpehtimmiem illeme, mearan jïjnjh lohkehtæjjah leah bijjelen 60 jaepieh.
Det vil derfor være et betydelig rekrutteringsbehov for lærere med lulesamisk språkkompetanse i de kommende årene.
Sæjhta dan åvteste akte stoerre daerpiesvoete årrodh lohkehtæjjah julevsaemien gïelemaahtojne dåårrehtidh dej båetiji jaepiej.
Innenfor videregående opplæring underviser sju lærere i lulesamisk.
Jåarhkelïerehtimmien sisnjelen tjïjhtje lohkehtæjjah julevsaemien gïelesne ööhpehtieh.
Tre av disse har pedagogisk utdanning, seks har videreutdanning i lulesamisk språk.
Golme dejstie pedagogeles ööhpehtimmiem utnieh, govhte jåarhkeööhpehtimmiem julevsaemien gïelesne utnieh.
Snittalder for lulesamiske lærere i videregående opplæring er 39,25 år.
Gaskemedtien aaltere julevsaemien lohkehtæjjide jåarhkelïerehtimmesne lea 39,25 jaepieh.
Dette er vesentlig lavere enn for grunnskolen, noe som blant annet kan forklares med at flere av dem ikke har pedagogisk utdanning.
Daate vueliehkåbpoe goh maadthskuvlese, jïh dïhte dan åvteste jienebh dejstie eah pedagogeles ööhpehtimmiem utnieh.
Hele ti lulesamisktalende personer har pedagogisk kompetanse, men jobber ikke som samisklærere i dag.
Abpe luhkie julevsaemien almetjh pedagogeles maahtoem utnieh, men eah saemienlohkehtæjjine barkh dan biejjien.
Det er altså flere som har pedagogisk utdanning og ikke underviser, enn det er personer som gjør det.
Amma jienebh mah pedagogeles ööhpehtimmiem utnieh jïh eah ööhpehth goh dah mah ööhpehtieh.
Dette kommer vi også tilbake til seinere i artikkelen.
Mijjieh bååstede båetede dïsse aaj mænngan tjaalegisnie.
5.8 Nordsamisk
5.8 Noerhtesaemien
I grunnskolen er det 189 lærere som underviser i nordsamisk.
Maadthskuvlesne 189 lohkehtæjjah mah noerhtesaemien gïelesne ööhpehtieh.
Av disse har 91 prosent pedagogisk utdanning.
Dejstie 91 prosenth pedagogeles ööhpehtimmiem utnieh.
124 (65 prosent) har videreutdanning i samisk.
124 (65 prosenth) jåarhkeööhpehtimmiem saemien gïelesne utnieh.
I forvaltningsområdet har de aller fleste lærerne både pedagogisk utdanning og videreutdanning i samisk.
Reeremedajvesne doh ellen jeanatjommes lohkehtæjjah dovne pedagogeles ööhpehtimmiem jïh jåarhkeööhpehtimmiem utnieh saemien gïelesne.
For videregående opplæring ser vi at det er langt flere yngre lærere.
Jåarhkelïerehtimmesne jienebh nuerebe lohkehtæjjah vuejnebe.
Over 40 prosent er under 40 år, noe som betyr at en stor andel av lærerne sannsynligvis har flere tiår igjen i læreryrket.
Bijjelen 40 % prosenth leah nuerebe goh 40 jaepieh, mij sæjhta jiehtedh akte stoerre låhkoe lohkehtæjjijste nov sån gellie luhkie jaepieh aajmene utnieh lohkehtæjjabarkosne.
Samtidig er nesten halvparten av lærerne over 50 år, noe som medfører at det likevel vil være et betydelig rekrutteringsbehov for nordsamiske lærere i videregående opplæring.
Seamma tïjjen mahte akte lehkie lohkehtæjjijste bijjelen 50 jaepieh, mij sæjhta jiehtedh læjhkan sæjhta akte stoerre dåårrehtimmiedaerpiesvoete årrodh noerhtesaemien lohkehtæjjijste jåarhkelïerehtimmesne.
Som vi ser av figurene over, har nordsamiske lærere høgest andel lærere med pedagogisk kompetanse.
Goh mijjieh figuvrijste bijjielisnie vuejnebe noerhtesaemien lohkehtæjjah leah dah mej jollemes pedagogeles maahtoe.
Dette kan ha en rekke årsaker.
Daate maahta gelliej fåantoej gaavhtan årrodh.
For det første er det langt flere nordsamisktalende personer i Norge, slik at det i utgangspunktet er enklere å rekruttere nordsamisktalende lærere.
Voestegh dle sagke jienebh noerhtesaemien almetjh Nöörjesne guktie aalkoelisnie sæjhta aelhkebe årrodh noerhtesaemien lohkehtæjjah dåårrehtidh.
I tillegg har det vært egne nordsamiske lærerutdanninger, mens man i lulesamiske og sørsamiske områder har vært nødt til å studere samisk språk i tillegg til lærerutdanning om man ønsker å bli samisklærer.
Lissine jïjtsh noerhtesaemien lohkehtæjjaööhpehtimmieh orreme, mearan julev- jïh åarjelsaemien dajvesne dle daerpies orreme saemien gïelem lohkedh lissine lohkehtæjjaööhpehtæmman jis sæjhta saemienlohkehtæjjine sjïdtedh.
5.9 Stor forskjell mellom kommunene
5.9 Stoerre joekehtse tjïelti gaskem
Det er en klar forskjell mellom ulike kommuner når det gjelder tilgang på samisklærere.
Akte tjïelke joekehtse ovmessie tjïelti gaskem gosse lea dåårrehtimmien bïjre saemien lohkehtæjjijste.
Ikke overraskende er det flere samiskspråklige lærere i forvaltningskommunene, og det er naturlig, da det er her behovet for flere lærere er størst.
Ij leah naan ierielimmie jienebh saemiengïeleldh lohkehtæjjah reeremetjïeltine, jïh iemie daerpiesvoete lea stööremes daesnie.
Det ser også ut til at forvaltningskommunene har færre utfordringer med å rekruttere nye lærere enn andre kommuner har.
Aaj vååjnoe goh reeremetjïelth vaenebh haestemh utnieh orre lohkehtæjjah dåårrehtidh goh jeatjah tjïelth utnieh.
Dette gjelder spesielt i det nordsamiske området.
Naemhtie joekoen noerhtesaemien dajvesne.
Kautokeino og Karasjok kommuner har flest lærere som underviser i samisk, med minst 35 lærere i hver av de to kommunene.
Guovdageaidnun jïh Karasjohken tjïelth jeenjemes lohkehtæjjah utnieh mah saemiengïelesne ööhpehtieh, unnemes 35 lohkehtæjjajgujmie fïerhtene daejstie tjïeltijste.
Som nevnt tidligere har disse kommunene i tillegg en rekke samisktalende lærere som ikke underviser i samisk språk, men i andre fag.
Goh aarebi neebneme dah tjïelth lissine gellie saamastallije lohkehtæjjah utnieh mah eah saemiengïelesne ööhpehth.
I den andre enden er det 16 kommuner som kun har en samisklærer.
Dennie mubpene gietjesne dle 16 tjïelth mah ajve aktem saemienlohkehtæjjam utnieh.
Dette er et overraskende lavt tall. Det er en styrke for samiskopplæringen at de fleste kommunene har mer enn en samisklærer, fordi det gjør opplæringstilbudet mindre sårbart.
Daate akte vuelege taale mij ierele, jïh saemienlïerehtimmien gaavhtan dle hijven doh jeanatjommes tjïelth vielie goh aktem saemienlohkehtæjjam utnieh dan åvteste dellie lïerehtimmiefaalenasse ij dan prååsehke sjïdth.
Jo lengre unna en kommune er en forvaltningskommune, jo større utfordringer er det med å rekruttere lærere.
Man guhkebe akte tjïelte lea aktede reeremetjïelteste man stuerebe haestemh leah lohkehtæjjah dåårrehtidh.
Samtidig finnes det eksempler på kommuner utenfor forvaltningsområdet som lykkes godt i å rekruttere lærere fordi de har en klar strategi for rekruttering og benytter ulike incitamenter for å tiltrekke seg lærere.
Seamma tïjjen vuesiehtimmieh gååvnesieh tjïeltine reeremedajven ålkolen mah hijvenlaakan lyhkesamme lohkehtæjjah dåårrehtidh dan åvteste dej akte tjïelke strategije dåårrehtæmman, jïh ovmessie skraejrieh nuhtjieh juktie lohkehtæjjah jïjtsasse giesedh.
Tidligere undersøkelser viser at kommuner som inkluderer samisklærere i det øvrige pedagogiske personellet ved skolen, i større grad beholder sine samisklærere enn kommuner der samisklærerne arbeider kun på egen hånd.
Aarebi goerehtimmieh vuesiehtieh tjïelth mah saemienlohkehtæjjah inkluderadieh dennie sïejhme pedagogeles barkijedåehkesne skuvlesne, buerebelaakan sijjen saemienlohkehtæjjah utniehtieh goh tjïeltine gusnie saemienlohkehtæjjah ajve oktemierien berkieh.
5.10 Lærertetthet
5.10 Lohkehtæjjaveahka
Fra mange hold hevdes det at lærertetthet og kvalitet i skolen henger nøye sammen.
Gellede lehkeste jeahtasåvva lohkehtæjjaveahka jïh kvaliteete skuvlesne leah lïhke gårreldihkesne.
Det betyr at kvaliteten i skolen nødvendigvis øker hvis det tilsettes flere lærere.
Daate sæjhta jiehtedh kvaliteete skuvlesne hov læssene jis jienebh lohkehtæjjah seehtesuvvieh.
I realiteten kan det nok være mer komplisert enn som så, for Norge har relativt høg lærertetthet og har ikke vært fremragende på resultater i PISA-undersøkelsene.
Rïektesisnie maahta sån geervebe årrodh goh naemhtie, dan åvteste Nöörje naa jolle lohkehtæjjaveahkam åtna, jïh ij leah njueniehkisnie orreme hijven illedahkigujmie PISAgoerehtimmine.
Her har vi også sett at Nord-Norge har høgere lærertetthet enn landsgjennomsnittet.
Mijjieh aaj daesnie vuajneme Noerhte-Nöörjen akte jollebe lohkehtæjjaveahka goh laanten gaskemedtie.
I en fersk undersøkelse for videregående opplæring har Senter for økonomisk forskning ved Norges teknisk-naturvitenskapelige universitet sett på kvaliteten i videregående skole, etter oppdrag fra Kunnskapsdepartementet.
Aktene fïerske goerehtimmesne jåarhkelïerehtæmman dle Ekonomeles dotkemejarnge Nöörjen teknihkeles eatnemedaejremes universiteetesne kvaliteetem jåarhkeskuvlesne vuartasjamme, stillemen mietie Maahtoedepartemeenteste.
Dette er målt ved sju indikatorer som skolepoeng fra grunnskolen, gjennomstrømming, karakterer osv. Her kommer Nord-Norge dårlig ut kvalitetsmessig sammenliknet med resten av landet.
Dam mööleme viehkine tjïjhtje indikatovrijste goh skuvlepoengh maadthskuvleste, tjïrrhstraejmie, karakteerh jnv. Daesnie Noerhte-Nöörje nåake illedahkh kvaliteeten bïjre åådtje viertiestamme dejnie jeatjah laantine.
Likevel kan man med god grunn hevde at lærertetthet sier mye om ressurssituasjonen i skolen, og uten ressurser vil det være krevende å oppnå gode læringsresultater.
Læjhkan maahta hov jiehtedh lohkehtæjjaveahka jïjnjem soptseste vierhtietsiehkien bïjre skuvlesne, jïh bielelen vierhtieh sæjhta krïevije årrodh hijven lïerehtimmieilledahkh jaksedh.
Mange kommuner, spesielt utenfor forvaltningsområdet for samisk språk, sier at de sliter mye med å skaffe tilstrekkelig antall lærerkrefter i samisk.
Jïjnjh tjïelth, joekoen saemien gïelen reeremedajven ålkolen, jiehtieh dah jïjnjem tjabreminie nuekies lohkehtæjjah skååffedh saemiengïelesne.
I NOU 2000: 3 Samisk lærerutdanning står det:«…
NOU 2000:3 Saemien lohkehtæjja-ööhpehtimmie jeahta:”…
samisk skole må benytte lærere som mangler formell pedagogisk utdanning.
saemien skuvle tjuara lohkehtæjjah nuhtjedh mah byjjes pedagogeles ööhpehtimmiem fååtesieh.
Når en slik situasjon er vedvarende, representerer det en ond sirkel for samisk skole.
Gosse akte dagkeres tsiehkie guhkiem vaasa, dellie dïhte akte nåake gievlie sjædta saemien skuvlese.
De pedagogene som har formell utdanning utsettes for ekstraslitasje gjennom den merbelastning veiledning av lærere uten formell utdanning krever.
Doh pedagogh byjjes ööhpehtimmine aktem lissie nipkemem åadtjoeh dan åvteste dah tjuerieh lohkehtæjjah bïhkedidh mah eah byjjes ööhpehtimmiem utnieh.
» (s. 149)
” (s.149)
Som vi har sett i denne artikkelen, er det fortsatt slik at den samiske skolen har en større andel ufaglærte. Likevel kan man anta at dette nå er et mindre problem enn tidligere;
Goh mijjieh libie vuajneme daennie tjaalegisnie dle annje dïhte saemien skuvle aktem stuerebe låhkoem lohkehtæjjijste åtna bielelen faageööhpehtimmie, men læjhkan maahta aerviedidh daate akte unnebe dåeriesmoere goh aarebi, joekoen noerhtesaemien dajvesne låhkoe lea vuelege.
Som vi også vil se, er det samtidig grunn til å frykte at andelen ufaglærte i den samiske skolen igjen vil øke om det ikke utdannes samisklærere i et høgere tempo enn det har vært gjort de seinere år.
Goh mijjieh aaj sïjhtebe vuejnedh dle seamma tïjjen maehtebe bïlledh låhkoe lohkehtæjjijste bielelen byjjes ööhpehtimmie saemien skuvlesne vihth sæjhta læssanidh jis ibie saemienlohkehtæjjah verkebe ööhpehth goh mijjieh dorjeme dej minngemes jaepiej.
Tabell 5.8 viser at det totale antall lærere som underviser i samisk, er 278. Av disse er 84 prosent lærere i nordsamisk.
Tabelle 5.8 vuesehte dïhte ållesth låhkoe lohkehtæjjijste mah saemiengïelesne ööhpehtieh lea 278. Daejstie 84 prosenth lohkehtæjjah noerhtesaemien gïelesne.
Fem prosent er lærere i lulesamisk og 11 prosent i sørsamisk.
Vïjhte prosenth leah lohkehtæjjah julevsaemien gïelesne jïh 11 prosenth åarjelsaemien gïelesne.
79 prosent av lærerne underviser i grunnskolen.
79 prosenth lohkehtæjjijste maadthskuvlesne ööhpehtieh.
5.11 Rekrutteringsbehov
5.11 Dåårrehtimmiedaerpiesvoeth
Å fastsette eksakt rekrutteringsbehovet for samisklærere de neste ti–tjue år vil være en umulig oppgave.
Aktem eevre vihties dåårrehtimmiedaerpiesvoetem vihtiestidh saemienlohkehtæjjide dej minngebi luhkie-göökteluhkie jaepiej ij gåaredh darjodh.
Ei eventuell beregning måtte ta høyde for en rekke usikre faktorer som elevtallsutvikling, avgang av lærere før aldergrensen, utdanning av lærere, organisering av samiskopplæring framover osv.
Akte aerviedimmie tjuara gellie mujvies faktovrh krööhkestidh goh learohketaaleevtiedimmie, man gellie lohkehtæjja mah barkoem orrijieh aaltereraasten åvtelen, ööhpehtimmie lohkehtæjjijste, öörnedimmie saemienlïerehtimmeste åvtese jnv.
Likevel er det mulig å antyde en prognose basert på hva vi ser i elevtallet, samt urbaniseringsgrad blant samer.
Læjhkan gåarede aktem prognosem aerviedidh mij våaroeminie åtna maam mijjieh vuejnebe learohketjaalen sisnie, jïh man gellie saemieh mah staaride juhtieh.
I tillegg vet vi at både Lærerløftet og rammeverket for samisk fjernundervisning vil øke behovet for pedagogisk utdanning for samisklærere og videreutdanningsbehovet i samisk.
Lissine daejrebe dovne Lohkehtæjjalutnjeme jïh mierievierhkie saemien maajhööhpehtæmman sijhtieh daerpiesvoetem lissiehtidh pedagogeles ööhpehtæmman saemienlohkehtæjjide, jïh jåarhkeööhpehtimmiedaerpiesvoetese saemien gïelesne.
Vi har også påvist grad av frafall blant lærere i lulesamisk og sørsamisk område og det gir signaler for om det må utdannes flere lærere enn det nominelle behovet skulle tilsi.
Mijjieh aaj vuesiehtamme man gellie mah lohkehtæjjine orrijieh julev- jïh åarjelsaemien dajvesne jïh daate mijjese jeahta mijjieh tjoerebe jienebh lohkehtæjjah ööhpehtidh goh dïhte nominelle daerpiesvoete jeahta.
Vi har også en pekepinn på alderssammensetningen blant samisklærere. Den kan si noe om hvorvidt vi etter hvert står overfor generasjonsskifter blant samiske lærere.
Mijjieh aaj aktem ohtje daajroem utnebe aalteren bïjre saemienlohkehtæjjaj gaskem, mij maahta maam akt jiehtedh mejtie mijjieh boelvemålsomi uvte tjåadtjobe saemien lohkehtæjjaj gaskem.
Hvorfor er rekruttering av samisklærere viktig?
Man åvteste dåårrehtimmie saemienlohkehtæjjijste vihkeles?
Lov om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa (opplæringslova) § 6-2 slår fast:
Laake maadthskuvlen jïh jåarhkelïerehtimmien bïjre (ööhpehtimmielaake) § 6-2 vihteste:
«I samiske distrikt har alle i grunnskolealder rett til opplæring i og på samisk.
«Saemien dajvine gaajhkesh maadthskuvleaaltarinie reaktam utnieh lïerehtæmman saemien gïelesne jïh saemien gïelen tjïrrh.
Utanfor samiske distrikt har minst ti elevar i ein kommune som ønskjer opplæring i og på samisk, rett til slik opplæring så lenge det er minst seks elevar igjen i gruppa.»
Saemien dajvi ålkoli unnemes luhkie learohkh aktene tjïeltesne mah lïerehtimmiem saemien gïelesne jïh saemien gïelen tjïrrh sijhtieh, reaktam utnieh dagkeres lïerehtæmman dan guhkie unnemes govhte learohkh aajmene dåehkesne»
§ 6-3 sier:
§ 6-3 jeahta:
«Samar i vidaregåande opplæring har rett til opplæring i samisk.
«Saemieh jåarhkelïerehtimmesne reaktam lïerehtæmman saemien gïelesne utnieh.
Departementet kan gi forskrifter om alternative former for slik opplæring når opplæringa ikkje kan givast med eigna undervisningspersonale på skolen.»
Departemeente maahta mieriedimmieh vedtedh jeatjah vuekiej bïjre dagkeres lïerehtæmman gosse lïerehtimmie ij maehtieh vadtasovvedh sjiehteles ööhpehtimmiebarkijigujmie skuvlesne.»
Som vi ser, har alle samiske elever en individuell rett til samiskopplæring, og de som bor i samiske distrikt, har også rett til opplæring på samisk.
Goh mijjieh vuejnebe dle gaajhkh saemien learohkh aktem sjïere reaktam saemienlïerehtæmman utnieh, jïh dah mah saemien dajvine årroeminie aaj reaktam lïerehtæmman utnieh saemien gïelen tjïrrh.
For å sikre at skoleeierne kan gi lovpålagt opplæring til rettighetselever og slik oppfylle det offentliges forpliktelser overfor samiske elever, er det helt nødvendig å sikre tilstrekkelig rekruttering av samiskspråklige lærere.
Juktie gorredidh skuvleaajhterh maehtieh lïerehtimmiem laaken mietie vedtedh reakta-learoehkidie, jïh naemhtie byögkelesvoeten åeliedimmieh illedh saemien learohki vööste, dle eevre daerpies nuekies dåårrehtimmiem gorredidh saemiengïeleldh lohkehtæjjijste.
Ser man bort fra det reint juridiske, er det en rekke andre argumenter for hvorfor det også er viktig.
Jis ij dam juridihkeles bieliem krööhkesth dle jïjnjh jeatjah argumeenth man åvteste aaj vihkeles.
Todal og Øzerk peker på at det er viktig av både pedagogiske, psykologiske og historiske grunner (Todal og Øzerk 1996 s. 17 ff.).
Todal jïh Öözerk tjïertestieh lea vihkeles dovne pedagogeles, psykologeles jïh histovrijes fåantoej gaavhtan (Todal jïh Öözerk 1996, s. 17 ff).
Blant annet sikrer tospråklig opplæring elevenes kognitive språkbeherskelse, ei positiv sjøloppfatning og kulturell utvikling.
Gaskem jeatjah guektiengïeleldh lïerehtimmie learohki kognitijve gïelehaalvemem gorrede, akte positijve vuajnoe jïjtsistie jïh kultuvrelle evtiedimmie.
Å rekruttere samiskspråklige kandidater til lærerutdanningene har vært utfordrende.
Saemiengïeleldh kandidaath lohkehtæjjaööhpehtimmide dåårrehtidh lea akte stoerre haesteme orreme.
Ved flere opptak har det ikke vært søkere til samisk lærerutdanning ved Samisk høgskole.
Jieniebinie sïjsetsaekieminie ij leah ohtsijh orreme saemien lohkehtæjjaööhpehtæmman Saemien jïlleskuvlesne.
UiT Norges arktiske universitet har i tre år tilbudt femårig lærerutdanning med master i samisk.
Golme jaepieh UiT Nöörjen noerhtelisnie universiteete lea vïjhtenjaepien lohkehtæjjaööhpehtimmiem faalehtamme maasterinie saemien gïelesne.
De har heller ikke hatt søkere til studiet.
Ij akt dah leah ohtsijh studijasse åtneme.
På sikt er samiske elevers rett til opplæring i samisk definitivt truet om rekrutteringen til samiske lærerutdanninger ikke styrkes.
Tïjjen åvtese dle saemien learohki reaktah lïerehtæmman saemien gïelesne tjarke håvhtadamme, jis dåårrehtimmie saemien lohkehtæjjaööhpehtimmide ij læssenh.
Under tilrådinger i slutten av artikkelen pekes det på tiltak som kan gjøres for å styrke samisk i lærerutdanningene.
Raeriestimmiej nuelesne tjaalegen minngiegietjesne sæjhta råajvarimmide tjuvtjiedidh mah maehtieh dorjesovvedh juktie saemien nænnoestehtedh lohkehtæjjaööhpehtimmine.
I lulesamisk og sørsamisk område er det ikke tilstrekkelig med samiskspråklige fagfolk ved lærestedene til å tilby reine samiskspråklige lærerutdanninger.
Julev- jïh åarjelsaemien dajvesne ij leah nuekies saemiengïeleldh faagealmetjigujmie learoesijjine juktie tjïelke saemiengïeleldh lohkehtæjjaööhpehtimmieh faalehtidh.
Det ville etter all sannsynlighet også vært for få søkere til ei eventuell samiskspråklig lærerutdanning.
Sæjhta sån aaj fer vaenie ohtsijh årrodh akten eventuelle saemiengïeleldh lohkehtæjjaööhpehtæmman.
Rammeplanene for samiske lærerutdanninger har heller ikke vært spesielt godt tilrettelagt for ei eventuell lulesamisk og sørsamisk lærerutdanning.
Vaallah mieriesoejkesjh saemien lohkehtæjjaööhpehtimmide leah dan hijvenlaakan sjïehteladteme orreme akten eventuelle julev- jïh åarjelsaemien lohkehtæjjaööhpehtæmman.
Nå er det utarbeidet ny rammeplan for femårig samisk lærerutdanning.
Daelie orre mieriesoejkesjem dorjeme akten vïjhtenjaepien saemien lohkehtæjjaööhpehtæmman.
Her er det kommet inn ei formulering som skal gi fleksibilitet for en mulig opprettelse av ei lulesamisk og sørsamisk lærerutdanning:
Daesnie akte raajese båateme mij edtja fleksibiliteetem vedtedh juktie julev- jïh åarjelsaemien lohkehtæjjaööhpehtimmiem tseegkedh.
«Hovedundervisningsspråk i samisk grunnskolelærerutdanning er samisk.
" Åejvieööhpehtimmiegïele saemien maadthskuvlelohkehtæjjaööhpehtimmesne lea saemien.
Det kan gjøres unntak fra [dette] dersom det foreligger praktiske eller andre viktige grunner for det.»
Maahta daam njoelkedassem hiejhtedh dastegh praktihkeles jallh jeatjah vihkeles fåantoeh gååvnesieh”
Slik står det i utkastet til rammeplanen.
raeriestimmesne mieriesoejkesjasse tjåådtje.
Ut over dette vil det være slik at også i framtida vil en betydelig del av samisklærerne kunne ta sin lærerutdanning ved andre læresteder.
Lissine dle gujht jïjnjh saemienlohkehtæjjah sijhtieh sijjen lohkehtæjjaööhpehtimmiem vaeltedh jeatjah learoesijjine båetijen aejkien.
Derfor er det positivt at Sametinget har hatt mulighet til å foreslå samiske representanter til de ulike nasjonale rammeplanutvalgene for lærerutdanningene.
Dan åvteste hijven Saemiedigkie nuepiem åtneme saemien tjirkijh raeriestidh dejtie ovmessie nasjonaale mieriesoejkesjemoenehtsidie lohkehtæjjaööhpehtimmide.
Ut fra lærertallene vi har sett i denne artikkelen, kan vi trekke den slutningen at det er en betydelig mangel på samisklærere i Norge.
Dej lohkehtæjjataali mietie mejtie mijjieh daennie tjaalegisnie vuajneme, dle maehtebe guarkedh akte stoerre låhkoe saemienlohkehtæjjijste fååtese Nöörjesne.
Slik situasjonen er, er det egentlig utrolig at alle elever som ønsker samiskopplæring, så vidt vi vet får det i sin kommune eller ved fjernundervisning.
Guktie tsiehkie lea, dle raaktan eevre geerve guarkedh dan gåhkese mijjieh daejrebe dle gaajhkh learohkh mah saemienlïerehtimmiem sijhtieh, dam sijjen tjïeltesne jallh maajhööhpehtimmien tjïrrh åadtjoeh.
Det har vært et klart etterslep når det gjelder rekruttering av nye samiske lærere. Hvis ikke noe snur, vil lærermangelen øke i styrke i årene som kommer.
Akte tjïelke suajmanimmie orreme gosse lea dåårrehtimmien bïjre orre saemien lohkehtæjjijste, guktie jis dïhte ij jarkh dellie lohkehtæjjavaanoe sæjhta læssanidh jaepiej åvtese.
Verst er situasjonen for lulesamisk, der lærermangelen allerede er prekær og kan antas å bli enda verre.
Tsiehkie lea vïerremes julevsaemien gïelese gusnie lohkehtæjjavaanoe joe lea geerve, jïh maahta aerviedidh dïhte sagke vïerrebe sjædta.
En del av årsaken til det er det store frafallet fra læreryrket i lulesamisk område.
Dïhte dan åvteste dan jïjnjh lohkehtæjjah barkosne orrijieh julevsaemien dajvesne.
Hvis en slik lærermangel hadde vært gjeldende for et annet fag i skolen, ville det trolig vært gjennomført store nasjonale satsinger for å sikre at rekrutteringen av lærere ble styrket.
Jis akte dagkeres lohkehtæjjavaanoe lij gååvnesamme akten jeatjah faagese skuvlesne dellie seapan stoerre nasjonaale barkoeh orreme juktie hoksedh dåårrehtimmie lohkehtæjjijste læssani.
I dag er det ingen nasjonal strategi for å øke rekrutteringen av samiskspråklige lærere.
Daan biejjien ij leah naan nasjonaale strategije juktie dåårrehtimmiem lissiehtidh saemiengïeleldh lohkehtæjjijste.
Det betyr at det er mer tilfeldigheter og flaks som avgjør om man har lærerkrefter til å oppfylle alle samiske elevers rett til opplæring i samisk.
Daate sæjhta jiehtedh daelie vielie saahtlaaketje jïh flaks mah muenieh mejtie lohkehtæjjah åtna, juktie learohki reaktah lïerehtæmman illedh.
Det er lite trolig at myndighetene vil kunne oppfylle samiske elevers rett til opplæring i samisk i, om ikke rekrutteringen av samiskspråklige lærere øker vesentlig.
Ibie maehtieh veanhtadidh åejvieladtjh buektiehtieh saemien learohki reaktam lïerehtæmman saemiengïelesne illedh båetijen aejkien jis dåårrehtimmie saemiengïeleldh lohkehtæjjijste ij tjarke læssenh.
I absolutte tall må det i sørsamisk område utdannes en og en halv lærer i året de neste ti–tjue år om man skal kunne ha det samme antall lærere som i dag.
Taali mietie tjuara ööhpehtidh 1,5 lohkehtæjjah fïerhten jaepien åarjelsaemien dajvesne dej minngebi luhkie- göökteluhkie jaepiej jis edtja seamma lohkehtæjjalåhkoem utnedh goh daan biejjien.
I lulesamisk område må det utdannes en lærer annethvert år.
Julevsaemien dajvesne tjuara aktem lohkehtæjjam ööhpehtidh fïerhten mubpien jaepien.
Imidlertid er mangelen på lærere allerede prekær i dag, slik at det i lulesamisk område sannsynligvis må utdannes omtrent like mange som i sørsamisk.
Men dan jïjnjh lohkehtæjjah joe daan biejjien fååtesieh, guktie julevsaemien dajvesne tjuara sån ovrehte seamma jïjnjh lohkehtæjjah ööhpehtidh goh åarjelsaemien gïelesne.
Dette har også å gjøre med det tidligere nevnte betydelige frafallet av lulesamiske lærere fra yrket.
Daate aaj dan åvteste dan joekoen jïjnjh julevsaemien lohkehtæjjah lohkehtæjjine orrijieh.
I nordsamisk må det utdannes 90 lærere for grunnskolen de neste 20 årene.
Noerhtesaemien gïelesne tjuara 90 lohkehtæjjah ööhpehtidh maadthskuvlese dej minngebi 20 jaepiej.
For videregående opplæring i nordsamisk må det utdannes omkring 25 lærere de neste 20 årene for å opprettholde dagens lærertall.
Jåarhkelïerehtæmman noerhtesaemien gïelesne tjuara ovrehte 25 lohkehtæjjah ööhpehtidh dej minngebi 20 jaepiej juktie daan beajjetje lohkehtæjjataalem tjåadtjoehtidh.
Samtidig er det viktig å påpeke at dette er prognoser som baserer seg på at elevtallet i samisk holder seg stabilt.
Seamma tïjjen vihkeles tjïertestidh daate lea prognosh mah våaroeminie utnieh learohketaale saemien gïelesne lea naa jïebne.
Det er store muligheter for at elevtallet vil øke i årene som kommer, og da vil behovet for samisklærere øke tilsvarende.
Stoerre nuepieh ihke learohketaale sæjhta læssanidh jaepiej åvtese, jïh dellie daerpiesvoete saemienlohkehtæjjide seamma jïjnje læssene.
I tillegg kan det bli endringer i opplæringsloven.
Lissine maahta jarkelimmieh sjïdtedh ööhpehtimmielaakesne.
Noen kommuner/fylkeskommuner vurderer å gi alle elever tilbud om samiskopplæring.
Naan tjïelth/fylhkentjïelth vuarjesjeminie faalenassem vedtedh gaajhkide learoehkidie saemienlïerehtimmien bïjre.
Det vil skape enda større etterspørsel etter samisklærere.
Daate sæjhta jienebh saemienlohkehtæjjah krïevedh.
Samisk språkutvalg foreslår at hvis tre elever ønsker opplæring på samisk utenfor forvaltningsområdet, skal de ha rett til det.
Saemien gïelemoenehtse raereste jis golme learohkh lïerehtimmiem saemiengïelesne sijhtieh reeremedajven ålkolen, dah edtjieh reaktam dïsse utnedh.
Det vil også nødvendigvis øke behovet for flere samiskspråklige lærere.
Daate sæjhta aaj daerpiesvoetem lissiehtidh jieniebidie lohkehtæjjide.
Samiskspråklige lærere har en kompetanse som er etterspurt mange flere steder enn kun i skoleverket.
Saemiengïeleldh lohkehtæjjah aktem maahtoem utnieh man mietie gihtjie jieniebinie sijjine goh ajve skuvlevierhkesne.
Når ei lærerutdanning i dag tar fem år og vi har sjekket hvor mange samiskspråklige som er inne i utdanningene, ser vi at det ikke er i nærheten av de tallene som behøves for å ha minst samme omfang på lærerkreftene i årene som kommer.
Gosse akte lohkehtæjjaööhpehtimmie daan biejjien vïjhte jaepieh vaasa jïh mijjieh libie gïehtjedamme man gellie saemiengïeleldh kandidaath mah leah ööhpehtimmesne daelie, dellie vuejnebe mijjieh ibie lïhkebisnie dejstie taalijste mah leah daerpies juktie seamma veahkam utnedh jaepiej åvteste.
Derfor bør man parallelt med satsing på å rekruttere samiskspråklige kandidater til lærerutdanningene også styrke mulighetene for at utdannede lærere i større grad kan tilegne seg tilstrekkelig kompetanse i samisk til å undervise i språket.
Dan åvteste byöroe seamma tïjjen goh saemiengïeleldh kandidaath lohkehtæjjaööhpehtimmide dåårrehteminie aaj nuepide nænnoestehtedh ihke ööhpehtamme lohkehtæjjah buerebelaakan maehtieh nuekies maahtoem saemiengïelesne vejtiestidh guktie dah maehtieh gïelesne ööhpehtidh.
5.12 Visjonen om ei lulesamisk og sørsamisk lærerutdanning
5.12 Visjovne akten julev- jïh åarjelsaemien lohkehtæjjaööhpehtimmien bïjre
Ovenfor er det nevnt premisser for ei eventuell lulesamisk og sørsamisk lærerutdanning.
Bijjielisnie premissh leah neebnesovveme akten eventuelle julev- jïh åarjelsaemien lohkehtæjjaööhpehtæmman.
Spesielt i sørsamisk område har det i en årrekke vært ønske om ei egen lærerutdanning.
Joekoen åarjelsaemien dajvesne dle gellie jaepieh aktem jïjtse lohkehtæjjaööhpehtimmiem sïjhteme.
Av flere årsaker har dette ikke latt seg realisere hittil.
Gelliej fåantoej gaavhtan dle ij dam buektiehtamme daan mearan.
Da Universitetet i Nordland og høgskolene i Nesna og Nord-Trøndelag fusjonerte ved årsskiftet til Nord universitet, hadde alle de tre institusjonene lærerutdanninger, slik at det pedagogiske fagmiljøet ved det nye universitetet ble vesentlig styrket.
Gosse Nordlaanten universiteete jïh Nesnan jïh Noerhte-Trööndelagen jïlleskuvlh fusjoneradin Nord Universiteetese orrejaepien, gaajhkh golme institusjovnh lohkehtæjjaööhpehtimmieh utnin guktie dïhte pedagogeles faagebyjrese dennie orre universiteetesne tjarke læssani.
Man fikk nå også nasjonalt ansvar for både lulesamisk og sørsamisk i lærerutdanningene.
Daelie aaj aktem nasjonaale dïedtem åadtjoeji dovne julevsaemien jïh åarjelsaemien åvteste lohkehtæjjaööhpehtimmine.
Formuleringene i ny rammeplan for samisk femårig grunnskolelærerutdanning åpner for at det opprettes ei egen lulesamisk og sørsamisk lærerutdanning ved Nord universitet.
Guktie jeahtasåvva orre mieriesoejkesjisnie saemien vïjhtenjaepien maadthskuvlelohkehtæjjaööhpehtæmman dle dïhte rïhpeste ihke akte jïjtse julev- jïh åarjelsaemien lohkehtæjjaööhpehtimmie tseegkesåvva Nord universiteetesne.
Ei slik utdanning kunne i hvert fall som en begynnelse hatt en studiemodell der man gjennomfører mye av studiene på norsk og i tillegg velger enten lulesamisk eller sørsamisk med 30 eller 60 studiepoeng, avhengig av om man vil undervise på 1.–7. trinn eller på ungdomstrinnet.
Akte dagkeres ööhpehtimmie lij gujht maahteme aktem studijemaallem aalkoelisnie utnedh gusnie jïjnjh dejstie studijijstie nöörjen gïelesne tjïrrehte, jïh lissine julev-jallh åarjelsaemien gïelem veeljie 30 jallh 60 studijepoengigujmie, mejtie sæjhta 1. – 7. daltesisnie jallh noeredaltesisnie ööhpehtidh.
I tillegg kan utdanninga inneholde samisk kulturkunnskap som skolerelevant fag.
Lissine ööhpehtimmie maahta saemien kultuvredaajroem utnedh goh akte skuvlerelevaante faage.
Samisk pedagogikk og didaktikk må vektlegges i ei slik utdanning.
Tjuara leavloem bïejedh saemien pedagogihkese jïh didaktihkese dagkeres ööhpehtimmesne.
Det er liten tvil om at ei slik utdanning ville styrket lulesamisk og sørsamisk opplæring både kvalitativt og kvantitativt.
Ij leah naan juerie akte dagkeres ööhpehtimmie lij sïjhteme julev- jïh åarjelsaemien lïerehtimmiem nænnoestehtedh dovne kvaliteeten jïh kvantiteeten bïjre.
Årlige opptak ville vært vanskelig, men man kunne tenke seg en treårssyklus der de samiske språktilbudene ble synkronisert med lærerutdanninga for å sikre normert progresjon.
Learohkh sïjse tsaekedh fïerhten jaepien lij sïjhteme geerve årrodh, men lij gåaradamme aktem golmenjaepien syklusem utnedh, gusnie doh saemien gïelefaalenassh synkroniseradamme sjïdtin lohkehtæjjaööhpehtimmine juktie normeradamme progresjovnem gorredidh.
Vi kommer tilbake til dette under tilrådinger.
Mijjieh bååstede disse båetebe raeriestimmiej nuelesne.
5.13 Avslutning
5.13 Galhkuve
I denne artikkelen har vi sett på lærertetthet i samiskopplæringa og kartlagt pedagogisk og språklig kompetanse for samisklærerne.
Daennie tjaalegisnie libie vuartasjamme lohkehtæjjaveahkese saemienlïerehtimmesne jïh dam pedagogeles jïh gïeleldh maahtoem saemienlohkehtæjjide goerehtalleme.
Vi har også utarbeidet en prognose på hvordan lærertettheten kan antas å bli i kommende år, og hvilke tiltak som bør iverksettes for å styrke og utvikle samisk opplæring.
Mijjieh aaj aktem prognosem dorjeme gusnie aervede guktie lohkehtæjjaveahka maahta sjïdtedh båetiji jaepiej, jïh mej råajvarimmiejgujmie daerpies nïerhkedh juktie saemien lïerehtimmiem nænnoestehtedh jïh evtiedidh.
Grovt sett er det noe høgere lærertetthet innenfor samisk opplæring enn i øvrig opplæring i Norge, men det er betydelige variasjoner mellom de samiske språkgruppene.
Kruepieslaakan vuajneme dle ånnetji jollebe lohkehtæjjaveahka saemien lïerehtimmien sisnjelen goh jeatjah lïerehtimmesne Nöörjesne, men stoerre jeerehtsh dej saemien gïeledåehkiej gaskem.
Det store flertallet av samisklærere har høg kompetanse både pedagogisk og samiskfaglig, men det er fortsatt noe lavere pedagogisk kompetanse blant samisklærere enn i læreryrket for øvrig.
Dïhte stoerre jienebelåhkoe saemienlohkehtæjjijste jolle maahtoem utnieh dovne pedagogeles jïh saemienfaageles, men annje ånnetji vueliehkåbpoe pedagogeles maahtoe goh jeatjah lohkehtæjjabarkosne.
En betydelig del av samisklærerne har videreutdanning i samisk.
Akte joekoen stoerre bielie saemienlohkehtæjjijste jåarhkeööhpehtimmiem utnieh saemiengïelesne.
På kort sikt kan man ikke hevde at snittalderen på samisklærere er faretruende høg, men samtidig har det over flere år vært altfor lav rekruttering av samiskspråklige til lærerutdanningene. Om dette ikke bedres, vil det etter hvert bli prekær mangel på samisklærere, noe som igjen vil medføre at det blir vanskeligere for skoleeierne å innfri rettighetene til samiske elevers språkopplæring.
Åeniebasse ij maehtieh jiehtedh gaskemedtien aaltere saemienlohkehtæjjide lea ååpsen jolle, men seamma tïjjen dle gellie jaepieh ååpsen vuelege dåårrehtimmie saemiengïeleldh saemienlohkehtæjjijste, mah vihth sijhtieh darjodh skuvleaajhterh geervebe nuepieh åadtjoeh reaktide saemien learoehkidie illedh.
5.14 Tilrådinger
5.14 Raeriestimmieh
 Det bør initieres økt søkning til samiske lærerutdanninger.
Byöroe buektiehtidh guktie jienebh syökoeh lohkehtæjjaööhpehtimmide.
 Uteksaminering av samiskspråklige lærere bør premieres langt bedre for universiteter og høgskoler enn i dag.
Byöroe eksamineradimmiem saemiengïeleldh lohkehtæjjijste sagke buerebe premijeradidh universiteetide jïh jïlleskuvlide goh daan biejjien.
 Mulighetene for utdannede lærere til å tilegne seg kompetanse i samisk språk bør styrkes.
Byöroe nuepide nænnoestehtedh maahtoem saemien gïelesne vejtiestidh dejtie lohkehtæjjide mah ööhpehtimmiem utnieh.
 Mer gunstige stipendordninger bør vurderes for samiskspråklige lærerstudenter.
Byöroe buerebe stipendeöörnegh vuarjasjidh saemiengïeleldh lohkehtæjjastudentide.
 Nord universitet bør opprette ei lulesamisk og sørsamisk lærerutdanning.
Nord universiteete byöroe julev- jïh åarjelsaemien lohkehtæjjaööhpehtimmiem tseegkedh.
Samiske fjernundervisningslærere bør få kompetanseheving i flerpartsopplæring, slik at man sikrer at alle samiske elever får samiskopplæring sjøl om det er mangel på samiske lærekrefter.
Saemien maajhööhpehtimmielohkehtæjjah byöroeh maahtoelutnjemem åadtjodh jienebeguejmielïerehtimmesne, guktie gorrede gaajhkh saemien learohkh saemienlïerehtimmiem åadtjoeh jalhts saemien lohkehtæjjah fååtesieh.
Skoleeiere og Fylkesmenn bør utvikle strategiske planer for å sikre at alle samisklærere oppfyller formelle kompetansekrav innen 2025 (og innen 2020 for fjernundervisningslærere iflg. Rammeplan for samisk fjernundervisning).
Skuvleaajhterh jïh Fylhkenålmah byöroeh strategeles soejkesjh evtiedidh juktie gorredidh gaajhkh saemienlohkehtæjjah byjjes maahtoekrïevenassh illieh 2025 åvtelen (jïh 2020 åvtelen maajhööhpehtimmielohkehtæjjide, Mieriesoejkesjen mietie saemien maajhööhpehtæmman).
Samiske læremidler må gjøres lett tilgjengelige slik at samisklærere har alle tilgjengelige ressurser for å tilby best mulig språkopplæring.
Tjuara learoevierhtieh våajnoes darjodh guktie saemienlohkehtæjjah gaajhkh gaavnoes vierhtieh utnieh juktie bööremes gïelelïerehtimmiem faalehtidh.
Det bør vurderes om det kan utarbeides to læreplaner i samisk som førstespråk, en for elever i forvaltningsområdet og en for elever utenfor forvaltningsområdet, da dagens plan ikke nødvendigvis passer alle uavhengig av bosted.
Byöroe vuarjasjidh mejtie gåarede göökte learoesoejkesjh evtiedidh voestesgïeline, akte learoehkidie reeremedajvesne jïh akte learoehkidie reeremedajven ålkolen dan åvteste daan beajjetje soejkesje ij daarpesjh gaajhkesidie sjïehtedh, goh årromesijjie.
Refusjonssatsen for samiskopplæring bør økes til et nivå som gjenspeiler de reelle utgiftene til opplæringa.
Byöroe refusjovneåasam saemienlïerehtæmman lissiehtidh akten njeaptjan mij doh tjïelke maaksoeh lïerehtæmman vuesehte.
Da vil kommuner i større grad kunne planlegge langsiktig og sjøl ta grep for utdanning av samisklærere til kommunen.
Dellie tjïelth buerebelaakan maehtieh guhkiebasse soejkesjidh, jïh jïjtje råajvarimmiejgujmie aelkedh juktie saemienlohkehtæjjah tjïeltese ööhpehtidh.
Organisasjon
Åårganisasjovne
Snåsa kommunes administrasjon er fra og med 01.01.03 organisert i en 2 nivå modell, med resultatenhetsledere direkte underlagt administrasjonssjefen (Rådmannen).
Snåasen tjïelten reereme lea 01.01.03 raejeste øørnedamme aktene 2-daltesemaalline gusnie doh ektievoeten åvtehkh fïereguhten goevtesasse leah riekte reeremeåvtehken nuelesne (raerieålma).
Målene med organisasjonsmodellen er å gi kortere kommandolinjer, raskere saksbehandling, sterkere medbestemmelse og mer myndighet og ansvarliggjøring i det daglige til resultatenhetene.
Doh vuepsieh dejnie årganisasjovnemaalline leah åenebe stuvremegeajnoeh, verkebe aamhtesegietedimmie, buerebelaakan meatan årrodh moenedh jïh vielie faamoe jïh dïedte dejnie biejjieladtjesne dejtie ektievoetide.
De administrative lederfora består av Staben og Lederforum.
Doh reereldh åvtehkedåehkieh leah Staabe jïh Åvtehkedåehkie.
Staben består av assisterende rådmann, organisasjons- og personalsjef, kommunekasserer/økonomisjef og 3 rådgivere innenfor fagområdene oppvekst, helse og næring.
Staabesne leah raerieålman sæjjasadtje, åårganisasjovnen-jïh barkiji åvtehke, tjïelten øøkonomijen åvtehke/beetnehreerije jïh golme raeriestæjjah daej faagesuerkiej sisnjeli; byjjenimmie, starne jïh jieleme.
Staben har ukentlige møter hver mandag morgen.
Staabe tjåanghkoem åtna måantan aereden, fïerhten våhkoen.
Lederforum består av staben og samtlige resultatenhetsledere.
Åvtehkedåehkesne leah staabe jïh gaajhkh ektievoeten åvtehkh.
Det er èn ansvarlig resultatenhetsleder for hver resultatenhet.
Akte ektievoeten åvtehke mij diedtem åtna fïereguhten ektievoetese.
Lederforum har månedlige møter.
Åvtehkedåehkie tjåanghkoem åtna fïerhten asken.
Sametingspresident Aili Keskitalo var en av innlederne under åpningen av FNs generalforsamlings verdenskonferanse om urfolks rettigheter 22. september.
Saemiedigkiepresidente Aili Keskitalo lij akte dejstie aalkoehåalijijstie rïhpestimmesne EN:n generaalekrirrien veartenekonferanseste aalkoealmetji reaktaj bïjre skïereden 22.b.
Her kan du lese presidentens innlegg (finnes kun på engelsk).
Daesnie maahtah presidentem håalemem lohkedh (ajve eengelsken gïelesne).
Om du ønsker å se innlegget i opptak kan dette gjøres på FNs nett-tv.
Jis sïjhth håalemem vuartasjidh maahtah dam darjodh EN:n nedte-tv:sne.
Innlegget er omtrentlig halvannen time ut i opptaket.
Håaleme lea medtie bieliemubpien tæjmoen saadtegisnie.
Nyeste normeringer på sørsamisk
Åa rjelsaemien gïelen orremes normeremh
Sørsamisk termgruppe har behandlet normeringsspørsmål om hvordan låneord skal skrive og bøyes på sørsamisk.
Åarjelsaemien gïelen dïejvesedåehkie lea normeremeaamhtesh goerehtalleme guktie löönemebaakoeh galka tjaeledh jih guktie dejtie sojjehtidh.
Termgruppen har bestemt at normeringene godtas slik de er foreslått.
Dïejvesedåehkie lea nännoestamme normeremh dååhkasjehtedh guktie lea raeriestamme.
I filen nedenfor ser man hvilke termer som er normert.
Vuelelen maahta fijlesne vuejnedh magkeres baakoeh leah normeremine sjeahtasovveme.
Nye normeringer om låneord i sørsamisk er gjort.
Åarjelsaemien gïelesne orre normeremh leah dorjesovveme löönemebaakojne.
Her er det snakk om substantiver og adjektiver son har -hk- lyden, og ellers er andre låneord i blitt normert alt etter som hvilken endelse ordet har.
Daesnie sopstestimmie substantijvi jih adjektijvi bïjre maj -hk-tjoeje, jih guktie jeatjah löönemeabaakoeh leah normeremine sjeahtasovveme baakoen gietjien gaavhtan.
Aili Keskitalo ba om urfolks deltakelse i WCIP / Internasjonalt urfolkssamarbeid / Internasjonalt arbeid / Forsiden - Sametinget
Veartenekonferanse aalkoealmetjidie / Gaskenasjovnaale aalkoealmetjelaavenjostoe / Gaskenasjovnaale barkoe / Saemiedigkie - Sametinget
Aili Keskitalo ba om urfolks deltakelse i WCIP
Veartenekonferanse aalkoealmetjidie
President Aili Keskitalo var den første taleren i FNs Permanente forum for urfolk da Verdenskonferansen for urfolk (WCIP2014) ble drøftet på mandag den 19. mai i New York.
Presidente Aili Keskitalo lij dïhte voestes håalije EN:n Ihkuve forumisnie aalkoealmetjidie gosse Veartenekonferansem aalkoealmetjidie digkiedin måantan suehpeden 19. b. New Yorkesne.
Keskitalo viste til at Sametinget har deltatt i aktivt forberedelsene til høstens verdenskonferanse om urfolks rettigheter (WCIP 2014) i regi av FNs generalforsamling.
Keskitalo soptsesti Saemiedigkie lea eadtjohkelaakan meatan orreme ryöjredimmine daan tjaktjen veartenekonferansese aalkoealmetji reaktaj bïjre (WCIP 2014) maam EN:n generaalekrirrie öörnede.
– Urfolkenes posisjoner framkommer i sluttdokumentet fra Alta 2013 dokumentet.
– Aalkoealmetji sijjieh vååjnesasse båetieh galhkuvetjaatsegisnie Alta 2013.
Jeg mener dette utgjør et godt grunnlag for reelle diskusjoner mellom urfolk og stater, sa Keskitalo.
Manne vïenhtem daate lea akte hijven våarome juktie tjïelke digkiedimmieh utnedh aalkoealmetji jïh staati gaskem, Keskitalo jeehti.
Keskitalo understreket at forberedelsene må være åpne og inkluderende og forutsetter at verdens urfolk får delta i forkant og under verdenskonferansen.
Keskitalo tjïertesti doh ryöjredimmieh tjuerieh gaahpoeh jïh feerhmeles årrodh, jïh tsihkestahta veartenen aalkoealmetjh åadtjoeh meatan årrodh åvtesne jïh jïjtjehke veartenekonferansesne.
Áltá 2013: info til pressen / Áltá 2013 / Internasjonalt arbeid / Forsiden - Sametinget
Alta 2013: bïevnesh preessese / Áltá 2013 / Gaskenasjovnaale barkoe / Saemiedigkie - Sametinget
Áltá 2013: info til pressen
Alta 2013: bïevnesh preessese
Alle journalister som ønsker adgang til den internasjonale, forberedende urfolkskonferansen i Finnmarkshallen, Áltá 2013, må akkrediteres.
Gaajhkh journalisth mah luhpiem sijhtieh dan gaskenasjovnaale, ryöjreden aalkoealmetjekonferansese FinnmarhkehaallesneAlta 2013tjuerieh akkrediteringem utnedh.
Deltakelse er gratis og akkreditering gis fortløpende så langt det er kapasitet, dog med en begrensning på inntil fire representanter fra hvert medium.
Namhtah meatan årrodh jïh akkrediteringe ikte-mearan vaadtasåvva dan gåhkese sijjie gååvnese, men ajve raajan njieljie tjirkijh fïerhtede medijumeste sijjiem åadtjoeh.
Presserom Det settes opp et eget presserom med adgang til trådløst nettverk, arbeidsstasjoner og direktesendinger fra konferansesenteret.
Preessetjiehtjele Akte jïjtse preessetjiehtjele tseegkesåvva gusnie frijje nedtevierhkie, barkoestasjovnh jïh ryöktesth saadtegh konferansejarngeste.
Det gis også adgang til reserverte plasser i selve konferansesalen.
Luhpie aaj vadtasåvva mïerhkesjamme sijjide jïjtjehke konferansesavkesne.
Presserommet er åpent fra søndag 9. juni kl 12.00. og deretter hver dag under konferansen mellom 08.00 og 07.00.
Preessetjiehtjele gaahpode aejlegen, ruffien 9. b. ts.12.00 raejeste jïh dan mænngan fïerhten biejjien konferansesne 08.00-07.00.
Pressekontakter Se oversikt over pressekontakter i Sametinget og den globale koordineringsgruppen.
Preessegovlehtallijh Vuartesjh læstoem gusnie Saemiedigkien jïh iktedimmiedåehkien preessegovlehtallijh.
Tilbud på nett Hele konferansen streames live på nett, og opptak blir lagt ut forløpende.
Faalenasse nedtesne Abpe konferanse streamine seedtesåvva nedtesne, bæjjese vaaltasåvva jïh iktemearan olke bïejesåvva.
Dokumenter, resolusjoner og annet skriftlig som utarbeides underveis legges tilgjengelig på nett.
Tjaatsegh, resolusjovnh jïh jeatjah tjaalaldahkh mah konferansesne dorjesuvvieh nedtesne bïejesuvvieh guktie aelhkie sjædta dejtie gaavnedh.
Assistanse og bistand Sametingets kommunikasjonsavdeling er tilgjengelig under hele konferansen for assistanse og bistand til pressens medlemmer.
Viehkiehtæjjah jïh viehkie Saemiedigkien kommunikasjovnegoevtese lea stïeresne abpe konferansesne goh viehkie preessen lïhtsegidie.
Nett og sosiale medier
Nedte jïh sosijaale meedijah
Alta 2013 avvikles i Finnmarkshallen i Alta.
Alta 2013 öörnesåvva Finnmarhkehaallesne Altesne.
Ytterligere informasjon om hallen og fasiliteter der fåes ved henvendelse til daglig leder Tommy Hæggernæs, tel.
Vielie bïevnesh haallen bïjre jïh mij desnie gååvnese åådtje jis biejjieladtje åvtehkinie soptsesth Tommy Hæggernæs, tell.
+47 908 77 868 eller Sametingets kommunikasjonsdirektør Jan Roger Østby, tel.
+47 908 77 868 jallh Saemiedigkien kommunikasjovnedirektöörine Jan Roger Østby, tell.