payamvha/North_RAG huggingface dataset:
... به‌جای اینکه با یک نقطه شروع واحد مواجه شویم، با بی‌نهایت نقطه شروع روبرو می‌شویم که هرکدام مشکل مشابهی را ایجاد می‌کنند. ... هیچ راه‌حل کاملاً رضایت بخشی برای این معضل وجود ندارد. آنچه باید پیدا کنیم راه‌حل نیست، بلکه راهی برای برخورد با این راز است. ... و باید این کار را با استفاده از کلمات انجام دهیم. کلماتی که به دنبال آن‌ها می‌گردیم، از خدا گرفته تا جاذبه، برای این کار ناکافی هستند؛ بنابراین، ما باید از زبان به‌صورت شاعرانه یا نمادین استفاده کنیم؛ و چنین زبانی، چه توسط یک دانشمند، یک شاعر یا یک
و چنین زبانی، چه توسط یک دانشمند، یک شاعر یا یک شمن استفاده شود، به‌راحتی می‌تواند اشتباه تفسیر شود. طبقه‌بندی. اسطوره‌شناسان طرح‌های مختلفی را برای طبقه‌بندی اسطوره‌های آفرینش در فرهنگ‌های مختلف بشری به کار گرفته‌اند. میرچا الیاده و همکارش چارلز لانگ طبقه‌بندی‌ای بر اساس برخی مضامین و بن‌مایه‌های مشترکی که در داستان‌های سراسر جهان تکرار می‌شوند، توسعه دادند. این طبقه‌بندی پنج نوع اصلی را مشخص می‌کند: مارتا وایگل در ادامه این طبقه‌بندی را توسعه و اصلاح کرد تا بر نه مضمون اصلی تأکید کند و عناصر جدیدی مانند
تا بر نه مضمون اصلی تأکید کند و عناصر جدیدی مانند خداوند سازنده، آفرینش ساخته شده توسط یک خدا، آفرینش از طریق کار دو خالق که با هم یا علیه یکدیگر کار می‌کنند، آفرینش از طریق قربانی و آفرینش از طریق تقسیم/پیوند، چسبندگی/پیوند یا ترشح را اضافه کرد. ریموند ون اوور یک طبقه‌بندی جایگزین را بر اساس شش مضمون روایی مکرر در اسطوره‌های آفرینش طراحی کرد: از عدم. اسطوره آفرینش جهان از عدم (ex nihilo) در یهودیت، مسیحیت و اسلام امروزی جایگاه محوری دارد. فیلسوف قرون وسطایی یهودی، ابن میمون، بر این باور بود که این تنها
یهودی، ابن میمون، بر این باور بود که این تنها مفهومی است که هر سه دین در آن اشتراک دارند. با این وجود، این مفهوم در کل کتاب مقدس عبری (تنخ) یافت نمی‌شود. نویسندگان کتاب پیدایش ۱ (Genesis 1) به دنبال این نبودند که بدانند ماده جهان (ماده‌ای که خدا آن را به جهان قابل سکونت تبدیل کرد) از کجا آمده است، بلکه به دنبال این بودند که توضیح دهند چگونه عناصر مختلف جهان با هم کار می‌کنند. در اوایل قرن دوم پس از میلاد، اولین متکلمان و الهی‌دانان مسیحی با یک تضاد یا تناقض فکری بین ایده اینکه جهان از ماده اولیه شکل گرفته
فکری بین ایده اینکه جهان از ماده اولیه شکل گرفته است و ایده اینکه خدا قادر مطلق است، مواجه شدند و در آغاز قرن سوم، آفرینش از عدم به یک اصل اساسی در الهیات مسیحی تبدیل شد. ایده آفرینش جهان از عدم (Ex nihilo) در داستان‌های خلقت مصر باستان مانند مجموعه ریگ‌ودا و بسیاری از فرهنگ‌های جاندارانگاری در آفریقا، آسیا، اقیانوسیه و آمریکای شمالی یافت می‌شود. در اکثر این داستان‌ها، جهان توسط سخن، خواب، نفس یا اندیشه ناب یک خالق به وجود می‌آید، اما آفرینش جهان از عدم ممکن است از طریق ترشحات بدنی یک خالق نیز رخ دهد.
ممکن است از طریق ترشحات بدنی یک خالق نیز رخ دهد. ترجمه تحت‌اللفظی عبارت ex nihilo، «از هیچ» است اما در بسیاری از اسطوره‌های آفرینش، مرز بین اینکه آیا عمل آفرینش بهتر است به‌عنوان آفرینش از هیچ یا آفرینش از هرج‌ومرج طبقه‌بندی شود، مشخص نیست. در اسطوره‌های آفرینش از هیچ، ماده خلقت از درون خالق سرچشمه می‌گیرد. این خالق ممکن است در محیط فیزیکی مانند تاریکی یا آب وجود داشته باشد یا نداشته باشد، اما جهان را از آن‌ها خلق نمی‌کند. بلکه، جهان را از هیچ، یعنی از چیزی که قبلاً وجود نداشته است، خلق می‌کند. در
از چیزی که قبلاً وجود نداشته است، خلق می‌کند. در اسطوره‌های آفرینش از هرج‌ومرج، ماده مورد استفاده برای آفرینش در خلأ بی‌شکل از پیش وجود دارد. آفرینش از هرج‌ومرج. در افسانه‌های آفرینش از هرج‌ومرج، در ابتدا هیچ‌چیز جز فضایی بی‌شکل و بی‌نظم وجود ندارد. در این داستان‌ها، کلمه «هرج‌ومرج» به معنای «بی‌نظمی» است و این فضای بی‌شکل که گاهی اوقات به آن تهی یا پرتگاه نیز گفته می‌شود، ماده‌ای را در خود دارد که جهان خلق‌شده از آن ساخته خواهد شد. هرج‌ومرج را می‌توان به‌صورت بخار یا آب، بی‌بعد و گاهی اوقات شور یا گل‌آلود
بخار یا آب، بی‌بعد و گاهی اوقات شور یا گل‌آلود توصیف کرد. این افسانه‌ها هرج‌ومرج را با شر و فراموشی مرتبط می‌دانند، در مقابل «نظم» (کیهان) که خیر است. عمل آفرینش، آوردن نظم از بی‌نظمی است و در بسیاری از این فرهنگ‌ها اعتقاد بر این است که در مقطعی نیروهایی که نظم و شکل را حفظ می‌کنند ضعیف خواهند شد و جهان بار دیگر در پرتگاه فرو خواهد رفت. یکی از نمونه‌ها، روایت آفرینش در فصل اول کتاب پیدایش است. والدین جهان. در اسطوره‌های آفرینش، دو نوع از افسانه‌های «والدین جهان» وجود دارند که هر دو توصیفی از جدایی والدین
جهان» وجود دارند که هر دو توصیفی از جدایی والدین جهان یا تقسیم یک هستی اولیه، ارائه می‌دهند. در نوع اول این اسطوره‌ها، حالت اولیه به‌عنوان اتحاد ابدی دو والد توصیف می‌شود و ایجاد جهان هنگامی اتفاق می‌افتد که این دو از هم جدا می‌شوند. این دو والد معمولاً به‌صورت آسمان (معمولاً مرد) و زمین (معمولاً زن) شناخته می‌شوند که در حالت اولیه به یکدیگر چسبیده بودند و هیچ فرزندی نمی‌توانست بیرون بیاید. این اسطوره‌ها اغلب ایجاد جهان را نتیجه‌ی یک پیوند جنسی توصیف می‌کنند و به‌عنوان شجره‌نامه خدایانی که از آن متولد
و به‌عنوان شجره‌نامه خدایانی که از آن متولد شده‌اند، عمل می‌کنند. یعنی این افسانه‌ها، علاوه بر اینکه داستان آفرینش جهان را روایت می‌کنند، به‌عنوان یک نوع درخت خانوادگی برای خدایان و موجودات دیگر نیز عمل می‌کنند. در نوع دوم اسطوره‌های والدین جهان، آفرینش خود از بخش‌های بریده ‌شده بدن موجود اولیه ناشی می‌شود. اغلب در این داستان‌ها، اندام‌ها، موها، خون، استخوان‌ها یا اعضای بدن موجود اولیه به نحوی بریده یا قربانی می‌شوند تا به آسمان، زمین، حیوان یا گیاه و سایر ویژگی‌های دنیوی تبدیل شوند. برخلاف افسانه‌های
ویژگی‌های دنیوی تبدیل شوند. برخلاف افسانه‌های آفرینش مبتنی بر پیوند جنسی، این افسانه‌ها نیروهای آفرینش را برخاسته از روح طبیعت می‌دانند و برای آن ماهیت آنیمیستی قائل هستند و تقدس را به‌عنوان جزء جدایی‌ناپذیر و بنیادین دنیای طبیعی به تصویر می‌کشند. نمونه بارز این رویکرد، اسطوره‌شناسی نورس است که در شعر ولوسپا، نخستین شعر بخش گیلفاگینینگ (به معنی گیلفی فریب خورنده) کتاب ادای منثور روایت شده است. ظهور انسان از دنیای دیگر. در برخی فرهنگ‌ها، اعتقاد بر این است که انسان‌ها از دنیای دیگری به دنیای فعلی آمده‌اند.
انسان‌ها از دنیای دیگری به دنیای فعلی آمده‌اند. این دنیای قبلی اغلب به‌عنوان رحم مادر زمین در نظر گرفته می‌شود و فرایند ظهور (آمدن انسان‌ها به این دنیا) به عمل زایمان تشبیه می‌شود. در این اسطوره‌ها، نقش ماما را معمولاً توسط یک الهه زن مانند زن عنکبوتی در چندین اسطوره مردمان بومی در آمریکا ایفا می‌شود. شخصیت‌های مرد به‌ندرت در این داستان‌ها ظاهر می‌شوند و دانشمندان اغلب آن‌ها را در مقابل اسطوره‌های آفرینش مردانه، مانند آن‌هایی که از نوع اسطوره آفرینش جهان از عدم هستند، در نظر می‌گیرند. افسانه‌های ظهور
از عدم هستند، در نظر می‌گیرند. افسانه‌های ظهور معمولاً پیدایش انسان‌ها و/یا موجودات فراطبیعی را به‌صورت صعود مرحله‌ای یا دگردیسی از اشکال اولیه توصیف می‌کنند که از طریق مجموعه‌ای از جهان‌های زیرزمینی به جایگاه و شکل فعلی خود می‌رسند. اغلب، گذر از یک جهان یا مرحله به مرحله بعدی ناشی از نیروهای درونی است و مانند رشد جنین از یک سلول تخم است. این ژانر بیشتر در فرهنگ‌های بومی آمریکا یافت می‌شود که در آن‌ها اسطوره‌ها اغلب ظهور نهایی مردم را از سوراخی که به دنیای زیرین باز می‌شود، به داستان‌های مربوط به
به دنیای زیرین باز می‌شود، به داستان‌های مربوط به مهاجرت‌های بعدی و سکونت نهایی آن‌ها در سرزمین‌های اصلی‌شان مرتبط می‌کنند. زمین-غواص. زمین-غواص، شخصیت رایجی در اساطیر خلقت سنتی مختلف است. در این داستان‌ها، یک موجود برتر معمولاً حیوانی (اغلب پرنده، اما در برخی روایات سخت‌پوستان، حشرات و ماهی‌ها) را به ااعماق آب‌های اولیه می‌فرستد تا تکه‌هایی از شن یا گل را برای ساختن زمین قابل سکونت پیدا کند. برخی از محققان این اسطوره‌ها را به‌صورت روان‌شناختی و برخی دیگر از منظر کیهانی تفسیر می‌کنند. در هر دو مورد، تأکید
منظر کیهانی تفسیر می‌کنند. در هر دو مورد، تأکید بر آغازهایی است که از ااعماق سرچشمه می‌گیرند. پراکندگی بن‌مایه اسطوره زمین-غواص. به گفته گودموند هات و تریسترام پی. کافین، اسطوره‌‌های زمین-غواص در فرهنگ عامه سرخپوستان آمریکایی، در میان قبایل زیر رایج هستند: شوشونی، Meskwaki، Blackfoot، Chipewyan، Newettee، قبیله Yokuts از کالیفرنیا، Mandan، Hidatsa، شای‌اَن، Arapaho، اوجیبوه، Yuchi و چروکی. انسان‌شناس آمریکایی گلادیس ریچارد، نشان داد که بن‌مایه این اسطوره در سراسر آمریکای شمالی، به‌جز مناطق شمال شرقی، جنوب
سراسر آمریکای شمالی، به‌جز مناطق شمال شرقی، جنوب غربی و شمالی‌ترین نقاط دیده می‌شود. در یک مطالعه در سال ۱۹۷۷، انسان‌شناس ویکتور بارنو، حدس زد که بن‌مایه اسطوره زمین-غواص در جوامع شکارچی-گردآورنده، عمدتاً در میان قبایل شمالی مانند Hare، Dogrib، Kaska، Beaver، Carrier، Chipewyan Sarsi، مردمان کری و مونتاگنایس دیده می‌شود. افسانه‌های مشابهی نیز در میان اقوام چوکچی، Yukaghir، تاتارها و بسیاری از سنت‌های فنلاندی، همچنین در میان بوریات‌ها و ساموید وجود دارند. علاوه بر این، در افسانه‌های اساطیری اروپای شرقی،
علاوه بر این، در افسانه‌های اساطیری اروپای شرقی، ازجمله افسانه‌های مردم کولی، رومانیایی، اسلاوها (بلغاری، لهستانی، اوکراینی و بلاروسی) و لیتوانیایی، نیز داستان‌هایی با بن‌مایه اسطوره زمین-غواص وجود دارد. الگوی گسترش این داستان‌ها نشان می‌دهد که آن‌ها منشأ مشترکی در منطقه ساحلی شرق آسیا دارند و با مهاجرت مردم به سمت غرب، به سیبری و شرق، به قاره آمریکای شمالی گسترش یافته‌اند. البته، نمونه‌هایی از این افسانک در خارج از الگوی توزیعی غالب که بیشتر مناطق شمالی را شامل می‌شد نیز وجود دارد؛ مانند اسطوره آفرینش قوم
شامل می‌شد نیز وجود دارد؛ مانند اسطوره آفرینش قوم یوروبا در غرب آفریقا که به شخصیت‌های اساطیری Ọbatala و Oduduwa اشاره دارد. روایت سرخ‌پوستان بومی آمریکا. همان‌طور که در بسیاری از افسانه‌های سرخ‌پوستان بومی آمریکا دیده می‌شود، داستان‌های آفرینش زمین-غواص با موجوداتی آغاز می‌شوند که در حالت خواب یا حالت تعلیق در قلمرو اولیه به سر می‌برند. زمین-غواص یکی از اولین موجوداتی است که بیدار می‌شود و با ساختن سرزمین‌های مناسب، پایه‌های لازم را برای آفرینش آینده ایجاد می‌کند. در بسیاری از موارد، این داستان‌ها
ایجاد می‌کند. در بسیاری از موارد، این داستان‌ها مجموعه‌ای از تلاش‌های ناموفق برای ساختن زمین را قبل از یافتن راه‌حل شرح می‌دهند. در میان مردم بومی آمریکا، کیهان‌شناسی زمین-غواص در اساطیر ایروکوا دیده می‌شود: یک الهه آسمانی زن از آسمان‌ها (بهشت) سقوط می‌کند و حیواناتی مشخص شامل سگ آبی، مرغابی، سمور آبی و موش آبی در آب‌ها شیرجه می‌زنند تا گل‌ولای را برای ساختن یک جزیره بیاورند. در داستان مشابهی از قوم سينيكا، مردم در قلمروی آسمانی زندگی می‌کردند. روزی، دختر رئیس دچار بیماری مرموزی شد و تنها درمان توصیه شده
رئیس دچار بیماری مرموزی شد و تنها درمان توصیه شده برای او (که در خواب به او گفته شده بود) این بود که در کنار یک درخت دراز بکشد و درخت را از جا درآورند. مردم چنین می‌کنند، اما مردی شکایت می‌کند که درخت منبع درآمد آن‌ها بوده و دختر را با لگد از سوراخ بیرون می‌اندازد. دختر از آسمان به دنیایی که فقط آب بود سقوط می‌کند، اما توسط پرندگان راسته غازسانان نجات می‌یابد. لاک‌پشتی پیشنهاد می‌کند که او را روی لاکش حمل کند، اما از او می‌پرسد که کجا می‌تواند برای او اقامتگاه قطعی ایجاد کند. آن‌ها تصمیم می‌گیرند که زمین
قطعی ایجاد کند. آن‌ها تصمیم می‌گیرند که زمین را خلق کنند و وزغ به ااعماق دریای اولیه شیرجه می‌زند تا قطعاتی از خاک را به دست آورد. وزغ خاک را روی لاک لاک‌پشت می‌گذارد و لاک‌پشت با هر تکه خاک بزرگ‌تر می‌شود. در روایت دیگری از قوم ویاندوت، ویاندوت‌ها در بهشت زندگی می‌کردند. دختر رئیس بزرگ (حاکم مقتدر) بیمار بود، بنابراین پزشک معالج توصیه می‌کند که درخت سیب وحشی را که در کنار کلبه حاکم مقتدر قرار داشت، حفر کنند، زیرا درمان در ریشه‌های آن نهفته است؛ اما همان‌طور که درخت حفر می‌شود، زمین شروع به فرورفتن می‌کند
که درخت حفر می‌شود، زمین شروع به فرورفتن می‌کند و سرشاخه‌های درخت، دختر بیمار را می‌گیرند و با خود به پایین می‌برند. هنگامی‌که دختر از آسمان سقوط می‌کند، دو قو او را بر پشت خود نجات می‌دهند. پرندگان تصمیم می‌گیرند تا همه شناگران و قبایل آب را جمع کنند. بسیاری برای شیرجه رفتن در آب پهناور و آوردن تکه‌های خاک از کف دریا داوطلب می‌شوند، اما تنها وزغ (وزغ ماده در داستان) موفق می‌شود. آفریقا. مصر. تاریخ مصر باستان را به سه دوره تقسیم می‌کنند: باکوبا. در باور باکوبا زمین در ابتدا چیزی جز تاریکی و آب نبوده‌است.
زمین در ابتدا چیزی جز تاریکی و آب نبوده‌است. فرمانروای این زمین غولی بنام مبومبو بوده‌است. روزی او در معده‌اش احساس دردی شدید می‌کند و پس از آن خورشید، ستارگان و ماه را استفراغ می‌کند. گرما و نور خورشید آب‌های پوشانندهٔ زمین را تبخیر می‌کند و ابرها پدیدار می‌گردند. حاصل تبخیر آب‌ها پیدایش خشکی بوده‌است. مبومبو یک بار دیگر استفراغ می‌کند و این بار چیزهای بسیاری از جمله مردم (نخستین زن و مرد) حیوانات (پلنگ، عقاب، میمون فومو) درختان، شهاب‌سنگ‌ها، سندان؛ تیغ، دارو و رعد و برق را بالا می‌آورد. زن آب‌ها نچینگ،
دارو و رعد و برق را بالا می‌آورد. زن آب‌ها نچینگ، در شرق زندگی می‌کرده‌است و پسر او وتو نخستین پادشاه باکوبا گردید. ماسائی. ماسائی‌های کنیا به‌وجود آمدن انسان را نتیجهٔ کار انکای آفریدگار می‌دانند. او یک درخت را به سه بخش تقسیم کرد. به نخستین پدر ماسائی یک چوب‌دستی داد. به نخستین پدر کیکویا یک کج بیل داد. به نخستین پدر کامبا یک تیر و کمان داد. همگی آن‌ها توانستند در جهان وحش زنده بمانند. پدر ماسائی‌ها از چوب‌دستش برای گله‌داری، پدر کیکویاها از بیلش برای کشاورزی و پدر کامباها از تیر و کمانش برای شکار
کشاورزی و پدر کامباها از تیر و کمانش برای شکار استفاده کرد. زولو. نام آفرینندهٔ زولو اونکولونکولو است. او خود از نی پدیدار گشت و مردم و دام را به‌وجود آورد. او همه‌چیز را از زمین و آب‌ها گرفته تا حیوانات را آفرید. او نخستین انسان و پدر تمامی مردم شناخته شد. او همان کسی است که به زولوها آموخت که چگونه شکار کنند و چگونه آتش بیفروزند و غذای خود را آماده کنند. اروپا. یونانی. هزیود در تئوگونیا (نسب‌نامه خدایان یا خدای‌نامه) ذکر می‌کند که در ابتدا خائوس وجود داشته‌است که خود گایا (زمین)، تارتاروس (جهان زیرین)،
که خود گایا (زمین)، تارتاروس (جهان زیرین)، اروس (شهوت)، نیکس (تاریکی شب) و اربوس (تاریکی جهان زیرین) را پدید آورد. گایا از دل خود اورانوس و پونتوس را به‌وجود آورد. سپس گایا با اورانوس نزدیکی کرده و بسیاری از خدایان یونان باستان از جمله اوکئانوس، رئا، فوبه و تیتان‌ها را زائید. کرونوس که یکی از فرزندان آن دو و یکی از تیتان‌ها بود، با کمک گایا اورانوس را اخته کرد. سپس کرونوس با رئا ازدواج کرد. از فرزندان آن دو می‌توان هرا، پوزئیدون، هادس و زئوس را نام برد. زئوس و برادرانش کرونوس و سایر تیتان‌ها را برکنار
زئوس و برادرانش کرونوس و سایر تیتان‌ها را برکنار کردند و برای روشن شدن محدوده فرمان‌روایی خود قرعه‌کشی کردند. نتیجه بدین قرار بود که زئوس فرمان‌روای آسمان‌ها گشت، دریاها از آن پوزئیدون گردید و جهان زیرین نیز نصیب هادس شد. آسیا. ایران. مهر (از ریشه میثر) از کهن‌ترین خدایان ایرانی و هندی و البته انسان می‌باشد. زروان در نوشته‌های پهلوی خدای زمان است، اما بنا بر آیین زروانی، زروان خدایی است که در زمانی که هیچ‌چیز وجود ندارد نیایش‌هایی به‌جای می‌آورد تا پسری با ویژگی‌های آرمانیِ اورمزد داشته باشد که جهان را
با ویژگی‌های آرمانیِ اورمزد داشته باشد که جهان را بیافریند. بنا بر دیدگاه زروانی‌ها، پیش از آفرینش آسمان و زمین و دیگر موجودات، حقیقتی به نام زروان وجود داشت. زروان هزار سال نیایش و ستایش کرد که صاحب فرزندی به نام هرمزد شود تا هرمزد آسمان و زمین و هرچه در آن است را بیافریند. پس از هزار سال نیایش این شک در زروان پدید آمد که آیا نیایش‌های او سودمند بوده و صاحب هرمزد خواهد شد یا رنج او بیهوده است؟ زروان همزمان با این کشمکش درونی، هرمزد و اهریمن را باردار بود. هرمزد حاصل نیایش او و اهریمن حاصل شک و تردید او
هرمزد حاصل نیایش او و اهریمن حاصل شک و تردید او بود. زروان هستی دو فرزند را احساس کرد و با خود گفت هرکدام از این فرزندان زودتر به دنیا بیاید پادشاهی را به او خواهم بخشید. در این هنگام اهریمن شکم پدر را درید و در جلوی دیدگان او ایستاد. او فرزندی تیره و بدبو بود. پس از او هرمزدِ نورانی و خوش‌بو زاده شد و در برابر پدر ایستاد. زروان پیمان کرده بود پادشاهی جهان را به فرزندی دهد که زودتر به‌دنیا بیاید؛ بنابراین برای نگهداری پیمان خود، پادشاهی جهان را به مدت نُه هزار سال به اهریمن که زودتر به‌دنیا آمده بود،
نُه هزار سال به اهریمن که زودتر به‌دنیا آمده بود، بخشید. سپس هرمزد را بر او پادشاه کرد تا پس از نُه هزار سال پادشاهی جهان به هرمزد برسد و او به دلخواه خود رفتار کند. پس از آن هرمزد و اهریمن شروع به آفریدن کردند. هرچه هرمزد می‌آفرید، نیکویی و راستی و هرچه اهریمن می‌آفرید، بدی و کژی بود وجودایزدان پارسی نام در یونان باستان همچون هِستیا (به یونانی: Ἑστία)؛ ایزدبانوی باکرهٔ خانه و کانون خانواده و perseus heykeli پرسئوس هیکلی یاهمان پارسی هیکلی؛ پسر زئوس و دانائه و یکی از اولین و نام‌آورترین پهلوانان اساطیر
و یکی از اولین و نام‌آورترین پهلوانان اساطیر یونان باستان است برخی از پژوهشگران تاریخ و تمدن براین باورند که پیامبر زروانیان مجوس یاهرمز مجوس همان هرمس تریسمجیستوس (هرمز سوم مجوس از توس ویا شوش) می‌دانند زادگاه هرمس مشخص نیست. در مزدیسنا، از ابتدا تا حدوث آخرالزمان در محدود زمانی دوازده هزار ساله‌ای حرکت می‌کند، و این دوازده هزار سال به چهار دوره سه هزار ساله تقسیم می‌شود: در متون پهلوی، در آغاز، اهورا مزدا (سرور دانا) در روشنی بی پایان و در بالا و اهریمن نادان در تاریکی بی‌پایان و در پایین هستی جای داشتند
در تاریکی بی‌پایان و در پایین هستی جای داشتند و میان آن‌ها خلأ بود. اهریمن به بالا آمد، روشنی را دید و آن را از خود برتر یافت، پس به جهان تاریکی رفت و دیوان را آفرید تا به قلمرو نورانی خداوند حمله آورد. اهورا مزدا به او پیشنهاد سازش و انجام نبرد در نه هزار سال بعد را داد و اهریمن که از آینده ناآگاه بود، آن را پذیرفت. سپس اهورا مزدا دست به کار آفرینش زد. او جهان را در دو مرحله آفرید: نخست حالت مینوی و آن گاه بدان هستی مادی بخشید (گیتی) و با این کار آفرینش کامل و عرصه برای نبرد با بدی و از بین بردن آن فراهم
و عرصه برای نبرد با بدی و از بین بردن آن فراهم شد. او ابتدا امشاسپندان را آفرید که جلوه‌های خود اویند. و سپس ایزدان را به وجود آورد که قوای مقابل دیوان‌اند. در اوستای متأخر آمده که پس از ایزدان، از روشنی بی‌کران آتش، از آتش باد، از باد آب، از آب زمین و هم هستی مادی آفریده شد. ترتیب آفرینش گیتی در سه هزار دوم بدین قرار است: آفرینش جهان از نظر اوستا، فروردین‌یشت به این ترتیب است که در ابتدا آسمان، سپس آب، زمین، جانداران و در پایان، انسان/کیومرث آفریده شد. همچنین در بندهش بخش ۴۸ آمده‌است که اورمزد آتش را که
در بندهش بخش ۴۸ آمده‌است که اورمزد آتش را که هفتمین آفریدهٔ مادی است و درخشش از روشنی بی‌کران دارد، در همهٔ آفرینش پراکند. در بندهشن آمده که اورمزد آسمان را در ۴۰ روز، آب را در ۵۵ روز، زمین را در ۷۰ روز، گیاه را در ۲۵ روز و گوسفند را در ۷۵ روز و انسان را در ۷۰ روز آفرید و پس از هر یک از این آفرینش‌ها ۵ روز درنگ کرد. همچنین، وی گاو «ایوداد» یا «ایوَکْداد»، یعنی یکتا آفرید، و انسان نخستین یا گیومرث، به‌معنای زند میرا، را که نمونهٔ انسان کامل است، خلق کرد. این آفریدگان گیتی در این مدت ۳ هزار سال بی‌حرکت و
این آفریدگان گیتی در این مدت ۳ هزار سال بی‌حرکت و فعالیت بر جای ماندند. در ابتدای سه هزار سوم اهریمن، به آفریده‌های مزدا حمله برد، آب را به زهر جانوارن موذی آمیخت؛ زمین را شکاند و لرزاند و کوه ایجاد شد؛ زمین به ۶ قسمت شد؛ به گیاه حمله کرد؛ همچنین به گاو حمله کرد و چون او مرد، از اندام‌هایش غلات و گیاهان شفابخش از زمین روئیدند. به‌علاوه، نطفهٔ او به ماه رفت و پالوده شد و انواع گوناگون حیوانات مفید از آن ایجاد شدند. گیومرث نیز پس از سپری کردن زمان تعیین شده، با حمله دیومرگ مرد و به پهلوی چپ افتاد، نطفهٔ او
با حمله دیومرگ مرد و به پهلوی چپ افتاد، نطفهٔ او با روشنی خورشید پاک شد و بشر از آن به‌وجود آمد. ابتدا مشی و مشیانه به صورت دو شاخ ریواس درهم‌پیچیده از زمین روییدند و آن‌گاه تبدیل به پیکر آدمی شدند. از ایشان ۶ پسر و دختر زاده شدند و تمام نسل بشر از ایشان به‌وجود آمد. نخستین انسان کیومرث. بنابر عقاید زردشتیان «نخستین انسان» کیومرث (در پهلوی گَیُومرت یا گَیُومَرْد، به فارسی گیومرث یا کیومرث، در عربی جیومرت، در اوستا گَیَه مَرْتَن) نام دارد. این نام در اصل به معنی «زندگی میرا» است و در برابر «زندگی نامیرا» که
«زندگی میرا» است و در برابر «زندگی نامیرا» که خاص توصیف خدایان است، در تسمیهٔ «نخستین انسان» به‌کار رفته‌است. کیومرث ششمین مخلوق از آفریدگان شش‌گانهٔ (گاهی هفت‌گانهٔ) اورمزد است. چگونگی آفرینش او در کتاب‌های پهلوی زردشتی و نیز در منابع دوران اسلامی که اطلاعات آن‌ها اساساً مبتنی بر ترجمهٔ خدای‌نامهٔ پهلوی به عربی بوده، آمده‌است. بنابر اسطورهٔ خلقت زردشتی، اورمزد کیومرث را در مدت ۷۰ روز آفرید. خلقت او در ۳ هزارهٔ دوم از عمر ۰۰۰‘۱۲ سالهٔ عالم انجام پذیرفت. نخست اورمزد از روشنی بی‌آغاز (= ازلی) «هیئت آتش» (در
اورمزد از روشنی بی‌آغاز (= ازلی) «هیئت آتش» (در پهلوی «آسْرو کرب) را آفرید و کیومرث را به این شکل خلق کرد و گرمی این نور ازلی است که در نطفهٔ آدمیان وجود دارد، اما تن او از گِل یا از زمین آفریده شد. شاید از این‌روست که کیومرث در کتاب‌های پهلوی و منابع دوران اسلامی لقب گِلشاه (ملک‌الطین) دارد. این لقب در بعضی منابع اسلامی به صورت گرشاه (ملک الجبال، شاه کوه) نیز آمده، و این ابهام از خط پهلوی ناشی شده‌است. کیومرث همچون دیگر آفریدگان این جهانی به مدت ۰۰۰‘۳ سال بی‌حرکت ماند. در آغازِ ۳ هزارهٔ سوم اهریمن به جهان
ماند. در آغازِ ۳ هزارهٔ سوم اهریمن به جهان حمله کرد، و از این زمان دوران اختلاط خیر و شر آغاز گشت. اهریمن بر آسمان و آب و زمین و گیاه و گاو «یکتا آفریده» (پیش‌نمونهٔ حیوانات مفید) تاخت و همه را با بدی آلوده کرد، اما نتوانست کیومرث را بلافاصله بکشد، زیرا مقدر شده بود که وی به مدت ۳۰ سال در جهان زندگی کند. در این اسطوره کیومرث در واقع «پیش‌نمونهٔ» انسان به‌شمار می‌رفته‌است، به همین جهت توصیفی که از او شده توصیف انسان واقعی نیست؛ گفته شده‌است که بالا و پهنای او مساوی و به اندازهٔ ۴ نای بود و همچون خورشید
او مساوی و به اندازهٔ ۴ نای بود و همچون خورشید می‌درخشید. نخستین جفت واقعی بشر مَشی و مَشیانه بوده‌اند. نویسندگان دوران اسلامی که به شرح تاریخ و عقاید دینی ایران پیش از اسلام می‌پردازند، غالباً در مقام مقایسه، کیومرث را با آدم بشر یکی می‌دانند؛ اما در بعضی روایت‌های دیگر مَشی و مَشیانه را قرینهٔ آدم و حوّا دانسته‌اند. در میان اقوام قدیم ایرانی اشخاص دیگری نیز مانند هوشنگ، تهمورث، جمشید و مَتو (که نامش در منوچهر باقی است) در اصل نخستین انسان به‌شمار می‌رفته‌اند، اما اینان بعدها این مقام خود را از دست داده و
اما اینان بعدها این مقام خود را از دست داده و در میان قهرمانان و شاهان اساطیری جای گرفته‌اند، چنان‌که کیومرث نیز در تاریخ حماسی ایران نخستین شاه روی زمین به‌شمار آمده و نقش «نخستین انسان» بودن او فراموش شده‌است. مغولی. مغول‌ها اسطوره آفرینش واحدی ندارند. از میان باورهای متعدد آن‌ها یکی داستان آفرینش توسط یک لاما (کاهن اعظم) است. در آغاز تنها آب وجود داشت و لاما با چوب‌دست آهنینی در دست از آسمان پایین آمد و با همان چوب‌دست خود مشغول هم‌زدن آب گردید. این هم‌زدن سبب ایجاد باد و آتش گردید و افزایش غلظت مرکز
سبب ایجاد باد و آتش گردید و افزایش غلظت مرکز جایی که لاما به‌هم می‌زد خشکی را ایجاد کرد. باور دیگری آفرینش را مربوط به لامایی به‌نام اودان ذکر می‌کند. اودان آسمان و زمین را از هم جدا کرد و آسمان و زمین را به نه طبقه تقسیم کرد. او همچنین نه رودخانه به‌وجود آورد. پس از آفرینش زمین او نخستین زن و مرد را از گل آفرید. این زن و مرد خود والدین تمامی انسان‌ها شدند. چینی. اسطوره‌های آفرینشی چینی‌ها گستره‌ای از فلسفه تا فرهنگ عامه را شامل می‌شود. در فلسفه چینی، می‌توان برخی از نخستین داستان‌های آفرینش را در تائو ته
برخی از نخستین داستان‌های آفرینش را در تائو ته جینگ (حوالی قرن چهارم پیش از میلاد) یافت. خاورمیانه. سومری. قدیمی‌ترین اسطوره آفرینش سومریان به حدود ۱۸ قرن پیش از میلاد بازمی‌گردد. این اسطوره بروی بخشی از لوحی گلی نگاشته شده‌است. لوح از این‌جا آغاز می‌شود که خدایان آنو، انلیل، ائا و نینهورساگ دست به آفرینش سومریان و حیوانات می‌زنند. سپس پادشاهان از آسمان پایین می‌آیند و نخستین شهرها از جمله اریدو، لارسا و شوروپاک بنا نهاده می‌شوند. بخش بعدی لوح از میان رفته‌است ولی پس از آن لوح نشان می‌دهد که خدایان تصمیم
ولی پس از آن لوح نشان می‌دهد که خدایان تصمیم به فرستادن طوفانی برای نابودی بشریت می‌گیرند. زیودسورا از این مسئله با خبر می‌شود و یک کشتی می‌سازد. کشتی هفت شبانه‌روز اسیر طوفان می‌گردد تا این‌که خدای خورشید بر زیودسورا نمایان می‌گردد. زیودسورا کشتی را می‌گشاید و در مقابل خدای خورشید (اوتو) به خاک می‌افتد و برایش گاو و گوسفند قربانی می‌کند. بخش بعدی داستان نیز به‌دلیل شکستن لوح ازبین رفته‌است و در قسمت پایانی خدایان به زیودسورا عمر جاودان می‌بخشند. بر اساس الواح به دست آمده، افسانهٔ آفرینش سومری از سه قسمت
به دست آمده، افسانهٔ آفرینش سومری از سه قسمت تشکیل شده‌است: نخست آفرینش جهان، سپس تنظیم و ترتیب آن و در آخر، پیدایش انسان. پیش از آفرینش انسان، تنها خدایان در پهنهٔ زمین یا بنابر باور سومریان در شهر «نیپور» زندگی می‌کردند که «ارض مقدس» و اقامتگاه خدایان بود. در این اسطوره چنین آمده‌است: مادر انکی (خدای سومری)، «دریای اولیه»، «مادری که همة خدایان را به‌دنیا آورد»، «اشک خدایان» را برای انکی (خدای سومری) می‌برد و به او چنین می‌گوید: «ای فرزندم، از رختخواب خویش برخیز… خدمت‌گزاران خدایان را بسرشت، باشد که آن‌ها
برخیز… خدمت‌گزاران خدایان را بسرشت، باشد که آن‌ها جفت خویش را تولید کنند». انکی، خدای فرزانگی، که خدایان دیگر به هنگام نیاز به او مراجعه می‌کنند، در خواب است؛ اما «نام مو/ Nammu» و «نین ماه/ Ninmah» زن خدای زایش، به کمک خدایانی دیگر خاک «بر بالای مغاک» را ممزوج می‌کنند و انسان را در آن به‌وجود می‌آورند. لوح مذکور شکسته‌است و متن آن، مشکل و مبهم است؛ اما جزئیات عجیبی در آن به چشم می‌خورد. انکی مجلس ضیافتی برای خدایان برپا می‌کند تا آفرینش انسان را جشن بگیرند. انکی و نین مخ/نین ماه، شراب زیادی می‌نوشند و مست
انکی و نین مخ/نین ماه، شراب زیادی می‌نوشند و مست می‌شوند. نین ماه، مقداری گِل که «بر بالای مغاک» است، برمی‌دارد و شش نوع انسان متفاوت می‌آفریند. ماهیت این شش نوع انسان مبهم است؛ به‌جز دو گونهٔ آخر که یکی زن نازا است و دیگری خواجه. انکی مقدر می‌کند سرنوشت خواجه در خدمت شاه باشد. در ادامة اسطوره، انکی اقدام دیگری در آفرینش انجام می‌دهد. انکی انسانی می‌آفریند که جسم و ذهنی ناتوان دارد؛ آن‌گاه از نین ماه می‌خواهد تا برای بهبود وضع این مخلوق بینوا کاری صورت دهد؛ اما از عهده نین‌ماه کاری برنمی‌آید و انکی را به
اما از عهده نین‌ماه کاری برنمی‌آید و انکی را به دلیل آفریدن چنین مخلوقی نفرین می‌گوید. برخی معتقدند علت این نفرین نین‌ماه این است که او هشت نوع گیاه در باغ خدایان کاشته‌است که انکی تمامی آن‌ها را می‌خورد و نین‌ماه او را نفرین می‌کند و بر اثر این نفرین، هشت عضو از اعضای انکی - که یکی از آن‌ها دندة اوست - بیمار می‌شود و «الله‌ای» با نام «نین‌تی» (به‌معنی زن دنده و بانوی زندگی) انکی را درمان می‌کند. این روایت، یادآور آفرینش حوا از دندهٔ آدم است که آفرینش او سبب تسکین آدم می‌شود. بابلی. انوما الیش اسطوره