payamvha/North_RAG huggingface dataset:
مهرداد ایزدی و نادر انتصار لکی را گویشی از گورانی و گورانی را زیرشاخه زبان کُردی می‌دانند. فرامرز شهسواری، زبان‌شناس ایرانی لکی را زبانی جدا از زبان کردی می‌داند. ویلیام فرالی لکی را شاخه‌ای از زبان لری می‌داند.احسان یارشاطر در کتاب زبانها و لهجه‌های ایرانی، لکی را یکی از گویش‌های زبان لری می‌داند. در کتاب فرهنگ و واژه‌نامه لکی کیان به نقل از کتاب جغرافیای نظامی ایران آمده: «زبان لکی از زبان‌های فارسی قدیم ایران می‌باشد که به علت کوهستانی بودن جایگاه آن مردم، از نفوذ واژه‌های بیگانه محفوظ مانده است.»
مردم، از نفوذ واژه‌های بیگانه محفوظ مانده است.» راولینسون نیز، زبان لکی را مشتق شده از فارسی باستان می‌داند. گورانی-زازاکی. به لحاظ زبان شناختی گورانی و زازا را نمی‌توان کردی شمرد اما گویشوران آنها به لحاظ قومیت خود را کُرد می‌دانند و اکثریت بزرگ آنها زبان خود را کُردی می‌دانند.این زبان‌ها جز شاخه زازا-گورانی از زبان‌های ایرانی شمال غربی‌اند. گورانی و زازاکی از نظر زبان‌شناسی زبانی مستقل از کُردی به حساب می‌آیند. اما در طول سال‌ها تأثیرات متقابلی بین این دو زبان وجود داشته است. دانشوران اروپایی معتقدند که
زبان وجود داشته است. دانشوران اروپایی معتقدند که گورانی از کردی جدا است و کردی مترادف با گروه کرمانجی‌زبان (کرمانجی شمالی، مرکزی و جنوبی) است، در حالی که کردها معتقدند که زبان کردی هر یک از زبان‌های منحصربه‌فرد یا گویش‌هایی که توسط کردها گویش می‌شود و توسط گروه‌های قومی همسایه گویش نمی‌شود را در برمی‌گیرد که بحثی اجتماعی سیاسی است و چندان به زبان‌شناسی مرتبط نمی‌باشد. زبان گورانی (که شامل اورامی می‌شود) اغلب به عنوان بخشی از شاخه زازا-گورانی زبان‌های ایرانی و هندوایرانی (آریایی) طبقه‌بندی می‌شود. اما زبان
و هندوایرانی (آریایی) طبقه‌بندی می‌شود. اما زبان زازاکی که در قسمت‌های شمالی کردستان گویش می‌شود، هم از نظر دستوری و هم از نظر واژگان متفاوت است و به‌طور کلی توسط گویشوران گورانی قابل فهم نیست اما مرتبط با گورانی در نظر گرفته می‌شود. تقریباً همه جوامع زازاکی‌زبان، و نیز گویشوران یک زبان از نزدیک مرتبط دیگر به نام شبکی که در بخش‌هایی از کشور عراق گویش می‌شود دارد کردها و گورانی‌ها مایلند زبان گورانی را گویشی از زبان‌های کردی بشمارند و برخی زبان‌شناسان (مانند فردیناند هنربیخلر، شیهاالسلامی، حسن‌پور، ارانسکی
فردیناند هنربیخلر، شیهاالسلامی، حسن‌پور، ارانسکی و خزنه‌دار) هم این دیدگاه را تایید می‌کنند؛ ولی تفاوت‌های زبان‌های زازا-گورانی و زبان‌های کردی بسیار زیاد است و برخی زبانشناسان گورانی را به عنوان گویشی کردی طبقه‌بندی نمی‌کنند. به ویژه مک‌کنزی از طرفداران این دیدگاه به شمار می‌رود. برخی هم، مانند چمن‌آرا، با رد دیدگاه مک‌کنزی آن را نه زبانی برای گفتگو بلکه زبان ادبی برساخته ساکنان زاگرس می‌دانند. دبیره. در گذشته، زبان کردی تنها با نویسه عربی نوشته می‌شد؛ اما پس از جنگ جهانی اول و در پی جایگزینی نویسه عربی
پس از جنگ جهانی اول و در پی جایگزینی نویسه عربی در ترکیه با نویسه لاتین، کردی نیز در این کشور با نویسه لاتین نوشته شد. غیر از این، کردهای ساکن در شوروی سابق نویسه سیریلیک به‌کار می‌بردند. هم‌اکنون در ایران و عراق کردی با نویسه عربی نوشته می‌شود. واژگان کردی. بخش اصلی واژگان زبان‌های کردی از ریشه‌های کهن ایرانی است. پس از هجوم اعراب علی‌رغم گسترش اسلام و به زعم آن فرهنگ و ادبیات عربی در بخش وسیعی از کردستان همچون دیگر مناطق خاورمیانه، به دلایل مختلف از جمله کوهستانی و منزوی بودن محیط زیست کرد زبانان، زبان
کوهستانی و منزوی بودن محیط زیست کرد زبانان، زبان کردی توانست خود را از سیل وام‌واژه‌های زبان‌های مجاور از جمله عربی به ویژه در زمینه نوشتار حفظ بنماید. در کردی نوشتاری کمترین درصد واژگان عربی در مقایسه با دیگر زبان‌های خاورمیانه که تحت تأثیر زبان عربی قرار گرفته‌اند وجود دارد و البته بیشتر آن تعداد واژگان دخیل نیز لغات مذهبی است. ترتیب نحوی در زبان های کردی. سبک نحوی در زبان کردی (word order / syntactic typology) جدول ترتیب نحوی در گویش های کردی و سومری پهلوی و زبان باسکی در زمان گذشته(ارگاتیو) وقتی
پهلوی و زبان باسکی در زمان گذشته(ارگاتیو) وقتی زبان‌شناسان دربارهٔ فاعل، مفعول و فعل و ترتیب آن‌ها صحبت می‌کنند، معمولاً به آن سبک نحوی (word order / syntactic typology) می گویند. این سبک نحوی مشخص می‌کند جمله‌ها در زبان عامل‌محور (agent-focused / SOV) هستند یا نتیجه‌محور (patient/result-focused / OVS) یا حتی فعل‌محور (V–S–O). بنابراین ترتیب S، O، V و نحوهٔ برجسته شدن هر نقش، بخشی از تحلیل سبک نحوی زبان است. ترتیب واژگان (فاعل – مفعول – فعل) در زبان‌ها در بسیاری از زبان‌ها ترتیب واژگان نشان‌دهنده تمرکز
بسیاری از زبان‌ها ترتیب واژگان نشان‌دهنده تمرکز جمله و نحوه برجسته‌سازی فاعل یا مفعول است: SOV (فاعل–مفعول–فعل): رایج در زبان‌های قدیمی و عامل‌محور، مانند اکثر گویش‌های کردی سنتی، پهلوی، سومری و باسکی. فاعل در ابتدا آمده، مفعول وسط و فعل آخر. این ترتیب معمولاً قدرت فاعل را برجسته می‌کند. OSV (مفعول–فاعل–فعل): در برخی گویش‌ها برای برجسته‌کردن نتیجه یا مفعول ممکن است دیده شود، اما در اکثر گویش‌های کردی رسمی کمتر رایج است. V–S–O یا V–S: در زبان‌هایی که نتیجه‌محور هستند یا ارگاتیو ضعیف دارند (مثلاً هورامی یا
هستند یا ارگاتیو ضعیف دارند (مثلاً هورامی یا سورانی)، فعل اول می‌آید، فاعل ممکن است ضمنی باشد و مفعول واقعی مشخص نیست. این ترتیب تمرکز بر عمل یا نتیجه دارد. وضعیت زبان‌ها در جدول: اردلانی (سنندجی): SOV – عامل‌محور، سرما فاعل است و دارکە مفعول واقعی. مفعول گاهی برجسته می‌شود، ولی ترتیب کلاسیک عامل‌محور است. هورامی : OSV یا V–S – نتیجه‌محور، فاعل ضمیر متصل، مفعول واقعی گاهی مشخص نیست. سورانی: V–S – شبه تحلیلی، فاعل ضمیر متصل، مفعول واقعی غالباً ضمنی. مهابادی (کردی): O–(V+ضمیر)–S – ترکیبی از مفعول برجسته و
(کردی): O–(V+ضمیر)–S – ترکیبی از مفعول برجسته و فاعل آشکار، تحلیل ارگاتیو دشوار. پهلوی: SOV – عامل‌محور کلاسیک، فاعل و مفعول مشخص. باسکی: SOV – با ارگاتیو، فاعل و مفعول مشخص، مفعول در برخی حالت‌ها برجسته می‌شود. سومری: SOV – عامل‌محور، مفعول گاهی برجسته، فاعل معمولاً وسط. عامل‌محور (SOV): اردلانی، پهلوی، باسکی، سومری نتیجه‌محور / شبه تحلیلی (V–S / V–S–O): هورامی، سورانی، مهابادی آواها. زبان کردی دارای ۸ حرف صدادار است: و نیز دارای ۲۳ حرف بی‌صدا است: ساختار. ضمیر. ضمیرهای اشاره. "ضمیرهای اشاره" ضمیرهای
ضمیر. ضمیرهای اشاره. "ضمیرهای اشاره" ضمیرهای پسوندی. در سورانی و کلهری ضمیرهای پسوندی مانند فارسی هستند. آن‌ها در انتهای کلمه قرار گرفته و دو کلمه را به هم پیوند می‌دهند؛ مثلاً: ضمیرهای پسوندی: نمونه‌هایی برای حالت مفرد ("Kur" در کردی یعنی پسر): نمونه‌هایی برای حالت جمع: اضافه. در کردی هم مانند دیگر زبان‌های ایرانی «اضافه» وجود دارد. شکل اضافه در کردی بسیار شبیه فارسی است؛ تنها در گویش کرمانجی هنگامی که اضافه مفرد باشد، بسته به اینکه اضافه مذکر باشد یا مؤنث به ترتیب پس از آن «ê» یا "a" می‌آید. شکل‌های
مؤنث به ترتیب پس از آن «ê» یا "a" می‌آید. شکل‌های «اضافه» در زبان کردی: در مثال‌های زیر پسوند اضافه پررنگ آورده شده است. در زبان کردی خواندگار به معنی شاگرد و مامُستِه به معنی آموزگار است. همان‌طور که مشاهده شد در همهٔ گویش‌ها کلمه آموزگار بی‌جنسیت بود و تنها در گویش کرمانجی هنگامی که شاگرد مفرد بود، جنسیت آن تعیین‌کنندهٔ پسوند پس از آن بود. مثال‌هایی دیگر: گذشته. در کرمانجی بر خلاف دیگر زبان‌های هندواروپایی، شکل گذشته فعل بستگی به این دارد که فعل لازم است یا متعدی. در این نمونه با توجه به اینکه «دیدن»
یا متعدی. در این نمونه با توجه به اینکه «دیدن» متعدی است و «رفتن» لازم شکل گذشتهٔ آن‌ها در گویش کرمانجی با هم تفاوت دارد. حال. در زبان کردی در گویشهای کرمانجی و سورانی زمان حال با پیشوند «د» ساخته می‌شود؛ مانند فارسی پس از «د» ریشه فعل و پس از آن پسوند شخصی می‌آید (مثلاً مانند زبان فارسی برای اول شخص پسوند «م» می‌آید). در گویش جنوبی -همچنین در چندین لهجه از گویش‌های مرکزی و شمالی- پیشوند «د» نادیده انگاشته می‌شود و گویش لکی «مَ» استفاده می‌شود، در گویش اردلانی پیشوند «ا» برای فعلها استفاده می‌شود که در
پیشوند «ا» برای فعلها استفاده می‌شود که در پارسی باستان و تعداد زیادی از فعلهای پارسیگ ساسانی نیز استفاده می‌شد. برای نمونه فعل رفتن که ریشه آن در زبان‌های کردی‌تبار «ç» است، چنین صرف می‌شود: نمونه‌های دیگری از اول شخص مفرد در پی می‌آید. زیر ریشه فعل‌ها خط کشیده شده است. استثنائاً از آنجا که تلفظ «de-ê-im» دشوار است، «têm» تلفظ می‌شود. در گویش کلهری واژه jin وجود ندارد و تبدیل به (زنی) زنده شده است البته در پارسی باستان واژه jīvā به معنی زندگی وجود داشته که در سورانی و اردلانی ژیا، ژین žia, žina و همچنین
در سورانی و اردلانی ژیا، ژین žia, žina و همچنین معادل پارسیگ ساسانی زنده (زندگ) آن در کرمانجی زندی (zindi)، در سورانی زیندو(zindu)، در اردلانی زندگ یا زنگ zindg می‌باشد. در گویش سورانی خوشه آوایی xw به صورت xo تلفظ می‌شود. فرمان دادن. در زبان کردی مانند پارسی با پیشوند «ب» دستور داده می‌شود. در آغاز پیشوند ب می‌آید و سپس ریشه فعل: ساخت مفعولی در گویش‌های کردی. ساخت مفعولی در گویش‌های کردی تفاوت چشم‌گیری میان گویش سورانی و گویش‌های دیگر چون اردلانی و کرمانجی دارد. در گویش سورانی، برخلاف اردلانی و کرمانجی،
دارد. در گویش سورانی، برخلاف اردلانی و کرمانجی، ضمایر مفعولی به صورت متصل صرف نمی‌شوند و در اغلب موارد، مفعول به شکل اسم یا ضمیر جداگانه در جمله ظاهر می‌شود. این در حالی‌ست که گویش‌های اردلانی و کرمانجی ساخت پیوندی فعلی را حفظ کرده‌اند و در آن‌ها، فاعل و مفعول هردو می‌توانند در قالب واژهبست (ضمیر متصل) به ریشهٔ فعل افزوده شوند. جدول مقایسه‌ای. در گویش سورانی، افعال متعدی معمولاً به‌صورت تحلیلی صرف می‌شوند. مفعول در این گویش معمولاً به‌صورت اسم یا ضمیر جداگانه می‌آید (مانند: "ئەو، تۆ" و غیره). شکل‌هایی
می‌آید (مانند: "ئەو، تۆ" و غیره). شکل‌هایی مانند «پیتی» یا «زانیاری‌ت» که شبیه به ضمایر متصل هستند، در واقع واژه‌هایی تثبیت‌شده‌اند و به آسانی قابل تجزیه نیستند. در مقابل، در گویش اردلانی، ریشه‌های فعلی با واژهبست‌های مفعولی و فاعلی ترکیب می‌شوند، مانند: «پیتبم» (به تو بدهم)، «دیم» (من دیدمش)، که بیانگر ساخت کهن‌تر و ترکیبی‌تری است. گویش کرمانجی نیز از همین الگو پیروی می‌کند و ساخت‌های ارگاتیو در افعال گذشتهٔ متعدی به‌وضوح حفظ شده‌اند. مقایسه گویش اردلانی سنندج و سورانی معیار نظام ارگاتیو در زبان‌های کردی
و سورانی معیار نظام ارگاتیو در زبان‌های کردی و زازاکی. زبان شاسان با توجه به به ویژگی های صرفی، ترکیب فعل-ضمیر، زمان و وجه، یا تمرکز روی گروه اسمی زبانها ارگاتیو را دسته بندی می کنند دسته‌بندی‌های روشهای ارگاتیو در زبانهای کردی 1. ارگاتیو سنتتیک (Synthetic Ergative) ضمیر فاعلی در زمان گذشته به بن فعل می‌چسبد و یک واحد دستوری را تشکیل می‌دهد. فعل معمولاً صرف نمی‌شود و سوم شخص مفرد خنثی باقی می‌ماند. نمونه: اردلانی، هورامی، زازایی. McKenzie (1966)، Dixon (1994) 2. ارگاتیو تحلیلی (Analytic Ergative) فعل صرف
2. ارگاتیو تحلیلی (Analytic Ergative) فعل صرف می‌شود و عامل (فاعل) و مفعول معمولاً با کمک فعل کمکی یا واژهبست مشخص می‌شوند. نمونه: هورامی در ساخت‌های استمراری یا وجهی. 3. ارگاتیو تطبیقی / غیرتطبیقی (Split vs Non-Split Ergative) تطبیقی (Split): ارگاتیو فقط در برخی زمان‌ها، وجه‌ها یا نوع فعل ظاهر می‌شود (مثلاً گذشته متعدی). غیرتطبیقی (Non-Split): ارگاتیو همیشه فعال است در همه شرایط. نمونه: کرمانجی و پشتو Split، اردلانی گذشته متعدی Non-Split. Dixon (1994)، Mithun (1999). 4. ارگاتیو اسم‌محور / فعل‌محور
Mithun (1999). 4. ارگاتیو اسم‌محور / فعل‌محور (Nominal-Centered vs Verb-Centered) اسم‌محور: ارگاتیو روی گروه اسمی اثر می‌گذارد و ساخت دستوری بر فاعل متمرکز است. فعل‌محور: ارگاتیو بیشتر روی فعل اثر دارد و ترکیب فعل و ضمیر اهمیت دارد. نمونه: اردلانی و هورامی اسم‌محور، بعضی کرمانجی و زازایی فعل‌محور. مطالعات تطبیقی زبان‌های ایرانی نظام ارگاتیو ایرانی غربی در برابر نظام ارگاتیو ایرانی شرقی ​دیدگاه زبان‌شناسان بر این است که سیستم ارگاتیو در گویش‌های کردی به دو شاخه اصلی تقسیم می‌شود که با مسیرهای تاریخی متفاوتی
اصلی تقسیم می‌شود که با مسیرهای تاریخی متفاوتی تکامل یافته‌اند: الف)​ارگاتیو سنتزایی: (ترکیبی) در شاخه ایرانی غربی در گویش‌های. کردی مانند اردلانی، به دلیل موقعیت جغرافیایی‌شان در غرب زاگرس تحت تأثیر مستقیم پهلوی(فارسی میانه) قرار داشته‌اند. این گویش‌ها ساختار ارگاتیو را حفظ کرده‌اند که در آن فعل خنثی و بدون تطابق با فاعل است. این ویژگی، یک ویژگی محافظه‌کارانه از زبان‌های ایرانی غربی است. ارگاتیو اردلانی (سنندجی) به صورت سنتزایی (synthetic) است: فاعل متعدی به صورت clitic مستقیم به مفعول می‌چسبد (-m / -me /
صورت clitic مستقیم به مفعول می‌چسبد (-m / -me / -om) و مفعول در حالت absolutive قرار دارد. فعل گذشته همیشه خنثی (neuter 3rd person) صرف می‌شود و با فاعل توافق ندارد. این ساختار مستقیم از پهلوی ساسانی به ارث رسیده و محافظه‌کارانه و غربی است، برخلاف کرمانجی یا سورانی که ارگاتیو آن‌ها تحلیلی و تحت تأثیر زبان های سکایی/شرقی مانند پشتو و بلوچی بوده است. مثال: «من ئو کتیومه خویند» = «من آن کتاب را خواندم». ب) ارگاتیو تحلیلی شرقی (تحت تأثیر ایرانی شرقی) گویش‌هایی مانند کرمانجی و سورانی (مهاباد و اربیل) تحت تأثیر
مانند کرمانجی و سورانی (مهاباد و اربیل) تحت تأثیر نوآوری‌های زبانی از شاخهٔ ایرانی شرقی، به ویژه ویژگی‌هایی مشابه پشتو و سکایی، سیستم ارگاتیو را به شکل تحلیلی توسعه داده‌اند: فاعل و مفعول معمولاً با postposition یا marker جداگانه مشخص می‌شوند (مثلاً ji = توسط/از). فعل با تطابق شخصی یا با فعل کمکی برای passive صرف می‌شود. کرمانجی: «Ew kitêb ji min xwend» «آن کتاب توسط من خوانده شد». در این گویش‌ها، ارگاتیو سنتزایی(ترکیبی) که در غرب زاگرس باقی مانده بود، به سیستم تحلیلی و تماس‌پذیر تبدیل شده است. تحلیل و
سیستم تحلیلی و تماس‌پذیر تبدیل شده است. تحلیل و توضیحات جدول بالا ارگاتیو زبان های کردی: اردلانی (ایرانی غربی): از ساخت سنتزایی (ترکیبی) استفاده می‌کند، که در آن کلیتیک‌ها (clitics) به همراه افعال خنثی (neuter) به کار می‌روند. این نشان‌دهنده ساختاری پیچیده‌تر و وابسته به ترکیب واژگان است. کرمانجی/سورانی ( ایرانی شرقی): از ساخت تحلیلی استفاده می‌کند، که در آن نشانه‌ها (markers) یا پیش‌وندها/پس‌وندها با افعال تطابقی ترکیب می‌شوند. این ساختار ساده‌تر و مبتنی بر روابط صریح‌تر است. تطابق فعل: گویشاردلانی
بر روابط صریح‌تر است. تطابق فعل: گویشاردلانی (غربی): افعال معمولاً به‌صورت خنثی/غیرشخصی (impersonal) هستند، که نشان‌دهنده وابستگی کمتر به فاعل یا مفعول در جمله است. گویش هایکرمانجی/سورانی (شرقی): تطابق شخصی (personal agreement) یا استفاده از حالت مجهول تحلیلی (analytical passive) دیده می‌شود، که نشان‌دهنده تأثیر زبان‌های شرقی‌تر است. ریشه تاریخی: اردلانی (غربی): به پهلوی ساسانی (زبان‌های ایرانی میانه غربی) مرتبط است، که نشان‌دهنده پیوند با زبان‌های پارسی میانه و فرهنگ ساسانیان در غرب ایران است.
پارسی میانه و فرهنگ ساسانیان در غرب ایران است. کرمانجی/سورانی (شرقی): علاوه بر تأثیرات غربی، تحت تأثیر زبان‌های شرقی ایرانی (مانند سکایی و پشتو) قرار دارد. زیرا زبان‌های شرقی ایرانی (مانند سکایی) احتمالاً از طریق مهاجرت‌های اقوام سکایی به مناطق آدیابن (شامل اربیل)و شمال عراق در گذشته مرتبط باشد. مثال اردلانی: «من ئو کتیومه خویند» (من آن کتاب را خواندم)، که ساختار سنتزایی و استفاده از کلیتیک را نشان می‌دهد. کرمانجی/سورانی: «Ew kitêb ji min xwend» (آن کتاب توسط من خوانده شد)، که ساخت تحلیلی با پس‌وند و تطابق
من خوانده شد)، که ساخت تحلیلی با پس‌وند و تطابق را نشان می‌دهد. این تقسیم‌بندی ارگاتیو در زمان گذشته نشان می‌دهد که زبان ترکیبی از میراث ایرانی غربی و نوآوری‌های تحت تأثیر ایرانی شرقی است، با تفاوت‌های آشکار بین گویش‌های غربی محافظه‌کار و شرقی تحلیلی است. مقایسهٔ نظام ارگاتیو در کردی، پهلوی، بلوچی و پشتو کرمانجی و سورانی در نشان دادن ارگاتیویته با زبان‌های ایرانی شرقی مانند بلوچی و پشتو پیوند دارند. سورانی با این حال در مسیر تضعیف ارگاتیویته و نزدیک شدن به نظام فاعلی است. در مقابل، اردلانی شباهت آشکاری با
نظام فاعلی است. در مقابل، اردلانی شباهت آشکاری با پهلوی (فارسی میانه) دارد و ادامهٔ سنت ایرانی غربی به شمار می‌رود. این مقایسه نشان می‌دهد که کردی در میانهٔ دو شاخهٔ اصلی زبان‌های ایرانی قرار گرفته و به نوعی «پل» میان نظام‌های ارگاتیو شرقی و شبه‌ارگاتیو غربی است. ارگاتیو در گویش اردلانی بر اساس پژوهش‌های زبان‌شناسی تاریخی، گویش اردلانی (سنندجی) در میان گویش‌های کردی جایگاه ویژه‌ای دارد، زیرا بخشی از نظام ارگاتیو زبان‌های ایرانی میانه، به‌ویژه پهلوی (فارسی میانه)، را حفظ کرده‌است. دیدگاه زبان‌شناسان در مورد
را حفظ کرده‌است. دیدگاه زبان‌شناسان در مورد زبان اردلانی زبان‌شناسان اتفاق‌نظر دارند که ارگاتیو اردلانی به پهلوی نزدیک است چون بقایای سیستم ارگاتیو میانه ایرانی (خنثی بودن فعل، فاعل مستقل) را حفظ کرده و نشان‌دهنده تکامل غربی کردی اردلانی در مقابل گویش‌های شرقی‌تر (مثل کرمانجی) است. اردلانی به دلیل موقعیت جغرافیایی‌اش (در غرب کردستان) به شاخه غربی ایرانی (پهلوی) نزدیک‌تر مانده و کمتر تحت تأثیر نوآوری‌های شرقی (مثل پشتو یا پارتی و سکایی) قرار گرفته و ریشه غربی‌اش (از پهلوی) را حفظ کرده است. نمونهٔ ساخت
غربی‌اش (از پهلوی) را حفظ کرده است. نمونهٔ ساخت ارگاتیو اردلانی این ساخت در کردی سورانی معیار (به‌ویژه عراق) تقریباً از میان رفته و بیشتر در اردلانی سنندجی و برخی مناطق کردنشین باقی مانده‌است. مقایسه زازایی، اردلانی، پهلوی، و سومری (بر اساس مثال‌های ارگاتیو واقعی) برای مقایسه این زبان‌ها و گویش‌ها، تمرکز بر ارگاتیویته واقعی و مثال‌های مستند است. همه این زبان‌ها نوعی نظام ارگاتیو-فاعلی دارند. زازایی و اردلانی: اسم‌محور، با ریشه در ایرانی میانه، نزدیک به پهلوی. پهلوی: اسم‌محور و کهن، نیای فارسی نو. سومری:
پهلوی: اسم‌محور و کهن، نیای فارسی نو. سومری: ایزوله، بسیار باستانی، اما اسم‌محور مشابه پهلوی. هورامی: ترکیبی (اسم‌محور + فعل‌محور)، ضعیف‌تر از اردلانی. کرمانجی: شمالی → بیشتر فعل‌محور (مانند پشتو و بلوچی)؛ شرقی → نزدیک‌تر به پهلوی و اردلانی. سورانی: ارگاتیویته ضعیف یا فروپاشیده، در استاندارد تقریباً بی‌ارگاتیو. نتیجه: اسم‌محوری ویژگی کهن است؛ در پهلوی، سومری، زازایی و اردلانی بهتر حفظ شده و در هورامی نیمه‌حفظ شده، اما در کرمانجی و سورانی به‌سوی فعل‌محوری و فروپاشی رفته است. مقایسه با زبان‌های جدول: زازایی
فروپاشی رفته است. مقایسه با زبان‌های جدول: زازایی و اردلانی: مانند پهلوی و سومری، اسم‌محور هستند. کرمانجی : فعل‌محورتر، متفاوت از پهلوی و سومری.مشابه زبانهای شرقی مانند زبان پشتو و زبان بلوچی سورانی: محاوره ای مهاباد ارگاتیویته ضعیف، فروپاشیده فعل محور (ایرانی شرقی) سورانی استاندارد ارگاتیو ندارد برخلاف پهلوی و سومری. هورامی: ترکیبی از ارگاتیویته اسمی و فعلی، مشابه سومری و ضعیف تر از اردلانی میباشد دارای ارگاتیو اسم محور و فعل محور اصالت: اسم‌محوری در پهلوی و سومری نشان‌دهنده ویژگی کهن است، که در زازایی،
و سومری نشان‌دهنده ویژگی کهن است، که در زازایی، اردلانی، و تا حدی هورامی حفظ شده است. نظام ارگاتیو یکی از ساختارهای دستوری مهم در زبان‌های ایرانی است که تفاوت‌های کلیدی میان گویش‌های مختلف کردی را آشکار می‌کند. این تفاوت‌ها نشان‌دهنده مسیرهای تکاملی متفاوت این زبان‌ها هستند. نظام ارگاتیو در گویش‌های کردی و پهلوی ارگاتیو یک ساختار دستوری باستانی است که در زبان‌های ایرانی وجود داشته و نحوهٔ کارکرد آن در گویش‌های مختلف کردی، ریشهٔ تاریخی آن‌ها را آشکار می‌کند. سیستم ارگاتیو در پهلوی و چهار گویش کردی مدل‌های
سیستم ارگاتیو در پهلوی و چهار گویش کردی مدل‌های متفاوتی از این پدیده را نشان می‌دهد. در پهلوی، نظام ارگاتیو اسم محور بود. در گذشتهٔ افعال متعدی، فعل ثابت و بدون تطابق با فاعل یا مفعول باقی می‌ماند. فاعل با یک حالت دستوری ویژه مشخص می‌شد و مفعول نقش برجسته داشت. این نظام، بازمانده‌ای از زبان‌های ایرانی باستان بود و به تدریج ساده می‌شد. kē buxtagīft až andar kišt ahād .. Skjærvø, 2009b: 235) »هر که تخم رستگاری در درون او کِشته شده باشد ...« گویش اردلانی محافظه‌کارترین گویش کردی مرکزی در حفظ ساختار پهلوی است.
گویش کردی مرکزی در حفظ ساختار پهلوی است. نظام ارگاتیو در اردلانی نیز غیرتطبیقی است و فعل با هیچ‌یک از فاعل یا مفعول تطابق نمی‌کند. فاعل با ضمیر متصل ارگاتیو مشخص می‌شود. مثال: تو غرق مو کرد→ «تو من را غرق کردی». (تو) فاعل را نشان می‌دهد، و فعل کرد ثابت باقی می‌ماند و با مفعول مو(من) تطابق ندارد. نظام ارگاتیو کرمانجی شکاف‌دار است؛ یعنی ارگاتیو فقط در زمان گذشته فعال است.در بعضی گویشها در ایران و ارمنستان کرمانجی ارگاتیو اسم محور دارد در ساختار، ارگاتیو فعل محور فعل با مفعول مطابقت می‌کند و فاعل در حالت مایل
فعل با مفعول مطابقت می‌کند و فاعل در حالت مایل (Oblique case) قرار می‌گیرد. مثال: من سیوه که دیت → «من سیب را دیدم». فاعل در حالت مایل است و فعل دیت با مفعول سیوه مطابقت دارد. سورانی دارای سیستم ارگاتیو در حال فروپاشی است. گاهی فعل با مفعول مطابقت می‌کند، ولی در حالت‌های دیگر ثابت می‌ماند. برخی لهجه‌ها مانند مهاباد تقریباً ارگاتیو ندارند و تحت تأثیر فارسی قرار گرفته‌اند. مثال: زهر ماری پی خواردم → «تو زهر مار را به من خورانیدی». هورامی نیز مانند زازایی دارای سیستم ارگاتیو اسم محور است و در بعضی گویش ها
سیستم ارگاتیو اسم محور است و در بعضی گویش ها ارگاتیو از بین رفته است. فعل با مفعول مطابقت می‌کند و ساختار بسیار کهنی دارد که ریشه در زبان‌های ایرانی باستان مانند ماد دارد. ارگاتیو تطبیقی فعل با مفعول چگونه کار می‌کند؟ در یک نظام ارگاتیو تطبیقی، به‌ویژه در زمان گذشته افعال متعدی (افعالی که مفعول دارند)، قوانین زیر مشاهده می‌شود: فاعل (انجام‌دهندهٔ کار) در یک حالت دستوری خاص، معمولاً حالت مایل (oblique) ظاهر می‌شود. فعل با مفعول (پذیرندهٔ کار) از نظر شخص و شمار تطابق پیدا می‌کند. این نظام از نظر ساختاری با
تطابق پیدا می‌کند. این نظام از نظر ساختاری با نظام ارگاتیو غیرتطبیقی متفاوت است، همانند آنچه در زبان پهلوی یا کردی اردلانی دیده می‌شود، که در آن فعل گذشتهٔ متعدی به فاعل و مفعول تطابق ندارد. ۱. کردی کرمانجی کرمانجی نمونه‌ای بارز از ارگاتیو تطبیقی شکاف‌دار است؛ یعنی ارگاتیو فقط در زمان گذشته ظاهر می‌شود و در حال و آینده این ساخت وجود ندارد. در زمان گذشته، فعل با مفعول تطابق می‌کند.البته در ایران و ارمنستان گویش کرمانجی ارگاتیو اسم محور دارد مثال: Min ew dît. – «من او را دیدم.» تحلیل: Min (من) فاعل در حالت
– «من او را دیدم.» تحلیل: Min (من) فاعل در حالت مایل است و فعل dît (دید) با ew (او، مفعول) از نظر شمار و جنسیت مطابقت دارد. اگر مفعول جمع بود، شکل فعل نیز تغییر می‌کرد. ۲. بلوچی بلوچی نیز نظامی مشابه دارد: ارگاتیو در زمان گذشته شکاف‌دار و تطبیقی است. مثال: Man čakar did. – «من گوسفند را دیدم.» تحلیل: Man (من) فاعل در حالت مایل است و فعل did (دید) با čakar (گوسفند، مفعول) تطابق دارد. ۳. سغدی زبان سغدی، یکی از زبان‌های ایرانی شرقی باستانی، نیز همین ساختار را داشت. در گذشته، فاعل به صورت حالت مایل ظاهر می‌شد
داشت. در گذشته، فاعل به صورت حالت مایل ظاهر می‌شد و فعل با مفعول از نظر شخص و شمار تطابق داشت. این شباهت در سغدی با زبان‌های کرمانجی و بلوچی نشان‌دهنده ریشه زبانی مشترک در شاخهٔ ایرانی شرقی است. بنابراین، این سه زبان با وجود فاصلهٔ زمانی و مکانی، از نظر دستوری به هم نزدیک‌ترند تا به زبان‌هایی مانند پهلوی و کردی اردلانی و هورامی که نظام گذشتهٔ متعدی آن‌ها ارگاتیو اسم محور است. این تفاوت‌ها نشان می‌دهند که گویش‌های کردی ،به یک شاخه‌ زبان‌های ایرانی یعنی پهلوی مرتبط هستند «تو من را در گریه غرق کردی» در جدول
مرتبط هستند «تو من را در گریه غرق کردی» در جدول زیر یک نمونهٔ مقایسه‌ای میان کردی سورانی و گویش اردلانی (سنندجی) آمده است که از نظر صرف و نحو تفاوت‌های معناداری نشان می‌دهد. این نوع مثال‌ها در توصیف‌های گویش‌شناختیِ کردی توسط زبان‌شناسانی همچون مک‌کنزی و پژوهش‌های جدیدتر دربارهٔ ارگاتیویته در کردی بررسی شده‌اند. سورانی: جمله: نوقمت کردوم له گریانیش آوانویسی تقریبی: noqəm-t kərd-um le geryan-îş تحلیل ساختی: noqəm-t = «غرقم‌ـت» → ضمیر مفعولی متصل (-t) برای «تو»، مفعول برجسته. kərd-um = «کردم» → فعل + شناسهٔ
مفعول برجسته. kərd-um = «کردم» → فعل + شناسهٔ فاعلی (-um) برای فاعل مستتر («من»). فاعل («تو») مستتر است و جمله با ضمیر متصل روی فعل مفهوم پیدا می‌کند. ویژگی: ساخت غیرارگاتیو / شبه ارگاتیو؛ فاعل مستتر است، مفعول روی فعل برجسته. اردلانی/سنندجی: جمله: تو له گریان نوقم مو کیرد تحلیل ساختی: تو = فاعل صریح و لازم، نمی‌تواند حذف شود. له گریان = «در گریه» → متمم مکانی / حالتی. نوقم مو کیرد = فعل + شناسهٔ مفعولی (مو) برای مفعول («من»). ویژگی: ساخت ارگاتیو؛ شناسهٔ فاعل روی فعل ظاهر نمی‌شود، تأکید نحوی روی مفعول است،
روی فعل ظاهر نمی‌شود، تأکید نحوی روی مفعول است، فاعل باید حضور داشته باشد یا مستتر باشد، و ساخت به نحوی بازمانده از فارسی میانه و پهلوی است. تفاوت میان این دو گونه نشان‌دهندهٔ گرایش سورانی به الگوی مفعولی-فاعلی (nominative–accusative) و حفظ برخی ساخت‌های ارگاتیو در اردلانی است. این پدیده در زبان‌شناسی تاریخی کردی اهمیت ویژه‌ای دارد و با تحول افعال متعدی گذشته از دورهٔ فارسی میانه به کردی مرتبط دانسته می‌شود. توضیحات جدول ارگاتیو واقعی: فعل گذشته متعدی دارای نشانهٔ فاعل مستقل و مفعول روی فعل، مشابه ساخت‌های
نشانهٔ فاعل مستقل و مفعول روی فعل، مشابه ساخت‌های قدیمی فارسی میانه و پهلوی. ارگاتیو محدود/ترکیبی: بعضی جملات با فاعل سوم شخص یا مفعول ترکیبی نشان‌دهندهٔ ارگاتیو نسبی، نه مطلق. مطابقه محدود: فعل با ضمایر منفصل یا حرف اضافه مطابقت دارد، اما ارگاتیو سیستماتیک وجود ندارد. فاقد ارگاتیو واقعی: فعل هیچ مطابقتی با فاعل یا مفعول ندارد و تنها تطابق‌های آوایی و ضمایر منفصل ممکن است دیده شود. مقایسه ساخت گذشتهٔ متعدی: اردلانی، سورانی و پهلوی ارگاتیو در علم زبان‌شناسی در علم زبان‌شناسی، ارگاتیویته (ergativity)
در علم زبان‌شناسی، ارگاتیویته (ergativity) به‌عنوان یه سیستم گرامری تعریف می‌شود که در ان، فاعل (subject) افعال متعدی (transitive verbs) در حالت ارگاتیو (غیرمستقیم) علامت‌گذاری می‌شود، در حالی که مفعول (object) افعال متعدی و فاعل افعال غیرمتعدی (intransitive verbs) در حالت ابسولوتیو (مستقیم) قرار می‌گیرند. این در تضاد با سیستم نومیناتیو-اکوزاتیو (مثل فارسی نو)، که فاعل متعدی و غیرمتعدی هر دو در حالت نومیناتیو و مفعول در حالت اکوزاتیو قرار دار. زبان‌شناسانی (مثل دیکسون در کتاب Ergativity، ۱۹۹۴) ارگاتیو رو
(مثل دیکسون در کتاب Ergativity، ۱۹۹۴) ارگاتیو رو به چند نوع تقسیم می‌کنند: ارگاتیو کامل: وقتی تمایز ارگاتیو-ابسولوتیو در همه زمان‌ها و ساختارها حفظ می‌شود (مثل زبان باسک یا برخی زبان‌های قفقازی). ارگاتیو شکاف‌دار (Split Ergativity): وقتی ارگاتیویته فقط در شرایط خاصی (مثل زمان گذشته یا با ضمایر خاص) دیده می‌شود (مثل کردی اردلانی و پهلوی). شبه‌ارگاتیو: وقتی سیستم مخلوطی از ارگاتیویته و نومیناتیو-اکوزاتیو باشد (مثل سورانی مهابادی). ارگاتیویته در علم زبان‌شناسی معمولاً از طریق علامت‌گذاری کسری (case marking)،
معمولاً از طریق علامت‌گذاری کسری (case marking)، توافق فعلی (verb agreement) یا ترتیب واژه‌ها (word order) تحلیل می‌شود. ارگاتیو در گویش سورانی (مهابادی) در گویش سورانی، به‌ویژه مهابادی، ارگاتیویته به‌صورت یه سیستم شکاف‌دار (split ergative) تطبیقی و شبه‌ارگاتیو ظاهر می‌شود، که بیشتر در زمان گذشته افعال متعدی دیده می‌شود. در جمله نمونه‌ای awǎn bird-yǎn-im u i.le-yǎn dǎ-im («آنها من را بردند و کتک زدند») علامت‌گذاری کسری: فاعل (awǎn «آنها») در حالت ارگاتیو قرار دارد و با ضمیر متصل -yǎn روی فعل مشخص می‌شود.