payamvha/North_RAG huggingface dataset:
(م ۸۸۶/۱۴۸۱)، ملقب به «خواجه جهان»، شهرت دارد. محمود گاوان انسانی وارسته، دانشمندی فرزانه، سیاستمداری مدبر، فرماندهی مقتدر و ادیبی با کمال بود و می‌توان او را همراه با «شاه طاهر» و «میر محمد مؤمن استرآبادی»، یکی از سه فرد برجسته و مؤثر در میان شخصیت‌های سیاسی علمی شیعی ایرانی در دکن محسوب کرد. در این زمان با استقرار خاندان بهمنی، قلمرو آنان گسترش بسیاری یافت و سرانجام از دریای شرقی تا دریای غربی را دربرگرفت. محمود گاوان به تجدید نظر در تقسیمات کشوری و اصلاح تمام دستگاه اداری ایالتی همت گماشت. او نخست قلمرو
تمام دستگاه اداری ایالتی همت گماشت. او نخست قلمرو چهارگانه حکومت را به هشت «طرف» تقسیم کرد. برار به دو بخش اداری جداگانه گادل و ماهور تقسیم شد. بخشی از حوالی جُنار از ایالت دولت‌آباد مجزا و «طرف» جداگانه‌ای شد. راجمندری به صورت ایالت مستقل از تلنگانه جدا شد و بیجاپور از ایالت قدیمی گلبرگه تشکیل یافت. اختیارات «طرفدار» نیز بسیار کاهش یافت. پیش از آن «طرفدار» در زمینه کشوری و لشکری ایالت خود دارای اختیار کامل بود و نه فقط قلعه‌داران را منصوب می‌کرد بلکه می‌توانست تعداد سپاهیان خدمت دائمی را کم یا زیاد کند و
تعداد سپاهیان خدمت دائمی را کم یا زیاد کند و بنابراین به هر مقدار که می‌خواهد از «جاگیر» که برای مصارف نظامی معین شده بود خرج یا ذخیره کند. محمود گاوان اختیارات طرفدارها را تا حد زیادی کاهش داد و به فرمان او حکومت مرکزی قلعه‌داران را منصوب می‌کرد و هر طرفدار فقط یک قلعه در اختیار داشت. افزون بر آن کسی که عهده‌دار پرداخت مواجب سربازان بود جوابگوی مصرف مبلغی بود که بر حسب مورد از «جاگیر» یا «منصب» برداشت کرده بود. همچنین شیوه دیگر برای نظارت مستقیم شاه بر امور ایالات، تعیین قطعات وسیعی از زمین‌های هر ایالت
ایالات، تعیین قطعات وسیعی از زمین‌های هر ایالت به عنوان «املاک شاهی» بود و فرمان‌هایی برای اندازه‌گیری منظم اراضی هر ایالت و تعیین مرزهای سراسر کشور و رسیدگی فراگیر برای ثبت حقوق و برآورد درآمد دولت نیز صادر شد. در زمان وزارت وی، سلطنت بهمنی به وسیعترین حدود خود، و شهر بیدر از نظر آبادانی و رونق به اوج خود رسید و سلطنت بهمنیان به میعادگاه دانشمندان، ادیبان و تاجران در سراسر هندوستان تبدیل شد. در زمان وی محمد شاه بهمنی تماس‌های مکرر و مکاتباتی با سلاطین عثمانی، شاهان گیلان، عراق و مصر داشتند و خود او نیز،
شاهان گیلان، عراق و مصر داشتند و خود او نیز، که اصالتاً اهل گیلان بود، شخصاً دارای روابطی گسترده بود و دانشمندان زیادی مکاتبه و روابط دوستانه داشت از جمله می‌توان به ارتباطات او با «جلال‌الدین دوانی» (م ۹۱۸/۱۵۱۲)، «عبدالرحمن جامی» (م ۸۹۸/۱۴۹۳)، «خواجه عبیدالله احرار نقشبندی»، «شرف‌الدین علی یزدی» مؤلف «ظفرنامه»، «شمس‌الدین سخاوی» اشاره کرد. او اصلاحاتی جدید در سازماندهی و نظم و امور سلطنت پدید آورد و همین امر تا حدود زیادی باعث تشدید کینهٔ دشمنان گردید که در نهایت به قتل او به فرمان شاه انجامید. مدرسه
که در نهایت به قتل او به فرمان شاه انجامید. مدرسه گاوان که شهرت جهانی دارد و هنوز مورد توجه جهانگردان است توسط او به سال (۸۷۶/۱۴۷۱) در بیدر ساخته شد. بین آثار ادبی دورهٔ بهمنیان، «مناظر الانشاء» و «ریاض الانشاء» دربارهٔ نویسندگی از تألیفات او باقی است. «جلال‌الدین دوانی» (م ۹۰۷/۱۵۰۱) شرح «هیاکل النور» را به نام محمود گاوان نوشته‌است و «مولانا رئیس شاخنی» نیز حاشیه «علی شرح هدایة الحکمة المیبدی» و حاشیه «علی شرح مطالع» را به نام او نگاشت. یک اثر جالب که از اواخر دورهٔ بهمنیان باقی است تألیفی است به زبان
اواخر دورهٔ بهمنیان باقی است تألیفی است به زبان فارسی به نام «توضیح الالحان» دربارهٔ موسیقی که اسم مؤلف آن مشخص نیست. ترجمهٔ فارسی کتابی دربارهٔ دامپزشکی از زبان سنسکریت از شخصی به نام «درگا داس» نیز در دست است. قتل ظالمانهٔ محمود گاوان آیندهٔ دولت بهمنی را تیره کرد. ثبات سلطنت بهمنی‌ها به دلایلی چون رقابت‌های فرقه‌ای مبتنی بر قوم و نژاد بین دکنی‌های بومی که بسیاری از آن‌ها از شمال به دکن مهاجرت کرده بودند و خارجیان مهاجری که آن‌ها را آفاقی یا پردیسی می‌نامیدند، و همچنین توطئه‌ها، رقابت‌ها و جاه‌طلبی‌های
و همچنین توطئه‌ها، رقابت‌ها و جاه‌طلبی‌های رؤسا و فرماندهان به شدت شکننده و آسیب‌پذیر شد و در نهایت منجر به انحلال تدریجی آن و ظهور پنج دولت مستقل گردید. این دولت‌ها عبارت بودند از: دولت نظام شاهان در احمد نگر (۱۰۴۴–۸۹۶/۱۶۳۳–۱۴۹۱)، عادل شاهان در بیجاپور (۱۰۹۷–۸۹۵/۱۶۸۶–۱۴۹۰)، قطب شاهان در گلکنده (۱۰۹۸–۹۱۸/۱۶۸۷–۱۵۱۲)، عماد شاهان در منطقه برار (۹۸۰–۸۹۰/۱۵۷۲–۱۴۸۵)، و دولت برید شاهان. سلطنت عماد شاهان به دولت احمد نگر، و دولت برید شاهانِ بیدر، که باقی‌مانده دولت بهمنی را از بیدر زیر نفوذ داشتند، در سال
دولت بهمنی را از بیدر زیر نفوذ داشتند، در سال ۱۰۲۸/۱۶۱۹ به سلطنت بیجاپور ملحق گردید. فهرست سلاطین بهمنی. سلاطین بهمنی هجده تن بودند که پایتخت هشت سلطان اول اَحسن‌آباد گلبرگه بود و پس از آن پایتخت به محمدآباد بیدر منتقل شد که ده سلاطین دیگر در آنجا حکم‌راندند:
آردی (ARA-VP-6/500) بقایای اسکلتی فسیل شده از یک گونه آردی‌کپی رامید است که تصور می‌شود یک گونهٔ منقرض‌شده‌ای از دودمان انسان باشد، او یک زن اولیه است که ۴٫۴ میلیون ساله است. این کامل‌ترین نمونه اولیه انسانیان است، با بیشترین بقایای باقی مانده از جمجمه، دندان‌ها، لگن، دست و پا، کاملتر از نمونه جنوبی‌کپی عفاری قبلاً شناخته شده به نام «لوسی». درمجموع، ۱۲۵ قطعه مختلف استخوان فسیلی یافت شده‌است. کشف. اسکلت آردی در سال ۱۹۹۴ توسط یکی از دانشجویان کالج به نام یوهانس هیل-سلاسی، در آرامیس در مناطق بد آب در نزدیکی
هیل-سلاسی، در آرامیس در مناطق بد آب در نزدیکی رودخانه آواش در اتیوپی، هنگام کشف یک قطعه جزئی از استخوان دست کشف شد. این کشف توسط تیمی از دانشمندان به رهبری انسان‌شناس دانشگاه کالیفرنیا برکلی یعنی تیم دی وایت، انجام شد و توسط یک گروه بین‌المللی از دانشمندان تیم زیست‌شناسی به ریاست اوون لاوجوی، انجام شد. در تاریخ ۱ اکتبر ۲۰۰۹، ژورنال Science مجموعه ای را با دسترسی آزاد به یازده مقاله را منتشر کرد که در آن به جزئیات بسیاری از جنبه‌های آردی‌کپی رامید و محیط آن اشاره شده‌است. فسیل‌های او در نزدیکی بقایای
آن اشاره شده‌است. فسیل‌های او در نزدیکی بقایای حیوانات یافت شد که نشان می‌داد که او برخلاف این تئوری که دوپاییان در ساواناها زندگی می‌کرده‌اند، در جنگل ساکن بوده‌اند. آردی اولین فسیل آردی‌کپی رامید که به معرض نمایش درآمد، نبود. اولین فسیل‌ها در سال ۱۹۹۲ در اتیوپی یافت شدند، اما ۱۷ سال طول کشید تا اهمیت آنها را ارزیابی شود. واژه‌شناسی. کلمه آردی در زبان عفار به معنی «طبقه همکف» می‌باشد و کلمه "ramid" به معنی «ریشه» می‌باشد و این معنا را القا می‌کند که آردی بر روی زمین زندگی می‌کرده و ریشه شجره انسانیان
بر روی زمین زندگی می‌کرده و ریشه شجره انسانیان می‌باشد. شرح مطالب. آردی حدود ۵۰ کیلوگرم (۱۱۰ پوند) وزن داشت و نهایتاً ۱۲۰ سانتی‌متر (۳ فیت و ۱۱ اینچ) قامت داشت. هرچند او یک دوپا است، انگشتان شست پاهایش همانند شست دست مجزا وده و قابلیت بالا رفتن از درختان را به آردی می‌داد. گمانه زنی شده‌است که دوپایی بودن او مانع جنبشش می‌شده، اما به او این امکان را می‌داد که فرزندان بیشتری به دنیا آورد. اگرچه مشخص نیست که آیا گونه‌های آردی با انسان امروزی مرتبط است یا خیر، اما این کشف از اهمیت زیادی برخوردار است و به بحث
اما این کشف از اهمیت زیادی برخوردار است و به بحث در مورد آردی‌کپی و جایگاه آن در تکامل انسان افزوده‌است. با توجه به ترکیب بدن آردی، باستان شناسان خاطر نشان می‌کنند که او نمونه ای بی نظیر بوده و هم دارای خصوصیات انسان‌های امروزی بوده و هم دارای خصوصیات پستانداران نخستین بوده‌است. هنوز نکته قابل بحث است که آیا آردی قادر به حرکت با دوپا بوده یا خیر. انگشتان شست پای بزرگ واگرای آردی مشخصه دوپا بودن نیست. با این وجود، بقایای پاها، پاها، لگن و دستهای وی حاکی از آن است که هنگام حرکت روی زمین به‌طور راست قدم
از آن است که هنگام حرکت روی زمین به‌طور راست قدم می‌زده اما هنگام حرکت در اطراف درختان چهار پا بوده. به عنوان مثال، انگشتان شست پاهایش کمی به سمت خارج از دیگر انگشتان مجزا شده که او را قادر به گرفتن شاخه‌های درختان می‌کرده. برخلاف شامپانزه‌ها، پای او حاوی استخوان کوچک و منحصر به فردی در داخل تاندون است که انگشت بزرگ را محکم نگه داشته‌است. مشاهده این استخوان منحصر به فرد به همراه سایر ساختارهای استخوانی آردی، به او کمک می‌کرد تا به صورت دوپا راه برود در حالی که از لوسی کم کارآمدتر است. استخوانهای مچ دست او
که از لوسی کم کارآمدتر است. استخوانهای مچ دست او نیز قابلیت انعطاف‌پذیری را فراهم می‌آورد اما استخوان کف دستش کوتاه بود.
ای‌لایو یک توزیع گنو/لینوکس مبتنی بر دبیان برای کامپیوترهای قدیمی با پردازنده‌های اینتل است. ای‌لایو از مدیر پنجره Enlightenment به جای گنوم یا کی‌دی‌ای استفاده می‌کند.
نیتروژن بخشی اساسی در ساختمان همه موجودات زنده‌ است. نیتروژن در پروتئین‌ها، واحدهای ساختاری و شیمیایی همه موجودات زنده، و در مولکولهای DNA، که دستورات راهنمای ضروری برای همه فعالیت‌های زندگی را حمل می‌کنند، یافت می‌شود. هر چند نیتروژن حدود ۷۸ درصد اتمسفر را تشکیل می‌دهد، اما جانوران و گیاهان نمی‌توانند به‌طور مستقیم از آن استفاده کنند. باکتریهای موجود در خاک در رابطه با چرخه مجدد نیتروژن از طریق تبدیل آن به شکلی که برای موجودات زنده دیگر قابل استفاده باشد، نقش حیاتی بازی می‌کنند. هنگامی که گیاهان و حیوانات
حیاتی بازی می‌کنند. هنگامی که گیاهان و حیوانات می‌میرند، باقی‌مانده اجساد آن‌ها به وسیلهٔ موجودات ذره بینی موجود در خاک باکتری‌های (شوره گذار) تجزیه می‌شود و ترکیبات نیتروژن درست می‌شود. ممکن است این ترکیبات توسط باکتری‌های شوره زدا به هوا رفته و نیتروژن در هوا را تشکیل دهند.همچنین برخی کارخانه‌ها برای تولید آمونیاک و کودشیمیایی آن را دریافت می‌کنند. این ترکیبات همچنین توسط رعد و برق در هوا ایجاد می‌شوند. این ترکیبات به هنگام باران در آب حل شده، و در خاک جذب می‌شوند. در درون خاک باکتریهای نیترات‌کننده این
می‌شوند. در درون خاک باکتریهای نیترات‌کننده این ترکیبات نیتروژنی را به نیترات تبدیل می‌کنند، که توسط گیاهان از طریق ریشه جذب می‌شوند. گیاهان نیترات را به صورت پروتئین ذخیره می‌کنند. حیوانات با خوردن گیاهان نیتروژن به دست می‌آورند. باکتری‌های تجزیه‌کننده نیتروژن، نیتروژن را مستقیما از هوا دریافت کرده و نیترات درست می‌کند. آن‌ها از ریشه نخود فرنگی، لوبیا و گیاهان دیگر تغذیه می‌کنند. باکتری‌های تجزیه‌کننده نیترات این مراحل را بر عکس انجام می‌دهند. آن‌ها برای تأمین انرژی از نیترات استفاده می‌کنند و نیتروژن را
انرژی از نیترات استفاده می‌کنند و نیتروژن را مجدداً به هوا بازمی‌گردانند. به‌عنوان بخشی از چرخه نیتروژن، این ماده به شکل‌های مختلف تبدیل می‌شود. برای مثال: "تثبیت نیتروژن". نیتروژن، به‌عنوان یکی از اجزای تشکیل‌دهنده اتمسفر، ۷۸٪ از آن را به‌خود اختصاص می‌دهد. گیاهان و حیوانات برای ساخت پروتئین به نیتروژن نیاز دارند، اما قادر به جذب آن از هوا نیستند. به‌دلیل آنکه نیتروژن به‌عنوان یک گاز، غیرفعال است، باید به‌شکل مولکول دیگری درآید. نوعی باکتری در خاک وجود دارد که نیتروژن را از هوا جذب می‌کند و آن را به
دارد که نیتروژن را از هوا جذب می‌کند و آن را به نیترات تبدیل می‌نماید، بنابراین از این طریق نیتروژن وارد چرخه غذایی می‌شود.برای مثال، ریشه گیاهانی مانند شبدر، نخود و لوبیا، N2 را از هوا جذب می‌کنند و آن را به نیترات تبدیل می‌نمایند. به‌علاوه، رعدوبرق نیز می‌تواند N2 را به NO2 تبدیل کند که این ماده نیز برای تولید نیترات وارد خاک می‌شود. همچنین، با اضافه‌کردن کودهای مصنوعی به اراضی کشاورزی، نیترات وارد خاک می‌گردد.در حالت کلی، تثبیت نیتروژن، نیتروژن غیرفعال را از هوا جذب می‌کند و آن را به شکل قابل‌استفاده
را از هوا جذب می‌کند و آن را به شکل قابل‌استفاده درمی‌آورد. نیتروژن ماده‌ای ضروری در ساخت اسیدهای آمینه است. در ساختار دی ان ای و آر ان ای نیز اتم نیتروژن وجود دارد. تجزیه و تولید آمونیاک پس از تثبیت نیتروژن، ریشه گیاهان نیترات را جذب می کند. در گیاه، نیترات به‌شکل پروتئین و اسیدهای نوکلئیک درمی‌آید. حیوانات نیز با خوردن گیاهان، این مواد را تجزیه می‌کنند. وقتی حیوانات به‌تولید فضولات می‌پردازند یا زمانی که می‌میرند، این بقایا تجزیه می‌شود و باکتری‌ها از این مواد آلی استفاده می‌کنند. در نتیجه، نیتروژن موجود
مواد آلی استفاده می‌کنند. در نتیجه، نیتروژن موجود در این ترکیبات به آمونیوم تبدیل می‌شود (NH4+). در یک محیط،‌ تبدیل مداوم مواد آلی به غیرآلی و برعکس، یکی از فرایندهای مهم در "چرخه نیتروژن" است. نیتروژن‌دارکردنبا این حال، استفاده از آمونیوم برای گیاهان دشوار است. بنابراین،‌ در طی فرایند «نیتروژن‌دارکردن» آمونیوم دوباره توسط باکتری‌ها تجزیه می‌شود. در این مرحله، آمونیوم به نیترات در خاک تبدیل می‌شود و دوباره،‌ گیاهان نیترات را از خاک جذب می‌کنند و مراحل بعدی در چرخه غذایی ادامه می‌یابد. اگر نیتروژن خاک مصرف
در چرخه غذایی ادامه می‌یابد. اگر نیتروژن خاک مصرف شود، گیاه از رشد باز می‌ماند. از آنجا که باکتری‌ها، بقایای گیاهان را به نیترات تبدیل می‌کنند، گیاهان قادر به جذب آن به‌عنوان غذا خواهند بود. نیتروژن‌زدایی توسط باکتری نیتروژن باید دوباره به اتمسفر بازگردد، بنابراین با استفاده از نوع دیگری از باکتری، فرایند دیگری به‌ این منظور صورت می‌گیرد. در طی فرایند نیتروژن‌زدایی، نیترات دوباره به گاز نیتروژن تبدیل می‌شود. نیترات خاک را ترک می‌کند و به‌شکل نیتروژن به اتمسفر بازمی‌گردد. در حالت کلی، در طی فرایند
به اتمسفر بازمی‌گردد. در حالت کلی، در طی فرایند نیترو‌ژن‌زدایی، نیترات (NO3) خاک به نیتروژن (N2) هوا تبدیل می‌شود.
جغرافیای موسی خورنی ترجمه‌ای است از کتاب شهرستان‌های ایرانشهر (کتاب) که در زمان ساسانیان به زبان پهلوی نوشته شده و نامی از نویسندهٔ ایرانی آن برجا نمانده‌ است. موسی خورنی تاریخ‌نگار ارمنی زمان ایران ساسانی، این کتاب کم نظیر را به زبان ارمنی ترجمه کرده‌ است. اصل پهلوی این کتاب ارزشمند که در زمان ساسانیان در سه برگ نوشته شده، از بین رفته‌ است اما متن اصلی کتاب جغرافیای موسی خورنی به دو صورت دو نسخه‌ای یعنی متن کامل و دیگری متن خلاصه شده، بجای مانده‌ است. کتابی که اکنون به عنوان شهرستان‌های ایران و به زبان
که اکنون به عنوان شهرستان‌های ایران و به زبان پهلوی در دسترس است، رسالهٔ کوچک چند صفحه‌ای است و تنها اثری است به این زبان که موضوع آن تنها جغرافیای تاریخی شهرهاست. گردآوری نهایی این رساله مانند اغلب آثار پهلوی که امروز در دست است، احتمالاً در سده سوم هجری یا نهم میلادی صورت گرفته‌ است. رسالهٔ شهرهای ایران با جغرافیای موسی خورنی شباهت‌های فراوانی دارند. در این رساله ایران‌شهر، برحسب جهات چهارگانه، به چهار ناحیهٔ شرق و غرب و جنوب و شمال تقسیم شده‌ است. چنین تقسیم بندی از زمان خسرو انوشیروان رواج یافته‌ است.
بندی از زمان خسرو انوشیروان رواج یافته‌ است. در این رساله نخست نام شهرهایی می‌آید که در ناحیهٔ شرق خراسان قرار داشته‌اند و با سمرقند آغاز می‌شود. در این رساله، همانند اغلب آثار زبان پهلوی، اسطوره‌ها و واقعیت‌های تاریخی درهم آمیخته‌ شده‌اند.
آرش به روایت شاهنامه نام پدر منوچهر است. منوچهر یک پهلوان و دلاور ایرانی و اهل خراسان بود و در نبرد بزرگ که میان کیخسرو و افراسیاب درگرفت، در سپاه ایران می‌جنگید. فردوسی اینگونه از او یاد می‌کند:
آرش اشکانی بنابر شاهنامه فردوسی یکی از شاهان اشکانی است که در شاهنامه فردوسی تنها نام آن آمده است. در ابیات زیر حکیم ابوالقاسم فردوسی تنها نام شاهان اشکانی را می‌آورد و بیان می‌کند که تنها نامی از آنها شنیده‌ است. یکی از آنها آرش اشکانی است. که فردوسی او را نامداری بزرگ می‌خواند:
منظور از کتیبه آثاری است که بر روی سنگ‌ها یا صخره به صورت سنگ‌نوشته و پوست (چرم) و پاپیروس، فلز، سفال، سنگ‌های قیمتی و چوب نگاشته شده‌ است. نگارش کتیبه‌ها غالباً هم زمان با تألیف آنهاست. از این رو این آثار هم از نظر زبان شناسی و هم از جهت تاریخی و اجتماعی و گاهی دینی مهم به‌شمار می‌آیند اما طبعاً از نظر ادبی دارای اهمیت چندانی نیستند. آثار کتیبه‌ای پهلوی در دوران ساسانی خط پهلوی کتیبه‌ای یا خط پهلوی منفصل و خط پهلوی کتابی یا خط تحریری یا متصل. کتیبه‌ها گاهی دو یا سه زبانه هستند. کتیبه‌های سلطنتی شاهان
گاهی دو یا سه زبانه هستند. کتیبه‌های سلطنتی شاهان نخستین ساسانی نا زمان نرسه غالباً به پهلوی یا فارسی میانه، پهلوی اشکانی یا پارتی و یونانی است. کتیبه‌های دولتی یا سلطنتی کتیبه‌هایی هستند که از شاهان ساسانی یا درباریان آنان برجای مانده و همهٔ آن‌ها به خط پهلوی کتیبه‌ای یا منفصل نوشته شده‌است. قدیم‌ترین آن‌ها کتیبه اردشیر ساسانی ۲۲۴ تا ۲۴۲ میلادی و متأخرترین آن‌ها کتیبه مهرنرسی (قرن پنجم میلادی) است. پژوهش علمی کتیبه‌های ساسانی تقریباً از سال ۱۹۲۴ میلادی با انتشار کتاب هرتسفلد تحت عنوان پایکولی یا آثار و
انتشار کتاب هرتسفلد تحت عنوان پایکولی یا آثار و نوشته‌های شاهنشاهی ساسانی آغاز گردید و همهٔ نوشته‌های اوایل شاهنشاهی ساسانیان که تا آن زمان کشف و خوانده شده‌ بود، در دو مجلد بزرگ انتشار یافت. همهٔ این مآخذ رویدادهای ایران را با نظر و جهت خاصی بیان می‌کنند و در واقع از نظر مقامات رسمی سخن می‌گویند. نقش‌های دوران ساسانی از دیر باز مشهور و از منابع و مأخذ بزرگ تاریخی بشمار می‌روند. کتیبه‌های دولتی. کتیبه‌های دولتی، کتیبه‌هایی هستند که به فرمان شاهان ساسانی یا درباریان آنها نوشته شده و کهن‌ترین آنها کتیبه
یا درباریان آنها نوشته شده و کهن‌ترین آنها کتیبه اردشیر ساسانی و جدیدترین آنها کتیبه مهرنرسه مربوط به قرن پنجم میلادی است. این کتیبه‌ها در آشکار کردن گوشه‌های تاریخ ساسانیان نقش بسیار مهمی داشته‌اند. هر چند بارها از این کتیبه‌ها ترجمه‌هایی شده، هنوز به تفسیر و ترجمه‌های دقیق بیشتری از آنها نیاز است. کتیبه اردشیر بابکان و اورمزد. کتیبه اردشیر بابکان و اورمزد یکی از قدیمی‌ترین کتیبه‌های ساسانی در نقش رستم است. این کتیبه سه زبانه (پهلوی، پارتی و یونانی) بر روی شانهٔ اسب اردشیر است. در این نقش اردشیر، نماد
روی شانهٔ اسب اردشیر است. در این نقش اردشیر، نماد شاهی را از دست اهورامزدا (اورمزد) دریافت می‌کند. در این نقش، کتیبه کوچک دیگری به همان سه زبان بر روی اسب اهورامزدا نگاشته شده‌ است. کتیبه ابنون. این کتیبه در سال ۱۳۶۵ هجری در منطقه ای در ده کیلومتری شرق شیراز به نام برم دلک کشف شد و اکنون در باغ نارنجستان قرار دارد. کتیبه مذکور که در سال سوم پادشاهای شاپور ساسانی نوشته شده، بر روی پایهٔ ستون آتشدانی قرار دارد. بر چهار سوی این ستون پنج چهره تصویر شده و زیر هر یک از آنها نام صاحب چهره نگاشته شده که عبارتند
هر یک از آنها نام صاحب چهره نگاشته شده که عبارتند از: اردشیر بابکان، شاپور ساسانی، وزیر دربار، فرمانده (کل) و ابنون. در بالای این تصاویر کتیبه ای حلقه‌وار پیرامون ستون نقر شده که موضوع آن دربارهٔ بنای آرامگاه است. کتیبه شاپور اول در حاجی‌آباد. در چند کیلومتری نقش رستم در منطقه اصطخر قدیم نزدیک آبادی حاجی‌آباد غاری به نام شیخ علی یا زندان جمشید قرار دارد که در دل صخره‌های آن کتیبه‌ای به دو زبان پهلوی و پارتی از شاپور ساسانی نگاشته شده که در آن نام و عنوان وی همراه با نام پدر و جدش و موضوع تیراندازی او ذکر
همراه با نام پدر و جدش و موضوع تیراندازی او ذکر شده است. کتیبه شاپور در تنگ براق. تنگ براق دهکده کوچکی است که در ۱۲۳ کیلومتری غرب آباده و در حدود صد کیلومتری شمال غربی حاجی‌آباد واقع شده‌است. در این ناحیه کتیبه‌ای دو زبانه (پهلوی و پارتی) از شاپور ساسانی قرار دارد که آسیب فراوانی دیده و موضوع آن نظیر کتیبه حاجی‌آباد است. کتیبه شاپور در کعبه زرتشت. این کتیبه یک از منابع مهم تاریخ دورهٔ ساسانی به‌شمار می‌رود، زیرا شاپور در بخش‌های مختلف آن به شرح نخستین لشکرکشی خود علیه گوردیان سوم، امپراتور روم، و از میان
خود علیه گوردیان سوم، امپراتور روم، و از میان رفتن او و جانشین شدن فیلیپ پرداخته‌ است. در این کتیبه همچنین به دومین لشکرکشی شاپور و شهرهای اشغال شده به وسیله سپاه ایران و نیز لشکرکشی سوم شاپور و اسارت والرین، امپراتور روم، و ذکر سرزمین‌های تصرف شده به وسیله سپاه ایران پرداخته شده‌ است. کتیبه شاپور در نقش رجب. از شاپور اول کتیبه ای شامل نام و عنوان و نسب وی به سه زبان در منطقهٔ نقش رجب در سه کیلومتری شمال تخت جمشید برجای مانده‌ است. کتیبه شاپور در نقش رستم. نظیر کتیبهٔ شاپور در نقش رجب کتیبهٔ دیگری است که
نظیر کتیبهٔ شاپور در نقش رجب کتیبهٔ دیگری است که در صحنهٔ پیروزی شاپور بر والرین در زیر شکم اسب او نوشته شده‌است. کتیبه اپسای دبیر. این کتیبه به دستور اپسا (افسا) دبیر شاپور اول ساسانی، نگاشته شده در ویرانه‌های شهر شاپور (بیشاپور) در منطقه کازرون کشف شده است. در این کتیبه پس از ذکر تاریخ (مطابق با ۲۶۶ میلادی)، نویسنده اظهار می‌دارد که اپسای دبیر پیکره‌ای از شاه را به هزینهٔ خویش ساخته و به این مناسبت شاه به او پاداش داده‌ است. کتیبه‌های کرتیر. سنگ‌نوشته‌های کرتیر شامل چهار سنگ‌نوشته‌است که عبارتند از
کرتیر شامل چهار سنگ‌نوشته‌است که عبارتند از سنگ‌نوشتهٔ کرتیر در نقش رجب (KNRb)، سنگ‌نوشتهٔ کرتیر در نقش رستم (KNRm)، سنگ‌نوشتهٔ کرتیر در سرمشهد (KSM) و سنگ‌نوشتهٔ کرتیر در کعبه زردشت (KKZ). سنگ‌نوشتهٔ کعبهٔ زردشت روایت معراج را در بَر ندارد، در حالی که سنگ‌نوشتهٔ نقش رجب خلاصه‌ای از مفاهیم اصلی یک سنگ‌نوشتهٔ طولانی‌تر است. سنگ‌نوشته‌های طولانی به چهار بخش تقسیم شده‌اند: بندهای ۱–۱۳: توصیف منصب کرتیر در دورهٔ فرمانروایی چهار شاه که با ذکر خلاصه‌ای از القاب او پایان می‌یابد؛ بندهای ۱۴–۲۴: ادامهٔ گزارش
او پایان می‌یابد؛ بندهای ۱۴–۲۴: ادامهٔ گزارش دستاوردهایش در دورهٔ بهرام دوم، تأملاتی بر دستاوردهای زندگی‌اش به‌عنوان مقدمه‌ای بر گزارشش از معراج؛ بندهای ۲۵–۳۴: روایت معراج (فقط در سنگ‌نوشته‌های نقش رستم و سرمشهد)؛ و بندهای ۳۵–۳۸: نتایج معراج مؤخره. کتیبه کرتیر در نقش رجب. این کتیبه واقع در دامنه کوه رحمت که در سه کیلومتری شمال تخت جمشید قرار دارد. در این نقش اردشیر و شاپور ساسانی مشاهده می‌شوند که در حالی که مقام شاهی از سوی اورمزد به اردشیر تفویض می‌شود. در سمت چپ این نقش، کتیبه کرتیر قرار دارد و تصویر او
سمت چپ این نقش، کتیبه کرتیر قرار دارد و تصویر او بر بالای نوشته‌ها منقوش است. کتیبه کرتیر در کعبه زرتشت. این کنیبه که در ضلع شرقی دیوار کعبه و در پایین کتیبهٔ شاپور قرار دارد. در این کتیبه پس از ذکر نام و القاب و عناوین کرتیر، فعالیت‌های دینی و مبارزه علیه ادین دیگر (مانند مسیحیت و مانوی‌گری و یهود) و تأسیس آتشکده‌ها و ایجاد موقوفات بیان می‌شود. فهرست ایالاتی که در زمان شاپور اول به تصرف ایران درآمده در پایان این کتیبه نقل شده است. کتیبه کرتیر در سرمشهد. این کتیبه که در ۳۶ کیلومتری جره و حدود هشتاد
این کتیبه که در ۳۶ کیلومتری جره و حدود هشتاد کیلومتری جنوب کازرون واقع است. در پایین کتیبه کرتیر نقشی از شیرکشی بهرام دوم ساسانی مشاهده می‌شود. کتیبه کرتیر در نقش رستم. این کتیبه که در بالای آن نقش برجسته ای از کرتیر قرار دارد. به نظر می‌رسد که کتیبه کرتیر در سرمشهد قدیمی‌ترین آنها و تحریر اصلی بوده است و کتیبه‌های دیگر از روی آن نگاشته شده‌اند. کتیبه برم دلک. این کتیبه در حدود ده کیلومتری شرق شیراز واقع است. این کتیبه در زیر بازوی مردی که احتمالاُ یکی از بزرگان ساسانی بوده نگاشته شده‌است. در سمت راست این
ساسانی بوده نگاشته شده‌است. در سمت راست این کتیبه نقشی از یک شاهزاده خانم ساسانی دیده می‌شود. کتیبه نرسه در پایکولی. این کتیبه به دو زبان پهلوی و پارتی است و در پایکولی (پایقلی) در جنوب سلیمانیه عراق و در شمال قصر شیرین کشف شده‌است. این کتیبه در اصل بر دیواره برج مکعب شکلی نگاشته شده که بر چهار طرف آن نقشی بزرگ از نرسه قرار داشته و به تدریج ویران و قطعات آن پراکنده شده‌است. پس از گردآوری و بازسازی این کتیبه، نخستین بار هرتسفلد متن آن را منتشر کرد. کتیبه پایکولی شامل مقدمه ای در معرفی نرسه و نسب او در پی آن
شامل مقدمه ای در معرفی نرسه و نسب او در پی آن حوادثی که پس از مرگ بهرام دوم اتفاق افتاده، حرکت نرسه از ارمنستان به ایران و ملاقات او با بزرگان ساسانی در پایکولی و سرانجام، صلح با روم است. کتیبه نرسه در بیشاپور. این کتیبه در اصل حاوی نام بهرام اول بوده و نقش او بر بالای آن قرار داشته‌ است؛ اما بعداً برادر او، نرسه، نام خود را به جای بهرام نگاشته‌است. متن این کتیبه به فارسی میانه بوده و نام و عنوان و نسب نرسه را دربردارد. کتیبه شاپور سکانشاه. این کتیبه که متعلق به شاپور سکانشاه، فرمانروای سیستان و پسر هرمز
به شاپور سکانشاه، فرمانروای سیستان و پسر هرمز دوم است، بر روی ستونی در کاخ تچر در تخت جمشید به مناسبت دیدار او از صد ستون و ملاقات با شاپور دوم نگاشته شده‌ است. کتیبه سلوک. در زیر کتیبه شاپور سکانشاه، کتیبه سلوک قاضی دربارهٔ ملاقات او با شاپور دوم و دیدار از صد ستون درج شده‌ است. این کتیبه به خط پهلوی است و تاریخ نگارش آن سال ۴۸ پادشاهی شاپور، برابر با ۳۵۶ میلادی است. کتیبه شاپور دوم در مشکین شهر. این کتیبه در مشکین شهر (خیاو) در شرق آذربایجان کشف شده و احتمالاً به دستور نرسه و به یادبود بنای دژی نگاشته
به دستور نرسه و به یادبود بنای دژی نگاشته شده است. تاریخ نگارش آن سال ۲۷ سلطنت شاپور دوم برابر با ۳۳۵ میلادی است. کتیبه شاپور دوم و سوم در طاق بستان. این دو کتیبه در ایوان کوچک طاق بستان در پنج کیلومتری شمال شرقی کرمانشاه و هر یک در کنار نقش برجسته ای از شاپور دوم و سوم ساسانی نگاشته شده‌است. این کتیبه‌ها شامل نام و نسب این دو شاه ساسانی است. کتیبه مهرنرسه. این کتیبه به یابود بنای پلی در نزدیکی فیروزآباد در حدود ۱۱۶ کیلومتری جنوب شیراز و در برابر نقش برجسته ای از اردشیر ساسانی نگاشته شده است. کتیبه مذکور
ای از اردشیر ساسانی نگاشته شده است. کتیبه مذکور به دستور مهرنرسه، وزیر سه شاه ساسانی، یعنی یزدگرد یکم، بهرام گور و یزدگرد دوم نگاشته شده است. کتیبه‌های ترمذ. در جنوب شرقی ازبکستان ناحیه ای به نام قره تپه (ترمذ قدیم) قرار دارد که در میان آثار به دست آمده از یک غار بودایی در این منطقه، در کتیبه کوچک پهلوی، احتمالاً متعلق به قرن چهارم میلادی کشف شده‌است. کتیبه‌های دره سند علیا. در شمال پاکستان، در نواحی میان دهکده شاتیال و شهر چیلاس و هونزا، بیش از ۶۷۰ سنگ نوشته کوچک به زبان‌های ایرانی میانه، از جمله پارتی،
کوچک به زبان‌های ایرانی میانه، از جمله پارتی، پهلوی، بلخی و سغدی کشف شده است. این کتیبه‌ها که غالباً آسیب دیده‌اند به قرن چهارم میلادی تعلق دارند. کتیبه‌های خصوصی. این کتیبه‌ها بیشتر به اواخر دوره ساسانی و اوایل دوره اسلامی متعلق است و دارای سطرهای کوتاهی است که جنبه یادبود دارد و آنها را کتیبه‌های عمودی نیز می‌خوانند. متن این دست از کتیبه‌ها غالباً دربارهٔ تعلق ملکی به کسی، وقف آن ملک یا بازدید گروهی از مکانی است. پژوهشگران کتیبه‌های سنگ مزار را نیز در زمره این کتیبه‌ها می‌دانند. مهم‌ترین این کتیبه‌ها
زمره این کتیبه‌ها می‌دانند. مهم‌ترین این کتیبه‌ها شامل دو کتیبه در مقصودآباد مرودشت، کتیبه‌های تنگ خشک در نزدیکی سیوند فارس، کتیبه تنگ کرم در شرق فسا، کتیبه بیشاپور، کتیبه نقش رستم، کتیبه کوه حسین در نقش رستم، کتیبه‌های دربند قفقاز، کتیبه‌های بیستون و کنگاور، کتیبهٔ قلعه بهمن در غرب آباده، نوشته‌های روی صلیب در جنوب هندوستان، کتیبه‌های غارهای کانهری نزدیک بمبئی، لوحه مسی کویلون در جنوب هندوستان، کتیبهٔ روی چوب صندل در معبدی بودایی در ژاپن می‌شوند. مهم‌ترین کتیبه‌های سنگ مزار شامل کتیبه اقلید در جنوب غربی
کتیبه‌های سنگ مزار شامل کتیبه اقلید در جنوب غربی آباده، کتیبه تخت طاووس در حدود یک کیلومتری جنوب شرقی تپه استخر فارس، کتیبه کازرون و بیشاپور، کتیبه دریاچه پریشان، کتیبه میدانک در جنوب کازرون، کتیبه مشتان در پنج کیلومتری کازرون، کتیبه تل سفید در ۲۷ کیلومتری شمال غربی شهر نورآباد ممسنی، کتیبه باغ لردی در سیدون فارس، کتیبه شاه اسماعیل در نزدیکی نقش رستم، کتیبه‌های پاسارگاد، کتیبه تنگ جلو در ۲۶ کیلومتری شمال غربی اردکان فارس، کتیبه استانبول در ترکیه، کتیبه پهلوی شیان در چین، کتیبه برج رادکان در کردکوی استرآباد
شیان در چین، کتیبه برج رادکان در کردکوی استرآباد (گرگان)، کتیبه برج لاجیم معروف به امامزاده عبدالله در سوادکوه علی‌آباد، کتیبه برج رسگت در ساری می‌باشند.