payamvha/North_RAG huggingface dataset:
حین فعالیت کمپلکس اندونوکلئاز که همراه با آران‌ای پلی‌مراز است، شکسته می‌شود. پس از آن‌که آران‌ای پیام‌رسان شکسته شد، در حدود ۲۵۰ اسیدآمینه آدنین به انتهای ۳' آزاد در محل شکستن اضافه می‌شوند. این واکنش، به‌وسیلهٔ پلیمراز پلی‌آدنیلیزه کاتالیز می‌شود. همانند پیرایش جایگزین، بیش از یکی از انواع پُلی‌آدنیلاسیون یک آران‌ای پیام‌رسان می‌تواند موجود باشد. انتقال. تفاوت دیگر یوکاریوت‌ها و پروکاریوت‌ها در انتقال آران‌ای پیام‌رسان است، چون رونویسی و ترجمهٔ یوکاریوتی از همدیگر جدا هستند، آران‌ای‌های پیام‌رسان
از همدیگر جدا هستند، آران‌ای‌های پیام‌رسان یوکاریوتی باید از هسته سلول به سیتوپلاسم خارج شوند. آران‌ای‌های پیام‌رسان بالغ به‌وسیلهٔ تغییرات پردازش‌شده‌شان شناسایی می‌شوند و سپس از طریق منافذ هسته‌ای خارج می‌شوند. در نورون‌ها، آران‌ای پیام‌رسان باید از جسم سلولی به دندریت‌ها انتقال یابد، جایی که ترجمهٔ محلی در پاسخ به محرک خارجی رخ می‌دهد. بسیاری از پیام‌ها توسط «زیپ‌کد» ها که انتقالشان را به یک مکان خاص در نظر می‌گیرند، نشانه‌گذاری می‌شوند. ترجمه. از آن‌جایی که آران‌ای پیام‌رسان پروکاریوتی نیازی ندارد که
که آران‌ای پیام‌رسان پروکاریوتی نیازی ندارد که پردازش شود یا انتقال پیدا کند، ترجمه توسط ریبوزوم‌ها می‌تواند سریعاً پس از پایان رونویسی آغاز شود؛ بنابراین می‌توان گفت که ترجمهٔ پروکاریوتی با رونویسی همراه می‌شود و رونویسی همکارانه رخ می‌دهد. آران‌ای پیام‌رسان یوکاریوتی که پردازش شده و به سیتوپلاسم منتقل شده‌است (به عبارت دیگر آران‌ای پیام‌رسان بالغ)، می‌تواند توسط ریبوزوم ترجمه شود. ترجمه ممکن است که در ریبوزوم‌های آزاد شناور در سیتوپلاسم رخ دهد یا مستقیماً توسط ذرهٔ شناسایی سیگنال در شبکهٔ آندوپلاسمی
توسط ذرهٔ شناسایی سیگنال در شبکهٔ آندوپلاسمی اتفاق افتد؛ بنابراین برخلاف پروکاریوت‌ها، ترجمهٔ یوکاریوتی به‌طور مستقیم با رونویسی همراه نیست. ساختار. کلاهک ۵'. کلاهک ۵' یک نوکلئوتید گوانین تغییر یافته‌است که به پیش‌ساز آران‌ای پیام‌رسان با استفاده از یک پیوند ۵َ-۵َ-فسفات اضافه شده‌است. این تغییر برای شناسایی و ضمیمهٔ درست آران‌ای پیام‌رسان به ریبوزوم، حیاتی است همان‌طور که محافظت از ۵' اگزونوکلئاز مهم است. همچنین برای فرایندهای حیاتی دیگر همچون پیرایش و انتقال مهم است. مناطق کدینگ. مناطق کدینگ از کدون‌ها
مهم است. مناطق کدینگ. مناطق کدینگ از کدون‌ها تشکیل شده‌است که این مناطق به‌وسیلهٔ ریبوزوم‌ها (در یوکاریوت‌ها معمولاً به یکی و در پروکاریوت‌ها معمولاً به چند) پروتئین، رمزگشایی شده و ترجمه می‌شوند. مناطق کدینگ با یک کدون آغاز شروع شده و با یک کدون خاتمه پایان می‌یابند. به‌طور کلی کدون آغازین، سه‌تایی AUG و کدون توقف، UAA, UAG یا UGA است. مناطق کدینگ تمایل دارند که به‌وسیلهٔ جفت‌بازهای داخلی ایجاد شوند که این مدل مانع از ازهم‌پاشیدگی می‌شود. علاوه بر این‌که کدینگ پروتئینی هستند، قسمت‌هایی از مناطق کدینگ ممکن
پروتئینی هستند، قسمت‌هایی از مناطق کدینگ ممکن است که به عنوان رشته‌های تنظیمی در پیش‌ساز آران‌ای پیام‌رسان باشند. مناطق ترجمه‌نشده. مناطق ترجمه‌نشده (UTRs) بخش‌هایی از آران‌ای پیام‌رسان هستند که پیش از کدون آغازین و پس از کدون خاتمه قرار دارند که ترجمه نشده‌اند که به ترتیب منطقهٔ ترجمه‌نشدهٔ ۵' (5' UTR) و منطقهٔ ترجمه‌نشدهٔ ۳' (3' UTR) نام‌گذاری می‌شوند. این مناطق با منطقهٔ کدینگ رونویسی می‌شوند و بنابراین اگزون هستند چون در آران‌ای پیام‌رسان بالغ موجود هستند. چندین نقش در بیان ژن مربوط به مناطق
موجود هستند. چندین نقش در بیان ژن مربوط به مناطق ترجمه‌نشده‌است، همچون پایداری آران‌ای پیام‌رسان، محلی نمودن آران‌ای پیام‌رسان و کارایی ترجمه‌ای. توانمندی یک UTR برای انجام این اعمال بستگی به رشتهٔ UTR دارد و در بین آران‌ای‌های پیام‌رسان می‌تواند متفاوت باشد. پایداری آران‌ای‌های پیام‌رسان توسط 5' UTR یا 3'UTR بر حسب تفاوت در وابستگی برای آنزیم‌های کاهشی آران‌ای که ریبونوکلئاز نامیده می‌شوند کنترل می‌شوند و همچنین نیز برای پروتئین‌های کمکی که می‌توانند کاهش آران‌ای را بیشتر کرده یا از آن جلوگیری به عمل
آران‌ای را بیشتر کرده یا از آن جلوگیری به عمل آورند. کارایی ترجمه‌ای که گاهی شامل ممانعت کامل از ترجمه است توسط UTRها کنترل می‌شود. پروتئین‌هایی که به ۳' یا ۵' UTR متصل می‌شوند ممکن است توسط تأثیری که بر توانایی ریبوزوم در اتصال به آران‌ای پیام‌رسان دارند در ترجمه تأثیرگذار باشند. ریزآران‌ای‌هایی که به 3'UTR نیز متصل می‌شوند ممکن است در کارایی ترجمه‌ای یا پایداری آران‌ای پیام‌رسان تأثیر بگذارند. محلی‌سازی سیتوپلاسمی آران‌ای پیام‌رسان به‌عنوان عملکردی از 3' UTR در نظر گرفته می‌شود. پروتئین‌هایی که در مناطق
UTR در نظر گرفته می‌شود. پروتئین‌هایی که در مناطق خاصی از سلول مورد نیاز هستند، می‌توانند در آن‌جا ترجمه شوند، در این موارد، 3'UTR ممکن است شامل رشته‌هایی باشد که اجازه دهد تا رونویسی در این محل برای ترجمه، محلی شود. بعضی از عناصر که در مناطق ترجمه‌نشده قرار دارند، هنگامی که به آران‌ای، رونویسی می‌شوند، مشخصه‌ای با عنوان ساختار دوم ایجاد می‌کنند. این عناصر، در تنظیم آران‌ای‌های پیام‌رسان دخالت می‌کنند. دنبالهٔ پلی (آ). دنباله پلی (آ) ۳' یک رشتهٔ بلند از نوکلئوتیدهای آدنین (حدود ۲۰۰ آدنین) است که به انتهای
آدنین (حدود ۲۰۰ آدنین) است که به انتهای ۳' پیش‌ساز آران‌ای پیام‌رسان اضافه می‌شود. این دنباله، خارج شدن از هسته و ترجمه را افزایش داده و آران‌ای پیام‌رسان را از ازهم‌پاشیدگی محافظت می‌کند. آران‌ای پیام‌رسان تک‌ژنی و چندژنی. هنگامی که آران‌ای پیام‌رسان دارای اطلاعات ژنتیکی یک ژن است و تنها یک پروتئین را ترجمه می‌کند، آران‌ای پیام‌رسان تک‌ژنی نام می‌گیرد که این موضوع، در مورد بیشتر آران‌ای‌های پیام‌رسان یوکاریوتی صدق می‌کند. در مقابل، آران‌ای پیام‌رسان چندژنی یا پلی‌سیسترونیک، اطلاعات چندین ژن را حمل می‌کند
یا پلی‌سیسترونیک، اطلاعات چندین ژن را حمل می‌کند که به چندین پروتئین ترجمه می‌شود. حلقوی شدن آران‌ای پیام‌رسان. در یوکاریوت‌ها مولکول‌های آران‌ای پیام‌رسان برحسب تعامل مابین cap binding complex و poly(A)-binding protein تشکیل ساختارهای حلقه‌ای می‌دهند. حلقوی شدن سبب پیشرفت در بازسازی ریبوزوم‌ها بر روی یک پیام می‌شود که به ترجمهٔ کاراتری منجر می‌شود. ازهم‌پاشیدگی. آران‌ای‌های پیام‌رسان متفاوت درون یک سلول، دورهٔ فعالیت و پایداری متفاوتی دارند. در سلول‌های باکتریایی، هر یک از آران‌ای‌های پیام‌رسان از چند
باکتریایی، هر یک از آران‌ای‌های پیام‌رسان از چند ثانیه تا بیش از یک ساعت می‌توانند فعالیت نمایند. در سلول‌های پستانداران، دورهٔ فعالیت آران‌ای‌های پیام‌رسان از چند دقیقه تا چند روز متغیر است. پایداری بیشتر آران‌ای‌های پیام‌رسان سبب تولید پروتئین‌های بیشتر از آن آراِن‌اِی پیام‌رسان می‌شود. دورهٔ زندگی محدود آران‌ای‌های پیام‌رسان، یک سلول را قادر می‌کند تا به‌سرعت در پاسخ به نیازمندی‌های در حال تغییر، سنتز پروتئین را تغییر دهد. مکانیسم‌های زیادی وجود دارند که به نابود نمودن یک آران‌ای‌های پیام‌رسان منجر
که به نابود نمودن یک آران‌ای‌های پیام‌رسان منجر می‌شود. ازهم‌پاشیدگی آران‌ای‌های پیام‌رسان پروکاریوتی. به‌طور کلی دورهٔ فعالیت آران‌ای‌های پیام‌رسان پروکاریوتی کوتاه‌تر از یوکاریوت‌ها است. پروکاریوت‌ها پیام‌ها را با استفاده از ترکیبی از ریبونوکلئازها که شامل اندونوکلئازها، اگزونوکلئازهای ۳' و ۵' هستند، از بین می‌برند. در بعضی موارد، مولکول‌های کوچک آران‌ای‌های پیام‌رسان (sRNAها) با طول ده‌ها تا صدها نوکلئوتید، توسط جفت شدن بازها با رشته‌های مکمل می‌توانند موجب ازهم‌پاشیدگی آران‌ای‌های پیام‌رسان خاصی شده و
ازهم‌پاشیدگی آران‌ای‌های پیام‌رسان خاصی شده و شکسته شدن آن‌ها توسط ریبونوکلئازها را فراهم نمایند. اخیراً نشان داده شده‌است که باکتری‌ها نیز گونه‌ای از کلاهک ۵' را دارند که شامل یک تری‌فسفات روی انتهای ۵' است. حذف دو فسفات، یک ۵َ مونوفسفات بر جا می‌گذارد که سبب می‌شود تا اگزونوکلئاز «ریبونوکلئاز جِی» پیام را نابود کند. تجدید آران‌ای‌های پیام‌رسان یوکاریوتی. درون سلول‌های یوکاریوتی، تعادلی بین فرایندهای ترجمه و حذف آران‌ای‌های پیام‌رسان وجود دارد. پیام‌هایی که در حال ترجمه شدن هستند توسط ریبوزوم‌ها،
که در حال ترجمه شدن هستند توسط ریبوزوم‌ها، فاکتورهای آغازین یوکاریوتی: eIF-4E و eIF-4G و پروتئین متصل به پلی (آ) گرفتار می‌شوند. eIF-4E و eIF-4G آنزیم کلاهک‌برداری DCP2 را مهار می‌کنند و پروتئین پلی (آ)-بایندینگ، کمپلکس اگزوزوم را که انتهای پیام را محافظت می‌کند، مهار می‌کند. تعادل بین ترجمه و فروپاشی در اندازه و فراوانی ساختارهای سیتوپلاسمی با عنوان اجسام پی (P-bodies) نمود پیدا می‌کند. دنبالهٔ پلی (آ) از آران‌ای‌های پیام‌رسان توسط اگزونوکلئاز خاصی که توسط ترکیبی از رشته‌های تنظیمی سیس بر روی آراِن‌اِی و
ترکیبی از رشته‌های تنظیمی سیس بر روی آراِن‌اِی و پروتئین‌های ترانس مقید شده به آران‌ای (trans-acting RNA-binding proteins) که به آران‌ای‌های پیام‌رسان خاصی هدف‌گیری می‌شوند، کوتاه می‌شود. حذف دنبالهٔ پلی (آ) در نظر گرفته می‌شود که ساختار حلقوی پیام را از بین می‌برد و کمپلکس اتصال به کلاهک (Cap binding complex) را بی‌ثبات می‌نماید. پیام سپس با کمپلکس اگزوزوم یا کمپلکس کلاهک‌بردار به ازهم‌پاشیدگی مربوط می‌شود. با این روش، پیام‌های ترجمه‌ای غیرفعال می‌توانند به‌سرعت نابود شوند، درحالی که پیام‌های فعال، سالم
به‌سرعت نابود شوند، درحالی که پیام‌های فعال، سالم می‌مانند. مکانیسمی که با آن ترجمه توقف می‌یابد و پیامی که کمپلکس‌ها را از بین می‌برد به‌طور کامل شناخته نشده‌است. از بین رفتن عنصر غنی از آدنیلات-اوریدیلات. حضور عناصر غنی از آدنیلات-اوریدیلات (AU-rich) در تعدادی از آران‌ای‌های پیام‌رسان پستانداران سبب می‌شود تا رونوشت‌هایی که در خلال فعالیت پروتئین‌های سلولی متصل به این رشته‌ها است بی‌ثبات شوند و حذف نمودن دنبالهٔ پلی (آ) را سبب شود. نبود دنبالهٔ پلی (آ) سبب پیشرفت ازهم‌پاشیدگی آران‌ای‌های پیام‌رسان توسط
پیشرفت ازهم‌پاشیدگی آران‌ای‌های پیام‌رسان توسط حمله کردن کمپلکس اگزوزوم و کمپلکس کلاهک‌برداری می‌شود. ازهم‌پاشیدگی سریع توسط عناصر AU-rich، یک مکانیسم حیاتی برای جلوگیری از تولید اضافی سیتوکین‌های قوی همچون فاکتور فساد تومور (Tumor necrosis factor(TNF)) و فاکتور تحریک گرانولوسیت ماکروفاژ کولونی (granulocyte-macrophage colony stimulating factor (GM-CSF)) است. عناصر AU-rich همچنین بیوسنتز فاکتورهای رونویسی پروتو-اُنکوژنیک (proto-oncogenic transcription factors) همچون c-Jun و c-Fos را تنظیم می‌نمایند. فروپاشی
همچون c-Jun و c-Fos را تنظیم می‌نمایند. فروپاشی با واسطهٔ بی‌معنی. پیام‌های یوکاریوتی توسط فروپاشی واسطهٔ بی‌معنی (NMD) نظارت می‌شوند که برای وقوع کدون‌های خاتمهٔ نابالغ (کدون‌های بی‌معنی) در پیام بررسی می‌شوند. این‌ها می‌توانند از طریق پیرایش کامل‌نشده به وجود آیند. یافتن کدون خاتمه نابالغ سبب ازهم‌پاشیدگی آران‌ای‌های پیام‌رسان به‌وسیلهٔ کلاهک‌برداری ۵'، حذف دنبالهٔ پلی (آ) ۳' یا بُرش اندونوکئازی (Endonucleolytic cleavage) می‌شود. آران‌ای‌های کوچک مداخله‌کننده. در جانوران، آران‌ای‌های کوچک مداخله‌گر
در جانوران، آران‌ای‌های کوچک مداخله‌گر (siRNAها) که توسط دایسر (Dicer) پردازش شده‌اند، در کمپلکسی با عنوان کمپلکس خاموشی ناشی از آران‌ای (RNA-induced silencing complex (RISC)) جاگرفته‌اند. این کمپلکس دارای یک اندونوکلئاز است که به‌طور کامل، پیام‌های مکمل را که siRNAها به آن‌ها متصل می‌شوند را می‌شکافد. سپس بخش‌های آراِن‌اِی پیام‌رسان حاصل، به‌وسیلهٔ اگزونوکلئاز نابود می‌شوند. siRNAها به‌طور معمول در آزمایشگاه‌ها برای مسدود کردن عملکرد ژن‌ها در کشت سلول‌ها به‌کار می‌روند و همچنین به‌عنوان بخشی از دستگاه
به‌کار می‌روند و همچنین به‌عنوان بخشی از دستگاه ایمنی ذاتی به‌عنوان یک مکانیسم دفاعی در برابر آران‌ای ویروس‌های دورشته‌ای در نظر گرفته می‌شوند. ریزآران‌ای. ریزآران‌ای‌ها آران‌ای‌های کوچکی هستند که به‌طور جزئی مکمل برخی رشته‌های آران‌ای‌های پیام‌رسان در جانوران هستند. اتصال یک ریزآران‌ای به یک پیام می‌تواند ترجمهٔ آن پیام را از بین ببرد و حذف دنبالهٔ پلی (آ) را سرعت بخشد و بدین وسیله ازهم‌پاشیدگی آران‌ای‌های پیام‌رسان را سرعت ببخشد. سازوکار فعالیت ریزآران‌ای‌ها اکنون موضوع تحقیقات بسیاری است. سایر
اکنون موضوع تحقیقات بسیاری است. سایر مکانیسم‌های فروپاشی. راه‌های دیگری نیز برای از بین رفتن پیام‌ها وجود دارد که شامل فروپاشی بدون توقف (Non-stop decay)، خاموشی توسط آران‌ای تعامل‌کننده با پی‌وی (piRNA) و فرایندهایی دیگر هستند.
اشتهار و اهمیت اردبیل تنها از آن جهت نیست که چند تن از پادشاهان ایران آن شهر را قرارگاه خود ساختند، بلکه از آن لحاظ است که سر حلقه فرقه صفویه، شیخ صفی‌الدین، از این جا برخاست و در همین‌جا به خاک سپرده شد. با ظهور شیخ صفی‌الدین و خاندان صفوی، اردبیل اعتبار ویژه‌ای یافت، به‌طوری‌که این شهر در زمان تیمور، دارالارشاد و در زمان سلاطین صفوی با عنوان دارالامان از جایگاه خاصّ سیاسی، اجتماعی و فرهنگی برخوردار گردید. حکومت صفوی بسیاری از هرج و مرج‌ها را که در ایران وجود داشت، برانداخت و یک حکومت دینی و مذهبی را
وجود داشت، برانداخت و یک حکومت دینی و مذهبی را پایه‌گذاری کرد که به گفته بسیاری از کارشناسان تاریخ، تشکیل دولت یکی از مهم‌ترین وقایع تاریخ ایران به‌شمار می‌آید. واژهٔ اردبیل واژه‌ای اوستایی است که از دو کلمه آرتا (مقدس) و ویل (شهر) به معنی شهر مقدس ترکیب شده‌است. وسعت این شهرستان ۳۸۱۰ کیلومتر مربّع است و چهرهٔ عمومی شهرستان اردبیل متأثّر از ارتفاعات کوهستان‌های سبلان، تالش و بزغوش است که این عوامل طبیعی سبب محصور شدن آن شده‌اند. اردبیل از مناطق با اهمیت ایران به‌شمار می‌آید و دارای آثار و ابنیه تاریخی و
به‌شمار می‌آید و دارای آثار و ابنیه تاریخی و جاذبه‌های طبیعی بسیار زیادی است. مدخل. حکومت صفویان را شاید به جرأت بتوان اولین حکومت ایدئولوژیکی به حساب آورد که بنای حکومت خود را بر باورهای صوفی گرایانه قرار داده و از این راه استفاده فرآوان بردند. رهبران اولیه نهضت صفویه و بعدها به میزان کمتری، پادشاهان بعدی، در نزد طرفداران خودشان مقام والای معنوی داشتند. آن‌ها به عنوان مرشد کامل برای خود تصویری معنوی و خدایی ساخته بودند که باعث می‌شد، پیروانشان نسبت به آن‌ها سرسپردگی کامل داشته باشند. از طرف دیگر پادشاهان
سرسپردگی کامل داشته باشند. از طرف دیگر پادشاهان اولیه صفوی سعی نمودند، از تشکیلات عظیمی که بر اساس باورهای صوفیانه در خانقاه و رباط‌ها شکل گرفته بود، به عنوان نیرویی منسجم و تشکیلاتی برای پیشرفت کارهای تبلیغاتی و حتی نظامی استفاده نمایند. در رأس این تشکیلات عظیم، مقام معنوی خلیفه الخلفا قرار داشت که در نظر صوفیان از اهمیت فراوانی برخوردار بود. این مقام معنوی که بعدها وجودش در تشکیلات حکومت صفوی غیرقابل انکار بود، در طول دوران طولانی حکومت صفویان دچار حوادث و فراز و نشیب‌های گوناگونی شد. در سده‌های اولیه
و فراز و نشیب‌های گوناگونی شد. در سده‌های اولیه دوران اسلامی. اردبیل در زمان حمله اعراب مقرّ مرزبان آذربایجان بوده و حذیفه بن یمان، سردار عرب آن را در سال ۲۲ه‍.ق /۶۴۳. م، به صلح گشود. در این دوره، اردبیل مرکز آذربایجان بود و از میانه تا باجروان در کنار رود ارس و شهر شیز نزدیک مراغه جزو این ایالت محسوب می‌شد. پس از چندی حذیفه به دستور عمر بن خطّاب عزل شد و عتبه بن فرقد به جای او منصوب گشت. در زمان او، مردم اردبیل علیه اعراب شورش کردند. عتبه بن فرقد چون به اردبیل رسید با شورشیان جنگید و بر آن‌ها پیروز شد و
رسید با شورشیان جنگید و بر آن‌ها پیروز شد و غنایم بسیاری از آن‌ها گرفت. در زمان خلافت علی، ولایت آذربایجان نخست با سعید بن ساریه خزاعی و سپس با اشعث بود. در زمان ولایت اشعث، اکثر مردم آذربایجان اسلام آورده بودند و قرآن می‌خواندند. او گروهی از اعراب اهل عطا و کسانی که از بیت‌المال حقوق سالانه می‌گرفتند را در اردبیل سکونت داد و به آنان دستور داد که مردم این سامان را به اسلام دعوت کنند. اشعث، اردبیل را پایتخت خود ساخت و در مدت حکومت او اردبیل آباد شد. به دستور وی مسجدی در اردبیل بنا کردند و این مسجد بعدها
وی مسجدی در اردبیل بنا کردند و این مسجد بعدها توسعه یافت. هنگامی که سپاهیان عرب در آذربایجان و اردبیل بودند، عشیره‌های عرب از کوفه، بصره و شام به آن جا روی آوردند. اینان هر چه قدر توانستند، برای خود زمین به دست آوردند و گروهی از ایشان زمین‌های ایرانیان را خریدند و عده‌ای از زارعین نیز برای حفظ خود، زمین‌ها را به آنان سپردند و خود، کشاورز آنان شدند. در سال ۱۰۷ هجری قمری، یعنی در زمان هشام بن عبدالملک خلیفه اموی، خزرها ازراه دربند گذشته به استان بیلقان در کنار رود ارس حمله بردند و سپس از ارس گذشته به سوی
کنار رود ارس حمله بردند و سپس از ارس گذشته به سوی ایران عازم شدند و تمام آذربایجان را گرفته، غارت کردند و اردبیل را ویران ساختند. خزرها همه مردان بالغ شهر را کشتند و زن و فرزندان آنان را به اسیری بردند. در آن زمان، سه هزار تن مسلمان در اردبیل سکونت داشتند. در اواخر قرن دوم هجری، که آذربایجان همچنان به دست خلفای بغداد اداره می‌شد، یک نهضت مذهبی و اشتراکی به نام خرمدینان پدید آمد. خرمدینان جمعی از مردم ایران بودند که بر اثر فشار اعراب و سختی‌های زندگی در صدد ترویج آیین مزدک برآمدند و تشکیلات وسیعی را در
صدد ترویج آیین مزدک برآمدند و تشکیلات وسیعی را در ایران به وجود آوردند. بابک خرمدین در حدود سال ۲۰۱ هجری قمری، به پیشوایی خرمدینان رسید و در اردبیل و حوالی آن مدت ۲۲ سال مبارزه او با دولت عبّاسی طول کشید. پیرامون علّت نام‌گذاری این نهضت به خرمدینان، برخی از دانشمندان معتقدند که چون بابک از روستایی به نام خرّم در نزدیکی اردبیل برخاسته بود، از این جهت طرفداران وی به خرّمیان یا خرّمدینان معروف گشته‌اند و خواجه نظام الملک می‌گوید که خرّمدین از خوردین گرفته شده و بدان جهت این طایفه به خرّمدین شهرت یافته‌اند. در
بدان جهت این طایفه به خرّمدین شهرت یافته‌اند. در دورهٔ ساجیان. پنجاه سال بعد از شکست بابک خرّمدین، یعنی از سال ۲۷۶ تا سال ۳۱۷ هجری قمری، در آذربایجان سلسله ساجیان به وجود آمد. مرکز ساجیان نخست در مراغه بود، بعداً به اردبیل انتقال یافت. اولاد محمد بن اب السّاج تا سال ۳۲۵ هجری قمری، در اردبیل و بردع و مراغه حکمرانی کردند. نخستین سکّه‌هایی که نام اردبیل دارد، مربوط به این خاندان است. پس از ساجیان، سلسله دیلمی مسافران یا کنگریان یا سالاریان جای آن را گرفت اما دولت سالاریان نیز مستعجل بود. بانی این سلسله، فردی
سالاریان نیز مستعجل بود. بانی این سلسله، فردی به نام محمد بن مسافر بود که مرد جنگاوری بود و کم‌کم صاحب قدرت شد و دژ شمیران را، که در ناحیه طارم بود، تصرّف نموده، حکومت وسیعی به نام مسافریان ترتیب داده و قلاع دیگری در آن حدود به دست آورد. بعد از مرگ ابوالمسافر فتح بن محمد الافشین در سال ۳۱۷ هجری قمری، آذربایجان مجدداً به دست خلفای عبّاسی افتاد. در اوایل خلافت عبّاسیان، مراغه و سپس اردبیل و از اواخر دوره‌های خلافت عبّاسیان تاکنون تبریز در میان شهرهای آذربایجان مقام اول را پیدا کرد.&lt;ref name="یارشاطر،
مقام اول را پیدا کرد.&lt;ref name="یارشاطر، ۱۳۷۰: ۱۱/ ۱۴۸۲"&gt;یارشاطر، ۱۳۷۰: ۱۱/ ۱۴۸۲&lt;/ref&gt; اردبیل به رغم این که در قرن چهارم، هنوز بزرگ‌ترین و مهم‌ترین شهر آذربایجان و نیز مرکز آن ایالت و همچنین قرارگاه لشکریان بود، مع‌الوصف در جنگ «مرزبان» با «دیسم کرد» به دستور «مرزبان» حصار شهر به دست بازرگانان و بزرگان اردبیل ویران گشت. اردبیل به سبب موقع خاصّ خود، همواره در معرض تهاجم کوه نشینان قفقاز و اقوام دشت‌های جنوبی روسیه بوده‌است، چنان‌که در ۱۱۲ه‍. ق، /۳۱–۷۳۰م. ترکان خزر، از دربندهای قفقاز گذشته و جراح
ترکان خزر، از دربندهای قفقاز گذشته و جراح بن عبدالله والی ارمنستان را در دشت بیرون اردبیل کشتند و این شهر را تسخیر کردند. در قیام بابک خرّمی، اردبیل مرکز عملیات افشین بود و آسیب بسیار دید. دورهٔ سلجوقیان. در اواخر عهد سلجوقیان که مصادف با قدرت یافتن دولت گرجستان بود، اردبیل از حملات گرجیان آسیب بسیار دید و در ۶۰۵ه‍. ق، /۱۲۰۹م. غارت شد و گفته‌اند که دوازده هزار تن از مردم آن کشته شدند. حمله گرجیان از حوادث ناگوار این عهد است. گرجیان در این دوران، که مدت آن در کتاب‌ها متجاوز از یک قرن نوشته شده، بلای بزرگی
در کتاب‌ها متجاوز از یک قرن نوشته شده، بلای بزرگی برای مسلمانان آذربایجان به ویژه اردبیل بودند و از قتل و آزار آنان خودداری ننمودند. شهرها و روستاها را ویران کردند، مردم بی گناه بسیاری را کشتند. حتی در اردبیل به انتقام سوخته شدگان نخجوان، جمعی را در آتش انداخته و سوزانیدند و از هیچ گونه رفتار ناشایست روی برنتافتند.&lt;ref name="صفری، ۱۳۵۰: ۱/ ۵۳"&gt;صفری، ۱۳۵۰: ۱/ ۵۳&lt;/ref&gt; دوره ایلخانان. اردبیل اندکی بعد از هجوم گرجیان، به دست مغولان فتح و غارت شد. چنگیز در سال ۶۱۶ هجری قمری، به ایران حمله کرد و چون
در سال ۶۱۶ هجری قمری، به ایران حمله کرد و چون سلطان محمد خوارزمشاه شکست خورد و فراری شد، ولایات ایران یکی پس از دیگری در مقابل این سیل خروشان تاب مقاومت نیاورده، سقوط نمودند. پس از حمله چنگیز خان به ماوراءالنهر و خراسان، یمه و سبستای، دو تن از سرداران مغول به دنبال سلطان محمد خوارزمشاه و تعقیب کسان او، شهرهای ایران را به باد غارت و ویرانی دادند. لشکریان مغول بین سال‌های ۶۱۷ و ۶۱۸ هجری قمری، به آذربایجان رسیدند. مردم تبریز انقیاد کردند و نجات یافتند. اما مردم اردبیل مقاومت کردند و دو بار سپاه مغول را عقب
اردبیل مقاومت کردند و دو بار سپاه مغول را عقب راندند، ولی سرانجام مدافعین شهر ضعیف تر گردیده و در نتیجه، شهر اردبیل به دست مغول افتاد و با خاک یکسان گردید و از سکنه بی‌شمار آن، جز آن‌هایی که قبلاً فرار کرده بودند، کسی زنده نماند؛ ولی به زودی اردبیل پس از این واقعه، باز رونق از سرگرفت. در اوایل قرن هشتم هجری قمری، که حمدالله مستوفی از اردبیل دیدن کرده، توابع آن را صد پارچه و حقوق دیوانش را پانصد هزار دینار نوشته‌است. در عهد ایلخانان مغول، تبریز ترقّی بسیار کرد و به جای اردبیل، مرکز آذربایجان شد، اما با ظهور
و به جای اردبیل، مرکز آذربایجان شد، اما با ظهور شیخ صفی الدین سردودمان خاندان صفوی، اردبیل دارالارشاد شد و در زمان شاهان صفوی اهمیتی نوین یافت. شیخ صفی به هنگام حکومت مغول بر ایران به شهر اردبیل آمده و در آن جا بزیست. شیخ صفی ما بین سال‌های ۱۲۴۹ و ۱۲۵۳م. تقریباً بیست و نه سال یا کمی بیشتر پس از این که مغولان شهر اردبیل را ویران ساختند، متولّد گردید و بعدها به نام شیخ صفی یا شیخ اسحق صفی‌الدین مورد احترام همگان قرار گرفت. شیخ صفی مدعی بود که از نسل موسی کاظم امام هفتم است، و به این وسیله سلسله نسب خود را به
امام هفتم است، و به این وسیله سلسله نسب خود را به علی و محمد می‌رساند. مدت ۲۵ سال شیخ صفی نزد شیخ زاهد گیلانی، که دختر او بی بی فاطمه را به ازدواج خود درآورده بود، تعلیم گرفت. چون شیخ زاهد درگذشت، شیخ صفی جانشین او گردید و شیخ سلسله دراویشی گردید که شیخ زاهد مرشد آنان بود. از نامه‌های مرد بزرگ و مورّخ مشهور دربار ایلخانی، یعنی وزیر اعظم رشیدالدین فضل‌الله همدانی به خوبی بر می‌آید که شیخ صفی‌الدین کم‌کم تا چه پایه جلالت، قدر و شهرت یافته‌است. در یکی از این نامه‌ها، او از شیخ صفی‌الدین اردبیلی استدعا دارد تا
او از شیخ صفی‌الدین اردبیلی استدعا دارد تا موافقت کند، او هر سال در روز میلاد محمد مقداری دوشاب، روغن، گوسفند، قند، عسل و محصولات دیگر به خانقاه او وقف کند. در نامه‌ای دیگر رشیدالدین به فرزند خود میر احمد، که در آن روزگار حکمران اردبیل بود، هشدار می‌دهد که همواره در برخورد با شیخ صفی کمال ادب و احترام را در حقّ او مرعی دارد و از رعایت حال او دمی غافل نماند. بر طبق یک سند دیگر، اولجایتو، خان مغول که فرمانروای ایران بود، پس از پایان تعمیر پایتختش سلطانیه، در حدود سال ۷۲۰ هجری قمری، مجلس جشنی برپای داشت و
در حدود سال ۷۲۰ هجری قمری، مجلس جشنی برپای داشت و اعاظم علما و مردان راه حقّ را دعوت کرد. هنگامی که خان متوجّه عدم حضور شیخ صفی‌الدین شد، پیک مخصوص نزد او فرستاد. اما شیخ صفی‌الدین سالخوردگی خود را بهانه آورد و از حضور در جشن عذر خواست. شیخ صفی‌الدین که از عرفای نامی دوران اولجایتو و ابوسعید ایلخانی است و عرفا و سالکان طریقت مثل مولانا شمس الدین برنیقی از مقام معنوی او سخنانی گفته و سلاطین زمان به زیارتش می‌شتافته‌اند، چنانچه حتی امیر تیمور گورکانی، که در قساوت و بی‌رحمی شهرت تاریخی دارد، به مقام معنوی شیخ
و بی‌رحمی شهرت تاریخی دارد، به مقام معنوی شیخ ارادت ورزیده، مزار او را زیارت کرده‌است، پس از مراجعت از آخرین سفر حج و تعیین شیخ صدرالدین فرزند خویش را به عنوان جانشین و صاحب خرقه و سجّاده بعد از خود، در سن ۸۵ سالگی در ظهر روز دوشنبه ۱۲ محرّم به داعی حقّ لبیک گفت. پس از مرگ شیخ صفی، فرزند دوم وی به نام صدرالدین موسی جانشین پدر شد. صدرالدین موسی روز عید فطر سال ۷۰۴ هجری قمری، از بطن فاطمه خاتون دختر شیخ زاهد گیلانی متولّد گردید و نود سال عمر کرد، در موقع وفات پدرش ۳۱ سال داشت. صدرالدین موسی که ۵۹ سال بر مسند
پدرش ۳۱ سال داشت. صدرالدین موسی که ۵۹ سال بر مسند ارشاد نشست، مردی عالم و مفسّر بود و طبع شعر داشت. بعد از صدرالدین موسی فرزندش خواجه علی معروف به سیاهپوش، صاحب سجّاده گردید و ارشاد مریدان به وی محول شد. گفته‌اند که تیمور چنان شیفتة قدرت جسمانی و شجاعت خواجه علی شده بود که برای خشنودی او دسته‌ای از گرفتاران ترک را که در دیاربکر اسیر کرده بود، آزاد ساخت. این آزاد شدگان که به صوفیان ترک شهرت یافته بودند، به حمایت خواجه علی پرداخته و مدتی مدید در شمار فداییان او و اعقابش به‌شمار می‌رفتند. بعد از خواجه علی،
او و اعقابش به‌شمار می‌رفتند. بعد از خواجه علی، فرزندش ابراهیم معروف به شیخ شاه جانشین وی شد. او که در سفر حج همراه پدر بود، در بیت‌المقدس به تجهییز جنازه پدر مباشرت کرد و چون به اردبیل بازگشت، به ارشاد مریدان پرداخت و ۲۱ سال به این کار توفیق یافت و در سال ۸۵۱ هجری قمری، هنگام ارتحال به سرای باقی، سجّاده ارشاد را به فرزندش شیخ جنید واگذاشت. آق‌قویونلو. شیخ جنید نوادهٔ خواجه علی با اوزون حسن پیشوای ترکمانان آق قویونلو عقد اتحاد بست و خواهر او را موسوم به خدیجه به ازدواج خود درآورد. شیخ جنید در سال ۸۵۱ هجری
به ازدواج خود درآورد. شیخ جنید در سال ۸۵۱ هجری قمری در اردبیل به جانشینی پدرش شیخ ابراهیم رسید و این امر سخت موجب ناراحتی عموی فاضل و مجرّب و جاه طلب او شیخ جعفر گردید. شیخ جعفر بزرگ‌ترین پسر خواجه علی بود. علی الظّاهر در دوره‌ای که برادرش شیخ ابراهیم سمت ارشاد داشت نیز منشأ خدمات و آثاری بوده‌است. شیخ جنید مردی بود ناراحت و بی آرام و قرار. او نه تنها در تعالیم مخفی و سرّی طریقت خود، که تازه از زمان جدش خواجه علی کاملاً تحت تأثیر مذهب تشیع قرار گرفته بود، تغییراتی داد و آن را تکمیل نمود، بلکه همچنین با جلب
داد و آن را تکمیل نمود، بلکه همچنین با جلب کردن بسیاری از مریدان و پیروان تازه، نقشه‌هایی برای به دست گرفتن قدرت در سر طرح کرد. تعداد زیاد صوفیان و پیروان که گرد شیخ جنید فراهم آمده بودند و نفوذ روزافزون شیخ جنید باعث ناراحتی و سوءظنّ شدید جهانشاه فرمانروای قبیله قره قویونلو و سایر امرای آذربایجان در آن روزگار گردید، چون پیروان شیخ جنید با کلّیة افراد خانواده و مایملک خود در جوار او می‌زیستند، اردیبل به صورت لشکرگاهی عظیم درآمده بود. فلذا شیخ جنید برای رهایی از شرّ دشمنانش، خصوصاً جهانشاه قره قویونلو با
از شرّ دشمنانش، خصوصاً جهانشاه قره قویونلو با تعدادی از مریدانش به دیار بکر رفت و در قلمرو حکومت حسن بیگ آق قویونلو مستقر شد. حسن بیگ که از نظر بلندی قدش اوزون حسن نامیده می‌شد، به رقابت با قره قویونلو، مقدم شیخ جنید را گرامی داشت. شیخ جنید بعد از وصلت با خواهر اوزون حسن به اردبیل بازگشت، ولی جهانشاه قره قویونلو همچنان از قدرت او بیمناک بود و او را وادار به خروج از این دیار نمود. کسان جهانشاه، شیخ جنید را تشویق کردند که برای جهاد با چرکس‌ها به قفقاز برود و شیخ به اجبار تمکین نمود، لیکن هنگام عبور از