payamvha/North_RAG huggingface dataset:
استفاده شده و به این واسطه دیر گچین ویران شده است. بااین‌همه به نظر می‌رسد کاروانسرای مورد اشاره دو نویسنده اخیر، کاروانسرای سنگی علی‌آباد باشد نه دیر گچین. به گفته شکوهی، اهالی منطقهٔ دیر گچین آن را به نام «دیر» می‌شناسند. راه‌های میان ری و قم. قدیمی‌ترین متنی که از راه ری به قم در آن صحبت شده است، کتاب اثر ابن رُسته اصفهانی (درگذشته بعد از ۲۹۰ هجری قمری) است. طبق گفته او از قم تا قاریس یک منزل (به معنای خانمان) به طول هشت فرسنگ، از قاریس تا دیر گچین نُه فرسنگ، از دیر تا دزه یک منزل و از دزه تا ری نیز یک
از دیر تا دزه یک منزل و از دزه تا ری نیز یک منزل بوده است. ابن رسته در جای دیگری از کتاب فاصله دزه تا ری را هفت فرسنگ گفته اما اشاره‌ای به فاصلهٔ دیر گچین تا دزه نکرده است. اصطخری و بازدیدکنندگان بعدی این بنا از قاریس نامی نبرده‌اند، و به‌جایش از روستایی بدون سکنه به‌نام کاج نام برده‌اند. این روستا بعدها احیا شده و همچنان وجود دارد. طبق گفته‌های اصطخری، مقدسی، و ابن حوقل منازل میان ری و قم در این راه باستانی به این صورت بوده‌اند: مسیر دیر گچین از ری تا دزه (در حدود ورامین) یک منزل و از دزه تا دیر گچین یک
(در حدود ورامین) یک منزل و از دزه تا دیر گچین یک منزل و از دیر گچین تا ده کاج یک منزل و از آن‌جا تا دیه مجوس یک منزل و از آن‌جا تا قم نیز یک منزل راه بوده و این راه مجموعاً دارای پنج منزل بوده است. راه‌های دیگر این مسیر به این صورت بوده‌اند: راه دیر گچین قدیمی‌ترین راه و راه حسن‌آباد جدیدترین آن‌هاست. اقلیم. دیر گچین اقلیمِ بیابانیِ خشک دارد که گرمای شدید و اختلاف دمای زیاد بین روز و شب از ویژگی‌های آن است. بارش سالانه این منطقه ۴۰ تا ۵۰ میلی‌متر است؛ بنابراین تنها گیاهان قادر به رشد در این منطقه، گیاهان
تنها گیاهان قادر به رشد در این منطقه، گیاهان مقاومی چون گز و تاغ هستند و کشاورزی امکان‌پذیر نیست. این ناحیه جزء حوضه رسوبی بسته کویر بزرگ نمک بوده که دارای زیرحوضه‌هایی چون دریاچه حوض‌سلطان و غرب دریاچه نمک است. وجود سفره‌های زیرزمینی باعث می‌شود موادِ نمکیِ لایه‌هایِ رسوبی به سطح زمین بیایند. فرایند بالا آمدن آب و تبخیر آن در این لایه‌ها در مجاورت گاز کربنیک، اسید می‌سازد که با ترکیب مجدد با این رسوبات، نمک‌های تازه‌ای تشکیل می‌شود. این فرایندها یکی از علل خوردگی و فرسایش پایه‌های دیوار دیر گچین در طول
خوردگی و فرسایش پایه‌های دیوار دیر گچین در طول زمان بوده است. از آن‌جا که ارتفاع این ناحیه نسبت به فلات ایران کم است (۸۰۰ متر در مقایسه با ارتفاع ۲۰۰۰ متری فلات ایران)، تقریباً از دوران چهارم زمین‌شناسی، دچار تحولات زمین‌شناختی نشده، و تغییر شکل آن تنها در اثر فرسایش و رسوب رودهای کرج، شور، قره‌چای، و قم‌رود است. ساختمان. بنای کاروانسرا مربعی است با ابعاد ۱۰۹ ۱۰۸ متر و مساحت حدودی ۱۲٬۰۰۰ متر مربع، که چهار برج گرد در گوشه‌ها و دو برج با قاعده نیم‌بیضی در دو سوی سردر اصلی‌اش دارد که در وسط دیوار جنوبی جای
سوی سردر اصلی‌اش دارد که در وسط دیوار جنوبی جای گرفته است. معماری این بنا به صورت چهار ایوانی است و شامل ۴۴ اتاق مسکونی (حجره)، ۴ تالار بزرگ (اصطبل)، مسجد، شبستان خصوصی (دستگاه مستقل و بخش اعیانی)، انبار علوفه، آسیاب، و حمام و توالت می‌شود. مصالح به‌کاررفته در دیر گچین آجر، آهک، خشت و گچ است. از سنگ فقط در آسیاب، محرابِ مسجد، و بالای دروازهٔ ورودی استفاده شده است که اکنون وجود ندارند. در این بنا از چوب استفاده نشده است و حجره‌ها بدون در و پنجره‌اند، اما احتمالاً دروازه آن چوبی بوده است که اکنون اثری از آن
دروازه آن چوبی بوده است که اکنون اثری از آن نیست. دیوارهای خارجی و برج‌ها بیش از سه متر ضخامت دارند و در برابر حملات و خطرات طبیعی مقاومند. حیاط داخلی، مربعی است با ابعاد ۶۹ ۶۹ متر و مساحت بیش از ۴۷۰۰ متر مربع، که در هر ضلع آن یک ایوان و ۱۰ حجره (اتاق) قرار دارد. هر حجره، ایوانی کوچک دارد به ارتفاع تقریبی ۱ تا ۱٫۵ متر، که برای سهولت پیاده و سوار کردن بار مسافران تعبیه شده و نمای داخلی ساختمان را مفصل‌بندی کرده‌اند. در شکل مربعی این کاروانسرا، عناصر ثابت (تکرارشونده) یعنی حجره‌ها و ایوان‌های اصلی را در طول
یعنی حجره‌ها و ایوان‌های اصلی را در طول اضلاع کنار هم چیده‌اند و عناصر ناپایدار (فضاهای منفرد) در چهار گوشه مربع و نقاط میانی اضلاع؛ به این ترتیب که در میانهٔ ضلع جنوبی، دروازهٔ اصلی قرار گرفته و در میانهٔ اضلاع دیگر، ایوان‌ها یا شاه‌نشین‌ها. در چهارگوشهٔ بنا نیز فضاهای خدماتی قرار گرفته‌اند. در گوشهٔ سمت راست ضلع جنوبی، مسجد و در گوشه سمت راست ضلع شمالی، شبستان خصوصی یا دستگاهِ مستقل قرار گرفته است. در گوشهٔ سمت چپ ضلع جنوبی، حمام و در گوشه چپ ضلع شمالی، انبار علوفه و آسیاب قرار گرفته است. ایوان یا
انبار علوفه و آسیاب قرار گرفته است. ایوان یا شاه‌نشین ضلع شمالی بنا مفصل‌تر از بقیه ایوان‌هاست و در پشتش، سرسرایی با سه حجره قرار دارد. در پشت اتاق‌های هر ضلع، اصطبل‌هایی قرار دارند که به شکل دالانی دراز با طاق‌های ضربی ساخته شده‌اند و با دو خروجی به حیاط متصل می‌شوند. فضاهای داخلی. فضاهای تکرارشونده. تعداد ۴۴ حجره و اتاق مسکونی در کاروانسرا وجود دارد که تقریباً یک‌شکل هستند. در هر اتاق، ۹ تاقچه هست که در ارتفاع یک متری از کف قرار گرفته‌اند. ورودی اتاق‌ها کوچک است و در بالا هلالی‌شکل می‌شود، که برای حفظ
کوچک است و در بالا هلالی‌شکل می‌شود، که برای حفظ گرما مناسب است. در ضلع مقابل در ورودی اتاق‌ها نیز یک اجاق وجود دارد. اتاق‌ها پنجره‌ای رو به اصطبل‌ها ندارند. هر اتاق ایوانی کوچک دارد و در دیوارهای بین ایوان‌ها، سوراخ‌هایی به عنوان مال‌بند هست و مسافران می‌توانسته‌اند پیش از انتقال چهارپا به اصطبل، آن را مقابل حجره تیمار کنند. دیوار ایوان‌ها نیز مانند اتاق‌ها تاقچه‌های متعدد دارد و در آن‌ها نیز یک اجاق تعبیه شده است. درون اصطبل‌ها نیز ۶۶ ایوان یا سکوی کوچک وجود دارد که برای استقرار خدمه کاروان بوده است.
وجود دارد که برای استقرار خدمه کاروان بوده است. اندازهٔ این سکوها با هم یکی نیست و براساس استقرار فردی یا گروهی متغیر است و در سکوهایی که ارتفاع مناسبی از کف اصطبل دارند، مانند اتاق‌ها یک اجاق وجود دارد. شبستان خصوصی. در گوشهٔ شمال‌شرقی بنا، یک شبستانِ مستقل با حیاطی هشت‌ضلعی وجود دارد. این ساختمانِ با طراحی ویژه و تجهیزات کامل، اعیانی‌ترین بخش کاروانسراست و محل سکونت افراد سلطنتی و عالی‌رتبه بوده است. تاقچه‌های چهارگوشه این بنا طرح نیمه‌هشت‌ضلعی دارند. از آن‌جا که طرح هشت‌ضلعی از خصوصیات معماری ساسانی
از آن‌جا که طرح هشت‌ضلعی از خصوصیات معماری ساسانی نیست، مشخص است که این قسمت کاروانسرا در دوران اسلامی ساخته شده است. بازسازی این بنا، یافتن طرح ساسانی این بخش یا هدف آن را غیرممکن کرده است. حیاط هشتی این شبستان یکی از دو قسمت بناست که مسقف نیست (بخش نامسقف دیگر، حیاط کنار حمام است). مسجد. مسجد بنا در گوشهٔ سمت راست ضلع جنوبی قرار دارد. اضلاع آن ۱۵٫۵ ۱۵ متر است و چهار ستون به ابعاد ۱٫۵ ۱٫۵ متر دارد. به گفتهٔ مهرداد شکوهی در دانشنامه ایرانیکا، این چهار ستون تشکیل یک چهارطاقی می‌دهند که سقف این بنا در دوران
تشکیل یک چهارطاقی می‌دهند که سقف این بنا در دوران اسلامی، بازسازی شده است. این احتمال وجود دارد که این مسجد در محل آتشکده‌ای ساسانی ساخته شده باشد. با بررسی ستون‌ها مشخص می‌شود که آن‌ها را تا ارتفاع یک‌متری با آجرهای بزرگ و ملات گچ و خاک ساخته‌اند. منطقی است که فرض شود روی این چهار ستون گنبدی وجود داشته و فضای اطراف ستون‌ها برای تطوف موبدان دور آتش استفاده می‌شده است. در مسجد هیچ‌گونه تزییناتی دیده نمی‌شود. در میانهٔ ضلع جنوبی مسجد، که به سمت قبله است، جایگاه یک محراب وجود دارد. حمام و توالت. حمامِ
جایگاه یک محراب وجود دارد. حمام و توالت. حمامِ کاروانسرا در گوشهٔ سمت چپ ضلع جنوبی واقع شده است و به اندازهٔ مسجد مساحت دارد. این قسمت نسبت به کل بنا فرسایش بیشتری داشته و بیشتر تخریب شده است. سقف آن از بین رفته است و برخی دیوارهایش فروریخته‌اند. این حمام شامل فضاهایی مانند رختکن، گرمخانه، و دو خزینه با طاق‌های قوسی است. در کنار حمام حیاط چهارگوشی هست که راهی به حمام ندارد و به یکی از اصطبل‌ها متصل است. احتمالاً این فضا آشپزخانه کاروانسرا بوده است. شواهد نشان می‌دهد حمام دیر در دوران صفویه ساخته شده است.
می‌دهد حمام دیر در دوران صفویه ساخته شده است. مهرداد شکوهی معتقد است گرچه حمام با آجرهای ساسانی ساخته شده، اما نقشهٔ هشت‌ضلعی آن و طاق‌های چهارمرکزی‌اش ریشهٔ اسلامی دارند. سه‌گوش موجود در طاق حمام مربوط به دوران اسلامی اولیه است و بعدها استفاده از آن در ایران منسوخ شد. تنها در دوران قاجاریه استفاده از این تکنیک دوباره رایج شده است؛ بنابراین به‌نظر می‌رسد بنای کنونی حمام در دوران قاجار (سده نوزدهم میلادی) ساخته شده باشد. سرویس‌های عمومی (بهداشتی) نیز به دو فضا تقسیم شده‌اند. یکی فضای حوض‌خانه که حوض آبی در
تقسیم شده‌اند. یکی فضای حوض‌خانه که حوض آبی در وسط آن قرار گرفته و ارتفاع آن در حدود ۴۰ سانتی‌متر است. در قسمت غربی این فضا، سکویی به ارتفاع یک متر قرار دارد که با چند پله به بام می‌رسد. در این فضا، دو چاه فاضلاب و آب تعبیه شده که چاه آب، تأمین‌کننده آب سرد حمام نیز بوده است. فضای دیگر که توالت‌ها هستند، ۶ چشمه بوده و به‌واسطه یک دیوار از حمام جدا شده است. آسیاب. در گوشه شمال غربی بنا (در مجاورت شاه‌نشین ضلع شمالی) اصطبل‌های جانبی با هم تلاقی می‌کنند و با دیواری از هم جدا شده‌اند. در کنار این دیوار، فضایی
از هم جدا شده‌اند. در کنار این دیوار، فضایی وجود دارد که ظاهراً محل آسیاب کاروانسراست و با نیروی چهارپایان کار می‌کرده است. این دیوار جداکننده ظاهراً در زمان قاجار ساخته شده است. از این نظر شاید بتوان گفت که آسیاب نیز از ابتدا وجود نداشته و بعداً به بنا اضافه شده است. فضاهای دامی. فضاهای دامی و اصطبل‌ها، پشت اتاق‌ها قرار گرفته‌اند و ورودی آن‌ها به شکل حرف لاتین ال (L) است تا در صورت فرار حیوانات، خروج آن‌ها به راحتی صورت نگیرد. اصطبل‌ها مسقف هستند و نور آن‌ها از نورگیرهایی در سقف تأمین می‌شود. عرض آن‌ها
از نورگیرهایی در سقف تأمین می‌شود. عرض آن‌ها نیز به اندازه‌ای است که دو شتر با بار از کنار هم عبور کنند. در این کاروان‌سرا تمام حیوانات در کنار هم بوده‌اند و جایگاه اختصاصی برای انواع مختلف حیوانات وجود نداشته است. فضاهای امنیتی. این فضاها شامل مجموعهٔ ورودی، برج‌ها، و نیز دیوارهای کنگره‌دار خارجی می‌شود و کارکرد آن‌ها تأمین امنیت کاروانسراست. مجموعهٔ ورودی این بنا عظیم و بارز است و در ضلع جنوبی ساختمان قرار دارد. این مجموعه شامل دروازه ورودی، هشتی، و اتاق‌هایی در دو طرف دروازه است. ارتفاع این مجموعهٔ
در دو طرف دروازه است. ارتفاع این مجموعهٔ هشت‌اتاقی حدود ۱۵ متر است که از باقی کاروانسرا بیشتر بوده، و تنها جای کاروانسراست که به صورت دوطبقه ساخته شده است. این اتاق‌ها دسترسی مستقیم به حیاط ندارند و احتمالاً محل استقرار اعضاء و نگهبانان دائمی کاروانسرا بوده‌اند. فضای انتقالی از اتاق‌ها به مجموعه دروازه و سپس حیاط، هشتی‌ای است که ضمن جداکردن این دو فضا از هم، حصاری هم در برابر سرما و نور خورشید بوده است. بر فراز مجموعهٔ ورودی محلی است که احتمالاً جایگاه لوحه یا کتیبهٔ کاروانسرا بوده که اکنون اثری از خود
یا کتیبهٔ کاروانسرا بوده که اکنون اثری از خود کتیبه نیست. دو حجره نیز با کاربرد فروش مایحتاج بیرون دروازه و در دو طرف مجموعهٔ ورودی وجود دارد. در دیر گچین چهار برج بزرگ در چهارگوشه و دو نیم‌برج در دو سوی دروازهٔ اصلی قرار دارد. دیوار برج‌ها و دیوارهای محافظ بیش از سه‌متر ضخامت دارند. این ضخامت و استحکام قابل توجه، باعث می‌شد قلعه بتواند در برابر نیروهای نظامی مقاومت کند و در عین حال، اصلی‌ترین عامل محاصره بوده است. این دیوارها همچنان تا ارتفاع سقف بنا با آجرهای اصلی (از دورهٔ ساسانی) پابرجا هستند. بالاتر
اصلی (از دورهٔ ساسانی) پابرجا هستند. بالاتر از سطح سقف بنا، سوراخ‌هایی در دیوار وجود دارد که برای نبرد استفاده می‌شده‌اند و با آجرهای اصلی ساخته شده‌اند. از این برج‌ها برای نگهبانی و همین‌طور روشن کردن مشعل برای پیدا کردن محل کاروانسرا در شب استفاده می‌شده است. به گفتهٔ دانشنامه تاریخ اسلام، می‌توان چنین تصور کرد که در دوره ساسانیان، بر فراز این چهار برج عظیم گنبدی وجود داشته است. بناهای بیرونی. در اطراف کاروانسرای دیر گچین تعدادی بنا به صورت مجموعه وجود دارد. مانند دو آب‌انبار در پشت ضلع غربی و نزدیک به
مانند دو آب‌انبار در پشت ضلع غربی و نزدیک به حمام، یک کوره آجرپزی، یک آب‌بند و قبرستانی در ضلع جنوب غربی که روی قبرهایش را با آجر پوشانده‌اند و به دوران اسلامی تعلق دارد. عبدالحسین گردنیا به بقایای آتشکده‌ای در غرب کاروانسرا اشاره می‌کند که بنایی است گوشه‌دار و چهارگوش شبیه سایر آتشکده‌های ساسانی که هر ضلع آن حدود شش متر است. در ۵۰۰ متری شرق کاروانسرا، بنایی خشتی گلی به شکل یک قلعه وجود دارد که فقط یک دروازه ورودی دارد و بنای آن به دوره قاجار مربوط است. بیشتر این بنا اکنون ویران شده است. تأمین آب. مقدسی و
این بنا اکنون ویران شده است. تأمین آب. مقدسی و اصطخری هردو به چاهی با آب شور در داخل دیر و دو محفظه سنگی نگهداری آب (آب‌انبار) در بیرون دیر اشاره کرده‌اند. درحال حاضر اثری از چاه آب نیست اما دو آب‌انبار در غرب کاروانسرا وجود دارد. گنبد سقف آن‌ها مسطح اما از نیم‌رخ تیز هستند و از آجرهای ساسانی ساخته شده‌اند. با این‌که ساخت این سقف‌ها مربوط به بنای اولیه نیست و تکنیک چنین سقف‌هایی مربوط به دوران اسلامی متأخر است، این آب‌انبارها باید در دوران اسلامی بازسازی شده باشند. یکی از این آب‌انبارها شرایط خوبی دارد و
باشند. یکی از این آب‌انبارها شرایط خوبی دارد و دیگری از ماسه پر شده و مخروبه است. به گفته مهرداد شکوهی، هنگام بازدید او از بنا، آب‌انبار سالم پر از آب بوده و کاروان‌های عبوری هنگام استراحت در کنار دیر، از آن استفاده می‌کرده‌اند. تاریخ ساختمان. بررسی ساختار بنا نشان می‌دهد که بخش‌هایی از این کاروانسرا به دوران ساسانی تعلق دارد. آجرهای قرمزرنگ دیوارهای پیرامونی و برج‌ها، که ابعادشان ۳۶ ۳۶ ۸ سانتی‌متر است و با ملات گچ در جای خود قرار گرفته‌اند، و پوشش گنبدی بدون تیزه هر شش برج کاروانسرا از ویژگی‌های معماری
بدون تیزه هر شش برج کاروانسرا از ویژگی‌های معماری ساسانی است. راهروهای دسترسی به برج‌ها نیز دارای طاق ضربی به شیوهٔ معماری ساسانی است؛ بنابراین می‌توان گفت طرح کلی بنا، شامل برج‌ها و چهاردیواری آن، از دوران ساسانی بی‌تغییر باقی مانده است. چهار ستون نمازخانه یا مسجد تا یک متر و کنگره‌های بزرگ روی دیوارها نیز از آجرهای بزرگ ساسانی با دندانه‌های منحنی ساخته شده‌اند، گرچه در دوران اسلامی بازسازی شده‌اند. خاستگاه ساسانی این بنا در متون تاریخی متعددی گزارش شده است. به گفتهٔ مهرداد شکوهی، یکی از مشکلات بزرگ بررسی
به گفتهٔ مهرداد شکوهی، یکی از مشکلات بزرگ بررسی این بنا دریافتن این نکته است که چقدر از نقشهٔ کاروانسرا اصالت ساسانی دارد و چقدر از آن در دوران اسلامی و با استفاده از مصالح ساسانی بازسازی شده است. بخش‌های باقی‌مانده از دوران ساسانی را می‌توان از اندازه آجرها (با ابعاد ۳۶ ۳۶ ۸ سانتی‌متر) و ملات گچ و خاک رس بازشناخت. بازسازی بنا در دورهٔ سلجوقی و با استفاده از آجرهای سرخ ساسانی و ملاتی است که گچ آن از گچ ملات ساسانی بیشتر است. در بازسازی طاق‌ها از آجرهای سفیدرنگ دوران اسلامی (با ابعاد ۲۵ ۲۵ ۵ سانتی‌متر)
سفیدرنگ دوران اسلامی (با ابعاد ۲۵ ۲۵ ۵ سانتی‌متر) استفاده شده است. این بخش از بازسازی احتمالاً مربوط به دوران صفویه است. او می‌افزاید قاعدهٔ نیم‌بیضی برج‌های دو طرف ورودی اصلی و سقف بیضوی همهٔ برج‌ها نیز از خصوصیات معماری ساسانی است. شکل سهمی‌گونِ گوشهٔ سقف که در زاویه‌های راستِ گوشه‌های اتاق‌های دو برجِ ورودی استفاده شده نیز چنین هستند. راه رسیدن به برج‌ها هم طاق‌هایی سهمی‌گون (بدون تیزه) دارد که بی‌شک خصلتی ساسانی است. امروزه ورودی اولیه بنا وجود ندارد و با یک ورودی ایوان‌دار بزرگ جایگزین شده که آن را از
یک ورودی ایوان‌دار بزرگ جایگزین شده که آن را از آجرهایی کوچک ساخته‌اند. بااین‌همه بخشی از دیوار قدیمی را می‌توان در دیوار تاقچه‌های پایینی مشاهده کرد. مرمت و بازسازی. سلجوقیان. نقشهٔ چهارایوانی بنا و حجره‌های درون اصطبل‌ها از خصلت‌های معماری سلجوقی هستند. به گفته مقدسی بنا دچار ترک‌خوردگی شده بوده و به بازسازی نیاز داشته است. ابودلف با بیان اینکه اعراب هیچ نشانه‌ای را از دوران ساسانی در بنا سالم نگذاشتند، نشان می‌دهد که بنا دچار آسیب‌های شدیدی شده بوده است؛ چنان‌که دیگر بناهای ساسانی نیز با ویرانی از سوی
چنان‌که دیگر بناهای ساسانی نیز با ویرانی از سوی اعراب روبرو بوده‌اند. در همین دوران است که ناصرالدین منشی کرمانی در کتاب "نسائم الاسحار من لطائم الاخبار در تاریخ وزراء" (۷۲۵ ه‍.ق) خبر از بازسازی دیر گچین و راه رسیدن به آن به دست وزیر سلطان سنجر «مختص‌الملک معین‌الدین کاشی» می‌دهد. سکوها یا ایوانچه‌های درون اصطبل‌ها هم در این دوران ساخته شده‌اند. سوراخ‌های روی دیوارها نیز، که برای دفاع از بنا مناسبند و در هنگام نبرد کارایی دارند، در دوران سلجوقیان، که استفاده از کمان زنبورکی مرسوم بوده، با استفاده از آجرهای
از کمان زنبورکی مرسوم بوده، با استفاده از آجرهای ساسانی ساخته شده‌اند، و خط ترمیم بنا روی دیوارها قابل مشاهده است. صفویان. بنا از اساس در دوران صفویان بازسازی شده است. شواهد نشان می‌دهد غیر از دیوارهای بیرونی و برج‌ها، باقی بنا مربوط به دوران صفویه است. برای تخمین زدن زمان بازسازی بام بنا با آجرهای اسلامی، به توجه بیشتری نسبت به باقی قسمت‌ها نیاز است. درحالی‌که طاق اصطبل‌ها به صورت متقاطع ساخته شده، که از ویژگی‌های معماری سلجوقی است، حجره‌های اصلی به صورت گوشه‌پوش مسقف شده‌اند که تکنیکی توسعه‌یافته‌تر از
گوشه‌پوش مسقف شده‌اند که تکنیکی توسعه‌یافته‌تر از نمونه سلجوقی است و به نظر، معماری صفوی می‌آید. همین‌طور الگوی زیگزاگی آجرچینی نمای حیاط نیز در دیگر کاروانسراهای صفوی مسیر تهران به اصفهان دیده می‌شود؛ بنابراین می‌شود چنین برداشت کرد که در دوران برنامه بزرگ صفویان برای بهبود راه‌ها و کاروانسراهای میان آن‌ها، بخشی از سقف کاروانسرا که نیاز به بازسازی داشته، به شیوهٔ معاصر آن روزگار بازسازی شده باشد. ورودی کنونی کاروانسرا را نیز با آجرهای کوچک (اسلامی) و ظاهراً همزمان با بازسازی سقف در دوران صفوی ساخته‌اند.
همزمان با بازسازی سقف در دوران صفوی ساخته‌اند. قاجاریان. آجرهای ساسانی زیادی از فرایندهای پیشینِ تخریب و بازسازی بنا باقی مانده که در شمال بنا انبار شده‌اند. از تعدادی از این آجرها در ساخت دیوارهای حائل میان اصطبل‌ها و همچنین ساخت حمام استفاده شده است، که احتمالاً آخرین بنای ساخته‌شده در دیر پیش از متروک شدن راه دیر است. در رسائل اعتمادالسلطنه آمده که در اواخر سدهٔ سیزدهم، مستوفی‌الممالک «حاجی ابوالحسن معمار اصفهانی» را مأمور مرمت کاروانسرا کرد. در همین وقت، قناتی هم کشیدند و در نزدیکی دیر گچین، بنایی
وقت، قناتی هم کشیدند و در نزدیکی دیر گچین، بنایی رعیتی ساختند به ابعاد ۲۰۰ ۳۰۰ متر، که گویا ناتمام مانده است. شواهدی، ازجمله شکل گنبد، نشان می‌دهند که حمام دیر در این دوران ساخته شده است. دوران معاصر. این بنا پس از تغییر جاده تهران به قم از این مسیر به مسیر حسن‌آباد در زمان امین‌السلطان، متروک شد و افراد محلی از آن برای نگهداری دام استفاده می‌کردند. پس از ثبت ملی بنا در ۱۳۸۲، مرمت اضطراری آن آغاز شد و تا سال ۱۳۸۵ ادامه داشته است. منبع‌شناسی. اشاره‌های تاریخی به دیر گچین بطورعمده به نام بنا، موقعیت بنا در
به دیر گچین بطورعمده به نام بنا، موقعیت بنا در طول راه ری به قم، نام منزل‌ها و فواصل آن، امکانات و ویژگی‌های بنا، و افراد ساکن در آن و وظایف‌شان مربوط است. از این میان می‌توان به اثر ابن رُسته اصفهانی (درگذشته بعد از ۲۹۰ هجری قمری)، اصطخری (۳۴۰)، "سفرنامه" ابودُلَف مِسعَر بن مُهَلهِل (۳۴۱)، "المسالک و الممالک" اثر ابن حوقل (۳۶۷)، "احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم" اثر مقدسی (۳۷۵)، "تاریخ قم" نوشته حسن بن محمد قمی (۳۷۸)، "سیاست‌نامه" اثر خواجه نظام‌الملک طوسی (۴۷۹)، "آثارالبلاد و اخبارالعباد" اثر زکریای
طوسی (۴۷۹)، "آثارالبلاد و اخبارالعباد" اثر زکریای قزوینی (۶۷۲)، "معجم البلدان" اثر یاقوت حموی (سده هفتم)، "نسائم الاسحار" اثر ناصرالدین منشی کرمانی (۷۲۵)، و "تاریخ جهان‌آرای عباسی" اثر محمدطاهر قزوینی (سده یازدهم) اشاره کرد. از دوران قاجار نیز چند اشاره به دیر وجود دارد: ازجمله اشارهٔ جهانگیر میرزا به تغییر راه ری به قم به راه حسن‌آباد (۱۲۶۸)، اشارهٔ اعتمادالسلطنه (در دوران ناصرالدین‌شاه) به دیر و کاروانسرای خشتی گلی کنار آن، و اشارهٔ محمدکاظم‌خان کاشانی در "رساله ذهابیه" (حدود ۱۲۸۱) در مورد تخریب دیر و
در "رساله ذهابیه" (حدود ۱۲۸۱) در مورد تخریب دیر و استفاده از مصالح آن برای ساختن مهمان‌خانه علی‌آباد. در افسانه‌ها و فرهنگ عامه. به گفتهٔ مهرداد شکوهی، دیر گچین به افسانه‌های ایرانی نیز راه یافته است. نویسنده ناشناس "مجمل التواریخ و القصص" در حدود ۵۲۰ هجری قمری می‌نویسد: «در دیر گچین بین ری و اصفهان، بهمن را اژدهایی بلعید و او قلمرو پادشاهی خود را به دخترش چهرآزاد معروف به همای داد.» آدریان دیوید هیو بیوار در مقاله «"تمثیل آستیاگ"» می‌گوید نبرد گابی‌ین (۳۷۰ پیش از میلاد) بین یومنس و آنتیگون یک چشم بر سر
پیش از میلاد) بین یومنس و آنتیگون یک چشم بر سر جانشینی اسکندر، احتمالاً در حریم دیر گچین صورت گرفته است. در زمان نبرد، آنتیگون در همدان مستقر بود و یومنس در گابا (جی در اصفهان). یومنس در انتها دستگیر و به دست آنتیگون اعدام شد. بهمن اما در شاهنامه به مرگ طبیعی درگذشته است. بیوار معتقد است احتمال دارد «بهمن» در این نقل‌قول اشاره به یومنس داشته باشد؛ چراکه هم‌ریشه یونانی آن است و منظور از اشاره به اژدها، آنتیگون باشد. شکوهی می‌گوید بااین‌که نبرد گابی‌ین در شمال اصفهان در حوالی دودهک (نزدیکی دلیجان) رخ داده و
اصفهان در حوالی دودهک (نزدیکی دلیجان) رخ داده و این نقطه تا دیر گچین، فاصلهٔ قابل توجهی دارد، اما ممکن است عملیات نظامی این نبرد به صورتی وسیع در سراسر کویر مرکزی ایران گسترده شده باشد و به این صورت به فرهنگ عامه راه یافته باشد. ثبت در فهرست میراث جهانی. در ۲۶ شهریور ۱۴۰۲ در جریان چهل و پنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در ریاض، کاروانسرای دیر گچین به‌همراه ۵۳ کاروانسرای تاریخی دیگر (جمعاً ۵۴ کاروانسرا در ۲۴ استان ایران) تحت عنوان کاروانسراهای ایرانی در فهرست میراث جهانی قرار گرفتند. این مجموعه جهانی
فهرست میراث جهانی قرار گرفتند. این مجموعه جهانی به عنوان بیستمین و هفتمین اثر جهانی کشور ایران شناخته می‌شود.
حمام قبله (حمام خانم) مربوط به دوره صفوی است و در تهران، بازارچه نایب السطلنه، کوچه قبله واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۱۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بقعهٔ امامزاده هادی جمزقان مربوط به دورهٔ صفویه است و در شهرستان جعفرآباد، بخش قاهان، روستای جمزقان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۴۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بقعه امامزاده ابراهیم دستگرد مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان کهک، بخش فردو، روستای دستگرد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۴۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
حمام راحت آباد مربوط به دوره صفوی - دوره قاجار است و در شهرستان شمیرانات، بخش لواسانات، روستای راحت آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۸۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. متاسفانه چندسالی است که این حمام ریزش کرده و به حال خودش رها شده و قابلیت بازدید از آن وجود ندارد.
بقعه بی‌بی شریفه خاتون‌نویس مربوط به دوره صفوی - دوره قاجار است و در شهرستان جعفرآباد، بخش قاهان، روستای نویس واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۴۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آب‌انبار حاج آقا بابا مربوط به دوره قاجار است و در اردکان، خیابان آیت ا خامنه‌ای، خیابان آیت ا فکور، کوچه شهید فتاحی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۳۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
کاخ مظفری اوشان مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان اوشان واقع شده است. یکی از بناهای تاریخی در اوشان. در دامنۀ شمالی ارتفاعات جنوبی اوشان و در کنار رودخانه‌ای که از شمال غربی به سوی جنوب شرقی جریان دارد، در محلۀ اردوگاه آبادی اوشان، ساختمانی وجود دارد که به دورۀ قاجاریه مربوط است و به کاخ مظفری شهرت دارد. این بنا را مظفرالدین شاه به‌عنوان اقامتگاهی ییلاقی ساخت. برپایۀ اظهار مردم محلی، او تنها در یکی دو تابستان از آن استفاده کرد این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۹۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت
ثبت ۱۰۳۹۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
منزل انیس الدوله مربوط به دوره قاجار است و در محله امیریه تهران، خیابان ولیعصر، بالاتر از خیابان مولوی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۰۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این ساختمان هم اکنون محل استقرار «اتحادیه و شرکت تعاونی صنف تهیه و توزیع گوشت گوسفندی تهران» است. این بنا در سال ۱۲۵۸ شمسی در اختیار انیس الدوله (با نام اصلی فاطمه) همسر سوم ناصرالدین شاه قرار گرفت. در سال ۱۳۳۰ توسط فردی به نام نادر ابراهیمی خریداری شد. سپس در سال ۱۳۵۰ توسط اتحادیه تهیه کنندگان گوشت گوسفندی
سال ۱۳۵۰ توسط اتحادیه تهیه کنندگان گوشت گوسفندی تهران خریداری شد و امکان بازدید عمومی از آن برداشته شد.
باغ قلهک از آثار مربوط به دورهٔ قاجار است. این اثر در تهران، خیابان شریعتی، محله قلهک، حد فاصل خیابان دولت و پل صدر، پلاک ۴۹۳ واقع شده است و در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۰۵ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این باغ به وسعت ۱۷ هکتار در زمان قاجار و به فرمان پادشاه وقت در اختیار دولت انگلیس قرار گرفت. در سال‌های پیش از ۲۰۰۷ (میلادی) بخش عمده‌ای از آن به دفتر شورای فرهنگی بریتانیا اختصاص یافت. با این حال، پس از بالا گرفتن برخی اختلافات سیاسی در چند سال پیش از ۲۰۰۷ میان ایران و بریتانیا، لزوم پس
سال پیش از ۲۰۰۷ میان ایران و بریتانیا، لزوم پس گرفتن این باغ از سوی برخی فعالان سیاسی و همچنین نمایندگان مجلس شورای اسلامی مطرح شد. دولت بریتانیا مدعی است که این باغ را از دولت قاجار خریداری کرده ولی مجلس شورای اسلامی می‌گوید این باغ اجاره ۹۰ ساله بوده؛ و دولت بریتانیا باید آن را پس بدهد. این باغ دارای امکاناتی چون: استخر روباز، زمین تنیس، زمین فوتبال، باشگاه اسب سواری و غیره است. به دستور ملکه الیزابت، گورستان کمیسیون جنگ‌های مشترک المنافع در سال ۱۳۳۹ در طی سفر او به تهران تأسیس شد. این باغ همچنین محلی
طی سفر او به تهران تأسیس شد. این باغ همچنین محلی برای اسکان کارمندان دارد. باغ قلهک دارای مجموعه‌ای برای اسکان سفیر داشته که هم‌اکنون از ان استفاده نمی‌شود. تاریخچه. محمدشاه قاجار فکرش را نمی‌کرد بخشش کرایه ماهانه ۳۰ تومان باغ قلهک به انگلیسی‌ها، این باغ را تا ۱۷۰ سال بعد در سیطره سفارت انگلستان نگه دارد. آن زمان سفیر انگلستان این باغ را به منظور گردش تابستانه و به عنوان تفرجگاهی برای کارکنان سفارت اجاره کرده بود و حتی برخی از امور سفارت طی فصول بهار و تابستان در این باغ انجام می‌شد. یکی از ۷ قنات پرآب
در این باغ انجام می‌شد. یکی از ۷ قنات پرآب قلهک هم درست در این باغ قرار داشت و درختان این باغ ۱۷ هکتاری را سیراب می‌کرد. رویدادها. یکی از مهم‌ترین رویدادهای این باغ پناه دادن به آزادی خواهانی بود که از ماجرای به توپ بستن مجلس فرار کرده بودند. در آن زمان سیاست‌های روسیه و انگلستان در ایران در دو قطب مخالف یکدیگر قرار داشت. بعد از اینکه مجلس شورای ملی به دستور لیاخوف روسی به توپ بسته شد، سفارت انگلستان به این افراد پناه داد. بعد هم سر و کله بازاریان و دیگر آزادی خواهان در باغ قلهک پیدا شد که در آنجا تحصن
آزادی خواهان در باغ قلهک پیدا شد که در آنجا تحصن کرده بودند. «سید عبدالله بهبهانی» از سران مشروطه در خاطراتش می‌نویسد: «شمار زیادی از روحانیون و بازاریان و مردم دیگر در باغ قلهک بست نشستند و درخواست کردند سفیر انگلیس به آنها امان دهد و در حمایت از آنان و تحقق خواسته‌هایشان اقدام کند. این جمعیت تعدادشان تا حدود ۱۴ هزار نفر نیز روایت شده است که بیشتر اهل بازار بودند و باغ سفارت را پر کردند.» انگلستان از این فرصت استفاده کرد و به تحصن کننده‌ها امان داده بود. همان روز بساط دیگ‌های پلو برای پذیرایی از تحصن