payamvha/North_RAG huggingface dataset:
سوسیالیستی شوروی تاجیکستان درآمد. مساحت کل جمهوری خودمختار سوسیالیستی شوروی تاجیکستان ۱۳۵۶۲۰ کیلومتر مربع و جمعیت آن ۷۳۹۵۰۳ نفر بود. در عین حال، بیشتر تاجیک‌ها در خارج از جمهوری خودمختار سوسیالیستی شوروی تاجیکستان باقی ماندند. عامل اصلی تشکیل جمهوری خودمختار، تمایل دولت مرکزی به تحقق اصل بلشویکی تعیین سرنوشت ملت‌ها، تسریع روند تحکیم قومی، نابودی دولت کهن، سنت‌ها و تمامیت ارضی آن، ایجاد وزنه تعادلی در برابر جنبش‌های قدرتمند پان‌ترکیسم در آسیای میانه و سنگر کمونیسم در قلب شرق بود. با این حال، شکل‌گیری واقعی
در قلب شرق بود. با این حال، شکل‌گیری واقعی جمهوری خودمختار سوسیالیستی شوروی تاجیکستان بسیار دشوار بود. تاجیک‌های ساکن در فرمانداری کل ترکستان سابق (از جمله در ولایت سغد کنونی)، از ایده جدایی از جامعه سنتی منطقه‌ای-دولتی و اتحاد با کوهستانی‌های بخارای شرقی می‌ترسیدند. رهبری جمهوری خودمختار سوسیالیستی شوروی ترکستان و جمهوری خلق شوروی بخارا عمدتاً از تاجیک‌ها تشکیل شده بود، اما پس از دریافت دستورالعمل مرکز مبنی بر ایجاد خودمختاری جدید، تلاش کرد تنها بخارای شرقی و مناطق عقب‌مانده و منزوی دره زرافشان را به
شرقی و مناطق عقب‌مانده و منزوی دره زرافشان را به جمهوری خودمختار سوسیالیستی شوروی تاجیکستان واگذار کند و توسعه‌یافته‌ترین مناطق بخارا، سمرقند، خجند، دناو و ترمذ را در ترکیب جمهوری سوسیالیستی شوروی ازبکستان باقی بگذارد، که بدین ترتیب جانشین خانات خوقند، فرمانداری کل ترکستان و امارت بخارا می‌شد. رهبران جمهوری فیض‌الله خواجه‌یف، عبدالرحیم حاجی‌بایف و عبدالقادر محی‌الدینوف تحت تأثیر کلیشه‌های دولت کهن قرار داشتند که بر اساس آن نه زبان و قومیت، بلکه عوامل اقتصادی-منطقه‌ای و تمدنی در آن اهمیت داشتند. این واقعیت
و تمدنی در آن اهمیت داشتند. این واقعیت نیز تأثیرگذار بود که در آن زمان، آرمان نخبگان محلی ترکیه کمالیستی بود و نه مسکو، که امیدوار بودند با گذشت زمان از سلطه آن رهایی یابند. رهبری جمهوری خودمختار سوسیالیستی شوروی تاجیکستان به زودی ادعاهای ارضی نسبت به جمهوری سوسیالیستی شوروی ازبکستان مطرح کرد و مدعی مناطقی با جمعیت عمدتاً تاجیک، به ویژه ناحیه خجند، بخارا و سمرقند با نواحی اطراف، دناو، ساری‌آسیا و غیره شد. فعال‌ترین افراد در این زمینه ع. محی‌الدینوف، ع. حاجی‌بایف، نصرت‌الله مخصوم و شیرینشاه شاه‌تیمور بودند.
نصرت‌الله مخصوم و شیرینشاه شاه‌تیمور بودند. آنها از نارضایتی آشکار تاجیک‌ها از سیاست فعال ترک‌سازی که پس از تقسیمات آغاز شده بود، استفاده کردند. در نتیجه مذاکرات و بحث‌های طولانی، در بهار ۱۹۲۹ تصمیم گرفته شد که ناحیه خجند به جمهوری خودمختار سوسیالیستی شوروی تاجیکستان منتقل شود و در ۱۵ اکتبر از جمهوری سوسیالیستی شوروی ازبکستان جدا و به عنوان یک جمهوری متحد اعلام شود. یکی از مهم‌ترین عوامل اعلام جمهوری متحد جدید، تمایل مرکز به ایجاد «پایگاه پیشرو» انقلاب جهانی در شرق و تبدیل تاجیک‌های فارسی‌زبان به نوعی عامل
در شرق و تبدیل تاجیک‌های فارسی‌زبان به نوعی عامل نفوذی در ایران، افغانستان و شمال هند بود. جمهوری سوسیالیستی شوروی تاجیکستان (۱۹۲۹–۱۹۹۱). سومین کنگره فوق‌العاده شوراهای اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی در ۱۶ اکتبر ۱۹۲۹، اعلامیه تبدیل جمهوری خودمختار سوسیالیستی شوروی تاجیکستان به جمهوری سوسیالیستی شوروی تاجیکستان را تصویب کرد. جمهوری سوسیالیستی شوروی تاجیکستان هفتمین جمهوری متحد در اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی شد. مساحت جمهوری سوسیالیستی شوروی تاجیکستان ۱۴۲٬۵ هزار کیلومتر مربع و جمعیت آن ۱٬۱۵۰ هزار نفر بود که
کیلومتر مربع و جمعیت آن ۱٬۱۵۰ هزار نفر بود که ۷۲ درصد جمعیت را تاجیک‌ها تشکیل می‌دادند. از ۵ دسامبر ۱۹۲۹ — جمهوری در ترکیب اتحاد جماهیر شوروی. نام رسمی جمهوری به زبان روسی تغییر نکرد، اما در زبان تاجیکی در دوره‌های مختلف، انواع مختلفی از نام‌های یک مفهوم غالب بود: روسی «совет» — فارسی «شورا»، اروپایی «республика» — عربی «جمهوریه». در این راستا، جمهوری در سال‌های ۱۹۲۹–۱۹۳۸ «جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان»، در سال‌های ۱۹۳۸–۱۹۸۹ «جمهوری سوویتی سوسیالیستی تاجیکستان» و از سال ۱۹۸۹ «جمهوری شوروی سوسیالیستی
تاجیکستان» و از سال ۱۹۸۹ «جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان» نامیده می‌شد. در دهه‌های ۱۹۲۰–۱۹۳۰، انقلاب فرهنگی در جمهوری رخ داد و شبکه‌ای از مؤسسات آموزشی، علمی و فرهنگی ایجاد شد. به عنوان مثال، تنها در سال‌های ۱۹۲۸–۱۹۳۲، تعداد کتابخانه‌ها از ۱۱ به ۱۱۹ افزایش یافت.. در سال ۱۹۲۸، اولین экспедиция علمی به پامیر اعزام شد و در سال ۱۹۳۲، экспедиция علمی комплексная А. Е. فرسمن در جمهوری فعالیت می‌کرد. در دوره پس از جنگ، جمهوری به طور فعال توسعه یافت — تنها در سال‌های ۱۹۶۱–۱۹۸۰، تعداد کتابخانه‌ها از ۸۸۵ به ۱۶۴۸
۱۹۶۱–۱۹۸۰، تعداد کتابخانه‌ها از ۸۸۵ به ۱۶۴۸ و مؤسسات باشگاهی از ۹۳۳ به ۱۳۱۳ افزایش یافت.. تاجیکستان مستقل (از سال ۱۹۹۱). در ۹ سپتامبر ۱۹۹۱، در جلسه شورای عالی جمهوری تاجیکستان، پس از رویدادهای اوت ۱۹۹۱، بیانیه و مصوبه «درباره استقلال دولتی جمهوری تاجیکستان» به تصویب رسید. ۹ سپتامبر در این جمهوری به عنوان تعطیلات روز استقلال تاجیکستان اعلام شد. در اولین انتخابات ریاست‌جمهوری همه‌پرسی در نوامبر ۱۹۹۱، رحمان نبی‌یف به عنوان رئیس‌جمهور انتخاب شد. در ۲۵ دسامبر ۱۹۹۱، تاجیکستان به جامعه کشورهای مستقل (CIS) پیوست.
تاجیکستان به جامعه کشورهای مستقل (CIS) پیوست. در ۲۶ فوریه ۱۹۹۲، این کشور به سازمان امنیت و همکاری اروپا (OSCE) پیوست. در ۲ مارس ۱۹۹۲، این کشور به عضویت کشورهای سازمان ملل متحد (سازمان ملل) درآمد. در مه ۱۹۹۲، پس از تلاش برای کودتا در دوشنبه که توسط حامیان اپوزیسیون ملی-دموکراتیک انجام شد، نمایندگان اپوزیسیون وارد «دولت آشتی ملی» شدند. رویارویی بین نخبگان کمونیست سابق و نیروهای ملی-دموکراتیک و اسلامی از حوزه سیاسی به حوزه قومی-قبیله‌ای منتقل شد. در ژوئن ۱۹۹۲، در مناطق جنوبی تاجیکستان، درگیری‌های مسلحانه بین
در مناطق جنوبی تاجیکستان، درگیری‌های مسلحانه بین طرفداران و مخالفان رئیس‌جمهور رحمان نبی‌یف رخ داد. بدین ترتیب جنگ داخلی در کشور آغاز شد. در ۳۱ اوت، طرفداران اپوزیسیون اقامتگاه رئیس‌جمهور و گروگان‌ها را تصرف کردند (رئیس‌جمهور رحمان نبی‌یف در ساختمان کمیته امنیت ملی پنهان شد). در ۷ سپتامبر ۱۹۹۲، در فرودگاه شهر دوشنبه، ر. نبی‌یف تحت فشار اپوزیسیون مسلح از سمت ریاست‌جمهوری برکنار شد. در این دوره، حامیان دولت جبهه مردمی تاجیکستان، یک سازمان نظامی-سیاسی که هدف خود را بازگرداندن «نظم قانون اساسی» اعلام کرده بود،
را بازگرداندن «نظم قانون اساسی» اعلام کرده بود، را ایجاد کردند. در ۲۷ سپتامبر ۱۹۹۲، جبهه مردمی شهر قرغان‌تپه را که قبلاً توسط اسلام‌گرایان تصرف شده بود و سپس منطقه مجاور آن را اشغال کرد. جبهه مردمی از سوی ازبکستان حمایت سیاسی محدود دریافت کرد. روسیه به طور غیرعلنی به جبهه مردمی تاجیکستان کمک می‌کرد. فلج قدرت در مرکز و مناطق حاکم شد. دولت «توافق ملی» که در مه ۱۹۹۲ ایجاد شده بود، جمهوری را کنترل نمی‌کرد. در ۲۴ اکتبر ۱۹۹۲، اولین تلاش برای تصرف دوشنبه توسط تشکیلات مسلح جبهه مردمی با شکست مواجه شد و صدها نفر در
مسلح جبهه مردمی با شکست مواجه شد و صدها نفر در شهر کشته و زخمی شدند. جبهه مردمی پس از شکست، تنها راه آهن متصل کننده خط اصلی به مناطق مرکزی کشور را منفجر کرد. تهدید قحطی در دوشنبه و مناطق شرقی کشور سایه افکند. در پاییز ۱۹۹۲، بسیاری از ساکنان جنوب تاجیکستان، در حالی که از جنگ می‌گریختند، شروع به عبور از مرز افغانستان به مناطق آرام‌تر تاجیکستان و جمهوری‌های مستقل مشترک‌المنافع کردند. بر اساس ارزیابی‌های سازمان ملل متحد، حدود یک میلیون نفر آواره داخلی و بیش از دویست هزار نفر پناهنده شدند که بیش از شصت هزار نفر
هزار نفر پناهنده شدند که بیش از شصت هزار نفر از آنها از مرز افغانستان عبور کردند. در ۱۶ نوامبر تا ۲ دسامبر ۱۹۹۲، شانزدهمین جلسه شورای عالی (شورای عالی) در خجند برگزار شد که در آن رحمان نبی‌یف از سمت ریاست‌جمهوری جمهوری تاجیکستان استعفا داد و در ۱۹ نوامبر، امامعلی رحمانوف به عنوان رئیس شورای عالی جمهوری تاجیکستان (در واقع رئیس جمهوری) انتخاب شد. در دسامبر ۱۹۹۲، پس از تصمیمات شانزدهمین جلسه شورای عالی در مورد پایان دادن به رویارویی مسلحانه، واحدهای جبهه مردمی بدون جنگ وارد پایتخت شدند. با این حال، نیروهای
بدون جنگ وارد پایتخت شدند. با این حال، نیروهای دموکراتیک و اسلامی بار دیگر اقدامات نظامی علیه دولت را آغاز کردند. در ۱ دسامبر ۱۹۹۳، تاجیکستان به عضویت کشورهای سازمان همکاری اسلامی (OIC) درآمد. در ۶ نوامبر ۱۹۹۴، بر اساس نتایج همه‌پرسی سراسری، قانون اساسی تاجیکستان به تصویب رسید و در همان زمان امامعلی رحمانوف به عنوان رئیس‌جمهور انتخاب شد. در ۲۷ ژوئن ۱۹۹۷، «توافقنامه عمومی صلح و آشتی ملی در تاجیکستان» توسط رئیس‌جمهور امامعلی رحمانوف و رهبر اپوزیسیون سعید عبدالله نوری امضا شد. این روز در جمهوری به عنوان
عبدالله نوری امضا شد. این روز در جمهوری به عنوان تعطیلات دولتی «روز وحدت ملی» اعلام شد. از ۱ آوریل ۲۰۰۰، کمیسیون آشتی ملی (KOM) با ۲۶ عضو (۱۳ عضو از دولت جمهوری تاجیکستان و ۱۳ عضو از اپوزیسیون سابق) فعالیت می‌کرد. با این حال، برای چندین سال پس از پایان جنگ داخلی، دولت قادر به کنترل کامل برخی مناطق کشور، از جمله گرم و ناحیه رشت، جایی که فرماندهان محلی شرایط حل و فصل صلح آمیز را نپذیرفتند، نبود. راهزنی در این مناطق همچنان رونق داشت. در ۳ نوامبر ۱۹۹۸، شورش ضد دولتی سرهنگ سابق تیپ ویژه وزارت دفاع جمهوری
ضد دولتی سرهنگ سابق تیپ ویژه وزارت دفاع جمهوری تاجیکستان محمود خودایبردیف در خجند و استان سغد آغاز شد که در ۱۰ نوامبر با شکست شورشیان پایان یافت. امامعلی رحمانوف بار دیگر در انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۱۹۹۹ با کسب ۹۷٫۶ درصد آرا پیروز شد. در انتخابات پارلمانی سال ۲۰۰۰، حزب دموکراتیک خلق تاجیکستان که رحمانوف از سال ۱۹۹۸ رهبری آن را بر عهده داشت، اکثریت کرسی‌ها را به دست آورد. در ۱۰ اکتبر ۲۰۰۰، تاجیکستان پیمان تأسیس اوراسز را امضا کرد. در ۳۰ اکتبر ۲۰۰۰، پول ملی «سامانی» به جریان افتاد. در ۱۵ ژوئن ۲۰۰۱،
پول ملی «سامانی» به جریان افتاد. در ۱۵ ژوئن ۲۰۰۱، تاجیکستان به سازمان همکاری شانگهای پیوست. در ۱۴ مه ۲۰۰۲، تاجیکستان به سازمان پیمان امنیت جمعی پیوست. در سال ۲۰۰۹، نیروگاه برق آبی سنگتوده-۱ که با همکاری فدراسیون روسیه ساخته شده بود و خطوط انتقال برق ولتاژ بالا «جنوب-شمال» (خط ۵۰۰ کیلوولت) و «ختلان-چلانزار» (خط ۲۲۰ کیلوولت) به بهره‌برداری رسیدند. آنها امکان اتصال سیستم انرژی مناطق جنوبی و شمالی تاجیکستان را فراهم کردند. در سال‌های ۲۰۰۶–۲۰۱۰، جاده‌های دوشنبه–خجند–چانک (ازبکستان)، دوشنبه–جیرگیتال–ساریتاش
(ازبکستان)، دوشنبه–جیرگیتال–ساریتاش (قرقیزستان)، تونل‌های خودرو «استقلال» در گردنه انزاب، شرشر و شهرستان ساخته شدند. آنها ارتباط جاده‌ای تمام فصلی بین مناطق شمالی و جنوبی تاجیکستان با دسترسی به ازبکستان و قرقیزستان را فراهم کردند. از سپتامبر ۲۰۱۰ تا آوریل ۲۰۱۱، در ناحیه رشت، درگیری‌ها بین نیروهای دولتی و گروه‌های ضد دولتی ادامه داشت. روابط خصمانه با کشور همسایه ازبکستان تأثیر منفی قابل توجهی بر اقتصاد تاجیکستان داشت. از نوامبر ۲۰۰۹ تا فوریه ۲۰۱۰، راه‌آهن ازبکستان حدود ۴۰۰ واگن کالا را که برای تاجیکستان در
حدود ۴۰۰ واگن کالا را که برای تاجیکستان در نظر گرفته شده بود، توقیف کرد و از ابتدای فوریه تا ژوئن، حدود ۲۰۰۰ واگن دیگر را توقیف کرد. در نوامبر ۲۰۱۱، ازبکستان پس از انفجار در خط غلبه–آموزنگ، تردد ریلی در این بخش را به طور کامل متوقف کرد که به معنای محاصره حمل و نقل کل جنوب تاجیکستان بود. در ژانویه ۲۰۱۲، ازبکستان به بهانه تعمیرات، ۹ مورد از ۱۶ گذرگاه مرزی با تاجیکستان را بست. در آوریل ۲۰۱۲، ازبکستان صادرات گاز طبیعی به تاجیکستان را متوقف کرد که تهدیدی برای فعالیت شرکت آلومینیوم تاجیک ایجاد کرد. همه این
فعالیت شرکت آلومینیوم تاجیک ایجاد کرد. همه این اقدامات به این دلیل مرتبط بود که ازبکستان به شدت با ساخت نیروگاه برق آبی راغون در تاجیکستان مخالف است. این امر می‌تواند منجر به کم‌آبی آمودریا شود که به کشت پنبه ازبکستان آسیب می‌رساند. علاوه بر این، همانطور که در ازبکستان ادعا می‌شود، سد در حال ساخت نیروگاه برق آبی در منطقه زلزله‌خیز قرار دارد و در صورت تخریب آن، به طور نظری ممکن است مناطق مسکونی ازبکستان در پایین دست نیز زیر آب بروند. همچنین بین ازبکستان و تاجیکستان یک درگیری ارضی بر سر نیروگاه برق آبی
و تاجیکستان یک درگیری ارضی بر سر نیروگاه برق آبی نیروگاه برق آبی فرهاد وجود داشت در سپتامبر ۲۰۱۱، اولین واحد نیروگاه برق آبی نیروگاه برق آبی سنگتوده-۲ (با ظرفیت ۲۲۰ مگاوات) که با همکاری جمهوری اسلامی ایران ساخته شده بود، به بهره‌برداری رسید. در ژوئیه ۲۰۱۲، پس از قتل رئیس اداره کمیته دولتی امنیت ملی (ГКНБ) جمهوری تاجیکستان در ولایت خودمختار بدخشان کوهستانی، سرلشکر عبدالله نظروف، درگیری مسلحانه در خاروغ رخ داد. در ۱۰ دسامبر ۲۰۱۲، تاجیکستان به سازمان تجارت جهانی (WTO) پیوست. در غیاب اپوزیسیون واقعی،
تجارت جهانی (WTO) پیوست. در غیاب اپوزیسیون واقعی، رئیس‌جمهور رحمانوف در انتخابات سال ۲۰۰۶ و انتخابات سال ۲۰۱۳ مجدداً انتخاب شد. با گذشت زمان، هم فرماندهان صحرایی طرفدار دولت و هم مخالفان دوره جنگ داخلی از قدرت برکنار شدند. در سپتامبر ۲۰۱۴، دومین واحد نیروگاه برق آبی سنگتوده-۲ با ظرفیت ۱۱۰ مگاوات به بهره‌برداری رسید. پس از بهره‌برداری کامل، نیروگاه برق آبی سنگتوده-۲ قادر به تولید تا یک میلیارد کیلووات ساعت برق یا ۲۲۰ مگاوات است. در ۴ سپتامبر ۲۰۱۵، در نتیجه حمله به انبار تسلیحات در دوشنبه، ۲۶ نفر از جمله ۹
حمله به انبار تسلیحات در دوشنبه، ۲۶ نفر از جمله ۹ پلیس کشته شدند. به گفته دولت، این حادثه تلاش برای کودتا بوده که توسط معاون وزیر دفاع عبدالحلیم نظرزاده، یکی از مخالفان سابق دوران جنگ داخلی سازماندهی شده بود. از این رویداد برای ممنوعیت حزب نهضت اسلامی تاجیکستان استفاده شد. در ۱۶ سپتامبر ۲۰۱۵، ۱۳ رهبر این حزب دستگیر و بعداً به زندان‌های طولانی مدت محکوم شدند. تا تابستان ۲۰۱۸، بیش از ۱۰۰ نفر به اتهام ارتباط با حزب نهضت اسلامی تاجیکستان دستگیر شدند. ۲۷ نفر از آنها به حبس‌های سه تا ۲۵ سال محکوم شدند. پس از به
آنها به حبس‌های سه تا ۲۵ سال محکوم شدند. پس از به قدرت رسیدن رئیس‌جمهور شوکت میرضیایف در ازبکستان، روابط ازبکستان و تاجیکستان بهبود یافت. در سال ۲۰۱۷، پروازهای هوایی بین پایتخت‌های دو کشور از سر گرفته شد، راه‌آهن غلبه–آموزنگ بازسازی شد، جاده بین‌المللی A-377 در بخش سمرقند–پنجکنت افتتاح شد و گذرگاه‌های مرزی ازبکستان و تاجیکستان فعالیت خود را از سر گرفتند. در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۸، اولین واحد نیروگاه برق آبی راغون به بهره‌برداری رسید. در اکتبر ۲۰۲۰، رحمان برای یک دوره ریاست‌جمهوری جدید مجدداً انتخاب شد. در آوریل-مه
ریاست‌جمهوری جدید مجدداً انتخاب شد. در آوریل-مه ۲۰۲۱، درگیری مسلحانه در مرز قرقیزستان و تاجیکستان رخ داد. در نوامبر ۲۰۲۱، در خاروغ رویارویی بین مقامات و معترضان منجر به تلفات شد. در مه ۲۰۲۲، در بدخشان کوهستانی رویارویی جدیدی بین مقامات و معترضان آغاز شد که منجر به تلفات شد. در سپتامبر ۲۰۲۲، در مرز با قرقیزستان بار دیگر درگیری رخ داد که در جریان آن تا ۲۴ اکتبر ۲۰۲۲، ۵۹ شهروند تاجیکستان و ۶۳ شهروند قرقیزستان کشته شدند.
فَسا (به پارسی میانه: پسا) یکی از شهرهای استان فارس و مرکز شهرستان فسا است. شهرستان فسا از نظر وسعت شهری، و جمعیت شهرنشینی، بزرگ‌ترین شهرستان جنوب و شرق استان فارس می‌باشد. زبان اصلی شهرستان فسا، زبان فارسی با لهجهٔ فسایی (چیزی بین زبان شیرازی و کرمانی) می‌باشد. اطراف فسا، باز بوده و دشت‌های وسیع و حاصلخیز و باغات مرکبات و کشتزارهای گندم ذرت و محصولات جالیزی را شامل می‌شود و فرمانداری ویژه فسا، سرپرستی چندین شهر دارای شهرداری، از جمله زاهدشهر، میانشهر، ششده و نوبندگان را تحت پوشش دارد. فسا از ابتدا شهر بوده
نوبندگان را تحت پوشش دارد. فسا از ابتدا شهر بوده و قدمت آن دست کم به زمان هخامنشیان برمی‌گردد که در آن زمان نام این شهر پسه یا پسا بوده که به فسا تبدیل می‌شود. فسا به شهر بهارنارنج گندم و انبار غلهٔ هخامنشیان معروف بود است. و در زمان حمله مغول به ایران موقعیت خود را حفظ نموده است ولی بافت شهر مقداری تغییر کرده است. فسا در منطقهٔ نیمه‌خشک معتدل قرار گرفته است. بیش‌ترین درجه حرارت در تابستان‌ها به حدود ۴۲ درجه بالای صفر و کم‌ترین آن در (زمستان‌ها به ۶-درجه سانتیگراد زیر صفر می‌رسد و میزان بارندگی آن به‌طور
زیر صفر می‌رسد و میزان بارندگی آن به‌طور متوسط حدود ۳۲۰ میلی‌متر در سال است. اقتصاد فسا برپایه باغ داری، دامپروری وکشاورزی تجارت بازاری استوار است. وجود باغات انار و مرکبات در فسا متداول است. شهرستان‌های خفر، جهرم، داراب، سروستان، خرامه و استهبان در همسایگی فسا قرار دارند. شهرستان فسا در مسیر بزرگراه ترانزیتی شیراز به بندرعباس واقع شده است و همین اصل آن را به شهری استراتژیکی و پررونق تبدیل کرده است. فسادر مسیر سه استان فارس، استان کرمان و استان هرمزگان قرار دارد. شهرستان فسا دارای یکی از اولین فرودگاه‌های
دارد. شهرستان فسا دارای یکی از اولین فرودگاه‌های استان فارس پس از شیراز می‌باشد و خط آهن شیراز،فسا،گلگهرسیرجان با پیشرفت ۶۰ درصدی در حال احداث می‌باشد. ساخت نیروگاه برق خورشیدی فسا در سال ۱۴۰۳ شمسی با حضور مقامات کشوری و استانی از جمله وزیر نیرو استاندار فارس و نماینده فسا در مجلس شورای اسلامی و مقامات شهرستان فسا آغاز گردیده است. نام. در کتیبه‌ها و سنگ نوشته‌های پرسپولیس از فسا با نام «پشی‌یا» یا «بشی» یاد شده است. جرج کامرون بر اساس مفاد لوح شماره ۵۳ از الواح گلی تخت جمشید، محل شهر «پشی‌یا» یا «بشی‌یه»
الواح گلی تخت جمشید، محل شهر «پشی‌یا» یا «بشی‌یه» را منطبق بر محل کنونی شهر فسا می‌داند. واژه «بشی‌یه» در واقع صورت عیلامی واژه پسا می‌باشد. این واژه به دلیل عدم وجود حرف «پ» در زبان عربی، پس از ورود اعراب و تبادلات فرهنگی به صورت «بسا» و گاهی نیز «فسا» تلفظ و ثبت گردید. فسا در لغت نیز به معنی «محل سکونت و قرارگاه» یاد شده است. محققان برای واژهٔ فسا معنی شهر پارسیان را نیز شمرده‌اند. تاریخ. پیشینه. در باب سازنده یا سازندگان و زمان ایجاد شهر فسا، اقوال مختلفی در کتابهای تاریخی و جغرافیایی بیان گردیده که
در کتابهای تاریخی و جغرافیایی بیان گردیده که عمدهٔ آنان بنای شهر را به عهد شاهان اساطیری (پیشدادیان و کیانیان) مربوط دانسته‌اند. حمدالله مستوفی در نزهةالقلوب در یک جمع‌بندی از نظرات پیشینیان خود در مورد زمان و سازندگان شهر فسا می‌نویسد: دوره هخامنشیان. در زمان هخامنشیان شهر فسا و نواحی اطرافش پررونق و آباد بوده، چنان‌که مطابق الواح گلی تخت جمشید، «اَرتَخم» حاکم فسا، مزد ۱۵۰ کارگری که در بشی‌یا (فسا) و کبرپیش (خفر) کار می‌کردند از خزانه‌دار کل پارس «راتی بیندا» خواسته است. دوره ساسانیان. در دوره ساسانیان،
خواسته است. دوره ساسانیان. در دوره ساسانیان، از یک سو وجود بقایای شهر، دژ و آتشکده ساسانی و از سوی دیگر حضور فساییان در امور سیاسی و فرهنگی آن زمان نشانگر آن است که فسا در دوره ساسانیان از جایگاه و رونق خاصی برخوردار بوده است، چنان‌که قاضی القضات انوشیروان، فسایی بود و در همین دوران «زرادشت بن خرگان» عقاید خود را در قالب (دریست دین) در ایران و روم منتشر کرد و تزلزل جدی در نظام طبقاتی ساسانی به وجود آورد. به‌طور کلی در دوران ساسانی و مقارن ظهور اسلام، شهر فسا به عنوان بزرگ‌ترین شهر کوره دارابگرد به‌شمار
فسا به عنوان بزرگ‌ترین شهر کوره دارابگرد به‌شمار می‌آمده. پس از اسلام. فسا در سال ۱۷ هجری پس از نبردی سهمگین به دست مسلمانان فتح گردید و «ساری بن زنیم» و پس از آن «آزادمرد» (شاید ایرانی بوده که نام فارسی داشته) به حکومت فسا منصوب شدند. در قرن اول هجری فسا مرکز ضرب سکه بود. وجود رفاه، امنیت و توسعه اقتصادی شاخصه ای بود که در تمامی نوشته‌های سیاحان و جغرافی دانان مسلمان داخلی یا خارجی این دوران به فسا نسبت داده شده است. این جغرافی دانان ضمن بررسی ویژگیهای محصولات و مصنوعات فارس در مورد تولیدات و صادرات فسا
و مصنوعات فارس در مورد تولیدات و صادرات فسا می‌نویسند: «گای لسترنج» نیز در کتاب جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی می‌نویسد: به دلیل مساجد مروج افکار اسماعیلیه، نقش ارسلان بساسیری در تضعیف خلافت عباسی، جابجایی در سلسله‌ها، هرمهای قدرت و… این شهر مورد هجومهای ویرانگرانهٔ سلجوقیان، شبانکاره‌ها و دردوران بعد افغانی‌ها قرار گرفت و چون طی آنها «هر که را خواستند کُشتند و آنچه را توانستند برداشتند» شهر فسا رو به ویرانی نهاد ولی به مرور به دلیل موقعیت جغرافیایی و طبیعی خود دوباره توانست در دوره صفویه و افشاریه
و طبیعی خود دوباره توانست در دوره صفویه و افشاریه به رونق برسد. دوره صفویه تا قاجار. شواهد حاکی از آن است که بنیاد کالبدهای شهری فسا (حمام متل، مسجد جامع، مسجد حوض ماهی، بازار و…) در دوره صفویه ایجاد و در دوران افشاریه رو به گسترش و تعالی گذاشته است. نکته حائز اهمیت در مورد بافت کالبدی شهر فسا، وجود نوعی شهرسازی شتابان یا ساخت و ساز با دید دفاعی، امنیتی است. مردم فسا در قیام سیداحمدخان جهرمی در اواخر صفویه حضور داشتند. خاندان قوام‌الملک در دورانِ قاجاریه نقش اساسی در تخریب و ویرانی فسا ایفا نمودند. علاوه
اساسی در تخریب و ویرانی فسا ایفا نمودند. علاوه بر تغییر نقش شهر و مسیرهای ارتباطی، بیماریهای همه گیر، قحطی‌ها، وجه‌المصالحه قرار گرفتن فسا در بازیهای سیاسی قوام و ایلات خمسه با دولتمردان فارس و ایران، ناامنی‌ها و چپاول از مهم‌ترین عوامل ویرانی و کاهش رونق فسا در زمان قاجار بودند. جغرافیا. موقعیت جغرافیایی. قرار گرفتن در مسیر شیراز به بندرعباس، قرار گرفتن در مرکز استان فارس و دسترسی سریع به مرکز استان و همچنین استان‌های کرمان و هرمزگان این شهر را از یک موقعیت راهبردی برخوردار کرده است. شهر فسا در ارتفاع
راهبردی برخوردار کرده است. شهر فسا در ارتفاع ۱۴۰۰ متری از سطح دریا قرار گرفته و بلندترین نقطه این شهرستان خرمن‌کوه در کنار روستای کچوییه با ۳۱۸۵ متر ارتفاع است. به‌طور کلی نزدیک به ۴۰ درصد از وسعت شهرستان فسا دشت و بقیه کوهستانی است. تقسیمات کشوری. فسا مرکز شهرستان فسا است. تأسیس فرمانداری شهرستان فسا در سال ۱۳۱۶ همزمان با تأسیس فرمانداری شیراز و اولین شهرهای کشور انجام شد. شهرستانهای جهرم، داراب، استهبان و نی ریز بخشهایی از شهرستان فسا را تشکیل می‌دادند. که نخست بخش جهرم در سال ۱۳۲۳ با تأسیس فرمانداری از
نخست بخش جهرم در سال ۱۳۲۳ با تأسیس فرمانداری از شهرستان فسا مستقل گردید و سپس در سال ۱۳۳۵ ه‍.ش شهرستان‌های داراب، استهبان و نی ریز از شهرستان فسا جدا شدند. در حال حاضر این شهرستان شامل چهار بخش مرکزی، شیبکوه، ششده و قره‌بلاغ و نوبندگان است. دهستان‌های این شهرستان جنگل، ششده، صحرارود، فدشکویه، قره‌بلاغ، کوشک قاضی، میانده و نوبندگان و شهرهای این شهرستان علاوه بر فسا، زاهدشهر، ششده، نوبندگان، قره‌بلاغ و میان‌شهر هستند. آب و هوا. فسا در منطقهٔ نیمه‌خشک معتدل قرار گرفته است. بیش‌ترین درجه حرارت در تابستان‌ها به
گرفته است. بیش‌ترین درجه حرارت در تابستان‌ها به ۴۲ درجه بالای صفر و کم‌ترین آن در زمستان‌ها به ۸ درجه زیر صفر می‌رسد. به‌طور متوسط میزان بارندگی حدود ۳۲۰ میلی‌متر و رطوبت نسبی ۳۹٪ در سال است. پوشش سبز جنگلی (درختزار). جنگل‌های زاگرس از منطقه پیرانشهر در کُردستان شروع می‌شود و در امتداد رشته‌کوه زاگرس و بختیاری تا اطراف جهرم و فسا (میان‌جنگل) در استان فارس ادامه می‌یابد. این جنگل‌ها با آب‌وهوای نیمه‌مدیترانه‌ای، از اکوسیستم‌های مهم و حساس در ایران به‌شمار می‌روند. مردم. جمعیت. در سرشماری نفوس و مسکن سال
می‌روند. مردم. جمعیت. در سرشماری نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵ شهر فسا ۱۱۰٬۸۲۵ و شهرستان فسا نیز ۲۰۵٬۱۵۷ نفر جمعیت داشت. . زبان. زبان بیشینه مردم فسا، فارسی با گویش شرق فارس (گویشی بین شیرازی و کرمانی) می‌باشد و به دلیل آنکه از گذشته طوایف گوناگون در این سرزمین ساکن بوده‌اند، زبانهای پرشماری در آن رواج یافته است که از آن جمله زبان‌های تُرکی، و عربی را می‌توان نام برد. اقوام تُرک، و عرب با هم زبانان خود به زبان مادری و در محاوره با دیگر مردمان از زبان فارسی استفاده می‌کنند که این تعامل و برخورد لهجه‌ها و زبانها،
می‌کنند که این تعامل و برخورد لهجه‌ها و زبانها، تلفظهای گوناگونی از واژگان را در میان فساییها شکل داده است. نژاد. فسا به دلیل قدمت چند هزار ساله، موقعیت جغرافیایی و مکانی، مهاجرپذیری و هجوم مهاجمان، از دیر باز محل زندگی اقوام مختلف آریایی، سامی، ترک و … بوده و بدین لحاظ از تنوع نژادی برخوردار گردیده است. عمده مردم این شهر از فارسی‌زبانان هستند. اعراب خمسه دیگر گروه قومی قابل توجه فسا هستند که در دوره پهلوی پس از مدتها کوچ‌روی به اجبار و برخی نیز به اختیار یکجانشین گردیدند. امروزه اکثریت جمعیت برخی از
یکجانشین گردیدند. امروزه اکثریت جمعیت برخی از روستاها و برخی از محلات شهر فسا را مانند حیدر آباد، مهدیه، کوی سلمان، شهرک طالقانی و… را اعراب به خود اختصاص داده‌اند البته هنوز گروهی اندک از عشایر عرب در مناطق مختلف شهرستان فسا به صورت کوچرو و نیمه کوچرو زندگی می‌کنند. ایل ترک اینالو دیگر گروه قومی فسا است که در دوران ناصرالدین شاه در دشت قره‌بلاغ (چشمه سیاه) سکنی داده شدند. در مناطق اطراف فسا گروهی از مردم سیاهپوست به نام کولو زندگی می‌کنند. کولوها از ایرانیان آفریقایی‌تبار هستند. مادام دیولافوا از کسانی
آفریقایی‌تبار هستند. مادام دیولافوا از کسانی بود که بر روی پیشینه این قوم پژوهش‌هایی انجام داد. شماری از روستاهای فسا کولونشین است. برای نمونه تعداد زیادی از کولوها در یکی از این روستاها به نام کنکان زندگی می‌کنند. دین و مذهب. بیشینهٔ مردم فسا مسلمان و شیعه مذهب هستند. مردم فسا پیش از ظهور اسلام همانند مردم سایر نقاط ایران زرتشتی بودند. وجود چندین آتشکده در اطراف فسا، حاکی از رونق دین زرتشت در آن دوران است. علم و فرهنگ. در سال ۱۳۹۵ در شورای فرهنگ عمومی شهرستان فسا ۱۹ فروردین ماه به‌عنوان "روز فسا "مصوب شد
فسا ۱۹ فروردین ماه به‌عنوان "روز فسا "مصوب شد که اولین دوره آن با محوریت دانشمند فرزانه " ابوعلی نحوی فسوی " پاس داشته شد و امسال نیز به ابعاد شخصیت ارسلان بساسیری یکی دیگر از مفاخر و مشاهیر شهرستان فسا که در قرن ۵ هجری قمری می‌زیسته است پرداخته شد. دانشگاه‌ها. فسا شهری دانشگاهی است و دانشگاه‌های این شهر از نظر آموزشی و پژوهشی دارای رتبه بالایی هستند فسا قطب علم و دانش و قطب پزشکی در جنوب فارس است تاریخچه. موزه. موزه فرهنگ فسا موزه‌ای در شهر فسا، استان فارس است. این موزه در دبیرستان ماندگار محمدتقی ذوالقدر
است. این موزه در دبیرستان ماندگار محمدتقی ذوالقدر فسایی (تأسیس ۱۳۱۷)در زمینی به مساحت ۴٬۰۰۰ مترمربع و با هزینه ای بیش از ۸۰۰ میلیون تومان با کمک نیکوکاران و… در سال ۱۳۹۶ به بهره‌برداری رسید. این موزه دارای ۸ گالری شامل بخش فناوری، باستانی و تاریخی، نویسندگان فسایی و مشاهیر، مردم‌شناسی، سنگ و سنگواره، باغ و درختان و نگارخانه است. سالانه بیش از ۷ هزار نفر از این موزه بازدید می‌کنند. رصدخانه. رصد خانه و مرکز علمی شهرداری فسا، به عنوان بزرگ‌ترین رصد خانه آماتوری جنوب ایران با سال تأسیس ۱۳۷۸ در وروری فسا از سمت
جنوب ایران با سال تأسیس ۱۳۷۸ در وروری فسا از سمت شیراز و بر فراز تپه باستانی کدیوری واقع شده است. این مجموعه شامل اتاق تلسکوپ، اتاق افلاک نما و سالن برگزاری کلاس‌های آموزشی است. گروه نجوم این مرکز در سال ۱۳۸۶ به عنوان «برترین گروه نجوم کشور» و در سال‌های ۸۵٬۸۶و۸۷ به عنوان «قوی‌ترین گروه رویت هلال ماه» در کشور شناخته شد و در همین راستا چندین رکورد جهانی و ملی را به ثبت رسانده‌اند که از جمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: علاوه بر این، گروه نجوم فسا به عنوان یکی از قوی‌ترین گروه‌های استهلال کشور هر
به عنوان یکی از قوی‌ترین گروه‌های استهلال کشور هر سالِ جهت رویت ماه‌های رمضان و شوال به مناطق مرتفع در کشور از جمله ارتفاعات خرمن‌کوه و دنا اعزام می‌شود. ساختار شهری. مراکز نظامی. تیپ تکاور انصارالحجه لشکر ۳۳ المهدی فارس متعلق به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مرکز حضور اهالی فسا در جنگ تحمیلی بود که پس از پایان جنگ به دو تیپ تکاور انصارالحجه فسا و تیپ مخصوص ۳۳ المهدی (عج) جهرم تقسیم گردید. اقتصاد و صنعت. کشاورزی. گندم فسا از نظر کشاورزی شهری پررونق است به‌طوری‌که فسا را شهر گندم می‌دانند. با توجه به آب و