payamvha/North_RAG huggingface dataset:
کرد و موجب تقویت جریان خشونت‌طلب شد. شیخ علی ترشیزی رهبر این جریان فقط یک بار بعد از بازگشت بهاءالله به تهران توانست با او ملاقات کند. در این ملاقات بهاءالله تلاش کرد تا او را از قصد ترور شاه منصرف کرد. در این میان جوانی نساج به اسم حسین‌جان میلانی، که یک سخنور پرشورِ تازه بابی بود از آذربایجان به تهران آمد و در خانه حاجی سلیمان‌خان رهبری جریان خشونت طلب را در دست گرفت. شیخ علی ترشیزی که از اصلی‌ترین محرکان توطئه علیه شاه بود، در روزهای آخر پیش از سوءقصد به شاه، از نقشه‌های بی‌پروای حسین‌جان احساس نگرانی
شاه، از نقشه‌های بی‌پروای حسین‌جان احساس نگرانی کرده بود. او دریافته بود که شیوه‌ای که حسین‌جان پیش گرفته است، بیش از حد بی‌برنامه و بی‌انضباط است و نتیجه‌ای جز فاجعه برای بابیان نخواهد داشت. سرانجام حسین جان در در سپیده‌دم بامداد روز ۸ شوال ۱۲۶۸ ترور ناصرالدین شاه را عملی کرد. هنگامی که ناصرالدین‌شاه از کاخ ییلاقی نیاوران عازم شکار بود، سه تن بابیان در فاصلهٔ کوتاهی از کاخ به شاه حمله کردند. آنان عریضه به دست به موکب شاه که تنها به اتفاق چند تن ملازم رکاب پیش می‌راند، نزدیک شدند. آنان سه تیر شلیک کردند که
می‌راند، نزدیک شدند. آنان سه تیر شلیک کردند که تیر دوم شاه را مجروح ساخت. در زد و خوردی که پیش‌آمد، قراولان شاه یک تن از مهاجمان را کشتند و دو تن را دستگیر کردند. به دلیل کم‌تجربگی عاملان و استفاده از طپانچه ساچمه‌ای ترور ناکام ماند. مهدعلیا، شاه را به دست داشتن میرزا آقاخان نوری در سوءقصد مظنون کرد و میرزا آقاخان برای مبری ساختن خود از تهمت، شدت عمل به خرج داد و بابیان را به‌طور گسترده سرکوب و دستگیر ساخت. ازجمله این دستگیرشدگان بهاءالله بود که توسط سفارت روسیه به ایران تحویل داده شد. متعاقباً تعدادی از
روسیه به ایران تحویل داده شد. متعاقباً تعدادی از دستگیرشدگان به دست صاحب‌منصبان دولتی سپرده شدند تا کشته شوند. طاهره قرةالعین نیز در این ماجرا کشته شد. او که از سال ۱۲۶۵ هجری قمری دستگیر شده بود، در زمان سوءقصد در منزل کلانتر تهران محبوس بود ولی دو هفته بعد از واقعه بازجویی و اعدام شد. شاه در این سوءقصد فقط جراحات سطحی برداشت ولی فرمان قتل‌عام بابیان را صادر کرد. بسیاری از بابیان و حتی افرادی که مشکوک به بابی بودن بودند، در یک کشتار دسته‌جمعی هولناک با سازماندهی علماء، دولتیان، شاهزادگان قاجار،
با سازماندهی علماء، دولتیان، شاهزادگان قاجار، دیوان‌سالاران و تاجران در ملاء عام به نحو فجیع شکنجه و اعدام شدند. میرزا آقاخان نوری برای کاهش احتمال انتقام، دستور داده بود که قربانیان بین گروه‌های مختلف مانند نظامیان، نجیب‌زادگان و استادان و شاگردان دارالفنون تقسیم شوند تا مسئولیت کشتار بین همگان تقسیم شود. بعضی را شمع‌آجین کردند، بعضی را به دم توپ بستند، بعضی را قطعه‌قطعه کردند، و بعضی را قبل از اعدام چشم از حدقه درآورند، یا پوست از پا کندند و بعد از فرو بردن در قیر داغ مجبور به دویدن کردند. چندین هزار نفر
در قیر داغ مجبور به دویدن کردند. چندین هزار نفر در این قتل‌عام کشته شدند. ناصرالدین‌شاه که در ۱۲۶۶ هجری قمری نخستین ولیعهد خود سلطان محمود میرزا را از دست داده بود، دو هفته پس از سوءقصد سلطان معین‌الدین میرزا را به ولیعهدی برگزید؛ ولی همچنان به دلیل سن کم معین‌الدین میرزا، او نتوانست شاه شود. اگر ناصرالدین‌شاه درمی‌گذشت، نایب‌السلطنه‌ای نیاز بود تا امور سلطنت را از طرف شاه صغیر در دست بگیرد. سفرای روسیه و بریتانیا در این مورد عباس میرزا ملک‌آرا، برادر ناتنی شاه را شایستهٔ این مقام می‌دانستند. در این زمان
شاه را شایستهٔ این مقام می‌دانستند. در این زمان شاه و مهدعلیا فرصت را برای از میان برداشتن عباس میرزا غنیمت شمردند و مدتی پس از سوءقصد، عباس میرزا را به دست داشتن در ماجرا متهم کردند. به منظور تنبیه عباس میرزا، شاه نخست تصمیم گرفت او را نابینا کند، ولی با هشدار سفیران روسیه و انگلستان به زندانی کردن او رضایت داد. اما در نهایت وی را به عراق عرب تبعید کرد. ترور توسط میرزا رضا کرمانی. در آستانهٔ مراسم پنجاهمین سال تاج‌گذاری در ۱۲۷۵ هجری خورشیدی (۱۸ ذیقعدهٔ ۱۳۱۳ هجری قمری) به دست میرزا رضا کرمانی یکی از پیروان
هجری قمری) به دست میرزا رضا کرمانی یکی از پیروان سید جمال‌الدین اسدآبادی و به تحریک او در حرم شاه عبدالعظیم در شهر ری ترور شد. او در هنگام ترور پنجاهمین سالگرد سلطنت خویش را جشن می‌گرفت. وی در حرم شاه عبدالعظیم در شهر ری در نزدیکی تهران دفن است. سنگ قبر یکپارچهٔ مرمری ناصرالدین‌شاه که تمثال کامل وی بر آن حکاکی شده با وزن ۷ تن یکی از نمونه‌های هنر سنگ‌تراشی ایران است. در اواخر سال ۱۳۱۳ هجری قمری (۱۲۷۴ خورشیدی؛ ۱۸۹۵ میلادی) ناصرالدین شاه چهل و نهمین سال سلطنت خود را به اتمام رساند و می‌خواست وارد پنجاهمین
خود را به اتمام رساند و می‌خواست وارد پنجاهمین سال سلطنت شود. ناصرالدین شاه تصمیم گرفت برای سلطنت به سال پنجاهم جشن بگیرد و خود را به لقب سلطان صاحب قران ملقب کند. مقدمات جشنی باشکوه، توسط صدر اعظم (امین السلطان) فراهم شد ولی چون جشن ۵۰ سالگی سلطنت به سال ۱۳۱۳ قمری افتاده بود و تاریخ هجری قمری در آن موقع تاریخ رسمی ایران بود، ناصرالدین شاه نگران شد که ممکن است نحسی عدد ۱۳ او را بگیرد لذا تصمیم گرفت به زیارت شاه عبدالعظیم برود شاید نحسی ۱۳ را بشکند. هر وقت شاه برای زیارت شاه عبدالعظیم مشرف می‌شد، معمولاً
شاه برای زیارت شاه عبدالعظیم مشرف می‌شد، معمولاً صحن را قرق می‌کردند تا کسی به شاه آسیب نرساند اما آن روز شاه دستور داد قرق نکنند و بگذارند مردم و رعیت به راحتی نزد او بیایند. ولی آن روز ناصرالدین شاه برای آخرین بار از دارالخلافه برای زیارت حضرت عبدالعظیم بیرون رفت، اما عاقبت به دست میرزا رضا کرمانی، از مریدان سید جمال‌الدین اسدآبادی کشته شد. در روزهای پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷، وقتی سنگ قبر رضاشاه در حرم شاه عبدالعظیم توسط مردم معترض تخریب شد، حسین احمدیان با خلخالی صحبت کرد و از ارزش‌های هنری سنگ‌تراشی
با خلخالی صحبت کرد و از ارزش‌های هنری سنگ‌تراشی قبر ناصرالدین‌شاه و لزوم حفظ آن سخن گفت. در نهایت با همراهی نیروهای شهربانی و کمیتهٔ انقلاب، محوطهٔ دفن ناصرالدین‌شاه در حرم شاه عبدالعظیم چند شبانه‌روز قرق شد تا احمدیان بتواند سنگ ۷ تنی ناصرالدین‌شاه را جابه‌جا کند. این سنگ هم‌اکنون در موزهٔ کاخ گلستان در تهران نگهداری می‌شود و به یکی از شاهکارهای کنده‌کاری دوره قاجار معروف است. همسران و فرزندان. ۸۹ همسر (۶ عقدی و ۸۳ صیغه‌ای) و ۴۰ فرزند:
دانوب رودی در اروپا است که از جنگل سیاه در آلمان سرچشمه می‌گیرد و در ناحیهٔ دلتای دانوب در کشور رومانی به دریای سیاه می‌ریزد. رود دانوب از ده کشور می‌گذرد که به آن‌ها کشورهای دانوبی (آلمان، اتریش، اسلواکی، مجارستان، کرواسی، صربستان، بلغارستان، رومانی، مولداوی، اوکراین) هم می‌گویند. رود دانوب با ۲۸۵۰ کیلومتر دومین رود طولانی اروپا پس از ولگا است. قرار داشتن ۱۲۰۰ کیلومتر از دانوب در رومانی، آن را تبدیل به طویل‌ترین رود در این کشور کرده است. دلتای رود دانوب در اروپا، با بیش از ۳۵۰۰ کیلومتر مربع وسعت، زیست‌بوم
اروپا، با بیش از ۳۵۰۰ کیلومتر مربع وسعت، زیست‌بوم بیش از ۳۰۰ نوع پرنده، ۱۹۰۰ گونه گیاهی و ۱۳۳ نوع ماهی است. نام دانوب. دانوب از زبان‌های ایرانی به معنی رودخانه ریشه گرفته و به دورهٔ سکاها بازمی‌گردد که در جنوب اروپا سکنی داشتند. نام دانوب در زبان‌های اروپایی به شیوه‌های مشابه تلفظ می‌شود از جمله: پیشینه فرهنگی. در پیدایش، توسعه و انتقال تمدن در اروپا و روم، رود دانوب نقش بسیار مهمی را دارا بود. حوضهٔ رود دانوب تا مدت‌ها مرکز فعالیت فرهنگی ابتدایی بود و پیش از آنکه فعالیت‌های تمدن‌های کارتاژ و اتروسک در
از آنکه فعالیت‌های تمدن‌های کارتاژ و اتروسک در سرزمین‌های مدیترانه غربی شناخته شود، راهبر سایر بخش‌های اروپا بود. اندیشه‌هایی که از راه پراکندگی فرهنگی از مراکز کهن‌تر فرهنگی مانند مصر و میان‌رودان رسیده بود زندگی در این منطقه را تغییر داد. حوضهٔ رود دانوب که از قلب اروپا به سوی غرب تا دریای سیاه گسترش داشت، راهی طبیعی برای نفوذ از غرب آسیا به بخش شمالی اروپا به وجود آورده بود. فرهنگ هالشتات از سال ۹۰۰ ق. م توسط مردم حوضه رود دانوب و شمال رشته کوه‌های آلپ پدید آمد؛ آنها در تجارت کهربا، (ماده‌ای که از سواحل
آمد؛ آنها در تجارت کهربا، (ماده‌ای که از سواحل بالتیک استخراج می‌شد) مس، آهن، قلع (که برای تولید کالاهای مفرغی مورد نیاز بود) فعالیت داشتند. فرهنگ هالشتات که نخستین فرهنگ عصر آهن اروپای مرکزی است، در فرانسه، اسپانیا، انگلستان و نیز حوضهٔ رودهای راین و دانوب و سرزمین‌های شرقی گسترش داشت. دست‌ساخته‌های آهنی و مفرغی بسیاری در مناطق پهناور دور از هم به دست آمده است، که در این میان شمشیر، سنجاق سینه و همه گونه ظرف و ابزارهایی که غالباً با طرح‌های هندسی و با شکل جانوران زینت داده شده است، یافت می‌شود. محیط زیست.
زینت داده شده است، یافت می‌شود. محیط زیست. سلامتی و طبیعت رودخانه دانوب که در نه کشور واقع شده در معرض خطر است. فعالیت‌های کشاورزی، صید بی‌رویه ماهی و مدیریت غلط فاضلاب در این کشورها تنها بخشی از دلایل تهدید موجودیت این زیست‌بوم غنی و حاصلخیز است. نهادهای طرفدار محیط زیست در برخی کشورها تلاش می‌کنند آن را برای نسل آینده محافظت کنند.
آران یا اَرّان، سرزمینی است در قفقاز که حدود آن در دوره‌های مختلف تا اندازه‌ای متغیر بوده است و نام آن را جغرافی‌نگاران به شکل‌های گوناگون آورده‌اند. در نوشته‌های مؤلفان یونانی و رومیِ عهد باستان و سده‌های میانه، نام این سرزمین به صورت آلبانیا و آریانا و نام مردم آن آلبانوی و آریانوی آمده است. در زبان گرجی این نام به صورت رانی و در متون زبان ارمنی اَلوانک (اَلوان) و اَغوانک (اَغوان) نوشته شده است. اکثریت مردم اران (آلبانیای قفقاز) مسیحی بودند و پایتخت‌های تاریخی آن در قَبَله (ارمنی: کاپالاک) و بَردَعه
تاریخی آن در قَبَله (ارمنی: کاپالاک) و بَردَعه (فارسی میانه: پیروزآباد؛ ارمنی: پارتاو) و سرانجام بیلقان قرار داشتند. در وسیع‌ترین حالت خود، آلبانیا شامل جمهوری آذربایجان امروزی و منطقه‌ای بود که تا شهرهای تفلیس در گرجستان و دربند در داغستان امتداد داشت. ریشهٔ نام اران - که در زبان گرجی «رانی»، در زبان یونانی «البانوی» و در زبان ارمنی «اَلوانک» خوانده می‌شود - شناخته شده نیست. در برخی از آثار لاتین به صورت آرین و در منابع عربی به صورت الران دیده می‌شود. پیش از ۳۸۷ میلادی، منطقه‌ای که میان دو رود واقع و شامل
۳۸۷ میلادی، منطقه‌ای که میان دو رود واقع و شامل ایالات ارزخ، اولی و پئتکران بود بخشی از ارمنستان شمرده می‌شد. بعد از تقسیم ارمنستان بین روم و دولت ساسانی، در ۳۸۷ میلادی، دو ایالت نخستین به آلبانی/اران و دومی به ایران پیوست و این امر یکی از دلایل آشفتگی‌ها در تشخیص و تعیین مرز اران بود؛ زیرا ارمنی‌ها اران را تنها در منطقهٔ شمال رود کر می‌دانستند. در سدهٔ هفتم میلادی جمعیت «اران بزرگ» کاملاً مخلوط شده بود و به سختی می‌توان از قومیتی مشخص صحبت‌کرد. با این حال، اصطخری و ابن حوقل می‌نویسند که «الرانیه» زبانی
اصطخری و ابن حوقل می‌نویسند که «الرانیه» زبانی بوده است که در سدهٔ چهارم تا دهم هنوز در برذعه بدان تکلم می‌شد. عرب‌ها نامی که رومی‌ها بر روی سرزمین ارمنستان (یعنی اصطلاح ارمنیه) گذاشتند را دربارهٔ تمام ماوراء قفقاز شرقی به کار بردند. زمانی که عرب‌ها در محل ظاهر شدند، این سرزمین میان صاحبان کوچکِ بسیاری تقسیم شده بود که برخی از آن‌ها به‌ویژه پس از سقوط ساسانیان، فرمان‌بُردارِ خزرها بودند. اران به واسطهٔ ارمنستان، به مسیحیت گروید و در دوران حکومت بنی‌امیه، اسماً زیر فرمان شاهان ارمنی قرار داشت که آن‌ها نیز
زیر فرمان شاهان ارمنی قرار داشت که آن‌ها نیز به نوبهٔ خود، فرمان‌بُردارِ عرب‌ها بودند. نام. نام آلبانیا و مردم آنجا از سدهٔ ۴ ق. م در جهان باستان شناخته بودند. این نام نخستین بار در مآخذ اواخر سدهٔ ۴ و اوایل سدهٔ ۳ ق. م ذکر شده است. اِسترابُن در اثر خود از آلبانیا یاد کرده است. آریان مورخ یونانی به شرکت آلبانیا در پیکار گوگمل در ۳۳۱ ق. م در زمرهٔ سپاهیان داریوش سوم اشاره دارد. شرق قفقاز در مآخذ پارتی به صورت «اَردان» ذکر شده است. نام آلبانیایی برای آلبانیا احتمالاً گونه‌ای از «ران» بود که در گرجی «رانی»،
احتمالاً گونه‌ای از «ران» بود که در گرجی «رانی»، پارتی «اردان» و فارسی میانه «اَرّان» ظاهر می‌شود. عربی، فارسی میانه را به صورت «الران» یا «اَرّان» حفظ کرد. نام انگلیسی «آلبانیای قفقاز» از نام یونانی و لاتین «آلبانی» برای این منطقه گرفته شده است. این نام به صورت «آلوانک» در ارمنی ظاهر می‌شود. تنها متن آلبانیایی موجود، یعنی تاریخ قرن دهم مؤسس کاغانکاتواتسی، این نام را به «آلو» (شیرین) نسبت می‌دهد که اشاره به خوی و منش فردی به نام «آران»، نخستین فرماندار اشکانی منطقه در سده اول پس از میلاد دارد. گمان می‌رود
منطقه در سده اول پس از میلاد دارد. گمان می‌رود نام اردان که در سدهٔ ۳ پیش از میلاد به سرزمین آلبانیای قفقاز داده شده است مربوط به همسایگان جنوبی آلبانیا بوده‌باشد. ریشهٔ واژهٔ اران مشخص نیست. گروهی از مؤلفان آن را با افسانه‌هایی درآمیخته‌اند. موسی کاغان کاتواتسی مؤلف «تاریخ سرزمین الوانک» در سدهٔ ۱۰ م اران را مردی از نوادگان یافث فرزند نوح پیامبر دانسته که بر سرزمین آلوانک فرمانروایی می‌کرد. اران چون مردی ملایم و خوشخوی بود وی را آغو یا آلو می‌نامیدند که در زبان ارمنی به معنای خوش‌خُلق است. از این رو
که در زبان ارمنی به معنای خوش‌خُلق است. از این رو سرزمین زیر فرمان او آغوانک یا آلوانک نام گرفته است. جوانشیر قراباغی مؤلف تاریخ قره باغی که در سال ۱۲۶۳ ه‍.ق/۱۸۴۷ م نگارش آن را آغاز کرده دربارهٔ وجهِ تسمیهٔ اران چنین نوشته: «چون در زمان نوح پیغمبر که طوفان شد و بعد از مدتی که از طوفان گذشته بود، یکی از اولاد و احفاد نوح در این ولایت‌ها که میان رود کر و ارس واقعند و عبارت باشد از شهر تفلیس و گنجه و ایروان و نخجوان و اردوباد و بردع و بیلقان که در خاک قراباغ اند و الحال هر دو خراب هستند، در این ولایت‌ها و
اند و الحال هر دو خراب هستند، در این ولایت‌ها و خاک‌ها حکمران و صاحب شده و آباد نموده و همه را نام خود گذاشته موسوم به اران کرد، چون نام خود او اران بوده است.» در نوشتارهای عربی به صورت «الران» نوشته شده است. در برخی متن‌ها به صورت آران نیز نوشته‌اند. یاقوت اران را نامی عجمی ذکر کرده است. در برخی مآخذ به صورت ران نیز آمده است. نمونهٔ دیگری که مؤید وجود اران و منطقهٔ مرزبان‌نشین در دوران پیش از اسلام است، عنوان ارانشاه است که دربارهٔ فرمانروایان این سرزمین به کار رفته است. کاغان کاتواتسی ضمن شرح احوال
به کار رفته است. کاغان کاتواتسی ضمن شرح احوال دودمان مهران که از خویشاوندان خسروپرویز پادشاه ساسانی بوده‌اند، به وردان دلاور اشاره می‌کند و می‌نویسد که او قصد داشت دودمان کهن ارانشاهان را برافکند. نکتهٔ قابل توجه آنکه مؤلف عنوان ارانشاهان را به کسر الف «ارانشاهیک» نوشته است. منابع برای تاریخ‌نگاری اران. تاریخ ناحیه اران از دوران اسطوره‌ای تا قرن ۱۰ میلادی توسط تاریخ‌نگار ارمنی - کاغان کاتواتسی - به ما داده شده است. بجز «تاریخ آغوان» (اران) نوشته کاغان کاتواتسی و برخی نوشته‌های پراکنده دیگر، تنها اثر مستقل
و برخی نوشته‌های پراکنده دیگر، تنها اثر مستقل دربارهٔ تاریخ اران، کتابی است با عنوان منشآت اران که نگارنده آن مسعود بن نامدار است. وی در عهد برکیارق پسر ملکشاه سلجوقی می‌زیست و منشی آلتونتاش فرمانروای اران بود. نسخه خطی این کتاب در کتابخانه پاریس است. منابع عربی. ولادمیر مینورسکی منابع عربی که از به تاریخ اران اشاره داشته‌اند را این‌گونه شرح می‌دهد: محدوده اران. نقشه‌برداری دقیق از اران باستان امکان‌پذیر نیست، زیرا مرزهای سیاسی و رابطه بین ارانیها و همسایگانشان در طول زمان تغییر می‌کرد. به ویژه، رابطه بین
در طول زمان تغییر می‌کرد. به ویژه، رابطه بین ارانیها و اقوام اودی (ارمنی: اوتیک) و گارگار (گارگاراسیک) نامشخص است. اران باستان در شمال رود کُر قرار داشت و پایتخت آن کاپالاک بود. پس از سال ۳۸۷، اران به آن سوی کُر گسترش یافت. جغرافی‌دان ارمنی قرن هفتم، شیراکاتسی، که بر اساس مدلی از قرن چهارم کار می‌کرد، اران را در شمال کُر قرار می‌دهد و دو منطقه، اوتیک و آرتساخ، را در جنوب رودخانه اضافه می‌کند. اولین جغرافیای عربی، از قرن سوم/نهم، که با مکتب عراقی مرتبط است، آلبانیا را به عنوان بخشی از استان ارمنستان
است، آلبانیا را به عنوان بخشی از استان ارمنستان می‌دانند، اما جغرافیای قرن چهارم/دهم مکتب بلخی، آلبانیا را از ارمنستان جدا می‌کند. دومی‌ها توصیف دقیق‌تری از آلبانیا ارائه می‌دهند که شامل کل منطقه، از ارس در جنوب، که به عنوان مرز با آذربایجان ایران عمل می‌کرد، تا تفلیس (تفلیس امروزی) و باب الابواب (دربند) در شمال بود. علی‌رغم ظاهر آلبانیای وسیع در منابع عربی قرن چهارم/دهم، امیران مستقل پس از مرگ خلیفه عباسی، متوکل، در سال ۲۴۷/۸۶۱ بر آلبانیا حکومت می‌کردند. با ظهور امیرنشین‌ها در آلبانیا، به ویژه شروانشاهان
ظهور امیرنشین‌ها در آلبانیا، به ویژه شروانشاهان و امیران سُلامی دربند، آلبانی واقعی به سمت غرب سقوط می‌کند. ادعاهای شاهزادگان و پادشاهان آلبانیا بر مناطق آرتساخ و اوتیک، در امتداد مرزهای ارمنستان متمرکز است و ساحل خزر را رها می‌کنند. دربارهٔ محدوده اران نظریه‌های متفاوتی وجود دارد. برخی منطقه میان دو رود کر و ارس را اران نامیده‌اند و برخی دیگر فاصله میان ارس و دربند قفقاز را. با این وصف محدوده این سرزمین از عهد باستان تا سده‌های ۵ تا ۷ م به تقریب یکسان بوده، محدوده کنونی جمهوری آذربایجان را در بر می‌گرفته
محدوده کنونی جمهوری آذربایجان را در بر می‌گرفته است به نوشته استرابن ۵۴۰۰ اِستاد طول سواحل دریای خزر (کاسپین) در سرزمین اران و کادوسها واقع شده است. استرابن از وجود ۲۶ قبیله در اران یاد کرده که هر یک زبان خاص و فرمانروای ویژه خود را داشتند، ولی گویا در زمان او یک پادشاه بر سراسر این سرزمین‌ها فرمان می‌رانده است. گمان می‌رود این اتحاد پیش از لشکرکشی پمپئوس در ۶۴–۶۵ ق. م صورت گرفته باشد. برخی مؤلفان رود کر را مرز میان اران و ارمنستان نوشته‌اند؛ و شمال این رود را مرز جنوبی اران دانسته‌اند ولی برخی از وجود
رود را مرز جنوبی اران دانسته‌اند ولی برخی از وجود ارانیها در هر دو سوی رود یاد کرده‌اند. چنین بر می‌آید که مرز شمالی اران از دربند فراتر نرفته است. حد غربی این سرزمین به رودهای آلازانی و ایوری منتهی شده است. مرز شرقی اران نیز دریای خزر (کاسپین) بوده است. آکوپیان ضمن شرحی دربارهٔ اران، محل قرار گرفتن آن را در فاصله رود بزرگ کر و کوه‌های قفقاز نوشته و منطقه جنوب رود کر را بلاسکان نامیده است. در کتیبه شاپور اول پادشاه ساسانی در نقش رستم که تاریخ آن ۲۶۲ م است، از پیروزی‌های بزرگ و فرمانروایی وی بر بسیاری از
از پیروزی‌های بزرگ و فرمانروایی وی بر بسیاری از سرزمین‌ها از جمله گرجستان، اران، بلاسکان به عنوان یکی از کوستها (ایالت‌ها) تابع ایران با نام کوست (ایالت – سرزمین) کاپ کوه (قاف کوه) قفقاز یاد شده است. در متون اسلامی نیز منطقه اران از سوی جغرافی نگاران به شرح آمده است. ابن خردادبه، ارمینیه را به ۴ قسمت بخش کرده و اران را ارمینیه چهارم نامیده است ولی بلاذری آن را با عنوان ارمینیه اول ذکر کرده است. ابن حوقل که خود به اران سفر کرده، آن سرزمین را شامل دو بخش دانسته، و ارانین نامیده است. وی بردعه، الباب (دربند) و
و ارانین نامیده است. وی بردعه، الباب (دربند) و تفلیس را بزرگ‌ترین شهرهای آنجا و شهرهای بیلقان، ورثان، بردیج، شماخیه (شماخی)، شروان، لایجان، شابران، قبله، شکی (نوخای کنونی)، شمکور (شامخور کنونی)، جنزه (گنجه) و شهرهای کوچک دیگر را متعلق به اران دانسته است. در سده ۴ ق اران سرزمینی چنین گسترده‌ای بود. از آن پس گاه سرزمین‌های میان دو رود کر و ارس را اران نامیدند و از بلاد شروان در شمال رود کر جداگانه نام بدند. مهم‌ترین شهر اران در روزگار باستان کبله نام داشت. بطلمیوس این شهر را با همین تلفظ (Chabala) و پلینیوس
این شهر را با همین تلفظ (Chabala) و پلینیوس کَبَلکه نامیده‌اند. در برخی مآخذ این شهر به صورت کَوَلَک و در متون عهد اسلامی قَبَله نگاشته شده است خرابه‌های تختگاه قدیمی اران هنوز در بخش کوتکاشِن قفقاز باقی است. زبان و ادبیات ارانی. استرابو به بیست و شش زبان (γλῶτται) اشاره می‌کند که در آلبانیا صحبت می‌شده است. این زبان‌ها شامل شکل‌های بسیاری از شرق قفقاز و زبان‌های هندو-اروپایی می‌شود. به استناد گفته اصطخری، ابن حوقل و مقدسی زبان الرانیه در قرن ۴ هجری/۱۰ میلادی در بردع یا برذع (پایتخت آن موقع اران) صحبت
میلادی در بردع یا برذع (پایتخت آن موقع اران) صحبت می‌شده است. پژوهشگران امروزی، زبان آلبانیایی را با زبان اودی که امروزه در شکی (به عربی: Shakkī؛ به ارمنی: Šak‘ē) صحبت می‌شود، مرتبط می‌دانند، اما شواهد اندکی از تاریخ قرون وسطایی این زبان باقی مانده است. گفته می‌شود که مسروپ ماشتوتس، الفبای آلبانیایی را در قرن پنجم میلادی برای دسترسی آسان‌تر به مسیحیت ابداع کرد. باستان‌شناسان کتیبه‌ای را کشف کرده‌اند که به اسقف چعولای (حدود ۵۵۸ میلادی) اشاره دارد، و همچنین چندین اثر باستانی معاصر دیگر با کتیبه‌های
همچنین چندین اثر باستانی معاصر دیگر با کتیبه‌های آلبانیایی. یک نسخه خطی ارمنی از قرن پانزدهم میلادی از یک متن دستور زبان، فهرستی از حروف آلبانیایی را حفظ کرده است. در سال ۱۹۷۵، یک متن پالیمپسست از یک کتاب گزیده‌خوان آلبانیایی و بخشی از انجیل یوحنا در سینا کشف شد. این چند اثر باقی‌مانده، ارتباط نزدیکی بین زبان آلبانیایی و کلیسا را نشان می‌دهد. منابع قرون وسطایی به مکاتبات رسمی بین آلبانیایی‌ها و ساسانیان، احتمالاً به زبان فارسی میانه، اشاره می‌کنند. کشف کتیبه‌ها در دربند و مُهرهای آرساسیدهای آلبانیایی و
در دربند و مُهرهای آرساسیدهای آلبانیایی و اسقف‌های اعظم آلبانیایی، استفاده از فارسی میانه را در هر دو اداره سیاسی و کلیسایی تأیید می‌کند. جغرافی‌دانان عرب بعدی، به وجود هر دو زبان عربی و فارسی در آلبانیا شهادت می‌دهند، اگرچه زبان ارمنی بیشتر شناخته شده بود. تنها تاریخ موجود از آلبانیا به زبان ارمنی نوشته شده، اما دیدگاهی کاملاً آلبانیایی ارائه می‌دهد. چندین نویسنده ارمنی قرن سیزدهم میلادی نیز از مناطق شرقی ارمنستان بودند که باعث شده پژوهشگران امروزی، «مکتب آلبانیایی» ادبیات ارمنی را شناسایی کنند، از جمله
آلبانیایی» ادبیات ارمنی را شناسایی کنند، از جمله واردان آرِوِلتسی، مخیتار گوش و کیراکوس گانزاکِتسی. در آن زمان، مفهوم پایداری از آلبانیا وجود نداشت، و این شناسایی، نشان‌دهنده گرایش آلبانیایی در آثار آنها نیست. مذهب. به گفته استرابون، آلبانیایی‌ها زمانی مشتری، خورشید و ماه را می‌پرستیدند و آیین ماه را بیش از همه می‌پرستیدند. در دورهٔ ساسانی، همچنین از زرتشتی‌گری و آتشکده‌ها (atrušank‘) در آلبانیا نیز سخن به میان آمده است. با این حال، در اوایل قرون وسطی، مسیحیت به اصلی‌ترین رکن وحدت‌بخش آلبانیایی‌ها تبدیل
به اصلی‌ترین رکن وحدت‌بخش آلبانیایی‌ها تبدیل شد. بیشتر باورهای پیش از مسیحیت یا غیرمسیحی در آلبانیا به همین دلیل با عبارات تحقیرآمیز و ناقص توصیف شده‌اند. کاغانکاتواتسی ادعایی حواری برای کلیسای آلبانی ارائه می‌دهد تا با ادعای کلیسای ارمنی برابری کند و بیان می‌کند که الیشای، یکی از حواریون عیسی، برای اولین بار مسیحیت را در آلبانیا، با مراکزی در گیس و چعولای (عربی: Ṣūl؛ در نزدیکی دربند) گسترش داد. با این حال، بنیاد کلیسای آلبانی معمولاً به گریگور لوساووریچ (متوفی ۳۳۱ میلادی)، مبلغ مسیحی در ارمنستان، که کلیسا
۳۳۱ میلادی)، مبلغ مسیحی در ارمنستان، که کلیسا را در آماراس تأسیس کرد، و نوه‌اش گریگوریس (متوفی ۳۳۸ میلادی)، که به عنوان اسقف آلبانیا خدمت کرد و کلیسا را در چری تأسیس کرد، نسبت داده می‌شود. در نتیجه، کلیسای ارمنی از لحاظ تاریخی ادعای برتری بر کلیسای آلبانی را داشت، اگرچه کلیسای آلبانی در عمل گاهی خودمختار (اتوسفالوس) بود. مقر کلیسای آلبانی ابتدا در چعولای بود و سپس در سال ۵۲۲ میلادی برای فرار از اشغال خزرها به باردا منتقل شد. شاه واچاگان شورای آلوئن (حدود ۴۸۸ میلادی) را فراخواند که وظایف و روابط بین اشراف و
میلادی) را فراخواند که وظایف و روابط بین اشراف و روحانیون آلبانیا را تنظیم می‌کرد. این شورا اسقف‌هایی را از سراسر آلبانیا، اما بیشتر از اوتیک و آرتساخ، در جنوب کورا، گرد هم آورد. مؤسس کاغانکاتواتسی ادعا می‌کند که خلیفهٔ اموی، عبدالملک (حکومت ۶۵–۸۶ هجری/۶۸۵–۷۰۵ میلادی)، به‌طور خاص برای سرکوب گسترش خلقیدونی که اصول شورای خلقیدون (۴۵۱ میلادی) را تأیید می‌کرد و در شورای پارتاو در سال ۸۵ هجری/۷۰۴–۵ میلادی به رسمیت شناخته شد، برتری ارمنستان بر کلیسای همسایه‌شان را به رسمیت شناخت. اگرچه کلیسای آلبانی رسماً
را به رسمیت شناخت. اگرچه کلیسای آلبانی رسماً خلقیدونی را رد کرد، اما به رشد خود در آلبانیا ادامه داد. در اواسط قرن دهم میلادی، پاتریارک ارمنی، آنانیا موکاچی، نامه‌ای برای محکوم کردن گرویدن نخبگان آلبانی به خلقیدونی نوشت. جغرافی‌دانان عرب تأیید می‌کنند که اکثریت جمعیت مسیحی بودند، اما به وجود مساجد در باردا، شکی، وارثان، شروان و دربند و همچنین در چندین شهر که به‌طور قطعی شناسایی نشده‌اند، اشاره می‌کنند. ابن حوقل به مطالعات حدیث در آلبانیا اشاره می‌کند. اطلاعات بسیار بیشتری در مورد امیران مسلمان شروان و
بسیار بیشتری در مورد امیران مسلمان شروان و دربند وجود دارد، به حدی که نشان می‌دهد سرزمین‌های شرقی آلبانیا، در امتداد دریای خزر، ابتدا به اسلام گرویدند و دورهٔ گروش با تعریف متغیر آلبانیا در قرن چهارم/دهم مطابقت دارد. فرهنگ‌های لغت زندگی‌نامه‌ای عرب اطلاعاتی را در مورد مسلمانانی که ادعای نسبت (نام خانوادگی نشان‌دهندهٔ منشأ) مربوط به شهرهای آلبانی را دارند، حفظ می‌کنند، اما نسبت‌های استانی نادر هستند. دوران باستان. در ۳۸۵ م دولت‌های ایران و بیزانس به سبب ضعف دولت اشکانیان ارمنستان، این سرزمین را میان خود
دولت اشکانیان ارمنستان، این سرزمین را میان خود قسمت کردند. بخش تابع رومیان زیر فرمان ارشک سوم شاه پیشین آن سرزمین بود ولی بخش تابع ایران از سوی شاپور سوم پادشاه ساسانی به خسرو چهارم از دودمان اشکانی واگذار شد؛ که سرزمین اران را نیز شامل می‌شد. نمایندگان این دودمان تا ۴۲۸ م بر این سرزمین فرمانروایی داشتند. بهرام گور (۴۲۰–۴۳۹ م)، اردشیر پنجم فرمانروای این سرزمین را برکنار کرد. از آن پس این منطقه به مرزبانانی که دست نشاندهٔ شاهنشاه ساسانی بودند، سپرده شد. از آن زمان دو استان کنارهٔ رود کُر، اوتیک و آرتساخ که
زمان دو استان کنارهٔ رود کُر، اوتیک و آرتساخ که بعدها از سوی ترکان قراباغ نام گرفت، تابع مرزبانی اران شد. شاپور سوم خواهر خود زروان دخت را به همسری خسرو شاه ارمنستان داد که بر اران نیز فرمانروایی داشت. برخی پژوهشگران با اتکا به نوشتهٔ یغیشه، مورخ ارمنی سدهٔ ۵ م، تاریخ الحاق آرتساخ به سرزمین اران را پس از سال‌های ۴۵۰–۴۵۱ م دانسته‌اند. دولت ساسانی در سدهٔ ۵ میلادی در شرق قفقاز مرزبانی اران را پدیدآورد که نواحی اطراف دریای خزر و حوالی رود کر تا دربند قفقاز را شامل می‌شد. یغیشه ضمن شرح حوادث سال ۴۵۰ م از شخصی
شامل می‌شد. یغیشه ضمن شرح حوادث سال ۴۵۰ م از شخصی به نام سبوخت با سمت مرزبان چور (دربند) یاد کرده است. گمان می‌رود این شخص مرزبان اران بوده باشد. پس از مرگ یزدگرد دوم در ۴۵۷م فرزندانش برای کسب تاج و تخت به رقابت برخاستند. فرمانروای اران به سبب وجود آشفتگی در دولت ساسانی سر به شورش برداشت مبارزه برای تخت و تاج ایران سرانجام به سود «پیروز» پایان پذیرفت. در پنجمین سال پادشاهی وی شورش اران سرکوب شد. بدین سان پس از ۵ سده، پادشاهی اران پایان گرفت و ساقط شد. ساسانیان احتمالاً مقر مرزبانی را از چور به منطقه
ساسانیان احتمالاً مقر مرزبانی را از چور به منطقه امن‌تری در کرانهٔ راست رود یعنی شهر پرتو (بردعه) - که بعداً تجدید بنا شد - انتقال دادند. به نوشتهٔ کاغان کاتواتسی، پرتو به فرمان پیروز پادشاه ساسانی توسط واچه شاه اران تجدید بنا شد و «پیروزآباد» نام گرفت. این نکته بعید می‌نماید زیرا واچه همان کسی است که پس از مرگ یزدگرد دوم سر بر شورش برداشته بود. مورخان و جغرافی‌نگاران اسلامی با اتکا به مآخذ اواخر عهد ساسانی، تجدید بنای پرتو را با دوران پادشاهی قباد مرتبط دانسته‌اند. منابع تاریخی نیز مؤید این نکته‌اند، زیر