payamvha/North_RAG huggingface dataset:
تطبیقی پهلوی و فارسی میانه زبان‌شناسان اشاره کرده‌اند که در پهلوی، فعل خنثی و مستقل بود و فاعل و مفعول مستقل بودند، ولی با گذر زمان و تحت تأثیر نوشتار و زبان‌های همسایه (مثلاً سامی و عربی)، ضمایر پی‌بست روی فعل آمدند و فعل محورتر شد. پدیده‌ای که در «کشتَمی» یا «غرقت کردوم» دیده می‌شود، در واقع مرحله انتقالی از ارگاتیویته اسم‌محور به فعل‌محوری است. زبان‌شناسان این تحول را مرتبط با فشردگی ضمایر روی فعل و تأثیر نوشتار عربی و سامی دانسته‌اند. مهم‌ترین نکته: حتی با این نوآوری، ساختار ارگاتیو و اسم‌محور اولیه
با این نوآوری، ساختار ارگاتیو و اسم‌محور اولیه هنوز قابل تشخیص است.
اَربیل (، ) (تلفظ به کُردی: هَولِر) یکی از شهرهای کردستان عراق و مرکز استان اربیل و همچنین پایتخت اقلیم کردستان می‌باشد و در ۸۰ کیلومتری شرق موصل قرار گرفته است. جمعیت این شهر در سال ۲۰۱۸ (میلادی) ۸۷۹٬۰۷۱ نفر برآورد شده است. قدمت شهرنشینی در این شهر به ۶۰۰۰ سال پیش از میلاد می‌رسد و یکی از قدیمی‌ترین شهرهای مسکونی دنیاست. نام‌گذاری. اربیل نامی است که بیشتر در سطح جهانی برای این شهر باستانی بکار می‌رود. ریشه نام‌گذاری این شهر را می‌توان در سنگ‌نوشته‌های سومری در ۲۰۰۰ پیش از میلاد به شکل اربیلوم، اوربلوم یا
در ۲۰۰۰ پیش از میلاد به شکل اربیلوم، اوربلوم یا اوربیلوم (𒌨𒉈𒈝𒆠، ur-bi₂-lumki) یافت کرد. مورخان براین باورند که از ریشه‌های سومری «Ur_اور» (شهر) و «Bela_بیلا» (بالا، بلند) تشکیل شده است، احتمالاً به این خاطر که شهر در مناطق بالایی و مرتفع، فراتر از جلگه پایینی رود دجله واقع شده است. (به معنی شهر بلند) اربیل در زمان آشوریان مرکز دینی مهمی برای آیین پرستش ایزد ایشتار (اشتاروت) بود. در بند چهاردهم از ستون دوم کتیبه بیستون، نام اربیل به صورت 𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐎹𐎠 (اَربَ ای رایا- A.Rª.Bª.I.Rª.A.Yª.A) آمده است. جغرافیا. شهر
رایا- A.Rª.Bª.I.Rª.A.Yª.A) آمده است. جغرافیا. شهر اربیل در اقلیم کردستان عراق قرار دارد و از نظر جغرافیایی دشت می‌باشد و از قدیم مکانی استراتژیک بوده است، زمینهای بسیار مناسبی برای کشاورزی دارد و چهار فصل سال را دارد به اینصورت که تابستانهایی بسیار گرم و زمستانهای سردی دارد. تاریخ. دوران باستان. اربیل شهری بسیار باستانی است که در زمان آرامی‌ها بنیان گذاشته شد. منطقهٔ اربیل در طی سده‌ها بخشی از ایران هخامنشی را تشکیل می‌داد و مدتی نیز به دست نیروهای اسکندر مقدونی افتاد. پس از آن اشکانیان و ساسانیان و
مقدونی افتاد. پس از آن اشکانیان و ساسانیان و ترک‌های عثمانی طی سده‌های پیاپی بر آن فرمانروایی کردند و ارگ اربیل نیز به دست کردها بنا شد. جنگ گوگمل که در آن اسکندر مقدونی، داریوش سوم را در سال ۳۳۱ پ. م شکست داد، در جایی حدود صد کیلومتری غرب اربیل رخ داد. حضور اقوام سکایی در اربیل. سکاهای آدیابن در اربیل سکاهای آدیابن (یا سکاییان آدیابن) به خاندان سلطنتی پادشاهی آدیابن (Adiabene) اشاره دارد که در دوران پارتیان (اشکانیان) بر منطقه‌ای در شمال عراق امروزی، به ویژه شهر اربیل (Arbela باستان)، حکومت می‌کردند. این
شهر اربیل (Arbela باستان)، حکومت می‌کردند. این پادشاهی از حدود قرن دوم پیش از میلاد تا قرن دوم میلادی وجود داشت و مرکز آن اربیل بود. بر اساس نام‌های پادشاهان آدیابن (مانند مونوباز و ایزاتس)، ارنست هرتسفلد (باستان‌شناس آلمانی) در اوایل قرن بیستم ریشه سکایی یا ساکایی (از اقوام ایرانی‌تبار کوچ‌نشین استپ‌های اوراسیا) را برای این خاندان پیشنهاد کرد. با این حال، مطالعات زبانی ایرانی مدرن نشان می‌دهد که این نام‌ها بیشتر به زبان‌های ایرانی میانه غربی (مانند پارتی) تعلق دارند و نه لزوماً سکایی خالص، هرچند ارتباط
تعلق دارند و نه لزوماً سکایی خالص، هرچند ارتباط فرهنگی با سکاها محتمل است. اربیل (Arbela) به عنوان پایتخت آدیابن، در متون باستانی به عنوان مرکز سیاسی، مذهبی و تجاری توصیف شده است. این شهر در متون آشوری باستان به نام Urbilum (از هزاره سوم پیش از میلاد) ظاهر می‌شود و بعدها در دوران هلنیستی، پارتی و رومی اهمیت یافت. سکاهای آدیابن احتمالاً از مهاجران سکایی شرقی بودند که در قرن‌های پیش از میلاد به منطقه نفوذ کردند و با اقوام محلی (مانند آشوری‌ها و ایرانی‌ها) آمیخته شدند. منابع تاریخی اشاره به سکاهای آدیابن و
شدند. منابع تاریخی اشاره به سکاهای آدیابن و اربیل عمدتاً در متون کلاسیک، یهودی، رومی و آشوری پراکنده است. منابع اصلی عبارتند از: هرودوت (Herodotus، قرن پنجم پیش از میلاد): در کتاب تاریخ‌ها (Histories)، به سکاها به عنوان اقوام کوچ‌نشین ایرانی‌تبار اشاره می‌کند که از آسیای مرکزی به غرب مهاجرت کردند و بر مناطق نزدیک به ماد و آشور (شامل آدیابن) نفوذ داشتند. هرچند مستقیماً به آدیابن اشاره نمی‌کند، اما توصیفاتش از سکاهای غربی پایه‌ای برای ریشه‌شناسی خاندان آدیابن فراهم می‌کند. استرابو (Strabo، قرن اول میلادی):
فراهم می‌کند. استرابو (Strabo، قرن اول میلادی): در جغرافیا (Geography)، آدیابن را به عنوان منطقه‌ای بین رودهای زاب توصیف می‌کند و اربیل را پایتخت آن می‌نامد. به نفوذ سکایی در ساختار قومی منطقه اشاره دارد و آن را بخشی از "آتوریا" (Aturia، نام هلنیستی آشور) می‌داند. فلاویوس یوسفوس (Flavius Josephus، قرن اول میلادی): در آثار باستان‌شناسی یهودی (Antiquities of the Jews) و جنگ‌های یهودی (Jewish War)، به پادشاهان آدیابن (مانند هیلنا و ایزاتس دوم) می‌پردازد که به یهودیت گرویدند. اربیل را مرکز پناهندگی آرتابانوس
یهودیت گرویدند. اربیل را مرکز پناهندگی آرتابانوس دوم (پادشاه پارتی) توصیف می‌کند و به ریشه‌های شرقی (احتمالاً سکایی) خاندان اشاره ضمنی دارد. آمیانوس مارسلینوس (Ammianus Marcellinus، قرن چهارم میلادی): در تاریخ‌ها (Res Gestae)، به آدیابن و اربیل اشاره می‌کند و آن را بخشی از امپراتوری آشور باستان می‌داند. به حملات رومی به اربیل در قرن سوم میلادی (مانند سبتیمیوس سوروس و کاراکالا) اشاره دارد که مقبره‌های سلطنتی (احتمالاً سکایی-پارتی) را تخریب کردند. دیو کاسیوس (Dio Cassius، قرن سوم میلادی): در تاریخ رم (Roman
(Dio Cassius، قرن سوم میلادی): در تاریخ رم (Roman History)، به فتح اربیل توسط کاراکالا در ۲۱۶ میلادی اشاره می‌کند و به جستجوی مقبره‌های اشکانیان (مرتبط با خاندان سکایی آدیابن) می‌پردازد. متون آشوری و کتیبه‌های میخی: اربیل در متون سومری-آشوری (مانند Chronicle of Erbil) از هزاره سوم پیش از میلاد به عنوان Arbailu ظاهر می‌شود، با معبدی برای ایشتار. اشاره به سکاها در کتیبه‌های آشوری (قرن هفتم پیش از میلاد) به عنوان مهاجمان شرقی است که بر آشور نفوذ کردند. وقایع‌نامه اربیل (Chronicle of Arbela، قرن ششم میلادی):
اربیل (Chronicle of Arbela، قرن ششم میلادی): متنی سُریانی نوشته مشیحه‌زخه (Mshiha-Zkha)، تاریخ مسیحیت در آدیابن را از قرن دوم میلادی توصیف می‌کند. به اسقف‌های اربیل و تأثیر خاندان سلطنتی (با ریشه‌های احتمالی سکایی) اشاره دارد. طالمود بابلی (Talmud Bavli): در رساله‌هایی مانند Kiddushin 72a، آدیابن را با هابور (Habor) کتاب مقدس مرتبط می‌کند و به تبدیل یهودیان در اربیل اشاره دارد، که با روایت یوسفوس همخوانی دارد. این منابع عمدتاً بر پایه گزارش‌های مورخان یونانی-رومی و یهودی استوارند و شواهد باستان‌شناختی
و یهودی استوارند و شواهد باستان‌شناختی (مانند نقش‌برجسته‌های ایزاتس دوم در باتاس) ریشه‌های شرقی خاندان را تأیید می‌کند. دوران بگتگینیان. در سدهٔ پنجم هجری زین‌الدین علی کوچک‌بن‌بگتگین از صاحب منصبان ترکمان امیر زنگی به خاطر شرکت در نبردهای آن امیر در کردستان، تملک نواحی‌ای را به مرکزیت اربیل به دست آورد. مظفرالدین گوکبوری فرزند زین‌الدین که توسط قایماز حاکم اربیل به نفع برادر جوانترش زین‌الدین یوسف بیرون رانده شده بود، پس از همکاری با صلاح‌الدین ایوبی در جنگ‌های صلیبی در ۵۸۶ هجری به اربیل آمد، وی عملاً به
صلیبی در ۵۸۶ هجری به اربیل آمد، وی عملاً به عنوان رئیس زنگیان به مدت چهل و چهار سال سراسر ایالت اربیل را در دست داشت، وی به امور عام‌المنفعه در اربیل اهتمام داشت، چندین مدرسه، خانقاه، بیمارستان و نوانخانه ساخت و موقوفات بسیاری بنا نهاد. گویا نخستین بار در زمان وی عید مولود نبی به‌طور رسمی برگزار شده است. در زمان وی دانشمندان و نویسندگان بسیاری به اربیل آمده‌اند، در همهٔ این کارها وزیرش که به مستوفی هولیر مشهور است وی را یاری می‌کرده، کتاب تاریخ هولیر نیز نوشته همان وزیر است. وی در کنار هولیر که همواره به
همان وزیر است. وی در کنار هولیر که همواره به عنوان شهری مسیحی شناخته می‌شد شهری تازه بنانهاد و هر دو شهر را به مراکز ثابت اسلامی تبدیل کرد، این فضا تا ۶۳۴ هجری که هولیر بر اثر یورش مغولان ویران شد ادامه‌یافت. دوران معاصر. شهر امروزی اربیل بر روی تپه‌ای باستانی قرار گرفته است. بر روی آن تپه، دیوارها و بقایای یک دژ عثمانی به چشم می‌خورد. در سده‌های میانه شهر اربیل به یک کانون بازرگانی بر جادهٔ میان بغداد و موصل تبدیل شد و امروزه نیز با قرار داشتن در مسیرهای جاده‌ای و ریلی از اهمیت زیادی برخوردار است. مجلس
جاده‌ای و ریلی از اهمیت زیادی برخوردار است. مجلس منطقهٔ خودگردان کردستان از سال‌ها پیش در شهر اربیل تشکیل می‌شد، ولی کنترل آن تا زمان شورش کردها در پایان جنگ خلیج فارس، عملاً در دست صدام حسین بود. در سال ۱۹۹۱ میان دو حزب اصلی کردها یعنی حزب دموکرات کردستان عراق و اتحاد میهنی کردستان جنگی درگرفت و مجلس نامبرده منحل شد. حزب دموکرات با کمک صدام حسین در سال ۱۹۹۶ اربیل را در دست گرفت. پس از سرنگونی صدام به دست نیروهای آمریکایی، در دهم آوریل ۲۰۰۳ اربیل شاهد جشن و سرور مردم در خیابان‌ها بود. پس از جنگ چندین بمب
و سرور مردم در خیابان‌ها بود. پس از جنگ چندین بمب علیه نیروهای آمریکایی و کردها در شهر منفجر شده که شدیدترین آن انفجار بمبی در روز عید قربان در مقر هر دو حزب در شهر هولیر بود که در آن رویداد ۱۰۹ نفر جان باختند. این بمب‌گذاری را به گروه مسلح انصارالاسلام نسبت می‌دهند. محله‌ها. شهر اربیل ۱۷۲ محله دارد که محله‌های قَلات (ارگ اربیل)، خانقاه، بازار، مستوفی، مناره، تعجیل، عرب، سیداوه و سه‌تاقان هسته قدیمی این شهر را تشکیل می‌دهند. فرودگاه. فرودگاه بین‌المللی اربیل تا سال ۱۹۹۱ پادگان نظامی بود و در سال ۲۰۰۴ بیشتر
تا سال ۱۹۹۱ پادگان نظامی بود و در سال ۲۰۰۴ بیشتر از آن برای فرود هواپیماهای جنگی آمریکایی استفاده می‌شد. این فرودگاه در دههٔ ۲۰۰۰ میلادی رتبهٔ بین‌المللی گرفته است و روزانه دست‌کم پانزده تا بیست پرواز خارجی را میزبانی می‌کند. بسته شدن مکرر فرودگاه‌های دیگر شهرهای بزرگ عراق همچون بغداد و بصره به رونق این فرودگاه کمک کرده است. مردم. جمعیت اربیل را مردم کرد تشکیل می‌دهند که به گویش سورانی و لهجه اربیلی صحبت می‌کنند، بخشی‌هم به گویش کرمانجی صحبت می‌کنند. با این حال اقلیتی از ترکمن‌ها و آشوری‌ها نیز در اربیل
حال اقلیتی از ترکمن‌ها و آشوری‌ها نیز در اربیل سکونت دارند. البته به دلیل ناامنی در جنوب و مرکز عراق و مهاجرت کردهای دیگر نواحی به اربیل جمعیت شهر به سرعت افزایش پیدا کرده است.
هَرکی یکی از ایل‌های کرد است که در کردستان ایران، اقلیم کردستان عراق و کردستان ترکیه ساکن است. این ایل شامل سه عشیره می‌شود: ایل هرکی در گذشته تابستان‌ها به ایران و ترکیه می‌آمدند و زمستان‌ها به عراق می‌رفتند. در اقلیم کردستان عراق هم ایل هرکی در اربیل، دهوک و موصل ساکن هستند. همچنین این ایل در کردستان ترکیه نیز در استان‌های جنوب شرقی ترکیه ازجمله حکاری، وان، شمدینان و آگری سکونت دارد. در این ایل همهٔ خانوارها در دسته‌های عشیره ای قرار می‌گیرند. زبان مردم ایل هرکی کردی کرمانجی است و اکثراً در منطقه مرگور،
هرکی کردی کرمانجی است و اکثراً در منطقه مرگور، ترگور، دشت باراندوز، ارومیه و همچنین دشت بیل و اشنویه سکونت دارند.
شکاک نام یکی از ایل‌های بزرگ کُرد ساکن استان آذربایجان غربی و در شهرهای ارومیه، سلماس و اشنویه آذربایجان غربی می‌باشد. محل زندگی مردم ایل شکاک شهرستان‌های ارومیه، سلماس و اشنویه می‌باشد که در سال‌های اخیر بیشتر یکجانشین شده‌اند. مردم ایل شکاک به زبان کُردی کرمانجی صحبت می‌کنند. تاریخچه. نام ایل شکاک برای اولین بار در کتب خطی ایزدی مربوط به سال ۱۲۰۷ میلادی ذکر شده است، جایی که آنها به عنوان یکی از قبایل وابسته به پیر سینی دارانی، که یک قدیس ایزدی است که در دین ایزدی به عنوان پروردگار دریا معرفی می‌شود، ذکر
ایزدی به عنوان پروردگار دریا معرفی می‌شود، ذکر شده است. در شرفنامه بدلیسی دو بار از آنها یاد شده است. اول، در باب امارت بوتان به عنوان یکی از چهار طایفه ساکن فینیک دوم، در باب امارت ایوبیان حصن کیفا از آنها نیز یاد شده است. در دفتر عثمانی سده شانزدهم، از آنها در مناطق بیریجیک، کاهتا، جوم، سوروچ و راوندان نام برده شده و «تایفه ای اکراد شیکاکی» نامیده شده است. در دفتر دیگری از آنها در منطقه چمشگزک ترکیه کنونی یاد شده است. از قبیله‌های شکاک می‌توان به «Awdoǐ یا Evdoyî» اشاره کرد که بر اساس تاریخ شفاهی آنها
یا Evdoyî» اشاره کرد که بر اساس تاریخ شفاهی آنها آنها در سده هفدهم از دیاربکر آمدند و در غرب دریاچه ارومیه سکونت گزیدند، که باعث آواره شدن ایل دنبلی شد. تیره‌های ایل شکاک. کارداری و عبدویی دو تیره ایل شکاک هستند. در بین ایل شکاک دو دسته دیگر از طایفه‌های کرد زندگی می‌کنند که در بین تیره‌های دوگانه شکاک‌ها جای نمی‌گیرند؛ ولی با آن‌ها بوده و هستند. دسته اول کرمانج‌ها و دیگری سادات. تیره کارداری از ۱۲ طایفه تشکیل شده است که عبارتند از: مردم این طایفه‌ها در شهرستان سلماس منطقه شپیران سلماس، انزل ارومیه بخش
شهرستان سلماس منطقه شپیران سلماس، انزل ارومیه بخش مرکزی ارومیه، صومای و برادوست سکونت دارند. عمر خان شریفی ریاست این تیره را پس از مرگ اسماعیل آقا بر عهده داشت. تیره عبدوی از ۹ طایفه تشکیل شده است که عبارتند از: مردم این تیره نیز در دهستان کردوان و بخش مرکزی سلماس صومای ارومیه شپیران و اطراف شهرهای ارومیه وسلماس ساکن می‌باشند. منظور از کرمانج در اینجا غیر از اصطلاح کلی است که به گویش شمالی کردی گفته می‌شود بلکه منظور بخشی از مردم ایل شکاک گفته می‌شود. سادات که به شیخ‌های کرد شکاک گفته می‌شود و در نزد مردم
که به شیخ‌های کرد شکاک گفته می‌شود و در نزد مردم از احترام خاصی برخوردارند. محل سکونت عمده آن‌ها در شهرستان سلماس و روستاهای برقزن، شنتال‌ها، حاجی جفان، سید آوا، تمر آوا، دراب، خورخورا، کوزه‌رش، ودر بخش صومای برادوست در روستاهای خرگوش، کورانه، زنگه کان، سوره بان، شیخان، حصار و مافران زندگی می‌کنند. درحال حاضر باتوجه به ریشه کنی جریانات ارباب رعیتی یا قدرت قومی و قبیله گری چیزی تحت عنوان ارباب در اقوام کرد به شکل سابق وجود ندارد و تنها چند رئیس عشیره به صورت مستشار یا نیروی نظامی در مناطق کردنشین برای کنترل
مستشار یا نیروی نظامی در مناطق کردنشین برای کنترل مناطق مرزی توسط دولت‌های مرکزی انتخاب می‌شوند و بیشتر جنبه میانجی گری برای حل منازعات را دارند. خوراک مردم ایل. مردم ایل شکاک به اقتضای دامپروری سابقشان بیشتر آمیخته‌ای است از گوشت و دیگر چیزها. معروفترین غذاهای گوشتی آنها «ساوارا»، «مِخْلُ»، «بِرْیان»، «قَیسی»، «شاکبابْ»، «کفْتُک»، «پَزپُلُو»، «کله‌دوش» و «خُرُش» است. «ساوارا» غذایی است از گوشت و بلغور و روغن، «مخل» از گوجه‌فرنگی و سیب‌زمینی و گوشت ومرغ و تخم‌مرغ و روغن، «پردپلو» از آرد و برنج و گوشت و
و تخم‌مرغ و روغن، «پردپلو» از آرد و برنج و گوشت و آلوچه، «قلسیل» از گوشت بره و سیر ماست و روغن «خُرش» از گوشت و بادمجان و لوبیا و سیب‌زمینی و گوجه‌فرنگی. خوراک «بریان» بره‌ای است که در شکمش برنج و لپه و کره می‌گذارند و آن را روی تخته‌سنگی که داخل تنور گذاشته‌اند می‌گذارند تا خوب سرخ شود، «کفتک» یا همان «کوفته» و «شاکباب» و «شوربه» به ترتیب کباب شامی و آبگوشت است. خوراک‌های غیر گوشتی آنها نیز عبارت‌اند از «گرا» (آش)، «هک رون» (نیمرو)، مردم ایل بسیار خوش‌خوراک بوده و ب غذا و نحوه پخت صحیح بسیار اهمیت داده
بوده و ب غذا و نحوه پخت صحیح بسیار اهمیت داده است.
بخش جُلفا یکی از بخش‌های ناحیه خودمختار نخجوان در جمهوری آذربایجان است. شهر جلفای کهن که در این ناحیه واقع بود از شهرهای بزرگ ارمنی‌نشین بود که نزد ارمنیان با نام جوغا نامیده می‌شد. ارمنی‌ها اکنون آن ناحیه را «هین جوغا» به معنی جلفای کهنه، می‌نامند. شاردن فرانسوی در زمان پادشاهی شاه عباس دوم و جانشینش شاه سلیمان سه بار به ایران سفر کرد و از جلفای کهنه گذر کرد. در سفرنامه شاردن می‌خوانیم: این جلفا را از آن جهت جلفای کهنه می‌گویند که از جلفای تازه که روبروی اصفهان ساخته شده باز شناخته شود ولی اکنون تنها یاد
ساخته شده باز شناخته شود ولی اکنون تنها یاد آن در برخی خاطرها به جا مانده‌است. جلفای کهنه در طول کناره رود ارس و در شیب یک کوه واقع بود گذرگاه‌های سخت‌گذر داشته و با برجها و حصارهای کوچکی نگهبانی می‌شده‌است. ارامنه می‌گویند این جلفا در زمان‌های گذشته چهار هزار خانه داشته‌است اما اگر مکان سنجش ویرانه‌های موجود باشد می‌توان باور که در زمان آبادانی نیز بیش از نصف این مقدار خانه نداشته‌است. طرح و نقشه جلفای کهنه بسیار خوش‌نما و همانند یک آمفی‌تئاتر طولانی است. در زمان حاضر در این ویرانه شهرک سی خانوار زندگی
در زمان حاضر در این ویرانه شهرک سی خانوار زندگی می‌کنند که همه ارمنی می‌باشند. جلفا را شاه عباس بزرگ ویران کرد و همه ذوق و هنر و صنعتگری و هنری را که برای بر پا داشتن شهری بدان استحکام و استواری به کار رفته بود به خاک سپرد. همان عاملی که شاه را به ویران کردن نخجوان و دیگر شهرهای هم مسیر آن وادار کرده بود وی را به خراب کردن جلفا برانگیخت. او بدین سبب چندین شهر و شهرک را خالی از سکنه و ویران کرد که عثمانیان به هنگام تعرض به ایران و عبور از این راه از تهیه خواربار محروم بمانند. شاه ایران همه شهرها و آبادیهای
محروم بمانند. شاه ایران همه شهرها و آبادیهای مسیر آن‌ها را تا تبریز خالی از سکنه و ویران و تبدیل به بیابان کرد تا سپاه دشمن گذشتن از آن را نتوانند. شاه عباس سکنه جلفا را با کلیه احشام و اموال و دارایی به شهرهای دیگر منتقل کرد و پس از ویران کردن آن درختان آن‌ها را به آتش سوزاند و چشمه سارها را نیز به زهر آلود تا دشمن از آن‌ها سیراب نشود.
جلفا (به ترکی آذربایجانی: Culfa، به ارمنی: جوغا Ջուղա) شهری مرزی است در جمهوری خودمختار نخجوان جمهوری آذربایجان. ارمنیان این بخش را «هین جوغا» به معنی جلفای کهنه می‌نامند. شهر جلفا مرکز استان قدیمی یرنجاک ارمنستان بود. در منطقهٔ باستانی هین جوغا دشتی از سنگ‌های کنده‌کاری‌شدهٔ باستانی به نام چلیپاسنگ (خاچکار) موجود بود. در سال ۱۶۴۸ ده هزار چلیپاسنگ در گورستان قدیمی جلفا شمارش شد. دولت جمهوری آذربایجان به ویران‌سازی برنامه‌ریزی‌شدهٔ آثار ارمنی دست زده و در سال ۱۹۷۳ تنها ۲٬۷۰۰ از این چلیپاسنگ‌ها در منطقه به جا
۱۹۷۳ تنها ۲٬۷۰۰ از این چلیپاسنگ‌ها در منطقه به جا مانده بود. در سال ۱۹۹۸ از شاهدان عینی این‌سوی مرز یعنی از سوی جلفای ایران گزارش شد که اهالی جمهوری آذربایجان با بلدوزر بقیهٔ چلیپاسنگ‌های باستانی را نیز ویران و با خاک یکسان کردند. گزارشی از سال ۲۰۰۳ از ویرانی کامل منطقهٔ باستانی هین‌جوغا خبر می‌دهد. شهر جلفا (جلفای ایران و نخجوان) از آنجا که مورد تجاوز مکرر عثمانی‌های قرار می‌گرفت به دستور شاه‌عباس بزرگ تخلیه شد و ساکنان آن به شهرهای مرکزی ایران مهاجرت کردند. در زمان جنگ ایران و روسیه طی عهد نامه ترکمنچای
در زمان جنگ ایران و روسیه طی عهد نامه ترکمنچای جلفا نخجوان از حاکمیت ایران خارج و در حاکمیت روسیه درآمد. منابع. برپایه داده‌هایی از:
اخترشناسی آماتوری یا نجوم غیرحرفه‌ای، به فعالیت، مطالعه و تحقیق غیرحرفه‌ای و صرفاً بر اساس علاقه در زمینه اخترشناسی گفته می‌شود. نجوم آماتوری سرگرمی است که در آن شرکت کنندگان از مشاهده یا تصویربرداری از اجرام آسمانی در آسمان با استفاده از چشم غیر مسلح، دوربین دوچشمی یا تلسکوپ لذت می‌برند. اگرچه تحقیقات علمی ممکن است هدف اصلی آنها نباشد، برخی از ستاره شناسان آماتور در انجام علم شهروندی مشارکت می‌کنند، مانند نظارت بر ستارگان متغیر، ستاره‌های دوتایی، لکه‌های خورشیدی، یا اختفای ستاره‌ها توسط ماه یا سیارک‌ها، یا
یا اختفای ستاره‌ها توسط ماه یا سیارک‌ها، یا با کشف رویدادهای گذرای نجومی، مانند دنباله‌دارها، نواهای کهکشانی یا ابرنواخترها در کهکشان‌های دیگر. منجمان آماتور از رشته نجوم به عنوان منبع اصلی درآمد یا حمایت خود استفاده نمی‌کنند و معمولاً مدرک حرفه‌ای در اخترفیزیک یا آموزش آکادمیک پیشرفته در این زمینه ندارند. بیشتر آماتورها سرگرمی هستند، در حالی که دیگران تجربه بالایی در نجوم دارند و اغلب ممکن است در کنار ستاره شناسان حرفه‌ای کمک کنند و کار کنند. بسیاری از ستاره شناسان آسمان را در طول تاریخ در چارچوبی آماتور
شناسان آسمان را در طول تاریخ در چارچوبی آماتور مطالعه کرده‌اند. با این حال، از آغاز قرن بیستم، نجوم حرفه‌ای به فعالیتی تبدیل شده است که به وضوح از نجوم آماتوری و فعالیت‌های مرتبط متمایز می‌شود. منجمان آماتور معمولاً آسمان را در شب مشاهده می‌کنند، زمانی که اکثر اجرام آسمانی و رویدادهای نجومی قابل مشاهده هستند، اما دیگران در طول روز با مشاهده خورشید و خورشید گرفتگی مشاهده می‌کنند. برخی فقط با استفاده از چشم یا دوربین دوچشمی خود به آسمان نگاه می‌کنند، اما آماتورهای متعهدتر اغلب از تلسکوپ‌های قابل حمل یا
آماتورهای متعهدتر اغلب از تلسکوپ‌های قابل حمل یا تلسکوپ‌هایی استفاده می‌کنند که در رصدخانه‌های خصوصی یا باشگاهی خود قرار دارند. آماتورها همچنین به انجمن‌های نجومی آماتوری می‌پیوندند که می‌توانند به آنها توصیه کنند، آموزش دهند یا آنها را در راه یافتن و مشاهده اجرام سماوی راهنمایی کنند. آنها همچنین علم نجوم را در بین عموم مردم ترویج می‌کنند. حوزه فعالیت امروز. امروزه حوزه فعالیت آماتورها به جهات مختلفی از جمله رصد با چشم باز بارش‌های شهابی، برگزاری تورهای عمومی ستاره گردی، رصد ماه گرفتگی یا خورشید گرفتگی،
ستاره گردی، رصد ماه گرفتگی یا خورشید گرفتگی، ستاره‌های دنباله دار، ستاره‌های دوتایی، ردیابی ماهواره ای و … متنوع شده است. و به ویژه رصد بصری آسمان شب، که اغلب با استفاده از تلسکوپ‌های بازتابی بزرگ و خودساخته انجام می‌شود. از حدود سال ۲۰۰۰، عکاسی از اجرام آسمانی (عکاسی نجومی) اهمیت فزاینده ای پیدا کرده است، به ویژه آ. به دلیل در دسترس بودن دوربین‌های CCD مناسب. اخترشناسان سرگرمی همچنین وظایف علمی مرتبط را بر عهده می‌گیرند - مانند نظارت بر ستارگان متغیر و فعالیت خورشیدی، ساختارهای ابر در مشتری یا نهفته شدن
خورشیدی، ساختارهای ابر در مشتری یا نهفته شدن ستاره‌ها در ماه، ردیابی و اندازه‌گیری مدارهای دنباله دارها یا یافتن سیارک‌های گم شده. سرگرمی ویژه دوستان کار دقیق بیمار، ساختن خود تلسکوپ، ساخت تلسکوپ آماتور است. برخی از باشگاه‌های نجومی دوره‌های آسیاب آینه خود را ارائه می‌دهند. جوامع. تعداد زیادی انجمن‌های نجومی آماتور در سراسر جهان وجود دارد که به عنوان نقطه ملاقات علاقه مندان به نجوم آماتوری عمل می‌کند. اعضا از ناظران فعال با تجهیزات خاص خود گرفته تا «اخترشناسان صندلی راحتی» که صرفاً به موضوع علاقه‌مند
صندلی راحتی» که صرفاً به موضوع علاقه‌مند هستند. جوامع در اهداف و فعالیت‌های خود طیف گسترده‌ای دارند، که ممکن است به عوامل مختلفی مانند گستردگی جغرافیایی، شرایط محلی، اندازه و عضویت بستگی داشته باشد. برای مثال، یک جامعه محلی کوچک واقع در حومه‌های تاریک ممکن است بر مشاهده عملی و ستاره‌های مهمانی تمرکز کند، در حالی که یک جامعه بزرگ مستقر در یک شهر بزرگ ممکن است اعضای متعددی داشته باشد اما توسط آلودگی نوری محدود شود و در نتیجه حفظ شود. در عوض، جلسات منظم داخلی با سخنرانان مهمان. مجامع بزرگ ملی یا بین‌المللی
با سخنرانان مهمان. مجامع بزرگ ملی یا بین‌المللی عموماً مجله یا خبرنامه خود را منتشر می‌کنند، و برخی جلسات بزرگ چند روزه شبیه به یک کنفرانس علمی یا کنوانسیون برگزار می‌کنند.. آنها همچنین ممکن است دارای بخش‌هایی باشند که به موضوعات خاصی مانند رصد ماه یا ساخت تلسکوپ آماتور اختصاص داده شده است.
مِه‌بانگ یا بیگ بنگ معتبرترین و مهم‌ترین مدل مابین مدل‌های کنونی کیهان‌شناسی (دریای سیاه‌چاله، جهان‌های متناوب و جهان از هم گسسته) است که وجود جهان قابل مشاهده را از ابتدایی‌ترین دوران شناخته‌شده در سراسر دورهٔ فرگشت آن توضیح می‌دهد. این مدل توصیف می‌کند که چگونه جهان از یک وضعیت نخستین با دما و چگالی بسیار زیاد در گذر زمان انبساط یافته‌است و برای طیف گسترده‌ای از پدیده‌های مشاهده‌شده، از جمله فراوانی عناصر سبک، تابش زمینهٔ کیهانی و ساختار بزرگ مقیاس، توضیح جامعی ارائه می‌دهد. مهم‌تر از همهٔ این پدیده‌ها
جامعی ارائه می‌دهد. مهم‌تر از همهٔ این پدیده‌ها سازگاری این نظریه با قانون هابل-لومتر است: هرچه کهکشان‌ها از زمین دورتر باشند، سرعت دور شدن آن‌ها از زمین نیز بیشتر است. با برون‌یابی انبساط جهان به سمت عقب در طول زمان و با استفاده از قوانین شناخته‌شدهٔ فیزیک، جهان متراکم‌تر و متراکم‌تر می‌شود تا به یک نقطهٔ تکینگی می‌رسیم که در آن زمان و فضا معنی خود را از دست می‌دهند (این نقطه با نام تکینگی مه‌بانگ شناخته می‌شود). اندازه‌گیری‌های جزئی نرخ انبساط جهان این نقطهٔ تکینگی را حدود ۱۳٫۸ میلیارد سال پیش نشان
نقطهٔ تکینگی را حدود ۱۳٫۸ میلیارد سال پیش نشان می‌دهد، که می‌توان این رقم را سن جهان در نظر گرفت. پس از انبساط اولیهٔ جهان به اندازهٔ کافی سرد شد که امکان پیدایش ذرات زیراتمی و بعدها اتم‌های ساده، پدید آید. به هم پیوستن ابرهای غول‌پیکر از عناصر اولیه (بیشتر از همه هیدروژن به همراه مقداری هلیم و لیتیم) بر اثر نیروی گرانش، باعث پیدایش ستارگان و کهکشان‌ها شد. در کنار این عناصر سازندهٔ نخستین، اخترشناسان آثار گرانشی مربوط به یک مادهٔ تاریک ناشناخته که کهکشان‌ها را احاطه کرده، را نیز مشاهده نموده‌اند. به نظر
را احاطه کرده، را نیز مشاهده نموده‌اند. به نظر می‌رسد که بیشتر پتانسیل گرانشی جهان در این شکل باشد و نظریهٔ مه‌بانگ و سایر مشاهدات مختلف دلالت بر این دارند که این پتانسیل گرانشی اضافی از مادهٔ باریونی (مثل اتم‌های عادی) ناشی نمی‌شود. اندازه‌گیری پدیدهٔ انتقال به سرخ (رد شیفت) نشان داد که انبساط جهان شتاب‌دار است و شتاب‌دار بودن آن نیز به وجود انرژی تاریک مربوط می‌شود. ژرژ لومتر، کشیش و اخترشناس بلژیکی، نخستین‌بار در سال ۱۹۲۷ این ایده را مطرح نمود که انبساط جهان را می‌توان در زمان رو به عقب دنبال نمود تا به
را می‌توان در زمان رو به عقب دنبال نمود تا به نقطهٔ اولیه رسید، که وی آن را اتم نخستین می‌نامید. در سال ۱۹۲۹، ادوین هابل با بررسی پدیدهٔ انتقال به سرخ در کهکشان‌ها به این نتیجه دست یافت که کهکشان‌ها در حال دور شدن از یکدیگر هستند. این کشف مهمی بود که با فرضیهٔ جهان در حال انبساط سازگار بود. تا چندین دهه جامعهٔ علمی به دو دسته طرفداران نظریهٔ مه‌بانگ و نظریهٔ حالت پایدار تقسیم می‌شد که هر دو نظریه انبساط جهان را توضیح می‌داد اما نظریهٔ حالت پایدار برخلاف مه‌بانگ که عمر جهان را متناهی می‌دانست، جهانی ازلی و
که عمر جهان را متناهی می‌دانست، جهانی ازلی و بدون نقطهٔ ابتدایی را توصیف می‌کرد. در سال ۱۹۶۴ تابش زمینهٔ کیهانی کشف شد، که بسیاری از اخترشناسان را مجاب نمود که نظریهٔ حالت پایدار ابطال شده‌است. برخلاف نظریهٔ حالت پایدار، نظریهٔ مه‌بانگ وجود یک تابش یکنواخت پس‌زمینه در سراسر جهان را پیش‌بینی کرده بود که دلیل وجود آن را دماها و چگالی‌های بالا در گذشته دور می‌داند. با استفاده از قوانین فیزیکی شناخته‌شده می‌توان جزئیات ویژگی‌های جهان را در گذشته تا حالت نخستین چگالی و دمای بسیار بالا محاسبه نمود. مرکز
نخستین چگالی و دمای بسیار بالا محاسبه نمود. مرکز اخترفیزیک هاروارد-اسمیتسونین (CFA) می‌گوید: «سناریوی مه‌بانگ دربارهٔ منشأ جهان هستی کاملاً خاموش است.» ویژگی‌های مدل. نظریه مه‌بانگ توضیح کاملی دربارهٔ طیف گسترده‌ای از پدیده‌های مشاهده‌شده، از جمله فراوانی عناصر سبک، تابش زمینه کیهانی (CMB)، وجود ساختارهای بسیار بزرگ و قانون هابل؛ ارائه می‌دهد. این نظریه بر دو فرض اساسی استوار است: جهانشمول بودن قوانین فیزیک و اصل کیهان‌شناختی. جهانشمول بودن قوانین فیزیکی جزو اصول زیربنایی نظریه نسبیت هستند. اصل