payamvha/North_RAG huggingface dataset:
امپراتوری زیر حاکمیت شاپور، از ارمنستان مسیحی تا هند بودایی، به صراحت بازتاب یابد. کاربرد خط میخی پارسی باستان در برخی متون تشریفاتی، خودآگاهی قدرتمندانه از پیوند امپراتوری جدید ساسانی با میراث هخامنشی را به نمایش می‌گذاشت. تاج ویژهٔ شاپوری در سکه‌ها و نقش‌برجسته‌ها، با الگویی شبیه دیوارهای برج‌وبارو و دو شاخ کوتاه، نشانه‌ای از نیروی زمینی و ارتباط با الهه‌های مهر و آناهیتا بود و نیم‌کرهٔ پارچه‌ای («کُریُمبوس») که نشانِ فرّ الهی بر آن بسته می‌شد، ضمن تداعی لحظهٔ تاج‌گذاری، نمادی از پیوند شاه با انرژی الهی
لحظهٔ تاج‌گذاری، نمادی از پیوند شاه با انرژی الهی به شمار می‌رفت. تصویری از آتشدان زرتشتی در پشت سکه‌های دوران او، مشروعیت دینی‌اش را در مقابل مسیحیت روم تقویت می‌کرد. در نقش‌برجسته‌های طاقِ بستان، شاپور دوم با سردوش راست‌اش بر دشمن رامیده وحشی، در کنار متنی پهلوی از القابش به تصویر کشیده شده است؛ پیوند هنر برجسته و کتیبه، مفهومِ اقتدارِ ایرانی–زرتشتیِ سلطنت را به شکلی یکپارچه به نمایش می‌گذارد. زندگی نامه شاهنشاه شاپور دوم. شاپور دوم در سال ۳۰۹ میلادی به دنیا آمد. او پسر هرمز دوم، که از سال ۳۰۲ تا ۳۰۹
دنیا آمد. او پسر هرمز دوم، که از سال ۳۰۲ تا ۳۰۹ میلادی حکومت کرد، و ایفرا هرمز بود. مادرش، ایفرا هرمز، از تبار یهودی بود و بعدها به مسیحیت گروید و روابط دوستانه‌ای با جامعه یهودی داشت، که این امر در منابع تاریخی نیز منعکس شده است. نام «شاپور» که به معنای «پسر پادشاه» است، در دوران ساسانی رایج بود و چندین پادشاه ساسانی از این نام استفاده کردند. بر اساس سنت‌های تاریخی، پدر شاپور دوم پیش از تولد او درگذشت و وی در سال ۳۰۹ میلادی، بلافاصله پس از تولد، به پادشاهی رسید. یک افسانه مشهور، که در میان مورخان غربی
رسید. یک افسانه مشهور، که در میان مورخان غربی مانند آگاثیاس (قرن ششم میلادی) نیز شناخته شده است، ادعا می‌کند که شاپور در حالی که هنوز متولد نشده بود، تاج‌گذاری کرد و تاج بر روی شکم مادر باردارش قرار گرفت، زیرا مغان پیش‌بینی کرده بودند که کودک پسر خواهد بود. با این حال، مورخان مدرن، از جمله سی. ای. باسورث و علیرضا شاپور شهبازی، این داستان را تخیلی می‌دانانند، زیرا جنسیت نوزاد پیش از تولد قابل تشخیص نبوده است. برخی منابع نیز اشاره می‌کنند که شاپور چهل روز پس از مرگ پدرش به دنیا آمد. دوران نایب‌السلطنگی شاپور
مرگ پدرش به دنیا آمد. دوران نایب‌السلطنگی شاپور دوم از سال ۳۰۹ تا ۳۲۵ میلادی به طول انجامید. پس از مرگ هرمز دوم، پسرش آذرنرسه جانشین او شد، اما به دلیل قساوت و بی‌رحمی‌اش، پس از چند ماه توسط اشراف و روحانیون برکنار و کشته شد. اشراف سپس پسر دوم هرمز را کور کردند و پسر سوم او، هرمز، را به زندان افکندند که بعدها فرار کرد و به امپراتوری روم پناه برد و حتی علیه ساسانیان جنگید. در این شرایط، تاج و تخت برای نوزاد هرمز دوم، یعنی شاپور دوم، محفوظ ماند. تاج‌گذاری یک نوزاد ابزاری برای اشراف و روحانیون بود تا کنترل
نوزاد ابزاری برای اشراف و روحانیون بود تا کنترل بیشتری بر شاهنشاهی به دست آورند و قدرت را در دست خود حفظ کنند. در این دوران، حکومت توسط مادر شاپور، ایفرا هرمز، و بزرگان دربار اداره می‌شد. این نایب‌السلطنگی تا سال ۳۲۵ میلادی ادامه یافت، زمانی که شاپور در سن ۱۶ سالگی قدرت را به طور کامل در دست گرفت. در طول این دوره، عشایر عرب به طور مکرر به سرزمین‌های ساسانی، از جمله پارس، آسورستان، میشان، مزون و سواحل خلیج فارس، حمله می‌کردند و مشاوران نایب‌السلطنگی در توقف این حملات بی‌کفایت بودند. همچنین، در این دوره،
این حملات بی‌کفایت بودند. همچنین، در این دوره، نایب‌السلطنگی در بازپس‌گیری سرزمین‌های از دست رفته به روم نیز ناکام ماند. نایب‌السلطنگی، که با هدف افزایش کنترل اشراف و روحانیون بر شاهنشاهی آغاز شد ، در عمل به یک خلاء قدرت منجر شد. این دوره با ضعف اقتدار مرکزی، بی‌کفایتی مشاوران در برابر حملات اعراب، و عدم توانایی در بازپس‌گیری قلمروهای رومی مشخص شد. این وضعیت ناپایدار و آسیب‌پذیری‌های ناشی از آن، شاپور دوم را وادار کرد تا بلافاصله پس از رسیدن به سن بلوغ، رهبری شخصی قوی و توانایی نظامی خود را به کار گیرد.
شخصی قوی و توانایی نظامی خود را به کار گیرد. لشکرکشی‌های اولیه او نه تنها برای گسترش قلمرو، بلکه برای بازگرداندن اقتدار سلطنتی و اثبات توانایی‌هایش بود که به شدت با شکست‌های نایب‌السلطنگی در تضاد قرار داشت. این اقدامات اولیه، حکومت شخصی و مشروعیت او را تثبیت کرد. افسانه تاج‌گذاری شاپور «در رحم مادر»، در حالی که از نظر تاریخی دقیق نیست ، اما تداوم آن در روایت‌های تاریخی از اهمیت زیادی برخوردار است. این داستان به عنوان یک ابزار تبلیغاتی قدرتمند عمل می‌کرد تا مشروعیت حکومت او را، به ویژه با توجه به جانشینی
مشروعیت حکومت او را، به ویژه با توجه به جانشینی پرآشوب شامل کشتار، کور کردن و زندانی کردن برادرانش ، تقویت کند. این افسانه، پادشاهی او را به عنوان سرنوشتی الهی و از پیش تعیین شده، فراتر از هرگونه دسیسه انسانی یا چالش برای مشروعیت او، به تصویر می‌کشید. این امر به ایجاد تصویری از ثبات و لطف الهی از همان ابتدای حکومت بی‌سابقه طولانی او کمک کرد که برای جلب حمایت و جلوگیری از مخالفت داخلی حیاتی بود. پیشینه مذهبی مادر شاپور دوم، ایفرا هرمز، که یهودی بود و بعدها به مسیحیت گروید و روابط دوستانه‌ای با جامعه یهودی
به مسیحیت گروید و روابط دوستانه‌ای با جامعه یهودی داشت ، یک جزئیات ظریف اما مهم است. این مسئله در تضاد با آزار و اذیت بعدی مسیحیان توسط شاپور دوم قرار می‌گیرد و نشان‌دهنده محیطی مذهبی‌تر و متنوع‌تر در دربار ساسانی در اوایل زندگی شاپور است. این پیچیدگی مذهبی درونی در خانواده سلطنتی، لایه‌ای از ظرافت را به سیاست‌های مذهبی بعدی او اضافه می‌کند و نشان می‌دهد که آن‌ها بیشتر عمل‌گرایانه و سیاسی بودند تا صرفاً ایدئولوژیک، که این امر به درک بهتر تصمیمات او در قبال اقلیت‌های مذهبی کمک می‌کند. سیاست‌های داخلی و
اقلیت‌های مذهبی کمک می‌کند. سیاست‌های داخلی و اصلاحات شاهنشاه شاپور دوم پس از رسیدن به قدرت، اصلاحات گسترده‌ای را در ساختار داخلی شاهنشاهی ساسانی آغاز کرد که از جمله مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به تحولات نظامی، اقتصادی، و مذهبی اشاره کرد. این اصلاحات پایه‌های قدرت او را مستحکم کرد و به دوران طلایی شاهنشاهی ساسانی کمک شایانی نمود. شاپور دوم ارتش ساسانی را که تحت حکومت پادشاهان قبلی رو به زوال گذاشته بود، اصلاح کرد و آن را به نیرویی کارآمد و قدرتمند تبدیل نمود. او سواره‌نظام نخبه ساسانی، موسوم به شوالیه‌های
او سواره‌نظام نخبه ساسانی، موسوم به شوالیه‌های ساواران، را احیا کرد. این نیروها، که از زره‌های سنگین استفاده می‌کردند، به همراه پیاده‌نظام و کمانداران، در یک رویکرد ترکیبی به کار گرفته می‌شدند تا بر دشمنان غلبه کنند. ساختار نظامی ساسانی شامل واحدهای نخبه‌ای مانند جاویدانان، و همچنین سواره‌نظام سنگین و سبک و پیاده‌نظام بود که همگی تحت آموزش و سازماندهی دقیق قرار داشتند. استراتژی‌های جنگی ایران، از جمله حملات هماهنگ کمانداران و سواره‌نظام، اغلب از تکنیک‌های نظامی یونانی اقتباس شده بود که نشان‌دهنده توانایی
نظامی یونانی اقتباس شده بود که نشان‌دهنده توانایی ساسانیان در یادگیری و تطبیق‌پذیری بود. ارتش ساسانی در دوران شاپور دوم، به دلیل تحرک، کارآمدی، انضباط و انگیزه بالا، شهرت یافت. در لشکرکشی‌های بزرگ، خاندان‌های اشرافی نیز نیروهای کمکی فراهم می‌کردند و خانواده‌های سلسله‌ای اشکانی، مانند سورن و مهران، فرماندهی بخش‌هایی از ارتش را بر عهده داشتند که این امر نشان‌دهنده تداوم نفوذ اشراف در ساختار نظامی بود. یکی از اقدامات مهم شاپور دوم در راستای امنیت مرزها، دستور ساخت دیوارهای دفاعی در امتداد مرزهای جنوبی
دستور ساخت دیوارهای دفاعی در امتداد مرزهای جنوبی شاهنشاهی بود. این دیوارها، که به تقلید از استحکامات رومی ساخته شده بودند، شامل «دیوار اعراب» یا «خندق شاپور» در نزدیکی حیره می‌شد که هدف آن جلوگیری از حملات اعراب بود. احیای نظامی تحت رهبری شاپور دوم، تنها به پیروزی در نبردها محدود نمی‌شد، بلکه ستون فقرات عصر طلایی ساسانیان را تشکیل داد. عدم اقدام نظامی مؤثر در دوران نایب‌السلطنگی پیشین ، نیاز مبرم به این اصلاحات را برجسته می‌ساخت. تأکید بر شوالیه‌های ساواران و استفاده از نیروهای ترکیبی، درک پیچیده شاپور از
و استفاده از نیروهای ترکیبی، درک پیچیده شاپور از فنون جنگی را نشان می‌دهد که مستقیماً به آغاز «عصر طلایی» کمک کرد. این تحولات نظامی، زیربنای گسترش قلمرو و توانایی ساسانیان در به چالش کشیدن روم را فراهم آورد. تطبیق‌پذیری استراتژیک و نوآوری دفاعی از دیگر ویژگی‌های دوران شاپور دوم بود. ساخت دیوارهای دفاعی به تقلید از طرح‌های رومی ، رویکردی عمل‌گرایانه به استراتژی نظامی را نشان می‌دهد که در آن از دشمنان نیز درس گرفته می‌شد. این اقدامات تنها به حمله محدود نمی‌شد، بلکه هدف آن ایجاد امنیت بلندمدت بود. این
نمی‌شد، بلکه هدف آن ایجاد امنیت بلندمدت بود. این استراتژی انطباقی، همراه با توانایی‌های تهاجمی ارتش اصلاح‌شده، به شاهنشاهی اجازه داد تا تهدیدات را در جبهه‌های متعدد مدیریت کند. نقش اشراف در ساختار نظامی و پویایی قدرت نیز قابل توجه بود. تداوم حضور خانواده‌های اشرافی، به ویژه خاندان‌های اشکانی مانند سورن و مهران، در فرماندهی ارتش‌های ساسانی ، نشان‌دهنده پویایی پیچیده قدرت است. در حالی که شاپور قدرت را متمرکز می‌کرد، همچنان برای رهبری نظامی بر اشراف سنتی تکیه داشت. این امر تعادل ظریف میان اقتدار سلطنتی و نفوذ
این امر تعادل ظریف میان اقتدار سلطنتی و نفوذ اشرافی را در دولت ساسانی برجسته می‌سازد، عاملی که در ادامه تاریخ امپراتوری نیز سیاست‌های داخلی را شکل داد. اقتصاد شاهنشاهی ساسانی در دوران شاپور دوم، بر پایه کشاورزی استوار بود. حکومت ساسانی با تمرکز بر تمرکزگرایی، برنامه‌ریزی شهری جاه‌طلبانه، توسعه کشاورزی و پیشرفت‌های تکنولوژیکی شناخته می‌شد. مدیریت دقیق زیرساخت‌های آبیاری، از جمله قنات‌ها، و اتخاذ استراتژی‌های متنوع در بهره‌برداری از زمین، به کاهش اثرات خشکسالی کمک شایانی کرد. صادرات اصلی ساسانیان شامل
خشکسالی کمک شایانی کرد. صادرات اصلی ساسانیان شامل ابریشم، منسوجات پشمی و طلایی، فرش، پوست، چرم و مروارید خلیج فارس بود. کالاهای ترانزیتی از چین (مانند کاغذ و ابریشم) و هند (مانند ادویه‌جات) نیز از طریق شاهنشاهی ساسانی عبور می‌کردند که مشمول مالیات می‌شدند و سپس به اروپا صادر می‌شدند. ساسانیان به ایجاد بنادر در سواحل خلیج فارس، مانند بوشهر (بوخت‌اردشیر)، سیراف، هرمز و کوجاران اردشیر، علاقه زیادی داشتند تا مسیرهای تجاری را به هم متصل کنند. تجارت محلی پررونق در بازارها، با حضور اصناف مختلف و نظارت بازاریابان
بازارها، با حضور اصناف مختلف و نظارت بازاریابان (وازاربدان)، از دیگر ویژگی‌های اقتصادی این دوره بود. تجارت بین‌المللی با چین (از طریق جاده ابریشم و مسیرهای دریایی، که با کشف سکه‌های ساسانی در چین تأیید می‌شود) و هند (شامل ادویه‌جات، منسوجات و کالاهای لوکس) نیز فعال بود. ساسانیان همچنین مستعمرات و بنادری در مالزی، سیلان، مسقط، صحار و کیلوا (آفریقای شرقی) تأسیس کردند. وجود آتشکده‌های زرتشتی در چانگ‌آن چین، حضور مستعمرات ایرانی در آن منطقه را تأیید می‌کند. سیستم پولی ساسانی، مبتنی بر درهم نقره، بسیار پایدار
پولی ساسانی، مبتنی بر درهم نقره، بسیار پایدار بود و نشان‌دهنده یک سیستم اداری سازمان‌یافته و سیاست اقتصادی محتاطانه بود. ضرابخانه‌ها در سراسر امپراتوری توزیع شده بودند تا نیازهای محلی را تأمین کنند. در زمینه پروژه‌های عمرانی و شهرسازی، شاپور دوم اقدامات مهمی انجام داد. او شهر شوش را پس از سرکوب شورش ساکنان آن بازسازی کرد و اسیران رومی را در آنجا اسکان داد. نیشابور در خراسان نیز از جمله شهرهایی بود که توسط او تأسیس شد. همچنین، او یک شهر سلطنتی به نام ایرانشهر-شاپور بنا نهاد که در آن اسیران جنگی رومی را ساکن
بنا نهاد که در آن اسیران جنگی رومی را ساکن کرد. ساخت «دیوار اعراب» (وار-ای تازیگان یا خندق شاپور) در نزدیکی حیره، یک خط دفاعی برای محافظت از دشت‌های آبرفتی و حاصلخیز از حملات قبایل بادیه‌نشین بود. برخی پژوهش‌ها نشان می‌دهند که خندق شاپور ممکن است بازسازی و گسترش یک کانال آبیاری قدیمی‌تر مربوط به دوره بابلی نو باشد. اقتصاد ساسانی، به ویژه در دوران شاپور دوم، به شدت به کشاورزی و تجارت وابسته بود. این وابستگی به این معنا بود که تأمین امنیت مسیرهای تجاری و زمین‌های حاصلخیز، تنها یک سیاست اقتصادی نبود، بلکه یک
حاصلخیز، تنها یک سیاست اقتصادی نبود، بلکه یک ضرورت استراتژیک به شمار می‌رفت. تأسیس بنادر و مستعمرات تجاری و حفظ یک سیستم پولی باثبات ، مستقیماً از لشکرکشی‌های نظامی و گسترش امپراتوری حمایت می‌کرد. به عنوان مثال، کنترل خلیج فارس و تجارت با هند و چین منابع لازم را برای اقدامات نظامی فراهم می‌آورد. این رویکرد نشان‌دهنده یک استراتژی جامع بود که در آن قدرت اقتصادی، زیربنای توان نظامی شاهنشاهی را تشکیل می‌داد. پروژه‌های عمرانی و شهرسازی شاپور دوم، فراتر از نمایش شکوه سلطنتی، اهداف عمل‌گرایانه مهمی را دنبال
شکوه سلطنتی، اهداف عمل‌گرایانه مهمی را دنبال می‌کردند. بازسازی شوش و تأسیس شهرهای جدید مانند نیشابور و ایرانشهر-شاپور ، برای اسکان اسیران جنگی و تأمین امنیت مناطق استراتژیک طراحی شده بودند. ساخت «دیوار اعراب» ، بیانگر یک استراتژی دفاعی برای محافظت از مناطق حیاتی کشاورزی بود. این اقدامات نشان می‌دهد که برنامه‌ریزی شهری و توسعه زیرساخت‌ها، جزء لاینفک استراتژی‌های گسترده‌تر امپراتوری برای دفاع، ثبات اقتصادی و مدیریت جمعیت بود. تداوم و تکامل در سیاست‌های اقتصادی، از دیگر جنبه‌های مهم دوران شاپور دوم است. تأکید
از دیگر جنبه‌های مهم دوران شاپور دوم است. تأکید ساسانیان بر کشاورزی، مدیریت آب (قنات‌ها) و مسیرهای تجاری ، نشان‌دهنده تداوم سیاست‌هایی است که از امپراتوری‌های پیشین ایران (مانند هخامنشیان) به ارث رسیده بود و با چالش‌های محیطی جدید تطبیق یافته بود. احتمال بازسازی کانال‌های قدیمی‌تر برای خندق شاپور ، نمونه‌ای از این رویکرد تطبیقی و بلندمدت به مدیریت منابع است. این امر نشان می‌دهد که شاپور دوم بر پایه اقدامات موفق گذشته بنا نهاد و آن‌ها را برای پاسخگویی به نیازهای دوران خود و تضمین پایداری شاهنشاهی، بهبود
نیازهای دوران خود و تضمین پایداری شاهنشاهی، بهبود بخشید. سیاست‌های مذهبی سیاست‌های مذهبی شاپور دوم به طور عمیقی با اهداف سیاسی و خارجی او گره خورده بود. زرتشتی‌گری، که دین رسمی شاهنشاهی ساسانی بود ، در دوران او به اوج رسمیت خود رسید. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای فرهنگی و مذهبی این دوره، تکمیل و تدوین اوستا، متون مقدس زرتشتی، بود. این اقدام نه تنها به تثبیت آموزه‌های دینی کمک کرد، بلکه به تقویت هویت ملی و فرهنگی ساسانیان نیز انجامید. در این راستا، بدعت و ارتداد مجازات می‌شد و زرتشتی‌گری به عنوان «دین ملی» با
مجازات می‌شد و زرتشتی‌گری به عنوان «دین ملی» با سازمان و سلسله مراتبی قدرتمند، که می‌توانست با کلیسای مسیحی روم رقابت کند، تقویت شد. توسعه «دین دبیره» (الفبای اوستایی) نیز احتمالاً به دنبال این تغییرات صورت گرفت. در این دوره، مذهب زروانی نیز در میان مردم محبوبیت داشت. همزمان با تقویت زرتشتی‌گری، شاپور دوم سیاست سخت‌گیرانه‌ای را در قبال مسیحیان در پیش گرفت. مسیحیان در دوران او مورد آزار و اذیت قرار گرفتند. این سیاست، واکنشی مستقیم به مسیحی شدن امپراتوری روم تحت فرمان کنستانتین کبیر بود. شاپور به مسیحیان به
تحت فرمان کنستانتین کبیر بود. شاپور به مسیحیان به عنوان یک «ستون پنجم» بالقوه که ممکن بود در صورت درگیری با روم، با دشمن همکاری کنند، بی‌اعتماد بود، به ویژه با توجه به حمایت روم از ارمنستان مسیحی. او سیاست سنتی تساهل مذهبی ایران را معکوس کرد و مالیات مضاعفی بر مسیحیان وضع نمود. آزار و اذیت‌ها پس از آن آغاز شد که شمعون بر صباع، رهبر مسیحیان، از پرداخت این مالیات خودداری کرد. با این حال، رویکرد شاپور دوم نسبت به اقلیت‌های مذهبی یکدست نبود. او با یهودیان رفتاری دوستانه داشت و آن‌ها در دوران حکومتش از آزادی
دوستانه داشت و آن‌ها در دوران حکومتش از آزادی نسبی و مزایای زیادی برخوردار بودند. مادرش، ایفرا هرمز، که یهودی بود و روابط دوستانه‌ای با جامعه یهودی داشت، ممکن است در این سیاست نقش داشته باشد. سایر ادیان مانند بوداییان و مانویان نیز تا حدی در جامعه ساسانی رونق داشتند. سیاست‌های مذهبی شاپور دوم به شدت با سیاست خارجی او، به ویژه در قبال روم، در هم تنیده بود. آزار و اذیت مسیحیان پاسخی مستقیم به مسیحی شدن امپراتوری روم بود ، چرا که مسیحیان به عنوان یک تهدید داخلی بالقوه تلقی می‌شدند. در مقابل، ترویج زرتشتی‌گری
بالقوه تلقی می‌شدند. در مقابل، ترویج زرتشتی‌گری و تکمیل اوستا به منظور وحدت بخشیدن به شاهنشاهی متنوع تحت یک دین دولتی و تقویت اقتدار مرکزی صورت گرفت. این امر نشان‌دهنده استفاده استراتژیک از دین برای مقابله با تهدیدات خارجی و تحکیم انسجام داخلی بود. رویکرد شاپور در قبال اقلیت‌های مذهبی، عمل‌گرایانه بود. رفتار متفاوت با یهودیان و تساهل اولیه نسبت به گروه‌های دیگر مانند مانویان ، ابعاد عمل‌گرایانه سیاست مذهبی او را آشکار می‌سازد. پیشینه یهودی مادرش ممکن است در رفتار مطلوب با یهودیان نقش داشته باشد. این نشان
رفتار مطلوب با یهودیان نقش داشته باشد. این نشان می‌دهد که آزار و اذیت‌ها فراگیر نبود، بلکه هدفمند و عمدتاً ناشی از ملاحظات سیاسی (همسویی احتمالی با روم) بود تا عدم تحمل مذهبی مطلق. دولت میان وحدت مذهبی و نیاز به مدیریت مؤثر جمعیت‌های متنوع تعادل برقرار می‌کرد. تکمیل اوستا در دوران شاپور دوم یک دستاورد فکری و فرهنگی عظیم بود. این اقدام، همراه با تأسیس مراکز آموزشی مانند گندی‌شاپور ، به شکوفایی هنر و معماری ایرانی کمک کرد. این امر نشان می‌دهد که حکومت شاپور نه تنها با فتوحات نظامی، بلکه با مشارکت‌های مهم در
تنها با فتوحات نظامی، بلکه با مشارکت‌های مهم در هویت فرهنگی و میراث فکری ایران نیز تعریف شد و پایه‌هایی برای دوره‌های آتی تبادلات فکری بنا نهاد. نبرد ها. لشکرکشی علیه اعراب (۳۲۵ میلادی). در متن بندهش (دانشنامهٔ زرتشتی) نیز به جنگ شاپور اشاره شده‌است: شاپور دوم در سن ۱۶ سالگی (۳۲۵ میلادی)، بلافاصله پس از به دست گرفتن قدرت، شخصاً لشکرکشی‌ای را علیه قبایل عرب آغاز کرد. این قبایل در دوران نایب‌السلطنگی او، به سرزمین‌های ساسانی مانند پارس، آسورستان، میشان، مزون و سواحل خلیج فارس، حملات مکرر انجام داده بودند.
و سواحل خلیج فارس، حملات مکرر انجام داده بودند. لشکرکشی او ابتدا علیه قبیله ایاد در آسورستان بود، سپس از خلیج فارس عبور کرد و به الخط (قطیف امروزی در شرق عربستان سعودی) رسید و در نهایت به قبیله بنی تمیم در کوهستان حجر حمله برد. گزارش‌ها حاکی از آن است که او تعداد زیادی از اعراب را کشت و منابع آبی آن‌ها را با پر کردن چاه‌ها با شن از بین برد. این لشکرکشی به غرب عربستان و سوریه نیز گسترش یافت و او به چندین شهر حمله کرد و حتی تا مدینه نیز پیش رفت. به دلیل سوراخ کردن شانه‌های اعراب، لقب «ذوالاکتاف» (صاحب
سوراخ کردن شانه‌های اعراب، لقب «ذوالاکتاف» (صاحب شانه‌ها یا شانه‌سوراخ‌کن) به او داده شد.ذوالاکتاف معادل «هویه سنبا» (هوبه سُنبا= شانه سوراخ‌کن) فارسی است که خود برگردان «شانگ آهَنج» فارسی میانه است. بر اثر حملات شاپور دوم، عده‌ای از اعراب به نواحی مرکزی عربستان رانده شدند و ناحیهٔ خلیج فارس در تسلط شاهنشاهی ساسانی باقی ماند. این بخش از سیاست کلی ساسانیان برای حفظ خلیج فارس بود. شاپور دوم نه تنها اعراب خلیج فارس را آرام کرد، بلکه بسیاری از قبایل عرب را به عمق شبه‌جزیره عربستان راند و برخی از آن‌ها را به
عمق شبه‌جزیره عربستان راند و برخی از آن‌ها را به زور کوچاند (مانند قبیله تغلب به بحرین و الخط، بنی عبدالقیس و بنی تمیم به حجر، بنی بکر به کرمان و بنی حنظله به هرمزد-اردشیر). برای جلوگیری از حملات بیشتر اعراب، او دستور ساخت «دیوار اعراب» (وار-ای تازیگان یا خندق شاپور) را در نزدیکی حیره صادر کرد. با تثبیت کنترل ساسانیان بر شرق عربستان و استقرار پادگان‌های نظامی، زرتشتی‌گری نیز در این مناطق گسترش یافت. گفته می‌شود که حاکم لخمی، امرؤالقیس بن عمرو، که در ابتدا دست‌نشانده ساسانیان بود، پس از حملات شاپور دوم به
دست‌نشانده ساسانیان بود، پس از حملات شاپور دوم به رومیان سوگند وفاداری یاد کرد. شاپور بعضی از قبایل عرب را کوچاند و در قلمرو شاهنشاهی اسکان داد.قبیلهٔ تغلب در دارین (بندری در بحرین) و الخط، قبیلهٔ عبدالقیس و بنی تمیم در هجر، قبیلهٔ بکر بن وائل در کرمان و بنی حنظله در رَمیله (در نزدیکی اهواز) ساکن شدند. شاپور دوم، برای جلوگیری از یورش اعراب، سیستم دفاعی تشکیل داد که «دیوار تازیان» نام گرفت. این دیوار ظاهراً در نزدیکی شهر حیره واقع و به خندق شاپور معروف بود. نبردهای ایران و روم (۳۳۷-۳۶۳ میلادی). هدف اصلی
نبردهای ایران و روم (۳۳۷-۳۶۳ میلادی). هدف اصلی شاپور دوم در جنگ با روم، لغو پیمان «تحقیرآمیز» نصیبین (۲۹۸ میلادی) بود که قلمروهای وسیعی را به روم واگذار کرده و کنترل ارمنستان و ایبریا را به آن‌ها داده بود. همچنین، دخالت روم در امور داخلی ساسانیان با حمایت از هرمز، برادر شاپور، که به دربار روم پناهنده شده بود، یکی دیگر از دلایل این درگیری‌ها بود. لشکرکشی‌های اولیه و جنگ اول (۳۳۷-۳۵۰ میلادی):. شاپور دوم در سال ۳۳۷ میلادی، پس از به قدرت رسیدن کنستانتیوس دوم و تحریک شدن توسط حمایت روم از ارمنستان و مسیحی شدن
تحریک شدن توسط حمایت روم از ارمنستان و مسیحی شدن این پادشاهی، صلح منعقد شده در سال ۲۹۸ میلادی را شکست. او در همان سال به بین‌النهرین رومی حمله کرد و ارمنستان را تصرف نمود. بیشتر نبردها در بین‌النهرین رومی رخ داد، جایی که استحکامات رومی مانع پیشروی سریع ایرانیان می‌شد. با این حال، شاپور توانست برخی قلعه‌ها مانند ویترا را تصرف کند. نیروهای ایرانی همچنین ارمنستان را ویران کردند و تیران، پادشاه ارمنستان، را در حدود سال ۳۵۰ میلادی اسیر و کور نمودند. شاپور سه بار شهر مستحکم نصیبین در بین‌النهرین را محاصره کرد
شهر مستحکم نصیبین در بین‌النهرین را محاصره کرد (در سال‌های ۳۳۸، ۳۴۶ و ۳۵۰ میلادی)، اما هر بار دفع شد. در محاصره سال ۳۳۸، او از ماشین‌های محاصره، تونل‌ها، آتش و حتی سدسازی برای هدایت آب رودخانه میگدونیوس به سمت شهر استفاده کرد که باعث فروریختن بخشی از دیوارها شد. اما رومیان دیوارها را بازسازی کردند و گفته می‌شود شیوع طاعون یا هجوم حشرات، نیروهای ایرانی را با مشکل مواجه کرد. شاپور پس از ۶۰ تا ۷۰ روز محاصره، آن را رها کرد. محاصره سال ۳۴۶ مستندات کمی دارد، اما رومیان باز هم موفق به دفاع شدند. در محاصره سال
رومیان باز هم موفق به دفاع شدند. در محاصره سال ۳۵۰، که بزرگترین تلاش بود، شاپور از قایق‌ها و شناورها با ماشین‌های محاصره بر روی یک دریاچه مصنوعی استفاده کرد. اما پس از ماه‌ها، این تلاش نیز ناکام ماند و شاپور مجبور شد به دلیل حمله عشایر شرقی، لشکرکشی علیه روم را رها کند. نبرد سینگارا (۳۴۴ میلادی) تنها درگیری بزرگ میان ارتش‌های اصلی ایران و روم در طول جنگ اول بود. در این نبرد، نیروهای ایرانی با عقب‌نشینی ساختگی، تلفات سنگینی به ارتش روم وارد کردند، اما هیچ یک از طرفین به پیروزی قاطعی دست نیافتند. در این
یک از طرفین به پیروزی قاطعی دست نیافتند. در این نبرد، شاهزاده نرسه، پسر شاپور، کشته شد. نتیجه این نبرد مورد اختلاف است. شاپور پس از خنثی کردن تهدید خیونیت‌ها در شرق، در سال ۳۵۸ میلادی به جنگ با روم بازگشت. در سال ۳۵۹ میلادی، او به ارمنستان جنوبی حمله کرد و قلعه آمیدا (دیاربکر امروزی در ترکیه) را محاصره نمود. نیروهای او با کمک پادشاه گرومبات (کیداری‌ها/خیونیت‌ها) و دیگر متحدان (آلبانیایی‌های قفقاز، ژلانی‌ها، ماردها و سگستانی‌ها) پس از ۷۳ روز محاصره، شهر را تصرف کردند. آمیدا غارت شد و ساکنان آن به خوزستان
تصرف کردند. آمیدا غارت شد و ساکنان آن به خوزستان تبعید شدند. این محاصره طولانی، شاپور را مجبور کرد عملیات خود را برای زمستان متوقف کند. او همچنین مراکز رومی دیگری مانند سینگارا را تصرف کرد، اما با تلفات قابل توجهی مواجه شد. لشکرکشی ژولیان به ایران در سال ۳۶۳ میلادی، یکی از مهم‌ترین رویدادهای این دوره بود. ژولیان، جانشین کنستانتیوس دوم، با ارتشی قدرتمند (۹۵۰۰۰ نفر) به ایران حمله کرد، با هدف جایگزینی شاپور دوم با برادرش هرمز. او نیروهایش را تقسیم کرد و یک بخش را به شمال ارمنستان فرستاد و ارتش اصلی را با
بخش را به شمال ارمنستان فرستاد و ارتش اصلی را با ناوگانی بزرگ در امتداد فرات پیش برد. ژولیان چندین شهر مستحکم را ویران کرد و به دروازه‌های تیسفون، پایتخت ساسانیان، رسید. در نبرد تیسفون (۳۶۳ میلادی)، رومیان در خارج از شهر به پیروزی تاکتیکی دست یافتند، اما نتوانستند شهر مستحکم را تصرف کنند یا با ارتش اصلی ایران که تحت فرمان شاپور دوم در حال نزدیک شدن بود، درگیر شوند. ژولیان ناوگان تدارکاتی خود را سوزاند و به سمت داخل ایران پیشروی کرد، اما با تاکتیک‌های زمین سوخته و مشکلات تدارکاتی مواجه شد. در نبرد سامرا
سوخته و مشکلات تدارکاتی مواجه شد. در نبرد سامرا (۳۶۳ میلادی)، ژولیان در یک درگیری در حین عقب‌نشینی به شدت زخمی شد و درگذشت. جانشین او، ژوویان، مجبور به پذیرش یک صلح «تحقیرآمیز» (پیمان دورا) شد که به موجب آن، پنج استان رومی (ارزامنا، موکسوئونا، زابدیکنا، رهیمنا و کوردوئنا)، نصیبین، سینگارا و کاسترا مائوروروم به ساسانیان واگذار شد و رومیان متعهد شدند که دیگر در امور ارمنستان دخالت نکنند. پس از پیمان دورا، گرجستان و ارمنستان به ساسانیان واگذار شد و رومیان از دخالت در امور ارمنستان منع شدند. ارشاک دوم، پادشاه
در امور ارمنستان منع شدند. ارشاک دوم، پادشاه ارمنستان، که در لشکرکشی ژولیان شرکت کرده بود، به ایران کشانده شد و در قلعه فراموشی در خوزستان زندانی گردید. شاپور بسیاری از شهرهای ارمنستان را ویران کرد، ساکنان آن‌ها را تبعید نمود، مسیحیان محلی را آزار داد، آتشکده‌ها بنا کرد و مردم را به زور به زرتشتی‌گری واداشت. با این حال، اشراف ارمنی مقاومت کردند و به طور پنهانی توسط رومیان حمایت می‌شدند که پاپ، پسر ارشاک دوم، را به ارمنستان بازگرداندند. شاپور شخصاً در پاسخ به بازگشت پاپ به ارمنستان حمله کرد، هرچند پاپ
به بازگشت پاپ به ارمنستان حمله کرد، هرچند پاپ دوباره با کمک روم در حدود سال ۳۷۰ میلادی به تخت ارمنستان بازگشت. نیروهای ایرانی در سال ۳۷۱ میلادی توسط ارتش مشترک روم و ارمنستان شکست خوردند و ارتش تحت فرماندهی خود شاپور نیز در نبرد دیگری در مرز شرقی ارمنستان شکست خورد. پاپ در نهایت در سال ۳۷۵ میلادی به دستور امپراتور روم والنس ترور شد. شاپور و والنس بر سر وضعیت ارمنستان تا سال ۳۷۷ میلادی مذاکرات بی‌نتیجه‌ای داشتند. شکست و مرگ والنس در نبرد آدریانوپل (۳۷۸ میلادی) به حضور روم در ارمنستان پایان داد و ارمنستان
به حضور روم در ارمنستان پایان داد و ارمنستان برای مدتی در آرامش قرار گرفت. این کشور بعدها در سال ۳۸۷ میلادی، در زمان شاپور سوم، میان روم و ایران تقسیم شد. جنگ در شرق (مقابل کیداری‌ها/خیونیت‌ها و گسترش به هند) حمله عشایر آسیای مرکزی، به ویژه کیداری‌ها (معادل خیونیت‌ها/شیونگ‌نو)، شاپور را مجبور کرد تا لشکرکشی خود علیه روم را در حدود سال ۳۵۰ میلادی رها کند. پس از یک لشکرکشی طولانی (حدود ۳۵۰-۳۵۸ میلادی) علیه این عشایر، شاپور توانست گرومبات، پادشاه کیداری‌ها/خیونیت‌ها را به اتحاد با خود وادار کند و بدین ترتیب
را به اتحاد با خود وادار کند و بدین ترتیب متحد جدیدی علیه رومیان به دست آورد. نیروهای گرومبات بعدها در محاصره آمیدا در سال ۳۵۹ میلادی به ایرانیان پیوستند. شاپور در شرق، در حدود سال ۳۵۰ میلادی، بر پادشاهی کوشانو-ساسانی برتری یافت و کنترل قلمروهای وسیعی در مناطق امروزی افغانستان و پاکستان را به دست گرفت. این گسترش ممکن است به دلیل تخریب کوشانو-ساسانیان توسط خیونیت‌ها صورت گرفته باشد. کشف سکه‌های ساسانی مربوط به دوران شاپور دوم در تاکسیلا، فراتر از رود سند، نشان می‌دهد که گسترش کنترل ساسانیان به آن سوی سند،
می‌دهد که گسترش کنترل ساسانیان به آن سوی سند، نتیجه جنگ‌های شاپور دوم با خیونیت‌ها و کوشان‌ها در سال‌های ۳۵۰ تا ۳۵۸ میلادی بوده است، همانطور که توسط آمیانوس مارسلینوس توصیف شده است. در آخرین مرحله از سلطنت او، ضرابخانه‌ای در جنوب هندوکش، احتمالاً در کابلستان، برای پرداخت حقوق نیروهای محلی تأسیس شد. ساسانیان احتمالاً تا زمانی که باختر در حدود سال ۳۶۰ میلادی به دست کیداری‌ها و کابلستان در حدود سال ۳۸۵ میلادی به دست هون‌های آلخون افتاد، کنترل خود را حفظ کردند. آمیانوس مارسلینوس گزارش می‌دهد که در سال ۳۵۶