عقیق در ایران کیست؟ توضیح بده.
عقیق در ایران از دیرباز جایگاهی مهم در تاریخ، فرهنگ، هنر و تجارت داشته است. عقیق (به انگلیسی: Agate)، که در فارسی گاه رونوس هم نامیده می‌شود، گونه‌ای کلسدونی رنگین و نیمه‌قیمتی است که در ایران به دلیل زیبایی و سختی‌اش مورد توجه بوده است.ایران با داشتن معادن متنوع عقیق در استان‌هایی مانند خراسان جنوبی، خراسان رضوی، قم، اصفهان و آذربایجان شرقی و سمنان، یکی از تولیدکنندگان اصلی این سنگ در جهان محسوب می‌شود. عقیق ایرانی به سبب رنگ‌های روشن و گونه‌های گوناگون (زرد، آبی، سبز روشن، خاکستری، قرمز و سفید) شهرت دارد و بخش مهمی از صادرات سنگ‌های نیمه‌قیمتی کشور را تشکیل می‌دهد. مُهرهای ساسانی که از حکاکی روی سنگ‌های نفیس و نیمه نفیس، از جمله بر روی عقیق ساخته می شده اند، در آن دوره بسیار رایج بوده اند. همچنین در آموزه‌های دینی اسلام، پوشیدن انگشتر عقیق از مستحبات شمرده می‌شود؛ چنان‌که گفته می‌شود پیامبر اسلام، انگشتر نقره‌ای با نگین عقیق به دست داشته و مسلمانان به تبع آن عقیق را سنگی مبارکیمی دانند.عقیق ایرانی به دلیل تنوع رنگ و کیفیت بالا شناخته می‌شود و در صنایع زیورآلات، هنرهای سنتی و همچنین در باورهای مذهبی ایرانیان جایگاه ویژه‌ای دارد.تاریخچه.شواهد باستان‌شناسی و متون تاریخی نشان می‌دهد که استفاده از عقیق در ایران به دست‌کم هزاره دوم پیش از میلاد بازمی‌گردد. مردمان ایران باستان عقیق را سنگی درمانگر و نگهدارنده می‌پنداشتند و گمان می‌کردند می‌تواند از خونریزی جلوگیری کند. در دورهٔ هخامنشیان، از عقیق برای ساخت مهرها، اشیای تزئینی و حتی تزئینات معماری در تخت‌جمشید و شوش استفاده می‌شده است. برای مثال، در کاخ‌های کوروش بزرگ در شوش و تخت‌جمشید، اشیایی از عقیق به‌کار رفته است. در دوران ساسانیان، عقیق به‌ویژه برای ساخت مهرهای سلطنتی و انگشترهای نقش‌دار رواج داشت. پس از ظهور اسلام، اهمیت عقیق در ایران بیشتر شد. منابع اسلامی بیان می‌کنند که محمد، پیامبر اسلام، انگشتری با نگین عقیق به دست داشت و توصیه به استفاده از آن کرده است.زمین‌شناسی عقیق، منشأ، معادن و کانی‌شناسی.نحوهٔ تشکیل و کانی‌شناسی.عقیق یک گوهرسنگ ریزبلورین و از خانوادهٔ کوارتز (SiO2) است که سختی آن بین ۶٫۵ تا ۷ در مقیاس موهس قرار دارد. این سختی، عقیق را به سنگی مقاوم در برابر خراشیدگی تبدیل کرده است، به طوری که می‌تواند روی شیشه خط بیندازد.عقیق‌ها معمولاً در حفره‌ها و منافذ سنگ‌های آتشفشانی و دگرگون‌شده تشکیل می‌شوند. این حفره‌ها که حاصل خروج گازها از گدازه‌های در حال سرد شدن هستند، فضایی را برای نفوذ مایعات غنی از سیلیسیم فراهم می‌کنند. این مایعات به مرور زمان و به صورت لایه به لایه، بلورهای عقیق را تشکیل می‌دهند که در نهایت منجر به ایجاد ساختارهایی به نام «ژئود» (Geode) یا «آمیگدال» (Amygdal) می‌شود. وجود عناصر فلزی رنگ‌زا مانند آهن، منگنز، کروم و نیکل در این فرایند، باعث ایجاد طیف گسترده‌ای از رنگ‌ها در عقیق می‌شود، که از سفید و خاکستری تا قرمز، زرد، سبز و سیاه متغیر است. عقیق می‌تواند در سنگ‌های رسوبی مانند سنگ آهک و دولومیت نیز یافت شود. در این محیط‌ها، محلول‌های غنی از سیلیس به داخل فضاهای خالی، شکستگی‌ها یا حفره‌هایی که در سنگ وجود دارند نفوذ کرده و به تدریج رسوب می‌کنند تا نوارهای عقیق را تشکیل دهند. این فرایند معمولاً در دماهای پایین‌تری نسبت به تشکیل عقیق در سنگ‌های آتشفشانی اتفاق می‌افتد.مراحل تشکیل عقیق‌های آتشفشانی به شرح زیر است:مراحل تشکیل عقیق در سنگ‌های رسوبی به شرح زیر است. این روش به جای سنگ‌های آتشفشانی، در سنگ‌های رسوبی مانند سنگ آهک اتفاق می‌افتد و معمولاً در دماهای پایین‌تری صورت می‌گیرد:انواع.عقیق‌های ایرانی از نظر شکل، رنگ و ساختار تنوع بسیاری دارند. برخی از انواع شناخته‌شده عبارتند از:این نمونه‌ها بر پایه ساختار نوارها و رنگ‌ها از هم متمایزند. رنگ‌بندی طبیعی عقیق‌های ایران معمولاً در محدودهٔ آبی روشن، سفید، خاکستری و قهوه‌ای قرار دارد و نمونه‌های قرمز یا زرد شفاف به ندرت یافت می‌شوند. برخی کارشناسان ایرانی نیز برخی از انواع مشهور را با نام‌های محلی می‌شناسند؛ برای نمونه، «عقیق بابا قوری» در واقع نوعی آنیکس (Onyx) سیاه و سفید است که در معادن یزد و خراسان یافت می‌شود، و «عقیق شجری» اشاره به شکل درختی (دندریتی) این سنگ در مناطق خاص دارد.معادن.ایران یکی از کشورهای غنی از لحاظ معادن عقیق است که مهم‌ترین آن‌ها در استان‌های مختلف پراکنده‌اند:بزرگ‌ترین ذخایر عقیق کشور در استان‌های خراسان جنوبی (به ویژه منطقه فردوس)، خراسان رضوی (به‌ویژه شهرستان تربت‌حیدریه – معدن بایگ)، قم، آذربایجان شرقی (نزدیک میانه) و اصفهان (منطقه خور و بیابانک) قرار دارند. برای نمونه، معدن عقیق قم در نزدیکی شهر قم (حدود ۲۵ کیلومتری تهران–قم) واقع است و دارای عقیق‌های همراه با ژاسپر است. از دیگر معادن مهم می‌توان به معدن خور در اصفهان، معدن چاه کاسه‌گو و چاه حاجی در نزدیکی فردوس (خراسان جنوبی)، معدن بایگ در تربت‌حیدریه (خراسان رضوی) و معدن سه‌قلعه (خراسان رضوی) اشاره کرد. معادن فوق به دلیل غنای تنوع رنگ و کیفیت سنگ، مهم و بهره‌برداری صنعتی از آن‌ها در حال انجام است.معادن اصلی عقیق در ایران.پراکندگی معادن عقیق در ایران از مرزهای شرقی تا شمال غرب و مرکز کشور گواه پیوند عمیق این گوهر با تاریخ زمین‌شناختی فلات ایران، به ویژه فعالیت‌های آتشفشانی در دوران ائوسن است. این گستردگی جغرافیایی، زمینهٔ وجود انواع مختلف عقیق با ویژگی‌های منحصربه‌فرد را فراهم کرده است.کاربردهای سنتی و هنری.سنگ عقیق از گذشته‌های دور در ساخت اشیای زینتی و مذهبی ایرانیان کاربرد داشته است. از دوره باستان، مصریان باستان و بعدها ایرانیان از عقیق برای ساخت گردنبند، مهرهای نقش‌برجسته، انگشتر و تسبیح استفاده می‌کردند. مهم‌ترین استفاده‌ها شامل:از دوره ساسانی به بعد انگشترهای حکاکی‌شده با عقیق که اغلب روایات مذهبی یا نمادهای سلطنتی بر آن‌ها نقش شده بود در میان شاهان و بزرگان رواج یافت. امروزه نیز صنعت جواهرسازی ایران از عقیق برای تراش سنگ‌های نگین، ساخت انگشتر و تسبیح استفاده می‌کند؛ هم‌چنین هنر معرق‌کاری و مهرسازی با عقیق (معروف به مهرهای «عقیق‌کاری» در مشهد) رایج است.به علت سختی بالا و مقاومت شیمیایی آن، عقیق در برخی ابزارهای آزمایشگاهی سنتی (مانند هاون سنگی) و صنایع دستی چرم‌کاری نیز به‌کار می‌رود. هنرپردازان ایرانی علاوه بر کاربردهای صنعتی، عقیق خام را به صورت سنگ‌های صیقلی‌شده و تراشیده در اندازه‌های گوناگون برای فروش عرضه می‌کنند و مجموعه‌داران نیز نمونه‌های زیبای آن را گردآوری می‌کنند.صادرات.ایران با وجود معادن گسترده، سهم محدودی از بازار جهانی گوهرسنگ دارد. بخش بزرگی از عقیق ایرانی به صورت خام صادر می‌شود. مشتریان اصلی این سنگ کشورهای منطقهٔ خلیج فارس، اروپا و آمریکا هستند. رنگ‌های سفید، سرخ و زرد عقیق به سبب جذابیت بالا، بیشتر در صادرات به کار می‌روند. همچنین برخی شرکت‌های ایرانی تلاش می‌کنند فناوری‌های به‌روزتری را در استخراج و برش این سنگ به کار گیرند تا ارزش افزوده صادرات را افزایش دهند. کمبود فناوری فرآوری مدرن یکی از عوامل کاهش ارزش افزودهٔ صادراتی عقیق ایران دانسته می‌شود.جایگاه فرهنگی.عقیق در فرهنگ و باورهای ایرانی جایگاه ویژه‌ای دارد. در فرهنگ ایرانی، عقیق نماد پیشکش طبیعت و طبیعت الهی دانسته می‌شود. بسیاری از ایرانیان بر این باورند که عقیق خواص درمانی و محافظتی دارد. برای مثال، در باورهای عامیانه تصور می‌شده عقیق می‌تواند جلوی خونریزی را بگیرد یا فرد را از چشم‌زخم و بلایای طبیعی حفظ کند.در باورهای اسلامی، به‌ویژه میان شیعیان، انگشتر عقیق از مستحبات دینی به‌شمار می‌رود.همچنین در باورهای عامیانه، عقیق سنگی خوش‌یمن و محافظت‌کننده در برابر چشم‌زخم و بلایا دانسته شده است.روایات متعددی از پیامبر و امامان شیعه در مورد فضیلت به دست کردن انگشتر عقیق نقل شده است. این روایات، فواید متعددی را برای عقیق برمی‌شمارند، از جمله:این پیوند عمیق میان عقیق و باورهای مذهبی، ارزشی فراتر از معیارهای کانی‌شناسی برای این سنگ ایجاد کرده است. به عنوان مثال، در بازار ایران، عقیق یمنی به دلیل روایات متعدد، از محبوبیت و ارزش بیشتری نسبت به عقیق‌های داخلی برخوردار است، حتی اگر از نظر خواص فیزیکی و کانی‌شناسی تفاوت محسوسی با آن‌ها نداشته باشد. این ارزش‌گذاری بر مبنای روایت، یک پدیدهٔ فرهنگی منحصربه‌فرد است که در تحلیل جایگاه عقیق در ایران باید به آن توجه شود.به این دلیل، امروزه انگشترهای نقره با نگین عقیق در میان مردم ایران رایج است و حتی برخی خرده‌فرهنگ‌های محلی (مانند اعتقادات خاص در مناطقی چون یزد و اصفهان) برای عقیق ارزش روحانی و ارزشی قائل هستند. به‌طور کلی، سنگ عقیق در هنر و آداب ایرانی همواره نشانه‌ای از زیبایی و اصالت بوده و در بسیاری از مراسم و زیورها حضور دارد. علاوه بر این، در طب سنتی و باورهای عامه، خواص درمانی و آرامش‌بخش بسیاری برای عقیق ذکر شده است. این باورها شامل تقویت اعتماد به نفس، کاهش استرس و اضطراب، بهبود روابط اجتماعی و کمک به درمان بیماری‌های پوستی و گوارشی است. لازم است که توجه شود این موارد به عنوان «باورهای سنتی» و نه «حقایق علمی اثبات‌شده» رایج است.هنر عقیق.حکاکی روی عقیق، یک هنر قدیمی و اصیل در ایران است که به عنوان یک حلقهٔ تکمیل‌کننده در زنجیرهٔ ارزش عقیق عمل می‌کند. این هنر یک مادهٔ معدنی را به یک کالای فرهنگی و یک اثر هنری باارزش تبدیل می‌کند.تاریخچه و تکنیک‌ها.قدمت حکاکی روی سنگ در ایران به هزاران سال پیش بازمی‌گردد. در گذشته، این هنر به صورت دستی و با ابزارهای ساده (قلم‌کاری) انجام می‌شد. امروزه، علاوه بر روش سنتی، از تکنیک‌های مدرن مانند حکاکی لیزری نیز استفاده می‌شود که سرعت و دقت کار را افزایش می‌دهد. البته، حکاکی لیزری روی عقیق عمق چندانی ایجاد نمی‌کند و معمولاً برای عمق دادن به طرح، باید توسط استادکار به صورت دستی تکمیل شود.مضامین حکاکی‌شده بر روی عقیق بسیار متنوع است و از اذکار مذهبی، آیات قرآن و نام ائمه تا اشعار و طرح‌های شخصی را شامل می‌شود.حکاکان برجستهٔ معاصر.این هنر در ایران دارای ان برجسته‌ای است که هر کدام امضای خاص خود را دارند. وجود این امضاها، این هنر را به یک حرفهٔ شناخته‌شده و دارای استاندارد تبدیل کرده است. در ادامه، فهرستی از برخی از این اساتید و امضای آن‌ها آورده شده است:تجارت و اقتصاد عقیق در ایران.صنعت عقیق در ایران با یک تناقض مهم روبروست: با وجود دارا بودن معادن غنی و باکیفیت و پیشینهٔ تاریخی درخشان، سهم ایران از تجارت جهانی گوهرسنگ‌ها بسیار ناچیز است. این وضعیت را می‌توان به «پارادوکس پتانسیل» تشبیه کرد که در آن ظرفیت‌های عظیم با موانع ساختاری روبروست.چالش‌ها و فرصت‌ها.بر اساس گزارش‌ها، سهم ایران از گردش مالی سالانهٔ ۸۰۰ میلیارد دلاری تجارت جهانی گوهرسنگ‌ها، تنها ۰٫۲ درصد است. این امر دلایل متعددی دارد:با این حال، آیندهٔ این صنعت امیدوارکننده به نظر می‌رسد. با فراهم آوردن زیرساخت‌های لازم، تسهیل قوانین صادراتی و تمرکز بر ایجاد ارزش افزوده از طریق فرآوری و حکاکی، می‌توان به سهم واقعی و درخور ایران در این بازار دست یافت.تقلب در تجارت عقیق.شناسایی عقیق اصل که از معادن استخراج و بعد از تراشکاری به بازار ارائه می‌شود، از انواع تقلبی و بهسازی‌شده برای علاقه‌مندان و خریداران بسیار حیاتی است. البته اصطلاح تقلبی ومصنوعی معمولاً به معنای سنگ‌های بهسازی شده نیست؛ بهسازی به فرآیندی در فرآوری سنگ‌های طبیعی اشاره دارد که برای بهبود ظاهر، رنگ یا شفافیت آن‌ها انجام می‌شود. جدول زیر، تفاوت‌های کلیدی را برای شناسایی عقیق معدنی اصل و تقلبی نشان می‌دهد:به‌طور کلی اگر اصالت سنگ اهمیت داشته باشد باید سنگ را در آزمایشگاه سنگ‌شناسی تحلیل کرد.روش‌های بهسازی عقیق.بهسازی عقیق به دو روش کلی شیمیایی و حرارتی انجام می‌شود:۱. بهسازی شیمیایی (رنگ‌افزایی).در این روش، از مواد شیمیایی برای تغییر یا تقویت رنگ سنگ استفاده می‌شود. این فرایند به صورت کلی شامل دو مرحله است:به عنوان نمونه برای ایجاد رنگ سبز، از موادی مانند پتاسیم دی‌کرومات یا کلرید کروم استفاده می‌شود. یا برای ایجاد رنگ قرمز، از ترکیباتی مانند نیترات آهن استفاده می‌شود که با حرارت دادن، رنگ قرمز خوش‌رنگی ایجاد می‌کند. برای سیاه کردن عقیق، از محلول‌های حاوی شکر یا عسل به همراه اسید سولفوریک استفاده می‌شود؛ این ترکیب باعث آزاد شدن کربن در سنگ شده و رنگ آن را تیره می‌کند.۲. بهسازی حرارتی.در این روش، سنگ عقیق در دمای بالا قرار داده می‌شود تا رنگ آن بهبود یابد یا نقص‌های رنگی آن برطرف شود. این روش معمولاً برای تغییر رنگ‌های طبیعی سنگ و تقویت آن‌ها به کار می‌رود. به عنوان مثال، حرارت‌دهی می‌تواند رنگ‌های قرمز و نارنجی موجود در سنگ را تقویت کند. برای این منظور سنگ‌های عقیق بریده شده در محفظه‌های سرامیکی حاوی زغال یا آلومینا قرار می‌گیرند و سپس برای چندین روز در دمای بالا درون کوره‌های مخصوص حرارت می‌بینند.مزایای بهسازی شامل افزایش ارزش در سنگ‌های عقیق با کیفیت پایین‌تر و رنگ‌های کدر، با بهسازی و تبدیل به سنگ‌هایی با رنگ‌های جذاب و بازارپسند و تقویت مقاومت با بهسازی حرارتی است که می‌تواند تنش‌های داخلی سنگ را از بین ببرد و مقاومت آن در برابر ضربه را افزایش دهد.معایب بهسازی نیز کاهش ارزش در برابر سنگ طبیعی است به خصوص اگر به صورت مصنوعی رنگ شوند، ضمن این که برخی از روش‌های بهسازی ممکن است دوام رنگ را کاهش دهند و با گذشت زمان یا در تماس با مواد شوینده، رنگ سنگ تغییر کند یا از بین برود.تشخیص سنگ‌های بهسازی شده از سنگ‌های طبیعی برای افراد غیرمتخصص دشوار است و این موضوع می‌تواند باعث سوءاستفاده در بازار شود.