آموزش محیط زیست کیست؟ توضیح بده.
مفاهیم پایه.اصطلاح آموزش محیط زیست ترکیبی از دو حوزه علمی متفاوت محیط زیست و آموزش است، که اولی اشاره به طبیعت و علوم‌ طبیعی و دومی به علوم‌انسانی و رفتاری اشاره دارد؛ بنابراین ترکیب علم بوم‌شناسی با الگوهای یادگیری جهت آماده‌سازی آموزش مؤثر با رویکرد محیط زیست، آموزش محیط زیست شکل می‌گیرد. تعاریف مختلفی از آموزش محیط زیست تدوین شده‌است.ویلیام استاپ (۱۹۶۹) آموزش محیط زیست را پرورش شهروندانی می‌داند که از دانش بیوفیزیکی محیط زیست برخوردار هستند، نسبت به مشکلات مرتبط با محیط زیست آگاه بوده، مشکلات را هدف‌گذاری می‌نماید و با انگیزه و آگاهانه جهت کمک به چگونگی حل این مشکلات عمل می‌کنند. انجمن آموزش محیط زیست آمریکای شمالی (۱۹۸۳) آموزش محیط زیست را فرایند تجزیه و تحلیل و درک درست از مسائل محیط زیست است که بتواند با ارائه دانش و مهارت کافی به افراد جامعه درخصوص تعیین خط مشی، چگونگی حل مشکلات و مدیریت صحیح از محیط زیست محافظت و مشکلات آن را برطرف گرداند، تعریف می‌کند. اما اهدافی که آموزش محیط زیست درپی آن است، آگاهی بخشیدن به معلومات محیط زیستی هر فرد است؛ به‌طوری که شخص ارزش‌های محیط را درک کرده، در حراست از آن کوشا بوده و با فکر و تعمق در فرآیندهای زیستی به حمایت از آن بپردازد. به‌طور جامع‌تر، اهداف آموزش محیط زیست:بنابراین ترویج دانش محیط زیستی و حساسیت‌زایی در افراد، یک فرایند ساختاری گام‌ به‌ گام است که میان‌رشته‌ای بوده و موجب آن می‌گردد تا یادگیرنده آگاهی دربارهٔ محیط زیست، ارزش‌گذاری محیط زیست از طریق دانش، مسئولیت‌پذیری در مورد محیط زیست و قابلیت انجام عمل و مهارت‌های لازم برای حل مشکلات را کسب کند. کسب این مهارت‌ها با هدف رسیدن به توسعه پایدار انجام می‌شود، که تحقق آن در گرو تدوین برنامه‌ای روشن و شفاف از اهداف آموزش محیط زیست است. اینگونه برنامه‌ها در مدارس از طریق تدریس کتب درسی و فعالیت‌های مرتبط با آن آموخته می‌شود و موجب کسب سواد محیط زیستی می‌گردد (پریشانی و همکاران، ۱۳۹۵). سوادی که آموزش آن از لحاظ تاریخی، ابتدا با روش گنجاندن در برنامه درسی رسمی با الحاق مفاهیم محیط زیستی، فعالیت‌ها و نمونه‌های موجود مربوط به اهداف برنامه درسی، به صورت تزریقی بوده و متأثر از رویکردهای برنامه درسی است که در آموزش محیط زیست لحاظ می‌شود و در چارچوب رویکرد تلفیقی تحقق یابد (شبیری و شمسی، ۱۳۹۴). لذا آموزش محیط زیست می‌تواند دارای رویکردهای برنامه درسی تلفیقی با ویژگی‌های زیر باشد:انگلسون[۶] (۱۹۸۹) به فرآیندهای هشت‌گانه برای الحاق آموزش محیط زیست در برنامه درسی اشاره می‌کند که عبارتند از:همچنین هانگرفورد و ولک[۷] (۱۹۹۰) معتقدند در صورتی یاددهنده‌ها قادر به تغییر رفتار در یادگیرنده‌های محیط زیستی خود هستند که مسائل زیر در برنامه درسی مورد توجه قرار گیرد:همچنین کوند و سانچز[۸] به نقل از پژول[۹] (۲۰۱۰) معتقداند برای گنجاندن آموزش محیط زیست در برنامه درسی می‌توان بصورت عرضی در تمام زمینه‌های برنامه درسی به عنوان یک مکمل در قالب فعالیت‌های جدا شده یا کارگاه‌ی، اعم از داخلی یا بیرونی استفاده کرد یا با تلفیقی از مضامین عرضی در تمام زمینه‌های دانشی و زندگی روزمره ادغام نمود. چنان‌که برنامه درسی آموزش محیط زیست به عنوان یک فرایند پیچیده و پویا در سه‌پایه، اخلاق جمعی جدید، سبک جدید تفکر و شکل جدیدی از کنش تحول‌گرا ضروری است (کوند و سانچز، ۲۰۱۰). بنابراین، گنجاندن آموزش محیط زیست در برنامه درسی باید جامع‌تر از «افزودن» صرف مسائل محیط زیست به محتوای موجود باشد و پایه برنامه درسی آموزش محیط زیست می‌بایست هماهنگ‌سازی مداوم آن با اصول اخلاقی، مفهومی و روش‌شناختی مبتنی بر محیط زیست قرار گیرد (همان منبع).از آنجا که ماهیت آموزش محیط زیست دارای قابلیت تلفیق است، رویکردهای آموزش محیط زیست را می‌توان در گروه رویکردهای غیرتکنیکی و انسان‌گرای برنامه درسی قرار داد (شبیری و رضایی، ۱۳۹۸). در قلمرو برنامه درسی آموزش محیط زیست عناصر گوناگونی دخالت دارند که بر اساس اسناد و اعلامیه‌های معتبر آموزشی چهار عنصر تجربی، هم‌نظری[۱۰]، زیباشناختی و اخلاقی از مهم‌ترین عناصر آموزش محیط زیست هستند (شبیری و رضایی، ۱۳۹۸). این عناصر بشدت با سه ساختار یادگیری «درباره، از طریق و برای» محیط زیست وابسته‌اند (گاف و گاف[۱۱]، ۲۰۱۳). همچنین هر یک از ساختارهای یادگیری بیانگر حوزه‌ای از یادگیری در آموزش می‌باشند:بنابراین برنامه درسی به‌عنوان یکی از عناصر اصلی آموزش که به قصد ایجاد تغییرات در رفتار یادگیرنده اجرا می‌شود (لوی، ۱۳۸۲) می‌تواند اولین گام مؤثر برای بهبود رفتار یادگیرنده در حفاظت از محیط زیست و ارتقای اهداف آموزشی در برنامه درسی آموزش محیط زیست باشد (پریشانی و همکاران، ۱۳۹۵). برنامه درسی آموزش محیط زیست اشاره به کلیه تجربیاتی دارد که به یادگیرنده‌ها کمک می‌کند تا با کسب آن‌ها از یک طرف مشکلات دانشی، نگرشی و مهارتی خود را در رابطه با محیط زیست برطرف کنند و از سوی مشارکت فعالی در فعالیت‌های محیط زیستی با توجه به جنبه‌های اکولوژیکی، سیاسی و اقتصادی داشته باشند (پالمر[۱۳]، ۱۹۹۸).بنابراین بهترین راه برای انجام این تعهد این است که آموزش محیط زیست را در تمام موضوعاتی که در نظام آموزشی آموخته می‌شود گنجانده شوند. اصطلاحی که معمولاً برای بیان خصوصیات برنامه درسی بین‌رشته‌ای بکار می‌رود (شبیری و شمسی، ۱۳۹۴). اما برخی معتقدند که اگر آموزش محیط زیست به‌طور جداگانه و تحت عنوان یک رشته مجزا وارد سیستم مدارس شود، بازدهی عمل بهتر خواهد بود؛ زیرا جدا کردن آموزش محیط زیست از دیگر رشته‌ها باعث ادامه و تقویت جدایی انسان از طبیعت می‌شود که این برخلاف اصول آموزش محیط زیست است (شبیری و عبداللهی، ۱۳۸۸). اما امروزه بین‌رشته‌ای بودن آموزش محیط زیست به‌عنوان یک الگوی موفق پذیرفته شده‌است. درنهایت توجه به آموزش‌های مدرسه‌ای منجر به گنجاندن موضوعات محیط زیستی در دروس و کتاب‌های دوره‌های تحصیلی گردید که مفاهیم محیط زیستی آن براساس سه زمینه اصلی پایه‌گذاری شد:مطالعات تطبیقی این رشته در دانشگاه‌های جهان.تعدادی از دوره‌های هم نام یا مشابه این دوره در دانشگاه‌های معتبر دنیا عبارت‌اند از (مجموعه مطالعات تطبیقی انجام شده در گروه علوم تربیتی برای گزارش توجیهی تصویب برنامه درسی رشته آموزش محیط‌زیست):رشته آموزش محیط‌زیست در ایران.رشته آموزش محیط‌زیست در ایران به عنوان یک بین رشته ای و زیرمجموعه علوم تربیتی از بهمن ماه سال 1387 برای اولین بار در کشور توسط آقای دکتر سید محمد شبیری که از دانش‌آموختگان این رشته در خارج از کشور بودند و از سوی دانشجویان و دانش‌آموختگان این رشته به پدر رشته آموزش محیط‌زیست ایران معروف هستند در دانشگاه پیام‌نور مرکز ری و با حمایت بزرگان رشته تعلیم و تربیت از جمله مرحوم آقای دکتر علی شریعتمداری راه‌اندازی شد و از آن سال تاکنون ضمن توسعه در این دانشگاه و راه‌اندازی آن در مراکز تهران جنوب و شیراز به مدت 15 سال، صدها دانش‌آموخته را تربیت نموده که در مشاغل و پست‌های علمی و اجرایی در این حوزه و سایر حوزه‌های مرتبط مشغول به فعالیت هستند. بعد از دانشگاه پیام نور، دانشگاههای تهران، شهید بهشتی و دانشگاه آزاد اسلامی نیز اقدام به ایجاد این رشته در مقطع کارشناسی ارشد نمودند. در سال 1391 دوره دکتری رشته آموزش محیط‌زیست در دانشگاه پیام نور تهران راه اندازی شد و در حال حاضر به عنوان تنها دوره دکتری تخصصی این رشته به مدت 11 سال اقدام به پذیرش و تربیت دانشجویان دوره دکتری نموده است(اسناد برنامه درسی مصوب و مجموعه مصاحبه‌های شفاهی با برخی اعضای علمی، دانشجویان دوره دکتری و دانش‌آموختگان دانشگاه پیام نور، 1402).آموزش محیط‌زیست، همانند اقتصاد محیط‌زیست یا حقوق محیط‌زیست، یک مبحث بین‌رشته‌ای است، یعنی تلفیقی است از علم آموزش و علم محیط‌زیست. مبحث آموزش و مبحث محیط‌زیست دو مقوله جدا از هم هستند که هرکدام اصول علمی خاص خود رادارند و چنانچه بخواهیم این رشته را به‌صورت بنیادی و اساسی آموزش دهیم باید بین این دو مبحث ارتباطی پایدار ایجاد نمود و آن‌ها را به هم پیوند زد. بر این اساس زیرگروه آموزش محیط‌زیست گروه علوم تربیتی دانشگاه پیام نور، هم به‌ لحاظ تحقیقاتی و هم به لحاظ زمینه‌های آموزشی، تلاش نمود به وظیفه خود در ایجاد این مبحث بین‌رشته‌ای کمک نماید و با اتخاذ یک رویکرد بین‌رشته‌ای به تحقیقات محیط‌زیستی، سعی در برقراری ارتباط آن با رشته‌های متداول مانند علوم اجتماعی، علوم انسانی، هنر و علوم طبیعی نماید(مصاحبه شفاهی با دکتر سید محمد شبیری، 1402).بدیهی است راه‌اندازی دوره کارشناسی ارشد و دکتری رشته آموزش محیط‌زیست در دانشگاه پیام نور، گام مؤثری در تقویت بنیه حرفه‌ای این رشته بوده است. بر این اساس، ایجاد این دوره در مقطع کارشناسی با توجه به اهمیت این مقطع خود موجب افزایش کمی و کیفی نیروهای متخصص و کارآزموده شده و درنتیجه موجب تقویت و توجه بیشتر به نیروهای تخصصی و ارتقای کمی و کیفی آموزش محیط‌زیست و تعریف رسته‌های شغلی تحصیلی، شرح وظایف و احراز هر یک خواهد شد که بر این اساس پیشنهاد راه‌اندازی دوره کارشناسی این رشته توسط پایه‌گذار این رشته در ایران به دانشگاه فرهنگیان ارایه شده و امید است این دانشگاه با توجه به رسالت خود، طلایه‌دار راه‌اندازی دوره کارشناسی این رشته و توسعه این رشته تخصصی باشد.با عنایت به نقصان برنامه‌ریزی‌های کلان برای آموزش‌های محیط‌زیستی در ایران، سازمان‌های دولتی، غیردولتی، افراد، رسانه‌ها و دانشگاه‌ها در حال آموزش‌های پراکنده محیط‌زیستی هستند بدون اینکه راهبرد خاصی را دنبال کنند و برنامه‌ریزی مشترکی داشته باشند. راه‌اندازی رشته آموزش محیط‌زیست، گامی در جهت تربیت نیروهای انسانی متخصص با گرایش‌های موردنیاز در امر آموزش محیط‌زیست و منابع طبیعی بوده است. بر این اساس باید ایجاد و راه‌اندازی رشته‌های مرتبط با این حوزه در کشور در سطوح مختلف موردتوجه بیشتری قرارگرفته و جذب دانش‌آموختگان مربوطه در دستگاه‌های اجرایی مرتبط در اولویت قرار گیرد. توانایی‌ها و مهارت‌های دانش‌آموختگان رشته و پیش‌بینی وضعیت شغلی دانش‌آموختگان.دانش‌آموختگان این رشته می‌توانند:برخی دستاوردهای ملی دیگر این حوزه میان‌رشته ای در کشور.برخی دستاوردهای ملی دیگر این حوزه میان‌رشته ای در کشور عبارتند از:برگرفته از سایت‌های دانشنامه تخصصی آموزش محیط زیست و کرسی یونسکو در آموزش محیط زیست دانشگاه پیام نور.