وجهیت شناختی کیست؟ توضیح بده.
وَجهیتِ شناختی () یا به عبارتی بهتر، وجهیتِ بَرداشتی، در زبان‌شناسی یکی از انواع وجهیت است که به قضاوت گوینده در مورد درستی یا احتمال واقعیت داشتن یک گزاره مربوط می‌شود.به زبان ساده، وجهیت شناختی به این معناست که گوینده بر اساس شواهد، قرائن، یا دانش و استنباط و برداشت خود، دربارهٔ محتوای یک جمله نظر می‌دهد و میزان اطمینان خود را نسبت به درست بودن آن بیان می‌کند. این نوع وجهیت بیانگر نگرش یا وضعیت ذهنی گوینده است و گاهی آن را «گوینده‌محور» می‌نامند. گوینده با استفاده از وجهیت شناختی، تعهد خود را نسبت به صدق گزاره بیان می‌کند.این نوع وجهیت در زبان‌های گوناگون به شیوه‌های متنوع واژگانی و دستوری رمزگذاری می‌شود.در فارسی، وجهیت شناختی عمدتاً با افعال وجهی مانند «باید» و «شاید» (که گاهی اسنادساز زمینه نیز نامیده می‌شوند و فعل اصلی نیستند)، و همچنین «توانستن» و «شدن» (که افعال نیمه‌وجهی نیز نامیده می‌شوند) بیان می‌شود. قیود وجهی مانند «احتمالاً» نیز می‌توانند مفهوم وجهیت شناختی را منتقل کنند.وجهیت شناختی در زبان انگلیسی از طریق فعل وجهی مانند "may", "might"، و "must" نمود می‌یابد.وجهیت شناختی با وجهیت الزامی (که مربوط به دستور، اجازه، یا اجبار است) و وجهیت پویا (که مربوط به توانایی یا شرایط فیزیکی است) تفاوت دارد. وجهیت شناختی بر ارزیابی درستی گزاره تمرکز دارد، در حالی که وجهیت ریشه‌ای (مانند الزامی و پویا) بر وقوع خود رویداد یا رفتار متمرکز است. با این حال، منابع اشاره می‌کنند که گاهی یک فعل واحد (مثل "باید" یا "توانستن") می‌تواند در بافت‌های مختلف، هم‌معنی شناختی و هم‌معنی ریشه‌ای داشته باشد، که تشخیص آن وابسته به بافت کلام است.وجهیت برداشتی از منظرهای گوناگونی در زبان‌شناسی و فلسفه مورد مطالعه قرار گرفته و یکی از پدیده‌های پُرمطالعه در معناشناسی صوری به‌شمار می‌رود.درجات.منابع به درجات مختلفی برای وجهیت شناختی اشاره کرده‌اند:بسترهای غیرمعمول و وجهیت شناختی عینی.در سال ۱۹۷۷، جان لاینز بحثی طولانی را آغاز کرد دربارهٔ اینکه وجه‌نماهای شناختی در چه بسترهایی می‌توانند جای گیرند و از چه بسترهایی بیرون رانده می‌شوند. او استدلال می‌کند که وجه‌نماهای شناختی با جایگاه همانند کنش غیربیانی رقابت می‌کنند، مانند عمل‌گرای بیان خبر، پرسش یا فرمان. از نظر او، همین نکته دلیل آن است که چرا اغلب وجه‌های شناختی در زبان انگلیسی را نمی‌توان در دل پرسش‌ها یا جملات منفی به کار برد.از آن‌جا که لاینز واژگان منفردی از وجه‌های شناختی در زبان انگلیسی یافته که در ساختار پرسشی یا منفی به کار رفته‌اند، نتیجه می‌گیرد که این‌ها باید به طبقه‌ای جداگانه از وجهیت شناختی تعلق داشته باشند؛ آنچه او آن را وجهیت شناختی "عینی" می‌نامد، در برابر وجهیت شناختی "ذهنی"، که در آن، وجه‌نماها جایگاه برابر با عمل‌گرای بیانی در جمله می‌گیرند.این‌که کدام واژه‌های وجهی حامل تفسیر شناختی «عینی» هستند، محل اختلاف نظر بسیاری است. تاکنون اغلب نویسندگانی که از وجود طبقه‌ای جدا از افعال وجهی شناختی عینی دفاع کرده‌اند، به‌صراحت بیان نکرده‌اند که کدام افعال می‌توانند به‌گونه‌ای عینی تفسیر شوند و کدام تنها به‌صورت ذهنی.پیش‌فرض رایج آن است که در زبان‌هایی مانند انگلیسی، مجاری، هلندی و آلمانی، قیدهای وجهی تنها حامل تفسیر شناختی ذهنی‌اند و نمی‌توان آن‌ها را به‌صورت عینی تفسیر کرد.از زمان انتشار اثر لاینز، دامنه‌ای از بسترها پیشنهاد شده‌اند که تصور می‌شود وجهیت‌های شناختی (ذهنی) در آن‌ها مجاز نیستند. بیشتر این بسترهای غیرمعمول بر پایهٔ داده‌های زبان انگلیسی مطرح شده‌اند:با این حال، نگاهی به زبان‌هایی با تصریف‌های صرفی پُربارتر مانند آلمانی نشان می‌دهد که داده‌های پیکره‌ای محکمی وجود دارد که افعال وجهی شناختی در بسیاری از این بسترها به‌کار می‌روند. تنها بسترهایی که در آن‌ها افعال وجهی شناختی در زبان آلمانی به‌کار نمی‌روند، عبارت‌اند از:این داده‌های پیکره‌ای همچنین نشان می‌دهند که هیچ طبقهٔ ثابتی از افعال وجهی شناختی «عینی» وجود ندارد، نه در زبان انگلیسی و نه در زبان آلمانی. هر یک از افعال وجهی‌ای که به‌عنوان نمونه‌هایی از وجهیت شناختی عینی فرض شده‌اند، تنها در مجموعه‌ای خاص از بسترها قابل پذیرش‌اند؛ مجموعه‌ای که قرار بود برای کل این طبقهٔ فرضی صدق کند.