بازیهای بومی کودکان افغانستان کیست؟ توضیح بده.
بازیهای بومی یا سرگرمی کودکان افغانستان یکی از بخش فرهنگ این کشور است. در افغانستان حدود ۵۲ ملیت زندگی داشته که کودکان و نوجوانان این ملیتها برای سرگرمی و تفریح خود بازیهایی را ایجاد نموده است که با دیگر ملیتها شباهت کامل ندارد. در مجموع در افغانستان حدود ۲۵۰۰ بازی و سرگرمی کودکان و نوجوانان ثبت شده است. در طول ۴۳ سال جنگ اکثر دهات و ولسوالی‌ها خالی از سکنه شده مردم به جاهای دیگر یا به کشورهای دیگر کوچ نموده بازی‌های کودکان همان ده یا ولسوالی در دل تاریخ دفن شده است. هکذا در طول تاریخ افغانستان بزرگان چندان توجه به اطفال نداشته‌اند. صرف نویسندگان قصه‌ها و داستانهایی سروده‌اند که مادر بزرگان شب‌ها برای اطفال حکایت می‌نمودند. رقص‌های افغانی، موسیقی افغانستان، ورزش در افغانستان، ملیتهای افغانستان، بازی‌های بومی افغانستان وغیره به جهان معرفی ‌شده است. به جز قصه‌های شفاهی مردم کمتر اثر کتابی در مورد بازیهای کودکان افغانستان یافت می‌شود هرچند ادعا شده است که ۷۰۰ بازی کودکان به ثبت رسیده است.پشینه.در طول تاریخ ۵۰۰۰ ساله افغانستان براهویها هندی‌ها آریایها یونیان کوشانیان یفتلیان ترکان مفلها ساسانیان و صفویان سامانیان حکومت رانده‌اند. اطفال این گروه با خود بازیها را به افغانستان انتقال داده‌اند. بدیل لحاظ بعضی بازیهای کودکان ایران تاجکستان ازبکستان شباعت کامل داشته صرف نام فرق می‌کند. ۱۰۰ سال قبل ملیتهای افغانستان در دره‌های مخصوص زندگی نموده دیگر ملیتها را نزدیک خود نمی گذاشتن. بدین ترتیب کودکان برای خود در مرحله تاریخ سرگرمی نو را ایجاد نموده‌اند.طوریکه مشاهده می‌شود بازی‌های اطفال تکی یا دسته جمعی بوده است. در بعضی بازیها بزرگ سالان، جوانان نیز شریک می‌باشد. طور عموم بازی‌های کوکان افغانستان به دسته های ذیل تقسیم می‌نمایم. ‏۱. بابه زنجیر باف.این بازی کودکان بین سنین ۱۰–۱۵ ساله می‌باشد. طوریکه اطفال دست بدست هم می‌دهند. ‏یک نفر بابه زنجیر باف می‌شود. که نفر اول است. سپس نفر آخر صدا می‌کند بابه زنجیر باف؟ نفر اول صدا می‌زند بلی! نفرآخر پشت قلا انداختی؟ اول بلی ازراه دهل بروم یا سرنی؟ زنیجیر باف یا دهل گوید یا سرنی. اگر دهل باشد بچه‌ها همه دم دم دم دم دم گفته از زیر دست بین اول و دوم تیر می‌شود. اگر زنجیر باف گفت سرنی همه سرسرسرسرگفته از زیر دست نفر اول تیر می‌شوند. درینصورت روی نفر اول یکطرف ودیگران طرف مقابل می‌شود. سپس دوباره نفر آخرصدا می‌زند بابه زنجیر باف؟ ‏زنجیرهارا… بدین تر ترتیب همه از زیر دست نفر دوم وسوم و آخرتیر می‌شود. درین صورت روی نفر اول و دوم یکطرف ودیگران طرف دیگر می‌شود. به همین شکل تا نفر آخر روی همه دور خورده دست راستشان طور سرچپه با دست راست طرف راست ودست چپ شان بادست چپ طرف چپ گره می‌خورد. سپس همهئ خودرا کش می‌کنند که از کدام دست قطار پارچه می‌شود. سپس نفر که از دستش قطار شکسته جریمه می‌شود وهمه چیغ و خوشحالی می‌کنند. ‏۲. جز بازی.از بازی‌های دخترانه بهترین آنها جز بازی است. جز بازی در همه اطراف و اکناف افغانستان با تفاوت‌های اندکی رواج دارد. برای اجرای جز بازی شکل مستطیل در روی زمین رسم می‌شود. این مستطیل به هشت حصه تقسیم می‌شود که عرض خانه‌های اول، ‏دوم و سوم مساوی بوده، خانه چهارم کمی عریض تر می‌باشد و از وسط به دو حصه تقسیم می‌شود. خانه‌های پنجم و ششم مساوی خانه‌های اول تا سوم و خانه هفتم کوچکتر از همه رسم می‌شود، عرض خانه هشتم مساوی خانه چهارم است. دو رأس بالایی مستطیل را هم با یک قوس کلان با هم وصل می‌نمایند که در آنجا هم یک خانه بزرگ نیم دایره ایجاد می‌شود. خانه‌ها به این ترتیب نامگذاری می‌شوند:(خانه اول، خانه دوم، خانه سوم، خواهر و برادر، دم، قدم، دریا، صحرا و آسمان. ‏در صورتیکه بازیکنان بیشتر از دو نفر باشند به دو تیم تقسیم می‌شوند. برای گرفتن نوبت تر و خشک انداخته می‌شود. اولین بازیکن لشپ خود را که سنگ کوچک دایروی لشم دریایی یا پارچه گرد تیکر می‌باشد آهسته می‌بوسد و به خانه اول می‌اندازد. با یک پا به خانه اول خیز می‌زند، خانه‌های دوم و سوم را با یک پا طی می‌کند و با هر دو پا به خانه‌های «خواهر و برادر» خیز می‌زند. در این خانه‌ها یکبار با خیز دور می‌خورد و با هر دو پا به خانه «دم» می‌رود. در «دم» نفس تازه می‌کند و به «قدم» می‌رود سپس از بالای ‏ «دریا» خیز زده به «صحرا» می‌رود و از آنجا دوباره به همان ترتیب تا خانه اول می‌آید. در خانه اول لشپ خود را با پهلوی پای خود می‌زند و از خط بیرون می‌کشد. به همین ترتیب به تمام خانه‌ها لشپ انداخته می‌شود و همان رفت و برگشت تکرار می‌شود‎.اگر بازیکن لشپ را به خانه مورد نظر انداخته نتواند، یا پایش روی خط گذاشته شود، یا لشپ را با یک ضربه پا از خط کشیده نتواند یا لشپ یا پاهایش به «دریا» بیفتد نوبتش می‌سوزد‎.بعد از آنکه لشپ به تمام خانه‌ها تا «آسمان» موفقانه انداخته شد و رفت و آمد هم صورت گرفت، بازیکن «تپ» را بر فرق سرش می‌گذارد. پشت خود را طرف خانه‌های جز بازی می‌گرداند و با حرکت سر لشپ را به خانه اول می‌اندازد. در صورتیکه لشپ به خانه اول بیفتد آن خانه از او می‌شود. بازیکن با کشیدن یک علامت ضرب «چلیپا» در خانه مذکور آن خانه را مُهر می‌کند‎.حالا او در خانه اول ایستاده شده، برای مُهر کردن خانه دوم تمام مراحل فوق را طی می‌نماید. وقتی تمام خانه‌ها مُهر شد و نوبت به «آسمان» رسید، بازیکن لشپ را از بیرون خانه اول به «آسمان» می‌اندازد. رویش را به طرف آسمان بالا می‌گیرد و با احتیاط بدون آنکه به زمین ببیند، به خانه اول پا می‌گذارد و از حریفش می‌پرسد: صحیا؟در صورت شنیدن جواب‌های مثبت به خانه‌های دوم، سوم و… می‌رود و هر بار می‌پرسد: صحیا؟ در صورتیکه پایش روی خط نیاید یا به «دریا» نیفتد، حریف جواب داده می‌رود، بلی! بلی! بلی! و به این ترتیب «آسمان» هم مُهر می‌شود و بازیکن به صورت تنهایی یا دسته جمعی با تیمش بازی را می‌برد‎.اگر پای بازیکن روی خط یا «دریا» بیاید یا لشپ با یک ضربه از «آسمان» به خارج پرتاب نشود، نوبت بازیکن می‌سوزد‎.۳. جرکان.بچه‌ها یک درخت یا دیوار را جر انتخاب می‌نمایند یک محل دیگر تقریباً صد متر یا کم وزیاد باشد محل نشانی می‌گویند. بچه همه از نقطه بطرف جر می‌دوند سپس دست خودرا به نشانی زده دوباره بر می‌گردند هرکسی که در محل جر اول آمد او نمبر اول نفر دوم سوم وبلاخره آخر. کسیکه آخر رسید یا اورا خرسواری می‌کنند یا سرش را خار می‌کنند یا همه قدقدک می دهدش. ‏۴. گیرکان.طوریست که یک نفر بچه ملا می‌شود باید یک نفر را گیر کند بچه ملا هرکی را گیر کرد او بچه ملا می‌شود. بچه‌های تیز به سرعت از کنار بچه ملا تیر شده با دست بچه ملا را تیله می‌کند زمانیکه بچه ملا دست می‌اندازد فوراً فرار می‌کند. بالاخره یکی را گیر کرده سر آنرا خاریده آن بچه ملا می‌شود. ‏۵. چشم پتکان.یکنفر از میان میر می‌شود وچشمهای خودرا با دو دست پت نموده صدا می‌زند صیح است یا (صیاحست) بچه‌ها صدا می‌زنند نی بازمی‌گوید صیاحست تا زمانیکه همه پت نشوند یکی صدا می‌کند نی زمانیکه همه پت شدند میر صدا می‌زند صیاحست هیچ‌کس جواب نمی‌دهد. سپس میر همه را می پالد هرکس را که اول گیر کرد او باید میر شود. طریقه دیگر این سنت طوری است که میر باید همه را بیافت اگر آخرین را نیافت نفرآخری ده پشت میر می‌زند ومیر باید دوباره چشمهای خودرا پت گیرد ودیگران پت شود. ‏۶. خم تکه بازی.این سرگرمی پسران شمال افغانستان می‌باشد. بازی طوری است که یک توپ را از گل می‌سازند وسپس خشک نموده در میان قفس کوک مانده همرای دهن خود آواز کبک را می‌کشند. پسران دیگر هم چنین کار را می‌کنند. سپس دوپسر شرط می‌زنند و خم تکه هارا از قفس کشیده جنگ می‌دهند. جنگ آن طوری است که یکی خم تکه خودرا بطرف خم تکه مقابل به سرعت رها می‌کند درین صورت یکی ازین خم تکه‌ها می‌شکند. آن خم تکه که نشکست. بازی از آن می‌شود. ‏۷. توپ دنده.توپ دنده بازییست که بین اطفال بسیار مشهور است، در این بازی دو تیم ساخته می‌شود که هر دو دارای شش بازیکن می‌باشند و در میان این شش نفر یکی هم به اصطلاح «میر» ‏است. بعد از انتخاب افراد، پیش از شروع بازی بخاطر نوبت قرعه انداخته می‌شود، نام هر تیم که در قرعه برآمد نوبت اول بازی از آن تیم می‌باشد. وقتی بازی شروع شد اعضای تیمی که اسمش در قرعه برآمده توپ و دنده را گرفته پیش محدودهٔ که با خط مشخص شده ایستاد می‌شوند. افراد تیم دومی بخاطر گرفتن توپ و زدن افراد تیم مقابل توسط آن به موقعیت‌های مختلف در ساحه معینه ایستاد می‌شوند. این بازی تقریباً شبیه بازی کریکت است که اکثراً میان اطفال در ایام رخصتی‌های تابستانی و زمستانی مکاتب و در تفریحگاه‌ها بازی می‌شود و نظر به محلات طرز اجرای آن بعضاً متفاوت است‎. ‏ اگر شخصی توپ را قپ کند نفر مقابل می‌سوزد باید آن نفر تا خط دوم میدان که ۵۰ متر فاصله دارد رفته دوباره بر گردد. در صورتیکه بر گردد وتوپ کسی به جانش نخورد زنده است. اگر بر گردد وطرف مقابل توپ را به جانش شوت کرده به جانش خورد. ‏بازی به نفع تیم مقابل می‌شود. تیم میر می‌سوزد. ‏۸. یک لنگه باری.یک لنگه بازی نیز از بازی‌های کودکان افغانستان می‌باشد. بازی طوری است بچه‌ها اولاً یک دایره بقطر۴ متر خط‌کشی می‌نمایند. دو نفر در حال که یک پای خودرا بادست محکم می‌گیرند داخل دایره می‌شوند. آنها کوشش می‌نمایند که طرف مقابل خودرا از دایره بیرون کشند. کسکی از دایره بیرون شد. بازی را می‌بازد. اگر هردو پای کسی در جریان بازی به زمین بخورد حریف او سرش را خاریده اورا از میدان بیرون می‌کند. ‏بدین ترتیب نوبت نفر دوم وسوم می‌رسد. ‏۹. دنده کلک.دنده بازی یا دنده کلک بازی سنتی است از زمانه‌های قدیم بشکل میراث ازبازی‌ها و تفریح‌های دیرینه درافغانستان باقی مانده است. ‏بچه‌های‌های بین سنین هفت الی بیست سال یا بیشترازآن درین بازی عنعنوی اشتراک می‌نمایند. ‏روش این بازی طوریست که بچه‌ها در وسط یک توته زمینی که سطح هموارداشته باشد، خوچک را آماده می‌سازند «خوچ عبارت ازحفری است که به قطر۱۰ ‏سانتی وبه عمق ۱۰ سانتی‌متر که توسط بازی کنان این بازی حفر می‌شود تا درهنگام بازی، کلیک درآن ایستاده شود. ‏حینیکه دو نفر از جوانان یا بیشتر ازآن گرد هم آیند، تعداد شان هرچند که باشد به دو گروپ تقسیم شده و یک توته چوب را که به درازی کمتر از یک متر باشد و چوب دیگر را به طول ۱۵ ‏سانتی که دوطرف آنرا بشکل قلم پنسل تراش می‌نمایند تا در اثنای اصابت دنده کلک از زمین برخواسته و آنرا همرای دنده چوب ضربه وارد نمایند و بدور اندازند. ‏بعد از بدست آوردن نوبت ازسوی یک جناح، به بازی آغازمی نمایند. ابتدا لیک توسط یکتن از گروپ جانب مقابل بطرف هوا بلند می‌شود. حین نزول ازهوا اگر لیک بداخل ‏ «غنج» افتد نوبت به شخص دیگری واگذار می‌گردد. اگرکلک یا لیک به غوچ اصابت نکند، بازیگر همرای چوب دست داشته اش سه مرتبه در قسمت لبهٔ که مانند قلم شده به کلک، ضربه وارد می‌نماید، ‏درصورتیکه از زمین برخیزد درهوا ضربهٔ دومی را برایش حواله نموده و آنرا بدور می‌اندازد که در نزد بازی کنان یک بر محسوب می‌شود. زمانی که چهاربر شد آنرا یک نو می‌گویند. به همین شیوه این بازی ساعت‌ها ادامه می‌یابد. ‏آنچه که قابل ذکراست :‏ قبل از آغاز بازی دو گروپ بازیکن یک سرحد بفاصلهٔ ۵۰ الا ‏۸۰ متری تعین نموده و حین بازی اگر لیک از اثر ضربهٔ دنده چوب ازسرحد تعین شده به پیش پرتاب گردد، هر دو گروپ به دویدن آغاز می‌نمایند تا هر یک گروپ از دیگری سبقت جسته و لیک را لمس نمایند بازیکن را از نوبت بازمی‌دارند و اگر شخص بازیکن آنرا قبل از همه بدست خود یا توسط گروپ خود بدست آرد، بازی کمافی السابق ادامه دارد. بدین منوال جوانان سرگرمی عنعنوی خویش را که از نیاکان به ارث برده‌اند، در زمان خویش به بازی می‌گیرند و از آن لذت می‌برند. ‏۱۰. اله بده یا اُله بده «کلاه بُردک.‏((این بازی در منطقه کرامان پنجشیر عمومیت دارد. یک عده از جوانان گرد هم آمده و در یک قسمت زمین یک خط دایره یی به قطر سه متر می‌کشند و تعداد بچه‌ها هرچند که باشند به دو دسته تقسیم شده که یک گروپ بداخل دایره قرار گرفته و گروپ دیگر خارج از دایره قرار می‌گیرند. گروپی که بداخل دایره قرار دارند به سرهای شان کلاه یا دستمال طور چهلتار بسته نموده و هر کدام طبق قانون بازی یک دست خود را بالای خط دایره گذاشته به چهار طرف دایره خیز و جست می‌نمایند تا گروپ بیرونی کلاه شان را از سرهای شان نه قپند، ایشان وظیفه دارند تا گروپ بیرونی را غافلگیر نموده و با پاه خود به پاه آنها تماس دهند. اگر چنین اتفاق بیافتد گروپ دومی داخل و گروپ اولی خارج از دایره قرار می‌گیرند. گروپ بیرونی وظیفه دارند تا با گفتن «اله بده کلاه بده» از موقع استفاده نموده گروپ دومی را غافلگیر نمایند و کلاه شان را به قپند و در نهایت سرعت خود را به جرجای برسانند. اگر گروپ درونی موفق شود و در مسیر راه یعنی از دایره الی جرجای کلاه را از گروپ بیرونی بگیرد، بازی بشکل سابق ادامه می‌یابد و اگر گروپ درونی یکی از گروپ‌های بیرونی را غافلگیر نماید و با پای خود به پایش تماس دهد، بازی به نفع گروپ درونی می‌انجامد و گروپ درونی بیرون و بیرونی داخل دایره قرار می‌گیرند و دو باره بازی بشکل سابق به پیش می‌رود. این بازی در اصل یکی از بازی‌ها و سرگرمی‌های ناب جوانان در فصل بهار می‌باشد که از قدیم درآن مناطق معمول بوده است))‏۱۱. کور ملا بازی.ازجمله سرگرمی‌های زیبا در بین جوانان است. تعدادی ازبچه‌ها گرد هم جمع شده، ‏چشم یکی را با دستمال یا چارد می‌بندند و هرکدام با سیلی به سر و کله اش می‌زنند کورملا هرطرف می‌دود و کورکورانه هرطرف دست می‌اندازد تا شخصی بدستش آید. به همین شکل مدت‌ها ادامه می‌یابد تا اینکه کسی به چنگ کور ملا بیافتد. اگر کسی به چنگ کورملا آمد و او را محکم گرفت، چشم‌های وی را می‌بندند و او کورملا می‌شود. ‏۱۲. خرمیگیری جاندار.خرمیگیری جاندار یکی از جزابترین بازیها و سرگرمی‌ها در بین جوانان و نو جوانان پنجشیر است. جوانان به دو گروپ تقسیم شده گروپ اولی هرچند که باشند پشت در پشت خود را به دیوار تکیه داده ومانند خر پشت خود را خم می‌نمایند. صرف یک نفر سر تیم گروپ که آنرا «سلمه» می‌گویند، درکنار خرها ایستاده می‌شود تا گروپ دومی بالای خرها سوار نشوند. گروپ دومی می‌کوشد تا به نحوی بالای خرها سوار شود اما سرتیم گروپ اولی نمی‌گذارد که آنهاسوارخر شوند. اگر گروپ دومی نزدیک خرها شود با پایش به پای گروپ دومی می‌زند، اگر پای سرتیم به پای یکی ازافراد گروپ دومی تماس کند گروپ دومی بجای گروپ اولی رفته و گروپ اولی در جای گروپ دومی قرار می‌گیرد. به همین شکل ساعت‌ها این بازی ادامه می‌یابد. ‏۱۳. تشله بورد.قمار اطفال که نیز یکی از سرگرمیها است. عبارتند از تشله بازی میشکان، قطکان با پول فلزی و قطکان با تشله و قطکان با شیشه و تکمه می‌باشد. ‏۱۴. تشله بازی.تشله بازی در افغانستان چهارشکل است. میش بازی، قطکان، چقکان، و دامنیکی است. ‏۱۵. میش بازی تشله.طوریکه پس از جفت است تاق میر به تعداد نفر تشله‌ها را چینده یک تشله را میش می‌سازد. نفر اول با میش از فاصله دور فیر می‌کند اگر نخورد نفر دوم با میش به تشله‌های نزدیک با انگشت فیر می‌کند با تشله که خورد تشله از آن می‌شود اگر نخورد به نفر بعدی نوبت می‌رسد. تا که تشله‌ها خلاص شود. ‏۱۶. قطکان.بازی طوریست که یکنفر میر پس از جفت است تاق می‌شود. میر به تعداد بازی کن تشله‌ها را جمع نموده به قط می‌اندازد هر تعداد که به قط ماند همان تشله از او می‌شود سپس تشله‌های دیگر را نشانه می‌گیرد اگر خورد تشله از او می‌شود اگر نخورد نفر بعدی تشله‌ها جمع نموده به قط می‌اندازد هر تعداد که به قط نیامد آنرا با تشله خود می زنداگر نخورد نوبت بعدی می‌رسد تا آنکه تشله‌ها خلاص می‌شود. ‏۱۷. دامنکی.یکنفربه تعداد بازی کن تشله‌ها را به دامن یکی از بازی کن می‌زند. و شخص دامن را شخ گرفته تشله‌ها را دور می‌اندازد. سپس میر به زدن تشله‌ها از جای مخصوص با تشله فیر می‌کند. اگر با کدام تشله اصابت نکرد نوبت به شخص مابعد می‌رسد. هرکدام تشله را که زد تشله از ان می‌شود. بدین ترتیب تشله‌ها خلاص می‌شود. ‏۱۸. قطکان با پول فلزی.این بازی هم مانند بازی قطکان با تشله است. بازی طوریست که یکنفر میر پس از جفت است تاق می‌شود. میر به تعداد بازی کن مثلاً ۵ روپیه فی نفر را جمع نموده به قط می‌اندازد هر تعداد که به قط ماند همان پول از او می‌شود سپس پولهای‌های دیگر را نشانه می‌گیرد اگر خورد تمام پول از او می‌شود اگر نخورد نفر بعدی وپنجی‌ها جمع نموده به قط می‌اندازد هر تعداد که به قط نیامد آنرا با لشپاط یا پنجی خود می زنداگر نخورد نوبت بعدی می‌رسد تا آنکه پولها خلاص می‌شود. ‏۱۹. قطکان با شیشه.همانند پول فلزی است که به عوض پول شیشه‌های مقبول را بچه جمع نموده بازی می‌کنند. شیشه‌های به اندازه ۵ روپگی یا کمی کلانتر می‌سازند. ‏۲۰. قطکان تکمه بورد.همانند پول فلزی و شیشه بورد است که به عوض پول یا شیشه تکمه را بچه جمع نموده بازی می‌کنند. قمت تکمه‌های کلان زیاده تر از خورد است. تکمه خوب چند دکمه خراب و خوررد می‌شود. بیاد دارم پسران ایلا گرد یک پسر خوب را محکم گرفته دیگران تکمه‌های لباس آنرا جدا ساخته وبا دکمه‌ها فرار می‌کردند. پسرا عاجز وکم زور در کرتی و بالا پوش خود تکمه نداشتند. اگر می‌داشتند چندین رنگ می‌بود. ‏۲۱. لولگ بازی.در قدیمها از تایر کهنه به دها لولگ ساخته شده به بازار عرضه می‌گردید ولی اکنون پلاستیکی ان در دکانها موجود است. لولگ به‌طور عادی با چوب زده می‌شود و اطفال دنبال آن می‌دود ولی کمی فنی‌تر برای اینکه لولگ منظم بدود و برک گرفته شود یک پارچه سیخ که طول آن ۲۰ سانتی و نوک طوری گول ساخته می‌شود که لولگ را قایم گیرد رانده می‌شود. اطفال در اثنا راندن با دهن صدا موتر را می‌کشند. زمانیکه برگ می کیرند توسط دهن صدا برک را می‌نمایند. ‏۲۲. اسپک.از تفریحات دخترانه و بچگانه بوده اطفال به اسپ نشسته و دورک می‌خورند واز آن لذت می‌برند. بعضاً اطفال صدها و چیخها می‌کشند۲۳. دولی گک.دولی هم از سرگرمی‌های اطفال بوده که در تمام کشور مروج است. دولی‌های ثابت است که خیلی بلند می‌کند. دولی خورد است که به کوچه‌ها دوره کردی نموده اطفال به ان سوار می‌شود. ‏۲۴. غورسی.یکی دیگر از بازی‌های سرگرم‌کننده جوان‌های کشور ما است. این بازی طوری است که گروهی از افراد به دو گروه تقسیم می‌شوند و از هر گروه دو نفر وارد میدان می‌شوند. هر کدام یک پای خود را به دست می‌گیرند و با یک پا حرکت کرده و با شدت تمام خود را به همدیگر می‌کوبند تا یکی به زمین بیافتد. هر کسی که توان ایستادگی در مقابل دیگری نداشته باشند و کنترول خود را از دست بدهند بازنده میدان است. این بازی نیز تقریباً در تمام نقاط افغانستان مروج است ‏۲۵. غلغله شیطان.یکی از سرگرمی‌های است که بیشتر میان نوجوانان و کودکان مروج است. این بازی اکثراً در شهرها و روستاهای نزدیک شهر رواج دارد. درین بازی از ۵ الی ۱۰ یا ۱۲ ‏اطفال شرکت می‌کنند. این بازی طوری است که یک گروه هر کدام گودال کوچک برای شان روی زمین در اطراف گودال مرکزی حفر می‌کنند که آنرا خانه شیطان می‌گویند. ‏سپس ۶ غاز دورادور خانه شیطان کنده می‌شود. سپس یک دایره پرتاپ که دومتر از خانه شیطان دور است خط‌کشی می‌شود. پس از یکنفر میر شده از سر خود ۱۰، ۲۰ الی ۱۰۰ ‏می‌خواند نفر ۱۰۰ باید در دایره رفته توپ را به خانه شیطان پرتاپ کند. اگر یک یا دو بار نهایت توپ در خانه شیطان نیامد یکنفر رفته بالای پرتاپ کننده می‌نشیند. اگر به خانه نرفت نفر ۲ بالایش می‌نشیند اگر باز به خانه شیطان نرفت نفر ۳ بالایش می‌نشیند تا که توپ به خانه شیطان برود. اگر توپ کوچک به خانه کسی دیگری رفت، صاحب گودال بالای شانه‌های فردی که توپ را انداخته می‌نشیند تا به این ترتیب او موفق شود توپ را داخل خانه شیطان سازد. زمانی که توپ داخل خانه شیطان شود، همه فرار می‌کنند و فردی که توپ را داخل خانه شیطان انداخته با توپ یکی از اعضای گروه را نشانه می‌گیرد و توپ به هرکسی اصابت کند، او باید توپ را داخل خانه شیطان یا همان گودال مرکزی بسازد. در بعضی جاها نشانی می‌گذارند. به مجردی که توپ به خانه شیطان داخل شد اطفال الی نشانی که قبول شده دویده واپس به دوش می‌آیند. نشانی به اندازه ۳ متر از خانه شیطان فاصله دارد. زمانیکه اطفال می‌دوند بازی کننده توپ را از خانه شیطان به عجله گرفته یکی را نشان گرفته اورا با توپ می‌زند اگر توپ خورد همان شخص باید به دایره رفته به خانه شیطان فیرکند. بدین ترتیب بازی الی مدت زیادی دوام پیدا می‌کند. ‏۲۶. هفت سنگ.این بازی خیلی جالب و دیدنی است. شماری از نوجوانان به دو گروه تقسیم می‌شوند و هفت سنگ را روی هم دیگر می‌چینند. بعد از فاصله دورتر با توپ سنگ‌ها را نشانه می‌زند. هر گروه تلاش می‌کنند سنگ‌های کمتری فرو بریزد. پس از برخورد توپ به سنگ‌ها، تیم پرتاب کننده توپ باید در مدت زمان اندک سنگ‌ها دوباره روی هم بگذارند ‏. اگر درین جریان توپ به جان یکنفر مهاجم که سنگ‌ها را رویهم می‌گذارد خورد تیم دیگر بالای سنگ پرتاپ می‌کنند۲۷. سرگرمیهای دخترانه.سرگرمیهای دخترانه از بچه گانه فرق داشته معمولاً دختران بازی می‌کنند. سرگرمی‌های دخترانه عبارتند از جز بازی عروس گدی خانه گکانی ریسمان بازی و غیره می‌باشد. ‏قو قو قو برگ چنارقو قو قو برگ چناردخترا شیشته قطارمی چینن برگ چنارمی خورن دانه انارکاشکی کفتر می‌بودمده هوا پر می‌زدمآوی زم زم می‌خوردمریگ دریا می‌چیدمکاشکی ماهی می‌بودمده او راهی می‌بودمکاشکی زاغک می‌بودمکله داغک می‌بودممی‌پریدم شاخ به شاخده یک باغک می‌بودم‏شیرگفت الله اللهمه گفتم درد و بلاآبوبه جان آبوبه.دونفر دختر دست به دست هم داده دورک خورده می‌خوانند.شعر خالص مزاری.ادامه دارد. ‏این شعر نزدیک به پنجاه سال پیش سروده شده است. در روزهایی که کودکان هیچ سامان بازی نداشتند. شاعراین سروده برای ما ناشناخته مانده است، با زبان بسیار نرم و کودکانه این شعر خاطره انگیز را می‌سرایند. شعری که فرهنگ روستایی آن سال‌ها را به خوبی بازتاب می‌دهد. این شعرریشه فرهنگی اجتماعی مردم ما دارد. ‏۲۸. اسپکانی.فرهنگی که کودکان را به یادگرفتنی اسپ سواری تشویق می‌کند. در این بازی کودکان به چوب دراز شاخهٔ بی برگ درخت و گاهی به عصای پدرکلانشان سوار می‌شوند و در کنار هم اسپ سواری خیالی می‌کنند. .در همین حال یکی از آن‌ها این شعر را با صدای بلند می‌خواند‎.دیگران با چوچو چو گفتن به نوعی به اسپ خیالی شان قمچین می‌زنند که تیزتربدوند. ‎و هر کدام جست و خیز کنان به طرفی می‌دود. ‏ ‏یخمالک.یخمالک زدن با دوپا از قدیمها درین کشور مروج است که اطفال خورد و بزرگ درین بازی شرکت می‌کنند. بعضاً کسانیکه مهارت دارند می شینن و می‌خیزند. ۲۹. جفت است طاق ‏.این بازی بیشتر در فصل تابستان وقتی خسته‌های باغ (زردآلو) و درخزان بادام فراوان است، بازی می‌شود. بدین گونه که بازیگر مقداری خسته را در کف دست پنهان می‌کند و از بازیگر حریف می‌خواهد که با حدث و گمان بگوید خسته‌ها جفت یا طاق هستند. ‏اگر درست برآمد برنده خسته‌ها را صاحب می‌شود واگرنه باید به همان اندازه باید خسته پرداخت کند. پیمانهٔ این بازی را (گوره) می‌گویند. ‏۳۰. بیری بیری بازی یا بازی عروس و داماد.چند دختر و پسر کوچک یکی را عروس و دیگری را داماد می‌سازند. داماد و عروس روی جای بلند می‌نشینند و با حجب و حیا منتظر رفتن به خانه آینده شان می‌شوند. دو دختر که از طرف خانوادهٔ داماد به دنبال عروس آمده‌اند، دست به گردن یکدیگر انداخته یا شادی بسیار دور عروس (بیری) می‌چرخند. روی سر داماد برگ درخت یا گل می‌ریزند. عروس را می‌بوسند وبا آهنگ مخصوص چنین می‌خوانند‎:دختران کوچک دیگر که در نزدیک بیری نشسته و چنین می‌نمایند که از خانوادهٔعروس باشند در پاسخ می‌گویند:‏دو دختر خواستگار می‌گویند:آن گاه، زیر بازوانش عروس را می‌گیرند و او را از زمین بلند می‌کنند و می‌خوانند:‏در طرف دیگر خانواده داماد با شادی و خوشحالی می‌خوانند:‏آن وقت داماد و عروس روی یک چوب که آن را اسپ می‌نامند سوار می‌شوند و در میان شادی خانواده داماد و گریه خانواده عروس حرکت می‌کنند و دورخانه می‌چرخند. چنین بازی بیری بیری پایان می‌یابد. ‏۳۱‍. بیری بیری بازی دوم.دراین بازی به جای عروس و داماد اصلی از چند تکه پارچه و چوب عروس و داماد می‌سازند. برای عروس و داماد لباس‌های رنگارنگ مردانه و زنانه تهیه می‌کنند. آن‌ها را می‌دوزند و برتن عروسک‌های پارچه ای می‌کنند. دوگروه دختران از خانواده عروس و داماد عروسک‌ها را می‌آرایند و با شادی مجلس عروسی ساده ای کودکانه بر پا می‌دارند. به دعوت شده‌ها غذای فرضی می‌دهند و با شادی و گریه عروس را از خانه بیرون می‌کنند و به خانه بخت می‌فرستند. روزگاری که عروسک‌های بازاری نیامده بود سرگرمی کودکان هزاره عروسک‌های پارچه ای بود. وچه با شادی آن‌ها را می‌دوختند و بازی می‌کردند. یادش بخیر‎.کودکان هزاره تمام بازی‌های خود را مانند شاه بازی و خاله بازی را با این عروسک‌ها بازی می‌کردند. این بازی کودکانه بیشتر در سایه دیوار، زیرسنگ‌های بزرگ، سایه درختان و در زمستان گوشهٔ خانه بازی می‌شد. این عروسک‌ها را به گویش خود شان ‏(گودی) وشاید هم چیز دیگر می‌گفتند‎.۳۲. خاله بازی.در این بازی کودکانه، دختران خردسال نخست چادر می‌پوشند. مانند زنان بزرگسال حرف می‌زنند. به هم دیگر خاله و بابه می‌گویند. یکی خاله می‌شود. چادرش را جلو چشمش می‌آورد. از لباس‌های چندی نوزاد می‌سازد. لولو لولو می‌کند. شیر می‌دهد. ‏آواز می‌خواند. خانه خانه می‌سازد. خلاصه اینکه ادایی زنان خانه‌دار را یکی بهدیگراجرا می‌کند‎.۳۳. خانه خانه بازی.این بازی را پسران و دختران خردسال تنها یا با هم بازی می‌کنند. از چوب و سنگ خانه می‌سازند. از گل و لای آدم، حیوان و اشکال‌های گوناگون می‌سازند. گدی گک و فرش خودشان را در داخل خانه‌ها می‌گذارند. محفل زیبا کنار هم برپا می‌دارند. ساعت‌ها شادی می‌کنند و سرگرم می‌شوند. خدا نکند آدم بی رحم بزرگسالی خانه‌های آنان را خراب نکند. آه از جگر برمی‌کشند و تسلیم اشک می‌شوند‎.۳۴. بازی با ارواح مردگان.این بازی یکی از بازیهای شب یلدا بوده بالای کسی اجرا می‌شود که از این بازی بی‌خبر بوده به نام نشان دادن ارواح روی اورا سیاه می‌نمایند. درین بازی یکی از اطفال یا جوان فامیل مخفیانه پشت یک بشقاب را بدون اطلاع کسی که ارواح خواه است خوب بالای شمع سیاه می‌کنند. معمولاً کسی که علاقه دیدن ارواح را دارد ترسیده به لرزه می‌آیند. ‏سپس همه مهمانان واعضای فامیل دریک اتاق نشسته در کنج خانه شمع را روشن نموده بالای آن چهل آب صاف را می‌گذارند تا محیط خانه روشنی کم داشته باشد. سپس نفر بزرگ دوبشقاب را می‌آورد. بشقاب سیاه شده را به نفر که ارواح را می‌بیند و خودش بشقاب پاک را بدست می‌گیرد. بشقاب را طوری بدست گیرند که روی بشقاب را خودشان بینند ونفر مقابل عقب بشقاب همدیگر را. درین میان نفر بزرگ از ارواح بین سؤال می‌کند ارواح کی را می‌خواهی بیبینی؟ ارواح بین به لرزه درآمده نام یکی از مردگان خودرا بیان می‌کند. سپس نفر بزرگ می‌گوید بطرف اودیده آنچه که او می‌کند آن هم همان‌طور اجرا کند. نفر بزرگ دست خودرا در عقب بشقاب مالیده سپس بروی خود می‌مالد. اینکار را چندین بار تکرار می‌کند. درجریان یکتعداد از اعضای فامیل یا مهماناناز خود آوازهای وحشت آور را می‌کشند تا ارواح بیننده متوجه نشود که پلان سیاه کردن روی اش در نظر است. زمانیکه روی نفر خوب سیاه شد چراغ روشن می‌شود همه خنده می‌کنند. درین لحظه ارواح بین گیچ می‌ماند که چه قصه است. سپس یکی از اعضای فامیل آینه را می‌آورند ارواح بین روی سیاه شده خودرا دیده خودش به خنده می‌آید. آنگاه او می‌داند که گپ ارواح نبوده بلکه پلان سیاه کردن روی او بوده است. \‏۳۵. برف جنگی.اطفال زمانیکه برف می‌بارد کالای گرم به تن کرده در بیرون خانه بدو گروپ تقسیم شده یکی دیگر را با کلوله‌های که خودشان آماده می‌کنند می‌زنند و خوشی می‌کنند. ‏۳۶. آدمک برفی.اطفال در روزهای که برفباری ختم می‌شود یک زردک یک تکه سرخ دو دانه ذغال و یک کلا را با خود برده آدمک برفی می‌سازند بدین ترتیب خوشی نموده برای هرکس مهارت خود را نشان می‌دهند. ‏۳۷. کشت و گذار درخانه‌ها روز نوروز.به جز کابل اطفال هم از دحترها و پسران به دسته‌ها ویا گروه از رفیقهای نزدیک تقسیم شده به خانه‌ها رفته عید نوروز را برای فامیلها تبریک می‌گویند. درین صورت شرینی پول و غیره میوه جات خشک دریافت می‌کنند. ‏شعرهای زیاد در مورد نوروز است. ‏اطفال به خانه دوستان که داخل می‌شود می‌گویدسلام: نوروز تان خوش هرروز تان نوروز ده سال تان برگتسپس شعر بهار را می‌سراینددر بعض جاها چنین شعری را می‌سرایند۳۸. قطار چنګی.درین بازی جوانان بزرگ سالان و اطفال به دسته یا دو فامیل تقسم شده برف جنگی می‌نماید. اطفال لذت می‌برند. ‏۳۹. نشانه زنی ‏.این بازی مردانه که بیشتر در فصل زمستان و در پی شادی‌های منطقه ای، عروسی‌ها، ‏تولد نوزاد، گاهی هم برای مسابقه بین دو گروه از مردان دو طایفه یا دو قوم برگذار می‌شود، با تفنگ نشانه زنی می‌شود. این بازی با برد و باخت همراست و گاهی نزاع‌های بزرگ را در پی داشته است. اما بیشتر دوستانه برگذار می‌شود. دو گروه دو نفر را میرانتخاب می‌کنند. با قید قرعه یا تر و خشک بازی را شروع می‌کنند. معمولاً دو گروه بیشتر از ده نفر نیستند اگر بیشتر شدند دو شاخه (شیخه) تشکیل می‌دهند. نخست دو نفر روی برف با زمین نرم سفید نشانه ای در جای دور بیشتر یک کیلومتر می‌نشانند. این دو مرد وظیفه دارند جای نشان تیر را علامت گذاری کنند و فاصله اصابت تیر را با نشانه بسنجند. یکی به طرفداری از شاخه ای پرچم سرخ دارند و دیگری سبز. اگر تیر یکی از شاخه‌ها برنده شد، باید برنده پارچه را تکان بدهد و میرها نیز بازی را محاسبه می‌کنند. ‏اگر تیر به هدف خورد باید پارچه را به هوا اندازند. درشروع بازی نخست ده تا اول تیراندازی می‌کنند و در پی آن‌ها حریف تیراندازی می‌کند. پس از چند دور بازنده و برنده مشخص می‌شود. این بازی می‌تواند سر پول باشد و می‌تواند آزاد بازی شود. در روزگاران دور این بازی با تفنگ سربی بازی می‌شد. اکنون بیشتر با تفنگ اصلی و به قول هزاره‌ها پخته بازی می‌شود. سوخت و سوز این بازی بسیار است و معمولاً با مهمانی منطقه ای همراست‎.۴۰. بازی خر بیارخروار ببر‏.این بازی در هزاره جات بین نوجوانان در فصل تابستان رواج دارد. و ترتیب بازی چنین است بازی کنان، به دو گروه تقسیم می‌شوند. یک گروه با قید قرعه تعیین می‌شود که داخل آب بروند، گروه دیگر باید آنها را با گفتن حرف آری یانه از آب بکشند. درست گفتن آری یانه برنده و بازنده بازی را تعیین می‌کند‎.نخست گروه برون از آب می‌گویند‎:گل چه رنگهبازیکنان داخل آب جواب می‌دهندرنگارنگهگروه بیرون از آب می‌گویند‎:گل خاله چه رنگه؟گروه داخل آب می‌گویند‎:سرخ وسپید، رنگارنگه‎.گروه بیرون آب می‌گویند‎:گل بادام چه رنگه؟گروه داخل آب می‌گویند‎:سرخ وسپید، رنگارنگه‎.گروه برون آب می‌گویند‎:گل گلاب چه رنگه؟گروه داخل آب می‌گویند‎:سرخ وسپید، رنگارنگه‎.گروه برون آب می‌گویند‎:گل شفتل چه رنگه؟گروه داخل آب می‌گویند‎:سرخ و سپید، رنگارنگه‎.گروه برون آب می‌گویند‎:گل سید چه رنگه؟گروه داخل آب می‌گویند‎:سرخ و سپید، رنگارنگه‎.آن وقت گروه بیرون آب با خنده و شادی می‌گویند: زرد و بیرنگه. (خر بیار خروار ببر) ‏با گفتن این جمله برنده بازی معلوم می‌شود. در نتیجه جای بازیگران عوض می‌شود. ‏در این بازی لازم نیست حتماً گل باشد هرچیز دیگر می‌تواند جای گل را بگیرد. به‌طور نمونه ذکر شد. می‌تواند بگوید گاو شاخ دارد. اشتباه زمانی رخ می‌دهد که در جواب خرشاخ دارد بگویند، بلی دارد‎.۴۱. چناق زدن.استخوان جناغ مرغ، گاو و گوسپند را دو نفر باهم می‌شکستند و می‌گویند (مره یاد ترا فراموش). گاهی شرط بازی از قبل تعیین می‌گردد و گاهی دلخوا بود. این بازی هنوز رواج دارد. اما گاهی مورد پسند مردم نیست. نوع بدترآن جناق دلخواه است. بعضی دوستان خوب یک چیز مناسب را می‌خواهند. ولی یک تعداد خواست ناموس شرافت ویا چیزی را می‌خواهد که بازنده از آن سر زده نزاع بر پا می‌شود. ‏۴۲. شرط‌بندی چناق.این شرطبندی ممکن بود با خفگی و نزاع بازیگر همراه باشد. یک طرف شرط دهنده استخوان چناق یا موره انگشتر یا چیزی دیگری را به حریف می‌دهد. شرط می‌زنند هروقتی که شرط را خواستم باید به من دهی در غیر شرط را باخته‌ای. وی مجبور می‌شود اشیا داده شده را مانند تعویز به گردن آویزد تا در صورتی ناگهانی خواستن برایش دهد. ‏بعضی کسان که پلان خطرناک دارند آن شی را از گردنش دزدی نموده و شرط را می‌خواهد. این بازی نزاع‌های تندی را نیز به دنبال دارد.۴۳. سنگ گیرگ یا نشانه زدن با سنگ.این بازی مانند تی شیخی (نشانه زنی) بین مردم علاقه مندان زیادی داشت و اکنون نیز گاهی بازی می‌شود. این بازی می‌توانیست مناسبتی باشد یا عادی بازی شود. به هرصورت دارای برد و باخت و سوخت و سوز بود. می‌توانیست بین چند نفر عادی بازی شود یا دو طایفه را به میدان آورد. طرز این بازی پیچیده نیست. دو گروه از بازیگران فاصله ای را تعیین می‌کردند و دو نشانه در دو سمت خط تعیین شده جا می‌گذاشتند. به نوبه دو دو نفر از دو گروه به طرف نشانه سنگ می‌انداختند. سنگ هرکه نزدیک نشانه می‌خورد جلو می‌افتاد. آن وقت بازیگران حریف آن قدر سنگ می‌زدند که یکی از آن‌ها از او جلو می‌افتاد. آن وقت نوبت بازیگر گروه دوم می‌رسید. اصابت سنگ به نشانه در برخی مناطق دو امتیاز حساب می‌شد و در برخی مناطق پایان این دور بازی را رقم می‌زد. بازی با توافق دو طرف چند دورتعیین می‌شد. که وقتی سر می‌شد بازی پایان می‌یافت. بازنده و برنده مشخص می‌شد. این بازی تمرین و تمرکز بالا را درانداختن سنگ می‌طلبید‎.۴۴. دایره بازی.در این بازی بازیکنان قبل از هر چیزدو‎/‏۲ نفر را بعنوان رهبرگروه انتخاب می کنندکه معمولاً این دو نفر با نفوذترین وقویترین افراد هستند. سپس سایر بازیکنان دوبه دوکه از لحاظ جسمانی ومهارت دربازی یکسان هستند به نقطه أی دورتر از رهبران رفته برای خود نامی مستعار انتخاب می‌نمایند، سپس نزد رئیس‌ها آمده می‌گویند: شب یا روز، این چنین یارگیری شروع می‌شود‎.بعد ازآن بازیکنان مدافع در یک دایره فرضی قرار می‌گیرند که مرکز آن قبلاً خط کشیده شده است. در این لحظه بازیکنان حریف و حمله کننده نیز در بیرون این دایره فرضی قراردارند. بازی باعلامت دادن یکی از بازیکنان حمله کننده که در واقع هشداری است، ‏شروع می‌شود. از گروه مدافع نیزکه درواقع اعلام آمادگی است یکی جواب می‌دهد: «‏آماده» بعد از شنیدن کلمه آماده بازی جدی شروع می‌شود، بازیکنان برون دایره فرضی ‏(حمله کنندگان) سعی دارند با دست، پا ویا هرعضو دیگر به مدافعین بزنند و او را از جریان بازی خارج نمایند. از طرف دیگر بازیکنان مدافع داخل دایره نیزسعی دارند با هماهنگی کامل ازخود دفاع کنند و از دایره خارج نشوند. همین‌طور مهاجمین را به داخل دایره آورده دستگیر کنند و از بازی خارج سازند. گاهی گروه مدافع ازطرف گروه حمله کننده چنان تحت فشار قرارمی گیردکه در لاک دفاعی محض فرومی‌رود و گروه حمله کننده باتقویت حمله خود در صدد خارج کردن مدافعان ازصحنه بازی اند. این بازی همچنان ادامه پیدا می‌کند تا اینکه درنهایت یکی از هرگروه‌ها افرادش را از دست بدهد. ‏آن وقت جایی بازی عوض می‌شود و برنده‌ها به داخل دایره می‌روند و مدافع خانه خویش قرار می‌گیرند. ‏۴۵. سنگ اندازی ‏.در این بازی دوگروه یا تک تک افراد سنگ بزرگ را به عنوان مقیاس و معیار انتخاب می‌کردند و از خط تعیین شده با نمام توان می‌انداختند. برنده بازی کسی بود که سنگ معیار را دورتر از دیگران می‌انداخت. دراین بازی افراد زورآور تعیین می‌شد. هنر و تمرکز خاصی لازم نبود فقط شانه‌های توانایی می‌خواست که سنگ را دورتر از دیگران بیندازد‎.۴۶. کورمشت بازی.در این بازی یکی هرچه باشد را در کف دست پنهان می‌کند و از دیگری می‌خواهد که بگوید در دست او چیست. اگر درست باشد، برنده و اگر نه بازنده است. باید عوضش هرچه بخواهد بدهد. گاهی در این بازی جیب و گاهی ساعت و انگشتری کورمشت می‌شود. این بازی چیزی شبیه عوض کردن است اما پنهان و ناگهانی است. بستگی به اقبال و شانس دارد. ممکن است یکی بدبیاری بیاورد و مفت جیب پرپولش را از دست بدهد. ‏بیرحمانه‌ترین نوع آن دختر کورمشت کردن است که لات‌های منطقه (لندیغرها) ‏کورمشت می‌کردند و دخترش را در راه بازی از دست می‌دادند. این نوع خیلی نادر و حرام به حساب می‌آمد‎.۴۷. علم بازی.در این بازی بازیکنان به دو گروه مساوی تقسیم می‌شوند و دو نفر را بعنوان رهبرگروه انتخاب می‌کنند. افراد دیگر دو به دو با انتخاب نامی مستعار نزد رهبران گروه برمی گردند و بدین ترتیب به دو گروه مساوی تقسیم می‌شوند. این دو گروه رو در رو در فاصله تقریبی ‏۲۰متری از همدیگر قرار می‌گیرند، با قید قرعه یا تر و خشک یکی از افراد پرزور پارچه ای را بر سر چوب می‌بندد و در بالایی می استد و فریاد می‌کشد (علمدار منم) گروهی که علم در دست آنهاست در صدد دفاع بر می آینند و آماده دفاع می‌شوند. از طرف دیگرگروه مخالف با تمام نیرو هجوم می‌آورند که علم را تصاحب کنند. ساعت‌ها پس از جنگ و گریز، مقاوت و هجوم یک طرف از بازی کنان پیروز می‌شوند. اگر بازی بدون پیروزی طولانی شد به توافق رهبران بازی را پایان می‌دهند و جایی بازیکنان را عوض می‌کنند. ‏۴۸. سرگرگی بازی.مردانی طایفه یا منطقه ای پس از کشتن گرگ سر آن را برای مردان طایفه، قوم و روستای دیگر می‌بردند و مهلت می‌دادند که زمان تعیین شده سرگرگ دیگری را بیاورند. اگر نمی‌توانستند باید تمام مردان شرط گذار را مهمانی می بدهند‎.۴۹. تیرو کمان بازی.این بازی که یادگار روزگار کهن است، مردان چند طایفه را گرد می‌آورد. نخست نشانه ای می‌نشاندند، سپس دوگروه به نوبه با تیر و کمان به سمت نشانه تیر می‌انداختند. این بازی مانند نشانه زنی با تفنگ ادامه می‌یافت و بازنده آنان بودندکه کمتر به هدف تیر شان اصابت می‌کردند یا نزدیک می‌خوردند. این بازی در بخشی از قریه غزنی به خصوص شرق جاغوری در زمستان‌ها طرفدارانی زیادی دارد‎.۵۰. چرخ چرخ بازی.رهبران دو گروه نخست دایره ای به قطر یک متر رسم می‌کنند. در این هنگام کلاه یا دستمال را در وسط این دایره قرار می‌دهند وافراد دو گروه در دو طرف زمین و مقابل یکدیگر می‌ایستند وهرکدام از بازیکنان سعی می‌کنند در مقابل کسی بایستند که از هر نظر با او مساوی باشند. سپس با بلند کردن دست وهمزمان به طرف دستمال می‌دوند. ‏اولین نفری که به دستمال برسد آن را برمی‌دارد و به دور دایره می‌چرخد. با گفتن یک دو و سه افراد گروه مدافع فرار می‌کنند و باید هفت دور، در حال فرار به دور دایره بچرخند ودستمال یا کلاه را به جای اولش برگردانند. در مقابل گروه مهاجم تلاش می‌کنند که ضمن جلوگیری از چرخیدن آن‌ها به دور دایره دستمال را بدست بیاورند. در فرجام یکی از گروه پیروز می‌شوند. البته تا زمانی که گروه مدافع بازنده نشوند دستمال به دست آن‌ها می‌ماند و بازی پس از یک دور بازی با برنده‌ها از سر شروع می‌شود. ‏با پیروزی مهاجمان جای بازیکنان عوض می‌شوند. بازی با توافق رهبران پایان می‌یابد‎.‏۵۱. حیوان بازیچند نفر گرد می‌نشینند، یکی جلو روی آنان می استد، ادا، رفتار و گاهی صدایی حیوانی را درمی‌آورد. دیگران می‌گویند که کدام حیوان است. اگر بازی به صورت گروهی باشد. گروه با هم مشورت می‌کنند. سپس یکی جلو می‌رود و ادا می‌کنند، رفتار وگاهی صدایی حیوانی را درمی‌آورد. گروه مخالف باید بگویند چه حیوانی مورد نظر است. ‏اگر نتوانستند، بازنده می‌شوند و بازی را به حریفان وامی گذارند. دراین بازی لازم نیست حتماً حیوان باشد هرچیز دیگری می‌تواند جای حیوان قرار گیرد‎.۵۲. بازی چار قدم یا دنده کلک هزاره گی.این بازی شبه دنده کلک است ولی کمی تفاوت در تاکتیک دارد. دو نفر بازیگر به قید قرعه چوب کوچک را روی دو سنگ گذاشته نفر «الف» با بلند کردن چوب بزرگ از زمین، سعی در پرتاب چوب کوچک به دورترین نقطه از دسترس نفر «ب» می‌کند. اگر نفر «ب» بتواند چوب را در هوا بگیرد او برنده است و جایش با حریف عوض می‌شود‎.ولی اگر نتواند چوب را در هوا بگیرد باید از همان نقطه ای که چوب کوچک افتاده، ‏چوب کوچک را بطرف چوب بزرگ پرتاب کند تا با چوب بزرگ برخورد کند. در این صورت اگر چوب کوچک به چوب بزرگ برخورد کند، نفر «ب» برنده و می‌شود. ‏واگر برخورد نکند، تا سه بار این کار تکرار می‌شود. در صورت باخت نفر «ب» باید از نقطه ای که چوب کوچک افتاده تا محل شروع یک‌نفس می‌دود. اگر نفس کم آورد باقی فاصله را باید حریف را برپشت سوار کند. بازی با توافق پایان می‌یابد‎.۵۳. خروس، کبک و بودنه جنگی.یک از بازی‌های بزرگ سالان است که به شرط پول مرغها را باهم می جنگانند. درین بازی خروس‌های جنگی وخروس کلنگی را به جان همدیگر می‌اندازند. آنان آنقدر می‌جنگند که خونین می‌شوند یا می گریزندو گاهی هم می‌میرند. ولی اطفال نیز جنگاندن مرغ را خوش داشته مرغ‌ها به جان همدیگر می‌اندازندهکذا جنگاندن بودنه و کبک نیز در بین بزرگ سالان جوانان و اطفال مروج است. مردان متجرب این پرندگان را خوب پرورش می‌دهند. در فصل بهار بیشتر به جان هم می‌اندازند.۵۴. پیرگ بازی ‏.این بازی را در شب‌های شب شش (شب‌نشینی برای تولد نوزاد) بازی می‌کردند. یکی از بازیگران خود را مانند پیرمرد می‌سازد و با پشت خمیده، ریش برفی مصنوعی، ‏صدای پیرانه و عصا بدست میان جمعیت می‌آید و از آنان پول جمع می‌کند. مردم هم با شادی وی را استقبال می‌کند. برخی با شادی او را تیله می‌کنند و فریاد پیرانهٔ او را به آسمان بلند می‌کردند. در پایان با جمع‌آوری پول شادیانه نوزاد مجلس را ترک می‌نماید. ‏این بازی شاید نخستین نمایش (تیاتر) مردم هزاره باشد‎. ‏ این بازی شبعه بازی نانک که در سال نو عیسوی به خانه که اطفال دارد می‌آید و با خود سوغات برای اطفال می‌آورد. ‏۵۵. بازی گوش خر.این بازی مانند بازی قطار است با این تفاوت که به جای رسم کردن مستطیل و مربع لوزی می‌کشیدند. لوزی ای مانند گوش خر با کمر باریک که دالان یا گلخن در آن قرار گیرد. در شروع بازی دانه‌های سنگچل را در دو سمت گوش‌های خر می‌چیدند و در دالان ریگ بزرگ را می‌گذاشتند. بازی هم از این دالان یا راهرو شروع می‌شود. ‏بازیگران مانند بازی قطار، شیروبز یا شطرنج از گوشه‌های لوزی وارد منطقه ای حریف می‌شد و دانه‌های او را یکی یکی برمی‌چید. بازنده کسی بود که میدان را با از دست دادن دانه‌ها به حریف وامی گذارد. ‏۵۶. زنبور آسی بازی ‏.در این بازی نخست دو و یاچند بازیگر دست مشت شده‌ای خویش را روی هم قرار می‌دهند و با گفتن (زنبور آسی کند، کوچ کو بال بیه) مشت‌های خود را حرکت می‌دادند. ‏این حرکت مشت‌ها ادامه می‌یابد تا آنجا که اولین مشت آخرین مشت می‌شد. آنگاه برنده بازی اعلام می‌گردد. در صورتی که یکی پس ماند و مشت جدا شود ان طفل یک کتک می‌خورد.۵۷. آکو باکو بازی.در این بازی دو نفر دست‌های خویش را کنار هم قرار می‌دهند و یکی می‌خواند: اکو باکو، دنبه لاکو، چادو چنبر، بیدو انبر، القا زنجیر، کومی کوتور، دانی دونی، ترکش برکش. و در بعضی نقاط هزاره چنین خوانده میشودآکو باکو، دنبه لاکو، سویل غارو، ‏پاتیل بارو، انایشتا، مرغو تینگو، دانی، دونی، ترکش، بورکش بعد می‌گویند شبتل خور گاو پر بزن. شعر آکو باکو را روی ناخن کودکان می‌خوانند وهرجا شعر ختم شود یک ناخن را برمی‌دارند. هرکسی که ناخن‌هایش اولتر از میدان خارج شود اوبرنده است.۵۹. مُونده بُغذک.این بازی یکی از بازیهای جذاب و دلچسب می‌باشد. یکی از امتیازات در بازی این است که با دو نفر هم می‌توان بازی کرد. قواعد اش قرار ذیل می‌باشد‎:شخص اول ناخن‌های دست اش را با دست دیگرش طوری می‌گیرد که بتواند نوک ناخنهای او را ببیند و آنرا با مهارت خاص جا بجا می‌کند. طوریکه فرد دومی نتواند ناخن وسطی اش را تشخیص دهد. اگر شخص دومی نتوانست ناخن وسطی شخص اولی را پیدا کند نوبت به شخص دومی داده می‌شود که نقش هر دو تبدیل و برعکس کار می‌کند‎.اگر موفق شود که ناخن وسطی اش را پیدا کند در آن صورت ناخن اش را می‌گیرد و این سؤال و جواب را شروع می‌کند‎. مونده بغذک مره کجا کدی؟کشتم خوردومتلخ بود که شیرین؟اگر شیرین گفت بازی تمام می‌شود. اگر تلخ گفت بازهم ادامه پیدا می‌کند‎. چند سیر نان پخته کنم؟ دو سیرنانبعد با دست مثل نان پزها به صورت اش می‌زند. می‌پرسد‎. چند سیر نمک طول کنم؟ سه سیرفرد دومی پشت سر شخص اولی قرار می‌گیرد و از گوشهایش سه بار به طرف بالا کش می‌کند. بازمی‌پرسد‎.چند سیر نمک بساییم؟چهار سیرباز با آرنج به فرق سر نفر اولی می‌مالد و ادامه می‌دهند‎. سر پیجی شی ره کجا کدی؟ سر تاق ایشتماز طاق کجاشد؟پیشی (پشک) بردپیشی کجاشد؟‏ ده - شاخ درخت بالا شددرخت کجاشد؟درخت سوختخاکسترش کجا شد؟بین آب رفتآب کجا شد؟آب به دریا رفتدریا کجاشد؟دریا غرق شدبا جملهٔ اخیر بازی هم به پایان می‌رسد‎.۶۰. چمبک چیمقو.این اصطلاح درمالستان به (پنجاق) نیز اطلاق می‌شود که درمیان دختران عمومیت دارد و شکل بازی آن با پنجاق تفاوت ندارد. در این بازی تعدادی از دختران یا پسران دور هم جمع می‌شوند و هر یک آن از پشت دست یکدیگر چیمقو (چندک) می‌گیرند و یکی از آنها که دستش در زیر همه دست‌ها قرار دارد می‌گوید:" اِی‎!"نفر دیگر می‌گوید:" چیز کده؟ "- زنبور خیده‎!- بال بله بالا بیا‎!وقتی این کلمه را گفت دستش را بالاتر از همه دست‌ها قرار می‌دهد و بازی به همین قسم ادامه پیدا می‌کند‎.‏۶۱. خم کادو==خم کادو از بازیهای بسیار قدیمی است. قواعد این بازی طوری است که هرکس خاک نرمی را جمع می‌کند و به شکل خرمن گندم (شکل مخروطی) می‌سازد. بعد چند قطره آب بالای آن می‌پاشند و با دست روی آن می‌مالد و این جملات راتکرار می‌کنند‎.خم کادو، بابا کادو، موی بورکو، آتیت آهو کُشتو رفته، آبی تو کالا ششتو رفته‎.چون با مالیدن دست روی خاک خس وخاشاک پدیدار می‌گردد. می‌گویند که (موی بورکد). پدیدارشدن خس و خاشاک نشاندهنده پیروزی بوده اما اگر این اتفاق نه افتد یعنی ‏(موی بورنکند) خاک جمع‌آوری شده (خم کادو) اش را خراب می‌کنند. صاحب همان خم کادو بازنده بحساب می‌رود‎.۶۲. تاولَی تاولَی (خرگوش)‏.این بازی را بزرگ سالان همراه اطفال انجام می‌نمایند. هدف آن خنده دادن اطفال می‌باشند. با انگشت شهادت اش درکف دست طفل می‌مالد و انگشتان اش را بترتیب قات می‌کنند و این جملات را تکرار می‌کنند. تَولی تَولی بنام تَولی، صد پیچه ده کام تَولی، تَولی اماد تَولی اماد، تَولی اینجی اماد زایید، اینجی باره خوره خشک کد، اینجی اماد پیله خوره سرخ کد، اینجی اماد دیروش گم کد، اینجی اماد چپلی خوره مونتی کد، اُهوی تَولی رفت تَولی رفت، تَولی از سگون تازی نترسید، تولی از اسپون تازی نترسید، تولی از تیاغ سر تیزک چیپو نترسید، اُو مردم تولی رفت تولی رفت، قیرون یک دشکه گوشت تولی، ‏قیرون یک چمچه خون تولی‎.وقتی این جملات تمام شد ناخنان طفل را قات می‌کند و ناخن خودش را بطرف گلو طفل در حرکت می‌آورد و طفل را قتقتک می‌دهند و بازی تمام می‌شود‎.۶۳. پیش کِت کِت.بازی دلچسب و پر طرفدار دربین اطفال می‌باشد. این بازی در بین دو نفر قابل اجراست. ‏شخص اولی هر دو دست اش را روی چشم‌هایش می‌گیرد و شخص دومی با دو ناخن اش می‌زند. بقیه ناخن‌هایش راجمع گرفته فقط دوناخن اش را راست و به طرف شخص اول می‌گیرد. این روال تازمانی ادامه پیدامی کند که شخص اولی بتواند عین ناخنهای که شخص دوم به طرف اش می‌گیرد او نیز بطرف او بگیرد. در این صورت نقش بدل می‌شود. بازی پایانی ندارد و به همین شکل ادامه دارد‎.‏۶۴. گیرو پیتوگیرو پیتو در شَب شش (شب‌نشینی)ها بشتر بازی می‌شود. کسانیکه در داخل اتاق می‌باشند به دو گروپ تقسیم می‌شوند. بعد با شمردن یک دو وسه بازی را آغاز می‌کنند. هر گروپ تلاش می‌کند که اعضای گروپ دیگر را به طرف گروپ خودشان بکشند. چون کف خانه به دو قسمت تقسیم می‌شود که نصف آن از یک گروپ و نصف دیگرش از گروپ مقابل می‌باشد. هرگاه بتوانند اعضای گروپ مقابل را از خط وسط به طرف خودشان بکشند آن فرد نیز هم گروه شان می‌شود. تا زمانی بازی ادامه پیدا می‌کند که همه اعضای یک گروپ به طرف دیگر کشانیده شوند‏۶۵. جیژ.این بازی نیز درخانه اجرا می‌شود. کسانیکه در بازی شامل است به یک طرف خانه صف می‌کشند. بعد بازی اینگونه شروع می‌شود. شخص اولی با بازویش شخص دومی و دومی سومی … بالاخره تا آخر همدیگر را می‌زنند. هرگاه کسی با بازویش شخص بعدی را نزند. می‌گویند که چیژ بند شده است. تا زمانی که آزاد نشود آنرا می‌زنند‎.۶۶. کاکی پیرگ.شب‌نشینی ازجمله شب‌های خوشی است. در این شب هرکس هنر از خود نشان می‌دهند که مردم بخندد. کسانی هم کاکی پیرگ را اجرا می‌کنند. کسانی که بشتر کارهای کمیدی را انجام می‌دهند این کارهم به آنها تعلق می‌گیرد. اینکه از چی زمانی این مردم به این نمایشنامه‌ها دسترسی داشته تحقیق بیشتر می‌خواهد. بهر صورت دو سه نفر بدون آگاهی از دیگران بیرون می‌شوند و لباس‌های کهنهٔ را می‌پوشند و نقاب که از پوست گوسفند ساخته می‌شود و چهرهٔ پیر مردی را نشان می‌دهد به روی شان می‌بندند. عصای هم در دست می‌گیرد و دستاری هم درسر می‌پیچند و وارد خانه می‌شوند. غزل می‌خوانند و می‌رقصند وکارهای مضحک و خنده آوری را انجام می‌دهند. اکثراً دو نفر این کار را انجام می‌دهند. یک شان دروازه را می‌گیرد و از خارج شدن افراد جلوگیری می‌کنند. اما نفر بعدی از یک طرف پیش تک تک افراد می‌نشیند و به بهانه‌های مختلف پول مطالبه می‌کنند. هرگاه از دادن پول انکارکنند با عصایش او را می‌زند تا اندک پول به او بدهد. ‏کاکی پیرک بیشتر نزد پدر، ماما و یکی از نزدیکان طفل نوزاد می‌روند و از طریق هنر خود مقدار پول را کمایی می‌کنند. اقارب نوزاد قبل از دادن پول، کاکی پیرک را به اداهای مضحک آور و گاهی به خنده و گریه و … وادار می‌کند که باعث خوشحالی همه مهمانان می‌گردد‎.۶۷. آجی پیرک.زنان نیز در چنین محافل که شب بخصوص را به آنها واگذار می‌گردد آجی پیرک درست می‌کنند که همانند کاکی پیرک به تمثیل‌های مضحک آور، عواطف و احساسات زنانه گی را در میان زنان به نمایش می‌گذارند. این مسئله دید مرد هزاره را نسبت به زنان بعنوان عضو پیکر جامعه در سازندگی و بالنده گی خانواده ارزش قایل اند، می‌رساند و کدام قید شرط که منجر به پایمال حقوق آنها گردد وجود ندارد. در همین بازی بعضی اوقات زنان در چهره مردانه ظاهر می‌گردد یعنی یکی از زنان آجی پیرک و دیگری کاکی پیرک به تمثیل می‌پردازند. یکی از نکته‌های جالبی که در این‌جا وجود دارد هنر نمایی زنان در نقش مردان کاری است خلاقانه که چگونگی برخورد مردان را با همسران شان را به نمایش می‌آورند. آجی پیرک و کاکی پیرک آنچه را که در بین زن و شوهر باعث بروز مشکلات خانواده گی می‌گردد همراه با راه حل‌های آن با اداهای طنز آمیز به نمایش می‌گذارند. این مسئله از یکسو توانایی زنان را در هنر به اثبات می‌رساند و از سوی هم سهم آنان را دوشادوش مردان در همه ابعاد زندگی زیدخل می‌داند‎.۶۸. چیپو (نقش چوپان).نقش چوپان را بیشتر خانم‌های خانه در چنین محافل بازی می‌کنند. زنان هنرمند مالستان دستار کلان را در سر می‌پیچاند و عصایی را در دست می‌گیرد و تبراق نان اش را به گردن آویزان می‌کند و کمرش را با دستار دیگری می‌پیچاند، وقتی آماده گردید وارد خانه می‌شود، و آهنگ‌های دلنشین صحرایی (دوبیتی‌های فلکلوریک هزاره گی که از دل گوینده آن با احساسات درونی اش سروده می‌شود) را دکلمه می‌کند. بعد بالای بستره یا جای بلندتر از دیگران همانند چوپان‌ها که بالای سنگ‌های بلند می‌نشیند و تک تک گوسفندانش را از پرده چشمانش می‌گذراند که طعمه گرگ نگردد. آنگاه با صدای چوپانی(‏آریو! آریو!) حاضرین در مجلس را مخاطب قرار می‌دهد و بازهم دوبیتی‌های عاشقانه ناب هزاه گی را می‌خواند. آنگاه از جایش بلند می‌شود و دختران را که با ایشان شوخی دارد، مثل که چوپان بزهای شوخ و سرکش اش را می‌زند او نیز با عصایش می‌زند و اداهای قهر آمیز چوپان را به نمایش می‌گذارد. بعد عصای خود را بالای شانه‌هایش قرار می‌دهد و هر دو دست اش به آن آویزان می‌کند و گوشه‌های خانه قدم می‌زند و دوبیتی‌های هزاره گی را دکلمه می‌کند‎.۶۹. اَیُّو.در این بازی دو نفر یا دو گروپ وارد میدان می‌شوند. بعد با دستمال یکی از پای شان را طوری می‌بندند که فقط با یک پا حرکت کنند. بعد به طرف همدیگر می‌دوند و با بازوی شان همدیگر را می‌زنند و می‌گویند اَیُّو. بعد پس می‌روند و دوباره این کار را انجام می‌دهند. ‏هرکس که به هر دلیلی روی زمین افتید بازندهٔ بازی می‌باشد. از سوی هم افراد هر گروپ که زود تر به زمین افتاد بازنده میدان خواهد بود‎.۷۰. کچه رَورَو.بازی مشکل اما دلچسپ است. این بازی نیز بیشتر در شَب شِش‌ها (جشن برای تولد نوزاد) بازی می‌گردد. ابتدا به دو گروپ چهار پنج نفری تقسیم می‌شوند. یک گروپ پنج و گروپ بعدی گنج را می‌گیرند. پنج بدین مفهوم که پنج نمره دارد و گنج مهره را که در زیر کاسه یا کوله که تعداد شان به پنج و شش دانه می‌رسد می‌گذارد. بازی همین گونه آغازمی شود. گروهی که پنج را گرفته به این معنی است که نوبت را دربدل پنج نمره به گروه بعدی واگذار کرده است. اما گروه بعدی که نوبت دار است یک دانه یا مهره را می‌گیرد و در زیر یکی از پنج کلاه به‌طور پنهان می‌گذارد. این کار را طوری انجام می‌دهند که گروه بعدی نتوانند تشخیص کنند که مهره زیر کدام کلاه گذاشته‌اند. گروه که پنج را گرفته است باید با یک انتخاب چهارمغز یا مهره را پیدا کنند. اگر نتوانند پیدا کنند یک شماره به نفع گروهی است که گنج را گرفته بودند. تا زمانی که گروه پنج آنرا پیدا نتواند گروه گنج نمره میگرد. اگر پیدا توانست در آن صورت نوبت به گروه پنج می‌رسد که مهره را در زیر کلاه پنهان کند و نمره اخذ نماید تا اینکه عدد تعیین شده را پوره کنند بازی نیز به پایان می‌رسد‎.منابع.منابعکتاب بازیهای کوکان افغانستان برای اولین بار توسط بنده جمع‌بندی گردیده است هکذا یکتعداد کمی از فرهنگیان کشور در ادبیات و بازی‌های اطفال افغانستان چیزی نوشته‌اند که من نام از آنها می‌گیرم تا نام آنها جاویدان باشد. ‏‏*۲. بازی‌های محلی افغانستان در ویکی زندگی ‏‏*۳. باغ - ماه نامه کودکان و نو جوانان افغانستان‏*۴. بازی‌های محلی افغانستان نوشته شده در سایت افغان تراول‏*۵. کدی پران بازی در ویبسایت اطس‏*۶. عبداله افغان نویس در سایت قاموس بزرگ‏*۷. ترانه ابوبه جان در پنجشیر. دوستی جاودان در قلمرو ما‏*۸. ترانه شفایی در ادبیات کودک محمد فاضل شریفی در ویبسایت وطن و ادب‏*۹. کلوب کتاب اطفال تهیه نموده توسط ارژنگ ‏‏* ۱۹. درخت دانش قوقو برگ چنار نوشته شینداری‏* ۱۱. شیخی یا بجل بازی در وصفحه فیس بوک گریت هزاره‏*۱۲. دوکتور حفظ شریعتی در مورد بازی‌های اطفال در هزاره جات صفحه فیس بوک بشکل لست‏