ایل بهمئی کیست؟ توضیح بده.
ایل بهمئی یکی از ایل‌های قوم لر و پرجمعیت‌ترین ایل‌ در استان کهگیلویه و بویراحمد است. بهمئی‌ها در جنوب غرب ایران و به‌ طور گسترده در استان‌های خوزستان، کهگیلویه و بویراحمد ساکن هستند. مردم بهمئی‌ به زبان لری و با گویش بهمئی صحبت می‌کنند.تاکنون چندین کتاب دربارهٔ تاریخ، فرهنگ و آداب و رسوم مردمان بهمئی به چاپ رسیده است. کتاب «مونوگرافی ایل بهمئی» نوشته نادر افشارنادری، جامعه‌شناس و انسان‌شناس ایرانی، «لرهای ایران: لر بزرگ و لر کوچک» از جواد صفی‌نژاد انسان‌شناس و جغرافی‌دان، «مقاله ایل بهمئی» در نشریه هنر و مردم توسط علی بلوکباشی، مردم‌شناس و پژوهشگر، کتاب «سفرنامه بهمئی و لشکر کشی به طیبی»، به نوشته چارلز نوئل محقق و جهانگرد انگلیسی با ترجمه کاوه بیات، و کتاب «زنان ایل بهمئی» نوشته الویا رسترپو مردم‌شناس کلمبیایی و با ترجمه جلال‌الدین رفیع‌فر از مهم‌ترین آثار دربارهٔ بهمئی‌ها هستند.تقسیمات.به‌طورکلی، ایل بهمئی به دو شاخه‌ی احمدی و مهمدی تقسیم می‌شود که هریک، دارای زیر مجموعه‌های بسیاری هستند. درحقیقت، بهمئی‌های بخش سردسیر را مهمدی، و بهمئی‌های بخش گرمسیر را احمدی می‌گویند. احمدی شامل بیژنی و جلالی است.بیژنی از دوازده (۱۲) طایفه بندری، طایفه بتلی، طایفه غیبی، طایفه ویسی، طایفه گهرلی، طایفه شهروئی، طایفه بالیاوی، طایفه بلواسی، طایفه تاکائیدی، طایفه شه مصیری، طایفه مشهدی مهمدی و طایفه ایسوی (یوسفی) تشکیل شده است.جلالی از چهار (۴) طایفه باولی، طایفه کمبری، طایفه شوسنی (شاه حسینی) و طایفه شه نظری تشکیل شده است.طایفه‌های سادات وابسته به ایل بهمئی از شش (۶) طایفه سادات عباسی، طایفه سادات میرسالاری، طایفه سادات رضا توفیق، طایفه سادات منگزوری، طایفه سادات بابا احمدی (شیوخ) و طایفه سادات یوسفی تشکیل شده است.مهمدی از نه (۹) طایفه نریمیسا، طایفه مهمد میسا، طایفه علاءالدینی، طایفه کمایی، طایفه خلیلی، طایفه بناری، طایفه کلاه کج، طایفه نوروزی و طایفه عالی مهمدی تشکیل شده است.طایفه‌های شش گانه علاءالدینی پر جمعیت ترین طایفه‌های ایل بهمئی به شمار می روند و شامل طایفه‌های میر احمدی، نعمت الهی، خواجه امیری، شیخی، محمدی و قنبری می باشند.تاریخ.تمام مردم ایل بهمئی یا بهمنی، اصل خود را از بهمن شاه دراز دست کیانی هخامنشی می‌دانند. علاءالدین بهمن شاه مؤسس خاندان بهمنی خود را از نسل بهمن، فرزند اسفندیار معرفی کرده است. در مناطق بهمئی‌نشین، آثار باستانی زیادی از دوره هخامنشی و اشکانی وجود دارد.در سال ۶۵۱ میلادی که سلسله ساسانی دچار فروپاشی شد، نجیب‌زادگان درباری لر، به سبب در امان ماندن از حمله اعراب و حفظ جان و مال و ناموس خود، به دامنه‌های زاگرس مرکزی و کوهستان پناه بردند تا به این شکل در مقابل حمله اعراب ایستادگی کنند، در نتیجه هویت و فرهنگ کهن ایرانی خود را حفظ نمودند و آن را به یادگار، به نسل‌های بعدی هدیه دادند. نزدیک به ۷۰۰ سال بعد، در دسته‌بندی‌های لر بزرگ، در پهنه‌ی کهگیلویه بزرگ، ایل بهمئی شکل گرفت. در نتیجه می‌توان مردم بهمئی را از مردم اصیل ایرانی-آریایی و از نجیب‌زادگان حکومتی در سلسله ساسانی برشمرد، که در دسته‌بندی‌های عشایر بزرگ ایران، در پهنه زاگرس مرکزی، ریشه دوانده‌اند.آثار زیادی دربارهٔ جنگاوری بهمئی‌ها روایت شده است، حسن فسایی در فارسنامه ناصری می‌نویسد:در دوران حکومت‌‌های مختلف از زمان صفویه تا حضور در جنگ قندهار همراه نادرشاه تا درگیری با حکومت زندیه، همواره مردم بهمئی نقش آفرینی مهمی داشتند.جنگ کی کاووس بهمئی ۱۳۰۳.در سال ۱۳۰۳ بهمئی‌ها به رهبری حسین خان بهمئی از سران کمیته قیام سعادت و رهبر جنگ کی کاووس بهمئی در سال ۱۳۰۳ ، همراه با فیلی‌ها، بختیاری‌ها و عرب‌ها علیه حکومت تازه تأسیس پهلوی در عملیاتی به نام کمیته قیام سعادت دست به شورش زدند که در نهایت سران این کمیته ازجمله شیخ خزعل کعبی، غلامرضا خان فیلی و یوسف خان امیر مجاهد همگی در همان سال تسلیم رضا شاه شدند ولی حسین خان بهمئی تا آخر جنگید و در قلعه خود یعنی قلعه نادر در بهبهان همراه با یاران خود در محاصره نیروهای نظامی قرار گرفتند و کشته شدند.جنگ ستون بهمئی ۱۳۱۶.یکی از مهمترین درگیری‌های ایل بهمئی با حکومت‌ها مربوط به سال ۱۳۱۶ می‌باشد که در میان مردم بهمئی به جنگ ستون بهمئی یا قیام سال ۱۳۱۶ بهمئی معروف شده است که علیه سیاست رضاشاه و کوچ اجباری عشایر، معروف به تخته قاپو صورت گرفته است. این درگیری از سال ۱۳۱۵ شروع شد و با کشته شدن بیش از ۴۰۰ نظامی و ۲۵۰ نفر از عشایر و در نهایت با کشته شدن خداکرم خان بهمئی معروف به خان طلا و سایر افراد و خانواده‌اش پایان یافت.جنگ دشت شیر ۱۳۲۱.این جنگ در سال ۱۳۲۱ در منطقه دشت شیر میداوود علیه حکومت پهلوی و با مشارکت ایل بختیاری و ایل بهمئی صورت گرفت. رهبر نیروهای بختیاری در این جنگ ابوالقاسم خان بختیار و رهبر نیروهای بهمئی سردار خان بهمئی معروف به بوری خان بود.جغرافیا.مردم بهمئی بیشتر در استان‌های خوزستان، بوشهر و کهگیلویه و بویراحمد ساکن هستند به طوری که اکثریت جمعیت شهرستان‌های بهمئی، بهبهان، کهگیلویه، صیدون، باغ‌ملک و رامهرمز بهمئی هستند، همچنین جمعیت قابل توجهی از شهرستان‌ امیدیه را مردمان این ایل شامل می‌شوند. تعداد زیادی به‌دلیل اشتغال در شهرهای بندر گناوه، دیلم، هندیجان، اهواز و ماهشهر ساکن شده‌اند.عشایر.پرورش دامایل بهمئی و جامعه عشایر سیار کهگیلویه و خوزستان، یک جامعه مولد می‌باشد که با کمترین توقع و امکانات بیشترین تولیدات و بازدهی را دارد. پرورش دام از مهم‌ترین پیشه‌های ایل بهمئی به‌ شمار می‌رود که به‌جهت آن، سالانه هزاران تن گوشت قرمز، انواع فراورده‌های لبنی، پشم گوسفند و موی بز تولید می‌شود.بهمئی‌ها در سردسیر و گرمسیر به کشاورزی و باغداری می‌پردازند. محصولات آن‌ها گندم، جو، برنج، حبوبات، سبزی و مرکبات است. زنان در همه کارها با مردان همکاری می‌کنند.تمام کارهای خانه به عهده زن هاست. دختران و زنان ایل هر صبح از کوه و دشت، هیزم سوخت خود را گرد آوری می‌کنند و پس از آن از رودخانه یا چشمه، مشک‌های آب را پر می‌کنند و به پشت می‌گیرند و به چادر می‌آورند. سپس گندم و برنج را در هاون‌های سنگی به نام «سرکو» می‌کوبند و پوست آن‌ها را می‌گیرند. پس از آن آرد را خمیر و چانه می‌کنند و از آن نان می‌پزند. نان را روی ساج‌های فلزی می‌پزند. نخست ساج را روی اجاق جلوی چادر گرم می‌کنند؛ و سپس چانه‌های خمیر را روی «نان بند» پهن می‌نمایند و روی ساج می‌اندازند تا پخته شود. تمام خوراک‌های گوناگون دیگر نیز روی همین اجاق‌های جلوی چادر تهیه می‌شود. نان کلگ از دیگر صنایع غذایی ویژه بهمئی‌ها است که از بلوط درست می‌شود، به این صورت که بلوط‌ها را در سرکو خورد کرده و پس از چند روز که خیسانده شده آن را بر روی توک (تابه) گذاشته تا برشته شود، نان گلگ را به همراه ماست و گوشت استفاده می‌کنند.زنان از شیر انواع لبنیات شامل کره، ماست، کشک، قره قروت، سرشیر و جز آن تهیه می‌کنند. ماست را در مشک‌هایی که به سه‌پایه چوبی متصل است می‌آویزند و آنقدر تکان می‌دهند تا کره و دوغ بدست آید.مردم ایل از پوست گوسفند به عنوان ظروف و کارهای دیگر استفاده می‌کنند. مواردی که در آن از پوست گوسفند استفاده می‌شود مثل مشک آب، خیگ روغن حیوانی، خیگ ماستینه و کیسهٔ حبوبات و مشک دوغ زنی استفاده می‌کنند. برای تهیهٔ مشک آب پس از تمیز کردن پوست و دوختن قسمت‌های مورد نیاز آن سپس در جفت یا پوست بلوط خیسانده تا محکم شود و بوی آن گرفته شود. برای تهیه مشک دوغ زنی که سخت‌تر از مشک آب است پس از تمیزکردن موهای آن، سپس آن را در آب نمک و دوغ می‌خوابانند و سپس کم‌کم لایهٔ روی آن را می‌تراشند و آن را دود می‌دهند.این نوع دست بافته در ایل مصرف زیادی دارد و برای بستن دام، محکم کردن وسایل بر پشت حیوانات و طناب‌های تزئینی از پشم و موی بز استفاده می‌شود. برای هرنوع کاری از طناب ویژه به خود استفاده می‌شود. برای بستن دام از طناب معمولی و برای زین اسب از طناب پهن و برای گردن اسب از طناب چهارگوش و برای بستن دام و شتر از طناب هشت لای بیضی شکل استفاده می‌کنند.افراد معروف.معروف‌ ترین خوانین در ایل بهمئی خدا کرم خان بهمئی معروف به خان طلا، رهبر جنگ ستون بهمئی در سال ۱۳۱۶ علیه رضا شاه ، حسین خان بهمئی از سران کمیته قیام سعادت و رهبر جنگ کی کاووس بهمئی در سال ۱۳۰۳ علیه حکومت رضا شاه و همچنین سردار خان بهمئی معروف به بوری خان رهبر نیروهای بهمئی در جنگ دشت شیر در سال ۱۳۲۱ علیه حکومت پهلوی می باشند.محمد علی خان بهمئی به عنوان آخرین ایل‌ بیگ بهمئی شناخته می‌شود که در زمان حکومت پهلوی به مقام ایلخانی رسیده است.از افراد مشهور ایل بهمئی می‌توان به این افراد اشاره کرد: حسین انسان: قهرمان پوکر جهان در سال ۲۰۱۹ حیدر بهمنی: مدیر اجرایی ایرانی و مدیر عامل سابق شرکت ملی حفاری ایرانمحمدناصر نیکبخت: سیاستمدار ایرانی و استاندار سابق همدان عبدالله ویسی: سرمربی فوتبالمهدی محسن نژاد: کشتی گیر تیم ملی کشتی فرنگیصالح حردانی: بازیکن تیم ملی فوتبال صابر حردانی: بازیکن فوتبال مجتبی حق دوست: بازیکن فوتبال عبدالله ایزدپناه: نماینده سابق مجلس و سیاستمدار ایرانیامیرحسین نظری: نماینده مجلس و سیاستمدار ایرانی شمس الله بهمئی: نماینده سابق مجلس و سیاستمدار ایرانی ابراهیم متینیان: نماینده سابق مجلس و سیاستمدار ایرانی عادل کلاه کج: بازیکن سابق تیم ملی فوتبال ریشه نام.ایل بهمئی اسم خود را از اسم جد خود یعنی بهمن شاه کیانی _ هخامنشی گرفته است.در گذشته بین لرها حرف " ن ' آخر کلمات استفاده نمی‌شده و جای خود را به حرف «ه‍» می‌داد؛ به‌طورمثال کلمه «بکن» شده «بکه» یا «بزن» شده «بزه»، به همین دلیل بهمن شد «بهمه» و سپس به «بهمه ای یا بهمئی» یعنی افرادی از نسل بهمن، تبدیل شده است.لباس بهمئی.لباس بهمئی از زیباترین لباس‌های لری و ایرانی است که توسط مردم بهمئی پوشیده می‌شود. این لباس شبیه لباس مردمان ایران باستان به‌ویژه سلسله ساسانیان و هخامنشیان می‌باشد. این لباس ثبت ملی شده است.فرهنگ.کوچ ایل بهمئی.اگر چه در دهه‌های آغازینِ سده حاضر گروه‌های بسیاری از ایل بهمئی نیز همانند سایر ایل‌ها و عشایر ایران یکجانشین شدند، اما هنوز هم بخشی از طایفه‌های ایل بهمئی، "کوچ‌رو" هستند. کوچ‌روهای بهمئی زمستان را در دشت‌های خوزستان و تابستان را در دشت‌های کهگلویه و بویراحمد به سر می‌برند.ضرب‌المثل‌ها.در گویش بهمئی ضرب‌المثل‌های زیادی وجود دارد که برای موقعیت‌های مختلف از آن استفاده می‌شود، از معروف‌ترین ضرب‌المثل‌های این ایل می‌توان به (مار اه پیدن بدش ایا او کرش سوسو کنه)، (داری که خل اوی مه ده راس ابو)، (سرش سر آدمیه)، (قلایه گدن گپ بزن گو گی گی)، (آربز و قلون اگو آل بورت دو سمه دوری) اشاره کرد.موسیقی.موسیقی مردم بهمئی شاخه‌ای از موسیقی لری است. این موسیقی به وسیله سازهایی مانند سرنا، کُرنا و کوس و سازهای بادی کوچکتر از سرنا و کرنا نواخته می‌شود. مراسم عروسی در این ایل به این شکل است که همه روستا اعم از زن و مرد، پیر و جوان جمع شده و به شادی با رقص ویژه به این ایل می‌پردازند. تا اواخر دهه هشتاد رسم ترکه زنی و بیت‌خوانی در این جشن‌ها امری رایج بود که به مرور کمرنگ شد. یار یار بهمئی نیز نوعی موسیقی معروف بهمئی است که بسیار پرطرفدار است و به نوعی شناسنامه موسیقی ایل بهمئی شمرده می‌شود.باورها.در بین بهمئی‌ها مانند دیگر اقوام، باورهای زیادی وجود دارند که با زندگی مردم عجین شده و تمام کارها و برخوردهای روزمره‌شان، بر اساس همین باورها صورت می‌گیرد. باورها (خرافی یا غیر خرافی) جزئی از فرهنگ هر قوم و منشأ حرکت و نشان دهندهٔ نحوهٔ زندگی افراد هستند.عزاداری.در آیین مردم بهمئی‌، هرگاه کسی از دنیا می‌رود، مثل این است که تمام طایفه‌ی او، عضوی از خانواده را از دست داده و ماتم زده می‌شوند. مراسم عزاداری در بهمئی‌ها، به شکلی خاص برگزار می‌شود و به‌طور تقریبی تمام روستا و طایفه، بر مزار شخص فوت شده، گرد هم آمده و به سینه‌زنی و عزادارای می‌پردازند. نوحه‌خوان مجلس عزا، که به آن خطیر گفته می‌شود، نقشی چشمگیر در این مراسم ایفا می‌کند.جغرافیا.به جهت مهاجرت‌ها و پراکندگی بسیار، آمار دقیقی از جمعیت این مردم در دسترس نیست، هرچند تا پیش از دهه ۱۴۰۰، رقم‌هایی در حدود ۵۰۰ هزار تا ۱ میلیون نفر تخمین زده می‌شد. در سال ۱۳۹۹، دکتر قادر آشنا، دبیر شورای فرهنگ عمومی کشور، در مصاحبه‌ای بیان کردند که به احتمال زیاد، حدود ۳۰ هزار نفر از ایل بهمئی، در افغانستان زندگی می‌کنند، که طبق گفته‌های آقای رگبار مقدم، نویسنده «قیام ۱۳۱۶»، در زمان لشکرکشی نادرشاه افشار که به فتح قندهار انجامید، به آن قسمت از ایران مهاجرت کرده و ماندگار شدند.گویش بهمئی.گویش بهمئی (گویش بهمنی یا بهمه ای) یکی از گویش‌های زبان لری و زبان‌های جنوب غربی ایران است که توسط مردم بهمئی که در مناطق بهمئی‌نشین زندگی می‌کنند به کار برده می‌شود. این گویش از لحاظ واژگان با ایل‌های دیگر متفاوت است. دانشنامه دانش‌نامه بزرگ اسلامی گویش بهمئی را متفاوت از بویراحمدی، کهگیلویه‌ای و ممسنی دانسته است. مردم بهمئی به‌طور عمده بدون نیاز به زبان فارسی در گویش روزمره خود به زندگی می‌پردازند.نمونه واژه‌ها.بعضی از واژه‌ها به صورت شکسته ادا می‌شوند و در بیشتر موارد حروف صدادار تغییر می‌کنند یعنی به‌طورمثال آ به او و او به‌ای تبدیل می‌شود یا حروفی که در یک کلمه تلفظ آن‌ها کمی مشکل است حذف می‌شوند مانند: