منابع غیرنفتی در دریای خزر کیست؟ توضیح بده.
برای درک بهتر جایگاه دریای کاسپین از حیث منابع، منطقا سندی محکم تر از آمار و ارقام و دادههای جغرافیایی وجود نخواهد داشت. پیش از این اما برای بررسی منظم تر داده‌های دایره منافعاقتصادی خزر، مفیدتر آن است که دسته‌های مشخصی را از قبل تعیین کنیم. عمده کارکردهایاقتصادی کاسپین برای ایران عبارتند از: آبزیان، مسیر انتقال، انرژیآبزیان.مطابق آمار موجود، دریای خزر امروزه حدود ۱۲۰ گونه و زیرگونه، ۱۵ تیره از ماهیان و ۸۵۴ گونهجانور دریایی و چیزی بیش از ۵۰۰ گونه گیاه دریایی را در خود جای داده‌است. از مهمترین گونههای آبزی به لحاظ بازار تجاری، بی تردید باید از ماهی استورژن یا همان خاویار نام برد که درخرید و فروش آبزیان، جایگاه انحصاری داردبهره‌برداری از آبزیان خزر از زمان‌های بسیار دور میان صیادان ایرانی و روس رایج بوده اما مسئلهمهم آن است که دست کم تا دوران حاکمیت قاجار، این روند ماهیگیری بدون دخالت مستقیمدولت انجام می‌شد؛ جورج ناتانیل کرزن سیاحتگری بریتانیایی بود که علاوه بر نمایندگی درمجلس عوام انگلیس، برای روزنامه تایمز خبرنگاری می‌کرد. او حوالی سال ۱۲۶۷ ه‍.ش به ایرانسفر می‌کند و شرق و غرب ایران را به دقت سیاحت کرده و ضمن این گردش‌ها، گزارشاتجالبی تدوین می‌کند. سفرنامه معروف کرزن «ایران و قضیه ایران» حاصل همین سیاحت‌هاییاست که در دوران چهل و یک سالگی پادشاهی ناصرالدین شاه تجربه شده‌است. در قسمتی از اینسفرنامه، این نگارنده بی‌توجهی به منابع دریای خزر را آشکارا منعکس می‌کند:«کرانه‌های جنوبی دریای خزر و رودخانه‌هایی که به این دریا وارد می‌شوند ماهی فراوان دارند،به خصوص انواع سگ ماهی (استورژن) که صدور آن خشک یا به صورت خاویار در دست یکی ازاتباع روسیه است که حق امتیاز سرشاری پرداخت می کنند و می‌گویند از این حق انحصاری سود فراوانتحصیل می‌کند. پولاک چند سال پیش محصول سالانه خاویار دریای خزر را ۶۸۷ تن از قرار هرتنی هزار ماهی برآورد کرده بود.» شاید اصلی‌ترین دلیل دوری علنی دولت ایران از ورود به موضوع صید و صادرات فراورده‌هایخاویاری، دلیل مذهبی بوده باشد؛ به هر ترتیب به این ظرفیت بالا و کم‌نظیر زیست‌محیطیخزر، تا حد زیادی بی‌توجهی می‌شد. اینها در حالیست که ماهی گرانبهای استورژن در صنعت شیلات ۵زیرگونه دارد که همگی در کاسپین یافت می‌شود. از لحاظ منابع طبیعی، حدود ۹۰ درصد ازذخایر خاویاری دنیا از دریای خزر تأمین می‌شود اما آمارها نشان می‌دهد این ذخایر ارزشمند درایران، در دوره ای با چالش مواجه شد؛ تا جایی که بین سالهای ۸۵–۱۳۷۰ قریب به ۳ /۲۶۸ تنکاهش را در تولید شاهد بودیم یکی از دلایل اهمیت تعیین رژیم حقوقی مشخص برای ناحیه خزر، عمیقاً به موضوع بهره‌برداری مرتبط خواهد شد؛آنچنان که ذکر شد، همه ۵ کشور ساحلی خزر، دسترسی به منابع آبزیان گرانبها دارند و به راحتیبه صید و تولید محصولات دریایی مشغولند. در سال ۱۳۸۰، کنوانسیون تجارت بین‌المللی گونه‌های درحال انقراض (CITIS) به چهار کشور ساحلی خزر (همه دولتها به غیر از ایران )هشدار داد و آنها رابه شدت از صید و فروش محصولات خام خاویاری منع کرد اما نبود سازوکار حقوقی مشخص درمنطقه، در کنار بی‌ثباتی سیاسی-اقتصادی، محیط زیست خزر را همچنان تهدید می‌کند و اینبیانیه بین‌المللی نیز در عمل، مفید واقع نشد دو سال قبل در آذربایجان (باکو) نشستی تحت عنوان «کنفرانس بین‌المللی آبزی پروری پایدار دردریای خزر» برگزار شد که نماینده شیلات ایران نیز در این جلسه حضور داشت. در این جلسه باجدیت بیشتری موضوع انقراض آبزیان خزر مطرح شد و اشاره شد که باید برای حل این بحران ازظرفیت‌های جهانی نظیر سازمان فائو نیز بهره گرفت؛ در این جلسه تأکید شد که همه گونه‌هایآبزی در کاسپین در حال انقراض هستند و این موضوع صرفاً به محصولات خاویاری خلاصهنمی‌شود. یکی از راهکارهای اساسی جلوگیری از کاهش ذخایر، مسئله ایجاد بانک ژن و حرکتبرای آبزی پروری است و آنطور که از عنوان کنفرانس پیداست، این موضوع به عنوان تازه‌ترین اقدام مشترک کشورهای ساحلی خزر برای حل مشکل آبزیان در دست اقدام است راه و انرژی.دریای کاسپی بی‌تردید یکی از مهم‌ترین ذخایر نفتی دنیاست. گرچه اکتشاف همچنان در مراحل اولیه است اما وجود چیزی حدود ۴۲ میلیارد بشکه از ذخایر نفتی در این دریا اثبات شده‌است. افزون‌بر اعداد و ارقامی که حجم نفت موجود را نشان می‌دهد، موضوع حیاتی‌تر برای کشورهای ساحلی، دولت‌های تازه استقلال یافته‌اند. برای قزاقستان، ترکمنستان و آذربایجان که کمتر توسعه یافته‌اند، چنین منبعی از انرژی به شدت جذابیت دارد "'به نظر می‌رسد تأکید بر ظرفیت‌های غنی اقتصادی در حوزهٔ حمل‌ونقل، ارزش نقدی بالاتری نسبت به سرمایه‌گذاری روی نفت خزر داشته باشد. تا به حال شاهد تلاش زیادی از سوی کشورهای منطقه برای جلب مشارکت شرکت‌های بزرگ نفتی بوده‌ایم که غالباً پروژه‌های بلندمدت و مبهمی هستند که در دنیای سیاست‌گذاری، اعتبار چندانی ندارد. برای مثال، قزاقستان در جهت توسعهٔ میدان نفتی «تنگیز »، طی ۴۰ سال آینده، شراکت و سرمایه‌گذاری ۲۰ میلیون دلاری را با «شورون» آمریکا آغاز کرد. میدان تنگیز بزرگ‌ترین میدان نفتی احداث شده در بیست سال اخیر است و اساساً یکی از ده میدان بزرگ نفتی دنیاست . با همهٔ این‌ها، دست‌کم ۴۰ سال بهره‌برداری نهایی این پروژه مشترک توسعه، زمان خواهد برد. موازی با این ظرفیت‌ها، باید فرصت‌های قابل استفاده در حوزهٔ نقل و انتقال انرژی و کالا را زیر ذره‌بین برد. مطابق شمار زیادی از تحلیل‌های ژئوپلتیک، ایران، ایمن‌ترین و از همه مهم‌تر، اقتصادی‌ترین مسیر انتقال انرژی به شرق آسیاست " در کنار این مزیت استراتژیک ایران برای انتقال، نباید فراموش کرد که «کاسپین چشم‌انداز خوبی برای تبدیل شدن به یک کانال مهم ارتباطی فراقاره‌ای در ناحیهٔ شرق-غرب و شمال-جنوب را همزمان دارد. توسعهٔ این راه می‌تواند برای هر دولت ساحلی درآمد خوبی به همراه داشته باشد. البته منظور اولیه و اصلی از کانال‌های ارتباطی، مسیرهای بندر اولیا (آستراخان) و بندر انزلی (ایران) است» اهمیت ارتباطی بالای خزر برای دولت ایران، نه تنها در نگاشته‌های علمی، بلکه به دست تاریخ این کشور به اثبات می‌رسد. جورج ناتانیل کرزن در «ایران و قضیه ایران» (سال ۱۲۶۷ ه‍.ش) می‌نویسد که ایران سرزمینی است در برزخ میان دو دریا که عمدتاً برای تجارت، رهگذر غرب به شرق است و مسیرهای آبی غالباً در اختیار نیروهای بیگانه بوده. او پایان عصر عبور و مرور کاروان‌ها از خشکی را به خوبی احساس می‌کند و انقلاب ناوبری تجاری در منطقه را به تصویر می‌کشد:«پیشرفت کار دریانوری و پیدایش قوهٔ بخار امر تجارت را به طرق بحری انداخته است و دریاهای شمالی و جنوبی که همواره وسیلهٔ حمایت عمده‌ای برای ایران بود اینک عامل تجاوز بیگانه و مایهٔ گرفتاری اوست. در دریای خزر زمامداران روسی و در خلیج فارس انگلیسی‌ها بر خانهٔ او دق‌الباب می‌کنند و صادرات و وارداتی که روزی حمل‌ونقل آن موجب جلب نظر اقوام اروپایی بود و نیمی از دارایی ایشان را فراهم می‌نمود حال در چنگ روس و انگلیس افتاده است.» واضح است که اهمیت جغرافیایی خزر را پیش از ما، بیگانگان دریافته بودند. هنگامی که کار در جنگ دوم جهانی گره می‌خورد، مقامات انگلیسی پس از جلب رضایت آمریکا، به فکر انتقال مهمات به روسیه و نجات مسکو از خطر هیتلر می‌افتند. زمان اندک و فشار حملات هیتلر زیاد بود. چرچیل در کتاب خاطراتش (کتاب آمریکا در جنگ) اشاره می‌کند که ایجاد یک ارتباط سریع با روسیه از طریق ایران، ضرورت بسیاری در آن شرایط داشت؛ چرا که از یک طرف فرستادن سلاح و مهمات از راه اقیانوس منجمد شمالی دشوار بود و از سوی دیگر، انگلیس باید خودش را باید امکانات سوق‌الجیشی دیگر نیز آماده می‌کرد. شمال ایران (خزر) همهٔ این موقعیت‌ها را در خود داشت .جمهوری اسلامی ایران در شرایطی که بازارهای غربی به ذخایر نفتی کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی روی خوش نشان می‌دهند، کارکرد ارتباطی اصلی‌اش را از دست می‌دهد. زمانی در جایگاه ایده‌آل خواهیم بود که اولاً بازارهای شرق آسیا تقویت شده، جریان‌های انتقال انرژی و کالا به این قسمت شدت بیشتری بگیرد و ثانیاً در مذاکرات برای رژیم حقوقی خزر، شروط ویژه‌ای که نحوهٔ انتقال انرژی از کاسپین به بازارهای غربی را بومی کند گنجانده شود. (همهٔ لوازم مبادله انرژی اعم از نفتکش‌ها، ارز معیار معاملات و نیز راه‌های بارگیری و انتقال بومی شود)