خاندان جوانشیر کیست؟ توضیح بده.
خاندان جوانشیر () یک طایفه ترک در قره‌باغ بود، که به ایل افشار تعلق داشت، و ایل افشار نیز شعبه‌ای از غز بود. میان سال‌های ۱۷۴۸ و ۱۸۲۲، اعضای این خاندان سران خانات قره‌باغ بودند.تاریخچه.سال‌های آغازینگفته می‌شود ایل بزرگ جوانشیر از ترکستان آمده است. چنان‌که رضاقلی‌خان هدایت در روضه‌الصفا نوشته است: «ایل جوانشیر از ترکستان آمد و وابسته به طایفه اوشیر (افشار) خان بود که پسر یلدیز خان، چهارمین پسر اغوز (اوغوز) خان به شمار می‌رفت.» تبار جوانشیر به سپاه ۱۲۰ هزار تَنی هولاکو خان پیوست. در زمان امیر تیمور، آنان بار دوم از روم بازگشتند و در ترکستان، قندهار، کابل و ایران پراکنده شدند. یکی از شاخه‌های آن به رهبری ابراهیم خلیل آقا، که پیرو شاه عباس یکم بود، در قره‌باغ ماند.در دوران فرمانروایی صفویان، جوانشیرها با قاجارها و دیگر تبارهای قزلباش بر سر رخنه در قره‌باغ به هماوردی پرداختند. در روند جنگ‌های ایران و عثمانی، جوانشیرها در سال ۱۵۸۹ پیرو عثمانی‌ها شدند. در واکنش، در سال‌های ۱۶۱۲–۱۶۱۳، شاه عباس یکم قاجارها را واداشت که سران جوانشیر را بکشند. در سال‌های ۱۶۲۶–۱۶۲۷، تبار جوانشیر به دستور شاه زیر سرپرستی نوروز بیگ، یک گرجی از خاندان تولاشویلی و برادرزن داوود خان الله‌وردی (فرماندار قره‌باغ) جای گرفت.پیدایش خانات قره‌باغ.پناه‌علی‌خان، نیای خاندان و پایه‌گذار خانات قره‌باغ، از بلندپایگان کهنِ تبار جوانشیر بود. پس از به تخت رسیدن نادرشاه در ایران، او را به کار فراخواند، ولی پس از چند سال، در ۱۷۳۸، ناچار شد با گروهی از هواداران خود از خراسان به شمال، شکی و شروان بگریزد. به گفتهٔ میرزا آدی‌گوزل‌بیگ، نادرشاه پس از کشته‌شدن فضل‌علی‌بیگ، برادر کوچک‌ترش (پناه‌علی) را جایگزین کرد، «چماق را به او سپرد، جامه پیشکاری دربار (ایشیک‌آقاسی) بر تنش کرد و حقوق برادر بزرگ‌ترِ کشته‌شده را به او بخشید.» آدی‌گوزل‌بیگ باور داشت که پناه‌علی‌بیگ این را ننگین می‌دانست که «چماق را دست گیرد، به نادرشاه کرنش کند و با اوساول‌هایش گفت‌وگو کند.» از آنجا که نادرشاه برادر او را کشته بود، پناه‌علی به همراه تبار خود به دزدی و پنهان‌زیستی پرداخت.کشته‌شدن نادرشاه در پی نیرنگی مایه فروپاشی دولت او شد. پناه‌علی‌خان از ناتوانی پایتخت بهره برد، با ۲۰۰ سوار به قره‌باغ آمد و خود را خان خودفرمان نامید. در آن هنگام، تبارهای اوتوزیکی، جوانشیر و کبیرلی که وادار به کوچیدن به خراسان شده بودند، دوباره به قره‌باغ بازگشتند. پسر بزرگ پناه‌علی‌خان – ابراهیم خلیل‌خان ۱۵ ساله – نیز از خراسان گریخت و به پدرش در قره‌باغ پیوست.نیرو گرفتن پناه‌خان.توانمند شدن پناه‌خان خوشایند همسایگانش نبود. حاجی چلبی خان شکی در همان سال خان تازه‌پدید را از قره‌باغ بیرون راند، ولی سال آینده پناه‌علی‌خان با سپاهی نیرومند بازگشت و در نبردی سخت حاجی را شکست داد. پس از آن، همهٔ تبارهای ترک قره‌باغ فرمان پناه‌علی‌خان را پذیرفتند. تبارهای ترک اوتوزیکی، جوانشیر و کبیرلی که در بخش‌های جلگه‌ای می‌زیستند، هستهٔ بنیادین خانات قره‌باغ را درست می‌کردند.این خانات سرزمین گسترده‌ای را دربر می‌گرفت که هم بخش‌های جلگه‌ای و هم کوهستانی قره‌باغ را در خود داشت. نخستین اقامتگاه خان، دژ بَیات بود که در ۱۷۴۸ ساخته شد. سپس خان به ارگ شاهبولاغ در نزدیکی آغدام کنونی رفتند. در سال ۱۷۵۱، دژ دست‌نیافتنی پناه‌آباد که به دست پناه‌خان ساخته شد، پایتخت خانات گردید.پس از آن‌که کریم‌خان زند بر سراسر ایران چیره شد، پناه‌علی‌خان را به شیراز فراخواند و او را رایزن خود ساخت و پسرش، مهرعلی‌بیگ، را سرپرست قره‌باغ نمود. در سال ۱۷۵۹، پناه‌علی‌خان در شیراز درگذشت. مهرعلی‌بیگ کار استوارسازی به شوشا را به پایان رساند و دژهای تازه‌ای به نام «عسگران» و «آغ‌اوغلان» ساخت. او به‌زودی به‌دست آغاسی‌خان شروان به‌گونه‌ای پیمان‌شکنانه کشته شد و پس از آن ابراهیم خلیل‌خان – پسر بزرگ پناه‌علی‌خان – در قره‌باغ فرمانروایی را به دست گرفت. فرمانروایی او با سرکوب «ملک‌ها» آغاز شد و تا سال ۱۷۸۷ پی گرفته‌شد. در همان سال، ابراهیم خلیل‌خان برای گرفتن شروان لشکر کشید، ولی از فتحعلی‌خان قبه‌ای شکست خورد.در سال ۱۷۹۵، هنگامی که آقامحمدخان قاجار سراسر ایران را زیر فرمان خود آورده بود، ابراهیم خلیل‌خان که نمی‌خواست از او فرمان ببرد، فرستادگانی نزد کاترین دوم، امپراتریس روسیه، روانه کرد تا پیروی از روسیه را خواستار شوند. آقامحمدخان که از این گفتگوها آگاه شد، سپاهی با ۸۵ هزار سرباز گرد آورد و از رود ارس گذشت و در همان سال به شوشا رسید. ابراهیم خلیل‌خان که تنها ۱۵ هزار سرباز داشت، دلیرانه ایستادگی کرد. محاصرهٔ دژ ۳۳ روز به درازا کشید، ولی چون پایداری سرسختانه سربازان به رهبری ابراهیم خلیل‌خان و وزیرش – سراینده نامدار ملاپناه واقف – رخ داد آقامحمدخان نتوانست دژ را بگشاید و ناچار محاصره را برچید. او دستور داد پیرامون کشور را ویران کنند. پس از کوچ سپاه، قره‌باغ دچار تنگ‌سالی شد.در سال ۱۷۹۷، آقامحمدخان دوباره به قره‌باغ لشکر کشید. در آن هنگام، چندوچون خانات قره‌باغ به‌سختی ناگوار بود: تنگ‌سالی و طاعون فراگیر شده بود و بسیاری از مردم به امید نان به دیگر خانات کوچیدند. ایستادگی در برابر دومین محاصره شدنی نبود، و ابراهیم خلیل‌خان با خانواده‌اش به داغستان گریخت. ولی پس از آنکه آقامحمدخان در شوشا به‌دست نوکرانش کشته شد و سپاه ایران بی‌سردار ماند، از قره‌باغ بیرون رفتند. ابراهیم خلیل‌خان بازگشت و چند سال به‌سان فرمانروایی خودفرمان بر شوشا فرمان راند. او کوشید با فتحعلی‌شاه قاجار – برادرزادهٔ آقامحمدخان – پیوند دوستانه داشته باشد، ولی این دوستی چندان نپایید.واگذاری به روسیه.شاه قاجار همچنان که پیوند را با خان پی گرفت، درصدد بود لشگریان خود را در شوشا جای دهد. در مه ۱۸۰۵، ابراهیم خلیل‌خان دوباره با روسیه گفتگو کرد و پیروی از روسیه را پذیرفت. پیمانی بسته شد که بر پایهٔ آن، ابراهیم خلیل‌خان می‌توانست همچنان بر خانات فرمان براند و پسرش، مهدی‌قلی‌خان جوانشیر، به جایگاه جانشین او پذیرفته شد. ابراهیم خلیل‌خان می‌بایست سالانه هشت‌هزار «چرون» (باج) بپردازد و بگذارد نیروهای روس به شوشا درآیند. او امیدوار بود بدین‌سان کشورش را از دست‌درازی همسایگان نگاه دارد، ولی این کار سرآغاز پایان فرمانروایی‌اش شد.در بهار ۱۸۰۶، هنگامی که سپاه ایران با ۲۰ هزار سرباز به شوشا رسید، سرهنگ دوم لیسانویچ، فرمانده نیروهای روس، به بهانهٔ گمان پیمان‌شکنی، دستور داد ابراهیم خلیل‌خان ۸۰ ساله را همراه با همسران و بسیاری از کودکان خردسال او کشتار کنند. روس‌ها مهدی‌قلی‌خان وفا – پسر مهدی‌قلی‌خان جوانشیر – را به‌جایگاه خان تازه شناساندند، ولی او کینهٔ روس‌ها را در دل داشت و در نهان در دوران فرمانروایی‌اش با ایران هم‌پیمان بود.در همین میان، در سال ۱۸۱۳ و با پایان جنگ ایران و روسیه (۱۸۱۳–۱۸۰۴)، نخستین پیمان بزرگ دو کشور در سدهٔ نوزدهم، ناموَر به پیمان گلستان، در دژ گلستان قره‌باغ بسته شد. بر پایهٔ این پیمان، واگذاری خانات قره‌باغ به روسیه به شناسایی شد و ایران قاجار ناگزیر شد در کنار بخش‌های بزرگی از قفقاز – مانند گرجستان، داغستان و بیشتر سرزمین‌های جمهوری آذربایجان امروزی – آن را به روسیه واگذار کند.در نوامبر ۱۸۲۲، مهدی‌قلی‌خان جوانشیر که از خشم روس‌ها بابت گفتگوهای پنهانی‌اش با ایران بیم داشت، شتابان به ایران گریخت، چندان‌که مُهر فرمانروایی‌اش را هم در شوشا جا گذاشت. همان سال، خانات قره‌باغ از میان رفت و استانی از امپراتوری روسیه گردید.دولت ایران از دست‌دادن قفقاز و داغستان جنوبی را نپذیرفت و با برانگیختن بریتانیا، جنگ تازه‌ای را با روسیه آغاز کرد. ایرانیان نتوانستند شوشا را بگشایند چون از پدافند سخت نیروهای روس به فرماندهی سرهنگ دوم روئت برخوردا بود، و سرانجام پس رانده شدند.دودمان.پناه‌علی‌خان (۱۶۹۳–۱۷۵۸)مهرعلی‌بیگ (۱۷۵۹)ابراهیم خلیل‌خان (۱۷۵۹–۱۸۰۶)مهدی‌قلی‌خان جوانشیر (۱۸۰۶–۱۸۲۲)از ناموران این خاندان می‌توان جعفرقلی‌آقا جوانشیر، محمدحسن‌آقا جوانشیر، خدیجه‌خانم (خرشیدبانو) ناتوان، بهبودخان جوانشیر و دیگران را نام برد. نوادگان این خاندان امروز در آذربایجان، ایران، روسیه و آمریکا پراکنده‌اند.