شایعات در ایران کیست؟ توضیح بده.
شایعه‌ها و شوخی‌های فریب‌آمیز دارای تاریخچه‌ای در ایران هستندشایعهٔ دیده شدن تصویر سید روح‌الله خمینی بر روی ماه یک از مهم‌ترین آنهاست که در حافظه تاریخی ایرانیان ثبت شده است. همچنین چند بار انتشار شایعات مرگ سید علی خامنه‌ای رهبر ایران از شایعه‌های سیاسی قابل توجه بوده است. از دیگر موارد تاریخی می‌توان به سال ۱۲۶۴ قمری اشاره کرد که به دستور امیرکبیر برنامهٔ واکسیناسیون و آبله‌کوبی کودکان ایرانی انجام می‌شد اما مردم از روی ناآگاهی و باور به خرافات، آبله‌کوبی را انجام نمی‌دادند. یکی از دلایلشان این بود که فالگیرها و دعانویس‌ها شایعه کرده بودند آبله‌کوبی سبب می‌شود جن به خون وارد شده و بچه جن‌زده شود.در نخستین سال‌های پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ ایران، بعد از اینکه محمدرضا پهلوی شاه سابق ایران، در خارج از کشور درگذشت، شایعه‌ای مبنی بر زنده بودن او و آماده شدنش برای به دست‌گیری مجدد قدرت شکل گرفت اما چندان عمومی نشد. پس از آن صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران مجموعه‌ای تلویزیونی به نام «شاه دزد» ساخته و پخش کرد. مسئولان جمهوری اسلامی ایران با پخش این سریال، در کنار تمسخر شاه سابق، این پیام را رساندند که «در پس هر شایعه، توطئه‌ای نهفته است». این رویکرد موجب می‌شد که در فضای ملتهب پس از انقلاب، ابتکار جریان‌سازی از مخالفان حکومت گرفته شود و ابتکار عمل تنها در دست حکومت قرار گیرد.در میان شوخی‌های فریب‌آمیز می‌توان از تبدیل شدن دروغ سیزدهم فروردین به یک سنت سالانه در روزنامه‌های اصلاح طلب، شایعهٔ کج شدن برج میلاد، و شایعهٔ لوگوی پپسی روی ماه نام برد.اهمیت بررسی شایعه.رواج شایعه‌ها نشان‌دهندهٔ زودباوری مردم و ظرفیت آن‌ها برای تن دادن به تلقین و همچنین همراهی با جمع است.یکی از دلایل اهمیت بررسی شایعه‌ها این است که «چه کسی از رواج این شایعه سود می‌برد.» این امر برای درک منشأ این شایعه‌ها سودمند است. البته ممکن است یک شایعه، ناشی از شوخی سادهٔ فرد یا افرادی باشد که شایعه پراکنیِ آن‌ها به‌طور اتفاقی فراگیر می‌شود.دیگر اهمیت شایعه‌ها در این است که، رواج یک شایعه می‌تواند اطلاعاتی از میزان زودباوری مردم آن جامعه نسبت به خبری که شک‌برانگیز و اثبات‌نشده است، در اختیار کارشناسان و همچنین دستگاه‌های اطلاعاتی و امنیتی یک کشور گذاشته و در زمان بحران یا در چهارچوب جنگ‌های روانی و رسانه‌ای برایشان مفید باشد.شایعه‌های سیاسی می‌توانند گاه برای یک حکومت خطرناک باشند، گاهی مفید و گاهی هم بی‌آزار. نمونه‌هایی از هر سه مورد در ایران وجود داشته است. از شایعه مرگ سید علی خامنه‌ای رهبر ایران، تا شایعه مرگ احمد جنتی که موجب پیدایش لطیفه‌هایی دربارهٔ سن او شد.همچنین شوخی‌های فریب‌آمیز می‌توانند نشان‌دهندهٔ ایده‌آل‌های نویسندگان آن‌ها باشند. علاوه بر آن، نظرات خوانندگان این گونه اخبار و دروغ‌های ۱۳ در وبگاه‌ها نیز نشان می‌دهد این خبرها آرزوهای خوانندگان بوده است. مانند «رفع توقیف روزنامه‌های هم‌میهن، شرق و خبرگزاری ایلنا» و «خبر کناره‌گیری حسین شریعتمداری از روزنامه‌نگاری».به گفتهٔ بازتاب، زودباوری مردم ایران و علاقه به شنیدن اخبار باورنکردنی، مسئله‌ای‌ست که از دیرباز در ایرانیان دیده می‌شده و پس از ظهور فناوری، جدی‌تر شده است.مهدی خرم دل، روزنامه‌نگار، «شایعهٔ لوگوی پپسی روی ماه» را فرصتی برای سنجش میزان تغییر آگاهی و زودباوری ایرانیان دانسته و با ذکر اینکه ده‌ها هزار نفر ایرانی شهرنشین (چون خبر به شکل وسیع به شهرهای کوچک و روستاها نرسید) و حتی طبقهٔ اِلیت جامعه (نخبه) به سادگی فریب خوردند، نتیجه می‌گیرد «در ایران همچنان راه برای عوام‌فریبی و سیاست‌های عوامانه (grassroots politics) باز است.»شرح شایعه‌ها به ترتیب زمانی.دوران پهلوی.مرگ غلامرضا تختی.در ۱۷ دی ۱۳۴۶ غلامرضا تختی، در هتل اتلانتیس فوت کرد. به‌سرعت شایع شد که ساواک او را بقتل رسانده است و نشریه فکاهی توفیق نوشته بود تختی را خودکشی کردند. بعدها کسانی چون جمشید مشایخی و پسرش بابک تختی این شایعه را رد کردند. بابک تختی می‌گوید شایعه شهیدسازی تختی را جلال آل‌احمد شروع کرد.مرگ صمد بهرنگی.در ۹ شهریور ۴۷ صمد بهرنگی در رودخانه ارسباران غرق شد. جلال آل احمد شایع کرد که صمد را ساواک کشته است.جلال آل احمد یادداشت صمد و افسانهٔ عوام را نوشت و شایعهٔ قتل او را در دهان‌ها انداخت. سال‌ها پس از آن نوشت که افسانه ساخته بوده تا مرگ صمد «به هدر» نرود. آل احمد شش ماه بعد از مرگ صمد در نامه‌ای به منصور اوجی می‌نویسد «... تردیدی نیست که غرق شده. اما چون همه دلمان می‌خواست قصه بسازیم ساختیم…» حمزه فراهتی اظهار می‌کند «صمد بهرنگی شهید ساختگی شد» و مرگ او کار ساواک نبود.مرگ جلال آل احمد.در ۱۸ شهریور ۴۸ جلال آل احمد درگذشت. شمس‌آل‌احمد، برادر جلال، شایع کرد که جلال را ساواک کشته است و اینرا در کتاب «از چشم برادر» صراحتاً گفت. مراسم تشییع و خاکسپاری به سرعت انجام گرفت ولی سیمین دانشور، همسر جلال با شمس کاملاً مخالف بود و در کتاب «غروب جلال» علت مرگ او را لخته خون اعلام کرد.مرگ علی شریعتی.در ۲۹ خرداد ۱۳۵۶ دکتر علی شریعتی در حالی که سه‌هفته از سفرش به انگلستان می‌گذشت، در ساوت‌همپتون درگذشت. پس از کالبدشکافی دلیل رسمی مرگ وی انسداد شرائین اعلام شد؛ مرگ وی توسط برخی مشکوک دانسته شد احمد اشرف می‌نویسد شریعتی بر اثر سکته قلبی درگذشت ولی مخالفان شاه، ساواک را مقصر قلمداد کردند. هوشنگ شهابی می‌نویسد که پیروانش تمایل داشتند دربارهٔ مرگش افسانه‌سازی کنند. با توجه به اینکه اعضای خانواده و دوستان شریعتی در شب حادثه همراه او بودند آنها این شایعه را تکذیب می‌کنند.دوران انقلاب.۱۷ شهریور ۵۷.بزرگنمایی واقعه ۱۷ شهریور ۵۷. ده‌ها کتاب و تحقیق از طرف موسسات حکومتی دربارهٔ وقایع ۱۷ شهریور منتشر شده که عمدتاً روایتی ایدئولوژیک، یکسویه و اغراق‌آمیز از این واقعه تاریخی ارایه کرده و تعداد کشته‌های حادثه «۴۰۰۰ نفر» یا «هزاران نفر» تخمین زده‌اند. حال آن که تحقیقات پژوهشگران مستقل نظیر عماد الدین باقی نشان داده این تعداد در کل کشور حدود ۸۸ نفر و حدود ۶۴ نفر در میدان ژاله تهران (میدان شهدا فعلی) بوده است.دیده شدن عکس خمینی در ماه.شایعهٔ دیده شدن تصویر سید روح‌الله خمینی بر روی ماه در دیماه ۱۳۵۷مین گذاری محوطه رادیو تلویزیون و سلطنت آباد.شایعه مین گذاری بودن ساواک سلطنت آباد و محوطه رادیو تلویزیون در بهمن ما ۱۳۵۷طلا بودن وسایل هواپیمای شاه.شایعه طلا بودن توالت فرنگی و دستگیره‌ها و شیرهای آب در هواپیمای شخصی شاه بویینگ ۷۰۷ شاهین در اسفند ۵۷زنده بودن شاه و قصد بازگشت به وطن.شایعهٔ زنده بودن محمدرضا پهلوی و آماده شدنش برای به دست‌گیری مجدد قدرتباورهای شفاهی مردمی.در بین ایرانیان شایعات و باورهایی نیز هستند که به حق هیچ‌گونه منبع مستند و کتبی ندارند ولی کم و بیش کسی نیست که آن شایعات را (در مقطع سنی ویژه آن موضوع) نشناسد. به عنوان مثال در دهه ۴۰ خورشیدی و در اوج درخشش دو ورزشکار یعنی محمدعلی کلی بوکسور و بیوک جدی‌کار، فوتبالیست چپ پای تیم تاج تهران (اولین فوتبالیست ایرانی که به خارج رفت و در آلمان رسماً بازی کرد) شایعات فراوانی در کوچه و بازار وجود داشت. در رابطه با محمدعلی کلی می‌گفتند (می‌گفتیم) او برای تمرین مشت زنی تا به حال چند فیل را با مشت قوی اش کشته! و در رابطه با جدی کار گفته می‌شد: ملکه انگلیس(!) پای چپ او را ۱۰۰۰٫۰۰۰ پوند استرلینگ بیمه کرده (یا خریده) و قرار شده او دیگر با پای چپ شوت نزند، چون ممکن است ضربه توپ عامل ناقص شدن یا کشته شدن طرف مقابل شود (نقل قول: "او مهلک‌ترین ضربات پای چپ را وارد می‌کرد، ضربات پای چپ او را خریده بودند تا با چپ شوت نزند و ضربات او به هر که می‌خورد خطر مرگ داشت. "). (منبع مضاف: همه ورزش دوستان بالای پنجاه سال!). از شایعات (خرافات) شفاهی دیگر آن بود که هر مردی از زیر رنگین کمان عبور کند تبدیل به زن می‌شود. البته این امر (گذشته از هجو بودنش) بخاطر فیزیک اُپتیکی اصلاً امکان ندارد زیرا دیدن رنگین کمان به یک فاصله وطری دید (--&gt; مثلث قائم الزاویه) احتیاج دارد.یکی از جالب‌ترین شایعات شفاهی و هجویات سال‌های ۱۳۴۰ش در رابطه با گروه بیتل‌ها بود. گفته می‌شد بیتل‌ها تا چندی پیش همگی در شهر لیورپول رفتگر و سپور بوده‌اند.شخصیت‌های جعلی.آرشیت دانا.در هیچ منبع تاریخی در رابطه با شخصیت اندیشمندی به نام آرشیت صحبت نشده است. رضا مرادی غیاث‌آبادی آرشیت دانا را شخصیتی دروغین و ساختگی دانسته است که هیچ سند و مدرکی دال بر وجود تاریخی او در دست نیست.آرشیت دانا (۲ ژانویهٔ ۴۷۶ پ.م. در کاشمر - ۲۸ فوریه ۳۳۰ پ.م. در کاشمر) یک شخصیت جعلی و دروغین است که توسط افرادی ناشناس در فضای مجازی ساخته شده است. سازندگان این شخصیت مدعی بوده‌اند که وی فیلسوفی بوده که در ایران باستان می‌زیسته و نخستین نظریه‌پرداز دموکراسی بوده است.در هیچ منبع تاریخی در رابطه با شخصیت اندیشمندی به نام آرشیت صحبت نشده است. رضا مرادی غیاث‌آبادی آرشیت دانا را شخصیتی دروغین و ساختگی دانسته است که هیچ سند و مدرکی دال بر وجود تاریخی او در دست نیست.شاگردی جعلی به نام ورتا.شخصیت ورتا در فیلمنامهٔ بیضایی.بهرام بیضایی در فیلمنامهٔ پردهٔ نئی (۱۳۶۵) شخصیتی به نام ورتا خلق کرده که زنی خردمند، کتابخوان و پاکدامن است. احسان زیورعالم و سیدفضل‌الله میرقادری که در مقالهٔ مشترک به تحلیل این فیلمنامه پرداخته‌اند، معتقدند که اگرچه هیچ منبع موثقی دال بر وجود شخصیتی واقعی به نام ورتا وجود ندارد، اما به نظر می‌رسد که بیضایی شخصیت ورتا در فیلمنامهٔ پردهٔ نئی را از این شخصیت اثبات‌نشده منسوب به عصر هخامنشی الهام گرفته‌باشد. با این وجود با توجه به تاریخ نگارش فیلمنامهٔ بیضایی که در سال ۱۳۶۵ نوشته شده و نشر شایعات مربوط به آرشیت و ورتا در فضای مجازی در نیمهٔ دههٔ ۱۳۹۰، به نظر می‌رسد که این رابطه برعکس بوده و در واقع جاعلان این شخصیت‌ها از فیلمنامهٔ بیضایی برای ساختن این شخصیت‌های دروغین الهام گرفته‌باشند.جستارهای وابسته.نظریه‌های توطئه در ایرانافسانه شهریطرح ماهان و دیده شدن صورت خمینی در روی ماهفهرست تصورات نادرست متداولفهرست کلک‌بازی‌ها و شایعه‌هاستاد مبارزه با چرندیاتکتاب «باورهای عامیانه مردم ایران»، از دکتر حسن ذوالفقاری با همکاری علی‌اکبر شیری. تهران نشر چشمه. شابک: ۹۷۸۶۰۰۲۲۹۳۹۷۸