ذوالقرنین کیست؟ توضیح بده.
ذوالقرنین («صاحب دو شاخ»؛ یا مجازا «صاحب دو عمر») در آیات ۸۳ الی ۱۰۱ سوره کهف در قرآن به‌عنوان شخصیتی ظاهر می‌شود که توسط خداوند صاحب قدرت شده تا بین نوع بشر و یأجوج و مأجوج (که قومی تجسم آشوبند) دیواری بنا کند. رهاسازی یاجوج و ماجوج از پشت دیوار علامتی برای پایان دنیا است، و نابودی آن‌ها توسط خدا را در یک شب از روز قیامت (یوم القیامة) به همراه دارد. این داستان از طریق "داستان اسکندر"، که نسخه‌ایست افسانه‌ای از پیشه و زندگی اسکندر کبیر، وارد قرآن شده است. یا اینکه هر دو روایتِ داستانی «رومانس اسکندر» و «داستان ذوالقرنین»، بازروایتی از یک داستان کهن باشد (مانند چیزی که در داستان سیل و طوفان بزرگ شاهدیم که فرهنگها و ادیان مختلف، آن را بازروایت نموده‌اند).بر اساس قرآن، ذوالقرنین سه لشکرکشی مهم انجام داد: نخست به غرب، سپس به شرق، و در نهایت به منطقه‌ای که دارای تنگه‌ای کوهستانی بود. او فردی یکتاپرست و مهربان بود که از مسیر دادگری منحرف نمی‌شد و از این رو مورد لطف خداوند قرار گرفت. او یاور نیکوکاران و دشمن ستمگران بود و به مال و ثروت دنیا هیچ علاقه‌ای نداشت. ذوالقرنین هم به خداوند ایمان داشت و هم به روز رستاخیز. او همچنین سازنده سدی بود که در آن به جای آجر و سنگ از آهن و مس استفاده شده بود. هدف او از ساخت این سد، کمک به گروهی از مستضعفان در برابر ظلم قوم یأجوج و مأجوج بود.بیشتر محققان غربی و مسلمان، ذوالقرنین را با اسکندر کبیر یکی دانسته‌اند. اما به مرور زمان، برخی سنت‌ها این ارتباط را رد کرده و او را با شخصیت‌های دیگری مرتبط کرده‌اند، از جمله پادشاهان پیشااسلامی عرب مانند شخصیت افسانه‌ای صعب بن مراثد از پادشاهی حمیر یا شخصیت تاریخی منذر بن نعمان سوم (درگذشته ۵۵۴ میلادی) از دودمان لخمیان. همچنین، کوروش بزرگ نیز از سوی برخی مفسران مسلمان مدرن به‌عنوان گزینه‌ای محتمل برای شخصیت ذوالقرنین مطرح شده است.وجه تسمیه.ریشه‌شناسی این نام اهمیت زیادی دارد «قرن» Corn بن اصلی ذوالقرنین است. کرن در زبان فارسی به صورت قور (قورکله)- قور پشت - قعر - قورچ (قوچ=گوسپند نر با شاخهای بزرگ) و… به معنی شاخ و برآمدگی است اما در زبان‌های اروپایی بیشتر به معنی تاج بکار می‌رود. در زبان عربی (ذو) یعنی صاحب یا دارنده و قرن(Corn) دو معنی دارد یکی به معنی تاج است و معنی دیگر یعنی شاخ و قرنین واژه‌ای است معرب قرنین یعنی دو شاخ که عربی شده از عبری "קרנים"(قرنیم) است. ذو قرنین بر روی هم یعنی تاج دوشاخ دار. دو شاخ علاوه بر معنی ظاهری یک مفهوم گسترده‌تر داشته است و عبارتی بوده است برای بیان قدرت و در عهد قدیم برای موجودی (گاو نری) بکار می‌رفته است که کره زمین بر روی دو شاخ آن قرار داشته است. بعضی معتقدند این نامگذاری بخاطر آنست که او به شرق و غرب عالم رسید (دارنده شرق و غرب بود) که عرب آن را تعبیر قرنی الشمس (دوشاخ آفتاب) می‌کند.نمادشناسی باستانی شاخ.بشر از دیرباز برای شاخ (در نقاشی‌ها، اسطوره‌ها و کلمات و واژگان) معانی خاصی مانند «قدرت»، «برکت»، «وفور»، «سَروری» و «اعطای آسمانی» قائل بوده است. موجودات شاخدار (مانند گاو، گوزن، قوچ و کَل) از دیرباز نماد قدرت خیر و مسالمت آمیز بودند (در مقابل جنگاوری یا سبُعیت و درندگی که نماد آن شیر و گرگ و امثالهم بوده است).قوچ شاخدار، و گوزن شاخدار، و کَل شاخدار، بزرگِ گله خود هستند و لذا معنای «بزرگِ پدر» و «بزرگِ اهلی» و «سَرورِ مطلوب» را می‌توان در نمادشناسی باستانی موجود شاخدار یافت.همچنین به دلیل حضور گوزن، قوچ و کَل در ارتفاعات البرز و زاگرس، این حیوانات به صورت نمادی از «بلندی»، «ارتفاع» و «قدرتمند بلندی ها» به‌شمار آمدند (در مقابل شیرِ آشوری را داریم که قدرتمند دشت نشین و نماد سلطنتی آشور و سومر در هزاره‌های اول و دوم پیش از میلاد بوده است). نماد شاخ را در ساختارهای حکومتی ماد باستان (بر اساس نگاره‌های کشف شده باستانی) می‌توان یافت؛ لذا شاخ و موجودات شاخدار را می‌توان نمادی از فلات ایران (در مقابل دشتهای عراق و شام) به‌شمار آورد. یک نماد مشرقی در مقابلِ نمادِ مغربیِ شیر.شاخ‌های آسمانی (چه هلال ماه، چه هلال خورشید در حین کسوف، چه پرتوهای خورشید و چه پرتو افشانی ستارگان)، نقش مهمی در نمادهای ادیان و مذاهب باستانی داشته است؛ لذا یک جنبه مهم از شاخ، صفت «آسمانمندی» آن است. شاخه‌های درختان، پیوستاریِ نمادینی بین زمین و آسمان فراهم می‌آورند؛ لذا رشدیابندگی، صعود و ارتفاع یافتن شاخ و شاخسارها و شاخه‌ها، موید دیگری برای نقش‌پذیری معنایی نماد شاخ با معنای «آسمانمندی» است.یکی از چهار فرشته مقرّب و قَوی کروبی، در ادیان باستانی، به شکل شاخدار ترسیم و نماد می‌یافته است.واژه پارسی «فرشته» را می‌توان در صورت باستانی پاراایشتارا به معنای «پَر و شاخ دار» ریشه یابی کرد و این نشان می‌دهد که هم شاخ و هم بال و پَر، از اجزای اصلی نمادین فرشته است. شاخ در معنای قدرت و برکت و بال در معنای عروج و آسمانی.هم نماد دو بال گشوده و هم نماد دو شاخ (یا دو تیزی)، جایگاه مهمی در نمادهای اقوام باستانی خصوصاً ناحیه خاورمیانه داشته‌اند.در ایران باستان (از زمان هخامنشیان تا ساسانیان) موجودات شاخدار (مانند گاو، قوچ و شاخ فرشته) در کنار موجودات بالدار (مانند عقاب، شاهین و بال فرشته) و در کنار هلال و پرتو آسمانی، مجموعاً نمایشگر نمادین مفهوم «قدرت مشروع»، «فرّه ایزدی» و «خورنه» بودند.مجموعاً موجود شاخدار را، در منابع کهن و نمادهای باستانی بشر، می‌توان نمادی از «قدرت»، «قدرت مشروع»، «قدرت صلح جو»، «قدرت آسمانی»، «سَرور مردمان»، «برکت آسمانی»، «بلندی»، «ارتفاع»، «قدرتمند بلندی ها» و «مشرق زمین» به‌شمار آورد.ذوالقرنین در قرآن.داستان ذوالقرنین در قرآن در سوره کهف به این شرح آمده است:و از تو دربارهٔ ذوالقرنین می‌پرسند. بگو: بزودی برای شما از او چیزی می‌خوانم. (۸۳)ما او را در زمین قدرت و سلطه بخشیدیم و راه رسیدن به هر چیزی را به او نشان دادیم. (۸۴)او نیز راه را پی گرفت. (۸۵)تا به غروبگاه خورشید رسید. دید که خورشید در چشمه‌ای گِل‌آلود و سیاه غروب می‌کند و در آنجا مردمی یافت. گفتیم: ای ذوالقرنین، می‌خواهی مجازتشان کن و می‌خواهی با آن‌ها به نیکی رفتار کن. (۸۶)گفت: اما هر کس که ستم کند ما مجازاتش خواهیم کرد. آن گاه او را نزد پروردگارش می‌برند تا او نیز به سختی مجازاتش کند. (۸۷)و اما هر کس که ایمان آورد و کارهای شایسته کند، پاداشی نیکو دارد؛ و دربارهٔ او فرمانهای آسان خواهیم راند. (۸۸)باز هم راه را پی گرفت. (۸۹)تا به مکان برآمدن آفتاب رسید. دید خورشید بر قومی طلوع می‌کند که غیر از پرتو آن برایشان هیچ پوششی قرار نداده‌ایم. (۹۰)چنین بود؛ و ما بر احوالات او احاطه داریم. (۹۱)باز هم راه را پی گرفت. (۹۲)تا به میان دو کوه رسید. در پس آن دو کوه، مردمی را دید که گویی هیچ سخنی را نمی‌فهمند. (۹۳)گفتند: ای ذو القرنین، یأجوج و مأجوج در زمین فساد می‌کنند. می‌خواهی خراجی بر خود مقرر کنیم تا تو میان ما و آن‌ها سدی برآوری؟ (۹۴)گفت: آنچه پروردگار من مرا بدان توانایی داده است بهتر است. مرا به نیروی خویش مدد کنید، تا میان شما و آن‌ها سدی برآورم. (۹۵)برای من تکه‌های آهن بیاورید. چون میان آن دو کوه انباشته شد، گفت: بدمید. تا آن آهن را بگداخت؛ و گفت: مس گداخته بیاورید تا بر آن ریزم. (۹۶)نه توانستند از آن بالا روند و نه در آن سوراخ کنند. (۹۷)گفت: این رحمتی بود از جانب پروردگار من و چون وعده پروردگار من در رسد، آن را زیر و زبر کند و وعده پروردگار من راست است. (۹۸)دربارهٔ شخصیت حقیقی ذوالقرنین که در کتاب‌های آسمانی یهودیان، مسیحیان و مسلمانان از آن سخن به میان آمده، چندگانگی وجود دارد. کوروش سردودمان هخامنشی، داریوش بزرگ، خشایارشا، اسکندر مقدونی، چین شی هوانگ، شاپور یکم، خسرو انوشیروان، یکی از ملوک حمیر گزینه‌هایی هستند که جهت پیدا شدن ذوالقرنین واقعی، دربارهٔ آن‌ها بررسی‌هایی انجام شده است. ابوالکلام آزاد با تفسیر آیات ۸۲ تا ۹۵ سوره کهف دلایل استواری آورده است که ذوالقرنین موصوف، کوروش هخامنشی می‌باشد. بیش از ۲۰ هویت در منابع تاریخی، ادبی و مذهبی برای ذوالقرنین احتمال داده شده است.برخی محققین قدیم و جدید (و دلالات برخی احادیث) قائل به وجود چندین ذوالقرنین در طول تاریخ است و مفهوم ذوالقرنین را شناساننده یک تیپ شخصیتی برای دسته خاصی از حکمرانان مقتدر زمینی و مشروع آسمانی با حکومتهای بسیار پهناور به‌شمار آورده‌اند.شماری از فقیه‌های معاصر شیعه نیز کوروش را «ذوالقرنین» می‌دانند. علامه طباطبایی، صانعی و مرتضی مطهری از معتقدان این نظر هستند. در کتاب تفسیر نمونه، نوشتهٔ ناصر مکارم شیرازی نوشته‌شده، از آن جهت به کوروش، ذوالقرنین می‌گفتند که شرق و غرب مال او بود. ابوکلام بیشتر بر موضوع نقش‌برجستهٔ انسان بالدار یکی از ستون‌های بازمانده از کاخ بارعام در پاسارگاد است تأکید علمی دارد. دربارهٔ این نقش، تفسیرهای بسیاری انجام شده است که ابوکلام این نقش را، ذوالقرنین می‌داند. ابوالکلام آزاد با تفسیر آیات ۸۲ تا ۹۵ سوره کهف و با استناد به وجود احادیث و روایاتی در مورد کوروش دلایلی آورده است که ذوالقرنین موصوف، کوروش هخامنشی می‌باشد. علامه طباطبایی دربارهٔ ذوالقرنین دانستن کوروش چنین نوشته است که «هر چند بعضی از جوانبش خالی از اعتراضاتی نیست، بلکه از هر گفتار دیگری انطباقش با آیات قرآنی روشن‌تر و قابل قبول‌تر است.» در تفسیر نمونه از نظریهٔ انطباق کوروش با ذوالقرنین به عنوان نظریهٔ برتر یاد شده است و بر تأیید این نظریه در تفسیر من هدی القرآن، تفسیر الفرقان و تفسیر المنیر اشاره شده است. در تفسیر المنیر با قاطعیت، ذوالقرنین، همان کوروش دانسته شده که دو طرف جهان را گشت و احتمالاً به خاطر شجاعتش به ذوالقرنین ملقب شد. ابوالکلام آزاد یکی از کسانی‌ست که کوروش را ذوالقرنین مذکور در قرآن می‌داند و معتقد است که ذوالقرنین ذکرشده در قرآن، کوروش است. استدلالات آزاد را می‌توان به‌صورت زیر خلاصه کرد:ذوالقرنین در احادیث اسلامی.در کتاب خصال روایتی است از امام جعفر صادق که می‌گوید: ملوک روی زمین چهار نفر بودند دو نفر مؤمن معتقد که عبارتند از سلیمان و ذوالقرنین. دو نفر کافر که عبارتند از نمرود و بخت النصر. (سلیمان و ذوالقرنین دو مؤمن معتقد بودند که بر زمین مسلط شدند و نمرود و بخت النصر دو کافر بودند که بر زمین مسلط شدند)عمار سابطی روایت کرده که خدمت امام جعفر صادق عرض کردم مقام و منزلت ائمه ما چیست؟ گفت: «مانند مقام و مرتبه ذوالقرنین و یوشع (از پیامبران بنی اسرائیل و جانشین موسی) و آصف مصاحب سلیمان» - که دلالت بر علو مقام ذوالقرنین دارد.همچنین در احادیث اسلامی از مسجد ذوالقرنین نیز یاد شده است. مسجد و ساختمان بزرگی که درازای آن ۴۰۰ ذراع (معادل ۴۱۶ متر) بوده، که در ساختمان آن از تخته‌های چوب و مس و الواح مسین استفاده شده است. درازای هر تخته چوب ۲۲۴ ذراع(۲۳۲٫۹۶ متر) و فاصله دو دیوار ۲۰۰ ذراع(۲۰۸ متر) و بلندی دیوارها ۲۲ ذراع(۲۲٫۸۸ متر) گفته شده است. و مجلسی به نقل از ثعلبی محل ساخت سد ذوالقرنین را «پایان خاوری سرزمین ترک» خوانده است.ذوالقرنین از دیدگاه نادرشاه.در نامهٔ نادرشاه به سلطان محمود عثمانی، نادرشاه پس از سلام و صلوات بر رسول اعظم اسلام، آل بیتش و اصحابش خلیفه مسلمین سلطان عثمانی را به عبارات کثیری مدح می‌کند، در قسمتی از این نامه و مدحیات که به زبان ترکی است، نادرشاه در مدح سلطان محمود، وی را به اسکندر ذوالقرنین دوم توصیف می‌کند که نشان از باور او از شخص ذوالقرنین داردبرداشت‌ها از داستان ذوالقرنین.از داستان ذوالقرنین در قرآن برداشت‌های زیر شده است:وجود داستان در پیش از اسلام.تعدادی از مردم مکه و مدینه از این داستان خبر داشته‌اند که گفته شده است بیشتر اهل کتاب بودند، و این نکته از متن چند آیه با جمله «یسئلونک عن ذی القرنین» و «قلنا یا ذا القرنین» و «قالوا یا ذی القرنین» به خوبی مشخص می‌شود، این داستان از پیش از اسلام مطرح بوده ولی بسیاری از مردم به دلیل کسب آگاهی بیشتر یا برای امتحان پیامبر اسلام دربارهٔ آن از وی سؤال کرده‌اند. (یهودیان چنین پرسش‌هایی را دربارهٔ ماجرای خضر و اصحاب کهف نیز پرسیده‌اند)مشخصات ذوالقرنین در قرآن.ذوالقرنین دارای مشخصاتی بود، از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:ذوالقرنین در کتاب عهد عتیق.در کتاب دانیال، دانیال نبی در رؤیا چنین می‌بیند:دیدم که ناگاه قوچی نزد نهر ایستاده بود که دو شاخ داشت و شاخ‌هایش بلند بود و یکی از دیگری بلندتر و بلندترین آن‌ها آخر برآمد؛ و قوچ را دیدم که به سمت باختر و شمال و جنوب شاخ می‌زد و هیچ وحشی با او مقاومت نتوانست کرد و کسی نبود که از دستش رهایی دهد و برحسب رای خود عمل نموده، بزرگ می‌شد.در متن عبری واژه "קרנים" (قرنیم) به معنی "دوشاخ" استفاده شده است.در ادامه در کتاب دانیال می‌خوانیم: جبرئیل بر او آشکار گشت و خوابش را چنین تعبیر نمود: قوچ صاحب دو شاخ که دیدی پادشاهان مادیان و پارسیان است. در ترجمه عربی کتاب مقدس نام ذوالقرنین در همین فراز آمده است:ترجمه ون دایک:أَمَّا الْکَبْشُ الَّذِی رَأَیْتَهُ ذَا الْقَرْنَیْنِ فَهُوَ مُلُوکُ مَادِی وَفَارِسَترجمه فارسی قدیم:اما آن قوچ صاحب دو شاخ که آن را دیدی پادشاهان مادیان و فارسیان می‌باشد.یهود از بشارت رؤیای دانیال چنین دریافتند که دوران اسارت آن‌ها با قیام یکی از پادشاهان ماد و فارس، و پیروز شدنش بر شاهان بابل، پایان می‌گیرد، و از چنگال بابلی‌ها آزاد خواهند شد. چیزی نگذشت که کوروش در صحنه حکومت ایران ظاهر شد و کشور ماد و پارس را یکی ساخت، و سلطنتی بزرگ از آن دو پدیدآورد، و همانگونه که رؤیای دانیال گفته بود که آن قوچ شاخ‌هایش را به باختر و شرق و جنوب می‌زند کوروش بزرگ نیز در هر سه جهت فتوحات بزرگی انجام داد. یهود را آزاد ساخت و اجازه بازگشت به سرزمین اسرائیل را به آن‌ها داد.در کتاب اشعیا نبی باب ۴۴ شماره ۲۸ چنین می‌خوانیم: آن‌گاه در خصوص کوروش می‌فرماید که شبان من اوست و تمامی مشیتم را به اتمام رسانده به اورشلیم خواهد گفت که بنا کرده خواهی شد. این جمله نیز قابل توجه است که در بعضی از تعبیرات کتاب مقدس، از کوروش تعبیر به شاهین خاور، و مرد تدبیر که از مکان دور خوانده خواهد شد آمده است. (کتاب اشعیا نبی باب ۴۶ شماره ۱۱)ذوالقرنین و صعبِ حمیری.لشکرکشی‌های مختلف ذوالقرنین که در کتاب قرآن ذکر شده به صعب ذولمراید(همچنین به‌نام الرعید) پادشاه حمیری در جنوب عربستان نیز نسبت داده شد است. برخی مورخان مانند اصمعی در «تاریخ عرب پیش از اسلام»، ابوریحان بیرونی در «آثارالباقیه»، ابن‌هشام در «سیره النبوی»، نشوان ابن سعید در «شمس العلوم» و… گفته‌اند که ذوالقرنین از اذوای یمن بوده و درآنجا سلطنت می‌کرده است. هرچند در نامِ او اختلاف دارند. به نقل از وهب بن منبه و از ابن‌هشام، ملک صعبِ حمیری یک فاتح بود که پس از ملاقات با خضر در اورشلیم به او لقب ذوالقرنین داده‌شد. سپس به اقصی نقاط زمین سفر می‌کند و سرزمین‌ها را فتح می‌کند تا اینکه توسط خضر در سرزمین تاریکی هدایت می‌شود.مقریزی در کتابِ خود، الخطط به ذکرِ شجره‌نامه‌یِ ذوالقرنین می‌پردازد و می‌گوید که ذوالقرنین شاهی عرب و از شاهانِ حمیر بوده است و نام اصلیش صعب ابن ذی مراد بوده است.او سپس روایت‌هایی از ابن‌هشام، ابن‌عباس، و کعب‌الاحبار درباب حمیری‌بودن و عرب‌بودنِ ذوالقرنین ذکر می‌کند.او از همدانی و هیثم روایت می‌کند که ذوالقرنین، شاه سبا بوده است و اشعارِ عربی پیش از اسلامی را بیان می‌کند که دربارهٔ ذوالقرنین سروده شده‌اند.چیزی که فرضِ حمیری بودن ذوالقرنین را مورد توجه قرار می‌دهد این است که به‌کارگیریِ عبارتِ «ذو» (ذی) پیش از اسامی، از عاداتِ یمنیان بوده است. همانند «ذی همدان»، «ذی المنار»، «ذوالغمدان»، «ذوالازغار».به گفته ویلر مورخ، ممکن است برخی از عناصر این گزارش‌ها که در ابتدا با صعب مرتبط بوده‌اند، در داستان‌هایی گنجانده شده باشند که ذوالقرنین را با اسکندر شناسایی می‌کنند.ذوالقرنین و کوروش در روایات اسلامی.در مورد کوروش یا کوروس در کتاب‌های اسلامی اعم از تاریخی یا تفسیر قرانی یا اشعار عربی هم روایت شده است اما کمتر کسی به آن توجه کرده است. از جمله حدیث پیامبر اسلام در تمجید از کوروش:جلال الدین سیوطی از عالمان بزرگ اسلامی(۹۱۱ ق- در درالمنثور (ج۴، ص ۱۶۵) به نقل از ابن جریر از حذیفه ابن الیمان صحابی محمد می‌آورد که او گفت: «چون بنی اسرائیل در روز سبت سرکشی کرد و برتری جست و پیامبران را کشت، خداوند بختنصر را بر ایشان برانگیخت تا اینکه به بیت‌المقدس وارد شد و در عوض خون زکریا، هفتاد هزار نفر از ایشان را کشت و خاندانشان و فرزندان انبیا را به اسارت گرفت و زینت آلات بیت‌المقدس را با خود به بابل برد.»حذیفه می‌گوید: عرض کردم: «ای پیغمبر خدا، بیت‌المقدس که در نزد خداوند مهم بود.» محمد تأیید کرد و دربارهٔ نحوه ساختن و جواهرات به کار رفته در آن توضیح داد و اینکه بختنصر آن‌ها را به بابل برد و بنی اسرائیل در حالی که بینشان برخی پیامبران و پیغمبرزادگان بود، سال‌ها عذاب کشیدند تا اینکه خداوند بر ایشان رحم آورد:«... فاَوحی الی ملک من ملوک فارس، یقال له کورس و کان مؤمنا، اَن سر الی بقایا بنی اسرائیل حتی تستنقذهم…: پس به یکی از پادشاهان پارس که مرد مؤمنی بود، به نام کوروش، وحی کرد که به نزد بازماندگان بنی اسرائیل برود و آزادشان سازد… فسار کورس ببنی اسرائیل و دخل بیت‌المقدس حتی رده الیه: کوروش چنین کرد و داخل بیت‌المقدس شد و زینت آلات آن را بازگرداند و بنی اسرائیل صد سال فرمانبردار خداوند بودند. تا دوباره به گناه بازگشتند.البته در محکم بودن این حدیث تردید روا داشته‌اند. به‌طوریکه ابن کثیر نیز در کتاب تفسیر خود در مورد این حدیث این چنین می‌نویسد:اما محمد بن جریر طبری در کتاب تاریخ خود (کتاب تاریخ طبری) می‌نویسد که کیرش (همان کوروش) که قبل از داریوش ملک بود، به دست دانیال مسلمان شد و کشور به امر دانیال سپرد. این نقل تاریخ طبری را می‌توان در خانواده نقل مرتبط با حدیث مذکور در بالا، مورد بررسی قرار داد.در تفسیر التبیان شیخ طوسی، شاهدیم که از کوروش (بدون نام بردن) با عنوان «مرد همدانی» در ماجرای داستان نجات بنی اسرائیل یاد شده است.ذوالقرنین و اسکندر در روایات اسلامی.در اغلب کتب تواریخ و تفسیر، علمای اسلام بر شخصیت ذوالقرنین اتفاق داشته‌اند و او را اسکندر رومی معرفی کرده‌اند، من جمله حدیثی از پیامبر اکرم اسلام که مورخ ایرانی‌تبار طبری در کتاب تفسیر خود از پیامبر اکرم نقل می‌کند و در این حدیث بلند پیامبر در جواب اهل کتاب که در مورد ذوالقرنین از وی پرسیدند، او را جوانی از روم و بانی شهر اسکندریه در مصر معرفی کرده‌اند:سردرگمی علمای اسلام در مورد کیستی ذوالقرنین.مطابق نظر دکتر عبدالمنعم النمر، علمای اسلام تا یک قرن اخیر در مورد ذوالقرنین دچار سردرگمی بودند و هیچ‌کدام با قاطعیت و با استدلال قوی این نام را با شخصیت‌های معروف تاریخی تطبیق نداده‌اند تا اینکه ابوکلام آزاد مفسر هندی قران کریم این راز را کشف کرد. در کتاب روح المعانی تا حدودی از نظریه مفسران قرآن عدول شده و چنین آمده است که ذوالقرنین، همان فریدون پسر اثفیان پسر جمشید پنجمین پادشاه پیشدادی ایران زمین بوده، و پادشاهی دادگر و فرمانبردار خدا بوده. همچنین در کتاب صور الاقالیم نوشته ابی زید بلخی آمده که او مؤید به وحی بوده و در عموم تواریخ آمده که او همه زمین را به تصرف درآورده میان فرزندانش بخش کرد، قسمتی را به ایرج داد و آن عراق و هند و حجاز بود، و همو او را صاحب تاج سلطنت کرد، قسمت دیگر زمین یعنی روم و دیار مصر و باختر را به پسر دیگرش سلم داد، و چین و ترک و خاور را به پسر سومش تور بخشید، و برای هر یک قانونی وضع کرد که با آن دستور براند، و این قوانین سه‌گانه را به زبان عربی سیاست نامیدند(؟!)، چون اصلش «سی ایسا» یعنی سه قانون بوده؛ و وجه تسمیه‌اش به ذوالقرنین «صاحب دو شاخ» می‌شود این باشد که او دو طرف جهان را مالک شد، یا در درازای روزهای سلطنت خود مالک آن گردید، چون سلطنت او به‌طوری‌که در روضة الصفا آمده پانصدسال درازای کشید، یا از این رو بوده که شجاعت و قهر او همه ملوک جهان را تحت‌الشعاع قرار داد.دسته ای از مفسران قبلی او را با تردید و احتمال همان اسکندر مقدونی و بعضی نیز افراد دیگر (مانند خشایارشا، فرعون، سازندگان دیوار چین و …) دانسته‌اند، و برخی منابع دیگر ذوالقرنین را از ملوک یمن ذکر کرده‌اند.نظر ابن سینا در زمینه ذوالقرنین و اختراع علم منطق.معروف است که ابن سینا، اسکندر مقدونی را مصداق ذوالقرنین دانسته است. تحقیق در آثار بوعلی و دیگر آثاری که چنین ادعایی را به نقل از او مطرح کرده‌اند نشان می‌دهد که هیچ جا در متن آثار بوعلی (در متن خود بوعلی، منظور است و البته نه پاورقی شارحین)، صحبتی از یکسانی اسکندر مقدونی و ذوالقرنین وجود ندارد، مگر بیت زیر:میراثُ ذی القرنین لمّا سَألاوزیره العالم حتى یعملااین بیت (که در وصف علم منطق سروده شده و علم منطق را میراث ذوالقرنین دانسته که به درخواست او توسط وزیر دانشمندش فراهم آمده و اختراع شده است)، تنها منبع اصلی برای این انگاره فوق‌الذکر است. اما در این بیت هم، نامی از اسکندر و نامی از مقدونی و نامی از ارسطویِ یونانیِ شاگرد افلاطون، نیست. به صِرف تطبیق و تطابق شعر بوعلی با حکایتِ مشهورِ اختراعِ علم منطق توسط ارسطوی یونانی و تقدیم آن به مقدونی، این انگاره شکل گرفته که "بوعلی، اسکندرِ مقدونی را همان ذوالقرنین دانسته است".درحالیکه طبق برخی اقوال کهن اسلامی و عربی، مخترعِ علمِ منطق، یک دانشمند عالی مقام (ارسطا+طالیس = بلندمرتبهٔ حکیم) از ناحیه اصطخر ایران (یعنی حوالی تخت جمشید و پاسارگاد) در زمان اردشیر کیانی (احتمالا بهمن اردشیر کیانی، تطبیقا طبق نقل عبرانیان از کیستی بهمنِ کیانی: همان کوروش هخامنشی) بوده است.طبق تحقیقات جدید بین‌المللی در زمینه تاریخ منطق و ریاضیات هم، پیشینه علم منطق به سالیانِ سال قبل از تولد ارسطوی یونانی و سالیانِ سال قبل از تولد اسکندر مقدونی بر می‌گردد. ردپای منطق را در حوالی قرن ۵ و ۶ پیش از میلاد در خاورمیانه () و هند () یافته‌اند و حال آنکه مقدونی و ارسطوی یونانی، مربوط به قرن ۴ قبل از میلاد هستند.زمانه ذوالقرنین و تصنیف اول کلیله و دمنه.ابن مقفع در مقدمه تصنیف عربی کلیله و دمنه نکته ای را بیان می‌کند که جالب توجه است. او می‌گوید که سبب تألیف کتاب کلیله و دمنه در هند باستان این بوده است که: «پس از پیروزی ذوالقرنین بر ملک هند (فور هندی)، او یک خلیفه بر هند می‌گمارد و خود به سوی صین و دیگر بلاد برای ادامه فتوحاتش می‌رود. مردم هند تحمل و طاقت نداشتند که فردی به غیر از نژاد و اهل خودشان بر ایشان حاکم و سلطان باشد؛ لذا خلیفه ذوالقرنینی را خلع می‌کنند و ملِکی از فرزندان ملوک خویش را به جای او بر خود حاکم می‌کنند (که نامش دبشلیم بود). این ملک دبشلیم به ظلم و جور می‌پردازد و مردمان را از کرده خویش پشیمان می‌کند. فیلسوفی از حکیمان هند در همان موقع (به نام بیدبا) تدبیر این مشکل می‌کند و برای پند و اندرز و نصیحت این ملِک دبشلیم (به صورت غیر مستقیم و از زبان حیوانات) مجموعه داستانهای کلیله و دمنه را تصنیف می‌کند و می‌آفریند».این نقل بسیار مهم است، چون قریب به ۱۲۰۰ سال پیش، ابن مقفع عملاً می‌گوید که تصنیف کلیله و دمنه، تقریباً همزمان با زمان ذوالقرنین بوده است. صحبت از فلاسفه و حکماء برهمایی (مشخصاً بیدبا و شاگردانش) در این نقل نشان می‌دهد که این امر مربوط به زمان شکوفایی فلسفه و مدارس فلسفی و مشخصاً برهمایی در جهان باستان بوده است. چون می‌دانیم تأسیس مذهب بودایی (مقدم بر مذهب فعلی برهمایی) و شکوفایی مکاتب فلسفی در قرن ۶ قبل از میلاد (تقریبا همزمان با زمانه کوروش هخامنشی) رخ داده است، می‌توان احتمال داد که منظور از ذوالقرنین در نقل منعکس در کلام ابن مقفع، یکی از پادشاهان هخامنشی (شاید کوروش) بوده باشد و نقل مشهور که تصنیف اول کلیله و دمنه را در هند در زمان معاصر ساسانیان می‌داند، اینگونه به نقد کشیده می‌شود.طبق علم تاریخ تمدن هم، اولین زمان شکوفایی مکاتب و مدارس فلسفی و نگارش مجموعه‌هایی حکمی و تاریخی و داستانی (شبیه به کلیله و دمنه)، قرن ۶ قبل از میلاد است.نظریه مولانا ابوالکلام آزاد.مولانا ابوالکلام آزاد (وزیر فرهنگ سابق هند) تفسیری به زبان اردو بر قرآن کریم دارد، و در این تفسیر ذوالقرنین را که در قرآن از آن نام برده شده، همان کوروش هخامنشی می‌داند؛ و اما بخش‌هایی از این کتاب:ابوکلام و مورخینی که اعتقاد دارند ذوالقرنین همان کوروش کبیر است دلایل عمده زیر را مطرح می‌کنند:مطابقت صفات کوروش در منابع تاریخی یونانی و منابع دینی کتب مقدس * مجسمه کوروش* مسافرتها و فتوحات او* سؤال کنندگان از پیامبر در مورد ذوالقرنین*دلایل ابطال افراد دیگری که منسوب به ذوالقرنین شده‌اند.سؤال کنندگان دربارهٔ ذوالقرنین از پیامبر طبق روایاتی که در شان نزول آیات آمده یهود بوده‌اند، یا قریش به تحریک یهود؛ و به این داستان پیش از اسلام و در کتاب یهودیان اشاره شده و تعبیر آن پادشاه ماد و فارس ذکر شده است. به قسمت داستان ذوالقرنین در عهد عتیق توجه کنید.در قرن نوزدهم میلادی در نزدیکی استخر در کنار نهر مرغاب مجسمه ای از کوروش کشف شد که تقریباً به قامت یک انسان است، و کوروش را در صورتی نشان می‌دهد که دو بال همانند بال عقاب از دو جانبش گشوده شد، و تاجی به سر دارد که دو شاخ همانند شاخ‌های قوچ در آن دیده می‌شود. از تطبیق مندرجات کتاب مقدس با مشخصات این مجسمه این احتمال در نظر این مورخان کاملاً قوت گرفت که نامیدن کوروش به ذو القرنین (صاحب دو شاخ) از چه ریشه‌ای مایه می‌گرفت، و همچنین چرا مجسمه سنگی کوروش دارای بالهایی همچون بال عقاب است، و به این ترتیب بر گروهی از دانشمندان مسلم شد که شخصیت تاریخی ذو القرنین از این طریق کاملاً آشکار شده است.هردوت مورخ یونانی می‌نویسد: کوروش فرمان داد تا سپاهیانش جز به روی جنگجویان شمشیر نکشند، و هر سرباز دشمن که نیزه خود را خم کند او را نکشند، و لشکر کوروش فرمان او را اطاعت کردند به‌طوری‌که توده ملت، مصائب جنگ را احساس نکردند. هرودت در ادامه می‌نویسند: کورش پادشاهی کریم و سخی و بسیار ملایم و مهربان بود، و مانند دیگر پادشاهان به اندوختن مال حرص نداشت بلکه نسبت به کرم و عطا حریص بود، ستمدیدگان را از عدل و داد برخوردار می‌ساخت و هر چه را متضمن خیر بیشتر بود دوست می‌داشت.مورخ دیگر «ذی نوفن» می‌نویسد:کوروش پادشاهی خردمند و مهربان بود و بزرگی ملوک با فضائل حکما در او جمع بود، همتی فائق و وجودی غالب داشت، شعارش خدمت انسانیت و خوی او بذل عدالت بود، و تواضع و سماحت در وجود او جای کبر و عجب را گرفته بود.در کتاب سیاست اثر ارسطو، در ضمن برشمردن انواع ممکن برای برخی حکومتها (مدافع ملی، آزادبخش، مبتنی بر غلبه و مبتنی بر محافظت)، بیان می‌دارد که کوروش نمونه حاکم آزادی‌بخش است.در کتاب ایرانیان (اثر آشیل آیسخولوس یونانی) از زبان داریوش بیان شده که «خدای بزرگ اراده کرد که حکومت یکپارچه بر کل ملتهای آسیا ایجاد شود. ماد اولین حکمران در این زمینه بود و سپس فرزندش با خردمندی این حکمرانی را ادامه داد و سپس سومین نفر کوروش که درود بر او باد بود که به قدرت رسید و صلح را برای مردمانش به ارمغان آورد. او به دلیل نیک‌اندیشی راستینه اش با حمایت خدایان پیروز شد». در این بیان کهن از آیسخولوس چهار نکتهٔ «صلح»، «اراده و حمایت الهی»، «پیروزی» و «نیک‌اندیشی راستینه» به کوروش نسبت داده شده است که متناسب با اوصاف ذوالقرنین است.در تفسیر قرآن ابوالفتح رازی آمده است: خدای تعالی بر زبان بعضی پیغمبران امر کرد پادشاهی را از پادشاهان پارس نام او کورش و او مردی مؤمن بود. و نیز روایتی است از جعفر صادق که از میان پادشاهان دنیا ذوالقرنین و سلیمان دو مؤمن بودند که بر زمین حکومت کردند….از همه گذشته کوروش سفرهایی به شرق غرب و شمال انجام داد که در تاریخ زندگانیش به‌طور مشروح آمده است، و با سفرهای سه‌گانه‌ای که در قرآن ذکر شده قابل انطباق می‌باشد.نخستین لشکرکشی کوروش به کشور لیدیا که در قسمت شمال آسیای صغیر قرار داشت صورت گرفت، و این کشور نسبت به مرکز حکومت کوروش جنبه غربی داشت. اگر نقشه ساحل غربی آسیای صغیر را جلو روی خود بگذاریم خواهیم دید که قسمت اعظم ساحل در خلیجک‌های کوچک غرق می‌شود، مخصوصاً در نزدیکی ازمیر که خلیج صورت چشمهایی به خود می‌گیرد. قرآن می‌گوید ذو القرنین در سفر باختری‌اش احساس کرد خورشید در چشمه گل آلودی فرومی‌رود. این صحنه همان صحنه‌ای بود که کوروش به هنگام فرورفتن قرص آفتاب (در نظر بیننده) در خلیجک‌های ساحلی مشاهده کرد. (بعضی گمان کرده بودند منظور قرآن این است که خورشید در گل و لای غروب می‌کند!)دومین لشکرکشی کوروش به جانب خاور بود، چنان‌که هردوت می‌گوید: این هجوم خاوری کوروش پس از فتح لیدیا صورت گرفت، مخصوصاً طغیان بعضی از قبایل وحشی بیابانی کوروش را به این حمله واداشت. قرآن لشکرکشی دوم ذوالقرنین را اینطور تشبیه می‌کند: (حتی اذا بلغ مطلع الشمس وجدها تطلع علی قوم لم نجعل لهم من دون‌ها سترا) که اشاره به سفر کوروش به منتهای خاور است که مشاهده کرد خورشید بر قومی طلوع می‌کند که در برابر تابش آن سایبانی ندارند اشاره به اینکه آن قوم بیابانگرد و صحرانورد بودند.سومین لشکرکشی کوروش به سوی شمال، به طرف کوه‌های قفقاز بود، تا به تنگه میان دو کوه رسید، و برای جلوگیری از هجوم اقوام وحشی با درخواست مردمی که در آنجا بودند در برابر تنگه سد محکمی بنا کرد.این سد را در کتب ارمنی از زمان قدیم به «بهاک گورایی» خوانده‌اند و «کابان گورایی» هم می‌گویند معنی هر دو کلمه یکی است و همان معنی «دربند کوروش» یا «گذرگاه کوروش» می‌دهد؛ زیرا کور قسمتی از نام کوروش است آیا تنها همین شهادت واقعی که الساعه هم وجود دارد نمی‌تواند کفایت کند که سد مزبور را کوروش بنا کرده است؟تناسب‌شناسی تاریخ تمدن و نظریه ابوالکلام.تناسب ویژگی‌های جغرافیایی و جمعیتی حکومت کوروش با حکومت ذوالقرنین.پیِر برایان (مستشرق، ایران‌شناس و هخامنشی‌شناس فرانسوی) بیان می‌دارد که حکومت هخامنشیان، یک نقطه خاص از تاریخ است. نه قبل از آن و نه بعد از آن، حکومتی را نمی‌یابیم که کل گستره مغربی و مشرقی (در اطراف خاورمیانه) را ذیل یک حکمرانی واحد درآورده باشد (نقل به مضمون).تقریباً حداقل ۴۴ درصد از کل جمعیتِ آن روز کره زمین در زمان باستان، تحت حکومت هخامنشی قرار داشتند که این موضوع سبب می‌شود حکومت هخامنشی را یک رکورددار در کل طول تاریخ تا کنون (از حیث بزرگ‌ترین حکومت تاریخ بر اساس درصد سهم از کل جمعیتِ روزِ جهان در برهه آن حکومت) به‌شمار آوردند.تناسب تمدنی بین حکومت هخامنشیان و توصیفات ذوالقرنینی.بعد از ویل دورانت فرانسوی-آمریکایی، می‌توان Karl Jaspers آلمانی را یکی از افراد معروف دانست که به تاریخ تمدن (البته با عینک یک فیلسوف و انسان‌شناس) نگریسته است. کتاب مشهور او The Origin and Goal of History که در سال ۱۹۵۸ توسط دانشگاه Yale منتشر شد، در این زمینه معروف است. او در کتاب خود، به قضاوت‌های صریحی بین بازیگران تاریخی (یعنی تمدن‌ها، ملتها، کشورها و فرهنگها) می‌پردازد. این امر سبب می‌شود که بتوان کار جالبی با کتاب او کرد: در لیستها و قضاوتهایی که او در کتابش کرده است، مواردی هست که به نحوی به اوصاف تمدنی یا کارهای تمدنی مرتبط است. البته این محقق آلمانی، نه حرفی از ذوالقرنین در این کتاب زده و نه کاری به آن داشته است. اما وقتی صحبت از «امپراطوری»، «انقلاب تمدنی»، «ابرقهرمان حماسی» و «شرق و غرب قدرت در دنیای باستان» می‌کند، بالاخره می‌توان گفت که ناخواسته، به ما در شناسایی ردپای باستانی-تمدنیِ ذوالقرنین (و یافتن او در پهنه تاریخ شناخته شده باستان) کمک کرده است.دین کوروش هخامنشی.برخی پژوهشگران، طبق شواهدی، کوروش را باورمند به اهورامزدا دانسته‌اند. برخی دیگر او را پیرو برخی ادیان دیگر در ایران باستان تلقی کرده‌اند. در استوانه کوروش، او را به صورت ستاینده خداوند بزرگ در دین بابلیان (یعنی ستاینده مردوک) توصیف نموده‌اند. از سوی دیگر، طبق گزارش‌های عبرانی (و تواریخ کهن عربی و عجمی) می‌دانیم که رابطه خوب و وثیقی بین کوروش و دانیال (از پیامبران بنی اسرائیل) وجود داشته است و حتی طبق منابع عهدینی و اسلامی، کوروش را «مومن» و «مسح شده خدا» و احیاناً ذوالقرنین دانسته‌اند.اگر بخواهیم بین تمامی موارد بالا جمع کنیم، بایستی توجه کرد که وحدت دعوت باستانی ادیان (چه از منظر الهیات مسیحی، چه از منظر الهیات اسلامی و چه از منظر مطالعات مدرن ادیان (مانند پژوهش‌های الیاده)) مفهومی کاملاً تعریف شده و وجود تاریخی آن توسط اکثریت محققین پذیرفته شده است؛ لذا می‌توان کوروش کبیر هخامنشی را یکی از پیشگامانِ مفهومِ الهیاتیِ وحدت دعوت باستانی ادیان دانست. به نظر می‌رسد که کوروش تعمد داشت که بین ادراکها از اهورامزدا (در ایران)، مردوک (در بابل)، تنگری (در شمال شرق آسیا) و یهوه (در بین اقوام سامی و عبرانی)، جمع کند و این با رویکرد مفهوم وحدت دعوت ادیان توحیدی قابل توضیح است.سد ذوالقرنین.دیوار چین.تاریخدانان و تفسیرگران در این باره دیدگاه‌های متفاوتی در تطبیق داستان دارند:قفقاز فعلی.اکنون از مکانی که سد در آن بنا شده است بحث کنیم: این سد در محلی بین دریای خزر و دریای سیاه واقع شده است و جایی است که سلسله کوه‌های قفقاز مثل یک دیوار طبیعی راه بین جنوب و شمال را قطع می‌کند و فقط یک راه در تنگه میان این سلسله کوه‌ها وجود دارد، این راه را امروز به نام تنگه داریال می‌خوانند و در ناحیه ولادی کیوکز و تفلیس واقع شده است. هم‌اکنون نیز بقایای دیوار آهنی در این نواحی هست و مسلماً باید همان سد کوروش باشد. در سد ذوالقرنین گفته می‌شود که آهن زیاد به کار رفته و بین دو کوه نیز ساخته شده است، معبر داریال بین دو کوه بلند واقع شده و این سد نیز که آهن زیادی در آن دیده می‌شود در همین دره وجود دارد. از کتب ارمنی بهتر می‌توان شهادت گرفت زیرا بیشتر به وقایع از نزدیک آشنا بوده‌اند. این سد را در کتب ارمنی از زمان قدیم به «بهاک گورایی» خوانده‌اند و «کابان گورایی» هم می‌گویند معنی هر دو کلمه یکی است و همان معنی «دربند کوروش» یا «گذرگاه کوروش» می‌دهد؛ زیرا کور قسمتی از نام کوروش است آیا تنها همین شهادت واقعی که الساعه هم وجود دارد نمی‌تواند کفایت کند که سد مزبور را کوروش بنا کرده است؟از منابع گرجستان نیز همین شهادت را می‌توان یافت در زبان گرجستان از قدیم این دروازه را به نام «دروازه آهنین» میانه خوانده‌اند و ترک‌ها آن را به دامر کپو (قاپو) ترجمه کرده‌اند و امروز هم به همین نام مشهور است. یکی از سیاحان یهودی مشهور موسوم به یوسف که در قرن اول میلادی می‌زیسته است از این سد نام می‌برد، پس از او «پروکوپیوس» مورخ در قرن ششم میلادی آن را دیده است و سپس یکی از همراهان سردار رومی «بلی سارس» نیز وقتی به این نقطه حمله برد (پانصد و بیست وهشت میلادی) این سد را به چشم دیده است.از رود کوروش «کُر» هم قبلاً نام بردیم، یکی از رودهایی که از جبال قفقاز سرچشمه می‌گیرد به نام «کُر» خوانده می‌شود. در کتب ارمنی و حتی یادداشت‌های آنتونی جان کینسن که در سال ۱۵۵۷ میلادی به ایران آمد، این رود، رود سائرس(= کوروش) خوانده می‌شود.دژ دربند.استحکامات دربند دیوار سنگی بسیار بلندی بود که در زمان خسرو انوشیروان ساخته شد. طول آن چهل کیلومتر و از کوهستان تا کرانهٔ دریای خزر امتداد داشت و خط دفاعی بسیار مستحکمی در برابر سواران مهاجم به‌شمار می‌آمد.این دیوار که از تخته سنگ‌های بسیار بزرگ ساخته شده بود بین هیجده تا بیست متر ارتفاع داشت. تعداد سی برج برفراز این دیوار قرار گرفته بود. این دیوار دارای «سه دروازهٔ آهنی» بود که یک دروازهٔ آن به دریا گشوده می‌شد.ایستمی خان ترک، در زمان خسرو انوشیروان به ایران اعلان جنگ داد و قصد حمله به ایران را داشت ولی استحکامات دربند که ایرانیان در قرن پنجم میلادی برابر هیاطله پدیدآورده بودند در نظر ترکان غیرقابل گذر می‌نمود، از این رو حمله ترکان متوقف ماند.در سال ۶۲۶ میلادی بار دیگر خاقانات غربی ترک جهت حمایت از بیزانس بطرف ایران حمله بردند. در این زمان جنگ شدیدی در جبهه‌های غرب ایران، مابین خسرو پرویز و هراکلیوس در جریان بود. ترکان این بار توانستند با فرماندهی خان بزرگ تون جبغو خان، ضمن حملات مداوم و پی در پی خطوط دفاعی دربند را شکسته و به سوی جلگه‌های قفقاز سرازیر شوند.در نظریه مولانا ابوالکلام آزاد از فردی سیاح و یهودی‌تبار به نام یوسف نام برده شده است که در قرن اول میلادی می‌زیسته و از این سد (سد ذوالقرنین) نام برده بوده و این مطلب از نظر زمانی با قرن پنجم میلادی که زمان ساخت استحکامات دربند می‌باشد تطابق ندارد. اگرچه دومین منبع ذکر شده توسط خود وی مربوط به پس از ساخت استحکامات دربند و مربوط به قرن ششم میلادی می‌باشد که «پروکوپیوس» مورخ در قرن ششم میلادی بیان کرده که سد را دیده است و سپس یکی از همراهان سردار رومی «بلی سارس» نیز وقتی به این نقطه حمله برد (پانصد و بیست وهشت میلادی) این سد را به چشم دیده است.شمال شرق آسیا یا ماورای آن.منابع جغرافیایی قرون وسطایی (اعم از لاتین، عربی و فارسی) مانند ، ، نقشه جهان ابن حوقل (در برخی نسخه‌ها)، نقشه جهان ادریسی، نقشه جهان مأمونی، ابن خلدون در کتاب المقدمه، سفرنامه ابن بطوطه و تقریباً تمامی منابع مشهور جغرافیای قدیم عربی و اسلامی، آدرس محل سد ذوالقرنین (سد یاجوج و ماجوج) را در منتهای شمال شرق اقالیم مسکونی جهان (یعنی احتمالاً منتهای شمال شرق آسیا یا ماورای آن) داده‌اند (می‌توانید برای نقشه‌های جغرافیایی قرون وسطایی عربی و لاتین به این یادکرد و برای ابن خلدون به کتاب المقدمه و برای ابن بطوطه به سفرنامه ابن بطوطه مراجعه فرمائید).به نظر می‌رسد که علامه طباطبائی، آیه الله معرفت و آیه الله جوادی آملی، این نظریه را (یعنی سرزمین‌های شمال شرقی آسیا) در زمینه محل احتمالی سد، مورد توجه قرار داده‌اند. برای علامه طباطبائی به المیزان ذیل آیات ذوالقرنین در سوره کهف، برای آیه الله معرفت به کتاب نقد شبهات و برای آیه الله جوادی آملی به این یادکرد مراجعه فرمائید.در (یک نقشه جهان که احتمالاً حدود سال ۱۴۳۰ در جنوب آلمان تهیه شده)، شمال شرقی‌ترین بخش شامل دو منطقه مستحکم شده است که گوگ و ماگوگ (یاجوج و ماجوج) را به تصویر می‌کشد و این کتیبه لاتین در آن دیده می‌شود: «استان گوگ، جایی که یهودیان در دوران اردشیر، پادشاه پارسیان، در آن محصور بودند». این مسئله قابل بحث است که ممکن است در طول قرون متمادی، نوعی آمیختگی تدریجی بین روایتهای تاریخی مربوط به اردشیر و کوروش بزرگ رخ داده باشد.آلاسکا.طبق تعدادی از نقشه‌های قدیم جغرافیای اسلامی (مانند این مورد) و طبق آدرسی که ابن خلدون در کتاب المقدمه داده است، به نظر می‌رسد که یکی از آدرس‌هایی که در قدیم برای مکان سد ذوالقرنین داده شده، ماورای انتهای شمال شرق آسیا (یعنی سرزمین آلاسکا از طریق تنگه برینگ) بوده است. برخی محققین، این گزینه را برای محل سد ذوالقرنین مطرح نموده‌اند.قوم یاجوج و ماجوج.در قرآن و کتاب مقدس، به این قوم اشاره شده است، عمدتاً یاجوج و ماجوج را که در داستان ذوالقرنین سد بر روی آن‌ها بسته شده است، ساکنان منطقه شمال شرقی زمین در نواحی مغولستان (یا ماورای آن) دانسته‌اند.یوسف فلاوی (نویسنده در روم باستان و زنده در حوالی میلاد مسیح) بیان می‌دارد که یونانیان به ماجوجی‌ها، «سکاهای اسکیت» می‌گفتند. لذا برخی از محققین قائل به همسانی یاجوج و ماجوج با برخی اقوام بدوی استپهای آسیایی (مشخصاً سکاها) شده‌اند.ابن عبری، سخن از یک فرمانده نظامی به نام "فرنا ماجوجی (الفرنا الماجوجی)" در لشکر کمبوجیه (فرزند کوروش هخامنشی) می‌کند. همچنین گزارش‌هایی از خدمت سکاها در قوای نظامی هخامنشیان (در کنار سربازانِ دیگر مللِ امپراطوری هخامنشی) وجود دارد.دانشمندان تاریخ و انساب قدیم (مانند نقل ابن خلدون و دیگران) یاجوج و ماجوج را از نژاد یافث بن نوح دانسته‌اند.برخی از پژوهشگران قدیم و جدید (مانند آیه الله معرفت) ماساگت‌ها و اقوام مشابه ایشان را از مصادیق یاجوج و ماجوج احتمال داده‌اند.برخی از متقدمین (مانند ابن کثیر، ابوالفداء، شهاب‌الدین زیدری نسوی، شبانکاره ای و به طریقی ضمنی عطاملک جوینی) و برخی از متاخرین (مانند طنطاوی جوهری)، مصداق یاجوج و ماجوج را در قوم مغول (و یا تاتارِ مغول و امثالهم) جست و جو کرده‌اند.تعداد لشگریان ذوالقرنین.در روایات و تواریخ کهن اسلامی، عربی، عجمی و نقل‌های منابع کهن خاورمیانه ای، گزارش‌هایی از تعداد لشگریان ذوالقرنین بیان شده است. اکثر این گزارش‌ها اعدادی بین ۶۰۰ هزار تا بیش از یک میلیون نفر را شامل می‌شود (مانند این اقوال و روایات) از سوی دیگر، گزارش‌های متعدد یونانی از تعداد لشگریان پادشاهان مختلف هخامنشی (کوروش، داریوش و خشایارشا)، اعدادی بین ۶۰۰ هزار تا بیش از ۱ میلیون نفر را (هم در برخی موارد صراحتاً و هم در برخی موارد ضمنی) ارائه می‌کند. این تناسب مقادیر در دو گزارش (گزارش مربوط به ذوالقرنین و گزارش مربوط به لشگریان هخامنشی) مهم است، زیرا لشگرهای بیش از ۳۰۰ هزار نفر در تاریخ لشگرکشی‌های بشر از دوران باستان تا پیش از قرون میانه، بسیار نادر بوده است. این قرینهٔ مقداریِ مهم، می‌تواند نشانه مهمی برای ردیابی ردپای ذوالقرنین در تاریخ باشد.دیدگاه‌های کهن دربارهٔ مرگ ذوالقرنین.در منابع مختلف کهن، اقوال مختلفی دربارهٔ محل مرگ ذوالقرنین ذکر شده است:۵- در اقاصی شمال در آنجا که روز به شب تبدیل می‌شود (در کتاب شمس العلوم از قرن ۶ هجری قمری). احتمالاً توصیفی از روزهای نواحی جنب قطب.جمع‌بندی.به نظر می‌رسد که دربارهٔ محل مرگ ذوالقرنین، این عناصر مشترک و دارای بسامد در اقوال مختلف مشاهده می‌شود:همین تنوع روایت با همین عناصر اساسی را دربارهٔ موضوع مرگ کوروش، در منابع کهن و ارجاعات کهن، به نحوی شاهدیم.تأیید نظریه ابوالکلام توسط علمای دینی عرب معاصر.معمولاً علمای دینی عرب‌زبان به دلیل مخالفت با یهودیان علاقه کمی از خود نشان داده‌اند تا کوروش بزرگ را همان ذوالقرنین بدانند اما دکتر عبد المنعم النمر بالاترین مقام دینی (وزیر اوقاف و امور دینی مصر) و بزرگ‌ترین چهره اسلام‌شناس معاصر در مصر که مقاله تحقیقاتی وی راجع به کورش ذو القرنین در ماهنامه مشهور جهان عرب به نام مجله العرب شماره ۱۸۴ قبل از فوت ایشان منتشر گردید مورد توجه و بازتاب علمای ازهر واقع شد مقاله او در جهان عرب بازتاب و پذیرش قابل توجهی یافت. او پس از بیان دلایل ابوکلام آزاد و دلایل مفسرین قبلی نتیجه می‌گیرد که ابوالکلام آزاد استدلال‌های منطقی ارائه کرده است. بعد از مقاله عبدالمنعم النمر مقاله‌های دیگری نیز از سوی اسلام شناسان عرب در تأیید ابوکلام آزاد منتشر شده است.دکتر عبدالمنعم همچنین یک نظریه جدید را که ادعا نموده است ذو القرنین همان فرعون توت آخن می‌باشد را نیز رد کرده و آن را مستند ندانسته است: که مورد توجه جهان عرب قرار گرفت.بعد از عبد المنعم النمر مهم‌ترین شخصیت علمی و مذهبی جهان عرب صابر صالح زغلول در سال ۲۰۱۱ کتاب بسیار مفصل ۳۲۷ صفحه‌ای نوشته که دارالکتاب العربی للنشر و التوزیع - القاهرة آن را توزیع کرده است. تحت عنوان :"مؤسس الدولة الفارسیة وأبو إیران؛ حیاته و فتوحاته وهل هو ذوالقرنین" پایه‌گذار دولت پارس و پدر ایران- زندگی و پیروزی‌هایش و پایان کار آیا او ذو القرنین است؟" متفکر بزرگ جهان عرب نظرات مختلف راجع به ذوالقرنین را بیان نموده و از جمله به نگر و دیدگاه - ابوالکلام آزاد و عبد المنعم النمر و الشیخ الشعراوی می‌پردازد و نتیجه می‌گیرد که دیدگاه ابوکلام آزاد به واقعیت نزدیک تر است. نکته مهم اینکه تاکنون نظر شیخ الشعراوی در مورد ذو القرنین بودن کوروس از دید عرب‌ها مخفی نگه داشته شده است.همایش کوروش هخامنشی و ذوالقرنین.همایش کورش هخامنشی و ذوالقرنین نخستین همایش از این دست بود که به کوشش مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی در تاریخ ششم خرداد ماه سال ۱۳۸۹ با هدف تحکیم وحدت ملی و همچنین بالا بردن میزان امنیت و اعتبار کشور در سالن همایش‌های آن مرکز برگزار گردید.از جمله محققینی که در این همایش مشارکت داشتند می‌توان به دکتر محمد ابراهیم باستانی پاریزی، دکتر سید مصطفی محقق داماد، دکتر عبدالمجید ارفعی، دکتر روزبه زرین کوب، دکتر احمد پاکتچی، خانم رضوان مساح، دکتر فتح‌لله مجتبایی، دکتر سیدصادق سجادی، دکتر عنایت الله رضا، دکتر جلال خالقی مطلق، دکتر عباس ملکی و دکتر سیدکاظم موسوی بجنوردی اشاره کرد.