عقیق کیست؟ توضیح بده.
عَقیق یا رونوس (به انگلیسی: /Agate /æɡɪt) گونه‌ای گوهرسنگ و یک نوع کانی از گروه سیلیس است که در دستهٔ کلسدونی قرار می‌گیرد. این سنگ به‌خاطر ساختار لایه‌ای و رنگ‌های متنوعش، از دیرباز در جواهرسازی، هنر حکاکی و صنایع تزئینی مورد استفاده قرار گرفته است. این سنگ از کوارتز و سنگ یمانی تشکیل شده و دارای انواع و رنگ‌های متنوعی است. عقیق‌ها به‌طور معمول، در میان سنگ‌های دگرگون‌شده و سنگ‌های آتشفشانی، شکل می‌گیرند. بر پایهٔ تحقیقات باستان‌شناسی، نخستین موارد استفادهٔ بشر از عقیق، به هزاره سوم پیش از میلاد و تمدن دره سند بازمی‌گردد. در یونان باستان، از عقیق‌ها به منظور ساخت جواهر و زیورآلات، استفاده می‌شد. عقیق همچنین برای ساخت مُهر و نشان‌های ویژه برای جنگجویان یونانی، مورد استفاده بوده است.عقیق یک نوع نواری از کلسدونی (chalcedony) است. ویژگی اصلی سنگ‌های عقیق وجود نوارهای متناوب از کلسدونی با رنگ‌های متفاوت است و گاهی شامل کوارتز ماکروسکوپی نیز می‌شوند. عقیق در طبیعت بسیار رایج است و در سراسر جهان در گونه‌های گوناگون یافت می‌شود. برخی از انواع کلسدونی که فاقد نوار هستند نیز به‌طور رایج «عقیق» نامیده می‌شوند (مانند عقیق خزه‌ای "moss agate"، عقیق آتشین "fire agate" و غیره)، اما از دیدگاه علمی این‌ها بهتر است صرفاً به عنوان انواعی از کلسدونی طبقه‌بندی شوند.عقیق عمدتاً به صورت گرهک (nodule) در سنگ‌های آتشفشانی شکل می‌گیرد، اما می‌تواند در رگه‌ها یا در سنگ‌های رسوبی نیز تشکیل شود. این سنگ هزاران سال است که به عنوان گوهر در جواهرسازی محبوب بوده و امروزه نیز به عنوان سنگ کلکسیونی ارزشمند به‌شمار می‌رود. برخی از عقیق‌های کم‌فروغی که در بازار فروخته می‌شوند، به صورت مصنوعی رنگ‌آمیزی می‌گردند تا رنگ آن‌ها تقویت شود.عقیق در ایران نیز از دیرباز جایگاهی مهم در تاریخ، فرهنگ، هنر و تجارت داشته است. ایران با داشتن معادن متنوع عقیق در استان‌هایی مانند خراسان جنوبی، خراسان رضوی، قم، اصفهان و آذربایجان شرقی و سمنان، یکی از تولیدکنندگان اصلی این سنگ در جهان محسوب می‌شود. عقیق ایرانی به دلیل تنوع رنگ و کیفیت بالا شناخته می‌شود و در صنایع زیورآلات، هنرهای سنتی و همچنین در باورهای مذهبی ایرانیان جایگاه ویژه‌ای دارد.کانی‌شناسی.ترکیب شیمیایی اصلی عقیق، SiO۲ یا سیلیسیم دی‌اکسید است. گاهی در فرایند تشکیل عقیق، عناصرشیمیایی دیگری نظیر آلومینیوم، آهن، منیزیم، کلسیم، نیکل، کروم در کنار آن قرار گرفته و وارد ساختار بلورین عقیق می‌شوند. این پدیده ممکن است باعث ایجاد انواع و رنگ‌های گوناگون عقیق شود.عقیق، درخشنده و دارای ساختاری بلورین است و گونه‌ای از آن که دارای مقدار زیادی میکا است، دلربا نامیده می‌شود. شکل بلورهای عقیق، نازک و شش‌گوش است. این کانی در پتاسیم هیدروکسید (KOH) حل می‌شود.فرمول شیمیایی این کلسدونی SiO₂ است و در سیستم بلوری شش‌گوشه (microcrystalline) تبلور می‌یابد. این سنگ فاقد رخ بلوری است و شکستگی آن به‌صورت صدفی (conchoidal) با لبه‌های تیز مشاهده می‌شود. از ویژگی‌های بارز عقیق می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:ویژگی‌ها و نحوهٔ تشکیل.عقیق‌ها معمولاً به‌صورت دانه‌هایی در حفره‌ها و منافذ موجود در سنگ‌های آتشفشانی مانند بازالت، آندزیت و ریولیت یافت می‌شوند. این حفره‌ها در اصل محل خروج حباب‌های گازها از گدازه‌های آتش‌فشانی در حال سرد شدن هستند که در نهایت منجر به ایجاد یک بافت حفره‌ای و متخلخل در سنگ‌های آتش‌فشانی می‌شود. با ورود آب داغ و غنی از سیلیس به این حفره‌ها، مراحل شکل‌گیری عقیق به صورت ژل سیلیس آغاز و این ژل از طریق فرایندی پیچیده متبلور شده و عقیق ایجاد می‌شود. نخست، لایه نازکی از عقیق، موسوم به لایهٔ پرایمر یا آغازگر، سراسر سطوح حفره و دیواره‌های داخلی آن را می‌پوشاند. در ادامه، شکل‌گیری ساختار بلورین عقیق به آرامی ادامه پیدا می‌کند. وضعیت و شرایط تشکیل عقیق‌ها و ترکیبات شیمیایی موجود در محیط، باعث تولید انواع متنوعی عقیق با ویژگی‌ها، نقش و نگارها و الگوهای رنگی متفاوت می‌شود. به‌عنوان مثال، اگر مایعات حاوی سیلیس، به‌طور کامل، حفره را پُر نکنند، نوعی عقیق به‌نام عقیق توخالی (Hollow agate) ساخته می‌شود. چنان‌چه در هنگام تشکیل عقیق، اکسیدهایی از آهن یا منگنز در محل موجود باشد، ممکن است در نهایت، سنگی دارای رگه‌های سبز با نام عقیق خزه‌ای یا عقیق شجر ایجاد شود.از آنجا که عقیق‌ها معمولاً در گدازه‌های فقیر از سیلیس آزاد شکل می‌گیرند، نظریه‌های متعددی دربارهٔ منبع سیلیس مطرح است. از جمله این نظریات در مورد منبع سیلی، ذرات ریز شیشه سیلیسی حاصل از خاکستر یا توف آتشفشانی و تجزیه مواد گیاهی یا جانوری است. عقیق‌ها بسیار سخت‌تر از سنگ‌های میزبان خود هستند، به همین دلیل اغلب به صورت جدا از سنگ مادر یافت می‌شوند.علاوه بر سنگ‌های آتشفشانی و سنگ‌های دگرگون‌شده، عقیق‌ها در شرایطی می‌توانند در میان سنگ‌های رسوبی مانند دولومیت و سنگ آهک نیز شکل بگیرند. شکل‌گیری عقیق همچنین در مجاورت سنگواره‌چوب‌ها، بقایای اجساد، صدف و فسیل جانورانی از جمله شکم‌پایان، مرجان‌ها و برجکی‌ها مشاهده شده است.زمین‌شناسان به‌طور کلی مراحل اولیه شکل‌گیری عقیق را درک کرده‌اند، اما فرایندهای دقیق ایجاد نوارهای رنگی همچنان محل بحث است. از آنجا که عقیق‌ها در حفره‌های سنگ میزبان تشکیل می‌شوند، این فرایند به صورت مستقیم قابل مشاهده نیست و بر خلاف بسیاری از کانی‌های دیگر، تاکنون هیچ‌گاه در شرایط آزمایشگاهی به‌طور کامل پرورش داده نشده‌اند.گونه‌ها (بر اساس ساختار).عقیق‌ها به‌طور کلی بر اساس نوع نواربندی به دو دسته تقسیم می‌شوند:نواربندی سطحی کمتر شایع است و معمولاً همراه با نواربندی دیواره‌ای رخ می‌دهد.عقیق‌های دیواره‌بندی‌شده.عقیق‌های استحکامی (Fortification agates) دارای نوارهای بسیار فشرده و مشخص هستند. نام آن‌ها از شباهت ظاهری‌شان به دیوارهای یک دژ گرفته شده است. این نوع عقیق یکی از رایج‌ترین گونه‌ها است و همان چیزی است که اغلب مردم هنگام شنیدن واژه «عقیق» به ذهنشان می‌آید.عقیق‌های توری (Lace agates) دارای الگوهای نواردار به شکل توری با پیچ‌وخم‌ها، چشمک‌ها، خمیدگی‌ها و خطوط زیگزاگ فراوان هستند. برخلاف بیشتر عقیق‌ها، این نوع معمولاً در رگه‌ها تشکیل می‌شوند، نه در گره‌ها.عقیق‌های گسلی (Faulted agates) زمانی تشکیل می‌شوند که نوارهای عقیق در اثر جابه‌جایی سنگ‌ها شکسته و اندکی جابه‌جا شده و سپس دوباره با کلسدونی به هم چسبیده‌اند. این نوع عقیق ظاهری شبیه لایه‌های سنگی با خطوط گسل دارد.عقیق‌های برش‌خورده (Brecciated agates) نیز نوارهایشان شکسته و با کلسدونی دوباره به هم چسبیده‌اند، اما از قطعات منفصل با زاویه‌های تصادفی تشکیل شده‌اند. آن‌ها شکلی از برش‌سنگ (breccia) هستند؛ واژه‌ای با کاربرد بافت‌شناختی برای هر سنگی که از خرده‌سنگ‌های زاویه‌دار ساخته شده باشد.عقیق‌های باباغوری (چشم‌دار) (Eye agates) دارای یک یا چند حلقه متحدالمرکز دایره‌ای بر روی سطح خود هستند. این «چشم‌ها» در واقع نیم‌کره‌هایی هستند که بر روی پوسته عقیق تشکیل می‌شوند و به داخل به شکل کاسه‌ای گسترش می‌یابند.عقیق‌های لوله‌ای (Tube agates) دارای ساختارهایی تونل‌مانند هستند که به‌طور کامل در سراسر عقیق امتداد می‌یابند. این «لوله‌ها» گاهی نواردار یا توخالی، یا هر دو هستند. هر دو نوع عقیق لوله‌ای و چشم‌دار زمانی تشکیل می‌شوند که کلسدونی به دور یک بلور سوزنی‌شکل از یک کانی دیگر رشد می‌کند و ساختارهای استلاکتیتی پدیدمی‌آورد. «چشم‌های» قابل‌مشاهده نیز ممکن است روی سطح عقیق‌های لوله‌ای ظاهر شوند، اگر برشی عمود بر ساختار استلاکتیتی ایجاد شود یا عقیق در اثر هوازدگی فرسوده گردد.عقیق‌های شجر (دندریتی) (Dendritic agates) دارای الگوهای شاخه‌مانند تیره‌رنگ (دندریت) بر روی سطح یا در میان نوارها هستند. این ساختارها از اکسیدهای منگنز یا آهن تشکیل شده‌اند.عقیق‌های خزه‌ای (Moss agates) دارای الگویی شبیه خزه بوده و معمولاً سبز یا قهوه‌ای هستند. آن‌ها زمانی تشکیل می‌شوند که ساختارهای دندریتی روی سطح عقیق، هنگام تشکیل با ژل سیلیکا به درون رانده می‌شوند. در گذشته تصور می‌شد عقیق خزه‌ای، خزه فسیل‌شده است، تا اینکه مشخص شد این ساختارهای خزه‌ای در واقع از کانی‌های سلادونیت، هورنبلند یا یک کانی کلریت ساخته شده‌اند.عقیق‌های پرمانند (Plume agates) گونه‌ای از عقیق‌های خزه‌ای هستند، اما دندریت‌های «پرمانند» آن‌ها درون عقیق ساختارهای درخت‌مانند ایجاد می‌کنند. این پرها اغلب به رنگ قرمز روشن (به دلیل هماتیت) یا زرد روشن (به دلیل گوتیت) دیده می‌شوند. در حالی‌که دندریت‌ها اغلب در عقیق‌های نواردار دیده می‌شوند، عقیق‌های خزه‌ای و پرمانند معمولاً فاقد نوار هستند؛ بنابراین، بر اساس تعریف کانی‌شناسی، آن‌ها عقیق واقعی به‌شمار نمی‌آیند.عقیق‌های رنگین‌کمانی (Iris agates) دارای نوارهایی به‌قدری ریز هستند که هنگام برش نازک، نور سفید را به رنگ‌های طیفی تجزیه می‌کنند. این «اثر رنگین‌کمانی» معمولاً در عقیق‌های بی‌رنگ رخ می‌دهد، اما ممکن است در نمونه‌های پررنگ نیز مشاهده شود.عقیق‌های ساژنتیک (Sagenitic agates) یا ساژنیت‌ها دارای دربرگرفتگی‌های سوزنی‌شکل (acicular) از کانی‌های دیگر، معمولاً انیدریت، آراگونیت، گوتیت، روتیل یا یک زیولیت هستند. کلسدونی اغلب به دور این بلورها لوله‌هایی تشکیل می‌دهد و ممکن است سرانجام کانی اصلی را جایگزین کند که در این صورت یک شبه‌ساخت (pseudomorph) به وجود می‌آید. واژه «ساژنیت» در اصل نام نوعی روتیل بود و بعدها برای کوارتز روتیل به کار رفت. امروزه این اصطلاح برای هر نوع کوارتز با دربرگرفتگی‌های سوزنی‌شکل از هر کانی به کار می‌رود.عقیق‌های نواربندی‌شده افقی (Level-banded agates).عقیق‌هایی که دارای نواربندی افقی هستند، به‌طور سنتی اونیکس (Onyx) نامیده می‌شوند، هرچند تعریف رسمیِ واژهٔ اونیکس به الگوی رنگی اشاره دارد، نه به شکل نوارها. به همین دلیل، نام «اونیکس» برای عقیق‌های نواربندی‌شدهٔ دیواره‌ای نیز به‌کار می‌رود. همچنین واژهٔ اونیکس اغلب به اشتباه برای کلسیت نواری هم استفاده می‌شود. نام اونیکس از واژهٔ یونانی به معنای "ناخن انسان" گرفته شده است که دارای رگه‌های موازی است. نوارهای اونیکس معمولاً به‌صورت سیاه و سفید متناوب یا سایر ترکیب‌های تیره و روشن دیده می‌شوند. گونه‌ای از اونیکس به نام ساردونیکس (Sardonyx) شامل نوارهای قهوه‌ای‌ـقرمز است که به‌طور متناوب با نوارهای سفید یا سیاه همراه می‌شوند.تاندراگ‌ها (Thunder eggs) غالباً دارای نواربندی افقی‌اند، هرچند ممکن است نواربندی دیواره‌ای نیز در آن‌ها دیده شود. همچنین نواربندی افقی در عقیق‌های دریاچه سوپریور (Lake Superior agates) بسیار رایج است.گونه‌ها (بر پایهٔ محل پیدایش).عقیق در همهٔ قاره‌ها، از جمله قطب جنوب یافت شده است. افزون بر نام‌هایی که برای توصیف ساختار آن به‌کار می‌رود، نام‌های زمین‌شناسی، محلی و بازرگانی متعددی نیز برای عقیق‌های مناطق مختلف استفاده می‌شود. فهرست زیر نمونه‌هایی از محل‌های شناخته‌شدهٔ پیدایش عقیق و نام‌های آن‌ها را در بر می‌گیرد، هرچند جامع نیست.معادن عقیق ایران.ایران یکی از کشورهای غنی در زمینهٔ معادن سنگ عقیق است و ذخایر متنوعی از این سنگ در مناطق مختلف کشور وجود دارد. ایران با دارا بودن معادن متنوع عقیق در استان‌های مختلف، یکی از تولیدکنندگان اصلی این سنگ در جهان محسوب می‌شود. این معادن به دلیل تنوع رنگ و کیفیت بالا، مورد توجه جواهرسازان و صنعتگران داخلی و خارجی قرار دارند:۱. معدن عقیق قم۲. معدن عقیق خور (خور و بیابانک)۳. معدن عقیق چاه کاسه گو۴. معدن عقیق چاه حاجی۵. معدن عقیق تربت حیدریه (بایگ)۶. معدن عقیق سه قلعه۷. معدن عقیق بمرود۸. معدن عقیق میانهدر صنعت و هنر.عقیق از دیرباز در ساخت جواهرات، مهرها، تسبیح‌ها و تزئینات مختلف مورد استفاده قرار گرفته است. در دوران باستان، مصریان باستان از عقیق برای ساخت گردنبند، مهر، انگشتر و تزیین ظروف استفاده می‌کردند. همچنین، در دوران ساسانیان، پادشاهان از عقیق برای ساخت نگین انگشتر، مهر و تسبیح استفاده می‌کردند.عقیق به‌دلیل استحکام بسیار بالا و مقاومت آن و عدم واکنش با مواد شیمیایی، در برخی صنایع مورد استفاده است. در تولید برخی از تجهیزات سنجش و اندازه‌گیری دقیق آزمایشگاهی، ساخت هاون‌های آزمایشگاهی و در ساخت ابزارهای مورد استفاده در صنایع چرمکاری، از عقیق استفاده می‌شود. عقیق همچنین در ساخت جواهرات و زیورآلاتی چون سنجاق سینه، گردنبند، انگشتر و در ساخت مهر و تیله مورد استفاده است. امروزه نیز همچنان در ساخت مهره، آثار تزئینی، تراش‌ها و کابوشون‌ها، و همچنین نمونه‌های صیقلی‌شده و صیقل‌خورده در اندازه‌ها و خاستگاه‌های گوناگون به‌کار می‌رود. گردآوری عقیق یک سرگرمی رایج به‌شمار می‌آید و نمونه‌های آن در فروشگاه‌های هدایا، موزه‌ها، گالری‌ها و مجموعه‌های خصوصی یافت می‌شوند.از آنجا که انگشتر عقیق به دست کردن در آموزه‌های اسلام از مستحبات است و روایات زیادی در فضیلت و خواص آن نقل شده است. برخی از مسلمانان انگشتری با نگین عقیق به دست می‌کنند.عقیق‌ها، به‌ویژه عقیق‌های خزه‌ای، نخستین بار در عصر سنگ برای ساخت ابزارهایی همچون نوک پیکان و نیزه، سوزن و تراشندهٔ پوست استفاده شدند. اشیای عقیقین متعلق به حدود ۷۰۰۰ پیش از میلاد در مغولستان کشف شده و مردم ناتوفی شام نیز از حدود ۱۰۰۰۰ پیش از میلاد کارد و نوک تیر از عقیق خزه‌ای ساخته‌اند. زیورآلات عقیق از سومر به حدود ۲۵۰۰ پیش از میلاد تاریخ‌گذاری شده و مصریان باستان، میسنی‌ها و رومیان نیز عقیق را در جواهرات خود به کار برده‌اند. یافته‌های باستان‌شناسی در محوطهٔ کنوسوس در کرت، نقش عقیق را در فرهنگ مینوسی عصر برنز نشان می‌دهد. استفادهٔ تزئینی از عقیق در یونان باستان نیز رایج بود و در جواهرات متنوع و نگین مهر جنگجویان یونانی دیده می‌شود.شهر ایدار-اوبرشتاین در آلمان از حدود ۱۳۷۵ میلادی به عنوان مرکز مهم تاریخی در بهره‌برداری صنعتی از عقیق شناخته می‌شود. در ابتدا، عقیق‌های بومی منطقه برای ساخت انواع اشیاء برای بازار اروپا به کار می‌رفتند، اما در حدود آغاز قرن بیستم این صنعت جنبه‌ای جهانی پیدا کرد. ایدر-اوبرشتاین شروع به واردات مقادیر زیادی عقیق از برزیل به‌عنوان بالاست کشتی کرد و با استفاده از فرایندهای شیمیایی انحصاری، مهره‌های رنگی تولید نمود که در سراسر جهان به فروش می‌رسیدند.نمونه هایی از عقیق استفاده شده در صنایع هنری در عکس های زیر تصویر شده است:تأثیر بر سلامتی.باورهای مختلفی دربارهٔ خواص درمانی عقیق وجود دارد. در مصر باستان، عقیق به‌عنوان سنگ محافظ و برای بهبود انرژی‌های منفی استفاده می‌شده است. همچنین، در فرهنگ‌های مختلف، عقیق به‌عنوان سنگی برای تقویت انرژی‌های مثبت و محافظت در برابر آسیب‌های روحی و جسمی شناخته می‌شود. با این حال، لازم است ذکر شود که هیچ‌گونه شواهد علمی برای اثربخشی این خواص وجود ندارد و استفاده از عقیق نباید جایگزین درمان‌های پزشکی شود.افزایش ابتلا به بیماری‌های تنفسی مانند سیلیکوزیس و بیماری سل، در کارکنان معادن عقیق در چین و هند، گزارش شده است.