آیات حجاب کیست؟ توضیح بده.
در "قرآن" هفت مجموعهٔ آیه (روی هم رفته ۲۴ آیه از ۶۲۳۶) به حجاب اشاره دارد و دربارهٔ حدود آن، در یک سو تفسیری قرار دارد که تنها ناحیهٔ پوشش دامن – لگن به‌ویژه عورت و ران‌ها – را حجاب شرعی واجب برای زن می‌داند و در سوی دیگر تفسیری‌ است که پوشاندن همهٔ وجود زن به استثنای یک یا دو چشمِ بدونِ آرایش را واجب می‌شمارد. تفسیرهای دیگری نیز در میان این دو سو جای گرفته‌اند.حجاب به معنای «پرده» است. کاربرد اصطلاح حجاب و آیات حجاب به معنای «پوشش اسلامی» متداول شده و پیشتر به‌ویژه در آثار فقها اصطلاحات سَترِ صلاتی (پوشش در نماز) و ستر غیرِصلاتی – در خواستگاری و ازدواج – رایج بوده است. در این مقاله آیات حجاب بررسی شده که بر حسب ترتیب نزول ۱۱۴ سورهٔ قرآن (سوره‌های ۳۹ و ۹۰ و ۱۰۳) در تاریخ‌نگاری مسلمانان مرتب شده‌اند:درآمد.بسیاری از فقها در تفسیر خود از آیات حجاب با تکیه بر احادیث و روایات، حجاب شرعی را دربارهٔ زنی که مسلمان و مکلّف و غیرِیائسه و آزاد (غیرِبرده) باشد، شاملِ موها و پیکرِ او به استثنای اعضای بدونِ آرایشِ گِردیِ چهره و دست‌ها تا مچ و بعضی فقها، پاها تا مچ دانسته‌اند که باید با جامه‌ای غیرِزینتی در برابر «مردِ مکلّف و نامحرم» و «مرد یا زنِ نامسلمان و بالغ و نامحرم» بپوشاند مگر اینکه آنها برده اعم از کنیز و غلام باشند که دارای شهوت هستند یا اینکه فرد آزاد اما فاقد شهوت از قبیل اَخته یا واجِدِ شهوتِ ضعیف از جمله سالمند و تهیدست باشند. البته پوشاندن عورتِ پیش و پسِ پایین‌تنه در برابر همهٔ محارم به‌جز شوهر واجب است. همچنین در زمان‌هایی کشف حجاب مشروع می‌گردد: زن به هنگام اضطرار باشد به‌سان معاینهٔ پزشک یا شاهد قرار دادن مرد که برداشتن حجاب در حد نیاز به وقت اضطرار مجاز است یا در هنگام خواستگاری باشد که در این صورت نشان دادن بدن و موی خود به مردِ نامحرمِ خواستگار جایز است.با توجه به منابع فوق، فقهایی نیز: یکم؛ برای معافیت از حجاب، صرف یائسگی را کافی ندانسته و نومیدی نسبی از رغبت مردان به آمیزش جنسی با وی را مستقلاً بایسته می‌دانند، دوم؛ برخی حجاب را در برابر هر کودک نامکلّف آگاه به مسائل جنسی و برخی صرفاً در برابر کودک توانا در غلبهٔ جنسی بر زنان واجب محسوب می‌کنند، سوم؛ کشف حجاب در برابر زن نامسلمان را حمل بر کراهت کرده یا به شروطی همانند اطمینان بر عدم افشا جایز می‌دانند یا به پوشاندن کمتر از حجاب شرعی قائل هستند،چهارم؛ برده را محدود به بردهٔ خود زن و نه برده‌های دیگران می‌کنند یا اینکه غلام را خارج از این جواز می‌انگارند، پنجم؛ تهیدستان را خارج از استثنائات شمرده‌اند یا اینکه سالمند و مانند او را فاقد شهوت فرض کرده‌اند، ششم؛ در حدود جواز کشف حجاب در برابر هر کدام از استثنائات یادشده اختلاف دارند من‌جمله اینکه یا همچون صاحب جواهر نجفی نشان دادن همهٔ بدن خود به جز عورتِ پیش و پسِ پایین‌تنه را به مردِ خواستگار جایز می‌دانند یا اینکه محدود به مو و سینه و دیگر اعضای بدن کرده‌اند، هفتم؛ در صورت خوف از وقوع حرام موقتاً پوشش بیشتر مانند رو گرفتن و پوشاندن دست‌ها و پاها را در برابر نامحرم و بخش‌هایی بیشتر از بدن مانند پوشاندن پستان‌ها را در برابر محارم به‌جز شوهر بایسته می‌شمارند، هشتم؛ به‌ویژه گروهی از اهل سنت فقط گِردیِ چهرهٔ بی‌آرایش را استثنای حجاب می‌دانند یا اینکه هیچ استثنایی جز یک یا دو چشمِ بدون آرایش قائل نیستند، نهم؛ پاره‌ای، دارای آرایی هستند که دربارهٔ تفسیر آن‌ها اختلاف وجود دارد مانند نظر ابن جُنَید اِسکافی دربارهٔ محدودیت حجاب به عورت و دیدگاه مقدس اردبیلی در مورد انحصار حجاب به تنه و ران‌ها که از سوی بعضی مطرح شده است در حالی که بعضی دیگر، جملات آن‌ها را ناظر به همان نظر مشهور فقهی دانسته‌اند.از میان منتقدان، می‌توان به پژوهشگرانی همچون امیرحسین ترکاشوند و اکبر جباری و نیز روحانیونی همانند احمد قابل و محسن کدیور اشاره کرد. ترکاشوند در کتاب حجاب شرعی در عصر پیامبر چنین نتیجه می‌گیرد که میزان واجب حجاب برای زن، پوشاندن «تنه و ران‌ها و بازوان» بوده است و در موقع نیاز به‌مانند پوشش واجب مرد به «سَترِ عورت» در معنای پوشاندن مابینِ پیش و پسِ ناف تا زانوها تقلیل می‌یافت. وی و کثیری از منتقدان، به‌طور کلی بر آن هستند که حجاب در قرآن امری سیّال و ناظر بر کارکرد آن است، بدین معنا که با تغییر زمان و مکان و موقعیت اجتماعی، حد آن ممکن است عوض گردد و آنچه در قرآن ثابت است تمهیدات به منظور کاستن از احتمال تعرض به زنان، کاهش فضای جنسی منجر به فساد و فحشا، جلوگیری از فروپاشی خانواده با ازدیاد کودکان بدون نسب معیّن یا رهاشده و بی‌سرپرست است؛ آن هم تا جایی که اختلالی به زندگی متعارف زنان وارد نیاید و حتی با تغییر موقعیت – مانند ورزشکاری یا کار در شرایط سخت – می‌تواند از حد آن کاسته شده یا به آن افزوده گردد. از این حیث برابر دیدگاه یادشده، آیه‌های راجع به حجاب در قرآن با آیاتی همچون آیهٔ ۶۰ سورهٔ اَنفال ("آماده کنید برایشان از نیرو و از اسب‌های بسته که با آن، دشمن خدا و دشمن خود را بترسانید…") مقایسه‌پذیر است که حتی فقها نیز معتقد به الغای خصوصیت و برداشت مفهومی و باطنی از آن بوده و الزامی در تهیهٔ اسب جنگی برای ترساندن دشمن قائل نیستند.۱– اعراف، ۲۰ و ۲۲ و ۲۶ و ۲۷ (شرم‌گاه).۱–۱– سَوأت (شرم‌گاه/جسد مُرده/زشتیِ نهفتهٔ نَفْس).ضمن روایت قصهٔ هُبوطِ آدم و حوا از بهشت به پوشاندن "سَوآت" اشاره شده که فقط شامل عورت پیش و پسِ پایین‌تنه است. "سوآت" جمع "سَوأت" است. در قرآن، جمع آن به معنی "شرم‌گاه" (در داستان آدم و حوا) و مفرد آن به معنی "جسد مُرده" (پیکر مُردهٔ هابیل در داستان هابیل و قابیل) به کار رفته و در لغت به معنای هر چیزی است که آشکار شدنش زشت و ناخوشایند است. برخی با تکیه بر این ریشهٔ لغوی "سوآت"، آن را به معنای «زشتی‌های نهفتهْ نفس انسان که وی را به سرکشی می‌کشاند» تفسیر کرده و با پرهیز از تأویل‌های ظاهری و استخراج احکام فقهی از آن، داستانی و تمثیلی بودن آیات مذکور را برابر آیهٔ زیر مطرح کرده‌اند:همچنین به بحث آیات محکم و متشابه استناد کرده‌اند:گروهی برآنند که منظور از تشابه در آیهٔ یادشده، نامشخص یا ناشناخته بودن است و متشابه آیه‌ای‌است که واقعیت آن برای خواننده روشن نیست و تنها همانند آن برای فهم منظور بیان شده ولی در هر حال برای پی بردن به مقصود و هدف آیه صدمه‌ای ندارد؛ برای نمونه در آیهٔ ۵ سورهٔ طه "«[خدای] مهرگستر بر تخت شاهی چیره شد.»" مقصود نهایی که بیان استیلای خدا بر جهان می‌باشد معلوم است ولی چگونگی و جزئیات آن برای افراد بشر درک‌پذیر نیست پس به مثابه خدای دارای شخصیت انسانی همچون پادشاهی پیروز توصیف شده است. یا در آیهٔ ۱۵ سورهٔ محمد "«داستان بهشت که به پرهیزکاران مژده داده شده در آن است جوی‌هایی از آبی ناگشته‌رنگ و شیری ناگشته‌مزه…»" تنها مَثَل و داستانی از بهشت بیان می‌کند تا فهمی از آسایش آن برای انسان مادّی عرضه کند. در دیگر آیات متشابه رستاخیز و میزان و بهشت و دوزخ من‌جمله در آیات داستان هبوط آدم و حوا از بهشت، اصل مقصود که پرهیزکاری را مانند لباس مایهٔ زیبایی انسان می‌داند روشن است؛ لیکن چگونگی میوهٔ ممنوعه و وقوع هبوط به‌گونه‌ای نیست که توصیفات مادّی بر بنیاد تجربه‌های زندگی آدمی در دنیا الزاماً درست باشد زیرا حقیقت آن‌جهانی در ظرف اندیشهٔ این‌جهانی انسان نمی‌گنجد.۱—۲– حجاب به فراخور فرهنگ.بعضی از محققان بر این باورند که غلظت کنونی حجاب در اسلام حاصل این انگارهٔ پذیرفته‌شده در تمدن‌های بزرگ آن عصر است که پوشش هرچه بیشترِ تن را نماد برتری اجتماعی و فرهنگی و مالی می‌دانستند. به‌ویژه در آیین‌های زرتشتی و یهودی برای پنهان‌سازی و نگهبانی از زنان و حتی تشخص و برتری دادن زنان همدین خود بر دیگران می‌کوشیدند چنان‌که پلوتارْک (زادهٔ ۴۶ میلادی) در روایت گریز تِمیستوکلِس در شمایل زنی ایرانی، به آیین ایرانیان هخامنشی در دور نگه داشتن زنان از چشم دیگران اشاره کرده است. بنابراین در کثیری از اقوام دور از خاورمیانه که اسلام آورده‌اند نظر به سیّالیّت قرآن در مسئلهٔ حجاب برخوردی منعطف با این امر داشته‌اند. سید محمدحسین طباطبایی تبریزی در تفسیر المیزان با همان دیدگاه سنتی که تمدن و تشخص را مساوی هر چه پوشیده‌تر بودن تن می‌داند با اشاره به حجاب زنان مسلمان تایلندی می‌نویسد:۲– اعراف، ۳۱ تا ۳۳ (حجّ عریان).۲–۱– اجبار کشف عورت در حج.آورده‌اند که گروهی از عرب‌ها در هنگام طواف کعبه کاملاً برهنه شده و در مورد دیگران نیز رسم لختی اجباری را برقرار ساخته و اجازه نمی‌دادند هیچ زن و مردی، عورت خود را با زینت (جامه) بپوشاند. در روض‌الجنان و روح‌الجنان نوشتهٔ ابوالفتوح رازی (زادهٔ ۴۵۶هجری‌شمسی/۱۰۷۷میلادی) چنین آمده است:طباطبایی در المیزان این‌گونه نگاشته است:ناصر مکارم شیرازی در تفسیر نمونه می‌نویسد:۲–۲– پوشش عرب جاهلی.مرتضی مطهری فریمانی با نقل روایاتی – از جمله موردی که ندایی غیبی، پیامبر اسلام را از بی‌اعتنایی به نمایان شدن عورت خود که در میان عرب متعارف بود بازمی‌دارد – در کتاب مسئلهٔ حجاب چنین نتیجه گرفته است:در کتاب حجاب شرعی در عصر پیامبر آمده است:در رد دیدگاه فوق یکی از منتقدان چنین بیان می‌کند:۲–۳– فاحشه (زشت‌کاری).فاحشه که در لغت به معنی «کار زشت» است در این آیه به زنا و نیز طواف مردان و زنان برهنه به گرد خانهٔ خدا تفسیر شده است. توضیح این واژه در تفسیر مجمع‌البیان اثر شیخ طَبرِسی (زادهٔ ۴۵۴ه‍.ش/۱۰۷۵م) به شرح زیر می‌باشد:۳– احزاب، ۳۲ و ۳۳ (جلوه‌گری).۳–۱– فرمان‌نامهٔ همسران محمد.چنانچه ظاهر کلام ملاک قرار گیرد این آیات مخاطبی جز زنان پیامبر نمی‌تواند داشته باشد (نه همهٔ زنان مسلمان)؛ این دو آیه در ادامهٔ آیات ۲۸ تا ۳۱ سورهٔ احزاب آمده که ترجمهٔ آن‌ها چنین است:با وجود این، مکارم شیرازی در تفسیر نمونه می‌گوید:۳–۲– تَبَرُّج (جلوه‌گری).تَبَرُّج غالباً به معنای «جلوه‌گری» آمده است؛ بدین‌گونه که زن خود را از بالای برج (ساختمان)، متبرّج (جلوه‌گر) می‌سازد. در کتاب المفردات نوشتهٔ راغب اصفهانی (زادهٔ ۳۳۳ه‍.ش/۹۵۴م) چنین آمده است:در دورهٔ جاهلیت معمول بود زنان از درون خانه و در برابر پنجره‌ها و درها اندام برهنهٔ خود را برای رهگذران جلوه‌گر سازند. تَبَرُّج همچنین به معنای "«"با تکبر و تبختر راه رفتن"»" نیز نقل شده است. با این همه، طباطبایی معنای گسترده و مُوَسَّعی از جلوه‌گری را دربارهٔ تبرّج منظور می‌دارد و در المیزان می‌نویسد:تبرّج در دو آیه از قرآن آمده (۳۳ احزاب و ۶۰ نور) و به دو شیوه نهی شده است: یکم «تبرّج جاهلیت نخستین از سوی زنان محمد» و دوم «تبرّج با اندام‌نمایی از سوی قواعد زنان» که منظور از قواعد، زنان نشسته در خانه یا برابر نظر مشهور فقها زنان یائسه بوده‌اند. با این همه، در ادبیات فقهی، تبرّج به هر شیوه‌ای جز برای شوهر مذموم است.۳–۳– تبرّج جاهلیّت نخستین.دربارهٔ تبرّج جاهلیت نخستین در آثاری همچون تفسیر تبیان اثر شیخ طوسی (زادهٔ ۳۷۴ه‍.ش/۹۹۵م) آمده است:گروهی از فقها همانند مکارم شیرازی، تبرّج جاهلیت نخستین را نمایان شدن گلو و گردنبند و گوشواره‌های زنان عرب جاهلی بر اثر سهل‌انگاری آنان در بستن روسری می‌دانند.۳–۴– آیهٔ تطهیر.در باور شیعه، بخش پایانی آیهٔ ۳۳ – «جز این نیست…» به بعد، که به آیهٔ تطهیر نامدار است – دربارهٔ پنج تن از خاندان پیامبر اسلام (محمد، فاطمه، علی، حسن، حسین) بوده و بی‌ارتباط با بخش‌های آغازین آیهٔ ۳۳ و نیز آیهٔ ۳۲ احزاب است. برخی نیز با استناد به بطن داشتن قرآن و استخراج معانی باطنی و گوناگون از آیات، آن را در معنای ظاهری دربارهٔ زنان محمد و در معنای باطنی دربارهٔ پنج‌تن دانسته‌اند.۴– احزاب، ۵۳ تا ۵۵ (پرده‌نشینی).۴–۱– متاع (بهره).واژهٔ "متاع" به معنی "بهره" است و در این آیه به بهرهٔ جنسی در قالب «درخواست جنس و کالا» یا بهرهٔ کلامی در قالب «گفت‌وگو و پرسش» از زنان محمد تفسیر شده است.۴–۲– حجاب (پرده).تا پیش از عصر اخیر، حجاب عمدتاً در معنای قرآنی آن یعنی پرده به کار می‌رفت که هفت بار در قرآن آمده است:عارفان نیز حجاب را در معنای پرده به کار می‌بردند:و علی‌الخصوص فقیهان برای پوشش اسلامی از کلمهٔ «سِتر» و اصطلاحات «سَترِ صَلاتی» و «سَتر غیرِصلاتی» بهره می‌بردند و تا دورهٔ معاصر، واژهٔ حجاب برای زنان در اشاره به پرده‌نشینی استعمال می‌شد.۴–۳– دایرهٔ پردگیان.چنان‌که از ظاهر آیات پیداست مخاطب این عبارات، مردان مهمان در خانهٔ محمد است. در تفسیر نمونه اثر مکارم شیرازی آمده است:با این حال گذشته از تفسیر متأخّر یادشده، در تاریخ اسلام این آیه دست‌آویزی برای پرده‌نشینی همهٔ زنان بوده است؛ به گونه‌ای که علاوه بر بدن زن، موها و صدای او نیز عورت شمرده می‌شد. در نتیجه زنان جز در موارد استثنایی همچون بیماری و گواهی دادن در دادگاه، حتی اجازهٔ بیرون رفتن از خانه را نیز نداشتند. روی هم رفته، محور اصلی بحث فقها نه پوشش، بلکه خانه‌نشینی زنان بوده و به همین دلیل در کتب فقهی، پوشش زنان در ذیل مباحث نماز و نکاح مطرح شده است.۴–۴– منع ابدی نکاح (آمیزش) با همسران محمد.برای واژهٔ نکاح هر دو معنای آمیزش جنسی و آمیزش عاطفی ذکر شده است. شیخ طَبرِسی (زادهٔ ۴۵۴ه‍.ش/۱۰۷۵م) در تفسیر مجمع‌البیان چنین می‌نویسد:دربارهٔ شیوهٔ برخورد بعضی از مسلمانان با زنان پیامبر اسلام و سبب پرده‌نشینی همسران وی، در آیات و روایات دیگر اشاراتی شده است. در مورد آیهٔ ماقبل ("[ای پیامبر] از این پس زنانِ [دیگر] برای تو حلال نیست، و نه اینکه آنان را با همسرانی بَدَل سِتانی گرچه زیباییِ آنان تو را به شگفت آوَرَد؛ مگر آنچه دستت دارا شد [برده یا زیردست]…") روایتی بدین شرح آورده‌اند که مسلمانی به خانهٔ پیامبر آمده و بدون اجازه در حُجرهٔ عایشه داخل گردید و سپس خطاب به محمد، خواستار نکاح بَدَل و مبادلهٔ عایشه با زن خود برای آمیزش جنسی شد. پیامبر رنجید و گفت این عمل حرام شده است. ابوالفتوح رازی (زادهٔ ۴۵۶ه‍.ش/۱۰۷۷م) در باب این مسئله می‌نویسد:۴–۵– حیا (شرم/ترس/ترک)."حیا" به سه معنی "شرم" و "ترس" و "تَرک"، تعبیر شده و در قرآن جز یک مورد در معنای جنسی به کار نرفته است که در آن نیز اشاره‌ای به حجاب یا تصریحی در مسئلهٔ جنسی ندارد:۴–۶– شهوت (خواستنی).واژهٔ دیگری که معمولاً در پیرامون حجاب و حیا به کار می‌رود، شهوت است. در قرآن شهوت و هم‌خانواده‌هایش شش بار دربارهٔ بهره‌گیری از نعمت‌های بهشتی در معنایی مثبت یا خنثی آمده اما در هفت مورد زیر بار منفی داشته و نکوهش شده است:محمدتقی مصباح یزدی در این باره می‌گوید:۴–۷– محارم پرده‌نشینی.در میان محارم پرده‌نشینی زنان محمد – یعنی کسانی که حرمتی نداشته بی‌پرده با زنان وی معاشرت کنند – نامی از پدرشوهر و ناپسری و داماد و پدر رِضاعی (همشیر) و برادر رضاعی و برادرزاده و عمو و دایی نیست در حالی که در آیات ۲۲ تا ۲۴ سورهٔ نسا در فهرست محارم نکاح به تلویح و تصریح آمده‌اند؛ چرا که برای نمونه محمد در آن زمان، پسر و پدری نداشته تا زنانش از پرده‌نشینی در برابر آنها معاف شوند گرچه در فهرست محارم سورهٔ نسا آمده باشند.۵– احزاب، ۵۸ تا ۶۱ (زن‌آزاری).۵–۱– تمایز ایمان و اسلام.قرآن در آیاتی چند، میان ایمان (گِرَوِش) و اسلام (تسلیم شدن) و نتیجتاً مؤمن (گرونده) و مسلمان (تسلیم‌شده) – به خدا – قائل به تمییز شده است:همچنین از صادق آورده‌اند که "«ایمان، اقرار است و عمل، و اسلام اقرار است بدونِ عمل.»" در نتیجه بر مبنای این تمایز و تکیه بر ظاهر کلام، آیات یادشده اگر گفته نشود فقط مؤمنان زمانهٔ پیامبر اسلام، حداکثر زنان و دختران پیامبر و زنان مؤمنان ("نساء المؤمنین") را مخاطب قرار داده است در حالی که قرآن هنگام خطاب به عموم مسلمانان، نه واژهٔ «"مؤمنین»" بلکه عبارت "«یا ایها الذین ءامنوا: ای کسانی که ایمان آوردید»" را به کار برده است:در مقابل گفته شده که اسلام همواره به معنای اقرار زبانی یا مرتبه‌ای نازل نیامده و در بعضی از آیات، مرتبه‌ای از اقرار و عمل را داشته و ستایش شده و نام همهٔ ادیان است:بنا بر این دیدگاه اخیر، واژگان مسلمان و مؤمن نیز با توجه به نوع کاربردشان در هر یک از آیات، در برخی موارد می‌توانند مترادف همدیگر تلقی شود. به هر روی، در فقه تشیع، مؤمن به فرد شیعه، و مسلمان یا مخالف به فرد سنّی گفته می‌شود و به‌طور کلی فقهای شیعه و سنّی تمایزی میان مؤمن و مسلم از جهت احکام اسلامی قائل نشده‌اند.۵–۲– جِلباب (پوشش).مطهری در کتاب مسئلهٔ حجاب پس از بررسی روایات و احادیث گوناگون و با تأکید بر ابهام معنای واژهٔ جِلباب و دلالت آن بر انواع پوشش، در این باره چنین نتیجه می‌گیرد:۵–۳– دست‌درازی به زنان.دربارهٔ اینکه منظور از شناسایی زنان در آیه چیست، سه دیدگاه مطرح شده است:۵–۴– پیوند آیات پایانی.بعضی از فقها ارتباطی میان آیات ۶۰ و ۶۱ («اگر منافقان» به بعد) با آیهٔ ۵۹ قائل نشده‌اند و آن دو را آیاتی مستقل می‌دانند اما برخی دیگر – از جمله مکارم شیرازی در کتاب النکاح – بر پیوستگی آیات تصریح کرده‌اند:مطهری نیز در کتاب مسئلهٔ حجاب چنین تفسیر می‌کند:۶– نور، ۲۷ تا ۳۱ (الزام اندام‌پوشی).۶–۱– اجازه‌گیری برای ورود به خانه.در آثار کسانی همچون مکارم شیرازی و شیخ طَبرِسی به روایتی دربارهٔ "اِستیذان" اشاره شده است:ملا فتح‌الله کاشانی (درگذشتهٔ ۹۵۹ه‍.ش/۱۵۸۰م) پس از نقل بازگفت یادشده در تفسیر منهج الصادقین می‌نویسد:۶–۲– حجاب به اعتبار مکان.بسیاری از فقها همچون طباطبایی در المیزان، "متاع" را به معنای مطلقِ «بهره» و مصادیق "بیت غیرِمسکونی" را عبارت از «بیتُ الخَلا (دستشویی)» که معمولاً در ویرانه‌های بیرون از شهر قرار داشت و «گرمابه» و «خرابه» و «کاروان‌سرا» و «مهمان‌سرا» و «بازار» و «آسیا» دانسته‌اند. برخی از پژوهشگران، بر دستشویی و گرمابه تأکید دارند که در آن‌ها بدون هیچ شرمی همان پوشیدگی ناچیز بدن نیز تبدیل به عریانی کامل می‌گشت و ترکیب این برهنگی همگانی و مختلط با نمایش نشستن و شستن و تطهیر اندام‌های تحریک‌پذیر، برانگیختگی جنسی را ممکن بود به اوج رسانده و به زنا یا آزار جنسی منجر شود اما به سبب اینکه استفاده از دستشویی و حمام امری ناگزیر بوده این اجازه داده شده است. بنا بر آنچه گذشت، احتمال داده شده که دستورهای آیات پسین (۳۰ و ۳۱ نور) دربارهٔ نگه داشتن شرمگاه و نگاه نکردن به عورت دیگران و پوشاندن اندام زنان، ناظر به امثالِ این دو مکان عمومی باشد تا مسائل جنسی یادشده خنثی گردد.قرآن بارها خود را تصدیق‌کنندهٔ تورات و انجیل و زبور داوود و صحف ابراهیم دانسته است:و باورمندان همهٔ ادیانی که پیش از ظهور محمد زیسته‌اند مسلمان و دینشان را اسلام – در معنای تسلیم به حق – می‌نامد؛ از ابراهیم تا عیسی:بنابراین با تصدیق کتب مقدس موجود در پیش اهل کتابی که در سرزمین پیدایش اسلام ساکن بودند، تا حدود سدهٔ پنجم هجری اعتقاد به تحریف لفظی تورات و انجیل (افزودن و کاستن و تغییر آیات آن‌ها) در میان مسلمانان غالب نشده بود اما زان‌پس با گسترش ترجمهٔ عهدین به عربی و نظر به تضاد آشکار مفادی از آنها با قرآن و سنت، و نیز اینکه در قرآن تنها از یک انجیل نام برده شده اما در میان اهل کتاب، اناجیل گوناگون موجود است، اعتقاد به تحریف لفظی جایگزین باور به تحریف معنوی شد و همهٔ آیات قرآن که پیش از آن دلالت بر تحریف معنای آیات انجیل و تورات – و نه تغییر کلمات آنها – داشتند به تحریف لفظی نیز تفسیر گردیدند. افزون بر امتزاج فرهنگی، بخشی از تشابه احکام اسلامی با دو دین دیگر سامی یعنی یهودیت و مسیحیت نیز حاصل این تصدیق و دعوت قرآن به تورات و انجیل دانسته شده است. دربارهٔ بیوت غیرمسکونه اشاره‌ای در تَلمود – که به تورات شفاهی نامور است – به چشم می‌خورد:در عبری به آبریزگاه‌های رومی، «بیت کیسّه» گفته می‌شود که به معنای «صندلی‌خانه» است و ممکن است وجه تشابهی با «بیت غیرمسکونه» در عربی داشته باشد که نظریهٔ وجوب رعایت حدود حجاب مذکور در آیات ۳۰ و ۳۱ سورهٔ نور در صورت حضور در جایگاه همگانی همچون گرمابه یا بیتُ الخَلا (دستشویی) را تقویت می‌کند که برهنگی کامل از ویژگی‌های آن‌ها بوده است.۶–۳– غَضِّ بَصَر (چشم فروپوشیدن).آورده‌اند که به معنای خودداری از نگاه کردن به فَرْج یا شرمگاه دیگران است. اما بعضی از فقها همچون مطهری در کتاب مسئلهٔ حجاب، غَضِّ بَصَر را نهی از نگاه بادقت یا خیره شدن به گِردیِ چهره می‌دانند:با وجود این، احادیثی از چهارده معصوم شیعیان مبنی بر جواز نظر است. در اصول کافی اثر شیخ کلینی رازی (زادهٔ ۲۵۱ه‍.ش/۸۷۲م) به حدیثی از کاظم – پیشوای هفتم شیعه – اشاره شده است:۶–۴– حفظ فَرْج (نگاه داشتن شرمگاه).بنابراین هر سه واژه به شرمجای انسان اشاره دارند. روایت است که منظور از "حفظ فرج" در همهٔ قرآن خودداری از زنا می‌باشد اما استثنائاً در این آیه به معنای حفظ فَرج از دیده شدن است.برخی برآنند که حرمت زنا در قرآن با هدف پیشگیری از بی‌سرپرست شدن فرزند – چه به سبب نامعلوم بودن پدر و چه به واسطهٔ طرد شدن فرزند به دلایلی همچون بارداری از تجاوز جنسی و خیانت همسر و نبود پیوند خونی – مقرر شده و به معنای آمیزش با مَحرَم و آمیزش اجباری با هرکَس و آمیزش با فرد همسردار و زنِ عِدّه‌دار و روسپی است که عادتاً عِدّه را رعایت نمی‌کرد. با وجود این در فقه، زنا تعریف گسترده‌ای داشته و طرفین در صورت عدم التزام به ۱۱ شرط قرآنی به‌علاوهٔ ۱۳ شرط فقهی ازدواج من‌جمله صرف عدم انعقاد شفاهی خطبهٔ عقد حتی چنانچه همهٔ ۲۳ شرط دیگر را مراعات کرده و مجرّد و راضی به دخول جنسی باشند، باز هم زناکار و مستحق صد تازیانه خواهند بود.به حفظ فرج و عفت از زنا بارها در قرآن اشاره و از حافظان فرج ستایش شده است:همچنین در سورهٔ ممتحنه خداوند یکی از شروط بیعت محمد با زنان را تن دادن به خودداری از زنا و نیز عدم انتساب جنین حاصل از زنا با مردان دیگر به شوهران خویش دانسته است.به هر روی، اغلب فقها با استناد به روایاتی همچون حدیث "«زنان، درمانده و عورت هستند پس عورت بودنشان را با [نگه داشتن در] خانه‌ها بپوشانید و درماندگیشان را با خاموشی [در برابرشان].»" موها و بدن و حتی صدای زن را عورت و در خور پوشاندن می‌دانند و سپس با استناد به روایاتی دیگر، اعضای بدونِ آرایشِ گردیِ چهره و دست‌ها و بعضی پاها را نیز مستثنا می‌کنند.۶–۵– زینت (اندام/جامه/زیور).واژهٔ "زینت"، به معنای عام "زیبایی" به‌ویژه درجه‌ای برتر از زیبایی و جذابیت است خواه حقیقی، کاذب، والا یا پست باشد. زینت مصادیق گوناگونی دارد و دربارهٔ این آیه سه معنی برای زینت آمده است:اکثر فقها دو معنی اخیر را برای زینت برگزیده‌اند.زینت و هم‌خانواده‌های آن، ده‌ها بار در قرآن در معانی مثبت و منفی و خنثی به کار رفته‌اند من‌جمله:بسیاری از فقیهان دربارهٔ زنان، زینت را یا به «زیورآلات و لوازم آرایشی در هنگام کاربرد آن‌ها از سوی زن» تعبیر کرده‌اند یا کنایه از «جایگاه‌های استفادهٔ زیورآلات و لوازم آرایشی در زن» انگاشته‌اند. سپس با استناد به روایات و احادیث، وجه و کَفَّین و بعضی فقها قَدَمَین را در صورت نداشتن آرایش، مصداق «الّا ما ظَهَرَ مِنها: آنچه از آن پیداست» دانسته‌اند. طباطبایی در المیزان چنین بیان می‌کند:مکارم شیرازی در تفسیر نمونه، زینت را چنین شرح می‌دهد:با این حال، برخی نیز دلیل ابهام واژهٔ زینت را تعمّد قرآن در واگذاریِ مصادیقِ منجر به مهارِ فحشا بر عهدهٔ عقل و عقلا به اقتضای زمان و مکان دانسته و منظور از اندام زیبای زن را ناحیهٔ پوشش دامن و بلکه تنه و ران‌ها و بازوان می‌انگارند که در این صورت مقصود از «الّا ما ظَهَرَ مِنها» ظاهر شدن متعارف یا اتفاقیِ اندام به‌واسطهٔ نوع جامه یا اَعمال روزمره‌ای چون نشست و برخاست خواهد بود.برآیند معنای زینت:دیدگاه چهارم و پنجم، نظر مشهور فقهاست.۶–۶– جُیوب (سینه‌ها/برجستگی/شکافتگی).در نظر مشهور فقهی، «جُیوب» جمع «جَیب» به معنای "سینه‌ها" و "گریبان" است. طباطبایی در المیزان چنین نگاشته است:پاره‌ای از پژوهشگران برآنند که چنانچه جیوب و اندام، دو ناحیهٔ جدا از هم انگاشته شود، با توجه به بازماندهٔ آیه که با برشمردن استثنائات تنها از آشکارسازی اندام جز به شوهر و پدرشوهر و غیره نهی کرده و اینکه دربارهٔ وَلْیَضْرِبْنَ (بزنند به…) به‌طور کلی در عربی صیغهٔ امر همواره به معنای باید و امر وجوبی نیست بنابراین پوشاندن جیوب، واجب نبوده بلکه توصیه شده است. در عین حال، محتمل است این واژه محدود به سینه‌ها نباشد:بعضی نیز «جَیب» را ریشه ندانسته و این واژه را مشتق از «جَب» در معنای عام هرگونه «برجستگی و شکافتگی» می‌دانند. بدین‌سان واژگان قرآنی جبال (کوه‌ها یعنی برجستگی زمین)، جُب (چاه، شکاف روی زمین)، جِبت (مقام و منصب برجسته)، جَیب (شکافتگی زیر بازو)، و نیز جیوب زنان در آیات حجاب (پستان‌ها و نشیمنگاه و عورتِ پیش و پس پایین‌تنه) همگی دلالت بر برجستگی و شکافتگی دارند.برآیند معنای جیوب:دیدگاه یکم و دوم، نظر مشهور فقهاست.۶–۷– خِمار (رو-سری).نظر به قول مشهور فقهی دربارهٔ معنای خِمار (روسری، سرانداز) طباطبایی در المیزان می‌نویسد:به هر روی، فقها از دستور به چسباندن روسری بر روی سینه‌ها چنین نتیجه گرفته‌اند که منظور زائد روسری بوده و واجب است عمدهٔ آن تمامی سر را بپوشاند. در نقد این نظر در کتاب حجاب شرعی در عصر پیامبر چنین آمده است:۶–۸– محارم حجاب.در فهرست محارم حجاب در این آیه، عمو و دایی و داماد و ناپدری و نابرادری و پدر رِضاعی (همشیر) و برادر رضاعی ذکر نشده‌اند حال آنکه در آیات ۲۲ تا ۲۴ سورهٔ نسا تصریحاً و تلویحاً جزو محارم نکاح هستند. با این همه در فقه، تفاوتی میان محارم حجاب (آزاد از نگریستن) و محارم نکاح (ممنوع از ازدواج) نیست و زنان از حجاب در برابر عمو و دایی و… نیز معاف‌اند البته عموم فقها نمایان کردن عورت (شیعه: آلت تناسلی و مقعد، سنی: مابین ناف تا زانو) را فقط برای همسر مجاز می‌دانند؛ بنابراین طبق قول مشهور فقهی، نمایان بودن پستان‌ها در برابر همهٔ محارم اعم از نسبی و سببی و رضاعی جایز است. افزون بر این دایرهٔ محارم رضاعی منطبق بر محارم نسبی بوده و برخلاف نص قرآن فقط شامل پدر رضاعی و برادر رضاعی نمی‌شود.۶–۹– نِسَائِهِنَّ (زن/زن اعتمادپذیر/زن مسلمان).به معنای «مطلقِ جنسِ زن»، «زن اعتمادپذیر»، «صرفاً زن مسلمان» آمده است. ابوالفتوح رازی (زادهٔ ۴۵۶ه‍.ش/۱۰۷۷م) روایت اخیر را چنین نقل می‌کند:۶–۱۰– مِلکِ یَمین (برده/زیردست).عبارت «مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُنَّ» که با توجه به معنای دوگانهٔ کلمهٔ یمین به «آنچه دست‌هایتان/سوگندهایتان دارا شد» ترجمه می‌گردد، برابر دیدگاه بسیاری از فقها، به معنای برده یا اسیر جنگی – چه مرد و چه زن – است؛ بنابراین زنان در برابر بردگان مرد خود نیز همانند محارم معاف از رعایت حجاب هستند. طباطبایی در المیزان می‌نویسد:مطهری در کتاب مسئلهٔ حجاب قابلیت تعمیم عدم رعایت حجاب در برابر بردهٔ مرد را به خدمتکار مرد در زمانهٔ کنونی مطرح می‌کند:گفتنی‌است در قرآن واژه‌ای همچون «رَقَبه» صراحتاً به معنای «برده» به کار رفته است اما ملک یمین چنین وضعی ندارد و نظر به همین مسئله، دسته‌ای ملک یمین را کسی می‌دانند که به‌واسطهٔ تنگدستی، پیمانی با توانگری بسته و در قبال تأمین درآمد و سرپناه، خدمتکار و زیردست شده و اختیار خود از جمله در نکاح و همبستری را به زبردست خویش سپرده بود.۶–۱۱– اِربَة (نیاز شدید و مستلزم چاره‌جویی).معنای مشهور «اِربَة» عبارت است از «نیاز شدید و مستلزم چاره‌جویی». در کتاب المفردات نوشتهٔ راغب اصفهانی (زادهٔ ۳۳۳ه‍.ش/۹۵۴م) چنین آمده است:نظر به این معنا، تبعیت‌کننده و پِی‌رو و وابستهٔ بدون اربة را کنایه از افراد زیر دانسته‌اند:۶–۱۲– طفل و ظهور.واژهٔ "طفل" به معنای «انسان کوچک» است و نه فرزندان و اولاد انسان. طفل در معنای جمع خود (اطفال) نیز به کار می‌رود.کارواژهٔ "ظهور" به سه معنی آمده است که دسته‌ای از فقها همچون علی مشکینی اردبیلی، در این آیه معنای «چیره گشتن» را برگزیده‌اند و منظور از طفل را کسانی می‌دانند که فاقد توانایی غلبه در آمیزش و دخول جنسی بر زنان هستند اما گروهی دیگر، معنای «پیدا و هویدا شدن» را انتخاب کرده و برآنند که کنایه از آگاهی کودک دربارهٔ مسائل جنسی می‌باشد. معنای سوم ظهور، «بالا رفتن» است. پس بنا بر آن دیدگاه نخست، در عبارت «الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلَیٰ عَوْرَاتِ النِّسَاء» طفل به «کسانی که بر عورت‌های زنان چیره نشده‌اند» تعریف شده است.۶–۱۳– ضرب (زدن و کوبیدن/جدا کردن و باز کردن).ظاهر بخش پایانی آیهٔ ۳۱ نور ("پاهایشان را برای اینکه از اندامِ خویش آنچه نهفته دارند دانسته شود، نزنند") دلالت بر این دارد که زنان، نباید عمداً به‌گونه‌ای پاهایشان را بر زمین بزنند و چنان پاها را از هم جدا کرده یا پای‌کوبی و حرکتی انجام دهند که جامه کنار رفته و آنچه در زیر پنهان است، نمایان گردد. اغلب فقها با استناد به روایات و احادیث، این فقره از آیه را به حرمتِ دانسته شدنِ پابند (خلخال) بسته‌شده به مچ پای زنان از راه نمایان ساختن آن یا حتی حرمتِ دانسته شدنِ پابند با صِرفِ شنیدن صدای آن تفسیر کرده‌اند. مکارم شیرازی در تفسیر نمونه می‌نویسد:با این همه، اندکی از فقیهان همچون سید مصطفی خمینی که زینت را به معنای اندام گرفته‌اند، منظور آیه را نمایان ساختن عمدی ساق پاها دانسته‌اند.معنای معروف "ضرب"، عبارت از "زدن" و "کوبیدن" است اما در قرآن معانی کنایی مانند جدا کردن با گشودن و باز کردن، جدا کردن با دیوارکشی، دور ساختن و کنار گذاشتن، گشتن و کار کردن برای کسب درآمد، تنبیه بدنی یا طرد کردن یا ترک کردن، چسباندن، آوردن و بیان کردن، مقایسه و نسبت دادن، سلب شنوایی و خوابانیدن و… نیز دارد.۶–۱۴– برداشت فقیهان.تا دورهٔ معاصر، فقها از این آیات سورهٔ نور برای استنباط پوشش در نماز (سَترِ صلاتی) استفاده می‌کردند و در مورد حد حجاب در نماز، پوشش بیشتری را نسبت به غیر آن منظور می‌داشتند. مطهری با تصور اینکه هیچ فقیهی به جواز کشف مواضعی مانند موی سر یا ساعد زن در نماز فتوا نداده است، در کتاب مسئلهٔ حجاب می‌نویسد:بر همین اساس فقهایی مانند مقدس اردبیلی (درگذشتهٔ ۹۶۴ه‍.ش/۱۵۸۵م) نظر مساعدی به وجوب پوشاندن مو یا قسمت‌هایی دیگر از بدن زنان به‌سان ساق و ساعد و بازو و گردن در نماز و به طریق اولی در غیرِنماز نیز نداشته‌اند. ابن جُنَید اِسکافی (درگذشتهٔ ۳۷۰ه‍.ش/۹۹۱م) در غیرِنماز فقط پوشاندن عورتِ پیش و پسِ پایین‌تنه را برای زنان واجب دانسته است. این برداشت‌ها از آرای فقهای پیشین، به‌ویژه از حیث میزان همه‌گیری پذیرش حجاب بیشتر در نماز نسبت به غیر آن و ترجمهٔ "رأس" (سر یا بالاتنه) و تحلیل جمله‌بندی آن‌ها مخالفانی داشته و دیدگاه آنان را نیز منطبق بر همان نظر مشهور فقهی می‌دانند.با این همه، روشِ غالباً تعبّدیِ فقها اعم از شیعه و سنی در احراز صحت احادیث به‌طور کلی با انتقاد روبرو بوده است. فقهای شیعه به نوبت بر اساس یکم قرآن و دوم سنّت (سخن و کردار و پذیرش چهارده‌معصوم یا بازگویی آن‌ها) و سوم اجماع کاشف از نظر چهارده‌معصوم و چهارم عقل، اجتهاد کرده و احکامی به‌مانند حجاب را استخراج می‌کنند.در قرآن به اندکی از احکام اسلامی اشاره شده و فی‌الواقع قریب به اتفاق احکام: ۱) همچون حجاب و ازدواج و زنا و لواط و قصاص و محاربه و افساد فی‌الارض و بَغی و دزدی و گواهی نابرابر و ارث نابرابر و قَوّامیَّت مرد و فرزندخواندگی و برده‌داری به اختصار آمده‌اند. ۲) در قرآن به‌کلی نیامده‌اند و منحصراً بر پایهٔ سنّت و با تکیه بر خبر واحد بنا شده‌اند، همانند ارتداد و سنگسار و سَبُّ النَبی و دیهٔ نابرابر و دیهٔ سقط جنین و حرمت نگاه زن به غیر از چهره و دست‌ها و بعضاً پاهای مرد در خواستگاری و حضانت و ولایت پدر و عدم قصاص پدر برای فرزندکشی و قتل در فِراش و کشتن متجاوز جنسی و کشتن زناکار همسردار و محدودیت وصیت به یک‌سوم دارایی و سن بلوغ و حرمت شطرنج و حرمت موسیقی و حرمت مطلق صدای زن یا فقط آوازخوانی زن و منع زن از تصدی مناصب حکومت و قضاوت و امامت جماعت برای مردان و مرجعیت تقلید و بیشتر بودن میزان تطهیر مُتَنَجِّس (نجس‌شده) از شاش دختر شیرخوار (همانند بزرگسال) به نسبت تطهیر از شاش پسر شیرخوار.نقل سنّت را "خبر" یا "روایت" یا "حدیث" گویند. خبر در فقه به دو قِسم است:همهٔ نُه نویسندهٔ آثار عربی‌زبان کتب اربعه و نیز کتب سِتّه – شش کتاب معتبر حدیث اهل سنت که نخستین آن چندین دهه پیش از الکافی در سال ۲۲۵ه‍.ش/۸۴۶م تألیف شده است – ایرانی هستند.برابر باور شیعهٔ دوازده‌امامی، غیبت صغرای امام دوازدهم به سال ۲۵۲ه‍.ش/۸۷۴م در چهارسالگی وی آغاز گشته؛ یعنی نخستین کتاب حدیثی معتبر نزد شیعه، چند دهه پس از چهارده‌معصوم نوشته شده است و هیچ کتاب فقهی و حدیثی نوشتهٔ چهارده‌معصوم وجود ندارد. نهج‌البلاغه را که کتابی غیرِفقهی است، سید رضی (زادهٔ ۳۴۹ه‍.ش/۹۷۰م) از احادیث علی گرد آورده و سند صحیفهٔ سجادیهٔ امام چهارم که آن نیز غیرِفقهی است به سال ۵۰۱ه‍.ش/۱۱۲۲م می‌رسد. تنها کتاب قطعی‌الصدور بین مسلمانان از شیعه و سنی، قرآن است.خبر واحد از لحاظ شمار راویان به دو قِسم مُستَفیض (حداقل ۴ راوی) و غیرمستفیض (حداکثر ۳ راوی) بخش می‌شودو از لحاظ اعتبار سند به چهار مورد صحیح (همهٔ راویان دوازده‌امامی و واثق و عادل)، حَسَن (همهٔ راویان دوازده‌امامی و ممدوح اما بر عدالت همه یا برخی تصریح نشده)، موثق یا قوی (همهٔ راویان موثق، برخی غیر دوازده‌امامی)، ضعیف (فاقد شرایط) تقسیم می‌گردد که البته در همهٔ احادیث، بالغ و عاقل و یادنگهدار و مسلمان بودن راوی شرط است. سه گروه نخست این احادیث در هر حال حجت بوده و مورد آخر – حدیث ضعیف – نیز اگر مشهور باشد حجت می‌باشد بنابراین در این حالات، نیازی به اجماع کاشف از نظر معصوم که آن هم اصولاً روی یک حدیث است و سپس عقل نخواهد بود، چنان‌که برای نمونه شهید ثانی (زادهٔ ۸۸۴ه‍.ش/۱۵۰۶م) در شرح لمعه استدلال می‌کند که سوگند دادن زرتشتی به «الله» درست نیست زیرا وی به الله اعتقادی ندارد که از سوگند دروغ یا شکستن آن ابایی داشته باشد اما چون خبر صحیح در این باره وارد شده است پس زرتشتی اگر به الله سوگند یاد کند پذیرفته می‌شود اما سوگند وی به اهورامزدا صحیح نیست.درنتیجه چنانچه حدیثی تنها از چهار راویِ دارای همهٔ هفت شرط – یعنی بالغ و عاقل و یادنگهدار و مسلمان و شیعهٔ دوازده‌امامی و واثق و عادل – نقل شده باشد در جرگهٔ بالاترین درجهٔ اعتبار خبر واحد یعنی حدیث صحیح و مستفیض قرار خواهد گرفت.۶–۱۵– ترجمهٔ توضیحی آیات ۳۰ و ۳۱ نور.با توجه به تفاسیر یادشده در اینجا و آیات پیشین، ترجمهٔ توضیحی چنین خواهد بود:۶–۱۶– توصیه به نکاح.در قرآن بلافاصله پس از آیات یادشده دربارهٔ حجاب به نکاح (آمیزش جنسی و آمیزش عاطفی) توصیه شده است. ترجمهٔ آیات ۳۲ و ۳۳ نور چنین است:۷– نور، ۵۸ تا ۶۰ (اجازهٔ برهنگی).۷–۱– وضع ثیاب (انداختن پوشاک‌ها) و عورت (شرم‌گَه).این دو مورد را در آیات یادشده به معنای کنایی "آمیزش جنسی" دانسته‌اند. از جمله شیخ طَبرِسی (زادهٔ ۴۵۴ه‍.ش/۱۰۷۵م) در تفسیر مجمع‌البیان می‌نویسد:ابوالفتوح رازی (زادهٔ ۴۵۶ه‍.ش/۱۰۷۷م) شأن نزول دیگری را برای این آیات بیان می‌کند که نشانگر عادی بودن برهنگی در آن زمان است؛ به حدی که غلامان نیز ابایی نداشتند زنان را برهنهٔ مادرزاد یا هنگام کنش جنسی ببینند:در روایاتی دیگر، حالت خاص برهنگی را که اَسما از آن کراهت داشت آمیزش وی با شوهرش دانسته‌اند:از قول ابن‌عباس آمده است:۷–۲– جنس مخاطب.برخی برآنند که صیغه‌های جمع مذکر در آیه مانند بسیاری از آیات دیگر از باب تغلیب است یعنی در عربی، حتی اگر مردان و زنان باهم مورد خطاب باشند در بیشتر مواقع فقط خطاب مردانه به کار می‌رود بنابراین منظور از «آن‌ها» و «کودکان» اعم از مرد و زن است اما برخی به قرینهٔ آزادی آمیزش جنسی با کنیزان و نیز بلوغ با احتلام که علی‌الاصول نشانه‌ای برای پسران است، این آیه را خطاب به غلامان و پسربچه‌ها می‌دانند.منظور از غلامان و کودکان مطلق بوده و منحصر در اعضای خانواده نیست و بلکه مقصود غیر از اعضای خانواده است که به دلیل نبود درهای دارای مانع و قفل و نیز فقدان فرهنگ اجازه‌گیری برای درآمدن حتی از همان درهای بدون راهبند و کُلون، در خانه‌های دیگران رفت و آمد می‌کردند چنان‌که در آیه‌ای از قرآن آمده است:۷–۳– عفّت (خودداری).واژهٔ عفّت و هم‌خانواده‌های آن چهار بار در قرآن به کار رفته که به معنای خودداری و خویشتنداری می‌باشد و از این میان تنها دو بار در معنای خودداری جنسی (پاک‌دامنی) استعمال شده است:۷–۴– نکاح (آمیزش).این واژه به هر دو مورد آمیزش جنسی و آمیزش عاطفی معنا شده است. مکارم شیرازی در کتاب النکاح می‌نویسد:معنای زنا در عرب جاهلی چندان روشن نیست؛ از جمله آورده‌اند که در جاهلیت کسی را زناکار می‌دانستند که با فردی از قبیلهٔ دیگر آمیزش می‌کرد. اما چندین نوع نکاح نیز در میانشان مرسوم و جایز بود که اسلام فقط یک گونه از آن‌ها را روا شمرده و سایر ازدواج‌ها را مصداق زنا دانست. انواع نکاح به شرح زیر بوده است:دربارهٔ گونهٔ پنجم نکاح، آمده است که تهیدستانی از مهاجرین، برای رفع تنگدستی خود به فکر نکاح با روسپی‌ها افتادند تا بدین‌سان از درآمد فاحشگی آنان برای گذران زندگی خود بهره ببرند. وقتی موضوع را با پیامبر در میان گذاشتند آیه‌ای در ممنوعیت نکاح با این زنان زناکار نازل شد. ابوالفتوح رازی (زادهٔ ۴۵۶ه‍.ش/۱۰۷۷م) چنین آورده است:پنج گونهٔ دیگر نکاح عبارت بودند از:۷–۵– قواعد (نشستگان/یائسه‌ها).«قواعد» به دو معنای "نشسته" (جمع قاعدة) و "بازنشسته" (جمع قاعد) و «رجا» به معانی "چشمداشت"، "آرزو"، "ترس"، "امید" آمده است. چنانچه ظاهر آیات ملاک قرار گیرد محتوای آیهٔ ۶۰ نیز به دنبال آیات ۵۸ و ۵۹ آمده و قواعد زنان را از هر نوع پوششی معاف کرده است. قواعد غیرِمُتَبَرِّج با زینت (اندام) بسته به ترجیح هر یک از معانی واژهٔ قواعد، دو تعریف متفاوت می‌یابد:با این همه بنا بر نظر مشهور فقها، آیهٔ یادشده به معافیت حجاب موها و برخی قسمت‌های دیگر از بدن زنانی که شرعاً یائسه شده‌اند – حداکثر به استثنای عورت پیش و پسِ پایین‌تنه – اشاره دارد. برخی از فقها نبود چشمداشت به نکاح را نه توضیحی از حالت یائسگی بلکه صفتی مستقل می‌دانند، بنا بر این نظر، صرف یائسگی بسنده نبوده بلکه نومیدی نسبی از رغبت مردان به آمیزش جنسی با وی بایسته است تا زن یائسه از حجاب معاف گردد. در هر حال، آزادی پوشش سر و مو و غیره برای زنان مسلمان در سنّ یائسگی و نیز همهٔ زنان اقلیت‌های دینی در هر سِنّی، منطبق با نظر مشهور فقهی بوده و می‌تواند قانوناً استثنا شود. مکارم شیرازی در فتوای خود با اشاره به عدم وجوب حجاب برای زنان یائسه می‌نویسد که «این مسئله را به صورت عمومی و برای مردم اعلام نمی‌کنیم.»وی در کتاب النکاح نیز با نقد آن دسته از آرایی که تنها حجابِ عورتِ پیش و پس پایین‌تنه را برای زنان یائسه واجب می‌دانند، چنین نتیجه می‌گیرد:سن فقهی یائسگی در شیعه، پنجاه سال تمام قمری (برابر با ۴۸ سال و ۱۷۹ روز خورشیدی) است حتی اگر زنی در عمل، یائسگی دیررس یا زودرس نسبت به آن سن داشته باشد. البته کثیری از فقها سن یائسگی را برای زنانِ سیّده، استثنائاً شصت سال قمری (برابر با ۵۸ سال و ۷۸ روز خورشیدی) می‌دانند. سن تکلیف فقهی شیعه نیز، نُه سال قمری معادل ۸ سال و ۸ ماه و ۲۲ روز شمسی برای دختر و پانزده سال قمری معادل ۱۴ سال و ۶ ماه و ۱۷ روز شمسی برای پسر است مگر اینکه پیش از سن تکلیف، برون‌ریزش مَنی که در فقه برای دختر هم متصور است یا روییدن موی بالای شرمگاه رخ نماید که در این صورت زودتر به تکلیف می‌رسند. با این حال اقلیتی از فقهای شیعه همچون محمداسحاق فیاض و یوسف صانعی، سیزده سال قمری را سن تکلیف دختران دانسته‌اند و در فتاوای برخی دیگر از مراجع تقلید همانند محمدهادی معرفت و محمدابراهیم جناتی، بروز عادت ماهانه در دختران و اِحتِلام در پسران، ملاک تعیین سن تکلیف قرار داده شده است. در مشهور فقه اهل سنت، یائسگی طبیعی و بلوغ جنسی ملاک بوده و سن، معیاری درجهٔ دوم است. بدین‌سان عموم زنان مسلمان از منظر فقهی قریب به چهل سال ملزم به رعایت حجاب هستند.۷–۶– نقش زمان و مکان و مخاطب در فهم قرآن.حجاب در دستهٔ آیات‌الاحکام جای می‌گیرد. مجموعهٔ آیات احکام بنا بر تفاسیر گوناگون تنها ۵ تا ۱۳ درصد قرآن را در بر می‌گیرد و این تفاوت از آنجاست که برخی حتی آیاتی مانند ۴۸ و ۴۹ سورهٔ فرقان را که به توصیف نعمت‌هایی همچون باران می‌پردازد به سبب اشاره به پاکی آب جزو آیات احکام دسته‌بندی می‌کنند. افزون بر متن بسیاری از آیات که نقش زمان و مکان و مخاطب خاص در آنها نمود دارد، در دو آیه به صراحت آمده که این قرآن برای انذار به مردم مکّه و پیرامون آن است:همچنین نومسلمانان را در هنگام نزول وحی از پرسش‌هایی که با شنیدن پاسخ آن‌ها در قرآن بر تکلیف خود افزوده و بدان عمل نخواهند کرد، بازمی‌دارد:بنابراین مخاطب خاص و درجه یک قرآن محدود به زمان و مکان و گروهی معین – کافر و مشرک و مسیحی و یهودی و مؤمن ساکن در مکه و پیرامون آن در عصر محمد – است و باید در خواندن آیات مد نظر قرار گیرد؛ هرچند این امر نافی استفادهٔ دیگرانی در عصر و مکان متفاوت از آیات دارای مخاطب خاص نباشد. برای نمونه در قرآن، یهودیان مطلقاً سرزنش می‌شوند که چرا عُزَیر را پسر خدا می‌دانند در حالی که در تاریخ و نوشته‌های یهودی سراسر جهان چنین عقیده‌ای یافت نشده و احتمالاً مربوط به فرقه‌ای نادر شامل اکثر یهودیان ساکن در سرزمین پیدایش اسلام بوده است.آیاتی نیز دارای مخاطب عام است همچون "«سوگند به عصر که انسان همواره در خُسران است»" و "«ای انسان چه چیزی تو را به پروردگارِ بخشنده‌ات مغرور کرد؟»" و "«بی‌گمان رستگار شد آن کس که [نَفْسِ خود را] پاکیزه ساخت»" و "«خجسته باد کسی که فرقان (جداگر) را بر بنده‌اش فرو فرستاد تا جهانیان"" را هشداردهنده باشد…»" و غیره.با این همه در فقه، عمومیت دادن به اغلب آیات قرآن با استناد به روایات و احادیث متداول است و حتی در اصطلاحات تکرارشوندهٔ قرآن همانند کافر و مشرک نیز نمود می‌یابد. بنا به قرآن، کافر (پوشاننده) نه به معنای خداناباور بلکه به معنی کسی‌است که در برابر حقیقتی که برای خودش عیان شده، استکبار نموده و تکبر ورزیده است. برای مثال، شیطان که در پیشگاه خداوند بود به سبب تکبر و گردن‌کشی، از فرمان الهی برای سجده به آدم سر باز زد و کافر شد و تا روز رستاخیز از الله برای انتقام مهلت خواست نه اینکه به نبود خدا معتقد شود یا شریکی برای خداوند قائل باشد:اما در فقه به استناد روایات و در هنگام استخراج احکام شرعی از قرآن، هر نامسلمانی را در هر زمان و مکان و به هر کیفیت، کافر می‌نامند هرچند در مقام تفسیر قرآن به این تعریف گسترده قائل نباشند. طباطبایی در المیزان می‌نویسد:همچنین در فقه، مشرک هر کسی‌است که به هر کیفیت شرک بورزد اما مشرک در قرآن به خدای یگانه با همان کلمهٔ «الله» باور دارد و او را آفرینندهٔ همهٔ هستی و بت‌ها را شفیع نزد خدا و دارای قدرت و شریک او می‌پندارد. با این همه، الله را عاجز از زنده کردن مردگان و برپایی رستاخیز و بهشت و دوزخ می‌داند و بر آن است که دَهر (طبیعت، روزگار) به عمر هر انسانی پایان می‌دهد و هیچ زندگی ابدی و روز داوری در کار نیست:قرآن، حتی مسیحیان را با وجود اشاره به شرکشان در خدا انگاشتن مسیح، «اهل کتاب» و «نصارا» می‌نامد نه مشرک، و مسیحیانی را که در خداانگاری عیسی و مریم از روی صداقت گنهکار شده‌اند، شایستهٔ بهشت می‌داند و اصراری بر پیروی اهل کتاب از شریعت و قبلهٔ اسلام محمدی ندارد و چندان حساسیتی نیز به شکل مناسک نداشته و نتیجه را می‌پاید. علاوه بر این‌ها به صراحت امت واحده را منکر می‌شود:بدین‌سان همهٔ آیات احکام و وعدهٔ عذاب به سبب اتمام حجت با انذار و هشدار پیامبر و آشکار شدن حقیقت، ویژهٔ زمان و مکان و مخاطب خاص است و برای مصداق‌یابی آن در زمان و مکان دیگر، دست کم بایستی آشکارگی حقیقت برای مخاطب و تکبر وی احراز گردد اما در فقه، اتمام حجت با همه مردم جهان در تمامی اعصار را به‌طور کلی، صرف نزول قرآن می‌دانند هرچند استثنائاً به نجات نامسلمان در آخرت به سبب استضعاف یا جهل بدون تقصیر قائل باشند.مضاف بر این‌ها، احکام شرعی قرآن را می‌توان به احکام آیینی و کارکردی تقسیم کرد. احکامی همچون اوقات نماز و روش وضو و حج که در قرآن با جزئیات گفته شده و جنبهٔ شعاری و آیینی داشته و اصولاً تغییرشان معنایی ندارد. همچنین مواردی مانند حرمت گوشت خوک یا حرمت قمار و شراب که دریچهٔ هرگونه استثنا را بسته است در این دسته قرار می‌گیرند. در حالی که در احکام کارکردی، این نتیجه است که اهمیت دارد، همانند آیه‌ای که به غسل (شست‌وشو) و پاکی از جُنُب شدن اشاره دارد که ظاهر آن دلالت بر شستن بخش آلوده می‌کند ولی در فقه، آیین مفصل برای غسل همهٔ بدن و موها به استناد روایات و به تقلید از حکم وضو وضع شده است. آیهٔ فراهم آوردن اسب جنگی برای ترساندن دشمن و عدم تحریم برده‌داری و آیات حجاب از دیگر نمونه‌های این‌گونه احکام هستند که چون ناظر به کارکرد و اقتضای زمان و مکان و مخاطب می‌باشند با تأمین هدف با راهکاری دیگر مانند جایگزینی اسب جنگی با منجنیق و نصب دوربین مداربسته برای مهار بیماردلان جنسی، شکل آن‌ها تغییر می‌یابد یا همچون برده‌داری به‌کلی منقضی می‌شوند یا احکامی جدید ایجاد می‌گردد؛ به‌سان دو موضوع پذیرفته‌شده در فقه: بحث آیات ناسخ و منسوخ که حکم آیه‌ای پس از گذشت زمانی – که نمی‌تواند بیش از ۲۳ سال نزول قرآن در تاریخ‌نگاری اسلامی باشد – با فرو فرستادن آیه‌ای جدید در خود قرآن بازنگری یا باطل شده است همچون تبدیل کیفر زنا از حبس در خانه به صد ضربه تازیانه. و بحث احکام امضایی که برخی رسوم پیشا اسلام در سرزمین پیدایش اسلام، تماماً یا با تعدیل، تأیید شده‌اند و تاکنون در فقه اجرا می‌گردند همانند ارزیابی خون‌بهای انسان (دیه) بر اساس بهای گوسفند و شتر و حُلّهٔ یمنی و… که در حقوق کیفری ایران به تبعیت از فقه، هنوز مبنای محاسبهٔ سالانهٔ دیات است.سایهٔ فقه در تفسیر آیات حجاب دوچندان سنگینی می‌کند. حدود پوشش واجب در قرآن به صراحت بیان نشده و واژگان مخاطب‌محور و زمان‌مند و مکان‌مند بسیاری مانند جِلباب و خِمار و زینت و زنان پیامبر و مؤمنان و… نیز به کار رفته‌اند. گذشته از این‌ها، دلیل کارکردی وجوب حجاب در قرآن، شناخته شدن (به کنیز نبودن یا پاکدامنی یا هویت معین) و نتیجتاً پیشگیری از آزار جنسی به‌دست بیماردلان و ارتکاب زنا قید شده یا بنا بر وضعیت آن شهرها که خانه‌ها، در یا قفل نداشت بر اذن ورود شفاهی و نیز بر پوشش در جاهای عمومی به‌مانند گرمابه و دستشویی همگانی تأکید شده یا بنا بر عادت عرب آن زمان در سه وقتِ روزانهٔ برهنگی کامل و آمیزش جنسی زن و شوهر، بر اجازهٔ ورود خواستن زیردستان و نابالغان با وجود آزادی آنان در ورود بدون اجازه در اوقات دیگر پافشاری شده است. با این حال، عموم روحانیون افزون بر تعبّد بر احادیث غیرمتواتر و آیینی دانستن حجاب، به‌ویژه در دورهٔ معاصر دلایلی چون غیرت بر مو و بدن زن و حرمت تحریک جنسی مردان به هر میزان و تقبیح شیءانگاری زن را ذکر می‌کنند که در قرآن به‌کلی اشاره نشده و حتی اگر این سه، فضیلتی اخلاقی خارج از جامعهٔ عصر نزول قرآن در زمانهٔ کنونی محسوب شود، نمی‌تواند دلیلی بر وجوب حجاب به‌خصوص از نوع اجتماعی و قانونی در قرآن باشد.برآمد.برآیند دیدگاه‌ها دربارهٔ میزان واجب حجاب زن در قرآن بدین شرح است: