علیت کیست؟ توضیح بده.
عِلیَّت یا رابطهٔ میان علت و معلول در فارسی پیوندی میان یک رویداد (علت) با رویدادی دوم (اثر یا معلول) یا برآیند است که در آن، رویداد دوم برآمده از رویداد اول است. این نیز به بٌن و بَر شناخته می‌شود.به زبان ساده، علت «وجودبخشِ» معلول است و معلول هستیِ خود را از علت می‌گیرد.و معلول در نتیجهٔ علت به وجود می‌آید؛ مثلاً در جملهٔ «باد وزید و شاخه‌های درخت تکان خورد»وزیدنِ باد «علت» و تکان خوردن شاخه‌های درخت «معلول» است.اصل علیت.اصل علیت یک اصل کلّى و عام،در فلسفه است. این اصل در قالب یک قضیه بیان می شود. قضیه ای که دلالت بر نیازمندی معلول به علت دارد و لازمه‌اش این است که معلول بدون علت، تحقق نیابد. و مورد استناد همه علومى است که درباره احکام موضوعات حقیقى، بحث مى‌کنند. همچنین کلّیت و قطعیّت در قوانین علمى، مرهون اصل علّیت است و بدون پذیرش این اصل نمى‌توان قانون کلّى و هیچ قانون قطعى را در هیچ علمى به اثبات رسانید.تعریف علت و معلول.اگر وجود «الف» و «ب» را با یکدیگر مقایسه کنیم و ببینیم که «الف» موجودی است که تحققِ موجود دیگر (یعنی «ب») به آن وابسته است، وجودِ الف را «علت» و وجودِ ب را «معلول» می‌نامیم.انواع علت.علت‌ها یا بن‌انگیزها بر سه گونه و قسم‌اند: «علت‌های لازم (ناقصه/مجبره)»، «علت کافی (تامّه/ مختاره/ حقیقیه)» و علت مشارکت‌کننده (دخیل، سهیم)علت را به اقسام دیگری نیز تقسیم کرده‌اند:"درونی (ماهُوی)" و برونی "(وجودی)"؛ "حقیقی و اعدادی"؛ "مقتضی و شرط"؛ "انحصاری و بدیل‌پذیر"؛ "تام و ناقص" و… اما یکی از تقسیمات آن - که از زمان ارسطو تاکنون در بسیاری از منابع فلسفی به به چشم می‌خورَد - تقسیم چهارگان به شرح زیر است: حال هریک از چهار نوع بالا به این حالات: "بالذّات" و "بالعَرَض"، "قریب" و "بعید"، "خاص" و "عام"، "جزئی" و "کلی"، "بسیط" و "مرکب"، "بالفعل" و "بالقوه" تقسیم‌پذیرند.علت‌نما.علت سؤال‌برانگیز (مغالطهٔ علی/علت‌نما) چیزی است که به‌اشتباه علت چیزی دیگر ادعا شود؛ مثلاً چون B مکرراً پس از A آمده‌است، نتیجه گرفته شود که A علت B است.ارکان قاعدهٔ علیت.قاعدهٔ علیت چند فرع دارد که پاره‌ای از آن‌ها عبارتند از:رابطهٔ معلول و علت هستی‌بخش (علت تامّه).یکی از پرسش‌های اساسی در باب علیت، چگونگی پیوند معلول و علت فاعلی است. به عبارت دیگر، اینکه گفته می‌شود علت به معلول وجود می‌دهد، به چه معناست؟ آیا علت وجود را از جایی برداشته و به معلول ارائه می‌کند، همان‌طور که کسی هدیه‌ای به دوست خود تقدیم می‌کند؟ چنین تصوری تناقض‌آمیز است. برای روشن شدن مطلب، ابتدا باید دید در دادوستدهای رایج چه مؤلفه‌هایی وجود دارد؛ آنگاه چگونگی افاضهٔ وجود به معلول از سوی علت را سنجید و ارزیابی کرد. در دادوستدهای معمولی ۴ یا ۵ مؤلفه قابل شناسایی است. به عنوان مثال، اگر «علی» کتاب «فیزیک» را به «محمد» تقدیم کند و محمد آن را بپذیرد، در این فرایند سازه‌های زیر وجود خواهد داشت:موارد ۳–۱ ذَوات و اشیایی مستقل از یکدیگرند و هریک بدون دیگری وجود دارند. اما موارد ۴ و ۵ هیچ هویت مستقلی ندارند، زیرا حقیقت آن‌ها چیزی جز فعل و کار نیست و هر کاری قائم به فاعل و کنندهٔ کار است و بدون آن امکان وجود نخواهد داشت. اکنون باید دید که آیا علت و معلول نیز چنین رابطه‌ای دارند، یعنی در آن مؤلفه‌های فوق به شرح زیر وجود دارند؟بدون شک چنین تصوری از رابطهٔ علیت نادرست است. برای روشن‌تر شدن مطلب، هریک از مؤلفه‌های بالا را بررسی می‌کنیم:نتیجه آنکه در رابطهٔ "علت هست‌بخش" و "معلول" تنها دو واقعیت در کار است:دیدگاه آماری درمورد علیت.در آمار مسائل علیت به‌این‌گونه مطرح می‌شوند:تعبیرهای آماری مختلفی از این مسئله ارائه شده‌است. از مورد قبول‌ترین تعبیرها علیت به بیان گرانجر حاصل کار کلیو گرانجر است که جایزه نوبل اقتصاد را برای او به ارمغان آورد. آزمایش علیت گرانجر بر پیش‌بینی فرایندها استوار است؛ به این معنی که اگر "گذشته" فرایند formula_1 در پیش‌بینی مقدار فرایند formula_2 در آینده به طرز معناداری کمک کند، گفته می‌شود: «"فرایند formula_3 علت فرایند formula_4 است به بیان گرانجر"».علیت در فیزیک.علیت در فیزیک مدرن.بحث مهمی در زمینه مبانی مدرن فیزیک،‌ بین اینشتین و گروه کپنهاک (تفسیر کپنهاکی) در جریان بوده، که همچنان در فیزیک یکی از مهم ترین مباحث مهم و همچنان در جریان است. به تفسیرهای مکانیک کوانتومی و قضیه بل ارتباط دارد. زمینه ی این بحث،‌ فیزیک کوانتم،‌ و نسبیت اینشتین (خصوصا نسبیت عام) و تناقضی در فرمولبندری ریاضی بین این دو نظریه است. از موارد مناقشه آمیز دیگر در این زمینه میتوان به علیت معکوس (یا علیت پس‌رونده) و مساله‌ی تعریف زمان و تکامل زمانی در فیزیک مدرن اشاره کرد.