جمشید کیست؟ توضیح بده.
جَمشید یا جَم یا ییمَه (به ایلامی: ؛ به پارسی باستان: ؛ به اوستایی: 𐬫𐬌𐬨𐬀 𐬑𐬱𐬀𐬉𐬙𐬀 ؛ به پارسی میانه: ). در اوستا، چندین اسطوره در ارتباط با ییمَه وجود دارد. او در عصری طلایی بر جهان حکومت کرد؛ او با حفظ نمونه‌هایی از موجودات زنده در وَر (قلعه) خود، آنها را از فاجعه‌ای طبیعی نجات داد؛ او بیشترین «موهبت» را در میان فانیان دارا بود اما آن و پادشاهی خود را در نتیجهٔ دروغگویی از دست داد؛ و توسط موجودی شریر به «دو نیم» شد. در ادبیات فارسی میانه، اسطوره‌های بیشتری باقی مانده‌اند از جمله جم و جشن روزِ سال نو (نوروز).در ادبیات فارسی، دو رشته روایت در زندگینامه جمشید قابل تشخیص است: روایت حماسی غیرمذهبی، که در آن او پسر شاه طهمورث است و دسته روایت روحانی یا مذهبی، که طبق آن او برادر طهمورث است؛ سنت سکولار، که در شاهنامه و متون مرتبط یافت می‌شود، به مرور زمان بر داستان مذهبی غلبه کرد و همچنین توسط سنت شفاهی ایرانی پشتیبانی می‌شود. اگرچه جمشید در سنت کاهنان زرتشتی مسئول گناه خود شناخته می‌شود، که او را به جهنم می‌فرستد و تنها با اکراه او را می‌بخشند، اما در ادبیات و فولکلور فارسی کاملاً از او اعاده حیثیت شده است. بنابراین، گذشته از اشارات مثبت بسیار به شخصیت او که در ادبیات فارسی فراوان است، او به عنوان قدیسی با دانش ویژه تصویر می‌شود.در اوستا.در اوستا، چندین اسطوره در ارتباط با ییمَه وجود دارد. او در عصری طلایی بر جهان حکومت کرد؛ او با حفظ نمونه‌هایی از موجودات زنده در وَر (قلعه) خود، آنها را از فاجعه‌ای طبیعی نجات داد؛ او بیشترین «موهبت» را در میان فانیان دارا بود اما آن و پادشاهی خود را در نتیجهٔ دروغگویی از دست داد؛ و توسط موجودی شریر به «دو نیم» (نصف؟) شد. در ادبیات فارسی میانه، اسطوره‌های بیشتری باقی مانده‌اند از جمله جم و جشن روزِ سال نو (نوروز).ییمَه ایرانی و یمَه هندی.اسطوره‌های ودایی و زرتشتی در جزئیات مهمی یکسان و در عین حال متفاوت هستند. یک عنصرِ به وضوح هندو-ایرانی، پدر مشترک است که با این حال، کارکردهایشان در جزئیات متفاوت است: گرچه هر دو به اولین قربانی‌ها اشاره دارند، ویوَسوَنت آتش قربانی را برای بشریت می‌فرستد، در حالی که ویونگهان اولین کسی بود که قربانی (پیشکش) هوم را انجام داد. دو فرمول زبانی در یک سرود ریگ‌ودا، این دو اسطوره را از هم جداناپذیر می‌کند.از دیگر تطابق‌های کمتر دقیق در همان سرود می‌توان به موردهای زیر اشاره کرد: یمه احتمالا به عنوان یک پادشاه-چوپان عمل کرده است. ییمه رمه‌های خوبی دارد. مادر یمه یا جانشین او(از آنجایی که در عروسی ناپدید شد) دوقلویی به دنیا آورد و یک جفت از خود به جا گذاشت. طبق سنت‌های متاخر، جمشید یک جفت خواهر دوقلو دارد و بنابر روایت‌های پهلوی، یکی از چهار برادر است.تولد یمه جاودانه/در میان جاودانگان (؟) بود و او «پادشاه در سد آسمان» شد. قلمروی مردگانِ متعلق به او، سکونتگاه «پدران» در اصل در بالاترین آسمان قرار داشت. ییمه در جایگاه پادشاه عصر طلایی، احتمالا در ابتدا مانند رعایای خود جاودانه بود اما هرگز گفته نشده است که او در اصل جزو خدایان یا الوهیت بوده است؛ همستگان که جم پادشاه آن شد، تنها بین زمین و سطح ستارگان قرار داشت. طبری تنها کسی است که به صراحت بیان می‌کند جمشید توسط ابلیس فریب خورد تا خود را خدا بداند و مردم را به پرستش فرا بخواند. بلعمی شرح بیشتری در مورد گفته‌های ابلیس می‌دهد: «تو خدای آسمان‌ها و زمین هستی، اما از آن آگاه نیستی؛ تو در اسمان‌ها بودی، این زمین را آفریدی، آسمان‌ها را نظم دادی و به زمین آمدی تا امور زمین را اصلاح کنی، عدالت را برقرار کنی و به آسمان‌ها بازگردی».یمه مرگ را به خاطر (؟) خدایان (دیوها) برگزید، و یا به خاطر نسل، جاودانگی را نخواست. ییمه کشته شد و به جهنم رفت. یمه برای مردگان اقامتگاهی ساخت. ییمه بر انسان‌ها و دیوها حکومت می‌کرد و در سنت متاخر، ارتباط نزدیکی با دیوها دارد.در مهابارته (کتاب دوم، بخش هشتم)، خانهٔ اجتماعات یمه با عبارت‌هایی شبیه به ور توصیف شده است: این خانه به روشنی طلا، با مساحتی زیاد بود شکوه خورشید را داشت. نه خیلی خنک بود و نه خیلی گرم، هیچ غم و اندوه یا ضعف پیری، گرسنگی و تشنگی در آن وجود نداشت. هر چیزی که ممکن بود کسی آرزویش را داشته باشد، در آنجا یافت می‌شد، انواع چیزهای لذت‌بخش و خوراکی‌های خوشمزه به وفور، تاج‌های گل معطر و درختان میوه، و آب‌های سرد و گرم. همهٔ قهرمانان بزرگِ قدیم آنجا بودند. همچنین، خانه به هر جایی که یمه می‌خواست، نقل مکان می‌کرد.درون‌مایه جمعیت بیش از حد زمین در هند و همچنین در جاهای دیگر ادبیات هندواروپایی نیز دیده می‌شود. در مهابارته، داستانی در کتاب اول نقل شده است که، در یک دوران طلاییِ مملو از جاودانگان، اسوره‌ها متولد و تکثیر شدند و به زودی زمین زیر باز آن خم شد، و از ترس به برهما پناه برد. پس از آن، خدایان (دیوها) به زمین فرود آمدند تا دشمنان خود را نابود کنند. داستان دیگری در کتاب سوم نقل شده است. در اینجا، در دورانی وحشتناک بزرگترین خدا «یمه-بودن» را به عهده گرفت و جهانی آفرید که در آن جاودانگی وجود داشت؛ این امر منجر به ازدیاد جمعیت شد. زمین به نارایانا (ویشنو) شکایت کرد، او خود را بزرگ کرد تا بتواند زمین را بر یکی از عاج‌هایش بالا ببرد. در سنت یونانی، زئوس جنگ تروا را برای خلاص کردن زمین از شر قهرمانان بی‌شماری طراحی کرد که به زمین فشار وارد می‌کردند.سرود گفتگویی ریگ‌ودا بین یمه و یمی است، جزئیات مشترک زیادی با داستان‌های پهلوی دربارهٔ جم و جمی دارد: یمی سعی می‌کند یمه را متقاعد کند که با او بخوابد. یمه مقاومت می‌کند جمشید شاه و نوروز.بنا بر روایت‌های پارسی، جمشید به حضور خدا احضار شد و پادشاهی بر جهان و نشان‌هایش به او داده شد: انگشتر خاتم، و تاج و تخت، و نیم‌تاج. در بازگشت به زمین، او از کوه البرز پایین آمد، و مردم با نگاه کردن به آن سو، دو خورشید را دیدند که یکی از آنها جمشید بود. به جای این داستان، در شاهنامه آمده است که او برای خود تختی ساخت که با جواهرات تزیین شده بود، سپس دیوان به فرمان او، آن را به آسمان بردند. بدین ترتیب پادشاه در میانهٔ آسمان بود، مانند خورشید می‌درخشید و تمام جهان برای تماشای او جمع شده بودند و بر او جواهرات می‌پاشیدند. بنا به گفتهٔ ابومنثور ثعالبی و طبری، جمشید بدین ترتیب توانست از دماوند یک روزه به بابِل سفر کند.نسخهٔ جدیدتری از این داستان به این صورت است که طبق آن جمشید هر روز به آسمان می‌رفت. روزی که این رویداد اتفاق افتاد، روز هرمز (اولین) در ماه فروردین بود که بعدها «روز نو» نامیده شد و جمشید در آن روز مهمانی همراه با شراب، آهنگ و موسیقی برگزار کرد. در متن پهلوی ماه فروردین روز خرداد آمده است که در روز خرداد (ششم)، آن روز را «روز (سال) نو» نامیدند.سنت ارتباطِ نوروز با جمشید احتمالاً قدیمی‌تر است، زیرا در یک متن مانوی آمده که چگونه همه اربابان جهان در روز (سال) نو به نزد یَم می‌آمدند. علاوه بر این، در زمان هخامنشیان، جشن روز سال نو شامل رژه‌ای از حاکمان نواحی مختلف امپراتوری بود که هدایایی را برای پادشاه می‌آوردند، همانطور که در نقش برجسته‌های تخت جمشید به تصویر کشیده شده است.در این رابطه، روایت‌های پارسی، متفاوت از تقریباً تمام متون دیگر، همچنین شرح می‌دهند که چگونه جمشید انسان‌ها را جاودانه کرد. پیش از آنکه در روز سال نو خود را پادشاه جهانی اعلام کند، به فرمان خالق، به پل چینود رفت، درِ جهنم را بست و آن را قفل کرد تا اهریمن و دیوان نتوانند وارد شوند و بنابراین هیچ کس در دوران سلطنت او نمرد. همهٔ این اتفاقات در روز خرداد از ماه فروردین رخ داد. این اسطوره ممکن است قدیمی باشد، زیرا جمشید در اینجا، مانند پادشاه هخامنشی، به عنوان مرجع عالی دنیوی و مذهبی عمل می‌کند، کسی که شر را از جهان در روز سال نو دور و بدین ترتیب جهان را جوان می‌کند.در میان مورخان مسلمان، تنها بیرونی این داستان را نقل کرده است، اما به اختصار: از آنجایی که ابلیس در نوروز بزرگ (۶ فروردین) دعای خیر را متوقف کرده بود، خدا به جمشید گفت که به سرزمین ابلیس و یارانش برود. او آنجا بود تا زمانی که مشکل را حل کرد، سپس برگشت و نظم را برقرار کرد؛ به شکل خورشید ظاهر شد، مردم فکر کردند که دو خورشید را در آسمان می‌بینند. او همچنین به مردم گفت که در آن روز معابد باستانی را ویران کنند و هیچ معبد جدیدی نسازند.داستانی که ممکن است به این موضوع مرتبط باشد در ماه فروردین روز خرداد نقل شده است. در این روز بود که جم پیمانه (معیار درست) را از جهنم بیرون آورد، به طوری که در جهان قابل مشاهده شد و طبق دینکرد، برای جاودانه کردن خلقت و غیره مورد نیاز بود (دینکرد ۷.۱.۲۰).ریشه‌ها و تحول افسانۀ جمشید.نخستین کسی که دربارهٔ افسانهٔ جم، از آغاز نشأت آن در دورهٔ هند و ایرانی تا زمان فردوسی به پژوهش پرداخته، روت است. او یَمه-یِمه و خواهرش را نخستین زوج بشر می‌داند که حاصل وصلت میان نور گنبد آسمانی (ویوَسوَنت) و ابر تاری که خبر از طوفان می‌دهد (سَرَنیُو) هستند. جمشید بنابر قدیمی‌ترین افسانهٔ مشترک آریایی‌ها، در نظر هندیان پدر و شاه فرزندان خود در جهان دیگر می‌گردد که در مرگ به دنبال او می‌روند، او سرور درگذشتگان است. از سوی دیگر ایرانیان، آن زمان آغازین را که در آن جمشید می‌زیست و آغاز شکل گرفتن زمین به صورت اقامتگاه دلپذیر جامعه بشری بود با خوبی‌ها و لذایذ متجلی می‌سازند، تصویری که معمولاً نیروی تخیل آن را در گذشته‌های دوردست جستجو می‌کند. ماکس مولر ویوسنت آسمان و سپیده دم را سرنیو و یمه را روز و خواهرش یمی را شب می‌داند. بنا به نظر اِهنی که بررسی او دربارهٔ جمشید می‌تواند نمونهٔ بدی از روش اسطوره شناسان باشد، جمشید خدای خورشید روز و شب است که نام یمه به معنای توأمان از آن جهت است، و خواهرش یمی که او نیز یکی از دو توأمان است، ماه رو به افزایش و ماه رو به کاهش است. آلفرد هیلبرانت می‌کوشد اثبات کند که یمه خدای ماه در دوران هندوایرانی بوده است. اشپیگل نیز جمشید را نخستین انسان می‌داند و تأیید می‌کند؛ سقوط جم افسانه‌ای است مربوط به دوره‌ای متأخرتر که شاید تحت تأثیر تفکرات سامی گسترش یافته باشد. دارمستتر نیز جم را قهرمانی افسانه‌ای می‌داند که در اصل نخستین انسان بوده است.این تصور در مورد طبیعت یمه-یمه مورد تأیید لوسین شرمن هندشناس نیز قرار گرفته است. اُلدنبرگ در کتاب خود «دین ودا» مسیر فکر ایران شناسان را دنبال می‌کند. به‌طوری‌که یِمه-یَمه را یک قهرمان بشری نخستین دوران بشر می‌داند. ویوَسوَنت پدر یمه نخستین قربانی‌کننده و پدر بشر است؛ و بنا بر عقیدهٔ اُلدنبرگ در همین‌جا می‌توان طبیعت واقعی ویوَسوَنت را دید؛ دلایلی که بدان توسل جسته‌اند تا او را خدای نور به‌شمار آورند، به نظر او محکم نمی‌آید. اصل یمه و یمی از گندروَهٔ آبها و ایزدبانوی (naiade) آبها منشعب شده است.در پسِ سنت ایرانی متأخرتر که جم را سومین یا چهارمین شاه (پس از هوشنگ و تهمورث یا پس از کیومرث، هوشنگ و تهمورث) می‌داند، در اوستا شکل ابتدایی تر از افسانه دیده می‌شود که بنابر آن، فرمانروایی جم به تنهایی نخستین هزارهٔ تاریخ بشر را دربرگرفته است.ییمَه، مردگان و جهنم.ارتباط ییمه با مردگان عمدتا به روایات متاخر محدود می‌شود. سه اشاره به رفتن ییمه به جهنم اشاره دارد: به خاطر گناهانش، برای بستن در جهنم، و برای آوردن پیمانگ از جهنم. در ادبیات متاخر هندی، مثلا بودایی، یمَه فرمانروای جهان زیرین، خدای ترسناک مرگ است. در ترجمه‌های سانسکریتِ اوستا او همتایی دارد. در اساطیر هندوایرانی شخصیتی وجود دارد که با پادشاه هندی یمه، پادشاه مردگان شناسایی شده است.جم، طهمورث و گومِز.روایت‌های پارسی و چند نسخه خطی دیگر زرتشتی حاوی داستانی هستند که منشا اثر سودمند ادرار گاو نر را توضیح می‌دهد.خواهران ییمَه.در سنت‌های متاخر، خواهران جمشید، شهرناز و ارنواز نام دارند که اسیر ضحاک می‌شوند و فریدون آنها را نجات می‌دهد.یَم در مانویت.کتاب غولان مانوی شامل دو قطعه سغدی از داستانی دربارهٔ یم است.در ادبیات فارسی.دو رشته روایت در زندگینامه جمشید قابل تشخیص است: روایت حماسی غیرمذهبی، که در آن او پسر شاه طهمورث است (مثلاً شاهنامه؛ ابن فقیه؛ طوسی؛ مستوفی) و دسته روایت روحانی یا مذهبی، که طبق آن او برادر طهمورث است (مثلاً بلعمی؛ مسکویه؛ مجمل التواریخ؛ مقدسی۵؛ منسوب به خیام ... سنت سکولار، که در شاهنامه و متون مرتبط یافت می‌شود، به مرور زمان بر داستان مذهبی غلبه کرد و همچنین توسط سنت شفاهی ایرانی پشتیبانی می‌شود (انجوی).شاهنامه.داستان حماسی زندگی جمشید را می‌توان به دوره پادشاهی او و دوره پس از عزلش تقسیم کرد. منسجم‌ترین زندگینامه حماسی جمشید در شاهنامه یافت می‌شود که طبق آن، او پسر تهمورث بود، جانشین پدرش بر تخت سلطنت شد و خود را هم پادشاه و هم کاهن اعلام کرد. او مجموعه‌ای از ابزارها و نهادهای مهم را به ترتیب زیر اختراع کرد. او پنجاه سال را صرف اختراع سلاح‌ها و زره‌های مختلف کرد، پنجاه سال را صرف اختراع بافندگی و خیاطی کرد، پنجاه سال دیگر را صرف دسته‌بندی کردن رعایای خود در حرفه‌های جداگانه کرد و در نهایت پنجاه سال دیگر را صرف ایجاد طبقات اجتماعی بر اساس کارکردهایی کرد که به هر گروه اختصاص داده بود.اگرچه سازماندهی رعایای او در حرفه‌های مختلف، وظیفه‌ای متفاوت از ایجاد طبقات اجتماعی است، اما این کارکردها اغلب در پژوهش‌های مربوط به جمشید با هم ترکیب می‌شوند. او پنجاه سال بعدی را صرف آموزش دیوان، که پدرش تهمورث آنها را مطیع خود کرده بود، برای ساختن آجر و ساختمان‌هایی مانند کاخ‌ها و حمام‌ها می‌کند. باید توجه داشت که برخلاف برخی از برداشت‌ها از این ابیات، دیوان به جمشید ساختن چیزی را نیاموختند. بلکه این جمشید بود که پس از آموزش آجرپزی، آنها را در پروژه‌های ساختمانی خود به کار گرفت. به نظر می‌رسد برخی از دیوها خارج از قلمرو او بوده‌اند. برای مثال، دیو پولادوند ادعا می‌کند که برای جمشید و تعدادی دیگر از پادشاهان دردسرهای زیادی ایجاد کرده است.جمشید به استخراج سنگ‌های قیمتی، پایه‌گذاری استفاده از مواد معطر و آموزش هنر پزشکی ادامه می‌دهد. سپس او کشتی‌هایی می‌سازد و از آب‌هایی که هفت قلمرو را از هم جدا می‌کنند، عبور می‌کند. تکمیل تمام این فعالیت‌ها پنجاه سال دیگر طول کشید. پس از همه این‌ها، جمشید برای خود تختی باشکوه و جواهرنشان می‌سازد و در اولین روز اعتدال بهاری به دیوهای خود دستور می‌دهد تا آن را در هوا حمل کنند.این دوره از فعالیت خلاقانه ۲۵۰ سال طول کشید. در طول سیصد سال بعدی، جمشید با صلح و آرامش حکومت کرد و رعایای او نه بیمار شدند و نه مردند. او فر پادشاهی خود را از دست داد و قلمرو او دچار هرج و مرج شد. رعایای او به سرزمین اعراب رفتند و از ضحاک، حاکم جدید و قدرتمند عرب، خواستند که به ایران بیاید و تاج و تخت جمشید را تصاحب کند. ضحاک در راس سپاهی بزرگ متشکل از اعراب و ایرانیان به پایتخت جمشید حمله کرد و جمشید که قادر به مقاومت در برابر نیروهای ضحاک نبود، فرار کرد و به مدت صد سال ناپدید شد. با این حال، در پایان این دوره، ضحاک او را اسیر کرد و دستور داد او را با اره از وسط نصف کنند (به اره‌ش سراسر به دو نیم کرد، جهان را ازو پاک بی‌بیم کرد (چاپ مسکو)).اره کردن جمشید.اره کردن طولی بدن جم، نشان‌دهنده بن‌مایه «اختگی» است. بلعمی که باید به نمونهٔ اولیه نثر فردوسی دسترسی داشته بوده باشد، با گزارش اینکه «اره را بر سر جمشید گذاشتند و او را تا پاهایش اره کردند»، گفتهٔ فردوسی را تایید می‌کند. تصاویر بسیاری نشان می‌دهد که جمشید به صورت طولی بریده شده و تیغهٔ اره روی سر او قرار گرفته و به سمت پاهایش حرکت می‌کند. بنابراین، تصور اینکه اره به سمت بالا جابجا شده تا ماهیت اخته کردن و مرگ جمشید را بپوشاند، دشوار نیست.شواهدی وجود دارد که نشان‌دهندهٔ وجود داستانی در مورد مرگ جمشید است که طبق آن جمشید به درد واکنشی نشان نمی‌دهد و در سکوت مجازات خود را تحمل می‌کند (خاقانی). گزارش دیگری از اعدام او با انداختن به دام حیوانات وحشی که او را می‌خورند، حکایت دارد (به عنوان مثال، ثعالبی). طبق روایت دیگری که باید در اوایل قرن سیزدهم در دسترس فخر مدبر بوده باشد، او پس از یک سلطنت طولانی در آرامش درگذشت.گرشاسپ‌نامه.شاهنامه چیزی در مورد آنچه که در یک قرن پس از شکست جمشید بر او گذشت، نمی‌گوید. این اطلاعات در گرشاسپ‌نامه اثر اسدی طوسی ارائه شده است که طبق آن، پس از برکناری، جمشید مجبور به زندگی مخفیانه می‌شود، زیرا ضحاک به تمام پادشاهان تحت فرمان خود دستور داده است که او را دستگیر و به ایران بفرستند. جمشید در جریان سفرهایش با دختر جنگجوی زیبا، فرزند پادشاه گورنگ زابل، آشنا می‌شود. این شاهزاده خانم که در گرشاسب‌نامه نامی از او برده نشده، اما در مجمل التواریخ پریچهره نامیده شده است. بسیاری از پادشاهان و شاهزادگان از او خواستگاری می‌کنند، اما او از ازدواج امتناع می‌کند زیرا پدرش به او اختیار داده است که شوهر خود را انتخاب کند و علاوه بر این، دایه‌اش به او گفته که مقدر شده است با پادشاهی بزرگ ازدواج کند و پسری قهرمان به دنیا آورد.جمشید به باغ او می‌آید و از یکی از ملازمانش سه جام شراب درخواست می‌کند و او را نزد او می‌برند. شاهزاده خانم عاشق او می‌شود و آنها شروع به جشن و سرور مشغول می‌شوند. خیلی زود، ضیافت به گفتگویی ظریف و عشوه‌گرانه منجر می‌شود که حول محور دو کبوترِ در حال عشق‌بازی بر روی درختی در همان نزدیکی می‌چرخد که جم و شاهزاده خانم جنگجو با تیر آنها را می‌کشند. این متن یادآور صحنهٔ معاشقهٔ معماگونهٔ مشابهی در یک حماسه ایرلندی است. دایه از راه می‌رسد و هویت جمشید را برای شاهزاده خانم فاش می‌کند. جمشید حتی وقتی یکی از «پوسترهای تحت تعقیب» (به معنای واقعی کلمه، تکه‌ای ابریشم با تصویر جمشید) را که ضحاک برای دستگیری او به نقاط دوردست فرستاده بود، به او نشان می‌دهند، هویت خود را انکار می‌کند و نام خود را ماهان کوهی اعلام می‌کند.سرانجام، جمشید پس از دریافت تضمین‌هایی مبنی بر اینکه به او خیانت نخواهد شد، کوتاه می‌آید و آن دو بی‌سروصدا ازدواج می‌کنند. خیلی زود شاهزاده خانم باردار می‌شود و پدرش که به رفتار او مشکوک شده است، حقیقت را کشف می‌کند. در ابتدا او جمشید را تهدید به دستگیری و فرستادن او به نزد ضحاک می‌کند، اما نظرش را عوض و موافقت می‌کند که از داماد جدیدش محافظت کند. جمشید پیش‌بینی می‌کند که از پیوند او با شاهزاده خانم، نسل بزرگی از قهرمانان زاده خواهند شد؛ و پنجمین آنها یک پهلوان فوق‌العاده قدرتمند خواهد بود.این موضوع تا حدودی با داستان سقوط معنوی جمشید متناقض است، زیرا اگرچه طبق شاهنامه، فر (شکوه سلطنتی) جمشید - یعنی قدرتی که به پادشاهان مشروع توانایی‌های جادویی از جمله توانایی پیش‌بینی وقایع آینده را می‌دهد - از او رفته است؛ در گرشاسب‌نامه، جمشید قادر است آینده را پیش‌بینی کند، گویی هنوز فر خود را دارد. در واقع، گرشاسب‌نامه هیچ اشاره‌ای به از دست دادن شکوه سلطنتی جمشید نمی‌کند. با گذشت زمان، همسر جمشید پسری به دنیا می‌آورد که او را تور می‌نامند؛ و اگرچه پادشاه سعی می‌کند ازدواج جمشید با دخترش را با این ادعا که نوزاد پسر خودش است، مخفی نگه دارد، شباهت پسر به بسیاری از پوسترهای تحت تعقیب جمشید، هویت واقعی او را فاش می‌کند.شایعات دربارهٔ جمشید افزایش می‌یابد و شاه گورنگ به او توصیه می‌کند که آنجا را ترک کند تا مبادا جاسوسان ضحاک از محل اختفای او مطلع شوند. جمشید زابلستان را ترک می‌کند و ابتدا به هند و سپس به چین سفر می‌کند، اما دستگیر و به ضحاک تسلیم می‌شود، که دستور می‌دهد او را با اره از وسط نصف کنند. همسر جمشید پس از یک ماه سوگواری، از مرگ او مطلع می‌شود و خودکشی می‌کند.سایر.اگرچه گرشاسب‌نامه این تصور را ایجاد می‌کند که جمشید بلافاصله پس از دستگیری‌اش کشته شده است، اما طبق کوش‌نامه ایرانشاه بن ابی‌الخیر، او قبل از اعدام، پنجاه سال در زندان ضحاک زندگی کرد. پسر جمشید، تور، پس از مرگ پدربزرگ مادری‌اش بر تخت سلطنت زابلستان می‌نشیند. فرزندان او همگی از نظر ظاهر و قدرت بدنی به جد خود جمشید شباهت دارند. ظاهراً دلیل اینکه نوادگان جمشید به چنین قهرمانان قدرتمندی تبدیل شدند این است که خود او از نظر جسمی بسیار قدرتمند بود و می‌توانست هر نوع جانور وحشی را با دست خالی بکشد (ابن بلخی).دگرگونی‌های بسیار متنوعی از داستان زندگی و شخصیت جمشید در شاهنامه وجود دارد. گذشته از شاهزاده خانم زابلستان که در گرشاسب‌نامه از او یاد شده است، جمشید همسران و فرزندان زیادی داشت. او با یک شاهزاده خانم چینی ازدواج کرده بود، زیرا طبق کوش‌نامه، پس از حمله ضحاک، جمشید همسرش، دختر پادشاه چین، را به همراه دو پسرش، به جنگلی در چین می‌فرستد. او پس از اطمینان از امنیت خانواده‌اش، در رأس سپاهی بزرگ به مصاف پادشاه هند می‌رود. متأسفانه، تنها نسخهٔ خطی کوش‌نامه در اینجا افتادگی بزرگی دارد و روایت ناگهان به صحنه اعدام جمشید می‌پرد.ماجراهای جمشید در هند و جنگ‌های او با پادشاه هند نیز در مجمل التواریخ ذکر شده است، که اگرچه جزئیات بیشتری ارائه نمی‌دهد، حداقل روایت کوش‌نامه را تأیید می‌کند. بر اساس شاهنامه، تعدادی از پهلوانان، گذشته از قهرمان گرشاسب/گرشاسپ، از نسل جمشید هستند. گروهی از اینان جمشیدیان نامیده می‌شوند، که مشهورترین آنها نوادگان شاه لهراسب/لهراسپ هستند. این امر توضیح می‌دهد که چرا پاویون، سلاح‌ها و سایر دارایی‌های جمشید بعداً در اختیار نوادگان لهراسب قرار گرفته است.حماسه‌های سروده شده پس از شاهنامه این موضوع را تأیید می‌کنند و بیانگر آن هستند که نوه بزرگ لهراسب، بهمن، صاحب پاویون جمشید بوده است. در فرامرزنامه، از قهرمان فرامرز به عنوان یکی از نوادگان جمشید یاد شده است، و همچنین گفته شده است که بیژن، در طول ماجراجویی‌هایش، به مقبره یکی از پسران کمتر شناخته‌شده جمشید، نوشزاد، رسید. برخی از منابع گزارش می‌دهند که یکی از نوادگان جمشید در کشتی نوح بوده است (بلعمی؛ منهاج سراج). در میان حاکمان بعدی ایرانی، گفته می‌شود یعقوب لیث نسب خود را به او می‌رساند (تاریخ سیستان).جمشید به عنوان مردی بسیار خوش‌قیافه، نورانی (مثلاً ترجمه تفسیر طبری؛ قطران) و به اندازهٔ کافی عظیم‌الجثه توصیف شده است که لقب «پیل‌تان» (به معنای «دارای بدن فیل‌مانند»؛ خاقانی) را دریافت کند؛ این لقب معمولاً برای نوادگان قهرمان او، رستم و اسفندیار، در شاهنامه در نظر گرفته شده است.او از نظر جسمی قدرتمند بود (مثلاً ابن بلخی) و وقتی دیوها او را این طرف و آن طرف نمی‌بردند، سوار بر اسب سیاه می‌شد (سنایی؛ فخر مدبر). ممکن است داستانی در مورد آسیب‌ناپذیری او وجود داشته باشد که خاقانی به آن اشاره می‌کند. در واقع، روایت فولکلوری از دستگیری و مرگ او، آسیب‌ناپذیری او را تأیید می‌کند. داستان دیگری در بوستان سعدی به اندوه جمشید برای از دست دادن یکی از فرزندانش اشاره دارد، اما مشخص نیست که آیا این داستان اصیل است یا توسط سعدی برای بیان نکته‌ای اخلاقی ساخته شده است.برخلاف پادشاهان و قهرمانان بزرگ باستانی، به نظر می‌رسد جمشید جایگاه ویژه‌ای در تصور عمومی ایران کلاسیک داشته است. این موضوع ممکن است تا حدی به این دلیل باشد که او با سلیمان پیامبر مرتبط بوده و تا حدی به دلیل ارتباط او با ویرانه‌های تخت جمشید. ابن بلخی، نویسنده فارسنامه، که حتماً این ویرانه‌ها را دیده است، بسیاری از تصاویری که پادشاهان مختلف هخامنشی را به تصویر می‌کشند، را تصاویری از جمشید می‌داند. دیگران نیز حتماً همین فکر را کرده‌اند.شخصیت جمشید به عنوان بنیان‌گذار آداب و رسوم اجتماعی در بسیاری از منابع ادبی تلویحاً ذکر شده که در آنها گفته می‌شود برخی از مناسک طبق «قانون» او اجرا می‌شده است. او به عنوان بنیان‌گذار آیین‌های تدفین در نظر گرفته می‌شود. برای مثال، گرشاسب قهرمان دستور می‌دهد که جسدش را «مطابق با آیین جمشید بپوشانند» (بپوشم به جامه بر آیین جم) قبل از اینکه در مقبره‌اش قرار گیرد. از آنجا که زرتشتیان به جای کفن یا دفن مردگان خود، آنها را در معرض فضای باز قرار می‌دهند، و از آنجایی که عرف جمشید در این بیت به در مقبره قرار دادن بدون اشاره‌ای به در فضای باز قرار دادن اشاره دارد، می‌توان این بیت را به عنوان نشانه‌ای از شخصیت پیشا-زرشتی جمشید ذکر کرد. قوانین جمشید باید شامل قانون ازدواج نیز بوده باشد. در داستان بهرام گور (بهرام پنجم)، قهرمان با دختران برزین «مطابق رسوم گیومرت و جمشید» ازدواج می‌کند (شاهنامه).علاوه بر آنچه در شاهنامه ذکر شده، تعدادی اکتشاف و اختراع مهم به او نسبت داده شده است. برخی از این موارد عبارتند از: سنگ آسیاب و چرخ آبی (ثعالبی)، نجوم و شیشه‌گری (مقدسی)، کاغذ طلق (زرورق؛ ابن بلخی)، جاده‌ها و رنگ (بلعمی)، رنگرزی (گردیزی)، شکر (عسکری؛ بیرونی)، نوشتن (ابن ندیم)، زبانهای مختلف (مجمل التواریخ)، و قفل و کلید، و همچنین اهلی کردن فیل (منهاج سراج).در فولکلور.جمشید در فولکلور فارسی سه کارکرد دارد. از یک سو، نام او، معمولاً به شکل «ملک جمشید»، نامی رایج برای قهرمان اصلی داستان‌های عامه مختلف است. در معنای کلی، این نام هیچ ارتباطی با جمشید شاهنامه ندارد. بنابراین، پیشنهاد ولادیمیر مینورسکی مبنی بر اینکه جمشید مذکور در ویس و رامین که تمام ویژگی‌های نسخه‌ای ادبی از یک داستان عامیانه را دارد، لزوماً همان جمشید معروف شاهنامه است، بدون شواهد تأییدکننده، نمی‌تواند پذیرفته شود.جمشید همچنین در مجموعه‌ای از داستان‌های فولکلوری که از روایات شاهنامه گرفته شده‌اند، ظاهر می‌شود. این داستان‌ها، صحنه‌ها یا شخصیت‌های خاصی از شاهنامه را شرح می‌دهند. برای مثال، در حالی که در نسخهٔ شاهنامه‌ای داستان زال، «مردی از سرزمین هندوان» بی‌نام در خواب بر پدر زال ظاهر می‌شود و او را از محل پسرش مطلع می‌کند، طبق روایت‌های شفاهی این داستان، مردِ در خواب جمشید است. به همین ترتیب، در حالی که شاهنامه هیچ توضیحی در مورد اینکه چرا ضحاک، جمشید را با اره به دو نیم می‌کند و نه با روش مرسوم‌ترِ کشتن، ارائه نمی‌دهد، روایت محلی داستان توضیح می‌دهد که ضحاک ابتدا سعی کرد اسیر خود را با شمشیر بکشد، اما از آنجا که جمشید آسیب‌ناپذیر بود، نمی‌شد با تیغ کشته شود. سپس، شیطان به شکل پیرمردی ظاهر شد و به حاکم ستمگر اطلاع داد که جمشید را تنها با دو نیم کردن با اره می‌توان کشت.بعضی از ویژگی‌های جالب افسانه جمشید در طومارهای نقالان وجود دارد. این طومارها که روایت‌های منحصر به فرد ادبیات حماسی ایران را به نثر روایت می‌کنند، عمدتاً از شاهنامه و متون وابسته به شاهنامه گرفته شده‌اند؛ اما آنها همچنین آزادانه روایت‌های ادبی را با عناصر اقتباس شده از فولکلور فارسی ترکیب می‌کنند. برای مثال، داستان سقوط جمشید، که در شاهنامه صرفاً پیش از ظهور ضحاک است، در یکی از این طومارها به پیش‌نیاز افسانه ضحاک تبدیل شده است. طبق هفت لشکر، همان لحظه‌ای که جمشید شروع به طرح ایده ادعای الوهیت می‌کند، همان لحظه‌ای است که «ضحاک نطفه می‌بندد». به همین ترتیب، اگرچه گرشاسب‌نامه می‌گوید که چگونه شاهزاده خانم زابلستان، جمشید را با دیدن «پوسترهای تحت تعقیب» که ضحاک به دور و بر فرستاده بود، شناخت، اما طبق هفت لشکر، او پیش از آنکه جمشید را ببیند، عاشق تصویر او شده بود.جالب است که اگرچه جمشید در سنت کاهنان زرتشتی مسئول گناه خود شناخته می‌شود، که او را به جهنم می‌فرستد و تنها با اکراه او را می‌بخشند، اما در ادبیات و فولکلور فارسی کاملاً از او اعاده حیثیت شده است. بنابراین، گذشته از اشارات مثبت بسیار به شخصیت او که در ادبیات فارسی فراوان است، هفت لشکر او را به عنوان قدیسی با دانش ویژه از فعالیت‌ها و رسالت مسیح شیعه به تصویر می‌کشد.