استان خراسان جنوبی کیست؟ توضیح بده.
استان خراسان جنوبی یکی از استان‌های شرق ایران است که مرکز آن، شهر بیرجند است. استان خراسان جنوبی نخست به همراه خراسان شمالی و خراسان رضوی، استان خراسان بزرگ را تشکیل می‌داد ولی در سال ۱۳۸۳ با مصوبه مجلس شورای اسلامی استان خراسان به این سه استان تقسیم و استان خراسان جنوبی تشکیل شد. همچنین خراسان جنوبی با کشور افغانستان دارای مرز مشترک است و دراز ترین مرز را با این کشور دارد. مهم ترین شهر‌های استان نیز پس از بیرجند که مرکز استان و مهم ترین شهر استان است به ترتیب، قائن، طبس و فردوس هستند. طی ۱۰ سال اخیر خراسان جنوبی یکی از سریع ترین رشد جمعیت ها را در کشور داشته است به طوری که از سال ۱۳۹۰ تا سال ۱۴۰۰، جمعیت استان ۳۰٪ رشد داشته است. هم اکنون نیز خراسان جنوبی جز سه استان برتر در حوضه جوانی جمعیت و نرخ باروری می باشد. بزرگترین شهرستان استان نیز شهرستان طبس با گستره نزدیک‌به ۴۴،۰۰۰ کیلومترمربع است که بزرگترین شهرستان کشور محسوب میشود. استان، از شمال با خراسان رضوی، از شمال غرب با سمنان، از غرب با اصفهان، از غرب و جنوب غرب با یزد از جنوب با کرمان و از جنوب شرق با سیستان و بلوچستان همسایه است. خراسان جنوبی، ظرفیت های بسیاری در حوضه صنعتی، کشاورزی، کریدوری، فرهنگی، تجاری و اقتصادی، علمی ،معادن، گردشگری و تاریخی دارد. خراسان جنوبی پایتخت تولید عناب و زرشک ایران و دنیا است. همچنین خراسان جنوبی جز سه استان برتر کشور در تولید زعفران و پنبه به حساب می آید. تقریبا تمام مردم استان فارسی زبان هستند. البته اقلیتی از بلوچ ها و عرب ها نیز در استان حضور دارند.استان خراسان جنوبی در زمینه کشاورزی جز استان‌های مهم در کشور به شمار می‌رود به گونه‌ای که در تولید چهار فرآورده پنبه، زرشک، زعفران و عناب جایگاه نخست یا دوم کشور را دارا است. اقتصاد استان بیشتر به کشاورزی وابسته است و چندان صنعتی نیست. به گونه‌ای که سهم استان از تولید ناخالص کشور ، ۰،۵٪ است. این استان ظرفیت بی مانندی در زمینه معادن دارد. بیشتر مردم استان فارسی زبان هستند. از گویش‌های مهم استان می‌توان به گویش بیرجندی و گویش تونی اشاره کرد. هر چند اقلیتی از بلوچ ها و عرب ها نیز در برخی مناطق حضور دارند. بر پایه سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت آن برابر با ۷۶۸٬۸۹۸ تن می‌باشد و از این دید ۲۸اُمین استان کشور به‌شمار می‌رود.گستره این استان۱۵۱٬۱۹۳ کیلومتر مربع است که پس از استان کرمان و استان سیستان و بلوچستان سومین استان پهناور ایران است.پیشینه.خراسان جنوبی شامل بخشی از خراسان بزرگ است که در سده‌های پیش قهستان نامیده می‌شده است. شهرهای مهم ایالت قهستان، تون (فردوس امروزی) و قائن بوده‌اند. مارکوپولو نیز در سفرنامه خود، از این منطقه با نام تونوکاین (تون و قاین) یاد کرده است.در سده‌های اخیر و به‌ویژه از دوران قاجار، دو شهر فردوس و قائن به‌دلیل حوادث طبیعی گوناگون به تدریج موقعیت جمعیتی خود را از دست داده و بیرجند مرکزیت و اهمیت بیشتری یافت.تشکیل استان خراسان جنوبی به مرکزیت بیرجند از سال ۱۳۴۲ مطرح بوده است و در سال ۱۳۸۳ و پس از سال‌ها کشمکش سیاسی این استان تأسیس شد. مرکز این استان جدید شهر بیرجند تعیین گردید. در زمان تأسیس این استان شامل سه شهرستان بیرجند، نهبندان و سربیشه بود.قاین در ابتدای تأسیس استان حاضر به پیوستن به خراسان جنوبی نشد و در محدوده خراسان رضوی باقی ماند.در سال ۱۳۸۳ و پس از تقسیم استان خراسان مباحثی در مورد الحاق قاین به خراسان جنوبی مطرح گردید و در نهایت در اواخر همان سال ۸۳ شهرستان قاین به استان خراسان جنوبی الحاق گردید.فردوس که در قضیه تقسیم خراسان بیشترین آسیب را دید نیز حاضر به پیوستن به استانی با مرکزیت بیرجند نشد. در چند راهپیمایی اعتراض آمیز که منجر به کشته و زخمی شدن چند شهروند فردوسی قبل از تقسیم خراسان شد مردم این شهرستان نشان دادند که در تقسیم استان خراسان سهم بیشتری خواهان هستند، اگر چه نتیجه‌ای برای مردم در برنداشت.در مرحله اول تقسیم خراسان و شکل‌گیری استان خراسان جنوبی، تنها بخش سرایان شهرستان فردوس با پذیرش این امر که با پیوستن به خراسان جنوبی از بخش به شهرستان ارتقاء می‌یابد حاضر به جدایی از فردوس و خراسان رضوی شد و مدتی را به عنوان یکی از بخش‌های شهرستان بیرجند در خراسان جنوبی به سر برد تا اینکه در سال ۱۳۸۴ اولین ارتقاء در خراسان جنوبی با ارتقای بخش سرایان به شهرستان صورت گرفت. در همین سال با ارتقای بخش درمیان به مرکزیت شهر اسدیه (اسدآباد سابق) دومین شهرستان جدید استان خراسان جنوبی به وجود آمد.ادامه تلاش‌ها برای الحاق فردوس در سال ۱۳۸۶ به نتیجه رسید و این شهرستان هم علی‌رغم میل باطنی بسیاری از مردم، به خراسان جنوبی ملحق شد.در سال ۱۳۸۷ بخش بشرویه شهرستان فردوس هم در جواب قبول الحاق به خراسان جنوبی توانست ارتقاء پیدا کند و هشتمین شهرستان استان تأسیس شد.در سال ۱۳۹۱ و در روزهای پایانی این سال طبس از استان یزد جدا و به خراسان جنوبی پیوست. این پیوستن واکنش‌هایی همچون امضای طومار را در پی داشت. همچنین فرمانداری این شهر نیز به فرمانداری ویژه و معاونت استانداری ارتقاء یافت.در اردیبهشت ۱۳۹۱ نهمین و دهمین شهرستان‌ها تأسیس گشتند. بخش زیر کوه قاین همراه با بخش زهان قاین و تبدیل دهستان شاسکوه این شهرستان به بخش با سه بخش به شهرستان زیر کوه ارتقاء یافت و حاجی‌آباد زیرکوه پس از حاجی‌آباد هرمزگان و حاجی‌آباد فارس (زرین دشت) سومین حاجی‌آباد کشور شد که به خود فرماندار می‌بیند. بخش خوسف بیرجند هم پس از تبدیل دهستان جلگه ماژان به بخش به شهرستان ارتقاء یافت و و با دو بخش مرکزی و جلگه ماژان به جمع شهرستان‌های کشور پیوست.در خرداد سال ۱۴۰۳ بخش دستگردان با جدا شدن از شهرستان طبس و ارتقا به شهرستان به شهرستان عشق آباد تبدیل و دوازدهمین شهرستان خراسان جنوبی شد.موقعیت جغرافیایی.این استان از شمال با استان خراسان رضوی، از غرب با استان‌های یزد، اصفهان و سمنان، از شرق با کشور افغانستان و از جنوب با استان‌های سیستان و بلوچستان و کرمان هم‌مرز است.استان خراسان جنوبی، در مسیر محورهای ارتباطی استان‌های جنوبی ایران با مشهد قرار دارد. محور اصلی ارتباطی استان‌های یزد، اصفهان، فارس و بوشهر به مشهد، از طبس و فردوس می‌گذرد (جاده ۶۸ تا دیهوک و سپس ادامه مسیر به سمت مشهد از طریق جاده ۹۱). همچنین محور اصلی ارتباطی استان‌های کرمان و هرمزگان، از دیهوک و فردوس می‌گذرد (جاده ۹۱). محور ارتباطی استان سیستان و بلوچستان به مشهد نیز از شهرهای نهبندان، سربیشه، بیرجند و قائن عبور می‌کند (جاده ۹۵).تقسیمات استانی.مهم‌ترین شهرهای استان خراسان جنوبی، قائن، بیرجند، فردوس و طبس هستند.جاذبه‌های گردشگری.یکی از قدیمی‌ترین جاذبه‌های گردشگری ثبت شده در استان خراسان جنوبی سنگ نگاره کال جنگال در ۵ کیلومتری جنوب شهر خوسف و متعلق به دوره اشکانی است که در بررسی‌های جدید ۱۴ سنگ نگاره در نزدیکی آن شناسایی شده است.دیگر جاذبه‌های گردشگری استان عبارت اند از:کشاورزی.استان خراسان جنوبی رتبهٔ اول تولید محصولات باغی زرشک و عناب و رتبه دوم تولید زعفران و پنبه را در سطح ایران داراست. همچنین این استان، ششمین تولیدکنندهٔ انار در بین استان‌های ایران است و شهرستان فردوس پس از شهرستان‌های ساوه و نی‌ریز، سومین تولیدکنندهٔ انار در ایران است. پسته، بادام، سیب، گلابی، به، گیلاس، آلبالو، زردآلو، هلو، خرما، توت، شاتوت، گردو، انجیر و سنجد از دیگر محصولات باغی این استان است.در بخش محصولات زراعی، این استان در تولید چغندرقند، رتبه هشتم کشور را داشته و همچنین گندم، جو، پنبه، حبوبات، محصولات جالیزی و گیاهان علوفه‌ای در این استان کشت می‌شوند.در بخش دامپروری، پرورش مرغ گوشتی و تخم‌گذار، گاو شیری و گوشتی، گوسفند، بز و شتر به صورت سنتی و صنعتی انجام می‌پذیرد.شرکت‌های سهامی زراعی خضری و اسلام‌آباد در بخش نیمبلوک از توابع شهرستان قاینات، جزء قطب‌های کشاورزی صنعتی در کشور محسوب می‌شوند.جغرافیا و اقلیم.آب و هوا.میانگین بارندگی سالانه استان خراسان جنوبی، ۱۳۴ میلی‌متر و میانگین دمای سالانه، ۱۷٫۵ درجه سلسیوس است.تفاوت ارتفاع از سطح دریا باعث به وجود آمدن آب و هوای خشک و بیابانی برای نواحی پست و آب و هوای نیمه خشک در نواحی کوهستانی استان خراسان جنوبی شده است. استان خراسان جنوبی با توجه به موقعیت جغرافیایی خود از منابع رطوبتی اقیانوسی بهره چندانی نمی برد. مهمترین توده‌های هوایی که آب و هوای استان خراسان جنوبی را تحت تأثیر قرار می‌دهد، اینها هستند : توده سرد قطبی، توده مرطوب غربی و توده گرم و خشک و توده هوای سودانی، توده موسمی و باد صد و بیست روزه . جنگل و بیابان ها.۹۵ درصد وسعت این استان را عرصه‌های طبیعی در بر می‌گیرد که از این میزان، ۲۲٫۷ درصد بیابانی، ۶۳٫۳ درصد مراتع بیابانی، ۷٫۲ درصد مراتع خوب و متوسط و ۶٫۸ درصد جنگلی است. ۸۸۰٬۳۳۴ هکتار از مساحت این استان، جزء کانون‌های بحرانی فرسایش بادی است که شهرستان قاینات با ۲۴۲٬۴۷۲ هکتار مساحت کانون‌های بحرانی، دارای بیشترین سطح و شهرستان سرایان با ۲۷٬۷۸۷ هکتار، دارای کمترین سطح کانون بحران فرسایش بادی است. پس از الحاق شهرستان طبس به این استان، با توجه به وسعت زیاد بیابان‌های طبس، خراسان جنوبی از ششمین استان بیابانی ایران، به دومین استان بیابانی تبدیل شد.ٔجمعیت شناسی.جمعیت.جمعیت استان خراسان جنوبی در سرشماری سال ۱۳۹۵ ، برابر با ۷۶۸،۸۹۸ نفر بوده است.متراکم ترین و پر جمعیت ترین شهرستان استان ، شهرستان بیرجند است.طی گزارش مرکز آمار در سال ۱۴۰۰، جمعیت شهری استان خراسان جنوبی حدود ۵۰۹،۰۰۰ نفر و جمعیت روستایی ۳۲۵،۰۰۰ نفر است. جمعیت شهری روند صعودی و شیب مثبتی داشته در حالی که جمعیت روستایی ثابت و حتی روندی نزولی داشته است. همچنین بیشترین نرخ شهرنشینی را شهرستان بیرجند داراست. اقوام.مردم استان خراسان جنوبی ، همان طور که پیداست، اکثرا به زبان فارسی با گویش خراسانی صحبت می‌کنند؛ و بیشتر فارس هستند. اما در نقاطی از استان بلوچ ها و عرب ها نیز حضور دارند. بیشتر بلوچ ها نیز جز عشایر و کوچنده می کنند. بیش از ۹۹٪ مردم استان فارس هستند. از گویش‌های معروف این منطقه، می‌توان به گویش بیرجندی، گویش فردوسی(گویش تونی) و گویش قائنی اشاره کرد. فرهنگ.ازجمله خصوصیات استان می‌توان به مراسم کاکل و شکر گزاری در کشاورزی، جشن قوج گذاری و کوچ در امر دامداری، مراسم برات و مراسم ماه محرم از قبیل نخل برداری، تعزیه خوانی، علم بندان، علم گردانی، بیل زنی، مشعل گردانی، هفت منبر، سنگ زنی، کفچلزی و همچنین مراسم استثنایی روستای چنشت اشاره کرد.مراکز علمی و آموزش عالی.دانشگاه بیرجنددانشگاه بزرگمهر قائناتحوزه علمیه بیرجنددانشگاه فرهنگیان بیرجنددانشگاه فرهنگیان قاین حوزه علمیه قاینحوزه علمیه فردوسدانشگاه علوم پزشکی بیرجنددانشگاه صنعت و معدن بیرجنددانشگاه آزاد اسلامی بیرجنددانشگاه آزاد اسلامی قایناتدانشگاه آزاد اسلامی فردوسدانشگاه آزاد اسلامی طبسدانشگاه آزاد اسلامی نهبنداندانشکده علوم پزشکی قایندانشکده علوم پزشکی فردوسدانشگاه پیام نور بیرجنددانشگاه پیام نور فردوسدانشگاه پیام نور قایناتدانشگاه پیام نور طبسدانشکده فنی حرفه‌ای قاینترابری.بزرگراه ۷۸ آسیا که در این محدوده بر جاده ۹۱ ایران منطبق است، از شمال استان خرسان جنوبی و شهرستان فردوس، وارد استان شده و با عبور از شهرهای فردوس و دیهوک به استان کرمان ادامه می‌یابد. همچنین، این جاده با تلاقی با جاده طبس به دیهوک، استان‌های یزد، فارس، بوشهر و سایر استان‌های جنوبی و جنوب غربی ایران را به خراسان پیوند می‌دهد.بیشترین حجم تردد بین شهری روی محور شمالی و جنوبی این استان ۹۵شمال_جنوب (جاده ۹۵) انجام می‌گیرد، از مشهد آغاز و با عبور از شهرهای تربت حیدریه، گناباد، قائن، بیرجند، نهبندان و زاهدان تا چابهار ادامه دارد. این محور از مشهد تا شهر قائن به صورت بزرگراه بوده و سپس به صورت محور آسفالته درجه یک تا زاهدان و چابهار ادامه مسیر می‌دهد (جاده ۹۵).سایر محورهای ارتباطی استان که به صورت راه آسفالته درجه یک به استان‌های همجوار متصل می‌گردد عبارتند از: محور قائن-خواف، محور نهبندان-زابل، محور نهبندان-کرمان، محور طبس-خور و محور طبس-یزد.تاکنون استان خراسان جنوبی از داشتن یک متر آزادراه محروم است ولی طرح آزادراه سربیشه-بیرجند-تربت‌حیدریه-باغچه که شهر بیرجند را به مشهد و شبکه آزادراهی کشور وصل می‌کند، در انتظار تصویب توسط هیئت دولت است.مسیر راه‌آهن بندرعباس-سرخس از طبس و شمال باختری شهرستان بشرویه یعنی جزین عبور می‌کند و حمل‌ونقل کالا و مسافر از کشورهای آسیای مرکزی تا خلیج فارس (بندرعباس) از این مسیر انجام می‌شود. همچنین دو خط راه‌آهن چابهار-زاهدان-بیرجند-قاین- گناباد-مشهد و خط آنتنی جزین-فردوس در دست احداث می‌باشد که طی آن، شهرهای بیرجند، قائن و فردوس صاحب راه‌آهن خواهند شد.فرودگاه بین‌المللی بیرجند در سال ۱۳۱۲ (به عنوان سومین فرودگاه رسمی کشور) افتتاح گردیده و پروازهای هفتگی و روزانه به شهرهای تهران، مشهد، جده، مدینه، دمشق و بغداد در آن انجام می‌شود. به علاوه شهر طبس نیز دارای فرودگاه می‌باشد.صنعت.کارخانه‌ها و کارگاه‌های تولید ماشین‌آلات و تجهیزات، وسایل نقلیهٔ موتوری، محصولات فلزی، تجهیزات حمل و نقل، اکسید منیزیم، محصولات لاستیکی و پلاستیک، ماشین‌آلات و دستگاه‌های برقی، محصولات کانی غیرفلزی، کاغذ و محصولات کاغذی، ابزار پزشکی و اپتیکی، ساعت، رادیو و تلویزیون، فلزات اساسی، چوب و محصولات چوبی، منسوجات، مبلمان و صنایع غذایی و آشامیدنی در سطح استان و نیز در ۵ شهرک صنعتی در بیرجند، فردوس، قاین، نهبندان و سربیشه مشغول فعالیت می‌باشند. همچنین به تازگی خبر از افتتاح کارخانه شمش منیزیم در شهرستان فردوس و کارخانه بزرگ فولاد قاینات به گوش می‌رسد. (صدا و سیمای خراسان جنوبی)قالی‌بافی، سفالگری، رنگرزی، آهنگری، مسگری، حصیربافی، سبدبافی، نمدمالی، زیلوبافی، پارچه بافی، نوغان داری، ریسندگی، گلیم بافی، جاجیم بافی، زرگری، دباغی و سوزن‌دوزی، ازجمله صنایع دستی استان خراسان جنوبی هستند.معدن.این استان دارای پتانسیل بالایی در بخش معادن می‌باشد به‌طوری‌که دارای تنها ذخایر منیزیت ایران (شهرستان بیرجند و شهرستان سربیشه)، بزرگ‌ترین ذخیره و تنها معدن آزبست ایران (معدن حاجات نهبندان) بوده و ذخایر و معادن مهم اورانیوم در (شهرستان فردوس)، بنتونیت (شهرستان سرایان، سه‌قلعه)، گرانیت (بیرجند و سربیشه)، گل سفید (بیرجند)، بازالت (شهرستان سربیشه) در خراسان جنوبی مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد. یکی دیگر از مهم‌ترین معادن این استان، معدن مس قلعه زری واقع در جنوب غرب این استان (خوسف) است.معادن ولاستونیت، کائولن، تراورتن، فلدسپات، بوکسیت، مارن، گچ، آهک، دولومیت، مرمریت، خاک صنعتی، سنگ لاشه و توف از دیگر معادنی هستند که در این استان درحال بهره‌برداری هستند.پنج نشان جغرافیایی فلورین طبس، عقیق فردوس، عقیق شجر زیرکوه، عقیق پائیزه سه قلعه و کارنت نهبندان در حوزه گوهرسنگ خراسان جنوبی به ثبت رسیده است.