زبان بلوچی کیست؟ توضیح بده.
زبان بلوچی (، و به ) از زبان‌های ایرانی شاخهٔ شمال‌باختری است. این زبان توسط مردم بلوچ در کشورهای ایران، پاکستان، افغانستان، عمان، ترکمنستان و سایر کشورها صحبت می‌شود.پیشینه.زبان بلوچی از زبان‌های ایرانی شمال‌باختری است و با زبان‌های تاتی، کردی، مازندرانی (طبری)، گیلکی و تالشی نزدیکی زیادی دارد. بلوچی بیشتر رابطه نزدیکی با زبان پارتی تا زبان پارسی میانه دارد برای همین به نظر می‌رسد گویشوران این زبان در گذشتهٔ دور از نواحی شمالیِ ایران امروزی به بلوچستان کنونی کوچیده باشند. سخنگویان بلوچی به‌احتمال زیاد نخست در کرانه دریای مازندران می‌زیستند و در حدود قرن۴ق/۱۰م به مناطقی که اکنون هستند مهاجرت کردند. بلوچی نزدیکی زیادی با هورامی و زازاکی دو گویش کردی دارد و بلوچی مانند این دو گویش کردی نزدیکی زیادی را با پهلوی اشکانی دارد اما به سایر گویش‌های اصلی کردی مانند کُرمانجی شمالی و کُرمانجی میانی تا حدودی نزدیک است.زبان شناسان داده‌های زبانی بلوچی نو را با داده‌های زبانی دیگر مربوط به ادوار باستان میانه و نو مقایسه کرده‌اند. ازجمله زبانشناسان عصر حاضر معروف جهان که در حوزه زبان بلوچی پژوهش‌های فراوانی انجام داده‌است می‌توان به کارینا جهانی نام برد که نسبت به نابودی این زبان هشدار جدی داده‌است.زبان بلوچی سه گویش اساسی شرقی و غربی و جنوبی و گویش‌های فرعی فراوان دارد همچنان که این زبان بسیاری از خصوصیات زبان‌های کهن را نیز محفوظ داشته‌است. زبان بلوچی در پاره‌ای موارد به زبان پهلوی ساسانی (پارسی) قرابت پیدا می‌کند و در جایی نیز به زبان پهلوی اشکانی (پارتی). امّا وقتی همه جنبه‌ها در نظر گرفته شود، این نتیجه به دست می‌آید که گویا زبان بلوچی، دنباله یکی از زبان‌های ویژه ایرانی بوده؛ زبانی کهن تر از پهلوی، چون اوستایی، که تلفّظ آواهای کهن را در خود حفظ نموده و نمونه‌های بسیاری از واژگان آن را می‌توان ذکر کرد.به‌رغم مباحثات بسیار، هنوز ریشهٔ قابل قبولی برای نام «بلوچی» پیشنهاد نشده‌است.الفبای زبان بلوچی.الفبای زبان بلوچی همان الفبا و حروف فارسی است و کلمات مورد استفاده حاوی حروف پ چ ژ گ فراوان و متفاوت با الفبای عربی، آنان را خود به خود از اعراب متمایز می‌کنند، و حروف ٹ، ڈ، ڑ، ں و ی در بلوچی وجود دارد که آن را از زبان فارسی امروز هم متمایز می‌گرداند.در مجموع ۲۵ حروف در زبان بلوچی وجود دارد که حروف ث ح خ ص ض ط ظ ع غ ف ق با تلفظ عربی آن در بلوچی وجود ندارند و بطورمعمول به جای ف، پ و به جای خ، ه و به جای ق، ک تلفظ می‌شود.به‌طور مثال در بلوچی کیقباد-کیکباد، یا قنبر-کنبر (کمبر) خوانده می‌شود و این موضوع بطوردقیق در زبان پهلوی هم مصداق دارد به‌طور نمونه کیقباد در پهلوی به صورت کی کوات رایج است. واژه‌های پدر و مادر و برادر در زبان بلوچی مانند پهلوی "پت ،" Pet " و مات "mat " خوانده می‌شوند. علت این امر هم آشکار است، چون در اوستا و در حالت فاعلی حذف می‌گردد، باز در حالی که در فارسی "ت " یا "ث "اوستا را به "ه " مبدل کرده، زبان بلوچی آن را نگهداشته است به عنوان مثال: چات (چاه)، کوت (کوه). بلوچی حرف "خ " ندارد و به جای آن "ه " به کار می‌برد. همچنین "پ " را به جای "ف " و "گ وک " را به جای "غ " می‌گذارد که نشان از کهنگی زبان بلوچی و عدم دخالت حروف عربی است، مانند؛ هدا-خدا، هشک-خشک، تهم- تخم، هون-خون.برخی کلمات بلوچی با پارسی رایج در آن مشابه یا یکسان است. بدون دخالت کلمات انگلیسی و عربی به‌طور تقریبی این زبان خالص و بدون تغییر مانده‌است.برخی کلمات با حروف آخر در نمونه بلوچی، به گ ختم می‌شود به‌طور مثال:زنده تبدیل به زندگ…آهو تبدیل به آهوگ…ماهی تبدیل به ماهیگ…آستین تبدیل به آستینگ…ماده تبدیل به مادگ…شاید بتوان گفت این موضوع بر می‌گردد به ریشه زبان بلوچی که برگرفته از زبان پهلوی اشکانی و ساسانی می‌باشد.از آنجا که زبان پهلوی با دگرگونی‌هایی به زبان فارسی نو (امروزی) تبدیل شده‌است ویکی از این دگرگونی‌ها حذف (گ) از برخی کلمات می‌باشد می‌توان اینگونه بیان کرد که حرف گ و برخی حروف غیر عربی در زبان بلوچی خالص باقی مانده اما در زبان فارسی امروز گ از برخی کلمات حذف شده و دگرگون شده‌است؛ یعنی زبان بلوچی، "گ " اوستا را که در پازند و فارسی به "های " غیر ملفوظ تبدیل شده، مانند زبان پهلوی به صور ت "گ " و گاهی همان "ک " نگهداشته است. مثال‌های دیگر از دگرگونی حروف زبان باستان در فارسی نو اما ثابت ماندن آن‌ها در کلمات بلوچی در زیر آمده‌است:ی.نمونه کلمات مشابه با زبان کردینمونه کلمات مشابه بازبان گیلکینمونه کلمات مشابه با مازندرانینمونه کلمات مشابه با تاتیاز دیدگاه زبان شناسان و بااستفاده از داده‌های زبانی و مقایسه آن‌ها این زبان نه تنها ارتباط بنیان با سایر زبان‌های ایرانی دارد بلکه مشابهت زیادی با زبان ایران باستان (کهن) دارد به‌طور نمونه.۱-از منظر واج‌شناسی۲-از منظر واژگانیمحل سکونت.عده‌ای از بلوچ‌ها در سرزمینی به‌نسبت وسیع و گرم که دربخش‌های جنوبی و خط ساحلی دریای مکران از (بندرجاسک تابندر کراچی) واقع در جنوب بلوچستان و کشورهای «ایران. جنوب و جنوب غربی پاکستان زندگی می‌کنند، که این مناطق را «مکران» می‌نامند. وعده دیگری در مناطق کوهستانی و خوش آب هوا که این مناطق درشمال بلوچستان یعنی در کشورهای» ایران. شمال و شمال غربی پاکستان و جنوب شرقی افغانستان زندگی می‌کنند را «سرحد» می‌نامند. بلوچستان جزو قلمرو ایران باستان بوده‌است همواره اما بعد از نفوذ بریتانیا و استعمار هند بخش بزرگی از ان به پاکستان واگذار شده‌است.سیستم نوشتاری.سیستم‌های نوشتاری زبان بلوچی چندین سیستم نوشتاری هستند که مهم‌ترین آن‌ها سیستم نوشتاری ظهورشاه هاشمی می‌باشد.یکی از حروف‌های تنظیم شده برای زبان بلوچی توسط آکادمی بلوچی در کراچی تنظیم شده‌است.دانشگاه اوپسالای سوئد نیز برای زبان بلوچی حروف الفبا تنظیم کردهفرهنگستان زبان و ادب بلوچی (سرباز) نیز با برگرفتن از حروف الفبایی سید ظهور شاه هاشمی حروف الفبای بلوچی را استانداردسازی کرده‌است.حروف تنظیم شده توسط فرهنگستان زبان و ادب بلوچی به شرح زیر هستند.1- A - A - ءَAsp - اسپ - اسبArs - ارس - اشکAmb - امبَ - انبه۲- À - AA - آÀp - آپ - آبÀs - آس - آتشÀtk - آتک - آمدÀdènk - آدݔنک - آینهÀzmàn - آزمان - آسمان3- B - B - بـ/ـبـ/ـبBorz - بُرز - بالاBon/Jalag - بُن/جالَگ - پایین/آغازBàsk - باسک - بازوBèr - بݔر - انتقام4- C - CH - چـ/ـچـ/ـچCàgerd - چاگرد - جامعهCapp - چپConď - چُنڈ - قسمتChamm - چمّ - چشمCoťťi - چُٹّی - تعطیلCàr - چار - چهار5- D - D - دDel - دل - قلبDo - دوDolàp - دلاپ - ترسDàr - دار - چوبDranz - دْرنز - مقدار کم۶- Ď - DH - ڈĎòk - ڈۏک - سنگĎèl - ڈݔل - الاغ مادهĎæns - ڈئنس - رقص7- E - É - ءِEnsàn - انسانEnt - اِنت - حدEšk - اِشک - عشق۸- È - IE - ݔـ/ـݔـ/ـیÈ - ای - اینÈràn - اݔران - ایرانÈkim - اݔکیم - ناامید9- G - G - گـ/ـگـ/ـگGàl - گال - کلمهGap - گپ - گفتگوGal - گَل - شادGall - گَلّ - گروهGèš - گݔش - بیشGerag - گِرگ - گرفتن10- H - H - هـ/ـهـ/ـهHaur - هؤر - بارانHàl - هال - خبرHuk - هوک - خوکHapt - هپت - هفتHašt - هشتHan - هں - همچنینHaik/Amorg - هئیگ/آمُرگ - تخم مرغ11- I - Í - ایـ/ـیـ/ـیBir - بیر - صاعقهSir - سیر - عروسیŠir - شیر12- J - J - جـ/ـجـ/ـجJanèn - جِنِن - جنسیت زنJang - جنگJèl - جݔل - زندانJaťť - جَٹ - نادانJost - جُست - سؤال13- K - K - کـ/ـکـ/ـکKàrc - کارچ - چاقوKauš - کؤش - کفشKapp - کَپ - سمتKobl - کُبل - قفل14- L - L - لـ/ـلـ/ـلLònť - لُنٹ - لبLàg - لاگ - الاغ نرLaiť - لئیٹ - لامپLoť - لُٹ - تنبیهLòť - لۏٹ - خواستLond - لنڈ - پسر لات15- M - M - مـ/ـمـ/ـمMàt - مات - مادرMenàt - مِنات - صدازدن مادرMàr - مارMid - مود - موMardèn - مردݔن - جنسیت مردMaťť - مَٹ - هم چهرهMošk - مُشک - موشMard - مردMòled - مۏلد - کنیز16- N - N - نـ/ـنـ/ـنNàm - نامNòk - نۏک - نوNapag - ناپگ - نافNoh - نُه - نهNàl - نال - نوعی قسمNàh - ناه - خرما17- O - Ó - ءُBorrag - برّگ - بریدنConď - چُنڈ - بخشŠod - شُد - گرسنهMorr - مُرّ - بخیل۱۸- Ò - OU - ۏÒlàk - اۏلاک - حیوان اهلیÒpàr - اۏپار - باورÒd - اۏد - اونجاÒštag - اۏشتگ - ایستادن19- P - P - پـ/ـپـ/ـپPàd - پاد - پاPošt - پشتPàk - پاکPorr - پُرّPàcen - پاچن - بز نرPanc - پنج - پنج20- R - R - رRang - رنگRomb - رُمب - گروهRòc - رۏچ - روز/خورشیدRòtàk - رۏتاک - روزنامهRòď - رۏڈ - جاده21- S - S - سـ/ـسـ/ـسSabz - سبز - آبیSohr - سُهر - قرمزSir - سیر - عروسیSàl - سالSabàh - سباه - صبحSocag - سُچگ - سوختنSòčag - سۏچگ - سوزاندن۲۲- Š - SH - شـ/ـشـ/ـشŠàm - شامŠunz - شونز - سبزŠap - شپ - شبŠauk - شؤک - زیباŠàr - شار - شهرŠot - شُت - رفت23- T - T - تـ/ـتـ/ـتTeck - تِچک - راستTah/Tòk - تۏک - داخلTàk - تاک - پنجره/برگTors - ترسTacag - تچگ - دویدن۲۴- Ť - TH - ٹـ/ـٹـ/ـٹ - ࢣŤair - ٹئیر - تایر/لاستیکŤèl - ٹݔل - روغنŤòr - ٹۏر - مصدومŤacc - ٹچّ - اتصال25- U - Ú - ـو/اوUmèt - اومݔت - امیدTur - تورPul - پول26- W - W - وWànag - خواندن/مدرسهWaď - وڈ - نوعWahd - وهد - زمانWàb - واب - خوابWair - وئیر - کابلWàk - واک - حوصلهWàd - واد - نمکWaš - وش - خوبWarag - ورگ - خوردن/خوراکی27- Y - Y - یـ/ـیـYàt - یات - یادYak - یک - عدد یک28- Z - Z - زZànag - زانگ - دانستنZàntkàr - زانتکار - دانشمندZànk - زانک - علمZòr - زۏر - قدرتZit - زوت - زودZard - زرد۲۹- Ž - ZH - ژŽand - ژند - خستهŽàng - ژانگ - زنگŽimb - ژامب - شیبحروف دوبندی در بلوچی1-AE- Æ æ - ـئSæ - سئ - عدد سهKuæ - کوئ - کجا هستیدŠaukae - شؤکئ - تو زیبا هستی2-Ai - ai - ئیMai - مئی - مال ماSalimaig - سلیمئیگ - مال سلیم3-Au - au - ؤKaur - کؤر - رودخانهMaut - مؤت - مرگŠauk - شؤک - زیباگویش‌ها.بلوچی را به سه گروه اصلی می‌توان تقسیم کرد: شرقی، یا شمال‌شرقی، و غربی، یا جنوب‌غربی و مرکزی سرحد.تقسیم‌بندی.اولین محققی که گویش‌های بلوچی را بیشتر به‌طور سیستماتیک مورد مطالعه قرارداد ویلهلم گیگر Wilhelm Geiger بود. او بلوچی را به دو گویش اصلی تقسیم کرده و بلوچی شمالی (سرحدی) و بلوچی جنوبی (مکرانی) نامید. وی همچنین بلوچی جنوبی را به گروه‌های شرقی و غربی و بلوچی شمالی را به گروه‌های شمالی و جنوبی که به ترتیب توسط طایفه‌های لغاری Leghلri و مری Mari نمایندگی می‌شدند تقسیم کرد. گیگر برای نشان دادن تفاوت لغوی گویش‌ها به این واقعیت اشاره می‌کند که بلوچی جنوبی به میزان بالایی از زبانهای هندی و پاکستانی همسایه لغت اقتباس می‌کند در حالیکه بلوچی شمالی بیشتر دارای لغات اقتباس شده از گویش اصیل با ریشه فارسی می‌باشد. (ترجمه و نقل از جهانی (۸۹))یکی دیگر از محققان گویش‌های بلوچی «سر جرج گریرسون» می‌باشد. او گویش‌های بلوچی را به شرقی و غربی تقسیم کرد. وی معتقد بود که بلوچی غربی در محدوده حکومتی بریتانیا دارای سه گویش می‌باشد و آنهارا بر اساس منطقه عمده‌ای که در آن صحبت می‌شوند، گویش کراچی karلči، کیچی kیči و پنجگوری panjguri نامید.محقق برجسته دیگری که به صورت سیستماتیک گویش‌های بلوچی را مطالعه کرده‌است پروفسور جوزف الفنبین می‌باشد، او در کتاب «زبان بلوچی، گویش‌شناسی با متن» برای نشان دادن تفاوت بین گویش‌های مختلف، لیستی شامل آواشناسی، دستور (صرف و نحو) و لغت تهیه کرده و آن را به عنوان معیار مقایسه شباهت‌ها و تمایز گویش‌ها بکار برده‌است. در اینجا فقط به چند مورد از ویژگی‌های خاص این گویش‌ها بر اساس معیار الفنبین اکتفا می‌کنیم. (نقشه جغرافیایی گویش‌ها)وی بر اساس این معیار، زبان بلوچی را به شش گویش تقسیم می‌کند که عبارتند از:گویش‌های تپه‌های شرقی.این گویش‌ها در مناطق طایفه‌های مری، بگٹی، لغاری و مزاری صحبت می‌شوند.گویش رخشانی.این گویش شامل شاخه‌های زیر می‌باشد:در تألیفات بعدی، الفنبین گویش رخشانی را به سه گروه کلاتی، پنجگوری و سرحدی تقسیم می‌کند که گویش سرحدی در آن شامل مرو در ترکمنستان شوروی، بلوچستان افغانستان و مناطق شمالی بلوچستان ایران که جنوب خاش و شمال ایرانشهر (آب رئیس، زنده کوه بزمان، رمکان) مرز جنوبی آن را تشکیل می‌دهند و همچنین نواحی از نرماشیر (چاهدگال، رودشور) و مناطق شمالی بلوچستان پاکستان شامل نوشکی، دالبندین، خاران و کلات (که مناطق گویش پنجگوری مرز جنوبی آن را تشکیل می‌دهند) را دربر می‌گیرد.پنجگوری.شامل بخش اعظم منطقه خاران xلrلn که کیچ kیč مرز جنوبی و رودخانه رخشان Raxshلn مرز شمالی آن را تشکیل می‌دهند و کولوا Kolwل در شرق آن واقع می‌شود.گویش سراوانی.سراوان و مناطق اطراف آن که خاش مرز شمالی و اسپیدان Espidلn مرز غربی آن را تشکیل می‌دهند. مناطق مرزی ایران و پاکستان در شرق این منطقه واقع شده و مرز جنوبی آن رودخانه گل gel در شمال راسک می‌باشد.در تألیفات بعدی الفنبین، ایرانشهر و بمپور نیز در حوزه گویش سراوانی شمرده می‌شوند.گویش کیچی.منطقه کیچ kیč در بلوچستان پاکستان شامل تربتگویش لتونی (لاشاری).منطقه لاشار lلڑلr در بلوچستان ایران شامل «اسپکه» Espakka، «پیپ» pیp، «مسکوتان» Maskْtan، «پنوچ» pannْčگویش‌های ساحلی.شامل قصرقند kaser kand، نیکشهر nیkshahr، راسک rلsk و نواحی ساحلی جنوبی بلوچستان از «بی آبان» biلbلn در نزدیکی بندرعباس تا بندر کراچی شامل بنادر چاه بهار، گواتر gwلdar، پسنی pasni، جیونی jiwani و همچنین مناطق مند mand و دشت daڑt.ویژگی.ابر)|مه]] || gotal