تبدیل فوریه گسسته کیست؟ توضیح بده.
تبدیل فوریه گسسته (Discrete Fourier Transform - DFT)، توابع و سیگنال‌های گسسته را از حوزهٔ زمان به حوزهٔ فرکانس (و یا از حوزهٔ مکان به حوزهٔ عدد موج) تبدیل می کند، به طوری که حاصل تبدیل نیز گسسته است. بنابراین تبدیل فوریۀ گسسته را نباید با تبدیل فوریۀ یک سیگنال گسسته، که حاصل آن پیوسته است اشتباه گرفت.پیاده سازیِ بهینۀ تبدیلِ فوریۀ گسسته (از نظر تعداد عملیات ریاضی لازم برای محاسبه تبدیل)، تبدیلِ فوریۀ سریع (Fast Fourier Transform - FFT) نام دارد. مهم‌ترین کاربرد FFT، در پردازش سیگنال است.البته تبدیل فوریه گسسته در بررسی الگوریتم‌ها برای ضرب سریع چندجمله‌ایها نیز استفاده می‌شود.تعاریف و ویژگی‌های کلی.تعریف.formula_1ویژگی‌ها.کامل بودن.کامل بودن تبدیل فوریه بدین معنا است که می‌توان سیگنال اولیه را از سیگنال انتقال یافته دوباره ساخت. به عبارت دیگر با اعمال تبدیل فوریه داده‌ای از دست نمی‌رود و تبدیل بازگشت‌پذیر است.تعامد.بردارهای formula_2 دو به دو برهم عمود هستند، یعنی:formula_3که formula_4 تابع دلتای کرونکر می‌باشد.کاربرد در ضرب چندجمله‌ای‌ها.علاوه بر این کاربردها، در بررسی الگوریتم‌ها، برای ضرب چند جمله‌ای‌ها نیز از تبدیل فوریه سریع استفاده می‌شود. در این روش ابتدا چندجمله‌ای را به فرم دیگری تبدیل می‌کنیم که انجام عملیات ضرب و تقسیم بر روی این فرم نمایش می‌تواند سریع انجام شود. پس از انجام عملیات، با تبدیل عکس فوریه (formula_5) می‌توان پاسخ را در قالب چندجمله‌ای بدست آورد. در ادامه به بررسی دقیق این الگوریتم می‌پردازیم.فرم‌های نمایش توابع.برای نمایش توابع راه‌های گوناگونی وجود دارد، به طور مثال می‌توان یک تابع را با مجموعه اعضا (برای توابع با دامنهٔ محدود)، ضابطهٔ کلی تابع، یک سری مانند بسط تیلور یا بسط فوریه و… نمایش داد.یک فرم که در انجام محاسبات بسیار کاراست، را در این جا توضیح می‌دهیم. می‌دانیم که در صفحه می‌توان هرچند جمله‌ای از درجه n را با دقیقاً n+1 نقطه از آن به طور یکتا مشخص کرد. مثلاً هر خط راست را می‌توان با دو نقطه از آن به طور یکتا مشخص کرد و برعکس؛ یا این که هر سه نقطه یک سهمی را به طور یکتا تعیین می‌کنند. پس یک روش نمایش چندجمله‌ای‌های درجه n، نگهداری n+1 نقطهٔ آن است. دقت کنید که این نقاط به دلخواه از دامنهٔ تابع انتخاب می‌شوند. به طور دقیق تر:formula_6برای مثال نمایش‌های زیر هم ارزند:formula_7نکته‌ای مهم در این نمایش این است که لازم نیست که مختصات نقاط حقیقی باشند و می‌توان مقدار تابع را در نقاطی مختلط محاسبه کرد و به عنوان نمایش آن تابع دانست. از این موضوع در الگوریتم تبدیل سریع فوریه به خوبی استفاده می‌کنیم.لازم است ذکر شود که اگر یک چندجمله‌ای درجه n را در بیش از تعداد لازم نقطه مقدار یابی کنیم، به آن فرم فوریهٔ گسترش یافته می‌گویند. مثلاً این که سه نقطهٔ هم خط هم یک چندجمله‌ای درجه یک را مشخص می‌کنند، هر چند که یک نقطهٔ آن اضافی است. در نتیجه می‌توان هر چندجمله‌ای در فرم فوریه را با یافتن آن در تعدادی نقاط اضافی، به فرم گسترش یافته تبدیل کرد. این کار نیز در ضرب چند جمله‌ای‌ها لازم است، زیرا اگر دو چندجمله‌ای درجه n را در فرم فوریه داشته باشیم برای بدست آوردن حاصل ضرب آن دو نیاز به تعداد بیش تری نقطه از هر یک داریم.تبدیل فرم‌ها.تا این جا دو فرم مهم برای نمایش چندجمله‌ای‌ها ارائه دادیم: فرم فوریه و فرم ضابطه‌ای. حال می‌خواهیم به تبدیل بین این دو فرم بپردازیم. این تبدیل اساس کار الگوریتم‌های محاسباتی پیش رو خواهد بود. به تبدیل از فرم ضابطه‌ای به فرم فوریه، مقدار یابی می‌گویند و به عکس این عمل یعنی تبدیل از فرم فوریه به فرم چندجمله‌ای درون یابی گفته می‌شود.یک الگوریتم برای تبدیل فرم ضابطه‌ای به فرم فوریه، این است که ابتدا n+1 مقدار دلخواه formula_8 را انتخاب کنیم و سپس مقدار چند جمله‌ای را در این نقاط محاسبه کنیم (مثلاً با الگوریتم هورنر) که زوج مرتب‌های بدست آمده یک فرم فوریه برای چندجمله‌ای خواهند بود. این الگوریتم از formula_9 است. در ادامه نشان می‌دهیم که می‌توان برای هر چندجمله‌ای، فرم فوریه آن را در زمان formula_10 بدست آورد که به این الگوریتم تبدیل سریع (گسسته ی) فوریه می‌گویند.برای انجام عکس این عمل، یعنی درون یابی یا (formula_5) نیز الگوریتم سریعی وجود دارد.محاسبات روی فرم فوریه.نکتهٔ جالب در مورد فرم فوریه برای نمایش چند جمله‌ای‌ها، سادگی انجام برخی محاسبات روی آن است. به طور مثال اگر بخواهیم دو چندجمله‌ای را جمع/ضرب کنیم، کافی است آن دو را با یک سری مقادیر x یکسان به فرم فوریه تبدیل کنیم و سپس مقادیر متناظر هر نقطه از آن دو تابع را با هم جمع/ضرب کنیم. دیده می‌شود که در این فرم اعمالی مانند ضرب یا تقسیم بسیار آسان تر از صورت ضابطه‌ای قابل انجام اند. در حقیقت جمع و تفریق و ضرب و تقسیم چندجمله‌های به این فرم با formula_12 امکان‌پذیر است. در ادامه به بررسی جزئیات پیاده‌سازی ضرب چندجمله‌ای‌ها می‌پردازیم.مسئلهٔ ضرب چندجمله‌ای.در این مسئله می‌خواهیم دو چندجمله‌ای از درجه‌های formula_13 و formula_14 که به فرم ضابطه‌ای با ضرایب هر توانی از formula_15 آن‌ها مشخص شده‌اند را در هم ضرب کنیم و ضابطهٔ چندجمله‌ای حاصل را بدست آوریم.حال با توجه به بحث پیش، می‌توان دید که اگر دو چندجمله‌ای داشته باشیم می‌توان ابتدا آن‌ها را در تعدادی نقطهٔ مشترک مقدار یابی کرد و پس از آن فرم فوریهٔ ضرب آن‌ها را از ضرب مولفه‌های دوم زوج مرتب‌های بدست آمده پیدا کرد. باید توجه کرد که حاصل ضرب، یعنی formula_16 دارای درجه‌ای برابر formula_17 است پس باید برای نمایش آن به تعداد formula_18 زوج مرتب از آن را داشته باشیم، به همین منظور می‌توان از ابتدا هر دو چندجمله‌ای را به فرم فوریهٔ گسترش یافته با formula_18 نقطه تبدیل کرد، و سپس این نقاط را نظیر به نظیر ضرب کرد و حاصل ضرب را در فرم فوریه بدست آورد. برای یافتن جواب کافی است آن را از فرم فوریه به فرم ضابطه‌ای تبدیل کنیم. پس دوباره با دو مسئله‌ای که به آن‌ها اشاره کردیم روبرو شدیم: تبدیل فرم‌های ضابطه‌ای و فوریه. کافی است به بررسی پیاده‌سازی سریع این دو مسئله بپردازیم.تبدیل سریع فرم‌ها.برای این که بتوانیم از روی فرم ضابطه‌ای چندجمله‌ای، n نقطه از نمودار را بدست آوریم، به گونه‌ای هوشمندانه طوری آن formula_14 نقطه را انتخاب می‌کنیم که نوعی وابستگی به هم داشته باشند و در نتیجه بتوانیم در کل محاسبات مربوط به پیدا کردن مقدار تابع در آن formula_14 نقطه را به خاطر همان وابستگی سریع تر انجام دهیم، زیرا عملاً برخی از محاسبات تکراری می‌شوند. در ادامه به بیان دقیق تر الگوریتم را بیان می‌کنیم.بخش یک: تبدیل مستقیم یا DFT.فرض می‌کنیم که چندجمله‌ای داده شده formula_22 باشد. تبدیل فوریهٔ formula_14 ام formula_24 را ماتریس مقدارهای این چندجمله‌ای در ریشه‌های formula_14 ام واحد تعریف کرده و با formula_26 نشان می‌دهیم:formula_27به طور بدیهی می‌توان این ماتریس را در زمان formula_28 محاسبه کرد زیرا محاسبهٔ آن شامل formula_14 بار محاسبهٔ مقدار چندجمله‌ای است که هر بار آن با روشی مانند الگوریتم هورنر به میزان formula_12 زمان نیاز دارد. برای بهبود این روش می‌توان الگوریتم بازگشتی با زمان formula_31 ارائه کرد. فرض کنید می‌خواهیم مقدار ماتریس تبدیل فوریه را بیابیم. اگر تعریف کنیم:formula_32formula_33خواهیم داشت:formula_34ولی اگر n زوج باشد، مربعات ریشهٔ formula_14 ام واحد، ریشه‌های formula_36 ام واحد هستند. زیرا که:formula_37پس توانستیم مسئله را به دو زیر مسئله تقسیم کنیم، زیرا اکنون کافی است که ماتریس تبدیل فوریهٔ formula_38ها را که از اندازهٔ formula_36 هستند، در نقاط با مختص اول ریشه‌های formula_36 ام واحد پیدا کنیم که همان مسئلهٔ ابتدایی است. پس از دو بازگشت، کافی است با رابطهٔ داده شده جواب‌ها را با هم ادغام کنیم تا جواب اصلی مسئله حاصل شود. الگوریتم کلی به روش بازگشتی در زیر آمده است:codice_1 codice_2 codice_3 codice_4ᴨcodice_5 codice_6 codice_7 codice_8 codice_9 codice_10 codice_11o codice_12 codice_13 codice_14 codice_15برای تحلیل زمانی این الگوریتم می‌توان به راحتی رابطهٔ بازگشتی زیر را پیشنهاد داد:formula_41که با یکی از روش‌های حل معادله بازگشتی مانند قضیهٔ اساسی می‌توان دید که:formula_42بخس دو: تبدیل معکوس یا iDFT.اکنون به بررسی فرایند معکوس یعنی نوعی از درون یابی می‌پردازیم. در این مسئله ماتریس Y را داریم و می‌خواهیم که formula_24 را بیابیم. توجه می‌کنیم که می‌توان تبدیل فوریه را به شکل ماتریسی زیر هم نوشت:formula_44که در آن V ماتریس وندرموند است که با رابطهٔ زیر تعریف می‌شود:formula_45پس یک معادلهٔ ماتریسی برای تبدیل فوریه یافتیم. حال اگر حدس طرفین معادله را در وارون ماتریس وندرموند ضرب کنیم می‌توانیم A را بر حسب Y بیان کرد؛ ولی به راحتی می‌توان دید که برای وارون ماتریس وندرموند داریم:formula_46زیرا که ضرب آن در خود ماتریس وندرموند ماتریس همانی می‌شود:formula_47نکتهٔ جالب تشابه بسیار زیاد ماتریس وندرموند و وارون آن است، تا جایی که می‌توان از همان الگوریتم تبدیل فوریهٔ مستقیم برای وارون تبدیل فوریه نیز استفاده کنیم با این تغییرات که در آن الگوریتم، نقش A و Y را جابجا کنیم، formula_48 را به formula_49 تبدیل کنیم و تک تک درایه‌ های نتیجهٔ حاصل را در آخر کار بر formula_14 تقسیم کنیم.نکات پیاده‌سازی.با وجود آسان بودن بیان الگوریتم بازگشتی بالا، پیاده‌سازی آن سختی‌های خاص خود را دارد.۱) اولین مشکل این است که باید در هر مرحله از بازگشت، n عددی زوج باشد، که یعنی n آغازین باید توانی از دو باشد که شاید مسئلهٔ اصلی این شرط را برآورده نکند. برای حل این مشکل، متداول‌ترین راه چندجمله‌ای اولیه است، به این معنی که آن را یک چندجمله‌ای با درجه‌ای بیش از n فرض کرد، مثلاً m که m کوچک‌ترین توان دوی بزرگ‌تر از n باشد، و سپس ضرایب بزرگ‌تر از n آن را صفر گذاشت. این کار به ظاهر مشکل را حل می‌کند و در اکثر کاربردها نیز همین گونه است ولی در برخی موارد مانند پردازش سیگنال، این روش به خاطر ماهیت الگوریتم فوریه که شامل محاسبات مختلط است، دچار خطا شده و حتی در جواب پایانی سیگنال‌هایی با فرکانس بالای اضافه پدید می‌آیند. روش حل این مشکل فراتر از سطح این بحث است و نادیده گرفته می‌شود.۲) علاوه بر این مشکل، سختی خود پیاده‌سازی الگوریتم گفته شده به صورتی کاراست. زیرا در هر مرحله باید آرایه را به دو بخش جدید تقسیم کنیم که نیاز به حافظهٔ اضافی دارد. یک روش این است که پیش از فراخوانی بازگشتی مسئله برای اندازهٔ نصف، به جای ایجاد دو آرایهٔ جدید، عناصر آرایهٔ اولیه را جابجا کنیم و عناصر با اندیس زوج را به نیمهٔ اول آرایه و عناصر با اندیس فرد را به نیمهٔ دوم آرایه انتقال دهیم و پس از اتمام بازگشت نیز دوباره ترتیب قبلی را بازیابی کنیم. همچنین خود بازگشتی بودن الگوریتم کمی سربار اضافی دارد که می‌توان سعی کرد که آن را به فرم غیر بازگشتی پیاده‌سازی کرد. با اعمال این دو تغییر به پیاده‌سازی کاراتری خواهیم رسید که در بخش بعد به توضیح آن می‌پردازیم.۳) مشکل بنیادی تری که الگوریتم تبدیل سریع فوریه دارد این است که حتی زمانی که چند جمله‌ای اولیه دارای ضرایب صحیح باشد، نیاز به محاسبات مختلط پیش می‌آید. با این که این گونه محاسبات در رایانه‌های پیشرفتهٔ امروزی به راحتی و با سرعت قابل قبولی انجام پذیر است، ولی مشکلی که وجود دارد این است که شاید در طی این محاسبات مختلط، بخشی از دقت محاسبه کم شود. به بیان دقیق تر این الگوریتم از لحاظ محاسباتی پایداری کمی دارد و خطای اولیه به شدت تشدید می‌شود. این مشکل برای حالتی که ضرایب صحیح باشند با استفاده از حساب پیمانه‌ای به جای حساب مختلط قابل حل است ولی بیش از این به جزئیات آن نمی‌پردازیم.روش‌های پیاده‌سازی سریع.اگر به روش بازگشت تابع بازگشتی فوق دقت کنیم خواهیم دید که ترتیب خاصی در فراخوانی زیر تابع‌ها وجود دارد. به شکل زیر دقت کنید:حال اگر بتوانیم از همان ابتدا آرایه را به صورت بالا بچینیم می‌توانیم به راحتی بدون انجام بازگشت به تدریج بخش‌های مجاور را با هم ادغام کنیم و به سمت بالا برویم. یعنی عملاً به جای رویکرد بالا به بایین از روش بایین به بالا بهره بردیم که باعث سادگی بیاده سازی و کارایی بیش تر آن می‌شود. الگوریتم انجام این کار را نیز آورده‌ایم. لازم به توضیح است که آن بخشی از الگوریتم که جدا نوشته شده و با نام Bit-Reverse-Copy نام گذاری شده در ابتدا آرایه را به ترتیبی که گفتیم بازچینی می‌کند. این الگوریتم منحصر به این مبحث نیست و در بسیاری از تابع‌های بازگشتی مورد استفاده قرار می‌گیرد.codice_16موازی سازی الگوریتم.مشاهده می‌شود که در پیاده‌سازی فوق بخش‌های مختلف از آرایه تا حد زیادی از هم مستقل هستند. به این معنی که مراحل اولیهٔ ادغام بخش‌های مختلف آرایه می‌توانند مستقل از هم انجام شوند. به این ترتیب اگر ما بیش از یک پردازنده داشته باشیم به راحتی می‌توان بهترین استفاده از این موضوع را برد و مراحل اولیه را بین پردازنده‌ها تقسیم کنیم. در پایان نیز می‌توان عمل ادغام نهایی کار پردازنده‌ها را مشابها با یک پردازنده انجام داد و به جواب رسید.در الگوریتم DFT که در بالا آمده بخش اصلی پردازش مربوط به سه خط درونی حلقهٔ برنامه است. در حقیقت کل محاسبات توسط این خطوط انجام می‌شود. حال اگر به این فرایند یک عملیات پروانه‌ای بگوییم می‌توان گفت که کل تبدیل فوریه بر اساس عملیات‌های پروانه‌ای انجام می‌شود. می‌توان الگوریتم فوریه را بر اساس شبکه‌های موازی الگوریتم پیاده‌سازی کرد. به طور خلاصه در این نظریه فرض می‌شود که تعداد زیادی پردازنده داریم (متناسب با n) که هر کدام تنها می‌توانند عمل خاصی را انجام دهند مانند مقایسه یا… حال شبکه‌ای طراحی می‌شود که داده‌ها با عبور از آن و پردازش شدن در حین عبور در انتهای شبکه فرم دلخواه را بگیرند (و به جواب برسیم). در این شبکه‌ها معیار زمان اجرا عمق شبکه است.با استفاده از این نظریه در حالتی که n پردازنده داشته باشیم (که هر یک بتوانند عملیات پروانه‌ای روی دو یا چند ورودی خود انجام دهند) می‌توان با شبکه‌ای با عمق lg n تبدیل فوریه را محاسبه کرد. ایدهٔ کلی بسیار ساده است به این صورت که در درخت بازگشت که یک مثال آن در بالا رسم شده است راس‌های برگ را ورودی فرض کنیم و به جای هر راس غیر برگ یک پردازنده قرار دهیم.