استان کهگیلویه و بویراحمد کیست؟ توضیح بده.
کُهگیلویِه و بویِراحمد یکی از استان‌های ایران است که مرکز آن، شهر یاسوج می‌باشد. این استان با گستره‌ای نزدیک‌ به ۱۶ هزار و ۲۶۴ کیلومتر مربع، در راستای رشته کوه‌های زاگرس قرار دارد که از شمال به چهارمحال و بختیاری، از غرب به خوزستان، از جنوب به بوشهر و از شرق به فارس و اصفهان محدود می‌شود. جمعیت این استان، که از مردم لر و از شاخه موسوم به لر دومنی(جنوبی) هستند، بر پایه سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۴۰۴ برابر با ۷۶۳٬۰۰۰ نفر می‌باشد، که نسبت به نرخ جمعیت این استان در سال ۱۳۹۵، رشدی صعودی داشته است. بیش از ۵۰ درصد این جمعیت، در بخش‌های شهری ساکن هستند.این استان که از نظر گستردگی، حدود یک درصد از مساحت ایران را در بر می‌گیرد، پس از خوزستان، دومین تولیدکننده بزرگ نفت در کشور است. بیش از ۲۵ درصد نفت و گاز و در حدود ۱۰ درصد از رواناب‌های ایران را در اختیار دارد، بیش از ۲۰۰۰ گونه گیاهی، از جمله بیش از ۴۵۰ گونه گیاه دارویی، در این استان قرار دارند. علاوه بر آن، ۹ درصد از جنگل‌های ایران و حدود ۲۰ درصد از رشته‌کوه‌های زاگرس را در دل خود جای داده است، به‌ گونه‌ای که ۵۶ درصد از مساحت استان کهگیلویه و بویراحمد را جنگل‌ها پوشانده‌اند و این استان را در مقام اول از نظر بیشترین پوشش جنگلی در یک استان، قرار داده‌اند. با وجود تمام ثروت و منابع طبیعی، استان کهگیلویه و بویراحمد، طبق آمار و شواهد به‌ عنوان یکی از محروم‌ترین استان‌های ایران شناخته می‌شود.تقسیمات کشوری.این سرزمین، تا پیش از تصرف به دست کلانتر ایالت فارس، بخشی از قلمرو اتابکان لر بزرگ بوده، و پس از فروپاشی حکومت لر بزرگ تا دوره قاجار، ایالتی خودمختار بوده و سپس به تصرف یکی از کلانتران ایالت فارس درآمد و بخشی از آن ایالت شد.تا سال ۱۲۲۰ هجری خورشیدی، رامهرمز، شادگان، هندیجان، بندر معشور، لیراوی و زیدون، در قلمرو کهگیلویه و بهبهان جای داشتند؛ دو ناحیه‌ای که با یکدیگر مرز مشترک داشتند. از آن پس، این نواحی از یکدیگر جدا گشتند. حدود صد سال بعد، یعنی از سال ۱۳۲۴ ه.خ. به دلایل سیاسی، بویراحمد از کهگیلویه جدا شده و به استان فارس ضمیمه شد. در دهه ۱۳۳۰ ه.خ. در قلمرو ایل بابویی، شهر دوگنبدان شکل گرفت. در پانزدهم آبان ۱۳۳۸، کهگیلویه نیز از بهبهان جدا شد و شهرستان کهگیلویه شکل گرفت و شهر دهدشت به عنوان مرکز آن تعیین شد، اما هم‌چنان جزو استان خوزستان بود. سرانجام در ۲۲ تیرماه ۱۳۴۲ ه.خ. طبق تصویب‌نامه مجلس شورای ملی وقت، سرزمین ایلات ششگانه کهگیلویه‌ و بویراحمد (شامل: بویراحمد، طیبی، بهمئی، چرام، دشمن زیاری، بابویی) که تا آن زمان بخشی از استان فارس و بخشی از استان خوزستان بود، از این دو استان جدا شده و به فرمانداری کل تبدیل گردید و در ادامه در سال ۱۳۴۴ ه.خ. شهر یاسوج، به عنوان مرکز استان، به واسطه قلمرو ایل بویراحمد و ملاحظات سیاسی شکل گرفت و در خرداد سال ۱۳۵۵ ه.خ. با همان محدوده به استان تغییر یافت. در اسفند ماه سال ۱۳۷۹ ه.خ. بخشی از شهرستان بویراحمد به عنوان شهرستان دنا به مرکزیت شهر سی سخت، جدا و به شهرستان مستقل تبدیل شد و در دی ماه سال ۱۳۸۳ نیز قسمتی از شهرستان کهگیلویه به مرکزیت لیکک، از این شهرستان جدا و شهرستان بهمئی نام گرفت. این روند تغییرات از سال ۱۳۴۱ ه.خ. که ثبت و بازسازی سرزمینی آغاز و اجرا شد، شتاب بیشتری گرفت. تا قبل از آن، همه‌ی ایلات گفته‌شده، به‌صورت مال، اولاد، طایفه و ایل، سازمان یافته بودند.امروزه، این استان به ۹ شهرستان و ۲۲ بخش تقسیم شده است که شامل ۲۰ شهر و بیش از ۱۷۰۰ روستا می‌شود. شهرستان‌های این استان عبارتند از:آمار.استان کهگیلویه و بویراحمد از نظر جمعیت و مساحت از استان‌های کوچک ایران است و در هر دو مورد دارای رتبه ۲۷ در میان ۳۱ استان کشور می‌باشد. بر اساس آخرین سرشماری، این استان دارای جمعیتی در حدود هشتصد هزار نفر می‌باشد که این جمعیت در مساحتی بالغ بر ۱۶ هزار و ۲۶۴ کیلومتر مربع پراکنده شده‌اند. ناگفته نماند شهرستان بویراحمد به مرکزیت یاسوج، با جمعیت حدود سیصد‌ هزار نفر بیشترین جمعیت این استان را دارا است.محرومیت و اعتراضات.استان کهگیلویه و بویراحمد با وجود جمعیت نه‌چندان‌زیاد، ثروت طبیعی فراوان و پتانسیل‌های اقتصادی عظیم، یکی از استان‌های محروم کشور به شمار می‌رود. این استان، که به‌ویژه در زمینه منابع نفتی، گازی، کشاورزی و معادن ثروت‌های فراوانی دارد و دومین غول نفت و گاز، دومین تولیدکننده آب، سومین تولیدکننده آبزیان و رتبه اول معادن ایران محسوب می‌شود، همچنان با مشکلات جدی اقتصادی دست و پنجه نرم می‌کند. با وجود اینکه این استان نزدیک به ۲٫۲ درصد از تولید ناخالص داخلی کشور را تأمین می‌کند، نرخ بیکاری آن ۱۲٫۶ درصد است و در رتبه ششم بالاترین میزان بیکاری کشور قرار دارد. این تضاد آشکار بین منابع عظیم طبیعی و وضعیت معیشتی مردم، نمادی از تبعیض و عدم توزیع مناسب ثروت در کشور است که باعث شده ساکنان این استان از مزایای این منابع بهره‌ای نبرده و در فقر و محرومیت به سر ببرند.در جریان جنبش سراسری ۱۴۰۱ در ایران، اعتراضات در دهدشت شدت گرفت. معترضان در این شهر که به دلیل مشکلات اقتصادی، تبعیض و بیکاری گسترده و فساد دولت به ستوه آمده بودند، با سر دادن شعارهایی علیه جمهوری اسلامی و رهبران آن، به خیابان‌ها آمدند. پدرام آذرنوش و مهرداد بهنام اصل، دو نوجوان ۱۷ ساله از کشته‌شدگان این اعتراضات بودند که به‌دست نیروهای امنیتی جان خود را از دست دادند و تعداد زیادی از معترضان بازداشت و زندانی شدند. در بهمن ۱۴۰۳ پس از بحران انرژی و قطع مکرر برق و مشکلات اقتصادی، اعتراضات گسترده‌ای در دهدشت شکل گرفت. این اعتراضات که از ۲۱ بهمن ۱۴۰۳ آغاز شد در چندین شب متوالی ادامه یافت. این اعتراضات با واکنش شدید نیروهای امنیتی همراه بود و با بازداشت تعداد زیادی از معترضان، سرکوب شد. تاریخ.استان کهگیلویه و بویراحمد از مناطق اصلی تاریخی عیلامی و الیمائی بوده. بنابر مطالعه باستان‌شناسان، قدمت محدوده سرزمینی استان به دوران پارینه سنگی می‌رسد. استان کهگیلویه و بویراحمد در دوره عیلامی جزئی از انزان یا انشان شرقی بوده است و آثار فراوانی از دوره عیلامیان در آن بر جای مانده است. با آمدن آریایی‌ها به این ناحیه و قدرت گرفتن شاهان هخامنشی، این منطقه نیز جزئی از خاستگاه تمدن هخامنشیان می‌شود. از سال ۱۲ هجری به تدریج حمله اعراب به ایران آغاز شد و حکومت ساسانیان مغلوب آنان شدند و امپراتوری ایران به دست مسلمانان افتاد. در اوایل دوره اسلامی هر بخش را تحت اختیار یک حاکم عرب قرار دادند که یکی از این چهار بخش، منطقه کهگیلویه به مرکزیت ارجان بود. ریاست مردم کهگیلویه در اواخر سده دوم و اوایل سده سوم هجری به عهده فردی به نام روزبه بود که او را پادشاه این منطقه (پادشاه زمیگان) نیز می‌خواندند. پس از روزبه فرزندش مهرگان و سپس نوه‌اش گیلویه فرمانروایی مناطق زمیگان را بر‌عهده گرفت که در دوران فرمانروایی در میان مردم محبوب شد و توانست جایگاه مهمی کسب کند. به دنبال همین جایگاه، تصمیم گرفت علیه ناعدالتی‌های خلفای عباسی در خاک ایران، دست به اقدامی بزند. می‌توان گفت نخستین شورش ها علیه خلفا عباسی در اواخر سده دوم هجری و اوایل سده سوم هجری توسط گیلویه انجام گرفت و آغازگر اتحاد مناطق علیه خلفای عباسی شد. او در نبردی عیسی بن معقل حاکم جبال (حاکم سرزمین‌های همدان تا فارس) را کشته و این مناطق را از سرزمین های تحت حاکمیت خلیفه خارج می‌کند، ادعای خودمختاری و استقلال می‌کند و خود را از زیر یوغ عباسیان بیرون می‌کشد. با این تفاسیر، حداقل تا سال ۳۴۶ ه‍.ق خاندان روزبه یا خاندان گیلویه بر نواحی کهگیلویه حکومت می‌کردند. اما از سده سوم هجری به بعد است که محدوده وسیعی از مملکت ایران، شامل استان‌های لرستان، ایلام، کرمانشاه، چهارمحال بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد و همچنین بخش‌هایی از استان همدان، استان اصفهان، استان فارس، استان بوشهر و استان خوزستان، همگی تحت عنوان بلاد اللور (لرستان) شناخته شد و در سال ۳۰۰ هجری در اختیار دو برادر به نامهای بدر و منصور قرار گرفت.پیشینه.لرستان به معنی سکونتگاه مردم لر واژه‌ای است که به سرزمین‌های لرنشین اطلاق می‌گردد و به معنای گستره جغرافیایی است که مردم لر در آن سکونت دارند. گستره نام لرستان پیش از حکومت صفویان، سکونتگاه لرهای کهگیلویه و بویر احمدی را هم شامل می‌شد. اما پس از حکومت صفویان سکونتگاه لرهای کهگیلویه را منطقه کهگیلوی نام‌گذاری کردند و سکونتگاه لرهای بویراحمد را منطقه بویراحمد نام‌گذاری کرده و جغرافیای نام لرستان به حدود استان لرستان و ایلام کنونی محدود شد. این منطقه نیز در حکومت قاجاریان به دو بخش پشتکوه و پیشکوه تقسیم شد. امروزه لرستان نام یکی از استان‌های غربی ایران است. در نمودار زیر تقسیمات لرستان از ۳۰۰ هجری قمری تاکنون آورده شده است.مردم‌شناسی.به‌طورکلی، مردم استان‌های لرستان، کهگیلویه و بویراحمد، چهارمحال و بختیاری و شهرستان ممسنی، لرتبار هستند. مردم استان کهگیلویه و بویراحمد، به زبان لری جنوبی ("لری‌دو"منی) سخن می‌گویند که زبانی بازمانده‌ از زبان پهلوی باستان است و کمتر تحت تاثیر زبان‌های بیگانه قرار گرفته است و اختلاف عمده‌ای با سایر گویش‌های زبان لری ندارد. لری جنوبیلری جنوبی نام شاخه‌ای از گویش‌های زبان لری است لری جنوبی تنها مختصر به استان کهگیلویه و بویراحمد نیست بلکه بسیاری از شهرها و شهرستان‌‌های استان‌های خوزستان، فارس، اصفهان و بوشهر به گویش لری جنوبی سخن می‌گویند که با گویش مردم کهگیلویه و بویراحمد یکسان است.ایل‌ها.ایل‌های لر شناخته‌شده در استان کهگیلویه و بویراحمد از این قرار می باشند: بویراحمدی، بهمئی، طیبی، بابویی، دشمن زیاری. گردشگری.استان کهگیلویه و بویراحمد به دلیل قرار گرفتن در میان رشته‌کوه زاگرس و برخورداری از طبیعت کوهستانی، جنگل‌های بلوط و رودخانه‌های پرآب، به «پایتخت طبیعت ایران» شهرت یافته‌است. این استان دارای بیش از ۲۱۷ گردشگاه زیارتی، طبیعی و تاریخی است و همه ساله در فصل‌های بهار و تابستان میزبان گردشگران داخلی و خارجی است.از مهم‌ترین جاذبه‌های گردشگری استان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:همچنین در تمام استان، حدود ۱۸ رودخانه کوچک و بزرگ، ۴۰ چشمه آب آشامیدنی و معدنی، ۱۷ حلقه قنات، چندین دریاچه طبیعی، ۶۰ دره و تنگه، بوستان‌ها و دشت‌های سرسبز، بقاع امامزاده‌ها و آثار تاریخی شامل کاروانسراها، مساجد، حمام‌ها و آتشکده‌ها وجود دارد که ظرفیت گردشگری استان را دوچندان کرده‌است.آب و هوا.استان کهگیلویه و بویراحمد از معدود استان‌های ایران با آب و هوای معتدل و نیمه سردسیر است. استان کهگیلویه جز نواحی با آب و هوای مدیترانه ایی است. این مناطق حدود ۸۰۳۷ با میانگین ۹۰۰ متر فاصله از دریا، در استان را در بر می‌گیرد. این مناطق عموماً پر بارش و پر از جنگل‌های انبوه بلوط، بن یا بنه بادام و… است. میانگین بارندگی در این مناطق بین ۴۵۰ تا ۶۰۰ میلی‌متر در سال است، بارش‌ها از اوایل فصول سرما تا اوایل فصول گرم سال ادامه پیدا می‌کند، این مناطق شهرستان‌های بویراحمد، دنا، مارگون و شمال شهرستان‌های کهگیلویه و گچساران را در بر می‌گرید.معتدل وسعت این مناطق حدود ۸۲۲۶ با میانگین ۳۰۷ متر از سطح دریا است. بارش بین ۶۰۰ تا ۹۰۰ میلی‌متر در سال در این مناطق متداول است. در این مناطق پسته کوهی به وفور پیدا می‌شود. این مناطق شامل شهرستان‌های گچساران، کهگیلویه، باشت، بهمئی و لنده است.شهر یاسوج (مرکز استان) جز یکی از پر بارش‌ترین مرکز ایران است. این شهر بعد از شهر رشت در جایگاه دوم پر بارش‌ترین مرکز استان ایران قرار دارد. همچنین شهر یاسوج یکی از مرتفع‌ترین مراکز استان‌های ایران نیز به‌شمار می‌رود و در جایگاه دوم بعد از شهرکرد قرار گرفته است.دربارهٔ نام استان.کُهگیلویِهکهگیلویه با مرکزیت بلادشاپور (دهدشت کنونی) از دو بخش "کوه" به علاوهٔ "گیلویه" ساخته شده است. این نام از زمان ساسانیان تاکنون بر روی این ناحیه باقی مانده است. خاندان گیلویه یا به عبارتی خاندان روزبه، از مشهورترین و موثرترین خاندان‌های ایرانی در سه سده نخست اسلامی بود که پس از سقوط ساسانیان، علاوه بر درگیری متناوب با اعراب مهاجم و مسلط، به تدریج موفق شدند در دستگاه خلافت عباسی نفوذ یابند و نقش بارز خود را در وقایع سیاسی- اجتماعی عصر نشان دهند. نام گیلویه در منابع و اسناد تاریخی به صورت معرب و به شکل " جیلویه " آمده است.بویِراحمدبویراحمد نام یکی از ایل‌های ساکن در این استان است.معادن و منابع نفتی.چهارمین معدن نیترات دنیا در کهگیلویه و بویراحمد قرار دارد. همچنین سلستین، بوکسیت، سنگ گچ، مواد اولیه سیمان و مواد اولیه آجر و مصالح ساختمانی ازجمله معادن این استان است.براساس آمار موجود، بیشترین معادن استان در شهرستان بویراحمد با ۲۲ مورد و بیشترین معادن فعال در شهرستان گچساران با ۱۲ مورد واقع شده‌اند. به‌دلیل برخورداری از قابلیت تولید محصولات صادراتی با امکان ارزش افزوده و تنوع و پراکندگی ذخایر معدنی کهگیلویه وبویراحمد می‌تواند به برنامه‌های رشد و توسعه اقتصادی به‌ویژه در مناطق محروم کمک کند.کهگیلویه و بویراحمد دارای بزرگ‌ترین معادن رسوبی در ایران و بزرگ‌ترین معدن فسفات کشور بوده. نخستین ذخیره معدنی نیترات ایران در کهگیلویه و بویراحمد است. تاکنون ۷۵ فقره پروانه بهره‌برداری معدنی با حجم سرمایه‌گذاری افزون بر سه هزار و ۳۰۰ میلیارد ریال در استان صادر شده و ۴۷ واحد معدنی نیز با تولید دو میلیون و ۴۰۰ هزار تُن محصول فعال هستند.معدن نیترات پتاسیم لیراب با ظرفیتی بیش از یک میلیون تن. یک میلیارد و ۵۰۰ تن ذخیره معدنی در کهگیلویه و بویراحمد وجود دارد.میدان نفتی گچساران دومین میدان بزرگ نفتی ایران است، که در محدوده شهرستان گچساران، استان کهگیلویه و بویراحمد و در فاصله ۲۲۰ کیلومتری از جنوب شرقی اهواز قرار دارد. این میدان با ذخیره درجای ۵۲ میلیارد بشکه و ذخیره قابل برداشت ۲۳ میلیارد بشکه نفت خام، پس از میدان نفتی اهواز دومین میدان بزرگ نفتی کشور به‌شمار می‌آید. هم‌اکنون ظرفیت تولید نفت این میدان در حدود ۴۸۰ هزار بشکه در روز می‌باشد، همچنین میزان تولید گازهای همراه این میدان ۹ میلیون متر مکعب در روز است.میدان نفتی رگ‌سفید از میدان‌های نفتی جنوب‌غربی ایران است، که در جنوب استان کهگیلویه و بویراحمد قرار دارد و در فاصله ۱۵۰ کیلومتری از جنوب‌شرقی اهواز مستقر می‌باشد.میدان رگ‌سفید در سال ۱۳۴۳ کشف شد. این میدان پس از میدان نفتی پازنان، دارای بزرگ‌ترین حجم کلاهک گازی، در میان میدان‌های نفتی ایران است. حجم ذخیره درجای نفت خام میدان رگ‌سفید بالغ بر ۱۶ میلیارد بشکه (۴ میلیارد بشکه قابل برداشت) برآورد می‌گردد و میزان ذخیره درجای گاز طبیعی این میدان نیز در حدود ۵۴ تریلیون فوت مکعب تخمین زده می‌شود. میدان رگ‌سفید از میدان‌های تحت مدیریت شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب است. هم‌اکنون ظرفیت تولید نفت خام میدان رگ‌سفید به‌طور متوسط معادل ۱۸۰ هزار بشکه در روز می‌باشد، که روزانه معادل ۱۲۰ هزار بشکه توسط شرکت بهره‌برداری نفت و گاز آغاجاری و ۶۰ هزار بشکه در روز توسط تأسیسات شرکت بهره‌برداری نفت و گاز گچساران تولید می‌شود.میدان نفتی بی‌بی‌حکیمه از میدان‌های نفتی ایران است، که در محدوده شهرستان گچساران، استان کهگیلویه و بویراحمد قرار دارد. این میدان با طول ۷۰ کیلومتر و عرض ۵ کیلومتر، در جنوب میدان نفتی گچساران مستقر می‌باشد.میدان بی‌بی‌حکیمه در سال ۱۳۴۱ توسط شرکت اکتشاف و تولید نفت ایران کشف شد و در همان سال نیز به بهره‌برداری رسید. ظرفیت تولید نفت خام این میدان درحال حاضر ۱۲۰ هزار بشکه در روز است. این میدان دارای مخازن آسماری، بنگستان و خامی می‌باشد، که مخزن خامی آن از سازندهای فهلیان، گدوان و داریان تشکیل شده است. میدان بی‌بی‌حکیمه از میدان‌های تحت مدیریت شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب است، که عملیات بهره‌برداری از آن توسط شرکت بهره‌برداری نفت و گاز گچساران انجام می‌شود.موقعیت جغرافیایی.استان کهگیلویه و بویراحمد ازجمله استان‌های جنوبی ایران به‌شمار می‌رود که با پنج استان همسایه است:از شرق با استان اصفهان و فارس، از جنوب با استان بوشهر، از غرب با خوزستان و از شمال با چهارمحال و بختیاری.استان کهگیلویه و بویراحمد حدود ۱۶۲۶۴کیلومتر مربع وسعت دارد. استان کهگیلویه و بویراحمد در بین مدار ۲۹ درجه و ۵۲ دقیقه و ۳۱ درجه و ۲۶ دقیقه شمالی و نصف النهارهای ۴۹ درجه و ۵۵ دقیقه و ۵۱ درجه و ۵۳ دقیقه شرقی قرار داردوضعیت اقتصادی.این استان از نظر اقتصادی به عنوان ناحیه کشاورزی و دامپروری به‌شمار می‌آید. بعد از دامداری و کشاورزی، صنایع استخراج نفت گچساران و کارخانه قند یاسوج و مجتمع دنا صنعت یاسوج (تولید انواع لوله‌های پلیمری) از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، ولی با این حال فعالیت‌های صنعتی و معدنی در این استان نسبت به سایر مناطق کشور، رشد نیافته و رونق چندانی ندارد. به‌طور کلی صنایع موجود در این استان به دو گروه تقسیم می‌شوند، که عبارتند از صنایع دستی و ماشینی. بزرگ‌ترین صنعت موجود استان، صنعت نفت است. در زمینه معادن نیز این استان دارای معادن بوکسیت، مس، فسفات، گوگرد، و غیره است.استان کهگیلویه و بویراحمد بیش از یک‌میلیون هکتار جنگل دارد و با دارا بودن یک‌درصد از مساحت کل کشور، حدود ۳۰ درصد از کل گونه‌های گیاهی کشور را در خود جای داده است. درختان بلوط علاوه بر آنکه برای دام‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد، میوه آن برای انسان نیز خاصیت‌های زیادی دارد.خشکیدگی درختان بلوط یکی از مهم‌ترین چالش‌های جنگل‌های زاگرس و این منطقه است. آفت کرم چوبخوار و بیماری زغالی پس از سال ۱۳۹۰ به‌دلیل خشکسالی به بلوط‌های مناطق زاگرس حمله کرده و این آفت در سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۳ خسارات بسیار زیادی به بلوط‌های منطقه زده است.حکام محلی.خاندان گیلویه.خاندان گیلویه یا به عبارتی خاندان روزبه، از مشهورترین و موثرترین خاندان‌های ایرانی در سه سده نخست اسلامی بود که پس از سقوط ساسانیان، علاوه بر درگیری متناوب با اعراب مهاجم و مسلط، به تدریج موفق شدند در دستگاه خلافت عباسی نفوذ یابند و نقش بارز خود را در وقایع سیاسی- اجتماعی عصر نشان دهند. گیلویه که از همه اعضای خاندان معروف تر و برجسته تر شد، اقتدار و عظمتش به حدی رسید که منطقه وسیعی از فارس را تحت حاکمیت خود درآورد، و منطقه به احترام و اشتهار او نام گذاری شد. وی که سپاهی آماده و چند هزار نفری داشت، با خاندان ابودلف عجلی عرب، که از سده دوم ه‍.ق در بخشی از ایران – خاصه عراق عجم- حضور و سلطه یافته بودند، درگیر و به رغم موفقیت‌های مقطعی و قتل معقل، برادر ابودلف، سرانجام کشته شد. قلمرو گیلویه که ناحیه گسترده‌ای(نیمه جنوبی لر بزرگ) از نزدیکی‌های شیراز تا سمیرم، لردگان، ارجان (= بهبهان), بخشی از کناره‌های خلیج فارس، ممسنی و کهگیلویه و بویراحمد بود، قلمرو حکمرانی گیلویه و خاندانش محسوب می‌شد. پس از گیلویه، فرزندانش، خالد و حسن و نوه او محمد بن حسن، به گونه‌ای دیگر در دربار خلفای عباسی حضور و نفوذ یافتند و و نقش مهم خاندان را تداوم بخشیدند.ترابری.استان کهگیلویه و بویراحمد تاکنون فاقد راه‌آهن می‌باشد. این درحالی است که احداث راه‌آهن اقلید-یاسوج در سفر اول دولت نهم به استان کهگیلویه و بویراحمد مصوب و در سال ۱۳۹۴ کلنگ زنی شد و هنوز در دست احداث است ولی بعد از گذشت چندین سال هنوز کاری در این برنامه انجام نشده است. با وضعیت کنونی این خط راه‌آهن و قطره چکانی‌های دولت در خصوص تأمین اعتبار ممکن است تا ۵۰ سال طول بکشد!کلیه محورهای ارتباطی آن با استان‌های همجوار از طریق راه‌های آسفالته برقرار می‌شود. ازجمله محورهای ارتباطی که به شهرهای مهم استان‌های همجوار می‌پیوندد، عبارتند از: مسیر شیراز-اردکان (سپیدان)-یاسوج و امتداد آن رو به‌سوی شمال و پیوستن به شهر سی‌سخت. ادامه محور از یاسوج تا شهر سمیرم در استان اصفهان و همچنین مسیر یاسوج به شهر پاتاوه-لردگان و ادامه آن تا شهرکرد، جاده پاتاوه دهدشت، دهدشت-چرام. یکی دیگر از محورهایی که سه استان همجوار را به هم می‌پیوندد و بسیار پرتردد می‌باشد، مسیر یاسوج-نورآباد (ممسنی)-گچساران-بهبهان در استان خوزستان است.این استان دارای دو فرودگاه در شهرهای یاسوج و گچساران می‌باشد.فرهنگ.یاریار زبان لری(دِی بلال) از آوازهای کهن مردم لر است که از فطرت پاک نیاکان سرچشمه گرفته و بخشی از هویت فرهنگی مردم لر را تشکیل می‌دهد. قوم لر به قوم اصالت و قوم برنو معروف می‌باشند، به‌دلیل علاقه لرها به تفنگ برنو، گذشته نیاکان و جنگ‌ها و رشادت های آن ها با این تفنگ، هنوز هم در جشن و پایکوبی و مراسم عزاداری قطار و فشنگ به کمر بسته و تفنگ برنو در دست می‌گیرند. گردنبند مهلو مقلب به گردنبند عشق(به لری: ویون) یکی از نمونه‌های فرهنگ، اصالت و تمدن لرهای کهگیلویه بویراحمد می‌باشد: در لرستانات ایران و در دل کوه‌های سر به فلک کشیده و سرسبز کهگیلویه بویراحمد، گردنبند مهلو لری به عنوان نمادی از زیبایی و فرهنگ غنی این دیار درخشندگی خاصی دارد. این گردنبند، با ترکیبی از میوه درختچه و فلزات و سنگ‌های گرانبها، در دستان زنان اصیل لر شکل می‌گیرد. هر قطعه‌اش داستانی از عشق و هویت مردمان این سرزمین را روایت می‌کند. مهلو دانه ای بسیار معطر درختچه ایست بومی زاگرس و در مناطق لرنشین با رنگ سفید یا شیری و کوچک تر از دانه لوبیا که حتی مرور زمان از بوی خوش آن نمی‌کاهد.از دانه های درخت مهلو در ساخت انواع زیورآلات از جمله گردنبند استفاده می‌شود. زنان لر این جواهرات را جمع آوری و تهیه می‌کنند، سپس به صورت‌های خاصی چیده شده، نقش داده می‌شوند و پس از خشک شدن گردنبندهای زیبا درست می‌کنند. در میانه گردنبند هم پلاک یا سکه‌ای می‌آویزند که در گذشته به جای آن سنگ‌های قیمتی همچون کهربا به کار می‌رفت.گردنبندهای مهلو و میخک از آن جهت به گردنبند عشق معروف هستند زیرا که در گذشته دختر لری که دلباخته شده یا منتظر پیدا کردن عشق حقیقی خود بوده و قصد ازدواج داشته آن را پس از ازدواج به گردن می‌آویخته و جزوی از جهیزیه دختران لر بوده. مهلو و میخک، نه تنها زینتی برای زیبایی ظاهری است، بلکه نمادی از پیوند انسان با طبیعت و داستانی زنده از شجاعت زنان لر در عشق و احساسات است. ادبیات ضرب‌المثلدر استان شعرهای حماسی مهمی درباره ایالات قدیم وجود دارد، در میان مردم استان کهگیلویه و بویراحمد اشعار حماسی شاهنامه فردوسی نیز طرفدارهای زیادی دارد؛ علاوه بر جشن‌ها در برنامه‌های تلویزیونی شبکه دنا نیز شاهنامه خوانی وجود دارد. همچنین در استان ضرب‌المثل‌های متفاوتی وجود دارد که می‌توان به چند مورد از آنها اشاره کرد:و گپِ خشی کُه نَ و مو بکشی: با زبان خوش می‌توان کوهی را با یک تار مو جابجا کرد. چالَ هه ، خاگَ نی: معادل ضرب المثل فارسی جا خیسه، بچه نیست. گله هالو خرزایه: هشدار و اخطار نسبت به روشن کردن مواضع و شرایط می‌باشد. ایم گسنه برده ایکوزنه: قدر نعمات خدا را دانستن. جشن ها و آیین های باستانی: عید نوروز سر آغاز سال شمسی در کشور است که مردم استان آن را جشن می‌گیرند، چیدن سفر عید (هفت سین) جز رسومات عید نوروز است قبل از رسیدن عید نوروز بانوان خانه تکانی می‌کنند، چهارشنبه آخر سال (چهارشنبه سوری) آتش روشن کرده و روی آتش می‌پرند، همچنین در پنجشنبه آخر سال یا چند روز مانده به سال تحویل برای مردگان غذای محلی شیر برنج تهیه کرد و خیرات می‌کنند.موسیقی در استان کهگیلویه و بویراحمد از جایگاه خاصی برخوردار است و به مواقع مختلف شادی و غم از موسیقی‌های متفاوت استفاده می‌شود. ساز کرنا یا سرنا مقلب به ساز هخامنشی یکی از آلات موسیقی لری است که هرساله ایرانی ها لحظه تحویل سال را با صدای این ساز جشن می‌گیرند. پس از پیدا شدن مفرغی در لرستان این ساز باستانی با قدمت سه هزارساله در سال ۱۴٠۲ با شماره ۳٠٠۳ به نام قوم بزرگ لر به ثبت ملی رسیده است. پوشش محلی.مردان لباس لرهای دومنی(جنوبی) که از دو بخش لباس رزم و لباس بزم با اجزای شال و قبا، چوقا زناره، پاپیچ، گیوه، شیردنگ(گمبول) و کلاه نمدی تشکیل شده استفاده می‌کنند. بانوان لباس مختص زنان لر جنوبی(دومنی) را می‌پوشند. لباس بانوان در استان را می‌توان به سه قسمت اصلی تن‌پوش، پاپوش و سرپوش تقسیم کرد.سرپوش که خود نیز به سه قسمت تقسیم می‌شود.۱. روسری(به زبان لری: کانه): روسری از جنس تورمانند و نازک هست که برای دوخت این روسری، پارچه‌ای به طول ۱ متر و ۵٠ سانت را برش می‌دهند و اطراف آن را با پولک یا منجوق تزئین کرده و زیر گلوی آن را با سوزن طلا یا خار لری می‌بندند.۲. کلاهچه(به لری: لچک): کلاهچه‌ای گرد و نیمه گرد، که نوعی پوشش لری سر زنانه از جنس مخمل است و پس از آراستن موهای زنان لر به شکل زُلف یا همان تُرنه در فرق سر زنان قرار می‌گیرد و با دو بندی که از کنار گوش‌ها گذشته و زیر گلو به هم گره می‌خورند روی سر ثابت نگه داشته می‌شود و به ویژه در میان بانوان بختیاری، بویراحمد و ممسنی رایج است و با تزئینات مختلفی همانند پولک، منجوق، سکه و الماس آراسته می‌شود. تزئینات آن الهام گرفته از طرح‌های طبیعت مانند بته، سرکج و سه گلی است. ۳. چارقد(به لری: چارقَی، تیگ‌بند یا گُلوَنی): دستمالی بلند که به صورت تاشو بر فرق سر زنان قرار می‌گیرد و به عنوان سربند دور سر بسته و پشت سر گره می‌خورد. زنان جوان از چارقد رنگی و زنان میانسال و سالخورده از چارقد با رنگ‌های تیره استفاده می‌کنند. چارقد در دو طرح چارقد هفت رنگ و دیگری چارقد گلونی که بر روی آن نمادهای سرو خمیده و ایران باستان نقش بسته است و ریشه این سربند با قدمت ۳ هزارسال به زنان کاسیت باز می‌گردد و طرح مشهور سیاه و سرخ آن سال ۱۳۹۴ به نام روسری استان لرستان به ثبت ملی رسیده است. تن‌پوش که به دو قسمت تقسیم می‌شود: ۱. پیراهن(به لری: جومه): بالاتنه لباس زنان کهگیلویه‌ یک پیراهن بلند است که از ۲.۵ تا سه متر پارچه با آستین‌های بلند دوخته شده، از زیر گردن تا کف پاها را می‌پوشاند و از دوطرف از قسمت کمر به پایین چاک می‌خورد. ۲. کت مخمل(به لری: دَلگ): نوعی کت کوتاه زنانه از جنس مخمل با آستین‌های بلند که در رنگ‌های مختلف و به اقتضای سن زنان با تزئینات زیبایی در فصول سرما و مراسم عروسی مورد استفاده قرار می‌گیرد. دلگ معمولاً با پارچه مخمل دوخته شده، با یک پارچه نخی آستر دوزی شده و با نواری دور تا دور آن را تزئین می‌کنند.در زمان‌های گذشته این تن پوش با سکه‌های طلا و یا نقره تزئین می‌شد. پاپوش(به لری: تومبون): تشکیل شده از یک دامن که بیشترین مصرف پارچه را دارد و تقریبا از هفت تا دوازده متر پارچه تشکیل شده و به شکلی دوخته می‌شود که حالت چین‌خورده و زیبایی به خود گرفته و تا انگشتان پا را کاملا می‌پوشاند. در پایین این قسمت از لباس نیز از نوارهای رنگی به نام قیتون یا کِرمَک استفاده می‌شود. ثبت پوشاک لرهای دومنی(جنوبی): لباس سنتی مردانه و زنانه در سال ۱۳۹۵ با کد ۳۶۶_۳۶۷ ثبت ملموس استان کهگیلویه بویراحمد و سال ۱۴۰۳ با کد ۳۱۳۰_۳۱۳۱ مشترک لرهای دومنی(جنوبی) کهگیلویه بویراحمد، فارس، بوشهر و قسمتی از خوزستان ثبت ملی شده است. این پوشش با نقش های حکاکی شده بر روی مجسمه ملکه ناپیراسو تمدن ایلام و جام سیمین مرودشت نشانه تمدن، قدمت و اصالت لرهای جنوبی می‌باشد. ره آورد.صنایع دستیصنایع دستی استان کهگیلویه و بویراحمد می‌توان به قالیچه گلیم، گبه، خورجین، جاجیم و فرش…اشاره کرد.سوغات استان می‌توان به لباس لری، دستمال هفت‌رنگ، لچک، زیورآلات لری، گردو، عسل، کشک، قره قروت محلی، بن‌ سرخ، روغن حیوانی، بلوط وحشی، انگور و ماهی قزل‌آلا اشاره کرد. همچنین گردنبند میخک و گردنبند مهلو (مقلب به گردنبند عشق) نیز جزو سوغات‌های استان به‌شمار می‌رود.همچنین این استان یکی از قطب‌های تولید عسل طبیعی در کشور نیز می‌باشد و این محصول را به کشورهای دیگر نیز صادر می‌کند. ورزش.در استان بزرگ‌ترین ورزشگاه متعلق به شهر یاسوج ورزشگاه آزادی یاسوج است این ورزشگاه در سال ۱۳۹۴ با ۱۵۰۰۰ نفر ظرفیت افتتاح شد.تیم‌های از استان در لیگ برتر هندبال مردان فعالیت می‌کنند که عبارتند از:البته در فوتبال نیز تیم‌های در استان فعالیت می‌کنند:غذاهای محلی استان.استان دارای غذاهای سنتی متعددی است: