زبان لری کیست؟ توضیح بده.
زبان لُری یکی از زبان‌های ایرانی جنوب غربی است و همانند زبان فارسی مدرن به زبان فارسی میانه و فارسی باستان از شاخهٔ زبان‌های ایرانی غربی تعلق دارد. این زبان توسط مردم لر در بسیاری از سرزمین‌های غربی و جنوبی ایران به‌کار برده می‌شود. مهم‌ترین نواحی عبارت‌اند از:ریشه زبان لری و زبان‌های ایرانی، مانند زبان فارسی، به زبان پارسی میانه و پس از آن، به زبان پارسی باستان بازمی‌گردد؛ زبان‌شناسانی دیگر، لری را یک زنجیره گویشی از گویش‌های ایرانی جنوب غربی بین گونه‌های فرگشت‌یافتهٔ پارسی میانه و فارسی مدرن که تا حدودی در معرض واژگان کردی قرار گرفته، دانسته‌اند که میان مردم لر در غرب و جنوب غرب ایران رایج است که خود، از گویش‌های مختلف تشکیل شده است. به عبارت دیگر، این خانواده از گروهی مستقل، با ریشه مشترک تشکیل شده است. شناخته‌شده‌ترین از این گروه‌های قومی عبارتند از: بختیاری، بهمئی، لیراوی، فیلی، ممسنی، بویراحمدی، لکی و … هرچند در میان زبانشناس‌ها در مورد زبان لکی اطمینان وجود ندارد که در دستهٔ زبان یا گویش‌های لری قرار می‌گیرد، یا در دسته زبان‌های کردی.گویش‌ها.زبان لری همانند زبان فارسی، نواده‌ای از زبان پارسی میانه است طوری‌که واژه‌های مشترک یا مشابه بسیاری بین آنها وجود دارد. همان‌طور که قوم لر، در دو گروه لر بزرگ و لر کوچک دسته‌بندی شده و هریک از این دسته‌ها، دارای زیرشاخه‌های قومی و طایفه‌ای بسیار می‌باشند، زبان لری نیز، در میان این زیرشاخه‌ها و گروه‌های قومی، با توجه به مکان‌های جغرافیایی متفاوت، دچار تغییراتی پایه‌ای و ماندگار شده است. بر اساس پژوهش‌های زبان‌شناسی، زبان لری به سه شاخه/گویش اصلی تقسیم می‌شود:پیشینه.نام زبان لری در کتاب‌های تاریخی قدیمی نیامده است و درظاهر، زبان مردم این سرزمین‌ها، گویشی از زبان پهلوی در نظر گرفته شده بوده است. پیش از بررسی‌های زبان‌شناسی نوین، برخی نویسنده‌ها بر پایه حدس و گمان و به اشتباه، گویش‌های لُری را با زبان کردی و گویش‌های مختلف آن مربوط می‌دانستند. به‌واقع سه زبان فارسی، لری و کردی ارتباطی تنگاتنگی دارند. این سه زبان به قدری نزدیک هستند که ایجاد تمایز، چه در زبان‌شناسی کهن و چه در زبان‌شناسی نوین، بسیار دشوار است. آنچه لری و گویش‌هایش نشان می‌دهند، همچون سند محکمی در جهت گونه‌شناسی زبان فارسی غربی می‌باشد.همهٔ گویش‌های زبان لری، شباهت بسیاری به زبان فارسی معیار دارند.از نمونه‌های زبان‌شناسی که به اشتباه، لری را با کردی مرتبط می‌دانستند، می‌توان به لغت‌نامه دهخدا اشاره کرد که لر یا لور را به‌عنوان عشیره‌ای بزرگ از عشایر کرد معرفی می‌کند:همچنین دکتر پرویز ناتل خانلری، گویش‌های لری را نزدیک به زبان کردی گمان کرده بوده است و در این مورد می‌نویسد: «در کوهستان بختیاری و قسمتی از غرب استان فارس، ایل‌های بختیاری، بویر احمدی، بهمئی و ممسنی به گویش‌هایی سخن می‌گویند که با کردی خویشاوندی دارد، اما با هیچ‌یک از شاخه‌های آن درست یکسان نیست و میان خود آنها نیز ویژگی‌ها و دگرگونی‌هایی وجود دارد که هنوز به‌طوردقیق، حدود و فواصل آنها مشخص نشده است. اما معمول چنین است که همه، گویش‌های بختیاری و لری را جزو یک گروه بشمارند.»بر پایه گمانی دیگر از میان تمام اقوام آریایی، لرها از نظر سازمان زبانی، رابطهٔ نزدیکی با کرد زبان‌ها و فارس‌زبان‌ها دارند. زبان و گویش‌های لری، آشکارا با زبان فارسی مرتبط هستند، اما کارشناس‌ها در این‌باره اختلاف‌نظر دارند که لری و فارسی، از زیرشاخه‌های فارسی باستان یا فارسی میانه هستند. گویش‌های لری شمالی، یک زنجیره گویشی در میان فارسی و کردی هستند.دهخدا همچنین می‌گوید:دیدگاه‌ها دربارهٔ زبان لری.عده‌ای از زبانشناس‌ها، لری را به عنوان یک زبان در نظر نگرفته و آن را گویشی از فارسی به‌شمار آورده‌اند همچنین از دیدگاه ایران کلباسی، گویش لری، از شاخه جنوب غرب زبان‌های ایرانی نو، و خواهر زبان فارسی است. از سوی دیگر اریک آنونبی، دانشنامه ایرانیکا، فهرست لینگوییست و سکندر امان‌الهی لری را زبانی مستقل از فارسی استاندارد امروزی معرفی می‌کنند، به‌هرصورت، نمی‌توان بین لری و فارسی میانه تفاوت چندانی پیدا کرد. همچنین اتنولوگ، زبان لری را مستقل از زبان فارسی معیار معرفی کرده و بیش از ۸۰٪ واژه‌های زبان لری و فارسی معیار را، مشترک می‌داند.وضعیت کنونی.زبان لری یکی از زبان‌هایی است که بقای آن، به‌دلایل مختلف درون و برون قومی، در معرض تهدید است. با توجه به استفادهٔ وافر و نسنجیده از واژه‌ها، این رفتار به مهم‌ترین عامل آسیب‌رسان به زبان لُری تبدیل شده است. امروزه تعامل اقوام و ملل به شکل عجیبی گسترش یافته است و این امر موجب تأثیرگذاری بیش از پیش بر روی یک‌دیگر در همه عرصه‌ها شده است. در این خصوص، تأثیر زبان‌ها بر یک‌دیگر برای بعضی از اقوام به فرصت و برای برخی دیگر به تهدیدی جدی تبدیل شده است. برخی از زبان‌ها به‌دلیل برخورداری از عوامل رشد زبان که بیش‌تر درون‌قومی است دارای فرصت و برخی دیگر به‌دلیل عدم برخورداری از این عوامل مورد تهدید روزافزون و خطر از دور خارج شدن هستند. به نظر می‌رسد لُری در زمرهٔ زبان‌های دستهٔ دوم یعنی زبان‌های مورد تهدید قرار می‌گیرد. این قوم به علت نداشتن رسم‌الخط مشخص و واحد و نیز به علت شرایط خاص زیستی خود، موفق به مکتوب نمودن آثار ادبی خود نشده و از سوی دیگر در سال‌های اخیر نسل جدید مردمان لرتبار به فارسی استاندارد صحبت کردن و دوری از زبان‌های بومی گرایش پیدا کرده‌اند که هر دوی این عوامل خطری برای ادامه حیات زبان‌های مردم لر هستند. پرهیز از لری صحبت کردن در میان قشر تحصیل کرده و به‌ویژه جامعه دانشگاهی لرها بیش از قشرها دیگر شدت یافته است.پراکندگی.پراکندگی گویش‌وران لر در امتداد رشته کوه زاگرس در غرب کشور ایران و به‌طور دقیق‌تر از زاگرس میانی تا کناره‌های خلیج فارس و در غرب تا حدود میان رودان است. بیشترین جمعیت گویش‌وران لر در استان‌های لرستان، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد و خوزستان است ولی جمعیت قابل ملاحظه‌ای از لرزبان‌ها در مناطقی از جنوب استان ایلام، غرب استان فارس و اصفهان و استان بوشهر ساکن هستند. ولی برخی از لرزبان‌ها در مناطقی از ایران پراکنده‌اند که علت این پراکندگی به‌طور عمده مسائل سیاسی به‌ویژه در زمان حکومت رضاشاه پهلوی صورت گرفته و از آن جمله می‌توان به لرزبان‌هایی که به استان‌های قزوین، قم و کرمان تبعید شده و هم‌اکنون بخشی از گویش‌وران لر به‌شمار می‌آیند.جمعیت ایران بالغ بر ۷۵٬۱۴۹٬۶۶۹ تن (سرشماری سال ۱۳۹۰) و ۷۹٬۹۲۶٬۲۷۰ تن (سرشماری سال ۱۳۹۵) و وسعت ایران ۱٬۶۴۸٬۱۹۵ کیلومتر مربع است؛ بنابراین سه استان به‌طور عمده لر نشین در سال ۱۳۹۰ در حدود ۳٬۶۵ درصد وسعت ایران و در حدود ۴٫۴۰ درصد از جمعیت ایران در سال ۱۳۹۰ و ۴٫۲۸ درصد از جمعیت ایران در سال ۱۳۹۵ را تشکیل می‌دهد که نشان دهنده کاهش درصد جمعیت این چهار استان به جمعیت کل کشور طی سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۵ می‌باشد (رشد کمتر جمعیت نسبت به بقیه مناطق و مهاجرت منفی داخلی یا خارجی). جمعیت کل این سه استان در سال ۱۳۹۵ بر اساس سرشماری ۱۱۳۳۰۹ نفر نسبت به سال ۱۳۹۰ افزایش یافته است (به‌طور میانگین سالانه ۲۲۶۶۲ نفر).دانشنامه ایرانیکا جغرافیای گویشوران لر را از جنوب استان همدان (دست کم از نهاوند به سمت جنوب) تا خوزستان و استان فارس بیان می‌کند. جدا از تقسیم مردم لر به دو گروه لرهای بزرگ و لرهای کوچک، گویش لری را می‌توان به دو دسته لری شمالی و جنوبی تقسیم کرد و رودخانه دز را می‌توان به نوعی مرز دو دسته لری شمالی و جنوبی دانست که لری شمالی به زبان کردی نزدیکتر است اما در هر حال زبان لری و گویش‌های مختلف آن شاخه‌ای از گویش‌های ایرانی جنوب غربی است.واج‌شناسی.واکه‌ها و همخوان‌های زبان لری عبارتند از:گویش‌ها.گویش‌های لری با تفاوت‌های کم و بیش از هم سخن گفته می‌شوند. دانشنامه ایرانیکا زبان لری را به دو دسته کلی لری شمالی و لری جنوبی تقسیم کرده است. از سوی دیگر فهرست لینگوییست لری را به سه دسته شمالی، بختیاری و جنوبی دسته‌بندی کرده است. بنابراین می‌توان لری را به سه دسته زیر تقسیم کرد که خود شامل گویش‌های مختلف است.برخی لکی را نیز گویشی از زبان لری دانسته‌اند. لری خرم‌آبادی ۷۸ درصد، لری خرم‌آبادی و لری بختیاری نیز ۷۸ درصد و لری بختیاری و لری جنوبی ۸۶ درصد شباهت دارند.همچنین لری خرم‌آبادی با فارسی ۸۵٪ شباهت دارند.نوشتار.برای نوشتن زبان لری، در دهه‌های گذشته تلاش‌های بسیاری برای ویرایش و تعیین نوع نگارش به روش‌های مختلف انجام شده است، اما هیچ‌کدام کامیابی چندانی برای جلب نظر قشر فرهیخته و نویسندگان زبان لری را پیدا نکرده است. به نظر برخی از دست‌اندرکارانِ نگارش لری، علت اصلی این عدم موفقیت، کم‌کاری نخبه‌ها و افراد تحصیلکرده لر در زمینهٔ نگارش به زبان‌های لری بوده است. زبان لری از گذشته‌های دور، زبانی شفاهی بوده است و بیشتر گنجینه‌های ادبی این زبان، به‌شکل نانوشته می‌باشد. بیشتر لر زبان‌ها، یا از زبان‌فارسی معیار برای نامه‌نگاری‌های رسمی استفاده می‌کنند، یا تنها به‌کمک خط‌فارسی و بدون پیروی از هیچ‌گونه استاندارد و قانون نگارشی خاصی، گویش لری را به‌رسم درمی‌آورند.به هر حال، از پیروزترین و تثبیت‌شده‌ترین خط‌های نگارش لری، خط «پاپَریک» می‌باشد، که از الفبای فارسی الهام گرفته شده، و حرف‌ها، علامت‌ها، و قاعده‌های خاصی برای بازتاب دادن گویش‌های مختلف لری به آن اضافه شده است. این خط، نتیجهٔ تلاش‌های آقای غلام‌رضا مهرآموز در سال ۱۳۷۴ ه‍.خ می‌باشد. در سال ۱۳۹۴ ه‍.خ با همکاری آقای محمد موگویی، اصلاحات و ویرایش‌هایی روی این خط انجام شد و به شکل امروزی آن درآمد. نتایج این تلاش‌ها، در ویدیوها و تارنماها و مقاله‌های بسیار و البته در کتابی چاپ شده در سال ۱۳۹۶ ه‍.خ جمع‌آوری شده به دست آقای مهرآمز و آقای موگویی و با نام «ڤانومنیایٛن نیسٱنن و هٱنن ڤ لٛۏری (آموزش نوشتن و خواندن به لری)» عرضه شده است.از دیگر تلاش‌ها برای نگارش خط لری، می‌توان به دو مورد اشاره کرد. اولین آن‌ها، رسم‌الخط ارائه شده برای گویش بختیاری می‌باشد که توسط آقای اشرف اسدی با همکاری با زبان‌شناس کانادایی اریک جان آنونبی در دانشگاه اوپسالا در سوئد در سال ۱۳۹۷ شمسی، در کتابی تدوین و ارائه شده است. این الفبا نیز مشتق گرفته شده از خط فارسی می‌باشد. مبلغین مسیحی موسسه‌ای در شهر البوکرکی، نیومکزیکو، از این رسم‌الخط برای ترجمهٔ تعدادی چند از فصول عهد جدید انجیل به بختیاری استفاده کردند. رسم‌الخط دیگری که می‌توان به آن اشاره کرد، خط «لورتین» (ترکیب دو واژهٔ «لاتین» و «لوری») است، که الفبای لاتین، با حروف و علامات برای نشان‌دادن گویش‌های لری می‌باشد. این رسم‌الخط کاربردی «کمکی» (یعنی برای برگردان‌های علمی و نه نوشتار روزمره) دارد. و نهایتاً، بعضی افراد، برای نوشتار گویش‌های لری، از رسم‌الخط کردی استفاده می‌کنند، که البته این امر نیز فراگیر نشده است.در این بخش، تمرکز بر روی «رسم‌الخط پاپریک» خواهد بود. این الفبا دارای ۴۲ حرف است، به طوری که تمامی صداهای ممکنه در گویش‌های مختلف لری را پوشش دهد (بجز ۸ حرف «ث ح ذ ص ض ط ظ ع» که تنها در وام‌واژگان عربی به کار می‌روند).جدول زیر، این حروف را نشان می‌دهد.در این رسم‌الخط، نقش‌نمای اضافه در زبان لری مانند فارسی می‌باشد، به این معنی که نقش‌نما نوشته نمی‌شود. در صورت نیاز، حروف متصل کننده مانند «ی» نوشته می‌شوند.نمونه نوشتار.نوشتار زیر به لری خرم‌آبادی است.ایما خوفتیئیم نزیکیا ساعٱت چار اۏ چار اۏ نیم. ڤٱنو کاٛ پا تٱش بئین اۏ بیار بئین هٱمٱناٛ بیار کردن اۏ ڤ سۏرعٱت هٱمٱ خوشۊناٛ آمادٱ کردن سی حٱرکٱت ڤ طٱرٱف قولٱ.ٱما قرار نیئان کاٛ یٱک دۏ نٱفٱر بئیسٱن داٛ اٛشگٱفت اۏ بٱقیٱ رۏئٱن ڤیراٛ قولٱ. چۊنکاٛ ٱثاثیٱ زیادی داشتن کاٛ نمی‌تونساٛن ڤا خوشۊ بۏیارناٛشۊ، دۏ نٱفٱر مانن داٛ اٛشگٱفت کاٛ هٱم باٛئیسٱن تی ٱثاثیٱ ڤٱ هٱم ایٛناشتاناٛ حاضر کونن کاٛ مۉقع کاٛ اینۊ ڤرمیگردٱن بوخورٱن.Īmā hoft-ī-Īm nezīk-yā sāat-e čār ö čār ö nīm. vano ke pā taš b-ī-n ö biār b-ī-n hama-ne biār kerd-en ö ve sörat hama xo-šōn-e āmāda kerd-en sī ḥarekat ve taraf-e kola.amā qerār nĪā-n ke yak dö nafar bē-Īs-an de ešgaft ö baqia rö-an vīr-e kola. čūnke asās-yā ziād-Ī dāšt-en ke ne-mĪ-tōness-en vā xo-šō bö-jr-an-ešō, dö nafar man-en de ešgaft ke ham bē-Īs-an tĪ asā-s-yā va ham enāštā-ne hāzer kon-an ke möjqē ke īn-ō ver-mĪ-gerd-an bo-hor-anترجمه فارسیما تا نزدیکی‌های ساعت چهار، چهار و نیم خفته بودیم. آن‌هایی که پای آتش بودند و بیدار شده بودند، همه را بیدار کردند و همگی به سرعت خود را برای رفتن به سوی قله آماده کردند.اما قرار گذاشتند که یکی دو نفر در غار (شکاف) بمانند و بقیه به سوی قلهٔ کوه راهی شوند. چونکه اثاث‌های بسیای داشتند که نمی‌توانستند همه آن‌ها را با خود حمل کنند. دو نفر در غار ماندند که هم مراقب اثاث‌ها باشند و هم صبحانه‌ای آماده کنند که هنگام بازگشت گروه بخورند.