زبان آذری کیست؟ توضیح بده.
زبان آذَری باستان یا پارسی آذَری یا پَهْلَوی آذَری زبانی است از خانوادهٔ زبان‌های ایرانی غربی که در بخش آذربایجان (آتورپاتکان) و زنجان پیش از گسترش زبان ترکی رایج بوده است و امروزه گسترهٔ آن محدود شده است. بیشتر دانشمندان ایران‌شناس، در بازگویی ریشهٔ تاریخی این زبان آن را آریایی دانسته که تاریخ‌دانان و جغرافی‌نویسان اسلامی نیز آن را «پارسی آذری»، «پهلوی آذری» و «آذری» خوانده‌اند. برخی زبان شناسان بر این باورند که زبان‌های تاتی جنوبی در اطراف تاکستان مانند گویش‌های هرزندی و کرنگانی، بازماندگان این زبان هستند. افزون بر این، زبان آذری باستان نزدیکی زیادی با زبان تالشی و زبان زازایی داشته است. هر دو زبان زازا و تالشی از بقایای آذری قدیم به‌شمار می‌روند. والتر هنینگ، زبان‌شناس و ایران‌شناس آلمانی، نشان داد که هرزندی دارای بسیاری از ویژگی‌های زبانی مشترک با تالشی و زازا است و هرزندی را بین تالشی و زازا قرار داد.هر چند که مطالعه بر روی این زبان پیشینهٔ درازایی در نزد خاورشناسان غربی دارد، ولی احمد کسروی نخستین پژوهش گسترده دربارهٔ آن را در ایران انجام داد. احمد کسروی، تاریخ‌نویس ایرانی، در کتاب آذری یا زبان باستان آذربایجان نمونه‌هایی از این زبان و پیوند آن را با زبان تاتی نشان داد. زبان‌شناسان با اشاره به وجود زبان‌های تاتی و هرزنی در چندین روستای آذربایجان شرقی، اردبیل، نمین، خلخال (کلور)، عنبران، پیله‌رود و مین‌آباد آن‌ها را از بقایای آن زبان باستانی می‌داند. همچنین این زبان به زبان تالشی نزدیک است.زبان «آذری»، یکی از شاخه‌های زبان پهلوی است که پس از حملهٔ عرب‌ها و هجوم اقوام ترک همچنان به زندگی خود ادامه داده است؛ ولی با پا گرفتن زبان ترکی در آن دیار، رفته‌رفته زبان «آذری» رو به سستی و فراموشیدگی نهاده است. گو این که هنوز در پاره‌ای از روستاها و بخش‌های آذربایجان نقشی و نشانی از آن باقی است.امروزه نیز برخی زبان‌شناسان و پژوهشگران زبانی، نامِ آذری را به نام زبانِ تاتی ایران و لهجه‌های مختلف آن (لهجه‌های هرزندی و کرینگانی در شمال غرب، شاهرودی، شالی، کجلی و … در خلخال و طارم، تاکستانی، ابراهیم‌آبادی، اشتهاردی و… در قزوین) ترجیح می‌دهند و در آثار خود، هنگام بررسی زبان تاتی ایران، به جای نام تاتی، از نام «آذری» به عنوان یکی از زبان‌های ایرانی شمال غربی استفاده می‌کنند.زبان آذری زبان باستانی سرزمین آذربایجان و زبانی از خانواده زبان‌های هندوایرانی است و ارتباطی با زبان ترکی آذربایجانی ندارد.در تاریخ.اشتراک گویش‌های مناطق یاد شده در یک دسته از ویژگی‌های آوایی و صوفی و نحوی. وابستگی آن‌ها را با شاخهٔ معینی از زبان‌های ایرانی شمال باختری مسلم می‌سازد. این شاخه را می‌توان ادامهٔ زبان مادی باستان نامید.زبان آذری در نوشته‌های مورخان و جغرافی‌دانان اسلامی.منابع مسلمانان که به زبان آذری باستان اشاره کرده‌اند:منابع برای بررسی آثار زبان آذری.آثار بازمانده از زبان آذری، بر سه نوع هستند:قدیم‌ترین متنی که از زبان آذری به جا مانده، دو قصیده است که در نسخهٔ دست‌نویسی از زینة المجالس، در کتابخانهٔ ایاصوفیه نگهداری می‌شود و در ۷۳۰ ق/ ۱۳۳۰ م به دست محمد بن احمد سراج تبریزی نوشته شده است. یکی از این دو قصیده که در شکایت از روزگار است، ۵۷ بیت دارد و ظاهراً به نام امیر مجیرالدین یعقوب، فرزند ملک عادل ابوبکر بن ایوب، از خاندان ایوبیان جزیره (میافارقین) است و در میان سالهای ۶۲۰–۶۲۶ ق/ ۱۲۲۳–۱۲۲۹ م، احتمالاً در شهر اخلاط، سروده شده است و قصیدهٔ دیگر، ۲۹ بیت دارد که برخی ویژگی‌های آوایی و دستوری و واژگانی زبان آذری را می‌توان از آن‌ها برگرفت.مهم‌ترین منبع مکتوب دربارهٔ زبان آذری، دوبیتی‌های شیخ صفی‌الدین است. این اشعار، نسبتاً قدیمی هستند، منطقه زبانی و نویسنده آنها مشخص است و با یک عبارت توضیحی به زبان فارسی همراه هستند که به درک آنها کمک می‌کند. علیرغم موقعیت اردبیل در لبه شرقی آذربایجان، با توجه به اهمیت آن هم قبل و هم بعد از ظهور اسلام، زبان آن باید یکی از مهم‌ترین گویش‌های آذری بوده باشد. اردبیل قبل از آنکه به دست اعراب بیفتد، مدینه، یعنی کلانشهر آذربایجان بود. مرکز اداره مالی آن و مقر مرزبان ساسانی بود و توسط اشعث بن قیس در زمان خلافت علی به عنوان پایتخت منطقه تأیید شد. حدود سه قرن بعد، ابن حوقل همچنان آن را به عنوان مرکز و بزرگ‌ترین شهر آذربایجان ذکر می‌کند؛ اصطخری آن را به عنوان بزرگ‌ترین شهر، مقر حکومت (دار الاماره) و اردوگاه نظامی (معسکر) منطقه معرفی می‌کند.آثار مکتوب.آذری در منابع مکتوب. این موارد شامل موارد زیر است:وام‌واژه‌های آذری در ترکی آذربایجانی.کلمات قرض گرفته شده از آذری به ترکی آذربایجانی، شامل dardažar «بیمار» و *kušn «مزرعه» است که در دوبیتی‌های شیخ صفی آمده است. کارنگ تعدادی از کلمات تاتی را که در ترکی آذربایجانی نیز استفاده می‌شوند، مانند dīm «صورت»، zamī «زمین، مزرعه»، olis، آذری ulas «زغال» ذکر می‌کند. اما تعیین وسعت کامل چنین وام‌گیری‌هایی نیاز به تحقیقات بیشتر دارد. نویسندگان متعددی، به ویژه ادیب طوسی تعداد زیادی از کلمات غیر ترکی را که در ترکی آذربایجانی بخش‌های مختلف آذربایجان استفاده می‌شوند، جمع‌آوری کرده‌اند. اما، با نادیده گرفتن معیارهای زبانی مناسب، آنها را آذری در نظر گرفته‌اند، در حالی که در واقع، آنها، به‌طور کلی، فارسی (یا عربی، که از طریق فارسی قرض گرفته شده) هستند، واقعیتی که نشان می‌دهد آذری، برخلاف فارسی، به‌طور قابل توجهی بر واژگان ترکی آذربایجانی تأثیر نگذاشته است. فرض این محققان مبنی بر اینکه مطالب فصل آخر رساله روحی انارجانی آذری است نیز تمایل به بی‌اعتبار کردن نتیجه‌گیری‌های آنها داشته است.گویش‌های امروزی یا آذری.علیرغم زوال مداوم آن در طول قرن‌ها، آذری از بین نرفته است و فرزندان آن به عنوان گویش‌های مدرن، که عمدتاً تاتی نامیده می‌شوند، یافت می‌شوند که طیف وسیعی از ویژگی‌های آوایی و دستوری را به اشتراک می‌گذارند. از شمال به جنوب، اینها عبارتند از:به همین گروه از گویش‌ها به معنای وسیع کلمه موارد زیر تعلق دارند:این واقعیت که این گویش‌ها نسبتاً فراوان هستند و در مناطق مجاور در یک قلمرو وسیع صحبت می‌شوند، بومی بودن آن‌ها را در این مناطق تأیید می‌کند و قویاً با این احتمال که آن‌ها از مناطق دیگر به آذربایجان و مناطق مرزی آن گسترش یافته‌اند، مخالفت می‌کند. ویژگی‌های زبانی مشترک، آن‌ها را در یک گروه کاملاً مشخص از ایرانی شمال غربی، با قرابت‌هایی با گویش‌های مرکزی، که در جنوب و جنوب شرقی منطقه زبانی آذری صحبت می‌شوند، قرار می‌دهد. آذری و زبانی که در منابع اسلامی قرون وسطی پهلوی نامیده می‌شود، در واقع به شاخه‌های شمالی و جنوبی زبانی اشاره دارند که در قلمرو ماد باستان صحبت می‌شد، که به‌طور کلی با ادامه مدرن آن‌ها، یعنی گویش‌های تاتی یا آذری در مرکز و غرب ایران (به جز کردی و لری) مطابقت دارد. با قیاس با فارسی نو، می‌توان آن‌ها را مادی نو نامید.این‌که فقط ردپای اندکی از زبانی که در مناطق مرکزی آذربایجان صحبت می‌شد، باقی مانده است، کاملاً طبیعی است، زیرا زبانی که تحت فشار زبان‌های دیگر قرار می‌گیرد، سریع‌تر در مرکز تا در حاشیه ناپدید می‌شود. این واقعیت که درحالی‌که بقایای اندکی از آذری از شمال، مرکز، شرق و جنوب آذربایجان وجود دارد، بخش غربی استان هیچ ماده قابل مقایسه‌ای ارائه نمی‌دهد، بدون شک به‌دلیل تسلط در این مناطق، قبل از گسترش ترکی، از زبان‌های دیگر، مانند آرامی نو و کردی است.نقش کسروی.وقتی پان‌ترک‌ها ادعا کردند از آن‌جا که مردم آذربایجان به ترکی سخن می‌گویند، زبان بومی مردم این منطقه ترکی بوده است، احمد کسروی در تحقیقات گسترده‌ای از منابع فارسی، عربی و حتی منابع تاریخی یونانی استفاده کرد. او نتیجه گرفت که مردم آذربایجان اصالتاً به زبانی ایرانی به نام آذری سخن می‌گفته‌اند که بعد از هجوم ترکان، زبان ترکی مورد استفاده قرار گرفته، ولی هنوز هم ردپایی از زبان آذری در آن مناطق به‌جا مانده است. زبان آذری گاهی به جای زبان ترکی مورد استفادهٔ مردم آذربایجان اطلاق می‌شود؛ اشتباهی که حتی در ویرایش دوم دانشنامهٔ اسلام هم صورت گرفته است.به گفتهٔ یارشاطر، کسروی نخستین دانشمندی بود که این زبان را موضوع بحث و تحقیق قرار داد و اثر او در این باب هنوز هم استفاده می‌شود. آثار تاریخی کسروی توسط دیگر دانش‌پژوهان نیز به رسمیت شناخته شده است. ولادیمیر مینورسکی در مورد او می‌گوید:فراموش شدن زبان آذری.ضعف تدریجی آذری با نفوذ سخنوران ترکی به آذربایجان ایرانی آغاز شد. اولین آنها در زمان محمود غزنوی وارد منطقه شدند. اما در دوره سلجوقی بود که قبایل ترک به تعداد قابل توجهی شروع به مهاجرت به آذربایجان و سکونت در آنجا کردند. جمعیت ترک‌زبان تحت حکومت اتابکان ایلدگزی آذربایجان (۵۳۱–۶۲۲/۱۱۳۶–۱۲۲۵) به رشد خود ادامه داد، اما به ویژه در زیر ایلخانان مغول (۶۵۴–۷۵۰/۱۲۵۶–۱۳۴۹)، که اکثریت سربازانشان از نژاد ترک بودند و آذربایجان را مرکز سیاسی خود قرار دادند، بیشتر شد. جنگ و آشوب تقریباً مداومی که به مدت حدود ۱۵۰ سال، بین فروپاشی ایلخانان و ظهور صفویان در آذربایجان حاکم بود، عناصر نظامی ترک بیشتری را به این منطقه جذب کرد. در این دوره، تحت حکومت ترکمن‌های قره قویونلو و آق قویونلو (به ترتیب ۷۸۰–۸۷۴/۱۳۷۸–۱۴۶۹ و ۸۷۴–۹۰۸/۱۴۶۹–۱۵۰۲)، آذری با سرعتی بیشتر از قبل جایگاه خود را از دست داد، به طوری که حتی صفویان، که در اصل یک طایفه ایرانی‌زبان بودند (همان‌طور که از رباعیات شیخ صفی‌الدین، جد هم‌نام آنها، و زندگی‌نامه او پیداست)، ترک‌زبان شدند و ترکی را به عنوان زبان محلی خود پذیرفتند.حکومت صفوی (۹۰۵–۱۱۳۵/۱۴۹۹–۱۷۲۲)، که در ابتدا بر حمایت قبایل ترک و حمایت و نفوذ مستمر قزلباش‌ها حتی پس از آنکه رژیم پایگاه گسترده‌تری به دست آورد، استوار بود، به گسترش بیشتر زبان ترکی به ضرر آذری کمک کرد، که عقب‌نشینی کرد و حداقل در مراکز شهری بزرگ، استفاده از آن متوقف شد و ترکی به تدریج به عنوان زبان آذربایجان شناخته شد. در نتیجه، اصطلاح آذری، یا به‌طور رایج‌تر آذربایجانی، توسط برخی از نویسندگان ترک و به پیروی از آنها، برخی از خاورشناسان غربی، برای ترکی آذربایجان به کار رفت.فرایند ترک‌سازی زبانی آذربایجان تا به امروز ادامه دارد، و حتی در مناطق مرزی، گویش‌های اصلی همچنان جای خود را به ترکی می‌دهند. احسان یارشاطر در جریان مطالعه این گویش‌ها در دهه ۱۹۶۰ میلادی، با تعدادی از افراد مسن ملاقات کرد که می‌توانستند به یاد بیاورند یا از پدران یا پدربزرگ‌هایشان شنیده بودند که روستاهایی که اکنون به زبان ترکی صحبت می‌کنند، قبلاً به گویش ایرانی صحبت می‌کردند. در حلب، روستایی در ایجرود در راه زنجان به بیجار، او در سال ۱۹۶۴ با سه مرد آخری که هنوز حافظه لرزانی از تاتی خود داشتند، ملاقات کرد، و در گلین‌قایا در سال ۱۹۷۲ فقط یک پیرمرد وجود داشت که می‌توانست به روانی به گویش بومی صحبت کند.پس از یورشهای امیر تیمور به ایران و نفوذ و تسلط سلسله‌های قراقویونلو (۸۱۰–۸۷۲ ق/ ۱۴۰۷–۱۴۶۷ م) و آق‌قویونلو (۸۷۲–۹۰۸ ق/ ۱۴۶۸–۱۵۰۲ م) در آذربایجان، زبان آذری بزرگ‌ترین آسیبها را دید و در برابر زبان ترکی قبیله‌های تاتار (غز یا اوغوز) و اوشار (افشار) و گوگ‌دولاق که در اطراف شهرهای آذربایجان مستقر شده بودند، به‌مرور عقب‌نشینی کرد و تنها در شماری از روستاهای دوردست و در پناه کوهپایه‌ها باقی ماند. به‌ویژه در دورهٔ صفویه به‌سبب چیرگی و انبوهی تیره‌های ترک شیعه که هواخواه خاندان صفوی بودند و بیشتر کارهای سیاسی و دولتی و لشکری با زبان ترکی صورت می‌گرفت و مردم مجبور بودند زبان ترکی را فرابگیرند، آذری رفته‌رفته جای خود را به زبان فرمانروایان داد تاجایی که در اواخر سدهٔ ۱۱ ق/ ۱۷ م، ترکی در تمام شهرهای بزرگ آذربایجان زبان مادری مردم این مناطق شد.استقرار ترکی در آذربایجان به‌اندازه‌ای فراگیر بود که برخی از نویسندگان دوره‌های اخیر در معنای واژهٔ «آذری» دچار اشتباه شدند و تصور کردند که منظور از آذری در کتابهای قدیم عربی و فارسی، زبان ترکی کنونی آذربایجان است. ظاهراً نخستین کسی‌که آذری را به این معنا گرفت میرزا کاظم‌بیک دربندی است که در کتاب خود با عنوان «گرامر عمومی زبان ترکی ـ تاتاری» که در ۱۲۵۵ ق/ ۱۸۳۹ م در شهر غازان به چاپ رسیده، «آذری» را به معنای ترکی به کار برده است. نویسندگان نامهٔ دانشوران نیز هنگام نقل داستان خطیب تبریزی و همشهری خود، «اذربیه» را به معنای ترکی گرفته‌اند. پس از چاپ رسالهٔ احمد کسروی با عنوان آذری یا زبان باستان آذربایجان در ۱۳۰۴ ش، این شبهه برطرف گردید و از آن تاریخ، آذری به معنای قدیمی آن به کار رفت.دلایل منقرض شدن زبان آذری.ناصح ناطق چند دلیل عمده را برای منقرض شدن زبان آذری و جایگزین شدن آن با ترکی آذربایجانی ذکر می‌کند:گویش‌های کنونی.آذری را امروز باید گویشی مرده دانست، ولی بازمانده‌های آن را می‌توان در برخی از روستاهای آذربایجان شنید. گویش‌های «تاتی» امروز که در مناطقی از آذربایجان تکلم می‌شوند، از این بازمانده‌ها هستند.بازمانده‌های زبان آذری ۸ شاخه هستند:تحقیق‌های آکادمیک.در مناطق روستایی ایران مرکزی و غربی و نیز در آذربایجان تا این روزگار جزیره‌های جداگانه‌ای از گویش‌های شمال‌غربی که بقایای گویش‌هایی هستند که سابقاً در سابقاً در پهنهٔ وسیعی از این منطقه رواج داشته‌اند، باقی مانده‌اند. هیچ‌یک از این گویش‌ها به صورت رضایت‌بخش مطالعه نشده و مسئلهٔ گروه‌بندی و طبقه‌بندی آنها، روابط متقابل آنها و روابط آنها با سایر زبان‌ها و گویش‌های ایرانی، کاملاً روشن نشده است.مواد اساسی این گویش‌ها را ایران‌شناس مشهور روس، والنتین ژوکوفسکی طی دو سفر تحقیقاتی خود در ایران به سال‌های ۱۸۸۳ تا ۱۸۸۶ و ۱۸۸۹ میلادی، سپس اُ. مان (O. Mann) ایران‌شناس آلمانی در تحقیقات خود به سال‌های ۱۹۰۱ تا ۱۹۰۳ و ۱۹۰۶ تا ۱۹۰۷) و بعد ایران‌شناس دانمارکی آرتور کریستنسن، و و. ایوانف و دیگران جمع‌آوری کردند. در سال‌های اخیر دانشمندهای ایرانی مواد تازه‌ای دربارهٔ این گویش‌ها منتشر کرده‌اند.در گویش‌های ایران مرکزی و شمال‌غربی در حال حاضر ۱۳ گروه تشخیص داده شده می‌شوند:گویش‌های آذری را دانمشندان ایرانی دانشمندان ایرانی مانند عبدالعلی کارنگ، یحیی ذکاء و احسان یارشاطر مطالعه کرده‌اند. به خویشاوندی تمام این گویش‌ها با زبان تالشی اشاره شده است.فهلویات.فهلویات (جمع: فهلویه، عربی‌شدهٔ پهلوی فارسی، در معنای اصلی پارتی)، عنوانی است که به ویژه به رباعی‌ها و به‌طور گسترده به شعری که در گویش‌های قدیمی مناطق پهله/فهله سروده شده، اطلاق می‌شود. طبق گفته ابن مقفع، فهله شامل پنج منطقه بود: اصفهان، ری، همدان، ماه نهاوند و آذربایجان، یعنی منطقه‌ای شامل ماد. ابن خردادبه آن را منطقه‌ای متشکل از ری، اصفهان، همدان، دینور، نهاوند، مهرگان‌کدک، ماسبدان و قزوین توصیف می‌کند. استفاده از فهله (&lt; پهلوی میانه پَهلَو) برای نامیدن ماد به اواخر دوره اشکانی بازمی‌گردد. نمونه‌های اشعار پهلوی که در متون فارسی نقل شده‌اند، بیشتر به مناطق ذکر شده در بالا نسبت داده می‌شوند. با این حال، از نظر زبان‌شناسی، منطقه فهله ممکن است تا گیلان گسترش یافته باشد؛ بنابراین، فهلویات شامل اشعاری است که در گویش‌های سابق غرب، مرکز و شمال ایران سروده شده‌اند. شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد برخی رباعی‌های غنایی مردمی توسط صوفیان ایرانی بغداد در قرن سوم/نهم در جریان اجراهای موسیقی مذهبی خود (سماع) خوانده می‌شد. این رباعی‌ها به سختی می‌توانسته‌اند به زبان عربی باشند، اما به احتمال زیاد به گویش‌های محلی ایرانی بوده‌اند. قدیمی‌ترین رباعی پهلوی موجود، ظاهراً به گویش نهاوند، به ابوعباس نهاوندی (درگذشته ۳۳۱/۹۴۲–۴۳) نسبت داده شده است. همین رباعی با برخی قرائت‌های جزئی متفاوت توسط سروری نیز ثبت شده است. اگرچه این رباعی در قرن دهم سروده شده است، اما آنقدر فارسی‌سازی شده است که در شکل کنونی خود به سختی ویژگی‌های کهن یک شعر پهلوی قرن دهم را داراست.فهلویات بر ملودی‌هایی (لحن، ملحونات) به نام اورامانان تنظیم می‌شد و خوانده می‌شد. به نظر می‌رسد این اصطلاح با نام منطقه اورامان در کردستان مرتبط باشد. گونه‌ای از آن، اورامه، گاهی برای نامیدن یک شعر پهلوی استفاده می‌شود. حالت دیگری که برای خواندن شعر پهلوی استفاده می‌شد، شروه نامیده می‌شد که منشأ آن مشخص نیست. اصطلاح مشابه دیگری، که منشأ آن نیز ناشناخته است، در فرهنگ‌های لغت فارسی به عنوان بهار ثبت شده است، که به عنوان «حالتی از آوازخوانی شبیه به (آوازخوانی) پهلوی و رامندی» تعریف شده است. خواندن فهلویات همچنین می‌توانست با موسیقی ساز همراه باشد.علاوه بر پهلوی، گاهی از اصطلاحات دیگری نیز برای نامیدن شعر گویشی استفاده می‌شد. برای مثال، راژی/رازی، که در اصل برای اشعاری که به گویش ری سروده شده بودند استفاده می‌شد، بعداً آنقدر تعمیم یافت؛ بنابراین برای اشعار گویشی آذربایجان استفاده می‌شد و همچنین برای اشعار پهلوی یک شاعر شیرازی به کار می‌رفت. اصطلاحات دیگر عبارتند از شهری، به معنای واقعی کلمه "مربوط به شهر" (مقایسه کنید با پهلوی فارسی "شهر" در مقابل دشت و هامون "دشت، صحرا")، و رامندی "مربوط به رامند، منطقه‌ای از قزوین"، اما برای نامیدن حالتی از آوازخوانی شعر گویشی استفاده می‌شد (مقایسه کنید با راژیدان "کسی که شعر گویشی را می‌داند" و شهری‌خوان "کسی که شعر گویشی می‌خواند").فهلویات به عنوان وسیله‌ای برای سرگرمی عامه مردم و به عنوان منبع رضایت معنوی برای نخبگان و روشنفکران از محبوبیت و اعتبار زیادی برخوردار بود. به گفته شمس‌الدین رازی، «آنها با معانی غریب آراسته و به ملودی‌های ظریف و دلپذیر پیراسته شده بودند.» مضامین نمونه‌های باقی‌مانده شامل مضامین غنایی و عرفانی و همچنین توصیفات رنگارنگ و ظریف از طبیعت و هجویات است. به همین دلیل بود که اغلب توسط عرفای فارسی نقل می‌شدند. اصطلاحاتی مانند لحن پهلوی، گل‌بانگ پهلوی، غزل پهلوی، بیت پهلوی و سرود پهلوی نه تنها به شعر زیبا و ظریف، بلکه به شعر معنوی و فکری نیز اشاره دارند؛ بنابراین، جامی مثنوی مولوی را «قرآن به زبان پهلوی» نامید.فهلویات ویژگی‌های ادبیات شفاهی را دارند: سادگی و وضوح مضامین، ناشناس بودن شاعران و تکرار و بازگشت مضامین کم و بیش یکسان در آنها. برای بیشتر فهلویات نام شاعر ذکر نشده است و از آنهایی که به شاعری نسبت داده شده‌اند، انتساب باید با احتیاط تلقی شود. در برخی موارد به عموم مردم یا حتی به یک شخصیت افسانه‌ای مانند رباعی منسوب به آدم نسبت داده می‌شوند.شاعران پهلوی به پیروی از اصول عروض ایرانی میانه، سنت شفاهی نوازندگان پارتی و بعداً را در اوایل دوران اسلامی ادامه دادند. اما با پذیرش عروض به اصطلاح عربی برای شعر فارسی و تحت تأثیر آن، فهلویات به تدریج با قواعد اوزان کمی تطبیق داده شدند که محبوب‌ترین آنها هزج بود (نگاه کنید به عروض)، اگرچه گاهی با تغییراتی که برای عروضیان سخت‌گیر مانند شمس‌الدین رازی تکان‌دهنده به نظر می‌رسید. چنین انحرافاتی از قواعد استاندارد عروض فارسی احساس می‌شد زیرا فهلویات هنوز تا حدی عروض پیش از اسلام را ادامه می‌دادند. این تغییرات به سختی در هنگام خواندن اشعار متوجه می‌شدند، در حالی که هنگام خواندن آنها، عروضی بلافاصله عیوب وزنی آنها را طبق عروض (عروض مبتنی بر عربی) متوجه می‌شد.اگرچه بین فهلویات مناطق مختلف تفاوت‌های زبانی وجود دارد، اما ویژگی‌های مشترک صرفی و واژگانی آنها منجر به گسترش آنها در منطقه وسیعی از غرب تا مرکز و شمال ایران شد، به طوری که در همه جا صرف نظر از منشأ آنها خوانده و سروده می‌شدند؛ بنابراین، یک رباعی هم به عنوان اثر یک بومی ری و هم یک بومی آذربایجان نقل شده است، غزلی از همام تبریزی در دیوان عبید زاکانی ذکر شده است، صائن‌الدین ترکه اصفهانی بیتی از باباطاهر همدانی را نقل کرده است و حتی شاعر شیرازی، بوشاق اطعمه فهلویات دارد.فهلویات، به عنوان بازماندگان گویش‌های مادی، قرابت‌های زبانی خاصی با پارتی دارند، اگرچه در شکل‌های موجودشان به شدت تحت تأثیر فارسی قرار گرفته‌اند.نمونه‌هایی از آثار مکتوب به زبان آذری.آثار نوشتاری آذری که در آثار دوره اسلامی پراکنده است، عبارتند از جمله‌هایی از زبان تبریزی در نزهه القلوب حمدالله مستوفی، جمله‌ای به زبان تبریزی و دو جمله از شیخ صفی الدین اردبیلی، یک دو بیتی از شیخ صفی، یک دو بیتی به زبان اردبیلی، یک دو بیتی به زبان خلخالی که همه در صفوه الصفای ابن بزاز (چاپ بمبئی) معاصر شیخ صدرالدین فرزند شیخ صفی الدین اردبیلی (سده هشتم) موجود است، یازده دو بیتی از شیخ صفی در سلسله النسب صفویان نوشته شیخ حسین از جانشینان شیخ پارسا گیلانی مراد شیخ صفی الدین چاپ برلین، ۳۳–۲۹ ملمعی از همام تبریزی (متوفی ۷۱۴ هجری/ ۱۲۱۴ قمری) به پارسی و زبانی محلی که باید زبان تبریز باشد. زبان آذری با زبان دری در خراسان متفاوت است و تا جایی که قطران تبریزی (قرن ۱۱) مجبور می‌شود آن را در یک بیت شعر بگوید:بسیاری از جملات و عبارات و کلمات موجود در کتاب‌ها و نسخ دست‌نویس قدیمی از وجود این زبان حکایت می‌کنند. حمدالله مستوفی یک جمله از زبان تبریزی نقل می‌کند:تبارزه (تبریزی‌ها) اگر صاحب حُسنی را با لباس ناسزا یابند، گویند «انگور خلوقی بی چه در، درّ سوه اندرین»؛ یعنی انگور خلوقی (انگوری مرغوب) است در سبد دریده.در شعرهای ایرانی آمیختگی از زبان‌های دیگر نیز هست. این یک شعر از همام تبریزی است که با لهجه تبریزی و لهجه دری آمیخته شده است:بیت دیگری از همام تبریزی:معنی: بهار و گل و روی یار خوش هستند. اما بدون دوست هیچ گل و بهاری نیست.کشف جدید دیگری به نام سفینه تبریز شامل جملات خاص زبان تبریزی می‌باشد. این‌ها در دوران ایلخانی جمع گشته است. یک جمله از بابا فرج تبریزی در سفینه تبریز به این صورت است:انانک قدهٔ فرجشون فعالم آندره اووارادا چاشمش نه پیف قدم کینستا نه پیف حدوث.معنی: چندانک فرج را در عالم آورده‌اند چشم او نه بر قدم افتاده است نه بر حدوث.سفینه تبریز شامل جملات و شعرهای از زبان آذری می‌باشد. در یک قسمت از این کتاب نویسنده خود مستقیماً این زبان را زبان تبریزی می‌خواند:یک جمله از زبان تبریزی موجود است که به وسیله بزاز اردبیلی در صفوه‌الصفا ترجمه شده است:«علیشاه چو درآمد گستاخ وار شیخ را در کنار گرفت و گفت حاضر باش «به زبان تبریزی گو حریفر ژاته»، یعنی سخن بصرف بگو حریفت رسیده است. در این گفتن دست بر کتف مبارک شیخ زد شیخ را غیرت سر برکرد»در یک جمله پیر ذهتاب تبریزی حاکم قراقوینلو اسکندر خطاب کرده و گفته:اسکندر، رودم کشتی، رودت کشاد!ترجمه:اسکندر، پسرم کُشتی، پسرت کشته باد!کلمه رود به معنی پسر هنوز در بسیاری از لهجه‌های خانواده زبان‌های ایرانی استفاده می‌شود مانند لهجه لارستانی، اطراف استان فارس و لری بختیاری.چهار رباعی با عنوان فهلویات از خواجه محمود خوجانی، متولد شده در خوجان یا خورجان در نزدیکی تبریز توسط عبدالقادر مراغی ثبت گردیده است. یکی از آن چهار رباعی این است:یک غزل و چهارده رباعی تحت عنوان فهلویات از مغربی تبریزی باقی‌مانده است.یک نوشته از مادر عصمت تبریزی که یک زن شاعر و صوفی بوده است که این نوشته اکنون در ترکیه نگاه داشته می‌شود. دربارهٔ زیارتگاه مقدسی در تبریز گفته است؛ که عبارت بوری بوری که در فارسی معنی بیا بیا را می‌دهد که مولانا از زبان شمس تبریزی نقل می‌کند:کلمه بوری را کربلایی حسین تبریزی از خواجه عبدالرحیم اژابادی نقل می‌کند که به معنی بیا است.در لهجه هرزندی در هرزند آذربایجان مانند لهجه کارنگی در آذربایجان که هر دو در قرن بیستم ثبت گردیدند. دو کلمه بیری و بوراه هر دو به معنی آمدن و از یک ریشه هستند.و همچنین در زبان لکی واژه بوری به معنی بیا هنوز کاربرد دارددر اشعار باباطاهر لغت «بوره» به همین معنی «بیا» بکار رفته است:در زبان خوانساری نیز «بوره» به معنی «بیا» بکار می‌رود.همچنین شعری از بانو باغبان اردبیلی که در آن شیخ صفی الدین اردبیلی را مخاطب قرار داده بود نیز به این زبان موجود است: معنی فارسی: «دیرگاهی است که این سر با سودای تو گیج است، دیرگاهی است که این چشم اشک خونین می‌ریزد، خود نمی‌گویی که بدبخت چه کسی هستی؟»جایگاه زبان آذری در میان کل شاخه‌های زبان‌های ایرانی.بدیهی است که زبان منطقه‌ای به وسعت آذربایجان نمی‌توانسته در سراسر آن یکنواخت باشد و باید تنوعی از گویش‌های محلی را نشان می‌داده باشد. گفته مقدسی مبنی بر اینکه هفتاد گویش در منطقه اردبیل صحبت می‌شد، علی‌رغم اغراق‌آمیز بودن آن، باید به تنوع زیرگویش‌های محلی آن اشاره داشته باشد. از سوی دیگر، این واقعیت که زبان کل آذربایجان در منابع اولیه آذری نامیده شده و در کنار دری و پهلوی قرار گرفته، حاکی از آن است که گویش‌های منطقه به اندازه کافی شبیه به هم بودند که با یک نام واحد خوانده شوند.آذربایجان و جبال جغرافی‌دانان قرون وسطی، یعنی بخش کوهستانی مرکز غربی فلات ایران، از نظر جغرافیایی با ماد باستان همپوشانی داشت و در زمان‌های قدیم توسط قبایل مادی سکونت داشت. اگرچه هیچ سند مکتوب مستقلی به زبان مادی باستان هنوز کشف نشده است، ویژگی‌های آوایی اساسی آن از کلمات و نام‌های مادی که در کتیبه‌های فارسی باستان و، کمتر، در یونانی (به عنوان مثال، IE. ĝ و ĝh &lt; Med(ian) z، OPers. d؛ IE. kṷ &gt; Med. sp, OPers. s؛ IE. tr و tl &gt; Med. θr, OPers. ç؛) آمده است، شناخته شده است. همه این ویژگی‌ها از ویژگی‌های آذری و خویشاوندان مدرن آن نیز هستند؛ بنابراین هیچ استدلال زبانی علیه مشتق شدن آذری از مادی وجود ندارد، که بر شواهد جغرافیایی و تاریخی قانع‌کننده استوار است، و چنین نتیجه‌گیری به هیچ وجه نمی‌تواند با این واقعیت که ویژگی‌های آوایی مادی، به‌طور کلی، در همه شاخه‌های شمال غربی ایرانی، از جمله پارتی، یافت می‌شود، یا با این واقعیت که یافتن ایزوگلاس‌های منحصر به فرد مادی امکان‌پذیر نبوده است، بی‌اعتبار شود. توجه می‌شود که آذری از جهات مهمی با پارتی متفاوت است، به عنوان مثال، «آمد» از *ā(g)mata- (مانند فارسی) در مقابل پارتی āγad &lt; *āgata- است. پارتی پسوند -īft و اضافه čē را دارد که هر دو در آذری ناشناخته‌اند.به‌همین ترتیب، این واقعیت که گروه گویش‌های آذری (Āḏarī) چند ویژگی زبانی مشترک (ایزوگلاس) با برخی گویش‌های جغرافیایی و زبانی دور در جنوب‌شرقی ایران، مانند لاری و بشکردی دارد — که مانند فارسی، از گویش‌های ایرانی جنوب‌غربی هستند — تأثیری بر نتیجه‌گیری ما در مورد ریشه و خاستگاه آذری ندارد. ایزوگلاس‌های مشترک با لاری عبارتند از: پایان دوم شخص مفرد -š و زمان حال استمراری از ریشه گذشته؛ برای نمونه، در لاری «ačedāeš» به‌معنای «تو داری می‌روی»، و «čedeš» به‌معنای «تو رفتی». ایزوگلاس‌های مشترک با بشکردی عبارتند از: تبدیل t به r در بشکردی شمالی (مثلاً zar- به‌معنای «زدن») و زمان حال استمراری بر پایه ریشه گذشته (مثلاً در بشکردی شمالی akerdénom و در بشکردی جنوبی bekert(en)om به‌معنای «من دارم انجام می‌دهم»). نیازی به فرض هیچ‌گونه ارتباط تاریخی-جغرافیایی خاصی میان گروه آذری و لاری و بشکردی برای توضیح این ایزوگلاس‌ها وجود ندارد. در واقع، از آنجا که آذری از نظر آوایی گویشی کاملاً شمال‌غربی است، در حالی که لاری و بشکردی گویش‌هایی کاملاً جنوب‌غربی هستند، چنین فرضیه‌ای بیشتر موجب پیچیدگی در زبان‌شناسی تاریخی ایرانی می‌شود تا اینکه مشکلی را حل کند. در مورد زبان‌ها و گویش‌های دیگر ایرانی نیز گاهی ایزوگلاس‌هایی را می‌بینیم که از مرزهای اساسی زبانی عبور کرده و فواصل جغرافیایی زیادی را در بر می‌گیرند. نمونه‌ای بارز از این پدیده را می‌توان در زبان سغدی و فارسی باستان مشاهده کرد.از نظر تاریخی، ماد به ماد بزرگ، که منطقه‌ای بود که امروزه گویش‌های مرکزی در آن صحبت می‌شود، و ماد کوچک یا آذربایجان تقسیم می‌شد. بدون شک این تقسیم جغرافیایی است که در تمایز زبانی بین الآذریه و الفهلویه منابع قرون وسطایی ما منعکس شده است. (این واقعیت که در حالی که بقایای اندکی از آذری از شمال، مرکز، شرق و جنوب آذربایجان وجود دارد، بخش غربی استان هیچ ماده قابل مقایسه‌ای ارائه نمی‌دهد، بدون شک به دلیل تسلط در این مناطق، قبل از گسترش ترکی، از زبان‌های دیگر، مانند آرامی نو و کردی است) از آنجا که هیچ شواهد تاریخی وجود ندارد که جمعیت سرزمین‌های مادی هرگز در مقیاس قابل توجهی جابجا شده باشند، یا زبان آن توسط هیچ زبان دیگری جز فارسی (در مراکز شهری) و ترکی (در آذربایجان) جایگزین شده باشد، نتیجه‌گیری اجتناب‌ناپذیر این است که گویش‌های ایرانی وابسته که در آذربایجان، خمسه، قزوین، طالش، همدان، نهاوند، خوانسار، کاشان، اصفهان و سمنان، به ذکر فقط مناطق اصلی، صحبت می‌شوند، نمی‌توانند چیزی جز فرزندان زبان مادی باستان باشند که امروزه تقریباً به یک گروه شمالی، آذری، و یک گروه جنوبی، «پهلوی» یا «مرکزی» از گویش‌ها تقسیم شده‌اند.واژه‌های تبریزی.در واژه‌نامه‌ای به نام «فرهنگ جهانگیری» (سدهٔ یازدهم ق) به صراحت میان زبان مردم تبریز و زبان ترکی جدایی نهاده، نوشته شده است: «آژخ (= زگیل): به ترکی «لوینک» و به زبان تبریز «سکیل» گویند». در ادامه، به نمونه‌هایی از این واژگان آذری اشاره می‌شود:جدول واژه‌ها.پیر لکوک تعدادی از واژه‌های آذری را قیاس کرده است:آواشناسی.مصوت‌ها:صامت‌ها همان صامت‌های زبان فارسی هستند، اما گویش چالی صامت /XW/نیز دارد.اسم و صفت.جنس مؤنث در گویش‌های شمال‌شرقی (کجلی، هزاررودی) و جنوبی (تاکستانی، چالی، سگزآبادی، اشتهاردی) وجود دارد. این جنس به وسیلهٔ تکواژ a- مشخص می‌شود و این تکواژ تکیه ندارد: کجلی kárg-a «مرغ»، هزاررودی be'z-a «بز»، تاکستانی vél-a «گل»، چالی äv-a «آب»، سگزآبادی kélm-a «کرم» اشتهاردی xól-a «خاکستر». شمار جمع پسوندهای متعددی دارد: شمال‌غربی: هرزندی yan-oy «زنان»، küy-un «کوه‌ها»، کرینگانی yan-inde «زنان»؛ شمال‌شرقی: شالی ān-، کجلی žaneg-e «زن‌ها»، berāleg-e «برادرها»، هزاررودی ásb-e «اسب‌ها»، چالی qóč-e، تاکستانی qoč-ón، سگزآبادی qúč-e «قوچ‌ها»، اشتهاردی esb-ehä «سگ‌ها». اکثر گویش‌های آذری حداقل یک حالت غیرفاعلی (مفرد) دارند و در برخی از گویش‌ها گاهی دو یا حتی سه حالت غیرفاعلی (مفرد مذکر مؤنث، جمع) نیز به چشم می‌خورد: شمال‌غربی: هرزندی، کرینگانی: مفرد e/-i-، جمع un؛ شمال‌شرقی: شالی: مفرد e-؛ کجلی: مفرد e-، جمع on-؛ هزاررودی: مفرد e-، جمع ān-؛ جنوبی: چالی: مفرد مذکر e-، مؤنث a- (=فاعلی)، جمع ō(n)-؛ تاکستانی: مفرد مذکر e-، مؤنث a- (=فاعلی)؛ سگزآبادی: مفرد مذکر e-، مؤنث a- (=فاعلی)، جمع un-؛ اشتهاردی: مفرد مذکر e-، مؤنث ā-، جمع un-. برخی از گویش‌ها یک حالت غیرفاعلی مختوم به ar- دارند (اسم‌های خویشاوندی): شالی: pe «پدر»، غیرفاعلی piar، چالی xwāka «خواهر»، غیرفاعلی xwākar و غیره.حالت غیرفاعلی نقش‌های زیر را ایفا می‌کند:اعداد.در برخی از گویش‌ها، اسمی که با عدد بالاتر از «یک» به کار رفته باشد، پسوند جمع می‌گیرد: کجلی: dö berāleg-e «دو برادر»، چالی: šaš suār-ō «شش سوار».ضمیر شخصی منفصل.ضمیر شخصی منفصل:فعل.صرف فعلی بر پایه دو ماده فعلی انجام می‌گیرد: ماده مضارع و ماده ماضی. گویش‌های شمال‌غربی یک دستگاه صرف فعل مبتنی بر چهار ماده فعلی دارند. در گویش‌های آذری (به استثنای گویش‌های شمال‌غربی) دو نوع پیشوند فعلی وجود دارد:در گویش‌های جنوبی، برخی از شناسه‌ها می‌توانند با e/-a- گسترش یابند.برای ساختن نوعی مجهول در گویش هزاررودی از ماده مضارع و پسوند -āx- و در گویش‌های جنوبی از ماده مضارع و پسوند -i- استفاده می‌شود.نحو.به هنگام استفاده از صورت‌های ماضی افعال متعدی، وندهای ضمیری به یکی از واژه‌های پیش از فعل وصل می‌شوند: شالی: man avān-əm binde «من آنها را دیدم»، هزاررودی men i asdar-em vind «من اَستَری را دیدم». هنگامی که مفعول منطقی جمله به صورت جمع آمده باشد، فعل می‌تواند با آن مطابقت کند: هزاررودی men o-m-e bezande «من آنها را زدم»، اشتهاردی Hasan-e lazak-ehā bezandi «حسن بچه‌ها را زد».ویژگی آوایی و صرفی زبان آذری.نبود اعراب‌گذاری، کاستی‌های الفبای عربی در نشان دادن جزئیات تلفظ، خطاهای کاتب و تأثیر فارسی کلاسیک، خواندن بقایای ادبی آذری را دشوار می‌کند. با این وجود، آن‌ها برخی از ویژگی‌های واقعی آواشناسی، دستور زبان و واژگان زبانی را که در آن نوشته شده‌اند، آشکار می‌کنند. در این‌جا ویژگی‌های دو اثر مکتوب بررسی می‌شود. از آنجا که اردبیل چه قبل از اسلام و چه بعد از آن مرکز آذربایجان بوده است، می‌توان تصور کرد نویسندگان اسلامی هنگام صحبت از زبان آذری بیشتر به زبان این شهر نظر داشته‌اند و می‌توان چنین پنداشت که زبان و دوبیتی‌های شیخ صفی‌الدین اردبیلی نمودار یکی از گویش‌های مهم آذری است. محدودیت این دوبیتی‌ها و نیز تصحیف و تحریف آن‌ها موجب شده است که پی بردن به ویژگی‌های آوایی و صرفی ـ نحوی آن‌ها دشوار گردد. با این‌همه به بعضی از ویژگی‌های به دست آمده از این دوبیتی‌ها می‌توان یقین داشت. از آن جمله:در قصاید استانبولی، کلمات و لغت‌شناسی شعر، مربوط به ناحیه مرند و تبریز است: