برخورد تمدن‌ها کیست؟ توضیح بده.
برخورد تمدن‌ها یا جنگ تمدن‌ها تئوری مطرح شده توسط متخصص علوم سیاسی ساموئل هانتینگتون می‌باشد که مطابق این تئوری پس از پایان جنگ سرد فرهنگ و هویت مذهبی سرچشمه همه درگیری‌ها خواهد بود.تاریخچه.این تئوری در یک مقاله با نام «برخورد تمدن‌ها» در سال ۱۹۹۳ چاپ شد که واکنشی به کتاب «پایان تاریخ و آخرین انسان» فرانسیس فوکویاما منتشر شده در سال ۱۹۹۲ بود.نظریهٔ برخورد تمدن‌ها از هانتینگتون در سال ۱۹۹۲ ابتدا در یک سخنران مطرح و بعد هم در مقاله‌ای در سال ۱۹۹۳ منتشر شد.این مقاله بسیار مطرح شد و توسط مقاله‌های بعد از او، مورد استناد بسیار قرار گرفت.هانتینگتون در سال ۱۹۹۶ تئوری خود را با انتشار کتابی به نام «برخورد تمدن‌ها و دوباره سازی نظم جهانی» بسط داد.اصطلاح برخورد تمدن‌ها پیش از هانتینگتون نیز مطرح شده بود:مثلاً در سال ۱۹۹۰ توسط برنارد لوئیس در مقاله با نام بنیان خشم مسلمانان مطرح شد.همچنین در سال ۱۹۴۶ توسط آلبر کامو. همچنین در کتابی به سال ۱۹۲۶ در مورد خاور میانه با نام «اسلام جوان در حرکت»از بازیل متیوز به کار رفته است.هانتینگتون اندیشه‌های خود را با بررسی نظریه‌های گوناگون دربارهٔ ماهیت سیاست جهانی در دوران پس از جنگ سرد آغاز کرد. برخی نظریه‌پردازان و نویسندگان بر این باور بودند که حقوق بشر، دموکراسی لیبرال و اقتصاد بازار آزاد سرمایه‌داری به تنها گزینهٔ ایدئولوژیک باقی‌مانده برای کشورها در دنیای پس از جنگ سرد تبدیل شده‌اند. به‌طور خاص، فرانسیس فوکویاما استدلال کرد که جهان به «پایان تاریخ» به معنای هگلی آن رسیده است. هانتینگتون معتقد بود که اگرچه عصر ایدئولوژی‌ها به پایان رسیده، اما جهان تنها به وضعیت طبیعی خود بازگشته است که با تعارضات فرهنگی مشخص می‌شود. در نظریه‌اش، او استدلال می‌کند که محور اصلی درگیری‌های آینده در امتداد خطوط فرهنگی خواهد بود. او مطرح می‌کند که مفهوم تمدن‌های مختلف، به‌عنوان بالاترین سطح هویت فرهنگی، به‌طور فزاینده‌ای در تحلیل پتانسیل تعارض‌ها مفید خواهد بود. هانتینگتون در پایان مقالهٔ خود در سال ۱۹۹۳ در مجلهٔ Foreign Affairs با عنوان «برخورد تمدن‌ها؟» می‌نویسد: «هدف از این بحث، توصیه به وقوع درگیری بین تمدن‌ها نیست، بلکه ارائهٔ یک فرضیهٔ توصیفی دربارهٔ آن چیزی است که آینده ممکن است به آن شباهت داشته باشد.»علاوه بر این، برخورد تمدن‌ها برای هانتینگتون نمودی از روند تاریخی است. در گذشته، تاریخ جهان عمدتاً حول محور کشمکش‌های بین پادشاهان، ملت‌ها و ایدئولوژی‌ها – همان‌گونه که در درون تمدن غرب دیده می‌شود – می‌چرخید. اما پس از پایان جنگ سرد، سیاست جهانی وارد مرحله‌ای تازه شد که در آن تمدن‌های غیرغربی دیگر صرفاً گیرندگان استثمارشدهٔ تمدن غرب نیستند، بلکه به بازیگرانی مهم و جدید تبدیل شده‌اند که همراه با غرب، در شکل‌دادن و حرکت‌دادن به تاریخ جهان نقش دارند.تمدن‌های بزرگ از نظر هانتینگتون.هانتینگتون در تئوری خود تمدن‌های جهان را به قسمت‌های مجزا تقسیم می‌کند که شامل ۹ حوزهٔ تمدن غرب، تمدن اسلامی، ارتدوکس‌ها، ژاپن، چین، آمریکای لاتین، آفریقا، تمدن بودایی و هندوئیسم می‌شود.ماهیت نظریهٔ برخورد تمدن‌ها.هانتینگتون استدلال می‌کند که روندهای درگیری جهانی پس از پایان جنگ سرد، به‌طور فزاینده‌ای در خطوط گسست تمدنی نمایان می‌شوند. جنگ‌هایی مانند آنچه پس از فروپاشی یوگسلاوی رخ داد، در چچن، و نیز میان هند و پاکستان، به‌عنوان شواهدی از درگیری‌های بین‌تمدنی ذکر می‌شوند. او همچنین معتقد است که باور گستردهٔ غرب به جهان‌شمول بودن ارزش‌ها و نظام‌های سیاسی‌اش ساده‌انگارانه است و اصرار مداوم بر دموکراتیزه‌سازی و اینگونه «هنجارهای جهان‌شمول» تنها به تشدید خصومت تمدن‌های دیگر منجر خواهد شد. هانتینگتون می‌گوید غرب به‌سختی این واقعیت را می‌پذیرد، زیرا خود بانی نظام بین‌الملل بوده، قوانین آن را نوشته و با نهادهایی چون سازمان ملل متحد به آن شکل داده است.هانتینگتون همچنین از یک جابه‌جایی بزرگ در قدرت اقتصادی، نظامی و سیاسی از غرب به سوی تمدن‌های دیگر جهان سخن می‌گوید، و در این میان، تمدن‌های «چالشگر» چینی (سینیک) و اسلامی را مهم‌ترین آن‌ها می‌داند.هانتینگتون استدلال می‌کند که تمدن اسلامی با یک انفجار جمعیتی گسترده مواجه شده که باعث ناپایداری در هم مرزهای اسلام و همچنین درون قلمروهای آن شده است؛ جایی که جنبش‌های بنیادگرا روز به روز محبوب‌تر می‌شوند. نمودهایی از آنچه او «بازخیزش اسلامی» می‌نامد، شامل انقلاب ایران در سال ۱۹۷۹ و جنگ اول خلیج فارس هستند. شاید جنجالی‌ترین جمله‌ای که هانتینگتون در مقاله‌اش در Foreign Affairs بیان کرده، این باشد: «اسلام مرزهای خونین دارد» (Islam has bloody borders). به باور هانتینگتون، این جمله بازتاب واقعی چندین عامل است، از جمله انفجار جمعیتی مسلمانان (به‌ویژه جمعیت جوان)، و نزدیکی جغرافیایی تمدن اسلامی به تمدن‌های گوناگون مانند چینی (سینیک)، ارتدوکس، غربی و آفریقایی.هانتینگتون تمدن اسلامی را به‌عنوان متحدی بالقوه برای چین می‌بیند، چراکه هر دو تمدن اهدافی تجدیدنظرطلبانه دارند و در بسیاری از مناقشات، به‌ویژه با تمدن غرب، اشتراک دارند. او به‌طور خاص منافع مشترک چین و اسلام در زمینه‌های اشاعه تسلیحات، حقوق بشر و دموکراسی را مطرح می‌کند؛ حوزه‌هایی که در تضاد با منافع غرب هستند و می‌توانند بستر همکاری میان این دو تمدن باشند.روسیه، ژاپن و هند از نظر هانتینگتون «تمدن‌های نوسانی» (swing civilizations) هستند که ممکن است به‌سوی هر یک از جبهه‌ها گرایش پیدا کنند. برای نمونه، روسیه با گروه‌های قومی مسلمان در مرزهای جنوبی خود (مانند چچن) درگیر است، اما به گفتهٔ هانتینگتون با ایران همکاری می‌کند تا از بروز خشونت بیشتر بین مسلمانان و ارتدوکس‌ها در جنوب روسیه جلوگیری کرده و جریان نفت را حفظ کند. هانتینگتون معتقد است که نوعی «پیوند چین–اسلام» در حال شکل‌گیری است که در آن چین برای تقویت جایگاه جهانی خود، همکاری نزدیکی با ایران، پاکستان و دیگر کشورها خواهد داشت.هانتینگتون همچنین استدلال می‌کند که درگیری‌های تمدنی «به‌ویژه میان مسلمانان و غیرمسلمانان» بسیار شایع هستند و به «مرزهای خونین» میان تمدن اسلامی و تمدن‌های غیر اسلامی اشاره می‌کند. به گفتهٔ او، این درگیری‌ها سابقه‌ای تاریخی دارند که به نخستین گسترش اسلام به اروپا بازمی‌گردد، سپس به اخراج مسلمانان از شبه‌جزیره ایبری در جریان بازپس‌گیری اسپانیا، حملات ترکان عثمانی به اروپای شرقی و وین، و همچنین تقسیم استعماری سرزمین‌های اسلامی توسط قدرت‌های اروپایی در قرون نوزدهم و بیستم می‌رسد.هانتینگتون همچنین معتقد است که برخی عوامل اساسی در ایجاد این درگیری‌ها، ویژگی‌های مشترک دین مسیحیت (که تمدن غربی بر آن بنا شده) و دین اسلام هستند:هانتینگتون می‌نویسد که عوامل نوین‌تری که به برخورد میان اسلام و غرب دامن زده‌اند، شامل «بازخیزش اسلامی» و انفجار جمعیتی در جهان اسلام هستند؛ در حالی که از سوی دیگر، ارزش‌های جهان‌شمول غرب – یعنی این دیدگاه که همهٔ تمدن‌ها باید ارزش‌های غربی را بپذیرند – موجب خشم بنیادگرایان اسلامی می‌شود.هانتینگتون در مقاله‌اش در Foreign Affairs و با جزئیات بیشتر در کتاب خود در سال ۱۹۹۶، استدلال می‌کند که مجموعهٔ این عوامل تاریخی و مدرن در نهایت به برخوردی خونین میان تمدن اسلامی و تمدن غربی خواهد انجامید.چرا تمدن‌ها با یکدیگر برخورد خواهند کرد؟.هانتینگتون شش دلیل برای وقوع برخورد میان تمدن‌ها ارائه می‌دهد:غرب در برابر بقیه.هانتینگتون پیشنهاد می‌کند که در آینده، محور اصلی سیاست جهانی تمایل خواهد داشت به سوی درگیری میان تمدن‌های غربی و غیرغربی، آنچه استوارت هال از آن با عنوان «غرب و بقیه» یاد می‌کند. او سه نوع واکنش کلی و بنیادی را که تمدن‌های غیرغربی می‌توانند در برابر کشورهای غربی اتخاذ کنند، بیان می‌کند:۱. تلاش برای انزوا:کشورهای غیرغربی می‌توانند بکوشند خود را منزوی کنند تا ارزش‌های خود را حفظ کرده و از نفوذ غربی مصون بمانند. با این حال، هانتینگتون استدلال می‌کند که هزینهٔ این رویکرد بسیار بالاست و تنها تعداد اندکی از کشورها قادر به پیگیری آن خواهند بود.۲. پیوستن به غرب:بر اساس نظریهٔ «هم‌جهت شدن» (band-wagoning)، کشورهای غیرغربی می‌توانند به غرب بپیوندند و ارزش‌های آن را بپذیرند.۳. ایجاد توازن با قدرت غرب از طریق مدرن‌سازی:کشورهای غیرغربی می‌توانند با حفظ ارزش‌ها و نهادهای بومی خود، به توسعهٔ قدرت اقتصادی و نظامی بپردازند و با سایر کشورهای غیرغربی برای مقابله با غرب همکاری کنند. هانتینگتون معتقد است که افزایش قدرت تمدن‌های غیرغربی در جامعهٔ بین‌الملل موجب خواهد شد که غرب درک بهتری از بنیان‌های فرهنگی تمدن‌های دیگر پیدا کند؛ بنابراین، تمدن غربی دیگر به‌عنوان «جهان‌شمول» تلقی نخواهد شد و تمدن‌های مختلف خواهند آموخت که در کنار یکدیگر زیست کنند و در شکل‌دهی به آیندهٔ جهان سهیم باشند.تضادهای دولت‌های اصلی و خطوط گسل تمدنی.از نگاه هانتینگتون، تضادهای میان‌تمدنی به دو شکل اصلی بروز می‌کنند: تضادهای خطوط گسل و تضادهای دولت‌های اصلی.تضادهای خطوط گسل (Fault line conflicts): این تضادها در سطح محلی رخ می‌دهند و میان کشورهایی که به تمدن‌های متفاوت تعلق دارند اما هم‌مرز هستند، یا در درون کشورهایی که جمعیتی از تمدن‌های مختلف در آن‌ها زندگی می‌کنند، شکل می‌گیرند.تضادهای دولت‌های اصلی (Core state conflicts): این نوع تضادها در سطح جهانی میان دولت‌های اصلی تمدن‌های مختلف اتفاق می‌افتند. گاهی تضادهای خطوط گسل زمانی به تضادهای دولت‌های اصلی تبدیل می‌شوند که دولت‌های اصلی وارد ماجرا شوند.این تضادها ممکن است به دلایل گوناگونی به‌وجود آیند، از جمله:مدرن‌سازی، غربی‌سازی، و «کشورهای دوپاره».ژاپن، چین و چهار ببر آسیایی در بسیاری از جنبه‌ها مدرن شده‌اند، در حالی که جوامع سنتی یا اقتدارگرا را حفظ کرده‌اند که آن‌ها را از غرب متمایز می‌سازد. برخی از این کشورها با غرب وارد تضاد شده‌اند و برخی دیگر نه.شاید نمونهٔ نهایی مدرن‌سازی غیرغربی، روسیه باشد که دولت اصلی تمدن ارتدوکس به‌شمار می‌رود. هانتینگتون استدلال می‌کند که روسیه اساساً کشوری غیرغربی است، اگرچه به نظر می‌رسد او می‌پذیرد که روسیه با غرب مدرن، اشتراکات فرهنگی قابل‌توجهی دارد. به گفتهٔ هانتینگتون، غرب با کشورهای مسیحی ارتدوکس تفاوت دارد؛ از جمله در تجربهٔ رنسانس، اصلاح دینی و عصر روشنگری؛ در استعمارگری فرامرزی به‌جای گسترش سرزمینی پیوسته؛ و در جذب فرهنگ کلاسیک از طریق یونان باستان، نه از مسیر امپراتوری بیزانس.هانتینگتون کشورهایی را که در تلاش برای پیوستن به تمدنی دیگر هستند، کشورهای دوپاره یا "torn countries" می‌نامد. ترکیه، که از دههٔ ۱۹۲۰ به‌طور سیستماتیک تلاش کرده غربی شود، مهم‌ترین نمونهٔ اوست. تاریخ، فرهنگ و سنت‌های ترکیه از تمدن اسلامی سرچشمه گرفته‌اند، اما نخبگان این کشور – از جمله مصطفی کمال آتاتورک، که از سال ۱۹۲۳ به‌عنوان نخستین رئیس‌جمهور قدرت را در دست گرفت – نهادها و پوشش‌های غربی را تحمیل کردند، الفبای لاتین را پذیرفتند، به ناتو پیوستند و در پی عضویت در اتحادیهٔ اروپا بوده‌اند.هانتینگتون مکزیک و روسیه را نیز به‌عنوان کشورهای دوپاره در نظر می‌گیرد. او همچنین از استرالیا نام می‌برد که میان میراث تمدنی غربی خود و تعامل اقتصادی فزاینده‌اش با آسیا دچار دوگانگی است.از نظر هانتینگتون، یک کشور دوپاره برای بازتعریف هویت تمدنی خود باید سه شرط را برآورده کند:کتاب بیان می‌کند که تاکنون هیچ کشور دوپاره‌ای موفق به بازتعریف هویت تمدنی خود نشده است، عمدتاً به این دلیل که نخبگان تمدن «میزبان» از پذیرش کشور دوپاره خودداری کرده‌اند. با این حال، اگر ترکیه عضویت در اتحادیهٔ اروپا را به‌دست‌آورد، گفته شده که بخش زیادی از مردم ترکیه از غربی شدن حمایت خواهند کرد. برای نمونه، اگمن باغیش، وزیر وقت امور اتحادیهٔ اروپا گفته بود:«این کاری است که اروپا باید انجام دهد: آن‌ها باید بگویند زمانی که ترکیه همهٔ شرایط را برآورده کرد، در تاریخ X به عضویت اتحادیهٔ اروپا درخواهد آمد. آنگاه، در عرض یک روز حمایت افکار عمومی ترکیه را بازخواهیم یافت.»اگر چنین اتفاقی بیفتد، به گفتهٔ هانتینگتون، ترکیه نخستین کشور دوپاره‌ای خواهد بود که هویت تمدنی خود را به‌طور موفقیت‌آمیز بازتعریف کرده است.نقدها.کتاب برخورد تمدن‌ها از سوی شماری از نویسندگان دانشگاهی مورد انتقاد قرار گرفته است؛ آن‌ها از منظرهای تجربی، تاریخی، منطقی یا ایدئولوژیک با ادعاهای هانتینگتون مخالفت کرده‌اند.دانشمند علوم سیاسی پل ماسگریو می‌نویسد که برخورد تمدن‌ها «در میان آن دسته از سیاست‌گذاران که از ذکر نام سون تزو لذت می‌برند، محبوبیت زیادی دارد، اما تعداد کمی از متخصصان روابط بین‌الملل به آن استناد می‌کنند یا آن را تأیید می‌نمایند. صریح بگوییم، این نظریه در فهم واقعی دنیای امروز نه مفید بوده و نه دقیق.»در مقاله‌ای که به‌طور مستقیم به هانتینگتون اشاره دارد، آمارتیا سن (۱۹۹۹) استدلال می‌کند که «تنوع، ویژگیِ بیشتر فرهنگ‌های جهان است؛ تمدن غرب نیز از این قاعده مستثنا نیست. آنچه امروزه به‌عنوان دموکراسی در غرب شناخته می‌شود، عمدتاً نتیجهٔ اجماعی است که پس از عصر روشنگری و انقلاب صنعتی – به‌ویژه در یک قرن اخیر – به‌وجود آمده است. تعبیر این روند به‌عنوان نوعی تعهد تاریخی غرب به دموکراسی در طول هزاره‌ها، و سپس مقایسهٔ آن با سنت‌های غیرغربی (به‌گونه‌ای که گویی هر تمدن یکپارچه و یک‌دست است) اشتباهی بزرگ خواهد بود.»پل برمن در کتاب خود ترور و لیبرالیسم (۲۰۰۳)، استدلال می‌کند که در دنیای امروز مرزهای فرهنگی مشخصی وجود ندارند. او می‌گوید که چیزی به‌نام «تمدن اسلامی» یا «تمدن غربی» به آن صورت وجود ندارد، و شواهدی برای تأیید نظریهٔ برخورد تمدن‌ها قانع‌کننده نیستند، به‌ویژه اگر روابطی مانند رابطهٔ ایالات متحده با عربستان سعودی را در نظر بگیریم. افزون بر این، او به این نکته اشاره می‌کند که بسیاری از افراط‌گرایان اسلامی، مدتی در دنیای غرب زندگی یا تحصیل کرده‌اند. از نظر برمن، تضادها ناشی از باورهای فلسفی مشترک (یا متضاد) گروه‌ها هستند، نه صرفاً هویت‌های فرهنگی یا دینی.تیموتی گارتون اش نیز با آنچه «تعیین‌گرایی فرهنگی افراطی… که تا حدی ساده‌انگارانه و حتی شبیه به طنز است» در نظریهٔ هانتینگتون می‌خواند، مخالفت می‌کند؛ به‌ویژه با ایده‌ای که می‌گوید اروپای کاتولیک و پروتستان به سوی دموکراسی می‌رود، اما اروپای ارتدوکس و اسلامی باید دیکتاتوری را بپذیرد.ادوارد سعید در سال ۲۰۰۱ در مقاله‌ای با عنوان «برخورد ناآگاهی‌ها» (The Clash of Ignorance) به نظریهٔ هانتینگتون پاسخ داد. سعید استدلال می‌کند که تقسیم‌بندی هانتینگتون از تمدن‌های ثابت و جداگانه، پویایی و تعامل بین فرهنگی را نادیده می‌گیرد. او که از منتقدان سرسخت پارادایم هانتینگتونی و از حامیان صریح مسائل عربی بود، در نوشته‌ای در سال ۲۰۰۴ بیان می‌کند که نظریهٔ برخورد تمدن‌ها نمونه‌ای از «خالص‌ترین شکل نژادپرستی موذیانه، نوعی تقلید علمی از نازیسم هیتلری است که امروز علیه عرب‌ها و مسلمانان به کار می‌رود.»نوآم چامسکی نیز از مفهوم «برخورد تمدن‌ها» انتقاد کرده و آن را صرفاً به‌عنوان توجیهی جدید برای ایالات متحده دانسته است، «برای هر جنایتی که بخواهد مرتکب شود». به گفتهٔ او، پس از پایان جنگ سرد و از میان رفتن تهدید اتحاد جماهیر شوروی، آمریکا نیازمند یک دشمن جدید و یک چارچوب فکری تازه بود تا سیاست‌های مداخله‌جویانه‌اش را مشروع جلوه دهد، و نظریهٔ برخورد تمدن‌ها در همین راستا به‌کار گرفته شد.منطقهٔ میانی.مدل ژئوپلیتیکی هانتینگتون – به‌ویژه در مورد ساختارهای مربوط به شمال آفریقا و اوراسیا – تا حد زیادی برگرفته از مدل ژئوپلیتیکی «منطقهٔ میانی» (Intermediate Region) است که نخستین‌بار توسط دیمیتری کیتسیکیس در سال ۱۹۷۸ ارائه شد. منطقهٔ میانی، که از دریای آدریاتیک تا رود سند امتداد دارد، نه غربی است و نه شرقی (دست‌کم نسبت به خاور دور)، بلکه منطقه‌ای متمایز در نظر گرفته می‌شود.در مورد این منطقه، هانتینگتون با کیتسیکیس اختلاف نظر دارد. او معتقد است که یک خط گسل تمدنی میان دو دین غالب اما متفاوت – یعنی ارتدوکسی شرقی و اسلام سنی – وجود دارد که موجب دینامیک تضاد خارجی می‌شود. اما کیتسیکیس بر خلاف او، وجود یک تمدن یکپارچه را مطرح می‌کند که نه‌تنها ارتدوکس‌ها و مسلمانان سنی را شامل می‌شود، بلکه پیروان ادیان کم‌نفوذتر مانند شیعه، علوی‌گری و یهودیت را نیز در بر می‌گیرد. این اقوام و مذاهب، مجموعه‌ای از دیدگاه‌ها و هنجارهای فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی مشترک دارند که به‌طور بنیادین با آنچه در غرب و خاور دور وجود دارد، متفاوت است.بر این اساس، در منطقهٔ میانی نمی‌توان از «برخورد تمدن‌ها» یا تضاد خارجی سخن گفت، بلکه آنچه وجود دارد، تضاد داخلی است – نه برای سلطهٔ فرهنگی، بلکه برای جانشینی سیاسی. این الگو از طریق روندهای تاریخی نیز اثبات شده است: ظهور مسیحیت از امپراتوری روم هلنیزه‌شده، ظهور خلافت‌های اسلامی از دل امپراتوری مسیحی‌شدهٔ روم، و در نهایت، ظهور حکومت عثمانی از دل همان خلافت‌های اسلامی و امپراتوری مسیحی‌شدهٔ روم.نظریات مقابل.در سال‌های اخیر، نظریهٔ گفتگوی تمدن‌ها به‌عنوان پاسخی به نظریهٔ برخورد تمدن‌های هانتینگتون، توجه بین‌المللی قابل‌توجهی به خود جلب کرده است. این مفهوم نخستین‌بار توسط فیلسوف اتریشی هانس کوچلر در مقاله‌ای دربارهٔ هویت فرهنگی در سال ۱۹۷۲ مطرح شد. کوچلر در نامه‌ای به یونسکو، پیش‌تر پیشنهاد داده بود که این سازمان فرهنگی وابسته به سازمان ملل متحد، موضوع «گفت‌وگو میان تمدن‌های مختلف» (dialogue entre les différentes civilisations) را در دستور کار خود قرار دهد.در سال ۲۰۰۱، محمد خاتمی، رئیس‌جمهور وقت ایران، این مفهوم را در سطح جهانی مطرح کرد. به ابتکار او، سازمان ملل متحد سال ۲۰۰۱ را به‌عنوان سال گفت‌وگوی تمدن‌ها نام‌گذاری کرد.ابتکار اتحاد تمدن‌ها (Alliance of Civilizations) در سال ۲۰۰۵ در پنجاه‌ونهمین مجمع عمومی سازمان ملل متحد توسط نخست‌وزیر وقت اسپانیا، خوزه لوئیز رودریگز ساپاترو پیشنهاد شد و نخست‌وزیر وقت ترکیه، رجب طیب اردوغان نیز از آن حمایت کرد. هدف این ابتکار، تشویق به اقدام جمعی در جوامع گوناگون برای مقابله با افراط‌گرایی، غلبه بر موانع فرهنگی و اجتماعی – به‌ویژه میان جهان غرب و جهان عمدتاً مسلمان – و کاهش تنش‌ها و قطبی‌شدگی میان جوامعی است که در ارزش‌های دینی و فرهنگی با یکدیگر تفاوت دارند.منابع.https://web.archive.org/web/20110920105804/http://tinypic.info/files/86uuozo5v3lxv9yz2abv.jpg