(1875) O , dat realisme ! “ dat met het godsdienstig geloof het schoonste en beste deel van ' s menschen natuur vernietigt , hem in den strijd des levens allen steun ontrukt , hem bij vreugde met overmoed , bij leed met verslagenheid of met wrevel vervult ” , - gelijk een wijsgeer onzer dagen het beschrijft ; - dat realisme , ontzegt het niet der kunst , ontzegt het niet den mensch het streven om het bovenzinnelijke uit te drukken in beeld en woord ; - ' t huldigt de waarheid , ja , maar ' t is de waarheid die enkel door de zintuigen kan worden gevat , niet die waarheid , welke alleen wordt erkend en gevoeld door verstand en hart .Dat realisme , ' t is de bloote werkelijkheid , de aarde zonder hemel , de muziek zonder de harmonie , de roos zonder geur .Wat het zijn moest ? de schaduw in ' t schilderij , het tegenwigt op de balans , het snoeimes bij den boom , de kritiek in de kunst .