(1878) ’ Ik heb het reeds gezegd : Vrij staat het den kunstenaar gelijk Raphaël , Michel Angelo en de onnavolgbare Grieken , de volmaaktheid der zinnelike vormen vóóral te beoogen en uit te drukken ; hoewel ik volstrekt betwist - et met rede - dat zij dat deden om den oortijpe der schepping nader bij te komen , daar het integendeel niet anders gold , que le culte de la forme plastique .Doch ik vraag mij af , wie het recht heeft ook van mij te eischen dat ik dat schoone en niet een ander soort van schoone tot oorbeeld neme ! - Zal het zijn , omdat de mensch door den val Adams de volmaaktheid van zijnen eersten staat verloren heeft ? Ook wij zijn daarvan innig overtuigd en voelen er de bewijzen van in ons zelven , doch , welke was die oortijpe waar de kunst zou moeten naar streven , of veel eerder , geldt het hier niet enkel een zedelijke ontschaving ? Ten andere , indien gij aanneemt dat ik het moreel - onvolmaakte , de boosheid des bedorvenen herten , de kwade driften der ziele met eenen Augustinus mag ontleden en afschilderen , en dus , zonder van realism verdacht te zijn , den geest en de ziel langs den kant des kwaads en langs de schaduwzijde mag voorstellen , waarom mij die vrijheid ontzeggen als er sprake is van de stof , het lichaam ? - Meer nog , wat doet gij dan met die prachtige schepping van Go [ e ] the , met dien nochtans ultra - idealen Mephisto , met den prachtigen Quasimodo Hugo ' s , met de mismaaktheden der bij uitstek idealistische kunst der kristene gothiek , en bizonder , met den Antechrist uit het Apocalypse ? Neen ! Geen scheidingslinie bestaat er tussen ' t schoone en ' t leelijke ! Er bestaat een schoon - en een leelik - schoon , een schoon - deugd en een schoon - ondeugd , een schoondag en een schoon - nacht , een schoon - duivel en een schoon - geest ; en de met wonden overdekte Hiob , op zijn stinkende mesthoop uit den Bijbel , en de Verloren Zoon zich voedende in den trog der zwijnen , zijn zoowel schoon als de zoete Ruth , droomende aan het voeteinde des slapende Boaz , en als de betooverende Esther in de armen van Assuerus .Wil dat zeggen dat wij , zelfs onder louter artistiek oogpunt , den kunstenaar vrij laten ons volstrekt alles voor te stellen ? In ' t geheel niet ! Ook voor wat het criterium der stof aangaat , is het een axioma : de keus in het ware .