(1874) Hoe lang nog zullen wij in Nederland , in onze eloquentste verhandelingen , in onze populairste leerboeken gekweld worden met ‘ de nevelen der midden - eeuwen ’ ? Zou het eindelijk geen tijd worden dien lieu - commun te schrappen ? Dat was een goed woord in den mond onzer deftige verhandelaars uit het begin dezer eeuw , eene gepaste fraze voor schrijvers als Witsen Geysbeek en zijne vrienden .Wat hebben de west - europeesche volkeren van 1096 tot 1517 toch voor euvels gedaan aan de Heeren , dat zij door hen steeds in een nevelig gebied geplaatst en met hevelen omhuld worden ? Was dat tijdvak niet een der vruchtbaarste voor de ontwikkeling van het germaansche element in Europa ? Stamden niet uit het huwelijk van romaansche , keltische en germaansche natiën krachtige telgen als het frankische Rijk onder den grooten , te vroeg geboren Karel den Groote ? Hoorde men in het sombere dal van Roncevale , onder de schaduwen van de bruine dennen der Pyrenaeën , den Pair Rolant den elpenbeenen hoorn niet steken , om zijnen meester te verwittigen van zijn val ? Waren Olivier en Bisschop Turpijn geene dappere paladijnen , zoo goed als Karlemeine zelf , die met de hulp des Aartsengels de Sarracenen versloeg als honden ? En gints in ' t hart der germaansche wouden werd daar niet , trots de halstarrige gemeenplaats , dat er in die duistere Midden - Eeuwen ( 476 - 1517 ) niets edels of schoons kan ontkiemen - werd daar niet een der krachtigste heldenzangen geboren , die ooit de harten der Germanen zou doen kloppen - en doet kloppen , Heeren ! nog tot op dezen dag - voor den sterken Siegfried van Nederland , voor de fiere Chriemhilde van Worms , de blonde zuster van Koning Gunther ? Klonk gints in ' t Westen ter burchtzaal van den normandischen Baron de luite niet van den vindingrijke menestreel , als hij van Arthur en de Graal - queste fabuleerde voor de edelvrouwen met hare glinsterende hemelsblauwe oogen en voor de pages met hun golvend korenblond hair ? En zat daar onder de booggewelven der parijsche kathedraalschool geen tal van begeerige discipelen , om de wetenschap van den welbespraakten , maar oppervlakkigen Willem van Champeaux op te vangen , totdat de skeptische vraagwoede van Pierre Abelard hem van zijn hoogen zetel verdreef ? Stroomde daar niet een schat van wijsheid van de lippen der scholastieke doctoren en stortte de innigste vroomheid des harten daar niet de zoetste verrukkingen des geloofs in geschrift op geschrift uit , totdat eindelijk de christelijke bespiegeling hare schoonste glorie won met de Imitatio , de fijne kasplant , wier liefelijke geur miljoenen zielen heeft verkwikt ? Was het niet diezelfde dorst naar het ondoorgrondelijke wezen des Allerhoogsten , welke het penceel bestuurde van een biddend kunstenaar als Fra Angelico da Fiësole , welke Giotto en Cimabue , zelfs onze Memlings eh Van Eyks bezielde ? Mij valt hier de schoone bladzijde te binnen , welke ik eens met een hooggewaardeerden vriend las - eene bladzijde van Théophile Gautier , die zoo terecht hulde doet aan het vroom gemoed der oud - italjaansche meesters : ‘ Cimabue , Giotto , Et les maîtres pisans du vieux Campo Santo ..