(1804) young byzonderlyk niet doorgaands eene vlugt neemen in het overdrevene , in zo verre , dat men hem niet kan vrykennen van daarin zich zelven , in eenen gezonden zin , te wederspreeken , of te yveren tegen zyne eigene grondstellingen ? En is dit niet zo veel , als de geloofbaarheid van zyne gezegden , tot die hoogte gevoerd , geheel te verzwakken , of met de eene hand op te bouwen , en met de andere het opgebouwde om ver te stooten , waaruit ligtelyk twyfeling kan ontstaan over de deugdelykheid eener zaake , die op zulke vlottende denkbeelden rust ? - Een gebrek , naar my dunkt , meestal vallende in yveraars , die meer door hartstogt en eene verhitte verbeelding , dan door bezadigd oordeel , geleid worden , waardoor zy gemeenlyk , de zaaken uit haaren middelstand tot uittersten schynende weg te rukken , de strikte waarheid agter zich laaten ; het mindere vergrooten , of het meerdere verkleinen ; een klaar doorzigt meenen te hebben in het geen wy , menschen , wezenlyk naauwlyks kunnen zien , en met de sterkste verzekerdheid dingen beweeren , welke , indedaad , nog twyfelachtig en duister zyn , naar dat zy of aan bygeloof , of aan vooroordeel , of aan voor - ingenomenheid met zich zelven , of aan tegen - iugenomenheid omtrent anderen , of aan eenige andere heerschende neiging , den lossen teugel vieren .- En waarom moeten wy ons , behoudens eene bescheiden achting , over veele Dichters en Redenaars beklaagen , dat zy zo dikwyls in hunne stukken , of op de spreekgestoelten , in eenen wervelwind van verzieringen en magtspreuken , boven de waarheid , heromzwerven , en daardoor aanleiding geeven , dat men in twyfel geraake , om zelfs de zuiverste waarheden , die zy , op een gewoon peil nedergedaald , voordraagen , verdagt te houden ? Is dit , in het oog van den Wysgeer , of van ieder juistdenkend man , het waare , dat men , bovenal , het zinnelyke en hartstogtelyke der menschen pooge te treffen ? dat men hen door gouden lovertjes tragte te verblinden , of door bloote zoetluidende klanken in verrukking te brengen ? dat men , om hen te verzadigen , hun een vreemd , kruidig mengelmoes voordiene ; hen op lieflyk reukwerk , op geurigen waassem , vergaste ? - Of zou het beter zyn , redenkundig tot hun verstand te spreeken ; de jougen te voeden met gezonde melk , en de ryperen in kennis met vaste spyzen ? Van den anderen kant zou men , myns achtens , de uitboezeming van fontenelle , dat hy , onophoudelyk , de Natuur dankte , dat dezelve hem eene koude geüartheid deelachtig gemaakt hadde , geenzins kunnen goedkeuren , zo hy daardoor verstond , niet , dat men koud zy voor het zielversmelteud sentimenteel vuur ; niet , dat men koud en ouaandoenlyk zy voor het kwaade , voor de aantokkelingen van het vleesch , voor de bekooringen der zinnen , voor de verleidingen der waereld , voor onvermydelyke rampen en verdrukkingen ; maar dat men koud en ongevoelig zy voor het goede , voor het groote , voor het edele en schoone , zonder neiging om daarin deel te neemen , of daartoe mede te werken ; - noch even min zyne verklaaring , dat de menschen de mocite niet verdienen , om hen te beklaagen , zo hy niet daarmede , schertsenderwyze , wilde zeggen , dat ' er met de meesten geen helpen , geen verbeteren , aan is ; maar dat men , vryelyk , mêdogenloos omtreut dezelven en hunne ellenden kon weezen : alhoewel ik my zeer wagte van deeze zyne woordeu in dien slegten zin op te vatten .Prys , intusschen , meen ik te mogen stellen op zyne uitspraak , dat men ligt te hartstogtelyk kan zyn , om over de hartstogten , of over iets anders , gezond te oordeelen : want is gezond te oordeelen wel iets anders , dan naar waarheid te oordeelen ? Nu is de erkentenis der waarheid niet gelegen in de beweegingen van het harte , of in de driften , maar in de bevattingen van het verstand ; en wel van zulk een verstand , dat door geene woelende hartstogten bedwelmd of geslingerd wordt .