ECLI:NL:PHR:2023:1070 text/xml public 2023-12-23T00:15:56 2023-11-23 Raad voor de Rechtspraak nl Parket bij de Hoge Raad 2023-11-24 23/00191 Conclusie NL Civiel recht; Verbintenissenrecht Arrest Hoge Raad: ECLI:NL:HR:2023:1806 Rechtspraak.nl http://deeplink.rechtspraak.nl/uitspraak?id=ECLI:NL:PHR:2023:1070 text/html public 2023-12-14T16:21:59 2023-12-14 Raad voor de Rechtspraak nl ECLI:NL:PHR:2023:1070 Parket bij de Hoge Raad , 24-11-2023 / 23/00191 Onrechtmatige daad. Uitzendingen Radar over ‘BioStabil 2000’. Verjaring schadevorderingen. Belang bij verklaringen voor recht. PROCUREUR-GENERAAL BIJ DE HOGE RAAD DER NEDERLANDEN Nummer 23/00191 Zitting 24 november 2023 CONCLUSIE M.H. Wissink In de zaak Magnetic Fields Research Medical Centre New York-Tokyo-Zurich-Nederland B.V. tegen 1. de vereniging AVROTROS 2. [verweerder 2] 3. [verweerder 3] 4. de vennootschap onder firma [verweerster 4] 5. [verweerder 5] 6. [verweerster 6] Eiseres wordt hierna aangeduid als MFR. Verweerder onder 2 wordt hierna aangeduid als [verweerder 2] , verweerder onder 3 als [verweerder 3] , verweerders onder 4 tot en met 6 gezamenlijk als [verweerders 4 t/m 6] , en alle verweerders gezamenlijk als AVROTROS c.s. MFR heeft vorderingen ingesteld tegen verweerders naar aanleiding van uitzendingen van het programma Radar in 2004, 2010 en 2016 waarin de zogenaamde BioStabil 2000 aan de orde is gekomen. Het hof heeft, evenals de rechtbank, geoordeeld dat de vorderingen tot schadevergoeding zijn verjaard en dat onvoldoende is gebleken dat er daarnaast belang bestaat bij de gevorderde verklaringen voor recht. Het hiertegen gerichte cassatiemiddel slaagt naar mijn mening niet. 1. Feiten 1.1 [betrokkene 1] (hierna: [betrokkene 1] ) is directeur enig aandeelhouder van Torino-Amsterdam B.V., welke vennootschap op haar beurt directeur enig aandeelhouder is van MFR. 1.2 [betrokkene 1] is de bedenker van de BioStabil 2000 (hierna de BioStabil) en heeft dit met MFR geproduceerd en op de markt gebracht. 1.3 De BioStabil is een zilveren of gouden ketting met hanger. Volgens [betrokkene 1] en MFR heeft de BioStabil genezende werking door magnetisme. De Biostabil werd onder andere te koop aangeboden in reclamespotjes, uitgezonden in het televisieprogramma Tell Sell. 1.4 Op 8 maart 2004 heeft het televisieprogramma Radar van omroep AVROTROS aandacht besteed aan de BioStabil (hierna: Uitzending 1). Het programma werd gepresenteerd door [verweerder 2] . [verweerder 3] was bij het programma betrokken als verslaggever. In Uitzending 1 is de mening van verschillende deskundigen over de verschillende aspecten van de BioStabil weergegeven, onder andere van [verweerders 4 t/m 6] 1.5 Over Uitzending 1 is in 2005 tussen [betrokkene 1] en AVROTROS (destijds TROS) geprocedeerd bij de rechtbank Amsterdam. [betrokkene 1] vorderde in deze bodemprocedure een schadevergoeding van AVROTROS omdat hij vond dat Uitzending 1 onrechtmatig was. De rechtbank heeft bij vonnis van 9 februari 2005 (hierna: Vonnis 1) beslist dat Uitzending 1 niet onrechtmatig is. De vorderingen van [betrokkene 1] zijn afgewezen. [betrokkene 1] heeft tegen Vonnis 1 geen hoger beroep ingesteld. 1.6 De Reclame Code Commissie heeft in haar beslissing van 12 maart 2007 beslist dat de reclamespotjes over de BioStabil die werden uitgezonden op Tell Sell misleidend zijn. Dit is bevestigd door het College van Beroep in zijn beslissing van 22 mei 2007. 1.7 Fragmenten van Uitzending 1 zijn herhaald op 4 januari 2010 als onderdeel van een speciale jubileumuitzending van het programma Radar (Uitzending 2). 1.8 Op 22 januari 2010 is op de website van Radar een kort artikel geplaatst met als titel ‘BioStabil is terug als placebo’, over het interview dat [betrokkene 1] had gegeven in het Dagblad van het Noorden, waarbij hij liet weten een comeback te willen maken. Twee jaar later, in 2012, heeft [betrokkene 1] een kort geding aanhangig gemaakt bij de rechtbank Amsterdam waarin hij een rectificatie van dit artikel heeft gevorderd. 1.9 In het vonnis van 20 september 2012 heeft de voorzieningenrechter overwogen dat de publicatie op de website van Radar van 22 januari 2010 niet onrechtmatig is (hierna: Vonnis 2). Volgens de voorzieningenrechter verwees deze alleen naar het interview dat [betrokkene 1] zelf had gegeven aan het Dagblad van het Noorden en voor het overige verwees de publicatie alleen naar Uitzending 1, waarover al was geoordeeld in Vonnis 1. [betrokkene 1] heeft tegen Vonnis 2 geen hoger beroep ingesteld. 1.10 In de uitzending van Radar van 26 september 2016, die ging over elektromagnetische straling en producten die dit onschadelijk zouden kunnen maken, is kort aandacht besteed aan de BioStabil (hierna: Uitzending 3). Er zijn tijdens deze uitzending geen fragmenten getoond van Uitzending 1. [verweerder 2] heeft tijdens Uitzending 3 gezegd, voor zover relevant: “Dan ga ik u even een verhaal vertellen. Wij hebben hier in dit programma ooit eens de BioStabil aangepakt, van [betrokkene 1] . En die kwam bij de rechter binnen en zei “ik heb bewijs dat het werkt. Ik heb koffers vol met bedankbrieven”. Nadat wij aandacht hebben besteed aan dat product zijn de verkopen gekelderd en mensen hebben het er ook niet zo vreselijk veel meer over gehad. Mensen ervaren soms iets, he... op basis van een placebo-gevoel.” 1.11 Op 13 maart 2017 heeft [betrokkene 2] als jurist namens [betrokkene 1] en MFR een brief gestuurd aan AVROTROS waarin hij hen onder meer sommeert de schade die [betrokkene 1] en MFR hebben geleden te vergoeden. 1.12 In 2017 is [betrokkene 1] nogmaals een bodemprocedure gestart bij de rechtbank Amsterdam en heeft hij de herroeping van Vonnis 1 gevorderd wegens bedrog. Volgens [betrokkene 1] zou Radar vóór de uitzending van Uitzending 1 hebben geweten dat een onjuiste magnetische kracht zou zijn vermeld. De rechtbank heeft in haar vonnis van 28 maart 2018 de vordering afgewezen (hierna: Vonnis 3) omdat dit pas na Uitzending 1 (en Vonnis 1) bij AVROTROS bekend was. Daarnaast heeft de rechtbank in voornoemd vonnis overwogen dat ook als zij wel aan een inhoudelijke beoordeling van het geschil was toegekomen, dit niet tot een andere uitkomst had geleid; de waarde van de magnetische kracht van de BioStabil heeft de rechtbank destijds niet van wezenlijk belang geacht bij het vormen van haar oordeel dat de uitzending van Tros Radar van 8 maart 2004 niet onrechtmatig jegens [betrokkene 1] was. 1.13 Per brief van 17 oktober 2016 heeft [betrokkene 1] een verzoek ingediend bij de TU Delft om openbaarmaking van alle documenten die betrekking hebben op de kwestie BioStabil op grond van de Wet openbaarheid van bestuur (hierna: het Wob-verzoek). 1.14 Bij besluit van 4 januari 2017 heeft de TU Delft het verzoek van [betrokkene 1] deels afgewezen en een aantal documenten toegezonden. Tot deze documenten behoorden: correspondentie tussen mr. [betrokkene 3] (voormalig advocaat van [betrokkene 1] , hierna: [betrokkene 3] ) en [betrokkene 4] van de faculteit van de TU Delft van april 2012 en een ongedateerd onderzoeksrapport voorzien van een brief aan Tros Radar van 23 juni 2005. In de brief van 10 april 2012 van [betrokkene 4] aan [betrokkene 3] staat, voor zover relevant: “(...) De berekeningen aan een ronde axiaal gepolariseerde schijfmagneet - de kwestie BioStabil 2000 zijn verricht door Dr Ir. [betrokkene 5] van de TU Delft en zijn gepresenteerd in een vertrouwelijk onderzoeksrapport aan TROS-Radar. Mr. [betrokkene 6] van Tros geeft mij geen toestemming om dit volledige rapport aan u te doen toekomen. In overleg met [betrokkene 6] heb ik toestemming gekregen om die passages uit dit vertrouwelijke rapport als bijlagen bij dit schrijven te voegen (...).” 1.15 [betrokkene 1] heeft bezwaar gemaakt tegen het besluit van de TU Delft en heeft ook gevorderd om [verweerder 2] en [betrokkene 6] , jurist van AVROTROS (hierna: [betrokkene 6] ), te horen als getuigen. Dit verzoek is door zowel de rechtbank als de Raad van State afgewezen en ongegrond verklaard. 1.16 Eind 2019 heeft MFR samen met [betrokkene 1] (hierna: [betrokkene 1] c.s.) een verzoek ingediend tot het houden van een voorlopig getuigenverhoor bij de rechtbank Den Haag en verzocht de getuigen [verweerder 2] , [verweerder 3] en [betrokkene 6] te horen. Verweerder in deze zaak is de TU Delft en AVROTROS heeft zich als belanghebbende in deze zaak gevoegd. 1.17 Bij beschikking van 17 december 2020 heeft de rechtbank Den Haag het verzoek van [betrokkene 1] c.s. afgewezen, welke beschikking het hof Den Haag op 1 maart 2022 heeft bekrachtigd. 2 Procesverloop 2.1 In eerste aanleg heeft MFR gevorderd, kort samengevat, te verklaren voor recht dat AVROTROS, [verweerder 2] en [verweerder 3] onrechtmatig hebben gehandeld jegens MFR door de uitzending van Uitzendingen 1, 2 en 3 en te verklaren voor recht dat [verweerders 4 t/m 6] , althans [verweerder 5] jegens MFR onrechtmatig hebben gehandeld door ten behoeve van Uitzending 1 op onzorgvuldige wijze de winkelwaarde van de BioStabil als sieraad te schatten op een bedrag van € 40,--,. Voorts heeft MFR gevorderd alle verweerders hoofdelijk te veroordelen de schade van MFR te vergoeden die zij als gevolg van de onrechtmatige Uitzendingen 1, 2 en 3 heeft geleden en nog zal kunnen lijden, op te maken bij staat. Verder heeft MFR gevorderd AVROTROS en [verweerder 2] te veroordelen tot het uitspreken door [verweerder 2] van een door MFR voorgeschreven tekst in het programma Radar, op straffe van een dwangsom, alles met veroordeling van AVROTROS c.s. in de kosten. 2.2 De rechtbank heeft de vorderingen afgewezen. Het hof heeft het vonnis van de rechtbank bekrachtigd. Het hof geeft in rov. 3.3 de overwegingen van de rechtbank weer: “3.3 (…). De vorderingen tot vergoeding van schade die MFR stelt te hebben geleden als gevolg van Uitzending 1 (uitgezonden op 8 maart 2004) en Uitzending 2 (uitgezonden op 4 januari 2010) zijn afgewezen, aangezien deze op grond van de vijfjarige verjaringstermijn zijn verjaard. Uitzending 3 verwijst voornamelijk naar Uitzending 1 en in Vonnis 1 zijn alle gestelde onrechtmatigheden al aan de orde gekomen en verworpen, terwijl MFR onvoldoende heeft gesteld waarom dit ten opzichte van haar anders zou moeten zijn en welke additionele schade deze uitzending voor haar zou hebben opgeleverd. De stelling van MFR dat er door onderzoek nieuwe feiten aan het licht zijn gekomen, waarmee zij omstreeks juni/juli 2018 bekend is geworden en die nog niet eerder zijn beoordeeld waardoor haar vorderingen niet zijn verjaard, wordt verworpen. Het zijn geen nieuwe feiten; als MFR eerder onderzoek had gedaan was ze hier ook eerder bekend mee geworden. In Uitzending 3 komen deze “nieuwe” aspecten niet aan de orde zodat dit voor beoordeling van die uitzending niet relevant is. Ook gaat de rechtbank niet mee met de stelling van MFR dat door de TU Delft pas een onderzoek is verricht naar de werking en inhoud van de BioStabil na Uitzending 1 en MFR hiermee pas bekend is geworden in 2017 (dan wel 2018), zodat dit nieuwe feit nog niet is verjaard. Ten eerste is in Vonnis 1 over de magnetische waarde en samenstelling van de BioStabil al geoordeeld dat de wijze waarop Radar de ‘onderzoeksgegevens’ (van de globale meting) van de wetenschappers aan de orde heeft gesteld niet onrechtmatig is. Voorts was de voormalig advocaat van [betrokkene 1] , [betrokkene 3] , al in april 2012 op de hoogte van het onderzoeksrapport. Dat MFR daarna nog niet op de hoogte was van de inhoud kan AVROTROS c.s. niet worden verweten, [betrokkene 3] had hier ook om kunnen vragen of op dat moment al een Wob-verzoek kunnen indienen. Het had op de weg van MFR gelegen om meteen actie te ondernemen na de brief van 10 april 2012 aan [betrokkene 3] ; zij heeft onvoldoende toegelicht waarom zij hierna langere tijd heeft stil gezeten (van 2012 tot 2017 tot het doen van het Wob-verzoek en van 2017 tot 2020 tot het uitbrengen van de dagvaarding). Met betrekking tot de gevorderde verklaring voor recht overweegt de rechtbank dat MFR daar alleen belang bij heeft indien zij beoogt een rechtsvordering in te stellen, in dit geval een vordering tot vergoeding van schade en een rectificatie (hof: het uitspreken door [verweerder 2] van een door MFR voorgeschreven tekst in het programma Radar). Nu deze vorderingen stranden heeft MFR geen belang bij de verklaring voor recht en kan in het midden blijven of die is verjaard. Aldus de rechtbank. 2.3.1 Het hof sluit zich aan bij de overwegingen van de rechtbank en overweegt ten aanzien van de verjaring: ”3.5 Het hof stelt vast dat, gelet op het bevestigende antwoord van MFR tijdens de mondelinge behandeling bij dit hof, niet (meer) in geschil is dat de kennis van [betrokkene 1] gelijk te stellen valt aan die van MFR. Uitgaande hiervan komt het hof evenals de rechtbank tot het oordeel dat de vorderingen van MFR tegen Uitzending 1 (d.d. 8 maart 2004) en Uitzending 2 (d.d. 4 januari 2010) op grond van de vijfjarige verjaringstermijn zijn verjaard; Uitzending 1 (…) op 9 maart 2009 en Uitzending 2 op 5 januari 2015. MFR licht ook in hoger beroep niet, althans onvoldoende toe waarom er van verjaring niet kan worden gesproken. Grief 1 slaagt niet. 3.6 Dit betekent ook dat grief 2 (de rechtbank heeft zich ten onrechte aangesloten bij Vonnis 1 omdat MFR een zelfstandige procespartij is, die zich beroept op andere feitelijke en juridische gronden) geen behandeling meer behoeft voor zover het de Uitzendingen 1 en 2 betreft. Overigens verenigt het hof zich met het oordeel en de daartoe gegeven motivering van de rechtbank dat door MFR geen (nieuwe) feiten en/of omstandigheden zijn gesteld die rechtens kunnen leiden tot een ander oordeel dan wat volgt uit de Vonnissen 1 tot en met 3 en maakt dat oordeel tot de zijne. 3.7 Voor zover MFR met grief 3 betoogt dat de rechtbank de juridische maatstaf voor verjaring van rechtsvorderingen ex artikel 3:310 BW verkeerd heeft toegepast, heeft de grief geen succes. Uit rechtspraak van de Hoge Raad volgt dat onbekendheid met of onzekerheid over de juridische beoordeling van de feiten en omstandigheden die betrekking hebben op de schade en de daarvoor aansprakelijke persoon niet aan aanvang van de verjaringstermijn van artikel 3:310 lid 1 BW in de weg staat. De benadeelde dient voldoende zekerheid – die niet een absolute zekerheid behoeft te zijn – te hebben verkregen dat schade is veroorzaakt door tekortschietend of foutief handelen van de betrokken persoon. Dat is direct met Uitzending 1 het geval, zo valt alleen al af te leiden uit het feit dat [betrokkene 1] AVROTROS reeds kort na die uitzending in rechte heeft betrokken. Van Uitzending 2 kan hetzelfde worden gezegd omdat die uitzending slechts bestaat uit fragmenten van Uitzending 1. MFR heeft onvoldoende toegelicht waarom anders zou moeten worden geoordeeld. Grief 3 faalt.” 2.3.2 Evenals de rechtbank oordeelt het hof dat niet is gebleken dat voldoende belang bestaat bij de gevorderde verklaringen voor recht: “3.8 Met grief 4 voert MFR aan voldoende belang te hebben bij haar verzochte verklaring voor recht ook als de vordering tot vergoeding van schade is verjaard, nu deze kan bijdragen aan beperking van de schade die MFR nog altijd als gevolg van de Uitzendingen 1, 2 en 3 lijdt. Bij gebrek aan een nadere toelichting van MFR, welke gezien de uitkomst van de voorgaande grieven verwacht had mogen worden, en gelet op de gemotiveerde betwisting van AVROTROS c.s. heeft deze grief geen succes.” 2.3.3 In rov. 3.9 en 3.10 verbindt het hof aan zijn eerdere overwegingen conclusies voor de kostenveroordeling en verwerpt het hof het bewijsaanbod van MFR als onvoldoende gespecificeerd. 2.4 MFR heeft bij procesinleiding van 18 januari 2023 tijdig beroep in cassatie ingesteld. AVROTROS c.s. hebben verweer gevoerd en nadien hebben zij een schriftelijke toelichting ingediend. MFR heeft bij repliek gereageerd op de schriftelijke toelichting. 3 Bespreking van het cassatiemiddel 3.1 Het cassatiemiddel van MFR is gericht tegen rov. 3.5 tot en met 3.10 van het bestreden arrest. De onderdelen a, b, d, e en f betreffen rov. 3.5 en/of 3.7. Onderdeel c betreft rov. 3.6. Onderdeel g betreft rov. 3.7 en 3.8. Er zijn geen afzonderlijke klachten gericht tegen rov. 3.9 en 3.10. 3.2 In cassatie dient tot uitgangspunt de in zoverre niet bestreden overweging van het hof (in rov. 3.5) dat niet (meer) in geschil is dat de kennis van [betrokkene 1] gelijk te stellen valt aan die van MFR. 3.3 Onderdeel a klaagt dat het oordeel in rov. 3.5 dat de vorderingen van MFR met betrekking tot Uitzending 1 en Uitzending 2 zijn verjaard, onvoldoende (begrijpelijk) gemotiveerd is, omdat het hof heeft verzuimd in te gaan op de in het onderdeel genoemde tien stellingen van MFR uit de memorie van grieven. Deze stellingen betreffen, zeer kort samengevat, het volgende. In Uitzending 1 is een uitspraak van [betrokkene 1] misleidend gemonteerd en [betrokkene 7] is daarin ten onrechte als consument gepresenteerd ( stelling i ). De wijze waarop [verweerder 2] daarin aan het woord is gekomen, was onrechtmatig omdat zij wist dat zij misleidende uitspraken deed over de magnetische kracht van de BioStabil en het verrichte onderzoek ( stelling vii ). Het onderzoeksrapport van de TU Delft is pas na Uitzending 1 opgesteld en AVTOTROS heeft dit opzettelijk achtergehouden ( stellingen iii en x ). MFR wist niet al in 2012 dat ten aanzien van de beweerdelijk overeengekomen vertrouwelijkheid van het onderzoeksrapport de kluit was beduveld ( stelling viii ). De verjaring ten aanzien van de feiten omtrent het onderzoeksrapport is wel gestuit met de brief van [betrokkene 2] aan AVROTROS van 13 maart 2017 omdat daarin een beroep op het onderzoeksrapport is gedaan ( stelling vi ). De onderzoeksplicht van de benadeelde gaat niet zover als door de rechtbank is aangenomen ( stellingen iv, v en ix ). MFR heeft een beroep gedaan op HR 9 oktober 2020, ECLI:NL:HR:2020:1603 ( stelling ii ). 3.4 Het onderdeel faalt bij gebrek aan feitelijke grondslag omdat het berust op een onjuiste lezing van het bestreden arrest. Het is hof is, anders dan het onderdeel aanvoert, wel op de in het onderdeel bedoelde stellingen ingegaan, namelijk door zijn overwegingen dat MFR onvoldoende heeft gesteld voor het oordeel dat de schadevorderingen niet zijn verjaard (rov. 3.5 en 3.7) en door zijn overweging dat het hof zich verenigt met het oordeel en de daartoe gegeven motivering van de rechtbank dat door MFR geen (nieuwe) feiten en/of omstandigheden zijn gesteld die rechtens kunnen leiden tot een ander oordeel dan wat volgt uit de Vonnissen 1 tot en met 3 (rov. 3.6). 3.5 Hieruit volgt onder meer dat het hof in rov. 3.6 in verbinding met rov. 4.5-4.8 van het vonnis, heeft geoordeeld over stelling i (zie rov. 4.6 van het vonnis), stellingen iii, vii en x (zie rov. 4.7 en 4.8 van het vonnis), stellingen iv en v (zie rov. 4.6 en 4.8 van het vonnis) en stelling vi (zie rov. 4.8 van het vonnis). Ik merk nog op dat stellingen iv en v slechts in algemene zin betwisten dat de onderzoeksplicht van MFR zo ver ging als door de rechtbank was geoordeeld en dat stelling vi niet verder komt dat een betwisting van het oordeel dat de brief van [betrokkene 2] aan AVROTROS van 13 maart 2017 geen stuiting inhield. Het hof kon daarom volstaan met een algemeen oordeel zoals dat besloten ligt in zijn rov. 3.5-3.7. 3.6.1 Stellingen viii en ix zien op overwegingen van de rechtbank naar aanleiding van het betoog van MFR dat een beroep op verjaring door AVROTROS c.s. naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is. Dit beroep is door de rechtbank verworpen in rov. 4.9-4.10 van het vonnis. 3.6.2 De rechtbank overwoog in rov. 4.9 in de eerste plaats dat, zoals de rechtbank had overwogen in 4.8, in Vonnis 1 al aan de orde is gekomen dat de wijze waarop de wetenschappers aan het woord zijn gekomen met de genoemde resultaten niet onrechtmatig is. In rov. 4.8 overwoog de rechtbank dat in Vonnis 1 over de magnetische waarde en samenstelling van de BioStabil al is geoordeeld dat de wijze waarop Radar de ‘onderzoeksgegevens’ (van de globale meting) van de wetenschappers aan de orde heeft gesteld niet onrechtmatig is. De rechtbank overwoog in rov. 4.9-4.10 voorts dat MFR niet pas voor het eerst over het onderzoeksrapport uit 2005 heeft gehoord door de Wob-procedure, maar hiervan al op de hoogte was door de brief van [betrokkene 4] aan [betrokkene 3] van 10 april 2012, waarna zij op dat moment al een Wob-verzoek had kunnen indienen, en dat MFR onvoldoende heeft toegelicht waarom zij hierna langere tijd heeft stil gezeten (van 2012 tot 2017 tot het doen van het Wob-verzoek en van 2017 tot 2020 tot het uitbrengen van de dagvaarding). 3.6.3 Het hof heeft ook deze overwegingen ten grondslag gelegd aan zijn beoordeling (zie rov. 3.3 en de weergave van grief 3 in rov. 3.4) en mede in dat licht zijn oordelen in rov. 3.5-3.7 gegeven. Stelling viii bevat een enkele betwisting van de overweging over de betekenis van de brief van [betrokkene 4] aan [betrokkene 3] van 10 april 2012. Stelling ix komt er blijkens de memorie van grieven (nr. 15) op neer dat een dreiging met tuchtrechtelijke stappen van AVROTROS jegens de (toenmalige) advocaat van MFR, die zich vervolgens heeft teruggetrokken als advocaat van MFR, zou hebben bewerkstelligd dat bij MFR onzekerheid is blijven bestaan over de vraag of zij nog wel een rechtsvordering kon instellen. Het hof hoefde op dit betoog niet afzonderlijk in te gaan, omdat niet valt in te zien waarom deze (gestelde) gebeurtenissen noodzakelijkerwijs zouden hebben moeten leiden tot het gestelde gevolg dat MFR niet eerder in staat was een procedure te starten. 3.7 Het beroep op HR 9 oktober 2020, ECLI:NL:HR:2020:1603 ( stelling ii ) is door MFR ook ten grondslag gelegd aan haar grief 3. Het hof heeft dit beroep beoordeeld in het kader van grief 3 (zie rov. 3.3) en verworpen in rov. 3.7. Overigens betrof HR 9 oktober 2020, ECLI:NL:HR:2020:1603, de kennis en het inzicht die nodig zijn om de deugdelijkheid van een geleverde prestatie te beoordelen. Het ontbreken daarvan kan betekenen dat de benadeelde nog onvoldoende zekerheid heeft verkregen dat de schade is veroorzaakt door tekortschietend of foutief handelen van de betrokken persoon. Dit staat niet in de weg aan het oordeel van het hof in rov. 3.7. In deze zaak gaat het immers om gesteld onrechtmatig handelen in uitzendingen van AVROTROS. 3.8 Onderdeel b klaagt over de oordelen dat MFR door (eerder) onderzoek te doen (eerder) bekend had kunnen zijn met de door haar gestelde nieuwe feiten. Het onderdeel klaagt dat het hof heeft miskend dat MFR geen onderzoek behoefde te doen naar de door haar gestelde nieuwe feiten en daarmee dus ook niet bekend had hoeven te zijn. Volgens vaste rechtspraak van de Hoge Raad gaat het bij de vijfjarige verjaringstermijn van art. 3:310 lid 1 BW om daadwerkelijke bekendheid van de benadeelde met zowel de schade als de daarvoor aansprakelijke persoon en begint de termijn pas te lopen op de dag na die waarop de benadeelde daadwerkelijk in staat is om een rechtsvordering tot vergoeding van de geleden schade te vorderen. Daarvan is volgens de Hoge Raad sprake als de benadeelde voldoende zekerheid heeft verkregen dat schade is veroorzaakt door tekortschietend of foutief handelen van de betrokken persoon. Dit impliceert, aldus nog steeds het onderdeel, dat de benadeelde ook voldoende zekerheid moet hebben verkregen over de feiten die ten grondslag liggen aan gesteld onrechtmatig handelen ten grondslag. Volgens het onderdeel betekent dit dat daadwerkelijke bekendheid met deze feiten vereist is. 3.9 Ik begrijp dat het onderdeel het oog heeft op de stellingen van MFR (a) dat in de vooraankondiging van Uitzending 1 een uitspraak van [betrokkene 1] misleidend is gemonteerd, (b) dat is gebleken dat [betrokkene 7] geen consument is en (c) dat pas na Uitzending 1 door de TU Delft onderzoek is verricht naar de Biostabil. Deze stellingen kunnen volgens het hof, dat zich verenigt met het oordeel van de rechtbank, niet leiden tot een ander oordeel dan wat volgt uit de Vonnissen 1 tot en met 3 (zie rov. 3.6). 3.10 Naar vaste rechtspraak van de Hoge Raad moet de eis dat de benadeelde bekend is geworden met zowel de schade als de daarvoor aansprakelijke persoon aldus worden opgevat dat het hier gaat om een daadwerkelijke bekendheid, zodat het enkele vermoeden van het bestaan van schade dan wel het enkele vermoeden welke persoon voor de schade aansprakelijk is, niet volstaat. De verjaringstermijn van art. 3:310 lid 1 BW begint pas te lopen op de dag na die waarop de benadeelde daadwerkelijk in staat is een rechtsvordering tot vergoeding van de door hem geleden schade in te stellen. Daarvan zal sprake zijn als de benadeelde voldoende zekerheid – die niet een absolute zekerheid behoeft te zijn – heeft verkregen dat schade is veroorzaakt door tekortschietend of foutief handelen van de betrokken persoon. Het antwoord op de vraag op welk tijdstip de benadeelde voldoende zekerheid heeft verkregen dat schade is veroorzaakt door tekortschietend of foutief handelen van de betrokken persoon, is afhankelijk van de relevante omstandigheden van het geval. Deze regels zien onder meer op de oorzaak van de schade, maar niet is vereist dat de benadeelde bekend is met de exacte oorzaak van de schade. 3.11 Dat regel dat ‘voldoende zekerheid’ volstaat om aan te nemen dat de benadeelde bekend is geworden met zowel de schade als de daarvoor aansprakelijke persoon, kan worden begrepen in het licht van de ratio van de korte verjaringstermijn. Deze staat in het teken van de billijkheid en van de rechtszekerheid. Ook het belang van de schuldenaar om tijdig zekerheid te verkrijgen over zijn rechtspositie, speelt een rol. Omdat het gaat om subjectieve, ‘daadwerkelijke bekendheid’ van de benadeelde, is een onderzoeksplicht van de benadeelde naar de relevante feiten ten aanzien van de schade en de daarvoor aansprakelijke persoon, in beginsel niet aan de orde. Maar hieraan moet het volgende worden toegevoegd. Ten eerste impliceert de maatstaf voor de beoordeling van de vereiste ‘daadwerkelijke bekendheid’, te weten dat ‘voldoende zekerheid’ volstaat, dat de verjaring al kan gaan lopen terwijl bepaalde feiten nog niet vast staan. Daarom is ook niet vereist dat de benadeelde bekend is met de ‘exacte oorzaak’ van de schade. Zou het anders zijn, dan zou de benadeelde, door nader onderzoek naar de door hem ondervonden schade uit te stellen respectievelijk door zich van de domme te houden, kunnen beletten dat de verjaringstermijn aanvangt. Ten tweede is het, zodra er eenmaal ‘voldoende zekerheid’ bij de benadeelde is en de verjaringstermijn is gaan lopen, verder aan de benadeelde om maatregelen te treffen om zijn recht veilig te stellen. Dat kan bijvoorbeeld betekenen dat hij volstaat met het eenvoudig stuiten van de lopende verjaringstermijn (artikel 3:317 BW), maar ook dat hij nader onderzoek doet naar de feiten ter voorbereiding van een eventuele procedure. Rechtbank (rov. 4.6 e.v.) en hof (rov. 3.6) hebben hierop het oog, als zij MFR tegenwerpen dat zij van bepaalde feiten eerder op de hoogte had kunnen zijn. 3.12 Onderdeel b slaagt niet. Het hof heeft geoordeeld dat ( [betrokkene 1] en dus ook) MFR na Uitzending 1 respectievelijk Uitzending 2 voldoende zekerheid had ten aanzien van de inhoud van de door haar gewraakte uitzendingen en de identiteit van degenen die zij daarvoor verantwoordelijk houdt. Daaraan staat niet in de weg dat MFR van bepaalde feiten later op de hoogte is geraakt. De voor de aanvang van de verjaringstermijn van artikel 3:310 lid 1 BW vereiste ‘voldoende bekendheid’ kan immers ook bestaan terwijl de benadeelde nog onbekend is met de exacte oorzaak van de schade. In deze categorie vallen naar het oordeel van het hof ook de door het onderdeel bedoelde stellingen van MFR, die alle aspecten van de gestelde onrechtmatigheid van in het bijzonder Uitzending 1 betreffen. Dit oordeel getuigt niet van een onjuiste rechtsopvatting en berust voor het overige op een aan het hof voorbehouden beoordeling van de relevante omstandigheden van het geval. De rechtsopvatting van het onderdeel komt er daarentegen op neer dat daadwerkelijke bekendheid met alle aspecten van het onrechtmatig handelen vereist is, alvorens verjaring kan plaatsvinden. Deze opvatting vindt geen steun in het recht. 3.13 Volgens onderdeel c is de tweede volzin van rov. 3.6 onvoldoende (begrijpelijk) gemotiveerd, omdat de rechtbank niet zou hebben geoordeeld dat door MFR geen (nieuwe) feiten en/of omstandigheden zijn gesteld die rechtens kunnen leiden tot een ander oordeel dan wat volgt uit de Vonnissen 1 tot en 3. In elk geval heeft het hof niet duidelijk gemaakt waar dit oordeel en de daartoe gegeven motivering van de rechtbank te vinden zouden zijn. Uit de overwegingen van de rechtbank in rov. 4.5 t/m 4.10 van haar vonnis zou juist het tegendeel volgen, aldus het onderdeel. 3.14 Deze klacht faalt. Zij is gericht tegen een ten overvloede gegeven overweging. Bovendien heeft het hof in de tweede volzin van rov. 3.6 duidelijk aangegeven dat het zich verenigt met de beoordeling door de rechtbank (in rov. 4.5 tot en met 4.8 van het vonnis) van de door MFR gestelde ‘(nieuwe) feiten en/of omstandigheden’. De rechtbank concludeert dat deze stellingen niet betekenen dat de vorderingen niet zijn verjaard. Het gaat met andere woorden om feiten en omstandigheden die betrekking hebben op het gestelde onrechtmatig handelen dat reeds is beoordeeld in de door het hof genoemde Vonnissen 1-3. Hieraan refereert het hof in rov. 3.6. 3.15 Voor zover onderdeel d voortbouwt op de onderdelen a en b , dient het evenals die onderdelen te falen. Voor het overige faalt onderdeel d bij gebrek aan feitelijke grondslag omdat het berust op een onjuiste lezing van het bestreden arrest. Het hof heeft immers, anders dan het onderdeel aanvoert, niet miskend dat MFR aan het door haar gestelde onrechtmatig handelen deels andere, nieuwe feiten ten grondslag heeft gelegd dan [betrokkene 1] destijds ten grondslag heeft gelegd aan het door hem gestelde onrechtmatig handelen van AVROTROS. Het hof heeft dit beoordeeld in onder meer rov. 3.6, waarin het hof heeft geconcludeerd dat dit niet leidt tot een ander oordeel dan wat volgt uit de Vonnissen 1 tot en met 3. 3.16 De motiveringsklacht van onderdeel e komt neer op een herhaling van onderdeel a en dient evenals dat onderdeel te falen. 3.17 Onderdeel f klaagt dat het hof in rov. 3.5-3.7 in het geheel niet is ingegaan op het beroep van MFR op de (naar ik begrijp) beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid. 3.18 Het onderdeel mist feitelijke grondslag, omdat het berust op een onjuiste lezing van het bestreden arrest. Het hof heeft het beroep van MFR op de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid onderkent, maar verworpen (zie hiervoor in 3.6.1-3.6.3). Artikel 6:2 lid 2 BW is onder meer toegepast in situaties waarin de schuldeiser door bijzondere omstandigheden niet daadwerkelijk in staat was een vordering in te stellen. Deze toepassing van de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid is voor dergelijke situaties niet meer nodig sinds in de rechtspraak is aanvaard dat de korte verjaringstermijn van artikel 3:310 lid 1 BW pas begint te lopen op de dag na die waarop de benadeelde daadwerkelijk in staat is een rechtsvordering tot vergoeding van diens schade in te stellen. Het beroep van MFR op de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid berustte op door MFR gestelde feiten en omstandigheden die door het hof zijn beoordeeld in het kader van de vraag vanaf welk moment MFR daadwerkelijk in staat was een rechtsvordering tot vergoeding van de door haar geleden schade in te stellen, dat wil zeggen wanneer MFR voldoende zekerheid heeft verkregen dat (zoals zij stelde) schade is veroorzaakt door foutief handelen van de betrokken persoon. Daarmee heeft het hof ook voldoende gerespondeerd op het beroep van MFR op de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid. 3.19 Volgens onderdeel g is rov. 3.8 onvoldoende (begrijpelijk) gemotiveerd. MFR heeft met grief 4 aangevoerd dat de rechtbank in rov. 4.12 van haar vonnis heeft miskend dat MFR een voldoende belang heeft bij de verzochte verklaring voor recht, ook als de vordering tot schadevergoeding is verjaard, omdat de verzochte verklaring kan bijdragen aan beperking van de schade die MFR nog altijd als gevolg van de Uitzendingen 1, 2 en 3 lijdt (memorie van grieven nr. 29). Hiertegenover hebben AVROTROS c.s. slechts aangevoerd dat enig ander belang dan het vorderen van schadevergoeding niet is gebleken noch is aangevoerd, aldus de klacht. 3.20 Art. 3:302 BW bepaalt dat de rechter op vordering van een bij een rechtsverhouding onmiddellijk betrokken persoon omtrent die rechtsverhouding een verklaring voor recht uitspreekt. Art. 3:303 BW bepaalt dat zonder voldoende belang niemand een rechtsvordering toekomt. In dit vereiste van voldoende belang ligt besloten dat het belang bij het instellen van een vordering evenredig moet zijn aan het belang van de wederpartij en dat van een behoorlijke rechtspleging. Dat voldoende belang bestaat bij een vordering mag in beginsel worden verondersteld. Indien dat belang wordt betwist of de rechter ambtshalve opheldering wenst over dat belang, rusten de stelplicht en bewijslast terzake in beginsel op degene die de vordering instelt. 3.21 MFR heeft in eerste aanleg en hoger beroep kort gezegd verklaringen voor recht gevorderd dat AVROTROS c.s. onrechtmatig hebben gehandeld jegens MFR door de Uitzendingen 1-3. De rechtbank heeft overwogen dat MFR alleen belang heeft bij een verklaring voor recht indien zij beoogt een rechtsvordering in te stellen. In dit geval gaat het daarbij om een vordering tot vergoeding van schade en een rectificatie. Nu deze vorderingen stranden heeft MFR geen belang bij de verklaring voor recht en kan in het midden blijven of die is verjaard, aldus de rechtbank (rov. 4.12). MFR heeft in de memorie van grieven in de toelichting op haar grief 4, evenals in eerste aanleg, aangevoerd dat zij een belang heeft in verband met de beperking van haar schade (zie hiervoor in 3.19). AVROTROS c.s. hebben in eerste aanleg en in hoger beroep aangevoerd dat de verklaringen voor recht enkel worden gevorderd voor het verhalen van schade. Zij hebben daaraan de conclusie verbonden dat de korte verjaringstermijn van artikel 3:310 lid 1 BW daarop van toepassing is en dat, als de lange verjaringstermijn van toepassing is, MFR door de verjaring van de rechtsvorderingen tot schadevergoeding geen belang meer heeft bij de verklaringen voor recht, nu zij ter zake geen vordering meer te gelde kan maken. Enig ander belang daarbij is niet gebleken noch aangevoerd, aldus AVROTROS c.s. (memorie van antwoord nr. 51, met verwijzing naar de conclusie van antwoord nr. 26). Het hof heeft overwogen dat de door MFR tegen het oordeel van de rechtbank gerichte grief 4 geen succes heeft, bij gebrek aan een nadere toelichting van MFR, welke gezien de uitkomst van de voorgaande grieven verwacht had mogen worden, en gelet op de gemotiveerde betwisting van AVROTROS c.s. (rov. 3.9). 3.22.1 Tegen deze achtergrond faalt onderdeel g. Het hof heeft geoordeeld dat AVROTROS het belang van MFR bij de gevorderde verklaringen voor recht gemotiveerd heeft betwist. Dat oordeel is in het licht van de processtukken niet onbegrijpelijk te noemen. Het was daarom aan MFR om haar belang bij deze verklaringen voor recht nader toe te lichten. 3.22.2 Het oordeel van het hof dat MFR dat niet (voldoende) heeft gedaan, is niet onbegrijpelijk te noemen. Het belang dat MFR aanvoert bij de verklaringen voor recht ligt in de sfeer van de schade die zij stelt te hebben geleden als gevolg van de Uitzendingen 1-3. De gevorderde verklaringen voor recht hadden kennelijk tot doel om de onrechtmatigheid van de Uitzendingen 1-3 jegens MFR aan de orde te kunnen stellen, ook indien haar schadevorderingen ter zake verjaard zouden zijn, en ondanks het feit dat uit de Vonnissen 1-3 volgt dat AVROTROS c.s. met de Uitzendingen 1-3 niet onrechtmatig hebben gehandeld jegens [betrokkene 1] , de middellijk directeur-grootaandeelhouder van MFR. Onder die omstandigheden is niet onbegrijpelijk dat het hof heeft geoordeeld dat van MFR een nadere toelichting verwacht had mogen worden met betrekking tot haar belang bij de gevorderde verklaringen voor recht, gegeven dat haar belang bij het instellen van die vorderingen evenredig moet zijn aan het belang van AVROTROS c.s. en dat van een behoorlijke rechtspleging. De weg naar schadevergoeding was door de verjaring voor MFR afgesloten en de beoordeling van de onrechtmatigheid van de Uitzendingen 1-3 jegens MFR zou neerkomen op een herhaling van zetten. Van nieuwe feiten was immers geen sprake, zo volgt uit de beoordeling door het hof van de andere grieven MFR. 3.23 De slotsom is dat geen van de klachten doel treft, zodat het cassatieberoep dient te worden verworpen. 4 Conclusie De conclusie strekt tot verwerping van het cassatieberoep. De Procureur-Generaal bij de Hoge Raad der Nederlanden Plv. Zie rov. 3.1.1 tot en met 3.1.17 van het in cassatie bestreden arrest, Hof Amsterdam 18 oktober 2022, ECLI:NL:GHAMS:2022:2961, in het hoger beroep van Rb. Amsterdam 13 januari 2021, ECLI:NL:RBAMS:2021:67. Rb. Amsterdam 9 februari 2005, ECLI:NL:RBAMS:2005:AS5806. Rb. Amsterdam 28 maart 2018, ECLI:NL:RBAMS:2018:1751. Hof Den Haag 1 maart 2022, ECLI:NL:GHDHA:2022:345. Zie voor deze samenvatting van het vonnis van de rechtbank rov. 3.3 van het bestreden arrest. Zie ook HR 21 april 2023, ECLI:NL:HR:2023:653, rov. 3.1.3. HR 21 april 2023, ECLI:NL:HR:2023:653, rov. 3.1.2. Zie voorts de rechtspraak die is genoemd in de procesinleiding in voetnoot 14 en in de schriftelijke repliek onder 4 en in de voetnoten 7 en 8. Zie HR 4 mei 2018, ECLI:NL:HR:2018:677, NJ 2018/239 ( TMG/Staat ), rov. 3.3.4, waarnaar wordt verwezen in de schriftelijke repliek onder 4. Zie o.a. HR 20 februari 2004, ECLI:NL:HR:2004:AN8903, NJ 2006/113, rov. 3.9; HR 9 oktober 2009, ECLI:NL:HR:2009:BJ4850, NJ 2012/193 m.nt. C.E. du Perron ( Gemeente Stadskanaal/Deloitte &Touche ), rov. 3.6; HR 31 maart 2017, ECLI:NL:HR:2017:552, NJ 2017/165 ( Mispelhoef/Staat ), rov. 3.3.2. HR 31 oktober 2003, ECLI:NL:HR:2003:AL8168, NJ 2006/112, m.nt. C.E. du Perron ( Saelman/VU ), rov. 3.4. In de rechtspraak van de Hoge Raad is aanvaard dat onder omstandigheden een onderzoeksplicht naar de identiteit van de aansprakelijke persoon op de benadeelde kan rusten, als deze gemakkelijk kan worden vastgesteld.HR 3 december 2010, ECLI:NL:HR:2010:BN6241, NJ 2012/196 m.nt. C.E. du Perron ( Betonmortelfebriek ), rov. 3.6; HR 2 december 2011, ECLI:NL:HR:2011:BR5216, NJ 2012/197, m.nt. T.F.E. Tjong Tjin Tai ( Nefalit ), rov. 3.5.2. Zie respectievelijk A-G Keus in randnummer 2.11 van zijn conclusie bij HR 20 februari 2004, ECLI:NL:HR:2004:AN8903, NJ 2006/113, en C.E. du Perron in diens NJ -noot onder HR 31 oktober 2003, ECLI:NL:HR:2003:AL8168, NJ 2006/112 ( Saelman/VU ). Zie voorts de conclusie van A-G Wesseling-van Gent, nrs. 3.17-3.26, voor HR 22 april 2022, ECLI:NL:HR:2022:627, NJ 2022/170, JIN 2022/111 m.nt. R.J.G. Mengelberg, met een overzicht van de discussie in de literatuur. Zie verder M.W.E. Koopmann, GS Vermogensrecht, art. 3;310, aant. 4.4; Asser/Sieburgh II 2021/415 (slot). Hierop wijst terecht T. Hartlief, ‘Saelman/Academisch Ziekenhuis VU: wanneer begint de korte verjaringstermijn van artikel 3:310 BW te lopen?’, AA 2005, p. 273. Zie HR 23 oktober 1998, ECLI:NL:HR:1998:ZC2748, NJ 2000/15, rov. 3.3.1; HR 25 juni 1999, ECLI:NL:HR:1999:ZC2934, NJ 2000/16, m.nt. A.R. Bloembergen, rov. 4.2. HR 31 oktober 2003, ECLI:NL:HR:2003:AL8168, NJ 2006/112, m.nt. C.E. du Perron ( Saelman/VU ), rov. 3.4. Vgl. ook de conclusie onder 18 van A-G C.L. De Vries Lentsch-Kostense voor bij HR 4 juni 2004, ECLI:NL:HR:2004:AO6210, NJ 2006/323 m.nt. J. Hijma; Asser/Sieburgh 6-II 2021/398. Uit de conclusie van A-G Valk, ECLI:NL:PHR:2020:284 (onder 3.37) volgt niet iets anders (vgl. het beroep op die conclusie in de schriftelijke repliek nr. 11). Daarin gaat het om de vraag of het ontbreken van de kennis en het inzicht die nodig zijn om de deugdelijkheid van een geleverde prestatie te beoordelen, een rol moet spelen ‘aan de voorzijde (dus bij de toepassing van artikel 3:310 lid 1 BW) dan wel ‘aan de achterzijde’ (dus bij de toepassing van artikel 6:2 lid 2 BW); vgl. de conclusie onder 3.10-3.12. HR 12 april 2019, ECLI:NL:HR:2019:590, NJ 2019/238, m.nt. T.F.E. Tjong Tjin Tai, JOR 219/160 m.nt. C.W.M. Lieverse, rov. 4.1.2. Vgl. voorts de conclusies van A-G Hartlief (onder 3.7-3.13) voor HR 6 maart 2020, ECLI:NL:HR:2020:383 (art. 81 RO), A-G Rank-Berenschot (onder 2.8-2.12) voor HR 16 april 2021, ECLI:NL:HR:2021:589 (art. 81 RO), A-G Valk (onder 3.34) voor HR 7 juli 2023, ECLI:NL:HR:2023:1075 (art. 81 RO) en A-G Vlas (onder 2.3), ECLI:NL:PHR:2023:900. En voorts dat [verweerders 4 t/m 6] , althans [verweerder 5] jegens MFR onrechtmatig hebben gehandeld door ten behoeve van Uitzending 1 op onzorgvuldige wijze de winkelwaarde van de BioStabil als sieraad te schatten op een bedrag van € 40. Dit is ook aangevoerd in de inleidende dagvaarding onder N.3.7 en tijdens de mondelinge behandeling bij de rechtbank (spreekaantekeningen namens MFR d.d. 24 november 2020, p. 4) en bij het hof (proces-verbaal van de zitting van 12 mei 2022, p. 2). Daarom valt deze zaak niet onder het in HR 27 maart 2015, ECLI:NL:HR:2015:760, NJ 2016/77 m.nt. J.B.M. Vranken, rov. 4.1.2, geformuleerde uitgangspunt: “Indien een verklaring voor recht wordt gevorderd dat aansprakelijkheid bestaat voor schade, dient de rechter ervan uit te gaan dat eiser daarbij belang heeft als de mogelijkheid van schade aannemelijk is. Dat geldt ook als niet tevens een veroordeling tot schadevergoeding of tot verwijzing naar de schadestaatprocedure wordt gevorderd .” Dit uitgangspunt veronderstelt dat de verklaring voor recht het pad naar schadevergoeding effent.