Lok Sabha Question No. 3673 (UNSTARRED), answered on 2018-08-08
Subject: Innovation at the School and College Level
Ministry: SCIENCE AND TECHNOLOGY
Asked by: DHANANJAY BHIMRAO MAHADIK, VIJAYSINH MOHITE PATIL, RAJEEV SHANKARRAO SATAV, HEENA VIJAYKUMAR GAVIT, JAYAKUMAR JAYAVARDHAN, SUPRIYA SADANAND SULE

3673. gÉÉÒ vÉxÉÆVÉªÉ àÉcÉbÉÒBÉE :
2. gÉÉÒ àÉÉäÉÊciÉä {ÉÉÉÊ]ãÉ ÉÊ´ÉVÉªÉÉÊºÉÆc ¶ÉÆBÉE®®É´É:
3. gÉÉÒ ®ÉVÉÉÒ´É ºÉÉiÉ´É:
4. bÉì. ÉÊcxÉÉ ÉÊ´ÉVÉªÉBÉÖEàÉÉ® MÉÉ´ÉÉÒiÉ:
5. bÉì. VÉä. VÉªÉ´ÉvÉÇxÉ:

gÉÉÒàÉiÉÉÒ ºÉÖÉÊ|ÉªÉÉ ºÉÖãÉä:

©Úðð òãðìððÐð ¡ðøÜ ÑßðøÌðð÷ò±ð¨îó Ùðüëðó Úðè ×ðÃððÐð÷ ¨îó ¨öîÑðð ¨îÜ÷ü±ð÷ ò¨î:

- (¨î) BÉDªÉÉ ºÉ®BÉEÉ® xÉä ÉÊ´ÉtÉÉãÉªÉ iÉlÉÉ àÉcÉÉÊ´ÉtÉÉãÉªÉ ºiÉ® {É® xÉ´ÉÉSÉÉ®Éå BÉäE {ÉÉä­ÉhÉ cäiÉÖ BÉEÉä<Ç ºÉÆ®SÉxÉÉ/ºÉÆMÉ~xÉ ºÉßÉÊVÉiÉ ÉÊBÉEªÉÉ cè +ÉÉè® ªÉÉÊn cÉÆ, iÉÉä iÉiºÉÆ¤ÉÆvÉÉÒ ¤ªÉÉè®É BÉDªÉÉ cè;
- ( JÉ ) BÉDªÉÉ ®É­]ÅÉÒªÉ xÉ´ÉÉSÉÉ® |ÉÉÊiÉ­~ÉxÉ xÉä OÉÉàÉÉÒhÉ ÉÊ´ÉtÉÉãÉªÉ ºiÉ® {É® AäºÉä BÉE<Ç xÉ´ÉÉSÉÉ® +ÉÉÊ£ÉãÉäÉÊJÉiÉ ÉÊBÉEA cé ÉÊVÉºÉºÉä <xÉ UÉjÉÉå BÉEÉ £ÉÉÊ´É­ªÉ ºÉÆ´É®äMÉÉ;
- ( MÉ ) ªÉÉÊn cÉÆ iÉÉä iÉiºÉÆ¤ÉÆvÉÉÒ ¤ªÉÉè®É BÉDªÉÉ cè;
- ( PÉ ) BÉDªÉÉ ´ÉèYÉÉÉÊxÉBÉE +ÉÉè® |ÉÉètÉÉäÉÊMÉBÉE +ÉxÉÖºÉÆvÉÉxÉ {ÉÉÊ®­ÉnÂ (ºÉÉÒAºÉ+ÉÉ<Ç+ÉÉ®) BÉäE +ÉÆiÉMÉÇiÉ ®É­]ÅÉÒªÉ +ÉxÉÖºÉÆvÉÉxÉ ÉÊ´ÉBÉEÉºÉ ÉÊxÉMÉàÉ |ÉªÉÉäMÉ¶ÉÉãÉÉ+ÉÉå BÉäE {Éä]å] ºÉÉÊciÉ AäºÉä xÉ´ÉÉSÉÉ®Éå BÉäE ÉÊãÉA àÉÉvªÉàÉ BÉäE °ô{É àÉå BÉEÉªÉÇ BÉE® ®cÉÒ cè; +ÉÉè®
- ( R ) ªÉÉÊn cÉÆ, iÉÉä iÉiºÉÆ¤ÉÆvÉÉÒ ¤ªÉÉè®É BÉDªÉÉ cè ?

## £ÉÉ®iÉ ºÉ®BÉEÉ®

## ÉÊ´ÉYÉÉxÉ +ÉÉè® |ÉÉètÉÉäÉÊMÉBÉEÉÒ àÉÆjÉÉãÉªÉ

## ÉÊ´ÉYÉÉxÉ +ÉÉè® |ÉÉètÉÉäÉÊMÉBÉEÉÒ ÉÊ´É£ÉÉMÉ

## ãÉÉäBÉE ºÉ£ÉÉ

## +ÉiÉÉ®ÉÆÉÊBÉEiÉ |É¶xÉ ºÉÆJªÉÉ 3673

## ¤ÉÖvÉ´ÉÉ®, 08 +ÉMÉºiÉ, 2018 BÉEÉä =kÉ® näxÉä BÉäE ÉÊãÉA

## ÉÊ´ÉtÉÉãÉªÉ iÉlÉÉ àÉcÉÉÊ´ÉtÉÉãÉªÉ ºiÉ® {É® xÉ´ÉÉSÉÉ®

## =kÉ® ÉÊ´ÉYÉÉxÉ +ÉÉè® |ÉÉètÉÉäÉÊMÉBÉEÉÒ àÉÆjÉÉÒ,{Éßl´ÉÉÒ ÉÊ´ÉYÉÉxÉ àÉÆjÉÉÒ +ÉÉè® {ÉªÉÉÇ´É®hÉ, ´ÉxÉ A´ÉÆ VÉãÉ´ÉÉªÉÖ {ÉÉÊ®´ÉiÉÇxÉ àÉÆjÉÉÒ (bÉì. c­ÉÇ ´ÉvÉÇxÉ)

- (¨î) ¸ðó, èðü| òãðìððÐð ¡ðøÜ ÑßðøÌðð÷ò±ð¨îó òãðØðð±ð ¨÷î ÙððÏÚðÙð çð÷ çðÜ¨îðÜ òãðòØðÐÐð Úðð÷¸ðÐðð¡ð÷ü ¨îð ¨îðÚððáÐãðÚðÐð ¨îÜ Üèó èø ¡ðøÜ ç¨õîâð ÃðÆðð ¨îðùâð÷¸ð çÃðÜ ÑðÜ Ððãðð÷ÐÙð÷æð ¨îð÷ ×ðÁÿðãðð Ç÷Ðð÷ è÷Ãðô Áüðµðð çðöò¸ðÃð ò¨îÚðð ±ðÚðð èø|
- (i) òãðìððÐð ¡ðøÜ ÑßðøÌðð÷ò±ð¨îó òãðØðð±ð (Àó¦çð¾ó) ¨îêðð 6 çð÷ ¨îêðð 10 Ãð¨î ÑðÁÿð,á ¨îÜðÐð÷ ãððâð÷ ¶ðëðð÷ü ¨÷î òâð¦ ,üçÑððÚðÜ ÑðôÜç¨îðÜ ÙððÐð¨î (òÙðòâðÚðÐð Ùðð,ÐÀƒçð ¡ð±Ùð÷üò¾ü±ð Ðð÷äðÐðâð ¦çÑðð,Ü÷äðÐð ¦üÀ Ðððùâð÷¸ð) ¨îð ¨îðÚððáÐãðÚðÐð ¨îÜ Üèð èø ò¸ðçð÷ "ç¾ð¾á ¡Ñð ,üòÀÚðð" Ñðèâð ¨îðÚðáÚðð÷¸ðÐðð ¨÷î çððÆð çððÙðãð÷òäðÃð ò¨îÚðð ±ðÚðð èø| ,üçÑððÚðÜ ÑðôÜç¨îðÜ ¡ðøÜ ÙððÐð¨î Úðð÷¸ðÐðð ¨÷î ÃðèÃð ¦¨î òãðÄð ãðæðá Ùð÷ü Ç÷äð ¨÷î 5.00 âðð®ð çð÷ ¡òÏð¨î òÙðòÀâð ¦ãðü èð,áç¨õîâðð÷ü çð÷ 10.00 âðð®ð ¡ð,òÀÚðð âðòêðÃð ò¨î¦ ¸ðð Üè÷ èøÈ, ò¸ðÐðÙð÷ü çð÷ 1.00 âðð®ð ¡ð,òÀÚðð ¨îð÷ Ñßð÷¸ð÷©¾/ÙððùÀâð ÃðøÚððÜ ¨îÜÐð÷/¡ð,òÀÚðð ¨îð ÑßÇäðáÐð ¨îÜÐð÷ ¨÷î òâð¦ 10000 Þ. ÑßÃÚð÷¨î ¨÷î ÑßðÜüòØð¨î ÑðôÜç¨îðÜ è÷Ãðô âð³ðô-µðÚðòÐðÃð ò¨îÚðð ¸ðð¦±ðð|
- (ii) ,çð¨÷î ¡âððãðð, òãðìððÐð ¡ðøÜ ÑßðøÌðð÷ò±ð¨îó òãðØðð±ð Ðð÷ ¨îðùâð÷¸ð ¸ððÐð÷ ãððâð÷ ¶ðëðð÷ü  ¨îð÷ Úðôãðð  ¦ãðü  Ðð,á  ÑðóÁÿó Ððãðð÷ÐÙð÷æð  ¡ðøÜ £ÌðÙðó  Ñß¨îð÷æ¿  ¨÷î  ÃðèÃð ¡ÑðÐð÷ ¡ð,òÀÚðð  ¨îð  ãððòÂðò¸Úð¨îÜÂð  ¨îÜÐð÷  è÷Ãðô  çðèðÚðÃðð  Ç÷Ðð÷  ¨÷î  òâð¦  äðøòêð¨î  ¦ãðü  ¡ðÜ  ¦üÀ  Àó  çðüçÆðð¡ð÷ü  Ùð÷ü  120  ¾÷©Ððð÷âððù¸ðó  ò×ð¸ðÐð÷çð  ,Ð©Úðõ×ð÷¾çðá (¾ó×ðó¡ð,á) çÆððòÑðÃð ò¨î¦ èøÈ| ¡ð,òÀÚðð ¨îð÷ Ñßð÷¾ð÷¾ð,Ñð Ùð÷ü ÑðòÜãðòÃðáÃð ¨îÜÐð÷ è÷Ãðô çðèðÚðÃðð Ç÷Ðð ¨÷î òâð¦ òãðØðð±ð ¨îðùâð÷¸ðð÷ü ¨îð÷ ÑßåÚð Ç÷Ãðð èø| òãðØðð±ð Ðð÷ ¦¨î ¨îðÚðáªîÙð 'Ðð÷äðÐðâð ,òÐðòçð¦ò¾ãð ¡ðùÒî òÀãðâðòÑðü±ð ¦üÀ èðÐð÷áòçðü±ð ,Ððð÷ãð÷äðÐð (òÐðòÏð) ¨îð÷ Øðó äðôÞ ò¨îÚðð èø ¸ðð÷ ¡ÑðÐð÷ ÃðÃãððãðÏððÐð Ùð÷ü çððÃð Úðð÷¸ðÐðð¡ð÷ü ¨÷î ÃðèÃð ¡ð,òÀÚðð ¨îð ãððòÂðò¸Úð¨îÜÂð ¨îÜÐð÷ ¨÷î òâð¦ ÑðõÂðá çðèðÚðÃðð £Ñðâð×Ïð ¨îÜðÃðð èø|
- (iii) ,çð¨÷î ¡òÃðòÜ©Ãð, òãðØðð±ð ¡ðøÜ ÑßðøÌðð÷ò±ð¨îó òãðØðð±ð Ðð÷ Ç÷äð Ùð÷ü ç¨õîâð ¸ððÐð÷ ãððâð÷ ×ðµµðð÷ü Ùð÷ü Ððãðð÷ÐÙð÷æð ¨îð÷ ×ðÁÿðãðð Ç÷Ðð÷ ò¨î òÇäðð Ùð÷ü ¨îðÚðá ¨îÜÐð÷ ¨÷î òâð¦ ¦¨î çãððÚðÄð òÐð¨îðÚð Üðæ¾àóÚð Ððãðð÷ÐÙð÷æð Òîð£ÐÀ÷äðÐð-ØððÜÃð (¦Ðð¡ð,á¦Òî) çðöò¸ðÃð ò¨îÚðð èø| ×ðµµðð÷ü ¨îó çð¸ðáÐððÃÙð¨î ¦¨î Ððãðð÷ÐÙð÷æðð÷ü ÑðÜ òãðäð÷æð ¸ðð÷Ü Ç÷Ãð÷ èô¦ ç¨õîâðð÷ü Ùð÷ü 12 ãðóïü ¨îêðð Ãð¨î ¨÷î ¶ðëðð÷ü Úðð ç¨õîâð ¨îó ÑðÁÿð,á ÑðõÜó ¨îÜ µðô¨÷î 17 ãðæðá Ãð¨î ¨îó ¡ðÚðô ¨÷î ¶ðëðð÷ü ¨÷î òâð¦ Çð÷ ÑßÙðô®ð Úðð÷¸ðÐðð¦ü èøÈ ,üçÑððÚðÜ ÑðôÜç¨îðÜ ÙððÐð¨î ÃðÆðð Àðù. ¦Ñðó¸ð÷ ¡×Çôâð ¨îâððÙð ,±Ððð,¾ ÑðôÜç¨îðÜ|
- (iv) òãðòØðÐÐð  ¡ÐÚð  òãðØðð±ðð÷ü,  ¸ðøçð÷  ò¨î  ÑßðøÌðð÷ò±ð¨îó  òãðØðð±ð,  âð³ðô  ¦ãðü  ÙðÏÚðÙð  £ÌðÙð  ÙðüëððâðÚð  (¦Ùð¦çð¦Ùð,á),  ,âð÷©¾àðùòÐð©çð  ¦ãðü  çðõµðÐðð  ÑßðøÌðð÷ò±ð¨îó  òãðØðð±ð (Àó,á¡ð,á¾ó) ¡ðøÜ ¡ð,áçðó¡ðÜ Ðð÷ Øðó äðøòêð¨î çðüçÆðð¡ð÷ü Ùð÷ü ò×ð¸ðÐð÷çð ,ü©Úðõ×ð÷¾çðá ¨îð÷ çðÙðÆðáÐð òÇÚðð èø|
- (v) òãðìððÐð  ¡ðøÜ  ¡ðøÌðð÷ò±ð¨î  ¡ÐðôçðüÏððÐð  òãðØðð±ð  (Àó¦çð¡ð,á¡ðÜ)  ãðøÚðò©ÃðÚðð÷ü,  ç¾ð¾á-¡Ñð  ¡ðøÜ  ¦Ùð¦çð¦Ùð,á  (òÑß¸Ùð)  Úðð÷¸ðÐðð  ¨÷î  ÙððÏÚðÙð  çð÷  çãðÃðüëð Ððãðð÷ÐÙð÷æð¨îð÷ü ¨îð÷  ÑßòäðòêðÃð  ¨îÜÃðð èø| ÃðÆððòÑð, ¾ó,áÑðóÑðó ¡ð£¾Üóµð ¦ãðü ©âðç¾Ü Ððãðð÷ÐÙð÷æð ¨÷üîÍ (¾ó¡ð÷çðó¡ð,áçðó) ¨÷î ÙððÏÚðÙð çð÷ òãðØðð±ð ¨îðùâð÷¸ð ¸ððÐð÷ ãððâð÷ ¶ðëðð÷ü çðòèÃð Ððãðð÷ÐÙðæð ÑßçÃððãðð÷ü ¨îó ç¨îð£ò¾ü±ð ¡ðøÜ ÙðõâÚððü¨îÐð Ùð÷ü çðèðÚðÃðð/ÑßòäðêðÂð Ç÷Ãðð èø|
- (vi) ãðøìððòÐð¨î ¡ðøÜ ¡ðøÌðð÷ò±ð¨î ¡ÐðôçðüÏððÐð ÑðòÜæðÇ (çðó¦çð¡ð,á¡ðÜ) ×ððøòÊ¨î çðüÑðÇð ¨÷î òâð¦ ¸ðð±ðÞ¨îÃðð çðöò¸ðÃð ¨îÜÐð÷, ¡òØðÞòµð ¡ðøÜ Ððãðð÷ÐÙð÷æð è÷Ãðô ç¨õîâðó ×ðµµðð÷ü  ¨÷î  òâð¦ çðó¦çð¡ð,á¡ðÜ Ððãðð÷ÐÙð÷æð ÑðôÜç¨îðÜ (çðó¡ð,á¦¦çðçðó) ¡òÏðæ¿ðòÑðÃð ò¨îÚðð èø Ãððò¨î ãðøìððòÐð¨î ¡òØðÞòµð ¨îð÷ ×ðÁÿðãðð òÇÚðð ¸ðð çð¨÷î ¡ðøÜ ×ðµµðð÷ü Ùð÷ü Ððãðð÷ÐÙð÷æðó Øððãð çðöò¸ðÃð ò¨îÚðð ¸ðð çð¨÷î| çðó¦çð¡ð,á¡ðÜ Ðð÷ ¨÷üîÍóÚð òãðÌððâðÚð çðü±ð¿Ðð (¨÷îãðó¦çð)¨÷î çðüÚðð÷¸ðÐð Ùð÷ü "ò¸ðìððçðð" ¨îðÚðáªîÙð Øðó ¡ðüÜØð ò¨îÚðð èø, ¸ðð÷ ç¨õîâðó ¶ðëðð÷ü Ùð÷ü ãðøìððòÐð¨î ¡òØðÞòµð/ãðøìððòÐð¨î ÑßòÃðØðð òãð¨îòçðÃð ¨îÜÐð÷ ÑðÜ ×ðâð Ç÷Ãðð èø Ãððò¨î £ÐðÙð÷ü ãðøìððòÐð¨î ò¸ðìððçðð çðöò¸ðÃð ¨îó ¸ðð çð¨÷î ÃðÆðð Ððãðð÷ÐÙð÷æðó ¡ð,òÀÚðð ¨îó òÇäðð Ùð÷ü Úðôãðð ÑßòÃðØððäððâðó ¶ðëðð÷ü ¨îð÷ çðü±ðò¿Ãð ò¨îÚðð ¸ðð çð¨÷î|
- (vii) ¡¾âð Ððãðð÷ÐÙð÷æð òÙðäðÐð ¨÷î ÃðèÃð çðÜ¨îðÜ Ðð÷ Ç÷äðØðÜ ¨÷î ç¨õîâðð÷ü Ùð÷ü 3500 ò¾ü¨îòÜïü±ð âðø×ð çÆððòÑðÃð ò¨î¦ èøÈ ¡ðøÜ äðøòêð¨î çðüçÆðð¡ð÷ü Ùð÷ü ò×ð¸ðÐð÷çð ,ü©Úðõ×ð÷¾çðá Øðó çÆððòÑðÃð ò¨î¦ èøü|
- (viii) ÙððÐðãð çðüçððÏðÐð òãð¨îðçð ÙðüëððâðÚð Ðð÷ òãðÌððâðÚð òäðêðð ¡ðøÜ çððêðÜÃðð òãðØðð±ð ¨÷î ÙððÏÚðÙð çð÷ 2017-18 Ùð÷ü 3479 äðøòêð¨î ÞÑð çð÷ òÑð¶Àÿ÷ ×âððù¨îð÷ü (,á×ðóãðó) ¨÷î òâð¦ çð÷¨÷îÂÀÜó òäðêðð è÷Ãðô Ððãðð÷ÐÙð÷æð òÐðòÏð £ÇƒòÇæ¾ ¨îó èø ò¸ðçðçð÷ çððãðáØððøòÙð¨î ¡òØð±ðÙÚðÃðð, âðøò±ð¨î çðÙððÐðÃðð ¦ãðü ±ðôÂðãðÄðð çðôÏððÜ çðôòÐðòäµðÃð ¨îÜÐð÷ ÃðÆðð ¡ð,áçðó¾ó  çðÙðòÆðáÃð  âðòÐðáÈ±ð  ¾àðüçðÒîðùÙð÷áäðÐð  çðòèÃð  çÆððÐðóÚð  Ððãðð÷ÐÙð÷æð  ¨îð÷  Ñßð÷ÃçððòèÃð  ò¨îÚðð  ¸ðð  çð¨÷î|  ×ðµµðð÷ü  ¨îð÷  òãðìððÐð  ¡ðøÜ  ±ðòÂðÃð  çð÷  çðü×ðüòÏðÃð ±ðòÃðòãðòÏðÚðð÷ü  ¨÷î  ¸ðòÜ¦ òãðìððÐð ¡ðøÜ ±ðòÂðÃð ¨îó òäðêðð ±ßèÂð ¨îÜÐð÷ Ùð÷ü Ñßð÷ÃçððèÐð Ç÷Ðð÷ è÷Ãðô òãðØðð±ð Ðð÷ çðüÑðõÂðá  òãðÌððâðÚð òäðêðð ¡ðøÜ £µµð òäðêðð Ùð÷ü ¦¨î çðÙððãð÷òäðÃð Ô÷îÙðãð¨áî 'Üðæ¾àóÚð ¡ðòãðæ¨îðÜ ¡òØðÚððÐð'(¡ðÜ¦¦) ¨îó Øðó äðôÞ¡ðÃð ¨îó èø| ,çð¨÷î ¡òÃðòÜ©Ãð, £µµð òäðêðð òãðØðð±ð Ðð÷ çðüçÆððÐðð÷ü ÎðÜð Ððãðð÷ÐÙð÷æð ¨îð÷ ×ðÁÿðãðð òÇ¦ ¸ððÐð÷ è÷Ãðô ç¾ð¾á¡Ñð Ñß¨îð÷æ¿ ÃðÆðð ,ü©Úðõ×ð÷äðÐð ¨÷üîÍ çÆððòÑðÃð ò¨î¦ èøÈ| Úðè çðüçÆððÐðð÷ü ¨÷î çðü¨îðÚð, ¡ÐðôçðüÏððòÐð¨î ç¾ðÒî ¡ðøÜ ¶ðëðð÷ü Ùð÷ü Ñð÷¾÷ü¾ Çðò®ðâð ¨îÜÐð÷ ¨îó ÑßòªîÚðð Ùð÷ü Øðó çðèðÚðÃðð ¨îÜÃðð èø ¡ðøÜ ¶ðëðð÷ü Ùð÷ü ç¾ð¾á¡Ñð ÃðÆðð £ÌðòÙðÃðð ¨îó çðüç¨îöòÃð BÉEÉÒ ØððãðÐðð Øðó ¸ð±ððÃðð èø|

(®ð) ¡ðøÜ (±ð):  ¸ðó èðü, ¦Ðð¡ð,á¦Òî Ðð÷ Ç÷äð ¨÷î ±ßðÙðóÂð êð÷ëðð÷ü, ¸ðÙÙðõ ¡ðøÜ ¨îäÙðóÜ ÃðÆðð Ñðõãðð÷áÄðÜ ØððÜÃð çðòèÃð ¸ðÐð¸ððÃðóÚð êð÷ëðð÷ü çð÷ Çð÷ âðð®ð çð÷ ¡òÏð¨î ¡ð,òÀÚðð ¡ðøÜ Ððãðð÷ÐÙð÷æð ÑßðÑÃð ò¨î¦ èøÈ| ¡üòÃðÙð ¶ð÷Ü Ãð¨î ÑðèôüµðÐð÷ ¨÷î òâð¦ èÜ çðüØðãð ÑßÚððçð ¨îÜ Üèð èø| ¦Ðð¡ð,á¦Òî Ç÷äð ¨÷î ¡ð,òÀÚðð ¡ðøÜ Ððãðð÷ÐÙð÷æðð÷ü ¨÷î òâð¦ ¦¨î "¦üÀ ¾õ ¦üÀ Ñßâð÷®ðó¨îÜÂð çðÑðð÷¾á" £Ñðâð×Ïð ¨îÜðÃðð èø, µððè÷ ãð÷ ç¨îð£ò¾ü±ð ¦ãðü Ñßâð÷®ðó¨îÜÂð, ÙðõâÚðãðÏðáÐð-¡ÐðôçðüÏððÐð ¡ðøÜ Ñßð÷¾ð÷¾ð,Ñð òãð¨îðçð, ×ððøòÊ¨î çðüÑðÇð ¡òÏð¨îðÜ çðüÜêðÂð, ãÚðãðçððÚð òãð¨îðçð ¦ãðü ÑßçððÜ ÃðÆðð çððÙððò¸ð¨î Òøîâððãð çð÷ çðü×ðüòÏðÃð èð÷ü, ¡ðøÜ ,çð¨÷î ÒîâðçãðÞÑð òãðØðð±ð ÙðõâÚð åöü®ðâðð ¨îð÷ ÑðõÂðáÃðð ÑßÇðÐð ¨îÜÃðð èø| ò¨îçðó ¡ð,òÀÚðð ¨îð÷ ¦¨î ÑðõÒî-¡ðùÒî ¨îÐçð÷Ñ¾/Ñßð÷¾ð÷¾ð,Ñð Ùð÷ü ÑðòÜãðòÃðáÃð ¨îÜÐð÷ Ùð÷ü çðôòãðÏðð Ç÷Ðð÷ ÃðÆðð £çð¨÷î ãððòÂðò¸Úð¨îÜÂð ¡ðÚððÙðð÷ü ¨îð÷ ¡ðøÜ ¡òÏð¨î çð×ðâð ×ðÐððÐð÷ ¨÷î òâð¦ ¦Ðð¡ð,á¦Òî ¦¨î ¾÷©Ððð÷âððù¸ðó ò×ð¸ðÐð÷çð ,ü©Úðõ×ð÷¾Ü, ¦Ðð¡ð,á¦Òî ,ü©Úðõ×ð÷äðÐð ¦ãðü £ÌðòÙðÃðð ÑðòÜæðÇƒ (NIFientreC) ¨îð÷ Øðó çðüµððòâðÃð ¨îÜÃðð èø| ¦Ðð¡ð,á¦Òî Ðð÷ Ððãðð÷ÐÙð÷æð¨îð÷ü çð÷ ×ððèƒÚð ,¨îð,Úðð÷ü ¨îð÷ ÑßðøÌðð÷ò±ð¨îó èçÃððüÃðÜÂð ¨÷î ¨ôî¶ ÙððÙðâðð÷ü ¨îð÷ çðð¨îðÜ ÞÑð òÇÚðð èø ¡ðøÜ ¡Ðð÷¨î ÙððÙðâðð÷ü Ùð÷ü Ððãðð÷ÐÙð÷æð¨îð÷ü ¨îð÷ £ÌðÙðó ×ðÐðÐð÷ Ùð÷ü ÑßòäðêðÂð, çðüçððÏðÐð, Ñâð÷¾ÒîðùÙðá, ¡ðòÇ £Ñðâð×Ïð ¨îÜð¦ ±ð¦|

(³ð) ¡ðøÜ (À.): Üðæ¾àóÚð ¡ÐðôçðüÏððÐð òãð¨îðçð òÐð±ðÙð (¦Ðð¡ðÜÀóçðó), Àó¦çð¡ð,á¡ðÜ ¨îð ¦¨î çððãðá¸ðòÐð¨î êð÷ëð £ÑðªîÙð, Ç÷äð Ùð÷ü ¶ðëðð÷ü, òãðäãðòãðÌððâðÚðð÷ü, ¡ðÜ ¦üÀ Àó çðüçÆð¡ð÷ü ¦ãðü ãðøìððòÐð¨îð÷ Ùð÷ü Ððãðð÷ÐÙð÷æð ¨îð÷ ×ðÁÿðãðð Ç÷Ðð÷ ¡ðøÜ £ÐðÙð÷ü Ððãðð÷ÐÙð÷æð ¨÷î ÑßòÃð Øððãð ¸ðð±ðöÃð ¨îÜÐð÷ ¨÷î òâð¦ òãðòØðÐÐð ±ðòÃðòãðòÏðÚððü µðâððÃðð èø|

¦Ðð¡ðÜÀóçðó òÐðÙÐðòâðò®ðÃð £ÇƒÇ÷äÚðð÷ü ¨÷î çððÆð Ùð÷Ïððãðó Ððãðð÷ÐÙð÷æð¨îð÷ü ¨îð÷ ÑðôÜç¨îðÜ Ç÷Ãðð èø:

-  ãðøìððòÐð¨îð÷ü, ÑßðøÌðð÷ò±ð¨îóòãðÇð÷ü, Ððãðð÷ÐÙð÷æð¨îð÷ü, ¨îâðð¨îðÜð÷ü, Ãð¨îÐðóòäðÚðÐð ¡ðøÜ ¡ÐÚð Ùð÷ü ¡ðòãðæ¨îðòÜïÃðð ¨îð Øððãð ¸ðð±ðöÃð ¨îÜÐðð ¡ðøÜ £çð÷ ×ðÁÿðãðð Ç÷Ððð|
-  Ç÷äð ¨îó ¡ðòãðæ¨îðÜ¨î ÑßòÃðØðð ¨îð÷ ¡òÃð çð¨îðÜðÃÙð¨î ÞÑð çð÷ Ùðð±ðáÇäðáÐð Ç÷Ðð÷ Ùð÷ü çðèðÚðÃðð ¨îÜÐðð|
-  Ðð¦ ¡ð,òÀÚðð ¦ãðü Ððãðð÷ÐÙð÷æðð÷ü ¨îð÷ ×ðÁÿðãðð Ç÷Ððð|

¦Ðð¡ðÜÀóçðó Ðð÷äðÐðâð ×ðòÀü±ð ,Ððð÷ãð÷¾çðá ¡ãððÀá òãðäð÷æð ÞÑð çð÷ äðøòêð¨î Úðð ¡ÐðôçðÏðüðòÐð¨î çðüçÆðð¡ð÷ü/òãðäãðòãðÌððâðÚðð÷ü Úðð çðü×ðÊ ¨îðùâð÷¸ðð÷ü Ùð÷ü ×ðøµðâðÜ Úðð Ùððç¾Ü òÀ±ßó ¨÷î òâð¦ Ñðü¸ðó¨öîÃð ¶ðëðð÷ü ¨÷î òâð¦ òÀ¸ðð,Ðð ò¨îÚðð ±ðÚðð èø|