སྔོན་གླེང་།
༈ སློབ་དཔོན་འཕགས་པ་ལྷས་མཛད་པའི་གཞུང་ཡེ་ཤེས་སྙིང་པོ་ཀུན་ལས་བཏུས་པ་
ཞེས་པ་འདི་ནི་ཕྱི་ནང་གཉིས་ཀའི་གྲུབ་མཐའི་རྣམ་གཞག་སྟོན་པའི་གཞུང་ཁྱད་དུ་
འཕགས་པ་ཞིག་ཡིན་པ་མ་ཟད་ནང་པའི་གྲུབ་མཐའ་བཞིའི་རྩ་བའི་བཞེད་ཚུལ་གསལ་
བར་སྟོན་པའི་གཞུང་གི་ཕྱི་མོ་ལྟ་བུ་ཡང་ཡིན། གཞུང་འདིའི་གལ་གནད་དང་ལྷག་པར་སློབ་
དཔོན་ཀླུ་སྒྲུབ་ཡབ་སྲས་ཀྱི་སྐབས་སུ་ཕྱི་རོལ་པའི་གྲུབ་མཐའ་གང་དང་གང་ཡོད་པ་དང་།
ནང་པའི་གྲུབ་མཐའ་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱི་བཞེད་ཚུལ་གང་ཡིན་པ་བཅས་ལ་ཐུགས་སྣང་ཅན་
རྣམས་དང་། དམིགས་བསལ་སློབ་དཔོན་ཡབ་སྲས་ཀྱི་རྗེས་སུ་དེ་དག་གི་བཞེད་ཚུལ་ལ་
འགྱུར་བ་གང་ཕྱིན་ཡོད་མེད་བཅས་མཁྱེན་རྟོགས་ཡོང་བ་ལ་ཧ་ཅང་ཕན་ཐོགས་ཆེན་པོ་
ཡོང་བར་དམིགས་ཏེ་གཞུང་འདི་ལེགས་སྦྱར་སྐད་དུ་བསྐྱར་གསོ་དང་། ཧིན་སྐད་དུ་ཕབ་
བསྒྱུར་བཅས་ཀྱི་ལས་འགོ་བརྩམས། དཔར་མ་མི་འདྲ་བ་རྣམས་ཕན་ཚུན་བསྡུར་ཏེ་ཞུ་
སྒྲིག་བྱས་ཤིང་། གཞུང་འདིའི་རྒྱ་བོད་ཀྱི་འགྲེལ་པ་ཁག་གསུམ་ཙམ་ཞིག་ལག་སོན་བྱུང་
བ་ལས་སློབ་དཔོན་བྱང་ཆུབ་བཟང་པོའི་རྒྱ་འགྲེལ་དང་། བཅོམ་ལྡན་རིག་པའི་རལ་གྲིའི་
བོད་འགྲེལ་གཉིས་ལ་ཞུ་སྒྲིག་བྱས་ཏེ་འདིར་དཔར་བསྐྲུན་ཞུ་ཐུབ་པ་བྱུང་བ་འདིས་དོན་
གཉེར་ཅན་རྣམས་ལ་ཕན་པའི་རེ་སྨོན་མཆིས།
གཞུང་འདི་ལེགས་སྦྱར་སྐད་དུ་བསྐྱར་གསོ་བྱ་རྒྱུ་དང༌། ཧིན་སྐད་དུ་ཕབ་བསྒྱུར་བྱ་
རྒྱུའི་ལས་དོན་ལ་རྒྱ་གར་གྱི་སློབ་དཔོན་ཆེན་པོ་དཔལ་ལྡན་རཱམ་ཤངྐར་ཏྲིཔཱཏྟཱི་མཆོག་ནས་
ཐོག་ཐ་བར་གསུམ་དུ་ཞུ་དག་གནང་རྒྱུའི་ཐུགས་མཁུར་བཞེས་པར་སྙིང་ནས་ཐུགས་རྗེ་ཆེ་
ཞུ་རྒྱུ་དང་། ཆེས་མཐོའི་གཙུག་ལག་སློབ་ཁང་འདིའི་ངེས་སྟོན་པ་དགེ་བཤེས་ངག་དབང་
བསམ་གཏན་མཆོག་ནས་དུས་དུས་སུ་སློབ་སྟོན་གནང་བར་ཐུགས་རྗེ་ཆེ་ཞུ་རྒྱུ། སློབ་ཁང་
འདིའི་གསོ་རིག་སློབ་དཔོན་ཆེན་པོ་ལྷ་རྗེ་བློ་བཟང་བསྟན་འཛིན་ལགས་ནས་བོད་དཔེ་ཞ་
དག་མཐིལ་ཕྱིན་པ་ཞིག་གནང་བར་ཐུགས་རྗེ་ཆེ་ཞུ་རྒྱུ། ཞུ་སྒྲིག་གི་ལས་དོན་སྐབས་ཆོས་

xiv
གྲོགས་ཌོ༠བློ་བཟང་རྡོ་རྗེ་ལགས་ནས་ལུང་ཁུངས་འཚོལ་བར་རོགས་ཕན་ཆེན་པོ་གནང་བ་
དང༌། ཆོས་གྲོགས་འཕྲིན་ལས་ཤྰཤནི་མཆོག་ནས་ཀྱང་སྐབས་བསྟུན་རོགས་རམ་གནང་
བར་ཐུགས་རྗེ་ཆེ་ཞུ་རྒྱུ། གཞུང་འདིའི་གླེང་བརྗོད་འབྲི་སྐབས་འབྲེལ་ཡོད་ཉམས་ཞིབ་ཆེད་
ཞི་འཚོ་དཔེ་མཛོད་དོ་དམ་པས་གཙོས་འབྲེལ་ཡོད་ལས་བྱེད་པ་རྣམ་པས་མཐུན་འགྱུར་
རོགས་རམ་གནང་བར་སྙིང་ནས་ཐུགས་རྗེ་ཆེ་ཞུ་རྒྱུ། དཔར་བསྐྲུན་སྡེ་ཚན་གྱི་འགན་འཛིན་
ཌོ༠བསམ་གཏན་ཆོས་འཕེལ་ལགས་ནས་དཔར་རྩ་སྒྲིག་རྒྱུས་མཚོན་དཔར་བསྐྲུན་ལེགས་
གྲུབ་ཡོང་བར་རྒྱུན་མར་ཕྱག་རོགས་གནང་བར་ཐུགས་རྗེ་ཆེ་ཞུ་རྒྱུ་དང༌། བདག་གི་གཟའ་
ཟླ་བཀྲ་ཤིས་སྒྲོལ་མ་ལགས་ནས་ཀྱང་ལས་དོན་འདིའི་ཐོག་རྒྱུན་མར་སེམས་མཁུར་
རོགས་ཕན་གནང་བར་ཐུགས་རྗེ་ཆེ་ཞུ་རྒྱུ་བཅས།
བདག་གིས་ཡེ་ཤེས་སྙིང་པོ་ཀུན་ལས་བཏུས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་གཞུང་འདིའི་བསྐྱར་
གསོ་དང་ཕབ་བསྒྱུར་ཞུ་སྒྲིག་བཅས་ཀྱི་ལས་དོན་འདི་ལས་ཐོབ་པའི་དགེ་བ་རྩ་བ་ཅི་
མཆིས་པ་ཐམས་ཅད་སྤྱི་ནོར་༸གོང་ས་༸སྐྱབས་མགོན་ཆེན་པོ་སྐུ་ཚེ་ཞབས་པད་བརྟན་པ་
དང་། བདག་ལ་བཀའ་དྲིན་ཅན་གྱི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་སེར་བྱེས་མཁན་ཟུར་བྱམས་པ་
ཐེག་མཆོག་ལགས་དང་དགེ་བཤེས་ཐུབ་བསྟན་རིན་ཆེན་གཙོས་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་
རྣམས་ཀྱི་སྐུ་ཚེ་བརྟན་ཅིང་བསྟན་དོན་མཛད་འཕྲིན་རྒྱས་པ་དང་། བདག་ལ་བཀྲིན་ཅན་གྱི་
ཕ་མ་གཉིས་དལ་འབྱོར་རྒྱུན་མར་ཐོབ་པའི་རྒྱུར་གྱུར་ཅིག
བསྐྱར་གསོ་དང་ཕབ་བསྒྱུར་ཞུ་སྒྲིག་གི་ལས་དོན་འདིའི་ཐད་མ་རིག་པའི་དབང་གིས་
ནོངས་པ་ཅི་མཆིས་པ་རྣམས་ལ་གཟུ་གནས་མཁས་དབང་རྣམ་པར་བཟོད་གསོལ་དང་
ལེགས་བཅོས་བཀའ་སློབ་གནང་སྐྱོང་ཡོང་བའི་རེ་བསྐུལ་དང་བཅས་སངས་རྒྱས་ཆོས་
འཁོར་བསྐོར་བའི་གནས་མཆོག་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་ཉེ་གདབས་སུ་འཁོད་པ་དབུས་བོད་ཀྱི་ཆེས་
མཐོའི་གཙུག་ལག་སློབ་གཉེར་ཁང་གི་ཉམས་ཞིབ་སྡེ་ཚན་གྱི་རྩོམ་སྒྲིག་ལས་རོགས་པ་
ཌོ༠སྤེན་པ་རྡོ་རྗེས། ཕྱི་ལོ་ ༢༠༠༨ ཟླ་ ༡༡ ཚེས་ ༡༣ སྟེ་གནས་བརྟན་སྡེ་པའི་ལུགས་
ཀྱི་སྟོན་པ་ལྷ་ལས་བབས་པའི་དུས་ཆེན་ཁྱད་པར་ཅན་ཉིན་བྲིས་པ་དགེའོ།། །།

प्राक्कथन
आचार्य आर्यदेव विरचित ज्ञानसारसमुच्चय बौद्ध एवं बौद्धेतर दर्शनों के सार
को दर्शाने वाला एक विशिष्ट ग्रन्थ है । इस ग्रन्थ में आचार्य ने न केवल आचार्य
नागार्जुन के समकालिक बौद्धेतर दर्शनों का वर्णन किया है, अपितु तात्कालिक
बौद्ध प्रस्थानों के सार का भी वर्णन किया है । अतः यह ग्रन्थ आचार्य आर्यदेव के
समकालिक भारतीय दर्शनों के मत-मतान्तर को जानने तथा बाद में उन मतों में
परिवर्तन आदि हुए, उनपर रुचि रखने वालों को लाभकर होगा - इस आशय से
इस ग्रन्थ का भोट भाषा से संस्कृत में पुनरुद्धार, हिन्दी में अनुवाद तथा भोट ग्रन्थ
का आलोचनात्मक सम्पादन किया है। आचार्य आर्यदेव के मूल ग्रन्थ के साथ
आचार्य बोधिभद्र की टीका का संस्कृत में पुनरुद्धार तथा भोट विद्वान् चोमदन
रिगरल की टीका का भी सम्पादन कर उन्हें प्रकाशित करने का प्रयास किया है ।
ज्ञानसारसमुच्चय के पुनरुद्धार कार्य की सम्पन्नता में मेरे गुरु प्रो० रामशंकर
त्रिपाठी जी का महत्त्वपूर्ण योगदान एवं सहयोग रहा है, उनके प्रति मैं अत्यन्त
आभारी हूँ, उन्होंने ग्रन्थ के संस्कृत एवं हिन्दी भाषा की शुद्धि एवं विषयगत
सुझावों से सम्पूर्ण सहायता की है।
संस्थान के निदेशक प्रो० गेशे ङवङ् समतेन जी के प्रति भी मैं आभार व्यक्त
करना चाहता हूँ, जिन्होंने हमें अपूर्व सहयोग एवं उत्साह प्रदान किया है ।
इस संस्थान के भोट- चिकित्सा विद्या के प्रो० डॉ० लोसंङ तेनजिन के प्रति
आभार व्यक्त करता हूँ, जिन्होंने भोट पाठ के शुद्धि कार्य में सहयोग प्रदान किया
है । मेरे सहकर्मी डॉ० लोसंङ दोर्जे तथा श्री ठिनले शाशनी के प्रति भी आभार
व्यक्त करता हूँ, जिन्होंने इस कार्य की सम्पन्नता में समय - समय पर सहयोग प्रदान
किया है। मैं संस्थान के शान्तरक्षित ग्रन्थालय के अध्यक्ष तथा उन सभी
कर्मचारियों को धन्यवाद देना चाहता हूँ, जिन्होंने हर समय पूरी तत्परता से कार्य
से सम्बन्धित सामग्रियों को उपलब्ध कराने में सहयोग प्रदान किया है।
प्रकाशन अनुभाग के प्रभारी डॉ० समतेन छोसफेल ने ग्रन्थ के प्रकाशन हेतु
आवश्यक सहयोग प्रदान किया है। उनके प्रति मैं धन्यवाद ज्ञापित करता हूँ । अन्त
मे मैं अपनी पत्नी श्रीमती टाशी डोलमा के प्रति धन्यवाद ज्ञापित करना नहीं भूल
सकता, जिन्होंने मेरे इस कार्य की सम्पन्नता के लिए अपेक्षित सहयोग दिया है।
इस कार्य द्वारा जो भी पुण्य संचित हुआ है, उसे मैं परम पावन दलाई लामा
जी तथा मेरे गुरु जी गेशे जम्पा थेगछोग और गेशे थुपतेन रिनछेन के दीर्घायु होने
के लिए परिणामित करता हूँ। मैं अपने माता-पिता के प्रति श्रद्धा अर्पित करते
हुए प्रत्येक जन्म में उनको मनुष्य योनि प्राप्त हो - ऐसी कामना करता हूँ ।
डॉ० पेन्पा दोर्जे



གླེང་བརྗ