ပႆၢးၸႂ်ၽႆၢႇထၢတ်ႈ(biochemistry)ၼႆႉ လႅပ်ႈတေ တႄႇပဵၼ်မႃး ဝႆၢး Big Bang ဢၼ်ပဵၼ်ၸဵမ်မိူဝ်ႈ 13800 လၢၼ်ႉပီ ပူၼ်ႉမႃး ၼႂ်းၽွင်းပၢၼ်ၵူၼ်းယူႇ(habitable epoch)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ဢႃႇယု ၸၵျႃႇဝလႃႇၼႆႉ တိုၵ်ႉမီး 10-17 လၢၼ်ႉပီၵူၺ်း။