# ประกาศกระทรวงเกษตรและสหกรณ์

## เรื่อง การกำหนดมาตรฐานสินค้าเกษตร
- การชันสูตรโรคหลอดลมอักเสบติดเชื้อในสัตว์ปีก เป็นมาตรฐานทั่วไป ตามพระราชบัญญัติมาตรฐานสินค้าเกษตร พ.ศ. ๒๕๕๑ เพื่อส่งเสริมสินค้าเกษตรให้ได้คุณภาพ มั่นคง และปลอดภัย

### อ้างอิงจากความในมาตรา 5 มาตรา 15 และมาตรา 16 ของพระราชบัญญัติ

### มาตรฐานสินค้าเกษตร พ.ศ. ๒๕๕๑
- ประกอบมติคณะกรรมการมาตรฐานสินค้าเกษตร ในการประชุมครั้งที่ 5/2561 เมื่อวันที่ 27 ธันวาคม 2561 รัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ จึงออกประกาศกำหนดมาตรฐานสินค้าเกษตร : การชันสูตรโรคหลอดลมอักเสบติดเชื้อในสัตว์ปีก มาตรฐานเลขที่ มกษ. 10301-2562 ไว้เป็นมาตรฐานทั่วไป ดังมีรายละเอียดแนบท้ายประกาศนี้

### ทั้งนี้ ให้ใช้บังคับตั้งแต่วันถัดจากวันประกาศในราชกิจจานุเบกษาเป็นต้นไป

## ประกาศ ณ วันที่ 28 พฤษภาคม พ.ศ. 2562
- กฤษฎา บุญราช
- รัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์

# มาตรฐานสินค้าเกษตร
## การชันสูตรโรคหลอดลมอักเสบติดเชื้อในสัตว์ปีก
### 1. ขอบข่าย
มาตรฐานสินค้าเกษตรนี้กำหนดการชันสูตรโรคหลอดลมอักเสบติดเชื้อในสัตว์ปีก ครอบคลุมทั้งหมดของการเก็บและรักษาตัวอย่างเพื่อการชันสูตร การตรวจโรครายโรค การเพาะแยกและตรวจจำแนกเชื้อไวรัส การตรวจหาสารพันธุกรรมของเชื้อไวรัส และการตรวจสอบทางกฎหมาย

### 2. นิยาม
ความหมายของคำที่ใช้ในมาตรฐานสินค้าเกษตรนี้ มีดังต่อไปนี้
- **2.1** โรคหลอดลมอักเสบติดเชื้อในสัตว์ปีก (avian infectious bronchitis; IB) หรือ โรคหลอดลมอักเสบติดต่อ หมายถึง โรคที่มีสาเหตุจากการติดเชื้อไวรัสหลอดลมอักเสบติดเชื้อในสัตว์ปีก (avian infectious bronchitis virus; IBV) โดยส่วนใหญ่เชื้อไวรัสจะทำให้เกิดการติดเชื้อในไก่
- **2.2** สัตว์ปีก (avian) หมายถึง สัตว์ในวงศ์ Phasianidae โดยในมาตรฐานฉบับนี้ครอบคลุมเฉพาะไก่พันธุ์ไข่เนียว และไก่ไข่ เพื่อการค้า
- **2.3** การชันสูตรโรค (diagnosis) หมายถึง การตรวจสอบเพื่อนหาสาเหตุหรือหลักฐานช่องเท็จริงประกอบการวินิจฉัยโรค
- **2.4** ตัวอย่างควบคุมผลบวก (positive control sample) หมายถึง ตัวอย่างที่มีเชื้อ ส่วนประกอบของเชื้อหรือแอนติบอดิต่อเชื้อ ซึ่งเมื่อนำไปผ่านกระบวนการทดสอบ เช่นเดียวกับตัวอย่างที่ต้องการทดสอบแล้วให้ผลบวก
- **2.5** ตัวอย่างควบคุมผลลบ (negative control sample) หมายถึง ตัวอย่างที่ไม่มีเชื้อ ส่วนประกอบของเชื้อหรือแอนติบอดิต่อเชื้อ ซึ่งเมื่อนำไปผ่านกระบวนการทดสอบ เช่นเดียวกับตัวอย่างที่ต้องการทดสอบแล้วให้ผลลบ
- **2.6** รอยโรค (lesion) หมายถึง พยาธิสภาพหรือลักษณะผิดปกติที่ปรากฏในเนื้อเยื่ออวัยวะ

### 3. ข้อกำหนด
การชันสูตรโรคหลอดลมอักเสบติดเชื้อในสัตว์ปีก เป็นไปตามตารางที่ 1 สำหรับรายละเอียดขั้นตอนการปฏิบัติของแต่ละวิธีอาจแตกต่างกันในห้องปฏิบัติการแต่ละแห่ง และดังเป็นวิธีชันสูตรที่ประกาศ

โดยองค์การสุขภาพสัตว์โลก (World Organisation for Animal Health; OIE) หรือเผยแพร่ในวารสารทางวิชาการที่เป็นที่ยอมรับระดับระหว่างประเทศ หรือมีการประเมินความใช้ได้ (validation) แล้วว่ามีความไว (sensitivity) และความจำเพาะ (specificity) ในระดับที่ยอมรับได้

### ตารางที่ 1 วิธีการชันสูตรโรคหลอดลมอักเสบติดเชื้อในสัตว์ปีก

| รายการ | วิธีการชันสูตร |
| --- | --- |
| **1.** ตัวอย่างเพื่อการชันสูตร | ตรวจสอบและบันทึกข้อมูลของการเก็บตัวอย่าง และรายละเอียดตัวอย่างที่ได้รับดังนี้ |
|     | **1.1** ตัวอย่างที่ใช้ในการชันสูตรโรคหลอดลมอักเสบติดเชื้อในสัตว์ปีก |
|     | 1.1.1 ไก่ป่วย ควรเป็นตัวอย่างไก่ที่เริ่มแสดงอาการป่วยในฝูง โดยเก็บตัวอย่างอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือหลายอย่างรวมกัน ดังต่อไปนี้ |
|     |     | **1**) เซรั่ม (serum)
|     |     | **2*) ป้ายเช็ดจากคอหอยส่วนปาก (oropharyngeal swab)**
|     |     | **3*) ป้ายเช็ดจากช่องทวารธรรม (cloacal swab)**
|     |     | **1.1.2** หากไม่พบความผิดปกติต้องทำการตรวจหาเชื้อในลำคอของสัตว์ปีก |
|     |     |     | **1**)    trachea
|     |     |     | **2**)    Lung
|     |     |     | **3**)    Kidney
|     |     |     | **4**)    oviduct
|     |     |     | **5**)    caecal tonsil
|     |     |     | **6**)    faeces
|     |      *   การเก็บตัวอย่างต้องปฏิบัติตามเงื่อนไขของ OIE เพื่อป้องกันการแพร่กระจายของโรค* |
|

# การตรวจโรครอยโรค

## วิธีการชันสูตร
- **2.1** ตรวจพินิจสภาพของซากไข่ เพื่อดูรายโรค ดังต่อไปนี้
  - 1) ท่อลมอักเสบ (tracheitis)
  - 2) ก้อนหนองในหลอดลมขั้วปอด (bronchitis with abscess)
  - 3) ไต้อักเสบและพบนิ้วในทางเดินปัสสาวะ (nephritis and urolithiasis)
  - 4) ปอดอักเสบ (pneumonia)
  - 5) ถุงน้ำในท่อนำไข่ (cystic oviduct)
  - 6) เยื่อตาอักเสบ (conjunctivitis)
  - 7) ไข่ผิดรูป หรือไข่เปลือกบาง หรือสีเปลือกไข่ซีดลง (misshapen egg or thin-walled egg or loss of shell pigmentation)
  - 8) ไข่ขาวเหลวเป็นน้ำ (watery albumen)

- **2.2** บันทึกรอยโรคที่พบ เพื่อใช้ประกอบการยืนยันผลการชันสูตรโรค

## การตรวจหาและจำแนกเชื้อไวรัส
- **3.1** การเพาะแยกเชื้อไวรัสโดยการฉีดเชื้อไวรัสเข้าในไข่ไก่ฟัก
- **3.1.1** การเพาะแยกเชื้อไวรัสปฏิบัติตามขั้นตอนดังนี้
  - 1) เตรียมตัวอย่างเนื้อเยื่อ
  - 2) อัดเชื้อไวรัสเข้าในไข่ไก่ฟัก
  - 3) อ้างการติดเชื้อโดยการตรวจหาเชื้อไวรัส โดยใช้วิธีการตรวจหาสารพันธุกรรม

- **3.2** RT–PCR มีขั้นตอนดังนี้
  - 1) สกัดอาร์เอ็นเอของเชื้อไวรัส
  - 2) สรางตีเอ็นเอคู่สม (complementary DNA; cDNA)
  - 3) เพิ่มจำนวนตีเอ็นเอเป้าหมายแบบหวีคูณโดยใช้พรเมอร์จำเพราให้มีจำนวนมากพอที่จะตรวจพบได้
  - 4) เยกแลบดีเอ็นเอด้วยวิธีอิเล็กโทรโฟรีซิส (electrophoresis)

| รายการ | วิธีการชันสูตร |
| --- | --- |
| 3.3 วิธี gene sequencing | 1) หาลำดับเบส <br> 2) นำลำดับเบสไปวิเคราะห์ด้วยโปรแกรมการวิเคราะห์ลำดับเบส |
| 4. การตรวจหาการตอบสนองทางภูมิคุ้มกัน | ให้ใช้วิธีการในรายการที่ 4.1 ถึงรายการที่ 4.3 อย่างใดอย่างหนึ่ง หรือหลายอย่างร่วมกัน |
| 4.1 วิธี virus neutralisation (VN) | 1) ตรวจหาแอนติบอดิต่อเชื้อไวรัสในซีรัม โดยอาศัยปฏิกิริยาที่แอนติบอดีไปยับยั้งคุณสมบัติแอนติเจนให้เป็นกลาง <br> 2) อ่านผลระดับไตเตอร์ (titre) ตามวิธีของ Kärber หรือของ Reed and Muensch |
| 4.2 วิธีการยับยั้งการเกาะกลุ่มของเม็ดเลือดแดง (haemagglutination inhibition; HI) | 1) ตรวจหาแอนติบอดิต่อเชื้อไวรัสในซีรัม โดยอาศัยการตรวจหาแอนติบอดีในซีรัมที่ป้องกันไม่ให้โปรตีนอีแมกกลูตินิน (haemagglutinin) บนผิวของเชื้อไวรัส สามารถจับกับตัวรับบนผิวของเม็ดเลือดแดง และทำให้ไม่เกิดปฏิกิริยาการเกาะกลุ่มของเม็ดเลือดแดง <br> 2) อ่านผลระดับไตเตอร์ เพื่อแสดงว่ามีแอนติบอดิต่อเชื้อไวรัสหลอดล้อมรอบเซลล์ เชื้อในสัตว์ปีก |
| 4.3 วิธี enzyme-linked immunosorbent assay (ELISA) | 1) ตรวจหาแอนติบอดิต่อเชื้อไวรัสในซีรัม โดยอาศัยการจับกันของแอนติบอดีในซีรัมและแอนติเจนของเชื้อไวรัสที่จำพวกกัน และใส่แอนติบอดีที่ติดฉลากด้วยเอนไซม์ (enzyme-labelled antibody) เพื่อบ่งชี้การเกิดปฏิกิริยา <br> 2) วัดค่าการดูดกลืนแสงด้วยเครื่องอ่านผล ELISA |